text:
Cołkowańy bez podstawjyńy
Cołkowańy bez podstawjyńy – jedyn ze kńifůw rachowańo zawartych form cołkůw.
Uopis kńifu[Sprowjej]
Eli:
- Fůnkcyjo je růżniczkowalno we
- je przedźołym
- Fůnkcyjo mo pjerwotno fůnkcyjo we przedźole , tj. lo kere przinoleżům do
to fůnkcyjo je cołkowalno we a tyż:
Tyż, eli je mogebne cołka przełonaczyć do postaći:
- ,
to je mogebne půmjyńić podstawa cołkowańo na :
- .
We przipadku rachowańo uoznoczůnych całkůw bez podstawjyńe půmjyńyńu podlygajům grańice cołkowańo. We uůnym przipadku twjerdzyńe uo cołkowańu bez podstawjyńe wypado tak:
Założyńa:
- Funkcyjo f je cołkowalno we uůnyj dźedźińe.
- Funkcyjo g uokreślůno na przedźole [a; b] je růżniczkowalno we kńif sztyjcowy.
- g'(x)≠0 lo kożdygo x s przedźołu (a; b)
- Uobroz funkcyji g zawjyro śe we dźedźińe funkcyji f.
Wuůnczas:
Bajszpile[Sprowjej]
- Rachujůnc cołka , je mogebne zastosować podstawjyńe , tj., wjync:
- .
- Bajszpil zastosowańo kńifu cołkowańo bez podstawjyńe bez půmocńiczej zmjynnyj:


c: text/html

text:
Mato Kosyk
Mato Kosyk (* 18. junija 1853 we Wjerbnom; † 22. nowembra 1940 w Albion, Oklahoma) bě delnjoserbski basnik.
Dźěłaše wot lěta 1873 při železnicy w Lipsku a započinaše tam basnje spisać. W lěće 1877 wróćeše so jako swobodny spisowaćel do Wjerbna a běše wot 1880 tež redaktor delnjoserbskich Bramborskich nowin. Kosyk wopušći Łužicu w lěće 1883 niskich dochodow dla a přesydli so do Zjednoćenych statow. Tam studowaše wón ewangelsku teologiju a dźěłaše jako farar, najprjedy we Wellsburgu (Iowa) a hač do lěta 1913 we wšelakorych druhich němskorěčnych wosadach.
Basnje Mata Kosyka so wot lěta 1929 we Łužicy wudawachu, mjez druhim w Serbskim Casniku.
Wotkazy[wobdźěłać]
- Biografija na webstronach gmejny Bórkowy (Błóta) (něm.)
- Krótka biografija na webstronje Serbskeho instituta (něm.)
- Priwatna webstrona ke Kosykej (dsb.)(něm.)(jendź.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Politycy i wyborów, swobodnie wybrać, aktywnie wyrażać swoje demokratyczne prawo, Głosowanie za zmiany, referendum online
jarosaw kaczyski blog jarosaw kaczyski blog, jarosław kaczyński 1979 głos, jaroslaw kaczynski popularity, kaczyński mieszka mickiewicza, jaroslaw kaczynski , all about jaroslaw kaczynski, Kaczyńśki mieszka na ul. Mickiewicza and more...
Related polls > Janusz Korwin-Mikke, Donald Tusk, Andrzej Lepper, Grzegorz Napieralski, Lech Kaczyński, Grzegorz Schetyna, Bronisław Komorowski, Tomasz Nałęcz, Janusz Onyszkiewicz, Janusz Palikot, Jerzy Polaczek, Witold Bałażak, Lech Wałęsa, Marek Borowski, Mirosław Orzechowski, Waldemar Pawlak, Andrzej Orzechowski, Ryszard Kalisz, Michał Kamiński, Zbigniew Ziobro, (Jarosław Kaczyński) and more...


text:
Słowacko godka
Słowacko godka (słow. slovenský jazyk, slovenčina) przinoleży do zachodńosłowjańskij godkowyj czelodki. Godkům tům godo przez 6 mln ludźůw - przede wszyjskim na Słowacyji a we przinoleżnyj do Syrbije Wojwodińe, kaj je urzyndowům godkům. Używajům uůnyj tyż Słowoki půmjyszkałe we Polsce, Růmůńiji, we Madźarach, we USA a Kanadźe. We Polsce słowacko godka moge być zdowano przi maturze jako jedno zy nowobytnych godkůw.
Słowacko godka je fest blisko spowinowacůno ze czeskům. Djalekty słowacke sům mjyndzy sobům fest rostoliczne, wnůntrz wyrůżńo śe 3 jejich grupy:
- wschodńosłowacki (nojbliższy polskij godce),
- strzodkowosłowacki (majůncy moc znakůw wzajymnych ze godkůma połedńowosuowjańskymi, uosobliwje słowyńskům),
- zachodńosłowacki (po blisku czeskij godce).


text:
Rōmański kōnszt
Rōmański kōnszt je to zorta kōnsztu, kerŏ porodziyła sie we Francyji we XI stoleciu a była we Ojropie do trzinŏstygo stoleciŏ. Głownymi a znōmymi postrzodkami rōmańskigo kōnsztu, ôkrōm Francyje, bōły tyż Italijŏ, Yngland a Szpanijŏ. Zaôbycz tworzyniy we rōmańskim duchu wypływało ze religije a wiōnzało sie ze bynydiktyńskimi a cysterskimi zakōnami. Wônczas bōły budowane geometryczne a sroge kościoły a klŏsztory. Ôkrōm tygo je dlŏ rōmańszczyzny charakterystyczne używaniy krziżowych a kolybkowych sklepōw, kulatych łukōw, rubych murōw a małych ôknōw. Stawiyniōm przidŏwano rzezane dekoracyje do zgody ze baukōnsztowymi formami. Słowo rōmański kōnszt niy ôznŏczŏ ale jyn baukōnsztu, nale tyż religijne malyrstwo na ścianach, miniaturowe a tabulowe malyrstwo, tkaniy, snycerstwo, rzezaniy we słōniowyj kości, ôdlywaniy we brōnzie a złotnictwo.
Znōme rōmańske werki[Sprowjej]
- Francyjŏ: kościoły we Tours, Poitiers, Toulouse, Moissac, Velezay, malōnki we Saint-Savin-sur-Gartempe, Tavant a Vic;
- Italijŏ: katedrala we Pisa, kościōł S.Miniato we Firenze, malōnki na ścianie we San Angelo in Formis;
- Szpanijŏ: dŏmy we Santiago de Compostela a Salamance, ścianowe malōnki we Tahull a León;
- Polskŏ: fragmynta katedralōw we Gnieźnie, Płocku, Poznaniu a Krakowie, kolegijaty we Kruszwicy a Tumie, portale we Czerwińsku, we kościele św. Maryje Magdalyny we Wrocławiu a we kościele św. Trōjcy we Strzelnie (tam tyż znajōme kolōmny), Gnieźnieńske Dźwiyrze ze brōnzy.
Zdrzōdła[Sprowjej]
- Historia. Średniowiecze i epoka nowożytna, zbiorowǒ robota, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, zajta 66


text:
Fana Dańije
Fana Dańije mo forma prostokůnta uo czyrwjůnyj farbje na kerym je bjoły krziż. Je powożano za nojstarszo ze wszyjskich państwowych fanůw terozki używanych we Ojropje. Podug powjarki, przifurgnyła ś ńeba 15 czyrwca 1219, kej duński krůl Waldymar I Zwyćynski bůł ze krucjatům we Estůńiji, a ś ńům we rynce wygroł bitwa wele Tallinna. Take same sům farby we wapyńe Tallina, estůńskij stolicy - bjoły krziż na czyrwjůnym tle. Proporcyje fany (dugość:szyrzka) sům abo 28:37, abo 28:34, te pjyrsze mo cywilno fana. Ukłod důńskij fany stoł śe wzorym lo inkszych skandynawskich państwůw - Finlandyje, Norwygije, Islandyje a Szwecyje.


text:
Prěnja swětowa wójna
Prěnja swětowa wójna wjedźeše so wot 1914 do 1918 w Europje, Bliskim wuchodźe, Africe, wuchodnej Aziji a na swětowych morjach a sebi něhdźe 17 milionow smjertnych woporow žadaše.[1] Wójna započinaše so po atentaće w Sarajewje z wójnskim připowědźenjom Rakusko-Wuherskeje Serbiskej 28. julija 1914 a skónči so 11. nowembra 1918 z přiměrom w Compiègne, kotryž dobyće mocow Triple-Entente a zwjazkarjow woznamjenješe. Hłowni wobdźělnicy wójny běchu Němska, Rakusko-Wuherska, Osmaniske mócnarstwo a Bołharske carstwo na jednej stronje kaž tež Třeća francoska republika, Wulka Britaniska a Britiski imperij, Ruske kejžorstwo, kralestwo Serbiskeje, Belgiska, kralestwje Italskeje a Rumunskeje, Japanske kejžorstwo a USA na tamnej stronje. 40 statow[A 1] wobdźělichu so na hač do teje doby najwobšěrnišej wójnje w stawiznach – cyłkownje běchu přibližnje 70 milionow ludźi wobrónjeni.[2]
Přehlad podawkow[wobdźěłać]
Při atentaće w Sarajewje 28. junija 1914 so rakuski naslědnik na trónje, arcywójwoda Franc Ferdinand wot čłonow ilegalneje rewolucionarneje organizacije Mlada Bosna morješe, kotraž w zwisku z oficielnymi instancami Serbiskeje steješe respektiwnje so z nimi do zwiska staješe. Hłowny motiw běše wuswobodźenje Bosniskeje a Hercegowiny wot rakusko-wuherskeho knjejstwa ze zaměrom zjednoćenstwa južnych Słowjanow pod wjednistwom Serbiskeje.
Za postupowanje přećiwo Serbiskej, štož móžeše Rusku na plan zwołać, pytaše Rakuska z misiju Hoyos (Alexander Hoyos, 1876–1937) škit přez Němske kejžorstwo. Kejžor Wilhelm II. a kancler Theobald von Bethmann Hollweg slubištaj Rakusko-Wuherskej spočatk julija 1914 bjezwuměnitu podpěru a wupisachu z tym tak mjenowany blankošek. Z pokročowanjom julijskeje krizy staješe Rakusko-Wuherska po třoch tydźenjach 23. julija ultimatum na kralestwo Serbiskeje. W nim kazaše sebi wot Serbiskeje mj. dr. sudniske přepytowanje wobdźělnikow komplota wot 28. junija, zwisowace ze žadanjom, zo so kejžorsko-kralowske organy při tym wobdźěleja. Tuto so wot serbiskeho knježerstwa, posylnjene wot ruskeho připrajenja wojerskeje podpěry w konfliktowym padźe, jako njepřijimajomne pomjeńšenje suwerenity wotpokaza. Ruske wot panslawizma sobupostajowace stejišćo so přez statny wopyt Francoskeje w Pětrohrodźe (20. do 23. julija) skrući, kotraž z francosko-ruskej aliancu Ruskej w padźe wójny z Němskej podpěru garantowaše.
Dnja 28. julija 1914 připowědźi Rakusko-Wuherska kralestwu Serbiskeje wójnu. Zajimy wulkomocow a němske wojerske plany (Schlieffenowy plan) dachu lokalnu wójnu z wobdźělenjom Ruskeje (wójnske připowědźenje Němskeje wot 1. awgusta 1914) a Francoskeje (wójnske připowědźenje Němskeje wot 3. awgusta 1914) eskalěrować. Politiske konsekwency Schlieffenoweho plana – wuhibujo so francoskich twjerdźiznow mjez Verdunom a Belfortom nadpadnychu němske wójska Francosku ze sewjerowuchoda a zranichu při tym neutralitu Belgiskeje a Luxemburgskeje – bě wobdźělenje Wulkobritaniskeje, garantijoweje mocy Belgiskeje z přisłušnymi dominionami (britiske wójnske připowědźenje wot 4. awgusta 1914).
Postup Němskeje so w septembrje při Marne zahaći, mjez nowembrom 1914 a měrcom 1918 fronta w zapadźe sprostny. Dokelž so Ruska hač k Oktoberskej rewoluciji 1917 a separatnemu měrowemu zrěčenju w Brjest-Litowsku dale na wójnje we wuchodźe wobdźěli, běše Němska dołhi čas přećiwo planam w dwufrontowej wójnje. K typiskim znamjam wojowanja bu zakopowa wójna a materialowe bitwy z wulkej škodu při snadnym dobyću krajiny. To potrjechi na přikład Bitwu wo Verdun, Bitwu při Somme, Bitwy při Soči w dźensnišej Słowjenskej a štyri Flandernske bitwy. Jako wosebite stopjenja eskalacije płaća płunowa wójna, njewobmjezowana wójna z podnurjakami – kotraž wuskutkowa 1917 zastup USA přećiwo srjedźnym mocam – a w zwisku z wójnskim jednanjom stejacy genocid Armenjanow w Turkowskej.
Ruski wustup z wójnskeho jednanja po separatnym měrje z Bolšewikami zmóžni drje ofensiwu Němskeje w nalěću 1918, ale tež tuta zwosta na kóncu bjez wuspěcha. Falowace zastaranje přez britisku mórsku blokadu, rozpad zwjazkarjow a wuwiće na zapadnej fronće za čas stodnjowskeje ofensiwy aliěrowanych wjedźeše k posudźowanju němskeje wojerskeho wjednistwa, zo bu němska fronta njedźeržomna. Dnja 29. septembra 1918 informowaše Najwyše wójskowe wjednistwo přećiwo wšěm dotalnym wozjewjenjam němskeho kejžora a knježerstwo wo bjezwuhladnym połoženju wójska a sebi přez Ericha Ludendorffa ultimatiwnje žadaše přiměrske jednanja přewzać. Mócnarski kancler Max von Baden poprosy 4./5. oktobra 1918 aliěrowanych wo přiměr. Z flotowym rozkazom wot 24. oktobra 1918 chce mórske wójnske wjednistwo w zmysle „čestneje smjerće“ dotal wobeńdźenu rozsudnu bitwu z britiskej Grand Fleet pytać, zbudźi pak spjećowanje namórnikow, kotřiž w přiběracej ličbje přikazy zapowědźa a jako sćěh Nowembersku rewoluciju wubudźa. Dnja 11. nowembra 1918 naby přiměr w Compiègne płaćiwosć. Měrowe wuměnjenja so w lětach 1919 do 1923 w Pariskich předměšćanskich zrěčenjach, do kotrychž tež Versailleske zrěčenje liči postajowachu. Přěhrawarske mocy móžachu jeničce Bołharsku konstituciju dowójnskeho časa zdźeržeć, Osmaniske mócnarstwo a Rakusko-Wuherska rozpadnyštaj, w Ruskej so carstwo powali, w Němskej kejžorstwo.
Prěnja swětowa wójna tworješe zakład za fašizm w Italskej kaž tež nacionalsocializm w Němskej, bu z tym pak tež k předchadnikej Druheje swětoweje wójnje. Zasudźenjow, kotrež Prěnja swětowa wójna budźeše, a sćěhow hač do najmłódšeje zašłosće dla płaći wona jako „prakatastrofa 20. lětstotka“. Z njej skónči so doba (wysokeho) imperializma a započinaše so hač do dźensnišeho trajace rozestajenje prašenja wójnskeje winy. Tež na kulturnym polu twori Prěnja swětowa wójna cezuru. Remarqueowe wjelekróć wuznamjenjene frontowe dožiwjenja w zakopach, mrěće masow a nuzowy přewrót wšědneho dnja tež ciwilneho wobydlerstwa změni měritka a perspektiwy wuměłcow a spisowaćelow nic jenož w porewolucionarnych towaršnosćach Sowjetskeho zwjazka a Weimarskeje republiki.
Ze serbskich kulturnych prócowarjow padnychu Jan Rječka, Franc Kral-Rachlowc, Hajno Jordan a Jurij Delenk.
Wotkaz[wobdźěłać]
Žórle[wobdźěłać]
- ↑ Spencer Tucker (wud.): The Encyclopedia of World War I. A Political, Social and Military History. Verlag ABC-Clio, Santa Barbara 2005, ISBN 1-85109-420-2, str. 273.
- ↑ Gerhard Hirschfeld, Gerd Krumeich a Irina Renz (wud.): Enzyklopädie Erster Weltkrieg. Paderborn 2009, ISBN 978-3-506-76578-9, str. 664 sl.
Přispomnjenje[wobdźěłać]
- ↑ Z britiskimi dominionami. Ćeže při definowanju statneje samostatnosće někotrych wobdźělnikow dla so po zdaću wšelake ličby w literaturje jewja; mnoho awtorow so tuž podaća dokładneje ličby wobdźělnikow wzda.


