text:
jak dojechac na lotnisko w katowicach do dworca pkp,
czym dojade z lotniska pyrzowice do katoic pkp,
polaczenie pks z katowic lotnisko dojazd do nowy sącz,
lotnisko pyrzowice pkp,
busy rzeszow- pyrzowice lotnisko,
autobusy Katowice airport do krakow dworzec PKS,
komunikacja KatowicePKP port lotniczy Perzowice,
polaczenieautobuslotniskokatowice-pkp,
z katowic na lotnisko w pyrzowicach busem,
jak dojechac z lotniska w katowicach do dworca pkp w katowicach,
katowice pkp gwnz lotnisko pzryowice,
jak dojechac z lotniska w katowicach do bielska,
autobus na lotnisko z pks katowice,
jak dojechac z bielska do pyrzowic PKS,
katowice airport najblizsze pociagi,
katowice lotnisko dworzec pkp bilety,
jak dojechać z dworca pkp w katowicach na lotnisko w pyrzowicach,
jak dostać sie z pyrzowic do katowic,
autobus lotnisko pyrzowice dworzec,
busy zdworca pkp katowice na lotnisko w krakowie,
jak sie dostac na lotnisko w katowicach,
pks katowice - lotnisko pyrzowice,
Pyrzowice nowy sacz cena biletu pks,
odleglosc lotnisko katowice do dworca pks,
katowice pyrzowice dworzec pks,
jak sie dostac na lotnisko pyrzowice,
pociagi katowice pyrzowice,
jak dojechać z pkp katowice na lotnisko pyrzowice,
transport dworzec pkp lotnisko pyrzowice,
busy katowice pyrzowice nowy sacz,
transport z pkp katowice na lotnisko,
katowice pyrzowice dojazd z dworca głownego mapa,
pyrzowice wjazd na lotnisko,
jak dojechac z lotniska pyżowce do katowic pkp,
autobus tarnów pyrzowice,
katowice pyrzowice dojazd w dworca pkp,
dojazd z pyrzowic do nowego sacza,
katowice pyrzowice pociag do krakowa ,
kolei na lotnisko pyrzowice,
pociag katowice pyrzowice do krakowa,
dojazd z katowice lotnisko do dworzec pkp katowice,
katowice pyrzowice lotnisko - katowice dworzec,
katowice dowóz z pkp na lotnisko,
katowice pkp busy,
katowice dworzec do pyrzowic dojazd,
autobus z dworca pkp na lotnisko katowice,
dojazd katowice dworzec katowice pyrzowice,
z pkp katowice na lotnisko pyrzowice,
autobusy katowice dworzec pyrzowice,
lotnisko katowice jakie autobusy na pkp,
z pyrzowic na dworzec pkp,
dojazd do dworca kolejowego w katowicach,
transport z lotniska w katowicach do nowego sacza,
bus katowice pkp lotnisko pyrzowice,
katowice pyrzowice busy,
pociagi na lotnisko do katowic,
rzeszow do pyrzowic,
dojazd z lotniska pyrzowice na dworzec pks,
transport z lotniska w katowicach,
busy z lotniska pyrzowice do bielska,
z dworca pkp w katowicach na lotnisko autobus,
katowice pkp główna na lotnicko w pyrzowicach,
pkp z katowic na lotnisko pyrzowice,
pkp bielsko- pyrzowice,
transport z lotniska pyrzowice do rzeszowa,
bilet na pkp katowice-lotnisko pyrzowice,
jak dostac sie z dworca w katowicach na lotnisko,
przewozy katowice pyrzowice,
katowice pkp glowny odleglosc do rala,
autobus z katowic pyrzowic do katowice pkp,
dojazd lotnicko pyzowice - pkp katowice,
jak dostać się na pyrzowice z katowic,
jak dojechać z lotniska do pkp w katowicach,
katowice lotnisko zakopane polaczenie,
z katowic pkp do pyrzowic,
autobusy katowice dworze pkp - pyrzowice lotnisko,
przejazd z katowic pkp do pyrzowic lotnisko,
jak dostać się z lotniska do bielska,
jak sie dostac z katowic na lotnisko,
jak dojechac z pkp na lotnisko w katowicach,
pyrzowice port lotniczy - autobus do katowic pkp,
pociąg do pyrzowic,
autobus z airport katowice do pkp,
lotnisko katowice pyrzowice dojazd do dworca pkp mapa,
bus katowice lotnisko - katowice pkp,
jak dojechac z lotniska z pyrzowic na dworzec pkp,
autobusy katowice-pyrzowice,
pyrzowice dworzec pkp katowice odleglosc,
autobus dworzec pkp katowice - port loniczy pyrzowice,
jak dojechać katowice pyrzowice pociągiem,
autobus katowice pyrzowice cena,
jak sie dostac z lotniska katowice do katowic,
katowice-lotniskorzeszow-busy,
jak dostać sie na lotnisko w katowicach z pociągiem,
lotnisko pyrzowice pks katowicr rozklad jazdy,
autobus katowice przyrowice katowice,
dworzec katowice lotnisko,
specjalny autobus z lotniska Pyrzowice do Katowic PKP,
specjalny autobus z lotniska do Katowic,
rozklad jazdy autobusy z lotniska katowice pyzowice na dworzec pkp


c: text/html

text:
Bruce Lee
Bruce Lee, po prowdźe czyt. Li Siaolann , za bajtla Li Dżenfan ang. szrajbůnek Lee Siao Lung, Lee Jun Fan (chiń. , szrajbůnek pinyin) 李小龍 Lǐ Xiăolóng , 李振藩 Lǐ Zhènfān; rodz. 7 listopada 1940 we San Francisco, um. 20 lipca 1973 we Hůngkůngu) – amerikański szauszpiler chińskigo pochodzyńo, mistrz sztukůw walki. Jedna ze nojbarzi znůmych postaći we kińe akcji a popularnyj kulturze. Zginůł we ńywyjaśńůnych uokolicznośćach a na tyjma jygo śmjyrći powstoły mjejske powjarki, autopsyjo - uczulynie ze pile na kopfszmerc beztoż uobrzynk můzgu. Uůnygo syn, Brandon Lee, tak samo bůł szauszpilerym we filmach uo sztukach walki. Mistrz mjoł tyż cera Shannon Lee kero tyż gro we filmach a żůna Linda Lee s chałpy Emery (terozki je Linda Lee Cadwell, hajtła sie s Bruce Cadwellym we 1991). Bruce Lee trynowoł szauszpilyrów ze Hollywood np. Jamesa Coburna, Stevea McQueena. Opracowoł nowo sztuka walki Dżit Kun Do.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Meridian (astronomija)
Meridian abo dokradnjej teke njebjaski meridian (łatyński circulus meridianus = połdnjowy krejz) jo w astronomiji wubrany imaginarny wjeliki krejz na njebjaskej kuli, wótwisny wót pozicije wobglědowarja na zemskem powjerchu. Wopśimujo pódpołnocny a pódpołdnjowy dypk horiconta, pódpołnocny a pódpołdnjowy njebjaski pol ako teke cenit a nadir. Meridian stoj mimo togo padorownje na lokalnem horiconśe wobglědowarja.
Horicont wotpowědujo how, cele w astronomiskem zmysle, imaginarnej horicontowej liniji, teke wjeliki krejz na njebjaskej kuli.
W meridianje dojśpiwaju wšykne gwězdy swóju nejwětšu wusokosć (wuša kulminacija) a dwanasćo góźinow gwězdnego casa pózdźej swóju nejmjeńšu. Pśi tom měni a wobglědujo se z meridianom cesto, zjadnorjone, jano běrtylkrejz mjazy cenitom a pódpołdnjowym horicontom (na pódpołnocnej połkuli) resp. pódpołnocnym horicontom (na pódpołdnjowej połkuli), kótaryž jo za kulminaciske wobglědowanje wažny.
Jolic změnja se stopjeń dlininy wobglědowańskego stojnišća, ga změnja se teke pśeběg njebjaskego meridiana.


text:
Strzewiki
Strzewiki to tajla uobleczyńo, kero uobuwo śe na szłapy.
Strzewik skłodo śe nojczyńśći ze:
- zole, kero wyuůnaczůno je ze gůminu (btp. gůmjoki), drzewa (ntp. holcoki), plastiku a inkszych materjałůw. Zole sům nojwożńyjszům tajlům strzewikůw.
- abzaca, kery je prziklajstrowany abo prziteksowany do zole uode spodku;
- szułszaftu (cholywy), kero zakrywo wjyrch szłapy abo czasym dolne tajle nogi. Mogům być uheklowane (ntp. ze zomszu abo ze lyjdru), uodlůne ze plastiku abo ze gůminu.
- szplatůwk (ntp. gulery) abo haltrůw (ntp. zandale).
Rzymjeśńikym uod rychtowańo strzewikůw je szewjec.


text:
Žanr
Zapśijeśe žanr jo zapśijeśe typologije, z kótarejuž se rozeznawaju wšakorake formy wuměłstwa pó rumowem a casowem pósegu wuměłskego wopśimjeśa. To su napśikład žanry twórjecego wuměłstwa, pśedstajajucego wuměłstwa a filmow, muziki a literatury, ale teke žurnalistiskich pśedstajajucych formow a mimo togo computerowych graśow. Tak stej na pśikład žanra sciencefiction a western w filmje ako w literaturje znatej.
Žanrowe mólowanje se zaběra ze scenami wšednego dnja abo anekdotiskimi scenami wěstego wobłuka, na pśikład kjarcma.
W žanrje su wšakorake stile, ako su mócnje wót wótpowědnych družynow wobwliwowane a pokazuju kakosći indiwiduelnego wuměłca.
Wopśimjeśe
Pódžanry[wobźěłaś]
Cesto se žanry hyšći dokradnjej wopisuju z pomocu pódžanrow. Togodla wóni se cesto wjelgin roznogaśiju:
- Pśikład muzika: Rockowa muzika -> Heavy metal -> Black metal -> Viking metal
Jolic za twórby su pódžanry móžne, dejali pak skerjej wó kategorijach powědaś.
Žanry twórjecego wuměłstwa[wobźěłaś]
Mólowanje[wobźěłaś]
Hierarchiju žanrow a družynow mólowanja jo zestajił w lěśe 1667 francojski architekt a stawiznaŕ André Félibien. Wóna jo wótbłyšćowała śěžkosć wuměłstwow a jo była we Francojskej až do kóńca Stareje kněžarstwoweje formy (Ancien Régime) wažny źěł wótkubłanja a pósuźowanja studentow Kralojskeje akademije rědnych wuměłstwow (Académie royale des beaux-arts). Pó Félibienje su žanry wót nejnadobnjejšego do nejjadnorjejšego na slědujucu wašnju rědowane (w spinkoma: wótpowědujuca družyna wobrazow):
- alegoriske mólowanje (alegorija)
- stawizniske mólowanje, do cogož słuša mólowanje bitwow
- portraitowe mólowanje (portrait)
- žanrowe mólowanje (žanr)
- mólowanje zwěrjetow
- śichowobrazowe mólowanje (śichowobraz)
- namórnistwowe mólowanje (marina, mórjowa mólba)
- krajinowe mólowanje
Fotografija[wobźěłaś]
- aktowa fotografija
- industrijowa fotografija
- pśirodowa fotografija
- architekturowa fotografija
- źiwadłowa fotografija
Žanry pśedstajajucego wuměłstwa[wobźěłaś]
Źiwadło[wobźěłaś]
Źiwadłowe žanry su:
Muzika[wobźěłaś]
Za europsku muziku se namakaju dokradnjejše informacije we wucbje wó formach a družynach. Teke muziku drugich kulturnych krejzow móžomy wótpowědujucy zarědowaś (na pśikład za afroamerikańsku muziku Blues, Jazz, Gospel a Rhythm and Blues).
Film[wobźěłaś]
Filmy maju wjele wšakorakich žanrow, ako se do dalokeje měry ze žanrami literatury rownaju (krimi (film), horor, sciencefiction, erotika, satira). Wobšyrna lisćina jo pód wótkazom filmowe žanry. Žedne pśikłady:
- kriminalny film
- western, eastern
- wójnski film
- erotiski film
- drogowański film (roadmovie)
Zukowe wuměłstwo[wobźěłaś]
Rozgłos znajo ako žanry na pśikład:
Žanry literatury[wobźěłaś]
Dokradne wopisowanje žanrow literatury jo pód wótkazom družyna (poezija/literatura). Lisćina pśikładow za žanry:
- biografija
- fantazija
- horor
- nowela
- poetry slam
- roman
- sciencefiction
Dalšne[wobźěłaś]
Žurnalistika[wobźěłaś]
W žurnalistice powědamy źinsa wó pśedstajajucych formach. Žurnalistika NDR jo měła dokradnu žanrowu teoriju žurnalistiskich formow. Pó pśikłaźe sowjetskeje žurnalistiki jo rozeznawała pó:
- informatoriska wašnja zdźělenja
- analytiska wašnja zdźělenja
- wobrazliwa konkretna wašnja zdźělenja
Komputerowe graśa[wobźěłaś]
Teke pla computerowych graśow mamy wšake žanry. Žedne pśikłady:
- actionowe graśe
- dyrdakojske graśe
- strategijowe graśe
- rolowe graśe
- simulacija
- egoshooter
- shooter z tśeśeje wósoby
Glej teke[wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś]
- Otto Knörrich, Lexikon der lyrischen Formen, Kröner Verlag 2005 ISBN 3-520-47902-8


text:
Lama
Lama (llama glama) to je zwjyrz, kery wpjyrw żůł we Americe Połedńowyj, a terozki tyż we Ojropje, Americe Půłnocnyj a we Australiji. Je 102-119 cm dugi, a ruby uod 113 do 250 kg[1]. Bajtel je ruby uod 8 do 18 kg. Mo moda żyć we stadach, bo je to spokojny zwjyż. Lo Indjanerůw lamy to půmagery we rajźe, przećepujům im klamoty, bo sům to zwjyrzynta juczne. Mogům na puklu mjeć tela wjela mo 25%-30% jejich wogi. Idźe tyż spożywać jejich mjynso, a ze futra robić uobleczyńa a inksze zachy.
Przipisy


text:
Bobby Robson
Sir Robert William Robson (rodz. 18 lutygo 1933 we Sacriton, um. 31 lipjyńa 2009 we County Durham) to bůł ynglicki fusbalok a tryner. Jako fusbalok groł na pozycyji strzodkowego napadźora. Rozegroł 583 szpile we Premier League, lo Fulham F.C. a West Bromwich Albion F.C., we kerych trefjůł 133 tory. We reprezentacyji Ynglandu we fusbalu groł 20 szpili a trefjůł 4 tory. Karjera jako tryner napoczůn we Fulham F.C., ńyskorzi trynowoł tyż Ipswich Town F.C., ńiderlandzki PSV Eindhoven, portugalske Sporting CP a FC Porto, a tyż FC Barcelona a Newcastle United F.C.. Bůł trynerem reprezentacyji Ynglandu we fusbalu we lotach 1982-1990. Dwa razy wloz ze ynglickim manszaftym do finołůw Mistrzostw śwjata we fusbalu, we 1986 a 1990 roku. Uoba razy Ynglyndry przegrywali szpile ze manszaftůma kere potym zdobywoły majstra - we 1986 ze Argyntynům a we 1990 s Mjymcůma.


