text:
temy: Pśesedlenje
Ku konsekwencam brunicowego górnistwa z nejgóršymi slědami słuša to z wótbagrowanim jsow zwězane pśesedlenje pótrjefjonych luźi. Wobcerk wustajeńce wopytujo zbliženje k pśisudam pśesedlonych wobydlarjow, k jich nazgónjenjam wó tšuśu a nowem zachopjeńku.
Multimedialna stacija a witriny z wótgrawanim za słuchanje informěruju wó wuměnjenjach, pśewjeźeńskej praksy, slědach wótrywanja jsow a pśesedlenjach we Łužcy pód slědujucyni aspektami:
Kake jo było historiske wuwiśe łužyskeje brunicoweje industrije?
Co jo wóznamjeniło pśesedleńske wobzamknjenje za wobydlarjow?
Kaka jo była akceptanca napśeśiwo pśesedleńskim pśedewześam?
Kak jo se zarownało?
Kak su dožywili wobydlarje zajśe swójich jsow?
Co jo wóznamjeniło rozžognowanje ze jsu?
Kake móžnosći pśeśiwjenje a drugego wobaranja su pótrefjone měli?
Kak su wuglědali nowe žywjeńske poměry, źo su śěgnuli pśesedlarje?
Co wóznamjenijo socialna znjasliwosć pśi źinsajšnych pśesedlenjach?
Kaku dopomnjeńsku kulturu woplěwaju pśesedlarje?
Politiske a góspodarske ramikowe wuměnjenja
Rownož jo w DDR oficielnje to grono było wó „pśepołoženjach sedlišćow”, njejsu se jsy pśepołožyli abo zasej natwarili ale dewastěrowali.Wótrywanje Wusokeje něźi 1985.
Fotograf: Dietmar Hartenberger
Wótrywanja jsow a pśesedlenja stoje we Łužycy we wuskem zwisku z wuwiśim brunicoweje industrije. Na zachopjeńku jo se brunica hyšći w pódkopkach abo w małych jamach dobywała. Techniske wuwiśa, stupajuca pótrjeba na wuglu a rosćecy kapital górnistwowych towaristwow su wjadli zachopjeńk 20. stolěśa k wudobywanju we wótwórjonych jamach. Akle stakim su byli wótrywanja jsow wót zachopjeńka 1920-tych lět rentabelne.
W DDR su dojśpili wudobywanje brunice a pśesedlenja nowe dimensije. DDR jo za dobywanje energije pśisamem jano domacnu brunicu zasajźowała. Stopnjowanje dobywańskich kapacitow jo wjadło k wužywanju wjelgin wjelikich płoninow. Jsy, kenž su lažali w tych wuglowych terenach, su se konsekwentnje wótbagrowali. Nejžwětšu licbu zwótrywanych jsow a pśesedlenjow we Łužycy mamy toś w casu DDR.
Z politiskeju změnu stej se městno a gódnota brunice wótnowotki změniłej. Brunicowe góspodarstwo jo se musało nowym wuběźowańskim pominanjam pśiměriś. Dobywanje jo se reducěrowało, jamy su se zacynili a licba wótrywanych jsow jo spadowała.
W nazymje lěta 2016 jo se zepśedawała Vattenfall-brunicowa šparta na LEAG. Dajo teke pśemyslowanja wó wótkšyśu jamy w pólskem susednem regionje. To pokazujo, až tema pśesedlenje wobydlarjow, zastojnstwa a wobgóspodarjow brunicowych pśedewześow we Łužyskem rewěrje teke w pśiducych lětach zaběraś buźo.
Pśesedleńska praksa a pśewjeźenje
Twaŕ swójskego domu pśesedlarja zachopjeńk 1980ych lět. Njeźiwajucy na snadne wótškodowanje, wusoke financielne a wósobinske swójske wugbaśa a masiwny wubrach twarskego materiala jo była twaŕ swójskego domu cowanje wjele pśesedlarjow DDR.
Fotograf: Fryco Kšamaŕ
W DDR njejsu zgromadne pśesedlenje a móžnosći sobustatkowanja wobydlarjow principielnje pśedwiźone byli. Głowna praksa jo było pśesedlenje pótrefjonych do nowych blokow platowych twarjenjow.
Njeglědajucy wjelikich śěžkosćow a snadnych zarownanjow jo wopytało wjele pśesedlarjow, dostaś swój swójski dom . To jo było jano z wusokim wósobinskim a finacielnym zasajźenim móžne. Akle srjejź 1980ych jo dojšło k pólěpšenjam w póstajanju bydleńskeje pśestrěni a w zarownanju.
Mimo zapódaśow na zastojnstwa su pśesedlarje lěbda móžnosći pśeśiwjenja pśeśiwo planowanemu pśesedlenju měli. Protestne akcije su wóstali wobgranicowa až krotko do politiskeje změny na někotare jadnotliwe pady.
Casopis pśesedlarjow Chuseje. Prědne pśesedlenje pód źiwanim na socialnje znjasliwe kriterije
jo se we łužyskem rewěrje z pśesedlenim Chuseje 1996 pśewjadło.
Fotograf: AvO
Pó změnje su se pśesedlenja we Łužycy pód kradu hynakšymi wuměnjenjami pśewjadli. Licba pśesedlenjow jo spadowała, trěbnosć pśesedlenja jo se dokradnjej pśespytowała. Jo-lic njejsu se pśesedlenja – z wida zagronitych – dali wobejś, su se wóni wót srjejź 1990ych lět tak daloko ako móžno socialnje znjasliwje pśewjadli.
Zaměr jo był zgromadne pśesedlenje wobydlarjow na nowe městno. Pśesedlarje su se něnto dejali na wšych planowanjach a rozsuźenjach wobźěliś. K tomu jo teke słušało wupytanje a wugótowanje nowego městna zasedlenja.
Njeglědajucy na lěpše pśesedleńske wuměnjenja wóstanjo weto zasadne pšašanje, lěc se take pśesedlenje njedajo napšawdu wobejś, mjazy wobźělonymy (zawinowarjami a pótrjefjonymi) dalej wobzwadne.
Wugbaśa pśesedlenjow
Wliw pśesedlenjow na žywjeńsku wašnju pótrjefjonych jo indiwiduelnje wjelgin rozdźělny a mimo togo wótwisny wót płaśecych pśesedleńskich wuměnjenjow.
W DDR su byli typiske slědy pśesedlenja mjazy drugim pregowane wót pómałknego spada jsow a wejsnych źělow. Z wobzamknjenim na pśesedlenje – až do wótrywanje jo mógało pěś abo wěcej lět zajś – jo wjas zgubiła swóju perspektiwu do pśichoda. Cesto jo źěl wobydlarjow wjas južo jěsnej wopušćił, twarska substanca jo rozpadowała, kulturne žywjenje jo chamornjeło a žywjeńska kwalita jo spadowała. Pómałkne wóteměranje jsy jo było za pótrjefjonych dla togo lěta dłujke póśěženje. Na take tšojenja, kenž su se dali jano śěžko zmejstrowaś, su luźe cesto reagěrowali z njamócu, njewěstosću abo rezignaciju.
Pśesedlarje su stojali mjazy wunuźonym rozžognowanim a njelichym nowym zachopjeńkom, kenž za wětšy źěl njejo žedne pólěpšone bydleńske a žywjeńske wuměnjenja pśinjasł.
Nowe bydleńske wobstojnosći w měsće su byli za pśesedlarje ze jsy cesto problematiske. Weto pak su wšake pśesedlarje dobrowólnje do nowego a modernego bloka zaśěgnuli.
Sobustatkowanje a zapśěgnjenje pśesedlarjow do wšych głownych planowańskich a rozsuźeńskich kšacow jo centralny dypk w koncepśe socialnje znjasliwych pśesedlenjow. Wobźělenje wobydlarjow pśi pśesedleńskem pśedewześu Gózdźa.
Fotograf: Hartmut Rauhut
Wót srjejźi 1990ych lět su wopytali socialne slědy a wobśěženja za pśesedlarjow , pśed a mjazy pśesedlenim ako teke pó pśesedlenju pómjeńšyś, to groni socialnje znasliwje wugótowaś. Pódla wobšyrnych informaciskich a sobupóstajeńskich póbitowanjow za pśesedlarje jo był cil, žywjeńsku kwalitu w starych jsach zachowaś, aby se zadorało pśedcasnemu rozpadoju. Lěc a w kakej měrje jo se pśesedlenje socialnje znjasliwje raźiło, na to mógu slědkoju jano pśesedlarje sami wótegroniś. Njeglědajucy na wše kwalitatiwne pólěpšenja w pśesedleńskej praksy jo pśesedlenje nadalej masiwne zapśimnjenje do zrosćoneje socialneje struktury, do žywjeńskego wobcerka a planowańskego horiconta pśesedlarjow. Pśesedlenje jo za pótrjefjonych nadalej njeliche wótedaśe swójogo wobsejźeństwa, swójeje domownje a njewrośne znicenje swójogo derje znatego žywjeńskego wobswěta. Pśeto wótbagrowane jsy njamóžoš pózdźej wěcej namakaś.


c: text/html

text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
K 100. narodnemu dnju pěsnjarki (1893–1975) jo pśeglědał Pětš Janaš wšykne nakłady jeje lyriskich zběrkow ako teke Chrestomatije dolnoserbskego pismowstwa, kotarež su nanejmjenjej w prědnem nakłaźe za cas jeje žywjenja wujšli. Basni – jich jo wušej 120 – jo chronologiski rědował a pśidał změny a warianty teke w pśirownowanju z awtorcynymi manuskriptami, ze starym Casnikom a z dowojnskimi casopisami. Tak jo nastała zajmna chronika Witkojc tworjenja.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hórnikečanska Energijowa fabrika wuwi so najpozdźišo z wotewrjenjom noweje trajneje wustajeńcy w nazymje 2020 k najwažnišej muzealnej městnosći zwobraznjenja stawiznow łužiskeho rewěra. Tole zapřijima stajnje zaso tež wosebite wustajeńcy tworjaceho wuměłstwa kaž na př. přehladku »Wuměłstwo a brunica« w lěće 2018, kotraž bu šěroko wobkedźbowana. W tutej sezonje wěnuja so ze »Změna. Łamki w rewěrje« eksplicitnje fotografiji. Z přehladom twórbow skića štyrjo čłonojo z lěta 2008 eksistowaceje ASA-skupiny, wobstejaceje z Franka Höhlera, Thomasa Kläbera, Georga Krauseho a Jürgena Maćija, dźěła, kotrež wopřijeja dobu štyrjoch lětdźesatkow a dweju němskeju statow. Štyrjo renoměrowani fotografojo dźěla sej wjacore dypki w swojich biografijach: Woni narodźichu so srjedź 1950tych lět w NDR a wotrosćechu w sylnje industrializowanych resp. wot hórnistwa potrjechenych južnych wobwodach kraja. Wšitcy štyrjo absolwowachu diplomowy studij fotografije na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku, kotryž wotzamknychu w 1980tych lětach. A skónčnje pokazuje »Změna« tež, zo je za wšitkich čłonow skupiny temowe polo »hórnistwo« resp. »brunica« zdźěla ze spočatka swójskeho fotografiskeho tworjenja so wospjetowacy sujet, kotryž hodźi so w padźe Jürgena Maćija samo jako nošny element cyłkowneho tworjenja zrozumić.
W lěśe 2000 zachopijo kóńc apryla solarny załožk na Kochojc domje w Žylowje źěłaś, wón sejźi na jich kšywje »kaž serbski plon«. A pśi tom gibjo se toś ta špatna wědobnosć z nadpisma, pótrjefjecy fakt, »až njejo dawno južo na ten part wuglowy koncern góriła«.Jurij Koch, Gruben-Rand-Notizen, Budyšyn: LND 2020, 192 b.
Ludowe nakładnistwo Domowina jo pód titelom »Gruben-Rand-Notizen« wudało, wóspjet kradu spódobnje wót Ise Bryccyneje wugótowany, nimskorěcny wuběrk zapisow z dnjownika a pśewažnje až dotychměst njewózjawjonych fragmentow proze Jurija Kocha z lět 1996–2006. Jo nastał wójowaŕski tekst se politiski stawnje jasnje pozicioněrujucego cłowjeka k nacasnym stawiznam dwójorěcneje Łužyce. Ned na zachopjeńku pomjenijo Koch w prědnem zapisku z apryla 1996 za swójo pśedewześe wjeliki pśikład: Victora Klemperera. Jo źe znate, až jo Nakładnistwo Aufbau za jogo dnjowniki epochy 1933–1945 wuzwóliło titel »Ja cu znaniś až do slědnego«, kótaryž jo źinsa źe južo pśisamem pśigrono. Wó take znankstwo Kochoju how źo, a wón jo rozmějo jasnje politiski. To njewóznamjenijo, až njenadejźoš na bokach knigłow teke zapiski wó žywjenju familije, kótarež se głownje wiju wokoło pówołańskeje a priwatneje žywjeńskeje drogi źiśi, a z dodankom wó naroźenju syna syna z lěta 2009 se knigły zakóńcyju. Pśewažujo pak politiski komentar, konsekwentnje pśednjasony z perspektiwy jadneje w a z NDR socializěrowaneje, kritiskeje pódzajtšnonimskeje lěwice, ku kótarejež drje nejwěcej eksponěrowanym serbskim zastupnikam źinsa 84lětny Jurij Koch licy.
Tule podaty přinošk bazuje na přednošku składnostnje hłowneje zhromadźizny Maćicy Serbskeje 26. septembra 2020 a bu za wozjewjenje wobdźěłany.
»By tohodla jara wužitna wěc za wědomosć była, hdy bychu so raz wučeni Serbjo zebrali, cyłe mjezy wobeju Łužicow wobpućowali a awtentisku kartu a statistiku zhotowili ...«1
Tute linki napisa w lěće 1876 młody Lipšćanski student slawistiki a serbski aktiwist Arnošt Muka w swojej pućowanskej rozprawje wo Delnjej Łužicy »Pućowanje po Delnjej Łužicy«. Šěsćdźělnu rozprawu wozjewi Muka hromadźe z přećelom a komilitonom Janom Arnoštom Holanom w časopisu Łužica. Holan běše tež přewodnik Muki na jězbje. Na zakładźe swojeho slědźenja kritizowaše Muka tehdy eksistowace karty serbskeho rěčneho ruma we Łužicy. Jemu so zdaše, zo běchu podobnje tež oficielne ličby serbskorěčneje ludnosće wopačne. A zo by wěstosć docpěł, bu Muka sam aktiwny. 1884 předpołoži prěni dźěl swojeje »Statistiki łužiskich Serbow« wo Delnjej Łužicy w Časopisu Maćicy Serbskeje, 1885 slědowaše druhi dźěl wo pruskej a 1886 třeći dźěl wo sakskej Hornjej Łužicy. Młody třiadwacećilětny ze swójby zamóžiteho serbskeho ryćerkublerja we Wulkim Wosyku pochadźacy student naćisny 1876 w dwěmaj linkomaj kompletny slědźerski projekt. Zbytk su dźensa serbske wědomostne stawizny.
W etnologiskim wuwiću pisanja je městno jednanja prěnjeho pólneho slědźenja wažny měznik, kotryž so w předmjeće nimoměry rady mystifikowaše a nadal mystifikuje. Zo bych we wobrazach profesije wostał: Mamy před sobu iniciaciski ritus. K prěnjemu razej poda so slědźacy subjekt won do »pola«, zo by wupruwował, što je wot profesorow na uniwersiće nawuknył. Bjez kóždeje wěstoty ma nětko wonka (potajkim w dźiwiznje) wobstać. Hakle nětko so woprawdźe wopokaza, hač běše wjacore lěta trajacy studij snano podarmo. Zakładna dźěławosć etnologije je slědźerska praksa, na kotruž móžeš so teoretisce a z njewohroženosće biblioteki jenož na njedosahace wašnje přihotować a za kotruž njejsu někotre probowe slědźenja we wobłuku seminara žadyn woprawdźity chutny pad. Wobsteju »tam wonka« pola »nich«? A jako kajki so nawróću?
Na tutym městnje njech to z mystifikaciju dosaha, wotpowědna literatura a cyły wotběh a jeho teoretiski nadtwar kritiskich dekonstruowacych analyzow pjelni cyłe polcy. Mój měznik w horjeka wopisanym zmysle je Klětnjanska gmejna. Tu mějach napjate wjeselo w jara suchim lěću a nazymu 2003 (Tute měsacy běchu wróćo zhladujo najskerje hižo posoły přez klimowu změnu wusušaceje so Łužicy.) k prěnjemu razej swoje powołanje we wšej hłubokosći w swójskej zamołwitosći wukonjeć. Z toho nasta moje magisterske dźěło w předmjeće europska etnologija a pozdźišo 2008 ćeńka knižka z titulom »›Wir bleiben in Klitten‹. Zur Gegenwart in einem ostdeutschen Dorf.«