text:
Tank
Czoug (abo tank) – gůńśyńicowy wůz bojowy, przeznaczůny do walki s śiłůma przećiwńika na krůtkych i średńich dystansach za půmocům prowadzyńo uogńo na wprost. Ćynżki pancyrz i dużo mobilność zapewńajům czougům przetrwańy na polu bitwy, a napynd gůńśyńicowy pozwalo na przymjeszczańy śe s dużům pryndkośćům we trudnym teryńy. Czoug je zasadńiczym środkym prowadzyńo walki lůndowyj, zwaszcza natarća.
Wjynkszość wspůuczesnych czougůw je uzbrojůnych we pojydynczo armata czougowo, ůmjeszczůno we uobrotowyj wjeży a we jydyn abo wjyncyj karabinůw maszynowych. Korpus czougu wykůnany je s pancernych puyt uo zrůżńicowanyj grubośći. Pjyrsze czougi ńy pośadouy wjeży, a jejich uzbrojyńy artyleryjske bůuo ůmjeszczůne we spůnsůnach, pjyrszym czougym uo klasycznyj i używanyj uobecńy kůnstrukcyji (obrotowo wjeża na kadubje) bůu francuski Renault FT-17.


text:
Dino Merlin
Edin Dervišhalidović (rodz. 12 września 1962, Sarajewŏ) barzij znōny ze swegŏ mjanã scynŏwegŏ Dino Merlin je bośniyackim piŏsynkŏrzem a szkryflŏrzem piōsnek. Edin stwŏrził hymn ôbecnyj Bośniy a Hercegowiny "Jedna si, jedina".
Treść
Kariyera[Sprowjej]
Skupina Merlin[Sprowjej]
Edin Dervišhalidović załŏzył muzycznōm skupine Merlin we 1983 a bŏł jeji muzycznym szkryflŏrzem. S tōm skpiynōm nagrŏł 5 plat: Kokuzna vremena we 1985, Teško meni sa tobom (a još teže bez tebe) we 1986, Merlin in 1987, Nešto lijepo treba da se desi we 1989, a Peta strana svijeta we 1990.
Kariyera Solŏ[Sprowjej]
Dervišhalidović sztartnŏł swōm kariyere solŏ pŏd mjanym Dino Merlin we 1991 a nagrŏł 5 plat: Moja bogda sna we 1993, Fotografija we 1995, Sredinom we 2000, Burek we 2004, Ispočetka we 2008 a 2 albumy na żywŏ, Vječna vatra we 1999 a Live Koševo 2004 we 2005.
Dino Merlin naszkryflŏł piyrszy hymn Bośniy a Hercegowiny zawanŏ Jedna si, jedina. Brŏł udziŏł tyż we Ojrowizyje, we Millstreet we 1993 (Dino je autorym Sva bol svijeta) a we Jeruzalem we 1999 (śpiywajōnc Putnici s Béatrice, Francuskōm piyŏsynkarkōm). Dino Merlin brŏł udziōł tyż we inkszych wjelgich ojropejskich festach, takiye jak we Kopynhaga in 1996 a Turkovision we 1997. Jegŏ podrŏż prōmŏcyjnŏ jegŏ album Sredinom , kej bŏłŏ wydane we 2000, zawiyrałŏ 200 koncyrtŏw, ze spektakularnym koncyrtem we Olimpijskim Stadiōniye Koševo we Sarajewiye, z audiencyjōm kole 80,000. Sredinom album bōłŏ platōm na topiye we Bośniy a Hercegowiniye a sprzydawane we wszystkich krajach bŏłej Jugosławije.
Nŏstympnŏ plata Dino Merlina, Burek, ôstałŏ wydanŏ we 2004. Trzi piōsnki bŏły singlami: Burek, Supermen a Ako Nastaviš Ovako. Plata mŏ 15 utwŏrŏw. Piōsynka Supermen je śpiywanŏ bez Dino Merlin s gastem Željko Joksimović, kiery je kōmpŏzytŏrym tej piōsynki.
Dziysiōnty album Dino Merlinã ma mjanŏ Ispočetka bŏł wydany we 2008 rŏku.
We grudniyu 2010, biŏłŏ dane, iże Dino Merlin bydziye ryprezyntantym Bośniy a Hercegowiny we Ojrowizyje 2011 we Mjymcach. Zajŏł ôn 6 miyejsce śpiywajōnc Love in Rewind.
Dyskografijŏ[Sprowjej]
Albums[Sprowjej]
Ze skupinōm Merlin[Sprowjej]
- Kokuzna vremena (1985)
- Teško meni sa tobom (a još teže bez tebe) (1986)
- Merlin (1987)
- Nešto lijepo treba da se desi (1989)
- Peta strana svijeta (1990)
Solŏ[Sprowjej]
- Moja bogda sna (1993)
- Fotografija (1995)
- Live: Vječna vatra (1999)
- Sredinom (2000)
- Burek (2004)
- Live Koševo 2004 (2005)
- Ispočetka (2008)
Kompilacyje[Sprowjej]
- Merlin (1990) - ze skupinōm Merlin
- Balade (1995) - ze skupinōm Merlin
- Rest of the Best (1995) - ze skupinōm Merlin
- Najljepše pjesme (1995) - ze skupinōm Merlin
- The Best of Dino Merlin (2001)
- The Platinum Collection (2006)
- The Ultimate Collection (2009)
DVD[Sprowjej]
- Live Koševo (2005)
- Koševo 19. Juli (2009)
Single[Sprowjej]
- 2007: "Otkrit ću ti tajnu"
- 2008: "Dabogda"
- 2008: "Da šutiš (Indigo)"
- 2008: "Deset Mlađa"
- 2009: "Nedostaješ"
- 2011: "Love in Rewind"


text:
Wschodńi Timůr
Wschodńi Timůr, Dymokratyczno Republika Wschodńigo Timoru (tetům: Repúblika Demokrátika Timór Loro Sa'e, portugalsko: República Democrática de Timor-Leste) je wyspjarske państwo we Azyji połedńowo-wschodńij. Bůło to pjyrsze państwo, kere usamostanowjyło śe we XXI stoleću. Jedźino lůndowo grańica Wschodńi Timůr mo ze Indůnezyjům. Wschodńi Timůr, kej godo same mjano, je rozlygowane we wschodńij tajli wyspy Timůr.
Jygo uodrymbność wźůna śe uod tygo, co bez dugi czas bůła to kolůńijo Portugalije, a skiż tygo sam wjynkszość ludźůw je katolikůma, a ńy muzułmanůma kej we sůmśedńij Indůnezyji. We 1975 Portugalczyki uopuśćůły Wschodńi Timůr, nale anektowała go Indůnezyjo. Bez dugi czas mjyszkańcy dopůminali śe uo samostanowjyńy. Dźepjyro we 1999 doszło do absztimůngu, we kerym 78,5% mjyszkańcůw welowało za samostanowjyńym.


text:
Yntki do wody
Yntki do wody – dyscyplina szportowo, kero uobejmuje yntki s trampoliny (wysokość 1 m abo 3 m) a s wjeży (wysokość 5 m, 7,5 m abo 10 m). Sům wykůnywane s mjejsca abo ze rozbjygu, we zoleżnośći uod ustawjyńo zawodńika we můmyńće wybićo a kerůnku uobrotu. Zawodńiki skokajům tak indywidualńy, kej i dwůjkůma (kaj liczy śe tyż synchrůńizacyjo).
Rozrůżńo śe 6 grup yntek wykůnywanych we trzech sztelůngach. Uo wyńiku decyduje uocyna poprownośći yntki bez syńdźůw a wspůłczyńńik jeji trudnośći. Uod 1899 uodbywajům śe we tej kůnkuryncyji mistrzostwa Ojropy, uod 1904 yntki do wody sům dyscyplinům uolimpijskům, uod 1973 rozgrywane sům mistrzostwa śwjata.


text:
Wikipedija:Prawidła
Wikipedia je projekt k stworjenju swobodneje encyklopedije. Hdźežkuli ludźo hromadźe dźěłaja, je njewobeńdźomne, zo so někotre prawidła wobkedźbuja, hewak su dobre šansy, zo wšitko ze šmjatancu skónči.
Někotre prawidła je załožer Wikipedije Jimbo Wales sam sformulował a za oficialne postajił. Hlej k tomu tež What we need a jeho Statement of principles.
Naslědne štyri dypki su njezměnliwe zasadne stołpy Wikipedije:
- Wikipedija je encyklopedija: Wikipedija je projekt k stworjenju encyklopedije. Što Wikipedija nochce być steji w nastawku Što Wikipedija njeje.
- Neutralnosć: Wšě nastawki maja so z neutralneho stejišća pisać. To rěka, zo tež kontrowersne abo hórco diskutowane předmjety takle wopisamy, zo móža přiwisnicy kaž tež přećiwniki z wuslědkom spokojom być.
- Žane zranjenja awtorskich prawow: Wikipedija je projekt, kotryž je na zasadach GNU-Licency za swobodnu dokumentaciju natwarjena. Teksty a dataje kaž na př. wobrazy smědźa so jenož z dowolnosću mějićela awtorskich prawow wužiwać. Cyły projekt móže wohroženy być, dóńdźe-li w najhóršim padźe k sudniskim rozestajenjam zranjenja awtorskich prawow dla.
- Žane wosobinske nadpady: Wužiwarjo su wšelakori po pochadźe, rěčnych kmanosćach, starobje, kulturelnych abo nabožinskich nahladach. Při tym budź sej wědomy(a), zo wšitcy maja jedyn zaměr: We wjele rěčach stworić najwětšu online-encyklopediju wšěch časow. Wadźće so na wěcownej runinje, nic na wosobinskej! Po podobnych prawidłach, kaž su so w cyłym interneće wuwili (t.mj. Netiquette) chcemy so tež tu měć. K tomu hlej tež nastawk Wikiquette.


text:
Brno
Wspůłrzyndne: 49°12' N 16°36' E
Brno (mjym. Brünn, łać. Bruna) – mjasto we Czeskij Republice, stolica połedńowomorawijskigo kreju a historyczno stolica Morawiji. Druge podug wjelośći ludźůw mjasto we Czeskij Republice. Je srogim uostrzodkem kulturalnym, naukowym a industryje (m. in. werk Zbrojovka a bauerske ćůngńiki Zetor). Mjejske prawa mo uod 1243 roka.
Kamracke sztaty[Sprowjej]
- Dallas, USA
- Kowno, Litwa
- Leeds, Yngland
- Lajpcik, Mjymcy
- Poznańy, Polsko
- Rennes, Francyjo
- Sankt Pölten, Austrijo
- Stuttgart, Mjymcy
- Utrecht, Ńiderlandy
- Wjedyń, Austrijo
- Woroneż, Rusyjo
- Odense, Dańijo
- Płowdiw, Bułgaryjo


text:
Mjycław
Mjycuaw (Masuaw, Mojsuaw) (ur. ? - zm. 1047) – možnowuadca mazowjecki, čeśńik Mjyška II. We uokreśe pouůnčůnygo s reakcyjům půgańskům powstańo ludowygo po śmjerći Mjyška II uobjůu wuadza na Mazowšu uůguašajůnc śe kśyńćym, a Mazowše ńyzaležnym krajym. Skuli zamjyšek Kaźimjyř Uodnowićel zmušůny bůu uchodźić s kraju a šukać schrůńyńo we Madźarach. Gdy powrůćiu, Mjycuaw přećiwstawiu śe zbrojńy nowymu kśyńću, spřimjyřajůnc śe s Půmořanůma a Jaćwingůma. Zginůu we 1047 we walce ze zjydnočůnymi wojskůma Kaźimjyřa Uodnowićela a kśyńća kijowskigo Jarosuawa Můndrygo.
Wedle hipotezy Stanisława Rosponda, Masuaw je skrůcůnům formům ńyzachowanygo we pjyrwotnym břmjyńu imjyńo Jimasuaw, kery wtůrńy utřimoú śe kej Jimisuaw[1]
Připisy[Sprowjej]
- ↑ S. Rospond, Ůwagi polymične uo Mjyšku, Masuawje a Důmbrůwce, [we:] Ůnůmastica, r. I, Wrocuaw 1955.


text:
Lěćo
Lěćo je najćopliši ze štyri počasow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym hač wono na sewjernej abo južnej połkuli knježi, rozeznawaja mjez sewjernym a južnym lěćom. Sewjerne lěćo so runočasnje z južnej zymu wotměwa. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so lěćo w kóždej hemisferje w lětnym turnusu.
Astronomisce započina so lěćo z lětnim zawrótom słónca: časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad wobrotnikom steji a dny najdlěše su. Na sewjernej połkuli stanje so to 21. junija, na južnej połkuli 21. abo 22. decembra. Po tym bywaja dny zaso krótše a nocy dlěše. Lěćo kónči z nazymskim runonócnosću 22. abo 23. septembra w sewjerje a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcej w juhu.
Dokelž je wobkružna čara zemje wokoło słónca lochko eliptiska, wot eksaktneho kruhoweho orbita wotchilaca, njejsu wšě štyri počasy dokładnje samsne dołhe. Sewjerne lěćo je snadnje dlěše a miliše hač južne lěćo, dokelž za čas sewjerneho lěća so směr ze zemje k słóncu tróšku pomałšo změni a zemja tróšku dalešo wot słónca zdalena je.
Fenologiski spočatk lěća móže so wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) tež přez spočatne wjedrowe wulkosituacije a mnohe regionalne faktory wobwliwuje. Rozeznawa so nimo toho mjez zažnym lěćom, wysokim lěćom a pózdnym lěćom. W lodowcowych regionach wotwisuje ablacija rozsudnje wot toho, hdy (zwjetša w septembrje) prěni sněh pada.
Meteorologisce so sewjernemu lěću měsacy junij, julij a awgust přirjaduja, južnemu lěću měsacy december, januar a februar. Při geografiskich čopach knježi poł lěta dołho tak mjenowany polarny dźeń, w arktiskich regionach po tydźenjach połnócne słónco a běłe nocy.
We wjele kulturach su ze spočatkom lěća nałožki a rity zwjazane, w Němskej na přikład woheń zawróta słónca abo swjatojanski woheń.
Lěćo liči tež jako počas stopnjowaneje žiwjenskeje radosće. To so wosebje na, přez wyše temperatury wabjene, přebytkach pod hołym njebjom pokaza, přez čož čłowjek přirodu sylnišo zaznawa.


text:
Roman Dmowski
Roman Stanisław Dmowski (9 siyrpnia 1864 we Kamiōnku - 2 stycznia 1939 we Drozdowie) – polityk, Minister Zagranicznych Sprŏw RP, poseł na Sejm RP a II i III Dōmy.
Spōłrychtowoł Nacyjnõ Dymokracyjõ (yndecyjõ), głōwny idyjolog polskigo nacyjōnalizmusu. Polski działŏcz dlŏ samostanowiyniŏ, nŏjprzōd chcioł skuplować wszyjske polske ziymie a dostać autōnōmijõ wnōntrz Ruskigo Imperyjōm, a niyskorzij ôdzyskanie samostanowiyniŏ przi sojuszu ze Rusyjōm a yntyntōm, a we opozycyji do państw cyntralnych (nŏjbarzij Miymcōw). Skuplowany ze nyjoslawistycznym ruchym.
Delegat Polski na paryskõ kōnferyncyjõ we 1919 a sygnatariusz pokojowygo traktatu we Wersalu. Fest dŏwoł ôdporã polityce Jōzefa Piłsudskigo.


