text:
Wot lěta 2020 maja nowu stajnu wustajeńcu. Za čas korony njeje přistupna była, ale wotwonka a nutřka na dworje kaž tež horjeka na »nasypje« hrodźišća smědźachmy so njedźelu, na dnju maćerje wuchodźować. W darmotnje nam do kašćika tyknjenej němskej nowinje běchu na prěnjej stronje wšěm maćerjam na čestny dźeń slubili kusk burskeho tykanca a šalku kofeja: darmo. Předawarce pječwow, piwa, kofeja a limonady pak njeběštej tak zahe připołdnju nowinu hišće čitałoj.
Wujasnjenske stawizniske tafle we wonkownym dźělu muzeja su so dwurěčnje zešlachćiłe: mjenujcy němsce a jendźelsce. Serbšćinu dale wšudźe podarmo pytaš. Jeničce na pisanej chorhoji nad zachodom čitach samlutke słowo »WITAJ«. Ani minimum wočakowanjow, zo bychu so znajmjeńša mjena tudyšich městow a wsow dwurěčnje podali, njeje so spjelnił. Za nowe wuhotowanje, to dyrbi so připrajić, su so zjawne srědki wužiwali. Tež z dawkow serbskich dźěławych.
Knigły su na njewócakowany a fryšny part wěcejrěcne: Glědajucy na pó móžnosći šyroku celowu kupku cytarjow jo głowna rěc wopisowanja nimšćina. Generelnje dwójorěcne (serbske a nimske) su nadpise. Pśi tom jo layout taki, až serbska wersija bijo wěcej do wócowu. To se stawa subtilnje, pśez pozicioněrowanje na boce resp. w smužce a nic pśez grafiske wuzwignjenje. Pśez to, až numerěrowanje jo zwězane ze serbskimi nadpismami, statkujo nimski pendant ako »dodany pśełožk«. To pśewrośijo zwuconosći. Cesto dosć źe jo tak, až statkujo serbski pśełožk ako (alibijowy) pśidank. W recensěrowanem słowniku pak matej dolnoserbšćina a nimšćina rowne pšawo. To lažy teke na tom, až pódawaju se w słownikowem źěłu jano serbske wejsańske mjenja, kótarež móžo se cytaŕ – jo-li trjeba – slězy z pomocu registra pśestajiś do nimšćiny. Pśez strukturu jadnotliwych artiklow serbšćina na wjele bokach dominěrujo.
Spócetne grichiske słowo kpίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa. Jo pak jano jadna wěrnosć, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.
Zawodny nastawk Symana Pětra Cyža w zašłym Rozhledźe je nas do swěta wuspěšnych młodych muži wjedł, kotrychž žiwjenje so w start-upach wothrawa. Myslenje a rěč stej w tutych kruhach dominowanej wot jendźelskeho marketing-wokabulara a šmóratko je jim najwažniše woknješko do swěta.
Prašamoj pak so: Što činja poprawom serbske holcy, žony a maćerje? Što je z Madlenu, Vanessu, Hańžku, Marku a Terezu? Je so ze zwučenosće abo ignorancy na nje zabyło? Nimaja wone městno we wuspěšnym wobswěće digitalnych start-upow? Sedźi Hańžka z bobriju małych dźěći sama doma, trochu wostudźena do šmóratka hladajo, hač so přećelkam lěpje njewjedźe?
A njeje ćeta Madlena wnučkam w Mnichowje za čas zawrjenych pěstowarnjow a šulow stajnje popołdnju w pjećich serbske stawizny čitała? A njejsu Vanessu hakle loni do šefoweje etaže woneho start-upa powołali, w kotrymž Michał dźěła? Wo dračinje so přećiwo muskim kolegam a jich syćam přesadźić powěda přećelkam hakle po třećim winje.
A Marka, kiž hižo třeći měsac wo poćahu mjez formu, funkciju a wobsahom přemysluje? Bórze ma masterowe dźěło wotedać a hišće waha, kak měła mjezsobne wobwliwowanje najlěpje sformulować. Je sej wěsta, zo njeje wot formy a funkcije njewotwisneho wobsaha.
W lěśe 2014 jo se w Lipsku kapała Serbska reja załožyła. Wót zachopjeńka sem su kśěli cłonki, kenž maju serbski, nimski, amerikański abo bulgarski póchad, z pomocu serbskeje reje luźi ze wšakorakich kulturow zgromaźiś. Wósebnje glědaju pśi tom na młodych luźi. Kaž to w folk-scenje nałog jo, graju k tomu na wšakich instrumentach z cełego swěta (akordeon, klucate fidle/Nyckelharpa, gitara, dudy, šalmaja, kontrabas, mały pólski bas, bubon, triangel, fidle, brumejza, okarina, flejta). Wósebnosć jo, až gerce (Beth Fogleman, Clemens Isensee, Fabian Jacobs, Gregor Kliem, Jan Thiessen, Robin Brück) njespiwaju. Tak móžo słuchar teke mimo znajobnosći serbšćiny pśistup k serbskej kulturje namakaś. Mimo togo stej Theresa Jacobsowa a Gregori Marinov jano za nawjedowanje rejow zagronitej, w tom pódpěrowanej wót G. Kliema a B. Foglemana.Serbska reja, Traditional Sorbian Dance Music, Załožba za serbski lud 2020, 11,90 €Na koncertach njepógónjuju wóni luźi jano k rejowanju, ale pokazuju jim teke, kak to źo. To jo samo we Łužycy źeń a wěcej trjebne, dokulaž běso drje pśed tśiźasća lětami hyšći normalnje, až su camprowarje a zapustarje z góspodarjami ludowe reje rejowali, ale to se zgubujo wót lěta k lětu. Kulturny łamk 1990ych lět se pokazujo wšuźi, źož na jsy gósćeńce ze zalom njejsu mógali w nowem góspodaŕskem systemje pśežywiś. Źož rejowański zal njejo, tam reja njejo a teke dalejdawanje rejowańskeje tradicije staršeje generacije na młodu móžno njejo. Rejowańska šula w měsće glěda rědko na łužyske reje ako Annemarie-polku/Marijanku/Katyržinku abo Rheinländer, kótaryž w Póryńskej zewšym znate njejo. W běgu casa jo se gercam Serbskeje reje raźiło, swóju wašnju, swój stil namakaś. Wšojadno, lěc na koncerśe abo w serbskem radijowem programje, jo ned wusłyšaś, až Serbska reja grajo. Prědna cejdejka kupki jo łoni w oktoberje wujšła. Nagrawana jo wót Jean-Baptiste Meyrieux w Tyšaric brožni w Dešnje a w Off Road studiju Lipsk a mastering jo zgótował Joseph DeJarnette ze Studio 808A w USA. Ako gósći su Carolina Eyck, Johanna Isselstein a Torben Schmeiduch na tereminje, klucatych fidlach a dudach (Hümmelchen) słyšaś, ale teke njeznata dolnoserbska spiwaŕka Lowiza Glodowa z Drjenowa. Spiwa wobej spiwaŕce stwóritej ze spiwanim z lěta 1957 resp. 1976 historiski wobłuk kóła jadenadwaźasća nowych interpretacijow serbskich ludowych spiwow w rejowanju. Luźam, kenž chójźe tam a zas na serbski koncert abo słuchaju serbskej programa rbb a MDR, jo wjele spiwow cd »Serbska reja – Traditional Sorbian Dance Music« znatych, som se pak wěsty, až jo w zachadnych styrźasća lětach lěbda něchten k tym spiwam rejował. Togodla jo witane, až w kniglickach (booklet) k cejdejce se rozkładujo, kak se kužda reja rejujo a wótkul pśiźo. Jo ga jasnje, až serbska rejowańska kultura jo pó źělach mjazynarodna, dokulaž Łužyca jo wesrjejź Europy. Polku a walcyk njejsu se Serby wumyslili. Nimska swójoraznosć kupki »Silbermond« njejo muzika, ale nimska rěc. Swójoraznosć serbskich rejow jo wótergi »jano« instrumentěrowanje. Pśechwatanje na cejdejce »Serbska reja« jo za mnjo było, až woblubowany »Do Popojc ja njepójdu« jo měł něga rytmus pólskeje reje »Wiwat« a jo dwójostup (Zweitritt). Ale jaden Retoroman jo mě raz gronił, až móžomy L. Hauptoju a J. A. Smoleroju za »Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow« wjelgin źěkowne byś, dokulaž stej zběrałej hyšći serbske ludowe spiwy w spócetnej muzikaliskej formje. Retoromaniske ludowe spiwy su se akle zběrali, ako jo se južo we wšyknych dołach šwicaŕskego kantona Graubünden/Grischun akordeon zadomił. Togodla su ten cas južo skóro wšykno tak spiwali, až jo móžno było k tomu derje na akordonje graś.
Za ekspertow teorije serbskego rejowanja su mimo togo teke take informacije w kniglickach cejdejki zajmne, až »Hanzo Nabok« słuša k pórowym rejam pód pomjenjenim »šotiski«, a až jo »W kałkojskem łužku« polonejza, dokulaž źinsa njemyslimy pśi polonejzy na měrnu reju, ale na luštny karnewal. Gaž myslim se na móju sotśinu źowku, som se pak wěsty, až njejo jej pśi rejowanju informacija wjelgin wažna, až jo slěpjański »Z hulědkom« (górnoserbski: Z wuhladkom ja za swojej Hanku hladam) wjerćak (Dreher). To groni, až móžo kuždy pśisłuchaŕ něco nowego pśiwuknuś. Tak stej byłej za mnjo »Šołta chcył mi dźowku dać«, pisnje wózjawjony 1843, a »Wendischer Tantz«, prědny raz wózjawjony 1790, nowosći. Ale ako luź, kenž južo 36 lět serbske ludowe spiwanje woplěwa, mam za škódu, až gerce skóro kuždy stary muzikowy kus wariěruju. Tak jo śěžko sobu spiwaś. Lěc jo to »Ach, ty lesny rjany luby mój« (w Dolnej Łužycy skerjej znaty ako »Gaby mója gubka wódu piła«) abo dalšne ludowe spiwy ako »Hanka, ty brune wóčko«, »Do drjowa« abo teke »Ty sy taka wijkotata« (wěcej znaty ako »Daj mě jadno jajko«). Cłonki Serbskeje reje njeby byli prědne muzikanty, kenž se mysle, až spiwarjam su noty wažnjejše ako wejsańska spiwańska tradicija abo znatosć melodije z rozgłosa. Nowa interpretacija wótpowědujo cesto źinsajšnym zwuconym wašnjam słuchanja. Tak by antiwójnski spiw »Stoj ta lipa« bźez mjazygraśa wóstudny zněł. Ale ako jo kupka JANKAHANKA 2014 cejdejku wudała, na kótarejž su wšykne serbske ludowe spiwy nowy aranžement dostali, su gerce wěźeli, až górnoserbskim młodostnym su serbske ludowe spiwy znate a źěl młoźinskeje kultury. W Dolnej Łužycy smy južo wjasołe, gaž 50lětny wumějo melodije tśich serbskich ludowych spiwow. W tom su tudejše Serby Nimcam bejnje blisko, tomu »ludoju prědneje štucki«. Tekst drugeje štucki jo zwětšego: »Lala lala lalala.«
Zwučene móžnosće wuměłskeho skutkowanja su so wot nalěća zańdźeneho lěta pandemije dla tež za čłonkow a čłonow Zwjazka serbskich wuměłcow zasadnje změnili. Nadobo njemóžachu so mj. dr. nimale žane zjawne čitanja wjac přewjesć. Tohodla bě nuznje trěbne za alternatiwami pytać. Předsydstwo ZSW je zrodźiło mysličku za nowu formu tak mjenowanych »digitalnych čitanjow«.
Spočatnje bě předwidźane, zo awtorki a awtorojo wurězki ze swojich twórbow čitaja kaž dotal, jenož bjez publikuma. Tuto měło so w jednym přeběhu přirunujo live-streamej ›wotfilmować‹ a bjez wulkich wobdźěłanjow online stajić. W běhu połlětnych koncepcionelnych a wobsahowych přihotow pak so mi wuwědomi, zo žada a zasłuži sej kóždy jednotliwy literarny přinošk swójski charakter prezentacije. Hižo wšelakorosć za prěnju nahrawansku seriju namjetowanych přinoškow wuwabi kreatiwitu při dramaturgiskim zapołoženju scenow. Zdobom pokazaja pandemiske wobstejnosće ćim wočiwidnišo trěbnosć, wuwić serbskorěčne poskitki tež t. mj. programowych studijowych produkcijow, přidatnje k žurnalistiskim přinoškam w telewizijnych magacinach.
Žurnalist Mendel Ošerowič, po pochadźe ukrainski Žid z Trostjaneca na Ukrainje zapućowaše 1910 do Ameriki, hdźež wot 1914 w New Yorku za socialistisce wusměrjenu nowinu »Forverts – Jewish daily Forward«, kotraž wuńdźe w jidišćinje, pisaše. Politisce so jako socialist wuznawaše. Wot februara hač do měrca lěta 1932 wopyta Sowjetski zwjazk, mjez druhim swoju ukrainsku domiznu. Běše to runje wona doba, w kotrejž so hižo eksistowaca hłodowa kriza na hač do lěta 1933 trajacu hłodowu katastrofu rozšěri a do tak mjenowaneho holodomora přeńdźe, kotryž sej, tak so zdźěla trochuje, 13 % ludnosće jako wopor žadaše.1Mendel Osherowitch, How people live in Soviet Russia. Impressions from a journey, wud. Lubomyr Y. Luciuk, z jidišćiny přełožił Sharon Power, Holodomor: Occasional papers series # 3, The Kashtan Press 2020Rezultat jeho zapiskow běše zwjazk »Vi Menshen Leben in Sovet Rusland: impressions from a journey«. Jako něhdyšemu domoródnemu, kotryž wobknježeše jidišćinu, ukrainšćinu a rušćinu, spožčichu so hinaše a bóle realistiske dohlady do žiwjenja w Sowjetskim zwjazku, přewažnje w Ukrainskej S. S. R. hač druhim wukrajnym žurnalistam. Spis Ošerowiča zestaja so ze zawodneho słowa a sćěhowacych 19 kapitlow, rjadowanych do wotrězkow. W přełožku poda wudawar Ljubomir Luciuk hišće zawod do tematiki knihi a krótki zapis wo awtorje. Wěnuje so tež prašenju, čehodla so Ošerowič ženje njeje wo přełožk tutoho teksta a dalšich z jidišćiny do jendźelšćiny prócował, hačkuli běše tež w amerisko-ukrainskich kruhach jako žurnalist znaty. Jězba Ošerowiča započina so w Moskwje a wjedźe jeho přez ródne město Trostjanec do Rostowa a Charkiwa, skónčnje do Odessy a Tulchyna. Při tym nazhoni nuzu jednorych ludźi, rozmołwja so w ćahach z wjesnjanami, přebywa jednu nóc na Charkiwskim dwórnišću, nazhoni nahlady oficěrow a nowych elitow, wobkedźbuje spad nabožneho žiwjenja židowskich krajanow, wopyta jako wukrajny žurnalist fabriku a hišće wjele wjace. W Moskwje zetka swojeho wo někotre lěta młódšeho bratra Buzia, kotryž jeho hač do Trostjaneca přewodźeše a kotrehož přisłušnosć k tajnej słužbje so za Ošerowiča w běhu jězby jako wužitna wopokaza. Druhi bratr je mjeztym tohorunja do knježaceje funkcije postupił, dušinje stwjerdnjeny a stražuje z brónju w domiznje nad wotedaćom zežiwidłow ze stron burow. Mjeztym zo chuduške žiwjenske poměry so hižo w Moskwje absurdne zdadźa, a to samo pola přistajenych knježerstwa a »lěpšich ludźi«, zhoni awtor tule k prěnjemu razej wo hłodowej katastrofje na Ukrainje. Spočatnje nochcyše to wěrić, dokelž drje běše Ukraina přeco »žitna komorka« Europy. Po wašnju wěcownje, ale nic distancowane wopisuje Ošerowič w sćěhowacych dźělach knihi přeco zaso zadwělowanje ludnosće a wšě móžne pospyty, tež hišće poslednje wobsydstwo předać, so do wjetšeho města předobyć a sej na někajke wašnje chlěb zasłužić. Bliscy a zdaleni znaći spytaja přez njeho přiwuznych w Americe dosćahnyć. Čitar wobkedźbuje z perspektiwy Ošerowiča přeco zaso so jewjace zjawy, kaž zo so jemu ze stron młodych funkcionarow a přeswědčenych komunistow praji, zo přesćahny Sowjetski zwjazk Ameriku (ergo Zjednoćene staty Ameriki) bórze hižo na wšěch móžnych polach industrije a infrastruktury, mjeztym zo we wokolinje ćěła slaknjenych konjow na polu leža. Zastupuja tež měnjenje, zo su wokomikne wopory trjeba, zo bychu lěpši přichod za přichodne generacije měli. Pod chudobu a hubjenym zastaranjom ćerpjacy ludźo jemu druhdy skradźu zwuraznichu, zo nazhonjeja žiwjenje jako grawoćiwe a zo za hołe sady a prózdne wuprajenja ćerpja. Zo su pod kwaklu rjaneje ideje. Tohorunja nazhoni samo pola loyalnych přiwisnikow knježerstwa wšudźomny strach před tajnej słužbu GPU a jeje surowosću, stajneho wobstražowanja a »dwujazyčnosće«. Při tym pak so tež njeboji polěpšenja a postupy přiznawać, wosebje zo je situacija Židow cyłkownje wěsćiša a zo so progromy, kaž na přikład w jeho ródnym měsće třinaće lět do jeho wopyta z wjacorymi stami woporami, wjace njejewja.2 Tohorunja jemu napadnje, zo so Židam kubłanje zmóžni a zo su wjele nawodnych pozicijow w kraju ze Židami wobsadźene. Wulki dźěl młódšich a najbóle wot komunistiskeje ideologije přeswědčenych funkcionarow, kotrychž Ošerowič zetka, su Židojo. Tež cyłkownje widźi, zo je so něhdy rozšěrjeny analfabetizm na kraju pomjeńšił. (Štož