text:
Staśaństwo
Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergaŕske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.
Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.
Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.
Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje.
Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.
Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.


text: Budyšin (SN/bn). Internetny forum Załožby za serbski lud Digiserb bě z hosćićelom přednoška a diskusije „Serbske šmóratko – móžnosće, staw a wizija“, wotmětymaj minjenu srjedu na mjeztym dospołnje w hornjoserbšćinje posłužujomnej platformje Jitsi. Społnomócnjeny załožby za digitalizaciju Daniel Zoba předstaji něhdźe 20 zajimcam na přikładźe swójskeho mobilneho telefona, kak hodźało so „serbske šmóratko“ přichodnje maćernorěčnje zarjadować a posłužować. „Šmóratko je a wostanje nadal najwažniši nastroj za wužiwanje digitalnych poskitkow. Idealnje by było, hdyž móhli wšitke kroki wot zaswěćenja hač k hasnjenju serbsce přewjesć, štož by wutworjenju rěčnych rumow tež we wirtuelnym swěće polěkowało“, Zoba podšmórny. Zo njejedna so wo prostu wiziju dopokaza wón na zakładźe posłužowanskeho powjercha dźěłoweho systema LineageOS, kotrež złožuje so jako dźěl tak mjenowaneho opensource-projekta na software Android. Julian Nyča a Gregor Wieczorek běštaj přełožkaj za standardne aplikacije do hornjo- resp.


text:
Nerůn
Nerůn (Lucius Domitius Ahenobarbus, a po adopcyje bez Klaudjuša Tiberius Claudius Nero Caesar Drusus Germanicus) – ur. 15 grudńa 37 we Ancjům - um. 9 čerwca 68 we Řimje) – cysoř řimski we lotach 54 - 68, syn Gnyjuša Důmicjuša Ahynobarbusa a Agrypiny Muodšyj - půźńijšej žůny cysořa Klaudjuša.
Wychowanek Syneki Muodšygo, wbrew powšychńy panujůncyj uopińje (kero zawdźynčo wybitnymu historykowi Tacytowi) mjou wjelgo grajfka poetycko a aktorsko. Cysoř řimski uod 54 roku, kedy to jygo matka uotrůua swojygo chopa a přejyua wuadza. Nerůn uodsůnůu půźńij matka uod ajnflusu na wuadza, a we kůńcu, we 59 roku, zlećiu jeji zamordowańy. W 62 roku Nerůn hajtnůu śe s Poppeům, kero pjyrwy boua žůnům Rufrjusa Crispinusa, a nastympńy Uothůna - kamrata Nerůna. Poppea bůua kochankům Nerůna juž uod 58. Umřyua we 66 roku, odug Swetůńuša we wyńiku kopńjyńća zadanygo bez moužůnka, gdy bůua we ćůnžy.
We 64 roku shacowou śe Řim. Nerůn wykořistoú fakt, aže srogi plac mjasta śe zwolńiu a rozkozou wybudować uolbřimi pauac. Wywououo to podejřyńo, rozpowšychńane bez wrůge cysořowi strůnńictwa we synaće, jakoby to Nerůn rozkazou shajcować mjasto. Ńy je to prawdopodobńy prowda, gdyž wůwčas Řim hajcowou śe čynsto, bůuo to zwjůnzane ze sposobym stawjańo budynkůw. Podug Tacyta (Ročńiki ks. XV, rozdź. 44), Nerůn chcůnc uodćůngnůńć uod śebje podejřyńo, wina za požar ściepou na zamješkujůncych we Řimje chřeśćijan, co stouo śe přičynům fali krwawych represyji. Uo uowych represyjoch wspůmino Swetůńuš we žywoće Nerůna rozdz. 16: "Ukarano torturůma chřeśćijan, wyznawcůw nowygo a zbrodńičygo zabobůnu".
Despotyzm Nerůna wywouywou coroz srogše ńyzadowolyńy. W marcu we Galiji zbůntowoú śe přećiwko ńymu Windeks, powstańo wybuchy we Hišpańiji a Judyji. Juž na počůnku kwjetńo wojsko we Hišpańje uobwououo cesařym Galbym. Uopuščůny nawet bez gwardja pretorjańsko, zdradzůny bez nojbližšych wspůupracowńikůw, Nerůn popeuńiu samobůjstwo 9 čyrwca 68 roku.


text:
Růwńikowo Gwinyjo
Růwńikowo Gwinyjo, Republika Růwńikowyj Gwinyji – państwo we Africe rozlygowane nade Atlantyckim Uoceanym, grańica mo ze Kamerůnym a Gabůnym. Do Růwńikowyj Gwinyji przinoleży tyż wyspa Pagalu, rozlygowano na połedńowyj půłkugle (kůntynyntalno tajla kreju a wyspy: Bioko a Mbini a pora mjyńszych sům rozlygowane na půłnocnyj). Dowńij, kej szpańelsko kolůńijo, znůmo pode mjanym Szpańelsko Gwinyjo.
We 1996 roku uoddykńůno sam złoża naftowyj ropy, skiż czego godpodarka sam dostoła srogigo szwůngu.


text:
Wodowe Hendrichecy. Serbske šulske towarstwo přeprošuje serbske dźěći a swójby, bydlace w Hornjej a Delnjej Łužicy, na zhromadny kónc tydźenja. Tón wotměwa so 21. do 24. oktobra w dźěćacym wočerstwjenišću Querxenland we Wodowych Hendrichecach. Lětsa steji zetkanje pod hesłom „Wódny muž na pućowanju“. Přinošk na swójbu z połnym zastaranjom wučinja 240 eurow. Přizjewjenja su hač do 14. oktobra 2022 pod mejlowej adresu móžne. Dalše informacije za zajimcow steja na webstronje SŠT.
Dalše šćěpjenje bórze móžne
Budyšin. Wot 4. oktobra budźe móžno so ze šćěpiwom šćěpić dać, kotrež je na wšelake omikron-warianty koronawirusa přiměrjene. Za to poskićeja šćěpiwo předewzaća BionNTech/Pfizer. Zo bychu čakanske časy pomjeńšili, su šćěpjenja jeno z předchadźacym terminowym dojednanjom přez onlinowy portal móžne, kaž Němski Čerwjeny křiž tele dny zdźěli. Rjadowanje płaći za wšitke prěnje, druhe abo dalše šćěpjenja. Terminy hodźa so knihować pod .
Třinarodny fachowy forum
Radwor. Radworske Kupowe zjednoćenstwo z.t. přeprošuje na łójenje rybow z Kupoweho hata. Tule sobotu, 1. oktobra, móža sej zajimcy při haće čerstwu a kurjenu rybu kupić abo na městnje tež hnydom zjěsć. Dale poskićuja wšelake jědźe z gulašoweje kanony. W srjedźišću podawka pak steja dźěći, kotrež dožiwja jón ze wšěmi zmysłami. Wažne je, zo maja wone drastu sobu, zo móža so po potrjebje předrasćić. Zarjadowanje wotměwa so we wobłuku Łužiskich rybjacych tydźenjow. Dalše informacije pod .
Na film do Chrósćic
Chrósćicy. W Chróšćanskej wjacezaměrowej hali „Jednota“ móža sej zajimcy wutoru, 4. oktobra, we 18 hodź. filmy na temu „Krabat“ wobhladać, zdźěli Chróšćanski gmejnski zarjad. Zarjadowanje wotměje so w zwisku z Krabatowym tydźenjom. Zajimcy su na bjezpłatny poskitk přeprošeni.
Myška w Lessingowym měsće
Wojerecy. We Wojerowskim centrumje za zežiwjenje a zela Křesćansko-socialneho kubłanskeho skutka wotměwaja jutře dalše zarjadowanje w rjedźe „Klewernje a kreatiwnje warić“. Pod hesłom „Nazymska kuchnja połna witaminow“ nastanje na dźěćacej a młodźinskej farmje tři- do štyridźělny meni. Předewšěm z regionalnych a sezonalnych produktow móža zajimcy wšelke jědźe warić. Štóž chce so wobdźělić, njech so pod telefoniskim čisłom 03571 979164 abo emejlnje pod přizjewi. Popłatk płaći sydom eurow.
Na čitanje do Hrodźišća
Slepo. Serbske šulske towarstwo z. t. a Serbski Sokoł z. t. přeprošujetej srjedu, 28. septembra, na sportowe wubědźowanje „Sportej zdar 2022“ do Slepoho. Na nim wobdźěla so wuknjacy 7. do 9. lětnika serbskich wyšich šulow a Budyskeho Serbskeho gymnazija. W šěsć disciplinach wojuja šulerki a šulerjo wo dypki. W srjedźišću sportowych wurisanjow steji nałožowanje serbšćiny. Projekt spěchuje Załožba za serbski lud ze srědkow idejoweho wubědźowanja „Rěč wjaza. Rěc zwězujo. Sorbisch verbindet.“.
Žnjensku krónu a wěnc nawili
Budyšin. Serbski ludowy ansambl přeproša jutře, pjatk, 23. septembra w 19.30 hodź. do Budyskeho Serbskeho domu. W srjedźišću steji komornohudźbne tworjenje Korle Awgusta Kocora. Čłonojo orchestra předstaja w prěnim dźělu wječorka kompozicije za smyčki a klawěr, kaž Trio za husle, violoncello a klawěr, Sonatinu čo. 2 G-dur za husle a klawěr a tež smyčkowy kwartet. Twórba Liany Bertókoweje „Hommage á Kocor“ za dwaj hłosaj, husle a klawěr zahaji druhi dźěl koncerta, čerpacy z bohateho pokłada pěsnjow załožerja serbskeje wuměłskeje hudźby. Tak zaklinči twórba „Tři norwegske pěsnje“ z pózdnjeho tworjenja Kocora. Štyri spěwy ze „Šěsć serbskich spěwow“ je młody komponist swojemu wučerjej Karlej Eduardej Heringej wěnował. Na kóncu zaklinčitej hišće kompoziciji za ansambl drjewowych dujerjow. Je to wobdźěłanje spěwa „Pój, wječoro, k nam rjany“ wot Jana Cyža a „Kocoriana-Suite“ za dujerski kwintet čo. 2 wot Jana Pawoła Nagela.
Najstarša Budyšanka zemrěła
Wojerecy. Předsydstwo župy „Handrij Zejler“ přeprošuje wšěch zajimcow na přichodnu „Rěčnu swětłownju“ štwórtk, 22. septembra, we 18 hodź. do bróžnje Wojerowskeho domu Domowiny. Nimo serbskeje bjesady pokazaja film wo poslednim serbskim kwasu w Ćisku z lěta 1953. Dalša tema budźe kermuša. Rjad zetkanjow „Rěčna swětłownja“ hodźi so wosebje tež za serbsce wuknjacych.
Kursy za staršich
Budyšin. Budyska žónska iniciatiwa w Kamjentnym domje přeprošuje na nowy rjad zarjadowanjow za staršich. Te wotměja so w ramiku projekta „Familie leben – Swójbu žiwi być“ w kooperaciji z Budyskim žónskim centrumowww.fbs-biw.de.
Ralbicy-Rožant. Wohnjowa wobora gmejny Ralbicy-Róžant chce wot jutřišeho 14 nowych kameradow za swójsku woboru wukubłać, zdźěli nawoda wobory Michael Maywald. Telko dorosta njejsu wot časa měrliweje rewolucije wjace měli. Wuspěch žada sej tójšto podpěry swójskeje wobory kaž tež wukubłarjow pódlanskich gmejnow, kotrež projekt přesadźa. Přichodni wohnjowi wobornicy so prěni króć jutře we 18 hodź. w Ralbičanskej Starej šuli zetkaja.
Na koncert
Budyšin. W Budyskim Kamjentnym domje wotměje so jutře, wutoru, wječor w 20 hodź. koncert ze skupinu Big Trunk. Trio ze sprjewineho města, kotrež z lěta 2009 a nětko jako kwartet hudźi, orientuje so na hudźbne směry wot Black Sabbath do Melvins a twori sam progresiwno-psychedeliski Stoner Rock. Při dobrym wjedrje wotměje so koncert na dworje Kamjentneho domu, pod hołym njebjom.
Pytaja hodowny štom


