text:
www.ojgyn.blog.onet.pl
Rōłzczasu jedna blōndina jedzie autokym kole 150 kilomyjtrōw na godzina. Zahaltowŏł ci jōm policajt i rzōńdzi:
– Przekrōczyli łōni paniczko pryndkōść tōż tyż bydzie sztrofa. Dadzōm mi łōni dowōd rejystracyjny i prawo jazdy.
– Aaa, łōne łostali we schōwku autoka.
– To przecamć mogecie de papiōry paniczko wyjmnōńć, prŏwda?
– Ale niy we tym autoku panoczku policajcie. Tyn jes kradziōny, łōn jes pichniynty!
– To czamuście paniczko chabli, zwyndziyli tyn autok?
– Przecamć niy byda we autoku wojzić zezwłokōw.
– Jakich to... zezwłokōw?
– Nō, tyj baby, kerŏch tyrpła na drōdze.
– Zatrzaśliście paniczko jakoś baba we wypadku, we niyszczysnym cufalu?
– Nō, łōna po tym tyrpniyńciu jeszcze zōła... toch jōm musiała puknōńć, do imyntu zastrzelić.
– A czym’eście jōm zastrzelyli?
– Pistōłlōm, ftorŏ tyż jes we schōwku.
– Policajt bōł we srogim sztichu po tym wyznaniu ale pomyślŏł, iże trefiōł na gupiŏ blōndina, kerŏ mu wszyjsko wygŏdała. Wezwŏł tyż zarŏzki tyn cŏłki SWAT. Te wartko przigzuli, policajt wszyjsko jak przinŏleżi wytuplikowŏł, wojŏki ze tego SWAT-u łobstawiyli autok tyj blōndiny i kŏzali łōnyj łozewrzić tyn schōwek. Blōndina łozewrziła schōwek a tam leżŏł... dowōd rejystracyjny i prawo jazdy.
Oficyjer ze tego SWAT-u kuknōł rajn i pytŏ:
– Kaj jes ta pistōłla?
– Jakŏ juzaś pistōłla?
– Anō ta, ftorōm łōni paniczko zapukali, ta baba we gypeku.
– Przecamć niy ma żŏdnyj baby we tym gypeku!
Tyn cŏłki SWAT ruguje, sprŏwdzŏ i richtik, nic niy ma driny we gypeku.
– Tōż rzyknijcie mi po jakiymu chabliście, ukradliście tyn autok?
– Dyż żysz, to jes moje... auto! I ło co wōm sie rozłajzi?
– Tyn sam policajt pedziŏł nōm, coście paniczko tyrpli na drōdze jakosik baba, zatym ‘eście jōm paniczko zastrzelyli i wiyźliście jōm pichniyntym autokym.
– Ja, ja... i pewnikym pedziŏł wōm tyż, iże przekrōczōła pryndkōść, prŏwda?
Statystyki: autor: Ojgyn z Pnioków — 26 lip 2015, 7:05
]]>


c: application/atom+xml

text:
www.ojgyn.blog.onet.pl
Jutro Wszyjskich Świyntych abo – jak to jesce sam u nŏs we Polsce kielanŏście lŏt tymu nazŏd gŏdali – Świynto Zmarłych. A isto Wszyjskich Świyntych (po łacinie – Festum omnium sanctorum) jes srogōm krześcijōńskŏm paradōm, festym skuli uważowaniŏ wszyjskich moc wywołanych i niyświadōmych świyntych i ciyrpiyntnikōw, kerzy już ci sōm ze Pōnbōczkiym we niybie. Trefiŏ to ci terŏzki zawdy we piyrszygo listopada. He, he, usłyszŏłech dwa-trzi lata tymu nazŏd, jak to jedyn angyjberski dyrechtor ze radijoka, państwowygo radijoka, napisŏł ci bōł do jego utrzidupskich taki moderny SMS, coby – za moc srogōm sztrofōm – niy gŏdali we tyn dziyń, iże to je Świynto Zmarłych, ino Wszyjskich Świyntych.
Kejsik, za pierōnym dŏwnego piyrwyj mianowali te fajery „Dziady”. Bōło ci to gor, łosobliwe świynto, tyn caubrowany czŏs, kej świat żywych i umartych do grōmady sie kuplowali, kerych tajlowala ino takŏ ciyniuśkŏ szwela, i kej nasze dŏwniyjsze starziki i staroszki dŏwali tym umrzitym duszyckōm jŏdło i cosik do popiciŏ, a skorzij wszyjskigo, to dŏwali tym zmarżniyntym duszyckōm sie łogrzŏć przi dōmowyj flamerze, przi domowym łognisku. I za tych naszych blank dŏwnych przodkōw zawdy sie gŏdało, co to niy duszycki mogōm dŏwać nōm na tyj ziymi cosik, ale i my, żywe tyż muszymy dŏwać tym naszym już umartym tym, ftorych już snami na tyj ziymi niy ma. Wiycie! Mianowało sie to tyż wtynczŏs na isto gryfnie: wszyjskie my, żywe i te już pochowane istniejymy do kupy we takim wiecznym, niyskōńczōnym, niyłōgraniczōnym Świyntowicie. Tyn – jak to mōndroki gŏdajōm – „kult zmarłych” jes snami łod zawdy, jes to taki przirodzōny ci nōm insztynkt, jes taki dugi, jak dugo żyjōm ludzie na tyj ziymi. Świynto Zmarłych (jesce niy Wszyjskich Świyntych) fajrowali Słōwianie, a i my sam u nŏs na Ślōnsku, abo jak to piyrwyj ta naszŏ dziydzina mianowała, łod zawdy, i to pŏrã razy do roka. Skuli tego, co dŏwniyjsze kapelōnki niy poradziyli przerzynŏńć tych starych zwykōw, musieli ci je łōne skuplować ze naszōm, wteda nowōm wiarōm.
Sam mi terŏzki gynał sztimujōm gryfne sztrofecki ło jesiyni, ło tym gryfnym podzimiu, kere napisŏł chop, niy Ślonzŏk, bo kajsik ze Szczecina, Leon Ferenc, a kerech ci niy tak dŏwno naszŏł we jakimsik, niy bocza jakim – cajtōngu:
„Słońce przymglone
pola puste
mgłą spowite.
Pajęczyny na trawach
perlistą rosą utulone.
Pożółkłe liście drzew
niedługo opadną.
Wiatry harce zaczynają,
chmury coraz ciemniejsze
snują się po niebie.
Ptaki gromadnie przelatują,
jakby przed czymś uciekając
Chciały zdążyć ...
Dzień krótszy od nocy
może układa się do snu?
A w ludzkich myślach?
Tęsknota chyba za czymś,
co bezpowrotnie minęło...
Dokąd kroczysz czasie,
a my wraz z tobą?”
Kaj kroczŏsz, kaj deptŏsz CZASIE? Gryfne to i takie richticzne, pra? I juzaś musza wciepować polskie sztrofki, bo naszych niy mōm, chociaż niyrōłz prosiōłech ło take roztomajtych ślōnskich „poytōw”.
„Festum omnium sanctorum”, fajer Wszyjskich Świyntych wandluje sie tak na isto łod łod uważowaniŏ dŏwniyjszych ciyrpiyntnikōw, kerzy swoji żywobycie łoddali za Krystusa, a kerych blank ci niy spōminali we „martyrologiach”, we spōminkach wsiowych ani tyż we tym kanōnie mszy świyntyj. Kajsik we III wiyku, kej nastŏł taki zwyk, coby cŏłke relikwie świyntych, abo jejich tajle, przekludzać bele kaj, do roztomajtych kościołōw, napoczło sie uwŏżanie świyntych. Tak ci to pokazŏwali, co wszyjske świynte sōm iściznōm cŏłkigo kościoła, kaj by tyż Łōn, tyn świynty niy bōł. Kej we 610 roku papiyż Bonifacy IV erbnōł łod cysŏrza tyn ci starożytni Pantenon (takŏ świōntyniŏ, kerŏ bōła dlŏ wszyjskich dŏwniyjszych bogōw), kŏzŏł ci tam wartko poskłŏdać, sklapnōńć wszyjskie rylikwije, kere bōł uściubiōł. Zatym poświynciōł bōł tyn cŏłki Pantenon na kościōł krześcijōński pod wezwaniym Matki Boskiej Męczenników (po ichniymu: Santa Maria ad Martyres abo inakszij Santa Maria Rotonda). Łod tego czasu łoddŏwali zoca, wszyjskim tym umartym ciyrpiyntnikōm we – dejcie pozōr! – piyrszego mŏja. Łoszkliwce gŏdajōm, co to bōło trzinŏstego mŏja, ale jŏ tam tela niy miarkuja, i niy byda sie sam wadziōł. Ździebko niyskorzij, papiyż Grzegorz III we 731 roku, przekludziōł tyn cŏłki fajer na piyrszego listopŏda. A juzaś we 837 roku inkszy papiyż zarzōndziōł, coby łod terŏzka piyrszy listopŏd bōł takim gryfnym dniym, we kerym spōminŏ sie niy ino świyntych ciyrpiyntnikōw, ale tyż WSZYJSKICH Świyntych naszygo kościoła katolickigo. Ku tymu jesce jedyn cysŏrz, Ludwik Pobożny, przikŏzŏł fajrować te świynto we cŏłkim kościyle na cŏłkim świycie, na dŏwniyjszym cŏłkim świycie. Trza jesce gynał pedzieć, co u nŏs je Wszyjskich Świyntych i Dziyń Zaduszny (tyn drugi dziyń niy ma już frajny łod roboty, chocia bōł jesce za „kōmuny”). Dziyń piyrszygo listopada spōminŏ tak na isto cŏłkŏ prŏwda ło powōłaniu do świyntości wszyjskich ludzi. Fajer Wszyjskich Świyntych je blank inkszy łod tego Dnia Zadusznego (takigo spōmniyniŏ wszyjskich Wiernych a Umrzitych), co trefiŏ zawdy we drugigo listopada. I coby sam niy gŏdać, to fajer piyrszego i drugigo listopŏda, gŏdŏ ciyngiym ło tym, coby my deptali ku świyntości.
Do kupy i piyrszy, i tyn drugi dziyń przipominŏ ino prŏwda ło spŏlnocie kościoła, kero łobjimŏ świyntych we niybie, tych, kere jesce pokutujōm we tym cŏłkim „czyścu” i tych, kerzy jesce deptajōm po świycie. Te cŏłkie spōminanie wszyjskich świyntych mŏ zdrzōdło we tym piyrszyjszym kulcie ciyrpintnikōw. Szło by jesce sam mocka gŏdać, ale piyrszym, kery niy bōł ciyrpintnikiym, bŏł biszop Marcin z Tours, kerymu sie zemrziło we 397 roku. Wiycie, napoczniyńcie tego cŏłkigo świynta siōngŏ aże do szczwŏrtygo wiyka do Antiochii. To tam piastowali ci spōminanie o wieluch ciyrpintnikōw bez miana, kerych spōminali we piyrszŏ niydziela po Zesłaniu Ducha Świyntego. Trza sam jesce dociepnōńć, co tyn listopadowy dziyń bōł już we wercie we Irlandii i u Ynglynderōw jesce we VII wiyku i dziepiyro blank niyskorzij, we łōsmym wiyku łozkulŏł sie na cŏłkŏ Ojropa. A jesce we XIX wiyku we cŏłkij Polsce, a i sam u nŏs na Ślōnsku, tyż na granicy ze Litwōm i ze Białorusiōm, byli take fajery, kere mianowali „Dziadami”.
A mie sie sam spōminajōm słōwecka, kerech już cheba pisŏł, kajsik już rzōndziōł, ino co nigdy niy je za tela spōminaniŏ ło tym naszym wartkim uwijaniu sie, gibkim przekwanckaniu sie po tym, jak to gŏdajōm, nŏjgryfniyjszym ze światōw. Trza chocia we tyn jedyn dziyń we roku ździebko przibrymzować, poklamać, poślynczeć ździebko ło sia, ło naszych łojcach i ło starzikach, ło tych wszyjskich, kerych już snami niy ma. Bo i tyż kajniykaj mōmy już z rańca mrōz na dachach, na chlywikach, na klopsztangach, na strōmach. Tyż ci na tych strōmach, krzŏkach, harpyńciach listeckōw corŏzki mynij. Na niyftorych blank już ci już nic niy łostało, blank żŏdnego niy ma, wszyjske ci już ślecieli. Łostatni łodfurgnōł nikiej ta briwa ze bŏjki ło rabsiku, ło zbōjcu Madeju. A na łodwieczerz juzaś corŏzki gibcij robi sie ćma choby fto tinta łozlŏł, łozkidŏł na biŏłŏ deka abo na tisztuch. Ja, ja, to już listopŏd na puklu, tyn – jak to kaj indzij gŏdajom – listopadnik cŏłkim pyskym idzie, to tyn miesiōnc, kery sie festelnym jankorym napoczynŏ:
„Stara skarga a próżna – na śmierć sie żałować,
Bowiem ona nikomu nie zwykła folgować:
Bierze stare i młode, kto jej sie nawinie,
Ten pierwej, a ów poźniej, przedsie nikt nie minie.”
Te gryfne słōwecka byli łod Jana Kochanowskigo narychtowane na dynkmal jednego takigo istnego. Gryfne, szykowne, i jak na isto richticzne. Przeca kŏżdy snŏs miŏł jakosik familijŏ, jakisik Łojcōw, Starzikōw, przŏcieli, pociotkōw, kamratōw, kerzy sōm już umrzite, kerych ci juń niy ma kole nŏs, kerzy sōm hań-tam, kaj nasz filip, kaj tyn nasz maluśki rozum niy poradzi grajfnōńć, i łodkany jesce żŏdyn sie niy wrōciōł, i niy pedziŏł jak tam jes. I juzaś – jak we sztrofkach na napoczniyńciu – niy kŏżdy, i niy zawdy, i niy ciyngiym łō nich spōmino, przi tym cŏłkim tyraniu i fyrtaniu za tymi złotkōma, za tym coby dzieckōm mieć co do gymby wrajzić, coby łōnym wszyjske zachciŏłki zbajstlować, coby autok bōł gryfniyjszy, szykowniyjsze byli łachy, prziłodziynie abo srogsze pomiyszkanie sie lajstnōńć, przi tym cŏłkim utropiyniu ło robota dlŏ sia i dlŏ dziecek, ło cŏłke wywianowanie synka lebo dziołchy.
Nale jes taki dziyń, a tak po prŏwdzie dwa, we kerych czowiek musi sztopnōńć, musi zabrymzować i pomedikować ło inkszych, ło tych kerzi byli, a kerych ci już niy nastyknie wele nŏs – Wszyjskich Świyntych i Zaduszki.
Statystyki: autor: Ojgyn z Pnioków — 31 paź 2015, 17:16
]]>