text:
Janusz Korwin-Mikke
Janusz Korwin-Mikke (rodz. 27 paźdźerńika 1942 we Warszawje) – polski politiker a publicysta. Je uůn kůnserwatywnym liberałym. Zołożůł a kupa lot bůł prezesym politycznyj partyje Unia Polityki Realnej, ze keryj bůł posłym na syjm pjyrszyj kadyncyje. Ńyskorzi (we 2005 zołożůł jeszczy Platforma Janusza-Korwin Mikke, nale ńy bůł ji ferajńistům. We 2009 uodloz ze UPR a wstůmpjůł do PJKM, kero půmjyńiła swoji mjano na Wolność i Praworządność (ślůnsko godka: Frajńizna a Prowe Reskjyrowańy). Terozki je prezesym partyje Kongres Nowej Prawicy. Sztyry razy kandydowoł na prezidynta Polski, nale ańi roz absztimůngu ńy wygroł. Pjyrszy roz, we 1995 welowało na ńigo 2,40%, co doło mu 8. plac. We nostympnych welůnkach (2000) dostoł 1,43% a bůł 6. Idyntiko bůło we welůnku we 2005. We lutym 2010 uogłośoł, iże bydzie tyż szartowoł we prezidynckim welůnku latojść, a zajyn we ńich sztworty plac, welowało na ńigo 2,48%. We 2014 prowadzůno bez jigo partyjo Kongres Nowej Prawicy dostoła śa do Ojroparlamentů ze erbnizům 7.15% przi frekwencyji 24%.
Je wjelgym fanym brydża, we kerym je krajowym majstrym. Mo baba a szejś bajtlůw, to je sztyruch synkůw a dwie cery.
We 2014 roku zostoł deputowanym ku Ojropejskimu Parlamyntowi.


text:
Gmina
Gmina (serbsce gmejna) je zarjadniska jednotka w Pólskej, kotraž je přirunajomna z němskimi gmejnami. Wona steji pod powiatom (wokrjesom), ale nad sołectwom (šołtowstwom). W lěće 2006 měješe Pólska 2478 gminow, kotrež přisłušeše třom gmejnskim typam. Rozeznawa so mjez měšćanskimi gmejnami (Gminy miejskie), měšćansko-wjesnymi gmejnami (Gminy miejsko-wiejskie) a wjesnymi gmejnami (Gminy wiejskie).
Hłowa wjetšich měšćanskich gmejnow rěka prezydent miasta („prezident města“), pola mjeńšich měšćanskich gmejnow a měšćansko-wjesnych gmejnow je to burmistrz („měšćanosta“ abo „wjesnjanosta“) a pola wjesnych gmejnow zwjetša wójt (wot „bohot/Vogt“).


text:
Biblijo Krůla Jakuba
Biblijo Krůla Jakuba (ang. King James Version, we skrůće: KJV), Biblijo Autoryzowano – to protestancke, angelske tuůmačyńy Biblije zaštalowone na potřeby Kośćoua Anglije bez krůla Jakuba I. Pjyrše wydańy pochodźi s roku 1611. Tuůmačyńy to mjouo guymboki ajnflus ńy ino na wšyjske nastympne angelske tuůmačyńo Biblije, nale tyž na couům literatura angelsko. Dźeua takych autorůw kej John Bunyan, John Milton, Herman Melville, John Dryden i William Wordsworth sům wypeuńůne treśćůma, do kerych inspiracyjo we uočywisty sposůb bůua ta wersyjo Bibliji. Na marginesach KJV ůmjyščůne bůuy Ročńiki Śwjata Jamesa Usshera (zoboč Tradycyjno chrůnolůgijo biblijno).


text:
Jan Evangelista Purkyně
Jan Evangelista Purkyně (* 17. decembra 1787 w Libochovicach; † 28. julija 1869 w Praze) bě fyziolog a horliwy Čěch a Słowjan.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Purkyně so 1822 na profesora fyziologije na Wrócławsku uniwersitu powoła, hdźež wutworješe samostatny fyziologiski institut. Wot lěta 1850 běše profesor fyziologije na uniwersiće w Praze. Purkyně wučeše pola sebje doma studentow čěsku rěč a organizowaše słowjanske studentske kružki.
Mjez druhim na initiatiwu Smolerja załoži so we Wrócławju 1838 Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče ze serbskim a němskim wotrjadom. Přez tute towarstwo zeznajomni so Purkyně ze Smolerjom, kotryž běše pozdźiši wučer swojeju synow Emanuela a Karla a jeho knihownik. Za čas studija Smolerja we Wrócławju, běše Purkyně jeho najwažniši spěchowar a skrući jeho narodne wědomje. Smoler bydleše zdźěla tež pola njeho doma, nawuknje wot njeho čěšćinu a zezna so z čěskej kulturu. Mjez lětami 1840 do 1849 běše Purkyně protektor Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče. Wón haješe tež zwisk z Jordanom a wopyta w Praze zhromadźizny Serbowki.
Purkyně napisa wjele nastawkow wo Słowjanach, w kotrychž je tež Serbow naspominał.
Žórła[wobdźěłać]
- Jan Petr: Purkyně, Jan Evangelista. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 458.


text:
Institut za sorabistiku
Institut za sorabistiku na Filologiskej fakulśe Lipsčańskeje uniwersity jo se załožył 1951 ako wusokošulska kubłańska a slěźeńska institucija na Uniwersiśe w Lipsku (Alma Mater Lipsiensis, załožona 1409). Wón se zaběra wědomnostnje z górno- a dolnoserbskeju rěcu a jeju wariantami, z literaturu a kulturu Serbow kaž teke z kulturno-historiskimi, etnologiskimi a mjeńšynopolitiskimi pšašanjami. Ako jadnučke uniwersitne kubłanišćo w Nimskej (a teke na cełem swěśe) póbitujo institut kompletne směry studija na pólu sorabistiki a ceptarstwa serbšćiny (ze zakóńcenim Bachelor of Arts, Bachelor of Education; Master of Arts, Master of Education). Mimo togo jo móžno, how pód fachowym nawjedowanim disertaciju ze sorabistiskej temu zeźěłaś.


text:
Hamburg
Wspůłrzyndne: 53°33' N 10°0' E
Hamburg (mjym.: Freie und Hansestadt Hamburg, uać. Hammonia, dosuowńy: Wolne a Hanzeatyckie Mjasto Hamburg; dolnomjym. Hamborg [ˈhaˑmbɔːx]) – mjasto we půunocnych Ńymcach na prawach kraju zwjůnzkowygo ńydaleko ujśća Uaby do Mořa Půunocnygo. Wolne mjasto a uoroz zwjůnzkowy kraj mjymjecki (pow. 755 km², ludność 1,74 mln – drůge po Berlińe). Nojwjynkšo hawyna morsko kraju (75 mln tůn přeuadůnku), wjelgi uośrodek industryje (statki, elektrotechńika, přetwůrstwo ropy, industryjo spožywčo) a finansowy.
Hawyna lotńičo, wynzeu drůgowy a banowy. W Hamburgu (w půunocnyj dźelńicy Uhlsdorf) znojduje śe nojwjynkšy kirchof na śwjeće (pow. 400 hektarůw). Hamburg je śedźibům 100 kůnsulatůw a zajmuje we tym drůge mjejsce na śwjeće (po Hůngkůngu).


text:
Ńiderlandy
Ńiderlandy lebo Holandyjo (ńiderl. Nederland) to ojropejsko tajla Krůlestwa Ńiderlandůw (ńiderl. Koninkrijk der Nederlanden), tworzůnygo tyż bez Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius a Sint Maarten (kere dowńij do kupy mjanowoły śe Ńiderlandzke Antyle). Ńiderlandy sům můnarchijům kůnstytucyjnům pouožůnům we zachodńij tajli Ojropy nad Mořym Půunocnym, kere uoblewo jům uod půunocy i zachodu. Grańičy uod pouedńa s Belgijům a uod wschodu s Ńymcůma. Aktualne grańice zostouy wytyčůne we roku 1839.
Ńiderlandy sům krajym gynsto zaludńůnym. Přez pouowa jeji terytorjům ležy půńižej poźůmu mořa. Państwo je znůne ze swojich wjatrokůw, kyjzy, chodokůw, tulipanůw, kouůw a wysokigo poźůmu tolerancyji do růžnych uodmjynnośći wśrůd spouečyństwa – liberalnych praw dotyčůncych narkotykůw, prostytucyji, aborcyje, eutanazyje a zwjůnzkůw mjyndzy uosobůma tej samej pueći. W Ńiderlandach swojo śedźiba mo Mjyndzynarodowy Trybůnou Karny do bůuej Jůgosuawje, Mjyndzynarodowy Trybůnou Sprawjydliwośći a Mjyndzynarodowy Trybůnou Karny.
Je tyž inkše dopuščalne ze wzglyndu na čynste užywańy mjano Krůlestwo Ńiderlandůw - Holandyjo.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ 1999, za The World Factbook


text:
Kongres Nowej Prawicy
Kongres Nowej Prawicy (tōmaczyniy: Kōngres Nowy Prawice. abrewjacyjŏ: Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke) je polskŏ, prawicowŏ politicznŏ partyjŏ ze naturōm kōnserwatiwno-liberalnōm. Powstała ze skuplowaniŏ partyjōw Wolność i Praworządność a Unia Polityki Realnej. Zarejerowali ja 25 merca 2011 ze mianym Unia Polityki Realnej – Wolność i Praworządność (Ōńijo Realny Politiki - Swoboda a Prawe Reskiyrowaniy). Prezesym partyje ôstoł Janusz Korwin-Mikke. 12 maja 2011 przemianowali ja na takŏ, jakŏ mŏ terŏzki: Kongres Nowej Prawicy[1].
Treść
Program[Sprowjej]
Kongres Nowej Prawicy we ekōnōmiji uważŏ austryjacko szula reprezyntowanŏ pojstrzōd inkszymi ŏd Ludwiga von Misesa a Friedricha Augusta von Hayeka a mōnetarism (do bajszpilu Milton Friedman). Sōm ôni ku tymu, aże gospodarka to sōm za fest złożōne procesy coby bar fto poradził je kōntrolować. Skirz tego Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke chce swobodnygo rynku. Dŏwajōm ôdpora do włażyniŏ państwa we gospodarka. Sōm za zmyńszyniym dŏwek do państwa a wyciepaniym bezma wszyjskych kōncesyjōw.
Gŏdajōm, aże Polska niy winna pōmiyniać swoji waluty na Ojro.
Armijŏ[Sprowjej]
Kongres Nowej Prawicy uważajōm festelnŏ fachowŏ armijŏ. Tyż uznŏwo, aże nŏjważnijsze przi broniyniu to pomiyszkańce, kere bydōm chciały brōnić swoji gospodarki abo chałpōw. Skirz tego chcōm wyciepaniŏ zakazu miyniŏ pistŏli a zônaczyć lekcyje obsugiwaniŏ ji do szkolŏrzōw.
Symbolika[Sprowjej]
Wapynym partyje je ptŏk (fyniks), kery wzlatywŏ ku wiyrchowi, co mŏ pokŏzać ŏdrodzyniy Polski. Mŏ ôn trzi farby - czŏrno, czyrwjōnŏ a modrŏ.
Sztruktury a dźołocze[Sprowjej]
Prezydium[Sprowjej]
- Prezes: Janusz Korwin-Mikke
- I viceprezes: Artur Dziambor
- II viceprezes: Stanisław Żółtek
- III viceprezes: Jacek Wilk
- IV vicepezes: Piotr Najzer
- Skarbnik: Arkadiusz Oziębło
- Sekretŏrz: Robert Oleszczak
Poparcie[Sprowjej]
Polski śpiywkŏrz Genek Loska pedziŏł we wywiadzie, aże Kongres Nowej Prawicy je ruchym, kery poradziłby pociōngnyć ruch dlŏ swbodoby Polski do przodku[2]. Ekōnomista Krzysztof Rybiński napisŏł, co ta partyjŏ mŏ nŏjlepszy ze wszyjskich we Polsce program gospodarczy[3]


text:
Glasgow
Wspůłrzyndne: 55°52'12" N 04°16'12" W
Glasgow (gael.: Glaschu, scots: Glesca/Glesga) to je nojsrogsze mjasto Szkocyje. Leży uůne nad rzykům Clyde. Mjasto zaczyno śe rozwijać we XVIII stoleću skiż wzbogacyńo śe uokolicznych kupcůw na handlu tytůńym, baumwolům a růmym. We XIX stoleću jego ludność wzrosnůła 10 razůw. Powstały wuůnczas stoczńe na rzyce Clyde a ćynżko industryjo, nale tyż i srogo dźelńica slumsůw, kero istńała jeszcze po II wojńy śwjatowyj. We 1990 Glasgow dostoł titel "Ojropejskij Stolicy Kultury". Fůngujům sam dwa znůme kluby fusbalowe: Glasgow Rangers a Celtic Glagow. Rangers je kojarzůny ze protestantůma, a Celtic s katolikůma. Stadjůn Hampden Park we Glasgow je norodowym stadjůnym Szkocyje.


text:
Andra Pradeš
Andra Pradeš (Telugu: ఆంధ్ర ప్రదేశ్, Andhra Pradesh) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 82,4 milionow wobydlerjow a přestrjeń 275.045 km², potajkim 300 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Hyderabad. Andra Pradeš ma Telugu jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Urdu (8,6%) a Hindi (3,2%) rěči.
Je štwórty najwjetši stat Indiskeje a mjezuje z Tamil Nadu na juhu, Karnataku na zapadźe, Maharaštru na sewjerozapadźe, Čatisgarom na sewjeru a Orisu na sewjerowuchodźe. Na wuchodźe je pobrjóh Bengalskeho zaliwa přirodna hranica.
Zaćišće[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Webstrony knježerstwa Andra Pradeša (jendźelsce)
- K stawiznam (jendźelce)


text: Illyriske rěcy (dialekty) su nastali nejpjerwjej zazdaśim něźi w 2. lěttysacu pśed Kristom, wěrjepodobnje něźi w 1300 pśed Kristusom, ako mykeniska centra w Grichiskej su se rozwalili. Rěc (rěcy) se wuwiła radnje awtochtonje w cełem regionje (Illyriskej). Wót 6. stolěśa pśed Kristom su załožyli Grichy jadnotliwe kolonije na teritoriumje Illyrow (na pśikład Dyrrachium, Apollonia abo Lissus), wót togo stolěśa jo wobwliwowała starogrichiska rěc illyrisku rěc w słowoskłaźe. W 1. stolěśu pśed Kristusom jo se zachopiło dobywanje illyriskego teritoriuma pśez Romarjow, nejpjerwjej pód Caesarom (Illyrisko-romska wójna). Illyriska rěc se požycyła z łatyńskeje rěcy wjele słowow, ale njejo se stała dopołnje romanisowanu. Wót 6. stolěśa pó Kristusu su sedlili Słowjany a Awary z pódpołnocnego Balkana w teritoriumje Illyrow. Illyry su pśewzeli jadnotliwe słowa z słowjańskich rěcow. Wjeliki źěl pśidrogowarjow jo wurubił a znicył illyriske města. Illyry (w źinsajšnej Chorwatskej, Słowjeńskej, Bosniskej-Herzegowinje, Serbiskej a Carnogórskej) su se asimilěrowali z cuzu kulturu połnje.