text:
Jan Wjela (1920)
Jan Wjela (* 24. awgusta 1920 w Komorowje pola Klukša; † 14. oktobra 1999) bě serbski wučer, awtor a nakładnistwowy lektor.
Narodźi so jako syn Jurja a Anny Elisabeth Wjelic w Komorowje, hdźež bě nan z wučerjom. Po ludowej šuli poda so 1930 na gymnazij do Budyšina. Wot 1936 do 1939 wuknješe na wobchodnej šuli w Žitawje, hdźež złoži tež maturu. W Druhej swětowej wójnje słužeše jako němski wojak a běše po kóncu wójny w Italskej w ameriskej wójnskej jatbje. 1947 poda so na hospodarski studij do juhosłowjanskeje stolicy Běłohród, kotruž dyrbješe pak hižo lěto pozdźišo dla konflikta mjez Titom a Stalinom zaso wopušćić. Po krótkim času wučerjenja a dźěła w Serbskim zarjedźe přińdźe 1954 jako lektor do nowozałoženeje Redakcije serbskich wučbnicow, hdźež bě hłowny zamołwity za zestajenje serbskich čitankow. Nimo sam spisanych powědančkow za dźěći bě tež sobuawtor někotrych twórbow swojeho nana, kaž na přikład Bjez prócy a potu njepřińdźeš k złotu (1965) a Wulke přećelstwo (1968).
ŽórłoWobdźěłać
- Ludwig Zahrodnik: Spomnjeće. W Serbskich Nowinach, 23. awgusta 2010.


text:
Wuměłski projekt 3 krajow 2019-2020
WOBRAZY KRAJINY. PODOBE POKRAJINE. BILDER EINER LANDSCHAFT. WOBRAZE KRAJINY.
PŘECHOD. PREHOD. ÜBERGANG. PŚECHOD 03
Projekt wopśimjejo wustajeńce twórjecego wuměłstwa, cytańske zarědowanja a koncerty a pokazujo w zgromadnej prezentaciji pozicije nacasnych wuměłcow a wuměłcowkow z Nimskeje, Słowjeńskeje a Awstriskeje wó ze sobu zwězanych temach "Wobraze krajiny" a "Pśechod". Te styri w titlu pódane rěcy - górnoserbšćina, słowjeńšćina, nimšćina a dolnoserbšćina - wótpowěduju chronologiskej droze projekta, kenž w maju 2019 w Budyšynje se zachopijo, nazymu 2019 do Słowjeńskeje (Ljubljana, Slovenj Gradec) wjeźo, w januarje 2020 dalej do Korutańskeje (Klagenfurt/Celovec nad jazorom Wörthersee, Bleiburg/Pliberk) a w septembrje 2020 se w Chóśebuzu/Cottbus zakóńcyjo.


text:
Na posiónku pisane: Trzecio noga (czynść trzecio)
po 26.4.2021Michoł
Nejczynścij sóm pastyrski palice robióne z młodych, rownych lyskowych patyków, kiere sóm lehki, trwałe i sprynżyste. Co wiyncyj, lyska mo aji magicznóm ochrónnom moc.
Ta sie snodzi biere aż z hań downych biblijnych czasów, kiej to Świynto Rodzina uciekała do Egiptu. Już, już jóm wojocy Heroda doganiali i tóż Św. Jozef sie rozglóndoł, kany by sie tu schować. Kole jejich cesty rosły rozmaite strómy, ale ponikiere z nich sie boły schrónić uciekinierów. Wiyrba zaczyna beczeć, osika sie trzónść, a brzoza ze strachu cało zbladła. Dziepro lyska przigarnyła do siebie Jozefa, Maryje, Jezuska i aji tego osiołka, na kierym jechali. Przikryła ich óna swoimi gałynziami i schowała przed tymi, kierzi im chcieli ubliżyć. Od tych czasów lyska pómogo chrónić ludzi, zwierzynta, aji urode na polu przed rozmaitóm szkodóm. Z lyskowych patykówi też i dobrze skura schodzi, gor, jak jóm przed tym nagrzejymy nad ogniym. Ogiyń nóm pómoże aji palice wysuszyć, a jak trzeba to i narownać. Kiej takóm nowóm palice na przemian nagrzywómy nad płomiyniym, a potym ogibómy w jednóm i drugóm stróne, to sie stanie jeszcze bardziyj sprynżysto. Potym aji mogymy kóńcym noża na ni wyryć rozmaite ornamenty i cyfry, w kiere wetrymy popiół z watry zmiyszany z wodóm, przez co ty rysunki zćmawnóm i sóm dobrze widać. Na kóniec je dobre palice namaścić i wyglancować kónskym skurki ze szpyrki. Jak sie patyk utnie pod jakim rozwidlyniym, to zaroz mómy palice z kluczkóm. Mogymy też zamiast tego na jeji kóniec nabić metalowy hoczek. Ty hoczki sie kiejsi odlywało z mosióndzu, ale dzisio ich idzie kupić taki fajnie lehki – aluminiowe.
Jo też dłógi roki używoł lyskowóm palice. Teraz móm ale kapke inszóm. Na Słowiokach żech kupe razy oglóndoł ozdobne palice z regularnie rozmieszczónymi zgrubiyniami, kiere wyglóndajóm skoro tak, jakby ich rynka ludzko wystrugała, ale po prowdzie powstały jeszcze za żywota tego strómka, z kierego była zrobióno. To trzeba, nejlepij tak z wiosny przed Św. Jurzim, poznacinać nożym piyniek młodego strómka, a potym ze dwa abo aji trzi roki poczkać, aż na miejscu tych ciynć zrobióm sie hyrczki. Na południowych Slowiokach taki palice robióm nejraczyj z brzynku abo mukinie. Ty gatunki jarzymbiny u nas ale nie rosnóm, tóż jo spróbowoł se jóm zrobić z graba, co wyrosnył w krzokach na Wyrchgórze. Kiejsi ganc za młodu go złómało, ale puścił z boku nowy pynd, kiery zaś sie obrócił i wyrosnył pieknie rowno do wyrchu. Tymu móm teraz kóniec palice kapke zgrubóny i ogiynty jako rynkojeść jakigo rewolwera. To mi pómogo nióm lepij obracać, a dziyki tym hyrczkóm sie mi óna tak hónym z rónk nie wypsnie przi chytaniu owiec za noge. Ukozało sie ale, że grab isto nima nejlepszym drzewym na palice, bo mi ta moja przi zesychaniu cało pozdelnie popraskała, co na wyglónd nima moc piekne, ale niczymu inszymu to nie wadzi. Zwykłech se na nióm i jeszcze mi óna kupe posłóży, a potym se zaś isto zrobiym jakóm inszóm. Już teraz sie po zogrodach dziwóm za delszóm rownóm gałynzióm rokitnika. Rumuńscy ciobani se palic zrobiónych z tego krzoka cynióm nejbardziyj. Sóm lehutki i nie lza ich tak hónym złómać. A możne spróbujym tóm swojóm prziszłóm palice zrobić z młodego jawora, kierych tu mómy pełno kole posiónka? Możne też aji spróbujym jeji kóniec nagrzoć w popiele, a potym za ciepła ognyć jako krziwak miyndzy dwiyma kołkami wbitymi w ziymie tak, jako to nasi sómsiedzi od Żywca robiywajóm? A możne sie zaś wrócym ku sprawdzónej lysce? Teraz sie tu jednaczy opiyróm o tóm swojóm grabowóm palice i dziwóm sie na owce.
Dóma za biblioteczkóm móm schowanóm jeszcze jednóm palice. Je o kupe krótszo, boch jóm uciół dlo naszych chłapców, kierzi w tym czasie byli jeszcze mali, w roku 2013, kiej my szli z Redykym Karpackim z Koszarzisk do Rożnowa. Po wieczorach przi ogniu na nij wtedy każdy z nas cosi wyrył. Pieter i Christi, kierzi szli całóm trase Redyku aż z Rumunii, Lenka i Janek Kożdoniowie, cosi tam wtedy wystrugały aji nasze dziecka. Dzisio je dlo mnie ta palica takóm krónikóm tej ostatnij etapy Redyku Karpackigo 2013. Sóm na ni wyrte równoległe tyniny koszorów, do kierych my owce na noc zawiarali, sóm tam strómy, miyndzy kierymy my wtedy szli, sóm kwiotka i listki, kiere na posiónkach rosły, sóm na ni esy-floresy owczych chodniczków. Ponikiedy se ku tymu pozoglóndóm aji fotki z Redyku. Na jednej z nich, zrobiónej w rożnowskim skansenie, je prowie aji ta palica. Dziyrży jóm w rynce nasz Jano, kierymu było wtedy niespełna szejść roków. Wedle niego stoi Christi Siuciu, cioban z rumuńskigo Rotbavu i jako jo dycki prawiym, mistrz świata w pasiyniu owiec. Obo sóm wyśmioci, bo dokludzili owce tam, kaj trzeba było. Obo sie opiyrajóm o swoje pastyrski palice. Obo stojóm pewnie i stabilnie na ziymi – na tych swoich trzech nogach.