robotstxt: allowed

filter: keep


c: text/html

text:
OBJAWIYNIE PANSKE czyli swiynto „Trzech Kroli.” Kej Dziyciontko prziszlo na swiat na niebie ukozala sie Gwiozda Betlejymsko. Ujrzalo jom trzech Myndrcow ze Wschodu. Byli to Kacper, Melchor i Baltazar. Fest sie uradowali kej sie dowiedzieli, ze prawie narodziolo sie Dziyciontko Jezus, toz sie zgodali i kozdy z nich narychtowol jakis gyszynk na prziwitanie nowo narodzonego […]
Jesteś tutaj:Strona główna / Archiwum dlaobjawiynie dziyciontko
OBJAWIYNIE PANSKE, czyli swiynto „Trzech Kroli”
7 stycznia 2014 przez Barbara Matusiewicz
W kategorii:Barbara Matusiewicz, M, N, O, Opowiadania i gawędy, Piszemy, Prozą, Religia, Swiynta, Tematycznie, Tradycje i obyczaje, Trzech Króli, Wspomnienia, Wszystkie wpisy, Wykonawca/Autor Tagi:bajtle, baltazar, barbara matusiewicz, betlejem, biksa, Farorz, godnosc, gwiozda, gymba, gyszynk, kacper, kadzidlo, kamele, kolyndy, koperta, krziż, maryja, matka, melchior, mirra, miseczka, objawiynie dziyciontko, pamióntka, pucinka, slonsko godka, stół, świat, swiyczniki, swiynto, wiyrszyki, złoto


text:
HALLOWEEN Halloween obchodzi sie dycki z 31 pazdziernika na 1 listopada, przed samym Swiyntym Zmarlych. Tak richtig, to tyn zwyczaj do Europy prziwandrowol z Ameryki dziepiyro na poczontku dziewiencdziesiontych lot zeszlego wieku, a tam przismyczyli to przesiedlyncy z Irlandii. Toz pora dni naprzod kupuja bombony, kyjksy i inksze maszkety, coby obdzielic bandy bajtlow, kere przilazom […]
HALLOWEEN
Frelki i Andrzejki
Frelki i Andrzejki Kjej Andrzeja to Andrzejki Już sie bawjōm wszyski frelki Szczewiki już sebuwajōm Ku dwjyrzōm jich łukłodajōm Kŏżdŏ pjyrszŏ by być chciała Kjejby szczewik na progu mjała Co by karlus sie nadarzōł Taki ô jakim dziołchy marzōm Potym wartko do waszpeka Trza loć wosk – aż stwardnie czekać Co wylezie za dziwadło ? […]
JESIENNE WIECZORY…
JESIYNNE WIECZORY… Na dworze padze dyszcz, siwo, ponuro, pogoda yno do spanio, a mie sie zas przipominajom jesiynne i zimowe wieczory z dziecinstwa, kere wcale niy boly take markotne. Jak juz prziszla jesiyn i krotke dni a duge wieczory, to jo se dycki robiola gymitlich w kuchni przi zeleznioku. Bo na jesiyn i zima Papa […]


text:
OSKAR OSPRAWIO: Urodziny i nowy dom. Jestech ptoszek, wszystke piorka mom niybieske yno dokola dziubka biole, na lebku piorka ulozoly sie jak fale na morzu, bez toz nazwali mie „PAPUZKA FALISTA”. Wyklul zech sie bez lato w 2002 roku do kupy z inkszymi pisklokami. Jak nom bolo tak kole 6 tydni, to nasz hodowca […]
OSKAR OSPRAWIO: Nowy dom.
Kolybusia
Kolybusia ❤ Leży w kolybusi Malućko dziecinka Huśto jōm mamulka Ta ślimto co kwilka ❤ Zegōweczki, deczka Krauzkami ôbszyte Krasiate, miynkućke Ze barchetu szyte ❤ Zwōneczki, kasperki Miś brōnotny, lalki Wszysko to przipniōne Do drzewianny sztangi ❤ Melodyjki lecōm Szczyrkoweczka szczyrko A ty ciyngym ślimtosz Malućko dziecinko ❤ Kolybusia piykno Jako dlo krōlewny Pojakimu frelko […]


text:
PUKELTASIA Idzie przedymnom srogo pukeltasia Z biydom jom niesie tako mało Kasia Ksionżek i kupa heftow naładowali Tymu chuderloczkowi niyś to kozali Ida tak za niom i niy pojmuja tego Co tako dziołszka zrobioła złego Że tak jom mynczom i krziwiom kości Chyba „łoświata” robi to po złości Ci co za pasym jedyn heft nosiyli […]
PUKELTASIA
Pyskato i ciekawo
Tyn wiersz dedykuja moji cerze Wiktorji. Pyskato i ciekawo Moja cera jest festy ciekawo Klepie pycholym na lewo i prawo Czamu kura znosi surowe jaja ? A u somsiadki wiecznie jest haja? Czamu psowi musza dować kości ? Czamu na fajer zaproszo sie gości? Przi tym jest festy wraziglato I w dodatku ta szcziga pyskato […]
ŚLONZOCZKA
ŚLONZOCZKA Nojprzod mało dziołszka w hazuczce Potym to już frela,łazioła we chustce Jak wionek na gowa wsadzioła To już wtedy pannom boła. Musiała iś do roboty I rozglondać sie za chopym Po ślubie jak już wiycie Chop niy doł robić kobiycie To chop zarobioł, szoł do roboty Baba zaś prała, szoła galoty Warzoła, biglowała, sztopowała […]
Starka co chciała kanarka
Starka co chciała kanarka Boła se sama tako jedna starka Chciała se kupić we klotce kanarka Boła bez breli i niy łoboczoła Że zamias kanarka papuga kupioła. Że boła sama yno w doma Do sia godała ta staro oma Niy umi po cichu yno na głos Szprymy chytała papuga cołki czos. Siedła se starka roz […]
Smutki
SmutkiKryncom sie kole mie smutki Gaszom kożdy uśmiych malutki Chcom mie cołkim zdołować Nad mojim życiym zapanować. Jo sie niy dom, idźcie precz ! Bo mie cieszy kożdo rzecz Cieszy mie trowa zielono I polny kwiotek, choć niy wonio. Cieszy mie jak cimple ćwiyrkajom Nawet jak mi po łoknie skokajom Cieszy mie kożdy kundel na […]
Smutno perspektywa
Smutno perspektywa No i momy już po świyntach W Sylwestra fest pofajrowali Cza sie teroz łopamiyntać Pomyśleć co bydzie dali Z nowego roku sie cieszymy Żodyn niy pomyśloł łotym Co w tym roku dostanymy Wiela z głodu skończy pod płotym Przeca podwyżki Nos czekajom Wszystko pudzie w gora Już Nom to zapowiadajom Nad Nami czorno […]
Świynta
Świynta Jak zima mrozym szyby maluje Jak już lod nom kałuże skuje W tyn czos Nom sie Chrystus rodzi Kejby Nos łod grzychu łoswobodzić W chałpach sie festy uwijajom Warzom, piekom, kolyndy śpiywajom Stoji se w izbie srogo chojinka Piyknie wystrojono jakoby paniynka Karp już sie piecze, w piecu buzuje Oma makowki co chwila kosztuje […]
Samotność
Samotność Czorne ściany, stary prykol Czorne łokna bez gardinek Niy wiym czy to wczoraj czy dzisioj Niy wiym czyś dziołcha czy synek. Co takego wom zrobiołach Że samotno terozki żech jest Możno za festy ło wos dbałach Możno pszołach wom za fest. Godajom że świynta już idom Kajsik przi stole siednie rodzina Moje dziecka do […]
SZKODA LATA
SZKODA LATA Chnetko nadyjdzie zaś jesiyń Słońce łostatnie ciepłe blaski śle Chnetko juzaś bydzie wrzesiyń Lato zniknie w dyszczu i we mgle Niebo tyż bydzie za latym płakać Zeżołknie trowa i liście tyż Pola i łonki bydzie zatopiać Kaj yno wejrzysz to leje dyszcz Tak festy jest szkoda tego lata Czucie na ciele gorkich promiyni […]
Telewizor
Telewizor Łojcowie z ORS-u porzyczka wziyli Zarozki za to telewizor kupiyli Teroz w pierony my uciechy mieli Jak u Nos w doma my Rusy widzieli Somsiady ze stołkamii i ryczkami Prziłaziyli by łoglondać z Nami We poniydziałek jak boł tyjater Na przodku siedzioł zawdy Nasz fater By rombać po biydnym telewizorze Jak na ekranie sie […]


text:
Kiejsik ci już braciki Jakub i Wilym Grimm napisali takô gryfnô bôjka ło Jasiu i Małgosi, tela, co to przodzij niy bóła ci to na isto bôjka dlô dziecek, ino powiadaczka dlô starych knakrów ło modziokach, kiere wytargali do lasa, coby tam ździebko ze szpasym pobuksować, pozolycić i blank jim niy bóło skoro do sznupaniô […]
Jesteś tutaj:Strona główna / 2013 / Czerwiec / Archiwum dla25th
Po świyntym Jónie…
25 czerwca 2013 przez Eugeniusz Kosmała
W kategorii:Eugeniusz Kosmała, Wszystkie wpisy Tagi:dowcipy po śląsku, gwara śląska, gyszichty, humor, humor śląski, ojgyn, Ojgyn z Pnioków, Po świyntym Jónie, śląskie historyjki, śląskô gôdka, slonskogodka, szpas, wice, łozprowki


text:
Glagolica
Glagolica jo nejstarše słowjańske pismo.
Glagolicu jo w 9. stolěśiu natworił swěty Konstantin, lepjej znaty ako Ciril, aby jeje wužywaś za zapisywanja słowjańskich rěcy pla Sołuńja (něnto Saloniki w Grichiskej). Glagolica jo był prědny alfabet staro-cerkwjejno-słowjańskeje rěcy.
Wesjie[wobźěłaś]
Móžno namakaś dweju zakładnej wersijej glagolicy: kulowatu (bulgarskeju) wužywanom do 12. stolěśia a kawderatisku (chorwatskeju), kótaraž wót 14. stolěśia do źniśajšogo dnja jo wužywana w liturgiskich cilach w chorwatskeje Dalmaciji.


text:
Elektronegatiwita jo chemiska kakosć, kótaraž wopisujo, kak mócnje atom elektrony we jadnej wězbje k sebje śěgnjo. Z diference elektronegatiwitow atomow w molekulu dajo se polarita wězby abo zwězanja zwěsćiś. Elektronegatiwita njamóžo se direktnje měriś, ale musy se z drugich atomowych abo molekulowych kakosćow woblicyś. Eksistěruju wšake metody za woblicenje, woblicone gódnoty pak jano tšošku wariěruju. Nejwěcej rozšyrjona jo metoda Paulinga. W periodowym systemje pśiběra elektronegatiwita z lěwego delnjego rožka do pšawego górnego rožka. Element z nejwětšeju elektronegatiwitu jo fluor (4,0) a element z nejmjeńšeju jo francium (0,7).
Periodowy system z gódnotami elektronegatiwity pó Paulingu:


text:
Serbski seminar
Serbski seminar (něm. Wendisches Seminar, čěs. Lužický seminář) - oficialne pomjenowanje Lausitzer Seminar St. Petri - w Praze bu w lěće 1724 jako kubłanišćo za katolski měšniski dorost Hornjeje Łužicy załoženy. W prěnich lětdźesatkach běchu tam jenož serbscy chowancy. Po změnjenju mjezow diecezow přidružichu so wot kónca 18. lětstotka tež němscy studenća. Seminar wobsteješe hač do lěta 1922. W tutymaj nimale dwěmaj lětstotkomaj pak běchu w seminarje serbscy studenća we wjetšinje. Tohodla ma Serbski seminar wažne městno w stawiznach serbskeho luda.
Wobsah
Załoženje[wobdźěłać]
Z Ćemjerc pola Budyšina pochadźacej bratraj a měšnikaj Měrćin Norbert a Jurij Józef Šiman běštaj hižo 1694 swoje nalutowanki wužiwałoj, zo byštaj na Praskej Małej stronje "hospitalitu" za łužiskich bohosłowcow załožiłoj. 1706 bě na Małej stronje blisko Karloweho mosta ležownosć na předań, kotraž so 19. apryla 1706 do čěskeje krajneje tafle zapisa. Traješe pak hišće 20 lět, prjedy hač so předewzaće Šimanec bratrow (stworić dom a kubłanišćo za łužiskich alumnow) zešlachći. 12. februara 1724 spisa so w Praze załoženske wopismo, kotrež so wot Budyskeho tachantstwa swj. Pětra přiwza a 6. julija 1725 wot kejžora Korle VI. wopodstatni.
Čehodla so serbscy duchowni w Praze wukubłachu[wobdźěłać]
W 16. lětstotku přisłušeše Hornja Łužica Čěskemu kralestwu a bě tak pod knjejstwom katolskich Habsburgow. Tohodla njezamó so reformacija w tutej kónčinje dopřesadźić. Pod škitom kejžora wostachu Budyske tachantstwo, někotre klóštry a dźěl burskich poddanow w romskej cyrkwi. Wot toho časa bě Hornja Łužica dwukonfesionelna. Zbytne katolske pasma přisłušachu Mišnjanskemu biskopstwu, kotrež běše so w běhu reformacije zhubiło. Wot połojcy 16. lětstotka přewza Budyske tachantstwo w dalokej měrje nadawki biskopa. Njebě wšak jim dowolene, duchownych wuswjećić. Hižo tehdy dyrbjachu so bohosłowcy druhdźe wukubłać. Dźěchu mj. dr. na uniwersitu w Krakowje a Wienje abo přiwzachu so w Jezuitskich kolegijach w Olomoucu, Praze abo Lanžhoće (Landshut). Wosebje wuske běchu styki do susodnych Čech.
W Praskim měrje 1635 wotstupi kejžor Ferdinand II. Łužicu sakskemu kurchwjerchej Janej Jurjej I.. Protokol přepodaća rjadowaše mj. dr. konfesionalny status quo. Tak bě tež pod protestantiskimi kurwjerchami wobsydstwo katolskeje cyrkwje garantowane. Kaž hižo do toho dźěchu katolscy łužiscy bohosłowcy na studij do Habsburgskich krajow. Dla pobrachowacych duchownych w rekatolizowanych Čechach přewzachu mnozy Łužičenjo tam poskićenu faru. Ze załoženjom měšniskeho seminara chcyštaj Šimonec bratraj tuž wjace Łužičanam teologiski studij zmóžnić. Zdobom chcyštaj so wo to starać, zo bychu wustudowani domiznje swěrni wostali. Tohodla přewza bórze Budyske tachantstwo patronat nad Serbskim seminarom.
Twar Serbskeho seminara[wobdźěłać]
Po přewinjenju mnohich ćežow a formalitow, móžachu w zymje 1725/1726 twarske zrěčenja podpisać. 15. julija 1726 połoži so zakładny kamjeń. Nasta jednore barokowe twarjenje, kotrež mjenowaše so „Serbski seminar“ resp. „Łužiski seminar“. Japoštoł Syman Pětr bu za škitneho patrona. Konkretny dźeń poswěćenja njeje znaty.
Prěni studenća a wuwiće seminara[wobdźěłać]
W nazymje lěta 1728 zaćahnychu prěni studenća, dwaj teologaj, dwaj filozofaj a 15 gymnaziastow. Alumnojo, kiž w Serbskim seminarje bydlachu, so tu w prěnim rjedźe duchownje kubłachu. Serbja móžachu so nimo toho na maćernorěčnych zwučowanjach wobdźělić. Za wědomostne kubłanje běštej Němski małostronski gymnazij a po maturje, filozofiska fakulta Karla-Ferdinandoweje-uniwersity zamołwitej. Tachan a jemu podrjadowany prezes, kiž bě přez Budyske tachanstwo zasadźeny, tworještaj wjednistwo domu.
Kurwjerchowstwo Sakska a Habsburgska monarchija wudźeržowaštej lětstotki dołho dobre poćahi, přez čož bě tež bjezpłatnosć šule a studija sakskich alumnow (Serbow a Němcow) zaručena. Załožba Šimonec bratrow dósta dobru rezonancu pola duchownych a wěriwych we Łužicy. Z pomocu bohatych pjenježnych darow so bórze dalše studijne městna wutworichu.
Po tym zo bě sakske knježerstwo we 18. lětstotku ke katolskej konfesiji přešło, nastawachu tež w Sakskej katolske wosady. Dźěl jich měšnikow bě so tohorunja na Serbskim seminarje wukubłało. Wot 19. lětstotka hač do zawrjenja seminara studowachu tam prawidłownje studenća ze sakskich krajow.
Serbja studowachu słowjanske rěce a dźeržowachu zwisk k Čecham a druhim Słowjanam, štož bu za namakanje identity małeho serbskeho luda jara wažne. 21. winowca 1846 załoži Jakub Buk (pozdźiši prelat a kralowski sakski dwórski kapłan a farar dwórskeje cyrkwje) zhromadnje z druhimi studentami serbske šulerske a studentske towarstwo, Serbowku.
Wot 19. lětstotka bě Serbski seminar srjedźišćo konkurěrowaceju nacionalizmow Němcow a Słowjanow. Z protestantiskeje (prusko-) němskeje strony so twjerdźeše, zo je Serbski seminar pječa panslawistiski a z tym strach za Saksku a samo Němsku. Rěčeše a pisaše so wo słowjanskich "Hetzkapläne" a Sakskemu knježerstwu so wumjetowaše, zo wona to wšo pječa ćerpješe. Ze stron Habsburgskeho knježerstwa Rakusko-Wuherskeje so tak a tak jara němske nastajenje njewočakowaše. K stajnym přisłodźenjam dyrbještaj so Budyski biskop a Praski prezes pospochi wuprajeć.
Rozpušćenje seminara w lěće 1922[wobdźěłać]
Po rozpadźe Rakusko-Wuherskeje monarchije a Sakskeho kralestwa padny seminar do hłubokeje krizy, kotruž njezmištrowa. Nowi čěskosłowakscy knježićeljo skónčichu studijnu swobodu a hrožachu z tym, pjenjezy załožby sćazać. Budyske tachantstwo njezamó dla inflacije w Němskej pomhać. Za dawno trěbne twarske wobnowjenja Serbskeho seminara falowachu pjenjezy. Žiwjenske zastaranje alumnow njeběše hižo zaručene. Knježerstwje Sakskeje a Němskeho mócnarstwa wukonještej ćišć na katolsku cyrkej, kotrejž seminar słušeše. Wona dyrbješe jón zawrěć, dokelž nochcyše wukubłanje měšnikow w njepřećelskim słowjanskim wukraju dale ćerpjeć.
Po znowozałoženju Mišnjanskeho biskopstwa, měješe nowy biskop Christian Schreiber zamołwitosć za wukubłanje měšnikow. Wot lěta 1917 płaćace nowe cyrkwinske prawo žadaše sej hinaše wukubłanje přichodnych měšnikow. Po dołhich tajnych jednanjach bu započatk 1922 w Budyskim biskopskim ordinariaće skónčnje wobzamknjene, Serbski seminar rozpušćić a spředać. Posledni prezes J. Jakubaš dósta wotpowědne přikazy. W žnjencu lěta 1922 buchu posledni studenća wróćo pósłani, we winowcu samsneho lěta so Serbski seminar předa (zapisane do krajneje tafle 30. winowca 1922). Wjele katolskich Serbow měješe předaće seminara za nadběh na serbsku narodnosć, štož bě jedna z přičin za to, zo steješe dźěl Serbow wótrje přećiwo biskopej Christianej Schreiberej.
Matrikle[wobdźěłać]
Wot 1728 do 1922 wopyta 768 alumnow Serbski seminar w Praze, mjez nimi 428 Serbow, 319 Němcow a 21 z druhich narodow. Wjetšina z nich sta so z měšnikom we Łužicy a cyłej Sakskej.
W seminarje wjedźenu matriklu wšitkich šulerjow a studentow wuda PhDr. Zdeněk Boháč. Za wuhódnoćenje rozdźěli Boháč stawizny seminara do třoch periodow.
- Prěnja perioda: (1706) 1728 do 1783, tehdy běchu jenož Serbja w seminarje.
- Druha perioda: 1784 do 1821, pódla Serbow přińdźechu nětko tež Němcy na studij do Prahi. Pochadźachu z wobwoda klóštra Marijiny doł (Wostrowc) a z Drježdźan.
- Třeća perioda: 1822 do 1922: Dokelž so wobwod Kulow arcybiskupstwu we Wrocławju přirjadowa, přińdźe přeco mjenje Serbow na studij do Prahi. Do třećeje periody padnjetej tež załoženje Němskeho mócnarstwa a rosćacy nacionalizm, kotryž so po prěnjej swětowej wójnje hišće zesylni.
Předstejićel seminara běše pak Serb, pak Němc, pak Čech - problemy dla toho lědma běchu. Serbja a Němcy studowachu zhromadnje.
Literaturne pokiwy[wobdźěłać]
- Dieter Rothland: Das Wendische Seminar. We: Eine Kirche – zwei Völker, Nakładnistwo Domowina Budyšin 2003, ISBN 3742019260.


text:
Yncyklopedyjo
Yncyklopedyjo (uać. encyclopaedia s grec. enkýklios "tworzůncy krůng" + paideía "wyksztołcyńy") – kůmpyndjům ludzkej wjedzy zapisane we formje zbjoru haseł (słůw kluczowych) s wyjaśńyńym jejich znoczyńo. Hasła sům ůłożůne we pewnym lůgicznym uordnůngu, zauobycz alfabytycznym, skuli czego mogebnůść je wartke uodnaleźyńy właśćiwyj informacyje.
Yncyklopedyjo może być powszechno, tj. starajůnco śe ujůńć cołko ludzko wjedza (tako kej np. Wjelgo yncyklopedyjo powszechno PWN), abo może być yncyklopedjům specyjolistycznům s danygo fachu (lb. Yncyklopedyjo Uodkryć a Wynolozkůw PWN). Uobecńy nojwjynkszům wirtualnům yncyklopedyjům je Wikipedyjo[1].
Przipisy


text:
Elsaska
Elsaska (francojski Alsace [alzas], elsaski Elsàss [ˈɛlsɑs], nimski Elsass[1] (a historiski Elsaß) [ˈɛlzas], łatyński Alsatia) jo jaden z 27 francojskich regionow, na pśestrěń (8280 km²) pěty nejmjeńšy. Ma pśisamem miliona wobydlarjow a wusoku gustosć wobydlarstwa wót 220 wobydlarjow/km². Nejwětše a nejwažnjejše město Elsaskeje jo Strasbourg.
Wopśimjeśe
Geografija[wobźěłaś]
Elsaska lažy na lěwem a pódwjacornem brjoze Ryna pśi źinsajšnych granicach Francojskeje z Nimskeju a Šwicarskej.
Stawizny[wobźěłaś]
Stawizniski jo była Elsaska kaž teke Lothringska granicny region pśi granicy mjazy Nimskeju a Francojskeju. Dłujko jo była z źělom nimskego Swětego romskego mócnarstwa; z źělom Francojskeje se k prědnemu razoju stała pó kóńcu Tśiźasćalětneje wójny w lěśe 1648. Pó Nimsko-Francojskej wójnje w lětoma 1870-1871 jo zasej bywała z źělom Nimskego kejžorstwa. Pó kóńcu Prědneje swětoweje wójny jo na zakłaźe Versailleskego měrowego dogrona wóspjet bywała z źělom Francojskeje a mimo dobu Drugeje swětoweje wójny, gdyž jo była Elsaska wobsajźona wót Nimskeje, jo to tak až do źinsajšnego.


text:
Urugwaj
Urůgwaj (Uruguay, Wschodńo Republika Urůgwaju – República Oriental del Uruguay) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Brazylijům na půunocy a Argyntynům na wschodźe. Stolicůn Urůgwaju je Montevideo, kere je hawynům u ujśćo La Platy. Pů drugij strůńy tygo ystuarjum ležy Buenos Aires. Dowńij Urůgwaj bůu tajlům Wicekrůlestwa La Platy a mjou mjano "Břyg Wschodńi". Kraj je ńiźinny, leko pofalowany, nojwyžše wzńyśeńo majům 300–500 m n.p.m. a ležům při grańicy s Brazylijům. 88,5% ludnośći to potomki ymigrantůw s Hišpańije a Italije. 89,4% mjyško we mjastach, pouowa we aglůmeracyje Montevideo. Postawům gospodarki je sam bauerstwo, užytki rone zajmujům sam 84% placu.
External links[Sprowjej]


