text:
Tuvalu
Tuvalu je mały kupowy stat w Ćichim oceanje. Wón bu w lěće 1978 njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa, wostanje pak hač do dźensnišeho z čłonom Commonwealtha. Z něhdźe 10.000 wobydlerjemi a přestrjenju wot jenož 26 km² je Tuvalu třeći najmjeńši stat na swěće nastupajo wobydlerstwo a štwórty najmjeńši po přestrjeni. Hač do njewotwisnosće rěkaše teritorij Ellice Islands.
Mjeno kraja woznamjenja „wósom kupow“, dokelž bě hač k wobsydlenju najjužnišeje kupy Niulakita w lěće 1949 jenož wósom wobsydlenych.
GeografijaWobdźěłać
Archipel namaka so w juhozapadnym dźělu Pacifika wuchodnje Papuwy-Noweje Gineje a sewjernje Nowoseelandskeje. W dalšej wokolinje leža kupowy staty Salomonow, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis a Futuna, Fidźi a Vanuatu.
Najwyši dypk kupow leži jenož pjeć metrow nad mórskej hładźinu, tak zo je Tuvalu chutnje wohroženy wot změny klimy a přepławjenja přez morjo. Dla toho planuje tuvaluske knježerstwo dołhodobnje ewakuěrowanje wobydlerstwa do Awstralskeje abo Nowoseelandskeje.
Na kupach knježi horca tropiska klima z přerěznej temperaturu wot 30 °C.
Stolica je centralny atol Funafuti, hdźež je połojca wobydlerstwa žiwa, a sydło knježerstwo na tym atolu ležaca wjes Vaiaku.
StawiznyWobdźěłać
Tuvaluske kupy su wot něhdźe 2000 lět wobsydlene. Prěni europski wotkrywar, kotryž w lěće 1568 na kupy dóńdźe, běše Španičan Alvaro de Mendaña de Neyra. Hakle 1861 započa so pokřesćanšćenje wobydlerjow z přijězdom prěnjeho britiskeho misionara. Hižo 16 lět pozdźišo dóńdu kupy w lěće 1877 pod britiske zarjadnistwo a wot 1915 běchu zhromadnje ze susodnymi Gilbertowymi kupami – dźensnišim Kiribatijom – oficielnje britiska kolonija.
W lěće 1974 rozsudźichu so wobydlerjo za wotdźělenje wot Gilbertowych kupow a njewotwisnosć jako přidatny stat. Wot lěta 2000 je Tuvalu ze sobustawom Zjednoćenych narodow.
Tuvalu njeje w žanym wojerskim zwjazku organizowany, ani ma swójske wójsko.
HospodarstwoWobdźěłać
Hłownej hospodarskej hałuzy stej ratarstwo a rybarstwo. Hłowne ratarske produkty su kokosowe worjechi, banany a taro. Najwažnišej eksportowej produktaj staj kopra (kokosowe mjasko) a listowe znamki. Tež předawanje prawow na internetowych domenach .tv, kotrež su wosebje pola telewizijnych sćelakow jara woblubowane, měješe w 2000tych lětach wěsty hospodarski wuznam.
InfrastrukturaWobdźěłać
Wot lěta 2002 ma Tuvalu cyłkownje wósom kilometrow asfaltowaneje dróhi a z tym najkrótšu nadróžnu syć na swěće. Wot lětanišća we Funafuti dawa liniju do Fidźija. Wobchad mjez kupami přewjedźe so z přewoznymi čołmami.
ŽórłaWobdźěłać
WotkazajWobdźěłać
- Potepjenje Tuvalua (jendź.)


c: text/html

text:
Antonín Dvořák
Antonín Dvořák, cołke miano: Antonín Leopold Dvořák (nar. 8 września 1841, um. 1 mŏja 1904) - czeski kōmpozytōr a dyrygynt ôkresu rōmantyzmu. Narodziōł sie we Nelahozeves kole Pragi, we Pradze studiowoł a miyszkoł bezmała cołke żywobycie krōm lot 1892-1895, we kerych bōł dyrechtōrym kōnserwatoriōm we Nowym Jorku. Społym ze Bedřichym Smetanōm przinŏleżoł do twōrcōw czeskij muzyki nŏrodowyj. Kōmponowoł symfōnije, kwartety smyczkowe, ôpery, piyśńi, msze a tyż kōncerty, z kerych nŏjbarzij wywołany je Kōncert wiolōnczelowy h-moll o. 104.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rakečanska ewangelska srjedźna šula wobsteji dźesać lět
Markus Henninger je nawoda Rakečanskeje Pawołskeje šule. Pochadźacy z Kamjeneje chodźeše wón w Rakecach do šule a studowaše w Dortmundźe wučerstwo. Nawróćiwši so do Sakskeje skutkowaše najprjedy w Budyšinje a Malešecach. Wot wšeho spočatka je wón z projektom Pawołska šula zwjazany a ju wot jeje druheho lěta wobstaća nawjeduje. Lětsa swjeći ewangelska srjedźna šula w swobodnym nošerstwje dźesatu róčnicu wobstaća. Měrćin Weclich je so z Markusom Henningerom rozmołwjał.
Kajka je struktura Pawołskeje šule?
M. Henninger: Mamy kóžde lěto wjace hač 150 šulerjow wot 5. do 10. lětnika. Tež jako swobodna šula poskićamy realne a hłowne zakónčenje. Smy jednočarowe kubłanišćo ze šěsć rjadownjemi. 15 wučerjow pola nas skutkuje, zdźěla połnje, zdźěla jenož někotre hodźiny, hdyž su w druhich šulach zasadźeni. Přisłušamy Ewangelskemu šulskemu towarstwu Budyskeho wokrjesa.
Zwotkel šulerjo pochadźeja?


text:
Lětuši Serbski ewangelski domizniski dźeń wotměje so njedźelu we Wojerecach a na Horach. Z fararjom Wojerowskeje Janskeje wosady a koordinatorom zarjadowanja Heinrichom Kochom je Andreas Kirschke porěčał.
Knježe fararjo, na čo je serbski domizniski dźeń wusměrjeny?
H. Koch: Wón měł wšěm tym přeprošenje być, kotrymž su serbske korjenje wažne, kotřiž chcedźa so na nje dopomnić. Zdobom dźe wo to, serbsku rěč pěstować a ju dale žiwu dźeržeć, ale sej tež stawizny spřitomnić.
Štó podawk zaměrnje přihotuje?
H. Koch: Wo to stara so dźěłowy kruh něhdźe 20 angažowanych křesćanow z Wojerec, Blunja, Łaza, Slepoho a z dalšich cyrkwinskich wosadow. Wot wšeho spočatka je bywši serbski superintendent Jan Malink pódla. Hakle 29. junija je dźěłowy kruh pandemije dla zawjazujcy postajił, zo so lětuši domizniski dźeń w połnym wobjimje wotměje.
Kotre wobsahi su planowane?


text:
Njebjelčicy (SN/JaW). Gmejnska rada Njebjelčicy měła sej po měnjenju někotrych jeje čłonow wjacore wobzamknjenja ze zašłosće znowa wobhladać a rozsudźić, hač su hišće načasne abo nic. To wujewi so na posedźenju gremija minjeny štwórtk.
Pozadk je, zo je wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) pod dypkom 10 dnjoweho porjada „informacije wjesnjanosty“ radźićelow na aktualne zdźělenki Serbskeho sejma, kotrež jim gmejna w podłožkach za posedźenja sobu podawa, skedźbnił. Radźićelej Tomaš Kral a Daniel Möller zwurazništaj, zo nochcetaj to hižo w podłožkach měć. „To je brojenje papjery“. Wjesnjanosta pak na tym wobstawa informacije Serbskeho sejma zamołwitym gmejny w podłožkach spřistupnjeć. „Smy wobzamknyli, zo jako gmejna a gmejnska rada Serbski sejm podpěrujemy. Tohodla je tež trjeba čłonow gmejnskeje rady wo aktualnych podawkach a wuwićach sejma informować“, Tomaš Čornak podšmórny.


text:
Atmungsaktiv
Sport je rjana zaběra, kiž dźerži ćěło strowe a sylne. Ja tež rady sportuju – pućuju, kolesuju, regularnje běham – nowoserbsce „jogguju“. Při tym so wězo poćiš, w přepoćenych drabach pak so tak prawje derje nječuješ. Hdyž sy bałmjanu košlu přepoćił, traje chětro dołho, doniž wona zaso njewuschnyje, a potom tež runjewon powabnje njewonja. Tohodla je tekstilna industrija wulahnyła moderne tkaniny a płaty, w kotrychž so włóžnota potu dołho njedźerži, ale cyle spěšnje zaso wuparuje. Němsce rěkaja tajke tekstilije „atmungsaktiv“ – ale kak prajimy tomu serbsce? „Atmung“ je dychanje, a „aktiv“ je aktiwny – posłowny přełožk by potajkim był dychanjoaktiwny. Ale je to zrozumliwe słowo? Najskerje jenož na pozadku znajomosće němskeje předłohi. Lěpje budźe, hdyž złožimy so na najwažnišu kajkosć tajkich tkaninow: Móhli tu rěčeć wo tekstilijach, kotrež powětr přepušćeja abo wo powětr abo paru přepušćacych drastach, chiba wo modernych za powětr přepušćliwych abo přepušćnych tkaninach.
Hdyž pak chcemy wěc tola podobnje kaž němčina z metafru dychanja zwuraznić, móhli tež rěčeć wo dychacych tekstilijach abo tkaninach.
S. Wölkowa
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: adjektiw
hesła: atmungsaktiv, tekstilije


text:
Physical Description
325 p. : ill. (some col.) ; 25 cm.
Contents
The Jewish civil vital records in the Gliwice Archive and their context = Osobowe archiwa demograficzne dotycząjce Żydów w zasobach gliwickiego Archiwum i ich kategorie / Roger Lustig
Gmina Żydowska w Gliwicach : inwentarz zespołu w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie = The Jewish community in Gliwice : group inventory at the Archives of the Jewish Historical Institute in Warsaw / Helena Wajcman, Eleonora Bergman
Historia osadnictwa Żydow w Gliwicach : sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej = A history of Jewish settlers in Silesia with special consideration to Gliwice, including legal conditions : assimilation of the German Jewish in the 19th century / Przemysław Nadolski
Rodziny gliwickich przemysłowców pochodzenia żydowskiego : ich udział w życiu i rozwoju miasta = The Gliwice industrialists of Jewish origin : their role in the city's life and development / Bogusław Małusecki
Życie religijne, społeczne, organizacje kulturalne Żydow gliwickich w XIX i pierwszych dziesięcioleciach XX wieku = The Gliwice Jews' religious and social life and cultural organisations in the 19th century and the first decades of the 20th century / Przemysław Nadolski
Udział członków gminy żydowskiej w życiu kulturalnym Gliwic = The participation of the Jewish community members in the cultural life of Gliwice / Jacek Schmidt
Szkolnictwo żydowskie w Gliwicach = Jewish schools in Gliwice / Halina Dudała
Architektura synagogi w Gliwicach na tle XIX-wiecznej architektury synagogalnej Europy i Górnego Śląska = The architecture of the synagogue in Gliwice against the 19th c. synagogue architecture of Europe and Upper Silesia / Ewa Chojecka
Rabini gliwiccy = The rabbis of Gliwice / Bożena Kubit
Zatarty ślad : historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach = Obliterated trace : the history of the Jewish cemeteries in Gliwice (Gleiwitz) / Dariusz Walerjański
Dom przedpogrzebowy na nowym cmentarzu żydowskim : gliwickie dzieło Maxa Fleischera na tle innych jego realizacji w Europie Środkowej = The pre-funeral house at the new Jewish cemetery the Gliwice, a masterpiece by Max Fleischer, against his other works in central Europe / Magdalena Żmudzinska-Nowak
The Jewish community of Gleiwitz, 1933-1943 = Gmina żydowska w Gliwicach w latach 1933-1943 / Julia Cartarius
Narastanie antysemityzmu w prasie gliwickiej 1933-1934 = Growing anti-Semitism in the Gliwice press 1933-1939 / Ryszard Kaczmarek
Petycja Bernheima : zwycięstwo Dawida nad Goliatem = The Bernheim Petition : David's victory over Goliath / Leszek Jodliński
Gliwice na trasie "marszu śmierci" = Gliwice on the route of the "death march" / Bogusław Tracz
Żydzi w Gliwicach po II wojnie światowej = Jews in Gliwice after World War II / Wojciech Jaworski
Judaika w zbiorach Muzeum w Gliwicach = Judaica in the collection of the Museum of Gliwice / Bożena Kubit
Kalendarium dziejów Żydów gliwickich / Dariusz Walerjański.
Other Authors/Editors
Kubit, Bożena.
ISBN
8389856085
9788389856081
Notes
Includes bibliographical references and index.
The Jewish civil vital records in the Gliwice Archive and their context = Osobowe archiwa demograficzne dotycząjce Żydów w zasobach gliwickiego Archiwum i ich kategorie / Roger Lustig -- Gmina Żydowska w Gliwicach : inwentarz zespołu w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie = The Jewish community in Gliwice : group inventory at the Archives of the Jewish Historical Institute in Warsaw / Helena Wajcman, Eleonora Bergman -- Historia osadnictwa Żydow w Gliwicach : sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej = A history of Jewish settlers in Silesia with special consideration to Gliwice, including legal conditions : assimilation of the German Jewish in the 19th century / Przemysław Nadolski -- Rodziny gliwickich przemysłowców pochodzenia żydowskiego : ich udział w życiu i rozwoju miasta = The Gliwice industrialists of Jewish origin : their role in the city's life and development / Bogusław Małusecki -- Życie religijne, społeczne, organizacje kulturalne Żydow gliwickich w XIX i pierwszych dziesięcioleciach XX wieku = The Gliwice Jews' religious and social life and cultural organisations in the 19th century and the first decades of the 20th century / Przemysław Nadolski -- Udział członków gminy żydowskiej w życiu kulturalnym Gliwic = The participation of the Jewish community members in the cultural life of Gliwice / Jacek Schmidt -- Szkolnictwo żydowskie w Gliwicach = Jewish schools in Gliwice / Halina Dudała -- Architektura synagogi w Gliwicach na tle XIX-wiecznej architektury synagogalnej Europy i Górnego Śląska = The architecture of the synagogue in Gliwice against the 19th c. synagogue architecture of Europe and Upper Silesia / Ewa Chojecka -- Rabini gliwiccy = The rabbis of Gliwice / Bożena Kubit -- Zatarty ślad : historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach = Obliterated trace : the history of the Jewish cemeteries in Gliwice (Gleiwitz) / Dariusz Walerjański -- Dom przedpogrzebowy na nowym cmentarzu żydowskim : gliwickie dzieło Maxa Fleischera na tle innych jego realizacji w Europie Środkowej = The pre-funeral house at the new Jewish cemetery the Gliwice, a masterpiece by Max Fleischer, against his other works in central Europe / Magdalena Żmudzinska-Nowak -- The Jewish community of Gleiwitz, 1933-1943 = Gmina żydowska w Gliwicach w latach 1933-1943 / Julia Cartarius -- Narastanie antysemityzmu w prasie gliwickiej 1933-1934 = Growing anti-Semitism in the Gliwice press 1933-1939 / Ryszard Kaczmarek -- Petycja Bernheima : zwycięstwo Dawida nad Goliatem = The Bernheim Petition : David's victory over Goliath / Leszek Jodliński -- Gliwice na trasie "marszu śmierci" = Gliwice on the route of the "death march" / Bogusław Tracz -- Żydzi w Gliwicach po II wojnie światowej = Jews in Gliwice after World War II / Wojciech Jaworski -- Judaika w zbiorach Muzeum w Gliwicach = Judaica in the collection of the Museum of Gliwice / Bożena Kubit -- Kalendarium dziejów Żydów gliwickich / Dariusz Walerjański.
Articles chiefly in Polish; two articles in English; summaries in English, German, and Polish.