text:
W jedyn a trzycatym nomerze naszego TRAMWAJU, dómy się do rzeczy s jednym fest uczónym profesorym ze Zaolzio. Jako mało kierymu podarziło mu sie miyszkać aże w piyńciu państwach, a przi tym, ani roz sie nie przekludzoł. S młodzioków moło isto dzisio gdo wiy, że przed drugóm a niskorzij aji po drugi Wojnie Światowej Europa szybowała granicami tam a spadki i skyrs tego nikiere dziedziny co chwilem miały inszego póna. Chocioż fórt szybowali tymi granicami to Karpyntno w kierej rodzóny je tyn nasz profesor dycki była i je do dzisia na Zaolziu. Ku tymu eszcze trzeja przidać, że tego panoczka, ło kierym dzisio bydzie rzecz, łod młodu fest zajimało to nasze cieszyński prawiyni.
Karol Daniel Kadłubiec – polski etnograf i historyk literatury, badacz kultury, folkloru i języka Śląska Cieszyńskiego. Absolwent polskiego liceum w Czeskim Cieszynie, oraz Uniwersytetu Karola w Pradze. Były wykładowca Uniwersytetu Ostrawskiego, oraz Uniwersytetu Karola. Pełnił także funkcję Kierownika katedry Polonistyki i Folklorystyki, a także kierował Etnicznym Instytutem na Uniwersytecie Ostrawskim. Pracował także na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach-Filia Cieszyn, jako kierownik Zakładu Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej. W okresie późniejszym pracował także w katedrze Pedagogiki, Psychologii i Antropologii w Akademii Techniczno – Humanistycznej w Bielsku -Białej. W roku 1994 uzyskał tytuł profesora historii literatury. Jest także czynnym i aktywnym członkiem Polskiego Związku Kulturalno – Oświatowego.
Fryderyk Dral: Panie Danielu prziszliście na raje, coby se z czytmiorzami naszego TRAMAJU pofulać i podrzistać po naszymu. Zaolziocy o Was prawióm, że drugigo takigo szykownego panoczka, kiery mo we starości to wszecko jako rzóndzóm, abo prawióm tustelocy po naszymu na wszeckich dziedzinach Śląska Cieszyńskiego ni ma i dłógo eszcze nie bydzie. Skyrs tego móm do Was takóm wielkóm pytke, cobyście to wszecko co przez całe swoji żywobyci żeście zaimawego nazbiyrali na swój pukiel, rzekli to po naszymu czytmiorzóm TRAMWAJU.
Karol Daniel Kadłubiec: Jak żech chodził do szkoły.
Pochodzym z Karpyntnej, o kierej sie śpiywo, że tam zdechnył kóń i tymu by my se mieli dać po półce. W moji chałupie, kiero była stawiano jeszcze w XIX wieku, mieszkali karpynccy fojtowie, tymu sie tu nazywo Na Fojstwiu. A nie jyny to, bo w jizbie, w kierej żech prziszeł na świat, mój prastarzik uczył polski dziecka – jinszych tu nie było. Był to rok 1872. A jak jizba była za mało, bo wtedy łojcowie mieli moc pociech, prastarzik doł grunt pod szkołe murowanóm, w kierej piyrszym kierownikym był Jan Pilch. Postawił se tu aji dóm. Do dzisio tu nazywajóm Do Pilcha, a w nim sie urodził Stanisław Hadyna. A było to tak. Pilchowie mieli trzi cery, nejmłodszo była Emilka i, jak była starszo, łuczyła z tatóm tutejsze dziecka. Ale zaroz za miedzóm, w Bystrzicy uczył rechtór Jurek Hadyna ze Zamarsk. Muzykant, folklorysta. W Jabónkowie sie spotkoł z Emilkóm łod Pilcha i już ji nie łopuścił do kóńca życio. Jakisi czas przebywali w chałupie kierownika. I teraz już wiymy, skónd sie wziył na Karpyntnej prziszły wielki muzyk, kiery wymyśloł i stworził „Ślónsk“. Dycki potym mówił i pisoł, że gdyby nie ta Karpyntno, nigdy by tego nie zrobił. Tu posłóchoł, jak śpiywali pastyrze, pastyrki, i tak mu ty pieśniczki wrosły do serca, że już potym szeł z nimi przez całe żywobyci. I chcioł jich pokozać całymu światu, pokozać prowde ło Ślónsku. I pokozoł. Helokały jistebniański dziełuchi a jejich echo leciało łod Nowego Jorku do Tokija.
Mieszkoł tu aji Hadynów łujec. Nazywoł sie Jurek Kaleta. Na Karpyntnej byli sami Kaletowie, sami Polocy, sami wanielicy. Tyn Jurek był człowiek ekstra. Malowoł na ścianach. W chałupie Pilcha wszyscy sie chodzili dziwać na jego Droge do Emaus, ale to nie było nic, jak to porownómy z tym, co zrobił na gospodzie Jana Kotasa. Stanisław Hadyna spómino, że Kaleta stoł na wysoki drabinie i na gospodzkim murze malowoł wielkigo lwa. Tak wielkigo, że nigdy już potym na Karpyntnej nie widzioł wiynkszego. Ani firma filmowo Metro-Goldwyn-Mayer ni miała wiynkszego. Hadyna w nim widzioł Michała Anioła, jako w Kaplicy Sykstyński maluje Sónd Łostateczny. Ale tyn sławny karpyncki malyrz ni móg dostać posady ani w Krakowie, ani we Lwowie, tóż sie zebroł i pojechoł do Salzburga, kaj potym sie stoł dyrektorym bankowym. Mo tam do dzisio swojich potómków.
Karpyntno była wtedy nejpiekniejszo dziedzina na świecie – tak jóm aji łopisoł Hadyna. I to był fakt. Gónili my po lasach, łónkach i co ciekawe, do żodnego sie nie dorwoł żodyn klyszcz ani jinsze plugastwo. W potokach my chytali ryby. Nejwiyncy jich było pod gaciami, skónd my wycióngali pstróngi, jak wody nie było za tela. Na naszym stawie my grali hokej, bo każdo porzóndno gazdówka musiała mieć staw, kiery my nazywali kowiorym. Jak zamarznył, a zimy bywały ni taki jako dzisio, na bóty my prziszrubowali łyżwy, nazywane wtedy szlitszuchami, kije do rynki i wio za jakimsi kónskym gumy. Nejwiynksze hokejowe zapasy widzioł Liberdów staw, na kierym grali dziedziniorze przeciw budónczanóm. Tu wyjaśnióm, że budónczanie mieszkali we sztyrzóch murowanych budynkach, kiere na Karpyntnej postawił trzyniecki werk. Każdy synek też mioł skije zrobióne z jasiyniowego drzewa, na nich były wiónzania, nazywali my jich bindunkami, ze skury, nieskorzi już miały taki fedry w zadku. Na nich my zjyżdżali kany jakóm grape, kopiec, robili my skocznie w Kukawie, na Pańskim Placu, a Na Kalyciónce była nejwiynkszo. Tam szło skoczyć aji przez dwacet metrów. Tóż to było cosi! Dziecka wtedy góniły, bawiły sie na świyżym lufcie a nie ślynczały w chałupie. U nas za stodołóm my łorganizowali aji letni łolimpiady. Skokali my do wyrchu, do dalki, chybali my dyskym, gónili my na miedzy sprinty, a na wszystko mioł łoko mój tata, nauczyciel w szesności szkołach na Zaolziu, kiery był wielkim sportowcym aji folklorystóm. I po nim żech to zdziedził. W roku 1934 łuczył w Bystrzicy. Dowiedzioł sie, że w Salzburgu sóm wielki festiwale wielkigo Mozarta i że tam dyryguje nejwiynkszy z wielkich, sóm Arturo Toscanini. I co zrobił. Namówił kolege Karola Bobra, wziyli stare koła, siedli na nich i pojechali posłóchać niebiański muzyki. Za trzi tydnie już zaś byli dóma i do kóńca życio spóminoł, jako jechali przez Semmering, Leoben aż dojechali tam, kaj chcieli. Bicykle wtedy wożyły ze trzicet kilo, miały jyny kete i po jednym zymbatym kole w przodku i w zadku. Hamowało sie ketóm aji brymzóm na przedni rynksztangli. Kómu by sie dzisio chciało!!! Po moc a moc rokach żech tóm ceste przejechoł autym i ni mogym uwierzić, że łóni to pokónali na tych bicyklach. Jak żech mioł z piyńć roków, zebrali mie tatowie do Teatru w Cieszynie. Było to za Niymców i grali bajke ło królewnie śniegu, Schneewittchen. Zaczarowano królewna leżała w szklannej tróhle, a królewicz ku ni wjechoł na prowdziwym kóniu. Jakby z nieba spod, bo tam je scyna, kiero sie łobraco, tóż znienazdanio sie pokozoł. Były tam prowdziwe karzełki, wszystko było prowdziwe i ta wielko radość, że królewna łożyła, że było wiesieli, a my sie łokropnie z tego radowali, choć żech nie rozumioł, co mówióm. Widzym, jakoby to było teraz, wryło sie to do mnie na dycki. I tu widać, jaki wielki znaczyni majóm bajki dlo dusze małego człowieka.
Po karpyncki ludówce żech szeł do bystrzicki wydziałówki. Z chałupy żech to mioł ze sztyry kilometry w jednóm stróne. W zimie my chodzili pieszo a jak już śniega nie było, wycióngali my koła i wio. Piyrsze mi tata kupił w Bystrzicy łu Szurmana. Nazywało sie „eska“ i słóżyło mi kupa roków. W Bystrzicy był wtedy polski klub sportowy Gróń, za kiery my grali fusbal. Nikierzi nasi rechtorzi też za niego grali, tóż nas wcióngli też. Grało sie w niedziele. Jak wygroł Gróń, w pyndziałek sie nie pytało, ale jak też przegroł, lepi było zostać w chałupie. Dyrektorym szkoły był wtedy Jan Kozieł. Nigdy nie zapómnym, jak nóm czytoł Potop, jak Kmicic czołgoł sie ku szwedzki kolubrynie i ty jego słowa: „Naści, piesku, kiełbasy…“. To było wielki świynto, to czytani Sienkiewicza. Móm to przed łoczami, aji w sercu, w sumieniu. Gróń też łorganizowoł roz za rok sportowy dziyń, tóż też my tu skokali, gónili i wtedy tu żech zacznył myśleć jakosi jinaczy ło sporcie. Wgryzech sie do trynowanio, na karpyncki miedzy my łodmierzili 60 aji 100 metrów, tata mioł stopery i tu był poczóntek moji lechki atletyki, kiero szła sy mnóm przez kluby w Trzyńcu i Pradze, ale ło tym nieskorzi. Ja, alech też zapómnioł powiedzieć, żech sie łuczył grać na skrzipcach u pana Szurmana, byłech w szkolnej łorkiestrze, a jakisi egzamin żech robił aji w cieszyński szkole muzycznej. Musiołech mieć przepustke, aby mie przez most puścili. A powiym, że gróm do dzisio, bo w muzyce je jinszy świat.
Z wydziałówki żech szeł do szkoły w Czeskim Cieszynie. Nazywała sie Jedynastoletnio Szkoła Średnio, czyli dzisiejsze liceum. Jeździli my autobusym, w Trzyńcu my przesiadali. Wszyscy mówili po naszymu. I my, i ci, co chodzili do czeski szkoły. Człowiek nie poznal, gdo je gdo. Dzisio je to już ganc jinaczy. Jyny polski dziecka mówióm gwaróm. W szkole na pauzach też jyny dźwiynczała naszo piyrszo mowa, a tej literacki my sie łuczyli na lekcyjach. Rechtorzi mówili poprawnie, choć wszyscy wyrośli w gwarze, mieli jóm radzi i też ji łużywali, ale ni w szkole. Piyrszy roz żech tu poznoł, że dziecka łod Jabónkowa mówiły jinaczy. Tóż my sie kapke ś nich wyśmiywali, że „maszina jadzie do Ciaszina“. Po naszymu to było, że „maszyna jedzie do Cieszyna“. Łóni kapke „przisiustkowali“, mówili miynko a my na to nie byli zwykli, tóż my sie z poczóntku dziwili.
Po maturze żech nie wiedzioł, czy jiść na medycyne, czy na humanistyke. Wybroł żech to drugi i pojechoł do Pragi na nejstarszy w tej czynści Europy uniwersytet. Synek z Karpyntnej, kiedy gónił po miedzach, naroz był we wielkim mieście. Było mie teschno za tymi polami i miedzami, za tym dómym jedynym na świecie. Jak żech jechoł ku chałupie, to mi serce skokało z radości, jak żech łod ni łodjyżdżoł, żol mie łogarbowoł. Ale żech se zwyknył. Mówióm, że człowiek se zwyknie aji na szubiynice. Sztudynci tu byli sympatyczni, aji spoza granice. Byli tu aji z Móngolije. Z jednym żech jakisi czas mieszkoł, wszyscy sie pilnie łuczyli, tóż po roku sie szło ś nimi domówić. Nie wiym, czy jo bych do móngolskigo tak pryndko wloz jako łóni do czeskigo. Na filologiji słowiański byli rechtorzi, kierych znoł cały świat – Havránek, Mukařovský, Skalička, Horálek, Krejčí. Moc żech sie łod nich dowiedzioł aji ło jynzyku, ło literaturze, aji ło folklorze. To były jinsze czasy. Nie było Internetu, nic nie szło ścióngnyć, tóż siedzieli my na wykładach, posłóchali tak, że muche było słyszeć, pisali my wszystko, ślynczeli w bibliotekach. Poloków ze Zaolzio sie wtedy łuczyło w Pradze masa, tóż my założyli polski klub, schodzali my sie każdy pióntek, tańczyli my tańce cieszyński i narodowe, kiere sie wszystkim łokropnie podobały. W Pradze był też akademicki klub sportowy „Slavia“, bardzo dobry, tóż za niego żech gónił nejczynści 400 metrów. Niezapómniane były zawody na Strahowie, w kierych sztudynci z uniwersytetu sie bili z tymi z politechniki. Nejczynści my wygrowali, aji potym na mistrzostwach akademickich całej republiki, do kierej patrzili wtedy aji Słowiocy.
Jak żech tu kóńczył szkołe, mógech tu zostać, bo mi kwartyr dowały kluby sportowe, kiere miały lechkóm atletyke, mógech tu aji robić w Instytucie Etnografije a Folklorystyki, ale cióngło mie do dómu. Do gróni, do Łolzy, do pieśniczek, do tego po naszymu.
Promocyja była szumno w auli, kiero pamiynto cysorza Karola IV. Potym mie wziyli na wojne, narukowołech też do Pragi, do klubu sportowego „Dukla“, kiery we fusbalu sie czynsto bił ze zabrzańskim „Górnikym“, ale mie tam nie było, boch do balóna nie kopoł.
Nó a potym sie zaczło prowdziwe życi. Dostołech robote w czeskocieszyńskim Technikum Rolniczym, i tu był poczóntek moji karyjery rechtorski. A jak to było dali? Je tego moc do połopowiadanio, tóż tu skóńczymy, a jak sie jeszcze kiejsi spotkómy, tóż Wóm ło tym powykłodóm.


text:
Serbske kinowe předstajenje pod hołym njebjom wulki wuspěch było
Pančicy-Kukow (SN/MWj). Njewočakowany wulki wothłós měješe minjeny pjatk w Pančicach-Kukowje kinowe předstajenje pod hołym njebjom na nowym wjesnym srjedźišću, hdźež je něhdy hosćenc stał. Župa „Michał Hórnik“, młodźinski klub Pančicy-Kukow a tamniši kružk młodych swójbow farskeje wikarije běchu přeprosyli na premjeru dźěćaceho filma „Mała wjera“. Z wjace hač 300 wopytowarjemi su so wočakowanja organizatorow wjace hač spjelnili. Předewšěm swójby z dźěćimi su tónle poskitk dźakownje wužili a zhromadnje zabawny wječor dožiwili.


text:
Ruski rubel
Ruski rubel (rus.: pyблb) to je waluta używano we Rusyji a tajlowo we Abchazyji a Połedńowyj Uosetyji. Podug ISO 4217 mo kod RUB, dowńi mjała kod RUR aże do denůminacyje we 1998. Ruski rubel tajluje śe na 100 kopjejkůw (rus.: koпéйka). Dowńi rublůw używało śe we SSSR a jeszcze dowńi we Ruskim Imperyjům. Rubel je we użyću uod 500 lot, uod 1710 tajluje śe na kopjejki. Ńy mo uoficjalnygo symbolu, kej amerikański dolar, fůnt szterling abo ojro. Propůnowane sům dwa: przekreślůne P (cyrylica, uodpado łaćińskimu R) abo . We uobjygu sům banknoty 5, 10, 50, 100, 500, 1000 a 5000 rublůw a klepoki 1, 5, 10 a 50 kopjejkůw a 1, 2, 5 a 10 rublůw. Krům ruskigo, je tyż bjołoruski rubel a waluta ńyuznowanygo Naddńestrzo, naddńestrzański rubel.


text:
Runje na tymle městnje by hrajna rozprawa wolejbuloweho derbyja mjez prěnimaj mustwomaj MSV Budyšina a Viktorije Worklecy stać dyrbjała. Ale stupaceje ličby na koronu schorjenych dla knježi wot póndźele, 22. nowembra, měr w sakskich sportownjach.
Na zakładźe postajenjow knježerstwa je so Sakski wolejbulowy zwjazk (SSVB) rozsudźił, sezonu najprjedy raz hač do kónca lěta přetorhnyć. Tak dyrbješe tež horjeka mjenowany wokrjesny derby w Budyšinje wupadnyć. Worklečanscy wolejbulisća běchu so jara na hru wjeselili a chcychu so za poražku w zašłym lěće rewanšować. Loni přěhrachu mjenujcy přećiwo Budyšanam po sadźbach jasnje z 0:3, ale po dypkach jara snadnje. Lětsa chcychu na kóždy pad dypkować. Škoda. A hač klětu w januarje z hrajnej dobu dale póńdźe, je wjac hač dwělomne.