njepomha, hdyž so cyły kraj pod hłodom sypnje.) Po swójskim wuprajenju w zawodźe je so awtor wo objektiwnosć prócował.3 Kniha Ošerowiča je we wěstym zmysle tež reakcija na tehdomniše wozjewjenja a publikacije entuziastow Sowjetskeho zwjazka, kotřiž jako wukrajni žurnalisća husto jenož nazhonichu a widźachu, štož mějachu po woli knježerstwa widźeć a tež sami widźeć chcychu. Husto hdy so tući ludźo na pozdatne postupy na polu natwara ćežkeje industrije a wulkotwarnišćow koncentrowachu a tole z wěstej estetiku rysowachu. Tole měješe zjawnosć w zapadnych krajach wotpowědnje wobwliwować. Lěwicarske nowinarstwo zasadnje kritiske wopisowanje a realistiske rozprawy ze wšelkich dźělow Sowjetskeho zwjazka jako přehnawanja wotpokaza a je spyta wuwróćić, štož so runja spisam Ošerowiča stawaše. Ani w skupinje zamórskich Ukrainjanow njebě hłodowa katastrofa, pozdźiši holodomor, dosć znata. Jako powšitkownje jara kubłanemu a na ruskej kulturje, hudźbje a dźiwadle zajimowanemu čłowjekej běše Ošerowičej móžno, tež cyłkowny staw kulturneho žiwjenja posudźować abo situaciju městow kaž Odessy ze stawom do swojeho wupućowanja kritisce přirunować. Snano so wo dalše rozšěrjenje swojeje knihi njeprócowaše, dokelž so w mjezyčasu wo swojich swójbnych starosćeše. Jeho bratraj běštaj so zjawnje wot njeho distancowałoj. Najebać toho buštaj zajataj. Na kóncu knihi namakamy dźak, indeks, krótki zapisk wo awtorje a kartu Ukrainy w mjezywójnskej dobje. Fotografije a ilustracije pokazaja zdźěla swójbne portrety Ošerowiča a jeho přiwuznych. Sydom wobrazow, kotrež pokazaja sceny w zjawnosći (husto z ćěłami mortwych hłoda dla) z němskimi wopismami, su wzate z publikacije awstriskeho chemiskeho inženjera Alexander Wienerbergera.4 Znajomosć wo holodomorje abo znajmjeńša wo wulkej hłodowej nuzy na Ukrainje we wonym času je so w poslednich lětach w Němskej tež w popularnych medijach wo stawiznach Sowjetskeho zwjazka, postupa Stalina a podobnych rozšěriła. Wulka sylnosć Ošerowičowych zapiskow pak je, zo zdadźa so dźensa přez jeho direktny kontakt z ludźimi a dokelž je kraj a krajanow znał blisko a we wěstej měrje »žiwe«.
MĚRĆIN BRYCKA
Halina Barań, spisowaśelka a mólaŕka z Bogatynje, jo se naroźiła a bydli w pólskej Łužycy. Źěkowano žywjenju w granicnych stronach, ma awtorka wjeliku wědu wó tom wobceŕku, jogo stawiznach a stawiznach wšyknych narodow, kótarež su how wót lětstotkow gromadu žywe. Wóna jo teke znata w Górnej a Dolnej Łužycy, dokulaž žedne z jeje tekstow a knigłow su južo pśestajone do nimšćiny a teke górnoserbšćiny. Jeje dłujkolětny pśełožowaŕ a dobry znaty, wucabnik Alfred Měškank (1927–2016) z Chóśebuza, njejo jano cytał a pśestajał teksty kněni Barań. Wón jo jej teke wujasnjował a pokazował Łužycu.Halina Barań, Ptaški domacnych górow, Agencja Wydawnicza ARGI s.c., Wrocław 2020, 188 bokow, kšuty wuwězk
Knigły »Ptaški domacnych górow« su źasety roman Haliny Barań, kótaryž jo wujšeł w pólskej rěcy. Nowa publikacija póśěgujo se na motiw zgubjoneje domownje w pór kontekstach: w zwisku z Pólakami, wusedlonych pó 2. swětowej wójnje z tak pómjenjonych pódzajtšnych Kresow (nimski: Grenzland abo Ostpolen), kótarež jo dostał Sowjetski zwězk pó konferency w Jalśe (Jalta 4.–11.2.1945), abo z Nimcami, nuzkowanych do spušćenja Pólskeje, dokulaž běchu se granice pśesunuli, abo ze Serbami, kótarychž domownju jo brunica skóńcowała. Knigły pak njeźěle luźi do lěpšych a špatnych, do dobyśarjow a póbitych, do woporow a katow. Twóŕba Haliny Barań napomina do měrneje koeksistence a wulicujo wó śěžkem generaciskem nazgónjenju zgubjenja nic jadneje domownje, ale wjele małych wóścnych krajow. Mały wóścny kraj – to pak njejstej jano dom abo jadno město. To jo rum, w kótaremž kuždy z nas se cujo wěsty. Wjelgin śěžka tematika Europy pó 2. swětowej wójnje pokazujo se pśez stawizny jadneje swójźby. Akcija romana wótměwa se w Sakskej a Bramborskej, a teke w granicnych stronach Pólskeje, na pśikład we jsy Łąski, měsće Gerliszków a teke w Chóśebuzu. Stawizny fiktiwneje familije Wolkowskich se pokazuju pśi drugich regionalnych a europskich tšojenjach pó wójnje a teke na zachopjeńku 21. stolěśa.
»Pospyt wo zabytych tamnych« mjenuje Christian Kessner, lěkar a psychoterapeut w Drježdźanach, swoju knihu wo serbskej duši. Dokładnišo prajene dźe – w termini analytiskeje psychologije Carla Gustava Junga – wo archetypus toho słowjanskeho we Łužicy a na wuchodźe Němskeje. Jung je ideju kolektiwneho njewědomeho do psychoanalyzy zawjedł: W dušinym žiwjenju jednotliwca njehraje po jeho měnjenju jenož to wosobinsce njewědome ze swojimi potłóčowanjemi jednu rólu, ale tež archetypiske wobrazy a symbole ze stawiznow skupiny abo krajiny, w kotrejž něchtó wotrosće. To je zakładna ideja tuteje knihi: Ze słowjanskeho wobsydlenja, jich podćisnjenja a wróćostłóčenja, ale tež z jich mytow, symbolow, powěsćow pochadźace archetypy charakterizuja dušinu kulturu dźensa mjez Łobjom a Wódru žiwymi ludźimi; tež potom, hdyž jim to njeje wědome abo hdyž steja woni – na wědomej runinje – słowjanskemu herbstwu samo skeptisce abo njepřećelsce napřećo.Christian Kessner, Swjate su mi twoje hona – Heilig sind mir Deine Fluren. Zum Archetypus des Slawischen in der Lausitz, im Osten Deutschlands. Ein Versuch über den vergessenen Anderen, 2020
Poprawom je tuta ideja zajimawa a by sej systematiske wobdźěłanje bjeze wšeho zasłužiła resp. su hižo za to prjedawše spočatki w etnografiji, stawiznowědźe a kulturnej wědomosći. Zajimawe by było, što móže psychoanalyza k tomu přinošować, nic naposledk na »empiriskim« materialu, kiž wšak je w jeje tradiciji přewažnje hromadźenje a interpretowanje padowych stawiznow: potajkim »wunurjenje« tajkich kulturelnje so pominjenych symbolow a mytosow w indiwiduelnych stawiznach ludźi, kotřiž wo swojim słowjanskim pochadźe abo něhdyšim słowjanskim charakterje swojeho pochadoweho regiona wjace ničo njewědźa. Awtor poda pak so na hinaši puć: Po krótkim zwobraznjenju stawiznow słowjanskeho wobsydlenja Łužicy – při čimž so na tute tež w europskim ramiku, poćahujo so na słowjanskich susodow, zhladuje – so Serbja jako »zbywacy« »posledni Indianojo« Europy skrótka wopisuja. Sćěhuje krótki ekskurs k prašenju dokřesćanskeje mytologije a dlěši, awtorej po wšěm zdaću jara wažny wo zarjadowanju toho serbskeho do – tež wot Junga přewzate – napřećostajenja wuchodneho a zapadneho myslenja. Mjeztym zo je zapadne myslenje racionalne a na eficiencu wusměrjene, je wuchodne – kotrež je Jung w Indiskej studował a kotrež Kessnera hač do Japanskeje ćehnje – wotewrjeniše za to iracionalne, ale tež za z tym zwisowace spirituelne nazhonjenje. Serbja symbolizuja w koordinatowym systemje awtora potajkim »wuchodne myslenje« – woni sedźa, w rěči Junga, »bliže při žórłach« (pod Čornobohom), a runje to čini jich tak přićahliwych za analytikarja.
SYMAN PĚTR CYŽ
Lětsa, dźeń po ptačim kwasu připołdnju, słyšach w delnjoserbskim rozhłosu znowa Pilkowe wobdźěłanje ludoweje pěsnje »Zrudny kwas«, nahrawany wot Choćebuskeho dźiwadłoweho orchestra. Bohužel wšak jedna so při tutym nahrawanju wo torso woprawdźiteje Pilkoweje twórby. Njepobrachuje dźě tu jenož jedyn instrument, ale wosebje tež cyły spěwny part, wšako jedna so w originalu wo wobdźěłanje za chór z přewodom orchestra. A tak zasłyši tučasnje słuchar při radiju dźiwnu monotonu hudźbu bjez někajkeho stopnjowanja a spóznajomneje dynamiki. Přewodny orchester pak stanje so tu z jeničkim nošerjom pozdatnje tak wotpohladaneje wuměłskeje twórby. Znajer serbskeje ludoweje hudźby spóznaje znajmjeńša zakładny, originalny ludowy hłós.
Něchtó bě zhotowił z notoweho materiala, chowacy so w Pilkowym zawostajenstwje w Serbskim kulturnym archiwje (SKA) pod signaturu ZM XXXIII 4F, partituru – tež tam pod 4A č. 4. Hižo při hłosach 4F pak namaka so přispomnjenje, zo jedna so wo »Njedospołny orchestrowy material, rkp. Pilka«. Nastupajo »Zrudny kwas« pobrachuje drje jenož hłós flety – na rozdźěl dalšeju tam składowaneju čisłow: »Złe myto« a »Spojšłej stej dwa młoźeńca«. Hišće bóle pak ćerpi material tutych třoch čisłow pod tym, zo faluje wšudźe spěwny part. Wšako wěmy z wot Zbigniewa Kościówa spisaneje biografije Jurja Pilka kaž tež z načasnych nowinskich wozjewjenjow a recensijow, zo jedna so při tutych titulach wo dźěl čisłow koncerta składnostnje poswjećenja Serbskeho (Maćičneho) doma dnja 9. septembra 1904 w Budyskej »Krónje«. Namakanje zbytneho materiala a rekonstrukcija, wudaće a zhotowjenje hrajneho notoweho materiala poradźi so mi na wuwróće lěttysaca. Wšitke tehdom kaž tež wone na wulkim koncerće we wobłuku sławneje Drježdźanskeje Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła lěta 1896 zanošowane, a někotre za mjeńšu hudźbnu formaciju wobdźěłane, zaklinčachu skónčnje po wjac hač 80 lětach znowa, składnostnje wot města Budyšina zarjadowaneho serbskeho koncerta we wobłuku Łužiskeho hudźbneho lěća dnja 8. julija 2012 na žurli Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Běše so mi po intensiwnym slědźenju poradźiło, wšitke čisła dospołnje zrekonstruować, noty zestajeć a titule wudać.
Hakle njedawno, kónc zašłeho lěta, wuńdźe w nakładnistwje Załožby za serbski lud w Budyšinje pod nadpismom »Serbska rapsodija« nowa CD z komornej hudźbu za husle a klawěr předewšěm serbskich komponistow zašłosće a přitomnosće. Hudźitej solistce Anett Baumann, wiolina, a Liana Bertók, klawěr, kotraž přewza zdobom redakciju nakłada.Serbska rapsodija. Sorbische Kammermusik für Violine und Klavier, wud. Hudźbne nakładnistwo ENA a Załožba za serbski lud, 2020
Pola přewažnje wjetšiny nahrawanych twórbow hižo mjenowaneje wobsadki jedna so wo hudźbne miniatury, zwjetša w třidźělnych formach (A-B-A΄). Jeničce třisadowa »Sonata za husle a klawěr« z lěta 2000 Ulricha Pogody (*1954) złožuje so na wobšěrnu klasisku formu wjacysadoweje sonaty.
Knigły, kótarež cu pśedstajiś, su južo druga publikacija towaristwa Kólesko z. t. z regiona Slepo/Slěpe nastupajucy narodnu drastwu. Projekt jo financěrowany pśez myto z wuběźowanja »Sächsische Mitmach-Fonds« z lěta 2019. Gótowa publikacija jo wujšła w decembru 2020. Knigły su wjelgin derje pśigótowane. Awtorka Elwira Hantšo ze Slěpego jo glědała na kuždy detail narodneje drastwy w běgu cerkwinego lěta a jo je do drobnego wopisała. Ako kněni Hantšowa jo gromaźiła maśiznu za knigły, jo se z młogimi žeńskimi rozgranjała, kótarež se hyšći na to spomnjeju, kak jo se narodna drastwa nosyła. Wóna sama a rowno tak jeje 18-lětna źowka se angažěrujotej w zmysle zachowanja narodnych drastwow a kultury małego regiona wokoło Slěpego.Gładźarnica – Die Schleifer Tracht: II. Das Kirchenjahr (Slěpjańska burska drasta: II. Cerkwinske lěto), Verein Kólesko e. V., Chóśebuz 2020, 412 b.
Wažnje jo, až te knigły su prědne, kótarež pokazuju kšac pó kšacu, kake su źěle drastwy a kak se wóni woblekaju. Ale njejo to prědna publikacija wó slěpjańskej drastwje, dokulaž w 1950ych a 1980ych lětach su wujšli dwóje knigły wó tej temje1. Gaž póglědnjomy na pśikład na pólske publikacije wó narodnej drastwje a dalšne take w Nimskej wudane knigły, móžomy zwěsćiś jadnu, se wóspjetujucu šemu: nejpjerwjej su źěle drastwy nalicone, pótom skrotka se wujasnijo, kaka drastwa ga jo se wužywała, dwě abo tśi fota se pśidaju a gótowe jo. Elwira Hantšo pak źo dalej a glěda pśez granice małego łužyskego swěta. Ten inowatiwny efekt jo móžny, dokulaž knigły su pśigótowane wót někogo z nutśikownego krejza, to groni wót wósoby, kótaraž se kuždy źeń z drastwu zaběra a tu drastwu teke sama šyjo. Kněni Hantšowa ga jo znata šlodaŕka slěpjańskeje drastwy. Źěkowano praktiskej wěźe su nastali wjelgin dobre a awtentiske knigły, kótarež źe žeden wědomnostnik njeby mógał tak napisaś. Dokulaž knigły su wjelgin bogate w detailu, myslim se, až z pomocu knigłow teke za 100 lět buźo móžno, pšawu slěpjańsku drastwu zešyś. Drastwa za kuždu góźbu jo rekonstruěrowana na zakłaźe wulicowanjow starych, wěcywustojnych žeńskich ze Slěpego a teke z pomocu wobrazow. Toś ga jo slěpjańska drastwa na taku wašnju, móžomy groniś, za nimjernosć wopisowana. Ja som měła tu gluku, kněni Hantšowu wósobinski wopóznaś, a som sebje wěsta, až jeje zagórjetosć a pilnosć pśiźotej z pótrjeby, slěpjańsku originalnu drastwu za pśiduce generacije wuchowaś a jeje nosenje rozšyrjowaś.
»Pósłanc našeje maćeršćiny« – tak mjenowachu nowiny njedawno modernizowany ćah, kotryž wozy serbske słowa wotnětka po Łužicy a hač do Drježdźan. Tež druhe pósłancy jewja so w zašłym času husćišo w regionalnych medijach kaž tež w interneće – a při našich pućach. Rěč je wo dwurěčnych napisach na pućnikach abo twarjenjach, klasiskej temje rěčneje politiki, kotraž so zašłe lěta tež we Łužicy zaso bóle tematizuje. Někotryžkuli – nic jenož Němc – so snano praša, hač drje nimamy wažniše problemy. Hač je woprawdźe trěbne, zo so na kóždym pućniku a při kóždej wohnjostraži tež serbšćina jewi, a to hišće w jenakej wulkosći.
Haj wšak, mamy wjetše twarnišća– na polu kubłanja na přikład. Přiwšěm njesměli wažnosć zjawnych serbskich napisow podhódnoćeć. Mjeztym zo měrja so serbska wučba, serbske medije, zarjadowanja a podobne »jeničce« na ludźi, kiž so tak a tak hižo ze serbstwom zaběraja a kotrymž je wědomje, zo je Łužica dwurěčna, narěča tajke napisy wšitkich hač přisłušnikow wjetšiny abo wopytowarjow. Přez swoju wulku ličbu a rozšěrjenje po cyłym oficielnym sydlenskim rumje tworja wěstu samozrozumliwosć, zwuraznjejo dwurěčny raz kónčiny. W někotrych gmejnach su wone nimale jenička pokazka na (zdźěla hižo historisku) serbskosć.
Kaž z ničeho tu naraz bě:
Po wšěch krajach bije zlě,
so njewidźomny wupěra
smjertny wirus čłowjestwa.
Lěto žno swět wohroža
hórje wón dźeń wote dnja,
traši ludźi surowje,
wjedźe samo do smjerće.
Ta pandemija najhórša,
kiž porjad swěta powala,
ze Chiny pječa wuchadźa
a přežada wšě knježerstwa.
»Korona« hrózbu mjenuja.
A strašniša mutacija
je žadławeho wirusa!
Štó jón sputa, znješkódnja?
W mnohich krajach pytaja
kmany lěk pře mordarja.
Wšelako jón měšeja
wjeselo so dobytka.
Z njehaćenej spěšnosću
ludźo ćěrja k šćěpjenju
z wulkej wšitcy nadźiju,
wućeknyć tak před smjerću.
Europa naša, bohata,
wšelako so wobara.
Ji poslednja je nadźija:
ta rjana chinska nahubka!
BOMIKOWA