text:
25 września br we Szkole Podstawowej pod mianym Ludwika Holesza w Świerklanach łodboł sie tref i pasowani na szkolorza bajtlow ze piyrszej klasy. Jednym s punktow programu było ogłoszyni not i wrynczyni geszynkow we konkursie na gawynda po ślonsku „A starka godała”. Konkurs kiery mo we założyniu filowani gwary ślonski i kultywowani ludowych łobyczajow boł łogłoszony bez Stowarzyszyni „Inicjatywa” przi wspołpracy s Urzyndym Gminy Świerklany.
Konkurs tyn jak i łońskigo roku pod przewodnictwym p.Bogumiły Szmit-Kruk rechtorki miejscowej szkoły pokozoł jak wiela talyntu drzymie we naszych szkolorzach .We tym roku brało w nim udział szternoście szkolorzy s Szkoły Podstawowej jak i Gimnazjum. Były gawyndy naszkryflane bez jednego uczestnika jak i bez wiyncy. Do kupy było łoziym gawynd a uczestnikow szternoście. S tego wyniko, że konkurs cieszy sie coroz wiynkszym powodzyniym i momy nadzieja, że na berok bydzie jeszcze wiyncy tych kierym gwara ślonsko je fest w zocy. Trza tu jeszcze dodać, że szkolorze zaskoczyli rechtorow jak i zaproszonych gości tym, że własnoryncznie namalowali wielki łobroz kieryn mogli my se łobejrzeć na szkolnej siyni .Niy było by w tym nic dziwnego ale płotno malowane było bez 150 szkolorzy. Jak łoni to zrobili, że im to tak fajnie wyszło !! ?. Co do gawynd te podomy we nastympnym wydaniu SZ a dzisioj ciepnymy pora fotografiji s tego wydarzynio jak i jedna s nagrodzonych
Regina Sobik
1. „O magicznyj ōberibie”
Witejcie moi roztomili. Dzisiej porozprowiom wom o magicznyj ōberibie. Bestōż słuchajcie:
Downo, downo tymu w naszyj wsi żoł se stary chłop Francek, kiery mioł swoi grzondki. Mioł tyż wiela bajtli i baba. W kożdo sobota jechoł na torg do Rybńika. Kieregoś dnia spotkoł tam handlyrza, kiery sprzedowoł nasiona ōberiby i godoł że som ône magiczne.
– Panoczku, mocie rychtyk ta ōberiba magiczno, bo jak niy to moja baba mje z tym wyciepnie i prasknie szmatom bez łeb, bo żech wszystki naszporowane kotloki na to wydoł! – pedzioł Francek.
– Ja, ja, dyć to je rychtyk fajno ōberiba. Jo żech se jom som posadził i fest piykno urosła. – fandzolił handlyrz.
Francik kupił nasiona ōberiby i wartko pojechoł ku chałupie. Pochwolył sie babie co se kupił, a jak ôna usłyszała, że wydoł na to wszystki naszporowane piniondze, to wziyła mietła i cołkie połednie za nim z tom mietłom lotała wele zagrody. Jak już sie zmachała poszła warzić łobiod. Francek posioł nasiona. A że było ciepło na dworze i co chwila padoł dyszcz, po tydniu urosła fest wielko i masno ōberiba. To co godoł handlyrz okozało sie prawdom. Chłop uznoł, że jak dalij bydzie howoł ōberiba, to zarobi na tym fura piniyndzy. Czakoł jeszcze dwa tydnie, a ōberiba rosła coroz bardzij. Kieregoś dnia jak prziszoł jom podloć, ôna nagle popykała i z wielkim hukiem sie rozleciała. Chciwy chłop ôstoł i bez magicznyj ōberiby i bez piniyndzy. Do tego baba zrobiła mu fest wielko haja.
Dejcie Se pozór na takich handlarzy i trzymejcie sie od nich z daleka.
Żródło: slonskoziymia.slonskogodka.com


text:
Róblec taksijowe předewzaće chce za wjes a gmejnu wabić
Chrósćicy (SN/MWj). Swoju zwjazanosć z dwurěčnym hornjołužiskim regionom chce Chróšćanske Róblec taksijowe předewzaće přichodnje tež nadregionalnje prezentować. Čłonojo tamnišeje gmejnskeje rady su na swojim wčerawšim posedźenju rozsudźili, zo smě wozydłowniski zawod na swojich busach wopon Chróšćanskeje gmejny pokazować. Z dweju předpołoženeju namjetow faworizowachu radźićeljo tón, w kotrymž jewi so nimo wopona dwurěčne mjeno wsy kaž tež němska pokazka na dwurěčnu Hornju Łužicu. Tež firma tónle namjet faworizuje, rjekny David Róbl ze swójbneho předewzaća, kiž je zdobom čłon gmejnskeje rady. Zajatosće dla wón sobu wothłosować njesmědźeše.


text:
Wjelge Morawy
Wjelge Morawy – drůgie (pjyrsze bůło Państwo Samůna) strzedńowjyczne słowjańske państwo. Bůło rozlygowane na teroźńich terynach Madźarůw, Słowacyje i Czychůw, a jigo stolicům bůł Velehrad.[1]
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bezmała we 805 roku cesorz Karol Wielgi podbjůł wandrowne plymjůna Awarůw we Ojropie Strzodkowyj. Wuůnczas polityczno sytuacyjo śe sam uspokojůła, co doło hilfa słowjańskemu kśyńćowi Mojmirowi do utworzyńo kole 820 roku swojigo państwa, kere śe mjanowało Wjelge Morawy.[1]
Te Wjelge Morawy tyż, za rzůndůw kśyńćp Śwjyntopełka, zawojowoły kole 875 roku Ślůnska i Małopolski. Bezmała tedy Morawjoki zburzůły ńykere ślůnske grodźiska, kej lo bajszpila we Lubomi kole Raćibůrza.[1]
Wjelge Morawy ńy szafły by uobstoć, atoli by niy przijynto krześcijaństwa. Nojprzůd we 822 roku wstympńy przyjyli je we ceremůńiji rzimskij uod Wschodńich Frankůw, ńyskorzi zaś, coby śe uod frankońskigo kamracyńo wyswobodźić, to wźynli zaś we 863 roku krzest we greckij ceremůńiji uod Wschodńigo Cesarstwa. We tych latach mjoł tyż być uokrzczůny noleżůncy do Morawjokow wuůnczas Ślůnsk. Juzaś blank ńyskorzij skiż frankońsko-mjymjeckich biskupůw poleku zaczli przeuůnaczać śe na ceremůńijo rzimsko.[1]
Te sroge Wjelge Morawy, krům tygo aże śe ćůngnyły uod Wrocławjo do Budapesztu a uod Pragi do Krakowa, to ńyskorzi uostoły blank zburzůne we 907 roku skuli angrifůw madźarskich wojokůw. Skuli tych wojyn Ślůnsk przeloz spod morawskij pod czesko władza.[1]


text:
Serbski sejm podpěruje puć skóržby serbskich ewangelskich křesćanow přećiwo identitu pomjeńšowacym wulkostrukturam
W lisće na wjednistwo Ewangelskeje krajneje cyrkwje Sakskeje žada prawniski wuběrk Serbskeho sejma wotwobroćenje wot předewzaća, přećiwo woli serbskich křesćanow wosady Hodźij/Göda z postajenjom přetłóčić wulki sotrowski poměr, kotryž by sahał daloko přez serbski sydlenski rum a kotryž je zwjazany ze sylnym wobmjezowanjom prawow a wuhotowanskich móžnosćow za jednotliwe wosady.
Do toho wotmě so w juliju 2020 jara nadźijapołna prěnja rozmołwa potrjechenych serbskich křesćanow wosady Hodźij/Göda ze zastupjerjemi ewangelskeje krajneje cyrkwje. Tute zetkanje bě charakterizowane přez zrozumjenje za wosebitu situaciju Serbow a pytanje za konsensom. Při tym stejachu wuraznje wobkedźbowanje tych tež w cyrkwinskim zakonju škitanych wosebitych serbskich zajimow kaž tež spěchowanje tych na mnohich městnach aktualnje nowe płody nošacych prócowanjow wo rewitalizaciju serbskeho cyrkwinskeho žiwjenja w srjedźišću.
„Wobžarujemy jara, zo cyrkwinske wjednistwo zhromadnje předstajene argumenty drje ertnje wysoko hódnoći, tute pak skónčnje tola ignoruje. Dalši raz wopokazuja so na papjerje zapisane mjeńšinowe prawa jako bjez hódnoty, dokelž so wone w dosahacej měrje njewobkedźbuja při wjetšinowych rozsudach nadrjadowanych strukturow. Namołwjamy cyrkwinske wjednistwo k zawinjenju. Jelizo so to njestanje, by so měł prawniski puć kročeć, zo by so jasnosć namakała wo hódnoće normow Serbskeho zakonja Ewangelskeje krajneje cyrkwje Sakskeje. Widźimy so we winowatosći, tute prócowanja potrjechenych serbskich wosadnych za prawniskej jasnosću podpěrować“, tak Hajko Kozel, rěčnik wuběrka „wustawa/prawo“ Serbskeho sejma.


text:
Strowoće wěnuje so čisło 24 w rjedźe „Nowe Wojerowske zešiwki za stawizny“. Wudało je aktualnu publikaciju Towaršnosć za domiznowědu – Muzejowe towarstwo z.t. kónc minjeneho lěta prěni króć w swójskej zamołwitosći.
Titul publikacije, kotraž wuńdźe w 300 eksemplarach, rěka „Wot wowčerskeje knihi hač k klinikumej a priwilegowanej měšćanskej apotece“. „Stawizniske zešiwki su wulki kulturny pokład, dokelž stawizny města a regiona lětnje wobswětleja. Dźakowano spěchowanju załožby Łužiska jězorina a regionalneje załožby Wuměłstwo & kultura wuchodosakskich lutowarnjow Drježdźany je scyła móžno knihu publikować“, měni sobuawtorka Ursula Philipp a wujasnja, zo „stawizniske zešiwki rozłožuja dokumenty a eksponaty měšćanskeho muzeja. Wone předstajeja historiske wosoby kaž tež něhdyše a wobstejace rjemjeslniske, přemysłowe a industrijne předewzaća.“


text:
W Běłej Wodźe so hladajo na naslědnosć tuchwilu tójšto hiba. Tak su njedawno iniciatiwu z mjenom „foodsharing“ załožili, z kotrejž spytaja žiwidła lěpje wužiwać. Nimo toho maja tam staciju za nabiwanje e-kolesow. Milinu za to produkuje solarna připrawa.
Běła Woda (SN/BŠe). Z fachowych přepytowanjow wuchadźa, zo so nimale třećina produkowanych žiwidłow njewužiwa abo njepředźěła. Tónle pozadk pozbudźi akterow w Běłej Wodźe, kotřiž chcedźa nuznje něšto změnić, wutworić iniciatiwu „foodsharing“. „Wěmy, zo tež w Běłej Wodźe mnoho žiwidłow na wikach abo w kupnicach do wotpadkow mjetaja“, wuswětla jedyn ze załožerjow iniciatiwy Adrian Rinnert. „Často je tomu tak, zo ludźo to poprawom nochcedźa a sej druhe móžnosće přeja, hdźež móhli je dale dać.“
Wo Veronique, Lilo, Yoko a mnohich dalšich ludźoch jedna spěw, kotryž je Konstanze Niemz napisała. „Woni bydlachu w Budyšinje a Berlinje, we Worklecach kaž tež w Trieru a Bahiji.“ We w lěće 2019 nastatym spěwje „Witamy a Shalom“ zhladuje 52lětna 600 lět wróćo do stawiznow a slěduje zwiski k prawótcam ludźi. „Poprawom ma kóždy z nas miliardu přiwuznych. Tak móžemy z toho wuchadźeć, zo nas wjace z Łužicu zwjazuje hač jenož poćah k Serbam“, bywša Wojerowčanka wujasni. Wona čuje so z kulturnymi a twarskimi stawiznami, z lyriku a poeziju kaž tež architekturu jara zwjazana.
Elektrifikacija železniskeje čary mjez Drježdźanami a Zhorjelcom je horco diskutowana tema. Zwisk njeje jenož mjezy přesahowacy wažny, ale wobwliwuje tež wuwiće industrijnišćow w Hornjej Łužicy.
Budyšin (SN/BŠe). Hižo lěta tłóča zastupjerjo politiki a hospodarstwa na elektrifikaciju železniskeje čary mjez Drježdźanami a Zhorjelcom, dotal pak běchu wšitke prócowanja podarmo. Hladajo na strukturnu změnu brunicoweho regiona bě zaso trochu nadźije, zo so nuznje trěbna naprawa bórze tola přewjedźe, wšako chce zwjazkowe knježerstwo wšitke trěbne srědki k dispoziciji stajić. Ze spěchowanskeho hornca, kotryž je předwidźany za projekty změny, pak njemóža akterojo čerpać. To je so jim minjene lěćo zaprajiło. Nětko ma so nowa strategija wuwić, tola hišće srědki za elektrifikaciju čary dóstać.
Ze spěchowanskich pjenjez programa Leader su kónčiny na wsach wjele profitowali. Njezadźiwa, zo prócuja so zamołwići wo to, tež přichodnje pjenjezy w regionach zasadźić směć.
Diskusija wo kónčnym składźišću atomowych wotpadkow we Łužicy njebě minjeny čas wulce prezentna. Přiwšěm so zarjady dale z temu zaběraja. Nětko so Swobodni wolerjo Budyskeho a Zhorjelskeho wokrjesa zjawnje wuprajeja.
Budyšin (SN/BŠe). Wot Zwjazka załožena Towaršnosć za pytanje kónčneho składźišća atomowych wotpadkow so tuchwilu ze wšelakimi metodami rozestaja, so hodźacu kónčinu w Němskej nańć, zo móhli tam atomowe smjeće składować. Na karće móžnych regionow jewi so mjez druhim tež Hornja Łužica. Zhorjelski a Budyski wokrjes stej to w stejišću wotpokazałoj, złožujo so na fachowe přičiny. Na wuchodźe a zapadźe Łužicy njejsu kajkosće pódy so hodźace.
Kulow (AK/SN). Rjemjesło lakěrarja žada sej dołhi dych a krutu wolu. „Njerěčimy tu wo industrijnym powołanju, ale wo klasiskim rjemjeslniskim“, měni Kulowčan Ralf Szczepaniak. „Dźěło lakěrarja awtow je kóždy dźeń nowe wužadanje.“ 45lětny nětko wot spočatka tohole lěta w třećej generaciji zawod swojeho nana dale wjedźe. Dźěd Ralfa Szczepaniaka Paul bě hač do 1959 samostatny moler. Jeho syn Hubertus nawukny 1962 powołanje awtoweho lakěrarja a je so pozdźišo na mištra kwalifikował. Lěta 1983 zwaži sej krok do samostatnosće, štož bě za čas NDR ze zadźěwkami zwjazane. Po dohromady 60 dźěłowych lětach, z toho 39 jako samostatny, dósta wón loni złote mišterske wopismo přepodate. We wšěch lětach je so tež za město Kulow a region zasadźał. Dźensa je 73lětny starobny prezident sportoweho towarstwa DJK Módro-Běli Kulow.