text:
Wjelk ma přichodnje mjeńši status škita dóstać. Z tymle žadanjom chce so Budyski krajny rada Michael Harig (CDU) hromadźe ze swojimi sakskimi kolegami w zastojnstwje na tudyše a zwjazkowe knježerstwo wobroćić, kaž krajnoradny zarjad wčera informowaše.
Budyšin (SN/at). Budyski krajny rada je minjene lěta wobstajnje přez wjelki škodowanych plahowarjow skotu na pastwach podpěrał. „Nochcemy wjelka w našej kónčinje wutupić. Dźe wjele bóle wo to, polěpšić niwow regulacije a škita w zmysle wurunanja zajimow mjez družinowym škitom a pastwinskim hospodarstwom“, wuzběhny Harig po nowinskej zdźělence. Koeksistenca wjelka, wužitneho skotu a dźiwiny je jeno z wulkej akceptancu ludnosće móžna.


text:
Prof. dr. Kathinka Rebling, wiolonistka a hudźbna wědomostnica, je po Serbach mało znata, tež hdyž je wona přez lětdźesatk wobšěrnje za słowjansku a wosebje serbsku hudźbu skutkowała. Wona je so ze serbskimi hudźbnymi stawiznami zaběrała, je wědomostnje přeslědźiła, wědomostne konferency přewjedła a wo tym we fachowych časopisach rozprawjała. Nimo toho je so swěru wo młodźinski dorost starała.
Kathinka Rebling je so 8. awgusta 1941 w Den Haagu narodźiła a 23. nowembra 2020 w Berlinje zemrěła. Kruta koronapandemija je sej bohužel jara ćiche pochowanje w najwušim swójbnym kruhu žadała, tak zo so zrudna powěsć pozdźe w zjawnosći rozšěri. Mějach wotpohlad, za nju składnostnje jeje 80. narodninow zjawnu gratulaciju napisać. Nětko je to pospyt, na jeje wobšěrne hudźbnowědomostne skutkowanje spominać.
Hudźbnica a hudźbna wědomostnica dósta swój talent hižo ze staršiskeho doma. Nan, prof. Eberhard Rebling, běše připóznaty pianist a wědomostnik za hudźbu a reje. Jako młody 26lětny wón 1937 z fašistiskeje Němskeje, z ródneho Berlina do Den Haaga emigrowaše. Tam w Nižozemskej zezna so ze swojej pozdźišej mandźelskej, spěwarku, rejowarku a dźiwadźelnicu Židowku Lin Jaldati. Po Druhej swětowej wójnje, w lěće 1952, wróći so swójba Rebling-Jaldati z dwěmaj dźěsćomaj, holcomaj Kathinku a Jaldu, do Berlina. W NDR běše Eberhard Rebling nimo swojeho wuměłskeho dźěła tež politisce angažowany, běše z čłonom Ludoweje komory, skutkowaše w předsydstwje měroweje rady, kulturnym zwjazku NDR a druhdźe. K wosebitosćam kulturneho žiwjenja słušachu tehdom koncerty mandźelskeju Rebling-Jaldati z jidiskimi spěwami a rejemi w tu- a wukaju.
»70 Mahlerische An- und Aussichten der Umgegend von Dresden« je titul 1820 wudateje knihi nakładnika Johanna Christopha Arnolda. W prěnim wudaću běchu wobrazy z němskim pomjenowanjom titula a w dalšim (1822) z přidatnym francoskim wuhotowane, štož na to pokaza, zo běše nakład wuspěšny a kniha požadana. A tele wobrazy wužiwachu so zdobom tež za dalše knižne wudaće »Merkwürdigkeiten Dresdens und der Umgegend« (1926), pućowansku ručnu knihu Sakskeje Šwicy wot Wilhelma Augusta Lindauwa (1774–1849). 70 litografijow je hač do lěta 1818 nastało, to rěka, zo běše Ludwig Richter tehdom 15 lět młody, z čimž je sej wjele chwalby a připóznaće zdobył, tež wot rysowarja a kopororytwarja profesora Carla Awgusta Richtera (1770–1848), swojeho nana. So wě, zo běše nan swojemu synej při prěnim tak wobšěrnym wuměłskim dźěle k pomocy. »Na kóncu dósta nan kóždu platu do rukow, zo by ju zdźěla retušěrował abo zdalenosć punktěrował a skónčnje wšitko wužrawał«, dopomni so syn.
na hłownej a wólbnej zhromadźiznje dnja 26. septembra 2020
Z poł lětom zapozdźenjom lětušu hłownu a wólbnu zhromadźiznu Maćicy Serbskeje koronapandemije dla nětko hakle přewjedźemy. A to je tež přičina, zo njejsmy po zwučenym wašnju na žurli Serbskeho muzeja, ale městna dla na wjetšej žurli Serbskeho domu tu w Budyšinje.
Za zjawne zarjadowanja płaća w mjezsobnym wobchadźenju znate předpisy, kotrymž mamy wotpowědować. Jedyn z nich rěka, zo měli zjawne zarjadowanja jenož jednu hodźinu trać a tohodla smy so w předsydstwje rozsudźili, zo wšitke rozprawy – nimo rozprawy předsydy a finančneje – dočasnje w Rozhledźe wozjewimy. (hlej 09/2020) Prěni předsyda znowazałoženeje Maćicy Serbskeje, dr. Měrćin Völkel je wjace króć a rady naspomnił, zo steji Rozhlad w tradiciji Časopisa Maćicy Serbskeje
Dźěławosć z Domowinu: Na 19. hłownej zhromadźiznje Domowiny běchmy z třomi čłonami wobdźěleni. Marka Cyžowa skutkowaše w redakciskej komisiji sobu a poda diskusijny přinošk. Předsyda rěčeše k třom naležnosćam, wospjet, zo měł Serbski dom w Budyšinje jako towaršnostne, kulturne a politiske srjedźišćo dale eksistować a zo so zjawnostne dźěło polěpšić ma. (Pokazka: Dźens na dźeń před 114 lětami bu Maćičny Serbski dom při Lawskich hrjebjach w Budyšinje poswjećeny. W ČMS z lěta 1904 čitamy pod nadpismom »Swjedźeń ›Serbskeho doma‹« mj. dr. słowa šolastika Jakuba Skale, sekretara MS: »Smy poswjećili ... swój dom, kotryž ma wot nětka być kaž widźomny pomnik swěrneho, horliweho, njewustawaceho dźěła ..., tak tež na wšě časy srjedźišćo idealnych prócowanjow, narodnych a spomóžnych skutkow našeho luda.« – »Zhromadźiznu z wutrobnymi a horliwymi słowami postrowił a ... swoju wotewrjensku rěč měješe předsyda MS, biskop dr. Jurij Łusčanski. Po ... rozprawje sćěhowaše swjedźenski přednošk redaktora Časopisa Maćicy Serbskeje knjeza profesora dra. Muki wo połobskich Słowjanach ... Swjedźenska baseń ›Serbski dom w Budyšinje‹ J. Barta-Ćišinskeho skónči ›Dom Serbam k zbožu stać a kruty budźe, Hdyž w njebjesach ma škit a zakład w ludźe.‹«)
Tworjacy wuměłcy mějachu w NDRskim času swoje lěpšiny w tym, zo dóstawachu nadawki a projekty wot komunow resp. wot zarjadow poskićene a zapłaćene. Dźakowano tajkemu postajenju je so molerka Priscilla Ann Siebert do Serbow dóstała. Wuměłči namjetowachu w swojim času w někajkim Drježdźanskim zawodźe socialistiskich dźěłaćerjow při mašinach zwobraznić a z tym nic naposled zwjazanosć inteligency z dźěławym ludom wuměłsce dokumentować. Molować w industriji wona wotpokaza a prašeše so za nadawkom druhdźe, na přikład na wsy, hdźež je při dźěle wjac pohiba. A čehodla nic pola Serbow. Sposrědkowany přez Zwjazk tworjacych wuměłcow NDR dósta potom 1975 druhi poskitk a to do Worklec, zo by so tam w nadawku Domowiny ze socialistiskim ratarstwom a z tam dźěławymi rozestajiła. We wosobje Jurja Handrika, wjelestronsce zdźěłaneho wjesnjana, mulerja, prodrustwoweho brigaděra, předsydy Domowinskeje skupiny, braški a kantora Worklečanskich křižerjow, njeběše ćežko nadawkej wotpowědować. Wot prěnjeho dnja wjesnjenjo wuměłču derje přiwzachu a do jich žiwjenja zapřijachu, na to so wona hač do wysokeje staroby rady dopominaše. Rady a derje je dźěło a žiwjenje Jurja Handrika w cyklusu pjeć barbnych litografijow předstajiła. Byrnjež je z tym poprawom swój nadawk spjelniła, běše to hakle spočatk jeje »lubosće k Serbam«. Priscilla Ann Siebert horješe so dale a bóle za wšědny dźeń serbskeho luda na wsy, běše wćipna na rěč a kulturu, prašeše so za nałožkami a wobdźiwaše narodnu drastu, kotraž tehdom hišće do wjesneho wobraza jako dźěłanska a njedźelska drasta słušeše. We Worklecach, Wudworju, w Nowej Wjesce a druhdźe čuješe so »kaž doma«. Tutón wutrobity poćah k ludźom, tale lubosć k tomu, štož widźeše, słyšeše a dožiwješe, wotbłyšćuje so tež w jeje wobrazach, skicach, rysowankach a mólbach. Nimo wjele studijow, rysowankow wo katolskej narodnej drasće, zwobraznjenju hotowanja družkow, procesiony na Bože ćěło a někotre podobizny jimaše a zaběraše wuměłču najbóle jutrowny nałožk: křižerske procesiony.
Na »wulkim podawku sokołskeho zlěta 1928 w Skopju« je so tež Sokoł Měrćin Nowak-Njechorński wobdźělił a wobšěrnje wo tym pod nadpismom »Prěki a podłu po Juhosłowjanskej« w Serbskich Nowinach (wot 30.10.1928 w 22 pokročowanjach) rozprawjał. Nowak piše wo tajkim a hinašim wjedrje, wo jědźi a piću, zapozdźenju ćaha a wjele wjace skerje njewažnym. Ze žanym słowčkom njenaspomni wuznamjenjenje Jakuba Šajby z Rjadom swjateho Sawy. Tónle wažny podawk naspomnić je cyle zabył. Čehodla, snano ze zawisće?
Jakub Šajba pak njeje jenički Serb, kotremuž je so tale česć wopokazała. Hižo w lěće 1893 je so Arnoštej Muce tele wuznamjenjenje přiznało, tehdy hišće wot kralestwa Serbiskeje. Po wšěm zdaću je Muka tón Serb, kotremuž su so najčasćišo myta z wukraja spožčili. Nimo južnoserbskeho dósta tež ruski Rjad Swj. Stanisława (1900), čornohórski Rjad Danila (1906) a ruski Rjad Swj. Hany (1914). W Sakskej počesći so z kralowskim Rjadom Albrechta (1916). Z tutych wuznamjenjenjow je Rjad swjateho Sawy jako jenički w stajnej wustajeńcy Budyskeho Serbskeho muzeja widźeć. We wobsydstwje muzeja je dale zajimawy portret Muki ze wšěmi tutymi wuznamjenjemi a derje spóznajomnym Rjadom swjateho Sawy. Bohužel je mólba Ludvíka Kuby w muzejowym fundusu a nic zjawnje wustajena.
Zrudna powěsć dóńdźe do Łužicy, zo je dr. Alfred Krawc-Dźěwinski 15. decembra 2018 po dlěšej chorosći doma w Berlinje zemrěł. Jako připóznaty filmowy wědomostnik a diplomowy wuměłstwowy stawiznar je wón spomóžnje a wulce wuspěšnje za swój serbski narod skutkował. Njeje lochko jeho wobšěrne skutkowanje we wšelakich wobłukach hódnoćić, po času hakle zwěsćimy, hdźe nam jeho dobre słowo, jeho wšelakore ideje a dźěło faluja.
Alfred Krawc Foto: Joris Krautz
Dnja 7. februara 1934 je so wón na »połburskim statoku« w Dźěwinje jako syn domjacneje a hórnika, kotryž dźěłaše w brunicowni, narodźił. We wójnskim času wopyta dwurjadownisku wjesnu šulu. Hižo jako hólčec rysowaše rady na kromach nowin »Grüne Post«, kotrež Krawcec abonowachu. To běše snano přičina, zo da mać jeho na molerja na škleńcu w bliskim Derbnje wukubłać. Nan je w poslednich dnjach wójny zahinył, tak zo měješe mać Alfreda a młódšeju dźowku a syna sama wobstarać. Po lětomaj wukubłanje jako škleńcowy moler 1951 wotzamkny. Dokelž jemu molowanje jednorych smužkow na palencowe škleńčki hižo wužadanje njebě, wjeseleše so, jako »Domowinski funkcionar« jeho na ABF (Dźěłaćersku a bursku fakultu) do Lipska nawabi. Wone tři lěta mjez serbskimi studentami w Sorabiji dožiwi to nawopačne, štož jako wudmo doma na wsy słyšeše: »Die Wend’schen sind keene Menschen.« Tu sej swój serbski pochad wuwědomi a so zahorjeny na studentskim žiwjenju wobdźěli. Serbsce je hižo doma nawuknył a pola Jura Hantša w Slepom, kiž swobodnu ewangelsku wosadu nawjedowaše, kotrejž Krawcec přisłušachu. Pozdźišo tež wučer Hanzo Kulink »spytaše nam město rušćiny slepjanšćinu do mozow zašćěpić«, so Krawc dopomni. »Hišće wjetši wliw na mnje měješe burski misionar Lobo Kowal z Brězowki, kotryž we wosadźe nabožinu podawaše.«
1954 poda so na studij stawiznow wuměłstwa při Humboldtowej uniwersiće do Berlina, připódla wopytowaše wuměłstwowu šulu we Weißensee. Po diplomje přistaji so na lěto w Domizniskim muzeju we Łukowje. Po lětach jako swobodnje skutkowacy wuměłstwowy wědomostnik a přełožowar běše wot 1962 docent na Wysokej šuli za film a telewiziju w Babelsbergu, hdźež nawjedowaše sekciju za filmowe slědźenje. Na Humboldtowej uniwersiće zakitowaše 1963 wuspěšnje swoju promociju. Po dwanaće lětach přiwobroći so Krawc stawizniskemu slědźenju a přistaji so jako wotrjadnik w Statnym filmowym archiwje (SFA), zwotkel wuńdźechu wjacore publikacije wo filmach a jich stawiznach. Wusahowace je jeho dźěło jako wudawaćel wobšěrneho leksikona »International Directory of Cinematographers, Set- and Costume Designers in Film« wo filmowcach a wuhotowarjach, wušłym w 12 zwjazkach wot 1986 do 1992. W nadawku Mjezynarodneje federacije filmowych archiwow (FIAF) wuda zwjazkaj encyklopedije »Encyclopedia of film directors in the United States of America and Europe« (1993). Krawc słušeše w tutym zjednoćenstwje wot 1975 do małeje skupiny aktiwnych čłonow z NDR a bě wulce připóznaty. Jemu so samo poradźi, jedne z kóždolětnych zetkanjow 1974 do Budyšina přeprosyć a mjezynarodny kongres tule přewjesć, zo by so gremij ze Serbami zeznajomnił. SFA bu po přewróće do Zwjazkoweho filmoweho archiwa přewzaty, a tež na »přewzaću« bě Krawc wobdźěleny a wužadany.