text:
Nó, tóż możno terôzki blank ze inkszyj zajty. Bo, kuknijcie ino, im jô jes barzij zdziadziały, tym barzij mi we śniku (i niy ino) roztomajte gupoty przilazujóm. Na tyn przikłôd: dziewiytnôstego paździyrnika bóła ci półniô miesiónczka. Pół drugij nad ranym, a mie ci tyn miesiónczek napocznół we łokno, i we ślypia, blyndować. I tak jakosik, jak za dôwnych lôt, niy poradziółech nynać, bo mi sie wystôwiało, boch sie forsztelowôł bele co, jak wteda, kiejech blank mody bół. Suchejcie, kole mie starô, charcy choby kciała śtyry kubiki drzewa zerżnóńć a … sam miesiónczek blynduje i widza.. widza … kiejżech miôł jakiesik dwadziyścia pôra lôt, kiej kole mie sie zwyrtali sam gryfne, mode dziołchy (a jóch musiôł klómpym po palcyskach prać, coby mi krziwdy na tyj mojij „mynskości” niy zrobiyli)… Kwilka niyskorzij uwidziôłech moja Mamulka, kierô – jak zawdy – mie sztrofowała, wyrcała, cobych niy deptôł na chacharstwo, cobych niy kurzół, cobych niy słepôł… Uwidziôłech mojigo rechtora, kiery mi tuplikowôł, iże niy gôdô sie haźlik, ino „ubikacja”, cobych niy beblôł choby gańś bez łeba, bo niy gôdô sie flaszka ino „butelka”, i niy furgajóm we chraściach dziamble, ino „wróble”… i łorôz, jak tyn Batmann furgóm ci we lufcie nad mojóm „Józefkóm” i … drzist, prasknółech ło taki srogi strom i… samech ci sie łocuciół.
Ha, ha! Dziyń przodzij trefiyli my sie ze mojim bracikiym. I same miarkujecie tyż pewnikym jak to jes? Przeca to, co bóło rano to… to bóło razinku to: kiej cowiek mô katzynjamer, palica nikiej kastrol i filip niy poradzi do porzóndku sztartnóńć, to bali i kiejby kot lekuśko deptôł po tepichu, to tak, choby berkmón tómpôł we holcokach.
Kiejsik żech sam prawiół ło bukach i bycynkach. Nale, tak na isto sam, naszym nôjgryfniyjszym, nôjszykowniyjszym i nôjsrogszym stromym jes dómb. Ło tym dymbioku, ło dymbie już festelnie dôwno gôdało sie gryfne powiarki:
„Strachać sie trza trzcinie, kiej wiater dómb wywinie.”
„Co dómb, to niy brzóza, co krowa, to niy koza.”
Nó, i cheba nôjgryfniyjszô powiarka, takô ze richticznego naszygo żywobyciô:
„Podwiyl dómbczôk mody, dô sie zgibać aże do ziymi.”
Co tam wiela gôdać. Nasz nôjsrogszy polski Adam Mickiewicz we jejigo nôjgryfniyjszym „Panu Tadeuszu” napisôł bół tak:
„Drzewa moje ojczyste! Jeśli niebo zdarzy,
Bym was oglądał znowu, przyjaciele starzy,
Czyli was znajdę jeszcze? Czy dotąd żyjecie?
Wy, koło których niegdyś pełzałem jak dziecię;
Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie,
Wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie,
Dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?”
I Wiycie! Tak jak kiejsik lew, to bół król côłkij gadziny, tak „dąb”, dymbiok to bół król wszyjskich flanców, côłkij zielyniny ; świynty stróm. Przecamć już i starożytnie Rzymiany nôjprzodzij dôwali kôżdymu zigerowi , kôżdymu takimu srogimu „obywatelowi” – wiónek dymbowy. A nasze Słówiany, i niyskorzyjsze Ślónzôki tyż mieli we srogij zocy dymby tak, iże jedyn móndrok napisôł kiejsik, co wszyjscy „in dei Piorun lauden” faklowali łogiyń pod dymbowym strmym. I coby sam żôdyn niy myślôł, co to byli jakiesik pieróńskie dymby; to szło ino łod takigo „bożka” – jesce przed Krystusym – kierego mianowali „Perun”. Bóła tyż ci dymbina dobrô na wszyjskie choróbska, na chyrtóń, na garło, na zymbole, na wrzody, na boloki i na … bele co. Trza ino boło pójńść do lasa, znôjść stary, srogi dymbiok, łobyjńść go ze trzi razy naobkoło i niyskorzij pedzieć ku niymu:
„Rzyknijże mi rzyknij, roztomiyły dymbie,
Jakim ci to knifym lyczyć zymbska w gymbie?”
Jesce tak ino na łostatek (boch sam już ło chlybie kiejś mocka rzóndziół) – nôjlepszyjszy chlyb bół wtynczôs, kiej sie go miyszało, fyrlało we takij dziyżce, we kieryj bóło chocia pôra dymbiannych klepek. A nôjlepszyjszy chlyb, to bół tyn, kiery bół miyszany we blank dymbiannyj dziyży. Trza jesce dopedzieć, co za starego piyrwyj, festelnie dôwno tymu nazôd „dąb”, to bół „dąbr”, i beztoż do dzisiôj mómy roztomajte Dąbrowy, mómy i inksze: Dąbie, Dąbki, Dąbrowice, Dąbrówki, Dębniki, Dębowe i jesce mocka, mocka podanych.
Nasz ślónski dómb, dymbiok…
Nó, tóż możno terôzki blank ze inkszyj zajty. Bo, kuknijcie ino, im jô jes barzij zdziadziały, tym barzij mi we śniku (i niy ino) roztomajte gupoty przilazujóm. Na tyn przikłôd: dziewiytnôstego paździyrnika bóła ci półniô miesiónczka. Pół drugij nad ranym, a mie ci tyn miesiónczek napocznół we łokno, i we ślypia, blyndować. I tak jakosik, jak za dôwnych lôt, niy poradziółech nynać, bo mi sie wystôwiało, boch sie forsztelowôł bele co, jak wteda, kiejech blank mody bół. Suchejcie, kole mie starô, charcy choby kciała śtyry kubiki drzewa zerżnóńć a … sam miesiónczek blynduje i widza.. widza … kiejżech miôł jakiesik dwadziyścia pôra lôt, kiej kole mie sie zwyrtali sam gryfne, mode dziołchy (a jóch musiôł klómpym po palcyskach prać, coby mi krziwdy na tyj mojij „mynskości” niy zrobiyli)… Kwilka niyskorzij uwidziôłech moja Mamulka, kierô – jak zawdy – mie sztrofowała, wyrcała, cobych niy deptôł na chacharstwo, cobych niy kurzół, cobych niy słepôł… Uwidziôłech mojigo rechtora, kiery mi tuplikowôł, iże niy gôdô sie haźlik, ino „ubikacja”, cobych niy beblôł choby gańś bez łeba, bo niy gôdô sie flaszka ino „butelka”, i niy furgajóm we chraściach dziamble, ino „wróble”… i łorôz, jak tyn Batmann furgóm ci we lufcie nad mojóm „Józefkóm” i … drzist, prasknółech ło taki srogi strom i… samech ci sie łocuciół.


text:
Rusinšćina
Rusinšćina (rusinsce pycиHbckый языk) rěči so jako mjeńšinowa rěč we wjacorych wariantach w Pólskej (łemkowšćina), Słowakskej, w zakarpatskich kónčinach Ukrainy a we Wójwodźinje (Vojvodina/BojBoдиHa, awtonomna prowinca w Serbiskej). Nimo toho su mjeńše skupiny rěčnikow tež w Madźarskej a Rumunskej.
Rusinšćina liči do wuchodosłowjanskich rěčow, ma pak sylne zapadosłowjanske (we Wójwodźinje tež juhosłowjanske) wliwy.
Za grafiske podaće Rusinšćiny wužiwa so zwjetša kyrilica, druhdy tež łaćonske pismo po wašnju jednotliweho kraja.


text:
Sakska
Swobodny stat Sakska (němsce: Freistaat Sachsen) je zwjazkowy kraj w Němskej. Hłowne město su Drježdźany, po ličbje wobydlerjow najwjetše pak Lipsk.
Geografija[wobdźěłać]
Sakska mjezuje z Braniborskej na sewjeru, z Pólskej na wuchodźe, z Čěskej na juhu, z Bayerskej na juhozapadźe, z Durinskej na zapadźe a ze Saksko-Anhaltskej na sewjerozapadźe. Najwyša hora Sakskeje je Šmrěčnik, kotryž so w Rudnych horach blisko čěskeje hranicy namaka.
Rěki[wobdźěłać]
Slědowace rěki so ze Sakskeje dótkaja abo přez Saksku běža:
Města[wobdźěłać]
Politika[wobdźěłać]
Krajny sejm[wobdźěłać]
W aktualnym sakskim krajnym sejmje su šěsć strony: CDU, Lěwica, SPD, FDP, Zwjazk 90/Zeleni a NPD. Wone wobsadźa cyłkownje 132 sydłow. Poslednje wólby běchu 30. awgusta 2009; přichodne budu w lěće 2014.
Ze šěsć stronow tworjetej CDU a FDP koaliciju, mjeztym staji CDU ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.
Wotkazaj[wobdźěłać]
- Oficialne stronki (serbsce, němsce, pólsce, jendźelsce, čěsce, španisce, francosce)
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text: Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.


text:
Walijo
Walijo (walij. Cymru, ang. Wales) to je jydna ze sztyrech skłodowych tajli Wjelgij Brytańije, rozlygowano we połedńowo-zachodńij tajli wyspy Wjelgo Brytańijo, nad Irlandzkim Morzym. Mo 20 779 km² wjyrchu a podug danych ze 2008 roku půmjyszkuje ja 3 004 600 ludźůw. Uod 1267 je we personalnyj uńiji ze Ynglandym. Uod 1967 roku walijsko godka je sam zrůwnano we prowach ze angelskům. Uod 1999 mo autůnůmijo. Srogszo tajla ludźůw we Waliji to Walijczyki. Stolicům Walije je Cardiff (walij. Caerdydd).


text:
Hebridy
Hebridy (jendźelsce Hebrides, šotisko-gelsce na h-Innse Gall) su skupina kupow před sewjerozapadnym pobrjohom Šotiskeje. Podrjaduja so do Wonkownych a Nutřkownych Hebridow, kiž su dźělene přez mórski přeliw „Little Minch“. Hebridy rozpřestrěwaja so na dołhosći wot nimale 200 km a tworja na te wašnje „nasyp“ mjez Atlantikom a pobrjohom šotiskeje twjerdźe. Najwyše městno Hebridow je 993 m wysoki Sgurr Alasdair na kupje Skye.
Wot něhdźe 500 kupow je jenož wokoło 70 wobsydlene. Mjez kupami wobchadźuja přewozne łódźe, zdźěla tež lětadła. Cyłkownje maja Hebridy wokoło 60.000 wobydlerjow, wot kotrychž rěči wjetšina hišće šotisko-gelsce, wosebje na Wonkownych Hebridach a na kupje Skye. Zarjadniski centrum kupow je městačko Stornoway na kupje Lewis.


text:
Mina Witkojc
Mina Witkojc (* 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembera 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikarka a patriotka. Na nimski jej se groni Wilhelmina Wittka. Wóna jo była nejsławniša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.
Wopśimjeśe
Mina Witkojc – až 1942[wobźěłaś]
Wóna jo była starša źowka wót gósćeńcaŕja Fryco Poleńc (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła 2 lěśe pózdźej.
"Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mòj nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodarstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej."
Marjana Witkojc jo była rěšarka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.
„Bujka abo wóz njamam.“
Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniłaju "mama". Baseń “Narodninski Daŕ” pokazujo nutśnosć. Wóna jo žywyła teke 1 lěto pśi nanje.
,,Dom wót nana jo był gósćeńc … wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.“
4 lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.
„Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski“.
Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.
„....ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny...a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.
Mina jo woglědała až 1907 šulu w Bórkowach.
„My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli ... jo było pśirownowanje " woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.“
Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikarka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłarki. Valeska Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje "An Frau R.". Mina jo była pó šulskem casom (8 lěta) rěšarka. Dokulaž wóna jo wuknuła kwětkiwězarku. Wob cas 1. swětoweje wójny (1914-1918) Mina jo była w brońskej industriji. Wót 1918 až 1921 wóna jo była najamnica w Bórkowach. W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Teke wažny luź jo był Jan Cyž. Mina Witkojc jo była 1922 wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Mina Witkojc se pśesedlijo do Budyšyna. Tam wóna jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentar ako “Mysli wó wójnje” (1924, Gedanken über Krieg) a “Serbska žeńska-rowryjarka swojogo narodna” (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu “Drogowanje pó českosłowaskej” (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu “Nalětna noc w Błotach” (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski- sarkastiska glosa “Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći” (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe). Mina Witkojc jo se (wo)póznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow a źiwadłowow. Wót 1924 až 1928 basnikarka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja >>Pratyja<<. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikarku.
,,Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to”.
Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěše 1924 wóna jo pisała wulicowańko “Wětš” (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.
,, … twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Boźemu raju leśeś (Verloren sich der Seelen zwei/ gemeinsam zum Paradies zu fliegen)”.
To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk “Dolnoserbske Basńe” (Niedersorbische Gedichte). Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći. 1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła na “Europäischen Minderheitenkongress” w měsće Genf a 1930 na „allslawaischen Sokol- Treffen“ w Jugosłowjańsčy. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikarka jo wuźaržujomyła dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942). Mina jo pódprěła emanzipacija w žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (załr.1847).
W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikarka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikarstwje. Až 1937 wóna jo wudała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom. 1934 jo wudała 2. zwězk “Wěnašk błośańkich kwětkow” (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozef Gołabek (1889-1939) a Josef Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.
„To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu , až som źom k Gestapo…mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. … som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.”
Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975[wobźěłaś]
Na zachopjeńku lĕta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w mĕsće Erfurt. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu “Erfurtske spomnjejśa”. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow. “Erfurtske spomnjeśa” jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.
W mĕsće Erfurt Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplĕwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił w měsće Weimar. Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lĕśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźĕłaśerka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny “česka propaganda”. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.
Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła “Erfurtske spomnjeśa” a śěgnuła k swójej sotšy w měsće Chřibská. Pózdźej wóna jo śĕgnuła do města Prag a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.
W lĕśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).
W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako “domcyk pód kastaniju”. W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni “K swětłu a słyńcu”. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc. W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: “Mě wjerch na dušu tłocy.” W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.
Wuznam Miny Witkojc[wobźěłaś]
Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik "Serbski Casnik" a za serbski kalendaŕ "Pratyja", sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.
Mina Witkojc jo była nosarka Myta Čišinskego.
W serbskem casniku[wobźěłaś]
Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.
Twórby[wobźěłaś]
- Wenašk błosańskich kwětkow (1934) - k swětłu słyńcu (1955) - Prědne kłoski (1958) - Po drogach casnikarki (1964) - Dolnoserbske basni (1925) - wjele basnjow, na pśikład Bórkowy, "Burg"
Baseń “Borkowy“, kotaruž com wam źinsa pśedstajiś, jo pśed pśisamem 80 lětami nastała. Wóna wopisujo Bórkowy ako jadnoru pśirodnu wjas, w kotarejž se wóna doma cujo.
Bórkowy( 1926)
Na podwjacor we Lyžycy,
tam stoje naše Bórkowy
we blotkach a we žytnišćach
tak ak te griby na łukach.
Te griby, te su wcorajšne,
a Bórkowy su něgajšne,
su z gliny, z drjewa lěpjone
a maju ksywa mechowe.
W domje kněz a pśikazaŕ,
to jo ten kšuty gospodaŕ,
pśed kotrymž wsykne wumjelknu
a na jog słowo słuchaju.
A podružnik stoj na swislach
we cerwjenučkich nogajcach,
swoj dłujki pysk tam postaja
a šćabotajucy rozdaja.
Burg (1926)
Nach Westen zu, Im Lausitzland,
steht unser Burg im Spreewaldsand
verstreut in Feld und Wald so schön,
wie Pilze auf den Wiesen stehn.
Die Pilze sind von gestern zwar,
doch Burg, das ist von dazumal
geleimt aus Holz, aus Lehm gebaut,
mit Stroh und Ried das Dach vertraut.
Herr über Haus und Hof, das ist
Der Hauswirt, streng, gebieterisch,
den jeder achtet, keiner stört,
auf dessen Wort ein jeder hört.
In roten Strümpfen auf dem Dach
Der Untermieter hält die Wach,
sperrt seinen langen Schnabel auf,
reckt klappernd ihn zum Himmel rauf.
Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku „Nykus a źowćo” (1923) "Der Nix und das Mädchen".
Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.
Žrědła[wobźěłaś]
- Christiane Piniek: Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald. Bautzen: Domowina-Verlag, 2001.
- A. Karichowa: Wona jo „swoje“ Blota lubowala. W: Płomje. 2003,05, S.20.
- Gespräch mit Frau Golzbuder (Sorbischlehrerin der Grundschule Krieschow) + zusätzlichen Material
- Mina Witkojc (Wuberk jo zestajił Kito Lorenc.) Budyšin. Ludowe Nakładnistwo Domowina, 1973.
Wótkaze[wobźěłaś]
- Literaturport
- http://www.serbski-institut.de/cms/de/372/Witkojc,-Mina
- http://www.rbb-online.de/luzyca/archiv/_u_yca_vom_16_03_2013/mina_witkojc___eine.html
Literatura[wobźěłaś]
- Dolnoserbske basni, Budyšin 1925
- Wĕnašk błośańskich kwĕtkow, Budyšin 1934
- K swĕtłu a słyńcu, Barliń 1955
- Prĕdne kłoski, Barliń 1958
- Po drogach casnikarki, Budyšin 1987


