text:
Slěbro
Slěbro je chemiski element ze symbolom Ag a rjadowej ličbu 47. Wone słuša k přechodnym metalam. W periodowym systemje steji słěbro w 5. periodźe a prěnjej pódlanskej skupinje (skupina 11) resp. koporowej skupinje. Elementowy symbol Ag je wotwodźeny wot łaćonskeho słowa argentum za „slěbro“. Slěbro je jedyn z drohometalow.
Wone je mjechke, derje formujomny ćežkometal, kotryž ma najlěpšu kmanosć elektriskeho powoda wot wšěch elementow a najlěpšu kmanosć powoda ćopłoty wot wšěch metalow.
Čłowjek wužiwaše slěbro něhdźe wot pjateho lěttysaca do Chrystusa. Sčasami płaćeše jako drohotniše hač złoto. W srjedźowěku hrajachu Rudne horiny wulku rólu při wudobywanju slěbra w srjedźnej Europje, pozdźišo bu wjetšina slěbra wudobywana w Južnej Americe.


c: text/html

text:
Chorhoj Hodźijskich wohnjowych wobornikow znowa žohnowana
Baćoń (CK/SN). Njech sej čłonojo dobrowólneje wohnjoweje wobory mjez sobu pomhaja a so z kóždeho zasadźenja strowi domoj nawróća. Tele přeće hraješe na Božej mši w Baćonju njedźelu wosebitu rólu. Zo w prěnjej ławce ludźo w módrej uniformje wobornikow sedźachu, njebě runjewon wšědne. Třo kameradojo stejachu z chorhoju Hodźijskeje gmejnskeje wobory při dupje. Před 20 lětami běchu chorhoj w Hodźijskej ewangelskej cyrkwi poswjećili, a to na samsnym městnje před dźesać lětami wobnowili. Na wurazne přeće młodych wobornikow wospjetowachu žohnowanje nětko w Baćońskej katolskej cyrkwi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Park wjercha Pücklera w Mužakowje
Park wjercha Pücklera w Mužakowje (němsce Fürst-Pückler-Park Bad Muskau, pólsce Park Mużakowski) je krajinowy park w Hornjej Łužicy. Ma přestrjeń 830 hektarow, z kotrychž leži jedna třećina w Mužakowje na sakskim brjoze rěki Nysy a zbytk na wuchodnym pólskim brjoze we Wjesce (Łęknica). Wobaj dźělej stej zwjazanej přez wjacore mosty. Jedna so wo najwjetši krajinowy park jendźelskeho stila w srjedźnej Europje.
Wot lěta 2004 słuša w zažnym 19. lětstotku załoženy park do swětoweho herbstwa UNESCO a je jenički tajki zapisk we wuchodnej Sakskej.
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Commons: Park wjercha Pücklera w Mužakowje – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
- Oficialne webstrony


text:
Złōmbol 2018, abo moplikym do Grecje
A Wy słyszeliście już ô Złōmbolu? Niy, to posłōchejcie. Jo tyż nigdy na Złōmbolu niy bōł, a znōm go yno z filmikōw a ôpowiadań. Pora lot tymu zebrało sie bezmała pora młodziokōw ze Katowic, a pojechało dwōma Polōnezami do Norwegie. Zbiyrali piniōndze po roztomańtych spōnsorach, a dali te piniōndze dzieckōm z dōmu dziecka. Ôd tego czasu kożdy rok na poczōntku września ruszo tyn Złōmbol spod Spodka we Katowicach. Byli już we Hiszpanii, Włochach, za kołym podbiegunowym. Latoś jadōm już dwanosty roz. Trasa mo dycko kole 2000-3000 km, a latoś wiōdła do Grecje, na Pōłwysek Chalcydycki.We Złōmbolu może pojechać kożdy, kery mo chynci, czas, jaki stare auto, autobus, motorcykel z czasōw kōmunistycznych, a nazbiyro ôd spōnsorōw 1500 zł na te dzieci. Warōnek je jedyn, że niy wolno brać piniyndzy ôd spōnsorōw do sia, wszystko trza dać na te dzieci, a jechać trza za swoji piniōndze. Ôrganizatory tyż robiōm wszystko za darmo. A co robiōm te ôrganizatory? Podowajōm miejsce, kaj trza zajechać latoś z tym Złōmbolym, a zbiyrajōm piniōndze na dōmy dziecka z woj. ślōnskigo a ôpolskigo. Ôrganizatory niy interesujōm sie tym, czy kerymu sie auto po drōdze popsuje, abo co inkszego sie stanie. Kożdy jedzie na swoji ryzyko, a podle swojigo pomyślōnku. Trza liczyć na sia, a na inkszych złōmbolowcōw. Latoś do tej Grecje pojchało bezmała ponad 800 autōw, ale tyż autobusy, ciynżarōwki, motorcykle, mopliki a co tam yno. Nazbiyrali już bzmala 1 660 000 zł,a cały czas zbiyrajōm, bo dziepiyro dzisiej majōm dojechać do tej Grecje. Tōż teraz już wiycie, co to je tyn Złōmbol. A wiyncyj możecie se poczytać a poôglōndać we interncie. Możno za rok kery z Was wybire sie tyż w tako rajza dlo ôdważnych, abo chocioż dociepnie trocha grosza ślōnskim dzieciōm. Pamiyntejcie, uczestnicy niy bierōm żodnych piniyndzy dlo sia, wszystko spōnsory dowajōm na kōnto, a za to te auta ôbstrojōne sōm roztomańtymi abcybildrami ôd tych gyszefciorzy, spōnsorōw. Ślōnzoki tyż poradzōm pōmogać inkszym.
Latoś jednym ze „złōmbolowcōw” bōł tyż Rafał. Dlo Rafała niy bōł to piyrszy roz, bo bōł już na Złōmbolu i Skodōm i Polōnezym, ale tym razym wybroł sie na mopliku – Simsōnym Schwalbe. Sam możecie podziwać sie, a poczytać ô tym, jako Rafał spōmino Złōmbol.
www.zlombol.pl
Fojerman
PS. Fotki ze strōny Rafała, skopiowane były za zgodōm autora.