text:
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«


text:
Interview z Jan Slack, předsydku towarstwa Texas Wendish Heritage Society
W zamórskich krajach skutkuja tři serbske towarstwa: Texas Wendish Heritage Society (Texaske towarstwo serbskeho herbstwa) w USA kaž tež Wendish Heritage Society Australia (Towarstwo serbskeho herbstwa w Awstralskej) a Wend/Sorb Society of South Australia (Serbske towarstwo w Južnej Awstralskej) w Awstralskej. Trudla Malinkowa je so předsydkow Jan Slack a Betty Huf kaž tež předsydu Lyall Kupke za skutkowanjom towarstwow prašała.
W Texasu wobsteji serbske towarstwo Texas Wendish Heritage Society. Hdy je so załožiło, štó bě załožer a kajki bě zaměr?
W lěće 1971 chcyše pjeć serbskich žonow z kónčiny wokoło Giddingsa zarjadować stejišćo na folklornym festiwalu Texas Folklife Festival w San Antonio, zo bychu móhli ludźom rozprawjeć wo swojim serbskim herbstwje a wo stawiznach Serbina. Festiwal wotměwa so kóžde lěto na teritoriju University of Texas při Institute of Texan Cultures (Institut texaskich kulturow) w San Antonio. Skupiny, kiž chcedźa so na festiwalu wobdźělić, dyrbja formelnje organizowanu etnisku skupinu abo towarstwo reprezentować. Naše pjeć žonow njesmědźachu so 1971 wobdźělić, dokelž tajku skupinu njereprezentowachu. Tak załožichu 1972 Wendish Culture Club (Serbski kulturny klub), zo bychu so samsne lěto na festiwalu wobdźělić móhli – a wuzwolichu sebje samych jako zastojnicy młodeje organizacije: Lillie Moerbe Caldwell, předsydka; Emma Wuensche, městopředsydka; Frieda Wendland, zapisowarka; Laura Zoch, druha zapisowarka; a Gertrude Mitschke, pokładnica.


text:
Albanijŏ
Albanijŏ (Shqipëria, Republika Albanije – Republika e Shqipërise) – państwo we połedniowo-wschodnij Ojropie, na Bałkanach, nad Morzym Adriatyckim. Granicã mŏ ze Grecyjōm, Macedōnijōm, Syrbijōm a Czŏrnogōrōm. 3/4 wiyrchnie Albanije zajmujōm gōry, ze kerych nŏjwyższy je Korab (2764 m n.p.m.). We latach 1946 - 1992 we Albaniji bōł ustrōj kōmōnistyczny, ôd 1992 dymokracyjŏ. Poza granicami Albanije żyje wiyncyj kej 2 milijōny Albańczykōw, nŏjwiyncyj we Kosowie, Macedůńiji, Italiji a Grecyji.
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Albanijŏ je we 75% gōrzistym krŏjym. Niywielgi procynt krŏju zajmujōm niziny położōne nad Adriatyckim Morzym jak tyż duklōw srogszych rzyk takich jak: Drin (285 km), Wjosa (272 km) i Seman z Devoll (281 km). Ôstała tajla krŏju to chyże jak tyż gōry we paśmie Dynarskich Gōr tajlujōnce sie na: Gōry Pōłnocnoalbańske, Gōry Skanderbega, Mal Valamarës. Na granicach sōm 3 sroge jeziora: Szkoderske (368 km²), Ochrydzke (347 km²) jak tyż Prespa (288 km²). Nojdalij wysuniynty na zŏchōd przilōndek to Kepi i Gjuhëzës.
Albanijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- Grecyjŏ (282 km)
- na weschodzie:
- Czŏrnŏ Gōra (172 km)
- Kosowo (115 km)
- na pōłnocach:
- Pōłnocnŏ Macedōnijŏ (151 km)


text:
Serbski institut wuhotuje prawidłownje Institutny dźeń, zo by šěrša zjawnosć wo slědźerskich projektach wědomostnikow zhoniła. Lońše zarjadowanje wusměri so na serbskich zajimcow a wotmě so w serbskej rěči 13. decembra w Serbskim domje w Budyšinje. Štyri přednoški wěnowachu so wubranym projektam. Lechosław Jocz a Jan Měškank rozłožištaj zhromadny pjećlětny projekt z Astrid Schmiedelowej, w kotrymž wuwiwaja serbsku předčitansku funkciju za internetne strony. Jana Piňosová, Jana Šołćina, Thomas Menzel a Pětš Šurman předstajichu projekt »Generacija Warnoćicy – wulki mały swět łužiskich dźěći w Čěskej«. Wito Bejmak poda dohlad do digitalnych poskitkow Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa, Theresa Jacobsowa a Ines Kellerowa reflektowaštej móžnosće, kotrež skići imaterielne kulturne herbstwo za widźomnosć Serbow.
Předčitanska funkcija
Předčitanska funkcija wuwiwa so we wobłuku spěchowaneho projekta na dobro inkluzije a ma bjezbarjerny přistup k serbskim internetowym stronam zmóžnić. Nimoměry wuznamny pak je poprawom pódlanski efekt projekta. Za jeho zwoprawdźenje su slědźenja na polu serbskeje fonetiki a ortoepije trěbne. Kaž slědźerjo rozłožichu, njepředleži dotal ani za delnjo- ani za hornjoserbšćinu kompletne wopisowanje načasneho wurjekowanja.


text:
Starzik Johan Jōnderko już kupa lot robiōł na grubie, a sztyjc na tyj samyj, bo nikaj sie niy ruszoł skuli tego, że tymu miyjscu fest przoł! Znoł tam kożdy kōntek, bezto poradziył, co na bzdury zrobić! Te wszyjski modzioki, co pod nim robiyli, yno dziynki niymu jeszcze we Skarbnika wierzili! Bo teroz na grubie robiōm yno same uczōne, co już we taki bojki niy wierzōm. Ale podle starzika Skarbnik dycki na grubie bōł a bydzie podwiel gruba bydzie stoła, bezto ôn sie staroł, coby ō nim bergmōny niy zapōmniyli!
Jedyn roz trefiył mu sie taki synek kajś ze Polski, co sam na Ślōnsk za robotōm prziwandrowoł. Tyn modziok bōł gryfny a wygodany, yno mioł jedyn feler: zdało mu sie, że na grubie yno za same sjyżdżani na dōł płacōm, a tam na dole nic robić niy trza! Styknie sie kaj we kōntku utulić, a spać wiela wlezie. I tu sie przerachowoł, bo starzik Johan dycki wszyjstek musioł mieć pod kōntrolōm! Jak mu sie tyn synek kajś zagawyndziył, to ôn poszoł go poszukać, a roz – dwa go znod. Bo roztōmiły modziok społ we takim miejscu, kaj starzik tyż czasym za modu podrzimowoł. Johan se to wziōn po lekutku! Uwiōnzoł szpugat do zieleźnego prynta, co mu bergmōny loska godali. Potym poszoł ku tymu zgniyłymu modziokowi, a zaczōn mu tym szpugatym jeździć po kicholu, ale synek sie yno ôganioł jak ôd muchōw! No to Johan go żgać zaczōn, ale tyn modzik dali niy stowoł yno sie wkurził, a wrzasknōł: Daj spokój!, ale ôczōw niy ôtworził, yno dymoł dali aże furczało! Wtynczos starzik poblindowoł mu po ôczach karbidkōm, a ryknōł basym: Gore! Za kwilka wszyjski bergmōny, co tam po blisku byli, ciepli sie ku szybowi. Pomiyndzy nimi bōł tyż tyn zgniły karlus, co sie wylōnk, że sie gruba wali, gibym podźwig sie ze spōnga i jak sornik skoczył ku szoli. Tyn synek trzōns sie a jynkoł tak, że kamraty mieli ciynżko go zrozumieć, ale w kōńcu sie kapli, że cosik ō Skarbniku godo.
– Co chcesz, ōd tego chopa? – spytoł sie go hajer Hanusik.
– Już tyle lat w Polsce mieszka – wypolył mody, co już troszka do sia prziszoł.– A dalej jakoś dziwnie gada! No bo co to jest: gore! Przecież mówi się „w górę”!
Ps. Dziynkuja panoczkowi Alojzowi Zimōńczykowi za pomōc we ślōnski korekcie.


text:
– Za modu toch bōła gibko jako sornik, a wyzgerno jako zgrzebek. Jak mi trocha lot przibyło, toch skokała jako modo, ale rozważno klaczka. A jak minyło dalszych dziesiynć lot, toch sie stała stateczno jako mamulka-gynś, co swoji stadko ku wodzie kludzi. Jak żech za dalszych dziesiynć lot ze tyj wody wylazła, toch już bōła yno jako ta szilkryjta na pyndale, łeb by chcioł do przodku, a dupa nazod ciōngła. I tak je do dzisio!
No troszka my se poszpasowali, ale teroz trza na poważnie pogodać! Ludzie niy radzi idōm do lazaretu, ale co zrobić jak potrza? Za ôstatnich piyńć lot jo sie tyż tam troszka należała, ale żodnego pokwolić niy moga, ani tych bezmała nojlepszych, co godajōm im „uniwersytecki”. Tam we wiynkszym powożaniu majōm nauka, a niy tego czowieka, co sie na nim uczōm. Jako wszyndy dochtorōw kupa, a szwesterōw mało! Te baby lotajōm jako muchy we latarze, bezto sie nikedy ze tym pacjyntym „chycōm”. Ôn pōmōce chce, a ône czasu na to ni majōm, skuli tego nerwy czasym stracōm a co ôdpyskujōm! A tak by to niy śmiało być, bo tyn chory mo doś sōm ze sobōm a trza go zrozumieć! Już słysza, jak keroś flyjgera godo:
– Jak żeś je tako mōndro, to przidź ku nōm do roboty!
Je prowda roztōmili, że to je ciynżki fach, bezto mie ani do gowy niy prziszło, cobych sie do taki szkoły wybrała. Bo ku tymu trza mieć powołani! Być mamulkōm, tyż niy ma leko, a jeszcze nōm żodyn za ta niyôcyniōno robota niy płaci! Z tym wszyjskim to je tak: jak co na sia weźniesz, to musisz potym wykōnać, choby strzały z nieba prały! I to je cołko tajymnica!
Ale jo se jednako myśla, że jak ôbie strōny troszka popuszczōm, to sie dogodać pōdzie! Roztōmiłe „siostrziczki” podziwejcie sie na tego zmierzłego pacyjynta łaskawszym ôkym i raczyj zamiast sie zaroz rozciepać, lepi troszka pobłoznujcie! A wy pacyjynty se wszyjskigo, co godajōm te babeczki tak zaroz do serca niy biercie! Bo przeca ône niy sōm złe na was, yno na ta swoja robota, a na to, że wiecznie im czasu brakuje! Moga pedzieć, że to działo, wiym to ze swojigo doświodczynio.
Chorym życza tego wyczakowanego zdrowio, a tym, co we szpitalach robiōm troszyczka wiyncy spokoju!