text:
Bayerski lěs
Bayerski lěs je něhdźe 100 km dołhe srjedźne horiny na hranicy mjez Bayerskej a Čěskej, wuchodnje Rězna a sewjernje Passaua. Geologisce a geomorfologisce słuša wón k wjetšej Šumawje. Wulki dźěl horin je jako narodny park škitany, kotryž wobsteji hišće zdźěla z pralěsa a běše w lěće 1970 prěni narodny park cyłeje Němskeje. Najwyša hora je Großer Arber (1.456 m).
Najwažniše sydlišćo w Bayerskim lěsu je Zwiesel při dróze wot Passaua do Pilzenja.
Wotkaz[wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Malta
Malta, Maltańsko Republika, (uoficjalne mjano: malt. Repubblika ta’ Malta, ang. Republic of Malta) je wyspjarskym państwym na Strzůdźymnym Morzu. Jeji stolica je Valletta. Malta samostanowi śe dźepjyro uod 1964 roku, bestůż co zawczasu bůła brytyjskům kolůńijům.
Treść
Geůgrafijo[Sprowjej]
Malta leży na stategicznym placu na Postrzůdźymnym Morzu, 95 km na połedńe uod Sycylije a 290 km na wschůd uod Tůnezyje. Skłodo śe ze trzech wysp:
- Malta, 246 km²
- Gozo, 67 km² (kole 30 000 mjyszkańcůw)
- Comino, 3 km² (ludźe sům tam ino we czas syzůnu feryjůw)
Do Malty nolyżům tyż trzi małe wysepki: Cominotto, Filfla Island a St. Paul's Island. Ranty wszyjskich wysp sům zauobycz skoliste. Nojwyższy wjyrch je Ta' Dmejrek (253 m). Geůgraficzńy a geologiczńy Malta leży we Ojropje.
Leży we klimatycznyj strefje typowyj lo rygjůnůw Postrzůdźymnygo Morzo. Je tam chłodno źima a fest gorke lato, prowje beż żodnych uopadůw.
Wspůłrzyndne geograficzne Malty sům 35 50 N, 14 35 E
Klimat[Sprowjej]
Malta je we strefje klimatůw postrzůdźymnomorskich. Ńy ma sam wjaterůw, nebla, śńyga alibo źimna. Strzedńo tympyratura je uod 14,1 °C we źima (listopad - kwjećyń) do 32 °C latym (moj - paźdźerńik). Klara dowo sam śwjotło 6:46 godźin, kedy je źima a 10:11 godźin, kedy je lato. Uopady sům sam głůwńy we źima. Na rok ślatuje sam 578 mm.
Polityka Malty[Sprowjej]
Malta bůła brytyjskům kolůńijům aże do 21 wrześńa 1964, kedy śe usamostanowjyła a 13 grudńo 1974 stoła śe republikům, uostoła nale a dali je ferajńistkům Brytyjskigo Ferajnu Norodůw (Commonwealth of Nations). Uod 1 moja 2004 Malta do kupy ze 9 inkszymi państwůma (we tym ze Polskům a Czeskům Republikům) wlozła do Ojropejskij Ůńije.
Malta je republikům parlamyntarnům. Na czele państwa stoji prezydynt republiki, wybjyrany bez parlamynt. Prezydentym Malty je je uod 4 kwjytńa 2009 George Abela. Jydno kadencyjo prezydencko trwo 5lot, co uoznaczo, iże nostympny absztimůng bydźe we 2014 roku.
Uod roku 1993 Malta ferwaltůngowo tajluje śe na 68 tzw. lokalnych rad (local council), kere wybjerane sům roz na trzi lata.
Jeszczy przed uusamostanowjyńym maltańsko polityka bůła podźelono na dwje strůny: socjalistyczno-nyutralne Stronńictwo Roboty (Labour Party,Partit Laburista, MPL, Maltese Labour Party) a konserwatywne Strůnńictwo Nacjonalistyczne, Nationalist Party (Partit Nazzjonalista, abrewjacyjo: PN). Je jeszczy wjyncyj partyjůw, nale ńy majům uůne wjynkszygo politycznygo znoczyńo, sům to ntp. Alternatywa dymokratyczno (Alternattiva Demokratika, AD), uodpedńik ojropejskich „Źelůnych“. Wszyjske parlamyntarne absztimůngi majům tradycyjńe ćasne wyńiki a gůwne partyje zmjyńajům śe przi władzy. Absztimůng do parlamyntu s dńo 12 lipca 2003 doł take rozdźylyńy gosůw:
- Nationalist Party – 51,79 procyntůw
- Labour Party – 47,51 procyntůw
Maltańske partyje polityczne fest wadźoły śe uo polityka zagrańiczno. Konserwatywno PN chćoła kej nojbarzi leźć ku Zachodowi, a do Ůńije Ojropejskij, na Labour Party, utrzimowało dobre kůntakty ze Zwjůnzkym Radźeckim, a krajůma RWPG a Chinůma.
Ferwaltůngowy tajlůng[Sprowjej]
We 1993 ustanowjyli, iże Malta tajluje śe na 68 samorzůndůw (54 na wyspje Malta, 14 na wyspje Gozo). Cołko wyspa Comino je we samorzůńdźe Għajnsielem, na wyspje Gozo.
Gyszichta[Sprowjej]
Poczůntki cywilizacyje we Malće bůły aże 5200lot p.n.e. kej trefjyli sam ze Sycylije pjyrsze uosadńiki. Wele 3500 p.n.e. we mjeśće Ġgantija na wyspje Gozo wzńyśli śwjůntyńo. Podane na ńa budowle ńyskorzi powstoły tyż we inkszych placach, ńy yno na Gozo nale tyż na gůwnyj wyspje - Malće
Malta, kero je dobrym placym do kůnrolowańo strzodkowygo a wschodńigo basynu Strzůdźymnygo Morzo, mjoła moc pośedźićelůw .
Kole 800 p.n.e. założyli sam swoje uośedla Feńicjany, zajś 300lot ńyskorzi wyspa podbjyli Kartagińczyki. We 257 p.n.e. bůł pjyrszy angrif Rzimjanůw a we 218 p.n.e. Malta stoła śe tajlům Rzimskiego Imperyjům. We 60 n.e. wele brzygu wyspy, na mieliźńe, rozbjůł śe statek, kery przewoźůł do Rzimu, św. Paulika, kery nawrůcił Malta na Krześćijaństwo. We 395 po tajlůngu Imperyjům wyspa bůła regjyrowano uod Wschodńigo Cesarstwa ze stolicům we Konstantynopolu. We 870 zdobyli ja Araby, zaś we 1090 Normany a przikuplowali ja do kśynstwa, a potym do Krůlestwa Sycylije.
We 1530 kajzer Karlik V Habsburg skozoł wyspa, jako lynno wyćepanymu ze Rodos Joańitům. 18 maja 1565 napoczůna śe ataka armije Imperyjům Uosmańskigo, we keryj bůło 40 000[2] wojokůw. Uobrůńcy, kerych bůło poraset zakůnnych wojokůw, 2 tyś. szpańelskich wojokůw a wele 6 tyś. cywilnyj ludnośće, poradźyli sztyry mjeśůncy ńyskorzi (8 wrześńa) cołkym uodeprzeć tyn angrif. Lů uczczyńo wygranyj Wjeli Majster Jean Parisot de la Valette wzńes we 1566 sztad, kery nazwali uod jigo mjana Valetta. Mjasto to ńyskorzi stoło śe stolicům Malty. We 1798 francusko wojenno marynarka, kero lozła do Egiptu zaatakowała a zdobůła wyspa. Napoleon Bonaparte kozoł wojokům zakůnu bez pora nojbliższych dńůw iś ze wyspy. Pora mjyśyncůw ńyskorzi Maltańczyki byli fest ńyrodźi ze regjyrůnku Francyje a napoczůnli powstańy. Skiż hilfy uod Sycylije a Wjelgij Brytańije we 1800 Maltańczyki wygrali a Francuzy muśeli śe poddać. Malta wlozła pode protekcyjo Wjelgij Brytańije.
Wjedyński Kůngres, kery bůł we rokach 1814-1815 zuůnaczoł ze Malty brytyjsko kolůńijo. Wyspa bůła lo Wjelgij Brytańije bazům podwodnych uokryntůw wczas II Śwjatowyj Wojny festylńy zawodzała państwům Uośe we posyłańu zaopatrzyńo do Půłnocnyj Afryki. Wojska ośi "uoblegały" wyspa a ńiszczoły konwoje ze zauopatrzyńym, kere płynyły do Malty, przi czym durś ja bůmbardyrowały a zastawjały minůma. Bez to aljanty bez jaki czas ńy mogli ze Malty napoczynać wojynnych dźołańůw. Ńymcy nale ńy zrobjyły wjelgij inwazyje na Malta, skuli tygo, iże chćeli gibko zdobyć Egipt. Po uoblynżyńu, wyspa we 1942 uodznaczyli Krziżym Jorguśa.
We 1947 Malta uzyskoła wewnyntrzno autůnůmijo, zaś we 1963 Malta śe usamostanowjyła. Rok ńyskorzi Malta uzyskoła cołkowito ńypodlygłość, kej ferajńista Ferajnu Norodůw. Podpisali tyż uobrůnny układ, kery dowoł zwolowoł na utrzimańy na wyspje brytyjskich bazůw. We 1967 układ tyn zerwali a dźepjyro sztyry lata ńyskorzi wynegocjowali porozůmjyńy. 13 grudńa 1974 proklamowali Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przistůmpjoła do Ojropejskij Ůńije.
Gyszichtowe pamjůntki[Sprowjej]
Malta je bogato we gyszichtowe pamjůntki. Trzi ś ńich sům wpisane na lista Kultularnygo Dźedźictwa ferajnu UNESCO: Valetta, megality na wyspach: Malta a Gozo, a tzw. Hypogeum we Hal Saflieni.
Nostympne historyczne pamjůntki sům ze uokresu arabskigo przebywańo na wyspje, gůwne zaś ze czasu władańo Johańitów. Do śe wymjyńić cołke mjasto Mdina (mury wystawjyli juzaś Araby), dali ńyporachowane budowle a twjerdze we Vallećće, stolica wyspy Goza- Victoria, moc pałacůw a wjeży strożniczych rozćepanych po cołkim archipelagu.
Dymůgrafijo[Sprowjej]
Wjynkszość Maltanůw, żyje na gůwnyj wyspje: Malće. Nojczyńśći we mjejskich aglomeracyjach (ůng. 90%). Strzedńe zagynszczyńy ludnośći to je 1265 mjyszkańcůw na km² (nojwjynkszo we Ojropje a trzećo na śwjeće). Kole 3% uobywatelůw to sům auslyndry, nojwjyncyj je Brytyjczykůw. Tyla samo Maltanůw żyje za grańicům (we Kanadźe, Australiji a tyż we USA).
Wyspa Gozo je barzi "źylůno" a mo barzi rolńiczy charakter. Mo tyż myńszo gynstość zaludńyńo.
Wyspa Comino je zamjyszkano ino we sezońy turystycznym. Je sam jedyn hotel. Půza sezonym mjyszko tam sztyrych ludźi.
- wzrost ludnośći: 0,6%
- strzedńi wjek: 38 lot
- chopůw: 36,6 lot
- babůw: 39,5 lot
- wspůłczynńik rodzyńo: 10,09 na 1000 uobywatelůw
- wspůłczynńik umarćo: 7,91 na 1000 uobywatelůw
- wspůłczynńik umarćo przi rodzyńu: 5,69 na 1000 rodzonych žywo
- strzedńo dugość żywobyćo: 78,43 lot
- chopůw: 76,39 lot
- babůw: 80,43 lot
- (dane na rok 2003)
Procynt babůw, kere robjům a tyż tych, kere majům wyższe wykstałcyńy je nojwyższy na cołkim śwjeće.
Pochodzyńe ludnośći[Sprowjej]
Uo pochodzyńu populacyje s megalityčnego uokrysu sům ino zmjarkowańa. Uośedlyńe teroźnyj ludnośći zaczoło śe kole 2000 lot przed Chystusym. Potym, bez 500 lot Malta bůła ńyzamjyszkano. Wedle jednyj, ńypotwjyrdzonyj teoryje Malta bůła uośedlono ze Sycylije, nale ńyskorzi doszło do tajlowygo wymjyszańo ludnośći s inkszymi norodůma.
Godki Malty[Sprowjej]
Gůwnům godkům je maltańsko (Malti), nale kupa ludźi godo po angelsku, a po italsku. Angelsko godka je przi tym drugům urzyndowům godkům, zaś italsko mjała taki sztatus do 1934
Maltańsko je semicko godka, fest spokrewńůno ze godkům arabskům (podug ńykerych myńszośćowych poglůndůw mo pochodzyńy blank uod godki feńickij). Maltańsko godka mo fest wjelgi ajnflus godek romańskich (nojbarzi italskij) a angelskij. Maltański je jedynům semickům godkům, kero je zapisowano we łaćińskim abecadle.
Mjano Malta pochodźi s mjan feńickych a tyż arabskich, kere bůły: Malet, Melita, Maltacheum a inksze.
Religijo[Sprowjej]
Ůngyfer 98% mjyszkańcůw Malty je rzimskimi katolikůma. Na Malće sům 364 kośćoły. Kśyndze, mńichy a mńiszki dowajům wjynkszo tajla ludźi, ańiżeli we kerymkolwjek inkszym państwje. Katolicyzm je zapisany we uodpedńij ustawje jako państwowo religijo a jigo ajnflus je fest srogi na regjyrůnek, bestůż szajdůngi a aborcyjo sům zakozane.
Mjasta[Sprowjej]
S lotu ptoka, do śe myśleć, co cołke cyntrům gůwnyj wyspy - Malty je jednym wjegim mjastym. Nale to wrażyńy je felerne, przede wszyjskim we kůnsekwencyji fest pryndkij rozbudowy mjast bez uostatńee myńi a wjyncyj trzista lot. Grańice mjast abo aglomeracyji do śe poznoć ino s informacyji na taflikach. Do nojwynkszych mjast przinoleżům:
- Valletta (tyż: La Valletta), stolica, je to gyszichtowo twjerdza
- Sliema, cyntrům handlowe a zakupowe
- Birkirkara, nojwjynksze mjasto (2008: 20 834 mjyškańcůw[zdrzůdło?])
- Mdina, downo stolica ze historycznym cyntrům, mjanowano tyż „ćiche mjasto“, do śe tam wlyźć ino pjechty
- Victoria, stolica wyspy Gozo
- tzw. „Trzi mjasta“ (The Three Cities), to je:
- Vittoriosa (tyž Birgu)
- Senglea
- Cospicua
Transzport[Sprowjej]
Malta to je jedne ze sztyrech państwůw, kaj jeźdźi śe po lewyj strůńe drogi. Motoryzacyjo je fest rozpowszechńůno we Malće. Podug danych ze 1990 we państwje bůło 182 254 samochodůw, co dowo Malće zagynszczyńy 582 samochodůw / km². Malta podug tygo wskoźńika je sztwrto we cołkij Ojropje. Malta mo 2 254 km cestůw, ze czygo 1 972 (87,5) je asfaltowe.
We Malće je tyż autobusowy transzport, kery dźoło sam uod 1905 a je na wyspach Malta a Gozo. Maltańske autobusy sům turystycznům atrakcyjům. W kożdy rok przewożům wele 31 000 000 ludźůw.
We państwje je jedno lotńisko: Malta International Airport, kero roz za czas mjanowany je tyż Lotńisko Luqa. Za pjyrwa mjała być to baza do brytyjskigo Royal Air Force. Ze tygo lotńiska do śe lećeć lyńijům Air Malta do 36inkszych placůw.
Malta a Uńijo Ojropejsko[Sprowjej]
Drůga Malty do Uńije Ojropejskij bůła dugo. Rzůnd dowoł roz poparće, roz uodpora - zoleży fto wuůnczas bůł u władzy. Wjadůmo, iże kożde pomjyńańy władzy na Malće przińesło ze sobům jako zmjana we polityce lo Uńije Ojropejskij a wstympu do ńi. Maltańsko konserwatywno PN bůła blank za, Labour Party (a ńykere zwjůnzki zawodowe) przećiw człůnkostwu we UE.
Pjyrszy roz Malta antragowała uo członkostwo juzaś we 1990. Pů wygranyj Labour Party we absztimůngu we roku 1996 Malta tyn antrag uchyloła. Pů przedwczesnym absztimůngu we 1998, kedy wygroła PN, wńosek uostoł uodnowjůny.
Uo wstympje do Uńije Ojropejskij rozprawjano na konferencyji we Kodani 13 grudńa 2002. We absztimůngu 8 marca 2003 za członkostwym bůło 53,65 % ze tych, co walowali. W ramach rozszyrzyńo Ůńije uo dźyśyńć państw 1 maja 2004 Malta stoła śe członkym UO a wyprzedźoła Luksymburg, jeli łaźi uo nojmyńsze państwo Ůńije.
Uod 1 styczńa 2008 we Malće buli śe we Ojro.
Przipisy
- ↑ Dane szacůnkowe na lipjec 2007 [CIA The World Factbook (Zdřůduo:CIA).
- ↑ .Gyszichta Srogigo Uoblynżyńo znůma je yno ze krześćijańskych zdrzůdłów, a skiż tygo trudno je pedźeć, wjela gynau bůło tureckich wojokůw. Růżnorake zdrzůdła podowajům, co bůło ich uod 20 000, do ańi 100 000, nale nojczyńści podowano jich liczba to je 40 tyś.
Necowe uodwołańo[Sprowjej]