c: text/html

text:
SLA přeproša na wubědźowanje
Budyšin. Na 12. wubědźowanje młodych talentow „Młoda serbska hudźba“ přeproša Serbski ludowy ansambl dźěći a młodostnych w starobje šěsć do 23 lět. Zajimcy njech so hač do 31. měrca požadaja. Přizjewjenja su móžne w kategorijach spěw (solo, skupina, chór), instrument (solo, skupina, orchester) a cyle nowe w kategorijomaj band a reja (solo, skupinu).
Incidenca pomału stupa
Budyšin. Budyski strowotniski zarjad je wčera 184 dalšich natyknjenjow z koronawirusom zwěsćił. Dźewjeć ludźi je tu w běhu 24 hodźin w zwisku z wirusom zemrěło. RKI podawa dźensa za Budyski wokrjes incidencnu hódnotu 224,5 a za Zhorjelski 249,4. Tam je so wčera 199 ludźi z wirusom natyknyło. Tři wosoby su w zwisku z infekciju zemrěli.
Budyšan nadběha dla zasudźeny

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Za wólby Budyskeho wokrjesneho sejmika SWZ po cyłym wokrjesu nastupi
Budyšin (SN/at). K wólbam wo 98 mandatow za nowy Budyski wokrjesny sejmik nastupi 386 kandidatow w 14 wólbnych wokrjesach. Mjez nimi su tři Serbowki a 31 Serbow. Přichodna ličba wokrjesnych radźićelow je samsna kaž ta aktualneho sejmika a złožuje so na předpisy Sakskeho komunalneho porjada, wuswětla wokrjesna wólbna nawodnica Andrea Peter. Wotum budźe hromadźe z wólbami Europskeho parlamenta, měšćanskich, gmejnskich a wjesnych radow njedźelu, 26. meje.
Dwanaće Serbow kandiduje we wólbnym wokrjesu (wk) 12, kotremuž su gmejny zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe, Kulow, Halštrow a Łaz přirjadowane. Za CDU su to Dawid Statnik, Měrko Domaška a dr. Beno Wałda, za FDP Alexander Pólk, za Zelenych Julian Nyča, za Serbske wolerske zjednoćenstwo (SWZ) Jan Budar, Katharina Jurkowa, Sonja Hrjehorjowa, Měrko Korjeńk, Marko Kowar a Clemens Škoda, za Łužisku aliancu Ignac Wjesela.


text:
Kopšinjanske hrodźišćo
Kopšinjanske hrodźišćo nadeńdźe so na kromje wjeski Kopšina a blisko Prawoćic w Budyskim wokrjesu. Słuša ke Chróšćanskej gmejnje. Wokoło hrodźišća běži rěčka Satkula. We wokolinje hrodźišća steja někak štyri chěže z dohromady 20 wobydlerjemi.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hrodźišćo w Kopšinje hižo jara dołho eksistuje. Hižo w srjedźowěku so natwari k škitej wjeskow we wójnskich časach ale runje tak tež jako wućek w ćežkich časach. Po srjedźowěku so hrodźišća hižo tak husto njewužiwachu.
Hakle w zažnym 20. lětstotku so Kopšinjanske hrodźišćo zaso wužiwaše, a to jako dźiwadłowe jewišćo. Prěnje předstajenje wotmě so hižo 1921 w hornim dźělu hrodźišća, hdźež so předstaješe dźiwadłowy kruch Na hrodźišću z pjera Jakuba Barta-Ćišinskeho, kotryž jedna wot zhubjenja serbskeje njewotwisnosće přećiwo frankowskim dobyćerjam.
Přeco zaso nahrawachu so wšelake kruchi na hrodźišću, kaž na přikład w lěće 1936 Jurja Wjelowa hra Paliwaka na delnim hrodźišću, kiž płaći jako poslednje wulke serbske zarjadowanje za čas fašizma. Runje tak wotměła so dźěl schadźowanki lěta 1936 pod hołym njebjom na Kopšinjanskim hrodźišću. 30. septembra 2016 wopomnichu ze sceniskim čitanjom z Paliwaki na 80. róčnicu tutoho protesta přećiwo fašizmej.