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci po prowdźe Leonardo di ser Piero da Vinci (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.
Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn "da Vinci" uoznoczo "ze mjasta Vińći". Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to "Leonardo di ser Piero da Vinci", co uoznoczo "Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći"[1].
Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp "czowjeka rynesansu", kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće[2].
To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, Mona Lisa i Uostatńo Wjeczyrza, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda Czowjek witruwjański. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw[3].
Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw[4].
Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.
Przipisy
- ↑ We Italiji nadowano wuůnczas nazwisko podug pochodzyńo, placu porodzyńo abo fachu
- ↑ Podug takich ludźůw kej choby: Gjorgo Vasari, Gjovanni Antonio Boltraffio, Baldassare Castiglione, "Anůńimo" Gaddjano, Berynsyn, Hipolit Taine, Henry Fuseli, Rio, Bortolon
- ↑ Je 15 znoczůncych uobrazůw, kerych autorstwo przipisywane je bez historykůw Leůnardowi. Bezma ino sům to uobrazy na desce, nale tyż fresk, srogi rysůnek na papjůrze i dwa dźeła, kere znojdno we wczesnych stadjach pracy. Do tygo je pewno liczba inkszych prac we roztomajty sposůb przipisywanych Leůnardowi
- ↑ Przodńy wyńikoło to ze uůgrańiczyń techńicznych epoki. Leůnardo prezyntowoł nowoczesne podejśće naukowe do metalurgiji a inżyńyryji, kere we czasach rynesansu bůły modymi dźedźinůma. Ńykere ze jigo půmńijszych půmysłůw, take kej autůmatyczno nawijarka do szpul, eli maszyna lo sprawdzańo wytrzimałośći drutu na rozćůngańy, wlozły do śwjata techńiki bez wjynkszygo rozgosu


text:
II wojna śwjatowo
Drůgo wojna śwjatowo – nojsrogszy kůnflikt zbrojny we historyji śwjata, kery trwoł uod 1 wrześńo 1939 do 2 wrześńo 1945 (we Ojropje do 8 maja 1945) a uobejmowoł zaśyngym wojynnych działań bezma coko Ojropa, wschodńo a połedńowo-wschodńo Azyjo, půłnocno Afrika, tajle Bliskigo Wschodu a wszyjske uoceany. Ńykere tajle wojny rozgrywoły śe nawet we Arktice a Půłnocnyj Americe. Krům bezma wszyjskimi państwůma ojropejskymi, broły we ńij udźoł głůwne państwa Půłnocnyj a Połedńowyj Ameriki, Australiji a Azyji. Głůwnymi strůnůma kůnfliktu bůły państwa uośi a państwa koalicyji antyhitlerowskij (alijůnty).


text:
„Łonacynie“ ——————– UWAGA! Już niykere mi pisali Cobych niy świntuszoł dali A kiej inkszych to tak razi Niych na strona sam niy włazi! 22.10.2008r. * U starego! Głowa – już posiwiała Dupa – dalej szalała. * Młodzian! Jeszcze nie ma wąsa A już się na panny dąsa. * Niynażarto! Zowdy wszystkigo miała za mało Wzion […]
Łonacynie
Łonacynie 2
„Łonacynie“ 2 ——————– UWAGA! Już niykere mi pisali Cobych niy świntuszoł dali A kiej inkszych to tak razi Niych na strona sam niy włazi! 22.10.2008r. * Korzyń mioł mocny – wyrwali mu chwasta Niy lecioł na baby – boł pederasta. * Tańcowały dwa Michały Niy dziwota – dwa pedały. Jedyn mały drugi srogi Tyn bogaty, […]
Bo nojlepsze fraszki – to życiowe igraszki
Bo nojlepsze fraszki – to życiowe igraszki! W paradnyj pozie Siedzioł na kozie A myśloł, że na „Pagazie” Bo boł już na gazie. * „Carpe diem” = chwytaj dzień Dziynne go chytom Jak dugo sie pytom? * Skuli rynty sie radowoł Niy doczekoł – wykorkowoł. * Łon! Kiej sie mode lata miało Przi pulaniu aż […]
Łonacynie
Łonacynie! Baba chopu coś łonacy Łon, łonacy sie po glacy Sztyry piwa wyłonacoł I tym baba podłonacoł Chciała mu to wyłonacyć Łon mioł cosik przełonacyć Złonacone łonacydło Niy łonacy sie tam mydło Złonacone łonacydło? Niy łonacy sie tam mydło? A kiej tego wy niy wiycie Wyłonaca – sie dowiycie. Autor : Roman Labiak
Dwuznacznie
Dwuznacznie Tyś mie chytała do łóżka wciongała Tyś mie gniotła i spać niy dała Bołech zmyncony i rozpolony Kejś grypo minoła – zadowolony. * Darymnie ciech wczoraj szukała Na gołym ciele, żech cie czuć chciała Dowosz ciepło, kej sie przitulosz mocno Kajś sie podziała – moja koszulo nocno. * Frelce coś sie w rynce dostało […]
Ło ptokach i inkszych chrobokach
Ło ptokach i inkszych chrobokach. Sie ćwiyrkoł cimpel na dachu I robioł tym wiela krachu Rod tym swojim ćwiykaniym Niy zważoł za łoglondaniym Zeżar go kot na śniodanie I skonczyło sie te ćwiyrkanie. * Siedzi wrona na gałynzi I do kruka gupio glynzi Podziwuje jyj sie sroka I pado – wrona ty mosz „ptoka” * […]
24.02.2009
24.02.2009. Jak ostatki to ostatki Tak padały nasze matki Babski comber sie robiyli I bez chopow sie bawiyli * Śledzia wszyscy dobrze znajom Harynek abo hering tyż godajom Ale kto tyż ło tym wiy? Że sie u nos „ulik” jy! Ulik – to jes przeca ślydź Dzisioj w doma musi być Ślonsko nazwa zapomniano Tako […]
Hazok
Hazok! Bo to przeca niy jest bajka Że tyż hasok nosi jajka Bo natura mu je dała I we worku je schowała. Autor : Roman Labiak
Gody – 2008
Gody – 2008! =========== Obżarstwo! Kiej na Gody sie przejycie Do Sylwestra ciynżke życie. * Babo! Poszoł chop twoj na pastyrka Fuknij sama se do wyrka I niy wołej tam somsioda Bo chop „zniszczy” ci uroda. * Sznaps! Kiej na Gody niy mosz wyny W sznapsie szukej tyj prziczyny Gibko flaszka zaś odstawisz To ło […]
15.10.2008 – „Szczyt – UE”
15.10.2008 – „Szczyt – UE” Dziś w Brukseli sie spotkajom Bo, do pogodanio majom W Polsce cołki czas łomoto Kto pojedzie idzie ło to Jedna Polska różne zdania I tak wadzom sie łod rana Jak polecom samolotym Jedyn gibci drugi potym Premier niy chce z Prezydyntym Kożdy czuje sie nadyntym Już w Brukseli sie lachajom […]


text:
Jupiter
Jupiter je pjaty a z přeměrom wot něhdźe 143.000 kilometrow tež najwjetši planet našeho słónčneho systema a słuša k najswětlišim objektam nócneho njebja. Jeho masa wotpowěduje 318 zemjam.
Jupiter je přerěznje 778 milionow kilometrow wot słónca zdaleny a jeho orbit namaka so mjez Marsowym a Saturnowym. Wón je bjez pomocneho srědka derje widźomny a bě tuž hižo lěttysacy před wunamakanjom dalokowida znaty. Charakteristiske znamjo na powjerchu Jupitera je tak mjenowany „Wulki čerwjeny blak“, kiž je poprawom hoberski wjerćaty wichor.
Jupiter je kaž susodny Saturn płunowy planet, kotryž wobsteji z wulkeho dźěla z wodźika a heliuma. Dotal je 67 Jupiterowych měsačkow znate, z kotrychž su Io, Europa, Ganymed a Kallisto z přeměrami mjez 3.122 a 5.262 kilometrami najwjetše. Wone su hižo wot lěta 1610 znate.
Wotkaz[wobdźěłać]
Słónco · Merkur · Wenus · Zemja · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
Planety · Miniplanety · Měsački · Meteoroidy · Asteroidy · Komety
Asteroidowe pasmo · Kuiperowe pasmo · Oortiska mróčel · Heliopause


text:
Marlon Brando
Marlon Brando (do bliskych 'Bud', ur. 3 kwjetńa 1924 we Omaha, Nebraska, um. 1 lipca 2004 we Los Angeles) – amerikański aktor, znony přede wšyjskym s růl we takych filmach kej Bana zwano požůndańym, Na nabřežach, Dźiki, Uojćec chřestny (prawdopodobńy jeigo nojbaři rozpoznawalno rola), abo Čas Apokalipsy. Wyrežyserowou tyž western Dwa uobliča zymsty, we kerym sům zagrou.
Je uůn uwažany za jydnygo s nojwybitńijšych aktorůw amerikańskych. Brando wypracowou wuosny styl gry aktorskij, uoparty na systymje Stańisuawskigo. Grou guůwne role we dramatach, kůmedyjach i westernach, kaj zwykle wćelou śe we postaće zbůntowanych bohaterůw uo skůmplikowanej psychice. Jygo styl aktorski mjou ajnflus na takych aktorůw kej James Dean, Paul Newman eli Robert De Niro.
Jygo žyće prywatne bůuo buřliwe. Cera popeuńiůua samobůjstwo, syna zawarli we cuchthauźe za morderstwo, a Brando mjou problymy s nouůgym alkoholowym. We bjůgrafiji The Only Contender kero bůua wydano we 1976 roku uotwarće přiznowou śe do Biseksualizmu, škryflajůnc: Jak wjelu chopůw mjoužech dośwjadčyńo hůmoseksualne, i ńy ma mje za to gańba. Uorjyntacyjo Brando jasno zostoua sprecyzowano na portalu NNDB[1].
Je laureatym wjelu prestižowych nagrůd, m.in. dwůch Uoscarůw (poza tym zdobůu ješče šeść nůminacyji) – za Uojca chřestnygo i Na nabřežach.
We 1973 roku uodmůwiyu přijyńćo Uoscara za Uojca chřestnygo, coby zaprotestować přećiwko dyskryminacyji Indianerůw i jejich zcygańůnymu předstawjańu we westernach, a tyž we geśće poparćo do Indjanerůw ze Ruchu Indianerůw Amerikańskych kere uokupowali Wounded Knee we rezerwaće Pine Ridge. Mjast ńygo na scyna wylazua modo Indjanerka Sacheen Littlefeather (Maria Cruz), kero we jygo imjyńu uodgodoua přijyńćo nagrody a wyjaśńiua tygo powody (Brando wspjerou potym m.in. přiwůdce uokupacyji Dennisa Banksa).
Krům nagrůd prestižowych mo tyž na swoim kůńće Zuoto Malina za rola we filmie Wyspa doktora Moreau a dwje nůminacyje – za Wzůr i Kolůmba uodkrywce.
Filmografja[Sprowjej]
Nojwažńijše filmy s filmografii Marlona Brando:
- 2001: Rozgrywko (The Score)
- 1998: Uatwo forsa (Easy Money)
- 1997: Śmiouy (The Brave)
- 1996: Wyspa doktora Moreau (The Island uof Doctor Moreau)
- 1996: Don Juan DeMarco
- 1992: Kolůmb uodkrywca (Christopher Columbus)
- 1990: Nowicjuš (The Freshman)
- 1980: Wzůr (The Formula)
- 1979: Čas apokalipsy (Apocalypse Now)
- 1976: Přeuůmy Missouri (The Missouri Breaks)
- 1973: Uostatńy tango we Paryžu
- 1972: Uojćec chřestny (The Godfather)
- 1967: Hrabina s Hůngkůngu (A Countess from Hong Kong)
- 1967: W zwjerćadle zuotygo uoka (Reflections in a Golden Eye)
- 1966: Uobuawa (The Chase)
- 1966: Appaloosa (The Appaloosa)
- 1962: Rebelijo na Boůnty (Mutiny on the Bounty)
- 1962: Spokojny Amerikůn (The Ugly American)
- 1961: Dwa uobliča zymsty (One-Eyed Jacks)
- 1959: Keby ptoki bez gńozdůw (The Fugitive Kind)
- 1958: Mode lwy (The Young Lions)
- 1957: Sayůnara (Sayonara)
- 1956: Herbaćarńo pod Mjeśůnčkem (The Teahouse of the August Moon)
- 1954: Désirée
- 1954: Dźiki (The Wild One)
- 1954: Na nabřežach (On the Waterfront)
- 1953: Juljuš Cezar (Julius Caesar)
- 1952: Viva Zapata!
- 1951: Bana zwano požůndańym (A Streetcar Named Desire)
- 1950: Pokuośe wojny (The Men)
Linki zewnyntřne[Sprowjej]
- Zajta důmowo (en)
- Marlon Brando we NNDB (en)
- Marlon Brando we Filmweb.pl (pl)
- Marlon Brando (en) – linia žyćo
Připisy[Sprowjej]


text:
Tasmański djoboł
Tasmański djoboł (łać. Sarcophilus harrisii) je gatůnek taszkowca ze familiji Dasyuridae, jedźiny ze zorty Sarcophilus.
Postrzedńij srogośći ze podanym na wusztlik szwancym, we kerym trzimje zapasy tłuszczu, a srogům łepům, bezcůż mo nojsrogszo śůła bajśńyńco we stosůnku do wogi ze wszyjskich teroźńich cyckoczy. Szłapy s przodku mo dugsze kej ze zadku, co ńy je uobyczne lo taszkowcůw. Czornyj farby ze bjołym kraglym a růżowům sznupům. Je uod 57 do 65 cm dugi a woga mo 6-9, ńykej trefjo śe aże 11 kg.
Wůńo fest ńymjůło kej mo bojůnczka (we tym je podany na skunksa), robi sroge larmo a żere choby przepadźity - uod uůnych zachowańůw przidano uůnymu mjano "djoboł", a "tasmański" skirz tygo co żywobyje na Tasmańiji.
Terozki je to zagrożůny gatůnek, m. in. skirz raka pyska mjanowanygo DFTD.