text:
Lethe
Lethe (z grjekskeho λήθn: zabyće) je po grjekskej mytologiji jedna z rěkow podswěta.
Pochad mjena[wobdźěłać]
Mjeno pochadźa ze starogrjekskeje rěče a woznamjenja posłownje zabyćiwosć abo schowanosć. Grjekske słowo za wěrnosć je a-lethe-ia, štož woznamjenja njezabyćiwosć abo njeschowanosć: Wěrjachu, zo zabudźe, štóž z Lethe pije, swoje dopomnjenja. Někotři wěrjachu samo do toho, zo dyrbjachu duše z wonej rěki pić, prjedy hač so znowa narodźa, zo njebychu so na předchadne žiwjenje dopmnjeli.
Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe[wobdźěłać]
W bójskej komediji naspomni so rěka Lethe. Jeje horni běh nadeńdźe so w zemskim paradizu na wjeršku hory wučisćenja a ćeče wottam dele k srjedźišću zemje. Rjek bójskeje komedije, Dante Alighieri, dyrbi so w rěce Lethe myć, prjedy hač smě do raja zastupić.
W Goethowej dramje Faust II (I. Akt, Powabna krajina) namołwi Ariel duchow, zo bychu Fausta „im Tau von Lethers Flut“ wukupali, zo by móhł swoje dopomnjenki na pakt z čertom a swoje winy z Fausta I zabyć.
Dalše naspomnjenja rěki Lethe namakaja so pola Hölderlina w Hyperionje, pola Bertolda Brechta w dramje Baal a pola wjele druhich spisowaćelow.
Žórła[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Albert Hofmann
Albert Hofmann (* 11. januara 1906 w Badenje (Aargau), wum. 29. apryla 2008 w Basel) jo był šwicarski chemikaŕ a nadejźaŕ wědobnje šyrjeceje substance LSD. Wuznamjenili su jogo z titulom cesnego doktora.
Žywjenje[wobźěłaś]
Albert Hofmann jo wótrosł ako nejstaršy wót styrjoch bratšow a sotšow, jogo nan jo był rucnikaŕ. Jěsno jo swójo pśekupowarske wuwucowanje absolwěrował a jo akle 1925 zachopił chemiju na uniwersiśe w Zürichu studěrowaś a jo promowěrował styri lěta pózdźej z wuznamjenjenim. Pśizamknuła jo se za wěcej ako styri lětźasetki (až do wuměńka 1971) jogo slěźarska źěłabnosć pśi firmje Sandoz w Baselu. W lěśe 1943 jo nadejšeł halucinogenu statkownosć LSD. Až do smjerśi jo bydlił na górskej łuce "Rittimatte" pśi kšomje Šwicarskeje Jury. Psi góźbje jogo 100. narodnego dnja jo se wót 13. do 15. januara 2006 w Baselu sympozium "LSD - Sorgenkind und Wunderdroge" wótměwał.
Slěźeńske źěło[wobźěłaś]
Spóriš a spórišowe alkaloidy[wobźěłaś]
W ramiku slěźenjow nad spórišom a z wótglědanim, kołoběgowy stimulans wuwiś, jo Hofmann 1938 wšakorake amidowe deriwaty lysergoweje kisaliny syntetizěrował, mjaz nimi - ako 25. substancu rěda - teke jeje dietylamid.
We wopytach ze zwěrjetami jo substanca njeměrnosć mjazy zwěrjetami zawinowała, ale njejo farmakologiski relewantne abo zajmne kakosći pokazała. Dla togo njejo se LSD wěcej pśepytował. W lěśe 1943 pak jo se Hofmann rozsuźił, LSD wóspjet syntetizěrowaś. Pśi źěle w laborje jo wón njezjapkego njederjeměśa a njeměrnosći dla nuzkany był, ze swójim źěłom wopśestaś a domoj jěś. Ako jo doma pśišeł, jo wiźeł za zamžerjonyma wócyma za něźi dwě góźinje barwojte geometriske mustry (pseudohalucinacije), ako su jogo na take z kaleidoskopom widobne dopomnjeli. Wón sam z togo wuchada, až jo se mimowólnje tšošcycka LSD do jogo śěła zadobyła.


text:
Howard Phillips Lovecraft
Howard Phillips Lovecraft (rodz. 20 śyrpńa 1890 we Providence, um. 15 marca 1937 we Providence) – amerikański pisoř, autor kśůnžek ze zorty fantasy a růmanůw grozy, kere cuzamyn twořům fikcyjno mitolůgijo Cthulhu. Je jednym s prekursorůw zorty science fiction, do kerych wkludzou fikcyjne istoty s tyj mitolůgije. Inkše znůme motywy s jygo twůrčośći to postać klepńůnygo Araba, Abdula Al-Hazreda, kery napisou bluźńerčo kśynga pode titlym "Necronomicon", we keryj je spisano wjedza uo pradawnych bůstwach, jake dowńij řůndźiuy na Źymje a terozki čekajům na momynt coby powrůćić. Bez dugi čos uwožano, aže "Necronomicon" richtig istńeje, a som Lovecraft dugo tymu ńy zapřečou, nale na kůńec we jydnym s brifůw přiznou aže je to fikcyjo. Nale powstouo nawet pora kśůnžek pode tym titlym, pisanych bez inkšych pisořy abo bez fanůw Lovecrafta.
Akcyjo růmanůw Lovecrafta nojčyńśćij dźeje śe we Nowym Ynglandźe, kery je we ńich předstowjany kej kraina fest groźno a pouno mročnych tajemńicůw a magije, heimat lo pradawnych kultůw.
Motywy s jygo růmanůw a powjarek sům čynsto uobecne we kultuře, powstoua tyž mynga adaptacyjůw radyjowych a filmowych jygo dźeu.
Dźeua (ńykere)[Sprowjej]
Růmany[Sprowjej]
- The Case of Charles Dexter Ward
- The Doom That Came to Sarnath - 1919
- At the Mountains of Madness - 1931
- The Quest of Unknown Kadath
- The lurker at the threshold - Howard Phillips Lovecraft & August Derleth
Uopowjadańa[Sprowjej]
- The Call of Cthulhu - 1926
- The Shadow over Innsmouth
- The Colour of the Space
- The Whisperer in the Darkness
- The Ghost of the Darkness
- The Dunwich Horror
- The Music of Erich Zann
- The Hound
- The Picture in the House
- The Thing on the Doorstep
- In the Vault
- The Temple
- The Lurking Fear
- The Tomb
- The Outsider
- The Shunned House
- Cool Air
- He
- The Dreams in the Witch House
- Pickman's Model - 1927
- Herbert West - Reanimator
- The Rats in the Walls
- Dagon
- The Transition Of H.P. Lovecraft: The road to madness
Gedychty[Sprowjej]
- Fungi from Yuggoth
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
Detroit
Wspůłrzyndne: 43°20' N 83°03' W
Detroit (uod francuskigo ćyśńina) – mjasto we USA, we stůńy Michigan, na půłnocnym brzygu rzyki Detroit, przi grańicy ze Kanadům. Założůne we 1701 uod Francuzůw, we 1783 przekozane USA, uod 1802 mo mjejske prawa. Srogi uostrzodek industryje, znůmy znamjyńńy skiż produkcyje autůw (majům sam śedźiby trzi kůncerny: Ford Motor Company (zał. 1903), General Motors (zał. 1916) a Chrysler (zał. 1925). Krům tygo inkszo industryjo, we tym chymiczno a zbrojyńowo, a śedźiba finansowych insztytucyjůw. Uostrzodek naukowy a akadymicki (3 uńiwersytety). 18 lipca 2013 sztad uogłośůł plajta.


text:
Indyjski Uocean
Uocean Indyjski to je třeći podug wjelgośći zborńik wodny na Źymje, kery zajmuje ůng. 20% powjyřchńe Wšechuoceanu. Uod půunocy je uograńičůny bez Azyjo, uod zachodu bez Půuwysep Arabski a Afrika, uod wschodu bez Půuwysep Malajski, Wyspy Sundajske a Australijo, a uod pouedńa bez Antarktyda. Uownymi grańcůa sům pouedńiki 20° a 147° E. Zajmuje 73 556 000 km², kej wličyć tyž Moře Čyrwůne a Zatoka Persko. Středńo guymbokość 3890 m, maksymalno 8047 m (Guymbja Diamantina). Je to uocean fest gorki, we jygo půunocnyj tajli tymperatura řodko spado půńižyj 25 °C, a středńo wynośi 17 °C. Zasolyńy 34,8‰.


text:
Saint Lucia
Saint Lucia je kupowy stat w Karibiskim morju, kotryž słuša k Zapadoindiskim kupam a je z čłonom Commonwealtha. Dnja 22. februara 1979 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa.
Geografija[wobdźěłać]
Kupa St. Lucia słuša k Małym Antilam a namaka so mjez St. Vincentom a Grenadinami w juhu a francoskej kupu Martinique w sewjeru. Juhowuchodnje St. Lucije w Atlantiskim oceanje leži Barbados.
Stolica a najwjetše město kupy je Castries w sewjeru z jenož něhdźe 9.000 wobydlerjemi, štož je mjeńše hač wobydlerstwo Biskopic. Najwyši wjeršk je 950 metrow wysoki Mount Gimie. Na kupje maja nimo toho dwaj inaktiwnej wulkanaj, kotrajž stejitaj na UNESCO-lisćinje přirodneho herbstwa.
Wobydlerstwo[wobdźěłać]
Wulki dźěl dźensnišeho wobydlerstwa wobsteji z potomnikow něhdyšich afriskich njewólniskich. Nimo jendźelskeje hamtskeje rěče rěči so tež patois, kreolski dialekt. Dwě třećinje wobydlerstwa stej romsko-katolskej.
Saint Lucia je ródna kupa dweju nošerjow Nobeloweho myta: W lěće 1979 dósta William Arthur Lewis Nobelowe myto za hospodarske wědomosće a w lěće 1992 spisowaćel Derek Walcott Nobelowe myto za literaturu. Tuž je Saint Lucia po Ferejskich kupach kraj z najwjetšej ličbu Nobelowych mytow na wobydlerja.
Hospodarstwo[wobdźěłać]
Najwažniša hospodarska hałuza je ratarstwo, při čimž je mjeztym banana cokorinu jako hłowny produkt wotměniła.
Wotkaz[wobdźěłać]
Kanada | Mexiko | Zjednoćene staty Ameriki
Srjedźna Amerika: Belize | El Salvador | Guatemala | Honduras | Kosta Rika | Nikaraguwa | Panama
Karibika: Antigua a Barbuda | Bahamy | Barbados | Dominika | Dominikanska republika | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | St. Kitts a Nevis | St. Lucia | St. Vincent a Grenadiny | Trinidad a Tobago
Druhe teritorije: Ameriske knježniske kupy (ZSA) | Anguilla (ZK) | Aruba (NL) | Bermuda (ZK) | Britiske knježniske kupy (ZK) | Bonaire, Saba a Sint Eustatius (NL) | Curaçao (NL) | Grönlandska (DK) | Guadeloupe (F) | Kajmanowe kupy (ZK) | Martinique (F) | Montserrat (ZK) | Navassa (ZSA) | Puerto Riko (ZSA) | San Andrés a Providencia (KOL) | Saint-Barthélemy (F) | Saint-Martin (F) | Sint Maarten (NL) | St. Pierre a Miquelon (F) | Turksowe a Caicosowe kupy (ZK)


text:
Kėdainiai
Kėdainiai (pol. Kiejdany) je mjasto we strzodkowyj Litwje, we uokryngu Kaunas, po uobuch strůnach rzyki Nevėžis, 51 kilomyjtrůw na půłnoc uod Kaunas. Půmjyszkuje we ńim bezma 31 tyś. ludźůw. Kėdainiai je głownym mjastym gminu Kėdainiai a szołtystwa uo takym samym mjańe. Na teryńe mjasta do rzyki Nevėžis wpado tyż Dotnuvėlė a Smilga (uod zachodu) a Obelis (uod wschodu).
Stare mjasto we Kėdainiai je wpisane we register kulturalnyj erbizny jako mjejski dynkmal. Stojům tam sztyry kośćoły (katolicki kośćůł Śwjyntygo Zefyla a kośćůł Śwjyntygo Jerzygo a tyż protestancke a Kośćůł Pańskigo Przemjyńyńo). Lů mjasta wożno je industryjo (znamjyńńy chymiczno a przerobjyńo jodła). Sům sam tyż dwje poczty.


text:
Guma do żućo
Guma do żućo – zorta maszketůw przeznaczono do żućo, a ńy łykańo. Tradycyjńe produkowono bůła ze chicle, mlyczka uotrzymywonygo bez naćyńće pńo sůnczyńca. Terozki skiż ekůnůmiji a jakośći wykonywano je ze polimerůw. Teroźńo używo śe poliizobutylynu, kery je ńyzwulkanizowanům formům syntetycznygo guminu, roz za kedy ze culagům polioctanu winylu.
Ńykere gatůnki gumy do żućo majům tyż zastosowońy we profilaktice stomatologicznyj (gatunki te majům obniżůno zawartość cukru), inksze - kej půmoc we ćepańu nałogu kurzyńo (majům we śa nikotina abo uůnyj pochodne).


text:
Linux
Linux [ˈliːnʊks] teke pomjenjony GNU/Linux jo familija lichych, unix-pódobnych źěłańskich systemow, wužywajucych Linux-kernel.
Distribucije Linuxa su kombinacije Linux-kernela a wubraneje software, kótarež se njewótwisnje wuwijaju. Pśigótowaŕ distribuciji wobstara źěl źěła twarjenja gótowego systema. Pśi twarjenju Linuxa wobźěluju se firmy, organizacije a teke dobrowólniki. Wobstoje ako dermotne (na pś. Debian, Fedora) tak teke komercielne distribucije (na pś. Red Hat, SUSE).
Linux wužywa se na wjele pólach: w serwerach, supercomputerach, personalnych computerach, routerach a zasadźenych systemach, a teke mobilnych telefonach (ako baza systema Android). Ako system za serwery jo Linux jaden z nejwěcej wužywanych źěłańskich systemow; ako system za personalne computery njejo tak popularny. K wužywarjam Linuxa słušaju teke wjelike pśedewześa a kněžarstwa, na pśikład francojski parlament, ministarstwo za zašćitowanje USA, München, Amazon, Google, Peugeot a Samsung.
Mě Linux póchada wót awtora Linux-kernela, Fina Linusa Torvaldsa, kenž dotychměst nawjedujo wuwiśe kernela.
Wuglěd[wobźěłaś]
Na rozdźěl k wjele komercielnym systemam, njewobstoj jaden jednotny grafiski pówjerch za Linux, dokulaž Linux njejo kšuśe zwězany z takim pówjerchom (jo móžno instalěrowaś system bźez njogo a jano w tekstowem modusu źěłaś − na pśikład na serwerach). Popularne grafiske pówjerchy stej na pś. KDE a GNOME, kenž njejstej specifiskej za Linux, ale źěłatej na wjele unix-pódobnych systemach. Wobstoj teke wjele drugich grafiskich pówjerchow z wšakorakim wuglědanim. Zwětšego distribucija wuběra za sebje jaden pódprěty grafiski pówjerch, su pak distribucije, kótarež daju wužywarjam liche wuzwólenje.
Software[wobźěłaś]
Na zachopjeńku instalacija noweje software jo se wótměwała z wužyśim kompilacije žrědłowego koda programa, a źěłowe rědy za kompilaciju su byli wažne źěle systema. Někótare distribucije su stwórili swójske formaty binarnych paketow, to wuznamjenijo paketow z kompilěrowanymi programami. Něnto wjele distribucijow dajo móžnosć lažkeje instalacije noweje software pśez manager paketow, kótaryž pokazujo pakety grafiski a wólodujo a konfigurěrujo je awtomatiski, tak až wužywaŕ njemusy rozměś techniske detaile. Zasej jo pak móžno, programy direktnje ze žrědłowego koda instalěrowaś, jolic njewobstoj binarny paket za danu distribuciju abo wužywaŕ co optiměrowaś program za swój computer.
Popularne formaty binarnych paketow su deb (stwórjony za distribuciju Debian, teke wužywany na pś. wót Ubuntu) a RPM (stwórjony za Red Hat, teke wužywany na pś. wót Fedora, SUSE, CentOS a Mandriva). Zwětšego distribucija wužywa jano jaden format binarnych paketow, jo pak móžno formaty mjazy sobu konwertěrowaś. Paket w danem formaśe pśigótowany za jadnu distribuciju móžo źěłaś w drugej distribuciji, ale njejo garantija za to we wšych padach. Za formaty dajo wjele programow za zastojanje paketow - ako grafiske, tak teke tekstowe.
Su distribucije, źož do togo casa instalacija software wótměwa se pśedewšym ze žrědlowego koda. Tak jo na pś. w Gentoo, kenž specielnje spěchujo taku źěłowu wašnju.
Linux jo zwětšego zwězany z wótworjonym software, źož wužywarje maju lichy pśistup k žrědłowemu kodoju programa. Njejo to pak regula: dajo teke programy za Linux, kenž se wótbywaju jano w binarnej formje, bźez žrědłowego koda, kótaryž dajo se kompilěrowaś. Pśikłady su gónjaki za grafikowe kórty a někótare komercielne programy, ako platforma computerowych graśow Steam wót Valve Corporation, źož za graśa dej se płaśiś a pśistup k nim jo wobgranicowany.