text:
Czom u Kijowi mnuoho cerkwuow i skuol wowk wziawsia
(Zapisy «bilśkowoju mowoju» z-za Buha)
Chocz może nemnuoho bilszczan pro siete znaje, «bilśkowoju mowoju» howorat ne ono w storonu Narwy, Hajnuwki i Simjaticz, ale toże daliej na połudeń – za Buhom. Same stamtuol, z seła Łomazy u Bilanśkomu (Bieło-Pudlaśkomu) powieti, majemo cikawy zapisy misciowoji mowy, kotory zrobiw łomazuweć Iwan Bessaraba (1850-1921) i opublikowaw 1903-ho roku u formi detalnoho opisu howuorki, proilustrowanoho narodnymi opowidaniami i słownikom. Na poczatok wybrali my z toho opowidanie pro cerkwu, szto zapałasia i w Kijowi wyszła, relihijno-fiłosofśku humoresku pro mużyka, szto – jak biblijny Adam – ne zumiew wderżatisia i poruszyw zaboronu, i szcze dwa, wże «czysto jazycznićki», mitołohiczny istoriji, jakije mieli pojasniuwati, skuol wzialisia wowk i busioł. Jak uważny czytaczie «NBiN» znajut, opowidanie pro busła w narodi dosiuol szcze żywoje – nedawno zapisaw joho u Pohrebach koło Kliszczel Łuka Bartoszuk (diwiś № 3/2016).
Publikacija była zroblana dla rosijśkoho czytacza, tomu j zahołowki, komentarie i prymietki do opowidań Beseraba napisaw po-rosijśkomu. Kob ne miszalisia wony z oryhinalnym tekstom narodnoju łomazuwśkoju howuorkoju, podajemo jich u perekładi kijuwśkoju literaturnoju mowoju. (red.)
Jak cerkwa prowałyłasia w zemlu i czomu w Kyjewi bahato cerkow
Każut lude, szczo na Hłuchowi1 koliś była cerkwa, no na Welikdeń zapałasia. Na Welikdeń, na perszy deń, koli lude wyszli iz cerkwy, baba zaczała tuju cerkwu zamitati i jak wdaryłasia nohoju o poroh, to zaklała: «A szczob taja cerkwa zapałasia!». I cerkwa zapałasia i wyszła w Kijowi. I de tulko zapadet´sia cerkwa, to wychodit w Kijowi i odtoho w Kijowi mnuoho cerkwuow. Jak pryjti na Welikdeń, na perszy deń, na Hłuch, de cerkwa zapałasia, i nahnutisia do samoji zemlie i słuchati, to czuti, jak w zwony zwoniat i jak śpiwajut w tuoj cerkwi2.
1) Hłuch – uroczyszcze w okołyci Łomaziw koło riczky Żelawy, de u dawnynu, za narodnym perekazom, isnuwała cerkwa.
2) Cej narodnyj perekaz, jak widhomin sywoji dawnyny, zaswidczuje cerkowno-relihijnyj zwjazok ruśkoho Zabużża z dawnim Kyjewom.
Pan i mużyk
W odnoho pana służyw liniwy mużyk. Jak stane mużyk do roboty, to wse narykaje na Adama: «Naszczo Adam zohriszyw w raju, a jak by ne zohriszyw, to wsiem dobre b żyłosia naświti: a teper rano treba wstawati i tiażko praciuwati». Poczuw pan, jak mużyk narykaje na Adama, zaklikaw joho do sebe i każe jemu: «Teper ty budesz panom: żywi sobie w mojich pokojach i niczoho ne robi; jież i pi, szczo tobie zachoczet´sia; śpi i leży, kuolko tobie schoczet´sia, – tuolko proszu tebe: nie zahladaj pod toj talier, szczo na stolie stojit». A pod talierom była mysz. Mużyk rad, szczo bude panowati. Żywe sobie wesioły mużyk w pańśkich pokojach, niczoho ne robit, a tuolko smaczno jiest i p’je, i dowho śpit. A mysz pod talierom deń i nuocz szelepaje, szelepaje. Wsioho u mużyka dowoli – i jidy, i pitia, tuolko joho kortit zahlanuti pod talier, szczo tam szelepaje, no bojit´sia pana rozhniewati. Chodit wuon po pokojach, wse rozhladaje, w okna wyhladaje, no wse odnuju dumku na-wmie maje, szczob zahlanuti pod talier, szczo tam takoje je. Terpiew, terpiew, a na treti deń i ne wyterpiew – podniaw troszki talier, a mysz szmyh pod joho rukoju i wtekła. Prychodit pan – słuchaje, a mysz ne szelepit; zahlanuw pod talier, a tam pusto. Mużyk zlakawsia, stojit i dryżyt, jak osina, a pan na joho kryczyt: «Ach ty, chame, jak-że ty smiejesz na Adama narykati, szczo wuon zohriszyw w raju, koli ty mojoho prykazania ne posłuchaw!». A mużyk buch jemu w nohi: «Oj, panoczku, oj ruodny muoj bat´ku! Bud´te łaskawy, ne hniewajtesia na mene durnoho – wże ja buolsz ne budu!». Pan wyhnaw mużyka z pokoju i prykazaw swojim słuham dobre joho poczastowati batohami. I mużyk nikoli wże ne narykaw na Adama.
Pro pochodżennia wowka
Jak Buoh stworyw świet, to czasto chodiw sobie po zemlie. Raz chtiew czort Boha nalakati: wylipiw iz hliny wowka i postawiw joho na dorozi. Koli Buoh zobaczyw toho wowka, to kryknuw: «Huża czorta!». Wowk schopiwsia i kinuwsia na czorta, a czort skoczyw na uolchu, i wowk tuolko jemu stehne obder, tak szczo z joho i krow potekła po derewi. I z toho czasu uolcha stała czerwonoju.
Pro pochodżennia busła (łełeky)
Zobaczyw Buoh, szczo nedobre zrobiw, szczo stworyw haduow, użuow, żabuow i jaszczurok: pozbiraw jich wsiech w miszok, zawjazaw joho i skazaw Iwanowi: «Iwane! Na, zanesi toj miszok w riku, tuolko ne zahladaj w miszok, a kiń joho w wodu». Wziaw Iwan miszok na pleczi j poniuos joho do riki. Jde sobie dorohoju, jde, a joho wsio kortit zahlanuti w miszok, szczo tam takoje je. Pryszow na muost, ne wyterpiw, i zaczaw rozwjazuwati miszok; jak tuolko troszki rozwjazaw, hadina wsia i powtikała, i popadała w wodu i porozbihałasia po zemlie. Tohdy Buoh skazaw Iwanowi: «Teper że zbiraj, Iwane, haduow, użuow, żabuow, pokuol ne pozbirajesz!». Iwan obernuwsia w bućna i chodit lietom i wesnoju po bołoti, zbiraje, zbiraje jich i ne może nijak pozbirati.
Za narodnym powirjam takoż wedmid´ pochodyt´ wid ludyny. Buseł w narodi wważajet´sia mow by swjatym ptachom. – I jakszczo ziwje hnizdo buseł komuś na strisi, to ce wważajet´sia wełykym szczastiam dla hospodarja.
Iwan BESSARABA
«Haд БyroM i HapBoю», 2020,№ 2, cTop. 18-19.
Na ilustraciji żywopysna kartyna Kyjewa j wyd na Dnipro u czas, koły ludy rozpowidały zapysani Iwanom Besaraboju nebylyci. Praworucz whori Andrijiwska cerkwa (XVIII st.), dali Podił z joho czysłennymy cerkwamy, najstarszi iz jakych buduwałys szcze u ranniomu seredniowiczci. Awtor kartyny ne wstanowłenyj.


text: Ze Złego Komorowa/Senftenberg. Kšuty termin w kalendarje Serbskeje wósady jo kužde lěto w awgusće serbsko-nimska namša we złykomorojskej Serbskej cerkwi. 39 namšarjow zbliska a zdaloka – mjazy nimi teke wótere namšaŕki w serbskej drastwje – jo pśichwatało 14. awgusta na 13. dwójorěcnu namšu nowšego casa w tej cerkwi, kótaraž zbytk lěta słužy ako bergaŕski dom. K drugemu razoju jo se swěśiła lětosna Bóža słužba ako ekumeniska, rozměj na mšy stej pśepšosyłej gromaźe ewangelska a katolska wósada we Złem Komorowje. Liturgiske nawjedowanje stej měłej ewangelski faraŕ Manfred Schwarz a faraŕ Udo Jäkel wót katolskeje wósady swětego Pětša a Pawoła. Na wupokazanu wašnju su sobu statkowali dr. Madlena Norbergowa z cytanim, kantor Wilfried Wilke na piano a Ginter Pawliš pśi organizaciji.


text:
Pòd parolą “JO! dlô kaszëbsczégò Linuksa” mómë zrëszoné starnã wspiarcô dlô kaszëbsczégò Linuxa. Jak narô blós z jednëma pòdstarnama dolmaczënkù pùltu KDE na kaszëbsczi.
Ò sami deji pisôł ju Michôł ù se, a jô sóm na fòrumie przë starnach
Kaszubia.com. Fòrum to òstałó zrëszoné z mëslą ò kaszëbsczim Linuxe – mòże jeden, czë drëdżi czëtińc to ju dozdrzôł. Nie je mòżno gwës narô rzec ò wiôldżi aktiwnocë na nim, je òno narô (dlô naju dwóch) placã do archiwizowaniô rozwiju sami ùdbë – mòże z czasã sã to jesz jakò rëszi. (Dodòné pòzdze: fòrum òstało zamkniãté bez zwëczajny felënk lëdzi do wespółrobòtë) Cawnota wëzdrzi jak narô tak, że kòncentrëjema sã na dolmaczënkù desktopù KDE, bë chòc z tim póńc do przódkù ë wëdostac z niegò – z czasã – fùlwôrny kaszëbsczi pùlt. Paralerno dodôwômë téż naji dolmaczënczi do ùdbë Ubuntu Linux, bë na nen ôrt wëdostac jak narô chòc jedną distribùcëjã jakô bë zamëkôła w se dzéle w kaszëbsczim jãzëkù.
Czas pòkôże jak sã to rozwinie. Mògã òd se le rzec, że te robòczé dzéle jaczich ju ù se na kòmpùtrach brëkùjemë wëzdrzą fejn ë są w sztãdze kąsk pòdbùdowiwac do dzalszi robòtë.
Wicy wëdowiédzë pò kaszëbskù:
linuxcsb.org kde.linuxcsb.org
- KashubianTeam przë Ubuntu


text:
Babsko Taszka Kosmetyczka
35.00 zł
Babsko Taszka Kosmetyczka
Taszka dlo kożdej frelki co lubi mieć ornong we taszy i inkszych klamotach. Wszyjskie napisy som do szpasu, żodno frelka niy musi mieć we taszce myjtermasu, figurki łoskara abo strzewików na kromflekach. Dyć niy musi tyż lubieć jak ja chop chyci i przpipnie szpangami 😉
Taszka na klamoty po polsku to je torba na różne rzeczy.
Srogoś taśki: 23x23x11cm
Pojemność 5L, taszka zapinano na zamek. Niy można prać, styknie lekko przepucować szmatką.


text:
Karakalpakšćina
Karakalpakšćina (Қapaқaлпaқ Tили, Qaraqalpaq tili) je rěč ze skupiny turkskich rěčow, kotraž je wusko přiwuzna z kazachšćinu.
Wona rěči so wot něhdźe 584.000 ludźi w Kazachstanje a Uzbekistanje rěči,[1] předewšěm w awtonomnej republice Karakalpakistanje na juhu něhdyšeho Aralskeho jězora, hdźež ma tež status hamtskeje rěče.
Karakalpakšćina pisa so hakle wot lěta 1924. Najprjedy wužiwaše so modifikowana wersija arabskeho alfabeta, ale hižo wot 1927 jednotny turkowski alfabet. W běhu rusifikacije zawjedźechu w lěće 1940 za nimale wšě rěče Sowjetskeho zwjazka kyriliski alfabet. Po rozpadźe Sowjetskeho zwjazka přiwzachu Karakalpakojo w lěće 1997 přiměrjeny turkowski alfabet z łaćonskimi pismikami, kotryž so w podobnej formje tež za uzbekšćinu wužiwa.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Karakalpak// A language of Uzbekistan
LiteraturaWobdźěłać
- Northeastern Karakalpak// Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016)
- Southeastern Karakalpak// Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016)


text:
Zakład za seriju portretowych rysowankow Iris Brankačkoweje su dokumenty z tak mjenowanych rasowědnych přepytowanjow w nacionalsocialistiskim času ze serbskeje Łužicy. Tež wój sće so zhromadnje z Fabianom Jacobsom z tutej temu zaběrał. Hdy so přepytowanja wotměwachu?
Tute »rasowědne« přepytowanja wotměwachu so w 1920tych a 1930tych lětach we Łužicy. Započachu so hižo do přewzaća mocy přez nacionalsocialistow a wotpowědowachu tehdyšemu duchej časa w antropologisko-medicinskim slědźenju. Rasowa teorija bě jedna z teorijow, z kotrymiž wědomosć tehdy dźěłaše. Započinaše so hižo w 19. lětstotku a mjez wědomostnikami jewi so tež wulke mjeno Rudolf Virchow. Znaty medicinar je rasowědne přepytowanja přewjedł a hižo Łužicu sobu wobkedźbował. Hladajo na přiběracy nacionalsocializm dóstachu přepytowanja w mjenowanych lětach přidatnu politisku dimensiju.