text:
Pod kůniec grudnio Modzi, kerzi brali udzioł we noszym projekcie
"Silesia Skills" zrobili swůj projekt społyczny. Bezto we II LO we
Mikołowie sbajslowali wystowka sylwestek Ślůnskich Noblistůw.
#dzialajlokalnie #centrumspolecznegorozwoju #silesiaskills
Silesia Skills to projekt dlo modych zakryncůnych ludzi, kerzi czujům we siebie, iże chcům dziołać a pomiyniać świot. Dziynka projektowi sbasjlowalimy we Listopadzie 2016 we Mikołowie norychta kludzůne bez doświadczůnych trynerůw ze fýrmy "Ośrodek STREFA ROZWOJU".
Na tych trefach modzi můgli uozwijać swoje umiyjyntności miynke a kůmpetyncje ze zakresu kůmiunikacje a roboty we grupie. Je to tym barzi we wercie, iże skorzystać ze tego mogům tera, przi kludzyniu swojego projektu, nale tyż we prziszłości, kej bydům kształtować swoja ściyżka kariery.
Terozki uostoł juże uostatni tref, na kerym "dopinać" bydymy nosz projekt z młodzieżům sbajslowany w ramach Silesia Skills. Miarkujymy, co juże niýdugo bydymy můgli sie nim poasić a przedstowić go lokalnyj społyczności we Mikołowie.
Cel projektu:
Wykształcenie wśród młodzieży aktywnej postawy społecznej.
Zachęcenie do działania oraz inicjowania przedsięwzięć na rzecz lokalnej społeczności
Wsparcie działań młodzieży przez wspólne stworzenie projektu społecznego
Przekazanie wiedzy ułatwiającej wspólne tworzenie projektów
Wsparcie rozwoju umiejętności miękkich młodzieży
Ogromnie się cieszymy, że możemy się pochwalić realizacją nowego projektu. Silesia Skills!
Realizacja projektu możliwa jst dzięki dofinansowaniu z programu „Działaj Lokalnie IX” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce.
Oficjalne wyniki naboru na stronie Centrum Społecznego Rozwoju.
Kejsik za bajtla mocka my lotali po placu a mieli roztomajte knify na granie a szpilanie. Teroski sie niý ýno przepůmino ô tym, jake kejsik bajtle miały graczki, nale tyż jako to wszysko sie mianowało. Beztuż coby choć trocha spůmnieć jako to bůło za bajtla a czym sie grało zrychtowalimy rebus. Bůła tyż ku tymu niýôbyczno sytuacjo, bo Dziyń Bajtla sbajslowany 3 czyrwnio 2018 we Śląskim Ogrodzie Botanicznym we Mikołowie.
Dziyń jak kożdy. Sobota 22 lipnio 2017. Kożdy s nos rano stowo, a że niý musi juże iś do szule abo do roboty, to chyto sie czegoś w důma, abo jedzie cosik załatwiać.
Tyn dziyń jednako niý bůł taki jak reszta. Mielimy zaplanirowane we tyn dziyń norychta godki ślůnskij dlo bajtli zmianowane „Piecuch – bajtel Pioruna”. Czamu tak? Ano skuli tego, co bůły to norychta kludzůne skiż Dnio Pioruna bajslowanego we Ślůnskim Ôgrodzie Botanicznym we Mikołowie.
Strona 2 z 3


text:
oai:bibliotekacyfrowa.eu:37757
Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Gdańsku
Millenium Media
9 paź 2019
13 mar 2014
567
312
4
https://bibliotekacyfrowa.eu/publication/43563
Parell, Lech red. nacz.
Fortuna, Grzegorz
Parell, Lech red. nacz. Fortuna, Grzegorz Abramowicz, Mieczysław Głuszko, Tadeusz Górska, Marta Jaworski, Piotr Lesiński, Marek Michalski, Piotr Podbereski, Dariusz Rapicka, Agnieszka Raszkiewicz, Włodzimierz Samp, Jerzy Semków, Piotr
Fortuna, Grzegorz
Parell, Lech red. nacz. Fortuna, Grzegorz Abramowicz, Mieczysław Chmielewska, Alicja Głuszko, Tadeusz Hirsch, Rafał Jaworski, Piotr Lesiński, Marek Michalski, Piotr Podbereski, Dariusz Raszkiewicz, Włodzimierz Semków, Piotr Samp, Jerzy
Milewski, Edgar red. nacz. Bolduan, Tadeusz Dziadoń, Stanisław Fleszarowa-Muskat, Stanisława Fac, Bolesław Misiorny, Michał Melech, Eugeniusz Stryjec, Ryszard
Parell, Lech red. nacz. Fortuna, Grzegorz Abramowicz, Mieczysław Duda, Wojciech Głuszko, Tadeusz Michalski, Piotr Rapicka, Agnieszka Trzebiatowski, Marek
Fortuna, Grzegorz


text: Dalši raz mamy na łužiskich sportnišćach korona-přestawku, bohužel. Wšako smy wšitcy nadźiju měli, zo so tajka hižo wospjetować njebudźe. Pandemije dla pak je Zapadołužiski koparski zwjazk na wokrjesnej runinje hry we wjacorych starobnych klasach wotprajił. Wšojedne hač so nam to nětko lubi abo nic, mamy rozsud prosće respektować. Njerozumju, kak so někotři jeho dla hórša a jón kritizuja. Jeničce zamołwići maja dokładny přehlad wo tučasnej situaciji, zaběraja so wšědnje z tematiku a móža ju tuž porjadnje posudźować. Tež za koparski zwjazk je to napjata a ćežka situacija. Wosobinsce bych sej přał, zo namakaja za dźěći a młodostnych separatne rozrisanje. Pohib, sport a tak wosebje socialne kontakty su w tej starobje za strowe wuwiće ćěła a duše jara wažne. Wšojedne, kak so situacija wuwije, trjebamy dale pozitiwne nastajenje a kreatiwne ideje. Wosebje pak dyrbimy so wo zhromadne wuslědki prócować. Jeno z mjezsobnym respektom a z fairnym wašnjom móžemy napjaty čas přetrać.


text:
Zwjazkowa dróha 96
Zwjazkowa dróha 96 (němsce Bundesstraße 96, skrótšenka B 96) je zwjazkowa dróha w Němskej, kotraž wjedźe wot Žitawy w Sakskej do Sassnitza na Rujanach. Zwjazkowa dróha 96 je něhdźe 520 km dołha.
Dróha wjedźe přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska, Berlin a Mecklenburgsko-Předpomorska. Dalše wuznamne města při dróze 96 su Žitawa, Budyšin a Wojerecy w Sakskej, Zły Komorow, Baruth a Fürstenberg/Havel w Braniborskej a Neustrelitz, Stralsund a Sassnitz w Mecklenburgsko-Předpomorskej.


text:
Kak wudawki zalutować, rěkaše prašenje, z kotrymž je so wčera Budyska měšćanska rada zaběrała. Wšako njeje kasa města runje bujnje pjelnjena.
Budyšin (CS/SN). W diskusiji wo naćisku měšćanskeho etata su Budyscy radźićeljo wčera wšelake móžnosće rozjimali. Měnjenja frakcijow běchu runje tak rozdźělne. Katja Gerhardi (CDU) rjekny, zo dyrbjeli na dobrowólnych wukonach lutować. Roland Fleischer (SPD) pak znapřećiwi, zo njeměli w žanym padźe při wudawkach za dźěći a młodostnych lutować. Andrea Kubank (Lěwica) wobžarowaše, zo chcyli najebać koronu za socialne projekty mjenje pjenjez wudać.


text:
Argyntyna
Argyntyna (Argentina, Republika Argyntyńskŏ – República Argentina) – państwo we Ameryce Połedniowyj, nad połedniowym Atlantykym. Graniczy ze Czile na zachodzie, Boliwijōm a Paragwajym na pōłnocy, Brazylijōm i Urugwajym na pōłnocnym wschodzie. Argyntyna rości pretynsyje do archipelagu Falklandōw a tajle Antarktydy. Miano pochodzi ôd Łacińskigo argentum (strzybro), kerym Indianery ôbdarowali hiszpańskich rozbitkōw Juana Díaza de Solís. Argyntyna je czōnkym ôrganizacyje gospodarczyj Mercosur.
PrzipisyEdytuj
- ↑ Statystyka argyntyńsko podŏwŏ ôbszar społym ze Falklandami (2 780 092 km²) i ze terytorium antarktycznym (3 618 000 km²)


text:
Beschreibung
Kóžde druhe lěto přewjedujetej Ludowe nakładnistwo Domowina a Załožba za serbski lud literarne wubědźowanje za serbski pisacy dorost. Wuběr zapodatych twórbow so po tym w rjedźe Paternoster wozjewja. Sedme wudaće wobsahuje nimo mytowanych twórbow lońšeho wubědźowanja tež tójšto tekstow, kotrež su hakle po wubědźowanju nastali. Tak rozestajeja so młodźi awtorojo z rozdźělnymi žiwjenskimi situacijemi a reflektuja načasne problemy, mjez druhim wěnuja so temje ćěkancy. Jako nowostku poskića sedme wudaće Paternostra přidatnje mały dohlad do dźěławosće serbskich młodostnych na polu tworjaceho wuměłstwa. Zestajerka Měrana Cušcyna je za to hromadźe z wučerku wuměłstwa Serbskeho gymnazija Budyšin Jelenu Neumannowej grafiki wupytała, kotrež su gymnaziastki a gymnaziasća we wobłuku wučby stworili. Wone basnje a powědančka našich młodych awtorkow a awtorow wobohaća.


text: Transparentnosć regionalneje a serbskeje politiki dale a bóle přiběra. Nimale wšitke dnjowe porjady posedźenjow gmejnskich, měšćanskich a dalšich radow kaž tež terminy, hdy a hdźe jich čłonojo wuradźuja, su mjeztym wšitkim zajimcam internetnje přistupne – digitalizaciji budź dźak! Samo třěšny zwjazk łužiskich Serbow dnjowe porjady posedźenjow swojeho zwjazkoweho předsydstwa serbsce a němsce w syći wozjewja. To mam za wudobytk demokratije w našim kraju, kotryž mamy zakitować a sej tam, hdźež z tym hišće klaca, wužadać. Wšako přisporja transparenca dowěrje. Pozitiwnje hódnoću tohorunja, zo mnohe gremije móžnosće wužiwaja a swoje wobzamknjenja wozjewjeja, kaž mjez druhim Chróšćanska gmejna abo zarjadniski zwjazk Při Klóšterskej wodźe.


text:
Informacije
Stawizny teksta
Serwis prezentěrujo historiski tekst: dolnoserbske wudaśe biblije z lěta 1868, kótarež ma swóje stawizny. Nowy Testament bazěrujo do dalokeje měry na pśełožku Fabriciusa (1709), Stary Testament na translaciji Fryca (1796). Wobej teksta jo Šyndlaŕ 1821 resp. 1822 (NT) a 1824 (ST) wótnowotki wudał. Pśi tom jo – mimo pšawopisa – pó źěłach teke rěc pśełožka modificěrował. Toś te změny koncentrěruju se na NT, mjaztym až pśełožk Fryca jo pśisamem bźez změnow se pśewzeł. Nowy Testament jo 1860 hyšći raz pśeźěłał Tešnaŕ.
Na dotychměst slědnem wudaśu cełeje biblije su pón byli wobźělone wšake fararje: Hausig w Gołkojcach, Albin w Górjenowje, Šadow w Małych Dobrynjach, Broniš w Lutolu (pózdźej w Chóśebuzu), Pank w Skjarbošcu (pózdźej w Lipsku), Tešnaŕ w tencas nimskej wósaźe Nieda blisko Zgórjelca. Nejskerjej jo teke Chóśebuski archidiakon a wušy faraŕ Buršaŕ se za nowe wudaśe biblije angažěrował. Teke toś te wósobiny su w swójej rewiziji rěc Frycowego pśełožka Starego Testamenta lěbda změnili, což pokazujo, až su měli jogo statk za pó rěcy mejstaŕski.
Za wudaśe biblije 1868 jo se nałožował tencas nowy pšawopis, ako jo poměram w dolnoserbšćinje derje wótpowědował, mjaz drugim jo kradu rozeznawał mjazy š (ẜch) a ś (ſch), ž (ž) a ź (ż), ł a l atd.
Nastawanje digitalneje edicije
Biblija z lěta 1868 jo jaden z centralnych tekstow dolnoserbskego pismojstwa. Knigły su pó rěcy a pšawopisu na nejwušem niwowje swójogo casa. Pśez wusoki prestiž Swětego pisma jo měło wudaśe biblije zrazom wósebny wliw na wuwijanje pisneje rěcy. Zdigitalizěrował jo se tekst južo 2005. Wuměnjenje za ediciju pak jo była korektura, kótaraž jo se mógała glědajucy na wobměru źěła pśewjasć akle 2015/2016 w kooperaciji z dobrowólnikami. Za to jo wótpisk pismik pó pismiku se pśirownował z originalneju, śišćaneju wersiju. Notne korektury su se pśenjasli do zakładneje dataje. W njej jo se pśewjadła strukturelna anotacija: Markěrowali su se zachopjeńki knigłow a kapitlow, werše, nadpise, pokazki atd. To jo był zakład za to, až něnto wužywaŕ serwisa móžo z pomocu hyperlinkow a drugich srědkow nawigacije lažko pśiś na žyconu poziciju w teksće, až mógu se take jadnotki useroju pśijaznje pokazaś a až wšake městna w teksće mógu byś z pomocu linkow zwězane.
Aby se mógało pśešaltowaś mjazy póbitowanymi ortografiskimi wersijami teksta (pśir. wótstawk »Pśistupne wersije«) jo se wušej togo wobźěłała a pśiměriła datowa struktura bibliskego teksta. Glědajucy na žyconu móžnosć pytanja w bibliskich tekstach, su se dodatnje pśiměrili struktury za indeksěrowanje we wobyma pisańskima wariantoma.
Na kóńcu jo se projektěrowała a implementěrowała webowa aplikacija za prezentaciju a pśepytowanje datow w seśi.
Wobźěłowanje projekta z boka Serbskego instituta
- Fabian Kaulfürst (cełkowny koordinator, koordiněrowanje korekturow, napóranje wersije w źinsajšnem pšawopisu)
- Marcin Szczepański (techniski koncept a realizěrowanje, wobźěłanje datow, programěrowanje, digitalizacija originalnego pisma)
Kooperacija
Korekturu spócetnego wótpiska su pśewzeli pód koordinaciju Serbskego instituta dobrowólniki Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi z.t. (pśir. wótstawk »Korektura wótpiska«). Toś to towaristwo jo teke financěrowało dodatny wótpisk bibliskich pokazkow, kótarež su se wuwóstajili pśi spócetnem digitalizěrowanju 2005. We wobłuku kooperacije jo Serbski institut pśewóstajił towaristwoju pśekorigěrowany wótpisk a wersiju w normalizěrowanem pšawopisu, kótarejž stej słužyłej towaristwoju ako zakład za samostatne, pó źěłach modificěrowane edicije.
Korektura wótpiska
Pśi korigěrowanju wótpiska originalnego teksta su se angažěrowali: Lothar Burchhardt, Margot Hašcyna, †Michał Kuryłłowicz, Hartmut S. Leipner, Werner Měškank, Christiana Piniekowa, Anna M. Šulcojc
Pśistupne wersije
Portal dolnoserbski.de pśistupni tekst biblije 1868 na tšoju wašnju:
- Prědna wersija jo dokradny wótpisk śišćaneje wersije w spócetnym pšawopisu, kótaraž prezentěrujo se w originalnem pismje. Za to jo było notne zdigitalizěrowaś originalny font biblije: Jadna se pótakem wó dokradnu retrodigitalizaciju fonta, kótaryž jo se w swójom casu wužywał za śišć serbskeje biblije. Toś ten unicodowy font wopśimjejo wšykne pismiki, ako w teksće biblije z lěta 1868 wustupuju.
- Druga wersija jo z prědneju identiska, prezentěrujo pak se z łatyńskim fontom, pismo njejo pótakem frakturne.
- Tśeśa wersija prezentěrujo originalny tekst w źinsajšnej ortografiji. Dokradnjejše informacije wó toś tej warianśe namakajośo spózy.
Wudaśe w źinsajšnem pšawopisu
Historiski śišć biblije 1868 ma ortografiju, kótaraž wót źinsajšneje kradu se wótchyla. Wobej pšawopisnej systema stej do dalokeje měry konsekwentnej. Weto njejo było lažko, spócetny tekst ortografiski »znormalizěrowaś«. Někotare zakładne transformacije su se dali powšyknje dosć lažko pśewjasć:
- ſch → ś: ſchi → śi
- ẜch → š: ẜcheł → šeł
- z → c: zo → co
- ß → s: ße → se
- cż → ć: ſcżo → sćo
- ż → ź: żo → źo
- ṙ → ŕ: kuṙ → kuŕ
- ė → ě: wė → wě atd.
Pśi wšakich drugich wótchylenjach mjazy pšawopisoma jo se dejało dokradnjej glědaś. Dokradne pśedstajenje wšyknych wósebnosćow njamóžo se na toś tom městnje pódaś. Togodla slěduju jano někotare wažnjejše pśikłady:
Wóznamjenjenje měkosći (palatalnosći) konsonantow jo se w originalnem teksće stało cesto z pomocu dypka nad konsonantom: ẇele, ſnaṁeṅa, żeṅ, kuṙ, ßłyṅzo. Južo toś te pśikłady pokazuju, až za korektnu transformaciju do źinsajšnego pšawopisa jo było notne glědaś na wšake pozicije: Pśed wokalami jo dypkowany konsonant se narownał z njedypkowanym + j: wjele, znamjenja, na kóńcu słowa stej se narownałej ṅ, ṙ z ń, ŕ: źeń, kuŕ. To samske płaśi za poziciju pśed dalšnym konsonantom: słyńco.
Grafem ſ móžo w spócetnej ortografiji stojaś za źinsajšnej pismika s, z. Wětšy part rozsuźijo pśi tom kontekst:
- ſ pśed wokalom → z: ſa, ſe → za, ze
- ſ pśed spiwnym konsonantom → z: ſbožo, ſmakaſch → zbóžo, zmakaś
- ſ pśed njespiwnym konsonantom → s: ſpaſch, ſtatk → spaś, statk
W originalnem teksće wustupujuce s, kótarež wustupujo jano na kóńcu słowa abo wěstych morfemow, móžo tejerownosći stojaś za z, s. W tom paźe pak za wětšy źěł njejo było móžno konkretny grafem na zakłaźe konteksta pśirědowaś. Jadnotliwe pady su se dejali separatnje rozwězaś, na pśikład pſches, ros-, Knės → pśez, roz-, Kněz, ale was, nas → was, nas.
Za dalšne slěźenje zajmne su pady, ako su wóstali wušej pó pśewjeźenju zakładnych transformacijow. Toś te słowa pokazuju na wšaki pśistup wobeju pšawopisowu. Źož źinsajšna ortografija jo wěcej pśichylona tomu, aby se pisało pó póchaźe (etymologiji) słow, jo staršy pšawopis skerjej se měł pó wugronu. Za to daś dosegatej pśikłada: 1. W słowach ako wšo, wrjos, wron jo zachopne w normalnje nime, pišo se źinsa jano z etymologiskich zawinow. W staršem pšawopisu pišo se teke konsekwentnje ẜcho, ṙoß, ron. Źož pak se to w weto wugranja, ga se teke w bibliji 1868 pišo: nawẜcho, wewẜchoſcż → na wšo, wewšosć. 2. Kupka šć w źinsajšnem pšawopisu wugranja se [ɕt͡ɕ], nic [ʂt͡ɕ]. Spócetna ortografija biblije pišo toś konsekwentnje hyſchcżi, ſchiſchcżi atd.
Pśi transformaciji jo se powšyknje kradu na to źiwało, aby se originalna rěc biblije wobchowała. Jadna se wědobnje wó ortografiske wobźěłanje, nic wó wobźěłanje rěcy ako takeje. Togodla namakaju se w teksće teke formy ako zaspiwašo, wubluwašo (město zaspiwa, wubluwa) abo kusy (město kuse), kótarež njewótpowěduju pisnej rěcy. Jano w mało padach su se změny pśewjadli, kótarež pśesegaju ortografiski wobcerk. Pśi tom jadna se wětšy part wó fonetiske dialektalne zjawy, ako su se w śišću biblije 1868 wótbłyšćowali. Mjaz drugim su se narownali formy ako buſch, muſch, kótarež wustupuju w śišćanem teksće pódla byſch, myſch z byś, myś, kermuẜch- z kjarmuš-, knini z kněni. Rozsuźenje za formy, kótarež se makaju z pisneju rěcu, drje wólažcyjo wužywarjeju internetowego wudaśa intuitiwne pytanje. Wušej togo jadna se cesto dosć wó zjadnotnjenje w spócetnem teksće wustupujucych wariantow. Pśez jadnoru móžnosć pśešaltowanja do prezentacije originalnego pšawopisa jo originalna rěc serbskeje biblije weto kuždy cas pśistupna.
W originalnem wudaśu biblije 1868 pismik ó njewustupujo. Wón jo se pśi transformaciji do nowego pšawopisa na wótpowědnych městnach zasajźił. W spócetnej ortografiji wužywanej kupce hu-, ho- stej se pó źinsajšnych pšawopisnych regulach narownałej z wu-, wo-/wó-.
Za pśewažnje awtomatisku konwersiju komplicěrowane jo gromaźe- abo roztylapisanje słow. Na toś tom pólu historiski a źinsajšny pšawopis na wjelich městnach wšako póstupujotej. Nejcesćej jo było móžno, w takich padach transformaciju korektnje pśewjasć. Pśikład za to jo górjejce wobspomnjone nawẜcho, kótarež jo se změniło na na wšo. Jo pak móžno, až w někotarych wósebnych padach njeadekwatne formy wustupuju. Tak eksistěrujotej w źinsajšnej pisnej rěcy wewšom a we wšom. Awtomatiske rozeznawanje wobeju njejo tuchylu móžne. Glědajucy na masu pśeźěłanych datow jo móžno, až manuelna korektura na někotarych městnach njejo se wuwjadła. Pódobnje jo z wjelikim a małym pisanim wšakich słow. Drobne wótchylenja wót źinsa płaśeceje normy su se dejali ako kosty normalizěrowanja z pomocu kradu wobšyrnych kompjuterowych skriptow akceptěrowaś. Manuelne pśepisowanje by se pominało wěcej casa. Wušej togo jo wócakowaś, až manuelnje napórany transkript by był mjenjej jadnotny, ceło wótglědajucy wót rizika tipowańskich a drugich »luźecych« zmólkow.
Ako problem pśi transformaciji originalnego teksta do źinsajšnego pšawopisa su se wopokazali mjenja. Regule jich pisanja se daniž w starej, daniž w nowej ortografiji cesto njemakaju z pisanim serbskich słow. Dokulaž njejsu byli mjenja a wót nich twórjone słowa w teksće ekstra markěrowane, njejsu se mógali separatnje normalizěrowaś. To jo w někotarych padach dowjadło k nježyconym rezultatam, kótarež su se dejali manuelnje dalej wobźěłaś.
Pśi normalizěrowanju potencielnje móžne zjadnotnjenje wariantow samskego mjenja njejo se pśewjadło. To by se pominało wósebne znaśa na pólu starych rěcow a bibliskich wědomnosćow.