text:
Ernesto Guevara
Ernesto Guevara de la Serna (Ernesto Che Guevara, przemjanek Fernando Sacamuelas) (rodz. 14 czyrwńa 1928 we Rosario we Argyntyńe, um. 9 paźdźerńika 1967 we La Higuera we Boliwiji) – argyntyński rewolucjůńista, jydno ze znamjynnych postaćůw kubańskij rewolucyje. Ze fachu bůł dochtorym. Bůł jednym ze prziwůdcůw kubańskij rewolucyje, a po jeji zwyćynstwje wloz do władzůw kůmůńistycznyj Kuby. We 1965 wojowoł we Kůngu a Tanzańiji. We 1966 uorgańizowoł partyzancke uoddźały we Boliwiji, a przi tymu go wźyńi we ńywola a zaszlachtowali. Na Kubje je do terozki powożany za norodowygo bohatyra. We ńykerych państwach Połedńowyj Ameriki je uůn powożany za mitycznygo wyswobodźićela. Po jygo śmjyrći pojawjůł śe tyż kult Che, kery uobjawjo śe nojczyńśći bez umjyszczańy jygo wizerůnku na śćanach, T-shirtach a inkszych zachach. Je uůn symbolym lo radykalnych lewicowych ruchůw a bůł ńym lo sztudynckij rewolty we 1968 we USA a Zachodńij Ojropje. Jygo przećiwńiki a krytykanty godajům, co zachwoloł uůn "skuteczno ńynawiść, kero przemjyńo czowjeka we maszina do szlachtowańo", a we jydnym ze wywjodůw pedźoł, co ńy wachołby śe wywołać nuklearno wojna, jakby uod tygo mjoł zniknyć kapitalizm.


text:
Chymijo
Chymijo (gr.: xnueίa – chemeia) to je nauka, kero bado natura i wuasnośći substancyji, a zwuašča přymjany tych substancyji, kej śe je cuzamyn zmješo[1]. Terozki wjadůmo, co přymjany substancyji wyńikajům s prow, wedle kerych atůmy uůnčům śe bez wjůnzańo chymične we myńi abo baři trwoue zwjůnzki chymične, a tyž prow wedug kerych wjůnzańo pynkajům i twořům śe půnowńy prowadzůnc do přymjan jydnych zwjůnzkůw we drůge, co śe mjanuje reakcyjůma chymičnymi. Chymijo zajmuje śe tyž roztůmajtymi wasnośćiůma substancyji wyńikajůncymi bezpośredńo s jejich budowy atůmowyj.
Zoboč tyž[Sprowjej]
Připisy[Sprowjej]


text:
Uojle
Uojle (Strigiformes) – řůnd ptokůw s podgrůmady ptokůw nowočesnych Neornithes. Uobejmuje gatůnki drapjyžne, kere přistosowouy śe do polowańo po ćmoku a uo zmroku, choć ńykere gatůnki powrůćiuy do trybu žyćo po jasnoku. Zamjyškujům couki śwjot, prowadzůnc nojčyńśći uośaduy tryb žyćo, krům ńykerych půunocnych populacyji kere kočujům abo wandrujům.
Uojle ńy sům spokrewńůne ze ptokůma drapježnymi, nale wykazujům s ńimi kůnwergyncyjo – tzn. pośadajům wjela cech wspůlnych, wyńikajůncych s podobnygo trybu žyćo. Postřůd ńich idźe wymjyńić: uostre dźoby a špůny, dobry wzrok, zdolność filowańo stereoskopowygo (dwuślypjowygo). Růžńice to přede wšyjskym nocny tryb žyćo uojli a jejich doskůnouy suůch.
U uojli wystympuje tzw. zwyrtnyty dymorfizm puećowy - samice sům wjynkše kej samce. Růžńice ale ńy sům zwykle tak sroge, kej u ptokůw špůńastych. Krům tygo uobje pueće nojčyńśći ńy růžńům śe wyglůndym.
Uojle uodžywjajům śe pokarmym zwjyřyncym uod uowadůw po ssaki. Nojčynstše stratygije polowań u uojli to čatowańy (zaśadka) a ńiski lot patrolowy, zwykle ůng. 1–3 m nad źymjům. Ńykere gatůnki (jak půjdźka) polujům na uowady a gryzůńe uažůnc po źymji, inkše (jak puomykůwka, ušatka, uojla bařouowo) poradzům zawisać we lufće, podobńy kej pustůuka; ńykere tyž, kej uojlečka, šnupjům za uofjarůma we korůnach strůmůw.


text:
Zyma
Zyma je najzymniša ze štyri počasow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym hač wón na južnej połkuli abo sewjernej połkuli knježi, rozeznawaju mjez sewjernej a južnej zymu. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so zyma w kóždej hemisferje z lětnym turnusom.
Astronomisce so započina sewjerna zyma ze zymskim zawrótom słónca – časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad južnym wobrotnikom steji a dny su najkrótše:
- na sewjernej hemisferje 21. abo 22. decembra a
- na južnej hemisferje 21. junija.
Potom bywaja dny zaso dlěše a nocy krótše. Zyma kónči so z nalětnjej runonócnosću
- 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na sewjernej połkuli a
- 22. abo 23. septembra za južnu połkulu.
Wón traje potajkim 89 dnow na sewjernej połkuli a 93 dnow na južnej połkuli.
Dokelž wobkružna čara zemje wokoło słónca wokoło 1,7 % wot idealneho kruhoweje čary so wotchili, štyri počasy njejsu cyle runje dołhe. Nimo toho su sewjerne zymy dla bliskosće słónca (perihel 3. januara) tróšku krótše a miliše hač južne zymy.
Meteorologisce widźane započina (sewjerna) zyma 1. decembra. Meteorologojo přirjaduja počasy połnym měsacam. (Sewjerna) nazyma so kónči za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (sewjerna) zyma wobsahuje měsacy december, januar a februar.
Fenologisce móže spočatk zymy wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) často přez spočatk trajneje sněhowe wodźěće markěruje. Přiběranje abo wotebranje wot lodowcow wotwisuje pak mjeńše wot zymskeho sněhoweho połoženja hač wot prěnjeho noweho sněha w nazymje, kotryž ablaciju haći. Bližene přidźěluja zymje měsacy december, januar a februar a w južnej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich čopach knježi poł lěta „polarna nóc“; blisko čopownika traje někotre dny hač tydźenje.
Kaž w lěću su tež w zymje stare nałožki, kotrež zdźěla přežiwjachu abo buchu znowa wožiwjowane: na př. zawrót słónca jako hody, Alban Arthuan (keltisce), Julowy swjedźeń (nordisce/ germansce), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Zapřijeće zyma so pak tež w pomjenowanjach wužiwa, kotrež wjace hač poł lěta traja, kaž na př. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spar (při zwěrjatach), zymski čas a. d.


text:
Organiska chemija
Organiska chemija
Chemija se rozrědujo tradicionalnych pśicynow dla na organisku a anorganisku chemiju. K dalšnemu rozrědowanjeju na fyzikalnu, analytisku, technisku atd. chemiju jo dojšło akle po 1890.
Historiski su licyli do organiskeje chemije wšykne maśizny, kótarež mógu twóriś jano (žywe) organizmy, a do anorganiskeje chemije te, ako nježywy swět natwarjaju. Wědomnostniki su se tegdy myslili, až jo za twórjenje organiskich maśiznow wěsta žywjeńska móc notna.
Pó tom, až jo 1828 Friedrich Wöhler zgótował mokś ako organisku maśiznu z anorganiskego zwězanja ammoniumcyanata (NH4OCN), su granice mjazy maśiznami z nježyweje a žyweje pśirody splěli.
Źinsa wěmy, až žywe stwórjenja teke wjele anorganiskich maśiznow gótuju, mjaztym až móžomy w laborje syntetizěrowaś pśisamem wšykne organiske maśizny. Weto jo rozrědowanje zmysłapołne, dokulaž se mechanizmy reakcijow a struktury maśiznow w anorganice a organice wjeleserje rozeznawaju.
Źinsa wopśimjejo organika wšykne zwězanja wuglika z drugimi elementami. Jo jich wušej 17 mil. zwězanjow, a to hyšći njejsu wše! Módrina (HCN), wuglikowa kisalina a jeje soli, cyanidy a karbonaty, se pak licytej k anorganice swójeje struktury dla.
To wósebne na wugliku jo, až ma styri walencowe elektrony. To su elektrony na wenkownej cerje (orbiśe) elektronoweje wobalki, kótarež su głownje zagronite za wězby mjazy atomami. Wuglik móžo togodla wutwóriś njepolarne wězby z jadnym, dwěma, tśimi abo styrimi wuglikowymi atomami. Z tym mógu nastaś linearne abo roznogate, dłujke abo krotke wuglikowe rjeśaze. Ze lichymi walencowymi elektronami se nejcesćej zwěžo wóźik, ale teke elementy ako kislik, syrik, dušyk abo fosfor. To wujasnijo pśewšo wjeliku mań organiskich molekulow.
Zakładne maśizny za syntetizěrowanje pśisamem wšyknych organiskich zwězanjow se źěłaju ze zemskego płuna a wóleja. Techniski wažne wobłuki organiskeje chemije su plasty, laki, barwy a lipki.


text:
Mark Twain
Mark Twain, po prowdźe Samuel Langhorne Clemens (ur. 30 listopada 1835 we uosadźe Florida, Monroe, stan Missouri, zm. 21 kwjetńa 1910 we Redding, stan Connecticut) – amerykański pisoř pochodzyńo škockigo, satyryk, hůmorysta, wolnůmulař. Wygetarjańin.
Mark Twain bůu jydnym s pjyršych wjelgich prozaikůw Stanůw Zjydnočůnych. Jygo charakterystyčny styl mjou dužy ajnflus na kštoutowańy śe stylu coukej literatury amerykańskij.
Wjynkšy rozgos přińosuo mu uopowjadańy The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County (1865, Uo suownyj skačůncyj žabje s Calaveras).
W zwjůnzku s tym sukcesym we 1867 roku Twain zostou zaangažowany kej reporter i korespůndynt při grupje amerykańskych turystůw uodbywajůncych rajza do Ojropy na pokuadźe statku Mjasto Kwakrůw. Jygo udźou we wyprawje, kera uodwjydźiua ńymal wšyjstke nojwažńijše historyčńy mjejsca Starygo Kůntynyntu, spůnsorowany bůu bez cajtngi Alta California a New York Tribune. Twain uopisou podrůž we kśiůnžce Prostačkowje za grańicům (The Innocents Abroad, 1869), kera zyskoua dužy rozguos a stoua śe nojbardźij počytnům kśiůnžkům we Americe po Chaupje unkla Toma.
Nojbardźij znůnymi utworůma Twaina sům te, kere wešuy we skuod Eposu řyki Missisipi, napisane we uokreśe 1876-1882, a wjync Přigody Tomka Sawyera (The Adventures of Tom Sawyer, 1876) a Přigody Huckleberry Finna (The Adventures of Huckelberry Finn, 1884), kere šybko znolazuy śe we uůgůlnośwjatowym kanůńy literatury modźežowyj, a uodbjygajůnce uod ńich charakterym, autobjůgrafične Žyće na Missisipi. Twain realistyčńy předstawjo we tych dźeuach uobroz Ameriki drůgij pouowy XIX wjeku.
Dwa utwory - Krůlewič a fechtoř (The Prince and the Pauper, 1882) a Jankes na dwoře krůla Artura (A Connecticut Yankee In King Arthur's Court, 1889) – rozgrywajům śe we Angliji. Pjyršy to historyčno powjeść do modźežy, uo zamjańy růl bliźńačo podobnych chopcůw s přećiwstawnych bjygůnůw drabiny spouečnyj. Drůgo powjeść to satyra na zakořyńůne mity ojropejskij poezyji średńowječnyj a podwaliny ustroju spouečnygo krajůw zachodńij Ojropy.
Twain škryflou tyž - zwašča po 1897 roku - coroz wjyncyj mouych form, we kerych uostro krytykowou amerikańsko řečywistość. Wytykou Amerikonům raśizm, zapyndy imperjalistyčne, hipokryzyjo, wyśmjewou gupota patrjarchalnyj edukacyji, dezynwoltura dźynńikaři, skorůmpowańy wuadz. Stou śe wrynč autorym ńywygodnym, tym barźij, aže uostře jygo artykuůw i uopowjastek čynsto skerowane bůuo přećiw kůnkretnym uosobům. S tygo uostatńygo uokresu pochodzům satyry antymješčańske, take kej Čowjek, kery zdymoralizowou Hadleyburg (The Man Who Corrupted Hadleyburg, 1899) abo Tajymńičy přibyš (The Mysterious Stranger, 1916). W 1904 Twain zařućiu Teodorowi Rooseweltowi, aže wygrou wybory skutkym překupstwa.


text:
Zãjta rekomyndujé gŏdka ślůnsko bez pokŏzani roztomańtych winszowań na roztomańte fãjery a godý
Uż bydzie dwno tymu,kaj na kŏżdo ôkazjŏ szkryfało sie briftý skuli roztomańtych fãjerōw a godōw s gryfnymi winszowaniami,ôbsztelowanymi bez tego,co je szkryfoł.Knify takigo szkryfaniŏ,býły ônczas cŏłkim ajńfachowe.
W dziyń internecu i mobilnikōw,co na kŏżdo ôkazjŏ styknie wyklikać pjyrszego s kraja sms’a,zapomnieli ludziska,jako sie taki winszowania szkryfié co eszcze nasze ôjce poradziyłý ônaczyć.
Beztorz ludzie zaczli szkryfãć do stowarzyszyniŏ,co by nãszykować zãjta z winszowaniami.Jak widać,uż je.Terozki cza przisyłać winszowania na adres karlik@winszowanie.eu a ône bydōm sam pokŏzane.
Nie byda sam uż wiela szrajbować,yno chca wom sam pedzieć co idom gipko ku nom świynta i zdało by śe słożyć jak nojwiyncyj winszowań.Proponuja co by srobić jaki konkurs o nojlepsze życzynio na cołki Wajnachty.Szrajbujcie sam abo na facebooku.Zapraszom.
Musisz się zalogować, aby móc dodać komentarz.


text:
München
Wspůłrzyndne: 48°08' N 11°34' E
München je mjasto we Mjymcach, stolica landu Bajery a rejyncyje Gůrne Bajery. Leży na Bajerskij Wyżce nad rzykům Izara. Je znamjynnym kulturalnym, naukowym a industryjnym uostrzodkym we Bajerach. Zołożůne we 1158 roku. Jygo mjano pochodźi uod położyńo wele klasztoru (mjym. bei den Mönchen). We 1919 powstała sam Bajersko Republika Rad. We uokryśe Wajmarskij Republiki uostrzodek naźistowskigo ruchu. We München we 1938 podpisano Ukłod ze München. We 1972 bůły sam Uolimpijske Igrziska. Terozki mjasto je śedźibům bankůw, werku BMW a inkszych.


text:
Martin Haspelmath
Martin Haspelmath (* 2. februara 1963 w Hoya) jo nimski linguist.
Wopśimjeśe
Žywjenje[wobźěłaś]
Haspelmath jo studěrował 1983–1985 na Uniwersiće Wiena a 1985–1987 na Uniwersiśe Kölna indogermanistiku, powšyknu rěcywědu a slawistiku. 1988 sčiniše na University at Buffalo swój magistrowy eksamen w rěcywěźe, 1989 swój magistrowy eksamen w slawistiku na uniwersiśe Kölna. Pó wukrajnym lěśu na Lomonossow-uniwersiće w Moskwje jo źěłał 1990–1996 na lichotnej uniwersiśe Barlinja, źož 1993 jo promowěrował a 1996 teke habilitěrował.
Wót lěta 1998 jo Haspelmath na Max-Planck-instituśe za ewolucionarnu antropologiju w Lipsku pśistajony ale teke ako honorarowy profesor za rěcywědu na uniwersiśe Lipska cynity.
Slěźenje[wobźěłaś]
Slěźeńske śěžyšća Haspelmatha su syntaksowa teorija, morphologija, rěcny kontakt a rěcna změna ale teke rěcna typologija. Wažny projekt pód jogo wóźenju jo był wuźěłanje wót World Atlas of Language Structures (WALS), kótaryž bu 2005 publicěrował a něnto teke online jo pśistupny. Mimo togo jo Haspelmath Iniciator rěcywědneje online-encyklopedije Glottopedia.