text:
Przajecie tłumom na szlakach w górach? Ja? To nie jedźcie w Tatry Niżne 😉
Spani miałach obsztalowane w Chacie Magurka, blank pojszodku Tater Niżnych, cołki w głuszy, w malućki wiosce pojszodku lasa
Moi klimaty! Szlaki odchodziyły spod domku przez to nie trza było nikaj jeździć yny wylyźć z chałupy i heja do lasa! A jaki 600 metrów wyżyj zaczynała sie grań kiero kludzi przez całe Tatry Niżne z kulminacjōm na górze Dumbier (2043 m npm).
Piyrszy dziyń zacznył sie dojś dziwnie. Z samuśkigo rana spotkałach na szlaku jakigoś grzibiorza.
Panoczek sie zdziwiył że jo chodza po górach sama i zacznył fandzolić że przeca tu som niedźwiedzie!
Nie boja sie tak sama po lasach szwyndać? Zaśmiołach mu sie w nos i padałach że pewnie co nejwyży wiewiórka spotkōm. Ale dyć yno uszłach trocha i wyobraźnia zaczła robić swoi. A co jak tyn stary purt mo rycht?
Misie w górach to żodno nowość, ludzie czasym wciepujōm filmy na jutuba jak to niedźwiedzia widzieli przi szlaku. Co zrobić jak spotkōm jakigo misia?? Ciepnyć klapsznita żeby sie doł do tego a jo w tym czasie… na strōm? Bezmała niedźwiedzie poradzōm wlazować na strōmy ganc sprawniyj niż ludzie… Hmmm… A monej tyn pieroński chłop chcioł mie za błozna zrobić i nasfol chcioł wylynkać?
I taki to rozmyślania sie mie trzimały bito godzina. Moc sie nachodziyłach po górach za żywota ale nigdy sama, beztuż jeżech nie prziwyknyto. W końcu stwierdziyłach że trefi mi sie wracać, tak źle mi sie szło. Ale przidarzyło mi sie i dojrzałach ludzi kōnsek dali. No to jo w te pyndy, ruszyłach pryndko przedsia coby wreszcie sie poczuć trocha bezpieczniyj. Potym już było fajnie…
Na grani piykne widoki, przestrzyń i spokój. Nikiedy aż dzwoniyło w uszach z tej ciszy – super rzecz!
Miałach dobre tympo, szło mi sie dobrze to i trasa sie zrobiyła zacno – przez Chabenec i Kotliska aż po Skalka (1980 m npm). Na wieczór cało, zdrowo i uradowano doczłapałach do chatki, już mi sie aji śmioć chciało z tego gupigo strachu z rana. Tako staro a jeszcze sie do zbałamōncić!
Na drugi dziyń poszłach se ganc w drugo strona – kierunek Velka Chochula
Niestety w pogodzie stoło że po połedniu mo fest padać. Beztuż śpiychałach sie rano i zaś miałach fajne tympo na szlaku. Chmury na niebie straszyły i leko obcyrklowałach że rychtyk bydzie padać. Ale nic to, maszyruja przed sia!
Pogoda jako tako sie utrzimała przez pora godzin, nawet było lepszy niż piyrszego dnia bo nie było hycu. No ale w końcu dopod mie deszcz. Jo sie tam wody nie boja, jak se w górach sipi to idzie strzimać. Ale jakby sie trefiyła jako ulywa to niewesoło. Beztuż stwierdziyłach że pomału trza zawracać. I tak to wszysko wisiało na włosku, w okolicach rōncz widziałach jak leje to tu to tam. Przi schodzyniu zaś mie chyciył deszcz ale co tam!
Za chwila już siedziałach w krzach i pocieszałach sie borówkami
Moc ich tam było, widać że żodyn nie wyzbiyroł.
Fajne górki z tych Niżnych Tater, człowiek sie dużo nie zmorzi przi chodzyniu, widoki przepiykne a ku tymu mało gawiedzi na szlakach.
Polecom!


text:
Lěto Zejlerja a Kocora 2022
z 30 zarjadowanjemi a 340 spěwarjemi z cyłeje Łužicy jako wjeršk
Składnostnje 200. narodnin Korle Awgusta Kocora (* 3.12.1822) a 150. posmjertnin Handrija Zejlerja († 15.10.1872) je Domowina 2022 k lětu Zejlerja a Kocora wuwowała. W tutym lěće so něhdźe 30 zarjadowanjow a akcijow wotměje, z kotrymiž dopomina so na skutkowanje a kulturne herbstwo tuteju wusahowaceju wosobinow našich stawiznow.
Najznaćiša twórba dołheho wunošneho zhromadneho dźěła a přećelstwa mjez basnikom Zejlerjom a komponistom Kocorom bě zjawna premjera spěwa „Rjana Łužica“ na prěnim serbskim spěwanskim swjedźenju 1845 w Budyšinje. W lětach po swjedźenju bywaše spěw dale a woblubowaniši a sta so tak ze serbskej hymnu. Wučer a etnograf Hendrich Jordan tekst pozdźišo do delnjoserbšćiny přełoži a spisowaćel Kito Lorenc přebasni jón do němskeje rěče.
K tomu wuńdźe nowa CDka, na kotrejž předstaja so serbska hymna w hornjoserbskej, delnjoserbskej a němskej wersiji. Nahrawało je so nowe wobdźěłanje Oksany Weingardt za mały komorny orchester ze studentami Drježdźanskeje Wysokeje šule za hudźbu “Carl Maria von Weber” a dalšimi hudźbnikami. Cdka móže so w našim wobchodźe skazać.
Zarjadowanja
Wjeršk „Lěta Zejlerja a Kocora“ dnja 29.10.2022 w Budyskej Krónje budźe na prěni serbski spěwanski swjedźeń nawjazować. Hižo 340 spěwarkow a spěwarjow z cyłeje Łužicy je so na tute zarjadowanje přizjewiło. A zajimowany publikum móže zarjadowanje přez livestream sobu dožiwić.
Dalše zarjadowanja budu n.př. Nalětni koncert chóra LIPA, 76. Serbski cyrkwinski dźeń w Bukecach z wšelakimi zarjadowanjemi, předstajenje oratorija “Podlěćo” z chórami Lubijskeje eforije, spěwny wječor z Wólbernosćemi, komorny hudźbny wječor z kompozicijemi K. A. Kocora, předstajenje oratorija “Israelowa zrudoba a tróšt” a wjele dalšich. Zarjadowanja namakaće na stronach Domowiny a tež w našej serbskej protyce, woznamjenjene z logom lěta Zejlerja a Kocora.


text: Lěćna přestawka je nimo, sportowe sezony zaso startuja respektiwnje du do poslednjeje horceje fazy před zymu. Za Budyskich kolesowarjow je spočatk septembra stajnje rjane dožiwjenje a mjeztym hižo tradicija, wobdźělić so na čěskim wubědźowanju Tour de Zeleňák, kotrež wjedźe wot Rumburka stajnje horje a dele po Šluknovskim wuběžku. Lětsa je so za Budyšanow wosebje wudaniło, dokelž docpěchu jedne cyłkowne dobyće a jedne druhe městno w starobnej klasy w sylnje wobsadźenym a tež wot čěskich medijow přewodźenym wubědźowanju.


text:
Mōm nadzieja, że żołdyn1 z Wołs2 niy wejźnie3 tego miana4 dosłownie i niy bydzie5 szukoł we lejsie6 pod krzokym7 takego kōnska maszkytōw. Licentia poetica moge sie trefić8 nawet we receptach9. Ze lasa niy bōły10 ani ôstrangi11, ani jagody, kere12 żech sam wciep13, ale za starego piyrwy14 to właśnie tam- a niy we zygrōdce15– szło je trefić16. To je ciasto bez pieczynia, a właśnie take recepty17 nojbarzi lubiymy, jak na dworze je hic18 i czowiek łajzi19 daleko ôd bratruły20. Niy za słodke, fajnie chōdne21, ze fataminami22… nic wiyncyj nōm nie trza23.
Co potrza?
300 g jagodōw- joł żech doł24 tych hamarykańskich
200 g ôstrangōw (niyftorzy gołdajōm25 na nie tyż dziady)
500 g mascarpōne
5 łeżek żelatyny
4-5 łeżek cukru
400 g petitkōw abo jakiś inkszych kyjksōw26
Narychtujcie27 sie wiynkszoł28 prostokōntnoł blacha i wyłōżcie jōm papiōrym do pieczynioł. Na spodek poukłołdejcie- jedyn przi drugim- kyjksy. Uwarzcie29 szklōnka wody ze dwiyma łeżkami cukru i ôzpuśćcie30 w ni31 dwie łeżki żelatyny. Jak woda leko ochōdnie32, wymiyszejcie jōm porzōndnie ze mascarpōne. Na poukłołdane kyjksy powciepujcie33 jagody, zalyjcie to masōm ze mascarpōne i wrojście34 do lodōwki, żeby trocha stynżało. Przetrzyjcie ôstrangi bez sitko- strasznie mie nerwujōm we deserech ichnie35 pestki. To, co ôstanie na sitku (pestki i trocha soku), wrojście do jakego garca, nalyjcie tam 3 szklōnki wody, wciepcie 2 abo 3 łeżki cukru i uwołrzcie- niy bydymy przeca marnowali tego smaku. Jak sie uwarzi, to przecedźcie, wytrzajście36 pestki, a do tego wywaru dejcie 3 łeżki żelatyny i wymiyszejcie. Niyskorzi wciepcie do tego jeszcze te przetarte ôstrangi. Wyciōngcie37 blacha ze lodōwki i na połowie wyłōżcie kyjksy i na to wlyjcie galaretka ze ôstrangōw. Tera na połra godzin do lodōwki. Jak już fajnie stynżeje, wyciōngcie (nojlepi na drugi dziyń) te ciasto ze blachy i przetnijcie na poła38. Na ta poła z kyjksami wciepcie poła ciasta bez kyjksōw na wiyrchu- nojlepi przetnijcie tyż tyn papiōr, ustołwcie jedna poła nad drugōm, symnijcie papiōr ze jednyj strōny, połōżcie jōm i jak bydziecie ściōngać reszta papiōru, to kładźcie wiyrchnioł warstwa na dolnoł. Niy je to ajnfachowe39, ale potyn mōmy take fajne warstwowe ciasto. Smacznego 🙂
1żaden
2Was
3weźmie
4nazwy
5będzie
6lesie
7krzakiem
8zdarzyć
9przepis
10były; ō- samogłoska w wymowie między o i u
11jeżyny; ô= ło
12które
13wrzuciłem
14dawniej
15ogrodzie
16spotkać
17przepisów
18upał
19chodzi
20piekarnika
21chłodne
22witaminami
23potrzeba
24dałem
25mówią
26herbatników
27przygotujcie
28większą
29zagotujcie
30rozpuśćcie
31niej
32ostudzi się
33powrzucajcie
34włóżcie
35ich
36wyrzućcie
37wyjmijcie
38pół
39proste


text:
Wielkanoc coroz to bliżyj i trza sie pomału1 brać za jedzynie, kerego2 niy moge zabraknōńć przi świōntecznym fajrowaniu3. Za starego piyrwy we moji familiji niy bōło, jakby to dzisiaj pedzieć4, za kans5 „tradycji kulinarnych”. We Wielki Piōntek sie zjedli śledzia, a na niydziela bōły kroszōnki, szinka i kołocz. Tera sie to trocha zmiynio i nawet w tych chałpach, kaj6 piyrwy ło świyncōnce ani niy słyszeli, to tera we Wielkoł Sobota cisnōm7 do kojścioła ze koszyczkym. A jak idzie o słodkojści, to jak czowiek sie pomyśli ło Wielkanocy, to zarozki moł we łebie8 syrnik. Możno to i dō nołs prziszło ze Rusyji9, kaj sie na te Świynta zawsze jy Pascha? Syr i jajca sōm symbolym łod nowego życia, a te wszyske bakalie to richtig10 luksus i czowiek zarozki wiy, że to niy je byle jaki dziyń. Tyn mōj syrnik niy bydzie za wymyślny i bez to nawet te ludzie, co to im niy nojbliżyj do pieczynioł, dajōm sie śnim11 rada.
Co potrza?
Czorne:
40 dkg mōnki pszynny
2 łeżki cukru
1 łeżeczka proszku do pieczynioł
200 g masła
2 łeżki kakao
4-5 łeżek śmiytōnki (12 abo 18%)
kapka arōmatu rumowego
Biołe:
1 kg syra (nojlepi ze wiaderka, bajecie mieć mani12 roboty)
połra łeżek śmiytōnki- idzie pedzieć, że mogecie sam dać reszta śmiytōnki, jak żejście mieli akurat take małe pudełko
1 łeżka masła
25 dkg cukru
2 łeżki kartofylmyjlu13
4 jajca
1/3 szklōnki rodzynek
1/3 szklonki pokrōnych suszōnych moreli
2-4 łeżek rumu
Nojprzōd14 sie zalyjcie te rodzynki rumym- nojlepi kebyjście sie to zrobiyli dziyń pryndzyj.
Tera wszyske „czorne” składniki wciepcie do jaki miski, zagniyćcie, zróbcie sie z nich 2 kulki i wrojście na godzinka do zamrażalki. I nim sie wejźniecie za dalszoł robota, to mołcie kans czasu na kafyj abo i na klachy15 ze jakōm kōmratkōm16 😉
Jak już we zamrażalce te nasze „czorne” ciasto bydzie fajnie twardōńć, to sie oddzielcie biołka łod żōłtek- żōłtka dejcie do jaki wiynkszyj miski, a biołka we jaki mańszyj utrzaskejcie17 na sztajfno18 piana. Do żōłtek dejcie cuker i wymiksujcie. Niyskorzi19 dejcie tam śmiytōnka, masło, kartofylmyjl i syr. Jak już te wszyske składniki sie wymiyszajōm, to wciepcie tam piana i za chwila tyż te rodzynki i morele.
Rozgrzyjcie piec na 200 stopni i przigotujcie sie forma. Mogecie sie tyn syrnik dać i do taki kwadratowyj formy- wtedy bajecie20 mieć go trocha niższy- abo do normalnyj tortownicy.
Wyciōngcie ze zamrażalki te „czorne” ciasto, wejście sie jake tarło21 i na tych srogich22 łoczkach potrzyjcie na spodek formy jedna kulka. Na to wylyjcie syrnik, a na wiyrch23 zajś przidzie ta potarto kulka „czornego”.
Wrojście24 go do pieca nojprzōd na 10 min na 200 stopni, a potyn sie zmniyjszcie tymperatura na 180 i niech sie łon tam siedzi ze 40 abo 50 minut. Pod kōniec patrzcie, żeby sie niy przipołlōł25, bo przeca26 kołżdy piec je inkszy i trza dołwać pozōr27. Jak byjście tyn syrnik robiyli we tortownicy, to na pewno bydzie musioł siedzieć we piecu chwila dużi.
Tera nōm już yno łostało poczekać, żeby tyn nasz syrnik sie trocha ochōdziōł i… smacznego 🙂
1powoli
2którego
3świętowaniu
4powiedzieć
5dużo
6gdzie
7idą
8głowie
9Rosji
10prawdziwy
11z nim
12mniej
13mąka ziemniaczana
14najpierw
15rozmowy
16koleżanką
17ubijcie
18sztywną
19później
20będziecie
21tarkę
22dużych
23górę
24włóżcie
25przypalił
26przecież
27uważać