text:
Kůntynynt
Kůntynynt to je podstawowo, kole uoceanůw, jydnostka tajlowańo śwjata. Mjanuje śe tak nowjynksze pode wzglyndym zajmowanygo wjyrcha uobszary lůndowe na Źymji. Kůntynynty uobejmujům tyż wyspy kere leżům na tym samym co uůne cokole kůntynyntalnym. Tajlůng na kůntynynty je umowny a sporny, skiż tygo co jydne uznajům Ojropa za kůntynynt, inksze zaś godajům co je to půłwysep Ojrazyje. Podańy je s Amerikům - jedne godajům, co je to jydyn kůntynynt, inksze tajlujům ja na Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. Ńykere tyž uznowajům, co Australijo je wyspům a ńy kůntynyntym a zaliczajům ja do Azyje.


text:
Pizza
Pizza — jodło italskigo kuchńa, na terozki fest powszychno na cołkim śwjeće. We wersyji podstawowyj je to plaskaty placek ze wytrawnygo ćasto drożdżowygo, pomazany zozům tůmatowům, posuty tartům kyjzům a źołůma, pjeczůny we mocno gorkim pjecu. Pizza podowo śe na gorko, nale źimno tyż idźe zjeść.
Je kupa zortůw pizze ze roztomajtymi skłodńikůma. Můgům to być szampańoki, cwibla, szynka, tůmaty, paprika, wuszt, uoliwki, salami, lebo ańi uowoce abo brokůły. Krům tygo do pizze dowo śe roztomajte zorty zoze.


text:
Šuaditšćina
Šuaditšćina (šuadit, שואדית, druhdy tež Shuadit, Chouhadite, Chouhadit, Chouadite, Chouadit abo Shuhadit pisane) běše romanska rěč, kotruž wosebje w srjedźowěku židowscy wobydlerjo Okcitanskeje wužiwachu. Kaž ladino (lengua djudeo-espanyola) słušeše wona k židowskim rěčam, kotrež běchu so z romanskich rěčow křesćanskeje wokoliny wuwili. Zakład šuaditšćiny bě potajkim okcitanski. Mjeno šuadit bu wotwodźene z hebrejskeho słowa jehudit (יהודית), to rěka židowska (rěč). Okcitanscy Židźa mjenujcy j kaž š wurjekowachu, h pak woni docyła njewurjekowachu. We francoskich tekstach je šuaditšćina znata tež jako "židowska prowensalšćina" (Judæo-Provençal), Judéo-Comtadin abo Hébraïco-Comtadin.
Wobsah
Šuaditske teksty[wobdźěłać]
Šuaditske teksty dźěla so do nabožinskich a swětnych. Nabožinske teksty wužiwachu wjele hebrejskich, aramejskich, grjekskich, łaćonskich a starofrancoskich słowow, rěč swětnych tekstow pak běše bliska městnej prowensalskej narěči. K nabožinskim tekstam słuša poem wo kralownje Ester ze 14. lětstotka, kotryž bě Crescas de Caylar napisał. Ze samsneho lětstotka pochadźa modlitwowa kniha (sidur) za žonow, kotraž je zajimawa nic jenož za rěčespytnikow, ale tež za religionistow, kiž so z judaizmom zaběraja. Tuta kniha mjenujcy wobsahuje žohnowanje, w kotrymž žona dźakuje so Bohu, zo wón ju jako žónsku stwori. (Hewak ortodoksny Žid kóždy dźeń dźakuje so Bohu, zo wón jeho jako muskeho stwori, dokelž muž ma wjace nadobnych nabožinskich nadawkow hač žona.) Najstarše swětne teksty pochadźeja ze 16. lětstotka. K nim słuša komedija Harcanot et Barcanot a tež komiski poem Lou sermoun di Jusiou (Židowa přisaha), tón pak bě najskerje křesćanski awtor napisał, dokelž tekst židowsku rěč wusměšuje.
Wosebitosće wurjekowanja šuaditšćiny[wobdźěłać]
Štož wurjekowanje okcitanskich słowow nastupa, wurjekowachu rěčnicy šuaditšćiny /ʎ/ kaž /j/. Dale woni konsonanty /ʒ/, /ʃ/, /dʒ/ a /tʃ/ kaž /ʃ/ wurjekowachu. Tohodla prowensalske słowa plus (wjace), filho (dźowka) a juge (sudnik) klinčachu w šuaditšćinje pjüs, fejo a šüše. We słowach hebrejskeho pochada pismiki samech (ס), śin (ש), cade (צ) a taw (ת) čitachu so kaž fe (פ), pismik chet (ח) čitaše so kaž reš (ר). Hebrejske słowa cura (wobraz, podoba), chochma (mudrosć), emet (prawda), mesila (dróha), śechel (rozum) wurjekowachu so potajkim fura, rorma, emef, mefila, fechel.
Dóńt rěčnikow šuaditšćiny[wobdźěłać]
W lěće 1498 buchu Židźa z južneje Francoskeje wućěrjeni, woprawdźe pak dyrbjachu domiznu hakle w lěće 1501 wopušćić. Wjele rěčnikow šuaditšćiny rozpjeršichu so do sewjerneje Italskeje (Genoa) a do němskich krajow. Židźa smědźachu zwostać jenož w prowensalskim kraju Comtat Venaicin (francosce Comtat-Venaissin) we wokolinje Avignona, kotryž bamž kontrolowaše. Tam woni dale šuaditsce rěčachu. Hdyž francoska rewolucija da Židam prawo, hdźežkuli we Francoskej so zasydlić, započa ličba rěčnikow šuaditšćiny spěšnje woteběrać.
Šuaditšćina dospołnje so zhubi w čase holocausta. Powšitkownje so měni, zo posledni rěčnik šuaditšćiny bě francoski spisowaćel Armand Lunel (1892–1977), kiž we swojich knihach wo žiwjenju Židow w Prowensalskej swojeje młodosće pisaše. Zda so wšak, zo po druhej swětowej wójnje znajmjeńša dwě dalšej wosobje šuaditsce móžeštej: knjeni Blanche Mossé, kotraž w synagozy w měsće Carpentras dźěłaše, a knjeni Amado (rodźena Nasquet). Wot jeje syna Pierra Amada pak Haim Vidal Sephiha, profesor na uniwersiće Sorbonne, hódnotne informacije zhoni.
Literatura[wobdźěłać]
- Banitt, M. 1963. Une langue fantôme: le judéo-français. Revue de linguistique romane 27: 245-294.
- Blondheim, D. S. 1928. Notes étymologiques et lexicographiques. Mélanges de linguistique et de littérature offerts à M. Alfred Jeanroy par ses élèves et ses amis. Paris: Champion. 71-80.
- Iancu, D. et Iancu, C., Les juifs du Midi, une histoire millénaire, éd. A. Barthélemy, Avignon, 1995.
- Pansier, P. 1925. Une comédie en argot hébraïco-provençal de la fin du XVIIIe siècle. Revue des études juives 81: 113-145.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- SZAJKOWSKI, Zosa; WEINREICH, Max, Dos loshn fun di Yidn in di arbe ḳehiles̀ fun Ḳomṭa-Ṿenesen, zarys šuaditšćiny nałožowaneje w štyrjoch gmejnach Okcitanskeje (w jidišćinje, z jendźelskim rezumej)


text:
Andy
Andy (španisce Cordillera de los Andes, kečwa Anti) su z dołhosću wot 7.500 km najdlěši hórski rjećaz na Zemi a namakaja so podłu pobrjoha Ćicheho oceana w Južnej Americe, dokładnišo we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekwadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.
Z wjetšeho dźěla wobsteja Andy z dweju paralelneju rjećazow. Najwyši dypk wulkaniskich sfałdowanych horin je Aconcagua (6.962 m) při hranicy mjez Chilskej a Argentinskej, kiž je nadobo najwyša hora cyłeje Ameriki. W Andach wužórli so tež Amaconas, najwjetša rěka na swěće.


text:
Wilk
Wolf (Canis lupus) – zorta cyckacůw s psowatych familije, haratńikowy raje (rojbrowatych).
Wolf půmjyškuje lase, růwńe, bažouy a kopce. Třa mu, kyj je to zorta uo terytoryjalnym spodobańu, srogigo placa. Zauobyč plac zajmnowany bez wolfowo banda to 100 km², nale wjelgość ta zoležy uod dostympnośće jodua a placa. Moge uokozywać śe cuzamynnucůng tajle placa bes 2 kůnkuryncbandy. Wolf je uobstauym wandrusym, poradźi bes jedyn dźyń šafnůńć distanz poradźeśůnt kilůmyjtrůw. Wolfowy bandy rachujům do 20 indywiduůw, nale nauobyč sům fest mańi mnoge, skuli tygo co sům skupinům familijowům kero skuodo śe s pory rodźićelůw, modych a yjwyntuelńy tajli wolfůw s pjyrwyjšygo mjota. Wolfowy bandy majům echt uokryślůno drinhjyrarchijo. Wolfy majům rozwińjůno zistyma kůmůńikacyje śe při půmocy ćelskowy godki, uodguosůw aji při užyću chymišy substancyjůw – fyrůmůnůw ze swojygo smolyńo (cajchnowańy placa). Žywjům śe hauptzachy cyckacůma štředńi festelnośće (lelyńy), nale ńy gardzům tyž myńšyma zwjyřokůma čy zdechlinům, a kyj banda je srogo, cyńům dokupy gůn tes na sporše cyckace abo jejich herdy. Při hybje we kuśće, abo we uokreśe chowańo modych, bywo co atakjyrujům gowjydź.
Dowńi wolfy bůuy šyroko rozpřestřyńůne. Ekspansyjo čowjeka mjoua ajnflus na uůgrańičyńy jejich populacyje. Zakořyńůny we kultuře bojůnčka před wolfůma powodowou jejich zbijańy, pořůnd ńyprawe. Terozki we wjynkšośći statůw uobjynto wolfy uochrůnům. Robi śe ajnprůby reintrodukcyje uůny zorty, na nojšyršo skala we USA, nale tyž we Ojropje.
Wolf uode anfangu bůu a je dali we ludzki kultuře teraźńi. Hauptzachy we negatifkůntekśće, kej haratńik (rojber), katrupićel. S wtory strůny, bywůnder je ńyzoležnoś, druk a wolfowo střimauoś. Kurtslich, bez to co wzrosto ekůologicno śwjadůmoś, poštřygańy wolfa poleku śy poprowjo, bestož plac bojůnčki napočyno zajmnować spokopjyńy jygo ekosystymowy role.


text:
Linuxcsb – Archiva
Ùniższé archiwa zamëkają w se wãzłowatą wëdowiédzã ò kaszëbsczim Linukse jakno ë lopczi z jegò wëdôwkama, chtërné darzëło sã nama ùsôdzëc. Mómë nadzejã, że to co sã nama ùdało we dwóch zrëchtowac w ne 6 lat bãdze dobrim przëmiôrã dlô jinszich co dostóną chãc do robòtë przë kaszëbsczim softwôrowich ùdbach.
Linuxcsb to nick jinszegò jakno kaszëbsczi remix distribùcëji Kubuntu, dofùlowóny kaszëbsczim jãzëkã, dodôwnyma programama ë kąsk zmòdifikòwóny.
Linuxcsb bëł pierszą òperacjową systemą pò kaszëbskù – miejmë nôdzejã, że nie slédną!
Mark Kwidzińsczi ë Michôł Òstrowsczi