text:
Wisła (mjasto)
Spůłrzyndne: 49°39'22.4" N 18°51'24.5" E
Wisła (polsko godka: Wisła) to je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we ćeszyńskim kryśe, na połedńe uod Ustrůńo a zachůd uod Szczyrku. Leży we Ślůnskim Beskidże wele grańicy s Czeskům Republikům. Znůmo je kej uostrzodek alowańo, turystyki a szportůw źimowych. Na teryńe mjasta zaczyno swůj bjyg rzyka Wisła. Nojwyższe wjyrchy we grańicach mjasta to Barańo Gůra (1120 m n.p.m.) a Wjelgi Stożek (979 m n.p.m.). We dowńijszym tajlůngu admińistracyjnym Wisła noleżoła do bjelskigo wojewůdztwa.
Wisła je jydnym s nojsrogszych uostrzodkůw luterańizma na Ślůnsku a jedynym mjastym, we kerym luterany sům we wjynkszośći.
S Wisły pochodzům m.in. skoczek narćarski Adam Małysz, tryner skokůw Apoloniusz Tajner a pisorz Jerzy Pilch.


text:
Kamjenc (SN/mwe). Wot lěta 2011 słuša Kamjenska Lessingowa biblioteka k wjace hač sto knihownjam Sakskeje, kotrež přeco we wulkich prózdninach knižne lěćo organizuja. Jara woblubowane je zarjadowanje tež mjez serbskimi holcami a hólcami, šulerjemi z Ralbic, Chrósćic a Pančic-Kukowa.
Byrnjež Kamjenska biblioteka serbske dźěćace a dalše knihi w swojim wobstatku njeměła, maja wjacore serbske swójby wuski poćah k domej. To zaleži tež na dobrym niwowje kóždolětneho knižneho lěća. Po cyłej Sakskej bě so na nim loni něhdźe 7 000 šulerjow wobdźěliło, w Kamjencu samym něhdźe 100. Sakske statne ministerstwo za wědomosć a wuměłstwo projekt spěchuje, sakski zwjazk bibliotekow jón koordinuje.
W bibliotece Lessingoweho domu so lětuše knižne lěćo póndźelu, 6. julija, zahaji. Zarjadowanje jědnaće- do 16lětnych animěruje, do raja pismikow so podać. Za to je Kamjenska knihownja za 1 200 eurow topaktualne wudaća kupiła. Dorosćacy móža při čitanju daloke galaksije přeslědźić, zajimawe wosobiny zeznać a wjesołe dyrdomdejstwa dožiwić. Štóž tři knihi přečita, dóstanje wot kultusa wosebity certifikat.


text:
Z Budyšyna/Bautzen.
Pó wuzwólenjach do zwězkowego sejma co se Domowina kaž teke mjeńšynowa rada koncentrěrowaś na pominanje zakokulenja pšawow awtochtonych mjeńšynow w zakładnej kazni a na pšawo wobśěžkanja za mjeńšynowe organizacije. We fokusu stoj mjazy drugim teke dwójorěcnosć pśi awtodrogach ze serbskimi drogownikami a reforma pšawa mjenja – aby serbske žeńske mógali se swójo serbske familijowe mě do wupokaza zapisaś daś. Na to jo se dojadnał prezidium Domowiny srjodu tyźeń. Wušej togo prezidium zwězkowemu pśedsedaŕstwoju pórucyjo, nowego trenarja serbskich balokoparjow, Svena Balaka, do pśigótowańskego wuběrka za Europeadu 2022 pówołaś. Mjazy dalšnymi wopśimjeśami jo stojało kubłanje w srjejźišću. Na rozgronje stej se teke Katharina Jurkowa, pśedsedaŕka Serbskego šulskego towaristwa (SŠT), a Katrin Suchec-Dźisławkowa, referentka Domowiny za kubłanje a spěchowanje dorosta, wobźěliłej. Pśedsedaŕ Domowiny, Dawid Statnik, jo pódšmarnuł ako zaměr, až „kuždy absolwent serbskeje šule serbsku rěc wobkněžyjo.