text:
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Atribut »ludowy« ma w scenje »wysokeje kultury« skerje negatiwny přisłód. Hač do 1980tych lět wšak bě pozitiwnje konotěrowane, jeli so komponist jako »ludowy« wobhladowaše. To mjenujcy rěkaše, zo bě wón kmany, »ludowy ton« trjechić. A tón je něšto za koncertne žurle a kulturne domy.
Jan Bulank je tajki w dobrym zmysle »ludowy« komponist. Bě žiwy w tradiciji serbskeho ludoweho spěwa a dawaše tutu tradiciju na najžiwiše wašnje dale, z tym zo pisaše hudźbu, kotraž tutu tradiciju wožiwi a ju tež »modernizowaše«.
Jako dojědźech sej 1985 krótko do matury prěni króć do NDR, wudach swoje pjenjezy z nanućeneje změny za tačele. Tak přińdźech tež k swojej prěnjej tačeli ze serbskej hudźbu. Tačel »Och, rjana róža« Statneho ansambla za serbsku ludowu kulturu wotewrě mi nowy zwukowy swět. Přetož słowjanska »ludowa« hudźba za koncertnu žurlu bě mi lědma znata, wothladajo wot Dvořakowych »Słowjanskich rejow« abo wot wěstych pasažow w Smetanowej »Předatej njewjesće«. Dźěl spěwnych sadźbow a rejow bě wot Bulanka w »ludowym tonje« nowy skomponowany a měješe na mnje jako njenazhoniteho, ale tež bjezpředsudkoweho słucharja enormny wuskutk. Hakle lěta pozdźišo sym zhonił, zo bě hudźba pola Serbow samsny wulki wuskutk wuwabiła ...
Při babylonskich rěkach sedźimy a płakamy, hdyž my na Cion spominamy. Naše harfy powěsnjemy na wjerby teho samsneho kraja. Přetož tu kazaju nam spěwać ći, kotřiž nas jatych maja: »Spěwajće nam něšto wot Cionskeho kěrluša!« Kak bychmy móhli spěwać Knjezowy kěrluš we cuzym kraju?
Druhi dźěl oratorija započina so z tekstom, kotryž pochadźa z Ps 137. W nim powěda so wo přebywanju wuzwoleneho ludu w Babylonskim wuhnanstwje. Jedna so potajkim wo čas mjez 597 – tehdy mjenujcy započa so prěnje z dohromady třoch wuhnanstwow Židow – hač do 539, jako dowoli jim persiski kral Kyrus II. Wulki nawrót do ródneho kraja. Citowany tekst předstaja zrudnu situaciju wuhnancow. Woni sedźa a płakaja a su jeći. Nuzuja jich, zo bychu narodne a nabožne kěrluše spěwali. Woni pak to wotpokazaja.1 To je bibliska perspektiwa wuhnanstwa, kotraž akcentuje předewšěm teologiske ideje. Z tutoho wida bě situacija wuhnancow woprawdźe katastrofalna: Woni běchu w cuzym kraju, jich stat zhubi politisku njewotwisnosć, měšćanska murja Jerusalema bu zničena a Jerusalemski templ ležeše w rozpadankach. To bě zdobom wulka teologiska kriza: Wuzwoleny lud bě wójnu přěhrał. To rěkaše, zo je jich Bóh Jahwe słaby, babylonski přibóh Marduk pak sylny. Jeho lud bě dźě dobył. Z archeologiskeje perspektiwy pak situacija wuzwoleneho ludu tak bjezwuhladna njebě. Z namakanych tekstow wuchadźa, zo su so Israelića w Babylonje poměrnje derje zažiwili. Woni bydlachu předewšěm we hłownym měsće a wokolinje, mějachu swoje dźěłowe městna a załožowachu firmy a samo banki. Tohodla njejsu so wšitcy do domizny wróćili, jako su jim to dowolili. Tak nasta jedna z najwažnišich židowskich diasporow. Jedyn z najwjetšich přinoškow tuteje k wuwiću judaizma je Babylonski talmud kaž tež institucija Synagogi.2
Motiwy na jutrownych jejkach a na dalšich objektach ludoweho wuměłstwa
Wone su wšudźe: so wospjetowace geometriske mustry abo floralne wudebjenja na starych domach, meblach, sudobjach a dźěłowych gratach, na serbskej narodnej drasće a jutrownych jejkach. Druhdy wuhladaš tež ptački abo jelenje. Ludowe wuměłstwo je indiwiduelne a regionalne, a tola wužiwa mustry, kiž su po wšej Europje a tež dale rozšěrjene. Štož je za jednoho připad abo ryzy estetika, wuchadźejo z materiala, techniki a słoda, w tym widźi druhi system so wospjetowacych mustrow z něhdy jasnym woznamom a funkciju. Smy wobdaći wot archaiskich symbolow, kiž jenož wjac čitać njemóžemy?Tykowany dom w Šluknowje z křesćanskim křižom a dalšim škitnym znamjenjom Foto: Andrea PawlikowaW aprylskim čisle Rozhlada je so Alfred Roggan podał na slědy starych wudebjenjow na třěše kładźitych chěžow, tak mjenowanych kićinow. So křižowace deski maja po ludowej wěrje před błyskom a njezbožom škitać. Što pak zwěrjeće hłowy předstajeja, njeje jasne. Runje tak dźe so nam z mustrami na objektach ludoweho tworjenja zašłych lětstotkow. Słónco, hwězdy, wutroby, floralne, zwěrjeće a nabožne motiwy spóznaješ drje na prěni pohlad. Hustodosć pak maja dwójny woznam, kaž na př. kwětki, kiž symbolizuja w swojich wšelakich fazach čłowječe žiwjenje, wěste kajkosće abo tež Chrystusa a swjatu Mariju. Druhe symbole cyle přewidźiš, hdyž je njeznaješ. K tomu słuša tež wony ležacy křiž na třěše, kotryž je snano z architektury nastał. Jeho wudebjenje pak skedźbnja na to, zo móhł něhdy wosebity wuznam měć.
Hižo dołho do nastaća swójbnych mjenow začuwachu ludźo potrjebu, přisłušnosć k swójbje, k rodej abo pochad wot swójbneho nana rěčnje zwuraznić. Tole móžeše so w času do zawjedźenja dwumjenowosće, hdyž přidruži so lěpšeho rozeznawanja dla k předmjenu druhe mjeno najprjedy w městach z rosćacym wobydlerstwom, jenož z pomocu předmjena samoho stać. Při tym nałožowachu so sćěhowace metody:
1. Wospjetne pomjenowanje. Nowonarodźene dźěćo dósta mjeno nana, druhdy tež dźěda. Tak pomjenowa Korla Wulki (747–814), kiž bě swoje mjeno wot swojeho dźěda Karla Martella dóstał, najstaršeho syna tohorunja Karl/Korla. Samsne postupowanje móžemy pola słowjanskich wjerchow na Rujanach wobkedźbować. Na Jaromara I. († 1217) sćěhuje Wizlaw I. († 1255), po nim přińdu Jaromar II. († 1260), Wizlaw II. († 1302), Wizlaw III. († 1325) a jeho młódši bratr Jaromar († wokoło 1294).
2. Hižo z najzažnišich časow wužiwachu so pola Germanow, Słowjanow a druhich indogermanskich ludow dwudźělne połne mjena, tak w prasłowjanšćinje Miroslavъ, z mirъ ›měr‹ a slava ›sława‹. K woznamjenjenju pochada móžeše so nowonarodźenemu połne mjeno z mjenowym dźělom nana dać abo jeho z krótkej formu z tajkeho mjena pomjenować. Konkretne přikłady ze słowjanšćiny hodźa so za to jenož sćežka podać, za to pak přikłady z bytostnje zašo traděrowaneje germanšćiny. Tak zapisuja žórła w Starobayerskej lěta 752 jednoho Adalperhta ze swojim synom Chuniperhtom, z -perht (tule w hornjoněmskim pisanju za -bert) ze starowysokoněmskeho beraht ›błyšćate‹.
Serbske Nowiny, 03.05.1919
(Hicku z jastwa pušćili.) Wósom njedźel su knjeza Hicku [...] w jastwje zawrjeneho dźerželi. Wón bě tam ćežko na wutrobu schorił. Druheho jateho bychu při tajkich wobstejnosćach z jatby pušćili, tola z Hicku njemějachu žaneje smilnosće. Wón dyrbješe dale w jastwowym powětře, ducha a ćěło ćěsnjacym, wostać. A čehodla? Dokelž bě wón někotre cyle njewinowate pisma [...] přez mjezy spytał donjesć. [...] Knjezej Bartej su, prjedy hač je wo pas prosył, zrozumić dali, zo žaneho njedóstanje, a kurěra Hicku su, hdyž je bjez pasa mjezu překročić chcył, přimnyli a do jastwa ćisli. Přećiwo tutemu njepřećelskemu zadźerženju k narodnemu serbskemu hibanju wo statnu samostatnosć je zańdźenu njedźelu serbski lud w zjawnej zhromadźiznje tu w Radworju raznje protestował. Dźeń pozdźišo su Hicce skónčnje swobodu dali. Tola nic tuteho protesta dla. Přičiny su cyle hinaše. Při přepytanju wobydlenjow wjednikow serbskeho hibanja a při přesłyšenju swědkow njejsu žaneho wobćežowaceho materiala nadešli, na kotrehož podłožku móhli wobskoržbu dla krajneje přerady natwarić. [...]
Bart a Brühl, serbskaj zastupjerjej na měrowej konferency, staj slědowace rozjasnjenje němskim nowinam z Parisa připósłałoj: Runje su tu powěsće dóšłe, zo je tuchwilne sakske knježerstwo woblěhnjenski staw, na Saksku połoženy, jako witanu přičinu wužił, zo by přećiwo našim měrnym prócowanjam z nasylnosćemi postupowało [...]. Jeli zo by so za wěrne dopokazało, štož powěsće praja, zo je sebi sakske knježerstwo wotmysliło, wjednikow hibanja [...] zajeć, budźemy my přećiwo temu na kóždym nam přichadźnym městnje pomoc pytać. Mój z tutym zjawnje prajimoj, zo njejsmój do wukraja ćekłoj, ale zo tu w Parisu přebywamoj, zo bychmy interesy našeho luda na měrowej konferency zastupowałoj. [...]
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Štóž chcył dušu jednoho naroda dodnić, tón dyrbi jeho ludowe spěwy a reje znać a přeslědźić. Po tutej maksimje jednaše madźarski komponist Béla Bartók. Wón pućowaše po juhowuchodnej Europje a nazběra při tym přez 10.000 spěwow.
Jurij Winar, 1909 w Radworju rodźeny, studowaše po maturje pedagogiku, ludowědu a hudźbu w Drježdźanach. Po tym – w času přewzaća mocy přez Hitlera – skutkowaše jako wučer a hudźbny direktor Zwjazka serbskich spěwanskich towarstwow. Móžemy za to měć, zo je wón hromadźenske a slědźenske skutkowanje Belé Bartóka na polu ludoweho spěwa sćěhował a – wotpowědujo časej dale bóle tajnje – w podobnej misiji we Łužicy po puću był.
Potłóčowanje serbskeho luda docpě za čas nacionalsocialistizma swój wjeršk. Hudźbna kultura naroda hrožeše so dospołnje zhubić, powědaše Jurij Winar 1985 w rozhłosu NDR. Hižo w meji 1945 organizowaše wón prěni serbski koncert po wójnje. Na nim wustupištej mjez druhim chór Meja kaž tež chór sowjetskich oficěrow. »W tym tehdy hišće jara skóncowanym měšćanskim dźiwadle Budyšina. Škleńcy woknow šćerkotachu – a wětřik duješe ze wšěch róžkow a durjow. Ale móžachmy, bjez toho zo nas z jewišća wuhnachu – štož bě so w nacistiskim času často stało – swobodnje spěwać. Rjenje, wótře a jasnje, tak kaž to po tych dwanaće lětach hišće móžachmy.«
Něgajšne funkcije, zawiny zachadanja a pśikłady něntejšnych kontekstow wustupowanja
Narodna drastwa wulicujo wó swójom nosarju – cłowjeku z wěstymi ekonomiskimi móžnosćami, socialneju poziciju a zacuśim estetiki, wó cłowjeku, kótaryž jo był źěl we wšakich nastupanjach wjelerakego zgromaźeństwa. Njedejali pak zabyś, až jo była tradicionalna narodna drastwa praktiski wužywana, a dla togo jo musała byś wužytna, jo była pśedewšym woblekanje, nic kostim. Jo spokojła wšak pótrjebu, abo samo notnosć, se z kupku identificěrowaś a jo wuzwignuła zwězanosć cłowjeka z lokalnym zgromaźeństwom, ale rownocasnje jo była na wěsty part awtoprezentacija, wašnja zwuraznjenja bogatstwa, ekonomiskeje njewótwisnosći, socialneje pozicije, proce wó estetiku, sprocniwosći, kradosćiwosći, šykownosći. Narodnu drastwu su mody wobliwowali, lěcrownož su faze mody, wósebnje we wejsnej kulturje, něga radnje dlej trali nježli źinsa. Zawěsće su to ekonomiske wobstojnosći zawinowali, ale teke konserwatizm wejsanarjow.1 Rownocasnje jo narodna drastwa nosaŕ materielneje kultury, wón statkujo naměsće, wót prědnego póglědnjenja. Woblekanje wótcerjujo granice.2 Su to granice na dwójaki part. Na woblekanju su spóznali, chto jo swój a chto cuzy a teke z kótareje wokoliny kraja jo pśišeł. Drugi part su za cłowjeske woko njewidne, ale w mentaliśe wejsanarjow pśibytne granice, kótarež su byli źěl njematerielneje kultury našych prědownikow. Na tom městnje góźe se pomjeniś někotare pśikłady, kenž pśedstajaju, kak jo we wejsnej towarišnosći narodna drastwa cłowjeka wopisowała: Jo na jogo zamóžeństwo, familijowy staw, starstwo, pówołanje, regionalnu, etnisku a narodnu pśisłušnosć pokazowała, jo měła funkcije we wěrje a magiji, to groni, jo definěrowała pśi familijowych a cerkwinych tradicijach a w socialnem wejsnem žywjenju wugbanu rolu jadnotliwca, a drastwa jo měła teke wěste detaile, kótarež su cłowjeka pśed škódnymi statkami demonow, pśed złymi luźimi abo chórosćami šćitali, na pś. cerwjene parlickowe rjeśazki, casy jo to był symbol wugbanego pówołanja, na pś. pastyŕske pase pla wójcarjow.
Korla Awgust Kocor komponowaše wšelakore hudźbne twórby. Jedna z nich je oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt«, kiž nasta w lěće 18611. W nim so jedna wo někotre podawki ze stawiznow wuzwoleneho ludu a jeho tekst so zepěra nimale dospołnje na perikopach Swjateho pisma, kotrež su z wěstym teologiskim wotpohladom zestajene. Wo kajke podawizny dźe a kajke teologiske ideje so tule zwuraznja? Na tutej prašeni ma wotmołwić předležacy nastawk. W prěnim dźělu póńdźe wo historiske fakty, na kotrež so oratorij poćahuje a w druhim spytamy wuslědźić w nim zapřijate teologiske ideje.
Oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt« wobsteji z třoch dźělow, kotrež poćahuja so na bibliske stawizny wuzwoleneho ludu. Prěni dźěl wěšći Israelej njezbožo – jeho hrěcha a njeposłušnosće dla. Druhi dźěl wopisuje njezbožo same a třeći dźěl předstaja sluby Bože na lěpše časy. Wo kotre bibliske stawizny wuzwoleneho ludu so tu jedna? Poprawom wo te, kotrež wothrawachu so w 6. lětstotku do našeho ličenja časa. W lěće 605 do Chr. wotmě so bitwa pola města Karkemiša, ležaceho w bliskosći rěki Eufrata. Egyptowčenjo wojowachu přećiwo Babylonjanam. Tehdom běštej to dwě najsylnišej mócnarstwje swěta. Kóžde z njeju chcyše dominować, wosebje w Lewanće, potajkim tež na teritoriju, kiž słušeše k Israelej (2 Kral 23, 31–35). Naspomnjenu bitwu přěhra Egyptowska a Lewanta přeńdźe pod knjejstwo Babylonskeje. Za wuzwoleny lud to rěkaše, zo dyrbješe wotnětka wysoke dawki płaćić. Dołhož to činješe, knježeštej měr a pokoj. Hdyž pak to wotpokazowaše, nastawachu hnydom problemy. Babylonske wójsko interweněrowaše a nuzowaše k »porjadej«. W padźe wuzwoleneho ludu sta so to samo trójce: 597, 587 a 582. Po tutych zachadźenjach njezhubi Israel jeno swoje slěbro a złoto, ale tež swojich staćanow. Po přikładźe Asyriskeje Babylonska ludźi jenož njemorješe, ale ćěrješe tež wěsty dźěl do wuhnanstwa. To potrjechi wosebje rjemjeslnikow a elitu ludu. W kraju wostachu jeno rólnicy, kotřiž dyrbjachu wěsty podźěl swojich płodow okupantej wotedawać (2 Kral 24, 1 – 25, 30). W babylonskim wuhnanstwje přebywachu Židźa hač do lěta 539, doniž njepřemó persiski kral Kyrus II. Wulki (539–530) Babylonske mócnarstwo. Wón da Israelej swobodu, tak zo móžeše wróćo do swojeho kraja ćahnyć a tam Jerusalemski templ zaso natwarić, kotryž běchu Babylonjenjo zničili. Templ so něhdźe w lěće 516 woswjeći. Čas persiskeho knjejstwa bě čas wulkeje nabožneje, nic pak politiskeje swobody (Esra 1, 1–4; 3, 1–4, 5; 5, 1–6, 22). Tutu mějachu Israelića hakle srjedź druheho lětstotka do našeho ličenja časa (1 a 2 Makk)2. Prěni dźěl Kocoroweho oratorija poćahuje so na podawki wot bitwy pola Karkemiša do wuhnaća israelskeho ludu do Babylonskeje. Druhi dźěl oratorija wobsahuje dobu Babylonskeho wuhnanstwa hač k ediktej krala Kyrusa II. Wulkeho, kiž zmóžni israelskemu ludej nawrót do domizny. A třeći dźěl jedna runje w času wróćenja z Babylonskeho eksila do slubjeneho kraja.
Zo běchu do kónčinow mjez Łobjom a Solawu w mjeńšich a wjetšich skupinach připućowani Słowjenjo towaršnostnje organizowani a zo stejachu na jich čole wjednicy, tole wuchadźa hižo z jich prěnjeho naspomnjenja w Fredegarii Chronicon k lětu 631/632. Na wotpowědnym městnje zhonimy wo wěstym Dervanus dux gente Surbiorum, wo Derwanje, wjerchu z kmjena Serbow. W naslědnych lětstotkach rozprawjeja žórła přeco zaso wo duces ›wjerchach‹, reges kralach‹, primores ›nadobnych‹, seniores ›staršich‹, milites ›wojakach‹ a dalšich dostojnikach Słowjanow, z kotrychž stupichu mnozy, dalokož njeběchu w bojach z frankskimi dobywarjemi padnyli, po christianizowanju do němskich słužbow.1 We łaćonšćinje spisane chroniki, ludowe tafle, anale, pozdźišo wopisma a druhe pisomne žórła zdźěleja nam tež mjena serbskich wjednikow: 805 Semil rex Dalemincorum, 806 Miliduoch dux Sclavorum, 955 Cuchavicus senior a wjele dalšich. Zawěsće eksistowachu za tutych zastupjerjow wodźaceje woršty, wotpowědujo jich poziciji w systemje mocy a jich róli w towaršnosći, přisłušace słowjanske pomjenowanja. Tute njezawostajachu w žórłach žane slědy, dadźa pak so z pomocu serbskich wosobowych mjenow z pozdźišich lětstotkow wotkryć. Dokelž nałožowachu Słowjenjo hač do 10. lětstotka hišće pózdnjoprasłowjanske dialekty, kotrež přeńdźechu potom do staroserbšćiny, hodźa so za wotpowědne słowa, socialnoekonomiske a politisko-institucionelne terminusy, prasłowjanske formy rekonstruować.
Stawizniske doškrabki k lóńšemu jubilejej
Při lońšim woswjećenju 675. róčnicy prěnjeho pisomneho naspomnjenja Wulkeje Dubrawy skoržachu Serbske Nowiny, zo běchu zarjadowarjo dospołnje zabyli na jeje serbsku zańdźenosć. Podam tuž lisćinu1, kotruž namakach w tachantskim archiwje a kotraž nastupajo serbskosć wsy za sebje rěči. Budyske tachantstwo Swjateho Pětra kupi w lěće 1599 Wulku Dubrawu wot Sigmunda ze Zezschwitza a wobsedźeše ju nimale tři lětdźesatki, doniž ju 1628 zaso njepředa. Mjenowane zapiski zapoinaja so 1601 a kónča 1607. Notěrowane su na łopjenach jednotliwi wobsedźerjo2 z wotedawkami a robotami.
Wulka Dubrawa měješe tehdy jednoho wićežneho bura, kotryž jewi so jako prěni na kóždolětnej lisćinje, zwotprědka jako »Der Leheman NN«, lěto na to jako »Simon der Lehemann«. Měješe jenož 80 grošow dawka płaćić, połojcu na Wałporu (30.4.) a tamnu na Michała (29.9.). Dalše słužby a wotedawki (hač na předźeno) njejsu naspomnjene. Sćěhuje sydom połburow. Prěnjeho zapisachu jako »NN Tschesetzkan«, přichodne lěto »Mickel Tscheseckan«, potom pisany »Nickel Tscheseckann« a při tym přešmórnjene »Ktschestian Tessac«. 1604 slěduje jako »Nickel Tessack«. Tute so w poslednim lěće znowa přešmórny a město toho mamy nětk »Simon Tschekan«. To drje swědči wo tym, zo pisachu so lisćiny stajnje prjedy a korigowachu so po potrjebje při kontroli wotedawkow. Sćěhuje »Lucia Michaltz wittib« [wudowa], pozdźišo »Michaletz wittib«, kotraž koriguje so poslednje lěto na »Michel Lucians Eltister«, potajkim přewza kubło jeje najstarši syn. Dalši połbur je »Vrban Britz Jtzt [nětko] Georg Noack«. Tu so měnja swójbne mjeno mjez Britz (tež Fritz) a Noack. W poslednim lěće je drje kubło synej předał, kotrehož nětko zapisaja jako »Hanß Fritzsch«. Štwórty je »Vrban N Nawoschnicka Jtzt Blasi Jencka von Kamena«. W slědowacych lětach měnja so pisanje swójbneho mjena na »Nawoschneka» a »Nowaschneka«. W poslednim zapisku je to »Jhan Nawaschena« pak »Nawoschena«. Pjaty je »Paul Symonigk weg [dla] Jan Heliasch«, kotrehož mjenuja w poslednim lěće jenož hišće »Paul Heliasch«. Často přewza nowy wobsedźer mjeno prjedawšeho a změni poněčim swoje swójbne mjeno na wone nowe. Poslednjej, přez cyłu dobu samsnej, staj »Andres Noack« a »Frantze Natusch«.
Tež w aprylu pokročowaše Serbski narodny wuběrk z ludowymi zhromadźiznami po cyłej Hornjej Łužicy, nětko zapřijachu so tež pruske kónčiny na sewjeru. Dokelž bě so Arnošt Bart zaso do Parisa wróćił, přewzachu hłownje Słodeńk, Dobrucki a Dučman přednoški. Z Jakubom Hicku, kotrehož běchu stražnicy při překročenju saksko-čěskeje hranicy lepili a zajeli, dósta serbske hibanje prěnjeho »martrarja«.
Serbske Nowiny, 05.04.1919:
Z Łaza. [...] Na zhromadźiznu, kiž [...] Jan Haješ nawjedowaše, bě so naš znaty přećiwnik, wučer Hoffmann ze Šćeńcy, zaběžał, a k swojemu »wosobinskemu škitej« na 15 Němcow z »namjezneho škita« sobu přiwjedł. [...] Wosebje wupěraše so njepřistojnje njezrałc, kiž ani próška wojerskeje discipliny na sebi njeměješe. [...] Tutón wojerski »škit«, z kotrymž tamny njekmany młodušk samo rěčnikej hrožeše, je dawno za serbski lud z wosebitej ćežu. Elita němskeho wójska tajka njeje, kazy jenož naš lud [...] Chrobły woječk podawaše přitomnym njepřećelske lećace łopjena, kiž bě jemu znaty wučer potyknył. Ludźo pak je njemdri roztorhachu a je njekmanikej mjezwoči ćiskachu. [...] Šćeńčanski wučer so na zhromadźiznach wuchwaluje, zo w šuli serbski wuči. Wot kotreho časa pak? Hakle někotre měsacy, pohnuty přez naše narodne hibanje. Tež druzy wučerjo du do so a chcedźa to zaso dobre sčinić, štož su na serbskich dźěćoch a ludu zanjechali a zhrěšili. Ale přepozdźe. Z wotmachom je potłóčowany serbski narod swój dóńt sam do rukow wzał, njewotwisny wot bjezwutrobnych knježerstwow a parlamentow, na kotrychž słowa so spušćeć njemóžemy. [...]
Pśechod. Přechod. Übergang. Prehod 03
W přichodnym połdra lěće budźe njewšědna wustajeńca łužiskich a korutanskich tworjacych wuměłcow w muzejach w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej widźeć, přewodźana wot čitanjow a koncertow ze serbskej a słowjenskej literaturu a hudźbu. Z mjeztym třećim wudaćom pokročuje słowjensko-serbske zhromadne dźěło na polu wuměłstwa.
Před pjeć lětami wotměchu so na iniciatiwu korutanskeho Słowjenca Karla Vouka Serbske kulturne dny w Korutanskej w Awstriskej. Wuměłc so wobšěrnje ze serbskej a łužiskej tematiku rozestaja. Najmarkantniši drje je jeho cyklus »Satkula abo (st)wor(jen)a krajina«, kotryž bě jako druhi dźěl projekta »Přechod« na wšelakich městnach we Łužicy wustajeny.Wustajeńca »Přechod 03« započina so 26. meje w Budyskim Serbskim muzeju, budźe dale wot 3. oktobra w Slovenj Gradecu (KGLU), wot 23. januara 2020 w Celovecu (MMKK) a wot 25. junija 2020 w Choćebuskim Serbskim muzeju widźeć. Grafika: Karl Vouk
Wustajeńcu »Wobrazy krajiny« charakterizuje zajimawy wuběr twórbow k temje krajina. Poprosych dr. Andreju Hribernik, Noru Leitgeb a Sabrinu Kotzian, zo bychu něšto wo dwanaće wuměłskich pozicijach powědali. Andreja Hribernik nawjeduje Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa (Koroška galerija likovnih umetnosti, KGLU) w Slovenj Gradecu a je zastupjerjow za słowjensku Korutansku wubrała. Nora Leitgeb dźěła w Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska (Museum Moderner Kunst Kärnten, MMKK) w Celovecu, kotryž je tohorunja na projekće wobdźěleny a pisa katalogowe teksty k twórbam awstriskich Korutanjanow. Wuměłska stawiznarka Sabrina Kotzian z Choćebuza dźěła za Wuměłski archiw Beeskow a pisa teksty k twórbam serbskich wuměłcow.
Twórba Handrija Dučmana a Korle Awgusta Kocora
Hdyž dóstach dźakowano swojemu přećelej a komponistej Janej Cyžej móžnosć, so z klawěrnej sadźbu Kocoroweho a Dučmanoweho »Wodźana« zeznajomić, wabješe mje šansa, kotruž twórba za dźiwadło skići. Myslu předewšěm na jara staru a přiwšěm jara modernu metodu, hdyž wustupuja postawy z chóra, kotryž jednanje předstaji a je komentuje. K twórbje dóstach so ze zajima za Kocorowu hudźbu runje tak kaž za Handrija Dučmana, kotryž w lětach 1851–1860 w Serbskim seminarje w Praze bydleše. Nic naposledk pak wabješe mje postawa wódneho muža, pola nas w Čěskej znata z balady »Vodník« Karla Jaromíra Erbena. Tuta wuńdźe 1853 w jeho zběrce »Kytice« (Kwěćel) a so prawidłownje znowa wudawa.
Powšitkownje so z toho wuchadźa, zo bě Erben Dučmanoweho »Wodźana« inspirował. To je móžne, dokelž chodźeše Erben jako mentor za serbskich studentow do Serbskeho seminara a Dučman jeho tuž wosobinsce znaješe. Myslu wězo, zo słuša Wodźan bóle do mytologiskeho swěta Serbow hač do čěskeho. Hdyž pohladamy do prěnjeho wudaća Dučmanoweho Wodźana 1895 we Łužicy, so w předsłowje awtora Erben njenaspomni. Jako předłohu za swoju twórbu mjenuje ludowu baladu wo wódnym mužu, kotruž bě Jan Arnošt Smoler we Łazu napisał a w zběrce Pěsnički hornich a delnich łužiskich Serbow (1841) wozjewił. Dale naspomni »narodnu baladu« Michała Hórnika »Wódny muž«, kotraž je adaptacija ludoweho teksta. Komponist Bjarnat Krawc pósła ju Dučmanej w lěće 1877 hromadźe ze swojimi přispomnjenjemi a próstwu, zo by ju rozšěrił, dokelž chce ju zhudźbnić. Zdobom Dučman wuwjedźe, zo njeznaje datum nastaća Hórnikoweje balady. Wažniše hač samy datum pak je za nas, zo je hižo rozšěrjena do dialogoweje formy a tuž wobsahuje zarodk libreta.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Wědomostne wobdźěłanje hudźby jednoho naroda móže so hakle zwoprawdźić, hdyž je dosć dźěłow, kiž hodźa so historisce a stilistisce do jednoho wuwića zarjadować. Na němskej stronje běše to Hugo Riemann, kotryž ze swojim hudźbnym leksikonom w lěće 1882 jako prěni muzikologa kompendij předpołoži, kiž bě kmany, narodne hudźbne wědomje w słowach zwuraznić. Jana Rawpowa »Serbska hudźba« wuńdźe 1978, potajkim nimale 100 lět po Riemannowym leksikonje, je pak za serbski narod po wuznamje přirunajomne. Rawp analyzuje, kak sta so ludowy spěw ze zarodkom hudźbneje kultury. Zajimawy w tutym zwisku je interview, kotryž da wón jenož mało měsacow do swojeje smjerće sćelakej Deutschlandfunk. Tam praji: »Słowo ›serbski‹ dźe wróćo, štož budźe filologa wědźeć, na zapřijeće ›srěbać‹. Potajkim kohož maćerje spěw, lěpje prajene mloko ja srěbam, toho tež sym. Potajkim zhromadnosć starych Słowjanow so w tym wotbłyšćuje. My wšitcy słušamy do zhromadnosće, kotraž samsne maćerne mloko srěba.« Njebě zawěsće připad, zo je Rawp njewědomje zapřijeći »maćerne mloko« a »spěw« ze sobu zwjazał.
Prawdźepodobnje běchu so hižo w pradomiznje Słowjanow, přiběrajcy pak na wulkich pućowanjach a wosebje po zasydlenju w nowych sydlenskich kónčinach, z jednotliwych rodow a rodowych zhromadźenstwow mjeńše a wjetše kmjeny wutworili. Pod kmjenami rozumimy pochadowe zhromadźenstwa, politisce a wojersce agěrowace skupiny, pozdźišo sydlerske zhromadźenstwa, kotrež zwjazuje přiwuznistwo, zhromadny kult, samsny dialekt a samsnu tradiciju, nic naposledk tež prócowanje wo zdobyće noweho sydlenskeho kraja, kotrež bě za přežiwjenje wažne. Jedyn ze staršich rodu wusahowaše ze swojimi nawjedowanskimi kajkosćemi, ze zmužitosću, žiwjenskimi a wojowanskimi nazhonjenjemi kaž tež ze swojej charismu a móžeše tuž na čoło kmjena stupić. Bytostnu rólu hrajachu při tym přiwuzniske poćahi, kotrež sobu wo daledaću wodźaceje pozicije, funkcije *županъ abo *kъnędzb, wot generacije ke generaciji rozsudźachu. Mjeno wjednika móžeše so tak z mjenom kmjena stać. Tute přinošowaše jako rěčne znamjo k tomu, zo zawěsći so zwjazanosć skupiny runje tak kaž jeje reprezentacija porno druhim cyłkam w tehdomnišich wójnskich časach. Jako přikłady njech so tu naspomnja wone w Bayerskim geografje (850–870) mjenowane kmjeny Bjezunčanow a Milčanow, w druhich žórłach su to Choćimjenjo, Chutyčenjo, Neleticojo, Susłojo a dalše, kotrež wuńdźechu z wosobowych mjenow *Běžunk, *Milk, *Chocim, *Nelet, *Žužel(a) atd.