text:
Liechtenstein
Liechtenstein, Kśůnżynstwo Liechtenstein (mjym. Fürstentum Liechtenstein) to je ńywjelge państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje, mjyndzy Austrijům a Szwajcaryjům, we gůrnym bjygu Rynu, we Alpach . Ńy mo dostympu do morzo.
Kwestyjo mjanowańo państwa ńy je we ślůnszczyźńe rozwjůnzano; je problyma ze tym, eli to mjůno trza by bůło blank ześlůnszczyć, eli ńy.
We strzedńich wjekach fůngowały sam dwa kśůnżynstwa - jedne ze stolicům we Vaduz, druge ze stolicům we Schellenbergu. Uobadwa kupił růd Liechtenstein, a we 1719 Austrijo uznała, iże je samodźelne kśůnżynstwo mjydzy krejůma Mjymjyckigo Cysarstwa. We 1866 Liechtenstein wyloz sy Mjymjyckigo Zwjůnzku a stoł śe blank ńypodlygły. Uod 1924 celno ůńijo ze Szwajcaryjům, ńyskorzi tyż walutowo a pocztowo uńijo. We absztimůngu we 2003 uobywatele dali srogszo władza fysztowi, bezcůż Liechtenstein mo terozki nojbarzi ze wszyjskich państw Ojropy podany na tradycyjno můnarchijo ůstrůj.
Państwowům religijům je sam rzimski katolicyzm, kery wyznowo 75% uobywatelůw.
Je to jedne sy nojbogatszych państw na śwjeće, skiż liberalnyj dowkowyj a bankowyj polityki.


text:
LEGENDA O SWIETYM MARCINIE Dziolo sie to we czwortym wieku po Chrystusie. Bola wtynczos siarczysto zima, nasulo moc sniega, mroz szczypol po gymbie, a na galynziach i rantach dachow wisialy lodowe sople. We glymbokim sniegu siedziol ubogi zebrok i trzons sie ze zimna. Po drodze rajtowol na koniu rzymski wojok owiniynty we cieply, czerwony mantel, […]
LEGENDA O SWIETYM MARCINIE
Kamraty
Kamraty Rŏz kamraty sie zebrały Bo sie piwa napić chciały Babōm tam nic nie gŏdali Yno sie poumowjali Na Francika to padnyło By u niego sie siednyło Bo altana mŏ w zegrōdzie Tako,jako tera w modzie Tam sie siednōm,pogodajōm No i w szkata tyż pograjōm Kożdy po piwje przyniesie Reszta Francik jim doniesie Andzia […]
JESIYN, JESIYN JUZ…
JESIYNIOM, JESIYNIOM… Tak se wspominom, jak dycki na jesiyn chodzioly my z Mamom na wykopki do gospodorza. Bolo fajnie na dworze, cieplo. sloneczko jeszcze przigrzywalo, a my zbiyraly kartofle do takich wielkich koszow. Jak kosz bol polny, to gospodorz przinios nom pusty, a kartofle wysul do fury, kero stola na miedzy. Pod wieczor, jak sie […]
Pjeczyni zimjoków
Pjeczyni zimjoków Chocioż zachmurzone trocha To jednak mómy radocha Kłónki sóm już na kupeczkach Fojery bydom skłodać starzy i dziecka Zimjoki już szykujymy Zaro do łognia ciepjymy Dobrze se to łupjeczymy Potym razym jich wetnymy Dziołchy ,synki ciepcie kłónki ! Jorguś dej sam kosz z łobłónkym ! S niego jabka se weznymy Do fojery tyż […]
Noc śwjyntojańsko
Noc śwjyntojańsko Już nastała noc czyrwcowo Kożdo frela je gotowo Splyjź winiuszek z zielin ,kwjotków Dzikigo flidra,bylice,kamelków i polnych siyrotków Cołko noc potym buszować Przy fojerach s karlusami tańcować Szukać kwjotka bojkowego We paprociach kajś skrytego Puszczać winiuszki do wody Prosić ło miłowani duchy przyrody Niych se płynóm daleko Czym dali,to szczyńścio wjyncyj czeko Tako […]
Ta noc
Ta noc Tako cudno je ta noc Przeca we ni wjelko moc Już kajś zakwito kwjotek paproci We blasku swojim cołki sie złoci Bajkowy kwjotek dycki szukany W śwjyntego Jóna fest wyglóndany We ta magiczno najkrótszo noc Kjedy tyn kwjotek mo ponoć moc Chocioż tak blyszczy fest nałokoło Znolyjź go jednak żodyn […]


text:
Somsiod Lotoł sa mnom choby ciyń somsiod z kwiotkym cołki dziyń Jo niy powjym-gryfny chop yno we Walyntynki-sztop! Nałobieco se co tego dnia jak jo potym sie łogonia? Pogodać czasym lubja śniym yno tak-we normalny dziyń Walyntynki to”dziyń zakochanych” a mje jak dotond…dobrze je samy. Janina Dudek
Piszę
Karnawał
Parkowo łoweczka
Somsiod
Z tym śniegym
Z tym śniegym Kule-kule,bydzie mi biyda … pierońsko zima zaś idzie… możno tego roku,tela śniyga co łonckigo choć niy bydzie. Niy co bych sie zimy boła abo zimie przeciw stoła… yno z tym śniegym dycki tela roboty, jak mój łożatus wroco z gospody a wleci kajś do kszipopy. Łod gospody konsek drogi, kole kilometra bydzie, […]
Dlo urodzonych we STYCZNIU – życzynia
Dlo urodzonych we STYCZNIU – życzynia Kalyndorz świyży rok zaczyno Przejrzoł styczyń uważnie Zapisoł se wdo Geburtstag mo… bo take dni traktuje poważnie I jo tak samo je traktuja kożdymu na Urodziny ze serca winszuja !!! Niych zło na drodze nigdy niy stowo! Zgoda w doma-niych siyły dobowo! Dziyń kożdy przeżyj z wigorem we zdrowiu […]
Urodziny”Styczniowych”
Urodziny”Styczniowych” Przyjaciele ze Slonski Godki i ze Domu Slonskigo -bez radio Bercik winszujom nom nojlepszego… Mariettce co by ji szczyńście sprzyjało! Hubertowi i Zigiymu co by jich tyż niy łomijało! jani(to jo !) tyż mi tak pedzieli a jeszcze we radiu Bercik naszych krewnych i znajomych ugościyli. Jo Mariettce.Hubertowi i Zigiymu Tyż Nojlepszego życza ! […]
Janina Dudek
Mom 56 lot,urodziyłach sie we Rudzie Slonski i sercym jest żech tam do dzisioj! ale wychowywałach sie we Wrocławiu i ze Slonskym łonczy mie yno rodzina kero teroz coroz rzodzi już odwiedzom. Z zawodu żech Kuchmistrz i wiela lot żech tyż w tym robjyła.Do Niymiec przyjechałach sześć lot tymu jako opiekunka chorych abo tyż starszych […]


text:
Jeżech stond – Szczepan Twardoch
Ze Szczepanym Twardochym pogodali my ło tym, jak był bajtlym, ło uciechach i nojgryfniyjszych ślonskich słowach.
Szczepan Twardoch – ślonski pisarz i publicysta, wyuczony socjolog i filozof. Za ksiożka „Morfina” dostoł Paszport Polityki 2012 a łod czytelników w 2013 nagroda literacko Nike.
„Jeżech stond” to filmy, w kierych wystympujom Ślonzoki, kierzy robiom festelnie gryfne rzeczy i przi tym poradzom godać po naszymu.
Nakryńcił: Radosław Kaźmierczak
Muzyka: Sambor Kostrzewa, Michał Lipiński
Łodwiydź nos na facebooku: facebook.com/gryfnie


text:
DZIYN WSZYSTKICH SWIYNTYCH Jak co roku, tak i dzisiej swiyntujymy Dziyn Zmarlych. W tyn szczegolny dziyn wspominomy naszych Bliskich, Przijocieli i Znajomych, kerzy odeszli. Kozdy z nos musiol kedys pozegnac kogos kochanego, kozdy z nos przezywol zaloba w sercu. Piyrwy laziolo sie na kerchow, strojolo groby zielonymi astami, stowialo kwiotki i swiyciolo swiyczki, blank normalne […]
WSZYSTKICH SWIETYCH
ŚWIYNTY MIKOŁEJ
MIKOŁEJ Za bajtla dycki mialach duzo uciechy bez te dwa ostatnie miesionce roku: listopad i grudziyn. Bo prawie w tych miesioncach sie duzo dziolo i dostowalach nojwiyncy gyszynkow. Zaczynalo sie od Wszystkich Swiyntych, potym fajrowali my moj gyburtstag, zas za dwa tydnie bola Barborka, a dwa dni niyskorzyj po swiyntowaniu Dnia Gornika, czyli Barborki, przichodziol […]


text:
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm Pjyrszŏ była Ślōnskŏ Gŏdka Nie pomjeściła nŏs do pōjszczodka Karlus za chałpy wziōn sie stawjani Bo budowani to jego zadani Pjykny Dōm Ślōnski w necie zmajstrowŏł Wszyskim izby tam wyszykowŏł My se tam pjyknie mjyszkali S kamratami po ślōnsku berali Cōż kjej za mały tyn dōm buł Tuż za budowani […]
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm
Drugi roczek Ślónski Dóm
Slecioł czas – zostoł szpas
Slecioł czas – zostoł szpas Wartko slecioł nóm tyn czas Ale mómy sam sztyjc szpas W Ślonskim Domje sie schodzymy I se fajnie tu piszymy Kożdy tyż sam kónt swój mo Ło kjery se dycki dbo Mómy dużo do czytanio Do słuchanio,łoglóndanio Pjykny je tyn Ślónski Dóm Żodyn tukej ni ma sóm Tu kamraty se […]
Ślónski Dóm
Ślónski Dóm – wjersz – pjosynka -Tu jest mój dom – Mirosław Jędrowski
Ślónski Dóm w necie
Ślónski Dóm w necie Tak przelecioł wartko czas Kożdy starszy już je s nas Nic se s tego nie robjymy W Ślónskim Dómje se piszymy Na tych naszych stronkach w necie Co jich widać w wjelkim śwjecie Tam łuciecha i berani Dómowników spotykani Kjej tam pojrzysz i pozwjedzosz To już tyż tam bydziesz siedzioł Kóntki […]
100 lot Karlus-Szlagrowe bajtle
Wszystkiego dobrego z okazji urodzin zyczy cala ekipa SG SD SF SKF SZ Winszujemy 100 lot Karlus i w zdrowiu zyj jak nojdluzy .
100 lot Roman-Geburstag-Kamraty
Wszystkiego dobrego i duzo fajnych nutek zyczy Ci ekipa SG SD SF SZ Winszujemy


text:
przez górol » Pt, 17 stycznia 2014, 08:15
@chłopy -bobek i gonzo,jo wos sakramyncko pszeprosom zem dołoncył adres strony "łotkryjbeskid wyspowy" weśta i go wykasujcie,a jako niy to Wos prosem ło pszyzwolynie cobym mog go dołoncać,pszecio jako by nie beło to pszecio Wom konkurencyji nie robiem,a moze być tak ze i Wy mozecie mieć darmowom reklame na tyk wycieckak, Pedojcie ,pewnikom zeście ziorneli na tom strone ,i nie powiycie ze nie worto.
a tero do zecy,pszysam Bogu jo tom pszenice zasioł ,a zem jes s tygo Beskidu Wyspowego,a dokłannie s tygo --no i jak tu pisać jako znowu mnie posondzicie ło psełudoreklame--moze napisem ze kapke łot Limanowe f kierunku Mszane Dolne,
jesce jenno ,jako Wos młoji łostomili drożni ze se tak pisem to skoda bo myślołek ze cosik kapke zmionio,myślołek tys ze za pszyzwoloniom Wasym moze bym i napisoł po swojymu jakie bajanie,no ale jak Wos drożni ton styl to trunno , mimo to cekom na łopinie co do zasionygo zbozo,cym zasilić ku wiośnie,pedom tak ze beła kukurydza na kisonke ,potym wywiezione kupa gnojowicy
pozdrowiom górol s Beskidu Wyspowego
ale jus bes tygo drożliwego, linka hej!!


text:
Wspůłrzyndne: 43°20' N 83°03' W
Detroit (uod francuskigo ćyśńina) – mjasto we USA, we stůńy Michigan, na půłnocnym brzygu rzyki Detroit, przi grańicy ze Kanadům. Założůne we 1701 uod Francuzůw, we 1783 przekozane USA, uod 1802 mo mjejske prawa. Srogi uostrzodek industryje, znůmy znamjyńńy skiż produkcyje autůw (majům sam śedźiby trzi kůncerny: Ford Motor Company (zał. 1903), General Motors (zał. 1916) a Chrysler (zał. 1925). Krům tygo inkszo industryjo, we tym chymiczno a zbrojyńowo, a śedźiba finansowych insztytucyjůw. Uostrzodek naukowy a akadymicki (3 uńiwersytety). 18 lipca 2013 sztad uogłośůł plajta.