text:
Gwjozda
Gwjozda to je ćouo ńybjeske kere je skupiskym materji třimanyj we kupje bez grawitacyjo, we kerym zachodzům reakcyje syntezy jůndrowyj. Ynergijo kero śe při tymu wyzwalo je ymitowano kej průmjyńowańy, we tym śwjotuo widźalne. Gwjozdy majům kštout podany na kugla a skouodajům śe guůwńy s wodoru a helu. Nojbližšo Źymje gwjozda, krům Klary, to Proxima Centauri uoddalůno uo 4,2 lot śwjetlnych. Mynga gwjozdůw je zwjůnzanych bez grawitacyjo s inkšymi gwjazdůma, a twořům ś ńimi ůkuody podwůjne abo wjelokrotne. Gwjozdy ńy sům rozćepane jednako gynsto po coukim wšechśwjeće, nale istńejům jeich skupiska mjanowane galaktykůma we kerych je uod miljůnůw do setek miljordůw gwjozd. Doobkoua ńykerych gwjozd zwyrtajům śe planyty, inkše uotačajům dyski protoplanetarne. Gwjozdy, kere idźe zobejřeć s Źymje, sům umowńy poukuodane we gwjozdozbjory.


text:
Elsaska
Elsaska (francojski Alsace [alzas], elsaski Elsàss [ˈɛlsɑs], nimski Elsass[1] (a historiski Elsaß) [ˈɛlzas], łatyński Alsatia) jo jaden z 27 francojskich regionow, na pśestrěń (8280 km²) pěty nejmjeńšy. Ma pśisamem miliona wobydlarjow a wusoku gustosć wobydlarstwa wót 220 wobydlarjow/km². Nejwětše a nejwažnjejše město Elsaskeje jo Strasbourg.
Wopśimjeśe
Geografija[wobźěłaś]
Elsaska lažy na lěwem a pódwjacornem brjoze Ryna pśi źinsajšnych granicach Francojskeje z Nimskeju a Šwicarskej.
Stawizny[wobźěłaś]
Stawizniski jo była Elsaska kaž teke Lothringska granicny region pśi granicy mjazy Nimskeju a Francojskeju. Dłujko jo była z źělom nimskego Swětego romskego mócnarstwa; z źělom Francojskeje se k prědnemu razoju stała pó kóńcu Tśiźasćalětneje wójny w lěśe 1648. Pó Nimsko-Francojskej wójnje w lětoma 1870-1871 jo zasej bywała z źělom Nimskego kejžorstwa. Pó kóńcu Prědneje swětoweje wójny jo na zakłaźe Versailleskego měrowego dogrona wóspjet bywała z źělom Francojskeje a mimo dobu Drugeje swětoweje wójny, gdyž jo była Elsaska wobsajźona wót Nimskeje, jo to tak až do źinsajšnego.


text:
Bayerski lěs
Bayerski lěs je něhdźe 100 km dołhe srjedźne horiny na hranicy mjez Bayerskej a Čěskej, wuchodnje Rězna a sewjernje Passaua. Geologisce a geomorfologisce słuša wón k wjetšej Šumawje. Wulki dźěl horin je jako narodny park škitany, kotryž wobsteji hišće zdźěla z pralěsa a běše w lěće 1970 prěni narodny park cyłeje Němskeje. Najwyša hora je Großer Arber (1.456 m).
Najwažniše sydlišćo w Bayerskim lěsu je Zwiesel při dróze wot Passaua do Pilzenja.
Wotkaz[wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Chemiska wjazba
Chemiska wjazba je pomjenowanje za krutu zwjazanosć mjezy najmjeńšimi dźělkami, a to móžeja być atomy, iony abo molekule. Zwjazanje a wotwjezanje chemiskich wjazbow je zakład za přetworjenje maćiznow. Rozrjaduja so do sylnych a słabych wjazbow.
Wobsah
Sylne wjazby[wobdźěłać]
Sylne wjazby so do slědowacych typow rozrjaduja:
W periodiskej tabulce přiběra metalowy charakter wot prawa na lěwo a wot horjeka dele. Přechody mjezy njekowami a metalemi su tohodla běžne, runjež tak je z přechodami mjezy tutymi třomi wjazbowymi typami.
Ionowa wjazba[wobdźěłać]
Metale a njekowy z diferencu elektronegatiwity wyše hač 1,7 wutworje ionowu wjazbu. Dokelž maja metale nišu elektronegatiwitu hač njekowy, přepodaja wone wšě swoje walencowe elektrony na njekow. Potajkim zwjazuja so metale jako pozitiwne nabite iony (kationy) z negatiwnje nabitymi ionami (aniony) njekowow. Iony so mjezy sobu elektrostatiski přićahuja a tworje ionowy lěsycu. Čim wyše su iony nabite a čim mjeńše su jich radiusy, ćim stabilniši je lěsyca a ćim wjetši je toś škrějny dypk tutoho zwjazanja. Ionowe lěsycy wodźa milinu jenož w škrjenju a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kotrež wodźa milinu, ale rozpušćene iony. Wšitke zwjazanja, kotrež su z ionowych lěsycow natwarjene, so pomjenuja w chemiji sele. Přikłada stej NaCl a AlCl3.
Metalowe wjazba[wobdźěłać]
Metale maja nisku elektronegatiwitu a tohodla su wonkowne elektrony słabje na metalowe atomy wjazane. Wone so lochko wot atomow pušćeja. Atomowe tyłowy metala (atomy bjez wonkownych elektronow) so zwjazuja k metalowemu lěsycy. Elektrony so jako tak pomjenowany elektronowy płun w lěsycy swobodnje pohibuja. Tohodla móžeja metale jara derje milinu a ćopłotu wodźić. Je to tež přičina za duktilnosć (daja so lochko formować). Swobodnje so pohibowace elektrony móžeja wšě žołmowe dołhosće swětła, kotrež zapromjenja, zaso njepřeměnjenje wotpromjenić (emitować). Tohodla so metale tak błyšća – wšo swětło so mjenujcy reflektujo.
Atomowa wjazba[wobdźěłać]
Njekowy wěžu so mjezy sobu přez elektronowe poriki. Po tutej wašni zwjazane atome pomjenjujomy molekule. Atomowe wjazby móžeja być polarne abo njepolarne. To wotwisuje wot diference elektronegatiwity wobdźěleneju njemetalneju elementow. Pola polarnych wjazbow je wjetšina hustoty wjazbowych elektronow pola njemetala z wyšej elektronegatiwitu. Molekule maja niski škrějny dypk a su izolatory (njewodźa milinu). Synonyma za atomowu wjazbu stej kowalentna wjazba a wjazba elektronowych porikow.
Słabe wjazby[wobdźěłać]
Słabe wjazby so w zasaźe mjezy molekulemi wutworja a wobwliwuja fyzikaliske kajkosće jako škrějny abo zawarjenski dypk. Pola słabych wjazbow njepřechadaja elektrony wot jednoho atoma na druhi a so tež njewutworja wjazbowe elektronowe poriki. Jedna so jow wo přesunjenje negatiwneho nabitka w molekulu. Při tym nastanje elektriski dipol, to rěka, zo ma molekul w sebje pozitiwnje nabity a negatiwnje nabity pol. Dipol móže druhe dipole přićahować a tak so wutworje słaba wjazba mjezy molekulemi. Słaba wjazba je na přikład:
Wodźikomostowa wjazba[wobdźěłać]
Hdyž je wodźik na kislik, dusyk abo fluor wjazany, přesuwa so hustota wjazbowych elektronow k tutym elementam, dokelž maja wone wyšu elektronegatiwitu hač wodźik. Wutworje so potajkim dipol z pozitiwnje nabitym wodźikom a negatiwnje nabitymi atomami kislika, dusyka abo fluora. Kislik, dusyk a fluor maja nimo wjazbowych wonkownych elektronow tež swobodne elektronowe poriki na wonkownej cerje elektronoweje wobalki. Pozitiwnje polarizowany wodźik móže nětko tak pomjenjene wodźikomostowu wjazbu z tutymi swobodnymi elektronowymi porikami wutworić.
Dalšne słabe wjazby su Van-der-Waalsowe mjezsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjezsobne wobwliwowanje.
Přehlad[wobdźěłać]
Zakład wšitkich wjazbow je potajkim elektrostatiske přićahowanje. Tabulka dajo přehlad sylnych a słabych wjazbow glědajo na pozitiwnje a negatiwnje nabite partnerje.


text:
Měto Pernak
Měto Pernak (roź. 17. měrca 1938 w Nowej Niwje[1]) jo dolnoserbski wudawaŕ, publicist a pśełožowaŕ; w lětach 1993-2006 pśedsedaŕ Maśicy Serbskeje[2]. W lěśe 2009 jo dostał Myto Ćiśinskego.
Jo se naroźił ako syn duchownego.[2] W casu NDR jo bydlił w pódzajtšnem Barlinju a dla swójich woglědow w Dolnej Łužyce jo był slědowany wót Stasi, kótaraž jo natwariła 600 bokow aktow wó njom.[2]
Myto Ćiśinskego jo dostał za "jogo nakładnistwowe, pśełožowarske a publicistiske źěło na polu dolnoserbskeje rěcy a literatury".[3] Jo jo pśiwzeł z ruki sakskego ministarskego prezidenta Stanisława Tilicha 17 oktobra 2009 w kloštarju Marijina Gwězda w Pančicach-Kukowje.[4]
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Informacije na boce Ludowego nakładnistwa Domowina
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Ćišinski-Preisträger Měto Pernak - Telewizijny magacin Łužyca, 19.09.2009
- ↑ Bok wó myśe Załožby za serbski lud
- ↑ Měto Pernak lawreat Myta Ćišinskeho 2009, Pomhaj Bóh, nowember 2009


text:
Słowyńijo
Słowyńijo, Republika Słowyńije (słowyń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.
We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.


text:
Sněžka
Sněžka (čěsce Sněžka, pólsce Śnieżka, němsce Schneekoppe) je z wysokosću 1.603 m najwyše wuhorbjenje w Kyrkonošach a najwyša hora Sudetow, srjedźohorinskeho proha a Čěskeje. Přez wjeršk běži statna hranica Pólskeje a Čěskeje. Tež hdyž leži wjeršk Sněžki nad lěsnej mjezu, je wón za turistam spřistupny. Na pólskim boku wjerška namaka so mjez 1665–81 natwarjena kapałka swj. Ławrjenca (kaplica św. Wawrzyńca) a futuristiska hórska hospoda, kotraž so mjez 1969–74 natwari. Na čěskim boku wjerška je póstowy zarjad a wjeršna stacija sedłoweho lifta.
Klima[wobdźěłać]
Ze stron klimy a wegetacije so wysokostne połoženje Kyrkonošow jako alpiniske wopisuje, hačrunjež so wotpowědna wysokosć njedocpě. Na Sněžce knježi přerězna lětna temperatura wot 0,2 °C.


text:
Gjarbikaty šwon
Gjarbikaty šwon (Cygnus olor) jo zwěrje ze swójźby kackowych ptaškow (Anatidae).
Wopśimjeśe
Wopis[wobźěłaś]
Dorosćone ptaški njasu běłe pjerje, maju carnu bazu a gjarbik na oranžocerwjenem pysku, pśi comž gjarbik jo pśi samjakach pitśku wětšy a jasnjejšy.
Jadnolětny šwon jo swětobruny, pśi comž wóni su pitśku śamnjejšy a wěcej brune ako Cygnus columbianus a Cygnus cygnus. Ma carnojte woblico. Suknja dorosćonych ptaškow maju wót drugeje zymy. Jich pysk jo šerorožojty z carnej bazu.
Wón jo daloko rozšyrjony, pśedewšym na gatach a drugich wódach.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 503
- ↑ W internetowem słowniku: Schwan
Žrědło[wobźěłaś]
- Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, ISBN 3-405-15320-4, bok 24 (nim.)


text:
Łokaśina
Łokaśina[1][2] (Caltha) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Systematika[wobźěłaś]
Rod se na zakłaźe morfologiskich a geografiskich rozdźělow do dweju sekcijow rozrědujo ze nagromadu źaseś družynami. Sekcija Psychrophyla jo ze šesć družynami na pódpołdnjowej połkuli rozšyrjona a wobsejźi zgibnjone pśiwiski na łopjenach; sekcija Caltha ze styri družynami je na pódpołnocnej połkuli rozšyrjona a njetwóri žedne pśiwiski na łopjenach. Toś te rozdźělenje roda bu pśez molekularbiologiske pśepytowanja wobkšuśone.
- Sekcija Caltha
- Pódwjacoroameriska łokaśina (Caltha leptosepala)
- Plěwajuca łokaśina (Caltha natans)
- Bagnowa łokaśina (Caltha palustris)
- Caltha scaposa
- Sekcija Psychrophyla
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ 1,0 1,1 Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 209
- ↑ 2,0 2,1 W internetowem słowniku: Dotterblume


text:
Tydźeń
Tydźeń (tež njedźela) je dźensa w nimale wšěch kulturach na swěće časowa jednotka, kotraž wobsteji ze sydom dnjow. Wot lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwjazkowej republice a 1978 tež mjezynarodnje připóznaty moderny tydźeń dźe wot póndźele hač do njedźele, tradicionelny židowsko-křesćansko-muslimski tydźeń pak wot njedźele hač do póndźele. Jedne lěto ma znajmjeńša 52 njedźelow; měsac znajmjeńša štyri.
Dźěłowe a šulske dny su w srjedźnej Europje zwjetša póndźela, wutora, srjeda, štwórtk a pjatk, mjeztym zo sobota a njedźela ke kóncej tydźenja słušatej. Njedźela je w Němskej samo oficielnje wotpočny dźeń. W Zjednoćenych statach, Awstralskej a někotrych arabskich krajach płaći njedźela tež oficielnje dale jako prěni dźeń.
W serbšćinje wužiwamy za jednotliwe dny skrótšenki z dweju pismikow (pó, wu, sr, št, pj, so, nj) kaž w němčinje, druhdy tež skrótšenki z třoch pismikow kaž w jendźelšćinje.


text:
Deep Purple
Deep Purple – brytyjsko skupina hard rockowo ze miszůngym heavy metala a prog rocka. Powstoła we 1968 roku we Hertfordshire. Kole Led Zeppelin a Black Sabbath je uważano za nojbarzij wpływowo skupina lo rocku a metalu[zdrzůdło?]. Tryfjili tyż do Guinessowyj kśyngi rekordůw skiż srogigo larma jejich lajery.
Gyszichta[Sprowjej]
Pjyrwy skupina tworzili: Rod Evans (śpjyw), Jon Lord (uorgany Hammonda), Ritchie Blackomre (gitara), Nick Simper (basowo gitara) a Ian Paice (szlagcojg). Bez rok nagrali trzi albůmy, ńyskorzi Blackmore chćoł, co by zauostrzyli zorta muzyki a zwolńůł Evansa i Simpera. Na jich plac przilyźli: Ian Gillan (śpjyw) i Roger Glover (basowa gitara). Uostali znůmi grajůnc ze uorkestrům i nagrali albům Deep Purple In Rock (zawjyroł uůn Child In Time, śl. tum. Bajtel we czaśe), kery stoł śe sukcesym. Bez trzi lata nagrali ńyskorzi Fireball, Machine Head a Who Do We Think We Are. Chnet stali śe fest znůmi. Ńyskorzi przilozło do haje půmjyndzy Blackmore'ym a Gillanym. Skuli tego Gillan wylećoł, a zarozki tyż Glover. Do Deep Purple prziszoł David Coverdale i Glenn Hughes. Uoba spjywali, a krům tego Hughes tyż groł na basowyj gitarze. Wydali Burn i Stormbringer, a dalij Blackomore ńy mjoł lustu a uodloz. Na gitara wźůnli Tommy'ego Bolina. Tako grali bez rok, potym śe rozwjůnzali. We 1984 roku zaśik śe tryfjyli we klasycznym skłodźe: Gillan, Blackmore, Lord, Glover a Paice. Wydali Perfect Strangers a The House of Blue Light i skiż haji Gillan zaś wylećoł. Nowym spjywokym uostoł Joe Lynn Turner, ze kerym Blackmore groł we skupińe Rainbow bez 1980-84 rok. Dwa roki ńyskorzi wrůćůł Gillan, ino Blackmore zaś uodloz. Na gitara prziszoł Steve Morse. Jeszcze ino Jon Lord we 2002 poszoł na pynzyjo i na jigo plac prziszoł Don Airey. Na sztand 4 kwjetńa 2014 szpilajům we takim skłodźe:
- Ian Gillan - śpjyw
- Steve Morse - gitara
- Don Airey - uorgany
- Roger Glover - basowa gitara
- Ian Paice - szlagcojg
Dyskografijo[Sprowjej]
- Shades of Deep Purple(1968)
- The Book of Taliesyn (1968)
- Deep Purple (1969)
- DeepPurple In Rock (1970)
- Fireball (1971)
- Machine Head (1972)
- Who Do We Think We Are (1973)
- Burn (1974)
- Stormbringer (1974)
- Come Taste The Band (1975)
- Perfect Strangers (1985)
- The House Of The Blue Light (1987)
- Slaves And Masters (1991)
- The Battle Rages On... (1993)
- Purpendicular (1996)
- Abandon (1998)
- Bananas (2003)
- Rapture of the Deep (2005)
- Now What?! (2013)