text:
Trzyśńa
Trzyśńa, mjanowano tyż amlarům, ptaśům trzyśńům (Prunus avium, Cerasus avium (L.) Moench.) – gatůnek uowocowygo strůmu, kery noleży do familije růżowatych. Rośńe we dźiwokim stańe uod půłnocno-zachodńij Afriki a zachodńij Azyje, bez Brytyjske Wyspy[1] na połedńe dů Maroko a Tůnezyjo do połedńowyj Szwecyje, Ukrajiny aże śyngo na Kaukaz a půłnocny Irůn, s mołymi populacyjůma we zachodńich Himalajach[2][3]. We Polsce trefjo śe ja na teryńe cołkigo kreju, uod ńiźinůw po pogůrze a ńiższe gůrske teryny (po 700 – 900 m n.p.m.), nale znamjyńńy na połedńu kreju.
Treść
Charakterystyka źeliny[Sprowjej]
Trzyśna je to strům śćepujůncy liśće na źima, kery dorosto ańi do 15-32 myjtrůw, s pńym uo szyrzce 1,5 m. Mode strůmki pokozujům śylno apikalno důminancyjo ze prostym pńym a symetrycznům korůnům, kero pomjyńo śe na ńyregularno ino we starych strůmach. Trzyśńa wyrobjo żywica ze swojich ranůw na pńu, kerům lakuje se rany coby ńy wpuśćić do śe chrobokůw a grzibowych infekcyjůw.[4]
Pjyń a liśće[Sprowjej]
Pjyń je lekuśko modro-brůnzowy a mo mołe gůmkowe wćyńća na modych strůmkach, kere stowajům śe ćmawo czorno-brůnzowe a rube na starych uosobńikach. Liśće sům uobłůnczaste a uostre, 7–14 cm duge a 4–7 cm szyroke, gładke a matowe lebo leko śe jarzůnce na wjyrchu, roz za czas tyż uomszůne, ze zůmbkowanym brzygym a szpicatym kůńcym. Sům utwjyrdzůne do sztyngla mołym źylůnym abo czyrwjůnym sztyngelkym uo dugośći uod 2 do 3,5 cm, kery mo na śe jake gruczołki (uod dwůch do pjyńću). A tyż na brzygach liśći wystympujům take gruczouki.[5] Na podźim, liśće stowajům śe apluzinowe, růżowe abo czyrwjůne podwjela ślatujům.
Kwjoty[Sprowjej]
Kwjoty pojowjajům śe na trzyśńi wczesnym zeźimkym tedy, kedy robjům to tyż liśće. Rodzům śe we wjechach od dwůch do szyśću, kożdy kwjotek mo 2,5-3,5 cm wjelgośći a 2-5 cyntymyjtrowo szypułka, 5 śńyżnobjołych płatkůw, żůłte pryńćiki a srogi supek (kwjoty sům uobupłećowe a zapylane uod pszczołůw).
Uowoce[Sprowjej]
Uowoc je 1-2 cyntymyjtrowy we uobwodźe kostkowjec (może być srogszy we chowanych zortach), leko czyrwjůny do ćmawomodry kedy je już dojzdrzały latym), kożdy je zjodliwy, uod słodkich bez ćyrpke, do gorzkich. Amlarowe jagůdki nodajům śe do jedzyńo na surowo. Skłodo śe ze uoźmju- do dwanastumilimyjtrowyj szupy szyrokij na 7–10 mm a rubyj na 6–8 mm, mjůnższowyj uotoczki a samygo źorynka dugigo na 6–8 mm. Uowoc je jydzůny uod moce ptokůw a cyckaczůw, kere trowjům trzyśńa a wydolajům źorynka we uodchodach. Ńykere gryzůńe a pora ptokůw (uosobliwje rubodźůb) uodmykajům szupa coby zeźreć naśůnko. Wszyjske tajle trzyśńe krům dozdrzałych uowocůw sům leko trujůnce skuli tygo, co zawjyrajům glikozydy.[6][7][8]
Jako jodło, amlarowe jagůdki sům zdrzůdłym cukrůw, uorgańicznych kwasůw, pektyny, witaminy C, prowitaminy A, mineralnych solůw a srogij ilośći ryboflawiny.[9]
Uodmjany[Sprowjej]
Postrzůd uodmjan trzyśńi mogymy stworzić podstawowy tajlůng na syrcůwki (uo uowocach mjynkich a pounych soku) a chrzůnstki (uo uowocach twordych, nale lepi przetrzimujůncych transportowańy)[9]. Jagůdki mogům być zbjyrane uod styczńa do wrześńa, zależy to uod uodmjany (kej bajszpil zorta Rivan wytrzimuje do styczńa, mo strzedńo podatność uowocůw na pynkańy, nale jeji jagůdki sům fest moue; půźno zorta Regina zbjyro śe uod śyrpńa do wrześńa, nale sam już uowoce barzi pynkajům, choć sům srogsze). Nojbarzi wytrzimołům zortům amlarowům je Sam, kery jednocześńy mo nojwjynkszo śyła wzrastańo strůmůw.[9]
Nůmynklatura[Sprowjej]
Downo historyjo klasyfikacyje trzyśńe ńy je fest jednoznaczno. We pjyrszyj edycyji Species Plantarum (1753) Karol Linneusz traktuje tyn uowoc ino jako waryjacyjo a ńy jako gatůnek, Prunus #8 cerasus [var.] ι avium, cytujůnc Pinax theatri botanici (1596) Gasparda Bauhina. Jigo uopis, Cerasus racemosa hortensis ("Wiśńa grońasto zygrodowo") dowo bewajs, co uopisańy gatůnku mjouo plac na roślińe uprowjanyj.[10] We drůgij edycyji Flora Suecica ze 1755 roku Linneusz pomjyńo waryjacyjo na uosobliwy gatůnek Prunus avium, co śe tuplikuje "ptaśo wiśńa" s łaćiny[11]. Mjano łaćińske trzyśńi to zaadaptowane a przetumaczone słowo we słowo mjana duńske a mjymjecke (uodpowjydńo: Fugle-Kirsebær, Vogel-Kirsche)[3]. We angelskij godce mjano Bird Cherry (ptaśo wiśńa) je używane lo czeremchy pospolityj (Prunus padus).[12]
Cucht a używańy[Sprowjej]
Uowoce[Sprowjej]
Dźiwoke jagůdki amlarowe skłodoły śe na ludzke jodło juz pora tyśůncůw lot nazod. Skamjylinki uodnejdźůno na roztůmajtych stanowiskach s Epoki Brůnzu, pojstrzůd cołkij Ojropy, a we tym tyż we Wjelgij Brytańiji[13]. We jydnym bajszpilu uod ńich, skamjyńołośći trzyśńe znjedźůno we uodwjyrće uod nygůw spode důma na palach, wywodzůncygo śe ze wczesnyj lebo strzodkowyj Epoki Brůnzu, a stawjůnygo kole jeźora Garda we Italiji. Pri půmocy datowańo radyjowůnglowygo ustalůno, co průnbka pochodźi s przydźouł czasowygo uod 2077 do 10 roku p. Chr. Naturalne lasy bůły wtynczos fest wyplewjůny.[14]
Kole 800 roku p. Chr. trzyśńe bůuy już cylowo cuchtowane we Turcyji, a ńyskorzi potym we Grecyji.[13]
Jako poprzedńik chowanyj suodkij wiśńe, dźiwoko amlara je pod tyn czas jydnym s dwůch gatůnkůw kery dostarczo nojwjyncyj plůnůw pode industryjo a handel zjodliwymi gatůnkůma wiśńe (tyn drůgi to je wiśńa pospolito – Prunus cerasus – używano guůwńy do warzińo; reszta zort mojům sam fest mouy ajnzac)[13]. Roztůmajte uodmjany trzyśńe do chowu sům cichtowane na coukim śwjeće kaj ino klimat na to pozwolo; nůmera uodmjan do chowu je fest wjelgo[13]. Gatůnki tyż a ućyknůuy uode chowu a stouy śe wynaturalizowane we ńykerych uagodnych rygjůnach, wuůnczajůnc sam Kanada, Japůńijo, Nowo Zelandyjo a ańi půunocno-zachodńe a půunocno-wschodńe tajle Stanůw Zjydnoczůnych.[3]
Uobecńy, srogům problymům we chowańu trzyśńi je uobecność muszki trzyśńůwki s gatůnku Rhagoletis cingulata. Skuodo uůna jajca we uowocach, ker stanowjům potym joduo lo larw. Take uowoce sům po wylyngu skurczůne, uodksztoucůne a ńywyrůśńynte. Gibći tyż gńijům a dozdrzewajům, a jejich mjůnższ je wydrůnżůny uod larw. Uobecność Rhagoletis cingulata wymogo uod sadowńikůw kůntrola kożde dźyśyńć dńůw.[15]
Zdobńictwo[Sprowjej]
Trzyśńa je czynsto chowano lo swych kwjotůw. Skiż swygo rozmjaru, je durś używane we parkach, nale tyż myńi czynsto na ulicach. Nojczyńśći ale spotykano uodmjano, kero nadaje śe do tygo cyla to je Plena, skuli tygo, co mo podwůjne kwjoty, uodmjyńńy uod dźiwokich, jednokwjotowych zortůw.[16]
Dwje specyficzne mjyndzygatůnkowe hybrydy, P. x schmittii (P. avium x P. canescens) a P. x fontenesiana (P. avium x P. mahaleb) sům tyż cuchtowany ńyrzodko jako strůmy zdobńicze.[16]
Drzewo trzyśńe[Sprowjej]
Ćymne, czyrwůno-brůnzowe drzewo kere śe pozyskuje uod trzyśńi, je wysoko cyńůne we swyj roli jako uatwo formowalne strům do tokarstwa. Powszechńy wyrabjo śe ś ńigo meble a tyż i instrumenta muzyczne.[4]
Inksze stosowańo[Sprowjej]
Je możność żućo żywicy amlarowyj kej substytut gumy do żućo. Medikamynta mogům być narychtowane sztyngelkůw - mojům uůne tedy dźołońy śćůngajůnce, przećiwkrzipotny a moczopyndny.[17] Ze strůmu do śe ańi pozyskać farba uo uodćyńu źylůnkawym.
Historyjo[Sprowjej]
Już Plińjusz Starszy rozrůżńo gatůnek Prunus, śliwkowy[18], a Cerasus, wiśńowy[19]. We zdrzůduach uode ńigo je cytowane mynga uodmjan, ńykere ale to jedźińy warjanty, a ńykere mogły być uosobnymi gatůnkůma. Wymjyńo uůn take kej Aproniana, Lutatia, Caeciliana atd. Dźeli je podug szmaku, włůnczajůnc sam dulcis (słodke) a acer (ćerpke)[20]
Idźe we swych szrajbůngach ańi dali, kedy godo, co podwjela rzimski kůnsul Lucius Licinius Lucullus pokonoł Mitradytůw we 74 roku p. Chr., Cerasia... non fuere in Italia, “Ńy bůło trziśńowych strůmůw we Italiji”. Podug ńigo, Lucullus sprowadźił je ze Pontu a po 120 lotach rozplywiły śe po cołkij Ojropje a Wjelgij Brytańiji.
Naśůnka kupy zort amlarowych uostoł znejdźůne we Epoce Brůnzu a rzimskich stanowiskach archyjolůgicznych po cołkij Ojropje. Uodńeśyńa do “słodkich” a “gorzkich” wspjyrajům uobecno teza, co “słodko” bůła Prunus avium; ńy mo bowjym inkszych kandydatůw postrzůd znajůmych wiśńi. We 1882 roku Alphonse de Candolle wskozoł co naśůnka Prunus avium trefjůno na na zachach uod kultury Terramare na půłnocy Italije (1500-1100 p. Chr.) a przez warstwůma uod szwajcarskich důmůw na palach[21]. Uo zdańu Plińjusza godo (z. 210):
De Candolle sugeruje, iże to co Lucullus przińůs to bůła zorta Prunus avium s Kaukaza. Pochodzyńy uodmjan Prunus avium je durś problematyczno a uodymkńynto kwestyjo. Ńykere uoźymnasto- a dźewjytnastowjeczńi botańiki przipisujům pochodzeńy amlary ze zachodńij Azyje, bazujůnc na szrajbůngach Plińjusza; zaprzeczajům tymu ale uodkryća archyjolůgiczne a uodnejdźůne naśůnka s prehistorycznyj Ojropy.
Uobecńy cuchtowane trzyśńe růżńům śe uode dźiwokich skiż tygo, co mojům wjynksze uowoce uo uobwodźe 2–3 cm. Strůmy sům chowane na karuowatych kłůnczach coby utrzimać je myńsze a łatwijsze we plonowańu.[22]
Przipisy
- ↑ British Trees Online
- ↑ Euro+Med Plantbase Project: Prunus avium
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Den Virtuella Floran: Prunus avium (po szwedzku; s map)
- ↑ 4,0 4,1 Vedel, H., & Lange, J. (1960). Trees and Bushes in Wood and Hedgerow. Metheun & Co. Ltd., London.
- ↑ Jim Conrad's Newsletter. Cherry leaf glands.
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Mitchell, A. F. (1974). Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe. Collins ISBN 0-00-212035-6.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus avium
- ↑ 9,0 9,1 9,2 http://www.brzezna.pl/CZERESNIA.htm
- ↑ Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum 1: 474. Online facsimile.
- ↑ Linnaeus, C. (1755). Flora Suecica, ed. 2: 165.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus padus
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
- ↑ Marinis, R. C. de, Rapi, M., Ravazzi, C., Arpenti, E., Deaddis, M., & Perego, R. (2005). Lavagnone (Desenzano del Garda): new excavations and palaeoecology of a Bronze Age pile dwelling site in northern Italy. In: DellaCasa, P. & Trachsel, M., eds. Wetland Economies and Societies. Proceedings of the International Conference in Zurich, 10-13 March 2004. Collectio Archæologica 3: 221–232 Available online (pdf file)
- ↑ http://www.virginiafruit.ento.vt.edu/cff.html
- ↑ 16,0 16,1 European Garden Flora; Volume IV
- ↑ Plants for a Future: Prunus avium
- ↑ Natural History Book XV Section XII.
- ↑ Pliny. Natural History Book XV Section XXX.
- ↑ N.H. Book XV Sections XXXI-II.
- ↑ Candolle, A. de (1882). Origine des plantes cultivées. Geneva.
- ↑ Panda, S., Martin, J. P., & Aquinagalde, I. (2003). Chloroplast DNA study in sweet cherry cultivars (Prunus avium L.) using PCR-RFLP method. Genetic Resources and Crop Evolution 50 (5): 489-495. Abstract


text:
Ćěrjak (informatika)
Ćěrjaki su małe programy abo moduly, kotrež interakciju mjez zwjazanymi hardwarowymi komponentami zmóžnja. K tomu wužiwaja so komunikaciske busy abo druhe komunikaciske systemy zwjazanych interfejsow, zo bychu so regulowace signaly a daty k hardwarowej komponenće posłali abo wot njej přijimali. Zdruha su ćěrjaki interfejsy za wužiwanje hardwaroweje komponenty přez dźěłowy system abo druheje softwary. Wuměnjene přez jich funkcije su ćěrjaki we wulkej měrje wotwisni wot hardwary a dźěłoweho systema. Bjez wotpowědneho ćěrjaka njehodźa so hardwarowe komponenty wužiwać, jeli zo awtonomni njedźěłaja a na podpěru softwary pokazani su.


text:
Les Paul
Les Paul (rodz. 9 czyrwńa 1915 we Waukesha, um. 13 śyrpńa 2009 we White Plains) – amerikański dżezowy gitarzista a tyż wynalozca. Nojbarzi znůmy skiż wynaleźyńo elektrycznyj gitary kero ńy mjoła rezonansowygo pudła. Jygo prototyp ńy znod zastosowańo, nale model Gibson Les Paul, kery zaprojektowoł lo firmy Gibson, doł możliwość powstańo rokowyj muzyce a je bezma ńyzmjyńůny we użyću aże do dźiśej. Inksze jygo wynalozki to overdubbind, delay a wjelośladowe nagrywańe. Dostoł nadgroda Grammy Trustees Award we 1983 roku.


text:
Elwer (fusbal)
Elwer (z ńym. "elf" - jedynośće) – we fusbalu je to jedyn s rzutůw, wykonuje śe uůnygo s uodlygłośći 10,9728 myjtrůw uod tora. We ślůnskij godce uůnygo mjano je trocha felerne, skiż tygo co půnkt s kerygo śe strzylo elwra ńy je gynau 11 myjtrůw uod tora, nale 12 jardůw. Wźyno śe to stůnd, co regle fusbalu uopracowano we Ynglandźe, kaj śe ńy używo systyma SI nale ynglosaskigo systyma mjarůw a wogůw. We ńykerych godkach mjano elwra uoznaczo "rzut karny", jako we polskij ("rzut karny"), angelskij ("penalty kick") a inkszych.
Podug zasad fusbalu, we polu karnym mo recht być yno tormůn a zawodńik przećiwnygo manszaftu kery strzylo elwra. Tormůn ńy może zejść s lińji torowyj ńim strzylajůncy ńy tykńe bala. S anfanga, elwry zarzůndzano yno za jake przewińyńe, jako faul we polu karnym abo tykńyńće bala rynkům. Terozki elwry sům tyż knifym na rozstrzygańy szpili we systymje pucharowym, a strzylo śe je kej po cołkim szpilu a dogrywce dalij je rymis.