text:
27. meje bě tomu 80 lět, zo přewjedźechu štyrjo čěscy parašutisća, wuzwoleni a pósłani wot Edvarda Benešoweho čěskosłowakskeho eksilneho knježerstwa w Londonje, w Praze atentat na „reichsprotektora“ Reinharda Heydricha. Kak bě k tomu dóšło a što so po tym sta?
W awgusće 1941 postaji Adolf Hitler w Halle nad Solawu rodźeneho Reinharda Heydricha za „reichsprotektora za Čěsku a Morawu“. „Obergruppenführer“ Heydrich bě hižo do toho we wjacorych funkcijach jako fanatiski słužownik fašistiskeje ideologije wustupował. Mjenować chcemy jeho organizowany nadpad kónc awgusta 1939 na tehdyši sćelak Gleiwitz (Gliwice), na jeho plany k zničenju Židow na Wannseeskej konferency w januaru 1942 a po njej. Hitler sam rěčeše wo „mužu ze železnej wutrobu“. Z knihi „Feuersturm“ je slědowacy citat: „Heydrichowy rjany napohlad, jeho njedwělomna inteligenca a njepowalny fanatizm dopomhachu jemu w Třećim reichu k poziciji, z kotrejž – by-li přetrał a Němska wójnu dobyła – by samo jako naslědnik Hitlera do prašenja přišoł.“
Před 75 lětami bu Swobodny stat Pruska přez zakoń čisło 46 Aliěrowaneje kontrolneje rady rozpušćeny. Zastupnicy štyrjoch dobyćerskich wulkomocow Druheje swětoweje wójny podpisachu zakoń, z kotrymž skónči so wažna etapa powójnskich stawiznow Němskeje po kapitulaciji 8. meje 1945.
Jako wopodstatnjenje zakonja rěkaše w preambli: „Pruski stat bě wot dawna stajnje hižo nošer militarizma a reakcije w Němskej. Wotpowědnje zajimam za zachowanje měra a wěstoty mjez ludami a přeću, noworjadowane politiske zakłady zawěsćić, so pruski stat jako knježerstwo, kaž tež wšitke jemu podrjadowane zarjady a institucije rozpušća.“
Dźensa před 800 lětami podpisa Mišnjanski biskop Bruno II. wopismo, kiž mjenuje 13 zwjetša serbskich sydlišćow w Hornjej Łužicy a k tomu sydom małych Božich domow, kotrež Budyskej cyrkwi swj. Pětra a 1221 załoženemu tachantstwu podstejachu. Wšitke we wopismje mjenowane wsy su tam prěni króć pisomnje naspomnjene. Z łaćonskorěčneho dokumenta zhonimy, zo ma wjes Bukewicz jednu tajku mjeńšu cyrkej. Serbja mjenuja swoju wjes Bukecy. Podate wjesne mjena běchu po tym ze serbskeho pomjenowanja wotwodźeli.
Nětčiše němske mjeno Hochkirch jewi so prěni raz hakle 1368 jako Hoynkirch, štož na wysoko stejacu a daloko widźomnu cyrkej pokazuje. Klukš jako tehdy hižo wosadna wjes rěkaše 1222 kaž nětko Klix. 60 lět pozdźišo rěka w dokumenće wo knježku nad Klukšom „Waltherus de Kluiz“, w lěće 1334 mjenuje wopismo knježka Jenchin von Clux. Pochad mjena je tohorunja staroserbske Klukuš, mjez kerčinami ležaca městnosć.
Kónc decembra před 80 lětami skónči so zapadnje Moskwy prěni dźěl dobyćerskeje Zymskeje wójny Čerwjeneje armeje. Bě to kónc lěta 1941 prěnje wulke dobyće sowjetskeho wójska přećiwo fašistiskim agresoram, kotřiž běchu rano 22. junija 1941 Sowjetski zwjazk złóstnisce nadpadnyli. Njewočakowany sylny nawal wójska z hoberskej techniku nuzowaše Čerwjenu armeju, so w běhu prěnich měsacow do kraja wróćo sćahnyć. Němskim fašistam a jich madźarskim, finskim, rumunskim, słowakskim a italskim zwjazkarjam poradźi so tuž, njehladajo sylneho wobaranja Čerwjeneje armeje a partizanow, Baltikum, Běłorusku, wulki dźěl Ukrainy a Ruskeje dobyć kaž tež Minsk, Kijew a Rigu wobsadźić, Leningrad wobkružić a w nowembru 1941 do směra na sowjetsku stolicu postupować.
Srjedź winowca před 75 lětami skónči so w Nürnbergu proces přećiwo hłownym wójnskim złóstnikam nacistiskeje Němskeje před Mjezynarodnym wojerskim sudnistwom. Tribunal ze štyrjomi sudnikami dobyćerskeje aliancy – Sowjetskeho zwjazka, USA, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje – zahaji 11. nazymnika 1945 historiske sudniske jednanje.
W septembrje a oktobrje před 75 lětami dźěłaše štyrnaće čłonow Serbskeje młodźiny jako dobrowólna brigada při powójnskim nowonatwarje w Juhosłowjanskej. Woni su železnisku čaru z Brčka do Banovićija we wotležanej kónčinje Bosniskeje sobu twarili. 62 000 młodostnych ze wšěch republikow Juhosłowjanskeje a dwaceći mjezynarodnych brigadow z mnohich krajow, na přikład Čěskosłowakskeje, Bołharskeje a Awstriskeje, bě tam zasadźenych. Serbska brigada pod komandantom Janom Nalijom z Małeho Wjelkowa bě jenička ze sowjetskeho wobsadniskeho pasma w Němskej. Jan Nalij bě syn 1887 w Židźinom rodźeneho pismikistajerja w Smolerjec knihićišćerni a ludoweho spisowaćela samsneho mjena. Poskitk předsydy Ericha Honeckera, z młodeje, 3. měrca 1946 załoženeje Swobodneje němskeje młodźiny brigadu dobrowólnikow za twar železniskeje čary pósłać, knježerstwo Juhosłowjanskeje wotpokaza. Wone nochcyše žanu pomoc wot młodostnych, kotřiž běchu snadź sami abo jich bratřa abo nanojo přećiwo Juhosłowjanskej wojowali abo Hitlerskej młodźinje přisłušeli.
19. oktobra 1991 běchu zamołwići Zwjazka, Kraja Braniborskeje a Swobodneho stata Sakskeje we Łazowskej cyrkwi zakład za nastaće Załožby za serbski lud połožili. To podpisachu tam mjenujcy zastupnica Zwjazka Angela Merkel – wona bě tehdy zwjazkowa ministerka za žony a młodźinu –, tehdyšej ministerski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf (wobaj CDU) a ministerski prezident Braniborskeje Manfred Stolpe (SPD) wukaz wo prawnisce njesamostatnej Załožbje za serbski lud. Z tym woni přilubichu, Serbow při zachowanju a wuwiwanju maćeršćiny, kultury kaž tež swojich nałožkow a tradicijow podpěrać. Tak je so dźensniša załožba takrjec „narodźiła“. Porjadnje dźěłać započała je wona w aprylu 1992. 28. awgusta 1998 bu potom w Slepom statne zrěčenje wo wutworjenju Załožby za serbski lud podpisane.
K třicećinam so załožba sama wobdari. Wot dźensnišeho je jeje nowy kanal na Instagramje zarjadowany. W nim a po dalšich digitalnych pućach chce institucija z krótkimi widejemi swójske stawizny, sobudźěłaćerjow kaž tež swoje skutkowanje předstajić. Janek Wowčer
Sobotu a njedźelu, 28. a 29. požnjenca před 75 lětami, schadźowaše so wjace hač 4 000 serbskich młodostnych a dalšich Domowinjanow w Radworju na prěnim zetkanju čłonow dźěłowych brigadow a Serbow po wójnje docyła. W lěću 1946 běchu so w serbskich wsach Kamjenskeho a Budyskeho wokrjesa wjesne jednotki Serbskeje młodźiny jako wobstatk narodneje organizacije Domowiny załožili, kotrež młodźinski sekretar třěšneho zwjazka Jurij Brězan jako předsyda cyłkownje nawjedowaše.
Domowinske dźěłowe brigady z Radworja, Šunowa a Pančic-Kukowa zahajichu njedźelu, 7. pražnika 1946, „Akciju Koslow“, z kotrejž su w dobrowólnym dźěle pomhali zakłady za nowotwar w poslednich dnjach wójny zničeneje wsy wotstronić. W přichodnych tydźenjach su tež brigady Serbskeje młodźiny z Jaseńcy, Dobrošic, Konjec, Budyšina a Baćonja a sydom dalšich brigadow zničene abo wobškodźene statoki zaso natwarili abo zwuporjedźeli. Koslowčenjo njech při swojim nowym wopomnišću sylnišo na to mysla!
Přiwótřenje zymneje wójny – přistup ZRN k NATO a załoženje Zwjazkoweje wobory 1955 – dowjedźe k reakciji Němskeje demokratiskeje republiki (NDR), zo přistupi Waršawskemu paktej a załoži Narodnu ludowu armeju (NLA) 1. měrca 1956. To pak ludowe hospodarstwo NDR sylnje wužadowaše. Wokoło lěta 1960 so hospodarske a nutřkopolitiske połoženje NDR přiwótři. Přewysoke, njerealistiske předewzaća w hospodarstwje a planach, přespěšne přetworjenje ratarstwa w běhu dweju měsacow nalěto 1960 na prodrustwa – hačkuli běchu za to štyri lěta planowane, wjedźechu k wosłabjenej ratarskej produkciji a tak k ćežam w zastaranju ludnosće z butru, zeleninu a mlokom.
W Zapadnym Berlinje dźěłaše nimale 65 000 staćanow NDR z Berlina a wokoliny, a wobydlerjo Zapadneho Berlina nakupowachu tunje zežiwidła we wuchodnym Berlinje. Nimale połojca w Błótach narosćenych kórkow, chrěna a dalšeje zeleniny předawachu burja w Zapadnym Berlinje. Sylne wotwabjenje młodych fachowych dźěłaćerjow, lěkarjow a technikarjow do ZRN kaž tež ćěkańca prodrustwownikow stej połoženje 1961 porno tamnym lětam chětro přiwótřiłoj.
Swobodne města běchu rědke w mjezynarodnych poćahach, ale eksistowachu. Lětdźesatki měješe marokkanske přistawne město Tanger tajki status. Spočatk 20. lětstotka bu Marokko wot Francoskeje a Španiskeje okupěrowane a Tanger bě dołho jendźelsce wobsadźene. W lěće 1923 podpisachu tele tři kraje zrěčenje wo neutralnym demilitarizowanym měsće ze swobodnym přistawom.
Lěta 1940 wobsadźi fašistiska Španiska Tanger, kiž bě wot 1945 hač do 1956 zaso swobodne město, po tym přińdźe zaso k nětko samostatnymu krajej Marokko. Tohorunja bu přistawne město Danzig, pólsce Gdańsk, po Prěnjej swětowej wójnje 1919 přez Versailleske měrowe zrěčenje jako swobodne město deklarowane z wosebitymi prawami za Pólsku kaž pólski přistaw, pólsku póštu, swójske wonkownopolitiske prawa a wojerske zepěranišćo Westerplatte. 1. septembra 1939 wobsadźichu němscy fašisća swobodne město Gdańsk.


text:
Antonie Sminck Pitloo
Antonie Sminck Pitloo (rodz. 21 kwjetńa abo 8 moja[1] 1790 we Arnhem, um. 22 czyrwca 1839 we Neapolu) -ńiderlandzki malyrz. Rodzůny kej Antonie Pitlo, nale dodoł do drugigo mjana druge "o" skiż tygo, co kej bůł we Italiji mylůno go ze inkszym malyrzym uo drugim mjańe "Pitlo"[2]. We Italiji znůmy tyż jako Antonio van Pitloo. Sztudirowoł malyrstwo we Paryżu a Rzimje. Ńyskorzi uostoł proszůny do Neapolu uod princa Grigorija Orłowa. We 1820 hajtnůł śe ze Giuliům Mori, bezcůż dostoł uobywatelstwo Krůlestwa Uobadwůch Sycylijůw. We Neapolu uostoł aże do śmjyrći. Jygo malyrstwo podle krytyki przinoleży ku szuli Posillipo, kero je poważano za prekursorko lo impresjůńizmu, kery mjoł anfang 60 lot nazod.
Przipisy
- ↑ Netherlands Institute for Art History
- ↑ Giancarlo Alisio, Il Cimitero degli Inglesi, Napoli, 1993, ISBN 8843545205


text: Alexander Šmit kandiduje lětsa prěni raz za Worklečansku gmejnsku radu, zastupujo Serbske wolerske zjednoćenstwo. Za 34lětneho je samozrozumliwe so čestnohamtsce angažować, štož njebě jemu dotal mało chwile dla móžno. Hakle njedawno je wón studij na Rózborskej Policajskej wysokej šuli wuspěšnje zakónčił. „Wosebje towarstwa mi na wutrobje leža“, wón powěda, „hač sportowe abo kulturne. Wšitke skrućeja wjesnu zhromadnosć a maja tuž wotpowědnje a po móžnosći w jenakej měrje podpěrane być.“ We Worklečanskej gmejnje je so w zašłosći tójšto hibało a změniło, we wobrazu wjesnych dźělow runje tak kaž we wobydlerstwje. Dokelž je so tójšto młodych swójbow zasydliło, nasta dobra měšeńca w ludnosći. Mjez sobu so jara derje wudospołnjeja. Mjeztym hromadźe nyšpory swjeća abo organizuja zhromadne wulěty. A wjesnjenjo dźě maja swoje předstawy, kak móhli w přezjednosći dobru zhromadnosć hajić. Tež to měł gmejnski parlament wobkedźbować.


text:
Nětko jenož hišće tři skupiny
Zamołwići Serbskeho Sokoła su póndźelu w Budyšinje w Serbskim domje w Serbskej kulturnej informacije přidatne wulosowanje přewjedli, dokelž je Sokoł Budyšin, zakitowar wolejbuloweho pokala Domowiny, připrajenje za lětuši 36cety turněr zaso wotprajił. Losowanska sonina bě sobudźěłaćerka SKI Marija Swierczekowa. Ze štyrjoch staflow nastachu tři. Tu je nětko nowa zestawa:Skupina ABratrowstwo RóžantSerbski gymnazij wučerjoŠkit BudyšinMustwo 1296 Jěcharki a jěcharjo PančicySkupina B11./12. lětnik SGBSmešomłóćawaSGB MIKS 10./11. lětnikSJ ChrósćicySkupina brodatychSkupina CSerbski dom BudyšinSwobodny losHandicapRapaki Synojo Pančic
Jurij Bjeńš