text:
Hardcore punk
Hardcore punk (abò: Hardcore-punk czë prosto Hardcore) pòwstôł je na zôczątkù 80-tich lat w Nordowi Americe, òsoblewie w Los Angeles ë w Waszingtónie, ale téż w Nowim Yorkù , Vankùverze, Bòstónie ë jinszich gardach. W 1981 rokù wëchôdô téż albùm Hardcore '81 karna D.O.A. a mùzycë brëkùją tegò miona dlô òpisënkù jich mùzycznégò sztélu. Harcore bëł procëmstôwieniém sã corôz to barżi kòmercjalëzującemù sã punk rockòwi. Mùzyka hardcòrowô stała sã barżi òstrô ë flink jakno klasyczny punk pòdsztrichiwôjąc jesz barżi procëmkòmercyjné nastawienié. Klatë jakno ë òbleczenk nie bëłë ju tak farwne ë wôżné, a wiele karnów stało sã politiczno angażowónëch. W hardcorze jidze ò bënowé nastawienié, mòralnotã ë pòliticzné angażowanié.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Kaszuby
Kaszuby (csb. Kaszëbë, Kaszëbskô, pol. Kaszuby) – regijůn nad krejym Bałtyckigo Morzo, tajla Půmorzo kaj pomjyszkujům Kaszuby.
Grańice Kaszubůw[Sprowjej]
Wyznoczyńy grańicůw tygo regijůnu je fest utropno zacha, skuli tygo, co dowńi Kaszuby ńigdy ńy bůły regijůnym uokryślůnym admińistracyjńy (na uodwyrtka btp. do Zachodńigo eli Wschodńigo Půmorzo). Turbacyje dodowo fakt, co grańice źymje mjanowanyj Kaszuby przesuwały śe bez stoleća na wschůd. Kej we 1238 roku mjano Cassubia pojawjyło śe za pjyrsze we papjůrach, uobejmowały uůne tajla Zachodńigo Půmorzo. We tych czasach Słowjany ze Wschodńigo Půmorzo na zicher śe ńy mjanowały Kaszubůma. Wespůlnym mjanym Nadbałtyckich Słowjanůw mjyndzy Wisłům a Uodrům bůli Půmorzany.


text:
Bodamski jězor
Bodamski jězor (němsce Bodensee) je wodźizna w sewjernym předkraju Alpow, kotraž wobsteji poprawom z dweju jězorow - Horni jězor a Delni jězor - kaž tež rěki Jězorowy Ryn. Dźěle jězora słušeja k němskimaj krajomaj Badensko-Württembergska a Bayerska, awstriskemu kraju Vorarlberg a šwicarskim kantonam St. Gallen, Thurgau a Schaffhausen.
Jězoraj naspomni so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 43 před Chr. jako Lacus Venetus a Lacus Acronius. W romaniskim rumje rěka jězor zwjetša Lacus Constantinus abo podobnje - mjenowany po měsće Konstanz (Constantia), kotrež při brjóze leži.
Z 473 km² je Bodamski jězor za Błótonjom a Genfskim jězorom třeći najwjetši jězor srjedźneje Europy.


text:
Komjaki
Komjaki, ńykej Komi-Zyrjany to nacyjo ze ugrofińskij grupy, kero żyje we Republice Komi we Rusyji, a tyż na Kolskim půłwyspje a we zachodńij Syberyji. Je uo to zwada, aże Komjaki prawe a Komi-Permjaki je to jedno nacyja abo dwje, kej uůnych rachować do kupy je ich 418 tyś., we tym 293 tyś. Komjakůw prawych. Komjaki godajům we godce komi, roz za kedy tyż we ruskij godce. Uůnych religijo je prawosławje, nale majům we swoji duchowośći tyż elementy kultu przirody. Uod XIV-XV stolećo krej Komjakůw wlazuje we skłod Rusyji.


text:
Kamerůn
Kamerůn, (fr. Cameroun, ang. Cameroon), Republika Kamerůnu, (franc. République du Cameroun, ang. Republic of Cameroon) – państwo we strzodkowyj Africe, nad Gwinyjskům Zatokům. Grańica mo s: Ńigeryjům, Czadym, Strzodkowoafrikańskům Republikům, Kůngym, Gabůnym a Růwńikowům Gwinyjům. Kamerůn je człůnkym UoNZ, Uńije Afrykańskij a inkszych uorgańizacyji mjyndzynarodowych.
Mjano państwa wywodźi śe s portugalskigo mjana nadanygo rzyce Wouri, to je Rio de Camarões. Uokreślyńy to uoznaczo Rzyka Krewetek a ńyskorzi zostoło rozćůngńůne na cołki krej leżůncy nad tům rzykům.


text:
Gdańsk
Wspůłrzyndne: 54°22' N 18°38' E
Gdańsk (pol. Gdańsk, mjym. Danzig, łać. Gedania, Dantiscum, kaszb. Gduńsk) – mjasto we Polsce nad Mořym Boutyckym, zouožůne we 997 roku, stolica wojewůdztwa půmorskigo a archidjecezyji gdańskij. Gdańsk je tyž mjastym krůlewskym i hanzeatyckym, swygo času nojludńijšym i nojbůgatšym we I Řečypospolitej.
Uobecńy je jydnym s nojwjynkšych polskych mjast (šůste pod wzglyndym ličby ludnośći, 456 658 mješkańcůw, i śůdme pod wzglyndym placu, 262 km²).
Připisy[Sprowjej]


text:
Turystyczne schrůńisko
Turystyczne schrůńisko – uobjekt lo uobsłůgi turystůw, kerzi můgům tukej przekimać abo jodać. We ńykerych schrůńiskach dźołajům informacyjne půnkty a dyżurki ratůwńikůw GOPR (Gůrske Uochotnicze Pogotowje Retůngowe).
Nojwjyncy turystycznych schrůńisk we Polsce je we gůrach, kaj we wjynkszości noleżům do PTTK (Polske Towarzistwo Turystyczno-Krajoznawcze).
Do schrůńiskůw zarachowuje śe tyż bacůwki, kere sům myńsze. Inkszy zorty turystycznych uobjektůw to schrůny a celtowe bazy (uotwarte ino bez lato).


text:
Rakusko-Wuherska
Rakusko-Wuherska (łać. Austro-Hungaricum, něm. Österreich-Ungarn, madź. Osztrák-Magyar) běše historiski multietniski kraj w srjedźnej Europje, ke kotremuž słušachu teritorije dźensnišich statow Awstriska, Madźarska, Čěska, Słowakska, Słowjenska, Chorwatska a Bosniska a Hercegowina (1908–1918) a dźěle Pólskeje (Krakow), Ukrainy (Lwiw), Rumunskeje (Sedmihródska), Serbiskeje (Wojwodina), Čorneje Hory (Kotor) a Italskeje (Južny Tirol).
Stawizny[wobdźěłać]
Rakusko-Wuherska eksistowaše w statnoprawniskej formje dwójneje monarchije wot 21. hodownika 1867 hač k wustupej Madźarskeje z unije dnja 31. oktobra 1918. Wobsteješe z historiskeju dźělow Cisleithanska (Rakuske kejžorstwo) a Transleithanska (Madźarske kralestwo). K tomu přińdźe wot lěta 1908 přez aneksiju dobyta Bosniska-Hercegowina.


text:
Szosowe koło
Szosowe koło to je take koło kere je do jeżdżyńo po ceśće a kere je uůnaczůne tak, coby mjało nojmyńszy kej śe do aerodynamiczny uopůr. Je używane uod szosowygo kolarastwa, nale tyż do jeżdżyńo rekreacyjnygo. Je uůno czynsto leksze uode inkszych kołůw a mo szpecyjalno linsztanga, kero śe zwje gyńće abo baranek. Na to gyńće dowo śe szpecyjalno uowijka, coby ńy dźerzeć metalu. Pjyrwej růły bůły uůnaczůne ze uocyla, a terozki ze alůmińům abo wůnglowych włůkyn. Uobryncze majům nojczyńśći 650 abo 700 milimyjterůw strzedńice.


text:
Slawistika
Slawistika je wědomosć słowjanskich rěčow, literaturow a kulturow. Jako wotrjady přisłušeja Slawistice mjez druhimi bohemistika (čěsce), chorwatistika, polonistika (pólsce), rusistika, serbistika (serbisce) a sorabistika (serbsce). Dalši wotrjad slawistiki je tak mjenowana staroslawistika, potajkim wědomosć cyrkwinosłowjanskeje rěče.
W Němskej je 39 uniwersitow, na kotrychž so slawistika wuči, na přikład w Berlinje (Humboldtowa uniwersita, najstarši a najwjetši institut w Němskej), Freiburgu, Gießenje, Greifswaldźe, Hamburgu, Jenje, Lipsku, Mohuču, Podstupimje, Rěznje a Tübingenje. Instituty maja wšo dohromady něhdźe 12.000 studentow.


text:
Terorystyczne angrify ze 11 wrześńa 2001
Angrify ze 11 wrześniŏ 2001 bōły seryjōm koordynowanych terorystycznych angrifōw, kere sie uskutyczniły 11 wrześniŏ 2001 we Skuplowanych Sztatŏch. Podug ôficjalnygo świdrziku 19 chopōw skuplowanych ze militarnōm islamistycznōm organizacyjōm Al-Kaida uniesło sztyry fligry lecōnce na komercyjnych linijŏch spōłki American Airlines a United Airlines. Dwa z ônych (American Airlines 11 a United Airlines 175) rypły we wieże Światowygo Handlowygo Centra (World Trade Center) w Nowym Jorku, zabijajōnc wszyjskich ludziōw na ferdeku a dŏlszych wnōntrz budow. Ôbie wieże sie do dwōch godzin ôbuliły, niczōnc bliske budowy a moc inkszych poszkŏdzajōnc. Trzeci fliger (American Airlines 77) piznył we Pentagon, sidzibã ministyrstwa ôbrŏny USA we Waszyngtōnie. Sztwyrty fliger (United Airlines 93) śleciŏł w niyôbydlenym terynie we Pynsylwaniji po boju miyndzy terorystōma a pasażerōma ô ôwładniynciy maszyny. Leciŏł na Waszyngton a spekuluje sie, co ônygo celym bōł Biŏły Dōm abo Kapitol.
W angryfŏch umrzyło cuzamyn 2 996 ludziōw, w tym 19 unosicielōw. Krōm 55 wojŏkōw ze 12 ôfiar, co zginyły w Pentagonie, ôfiarami bōli jyno cywile, pochodzōncy ze 90 państw.
W reakcyji na angrify Skuplowane Sztaty wygłosiły wojnã z teroryzmym, przekludziły inwazyjõ do Afganistanu a przekonŏły ruch Taliban, kery poskytowŏł zaziymiy terorystōm ze Al-Kaidy. Na włŏstnyj pōdzie zaś zechwŏliły USA Patriot Act. Moc dŏlszych państw tyż zmocniło antyterorystycznõ legislatywã a możności służb bezpieczyństwa. Nikere amerykańskie burzy bōły cŏły tydziyń po angrifŏch zastawiōne a po znowuôdwiyrzyniy wykazały wielge straty, nojwiyncy we werzikyrungu a fligrowym transporcie. Zniczyniy biurowych raumōw spōsobiło milijonowe szkody.
Poszkodzyniy Pentagonu było ôprawiŏne za jedyn rok. Piyrszōm ôprawiŏnōm budowōm WTC bōła we roku 2006 budowa 6. Budowa 1 (Wieża Swobody) mŏ być skończōna we roku 2013 a cŏłkowŏ rekonstrukcyjŏ rok niyskorzyj.


text:
Vattenfall
Vattenfall je šwedske energetiske předewzaće, pjaty najwjetši spłodźer miliny w Europje. Mjeno Vattenfall woznamjenjuje we šwedšćinje wodopad a je to skrótšenka z originalneho mjena Kungliga Vattenfallstyrelsen (kralowska wodopadowa wyšnosć). Vattenfall je z 100% kubło šwedskeho stata.
We Łužicy wjedźe Vattenfall wjacore brunicowe jamy (n.př. Wochozy, Rychwałd, Wjelcej), kaž tež milinarnje w Hamorje, Čornej Plumpy a Janšojcach.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Vattenfall — oficialne stronki (jendźelsce)


text:
Dešćowy cas
Dešćowy cas jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten cas, gaž se źo wětšyna lětnych spadkow. Mjaz pódpołnocneju a pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu se pśibližnje pótom dešćujo, gaž stoj słyńco tam w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz aprylom a oktoberom a w pódpołdnjowych tropach mjaz oktoberom a aprylom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa dešćowa casa w jadnom lěśe.
Lětne casy se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam dešćowy a suchy cas.


text:
Encyklopedija
Encyklopedija (grjeksce eYkukλoπaιδeίa, egkyklopaideia, sformowana ze starogr. enkýklios kružny a paideía wučba, kubłanje). Zapřijeće, z kotrymž běše w 5. lětstotku př. n. l. uniwersalne kubłanje měnjene, dźe na Hippiasa z Elisa wróćo. Dźensa so pod encyklopediju strukturowane, po móžnosći wobsažne zwobraznjenje čłowjeskeje wědy rozumi, kotrež je dosć podrobne za wšědne wužiće. Nimo uniwersalnych encyklopedijow su tež fachowe encyklopedije z wobmjezowanjom na wěsty temy.
Powšitkowne charakteristika[wobdźěłać]
Encyklopedije hodźa so z pomocu kajkosćow předmjet, zaměr, metoda, rozrjadowanje a proces nastaća definować.
- Encyklopedije móža powšitkowne być; tajke hesła z rodźělnych předmjetow wobsahuja (Brockhaus, Encyclopaedia Britannica a pod.), abo so na wěsty předmjet abo wobłuk hesłow specializować; potom so zwjetša jako leksikon abo słownik woznamjenjeja (na př. kompjuterowy leksikon, leksikon rěčespyta, realny leksikon assyriologije a pod.), na wěste geografiske, kulturne polo abo na stawiznisku periodu (leksikon antiki, leksikon zažnych kulturow).
- Encyklopediske dźěła maja za cil, wažne zhromadźene znajomosće z wěsteho předmjeta přinjesć; w tutym zmysle so přez podrobnosće a rozpjeće rozeznawaja. Zaměr dźěła móže tež cilowy kruh čitarjow; dźěćaca encyklopedija so z tema hinak rozestaja hač powšitkownja encyklopedija abo fachowe leksika.
- Historisce eksistujetej dwaj rozdźělnej typaj ćišćanych encyklopedijow: z alfabetiskim porjadom a hierarchiskim porjadom po kategorijach. Elektroniske encyklopedije zwjetša wobě metodźe zwjazuja, nimo toho zmóžnjeja přepytowanje, indeksowanje a mjezsobne wotkazy w měrje, kotraž je při ćišćanych dźěłach njepředstajomna.
- Encyklopediske dźěła so tež we wólbje swojich awtorow a editorow, we wašnju zhromadźowanja, w spušćomnosći a w spisowanju jednotliwych hesłow rozeznawaja. Awtorojo encyklopediskeho dźěła móža renoměrowani fachowcy we wotpowědnych předmjetach być, druhe moderne encyklopedije (mjez nimi tež Wikipedija) so přez wo wjele šěršeho kruha awtorow tworja.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Serbske online-encyklopedije:


text:
Sztůrm Hanna
Štůrm Hanna to je mjano uůsmygo we sezůńe 2008 cyklůna tropikalnygo, kery uformowou śe na kerůnku E-NE uod půunocnych Wysp Zawjetřnych 28 śyrpńo 2008[1]. S anfanga udeřiu na wyspy Turks a Caicos a Bahamy, nale tam wjelgich škodůw ńy narobjůu ańi uofjar ńy bůuo[2]. Potym jygo šlag dostouo Hajiti, kaj ńy myńi kej 532 ludźi zginyuo skiž utońyńco na zatopjůnych po jygo přejśću terynach[3]. Nojbaři ućyrpjouo mjasto Gonaïves, bezma coukym zniščůne. Bůuy tyž 3 śmjertelne uofjary we USA. Na anfangu wřeśńo pošou ůun we strůna atlantyckigo wybřeža USA. 6 wřeśńo udeřůu na USA a zagražo stanům Karolina Pouedńowo a Karolina Půunocno[4].