text:
Serbski seminar
Stawizny: Dźěl Łužicy běše wot 11. lětstotka wobstatk čěskeho stata. Za čas knježerstwa Luxemburgow běše cyła Łužica wobstatk dźědźičneho kraja Čěskeje króny. Hdyž wotstupichu w lěće 1635 Habsburgojo Łužicu Saksam, kotřiž běchu tu hižo předtym reformaciju zawjedli, wuměnichu sej woni wuwzaće: klóšter Marijina Hwězda so njerozpušći a w jeho wobsydstwje wostachu někotre dźesatki serbskich wsow, hdźež so tež katolska nabožina zachowa. Z tym wostachu katolscy Serbja pod zarjadnistwom praskeho arcybiskopstwa.
Njedźiwajo na wšelke změny, kotrež je Łužica do toho časa dožiwiła, namakamy kedźbyhódne slědy Serbow w čěskich stawiznach. Mjez nimi staj na přikład rězbar Maćij Wjacław Jakula, kotrehož postawy móžemy na Praskim Karlowym mosće wobdźiwać, abo „krónowany basnik“ kejžora Rudolfa II. Jan Bok. W lěće 1694 załožištaj bratraj Šimonaj, serbskaj duchownaj, w Praze załožbu, kotraž wupisowaše kóžde lěto stipendije za serbskich studentow, a natwari w lěće 1728 za nich internat (poprawom wěste wukubłanske a kulturne srjedźišćo z knihownju), kotryž je hač do dźensnišeho jako Serbski seminar na Malé straně – Małej stronje znaty.
Přez tutón seminar je wulki dźěl serbskeje inteligency přešoł. Podźěl na jich wukubłanju w serbšćinje mějachu wulke wosobiny slawistiki kaž Josef Dobrovský, Václav Hanka, Karel Jaromír Erben a Słowak Martin Hattala. Po wobnowjenju Mišnjanskeho biskopstwa w lěće 1922 bu seminar z wopodstatnjenjom biskopa Schreibera, to maja so „panslawistiske plećizny zakónčić“, rozpušćeny. Čěskosłowakske knježerstwo so so tehdy zawjaza, zo budźe (k wurunanju za załožbu) kóžde lěto někotre serbske stipendije poskićeć.
Po druhej swětowej wójnje dari stat seminar Towarstwu přećelow Serbow (Společnost přátel Lužice), w lětach 1945–1955 móžeše wón znowa jako serbski internat słužić. Krótko po tym bu zestatnjeny, ale zarjadnistwa dachu w historiskim twarjenju unikatnu Hórnikowu knihownju dale skutkować. W rumnosćach knihownje wotměwachu so tež prawidłownje přednoški a wšelke kulturne zarjadowanja. Prócowanja wo restituciju, wo nawróćenje Serbskeho seminara do swójstwa Towarstwa přećelow Serbow, kotrež Towarstwo po změnje režima w lěće 1989 započa, běchu bjez wuspěcha.
W lěće 2002 bu Serbski seminar a z nim Hórnikowa knihownja wot katastrofalneho powodźenja potrjecheny. Dźěl wobškodźenych knihow poradźi so w zamróžernjach wuchować, někotre pak buchu dospołnje zničene. Dla twarskeho porjedźenja wot powodźenja wobškodźeneho Serbskeho seminara bu knihownja přechodnje w Katolskej teologiskej fakulće Karloweje uniwersity zaměstnjena. Jednanja z wobsedźerjom twarjenja, Ministerstwom za kultus, młodźinu a sport, wo nawróćenje Towarstwa a knihownje do twarjenja Serbskeho seminara běchu wšak wjele lět bjez wuspěcha. Na jednanjach wobdźěli so nimo Towarstwa tež Domowina, kotraž zwurazni zajim za wužiwanje dźěla twarjenja jako serbske kulturne a informaciske srjedźišćo. Na spočatku lěta 2005 buchu knihi, w kistach składowane, do pincy zakładneje šule w Praze 10 přeměstnjene.
Hakle lěto 2008 přinjese pozitiwny wuslědk: dźakowano zajimej senatneho wuběrka za wobydlerstwo a podpěrje ministra za kultus, Ondřeja Liški, zahaji so dalše koło jednanjow. Skónčnje dóńdźe dnja 1. 3. 2009 k podpisanju zrěčenja mjez Towarstwom přećelow Serbow a Ministerstwom za kultus wo t. mj. požčonce třoch rumnosćow na dobu 8 lět. Towarstwo přećelow Serbow spřistupni rumy Serbskeho seminara zjawnosći a přewjedźe w nim wšelke zarjadowanja a wustajeńcy. Zajimcy móžeja sej tež wšelke dopomnjenki a knihi kupić a so wo Łužicy, wo Serbach a wo našim towarstwje informować.
Přełožk: Alfred Měškank