text:
Yngland
Yngland, roz za kedy mjanowano tyż Anglijo (ang. England, staroang. Englaland) – we uszłośći samodźelne krůlestwo, terozki nojwjynkszo a nojludńijszo skłodowo tajla Zjydnoczůnygo Krůlestwa Wjelgij Brytańije a Irlandyje Půłnocnyj. Zajmuje 130 395 km² placu. Yngland zamjyszkuje 83% cołkij populacyje państwa (50 714 000 ludźi we 2006). Rygjůn zajmuje dwje trzeće wyspy Wjelgij Brytańije a mo grańice lůndowe s Walijům na zachodźe a Szkocyjům na půłnocy. Wjyncy kej to uoblewano je uod Morzo Půłnocnygo, Morzo Irlandzkigo, Atlantyckigo Uoceana a Kanoł La Manche. Stolicům Ynglandu je mjasto Lůndyn. Patrůnym Ynglandu je śwjynty Jorg.


text:
Kot ôd Schrödingera – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.
We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech partach przeziyrny artikel Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.
Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.
Ôpis eksperymyntuEdytuj
Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.
Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.
Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.
Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.
LiteraturaEdytuj
- John Gribbin, W poszukiwaniu kota Schrödingera: realizm w fizyce kwantowej, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997, ISBN 83-7150-312-1.
- M. Kalinski, Aharonov-Bohm oscillations in a hydrogen atom in a radiation field through electron self-interference, Phys. Rev. A 57, 2239-2242 (1996).
- Tadeusz Pabjan, Zasada komplementarności a filozofia, Postępy Fizyki tom 62 zeszyt 1 z 2011 roku.


text:
Ubuntu
Ubuntu jo dermotna distribucija Linuxa, kenž bazěrujo na distribuciji Debian a wužywa swójski grafiski pówjerch Unity. Wuwija se wót firmy Canonical pódpołdnjoafrikańskego pśedewześarja Marka Shuttlewortha. Mě distribucije jo słowo w afrikańskej rěcy zulu, źož wóznamjenijo "cłowjecnosć za drugich".
Prědne wudaśe systema jo było w oktoberje 2004. Pódla plana, nowa finalna wersija Ubuntu wuchada kužde połlěto. Numer wersije wobstoj z lěta a mjaseca wudaśa, na pśikład Ubuntu 13.10 jo wujšło w oktoberje 2013. Wersije Ubuntu maju teke kodowe mjenja, kótarež wobstoje z dweju słowowu, kótarejž zachopijotej se z tym samskim pismikom a pomjenjuju zwěrjeta: 13.10 jo "Saucy Salamander", to jo na engelski "njeplecny salamander".
Ubuntu słuša k nejpopularnjejšym distribucijam Linuxa za PC. Pó pódaśach wó woglědach na bokach załožby Wikimedia Foundation z oktobera 2013, mjazy distribucijami Linuxa, kenž jo se dało wopóznaś, Ubuntu jo był na prědnem městnje.[1]
Aby rozšyrjował Ubuntu, Canonical jo póbitował dermo CD z rozesłanim na ceły swět; w ten cas pó takej samej wašni jo se dało CD Kubuntu skazaś. Akcija jo se w aprylu 2011 zakóńcyła; něnto w wobchoźe na websedle Ubuntu dej se płaśiś za CD (sam system jo dermotny).
Wobraze .iso Ubuntu daju se wupaliś na CD abo DVD. Su to teke live-CD, to groni, wužywaŕ móžo zastartowaś Ubuntu z CD, bźez instalacije. Instalaciju systema dajo se zachopiś mjazy drugim z CD abo USB.
Warianty[wobźěłaś]
Ubuntu za serwery jo Ubuntu Server, źož instalacija w normalnem modusu wótměwa se bźez grafiskego pówjercha. Canonical zaběra se teke ze systemom Ubuntu Phone, kenž jo planowany za mobilne telefony. Testowa wersija jo wujšła 17 oktobera zrazom z Ubuntu 13.10.
Mimo Ubuntu Canonical wuwijaju se distribucije, kenž źěle se software a systemowe źěłowe rědy z Ubuntu, ale wužywaju druge grafiske pówjerchy abo specifisku software. Su to mjazy drugim Kubuntu (KDE), Xubuntu (Xfce), Lubuntu (LXDE), Edubuntu (za šule).


text:
Wiesieli i pochówek to sóm dwie zajty chopskigo (to wiyncyj!) i babskigo (to już mynij!) żywota. I skuli tego musicie zawdy dôwać pozór i gynał miarkować, iże:
– Na weselu baba mô szlajer (coby ji mitesrów na fresie, świdratych ślypiów i puklatego kichola niy bóło widać). Na pogrzybie tyż mô szlajer (coby kôżdy myślôł, iże łóna ślimtô, kiej tak na isto, to sie festelnie chichrô, iże sie tego swojigo chopa-ślimoka pozbóła); inksze sóm ino farby tych szlajerów, chocia to terôzki roztomajcie bywô;
– Na pogrzybie, to sie dowo do beku zarôzki, a na weselu… dziepiyro na bezrok (chocia sóm take boroki, kiere ślimtajóm już na drugi dziyń, kiej ino przijndóm do sia, kiej do imyntu wytrzyźbiyjóm).
Nó ale, miało być nôjprzodzij ło wiesieli, i ło tym jak niy łostać za sorónia, kiery na tym fajerze ślimtô i jamruje a na pogrzybie to by ino tańcowôł. I – co już ci bół dôwno tymu pisôł (i gôdôł) Karlik ze Kocyndra – trza festelnie dôwać pozór, bo ludzie fajrujóm rółz, ino we wiesieli, chocia tak prôwdóm, to przi szajdóngu wiyncyj uciechy mô i baba, i chop a… fajeru niy robióm. Po jakiymu?
Nó, tóż suchejcie i dôwejcie dalszij pozór, bo to, co terôzki rzykna, to jes choby nôciostek do pecynka chlyba i ze bele jakij gymby tego sie niy dowiycie!
Przi wydôwaniu sie, przi żyniaczce nôjważniyjsze jes kimsiś to tyż tam na tym fajerze cowiek jes. Inakszij, kiej sie jes żyniolym, inakszij kiej dróżbóm a jesce blank inakszij, kiej ci ino familijantym, weselniokiym, kamratym łod chopa (niy dej Pónbóczku, iże łod panny modyj!) abo ino takim, co to sie wrył na krziwy pychol na tyn fajer. Juzaś ło tych muzykantach, dmuchoczach, kelnerach i tych, co knipsujóm, ło szoferach i tych niypytanych chacharach ze siyni, niy gôdóm.
Nôjgorzij to mô chop, kiery sie bydzie żyniół, kierymu już łod proga niyftore szydliwie śpiywajóm:
„Bele mómy ziyńcia, bele mómy ziyńcia, co nóm bydzie pranie prôł !”
Badnijcie takigo boroka. Styrcy choby kryka w kiblu, dyrgoce, blady łoszkubek i ze trzitydniowóm szkócinóm na fresie, we blank nowym, możno piyrszym łod kómuniji, czôrnym ancugu, ściśniynty, skrymplowany westóm, ze szlipsym zaknółtlowanym pod karkiym, we nowych lakszułach ździebko za knap (bo take ino dostôł po szwagrze) i kierymu terôzki dziepiyro sie spómniała starzikowô powiarka ło tym, iże jak fto sie kce piwa szluknóńć, to niy przeca musi zarôzki côłkigo browaru sie lajstnóńć.
Nó, tóż styrcy choby leber i ani gracy niy moge do kabzy wrajzić, bo jesce by mu fto pedziôł, iże wiesieli to niy gracka we cymbergaja. Zakurzić sie tyż niy moge, bo już ta jego Yma gawcy, coby sie dziury niy wygorôł we szkecie abo we galotach (możno i ancug mô na borg) abo, coby niy miôł ci smrodlawygo dychu kiej bydzie musiôł (!) kusika dać swojij babeczce, kiej farorz wtyknie mu tyn ring na palcysko. I ani sie piwa szluknóńć tyż niy poradzi, chocia po tym wczorejszym kawalerskim fajerze, kaj ciyngiym dlô niygo tańcowali blank sage, szykowne frele, wyglóndô jak pomamlany kanold, lynzyk miôł choby zola ze cieślikowego tryjtka, a gowa nikiej kastrol na pranie. A naobkoło styrcóm ci te wszyjskie sómsiôdki, wszyjskie stare klafty do kupy ze kamratami-klachocami, kierzy sie prziszli sam pogawcyć na tego ślimoka, kiery sie biere ta krapyka za baba, choby naobkoło we familoku niy bóło inkszyj, gryfniyjszyj. I chocia to niy naskwol, ale kôżdy tak szeredzi, coby wszyjskie gynał słyszeli, co sie ło modym żyniolu i jego freli gôdô. I niy ma sie co dziwać, kiej to niyjedyn poradzi jesce ci łod zôkrystii pitnóńć na łostuda szwigerfatróm, ftorzi sie już radowali, co yntlich ta swoja pokraka już ze chałpy szibli (cheba, iże majóm złocioków côłko kupa, ale to już jes inkszô pôra galot). Tu mi sie spómniôł Adik łod Gerliszki, kiery niy poradziół ściyrpieć tyj côłkij szpicatyj gôdki przi fajerze i na dziyń przodzij, jak wylazowoł na kawalerskie, to pedzioł bół wszyjskim we chałpie:
– Ida terôzki fórt, a kiejbych jutro do kościoła prziszôł za niyskoro, to mogecie napocznóńć wszyjsko bezymie!
A ludzie poradzóm być łoszkliwe i tak dopolić jak mało fto. Przecamć wszyjsko co przi takim cyrkusie gôdajóm, to tak choby fto drzizga za pazursko wrajziół.
– Kuknijcie, jake to śniego borajstwo, taki jesce mlycok a już sie musi żynić. Możno co napochoł, chocia tego po modyj niy widać – gôdô jedna klafta.
– A puklaty sie jakisik zrobiół, chocia śniego zawdy bół śmierdzirobótka – pado inkszô, kierô kiej sie ino wydała, i tak sie żôdnyj roboty niy chyciyła, skuli tego, iże chop jes na tela gupi i może beztóż bakać jak yjzel na grubie.
I bydóm tak dalszij gôdać ło cerwiónyj fresie, ło perkatym kicholu, ło tym iże krómfleki modô pani mô krziwe (a możno niy krómfleki ino szłapy?), ło wianie, kiere mody erbnie (abo i niy). Bydóm łozprawiać roztomajte wice, a to, iże kiej fto sie lajstnie cielnô kalymba, to i cieliczek jes jego, a to, iże we jeji antryju ciżba bóła na łodwieczerz karlusów aże do wczorej, i to, iże modô jes za spaśno, to, iże jes za fest szlang, i take tam roztoliczne gupoty jak zawdy, kiej zowistniki sie ślejzóm do kupy.
Terôzki łojce, abo jak to gôdajóm: szwigerfatry lebo świekry. Łojciec łod modygo żyniola, to mô ino dôwać pozór, coby gorzôły stykło aże na trzeci dziyń, bo wteda ino dziepiyro, mody sie bydzie móg do porzóndku szluknóńć, kiej ci sie na isto kapnie, co za gupota zmachlowôł. I terôzki niy mô kukać do izby kaj sie modô przeblykô, coby ujzdrzić eźli mô wszyjsko, co chopowi do dobrygo życiô potrza.
Zasik łojce łod moduszki, łod modyj pani niy mogóm pokazować, iże yntlich już utropa ze dziołchóm majóm zbyte, iże niy bydóm musieli uważować kaj łóna ci sie na łodwieczerz smykô, wiela karlusów gôdô do sia „szwager”, abo coby przed ślubym nic niy napochała, niy nagóniyła, a kiej już to, coby sie tyn gupi łochyntol, kiery sie jóm weźnie – niy kapnół. Łóni tyż tyn côłki fajer muszóm tak do łostatka zmachlować i festelnie dôwać pozór, coby wszyjskie weselniki swoji gyszynki dali a do kabzów tajlów ze ałsztojeru niy tkali. Bo kiej już ze ceróm majóm pokój, to mogóm sie spómnieć kiej same sie żyniyli.
– Wiysz Antóniczku, za miesiónc bydzie dwadziyścia piyńć lôt kiejech sie cia wziyna za chopa – pado takô jedna istno do swojigo chopa przi wiesieli cery. – A możno my by tak jakigosik wieprzka zatrzaśli i wusztu narobiyli, co?
– A dejżysz ty pokój babo – pado na to jeji chop. – A dyć, co tyn kormik jes tymu winowaty, coch jô sie ze cia dwaszieścia piyńć lôt tymu łożyniół?
Nó i tyż łojce ze łobiuch zajtów muszóm zważować, coby za tela niy łozprawiać roztomajtych wiców, bo łod łozprawianiô wiców, łod błoznów jes taki wigyjc, kiery gynał wiy co i jak we dobryj asiście pedzieć.
Terôzki familijô, byzuchanty, napytane i te co pierón wiy jak sie sam znôdli na tym wiesieli. Wiesieli to jes fajer, za kiery modzi muszóm bulić, a niy tref w szynku na Polnyj lebo u Pyjtra, kaj idzie deczko poszkacić. Tu szkacyniô na zicher niy bydzie!
Do kościoła trza sie przikwanckać, bo terôzki kôżdy mô jakoś widyjokamera, kieróm wszyjsko knipsuje, a nôjbarzij tyn fal, kiej wszyjskie we kościele dôwajóm gyszynki. Bo terôzki jes takô mółda, co i gyszynki musi farorz popyrskać. A na tym widyjo blank gynał idzie ujzdrzić fto i co dowo cheba, iże to jes zalakowany kuwert. Jak już sam miano pokazuje, to jes wiesieli, i na tyn ci fajer majóm przilazować ino take, kierym jes szpaśnie, szpasobliwie, i ftore jesce poradzóm sie chichrać, choby jim ze zôwiści leberka mieli puknóńć choby krupnioki. Zôwiść to jes nôjgorszô choroba. A trza Wóm wiedzieć, iże przi takim fajerze jak wiesieli, to niy ma co zôwiścić. Bo tyn, co sie żyni, niy bydzie sie miôł yntlich lepszij niźli my, jimu starô tyż do wyćwika i to możno zarôzki już na drugi dzień. Jak niy modô pani, to na isto świekra już do pozór, coby mody pón niy miôł nic do śmiychu. A podwiyl co, wszyjskie bydóm udôwać, iże jim sie wszyjsko podobô, torta jes świyżô, a masôrz niy wywarzół we szince swojich fuslapów abo niy wleciôł starce gybis do nudelzupy.
Nó, tóż farorz modych pokropiół, ringi na palcyska wrajziół, łofiara „co łaska” na gibko przerachowôł. Te, co gyszynki mieli dać, to dali i na łostatku już przed kościołym sujóm na tych modych. Kiejsik byli to miedzioki, lebo złocioki ale terôzki, to by wiyncyj chopa gawcóło, coby je zbiyrać niźli by bóło tych, coby klepoki ciepali. I beztóż ciepióm terôzki „konfetti” lebo ryżym, bo po to ci sie pewnikiym żôdyn niy bydzie schylôł.
Mode idóm do autoka i kiej fto srogszy angyjber, to lepszejszy autok biere na borg. U nôs na Pniokach to latoś przikarycyli telo limuzina, kieróm blank niy poradziyli do zegródków na Krojcce wjechać. Rest napytanych depce piechty abo fto tam cym mô sie dokulać. Trza sie ino uwijać, coby tam do tego szynku, gospody, kaj jes te weselisko, niy prziklechtać sie na łostatku, bo możno niy styknóńć dló nôs placu. A przeca kiej my sie już festelnie wykosztowali i na gyszynk, i borgli nowy ancug ze hymdóm i bindrym, to przeca niy pójńdymy do dóm ło suchym pysku.
Kôżdy weselnik musi mieć we gorści jakosik dobrô mietła, znaczy blumy, choby je wzión ze wiyńca, kiery leżôł na grobie przociela, kierego dziepiyro wczorej przed połedniym pochowôł – jak to pisôł kiejsik Karlik z Kocyndra. Takô mietła trza wartko dać modyj pani, coby być piyrszy, bo tych łostatnich zółwizół żôdyn niy boczy i niy miarkuje, co tyż to przismyczyli ze sia. Mô sie rozumieć, iże taki istny, napytany weselnik tyż musi być wysztiglowany, coby go za sorónia, grubeloka abo orgola ludzie niy wziyni.
Nôjważniyjsze ale, coby chycić dobry plac przi stole. Czym bliżyj modych żynioli, tym lepszyjszy plac, bo te, co tam bedinujóm ze kôżdym jôdłym nôjprzodzij targajóm dó nich. Jôdło jes jesce gorkie i na tablecie niy ma jesce ściepków, kiere kuchôrzowi ślecieli na dyliny. I zasik niy lza wrzesceć:
– Dejcie pozór, jô jes sam, jô jesce móm prózny talyrz !
Doczkej czowieku, bo kiejś sie zicnół kole modych, to do cia tak by tak przijńdóm, i ino nôjwyżyj tyn na samym zadku stoła może mieć knap ze roladami abo klóskami. Niy bier tyż chopie piyrszy do gracy lampusa i niy ryc: – Zdrówie modyj pôry! – bo to zawdy na napoczniyńcie gôdô jedyn ze drużbów abo łojciec łod pana modego. Nó, i cobyś sie niy łopowożół brać swoji kwiôtki nazôd, bo ci jôdło niy smakowało, aboś za mało wysłepôł gorzôły.
Ze słepaniym tyż ci jes terôzki roztomajcie. Sóm take angyjbery, kiere ino jakiesik „zekty” abo „drinki” dôwajóm. Niy jamruj, niy wajej, ino trzim sie sztram drużby, bo taki herski drużba, zawdy mô dlô lepszejszych byzuchantów skukanô normalnô gorzôła, coby jim te dioseckie ojropyjskie abo hamerikóńske wynôlôzki lelitów niy szpryngli. Musisz dôwać tyż pozór, cobyś za gibko niy śleciôł pod stół, bo te weselisko może zetrwać i ze dwa dni, i żôl by ci niyskorzij bóło, iżeś niy dotrzimôł do czasu, kiej nawalóny szwigerfater przikludziół ze lauby tyn nôlepszy napitek, bimber, kiery trzimô ino dlô sia na medikamynt. Nó i jesce moge ci przi tym ftoś na palcyska nastómpić.
Nó tó mómy po łobiedzie. Niy hepej, niy żgej widołkóm we zymbolach, niy łobrzinej pitwokiem pazursków, niy ściepuj jesce szaketa, bo przeca bydzie kupa roztomajtych błoznów i uciechy. Możesz deczko rozknótlować binder, ale niy za wiela. I musisz boczyć, iże to jes wiesieli i niy szukej szeslónga, coby sie legnóńć, niy sebuwej szczewików, boś niy w dóma i jesce twoja szwaja ftosik powóniô abo ujzdrzi dziury we fuzeklach i bydziesz miôł gańba i przedrzistane.
Terôzki przijńdzie raja na roztomajte „toasty”. Tu musisz na isto festelnie dôwać pozór, cobyś sie sóm niy zgańbiół i inkszych niy zesrómôł. Po tych wszyjskich ryjdach łod szwigerfatrów, łod ślimtajóncych mamulków i po podziynce łod modych (nó, i po tych poruch szlukach) mogesz coś dlô szpasu i ty pedzieć. Nó ale, niy na tyn przikłôd tak:
– Kaj my terôzki bydymy łajzić, kaj, kiej nasza chopcula sie wydała?
Abo juzaś do tego modego żyniola:
– Nó, tóż witómy łósmego „szwagra” we naszyj ferajnie, bydymy sie mógli szkata na dwa stoły pograć.
A już blank niy idzie pedzieć do tyj co sie wydowo:
– Spómnisz sie jesce Erna, kiej my zawdy tyrali we krzôki na balzamgórce, abo jakech cie brôł na bance we Parku Kultury na piyrszego môja?
Niech cie Pónbóczek bróni! Bo to bóło dôwno a weselnica sómsiôdkóm niy kce wyzdradzić jako jes starô. A i jak mody żyniol bydzie fest nôgły, to cie jesce bez pysk prasknie i zymbska wytrzaśnie. Niy lza tego gôdać, choby wszyjscy, choby to i bóła prôwda. Tyż niy spóminej, coście ze modym pónym na dziyń przed żyniackóm machlowali we „agyncji towarzyskij” abo u modyj Pióntkowyj ze drugigo sztoka.
Mogesz za to pedzieć tak:
– Nó, tóż coby ci sie kamracie dobrze dziôło, a … że dziôło to harmata, to coby ci sie dobrze harmaciyło.
Wszyjskie pewnikiym zmiarkujóm, iże to skuli nocy poślubnyj gôdôsz. Bydóm cie mieli za wigyjca, cheba iże bydziesz gôdôł, cobyś ty poradziół modego żyniola we prykolu zastómpić, kiej tyn już niy bydzie poradziół. Tego sie tyż niy gôdô, chocia wszyjskie gynał miarkujóm, iże we ta noc tyn borok wól niy wól niy bydzie wiedziôł na co mu Pónbóczek tyn wichajster we galotach dôł.
Dej tyż pokój wszyjskim starym ciotkóm, wszyjskim zowitkóm, jóngferóm i jesce inkszym krapykóm i niy gôdej:
– Nó, terôzki żeście sie na isto nażarli i jesce ze śtyry rolady wciepliście do neca pod stołym.
A skuli tego, iże terôzki zawdy fajery bajstlujóm we roztomajtych szynkach, gospodach, tyż niy musisz ryceć na côłki karpyntel:
– Ymil, dej pozór i niy wtykej tych widołek do kabzy, bo łóne niy sóm strzybne ino aluminianne.
Jes ci tyż gryfny zwyk, iże tyn, co ta ryjda trzimie, szluknie deczko ze lampusa i rzóńdzi: gorzko, gorzko! A to skuli tego, coby sie modzi kusika dali, niby dlô łosłódy tego côłkigo żywota. Nó ale, tu tyż trza dôwać pozór. Kiej sie już rycy: gorzko, gorzko, to niy bier sie do kusikowania modyj sómsiôdki (staryj tyż niy, bo sie jesce Bóg wiy co sie ubzdô).
Wrôcô sie tyż szykowny zwyk „oczepiny”. Tu chopy musicie uważować coby sie tam niy ryć, bo jedziny chop, to mody pón, kierego wszyjskie dziołchy, co sie go niy doczkały prziwlyc do ółtôrza, pieróm po gracach aże wiónek łozknółtluje ze gowy modyj pani. Jes przi tymu ździebko uciechy, bo idzie grajfnóńć kierô modo dziołcha (tam kaj wy wiycie, a jô rozumia). Ino te już żyniate muszóm to robić tak, coby jejich starô to niy ujzdrzała, bo moge być już na wiesieli chaja.