text:
Kamasutra
Kamasutra, Kama Sutra, Kama (we sanskryće: कामसूत्र) to je indyjski traktat uo seksualnośći czowjeka a seksualnych zachowańach. Połny jygo titel to vātsyāyana kāma sūtra, beztůż je przijmowane, co jygo autorym je Watsjajana. Kamasutra bůła napisano mjyndzy I a VI stolećym. Krům srogigo zbjoru roztomajtych sztelůngůw, Kamasutra mo tyż uodńeśyńo do tradycyje a kultury Indyjůw, uopisuje małżyńske tradycyje, we tym poślubno noc, a kńify lo babůw coby lepi poradźůły chopům dogodzać.
Kamasutra mo 7 tajlůw, 36 podtajlůw a 1250 rzůndkůw.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Mjymcy
Mjymcy (mjym.: Deutschland abo Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo we strzodkowyj Ojropje, noleży do Ojropejskij Uńiji a NATO. Mo dostymp do Bołtyckigo Morza a Půłnocnygo morza. Mo nojwjynkszo liczba ludźůw we cołkij Ojropejskij Uńiji- przez 82 miljůny. Ńymcy sům państwem federalnym a skłodajům śe ze zwjůnzkowych krejůw. Stolica majům we Berlińe.
Po II wojńe śwjatowyj wschodńo tajla Mjymcůw prziłůnczůno do Polski a SSSR, a pozostołe terytorjům potajlowano mjyndzy zachodńich alijůntůw (trzi uokupacyjne strefy) a SSSR (jednoł uokupacyjno strefa). Stolica, Berlin, tyż podźelůno na sztyry zony. Ńyskorzi ze trzuch zachodńich zonůw utworzůno państwo uo mjańy Republika Federalno Mjymjcůw, a ńyskorzi ze zony radźeckij Mjymjecko Dymokratyczno Republika, ze stolicům we wschodńij tajli Berlina. Berlin Zachodńi mjoł uodrymbny status.
Zjydnoczyńy Mjymcůw nastůmpiło we 1990 bez prziłůnczyńy MRD do RFM. Stolica RFM przećepano potym s Bonn do Berlina.


text:
Karlowa uniwersita
Karlowa uniwersita (čěsce Karlova universita v Praze, łaćonsce Universitas Carolina Pragensis) w Praze je najwažniša uniwersita Čěskeje republiki a najstarša uniwersita Srjedźneje Europy. Druhdy je tež mjenowana jako najstarša němska uniwersita, dokelž wulki dźěl prěnich wučerjow a studentow bě němsce rěčacy. Dźensa ma cirka pjećdźesat tysac studentow.
Stawizny[wobdźěłać]
Karlowa uniwersita bu załožena 26. wulkeho róžka 1347 wot bamža Klementa VI., załoženje bu wobkrućene wot čěskeho krala Karla IV. 7. jutrownika 1348 a uniwersita spočała fungować w lěće 1349. Karlowa uniwersita bu prěni uniwersita w regionje, tohodla jejne wučerja a studenća njebě jenož z Krajinow Čěskeje króny (z Čech, Morawy, Šleskeje a Łužicy), ale tež z Sakskeje, Bayerskeje, Durinskeje, Awstriskeje, Pólskeje, Madźarskeje a dalšich. Wulki dźěl wukrajnych studentow ale wopušćił Karlowu uniwersitu w lěće 1409, hdyž čěski kral Václav IV. wuda w Kutnej Horje Kutnohorský dekret, kotryž wobmjezował jich woprawnjenja. Wot nich bu to same lěto załožena Lipšćanska uniwersita.
Karlowa uniwersita a Serbja[wobdźěłać]
Sorabistika bu wuwučowana na Karlowej uniwersiće hižo wot spočatka 20. lětstotka. W lěće 1933 bu załožena katedra sorabistiki a powołany prěni profesor sorabistiki, Josef Páta (kotryž bu zamordowany wot nacistow w lěće 1942). W časach komunistiskeho knjejstwa we wuchodnej Europje bu oficialne slědźenje a studij z politiskich přičin załoženo w Lipsku, hdźež bu wutworjeny Institut za sorabistiku, a w Praze bu katedra sorabistiki rozpušćena, ale wot lěće 1989 je na Filozofiskej fakulće Karlowy uniwersity wospjet móžno ji studować.[1][2]
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Sorabistika / Serbowěda na stronkach Towarstwo přećelow Łužicy (čěsce)
- ↑ Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Oficialne stronki (čěsce, jendźelsce)
- Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)


text:
Dire Straits
Dire Straits to bůł brytyjski zespůł rokowy,kery fůngowoł we lotach 1977-1995. Liderym a zołożyćelym tyj grupy bůł Mark Knopfler - gitarzista, wokalista a aůtor tekstůw, kery som napisoł bezma wszyjske pjosynki grupy. Krům jigo, we składźe bůł tyż jigo braćik David (gitara), John Illsey (gitara basowo) a Pick Withers (szlagcojg). Zespůł debjutowoł we 1978 singlym Sultans of Swing, kery ńyuoczykiwańy stoł śe fest popularny, mimo aże włůnczas panowoła moda na muzyka punkowo. Tygo samygo roku wydano pjyršo puyta skupiny, pod titlym Dire Straits. Pů wydańu rok ńyskoři drugij puyty, Communiqué, ze skupiny uodloz David Knopfler a na jygo plac prziloz Roy Bittan (klawiszowjec). We 1984 ukozoł śe albům Alchemy, kery je zapisym kůncertu grupy we Lůndyńy a je powszechńy uznowany za jydyn s nojlepszych albůmůw kůncertowych we historyji roka.
Zespůł zawjeśůł dźołalność we 1995 roku.
Treść
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- 1978 Dire Straits
- 1979 Communiqué
- 1980 Making Movies
- 1982 Love Over Gold
- 1985 Brothers in Arms
- 1991 On Every Street
EPs (minialbůmy)[Sprowjej]
Albůmy live[Sprowjej]
Skłodanki nojlepszych utworůw[Sprowjej]
- 1988 Money for Nothing, nojwjynkše přeboje
- 1998 Sultans of Swing: The Very Best of Dire Straits, nojwjynkše přeboje
- 2005 The Best of Dire Straits & Mark Knopfler: Private Investigations


text:
OneRepublic
OneRepublic to je amerikańsko pop rokowo muzyczno skupina założůno we 2006 roku we Colorado Springs we sztaće Kolorado, uod Ryana Teddera. Ńyskorzi muzyki ze OneRepublic przekludźili śe do Los Angeles. Skupina wypromowała śe we Internecu, we serwiśe MySpace.
Skłod skupiny[Sprowjej]
- Ryan Tedder – śpjyw, gitara, pjańino
- Zach Filkins – gitara
- Eddie Fisher – szlagcojg
- Brent Kutzle – basowo gitara
- Drew Brown – gitara
Dyskografijo[Sprowjej]
- 2007: Dreaming Out Loud
- 2009: Waking Up


text:
Nowy Jork
Wspůłrzyndne: 40°42' N 74°00' W
Nowy Jork abo Mjasto Nowy Jork (ang. New York, New York City abo City of New York, uoficjalńe The City of New York) – mjasto we stańy Nowy Jork, nojwjynkše pod wzglyndym ličby ludnośći mjasto we Stanach Zjydnočůnych. "Mjasto, kere ńigdy ńy zasypjo", zwane tyž "Wjelgim Jabkym" ("Big Apple"). Ležy na wschodńim (atlantyckym) wybřežu USA, při ujśću řyk Hudson i East River do Zatoki Nowojorskij.
Ůwožany za śwjatowe cyntrům m.in. reklamowe i medjalne (do ńydowna tyž finansowe). W Nowym Jorku mjeśći śe guůvno śedźiba UoNZ.
Historyjo[Sprowjej]
Novy Jork zouožůny zostou we 1614 bez Holyndrůw na wyspje Manhattan kej faktorja handlowo, we 1625 zouožůno uośedle Nieuw Amsterdam (Nowy Amsterdam), guůwny port kolůńji Nowe Ńiderlandy. Prawa mjejske Nowy Amsterdam zyskou we 1653. We 1664 wroz s kolůńjům zostou zdobyty bez Anglikůw i přemjanowany na Nowy Jork. W roku 1673 Holyndři uodzyskali mjasto, nale na mocy pokoju we Westminster 19 lutygo 1674 uoddali mjasto Anglikům we zamjan za uznańy holynderskych praw do Surinamu. W XVIII stolećo podčas wojny uo ńypodleguość USA (1775–83) brytyjske wojsko prowadźiuo uokupacyje mjasta. W lotach 1785–90 bůu śedźibům wuadz USA. We 1929 krach na geudźe nowojorskij započůntkowoú wjelgi śwjatowy kryzys gospodarčy. 11 wřeśńa 2001 přeprowadzůno zamach terrorystyčny na World Trade Center, wskutek kerygo zginyuo ůng. 3000 ludźi, we tym 343 stražokůw FDNY (Fire Department New York City abo Fire Department New York) a zńiščůny zostou couky kůmpleks WTC.


text:
Wikipedyjo:Pytańa
Gdo i czymu nas pominył?[Sprowjej]
Miyszkomy łod starego piyrwej na Ślonsku wele czeskij granice ale na Górnym (powiat wodzisławski), po ślonsku godomy, a na Wikipedii tak choby nos nie było. Poradzi mi kiery pedzieć, jakoż to je u nas łodmiana ślonskigo? Bo jak wos czytom to ani po gliwkicku ani po cieszyńsku nie godom, toż po jakimu?
- Sam pisać idźe we kożdym warjańće ślůnskij godki :) Je scesz jaki artikel napisać, stykńe jyno wpisać uůnygo mjano we polu "szukej" po lewyj a naćisnyć "sznupej". Tedy naćiśńij na czyrwjůny napis kery wyskoczůł. Idźe pisac tak, jak se u ća důma godo, my jyno poprawimy uortografijo. Pyrsk! Timpul godka 13:22, 17 mer 2009 (UTC)
Poleku :) Ale jo je fest za tym, coby szrajbung ujednolicić. Mie sie nie rozchodzi o to, coby na wikipedii po moimu pisać. Rozważuja yno, czymu w opisach odmian ślonskij godki nos nima. Pytom sie piyknie yno, bo kca wiedzieć. Myśla se, że to podle jakigoś naukowca pisane i skirz tego sie pytom, bo możno mie sie yno zdo, że my inakszy godomy ale byłoby to kapka dziwne. Na łopolskim dali pozór że je i łopolsko i prudnicko i jeszcze jakośtam odmiana, a na Górnym pora milionów ludzi godo i wszyscy jednako godajom? Jak jo se dała pozór jako godajom w Tarnowskich Górach abo Piekarach abo Gliwicach, to my tu na dole cołkiym inakszy. ;) Aga łot Wodzisławia
- Tajlůng sam je wźynty uod Zaręby, jakigo godkoznowcy. Snadnům rzeczům sům tyż inksze ślůnske djalekta a gwary, kere śe wrachowujům we te głůwne djalekta (bez tyn przikłod gwara baworowsko śe wrachowuje do průmńickigo djalektu). Wasza gwara tyż do keryjś śe zarachowuje, nale terozki Wům gynau ńy moga pedźeć do keryj)... Můmy naprowda roztomajte farby ślůnskij godki a je uůna kolorowo fest. Tůż trzimej śe i půmogej nam roz za czas na naszyj spůlnyj ślůnskij Wikipedyji! :) Timpul godka 20:31, 17 mer 2009 (UTC)


text:
Hrabstwo Lake
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Kalifornia
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Kolorado
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Floryda
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Illinois
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Indiana
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Michigan
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Minnesota
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Montana
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Ohio
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Oregon
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Dakota Południowa
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Tennessee


text:
Ojro
Ojro (znok: €, kod ISO 4217: EUR) – ojropejsko waluta, kero śe wprowadźiła mjast inkszych walut narodowych. Kej pjyńůndz gotůwkowy wuůnaczůno je 1 styczńa 2002 r. Jednostkům pochodnům uod ojro je cent, kerygo wartość je sto razy majso. We ojro buli 334 mln ludźi we 18 krejach.
Sům to[1]:
- Austryjo
- Belgijo
- Cypr
- Estůńijo
- Finlandyjo
- Francyjo
- Grecyjo
- Irlandyjo
- Italijo
- Luksymburg
- Łotwa
- Malta
- Mjymcy
- Ńiderlandy
- Portugalijo
- Słowacyjo
- Słowyńijo
- Szpańijo
wroz ze terynůma stanowjůnymi bez Francyjo.
Ńyskorzi ojro je tyż strzodkym płatńiczym we Andorze, Můnako, San Marino, Watykůńe (państwa te porozumjoły śe ze Ojropejskům Uńijům bez umowa) a we Czornyj Gůrze i Kosowje (ńy zaszrajbowali umowy ze OU).
Przipisy
- ↑ Na sztand 5 styczńa 2014