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (luxemburgski Saarbrécken, francojski Sarrebruck) jo město z něźi 180.000 wobydlarjami w krotkem wjacorje Nimskeje a krajna stolica zwězkowego kraja Saarlandska. Jo mimo togo nejwětše město a scełego jadnučke wjelikoměsto w Saarlandskej, kaž teke jeje politiske, góspodarske a kulturne srjejźišćo. Mjaz 1947 a 1957 jo był Saarbrücken teke stolica awtonomnego stata Saarlandska.
Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě Saarbrücken nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo Sara „běžeca wóda“ a Briga „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.
Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.


text:
AKTUALNOŚĆI:
Joanna Redloch, ortodonta Bydgoszcz, stomatolog Bydgoszcz, dentysta Bydgoszcz, Redloch ortodonta, ortodonta NFZ, ortodonta NFZ Bydgoszcz, aparat ortodontyczny Bydgoszcz, aparat stały Bydgoszcz, Krzysztof Redloch, usg Bydgoszcz, usg dzieci Bydgoszcz, usg Redloch, radiolog Bydgoszcz, usg głowy Bydgoszcz, usg główki Bydgoszcz, usg przezciemieniowe Bydgoszcz, usg jąder Bydgoszcz, usg brzucha, Bydgoszcz, usg jamy brzusznej Bydgoszcz, Elżbieta Domaracka, Domaracka stomatolog, Domaracka Bydgoszcz, Zbigniew Domaracki, Piotr Domaracki, ginekolog Bydgoszcz
Domaracki Bydgoszcz, Domaracki ginekolog, prowadzenie ąży Bydgoszcz


text:
Haśok
Haśok to je mjano pojymńika do kerygo wćepuje śe roztomajte haśe, a tyż placu kaj take pojymńiki sům stowjane. Důma haśok je nojczyńśćij stowjany we kuchńe pode ausgusym, a połny wynośi do srogszygo haśoka na placu abo na uośedlu. Sům tyż haśoki uod sortowańo haśůw - modre na papjůr, źelůne na glas a żółte abo pomarańczowe na plastik a biksy. Ze srogich haśokůw wele důma abo na uośedlu szpecyjolne auta wywożům haśe na wysypisko.
Mjano haśok je tyż używane jako mjano szpecyjalnygo katalogu we kůmpůtrowych systymach, kery je przeznaczůny na bezpotrzebne katalogi a pliki. Je uůn uoznaczůny ikůnům haśoka.


text:
Ślůnsko mjymjecko godka
Ślůnsko godka (ślůnski djalekt mjymjeckij godki; śl. Schläsche Sproache abo tyż Schläsisch lub Schläs'sch, mjym.: Schlesisch abo Schlesische Sprache) – godka, kerům posůgiwała śe rdzynno ludność Dolnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludnośći Gůrnygo Ślůnska. Na ksztołtowańy śe słowńictwa godki mjała ajnflus mjymjecko godka a tajlowo zapożyczyńo s godki polskij a czeskij (a raczyj morawskigo, fungujůncygo kejśik jako uodrymbno godka). Godka mo kod ISO sli.
Treść
Djalykta a gwary ślůnsko mjymjeckej godki[Sprowjej]
- Oberschläsch, mjym: Oberschlesisch (Gůrny Ślůnsk- ynklawy)
- Gleetzisch, mjym: Glatzer Dialekt / Glätzisch / Gletzisch (Źymja Kłodzko a uokolice)
- Mundart des Brieg-Grottkauer Landes (uokolice Brzygu a Grodkowa)
- Nordböhmisch (Liberec a uokolice)
- Kräuter Mundart / Kräutermundart (Wrocław a uokolice)
W tym djalykće przedźwjyn - kiwała trocha godka uosadnikůw ze Frankońi i Turyngji.
- Neiderländisch (mjyndzy Źelůnům Gůrům a Uoleśńicům)
- Gebergsschläsch, mjym: Gebirgsschlesisch (uokolice Sudetůw)
We rzeczowńikach a czasowńikach tygo djalektu sům przemjyńůne "en" na "a", lb: Kirschen - Kerscha, essen - assa, a sylaba zdrobńojůnco "lein" we reszće ślůnska "el" zmjyńo śe sam na "la", kej lb.: Bäumchen (Bäumlein) – Beemla, Töpfchen – Tippla
- Äberlausitzer Mundoart, mjym: Oberlausitzer Mundart (Görlitz, Dolnoślůnski powjat gůrnołůżycki a uokolice)
Zachowoła śe ślůnsko szpracha do dźiśej. Tam je tyż sorbsko godka.
Bajszpil tekstu[Sprowjej]
Dykcjonorz[Sprowjej]
Autory kśůnżek we ślůnsko mjymjeckij godce[Sprowjej]
Badńij tyż[Sprowjej]
Auskuplůngi[Sprowjej]
- Test-Wikipedia uff Schläsch
- Uo dolnoślůnskij a ślůnskij godce
- Farby ślůnskich godek
- Stary djalykt Ślůnski
- Mutter schläsing, deene Usingern - zdebko uwag uo Mundarće a ślůnskośći
- Dolnoślůnsko godka
- Ueber deutsche Dialectforschung: Die Laut-und Wortbildung und die Formen der Schlesischen Mundart
Przipisy
- ↑ Klaus Ullmann: Schlesien-Lexikon, 2. Band der Reihe Deutsche Landschaften im Lexikon, 3. Auflage 1982, Adam Kraft Verlag GmbH & Co. KG Mannheim (ISBN 3-8083-1161-4), S. 260-262
- ↑ http://web.uni-marburg.de/sprache-in-hessen/flash/dt.swf
Literatura[Sprowjej]
- Klaus Ullmann: "Schlesien - Lexikon", Bechtermünz Verlag, Augsburg 1996, ISBN 3-86047-184-8


text:
Baškirska
Baškirska (baškirsce БaшҡopTocTaH, rusce БaшkopTocTáH, Бaшkи́pия) abo tež Republika Baškirska (baškirsce БaшҡopTocTaH Pecпyблиkahы, rusce Pecпýблиka БaшkopTocTáH) je awtonomna republika w Ruskej. Statnej rěči Baškirskeje stej baškiršćina a rušćina. Hłowne město Baškirskeje je Ufa.
Baškirska je dźěl Powolganskeho federaciskeho wokrjesa a Uralskeho ekonomiskeho distrikta Ruskeje federacije. Mjezuje z Orenburgskej, Swerdlowskej a Čeljabinskej prowincu, z Tatarskej a Udmurtskej kaž tež z Permskim wokrjesom. Hłowa republiki (wot 19. apryla 2010) a šef knježerstwa (wot 8. awgusta 2011) je Rustem Chamitow (baškirsce PөcTәM XәMиToB, rusce PycTэM XaMиToB).


text:
Ukraina
Ukraina jo kraj w pódzajtšnej Europje.
Wopśimjeśe
Geografija[wobźěłaś]
Ukraina granicujo z Rusojskeju, Běłoruskeju, Rumuńskeju, Moldawskeju, Pólskeju a Słowakskeju.
Mě[wobźěłaś]
Prědne historiske naspomnjenje mjenja Ukraina jo z lěta 1187. Wósebnje w historiskich pólskich a rusojskich žrědłach 18. a 19. lětstotka jo było ale cesćej wužywane mě pódzajtšnego źěla Małorus (MaлopociяHи).
Rozrědowanje[wobźěłaś]
Ukraina wobstoj z 24 oblastow, awtonomneje republiki Krim a dweju městow ze specialnym statusom (Sewastopol a głowne město Kijew). Pśedłoga:Źělenje Ukrainy


text:
Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer lub Maria Göppert-Mayer (urodzono 28 czerwca 1906 roku we Katowicach, umrziła 20 lutego 1972 we San Diego we Kaliforńiji) – fizykerka amerikańsko mjymjeckego pochodzyńo. We 1963 roku erbła Nobelprajsa s fizyki za "uoddekńyńćo przi powłokowyj sztrukturze atůmowygo jůndra"[1]. Sům ino dwje baby kere sům loberńikůma nobelprajsa, uůna, a Maria Skłodowska-Curie.
Biografijo[Sprowjej]
Pochodziła ze zasłůżonyj lo Ślůnska familiji uczůnych. Uod strůny fatra Maria bůła śůdmům generacyjům uńiwersyteckich profesorůw. Rodzono bůła 28 czyrwca 1906 we Katowicach we doma na hulicy Młyńskij 5. Mjoła krzćiny we ywangelickim kośćele Zmartwychwstańa Pańskigo wele Warszawskij hulicy, tym we kerym jeji uojce mjeli żyńaczka.
We 1910 przekludzili śe do Getyngi. W 1924 zdoła matura, nasomprzůd bez trzi roki sztudjyrowała matymatyka, a ńyskorzi půmjyńyła richtung na fizyka. We 1930 zdobůła doktorat ze kwantowyj fizyki. Po wydańu śe za Josepha Edwarda Mayera przekludziła śe do USA, kaj rodźůła dwoje dźećkůw Marie Ann Wentzel a Petera Conrada. Bez drugo śwjatowo wojna robjůła wele projektu Manhattan. Robota kero przińosła uůnyj Nobelprajza robjůła we Argonne National Laboratory.
Aspoń wykludziła śe ze Ślůnska we trzećim roku żyćo to czuła śe zwjůnzana ze Ślůnskem. Rychtowała půmoc lo Gůrnoślůnzokůw we USA, krům tygo spomůgała geselszaft Gůrnoślůnzakůw we Pensylwanii - World Association of Upper Silesians. W 1967 bůła we Warszawje skuli fajrowańo stoleća urodźin Marii Skłodowskiej-Curie. Jak naukowy sekretorz PAN prof. Henryk Jabłoński doł ji anfrag czy ma uůna jake szpecyjalne życzyńo, pedźała zarozki, co chćoła by być we Katowicach. Ku swoji utropje ńy mogła uůnygo jasta uobejrzeć.
We 1972 umrziła na hercszlag a uostoła pogrzebano na kirchowje El Camino Memorial Park we San Diego.
Erbizna[Sprowjej]
Amerikański Gezelszaft Fizyczny je szypferem wyróżńeńo uo mjańe Marii Göppert-Mayer, dowanygo modym uczůnym dźołchům we fizyce s anfanga uůnych karjery. We roku 2011 Amerikůński Postamt wydoł brifmarka s uůnyj uobrozkem.[2]
Maria Göppert-Mayer uostoła uszanowano gryfńy pamjůntkowům tabulkům na murze katowickiej chałpy we kerej śe rodźůła. Dźyńki starańom Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Katowicach mjanym Marii Göppert-Mayer uostoła mjanowano hulica we cyntrum Katowic, mjyndzy ulicůma Grundmanna a Sądowům. We fajrowańu nadańa mjana uůnyj hulicy broł udział źyńć noblistki Donat Wentzel [3]
Przipisy
- ↑ Oficjalno cytacyjo Noblowskigo Kůmiteta
- ↑ "UCSD Nobel Laureate Maria Goeppert Mayer to Appear on New U.S. Postal Service Stamp June 16", University of California San Diego News Center (angelsko godka) dostęp 2011-07-19
- ↑ Projekt WebQuest ZSO nr 1 we Katowicach


text:
Hanowery
Wspůłrzyndne: 52°22' N 9°43' E
Hanowery, (mjym.: Hannover) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.


text:
Adwynt
Adwynt (łać. adventus - przijśće) – to je we krześćijaństwje uokres, kery poprzedzo Gody a trwo uod pjyrszych ńyszporůw sztwortyj ńydźeli przed Godůma aże po Wilijo. Je to uokres, kery spůmino uo przijśću nazod Kristusa a je tyż pamjůntkům jygo narodzyńo. We adwyńće kśynżyńća uoblyczůne sům do mszy we uornaty lilowyj farby, co je symbolym pokuty a przigotowańo na jedno ze nojwożńijszygo fajrowano - Gody. We Ślůnsku a we Polsce uodprowjo śe we adwyńće poranne msze mjanowane roratůma, kere sům ku czći Maryje, na pamjůntka tygo, co przijyna uůna nowina uod archańoła Gabryjela, kery ji zwjastowoł, co porodźi Bożygo Syna. We pjyrszo ńydźela adwyntu mo anfang we Kośćele rzimskokatolickim rok liturgiczny.


text:
A - Spis ulic - Bydgoszcz - Zumi.pl
- Bydgoszcz, Abrahama, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Abrahama, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Agatowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Agatowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Agrestowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Agrestowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Akacjowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Akacjowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Akademicka, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Akademicka, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Albatrosowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Albatrosowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Albrychta, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Albrychta, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Aleksandrowska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Aleksandrowska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Alpejska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Alpejska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Altanowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Altanowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Ametystowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Ametystowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Amurowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Amurowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Andersa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Andersa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Andersena, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Andersena, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Architektów, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Architektów, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Armii Krajowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Armii Krajowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Armii Ludowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Armii Ludowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Artyleryjska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Artyleryjska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Asnyka, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Asnyka, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Atolowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Atolowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa


text:
Angelsko godka
Angelsko godka (ang. English language ɪŋglɪʃ 'læŋgwɪʤ) – urzyndowo godka na terytorjach zależnych Wjelgij Brytańije, a we wjynkszośći jeji bůłych kolůńiji i důmińjůw, p.in. Irlandyji, Kanadźe, RPA, Australiji i Nowyj Zelandyji.
Terozki używo jům kole 400 miljůnůw ludźi kej uojczysto godka, a 1,2 - 1,6 miljarda kej uobco godka.
We sůmy Wjelgij Brytańije angelsko godka je de facto godkům urzyndowům, nale formalńy państwo to ńy mo żodnej uoficjalńy ustalůnej urzyndowyj godki. Podano sytuacyjo je tyż we Zjednoczůnych Sztatach[1]. Angelski noleży do uoficjalnych godek ONZ, a uod XX wjeku je nojczyńśći używanům godkům we kůntaktach mjyndzynarodowych. Roz na kedy uokreślany kej pjyrszo ůńiwersalno godka ludzkośći[2].
Angelsko godka je fest zrůżńicowano geůgraficzńy. Djalykty růżnům śe fůnetykům, słowńictwym i do pewnygo stopńo gramatykům.
Treść
Familijo[Sprowjej]
- Godki indoojropejske
Pisowńo i fůnetyka[Sprowjej]
Alfabyt angelski je uobecńy taki sům kej alfabyt łaćiński i skłodo śe s dwadźeśća sześću buchsztabůw:
Gramatyka angelskij godki[Sprowjej]
Angelsko godka je godkům pozycyjnům a analitycznům (wjelge znoczyńy majům czasowńiki pośiłkowe), nale wystympujům tyż ńykere elymynty fleksyji. Sům to relikty indoeuropejskigo systymu deklinacyji i kůńůgacyji, we pełńi zachowanygo we godkach słowjańskych i łaćińy, a we tajli we staroangelskej godce. Uodmjano bez przipadki dotyczy zaimkůw, rzeczowńiki pośadajům yno dopełńacz (Saxon genitive), tworzůny s kůńcůwkům -s.
W angelskej godce wystympujům przedimki: uokreślůny the i ńyokreślůny a(n). Formy an używa śe przed wyrazůma wymawjanymi s nagosowům samůgoskům - an hour nale a European. Co ńyzwykłe wśrůd godek indoojropejskych, ńy istńije kategoryja rodzaju gramatycznygo, s wyjůntkym zaimkůw trzećij uosoby liczby pojydynczej.
Czasy[Sprowjej]
W angelskij godce je szesnośće czasůw (sztyry czasy po sztyry aspekty czasowe). Půńiższo tabela przedstawjo przikładowe zdańi we 16 czasach strůny czynnej (Present Simple: I do - Robia):
Wśrůd jynzykoznawcůw ńy mo połnej zgody co do tygo, eli kożdům s podanych wyżej kůnstrukcyji uważoć za samodźelny czas. Ńykerzi wyrůżńajům we angelszczyźńy jydyńy czas przeszły i teraźńijszy (ze wzglyndu na istńyńy we ńich prostych form czasowńika), pozostołe zaś czasy uważajům za aspekty tych dwůch czasůw.
Składńo[Sprowjej]
Podstawowym szykym zdańo je SVO, podańy kej we Ślůnskej godce. Wyrazy uokreślajůnce poprzedzajům uokreślane. Szyk zdańo je uo wjela myńi swobodny we porůwnańu s Ślůnskům godkům.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Constitutional Topic: Official Language w serwisie The US Constitution on line
- ↑ The Triumph of English (en)
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
Zajty uo angelskij godce
Dykcjonorze
- MultiSłownik (De Agostini)
- Słownik angelskij godki (Cambridge)
- Słownik angelskij godki (Merriam-Webster)
- Słownik angelskij godki (Oxford)
Translatory
- Translatica PWN (tłůmaczy zdańo i cołe zajty)
- Translation-guide.com (tůmaczy zdańo i cołe zajty)