text:
Dōmowŏ plantacyjŏ kōnopi we Tarnowskich Gōrach
Tarnogōrscy wachtyrze prawa zlikwidowali plantacyjõ kōnopi indyjskich. Niymałŏ uprawa narkotycznych kerzōw była w izbach miyszkalnych na terynie jednyj z posesyji w krysie tarnogōrskim. Szandarzi przejōnli blisko 250 kerzōw kōnopie. W jejich rynce wpadła tyż gotowŏ na przedej marihuana, amfetamina jak tyż kokajina. Sprŏwcy ôstali tymczasowo heresztowani.
Policyjōny dostali informacyjõ, iże na terynie prywatnyj posesyje w krysie tarnogōrskim może być plantacyjŏ kōnopi indyjskich. Po dotarciu do tego miyjsca, w nojmowanym ôd 25-letnigo miyszkańca wojewōdztwa ślōnskigo dōmu, wachtyrze prawa znŏdli i zabezpieczyli blisko 250 kerzōw narkotycznyj rośliny. Chop ôstoł zastawiōny. W rynce policyjōnōw wpŏd tyż drugi plantatōr, 31-letni miyszkaniec Ślōnska. W czasie przeszukaniŏ, mōndurowi znŏdli tyż hned kilogram amfetaminy, kokajiny, gotowyj do przedeju marihuany jak tyż 18 tys. złotych gotōwki, co przeznaczōnŏ była na prziszłe kŏry i sztrŏfy. Ôba chycyni usłyszeli już ôbskarżynie posiadaniŏ jak tyż uprawianiŏ narkotykōw, za co grozi im do 10 lŏt heresztu. Tarnogōrski gyricht zgodziōł sie ze antragym prokuratora i tymczasowo zawar chopōw we hereszcie.
Foto na wiyrchu: KPP Tarnowske Gōry


text:
Merkury
Merkury – to je pjyrszo podug uodlygośći uod Słůńca planeta we Słůnecznym Ukłodźe. Tak kej Wynus, Źymja a Mars je to planeta skalisto, nojmyńszo podle masy a wjelgośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu. Merkury je jydnům ze pjyńću planet, kere do śe uobejdrzić gołymi ślypjůma. Ńy je ajnfachowo do uobserwacyje, skuli tygo co kej planeta wewnyntrzno lo źymskigo uobserwatora je dycki kole Słůńca. Merkury je widoczny ino przed wschodym abo po zachodźe Słůńca.
Plac rozlygowańo Merkurygo je fest podany na plac Mjeśůnczka: je sam kupa kraterůw, ńy mo atmosfery a kśynżyca. Temperatura powjyrzchńi waho śe uod −183 °C do 427 °C. Merkury mo sroge żylazowe jůndro kere dowo magnetyczne pole lajchtsze uod pola Źymje.[3]. Wjelgość jůndra powoduje, aże Merkury mo jydnům ze najwjynkszych gynstośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu[4] (kapka wjynkszo mo Źymja).
Pjyrsze udokůmyntowane uobserwacyje Merkurygo sům ze pjyrszygo tyśůnclećo p. Chr. Do IV stolećo p. Chr. grecke gwjoźdźorze uważały, co sům dwa ćoła ńybjeske: pjyrsze widźalne ino przed wschodym Słůńco (mjanowali je Apollo), druge widźalne ino po zachodźe Słůńco (mjanowali je Hermes)[5]. Bez gibki ruch planety Rzymjany mjanowali jům Merkury. Astrůnůmiczny zimbol planety to stylizowano wersyjo kaducyjusza Hermesa[6].
We porůwnańu ze inkszymi planetůma Ůkładu Słůnecznygo, uo Merkurym wjymy ino kapka. Skuli problymůw natury techńicznyj, zbadały go ino dwje sůndy. Pjyrszo - Mariner 10 - zmajstrowoła we lotach 1974-75 karty 45% powjyrzchńe. Ńyskorzi, sůnda Messenger 14 styczńa 2008 zmajstrowoła kolejne 30% powjyrzchńe planety. Messenger bůł kole Merkurego zaś 6 paźdźerńika 2008 a trzeći roz 29 wrześńa 2009. Wuůnaczas bůło sfotografowane 98% placu planety, nale przi felernym śwjetle. We marcu 2011 sůnda wlozła na uorbita coby zbajstlować cołko karta planety. 30 kwjetńa 2015 Messenger zakończůł swojo misyjo[7].
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Mercury Fact Sheet
- ↑ Margot L.J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V. Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core
- ↑ Mercury magnetic field
- ↑ Background Science
- ↑ The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury Dunne, J. A.
- ↑ Astronomy: A Textbook John Charles Duncan
- ↑ Stało się.Messenger zakończył swój „żywot”. Roztrzaskał się o Merkurego