text:
Kandrzin-Koźle
Wspůłrzyndne: 50°21' N 18°12' E
Kandřin-Koźle (pol. Kędzierzyn-Koźle, mjym. Kandrzin-Cosel, Heydebreck, čes. Kandeřín-Kozlí) – mjasto we wojewůdztwje uopolskym, powjat kandřińsko-koźelski, nad Uodrům. Powstouo we 1975 r. s pouůnčyńo štyrech uosobnych uorgańizmůw admińistracyjnych: Kandřina, Koźla, Suawjyńćic a Kuodńicy. Ůtwořyńy Kandřina-Koźla ńy bůuo nale formalńy skupjyńym štyrech mjast, nale přiuůnčyńym do Kandřina we dńu 30 paźdźerńika 1975 třech mjast (Kuodńicy, Koźla i Suawjyńćic) a gminy Suawjyńćice[1]. Gmina Kuodńica ńy wešua we skuad nowygo uorgańizmu, nale zostoua wůnčůna do gmin Leśńica a Zdźešowice[2]. Dźepjyro po štyrech dńach, čyli 3 listopada 1975, zmjyńůno nazwa Kandřina na Kandřin-Koźle[3].
W Koźlu znojduje śe jydyn s nojwjynkšych portůw řyčnych we Polsce. W Kandřińe-Koźlu znejdujům śe jydne s nojwjynkšych we Polsce zakuadův chymičnych – Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A., a tyž holding "Blachowńa". Je to drůge co do wjelgośći mjasto wojewůdztwa uopolskigo pod wzglyndym ličby ludnośći i pjyrše pod wzglyndym uobšaru.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Zjednoćenych narodow wot 10. 12. 1948
Dokelž twori płipóznaće wšěm čłonam čłowjeskeje swójby płisłušaceje dostojnosće a jich jenakich a njeparujomnych prawow zakład swobody, sprawnosće a měra w swěće,
dokelž stej njedopóznaće a znajechanje čłowječich prawow k aktam barbarstwa wjedłoj, kotrež su swědomje člowjestwa hłuboko zranili, a dokelž je so wutworjenje swěta, w kotrymž spožči so člowjekam, swobodnym wot stracha a nuzy, swoboda rěčenja a wěry, jako najwyše prócowanje čłowjestwa wozjewiło,
dokelž je bytostne, člowječe prawa z knjejstwom prawa škitać, zo njeby so čłowjek k zběžkej płećiwo tyranstwu a potłóčowanju jako poslednjemu srědkej nuzował,
dokelž je bytostne, wuwiće płećelskich poćahow mjez narodami spěchować,
dokelž su ludy Zjednoćenych narodow we wustawkach znowa swoju wěru do zakładnych čłowječich prawow, do dostojnosće a hódnoty čłowjeskeje wosoby a do runoprawosće muža a žony wobkrućili a wobzamknyli, socialny postup a lěpše žiwjenske poměry płi wjetšej swobodźe spěchować,
dokelž su so sobustawske staty zawjazali, w zhromadnym dźěle ze Zjednoćenymi narodami powšitkowne respektowanje a zwoprawdźenje člowječich prawow a zakładnych swobodow płesadźić,
dokelž je zhromadne měnjenje wo tutych prawach a swobodach płewšo wažne za połne spjelnjenje tutoho zawjazka,
proklamuje Generalna zhromadźizna
tute Powšitkowne wozjewjenje člowjecičh prawow jako zhromadny ideal, kotryž ma so wot wšěch ludow a narodow docpěć, zo bychu kóždy jednotliwc a wšě organy towaršnosće tute wozjewjenje stajnje w pomjatku měli a so prócowali, płez wučbu a kubłanje respektowanje tutych prawow a swobodow spěchować a płez postupowace naprawy w narodnym a mjezynarodnym wobłuku jich powšitkowne a faktiske płipóznaće a zwoprawdźenje pola wobydlerstwa kaž sobustawskich statow tak tež tych jich nadknjejstwu podstejacych teritorijow zaručeć.
Wšitcy čłowjekojo su wot naroda swobodni a su jenacy po dostojnosći a prawach. Woni su z rozumom a swědomjom wobdarjeni a maja mjezsobu w duchu bratrowstwa wobchadźeć.
Kóždy je woprawnjeny, w tutym wozjewjenju proklamowane prawa a swobody wužiwać, a to bjez kóždehožkuli rozeznawanja, kaž po rasy, barbje, splahu, rěči, religiji, politiskim abo druhim płeswědčenju, narodnym abo socialnym pochadźe, po zamóženju, narodźe abo druhim statusu .
Dale njesmědźa so žane rozdźěle činić na zakładźe politiskeje, prawniskeje abo mjezynarodneje pozicije kraja abo teritorija, kotremuž wosoba płisłuša, njedźiwajo na to, hač je njewotwisny, hač pod rukowaćelstwom steji, hač njewobsedźi swójske knježerstwo abo hač podleži někajkemu druhemu wobmjezowanju swojeje suwerenity.
Kóždy ma prawo na žiwjenje, swobodu a wěstotu wosohy.
Nichtó njesmě so w njewólnistwje abo roboćanstwje dźeržeć; njewólnistwo a wikowanje z njewólnikami stej we wšěch swojich formach zakazanej.
Nichtó njesmě so podćisnyć ćwělowanju abo surowemu, nječłowjeskemu abo ponižowacemu wobchadźenju abo chłostanju.
Kóždy ma prawo, wšudźe jako prawakmany płipóznaty hyć.
Wšitcy čłowjekojo su płed zakonjom runi a maja b jez diskriminaeije prawo na jenaki škit płez zakoń. Wšitey maja pawo na jenaki škit płećiwo kóždej diskriminaciji, kotraž by płedležace wozjewjen je zraniła, a płećiwo pozbudźen ju k tajkej diskriminaciji.
Kóždy ma prawo na skutkownu juristisku pomoe pola płisłušnych nutłkostatnych sudnistwow płećiwo jednanjam, kotrež jeho jemu po wustawje abo po zakonju płistejace zakładne prawa ranja.
Nichtó njesmě so swojowólnje zajeć w jatbje dźržeć abo z kraja wupokazać.
Kóždy ma w połne; runoprawosći prawo na to, zo so wo jeho prawaćh a winowatosćach a wo kóždej płećiwo njemu zapoloženj; chłostanskoprawnej skóržbje płez njewotwisne a njestronske sudnistwo sprawnje a zjawnje jedna.
1. Kóždy chłostajomneho jednanja dla wobskorženy ma prawo na to, jako n jewinowaty plaćić, dołhož njeje jeho wina w zjawnynl jednanju, w kotrymž je wšě za swoje zakitowanje trěbne garantije mět, wotpowědujo zakon jej dopokazana
2. Nichtó njesmě so dla jednanja abo zanjechnanja něčeho zasudźić, štož njebě w času, hdyž je so to stało, po nutłkokrajnym abo po mjezynarodnym prawje chłostajomne. Runje tak njesmě so žane ćeše chłostan je wuprajič hač te w času chłostajolnneho jednanja płihrožene chłostanje.
Nichtó njesmě swojowólnym zapłimnjenjam do swojeho priwatneno žiwjenja, swojeje swójby, swojeho bydlenja a swojeje korespondency abo njezakonskim škodam swojeje česće a swojeho mjena wustajeny być. Kóždy ma prawo na juristiski škit płećiwo tajkim zapłimnjenjam a škodam.
1. Kóždy ma prawo, so znutłka slata swobodnje pohibować a sej swoje bydlenje swobodnje wuzwolić.
2. Kóždy ma prawo, kóždy kra; inkluziwn je swój swójski kraj wopušcić a so do swojeho kraja wróćić.
1. Kóždy ma prawo, w drunich krajach płed płesćěhanjom azyl pytać a wužiwać.
2. Tute prawo njemóže so wužiwać w padźe płesćěhanja dla ryzy njepolitiskicn złóstnistwow abo jednanjow, kotrež ranja cile a zasady Zjednoćenycn narodow.
1. Kóždy ma prawo na statnu płisłušnosć.
2. Nikomu njesmě so jeho statna płisłušnosć swojowólnje sćazać ani zaprajić prawo, swoju statnu płisłušnosć změnić.
1. Mužojo a žony w žeńtwykmanej starobje maja bjez wobmjezowanja na zakładźe rasy, statne je płisłušnosće abo religije prawo, do mandželstwa .stupić a swójbu založić.
2. Woni maja jenake prawa płi zmandźelenju, w mandźelstwje a płi rozwjazanju mandźelstwa.
3. Zmandźelenje smě so jenož w swobodnej a dospołnej płezjednosći płichodneju mandźelskeju stać.
1. Kóždy ma prawo, sam abo zhromadnje z druhimi wobsydstwo měć.
2. Nichtó njesmě swojowólnje swoje wobsydstwo zhubić.
Kóždy ma prawo na swobodu myslow, swědomja a religije; tute prawo wopłija swobodu, swoju religiju a swój swětonahlad změnić, kaž tež swobodu, swoju religiju abo swój swětonahlad sam abo w znromadnosći z drunimi, zjawnje abo priwatnje płez wučbu, praktikowanje, božu službu a wobkedžbowanjc nabožnych naložkow zwuraznić.
Kóždy ma prawo na swobodu měnjenja a wuprajenje měnjenja tute prawo wopłija njehaćenu swobodu měnjenja a swobodu, sej njedźiwajo na statne hranicy informacije a ideje ze srědkami kóždehožkuli razu wobstarać, płijimować a dale dawać.
1. Kóždy ma prawo na swobodu zhromadźnja a zjednoćenja za měrliwe zaměry.
2. Nichtó n jesmě so nuzowač, zjednoćenstwu płisłušeć.
1. Kóždy ma prawo, so płi rjadowanju zjawnych naležnosćow swojeho kraja njeposrědnje abo płez swobodnje wolenycn zastupjerjow wobdźělić.
2. Kóždy ma pod jenakimi wuměnjenjemi prawo na płistup k zjawnym zastojnstwam w swojim kraju.
3. Wola ludu twori zakład za awtoritu zjawneje mocy; tuta wola dyrbi so zwuraznić płez so wospjetowace, woprawdźite, powšitkowne a rune wólby, kotrež wotměwaja so z tajnym wotedaćom hłosow abo po tomu runohódnym swobodnym wólbnym modusu.
Kóždy ma jako čłon towaršnosće prawo na socialnu wěstotu a móže płez nutłkostatne naprawy a mjezynarodne zhromadne dźěło wobkedźbujo organizaciju a pomocne srědki kóždeho stata wužiwać za swoju dostojnosć a swobodne wuwiće swojeje wosobiny njeparujomne hospodarske, socialne a kulturne prawa
1. Kóždy ma prawo na dźělo, na swobodnu wólbu powołanja, na płiměrjene a spokojace dźělowe wuměnjenja kaž tež na škit płećiwo bjezdźěłnosći.
2. Wšitcy čłowjekojo maja bjcz kóždeje diskriminacije prawo na jenaku mzdu za jenake dźěło.
3. Kóždy, kiž dźěła, ma prawo na sprawne a płihódne zarunanje dźěła, kotrež jemu a jeho swójbje čłowjeskej dostojnosći wotpowědowacu eksistencu zawěsća a kotrež ma so, jeli trjeba, z druhimi socialnymi škitnynli naprawami dopjelnić.
4. Kóždy ma prawo, za škit swojich zajimow dźěłarnistwa załoźić a tajkim płistupić.
Kóždy ma prawo na dźěłowe płestawki a swobodny čas inkluziwnje płiměrjene wobmjezowanje dźěloweho časa kaž tež na prawidłowny płaćeny dowol.
1. Kóždy ma prawo na za swo ju strowotu a derjeměće a tu swojeje swójby płiměrjeny žiwjenski standard, inkluziwnje dosahace zežiwjenje, drasćenje, bydlenje, lěkarske zastaranje a trěbne socialne posłužby, kaž tež dale prawo na wěstotu w padźe bjezdźěłnosće, chorosće, inwalidity, zwudowjenja staroby abo druheje straty swojich zežiwjenskich srědkow płez njezawinowane wobstejnosće.
2. Maćerje a dźěći maja prawo na wosebitu pomoc a podpěru. Wšěm dźěćom, mandźelskim a njemandźelskim, płisteji jenaki socialny škit.
1. Kóždy ma prawo na kubłanje. Wučba dyrbi znajmjeńša w elementarnym abo zakładnym schodźenku darmotna być. Elementarna wučba je obligatoriska. Fachowo- a powołanskošulska wučba dyrbi powšitkownje płistupna być, a wysokošulska wučba dyrbi wšěm wotpowědnje jich kmanosćam na jenake wašnje wotewrjena być.
2. Kublanje dyrbi na połne rozwiće čłowjeskeje wosobiny a na sylnjenje respektowanja čłowječich prawow a zakładnycn swobodow wusměrjene być. Wone dyrbi zrozumjenje, tolerancu a płećelstwo mjez wšěmi ludami a wšěmi rasowymi abo nabožnymi skupinami spěchowac a dźěławosć Zjednoćenycn narodow za zdźerženje měra podpěrować.
3. Starši maja prěnjorjadne prawo družinu kubłanja wuzwolić, kotrež ma so jich dźěćom posrědkować.
1. Kóždy ma prawo, so na kulturnym žiwjenju zhronladnosće swobodnje wobdźěleć, so nad wuměłstwami wjeselić a na wědomostnym postupje a jeho wudobyćacn dźěl brać.
2. Kóždy ma prawo na škit duchownych a matericelnych zajimow, kotrež wurostuja za njeho jako tworićela z dźěłow wědomosće, literatury abo wuměłstwa.
Kóždy ma prawo na socialny a mjezylnarodny porjad, w kotrymž móža so w tutym wozjewjenju wuprajene prawa a swobody połnje zwoprawdźić.
1. Kóždy ma winowatosće napłećo tej zhromadnosći, w kotrejž je jeničce móžne swobodne a połne wuwiće jeno wosobiny.
2. Kóždy podleži płi wužiwanju swojich prawow a swobodow jenož tym wobmjezowanjam, kotrež zakoń jeničce za tón zaměr płedwidźi, płipóznaće a respektowanje prawow a swobodow druhich zawěsćić a sprawnym žadanjam moralki, zjawneno porjada a powšitkowneho derjeměća w demokratiskej towaršnosći wotpowědować.
3. Tute prawa a swobody njesmedza so w žanym padźe w napłećiwku k cilam a zasadam Zjednoćenych narodow wužiwać.
Ničo w tutym wozjewjenju njesmě so do toho směra wułozować, zo so za stat, za skupinu abo wosobu prawo stwori, tajke dźěło wukonjeć abo tajki skutk zwoprawdźić, kiž so na wotstronjenje w tutym wozjewjen ju wuprajenycn prawow a swobodow měritej.


text:
Lěto
Lěto (łatyński annus) jo casowa měrjeńska jadnota. Wóno wótpowědujo casoju jadnogo dopołnego wobběga zemje wokoło słyńca.[1]
Jo móžno rozeznawaś mjazy:[1]
- pśirodnym (słyńcnym abo tropiskim) lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma pasěrowanjoma słyńca pśez nalětny dypk a trajo 365,2422 dnjow.[1]
- sideriskim lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma wrośenicoma słyńca do samskeje gwězdy a trajo 366,2422 dnjow.[1]
Mimo togo jo cas někak wulicony, kótaryž se oficialnje za datěrowanje wužywa a na definěrowanem dnju zachopina.[1]


text:
Fobos
Fobos (tyż: Phobos, gr. ΦόBoς – bojůnczka) to wjynkszy a bliższy s dwůch kśynžycůw Marsa. Je uůn we coukim Ůkuodźe Słůnecznym położony nojbliżyj planety, nauokoło kerej śe zwyrto. Fobos je planetojida przechwycůno bez Marsa.
Uodkrycie[Sprowjej]
Uodkrywcům Fobosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 18 sierpnia 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 9:14 UTC. Kapka dńi wcześnij (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Deimosa.
Kśynžyc ten uostoł kńipśńynty bez sůndy:
- Mariner 9 (1971 r.),
- Viking 1 (1977 r.),
- Phobos 2 (1988 r.),
- Mars Global Surveyor (1998 a 2003 r.)
- Mars Express (uod 2004 r.).
Charakterystyka uorbity[Sprowjej]
Průmjyń uorbity Fobosa je mjyńszy uod průmjyńa uorbity synchrońicznyj, co uoznaczo, aże zwyrto śe uůn gibćij kej Mars zwyrto śe nauobkoło uośi. Beztůż wschodźi na zachodńij strůńe marsjańskigo ńyba, gibko przemjeszczo śe po ńybje a po ůngyfer 4 godźinach a 15 minutach zachodźi na wschodńij strůńe ńyba. Uobecność Fobosa na ńybje trwo 11 godzin a 6 minut. Fobos je fest blisko powjyrzchńe planety (2,76 promienia Marsa). Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 70,4°.
Bez bliskość Marsa Fobos ulegnie za jaki czas rozwalyńu. Śiły pływowe powodujům, aże průmjyń uorbity durś śe zmńiyjszo. Za 50 000 000 rokůw Fobos bydzie tak blisko Marsa, aże zleći abo zostańie rozerwany a złonaczům śe s ńygo ringi.
Auskuplůngi[Sprowjej]
Przipisy


text:
Trzyńśyńy źymje na Hajiti we 2010
Trzyńśyńy źymje na Hajiti we 2010 – trzyńśyńy źymje uo magńitudźe 7 we richterowyj skali, kerygo epicyntrům bůło 16 km uod Port-au-Prince na Hajiti. Głowny wstrzůns bůł 12 styczńa 2010 uo 16:53, ńyskorzi bůły tyż wtůrne wstrzůnsy, ze kerych dźywjyńć mjało magńituda 5 we richterowyj skali.
Skirz ńigo zbůlůło śe srogszo tajla ze historycznych stawjyńůw we Port-au-Prince, we tym Prezydyncki Pałac, śedźiba Norodowygo Zgrůmadzyńo a Katedrala Notre-Dame.
Podug szacowańo Hajitańskigo Czyrwjůnygo Krziża pogińůło 200 tyśůncůw ludźůw.
Galerjo[Sprowjej]
-
Zbulůny Prezydyncki Pałac we hajitańskij stolicy
-
-
-
Necowe uodwołańa[Sprowjej]