text:
Otto I Wjelgi
Otto I Wielgi (* 23 listopada 912, † 7 maja 973 w Memleben) – ksiōnżã Saksōnije w rokach 936-961, miymiecki krōl ôd 936 a rzimsko-miymiecki cysŏrz ôd 962, z dynastyje Ludolfingōw.
Bōł uōn synym Heinricha I Ptŏcznika, krōla Miymiec a jego drugij żōny Matyldy z Ringelhaim, cery ôd saksōńskigo grŏfa Dietricha.
Otto sie stoł krōlym Miymiec bez elekcyjõ w roku 936. Fajernŏ koronacyjŏ bōła we tym samym roku w Aachen. Po korōnacyji musioł pokōnać rebelijõ saksōńskich, bajerskich, lōtaryńdzkich a frankōńskich ksiōnżōnt, kerym pomŏgali braty Otto – Thankmōr a Hajna. Kej wygroł w roku 939 napoczōn potyngować swojã władzã – pōmŏgały mu w tym Kościōł a skuplowania we dynastyji.
Polityka Ottōna była ekspansywnŏ wōczy Słowianōm – na jejich ziymi tworził poczetne marchije a jego państwo ôbsadziyło teryn aże do Ôdry. Na Miymcach znŏleżoły Italijŏ, Czechy a Danijŏ. Podbite ludy chrystianizowoł. 10 siyrpnia 955 pokonoł Madźarōw na Lechowym Polu wele Augsburga a zastawiył jejich angryfy na strzodkowõ Ojropã. Ôd 963 podle Thietmarowyj kroniki Otto dostŏwoł trybut ôd ksiyncia Polan, Miyszka I.
2 lutygo 962 papiyż Jōn XII koronowoł Ottōna w Rzimie na rzimskigo cysŏrza. Bezto że chcioł uznaniŏ Bizancjum, używoł jyno tytuły „cysŏrz” bez przimiotnika. Jeszcze za swojigo życiŏ zrobiył cysŏrzym swojigo syna, Otto II. W roku 972 wynokwjoł ôddać Bizantyjskimu Cysŏrstwu podbite ziymie w Italiji za wzajymne uznaniy cysŏrskich tytułōw. Coby to podsztrychnōńć Otto II hajtnōn sie z Theofano z familije bizantyjskigo cysŏrza Jana I Tzimiskesa.
Otto bōł żyniaty dwakroć. Piyrszōm jego żōnōm była Edyta Angelskŏ, cera krōla Edwarda Starszygo. Drugi rŏz sie ôżyniył we paździyrniku 951 z Adelōm, cerōm krōla Burgōndyje – Rudolfa II.
Z piyrszygo małżyństwa byli:
- Ludolf, 930 – 6.09.957, ksiōnżã Szwabije
- Ludgarda, † 18.11.953, ôd 947 żōna Konrada – ksiyncia Lōtaryngije
Z drugigo małżyństwa byli:
- Heinrich, 952 – 7.04.954
- Bruno, 953 – 8.09.957
- Otto II, 955 – 7.12.983, cysŏrz rzimski
- Matylda, 955 – 6.02.999
Z niyformalnyj relacyje bōł:
- Wilym, † 968, arcybiskup Majncu
Otto I umrził w 973 roku (bōł 61 rokōw stary), jego grōb je we katedrze w Magdeburgu.


text:
Szport
Szport to sům roztomajte formy fizycznyj a filipowyj aktywnośći, kere sům podejmowane lo szpasu abo lo rywalizacyje. Uode rekreacyje uodrůżńo śe tym, co jygo dyscypliny majům richtich uokryślůne regle. We ńykerych dyscyplinach rywalizuje śe samymu ze sobům (alpińizm, ekstrymalne szporty). Szporty idźe potajlować na indywidualne a manszaftowe, a podug inkszygo kryteryjům szport tajluje śe na amatorski a zawodowy. Uosobliwe dyscypliny sům zuorgańizowane we krajowe a mjyndzynorodowe federacyje, kere uorgańizujům szportowe zawody. Ibůngi a szkolyńa uorgańizujům szportowe kluby, abo szportowe szule.


text:
Dymůn
Dymůn (gr.: δaίuwv, daimon - dosłowńy: tyn, kery co roztajlowuje abo tyn, kery coś przitajlowuje, tyż: nadprzirodzůno potynga, dola; łać. daemon) – stworzyńa wystympujůnce we mocy ludowych wjerzyńůw, mitologijach a religijach, kere zajmujům pozycyjo postrzedńo mjyndzy bogůma a ludźůma, mjyndzy sferům źymskům - ludzkům, matyrjalnům - a sferům boskům, czysto duchowům; istoty uo cechach na půł ludzkich, na půł boskich; nojczyńśći sům to ńyprzijazne czowjekowi duchy, zwjůnzane za pjyrsze ze pojynćym ńyczystośći sakralnyj.


text:
Fidżyjsko godka hindi
Fidžyjsko godka hindi, znano tyž kej godka Fiji hindi, hindi fidžyjske lebo Fiji Hindustani, to godka we keryj śe godo na Fidži a užywajům jeji uobywatele pochodzyńo indyjskigo. Pochodźi uůna guůwńy uod godek Awadhi a bodźpurskij abo uod djalyktůw hindi a tyž mo we śebje jake suowa uod inkšych godek indyjskich. Zapožyčyua tyž mynga suůw s fidžyjskij a angelskij. Relacyje půmjyndzy fidžyjskim hindi a hindi sům take kej mjyndzy afrikaans a godkům ńiderlandzkům. Kupa suůw, wuasnych lo hindi fidžyjskigo, powstouo, coby uoddowoć nowy śwjat, we kerym terozki mjeli žyć Hinduśi Fidžyjscy. Jejich pjyrše pokoleńy, kere užywauo godki kej lingua franca, mjanowouo ja Fiji Baat (Řůndzyńy s Fidži). Ńydowne študirowańy uod godkoznowcůw douo bewajs na to, co fidžyjsko godka hindi je "djalyktym bazowonym na hindi a tyž godonym we Indjach nale ze swojům špecyjolnům gramatikům pasuje do Fidži".


text:
Estuaire
Estuaire je jydno ze dźewjyńću prowincyjůw Gabůnu. Je uůna położůno na zachodźe państwa, nad Atlantyckym Uoceanym. Grańica mo uod wschodu ze prowincyjům Woleu-Ntem, uod połedńowego wschodu ze prowincyjům Postrzodkowe Ogowe a uod połedńo ze Nadmorskym Ogowe. Uod půłnocy grańiczy ze Růwńikowům Gwinyjům. Wjyrch Estuaire je 20 740 km² a mjyszko we ńim 638 219 perzůnůw (bezma půł cołkij populacyje państwa), co dowo zagynszczyńy 22,33 perz./km². Stolicům prowincyje je mjasto Libreville, kere je ku tymu stolicům cołkigo Gabůnu.
Tajluje śe na trzi departamynty: Kůmo (stolica: Kango), Komo-Mondah (Ntoum) a Noya (Cocobeach).


text:
Namibijo
Namibijo (Republika Namibije, ang. Republic of Namibia, afrik. Republiek van Namibië, mjym Republik Namibia) – państwo we połedńowyj Africe, nad Atlantycki Uoceanym (mo 1572 brzygowyj lyńije). Grańica mo s Angolům, Botswanům, RPA, Zambijům a Zimbabwe. Dowńi kraj bůł mjanowany "Połedńowo-Zachodńo Afrika".
S anfanga zaśedlůno bez Buszmynůw a Hotyntotůw. Skiż trudno dostympnych brzygůw a ńygośćinnygo, skalistygo a pustynnygo lůndu, bez dugszy czas uomijano uod Ojropejcykůw. Pjyrsze ojropejske pośadłośći założyli sam Ńiderlandczyki we XVIII stoleću (Wjelorybjo Zatoka a Wyspa Halifax). Uod 1884 uostała mjymjyckům kolůńijům pode mjanym Mjymjecko Połedńowo-Zachodńo Afrika. We 1915 zajůno bez armijo RPA, ńyskorzi, we 1920, uostała jeji mandatowym terytoryjům.
We 1959 powstało SWAPO, kere bůło uorgańizacyjům walczůncům uo ńypodległość lo Namibije. We 1968 Uorgańizacyjo Zjydnoczůnych Norodůw půmjyńůła mjano kraju na Namibijo a uodebrała RPA mandat do kůntroli nad Namibijům. RPA ńy uznała tyj decyzyje a durch Namibijo uokupowała, aże po 1990 rok.


text:
Jezus Kristus
Jezus Kristus (Jezus ze Nazaretu; ze hebr. ישוע, ישו Joszue aram.: ܝܫܘܥ, ܝܫܘ Jeszua = "JHWH půmocům/zbawjyńym" i ze gr.: Xpισtός Christós – "namaszczůny, půmazańyc, mesyjosz") – cyntralno postać krześćijaństwa, podug Wańelije zołożyćel religije krześćijańskij, Syn Boży a zbawićel. Do wjynkszośći wyznań krześćijańskych tyż wćelyńy Bůga we uosobje Syna Bożygo. W islamje uznowany je za proroka. Jigo uokres żywobyćo datuje śe na roki uod uůn. 8-4 roku p.n.e. do ůng. 30-33 roku n.e.
Podug zapisůw we Wańelijach Jezus nauczoł u Galilyje a Judyje we Izraelu, zostoł skazany na śmjyrć a ukrziżowany we Jerozolimje zgodńy s wyrokym rzimskigo namjestńika (uać. praefectus[1]) Půncjusza Piłata, a trzećygo dńa po umarću zmartwychwstoł. Dźeła i nauka Jezusa uopisane we Wańelijach stanowjům podstawa krześćijaństwa. Nauka Jezusa zostoła przekazano śwjatu bez szkolorzůw mjanowanych apostołůma.
Przipisy


text:
Kopruchowate
Kopruchowate, Kopruchy (uać.: Culicidae) to je familijo chrobokůw ze řyndu muchůwkůw, kero wystympuje na coukim śwjeće. Znůmych je 40 zortůw a ůng. 3,5 tyś. gatůnkůw s tyj familije. Kopruchowate sům zwjůnzane ze střodowiskym wodnym, skiž tygo co we wodźe rozwijajům śe jejich larwy. Dozdřaue kopruchy majům aparat gymbowy kujůnco-ssůncy, jejich samice cyckajům krew ńykeryj gadźiny a tyž čowjeka, zaś samce za joduo majům nektar ze kwjotůw. We Ojropje nojbaři pospolity je kopruch břynčůncy. Ńykere gatůnki, nojbaři tropikalne, roznošům roztomajte ńymoce, uosobliwje malaryjo a žůuto febra.


text:
Sylwester (noc)
Sylwester – to je noc z 31 gòdnika na 1 stëcznika abò òstatny dzéń stôrégò rokù. Ju kòl wieczora knôpi zwònielë i grochòtalë klekòtkama, wkół drzéwków w sadze i wòłalë: “Jãdrzné jabka, jãdrzné krëszczi, jãdrzné slëwë, jãdrzné żëtkò, na ten nowi rok”. W sylwestową noc młodzëzna strzélała z batugów i trzôskiem wëgónia stôri rok. Dôwnym zwëkã bëłë psotë młodzëznë. W tã noc òni wëjimelë brómë z wjazdów, wëprowôdzelë wòzë na pòla, kòminë zastôwielë np. rutama. Nawetka przeprowôdzelë bëdło i kònie gbùra do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù, w chtërny młodi Kaszëbi mògą tak psocëc starszim, bò w nowi rok nie mô bëc gòrzu. Baro popùlarny sã zabawë i rakétniczi.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Laszsko godka
Laszsko godka (polsko godka: gwary laskie, czesko godka: lašská nářečí) je rzecz, kero używano je we połedńowyj tajli Gůrnygo Ślůnska po uobuch strůnach teroźńij czesko-polskij grańice. Laszske djalekta sům djalektůma ślůnskij godki ze ajnflusym morawskij.
Literacko laszsko godka zrychtowoł przed drugům śwjatowům wojnům Óndra Łysohorsky. Wele ńego we roku 1936 we Uostrawje we kůłku mjanowanym "Laszsko perspektywa" sebrali śe inksze laszske literaty: Josef Šinovsky, Jan Stónawsky, Jura Hanys. Chocóż po drugyj wojńe śwjatowyj czeske kůmůńisty zakozali durkowańo laszskych tesktůw, Łysohorsky bůł dwa razy głoszůny do Noblowyj Literackij Nadgrody uod szwajcarskigo pisma "Poésie vivante: Tribune Internationale de Poésie".
Przikłod literackigo tekstu[Sprowjej]
"Baborowscy rzymejśńicy chodźyli pyrwaj ze swojim tauwarym po jermakach. Z dumu wychodźili na weczur abo wczas rano. Nejwjeci ich szło paura narauz. W jedyn pautek rano zajś se wybjyrali na cestu. S poczautku byli yny trze. I szli ku Sulkowu. Jak przyszli na most, śedźeł tam chłopek jak małe dźećo w czerwynim ancugu a ńe chćeł ich przepujśćić. W ruce dyrżeł hułu. Ći trze rzymejśńicy wystraszyli se a wraućyli nazaud. Po cejśće potkali druhich. Tim prawjyli, iże wasyrmun śedźi na mojśće a straszi. Ći se tejż źlekli a chćeli iść inszum cestum. W tim przyszli trzeći. Ći rzekli: "My ńe pujdźime kadyińdźi. Naus tu jest tela ludźi, to se wasyrmuna ńe źlekńime". Teraz szli wszycy rzymejśńicy wrauz ku mostu. Wasyrmun tam jeszcze śedźeł. A kej ku ńimu przyszli, dobrze opakowańi, skoczył un ze mosta do wody i wszyckich oszpluchtoł."


text:
Ligurske mórjo
Ligurske mórjo (italski Mar Ligure, francojski Mer Ligurienne) jo małe mórjo pśi pódwjacornem brjoze Apenninskeje połkupy. Bu mate za źěl Srjejźnego mórja a słuša toś k Atlantiskemu oceanoju.
Granicujo na pódzajtšu z italskeju twardeju zemju a na pódpołdnju z francojskeju kupu Korsika a italskeju kupu Elba. Na pódpołnocu granicujo z francojskeju twardeju zemju, z Monacom a z italskim regionom Ligurskeju.
Ligurske mórjo jo na pódpołdnju zwězane z Tyrrenskim mórjom a na pódwjacorje ze šyrokim Srjejźnym mórjom. Ma płoń wót něźi 120.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 2569 metrow.


text:
Hazokowate
Hazokowate, hazoki (Leporidae) – familijo hazokowcůw kero objimo kole 60 zortůw.
Teroski hazokowate pomjyškujům wšyjstky kůntynynta bez Antarktydy.
Pjyrwyj ńy přemjyškowauy Australije, nale uostauy na ńja skludzůne bez čowjeka.
Sům to gowjedńiki kolańijowe, poštředńi srogośće.
Hazokowate zauobyč gibjům śe šusůma ze šwůngym do 70 km/h.
Pořůnd pomjyškujům dźury, ńykej skoli knie, ńy skludzajům na forant na źima i ńy hibernujům. Borealne zorty wekslujům na źima farba na bjouo.
Znakym noturnym hazokowcůw je to, iže zadńi šuapy sům dužo dugše uod předńich. Majům duge, špicate ušy, krůtki, ćićaty pelc. We wyrchńi ščynce majům 2-je pory śekočůw, s kerych pjyršo štyjc růśńy i dopůmino śe zećyrańo.


text:
Barry's Bay, Ontario
Barry's Bay, Ontario to je miastkò w Kanadze, w chtërnym je kòle 1100 mieszkańców. Wiele z nich je òtrokama Kaszëbów. Tu béł i ò Kaszëbach w tim miastkù napisôł dr Jan Drzéżdżón (1974), a pò nim béł tu Sven Gustavsson - profesor słowiańsczich jãzëków ze Szwedzczi. Tèż tu w kòscele probòszczem òd 1978 rokù béł ks. Ambrose Pick, a w 2008 rokù òn celebrowôł Mszã Sw. i gôdôł w ni wiele pò kaszëbskù. Kòl niégò w Kanadze béł ks. Francyszk Grucza. Tu na smãtôrzu mô grób o. Alojzy Rekowski CSsR - dzejôrz kaszëbsczi kùlturë w Kanadze. Tu w 1934 rokù ùrodzył sã Julian Kulas[1]. Òn napisôł słowôrzk Kashub-English-Kashub. Kaszubsczi-Anielsczi-Kaszubsczi (2009 ISBN 9780973680904). Tu znóny je kaszëbsczi wësziwk, a w szkòle dzece ùczałë sã òd séwnika 2010 rokù kaszëbsczégò jãzëka.