text:
Jastrzymbie: Na fleku za kerownicōm
Bezma 2,5 promila alkoholu w ôrganiźmie wykŏzało podszukowanie 46 lata starego szofera forda mondeo, co go zastawiyli policyjōny z jastrzymbskij drōgōwki przi ulicy Wielkopolskij. Pokŏzało sie, iże miyszkaniec Jastrzymbiŏ niy posiadoł uprawniyń do kerowaniŏ, a w przeszłości bōł już moc razy kŏrany za jazdã na fleku. Ô jego dalszym losie uzdŏ prokuratōr i gyricht.
Zarŏz po pōłnocy policyjōny z wydziału ruchu drōgowego jastrzymbskij kōmyndy na ul. Wielkopolskij zastawiyli szofera forda mondeo. Pokŏzało sie, iże 46 lata stary chop bōł ôżarty. Podszukowanie trzyźwości wykŏzało u niego blisko 2,5 promila alkoholu w ôrganiźmie. Pōnadto miyszkaniec Jastrzymbiŏ niy posiadoł uprawniyń do kerowaniŏ, a w przeszłości bōł już wielokrotnie kŏrany za jazdã na fleku. Ô jego dalszym losie uzdŏ prokuratōr i gyricht.
Zdrzōdło: KMP Jastrzymbie


text:
-
Jerzy Ciekański i Adam Milde wygrali I Gorzowskie 3PL
Kategoria: Turnieje w Polsce - Pozostałe turnieje / 16 Lipca 2019
Jerzy Ciekański (Wola Wiązowa) i Adam Milde (Gorzów Śląski) wygrali pierwszy turniej z cyklu Gorzowskie 3PL w tenisie stołowym. Zawody rozegrano w Gorzowie Śląskim.
Tagi: Gorzów Śląski, Jerzy Ciekański, Adam Milde
-
Leszek Piotrowski, Jerzy Ciekański i Adam Milde wygrali IV GP Gorzowa Śląskiego
Kategoria: Turnieje w Polsce - Pozostałe turnieje / 14 Grudnia 2017
Leszek Piotrowski, Jerzy Ciekański i Adam Milde wygrali czwarty turniej z serii Grand Prix Gorzowa Śląskiego w tenisie stołowym.
Tagi: Gorzów Śląski, Jerzy Ciekański, Adam Milde, Leszek Piotrowski
-
Leszek Piotrowski, Jerzy Ciekański i Adam Milde wygrali II GP Gorzowa Śląskiego
Kategoria: Turnieje w Polsce - Pozostałe turnieje / 20 Października 2017
Leszek Piotrowski, Jerzy Ciekański i Adam Milde wygrali drugi turniej z cyklu XII Grand Prix Gorzowa Śląskiego w tenisie stołowym.
Tagi: Gorzów Śląski, Jerzy Ciekański, Adam Milde, Leszek Piotrowski
-
Leszek Janeczek, Adam Milde i Waldemar Józala wygrali 2. Gorzowskie 3PL
Kategoria: Turnieje w Polsce - Pozostałe turnieje / 15 Sierpnia 2017
Leszek Janeczek, Adam Milde i Waldemar Józala wygrali drugi turniej z cyklu Gorzowskie 3PL w tenisie stołowym.
Tagi: Waldemar Józala, Gorzów Śląski, Adam Milde, Leszek Janeczek, Gorzowskie 3PL