text:
Dźeń w Biosferowym rezerwaće…
Rano słyšiće lět kołpow a wołanje lećacych husow. Z kolesom jědźće přez dubowe aleje nimo chróskotaceje rohodźe a błyšcacych hatow. Wobkedźbujće kosćołamaka, kak w přeco wyšich kruhach leći. Po pěskowych pućach a přez wonjace chójnowe lěsy. Wotkryjće dwurěčnosć na wjesnych a nadróžnych taflach. Přihladajće hatarjej při dźěle. Dajće sej čerstwu rybu słodźeć. Namakajće při puću małe hrody. Wječor słuchajće na ruće jelenja a pozdźišo na trubjenje žorawow.
Husy (Foto: Axel Gebauer)
Hornjołužiska hola a hatowa krajina je w kóždym počasu bohata na zaćišćach. Čitajće na přichodnych stronach wjace wo nastaću a kajkosćach tuteje jónkróćneje krajiny. Charakteristiske žiwjenske rumy a wubrane družiny zwěrjatow a rostlinow předstajimy Wam w krótkich portrejach.
krajina
přiroda


text:
Za wjetšu wěstotu na karnewalu
Choćebuz (dpa/ch/SN). Najwjetši póstniski ćah wuchodneje Němskeje w Choćebuzu wotměje so njedźelu z wjace policistami a rjadowarjemi. Pokiwy na nadpady abo dalše mylenja drje njepředleža, jedna pak so wo subjektiwne začuće wěstoty, kaž policija zdźěli. Prezident karnewaloweho zwjazka Łužica Frank Szepok praji: „Naši ludźo su wšitcy sensibilizowani.“ Zwjazk jako zarjadowar organizuje wěstotnych sobudźěłaćerjow kołowokoło póstniskeho ćaha. Ličbu wěstotnych mocow Czepok mjenował njeje. Prěni króć zarjaduja nimo wjace zastojnikow wjacore serwisowe dypki. Zaměr je, zo wšitko bjez mylenjow wotběži. Někotre towarstwa, mjez druhim z wokrjesa Łobjo-Halštrow, su wobdźělenje wotprajili. Ćah wjesołych ludźi startuje w 13.11 hodź. ze 180 skupinami, 90 swjedźenskimi wozami a dźesać konjemi.
Přijězdnju za dom zaraćili
Krajny šulski zarjad rozpušćeny
Choćebuz (dpa/ch/SN). Braniborski minister za kubłanje Günter Baaske je wot swojeje předchadnicy Martiny Münch (wobaj SPD) wutworjeny krajny šulski zarjad zaso rozpušćił. Wot wčerawšeho su dotalne wotnožki w Brandenburgu nad Habolu, Choćebuzu, Frankfurće nad Wódru a Neuruppinje samostatne statne šulske zarjady, praji rěčnik ministerstwa Florian Engels. Wone dóstanu přidatnje 24 sobudźěłaćerjow dotalneho šulskeho zarjada a su ministerstwu direktnje podrjadowane. Krajny sejm je zakoń w januaru schwalił. Baaske bě hižo loni w nalěću pobrachowace informacije ze stron krajneho šulskeho zarjada wo wupadźe wučbnych hodźin na braniborskich šulach kritizował a jeho rozpušćenje připowědźił. Něhdźe 1 500 šulerjow njeje žane połlětne wuswědčenja dóstało. Krótše słužbne puće maja nětko spěšniše rozsudy zmóžnić.
Njezbožu zadźěwał
Ze synom tepić
Wětošow (dpa/ch/SN). Ze syna pjenjezy dźěłać je ideja, za kotruž dóstanu błótowscy ratarjo Wětošowskeje agrarneje tzwr nimale 80 000 eurow spěchowanskich pjenjez Europskeje unije. Cyłkownje ma so něhdźe 173 000 eurow za decentralnu synowu tepjensku připrawu nałožić, zdźěli braniborske ministerstwo za wobswět. Dźensa je wobswětowy minister Jörg Vogelsänger (SPD) zdźělenku wo spěchowanju přepodał. Syno pochadźa z wosebje włóžnych łukow a njehodźi so tuž za picowanje wužiwać. Produkowanu ćopłotu ma ratarski zawod wužiwać. Mjez druhim wobhospodarjeja w biosferowym rezerwaće Błóta 200 hektarow łukow, kotrež po etapach syku.
Znowa samodruhu wobćežowali
Za mjeńše wokrjesy
Choćebuz (dpa/ch/SN). Braniborska Lěwica žada sej jasne změny při planowanej wokrjesnej reformje. Minimalna ličba wobydlerjow přichodnych wokrjesow měła być 150 000 město 175 000, praji šef frakcije Ralf Christoffers wčera w Podstupimje. Tak bychu mjeńše wokrjesy móžne byli hač wot nutřkowneho ministra Karla-Heinza Schrötera (SPD) předwidźane. Cyłkownje ma so reforma ze 414 milionami eurow ze stron kraja financować, dalšich 200 milionow eurow maja komuny přidać. Wysoko zadołžene města Choćebuz, Frankfurt nad Wódru a Brandenburg nad Habolu maja so po połojcy wotdołžić. Za to zhubja wone swoju samostatnosć a so do wokolnych wokrjesow zarjaduja.
Pytaja sobudźěłaćerjow
Pokazuja twórby Heisiga
Choćebuz (dpa/ch/SN). Z kabinetnej wustajeńcu wobswětla Choćebuski muzej Dieselowa milinarnja tematisce wobmjezowany dźěl molerskeho tworjenja Bernharda Heisiga (1925–2011). Widźeć su 13 wobrazow a dwaj portretaj. Nawodnica muzeja Ulrike Kremeier wujasni, zo dźe we wustajeńcy tež wo napřećiwk mjez priwatnej a zjawnej sferu. Přehladka chce pokazać, kak je Bernhard Heisig stawizny mjez priwatnym a zjawnym wotkrywał. Heisig słušeše k najznaćišim wuměłcam zašłeje NDR. Dieselowa milinarnja je loni wulku trajnu požčonku Heisigowych wobrazow z Kölnskeje zběrki Vera Schreck. Wustajeńca wostanje hač do 3. apryla přistupna.
Wobydlersku radu wolili
Žadaja sej wjele lět jastwa
Choćebuz (dpa/ch/SN). Znjewužiwanja zbrašeneho młodostneho w błótowskim Lubnjowje dla je sej Choćebuske statne rěčnistwo chłostanje z jastwom dźewjeć a poł lěta žadało, zdźěli wčera krajne sudnistwo. Wobskorženy muž je na spočatku procesa w oktobru přiznał, zo bě 14lětneho duchownje zbrašeneho měsacy dołho seksualnje znjewužiwał. W lěću 2014 chowaše wón młodostneho nimo toho wjacore tydźenje pola sebje doma w Lubnjowje, hdźež policija hólca skónčnje namaka. Muž je nimo toho znjewužiwanja swojeho bywšeho staraćelskeho syna dla wobskorženy. Tele wumjetowanje pak wotpokazuje.
Zakónča wustajeńcu
Wopomnja wopory nacizma
Kamjenc (dpa/SN). Zamołwići Kamjenca chcedźa jutře, srjedu, we wobłuku swjatočnosće wopory nacionalsocializma wopominać. Zarjadowanje wotměje so při wopomnišću w Knježim dole, zdźěla Kamjenska radnica. Kaž hižo minjenej lěće chcedźa so tež tónraz zastupnicy Kamjenskich cyrkwinskich wosadow, iniciatiwy „Wobchować wopominanje woporow fašistiskeho namócneho knjejstwa w Kamjencu“ a towarstwa „Wopomnišćo wotnožki koncentraciskeho lěhwa Kamjenc-Knježi doł“ wobdźělić. Wočakuja pak tež zastupjerjow Kamjenskich šulow. Wyši měšćanosta Roland Dantz (njestronjan) prosy wobydlerjow Lessingoweho města, na zarjadowanje w 15.30 hodź. přińć.
Koks z brunicy zhotowjeć
Njezboža hładkosće dla
Groß Köris/Podstupim (dpa/ch/SN). Zymske wjedro je braniborske dróhi na smykanišća přeměniło. Sobotu bě k tójšto njezbožam z wjacorymi zranjenymi dóšło. Najsylnišo potrjechena bě južna Braniborska. Na awtodróze A 13 pola Groß Körisa je so nakładne awto hładkosće dla powróćiło. Wuchowanske mocy trjebachu hodźinu, zo bychu šofera wuswobodźili. Helikopter dowjeze ćežko zranjeneho 60lětneho do chorownje. Tež na druhich městnach so awta suwachu, zjědźechu z jězdnje abo do štoma. Stajnje běchu dróhi nakładnych awtow dla blokowane. Zasadźenske mocy dyrbjachu tež rozmjerznjenych rołow dla zakročić. Wjacore parki, mjez nimi Sanssouci, wostachu zawrjene. Wčera je so połoženje zaso trochu změrowało, zdźěli policija.
Zeleny tydźeń wuspěšny był
Hendricks wopyta rewěr
Choćebuz (dpa/ch/SN). Zwjazkowa ministerka za wobswět Barbara Hendricks (SPD) chce přichodnu póndźelu z łužiskimi hórnikami wo strukturnej změnje we wuchodoněmskim brunicowym rewěrje rěčeć, informuje dźensa zwjazkowe ministerstwo w Berlinje. Na rozmołwach ze zawodnymi radami šwedskeho koncerna Vattenfall póńdźe mjez druhim wo to, kak móhł so rjadowany a socialnje zawěsćeny kónc wudobywanja brunicy poradźić. Hendricks wobstawa na krutym planje, zakónčić zmilinjenje wuhla w Němskej najpozdźišo hač do lěta 2050. Łužiski brunicowy rewěr je za jamami w Porynskej druhi najwjetši po cyłym Zwjazku. Něhdźe 8 000 ludźi tam hišće dźěła.
Bombardier ma zamołwitosć
Wo nowym kursu Bombardiera
Zhorjelc/Budyšin (dpa/ch/SN). Wo móžnych wuskutkach fuzije zawodow Bombardiera w Budyšinje a Zhorjelcu su dźensa po wozjewjenju dźěłarnistwa wjednistwo předewzaća, zawodna rada a sakski minister za hospodarstwo Martin Dulig (SPD) w Zhorjelcu diskutowali. Kanadiski producent jězdźidłow bě w nowembru připowědźił, zo matej stejnišći w Hornjej Łužicy přichodnje jako kompetencny centrum za kolijowe jězdźidła wušo hromadźe dźěłać. Produkciju přełožić pak njebě tehdy planowane. Budyski zawod ma tuchwilu 1 250 přistajenych, Zhorjelski 2 500.
Nasyp wróćo přepołožić


text:
Nudelzupa
Nudelzupa
Ni ma na Ślonsku niedziylnego łobiadu bez nudelzupy. Kożdy jom robi po swojimu, kożdo smakuje deczko inaczyj, ale nojwożniejsze, że je w niedziela na stole. Jo wom podom przepis na niedzielno nudelzupa od mojigo fatra.
Co nom bydzie trza do zupy?
(na 5-6 fest głodnych ludzi)
-
35-40 deko miynsa wołowego – nojlepszy jaki ziebro abo szponder
-
35- 40 deko miynsa wieprzowego – jako kość ze schabu, karczek abo konsek zieber
-
20- 30 deko miynsa drobiowego – to moge być kark z indyka, porcja rosołowo abo skrzidełka z kurczaka (Jak sie wto odchudzo, to niech do wiyncyj miynsa drobiowego, a mniyj z wieprzka, bo one je fest tłuste. Razym powinno tego być przinajmij kilo)
- żołondki indycze abo z kurczaka
- 1,5 – 2 l wody
- pieprz w kulkach abo pomielony
- 2 kulki angielskigo ziela
- 1 mały liść laurowy abo pół wielkigo
- 3 wielki marekwie abo 4-5 małych
- 1/4 średnij wielkości selera
- 1/3 pora ( jak je chruby, jak je taki fest lichy to wiyncyj)
- 1 korzyń pietruszki
- 1 cebula razym z szupom
- 1 zmiażdżony zombek czosku razym z szupom
- plaskato łyżyczka soli
- nudle
Jak sie to warzy?
-
Do wielkigo garca wciepujymy miynso i zalywomy wodom. Wody musi być tela, żeby nom te całe miynso przikryło. Jak nie bydzie przikryte wodom, to sie nie uwarzy i nie bydzie zupy. Wciepujymy kulki ziela, liść laurowy i kulki pieprzu. Jak momy pieprz pomielony, to go jeszcze nie wciepujymy, bo to za pryndko. Warzymy to na małym ogniu przez godzina, niech se to tak pomału bulko. Jak sie zacznie robić tako bioło piana, to cza jom zebrać łyżkom do gorczka i wyloć, bo tej piany nom tam nie trza.
-
Po godzinie wciepujymy wszystki te jarziny i warzymy to dalij. Dobro nudelzupa musi sie warzyć przinajmij 2,5 godziny – moge wiyncyj, ale nie moge mynij. Jak warzymy na miynsie kurczakowym, to je trza po godzinie wyciongnyć, bo nom sie rozwarzy i rozklekoce w tej nudelzupie.
-
Na 10 minut przed podaniym łostatecznie doprawiomy nasza zupa – ciepiymy sól i pieprz jak momy taki mielony.
-
Po zdjynciu z ognia trza se tyn bulion przeloć przez cedzitko, coby nom farfocle z miynsa i jarzin nie pływały po talyrzu.
-
Nojlepszo do nudelzupy je domowo nudla, ale jak takij ni mocie, to moge być jako kupno. Nudle sie warzy w osobnym gorczku i miyszo z zupom przed podaniym.
-
Po nalociu do talyrza sypiymy pietruszka, pokrote żołondki indycze abo kurczakowe i pokroto marchewka wyciongnyto z nudelzupy. Jak wto lubi, to se to moge doprawić magom, abo zamiast pietruszki ciepnyć trocha koperku.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Janikej Šajatowićej so přeco zaso wo swojim nanje dźije. Mać pak jemu přičinu nanoweho zhubjenja zamjelči. Zo by hólčec skónčnje zhonił, kotry zmysł, kajka powěsć w jeho nócnych dožiwjenjach tči, wobdźěli so na seminarje wo wułožowanju sonow. Nina pak bě wot swojeje přećelki wo jasnym sonjenju słyšała. Chce wjace wo tym zhonić a so nadźija, zo na seminarje swoje sony wědomje wobwliwować nawuknje. Bórze Janik a Nina pytnjetaj, zo ma nawoda seminara, kiž so Master mjenuje, wostrózbnjace wotpohlady. Z pomocu noweho medicinskeho srědka a kompjuteroweje hry zawjedźe wobdźělnikow do paralelneho swěta. Tam, na mjezy mjez žiwjenjom a smjerću, mjez sonom a realitu, zetka Janik nana a namaka wotmołwy na swoje prašenja. Nina pak spóznaje přičiny swojich starosćow. Jako so jimaj skónčnje wuswětli, štó so za mysterioznym Masterom chowa, je hižo nimale přepozdźe.


text:
Chcesz czystego luftu na Ślōnsku? Podpisz pismo a niy dej sie truć! Czas chycić sie za to, bo sytuacyjo je fest zło
Chcesz czystego luftu na Ślōnsku? Upōminej sie ô to, coby coś robiyli z tym smrodym. Podpisz pismo do Forsztandu Ślōnskigo Wojewōdztwa, a Syjmiku Ślōnskigo Wojewōdztwa.
To Ślōnsk mo najbardziyj zatruty luft we Polsce. To ślōnski miasta sōm na przodku we tabulach na najbardziyj zmazane miasta we Europie. To sam zmierzili najwiyncyj kurzu we lufcie, zawrzyli szkoły, a kozali nōm niy wylazować z chałupōw skuli tego. Najwyższy czas chycić sie za to, bo sytuacyjo je fest zło.
Podle tego, co ôbadała Najwyższo Izba Kōntrole, najwiyncyj kurzu we lufcie je skuli hajcowanio w piecach w chałupach. W wojewōdztwie ślōnskij je dali j kole 700 tysiyncy piecōw, we familokach, a chałupach. We piecach tych hajcuje sie mułym, flotym, ale tyż roztomańtymi trōciznami. Kepski wōngel, stare piece, robiōm to, że w kurzu z kōminōw je mocka trōcizny (benzo(a) piren), po tym ludzie chorujōm na raka, a inksze mutacyje. Pod wiela niy przestanymy hajcować w tych starych piecach, a tymi mułami, to luft we ślōnskim wojewōdztwie sie niy poprawi.
Podle planu Forsztandu Wojewōdztwa Ślōnskigo (uchwała przeciwko smogowi) mo sie to poprawić, bo chcōm zakozać hajcować mułami, flotami, a tyż w tych starych piecach. My ale padōmy, co bydzi to trwać za dłōgo, podle tych planów. Niy mogymy czekać do 2026 roku na to, coby mōć nareszcie dychać świyżym luftym, kery niy bydzie nas truł. Skuli tego chcymy, coby zmiynić uchwała tak, coby te „smrodziuchy” zakozać do 1 stycznia 2022 roku.
Szkryfnij sam.
Inicjatywa „Wyjście Smoga”
Katowicki Alarm Smogowy
Raciborski Alarm Smogowy
Rybnicki Alarm Smogowy
Zabrzański Alarm Smogowy
Śląską wersję tekstu przygotował Stanisław Neblik „Fojerman” (lauba-slonsko.pl),
Petycję można podpisać TUTAJ.
Fot. Katowice/Fotolia


text:
Zofiô Ptôch
Zofiô Ptôch (ùr. 1896 – ùm. 1970) bëła wësziwôczką, chtërna ùczëła pòsługiwaniô sã jigłą swòjã sostrã Jadwigã. Òna w 30. latach XX stolata. wprowôdzała w krëjamnoscë wësziwkù dzéwczãta z Żukòwa i òkòlégò. Jak w latach 50. bëlë taczi co nacëskalë, bë szerok wprowadzëc kaszëbsczé wësziwanié w biôłi wersje i tim spòsobã rozrzeszëc sprawã felënkù farwnëch nitków, òna zabrała głos na łamach gazétë „Dziennik Bałtycki” (1953), a pisa m.jin.: „Kaszëbsczé wësziwanié wiedno bëło sétmëfarwny ù naju w Żukòwie, (…)”.


text:
Choćebuska zhromadźizna měšćanskich zapósłancow chce na swojim dźensnišim posedźenju jako prěnja komuna Braniborskeje wustawki wo spěchowanju serbskeje rěče a kultury wobzamknyć.
Choćebuz (SN/at). Aktualny braniborski serbski zakoń bě měšćanskemu zarjadnistwu delnjołužiskeje metropole z nastorkom, sej na tym zakładźe swójski zawjazk tworić. W zamołwitosći běrowa wyšeho měšćanosty Holgera Kelcha (CDU) su hač do januara trěbne předdźěła wukonjeli. Na to su w běhu štyrjoch tydźenjow wšitke wobdźělene gremije naćisk předłohi rozjimali. „Hač na jedyn wuběrk wšitke tamne jednohłósnje za to hłosowachu, zo měšćanski parlament předłohu wobzamknje“, rjekny Choćebuska społnomócnjena za serbske naležnosće Anna Kosacojc-Kozelowa. Runje pak we wuběrku za socialne, runostajenje a prawa mjeńšin běchu šesćo za naćisk, dwaj zapósłancaj so hłosa wzdaštaj.