text:
Chóśebuz
Chóśebuz (nimski: Cottbus, čes. Chotěbuz, pólski: Chociebuż[2], górnoserbski: Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzarkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.
Geografija[wobźěłaś]
Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.
Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow, sedło Dolnoserbskego gymnaziuma a Serbskego muzeja. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.
Měsćańske źěle[wobźěłaś]
- Srjejź • Mitte
- Chmjelow • Schmellwitz
- Žandow • Sandow
- Grodkojske pśedměsto • Spremberger Vorstadt
- Strobice • Ströbitz
- Žylow • Sielow
- Zaspy • Saspow
- Žylowk • Merzdorf
- Dešank • Dissenchen
- Rogeńc • Branitz
- Módłej • Madlow
- Knorawa • Sachsendorf
- Depsk • Döbbrick
- Škódow • Skadow
- Rogozno • Willmersdorf
- Kórjeń(Chóśebuz) • Kahren
- Kibuš • Kiekebusch
- Gołynk • Gallinchen
- Gogolow • Groß Gaglow
Partnarske města[wobźěłaś]
- Villingen-Schwenningen (Nimska)
- Saarbrücken (Nimska)
- Gelsenkirchen (Nimska)
- Turgovište (Bulgarska)
- Zielona Góra (Pólska)
- Lipeck (Rusojska)
- Grosseto (Italska)
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Amt za statistiku Barliń-Bramborska: Wobydlarstwo w kraju Bramborska 31. decembra 2010 pó gmejnach bźez amta, amtach a gmejnach (PDF; 31,71 KB, nimski), staw 31. decembra 2010.
- ↑ Chociebuż, właściwie po dolnołużycku Chosiebuz, także Chosiobuz, po górnołużycku Khociebuz w Geografiskem Słowniku Pólskego Kralojstwa a drugich słowjańskich krajow, tom I (Aa — Dereneczna) rok 1880


text:
Můngolijo
Můngolijo (můngolsko godka: MoHroл yлc, ) to je państwo we wschodńij a střodkowyj Azyje, bes dostympu do mořa. Grańica mo ze Rusyjům od půunocy a s Chinůma uod pouedńo, wschodu a zachodu. Ńy mo grańicy s Kazachstanym, nale jeij pouožůny nojdalij na zachůd punkt je ino pora kilometrůw uod grańic Kazachstanu. Nojwyžšy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkšość mjyškańcůw wyznowo buddyzm tybetański.
We 1206 chanym wšyjstkich Mongouůw uostou wybrany Čyngis chan (Tymudžyn), kery doprowadźiu państwo Mongouůw do ščytowyj potyngi. Bůuo ůune nojsrogšym państwym na śwjeće, do terozki žodyn kraj we coukij gešychće ńy zajmowou wjyncyj placu. Uobejmowouo teroźńijše Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran a tyž Ruś. Skiž tygo, co řůndzyńi tak srogim państwym bůuo fest ćynžke, kole 1261 roztajlowano je na tři tajle, Teroźńijšo Můngolijo we tym tajlungu bůua we jydnym kůnsku s Chinůma a řůndźiua ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůu Bejdžing, bez Mongouůw mjanowany Chanbauyk. We 1368 po powstańu we Chinach wuada přejyua dynastyjo Ming, a we 1372 wojska chińske zajyny a přiuůnčyuy do Chin pouedńowo tajla Můngolije (terozki je to Můngolijo Wewnyntřno a m status prowincyje autůnůmičnyj we Chinach). Pozostauo tajla rozlećoua śe na mjyńše państewka, jeich zjydnočyńp ńy bůuy trwoue. Ńyskoři uostouy federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skiž antymůngolskij polityki Chinůw wybuchnyuo we Můngolije powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Při poparću Rusyje uoguošůno samostanowjyńy Můngolije a utwořůno teokratyčny řůnd pode přiwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinůma, te druge zgodźiuy śe yno na autůnůmijo lo Můngolije. We 191 wojska chińske zajyny Můngolijo a obaliuy Bogda Chana. We 1921 wybucnyuo kolejny powstańy, wspjyrane bez "bjouych" (antybolšewikůw) s Rusyje. Na chwila přiwrůcono do wuadzy Bogda Chana, nale we lipcu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůua yno garstka), Můngolijo zajyna Rusyjo a ustanowiua sam řůnd kůmůńistyčny. Ńyskoři skolektywizowano bauerstwo a shajcowano klaštory, uoroz s dobrami kultury kere we ńich bůuy. Uostouy śe yno štyry ś ńich. Alfabyt můngolski zastůmpjůno cyrylicům. Aže do 1990 Můngolijo pozostowoua państwym kůmůńistyčnym, ńyskoři pokojowo wkludzono systym dymokratyčny, a we 1992 wyjechou s Můngolije uostatńi ruski wojok.
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowle a bergmaństwje (wůngel brunatny, mjedź, molibdyn, fosforyty).