text:
Michałska cyrkej
Michałska cyrkej (němsce Michaeliskirche) je cyrkwinski twar w Budyskim starym měsće. Steji blisko Stareje wodarnje při juhozapadnej kromje skalneho platowa wysoko nad Sprjewju, na kotrymž je so natwariło srjedźowěkowske stare město. Naměsto mjez cyrkwju, Starej wodarnju kaž tež mjez nutřkownej a wonkownej měšćanskej murju mjenuje so Serbski kěrchow. Ansambl z Michałskeje cyrkwje a Stareje wodarnje je symbol města Budyšina a jedyn z najwoblubowanišich motiwow w sakskim turistiskim wabjenju.
Nastaće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za čas Husitiskich wójnow je so Budyšin w lěće 1429 ze zapadneho směra woblěhował. Tute městno bě jedne z najsłabšich w měšćanskim wobhrodźenju, dokelž skićeše platow před tehdyšej měšćanskej murju – potajkim dźensniši Serbski kěrchow – nadběhowarjam přihódne stejišćo. Při najsylnišim nadběhu jewi so po ludowej powědce arcyjandźel Michał na njebjesach a pomó Budyšanam w boju přećiwo Husitam, tak zo móžachu jich wotwobarać. K dźakej natwarichu Budyšenjo swjatemu Michałej pozdźišo kapałku na tutym městnje. Měšćanska murja bu přepołožena, tak zo wopřijima dźensa tež Serbski kěrchow z cyrkwju.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Michałska kapałka naspomni so prěni raz w lěće 1473 a předstaji wuchodny dźěl dźensnišeho twarjenja. 1495 natwari so 45 metrow wysoka wěža při južnym boku a cyrkwinsku łódź při zapadnym. Wokoło 1520 běštej wjelb a třěcha dotwarjenej. Wot toho časa rěka twarjenje Michałska cyrkej. Po reformaciji a přichadźe protestantizma w Hornjej Łužicy so cyrkej přez 99 lět za Bože słužby wjace njewužiwaše. Hakle w lěću 1619 bu w Čěskim kralestwje, ke kotremuž Budyšin tehdy słušeše, tež ewangelska Boža słužba w serbskej rěči dowolena. Tak zarjadowa Budyska měšćanska rada Michałsku cyrkej jako wosadnu cyrkej za ewangelskich Serbow z města a Budyskeje wokoliny, mjeztym zo přisłušachu němscy protestanća wosadźe swj. Pětra. W septembrje 1619 wotměchu so w Michałskej cyrkwi prěnje serbske kemše.
Při wulkim měšćanskim wohnju lěta 1634 bu cyrkej jenož mało wobškodźena, hačrunjež składowachu w cyrkwi wokoło pjeć tonow třělneho pulwra a hačrunjež cyrkwinska třěcha wupali. Jako jedne z mało twarjenjow přetra Michałska cyrkej woheń a słužeše potom wěsty čas jako Boži dom Pětroweje wosady, dokelž bě Tachantska cyrkej zničena.
W cyrkwi nadeńdu so wot Stöckela a Kanderbacha wuhotowany wołtar z lěta 1693 a w nazymje 1784 poswjećene pišćele. Při přetwarje 1892 natwarichu so empory; južne wokna buchu zatwarjene a schodźišća při wonkownym boku přitwarjene. Nimo toho zatwarichu so tež nowe pišćele firmy Eule z Budyšina a tři nowe zwony.
W 19. a spočatk 20. lětstotka měješe wosada tež Michałsku šulu za ewangelske dźěći w swojim wobsydstwje. Michałska cyrkej njeměješe dla njedosahaceje płoniny kěrchowa swójske pohrjebnišćo při cyrkwi, ale wosrjedź Tuchorskeho kěrchowa na wuchodźe nutřkowneho města. Serbski kěrchow bě dźěl wažneho wobchadneho zwiska mjez Sprjewinym dołom a Hłownym torhošćom, tak zo njemóžachu jón wužiwać za swójske potrjeby.
W běhu bitwy wo Budyšin w poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny kónc apryla 1945 wupali hawba wěže, zwón z lěta 1929 bu pak wobchowany a zazwoni jako jeničke w cyłym měsće nowe lěto 1946. Při renowaciskich dźěłach mjez 1964 a 1976 buchu nimale wšě přitwarjenja z lěta 1892 zaso wottorhane a tež južne wokna so zaso wotkrychu. 1992 dósta cyrkej nowe zwony a wot 2005 saněrowaše so fasada.
Před cyrkwju steji kamjentny pomnik za serbskich ewangelskich prócowarjow, kotryž bu składnostnje 400. narodnin Martina Luthera w lěće 1983 postajeny. Farski dom nadeńdźe so napřećo cyrkwje.
Wosada[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Do Michałskeje wosady słušeja ewangelscy wěriwi z cyłkownje 34 něhdy serbskich wsow w Budyskej wokolinje, kaž na přikład z Dobruše, Słoneje Boršće, Wulkeho Wjelkowa, Chelna, Delnjeje Kiny abo Jenkec.
Hač do lěta 1836, potajkim dlěje hač 200 lět, bě Michałska wosada ryzy serbska. Potom zawjedźechu so krok po kroku tež němske kemše, kiž wotměwachu so spočatnje jónu wob měsac, pozdźišo dwójce a trójce. Dźensa maja hišće jónu wob měsac Božu słužbu w serbskej rěči.[1]
Znaći serbscy fararjo běchu Jan Ast (1690–1733), Jan Gotthold Běmar (1745–55), Handrij Lubjenski (1827–31), Hendrich Awgust Krygar (1832–1840), Arnošt Bohuwěr Jakub (1832–54), Korla Awgust Kalich (1881–95) a Pawoł Božidar Kapler (1927–41).[2] Tuchwilny farar je Andreas Höhne a serbski superintendent Jan Malink.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Mahling (wud.): St. Michael Bautzen. Kirche, Gemeinde, Dörfer. Bautzen 2019, ISBN 978-3-7420-2559-3
- Cornelius Gurlitt: Die Michaeliskirche. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 33. Zwjazk: Bautzen (Stadt). C. C. Meinhold, Dresden 1909, str. 69–76. (wobšěrne wopisanje)
- Christine Seele, Siegfried Seifert, Jürgen Matschie: Bautzen und seine Kirchen. Ein kleiner ökumenischer Kirchenführer. Leipzig 1996, ISBN 3-7462-1118-2, str. 41–44.
- Johannes Mahling: Kirchen zwischen Königsbrück und Weißenberg. Lusatia-Verlag, Bautzen 2011, str. 22–23 ISBN 978-3-936758-75-7
- Jan Malink: Michałska cyrkej w Budyšinje. W: Protyce 2009, str. 53–55.
- Trudla Malinkowa: Na serbskich slědach po Budyskej Michałskej wosadźe: Serbske napisy w Božim domje. W: PB 1/2019, str. 6
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Kołojězba po wosadźe Michałskeje cyrkwje. W: Serbskich Nowinach dnja 25. měrca 2019, str. 2
- ↑ Pawoł Albert: Michałska cyrkej, wosadna cyrkej za ewangelskich Serbow. W: Pomhaj Bóh čo. 6/1976, str. 2sl.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bart | Bukecy | Budestecy | Budyšink | Budyšin, swj. Pětr | Budyšin, swj. Michał | Halštrow | Hodźij | Horni Wujězd | Hrodźišćo | Hućina | Huska | Chwaćicy | Klukš | Korzym | Kotecy | Kumwałd | Łupoj | Malešecy | Minakał | Njeswačidło | Palow | Porchow | Poršicy | Protecy | Rakecy | Smělna | Smječkecy | Wjelećin | Wóslink | Załom