text:
Nižina
Jako nižina pomjenuje so jara płona krajina, kotraž leži hač do něhdźe 200 m wysoko nad morjom, kaž w Němskej na přikład Sewjeroněmska nižina.
Nastaće nižinow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W času nastaća srjedźoeuropskich nižinow knježeše lodowa doba. Lodowe masy pokrychu cyłu sewjernu Němsku. Lodowcy pohibowachu so a zahrjebachu njekrute walanki pod so. Z tym nastachu spódnje moreny. Woni zamknychu njekrute kamjenizny do so. Přez nječisty lód (z kamjeniznami a druhimi wulkimi wotpadkami) so lodowc a zemja jara šudrowaštaj. Tak nastachu niske kónčiny.
Nastaće nižiny w staromorenowym kraju[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Glacialna serija njemóžeše so hižo wjace w staromorenowych krajinach zachować. Přez wotnošenje hórskich hrjebjenjow pjelnjachu so jězory ze zemskej pódu. Z tym pozhubi so mnohostronskosć powjerchowych formow. Přez někotre lěta so kónčina dospołnje zruna. Tak so tež husta syć rěkow wosłabi a nastachu tak mjenowane suche doły. Někotre materialije so z pomocu wětřika wotnošowachu a so jako pěskowe płoniny wotsadźichu. Tute tworja dźensa zakład za wulke jehlinowe lěsy.
Nastaće nižiny w młodomorenowym kraju[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Młodomorenowy kraj mjenuje so krajina, kotraž nasta we wisłaskej zymnej dobje. Najdalše zadobyće tuteje doby skónči so při Sewjernej hórčinje. Přičiny wotměnjateho reliefa w młodomorenowym kraju su rozdźělne zadobywanja lodu a z tym zwjazane nakromne połoženja za čas tuteje doby, ale tež młoda geologiska staroba. Zo je spódnja morena bohata na topografiskich formach a jězorach je wuskutk stajnych procesow wotnošenja a wospjetneho wotsadźenja. Wottata woda napjelnješe mnohe wuhładźene doliny, tak zo so wuběžkožłobinowe jězory a eroziske hrjebiny nastachu.
Spódnje moreny, kotrež su jasnje widźomne, su hač do 180 m wysoke hórske hrjebjenje, na kotrež so płone nasypy nutřkokrajnych lodowych rozběžkow jako sandery wotsadźichu. Rozběžki wotběžachu reliefowych poměrow dla přeco do směra na Sewjerne morjo.


text:
Saaremaa
Saaremaa (němsce Ösel) je z 2672 km² najwjetša kupa Estiskeje a po Seelandźe, Gotlandźe a Fünenje štwórta najwjetša w cyłym Baltiskim morju. Nadeńdźe so před zapadnym brjohom Estiskeje na sewjeru Rigaskeho zaliwa.
Wona je hłowna kupa wokrjesa Saare, do kotrehož słušeja tež mjeńše kupy kaž Muhu, Abruka, Vilsandi a Ruhnu. Sewjernje kupy Saaremaa a zdźěla jenož šěsć kilometrow zdalene nadeńdźe so druha najwjetša estiska kupa Hiiumaa (Dagö). Wot wuchodneho hač k zapadnemu kóncej kupy Saaremaa je někak 90 kilometrow.
Hłowne město kupy a wokrjesa je Kuressaare (němsce Arensburg) při zaliwje ze samsnym mjenom na juhu kupy. Wone ma někak 16.000 wobydlerjow. Na cyłej kupje bydli něhdźe 36.000 ludźi, štož wotpowěduje 3 % estiskeje ludnosće.
Najwyša hórka kupy, Viidu Raunamägi, je jenož 54 metrow wysoka.
WobrazyWobdźěłać
- Lighthouse at the end of the land near the sea - Leuchtturm am Ende des Landes in der Nähe des Meeres (30112370042).jpg
Swětłownja při južnym kóncu kupy


text: Budyšin (MOš/SN). Hačkuliž je wuměłc Jan Buk w swojej domiznje znaty był, lědma něchtó něšto wo jeho twórbach na a w twarjenjach wě. Byrnjež so wjace hač dwaceći nadawkow dopokazać hodźało, njeje tónle wobłuk skutkowanja Jana Buka wuměłskohistorisce wobdźěłany. Za rozdźělnych nadawkidawarjow stwori wuměłc sćěnowe wuhotowanja za nutřkowne a wonkowne rumy we Łužicy. Při tym nastachu najprjedy mozaiki a škleńčane wokna a pozdźišo přewažnje sgrafitije a keramiske wobrazy. Tomu so Serbski muzej nětko ze zarjadowanjomaj wěnuje.


text:
Njewotwisne zastaranje z energiju gmejnu wulce wužaduje
Njebjelčicy (JK/SN). Studija k móžnosćam njewotwisneho a naslědneho zastaranja z energiju ma być hač do kónca lěta zakónčena. Wona je zakład a zdobom směrnica k zwoprawdźenju energijoweho koncepta Njebjelčanskeje gmejny. Hižo dźesać lět zaběraja so w njej zhromadnje z fachowcami z temu njewotwisne zastaranje z energiju.
Wčera wječor witaše Njebjelčanski wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) fachowcow z wobdźělenych institucijow a mnohich zajimcow na informaciske zarjadowanje k temje energija. Zarjadowanje wotmě so tež online, tak zo mějachu mnozy składnosć, so na přewšo zajimawym a informatiwnym wječoru wobdźělić. Čornak wuzběhny we witanskich słowach wažnosć studije před pozadkom wobstajnje stupacych płaćiznow za energiju a hladajo na změnu strukturow we Łužicy. Nětko je načasu zapřijeć tež wobydlerjow do prócowanjow. Wšako chcedźa jich njewotwisnje a po dobrych kondicijach z energiju zastarać.


text:
Starka Szczygliczka kejś godała, że czasym to takim ciekawskim ludziōm Pōnbōczek jeszcze trocha czasu podaruje, ale już niy pożyjōm dłōży jak do drugi Wilije. Inksi zaś tuplikowali, że tacy to bydōm żyć i sto lot, podwiel sie niy wygodajōm, co richtik słyszeli. Jednako muszōm se dać pozōr, coby ich kery na piyrszym spaniu niy wypytoł, bo wtynczos wszyjstek wyśpiywajōm jak na świyntyj spowiedzi. Sami widzicie, że jo sie tela nagodała, a wy żeście wiela mōndrzyjsi s tego niy sōm!
Za bajtla to jo sie takich roztōmajtych godkōw nasłōchała przi szkubaniu piyrzo. Starzik Kōnsek godoł ô tym, jak jedyn chop podsłōchowoł swoji konie. Kōń bōł ôgrōmnie markotny, bezto kobyła spytała sie go, co mu je?.
– Ano, beczoł bych, bo za pora dni naszego gospodorza powiezymy na cmyntorz! – padoł kōń.
– Ale ôn je jeszcze żywy, samach widziała! – ôdpedziała kobyła.
– Ale za kwilka świtnie nogami, jak sie dowiy, że ôd niego synka, co latami zbōjowoł, chyciyli i go we gospodorzōw pogrzyb na tyj szubiynicy, co przi drodze na cmyntorz stoji powieszōm!
Wiyncy już bezmała gospodorz niy słyszoł, chyciył sie za serce, pod na ziym i już wiyncy ś ni niy stanył.
Podle starki Szczygliczki zaś było tak: Jedna baba podsłōchowała swoji barany, co na zima ze gospodorzym ze pasiynio we gōrach prziszły. Jasności sie dowiedziała, yno że nic s tym niy poradziła zrobić. Bo inakszy by jōm śmierć do roku potkała,
a tego gospodyni niy chciała, bo dziecka miała jeszcze małe. Bezmała te barany naklachały na swojego pastyrza, że pełno babōw ku niymu chodziyło, a ôn żodnyj niy przepuściył! Barany padały, że jakby sie yno baba przeblakła, że cosikej ô tym wiy, to by jōm jeji chop zaroz zabiył. I tak chocioż sie w ni warziło, to bez kupa lot yno mu prziświodczała: Mosz prawie chopeczku!
Jo se myśla, że stōnd wziyna sie ta godka, że jak kery myni wiy, to lepszy śpi a dłōży pożyje!
PS. Ale doś tego straszynio! Przeca musza jeszcze Wszyjskim na te Godni Świynta powinszować: Życza Wōm, Roztōmili, piyknych, pogodnych a biołych Świōnt, bogatych geszynkōw pod chojinkōm a jeszcze wiela a wiela Błogosławiyństwa ôd Dzieciōnteczka Roztōmiłego.


text:
Tomaš Kreibich-Nawka studowaše wot 1999-2003 filozofiju, teologiju a hudźbne wědomosće na techniskej uniwersiće w Drježdźanach. Po tym dźěłaše jako wědomostny sobudźěłaćer a pozdźišo jako docent, hłownje pak hač do lěta 2020 jako swobodny hudźbnik. Mjez druhim běše korepetitor na Palucca Wysokej šuli za reju we wobłukach klasiska reja, načasna reja a improwizacija. Tu nastachu w kooperaciji mnoho kompozicijow za načasne choreografije. Nimo toho běše Tomaš Kreibich-Nawka pianist skupiny “Dresden Frankfurt Dance Company”, kiž ma swoje sydło w europskim centrumje wuměłstwow w Hellerau. Jako hudźbnik w studiju a live na jewišću běše wón w tutym času woblubowany hóstny wuměłc. Wot spočatka lěta 2019 dźěła wón jako dramaturg při Serbskim ludowym ansamblu a přidatnje wot lěća 2020 jako zastupjer intendantki Judith Kubicec. Jeje nadawki přewozmje wón wot februara do julija 2021 a so při tym wusko z njej wothłosuje. Tomaš Kreibich-Nawka je w Hornjej Łužicy wotrostł a wuknješe klawěr pola Liany Bertókoweje, kiž jeho z tym tež hudźbnje wobwliwowaše. Wón je ženjeny ze Serbowku a ma dwě dźěsći. https://soundcloud.com/samotakwan
Georgios Balatsinos narodźi so a wotrosće na grjekskej kupje Korfu. Wón bu mytowany při mnohich mjezynarodnych dirigowanskich wubědźowanjach kaž na př. w Bukaresće (2018), Běłohrodźe (2019), Brescia (2018), Berlin (2016) a London (2016).
W juniju 2016 dirigowaše Berlinskich sinfonikarjow w Berlinskej filharmoniji. 2015 debitowaše z młodźinskim sinfoniskim orchestrom Arabesque we Wienskim hudźbnym towarstwje a w koncertnym domje Wien. W samsnym lěće nawjedowaše operu Don Pasquale w měšćanskim dźiwadle Meiningen. Wot 2010 je Georgios Balatsinos hudźbny nawoda młodźinskeho sinfoniskeho orchestra Arabesque, wot 2015 nawjeduje tež Sinfoniettu Mosaïque.
Po swojim debiće w lěće 2018 z Mozartowej „Kuzłarskej pišćałku“ při narodnej operje w Grjekskej su Georgija Balatsinosa tež za sezonu 2018 / 19 zaso přeprosyli a dirigowaše z wulkim wuspěchom Le Nozze di Figaro na Soburos Niarchosowej žurli a Norma na Athen festiwalu.
Tvrtko Karlović narodźi so 1963 w Sarajevje a studowaše dirigowanje za chór a orchester pod nawodom profesora Julia Marica na hudźbnej akademiji w Sarajevje a pola profesora Františeka Vajnara w Praze.
Wón skutkowaše hižo jako chórowy nawoda w Narodnym dźiwadle w Sarajevje, w Dźiwadle F.X. Šaldy w Libercu, w Narodnym dźiwadle w Ostrawje a w statnej operje w Praze.
Rodźena w Italskej, studowaše reju/choreografiju w swojim ródnym kraju kaž tež w Mnichowje, Stuttgarće a w Šwicarskej. Prěni angažement dowjedźe ju do Nordhausena, po tym dźěše k Němskej rejwanskej company do Neustrelitza, doniž njepřińdźe 1994 jako skupinska rejwarka do Serbskeho ludoweho ansambla. Tu rejwaše wot lěta 2000 do 2008 jako solistka, a wot 2003 do 2005 bě zdobom nawjedowaca trenerka. Wot 2008 do 2011 studowaše w Drježdźanach na Palucca- šuli/Wysoka šula za reju rejwansku pedagogiku ze specializowanjom na klasisku a modernu reju. W tutym času zběraše tež nazhonjenja we wobłuku dźěćaceje reje, jazz-danca a Graham-techniki. Wot 2011 je baletna mišterka SLA.
Mia Facchinelli stwori za SLA wjele choreografijow, mjez druhim za silwesterske a nowolětne koncerty, „Wobliča lubosće / Le sacre du printemps“ , „Što zwostanje?“ abo za aktualnu inscenaciju rejohry „Kupa zabytych“.


text: Mars – sztworto podug uoddalyńo uod SłůńcaplanetaŮkuodu Słůnečnygo. Mjano planety je wźynte uod mjana rzimskigo bůga wojny – Marsa. Przijynto tak skiż jygo farby, kera przi uobserwacyji wydowo śe być rdzawo-czerwůno a kojarzůła śe starożytnym s pożůgům wojynnům. Widźany uodćyń bjere śe stůnd, aże powjerzchńo planety je pokryto tlynkůma żelaza. Mars mo dwa ńywjelge kśynżyce uo ńyrygularnych ksztoutach – Fobosa a Deimosa – prawdopodobńy sům to dwje planetoidy przechwycůne bez pole grawitacyjne Marsa. Przipuszczo śe, co na Marśe můguo kjejś powstać żyće, nale uobecńy ńy mo na to solidnych dowodůw.


text:
Bjyg maratůński
Bjyg maratůński to je bjyg na dystanśe 42 kilomyjtrůw a 195 myjtrůw. Jygo mjano pochodźi uod mjasta Maraton we Grecyje, s kerygo podug powjarki grecki posuańec Filipiades po wygranej bez Grekůw bitwje s Persůma zalećou durś bjygem do Atyn, coby doć znać Atyńčykům uo zwyćynstwje a tyž uo tym, co kludźi śe ku ńim persko flota. Historyjo ta rozpropagowou we XIX wjeku brytyjski poeta Robert Browning, a za nomowům Michela Bréala, francuskigo filolůga, Pierre de Coubertin wuůnčyu bjyg dugodystansowy na dystans kej s Maratůnu do Atyn do programu pjyršych nowožytnych Igřisk Uolimpijskich. Na pjyršych Igřiskach do pokonańo buů dystans 40 km, ńimo iže s Maratůnu do Atyn je 37 km. We 1908 na Igřiskach we Lůndyńe dystans zwjynkšůno do 42,185 km takim kńifym, co přesuńynto meta tam kaj śedźoua krůlowa brytyjsko. Tradycyjńy uod uůnygo času je rozgrywany na takim dystanśe, a bjyg chopůw kůńčy koždo Uolimpjada. Bjyg babůw doćepano do průgramu Igřisk we 1984 we Los Angeles.
Bjygu maratůńskigo ńy rozgrywo śe yno na Uolimpjadach, fest popularne sům rozgrywane uod kůńca XIXstolećo masowe bjygi ulične, s kerych nojwjynkšy je tyn we Nowym Jorku.
Bjyg maratůński mo wuasno federacyjo športowo - AIMS (Śwjatowo Federacyjo Bjygůw Maratůńskich).


text:
Kulowčenjo wědźa sej dobru infrastrukturu a swojich wikowarjow česćić
Kulow (SN/JaW). W Kulowje a jemu přisłušnych wsach bydla spokojni a wjeseli ludźo. To wuchadźa z wuhódnoćenja naprašowanja za wuwićowy koncept komuny, kotrež je pod přistupne.
Wobdźělił je so na naprašowanju 301 wobydler, štož wučinja pjeć procentow wšeho wobydlerstwa města. Wuwiće minjenych dźesać lět wosebje w Sulšecach a Koćinje jara pozitiwnje hódnoća, w Kulowje samym ma něhdźe 60 procentow wobydlerjow wuwiće za pozitiwne. „W Rachlowje a Hózku zhladuja najnegatiwnišo na wuwiće minjenych lět“, rěka we wuhódnoćenju. Hladajo pak do přichoda nadźijeja so w Brěžkach, Mučowje, Salowje a Rachlowje lěpšeho wuwića, při čimž na wjacorych wsach serbske nałožki a tradicije wažnu rólu hraja. Za bytostnu maja w měsće a na wsach zdobom dobru infrastrukturu wšědneje potrjeby, posłužbow a wobchodow, čemuž ma po woli wobydlerjow tež tak wostać.