text:
"...je też tam wymalowany zigelschif...". fot. Ewelina Szuścik
"Zaroz przi kierchowie je marownia...". fot. Ewelina Szuścik
"...legnył też panoczek kiery pieknie pisoł w gwarze...". fot. Ewelina Szuścik
"Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim niech sie każdy brzidzi".
Przyndymy sie po dziedzinie
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydze rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
Umrzitymu uż je wszecko jedno
Ostatnio bylimy przi downej gospodzie a dziesiejszym GS-ie, a dzisio poszolóntómy sie zaś głównóm cestóm, przez most na Pietrówce i do lewa ku farze. Mómy tam szumnóm chałpe w kierej miyszko farorz. Zaroz przi nij sóm izby kaj młodzi sie spotykajóm swóli roztomajtych imprez bezgorzołczanych, miyndzy inszymi na smarzyniu wajecznicy na Zielóne Świóntki a tyrckajóm tam całe familie, bo bez gorzołki też idzie sie bawić. Ta chałpa kaj sóm ty salki je pieknie omalowano s pola, a interesantny je obrozek kiery tam je wymalowany a je to staro damfula kierej żywot je wpisany w karty historyji Zybrzidowic. Inszym malunkym je odewrzite łokno postrzodku kierego je nasza kula ziymsko, ale s czoła je też tam wymalowany zigelszif pod kierym je napisane " Nie bój się, wypłyń na głębię". W tej malowanej chałpie je też kszeft s flanckami, świyczkami, barewnymi karkoszkami w puketach i inszymi wiecami. Jak pójdymy kónsek dalij tak wlezymy na kiechów, kiery je wedle kościoła. Polygali na nim miyndzy innymi, znani ludzie, kierzi sie przisłużyli naszej dziedzinie, ale też i całymu krajowi i aji tacy co umrzili za naszóm wolność i za Polske. W roku 2009 na Zybrzidowickim kierchowie legnył też panoczek kiery szumnie pisoł w gwarze i miłowoł tóm naszóm rzecz pón ś.p. Karol Klocek. Kie idym przez kierchów tuż zawsze porzykóm za niego, po naszymu wieczne odpoczywani, bo aji pón ś.p. Karol Klocek napisoł "Pónbuczku roztomiły wierzimy, żeś je w niebie. Wiymy, że nas rozumiysz, jak po naszymu rzykómy do Ciebie". Zaroz przi kierchowie je marownia a na nij tabulka na kierej wiszóm klepsydry jak gdo zemrze. Co je zaimawe w roku 1963 w starej marowni, kiero tam eszcze była, ludzie znaszli trówłe wielorazowego pochówku z odpinanym dnym na tzw. kopa. Bezmała była tam od roku 1853 kie w Zybrzidowicach była epidymia cholery i skuli tego mocka ludzi umiyrało, tuż żywi se dali wtedy zoleżeć i prziszli na to, że umrzitymu uż je wszecko jedno czy je w trówle czy ni. Dzisio u nas uż takij trówły nie nóndziesz bo w roku 1963 kie jóm w tej marowni znaszli to prziszolóntoł sie sanepid i kozoł jóm spolić. Tak żech se wszymła ,że isto znaszli by sie tacy aji dzisio, coby se tyn patynt zerzli i na pojczowaniu takij trówły utarżyli by moc pinindzy.
Mini słownik:
Cesta - droga,
Swóli - z powodu,
Farorz - ksiądz,
Wajecznica - jajecznica,
Tyrckać - chodzić szybszym krokiem,
Damfula - lokomotywa,
Odewrzić (np. łokno) - otworzyć okno,
Postrzodek - środek,
Flancki - sadzonki,
Karkoszka - suche gałązki wyk. do robienia suszonych kompozycji bukietowych, w niektórych miejscach na Śląsku Cieszyńskim nazywano tak też suchy sękaty patyk,
Puketa - wiązanka, bukiet,
Kónsek - kawałek,
Kierchów - cmentarz,
Rzykać - modlić się,
Marownia - kostnica na cmentarzu,
Zaimawe - ciekawe, interesujące, fajne.
Miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku!
Dzisio Wóm zaś poczytóm cosi od siebie "Umrzitymu uż je wszecko jedno".


text:
„Żywobycie ôd Briana” we Kinie Kosmos
We wtorek, 22 stycznia, ô pōł siōdmyj na wieczōr (18:30) we Kinie Kosmos w Katowicach bydzie szło ôbejzdrzeć film „Żywobycie ôd Briana” („Life of Brian”), co jego autorami je angelskŏ grupa kōmikōw Monty Python.
Film ôsprawiŏ ô anōnimowym Brianie Cohenie, co narodziōł sie we tyn dōm dziyń, co Jezus i we masztalni, co stoła kole Jezusowyj masztalnie. Brianōw los i niyskorzij je moc podobny do tego ôd Jezusa. Skirz tego tōż – a tyż bez to, iże je to farsa, co sie dzieje we czasach wczesnego krześcijaństwa – autorzi byli ôbskarżyni ô bluźnierstwo i pokazowanie filmu było zakŏzane bez lata we Irlandyji i Norwegiji, jak tyż we niykerych partach Wielkij Brytanije.
Po seansie bydzie szło posuchać prelekcyje i dyskusyje, co je bydzie kludzić Agnieszka Karpiel, kulturoznŏwczyni, fotografistka i koordynatorka Klubu Filmowego Ambasada.
Foto: Kadr z filmu.


text:
Profesōr Sławek abo problym z welōnkiym
Bydzie to kogo ôbrać przi nastympnym welōnku?
Dzisio sie pokŏzało – podug nowiny ze Silesiōna – iże do sztartowaniŏ dŏwŏ sie profesōr Tadeusz Sławek. Super! – pomyślołech i kliknōłżech dalij, coby ôbŏczyć, pod jakim szildym. I tela miołech tyj uciechy: rozchodzi sie ô Koalicyjo Ôbywatelsko, abo miszung Platformy z Modernōm.
Nō to przi welowaniu w Katowicach byda mieć problym. Na jedne: rychtujōm sie sam naprŏwda siylne kandydaty. Ciynżko mi znojś publiczno ôsoba, kieryj bych wierził wiyncyj jak profesōrowi Sławkowi. Za sztudynta sztudiyrowoł – i chowoł żech sie – u niego. Jakby niy ôn, niy poczytoł, niy poznoł, a niy spokopiōłbych tego, co dzisio mōm w gowie. To je jedyn z tych trzech abo sztyrech ludzi Uniwersytetu Ślōnskigo, co byli dō mie richtich ważni.
Ku tymu mōmy sam kandydata na prezydynta miasta, Jarosława Makowskigo, co tyż dobrze wyglōndŏ: moderny, kōmunikatywny, aktywny niy ino terŏz, pŏra miesiyncy przed welōnkiym, ale dugszy czas. I bezma to ôn skludziōł profesora Sławka.
Na drugie ale je tyn szild, za kierym stoi Platforma… Dŏwno żech sie ôbiecoł, co prawie na nia już żŏdyn rŏz niy dōm głosu. Za ôsiym lŏt takigo regiyrowaniŏ we Polsce i za to, co pochali sam u nŏs: z banōm, z Muzyum Ślōnskim, za ranżyrowanie z projektami naôbkoło ślōnskij gŏdki a tōżsamości… Wiyncyj grzychōw niy pamiyntōm, ale jak trza, to sie spōmna.
Tōż taki mōm problym z kandydatami: miana dobre, ale szild darymny. Pokŏże sie sam kiery, co by mie uretowoł ôd tego dylematu – taki i z mianym, i z szildym do strzimaniŏ? Do welōnku sztyry miesiōnce, a jŏ niy widza pokazŏwać sie kōnkuryntōw. Widza ich nynać.
Foto: Jan Mehlich, licyncyjŏ GNU Free Documentation License


text:
Sprŏwca fałszywego alarmu chycōny
Policyjōny z Kōmyndy Krysowyj Policyje w Lublińcu chyciyli chopa, co zgłosiōł podłożynie ladunku wybuchowego na terynie jednego z lublinieckich lazarytōw. Krōtki czas ôd powiadōmiyniŏ do chycyniŏ sprawiōł, iże niy było decyzyje ô ewakuacyji pacjyntōw placōwki. Ôpity 31-latek trefiōł do policyjnego heresztu.
W niydzielã przed pōłnocōm dinst lublinieckij kōmyndy przijōn zgłoszynie ô szterowaniu ciszy nocnyj ôd ôpitego chopa, co go niy przijōn do lazaryt. Po dojechaniu na plac patrolu, pracownik placōwki poinformowoł policyjōnōw, co chwilã wczaśnij chop wyszoł z terynu lazarytu i ôddalōł sie w niyznōmym rychtōnku. W czasie jak mōndurowi szukali breweryjŏrza, dinst kōmyndy przijōn zgłoszynie ô podłożyniu na terynie lazarytu ladunku wybuchowego. Ô sytuacyji zarŏz uwiadōmiōne były ôdpowiednie dinsty, a na plac przibyły 3 zastympy fojerwery. Na szczyńście bez pŏrãnŏście minut szandarzi namiyrzyli i chyciyli sprŏwcy alarmu, co nim sie pokŏzoł tyn sōm niy przijynty wczaśnij ôżarty pacjynt. Chop bōł zastawiōny i trefiōł do policyjnego heresztu. Po wytrzyźwiyniu bydzie ôdpytany i usłyszy ôbskarżynie, a ô jego dalszym losie uzdŏ prokuratōr. Drabkŏ reakcyjŏ dinstōw i chyciynie sprŏwcy, jak sie pokŏzało fałszywego alarmu sprŏwiyły, co niy trzeba było uzdŏwać ewakuacyji. Sprŏwcy schwŏlnego zgłoszyniŏ grozi terŏz 8 lŏt wiynziyniŏ.
Fotografijŏ na wiyrchu: KPP Lubliniec


text: Njebjelčicy (JK/SN). „Wutworić na wsach přijomne wuměnjenja za dobre a wnučkam kmane žiwjenje, je nadawk za cyłu towaršnosć a rozdźělne politiske nahlady přesahowacy nadawk.“ To rjekny Njebjelčanski wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) k zahajenju zarjadowanja sakskeje SPD wčera wječor w Njebjelčicach. Zhromadnje ze zapósłancom krajneho sejma Haraldom Baumannom-Hassku stej zapósłanča Europskeho parlamenta, ratarska politikarka Maria Noichl, a kandidatka Budyskeho wokrjesa za Sakski krajny sejm Katrin Michel (wšitcy třo SPD) wo tym rěčałoj, kak hodźeli so na wsach runohódne žiwjenske poměry wutworić. Při tym dźěše politikarjam w prěnim rjedźe wo to, što scyła wupraja zapřijeće wnučkokmanosć a što wočakuja wjesni wobydlerjo za to wot politiki.


text:
Kotflügel
Při mjeńšim awtowym njezbožu skóncuja so zwjetša wěste dźěle karoserije. Zawěsće kóždemu mužej włosy na hłowje stawaja, hdyž žona jemu tole wuznawa. Někotre dźěle hodźa so pak zaso ponowić. Myslu při tym na přikład na tak mjenowany „Kotflügel“. Kak móžemy k tomu serbsce prajić? Słowo „Kot“ njepoćahuje so tu na někajke na droze ležace ekskrementy, ale wužiwa so w zmysle „Straßenschmutz“, serbsce potajkim błóto. A „Flügel“ poćahuje so na formu škitaka, kiž bě prjedy připrawjeny nad kolesami a kiž měješe nadawk, sobujěducych před błótom škitać. Tuž namakamy w serbskich słownikach za wotpowědny dźěl karoserije błótnik abo błótowy škitak. Słowo błótnik je w serbšćinje wotwodźenka po modelu, kotryž namakamy tež w druhich słowjanskich rěčach, na přikład w čěšćinje, hdźež to rěka „blatník“ abo w pólšćinje „błotnik“.
Hdyž so potajkim błótnik při zražce skóncuje, dyrbiće jón wuměnić. Ale to budźe w přichodźe snano hinak. Wědomostnicy slědźa mjenujcy za kumštnej maćiznu, kiž móže so – na přikład přez wohrěwanje – sama lěkować, to rěka, zo so wróći zaso do spočatneje formy. – Tuž lubi mužojo, hdyž wam potom waša mandźelska zaso jónu jedyn róžk wašeho lubowaneho awta trochu skulojći, njetrjebaće hnydom z wjerchom wujěć, dokelž błótnik wuměnić hižo trjeba njebudźe.
A. Pohončowa
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: substantiw, wotwodźenka
hesła: Kotflügel, błótnik


text:
Na poslednim dnju šulskeho lěta je so šulska słužba za Martinu Jancynu zakónčiła. Wona bě na Wojerowskej Zakładnej šuli „Handrij Zejler“ při Worjole wot 1985 to, štož so dobra duša šule mjenuje. Jako zastupowaca nawodnica je minjene lěta hodźinski plan tak zestajała, zo bě wšitko za koleginy optimalnje zrjadowane a na wosobinske wobstejnosće přiměrjene.
Kóždy na šuli, hač koleginy, šulerstwo, starši šulerjow, socialna słužba abo techniski přistajeny měješe w Martinje Jancynej stajnje wotewrjene wucho za słužbne abo tež priwatne naležnosće. Sćicha staraše so wona wo wšě małe, ale tež wulke šulske problemy, njehladajo na swjatok. Tež w času najwjetšich wužadanjow je z přećelnym optimizmom měrnje wustupowała. Wona bě na Zejlerjowej šuli najdlěje wuwučowaca a drje poslednja wučerka, kotraž so z tohole šulskeho městna na wuměnk poda, wšako ma kubłanišćo po přichodnym šulskim lěće na nowe městno přećahnyć.


text:
Na wopyće pola cyrkwinskeho hudźbnika a chóroweho dirigenta
Wón ma runje tójšto dźěła, jako jeho w Budyšinje wopytam. „Dyrbju so hišće za zwučowanske hodźiny ze šulerjemi wokrjesneje hudźbneje šule přihotować“, mi Friedemann Böhme rozkładuje, „tuchwilu wuwučuju tam šesćoch na pišćelach.“ Tak ma přistajeny Budyskeje katolskeje tachantskeje wosady nimo swojeho cyrkwinsko-hudźbneho skutkowanja hišće dalše nadawki. Hudźba je jemu chlěb, radosć a dušiny pokoj. Z njej 59lětny tež młodych ludźi zahorja. Wo tym móžach so znowa přeswědčić na koncerće chóra 1. serbskeje kulturneje brigady w Chróšćanskej cyrkwi. Tam zamó Böhme spěwarki a spěwarjow Budyskeho Serbskeho gymnazija wuměłsce wužadać, a to z twórbami serbskich komponistow kaž Detlefa Kobjele, Jana Pawoła Nagela, Korle Awgusta Kocora a młodeho Feliksa Brojerja, ale tež wuznamneho komponista zašłosće Jacobusa Gallusa a moderneho ameriskeho komponista Stevea Dobrogosza. Na kóncu koncerta njejsu jeno připosłucharjo mócnje přikleskowali.