text:
Uodra
Ôdra[1] (czes. a pol.: Odra, mjym.: Oder, dolnośl. Uder) to je rzyka we Postrzodkowyj Ojropje. Płyńe bez Czesko Republika, Polsko a Mjymcy. Mo 854 km dugośći a 118 861 km² wjyrchu śćykańo. Wypływo na wschodzie Czech na wysokości 634 myjter n.p.m. W dorzyczu uodry je 7 elektrownia wodna[2].
Przi uodrze sōm take mjasta jak: Ostrawa we Czechach i Uopole, Wrocław i Szczecin we Polsce[2].
Wojewōdztwa przez jake płyńe to[2]:
- Wojewōdztwo ślōnske;
- Wojewōdztwo ôpolske;
- Wojewōdztwo dolnoślōnske;
- Wojewōdztwo lubuske;
- Wojewůdztwo zachodńopōmorske
Przipisy


text:
ST Nadrózna Hrabowka
– ST Marijina hwězda 0:2 (0:1)
Zestawa hosći: Matik – Wróbl, Šołta, Rab, Hawš, Peschmann (75. Melnyk), Eldor (67. Winkler), Pjetaš, Cyž, Pakoßnick, Schmidt (75. Čornak)
Dołha a wosebje wuspěšna sezona so tež za Pančičanskich koparjow pomału nachila. Na předposlednim hrajnym dnju steješe partija w Nadróznej Hrabowce na programje. Dobyće ST Marijineje hwězdy bě zasłužene, ale tež zbožowne. W prěnich mjeńšinach so wjele naspomnjenjahódneho njesta. Po 20 hratych mjeńšinach posłuži Christoph Cyž něhdźe 18 metrow před wrotami Feliksa Pjetaša, kiž bul hišće raz prěki połoži, město toho zo by sam wotzamknył. Eric Schwabe chcyše tomu zadźěwać a kopny sej hrajny nastroj k 0:1 njezbožownje do swójskich wrotow. Spěšny konter domjacych wujasni wrotar Dawid Matik z jara dobrej akciju. Nimale z wothwizdanjom prěnjeho połčasa móhł Ali Eldor za Pančicy zwyšić. Po přihrawce Jakoba Pakoßnicka pak kopny wón kulowatu kožu ze zdalenosće třoch metrow nimo wrotow.


text:
Trjebaja lětdźesatki, zo móhli ćeže wodoweho hospodarstwa přewinyć
Choćebuz (dpa/SN). Z prašenjemi wodarstwa w zwisku z wudobywanjom brunicy zaběrachu so minjeny pjatk fachowcy a politikarjo na prěnjej konferency pod hesłom „hórnistwo, woda a klima“. Zarjadowanje přewjedłoj stej Braniborska techniska uniwersita Choćebuz-Zły Komorow a towarstwo Wodowy cluster Łužica. „Strukturna změna budźe jenož wuspěšna, jelizo prašenja wodu nastupajo rozrisamy“, zwurazni předsyda mjenowaneho towarstwa Ingolf Arnold. Wón so hižo 40 lět z naležnosću zaběra. Po jeho słowach je na zakładźe hórnistwa hižo dlěje hač 100 lět dnowna woda do Sprjewje běžała, štož ma so zakónčenja brunicoweho zmilinjenja dla změnić. Přiwšěm je woda za pjelnjenje pohórnistwowych jězorow trěbna. Klimoweje změny dla pak dale wjace wody z rěki wustudnje. „Sprjewja wobleče sej po hórnistwje zaso swój přirodny šat, kotryž pak budźe ćeńši“, Arnold situaciju wopisa, skedźbnjejo na wodowy deficit něhdźe šěsć milionow kubiknych metrow wody, kotrež su trěbne.