text: Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.


text:
Los Angeles
Wspůłrzyndne: 34°03' N 118°14' W
Los Angeles – mjasto we USA nad Uoceanym Spokojnym we stańy Kaliforńijo. Wroz s San Djygo, twoři drůgi co do wjelgośći uobšar metropolitalny we kraju ličůncy 16,4 mln (2002) mješkańcůw (mjanowany potočńy pouedńowokaliforńijskym mygalopolis). Los Angeles je popularńy mjanowane Mjastym Ańouůw (City of Angels).
Historyjo[Sprowjej]
Historyjo mjasta śyngo XVIII wjeku (rok 1781), kedy přibyli sam Hišpańy, zakuodajůnc misyja frańćiškańsko. Wokůu ńij rozwinyua śe uosada mjejsko, kera do 1821 roku bůua we pośadańu wicekrůlestwa Nowyj Hišpańje, a potym Meksyku.
Lata 1846-1848 bůuy bařzo buřliwe we jygo dźijach, mjasto bůuo we cyntrům wojny meksykańskij. Po jeji zakůńčyńu trafiuo pod panowańy amerykańske a zostouo wůnčůne do USA.
Půnowny swůj rozwůj Los Angeles přežůuo we lotach 1885-1895, kedy to zostouy uodkryte zuoža ropy naftowyj a zostoua wybudowano tukej bana transkůntynyntalno, co spowodowouo přesuwańy śe gospodarčygo cyntrům Kaliforńe na pouedńe stanu.


text:
Swobodne Uoprůgramowańy
Swobodne Uoprůgramowańy (ang. free software) – uoprůgramowańy, kere je mogebne być załůnczone, sprowjane, rozpowszechńone swobodńy. Swobodne Uoprůgramowańy daje swobody:
- swoboda 0: załůnczońy uoprůgramowańa, zawdy swobodńy.
- swoboda 1: sprowjańy uoprůgramowańa lo śe.
- swoboda 2: rozpwszechńańe uoprůgramowańa.
- swoboda 3: sprowjańy uoprůgramowańa a swoboda rozpowszechńańa ajnzacu, coby korzistało cołka ferajno.
Je to defińycjo uod Free Software Foundation. Coby mogebne bůło korzistać ze swobůd 1 a 3 potrzebny je kod zdrzůdłowy.
Nojbarzi znůmo licyncyjo swobodnygo uoprůgramowańo to licyncyjo GNU GPL.
Lo bajszpila swobodne uoprůgramowańy to Linux, Android, LibreOffice.
Auskůplungi[Sprowjej]


text:
An Dehai
An Dehai (Hanyu pinyin: Ān Déhǎi, Wade-Giles An Te-hai, chiński tradycyjny szrajbůnek 安德海, chiński ajnfachowy szrajbůnek 安德海) (um. 1869), chiński polityker, głůwny eunuch Zakozanygo Mjasta we rokach 1861 – 1869. Jedyn ze głůwnych wspůłpracownikůw cysarzowyj Cixi.
Asystowoł przi ceremoniji welowańo na krůlewske baby a kůnkubiny we 1851, we kerym Jehonala przikuplowano do harymu[1]. Podug jednyj ze relacyji, przi wojowańu o władza po tym kej umrził Xianfenga doł kśyńću Gongowi brif uod gdůw po uůnym władcy, we kerym wzywano uůnygo a kśyńća Chun do rajzy ku Rehe (Dżehol). Pora dńůw ńyskorzi, we tajymńicy przed regyntůma, zorganizowoł tref spiskowcůw[2]. We 1861, we uznańu uůnygo zasugůw, dostoł robota kej głůwny eunuch. Stoł śa jydnym ze nojbliższych spůłpracowńikůw cysarzowyj Cixi, kero doła uůnymu uorgańizowańy szpasu we uůnyj apartamyntach. Uůnygo ajnflus na cysorski dwůr bůł tak festylny, co we przitomnośći inkszych dworzanůw ćepoł śe do drugij regyntki, Ci'an[3].
Jak prziszło do coroz srogszyj zwady mjyndzy Cixi a kśyńćym Gongem we 1865, mjoło to tyż ajnflus na tryjtowańy uůnygo politykera uod głůwnygo eunucha. Zaczůn tryjtować uůnygo ńyprawo a pokozywać mu pogarda, łomoł przi uůnym normy uod etykety.[4]. Wykorzistoł swůj ajnflus coby arystokracyjo doła mu cynny ring. Ńyskorzi, mimo aże Cixi prośůła go, coby tygo ńy robjůł, aśił śe uůnym ringym we przitomnośći somygo Gonga. Chćoł uůnygo půńiżyć a coby dostoł chyńći do zymsty[5].
Můnarchini, kero chćoła chrůńić An Dehai, postanowjůła doć go kajś poza stolica na jaki czas. Mjoł wyjechać na połedńe Chin coby lo uůnyj wybrać jake ńydbowne tkańiny[6]. Bůło to ńy do zgody ze cysorskim prawym, podug kerygo eunuchy mjoły zakaz opuszczańo stolicy. An Dehai ruszył mimo to we rajza, a uorszak kery ś ńim jechoł zajmowoł pora bogato zdobjůnych łodźůw. We mjastach, we kerych zatrzimywoł śe faworyt Cixi bůł przijmowany kej cysorski wysłanńik[7]. Wroz ze głůwnym eunuchym rajzowoł Ding Baozhen, gubernatůr prowincyji Shandong. Bůł uůn uůnygo wrogym, od kedy zmuszůno go coby przekazoł uůnymu 10 tyś. liangůw strzybła[8]. Przi jydnym ze postojůw posłoł do kśyńća Gonga posłańca ze wjeśćům, co złomano zakoz przebywańo eunuchůw poza stolicům. Uůna wjeść dotarła tyż do Ci'an, kero postanowjůła zlikwidować uůnygo dygńitarza, kerygo ńynawidźůła[9]. Wydoła edykt, we kerym kozała dać uůnygo do cuchthauzu a ńyskorzi zaszlachtować. Rozkaz wykůnano pod nadzorym Ding Baozhena. Zwłoki An Dehaia pogrzebano na kirchofje, na kerym chowano dźodůw[10].
Przipisy
- ↑ Keith Laidler "Ostatnia cesarzowa", z. 72–73
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 89
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin", z. 125
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 128–129
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 129
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 129–130
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 130
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 130-131
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 131
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 132
Bibliografijo[Sprowjej]
- Laidler Keith "Ostatnia cesarzowa", Wyd. Muza, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-728-1
- Vasilij Âkovlevič Sidihmenov "Ostatni cesarze Chin" Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1990, ISBN 83-216-0900-7


text:
Hypatyjo ze Aleksandryje
Hypatyjo ze Aleksandryje (gr.: Ὑπatίa; rodz. 355 abo 370, um. marzec 415 we Aleksandryje) – neoplatůńsko filozoferka a matymatyczka ze starożytnyj Aleksandryje. Podug powjarki, wynojdła astrolabijům a zorta aeromyjtra. Bůła cerům uod Teůna ze Aleksandryje, filozofera, matymatykera a astrůnoma. Je przimowane, aże pomogała Ptolymejuszowi a Euklidesowi we redagowańu naukowych pracůw. Pisoła komyntarze do pracůw Djofantosa a Apolůńijusza ze Fergi. Jako filozoferka, mjoła we kole śa szkolorzůw uoddanych jeji filozoficznyj szuli, kero bůła zwjůnzano ze ezoterykůma metafizykům. Publiczńe uczůła astronomije a matymatyki. W czas kůnflikta mjyndzy mjyndzy prefektym Egipta Orestesym a biskupym Cyrylym wźyna strůna prefekta. Cyryl uobwińoł ja uo zawodzańe we dojśću do zgody ze prefektym. Podległe biskupowi ludźe zaszlachtowali Hypatja bez porżńyńce uostrymi muszlůma. Skiż tygo powstoło sroge zgorszyńe, tyż postrzůd krześćijanůw (mimo aże Hypatja bůła poważano za poganka).
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Hrabstwo Hancock
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Georgia
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Illinois
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Indiana
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Iowa
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Kentucky
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Maine
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Missisipi
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Ohio
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Tennessee
- hrabstwo Hancock (ang. Hancock County) w USA, w stanie Wirginia Zachodnia


text:
Bjylsko-Bjoło
Bjylsko-Bjoło (śl-mjym.: Beltz-Beil, pol.: Bielsko-Biała, mjym.: Bielitz-Biala, czes.: Bílsko-Bělá) – mjasto na prawach krysu we połedniowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, na Ślůnskim Pogůrzu, pod Mołymi a Ślůnskimi Beskidůma, nad rzekům Bjołům. Je stolicům bjylskigo krysu, Ojroregjůnu Beskidy, bjylsko-żywjeckij djecezyje rzimskokatolickigo kośćoła a ćeszyńskij djecezyje wańelickigo kośćoła a tyż gůwnym mjastym bjylskij aglomeracyje.
Bjylsko-Bjoło formalńy powstoło 1 styczńa 1951 ze skuplowańo położůnygo na Ćeszyńskim Ślůnsku Bjylska, uo ktůrym pjyrszo zmjanka je ze roku 1312 a małopolskij Bjołyj, kero bůła założůna na kůńcu XVI stolyćo. Uod 1975 do 1999 roku bůło stolicům bjylskigo wojewůdztwa.
Mjasto je gůwnym ferwaltungowym, industryjnym, handlowym, usugowym, akadymickim a kulturalnym uostrzodkim regjůnu potoczńe mjanowanygo Podbeskidźe. Noleży do nojlepij gospodarczo rozwińyntych mjast we Polsce (bezroboće 5,8%), je tyż wożnym drůgowym a banowym krojcungim.
Podůg danych ze 2010 r. we Bjylsku-Bjołyj mjyszko 175 183 ludźi (23. plac we Polsce). Wjyrch mjasta wynośi 124,51 km² (18. plac we Polsce).


text:
Hewimetal
Hewimetal abo po prostu Metal – zorta pjosynek muzycznych uo ćynżkim, mocnym brzmjyńu gitary a uostrym szlagcojgu, podgatůnek muzyki rokowyj[1]. Powstowoł pod końec 60. lot XX st. we Wjelgej Brytańiji a USA zapoczůntkowany m.in. bez take skupiny jak: Black Sabbath, Led Zeppelin, Iron Maiden, a Deep Purple. Hewimetal je uoparty na roztomajtych elektrycznych gitarach (zowdy tyż gitarze basowej), szlagcojgu a wokalu. Teksty pjosynek sům bezma zowdy uo ponurej a roz za kedy i depresyjnej tematyce[2].


text:
Zjednoćene narody
Zjednoćene narody (tež Organizacija zjednoćenych narodow, jendźelsce United Nations, skrótšenka UN) je swětodaloka mjezynarodna organizacija ze 193 čłonami. Wona bu załožena 26. pražnika 1945 w San Franciscu jako narunanje Zwjazka ludow. Jeje hłowny zaměr je spěchowanje mjezynarodneho měra a kooperacije. Sydło Zjednoćenych narodow namaka so w New Yorku.
Generalni sekretarojo[wobdźěłać]
Generalny sekretar Zjednoćenych narodow je předsyda sekretariata a najwyši zarjadnik organizacije. Reprezentuje UNO a je tuž zwjetša najznaćiša wosobina organizacije.


text:
Lisabonske elektriske
Lisabonske elektriske (portugalski "eléctricos") twórje gromaźe z busami seś zjawnego wósobowego wobchada w portugalskem głownem měsće. Pśedewześe Carris pórucyjo casowe jězdnicki, kótarež płaśe teke w pódzemskej zeleznicy Metropolitano de Lisboa abo w lifśe Elevador de Santa Justa.
Wobchad na prědnej kónjecej měsćańskej zeleznicy jo se zachopił 17. nowembra 1873. Prědna elektriska linija jo była natwarjona 30. awgusta 1901. Jadno lěto pózdźej jo była ceła kolejowa seś z rozpněśim 900 mm pśetwarjona a elektrificěrowana. Až do lěta 1959 jo był system elektriskich dalej rozšyrjany a jo dojśpił swóju maksimalnu wjelickosć. W toś tom casu jo w měsće jězdźiło 27 linijow, šesć z nich z wokolicneju drogu. Cysła linijow su byli rozdźělone teke pó směrje jězda, pótakem jo se jadnało faktiski jano wó 24 linijow.
Stagnacija elektriskich w Lisabonje jo zachopiła z twarjenim seśi pódzemskeje zeleznice. Polytechniska federalna šula w Lausanne a Wobchadniski zawod w Zürichu stej źe dopórucyłej seś elektriskich zdźaržaś a hyšći dalej rozšyrjaś, ale proces roztwarjenja kolejow pókšacujo až do źinsajšnego dnja. Dajo pak plany za znowawótcynjenje linije Carmo-Campolide.
Eksistěrujuca seś z pěś linijami ma źe kšuty jězbny plan, praktiski ju pak wužywaju jano turisty ako popularnu atrakciju. Wósebnje woblubowana jo legendarna linija E28.
Wóze Lisabonskich elektriskich wuglědaju kradu zastarske, wšykne pak su byli w lěśe 1990 pónowjone, pśetwarjone, techniski lěpjej wugótowane a zawěsćone. Na liniji 15, wjeźecej z centruma do Belém/Algés, jězdźe pón nejmodernjejše wóze marki Siemens/CAF/Sorefame 10 z niskim zachodom.
Linije[wobźěłaś]
- 12: Praça da Figueira – Praça da Figueira (wokolicna linija)
- 18: Cais do Sodré – Cemitério Ajuda
- 15: Praça da Figueira – Algés-Jardim
- 25: Campo de Ourique Prazeres – Rua da Alfândega
- 28: Campo de Ourique Prazeres – Martim Moniz


text:
Chymijo
Chymijo (gr.: xnueίa – chemeia) to je nauka, kero bado natura i wuasnośći substancyji, a zwuašča přymjany tych substancyji, kej śe je cuzamyn zmješo[1]. Terozki wjadůmo, co přymjany substancyji wyńikajům s prow, wedle kerych atůmy uůnčům śe bez wjůnzańo chymične we myńi abo baři trwoue zwjůnzki chymične, a tyž prow wedug kerych wjůnzańo pynkajům i twořům śe půnowńy prowadzůnc do přymjan jydnych zwjůnzkůw we drůge, co śe mjanuje reakcyjůma chymičnymi. Chymijo zajmuje śe tyž roztůmajtymi wasnośćiůma substancyji wyńikajůncymi bezpośredńo s jejich budowy atůmowyj.
Zoboč tyž[Sprowjej]
Připisy[Sprowjej]


text:
Szkocko gaelicko godka
Szkocko gaelicko godka (Gàidhlig) – jedno ze godek celtyckich, we keryj godo bezma 58 000 (2001)[1] ludźi, lo kerych je to godka uojczysto, uosobliwje na Půłnocnych Wyspach, Wyżyńe a myńszych wspůlnotach we Glasgow a Inverness. Poza Szkocyjům je używano we małych grupach we Kanadźe, USA a tyż i Australiji.
Szkocko gaelicko godka je bliżno spokrywńůno ze godkům irlandzkům, atoli separacyjo uod XVI wjeku je trocha porůżńůła.
Alfabet[Sprowjej]
Alfabet zawjyro ino 18 buchsztabůw, nale bez kůmbinacyjo a leńicyjo/aspiracyjo (půmjyńańy słůw na anfangu bez buchsztaba h) robi śe 76 roztůmajtych dźwjynkůw.
Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, (h*) Ii, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu
- ńigdy na poczůnku suowa
Aspiracyjo (bajszpil)[Sprowjej]
m -> czyto śe m
mh -> czyto śe kej ńyzgłoskotwůrcze u
Przipisy
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
- Škocko galelicko Wikipedyjo
- Radyjo gaelicke (naćiś na Èist beò/Èist a-rithist)
- Dykcjůnoř online