text:
Vatikan (B/SN). Tradicionalne silwesterske modlenje w Romskej Pětrowej cyrkwi je dekan kardinalneho kolegija Giovanni Battista Re swjećił. Bamž Franciskus drje bě přitomny a je tež sam prědował, ale strowotniskich přičin dla je nadawk cyłeje ceremonije kardinalej přepodał. W swojim prědowanju bamž wuzběhny, zo koronapandemija „začuće zamylenosće po cyłym swěće zesylnja“.
Zetkanje Taizé w Rostocku
Hamburg/Turin (B/SN). Rozsud za kóždolětne zetkanje na proze do noweho lěta je kónc decembra Taizéske ekumeniske zhromadźenstwo mnichow wozjewiło. Prěni raz njebudźe městnosć žana europska metropola. „Tak je region wokoło Rostocka wulka šansa“, praji farar Bad Doberana Albrecht Jax, kiž bě město Rostock namjetował. Dale wón wuzběhny, zo budu křesćenjo a njekřesćenjo z cyłeje wokoliny zapřijeći, tež městne sportowe towarstwa, wohnjowe wobory, zwjazki ludoweje solidarity atd. Zaměr zetkanja je zeznajomić so z cyrkwinskej situaciju hosćićelskeho regiona a zeznać hosćićelske swójby.
Nowe partnerstwo nabožinow
Vatikan (B/SN). Druhi hodowny swjaty dźeń, swjateje swójby, je při składnosći tradicionalneho modlenja Jandźelknjeza na Pětrowym naměsće w Romje bamž Franciskus wobžarował: „Wjele mandźelstwow nochce žane abo jenož jedne dźěćo měć. To je tragedija.“ Nimo toho wobroći so bamž z listom na mandźelstwa po cyłym swěće, w kotrymž potwjerdźi, zo trjebaja dźěći wěstotu, kotraž jim pomha dowěru k swojim staršim měć. Pontifeks pokaza zrozumjenje za přiwótřene połoženje swójbow w času pandemije a přeje sej, zo wostanje swójba „městnosć schadźowanja a zrozumjenja“. Loni w měrcu pod nawodom Vatikanskeho swójbneho zarjada zahajene lěto „Amoris-laetitia“ (lěto swójby) na swětowym zetkanju swójbow z bamžom w juniju w Romje zakónča.
K smjerći arcybiskopa
Fulda (B/SN). Němski ewangelski cyrkwinski dźeń (DEKT) je 45lětnu durinsku superintendentku Kristin Jahn za nowu generalnu sekretarku wuzwolił. Wona nastupi zastojnstwo klětu w februaru a naslěduje Juliju Helmke, kotraž je so 1. oktobra do słužby Ewangelsko-lutherskeje krajneje cyrkwje Hannovera wróćiła. „Kristin Jahn rozumi z rěčnje sylnymi poselstwami a z hłubokim zmysłom wutroby ludźi wotewrěć a změny nastorčić. Wona přeswědča ze swojim jasnym wustupowanjom a zasadźenjom za demokratiju“, wuzběhny prezident DEKT Thomas de Maizière.
Krejny dźiw dožiwili
Vatikan (B/SN). Amtěrowaceho generalneho sekretara Ekumeniskeje rady cyrkwjow (ÖRK) Ioana Saucu je bamž Franciskus na priwatnej awdiency přijał. Běše to nastupny wopyt rumunsko-ortodoksneho měšnika, kiž je 1. apryla naslědnistwo norwegskeho lutherskeho teologi Olava Fykse Tveita přewzał. Wón dósta wšitke prawa a cyłkownu zamołwitosć generalneho sekretara, zo by dźěło jako hłowny jednaćel ÖRK dale wjesć móhł. Pandemije dla njebě dotal móžno, jeho na hłownej zhromadźiznje oficialnje wuzwolić. Ekumeniskej cyrkwinskej radźe přisłuša 349 cyrkwjow.
Lětsa Boži narodk z Peruwa
Vatikan (B/SN). Bamž Franciskus dźakuje so lětsa za Boži narodk, kotryž pochadźa z Andow w Peruwje, a za božodźěsćowy štom ze sewjeroitalskeho Trentina. Mjeztym so na nim hižo lampki swěća. Na priwatnej awdiency wón peruskej delegaciji zwurazni: „Jězus je na swět přišoł, so mały sčinił, zo bychmy jeho přiwzać a něžnosć Božu přijimać móhli.“ Hody dótkatej so žiwjenje Boha a čłowjekow. „Prošu njedajće nam kumštne komercielne hody swjećić“, bě próstwa hłowy katolskeje cyrkwje.
Berlin (B/SN). Na swojim njedawnym wopyće na kupje Cypern je bamž Franciskus před „ćežkej chorosću“ warnował, jeli so na tragedije ćěkancow zwučimy. Tale chorosć so z antibiotikami lěkować njehodźi. „To je wójna“ a su „stawizny njewólnistwa“, wón skoržeše. Jasne słowa bamža k wobchadej Europy z ćěkancami sej čłonojo Mjezynarodneho Auschwitzskeho komiteja chwala, kaž jeho eksekutiwny zastupowacy prezident Christoph Heubner wobkrući.
Ćežki dóńt křesćanow
Vatikan (B/SN). Do swětoweho dnja zbrašenych 3. decembra je so bamž Franciskus w zjawnym lisće raznje přećiwo wuzamknjenju zbrašenych wuprajił. Tež cyrkej nima prawo, jich wot sakramentow wuzamknyć. Swjate pismo to wobkruća: „Swójska kiprosć njeje žadyn zadźěwk, z ewangelijom žiwy być a jón dale posrědkować.“ Kóždy křćeny čłowjek móže bjez wumjezowanja a diskriminacije rjec: „Ja sym cyrkej!“ To praji Awi Mello z vatikanskeho zarjada za lajkow, swójbu a žiwjenje. Mjezynarodny dźeń ludźi ze zbrašenjemi su Zjednoćene narody jako wopominanski a akciski dźeń wuzwolili, zo bychu so za dostojnosć, prawa a derjeměće zbrašenych zasadźeli.
Bamž namołwja k stražliwosći
Vatikan (B/SN). Bamž Jan Pawoł II. (1920–2005) je před 25 lětami prěnju awtobiografiju w nowšim času wozjewił. Jeho předchadnicy běchu skerje encykliki, wuwučowanske spisy abo prědowanja wozjewjeli. Jan Pawoł II. bě medijam jara přichileny. Hižo 1994 wozjewi wón wosebitu knihu w formje interviewa k aktualnym prašenjam wo cyrkwi. Składnostnje złoteho měšniskeho jubileja wuda tež knihu wo swojim njewšědnje wotměnjawym puću měšnistwa. Kóžde lěto 22. oktobra wopominamy Jana Pawoła II., kiž bě dlěje hač 26 lět hłowa katolskeje cyrkwje a bu jeničce dźewjeć lět po swojej smjerći swjatoprajeny.
Antiksku baziliku wuhrjebali
Köln (B/SN). Předsyda Němskeje biskopskeje konferency, Limburgski biskop Georg Bätzing, zastupuje jasne cyrkwino-politiske měnjenje nastupajo rólu žónskich w cyrkwi, celibat a wujasnjenje seksualneho znjewužiwanja. „Hdyž my ničo njezměnimy, potom nas změnja. Hižo lětdźesatki dalewuwiće tradicijow stagněruje, dźeń a wjac křesćanow cyrkej wopušća a měšniski dorost dale a bóle pobrachuje. Trjebamy radikalnu změnu perspektiwy“, rjekny biskop Bätzing katolskej powěsćerni kna.
Za wjetšu transparencu
Paris/Lourdes (B/SN). Předsyda Francoskeje biskopskeje konferency Eric de Moulins-Beaufort je institucionalnu zamołwitosć cyrkwje za seksualne znjewužiwanje małolětnych na nazymskej konferency w Lourdesu přiznał a „systemisku dimensiju w globalnym konteksće“ wuzběhnył. Wosebita studija je wot lěta 1950 něhdźe 216 000 woporow wumocowanja přez měšnikow a rjadnikow wujewiła. W tym zwisku bu hač do 3 200 potencielnych skućićelow zwěsćenych. Hdyž do statistiki tež lajkow a sobudźěłaćerjow w cyrkwinskich zarjadnišćach, šulach, wosadach a katechezach zapřijimaja, trochuje studija samo 330 000 woporow znjewužiwanja.
Wjace žónskich we Vatikanje
Vatikan (B/SN). Kardinalny statny sekretar Vatikana Pietro Parolin, kotryž nawjeduje delegaciju swjateho stoła, napominaše na swětowej klimowej konferency w šotiskim Glasgowje wobdźělnikow zetkanja z nimale 200 krajow, zo drje su srědki za škit klimy tu, ale kulturu brojenja měli nuznje přewinyć. „Měr, přiměrjenosć a wobchowanje stwórby Božeje su tři hromadźe słušace temy, kotrež nimamy rozdźělnje a jednotliwje wobjednawać“, Parolin potwjerdźi.
Ćěmnu zańdźenosć wobdźěłać


text: Jako pytach w swětodalokej syći za zajimawym jubilejom z poćahom k dźensnišemu datumej, wo kotrymž móhł po zwučenym wašnju za swoju kolumnu trochu dokładnišo slědźić, so mi to tónkróć pod sportowymi nastawkami njezešlachći. Pola wčerawšeho datuma pak storčich skónčnje we „Wikipediji“ pod nadpismom „sport“ na krótki zapis, kiž nablaku mój zajim zbudźi. Dnja 24. winowca 1901 je 63lětna wučerka Annie Taylor jako prěni čłowjek w drjewjanym sudźe wuspěšnje přez swětosławne Niagarske wodopady jěła. Njebě drje prěnja wosoba, kiž bě so na tutón žiwjenjastrašny pospyt zwažiła, ale prěnja, kotraž to přežiwi. Njejsym sej cyle wěsty, hač słuša tajka wólbernosć woprawdźe do rjadu sportowych podawkow, ale, hdyž ju pod tutej rubriku we wuznamnym digitalnym leksikonje mjenuja, da drje je we wěstej měrje naspomnjenjahódna.