text:
Viktoriaska kupa
Viktoriaska kupa (jendźelsce Victoria Island) je kupa w Arktiskim oceanje, kotraž słuša do Kanady. Wona je z přestrjenju wot 217.291 km² dźewjata najwjetša kupa na swěće a druha najwjetša w Kanadźe, ma pak jenož něhdźe 1.900 wobydlerjow a słuša tuž k najmjenje wobsydlenym kónčinam zemje. Wjetša wuchodna połojca słuša k prowincy Nunavut, mjeńši zapadny dźěl k Sewjerozapadnym teritorijam.
Kupa nadeńdźe so před sewjernym přibrjohom kanadiskeje twjerdźe, wot kotrejež ju wuski mórski přeliw dźěli. Na cyłej kupje stej jenož dwě sydlišći, a to Cambridge Bay při južnym pobrjoze z 1500 wobydlerjemi a Ulukhaktok (prjedy Holman, 400 wobydlerjow) na zapadźe kupy.
Kupa je so po britiskej kralowni Viktoriji pomjenowała.


text:
Nacionalsocializm
Nacionalsocializm (prěnjotnje němsce Nationalsozialismus, tež krótko nacizm) je njedemokratiska, antikomunistiska a antisemitiska kaž tež antisłowjanska ideologija; swětonahlad, kotryž bu załoženy wot Adolfa Hitlera a jeho „Nacionalsocialistiskeje němskeje dźěłaćerskeje strony“ (NSDAP) w dobje Weimarskeje republiki. Ideologija płaći jako hłowna přičina Druheje swětoweje wójny a bě tež z politiskej přičinu wjele złóstnistwow Třećeho reicha, na přikład holokawsta.
Dźensa stej nacizm a jeho propagacija w mnohich, wosebje europskich, statach zakazanej.
Wobdźěłać
30. januara 1933 pomjenowa mócnarski prezident Paul von Hindenburg Adolfa Hitlera za mócnarskeho kanclera Němskeje. Wotnětka steještej Hitler a jeho strona NSDAP na mocy. Za swoje mócnarstwo wudźěłaše sej ideologiju, hdźež definowachu so předstawy Hitlera za jeho lud. Wobstatki ideologije běchu wjednikowy princip, ludowa zhromadnosć (Volksgemeinschaft), žiwjenski rum, rasizm kaž tež antisemitizm a fašizm.
Typiske přiznamjo fašizma běše antidemokratiska, antiparlamentariska, antiliberalna a antimarxistika ideologija. Tak steještaj militarizm a bój w srjedźišću a pokazaštaj symbol za móc. Z towaršnosće so njewuzamknychu jenož dźěłarnistwa, ale tež rasowe, narodne a nabožne mjeńšiny. Zaměr běše wutworjenje moderneje diktatury, hdźež dóńdźe k zběhnjenju wšitkich swobodow, to rěka, demokratija njehraješe hižo žanu rolu. Wuwiće industrielneje mocy dyrbješe so wosebje spěchować.
Wjednikowy princip běše zakład fašistiskich statow. Dźělenje mocy wjednik njeznaješe a tak běše wón sam de facto hłowa legislatiwy, eksekutiwy a judikatiwy. Cyły lud běše jemu podrjadowany, opozicija běše zakazana.
Hitlerowa ideologija wobsahowaše tež „rozšěrjenje žiwjenskeho ruma“, wosebje na kóšty słowjanskich a židowskich wobydlerjow srjedźneje a wuchodneje Europy. Zaměr jeho politiki běše postup do wulkomocy. Zo bychu nacionalsocialisća zaměr docpěli, skutkowachu jara agresiwnje z namocu a naposledk tež z wójnu we wonkownej politice. Rasizm běše dźěl teritorialneje ideologije.
Rasizm běše jedyn z najwažnišich aspektow swětonahlada nacionalsocialistow. Narod wjazaše pječa jednotnu „rasu“. Kultura a stawizny njeměještej wulki woznam, steještej w pozadku. Jenička rasa, kiž běše ke kulturje kmana a kotraž dyrbješe so mócne rozmnožić, běše „ariska“. Předewšěm poćahowaše so Hitler na socialdarwinizm, tak zo so słabi wot mócnych potłóčachu, doniž so njezhubichu. Při tym so duchowne, nabožne a moraliske aspekty njewobkedźbowachu. Nadawk běše stworjenje žiwjenskeho ruma za arisku knjejsku rasu w srjedźnej Europje. Při tym wobhladowachu so Słowjenjo, ale wosebje Židźa jako „ariskej rasy“ podrjadowani. Woni wobsadźichu „přirodny“ žiwjenski rum na wuchodźe, kiž běše po měnjenju nacionalsocializma za Němsku postajeny.