text:
Budźe lětsa hodowne wudaće Serbskich Nowin? Prašenje to, kotrež njeby so pod normalnymi wuměnjenjemi redakciskeho dźěła kónc awgusta nichtó stajił. Za abonentow je „normalne“, zo nowinu prawidłownje w listowym kašćiku maja resp. ju online čitać móža. Horstce redaktorkow a redaktorow je so w minjenych lětach z wulkim napinanjom přeco zaso poradźiło, personalne wuskosće tak přemosćić, zo nutřkoredakciski ćišć zwonka hnydom pytnyć njebě. Nadawki, kaž na přikład přiłoze „Wuměłstwo a wjace“ a „Dźěćiznak“, kotrež běchu swěrni wonkowni sobudźěłaćerjo spušćomnje zaručili, dyrbi redakciske mustwo přidatnje zmištrować.
Personalne problemy sobu z pobrachowacym dorostom zwisuja. Ličba njewuspěšnych wupisanjow dźěłowych městnow w redakciji je stajnje přiběrała, tak zo su samo klučowe pozicije kaž ta za korekturu wakantne.
Kak móžemy pječa pačenu Budysku towaršnosć zaso zwjazać a „mazany“ image sprjewineho města změnić? Prašeni to, kotrejž nas hižo někotre lěta přewodźatej. Nětko spyta iniciatiwa Budyšin w zhromadnosći znowa problem rozrisać a přeprošuje pod hesłom „Lóšt na Budyšin“ na dialog.
Sće so wy, lubi čitarjo a lube čitarki, minjene dny runje tak poćili kaž ja? Wjedro je z nami kusk jara derje měniło. A hdyž wone to nastajnosći čini, potom rěčimy wo tym, zo so naša klima měnja. Suche wotrězki su w zašłych lětdźesatkach stajnje raz byli. Ale wjacore suche lěta za sobu žno směš ekstremny zjaw mjenować. Mjeztym dožiwjamy po třoch lětach wot 2018 do 2020 dalše suche lěto ze wšěmi jeho njeluboznymi zjawami. W Sakskej Šwicy so lěsy pala, na polach wojuja wobornicy zhromadnje z ratarjemi přećiwo palacym so šćernišćam a w rěkach je dźeń a mjenje wody. Bohužel na tym tež žadyn šwihel dešća ničo njezměni.
Sedźu w kofejowni a wuhladam znatu. Lěta ju widźała njejsym. W pomjatku mam ju na dwoje wašnje. Na jednym boku je wona dobra towarška ze šulskeho časa, z kotrejž běch spřećelena, na druhim bě wona mi někotryžkuli kamjeń do puća kładła kotryž dyrbjach zrumować, prjedy hač móžach sej přede mnu ležacu šćežku wotkryć. Mam ju, towaršku, z teje přičiny dźensa měć mjenje rady? Ně! Skerje je mi wona pomhała so stać sebjewědomiša. A to mam za wosebity dar!
Palacy so lěs w Sakskej Šwicy je chcyjo-nochcyjo „wuběrny“ symbol tuchwilneho towaršnostneho połoženja. Někotři jednotliwi, mjenujmy jich raz idioća, ignoruja sebjewědomje wšitke warnowanske schodźenki kaž tež apele fachowcow a maja mysličku, w smjerćsuchej wokolinje grilować, najlěpje při rjanym (znajmjeńša spočatnje lěhwowym) wohenčku a někotružkuli šišu sej zažehlejo, za wulkotnu, hdyž nic samo za wuraz tele dny rady w najwšelakorišim njezmysle citowaneje „swobody“. Kajki to mišterski kognitiwny wukon! Často wšak tči za tym dosć jednory impuls – hłowna wěc, zo nječinja, štož někajke instancy a/abo – hišće hórje! – kapacity namjetuja abo samo kazaja. A pali-li so, reaguja kaž tón abo tamny šofer, kotryž ma wot njeho zawinowany mjenje abo bóle intensiwny kontakt ze žiwochom abo druhim jězdźidłom za bagatelu, a ćeknu. Na wohnjowych wobornikow, kotrež so z płomjenjemi bědźa a na zwěrinu najskerje njemysla. A kóšty naruna: towaršnosć.
Štož tele dny dožiwjamy, je wójna. Njerěču wo ruskim nadpadźe na Ukrainu, ale wo wójnje energije dla. W tym zwisku so mi zdawa, zo njezadźerži so Němska w tutej wójnje jara mudrje.
Najwjetše wužadanje drje budźe, přichodnu zymu přetrać. To płaći za wšitke kraje Europy, kotrež su na někajke wašnje wot ruskeho zemskeho płuna wotwisne. Nimo toho dyrbimy z tym ličić, zo Ruska płunowy honač doskónčnje zawjertnje, zo by ‚njezdwórliwe‘ kraje – na prěnim městnje Němsku – chłostała. Wšako je minjene tydźenje tež z druhimi krajemi na tute wašnje wobchadźała.
Dale njejasne je, hač sej Ruska hladajo na financowanje wójny sama zeškodźi, hdyž zapadoeuropske kraje jako hospodarskich partnerow zhubi. Stajnje zaso słyšimy, zo ma Ruska dosć woteběraćelow na swěće za płun a wolij a zo wysokich płaćiznow dla tuchwilu tak derje zasłuža kaž nihdy do toho. Tež rubl je so po prěnjej krizy spočatk wójny dawno zaso zhrabał a je wo wjele stabilniši hač do wójny.
Tuchwilu hrozy wulki strach, zo Ruska płunowy honač zawjertnje. Za prezidenta Ruskeje Wladimira Putina wšak płaći wot spočatka nadpada na Ukrainu dewiza: Štóž nas njepodpěrnje, ma zymu mrěć. Němska ma tuž wulki problem a dyrbi najspěšnišo reagować.
Zwjazkowy hospodarski minister Robert Habeck (Zeleni) je namjetował nastupajo produkciju miliny a ćopłoty zaso bóle na brunicu hač na płun zasadźić, kotryž wšak we wulkim stilu z Ruskeje importujemy. Wčera je zwjazkowy sejm wotpowědny zakoń schwalił. Poprawom wšak chcychu wudobywanje brunicy hač do lěta 2035 zakónčić. Kotre sćěhi změje wčerawši rozsud na brunicowe kónčiny we Łužicy hišće jasnje njeje.
Wobsedźiće ležownosć ze swójskim domom, swójske bydlenje, ratarski zawod abo hinaše ležownosće? Da sće minjene tydźenja runja mi přećelny list financneho zarjada dóstali. W nim skedźbnichu na reformu wobličenja ležownostneho dawka a što to za potrjecheneho jednotliwca woznamjenja. Dźe wo to, zo dyrbi wobsedźer ležownosće financnemu zarjadej najwšelakoriše daty sposrědkować. Za to ma so wón po móžnosći na internetnym portalu přizjewić. A wot dźensnišeho je na tymle portalu formular přistupny, do kotrehož maš wšitke požadane daty zapisać.
Hišće zarjadowani dźensa a jutře, potom je prěnja sezona „Kulturneje zahrody“ w Budyšinje nimo. Intendant SLA Tomas Kreibich-Nawka je z wuslědkom spokojom a rěči wo wuspěšnym prěnim pospyće z dobrym wothłosom. „Chcemy na kóždy pad klětu dale činić.“ Kak pak wobsahowa bilanca wupada?
„Zaměr je poskićeć našim, kaž tež eksternym serbskim wuměłcam podij a hosćom wotewrjeny rum za serbsko-němsku wuměnu“, rjekny Kreibich-Nawka w nalěću našemu wječornikej kaž tež po- dobnje nowinam Sächsische Zeitung. Prěni zaměr su docpěli. Jědnaće koncertow dohromady bě. Nimo znatych wužiwachu wosebje naši młodźi hudźbnicy šansu, so serbsko-němskemu publikumej předstajić. Štož bě tuž lětsa hišće zwjetša jenož Serbam znaty tajny tip, móhło so klětu tež druhdźe rozpowědać. A štož poćah mjez Serbami a Němcami nastupa: Hudźba je mjezynarodna a zwjazuje. Přistup k tamnej kulturje dóstanješ najjednorišo přez jědź, napoje a hudźbu. Hišće cuze słowa so nam přez zynki, melodije abo rytmy bliža, kotrež – jeli so nam lubja – móžemy sej rejujo abo sobu spěwajo lochko aktiwnje přiswojić.
Wšitcy štyrjo kandidaća w druhim kole wólbow Budyskeho krajneho rady znowa nastupja. To je pozitiwna powěsć. Za koho měli hewak ći hłosować, kotřiž za najlěpje wotrěznjeneju Uda Wićaza abo Franka Peschela njejsu? Połoženje njehodźi so z tym při wólbach wyšeho měšćanosty 2019 w Zhorjelcu přirunać. Tam su demokratiske strony kandidata CDU, připóznateho zapósłanca krajneho sejma, přećiwo požadarjej AfD podpěrali. Tudyša situacija je cyle hinaša. W Budyskim wokrjesu nětko znowa njenastupić, by rěkało rozhněwanosć mjez ludźimi chcyjo nochcyjo stopnjować. Nimale třećina dotalnych wolerkow a wolerjow njeby na hłosowanskim lisćiku žaneje alternatiwy našła.


text:
Guma do żućo
Guma do żućo – zorta maszketůw przeznaczono do żućo, a ńy łykańo. Tradycyjńe produkowono bůła ze chicle, mlyczka uotrzymywonygo bez naćyńće pńo sůnczyńca. Terozki skiż ekůnůmiji a jakośći wykonywano je ze polimerůw. Teroźńo używo śe poliizobutylynu, kery je ńyzwulkanizowanům formům syntetycznygo guminu, roz za kedy ze culagům polioctanu winylu.
Ńykere gatůnki gumy do żućo majům tyż zastosowońy we profilaktice stomatologicznyj (gatunki te majům obniżůno zawartość cukru), inksze - kej půmoc we ćepańu nałogu kurzyńo (majům we śa nikotina abo uůnyj pochodne).
Uobocz tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]


text:
Z inscenaciju „Za Marju – Wosrjedź nocy“ chce Serbski ludowy ansambl před 75 lětami wot nacionalsocialistow zamordowanu Marju Grólmusec wopominać. Bosćan Nawka je so z awtorom, režiserom a wuhotowarjom krucha Wilfriedom Buchholzom rozmołwjał.
Knježe Buchholzo, što je Was pohnuło kruch wo Mari Grólmusec spisać?
W. Buchholz: Zhromadna přećelka je mje intendantce SLA Judith Kubicec předstajiła. Wona pytaše za někim, kiž móhł program składnostnje spomnjeća serbskeje antifašistki zestajeć. Namaj woběmaj bě wažne město něčeho wobćežowaceho něšto pokazać, štož zmuži. Potajkim nic kruch wo, ale za Marju Grólmusec. Jedna so potajkim wo nadawkowu twórbu. Zo sym mjeztym tež za wuhotowanje zamołwity, je so prosće tak wudało.
Kak sće so tematice zbližił?


text:
Hornjoserbska frazeologija
Po wozjewjenju třirěčneho “Hornjoserbskeho frazeologiskeho słownika” so dźěło na datowej bance frazeologizmow pokročuje. Wobstatk datow so běžnje přez ekscerpciju a wuhódnoćenje tekstoweho korpusa rozšěrja a w interneće spřistupnja. Jako dalši wuslědk nasta na bazy frazeologiskeho słownika ilustrowana frazeologiska přiručka za dźěći (ca. 300 wobrotow) jako jednorěčny słownik, kiž ma znajomosć hornjoserbskeje frazeologije pola młodych čitarjow spěchować. Za realizaciju tutoho na praksu wusměrjeneho projekta wužiwachu so nazhonjenja, kiž zdobychu so při wobdźěłanju frazeologiskeho słownika.
Wuslědki
- 2009 Anatolij Iwčenko, Sonja Wölkowa: Wo wćipnych Jěwach a nócnych hawronach. Rěčne wobroty za dźěći a staršich
- 2005 Hornjoserbski frazeologiski słownik w interneće
- 2004 Anatolij Ivčenko, Sonja Wölke: Hornjoserbski frazeologiski słownik / Obersorbisches phraseologisches Wörterbuch / BepxHeлyжицkий фpaзeoлorичeckий cлoBapb
Na projekće wobdźěleni: Dr. habil. Sonja Wölkowa


text:
Chrósćicy. „Putnikować za klimowu sprawnosć – wot Pólskeje hač do Glasgowa“ rěka hesło němskorěčneho přednoška jutře, pjatk, po wječornych kemšach w Chróšćanskim Hórnikowym domje. Referent je Wolfgang Eber z badensko-württembergskeho Heidenheima. Wón je wjac hač tysac kilometrow dołhi puć pěši sobu běžał a bě tež do organizacije sobu zapřijaty. Započatk je w 19.45 hodź.
Wodźa po wustajeńcy
Budyšin. Štóž njeje dotal hišće wustajeńcu „Party w 21. lětstotku“ w Budyskim Serbskim muzeju widźał, móže to na přikład njedźelu, 14. awgusta, nachwatać. Tón dźeń poskića dwě wodźeni po přehladce, mjenujcy w 14 hodź. serbsce a w 15 hodź. němsce. Wustajeńca je hišće hač do 4. septembra přistupna.
Budyšin. Budyski Serbski muzej ma w prózdninach wjacore poskitki za šulerjow a šulerki přihotowane. Jutře, štwórtk, zaběraja so dźěći wot wosom lět wot 10 do 12 hodź. z woznamom kwětkow a mustrow. Wobhladaja sej wušiwanki narodnych drastow, pomolowane meble, keramiku a druhe eksponaty z typiskimi debjenkami. Tež někotre serbske pěsnje a basnje wo kwětkach rěča. Zhromadnje sej zmysł a pozadk kwětkow a ornamentow wuwědomja a do knižki zběraja. Přinošk płaći 5,50 eurow. Zajimcy njech přizjewja so pod telefonowym čisłom 03591/2708700 abo e-mejlnje pod adresu .
PoŠtyrjoch spěwaja w barje
Budyšin. Rjany hudźbny wječor dožiwić a sej k tomu słódnu kapku zesłodźeć dać móža zajimcy zajutřišim, 12. awgusta, w Budyskej barje „Sundowner“. Wot 20 hodź. zaspěwa tam spěwna skupina PoŠtyrjoch wuběr swojich znatych acapella-titlow. Jako hosći přeprosyli su sej dujersku skupinu „Tutn und blasn“. Wšitcy su wutrobnje witani.
Sernjany. Z natočenjom piwa a z wubědźowanjom wohnjowych woborow započnje so dźensa wjesny swjedźeń w Sernjanach. Wot 21.30 hodź. budźe kino při Klóšterskej wodźe. Jutře wot 14 hodź. přizamknje so soccerowy turněr. Wot 21 hodź. budu reje pod hołym njebjom z kapału „Die Wehder“. Njedźelu zahudźa Chróšćanscy muzikanća k rańšemu piwku. W 14.30 hodź. slěduje swójbne popołdnjo ze sokolnistwom Winde a ze zabawu za wulkich a małych.
Filmy we wowčerni
Stróža. Druhi raz přewjedu na dworje zarjadnistwa biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty w Stróži filmowe wječory we wowčerni. Dźensa wot 20 hodź. widźa wopytowarjo film „Contra“. Dale pokazaja „Die Wiese – Ein Paradies nebenan“ (12.8., 20 hodź.), „Willi und die Wunderkröte“ (19.8., 18 hodź.) a „Das Pubertier“ (26.8., 20 hodź.)
Róžant. Po wšěm zdaću wot 15. do 26. awgusta ponowja statnu dróhu S 92 mjez Róžantom a Smjerdźacej. Puć dóstanje nowu asfaltowu worštu. Kaž krajnoradny zarjad zdźěli, budźe dróha za to dospołnje zawrjena. Wobjězdka powjedźe do wobeju směrow po S 97 a K 9232.
Techno při skale
Miłoćicy. Pjatk, 5. awgusta, zahaji towarstwo Meta Solis swój lětuši festiwal samsneho mjena při Miłočanskej skale. Mjez druhim zahudźi Paul Geigerzähler, elektronisku hudźbu prezentuja na přikład Ida Bux, Knytl, STOI a Ignomus. Zastup wučinja minimalnje 5 eurow.
Lejno. Wot 1. hač do 19. awgusta ponowja wokrjesnu dróhu K 9211 w Lejnom (Geierswalde) pola Wojerec we wobłuku křiwicy při hosćencu „Zur Grubenlampe“. Twarskich dźěłow dla budźe dróha w mjenowanym času dospołnje zawrjena. Wobjězd budźe wupisany.
Informuja wo dźěle rangerow
Stróža. Přirodoškit w najwšelakorišich formach steji w srjedźišću 11. rangeroweho dnja biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty jutře, sobotu, w Stróži pola Hućiny. Wot 10 do 16 hodź. móža mali a wulcy wopytowarjo na dworje zarjadnistwa biosferoweho rezerwata kaž tež na přirodnodožiwjenskej šćežce při Hućinjanskich hatach zajimawosće wo dźěle rangerow zhonić.
Z kolesom putnikować
Smochćicy. „Mjez časom a wěčnosću – Putnikowanje z kolesom w žiwjenskich fazach změny a přewróta“ rěka zarjadowanje, na kotrež přeprošuje Smochčanske kubłanišćo swj. Bena wot srjedy do njedźele, 31. awgusta do 4. septembra. Mjez druhim wopytaja wobdźělnicy Zhorjelc, Kulow a Worklecy. Přizjewjenja přijimuja hač do srjedy, 10. awgusta.
Lejno. 27 škotowarjow, mjez nimi jedna škotowarka, je so předwčerawšim na škotowym turněrje serbskich seniorow w Lejnje wobdźěliło. Z Křesćanom Donatom móžachu nowačka witać. Najwuspěšniši bě tónraz Manfred Rohark z 2 980 dypkami před Herrmanom Wokom (2 773) a Achimom Mejglom (2 653). Po sydom hrajnych kołach nawjeduje nětko zaso Herbert Krječmar před Siegfriedom Rawu a Wolfgangom Kühnom. Přichodny turněr wotměje so 30. awgusta w Radworju.
Přeprošuja na swjedźeń
Serbske Pazlicy. Z natočenjom piwa a wubědźowanjom hornjeje přećiwo delnjej wsy započnje so jutře, pjatk, wjesny swjedźeń w Serbskich Pazlicach. Wječor sćěhuja lampionowy ćah za dźěći a reje. Sobotu w 13 hodź. pokročuja z koparskim turněrom wjesnych mustwow a w 15 hodź. ze zabawu za dźěći. K rejam zahudźi wot 21 hodź. kapała Logarhythmus. Něhdźe w 23 hodź. předstaji młodźina swój program. Njedźelu poskićuja wobjed z pólneje kuchnje. Wot 15 hodź. budźe swójbny swjedźeń z kapału Horjany kaž tež z dźěćacym a młodźinskim programom. Wšitcy zajimcy zbliska a zdaloka su witani.
„Lózy hólcy“ wustupja


text:
Sabrina Kuschy čłonstwo wokrjesa Dubja-Błóta w Domowinje nastorčiła
Sabrina Kuschy je prěnja sobudźěłaćerka w zarjadnistwje braniborskeho wokrjesa Dubja-Błóta, kotraž zastojnstwo wokrjesneje społnomócnjeneje za naležnosće Serbow hłownohamtsce wukonja. Wo zazběhu noweje dźěławosće je so Axel Arlt z njej rozmołwjał.
Čehodla sće so wo zastojnstwo społnomócnjeneje za naležnosće Serbow we wokrjesu Dubja-Błóta požadała?
S. Kuschy: Dźěłam mjeztym 15 lět w zarjadnistwje wokrjesa Dubja-Błóta. Sym so tu na zarjadnisku fachowu přistajenu wukubłać dała a po tym studowach nimo powołanja na zawodnu ekonomku. Dwanaće lět běch za wobłuk turizm we wokrjesu zamołwita. Nětko běše w mojim žiwjenju změna na rjedźe. A tajka so z wupisanjom městna hłownohamtskeje społnomócnjeneje za serbske naležnosće wězo jara derje skićeše. Nimo toho sym w Běłej Górje-Bělinje wotrostła a sym wot dźěćatstwa z tradicijemi a kulturu Serbow zwjazana.
Maće sama tež serbsku narodnu drastu w kamorje?


text:
dźěło
dźěło
dźěło (hornjoserbšćina)[wobdźěłać]
substantiw[wobdźěłać]
Ortografija
Dźělenje słowow:
dźě-ło
Semantika
Přikłady:
- [1] wobstaranje dźěła (Arbeitsvermittlung); wučernja dźěła; sydne dźěło (langwierige Arbeit); drastu do dźěła dać komu (jmd. die Kleidung zur Bearbeitung geben); hotowe dźěło je móškowe łožo; kajkež dźěło, tajka mzda; do dźěła lampak, za blidom hampak; žiwjenje bjez dźěła žane žiwjenje njeje
Rěčne wobroty:
- lampaty do dźěła (arbeitsscheu); dźěło po kruchach (Akkordarbeit); do dźěła so dać; dźěłu wulězć (der Arbeit entgehen)
Wotwodźene wopřijeća:
- [1] dźěłko, dźěłoběrc, dźěłodarc, dźěłodarča, dźěłomějacy, dźěłonjeměwc, dźěłonjeměwča
- [4] dźěłowy, dźěłojty, dźěłošća
Přełožki[wobdźěłać]


text:
Co by pedzieć, żeby niy “scyganić”?
Je w naszyj godce słowno mina. Uwidzielimy jōm w redakcyji i pedzielimy se: trza sam dować pozōr! Gibcyj abo niyskorzij ftosik na nia wlezie i bydzie larmo.
Ta mina to słowa: cyganić, cygaństwo, cygōn. Pospolite, neutralne, kożdodziynne ślōnskie słowa na godanie niyprowdy, niyprowda i tego, co niyprowda pado. Ale tyż słowa, co sie wziyny ôd miana etnicznyj myńszości, co sam je cołkie stolecia… Zwiōnzek z tym zdrzōdłym je ino negatywny, bez co tak blank neutralne te słowa już niy sōm. Jakby tak jeszcze bez lata użytkowniki godki przestali czuć, że cygōn, co cygani, je skuplowany z Cygōnami – jak przi słowie kobiyta, co jōm już downo żodyn krōm uczōnych niy łōnczy ze kobyłōm… Psinco: durch jak fto powiy “cygōn”, to potrzebujymy kōntekstu, coby sie przewiedzieć, jeźli tam na przodku stoi mało abo wielko litera.
Pokozało sie, że my mieli recht. Na mina, co my jōm, zdo sie, przestōmpiyli, wloz fto inkszy: facebookowy profil ôd Chorzowa ze swojim kōmiksym ô Super Hanysie. Na przileżytość kampanije do miyszkańcōw puściyli post z kōmiksym, co mioł tyż taki kōnsek:
Zaroz tych zaczła sie naôbkoło tego chaja.
Chciołbych pedzieć: to je ino wynokwianie. Przeca po ślōnsku “tak sie godo” – i żodyn przi tymu ani niy myśli ukrziwdzić Cygōnōw i to niy ino we tyj kampaniji. Że Ślonzoki niy majōm sie co ôglōndać na Polokōw, do kierych te abo inksze słowo mo szpotlawy klang. Jak żodyn Polok (ani Ślōnzok) niy przestowo szukać ino skuli tego, że Czechy na to krziwo patrzōm, tak i my mogymy se swobodnie godać po naszymu.
Ino tak niy ma: godka żodyn roz niy ma neutralno. I cygōn i Cygōn majōm tyn sōm klang, a ôba to sōm okryślynia negatywne. Cygōnami przeca starki straszyły bajtle – Dej pozōr, bo przidzie Cygōn i ci porwie! Cygōn – tak jak i polskie Cygan – je pejoratywne, trocha choby słowo Murzin, ino gorzij. Bo Murzin tyko sie ino ludzi ze brōnotnom skōrōm. “Wina” ôd słowa cygōn/Cygōn je wiynkszo. Niy ino powiysz tak na kogo z jakim wyglōndym, przeszło to na cołko aktywność – i to tako, za kero kogo mo być gańba!
I terozki: ciynżko pedzieć, co z tym pierzińskimi – bo przeca popularnymi i ajnfachowymi – słowami zrobić. Niy idzie sie przeca ugodać: roz, dwa trzi, ôd dzisio tego niy używōmy. Niy mōmy tyż żodnyj kōmisyje, coby nōm sprzedowała dorady i przikazowała: “Podug nos trza by to zmiynić…”
Tela dobrze, że jakby prawie, to przi bogajstwie naszyj godki niy ôstanymy ze dziurōm we słowniku. Na tyn plac mōmy pora słōw-kandydatōw, co sōm trocha rzodsze, trocha starsze, abo popularne kaj indzij jak we wschodnim kōnsku Gōrnego Ślōnska:
Idzie kogo szydzić, ôszydzić abo mu pedzieć ôszyda.
Idzie tyż łgać, abo być łgarzym, łgaczym.
Idzie tyż wichłać, być za wichłacza abo wichlyrza.
Ôd biydy szło by tyż kłamać, padać kłamstwa, co je pado kłamca abo kłamiec, ale wierza jak ślōnski tak patrzi za autōnōmijōm ôd polskij godki, to niyrod bydzie popularyzowoł słowa, co wyglōndajom choby polskie.
Tōż jak piszymy tekst i niy chcymy, coby pod nami prasła wizerunkowo mina… Abo jakby my ôroz prziszli ku tymu, że nōm sie już cygōn i cygaństwo niy widzōm… Durch mōmy jak godać. Przidymy ku tymu ale?


text:
Radlin: Przekludzajōm strōmy
We Radlinie zaniydugo ruszŏ wŏżnŏ inwestycyjŏ – kōmpleksowy rymōnt 1,2 km sztreki na ul. Rymera. W mocka placach zdatne bydzie poszyrzynie pasa drōgowego, kery terŏźnie niyma ani wymiarowy ani zgodliwy z normōma. W pŏru placach ukŏzać sie majōm doimyntnie nowe tretuary.
Bez to miasto uradziōło ô… przekludzyniu modych strōmōw, kere ôstały nasadzone na poboczach pŏrã lŏt nazŏd. Strōmy nasadzono w mōmyncie kej żŏdyn niy planowoł jeszcze rymōntu tej sztreki, niy było ôwdy tyż możebności współfinansowania tyj inwestycyje ze postrzodkōw zewnyntrznych. Bez to w mōmyncie kej zapadła decyzyjŏ ô rymōntach, uradzōno, coby znojść nowõ lokalizacyjõ dlŏ modych strōmōw.
Tajla ôstała już przeflancowanŏ i je na zieleńcu wele Przedszkola Publicznego nr 1 im. Gromadki Misia Uszatka, tyż przi ul. Rymera, jednak w placu, kery je zicher i zielōny. Drugŏ tajla strōmōw znojdzie sie na zielōnych terynach na ul. Reymonta, blank blisko nowyj sztreki kołowyj, kerŏ kupluje Radlin z Wodzisławiem i tamtejszym cyntrum przesiadkowym.
Rymōnt sztreki na ul. Rymera to jedno z nojwŏżniyjszych latosich auftragōw krysu wodzisławskigo i miasta Radlin. Wykōnane ôstanie 1,2 km nowego gysztelu drōgi jak tyż 2 km nowych tretuarōw. Planowane je tyż wykōnanie abo przebudowanie ôdwodniyniŏ drōgi. Imyntnŏ cyna auftragu to kol. 3,5 mln zł, na kerõ skłŏdŏ sie ajnzac krysu, gminy jak tyż dofinancowanie z Funduszu Dróg Samorządowych.


text:
Julka, Alenka a Witko su zbožo měli: najebać corona-krizy su směli do Afriki lećeć. Chcedźa w dźunglu swojeho přećela, wopičku Wimbo, wopytać. Hač jeho we hłubokim pralěsu nadeńdu? Na kóždy pad pak budźe wopička do wašeho domu zaćahnyć, hdyž sej ju jako kašporka spasliće. Ze spěwom „Jumbo, Wimbo a Kroko swjeća wjesele w pralěsu“ z pjera Jandytarja Hajnka přińdźe tajke prawe dźunglowe začuće do dźěćaceje stwy! A štóž njemóže dosć wo zwěrjatach dóstać, sej njech da hišće někotre hrónčka wo nich lubić, kotrež je tohorunja knjez Hajnk napisał.
Na staršich čaka dalši dźěl serijala wo (dwu-)rěčnym wuwiću dźěsća – tón raz wopisuje awtorka Helena Rjedźina mylenja při přiswojenju rěče w dźěćatstwje. Wosebje za němskorěčnych staršich stej zajimawej lětakaj wo serbskorěčnym kubłanju w pěstowarnjach a šulach „Wot mała serbsce wuknyć“.
Kak hodźi so ze dźungloweho spěwa hnydom cyła spěwohra za pěstowarske dźěći nastajić, přeradźi Jandytar Hajnk w kubłarskim zešiwku. Rěč z pohibom zwjazać je zakładna ideja basnje „Wopički w dźunglu“ kaž tež hrow „Pohiby zwěrjatow“ a „Domoj chcedźa“.
A nětko wjele wjesela při čitanju!


text:
Zymft
Zymft (ze mjym. Synf, inakszy: mosztrich, musztrik) – zulaga, we keryj nowjyncy je źorno uogńichy (we kupje godkůw jako "zymft" je słowo "uogńicha"). Powstała we starożytnym Rzimje na poczůnku naszyj ery a uod poczůnku uznowano ja za zulaga uo kuryrujůncych cechach (załogadza bolůnczka przi rojmatyce, pobudzo trawjyńy fetu, dźało przećiw bakteryjům a uobńiżo blutdruk).
Zymft powstowo we wyńiku uůnczyńo źorno uogńichy (zauobycz mlůnych) ze uoctym. Bez dodowańy roztomajtych zulagůw, wykorzistańy roztolicznych zortůw uogńichy a sposobu ji mlyńo powstowo moc zortůw zymftu.


text:
Podsumowanie
Chwiałka Hockey Team vs Davos Toruń 4:5 (0:2,3:1,1:2)
0:1 Kowalski Krzysztof – Jaworski Piotr
0:2 Jaworski Piotr – Kowalski Krzysztof
1:2 Kapela Norbert
2:2 Schramm Ivo – Kapela Norbert
3:2 Smolich Dawid – Nowacki Marek
3:3 Kalinowski Paweł – Kowalski Krzysztof
3:4 Kowalski Krzysztof
3:5 Kowalski Krzysztof
4:5 Kapela Norbert – Każmierczak Paweł
Kary: 8-10
Chwiałka Hockey Team:
Skitek Michał, Frąckowiak Aleksander – Smelczyński Wiktor, Kapela Robert, Mikołajczak Adam, Żak Dariusz, Schramm Ivo, Nowak Paweł, Kapela Norbert, Nowacki Marek, Wielgosz Szymon, Smolich Dawid, Każmierczak Paweł, Koziński Jarosław
Davos Toruń:
Dobysz Przemysław – Kowalski Krzysztof, Łoś Dariusz, Jaworski Piotr, Kalinowski Paweł, Banach Dawid, Barciński Kamil, Greń Bartłomiej, Luberadzki Mirosław, Topolski Krystian, Dulkiewicz Mariusz


text:
Planowane stejišćo za nowotwary trjeba dokładniše přemyslowanja
Njebjelčicy (JK/SN). Njebjelčanska gmejna planuje dale w Serbskich Pazlicach na ležownosći „Za cyrkwinskim pućom“ poskićeć zajimcam twarić dom. Tam maja nastać šěsć abo sydom jednoswójbnych domow. Zhromadnje z planowanskim běrowom CommunalConcept Peter Linke z Drježdźan zarjad tamniše stejišćo přihotuje. Po informacijach wjesnjanosty Andreja Bulanka (bjezstronjan) na minjenym posedźenju gmejnskeje rady njeje po wuprajenju planowarja Petera Linki hišće doskónčnje jasne, kelko domčkow móhli tam dokładnje nastać. To wotwisuje wot toho, kelko spadkoweje wody ze stejnišća běži. Jeli so poradźi, zo kóžda jednotliwa ležownosć spadkowu wodu wotwjedźe, móhli tam sydom domow stajić. Jeli pak so centralny zběrnik, kiž by płaćiznu za ležownosće zwyšił, za spadkowu wodu twari, budźe tam městno za šěsć domow. Dotal hišće doskónčnje znate njeje, što budźe abo móhł kwadratny meter ležownosće płaćić.