Jadro swětonahlada nacionalsocialistow běše ludowa zhromadnosć. Wona běše postajena přez němsku krej. Štóž njewotpowědowaše rasowym, moraliskim abo politiskim předstajenjam knježacych, so z towaršnosće wuzamkny a so tak jako škódnik woznamjenješe a přesćěhowaše. Wosebje potrjecheni běchu Židźa.
Wuskutki na SerbowWobdźěłać
Zakazy a přesćěhowanjeWobdźěłać
W lěće 1933 so Serbska ludowa rada, Łužiska ludowa strona, kaž tež wjacore serbske towarstwa zakazachu abo rozpušćichu. Wudawanje serbskich nowin so w aprylu na chwilu zastaji, wažne serbske wosobiny kaž na přikład Jan Cyž so zajachu a tež prěni serbscy wučerjo, kaž na přikład Jan Meškank, so hižo z Łužicy wupokazachu.
Po mjezynarodnych protestach přećiwo potłóčenju Serbow wotmě so najprjedy korektura kursa. Wotnětka spytachu nacionalsocialisća Serbow za sebje zdobyć a do swojich strukturow integrować. Zaměr běše přenjesenje nacionalsocialistiskich strukturow do Domowiny (narodna organizacija Serbow).
Wot lěta 1936 so mjena wjeskow germanizowachu abo samo přemjenowachu, prezentowanje serbskeje chorhoje a spěwanje serbskeje hymny so zakaza.
Dla jeje spjećowanja k schwalenju nowych wustawkow, kotrež běchu wot nutřkowneho ministerstwa naćisnjene, so 1937 tež dźěławosć Domowiny zakaza. Sćěh běše zakaz serbskeje wučby w šulach, wudawanje serbskich nowin a wotstronjeje serbskich zjawnych popisanjow. Dalši wučerjo a tež duchowni buchu z Łužicy do němskorěčnych kónčin přesadźeni.
Šulske kubłanjeWobdźěłać
Jako nacionalsocialisća móc přewzachu, njebě žadyn z ideologiskich principijow wotwodźeny koncept za šulsku politiku předwidźany. Kubłanski zaměr Adolfa Hitlera běše kubłanje čłowjeka k nacionalsocialistej. Tuž steješe předmjet němčina w srjedźišću. Předmjet serbšćina přepołoži so do njepřihódnych časow do popołdnja. Někotre šule so přez zapřimnjenje regionalnych šulskich a zarjadniskich hamtow serbšćiny wzdachu. W někotrych padach so wona tež zakaza. Wosebje potrjechene běchu šule, hdźež ležeše podźěl serbskich šulerjow nad 50 procentami. Tute so jako němske kubłanske zarjadnišća deklarowachu.
Zarjadam běše jasnje, zo dóńdźe wosebje w katolskim dźělu serbskeho kraja k protestam ze stron wučerjow, duchownych a luda, jeli so serbšćina redukuje abo wotstroni. Tuž spytachu serbskich wučerjow přez wšelake hroženja znjeměrnić.
Serbscy katolscy wučerjo so wot zastupjerjow režima kontrolowachu. Předewšěm žadaše so bjezwuwzaćnje wužiwanje němskeje rěče. Zo by so nacionalsocialistiska ideologija tež w katolskej kónčinje tak spěšnje kaž móžno přesadźiła, běše rozpušćenje serbskeje katolskeje wučerskeje organizacije a přesadźenje serbskich wučerjow zwonka Łužicy planowane. Dla njekatolskich a němskich wučerjow na serbskich šulach protestowachu starši, tola bjez wuspěcha.
Zwěsćeny bu tohorunja njedostatk dwurěčnych wučerjow při wukubłanju. Kultusowe ministerstwo so spjećowaše, serbskich kandidatow za studij pedagogiki přiwzać. Młodźi serbscy wučerjo so hnydom do němskich šulow, zwonka dwurěčneho regiona, přistajichu.
1934 zwěsći Domowina, zo běchu na serbskich šulach přewažnje němscy wučerjo. Pawoł Nedo, předsyda Domowiny, zasadźeše so wosebje k wukubłanju serbskich wučerjow, tola bjez wuspěcha. W lěće 1935 přiběraše deficit serbskich wučerjow.
W lěće 1935 dóstachu třo absolwenća wučerstwa dźěłowe městno, a to w Lipsku, Werdauwje resp. Kamjenicy.
Wot lěta 1937 so serbscy wučerjo dale do němskich šulow přesadźichu, tak zo bě wot lěta 1938 jenož hišće jedyn serbski zastupjer na serbskej šuli. Mjez 1933 a 1937 so něhdźe 30 serbskich wučerjow přesadźichu resp. pensionowachu. Swobodne městna so tak přez němskich pedagogow wobsadźichu.
W lěće 1938 wuda so nowy šulski zakoń, hdźež njebě předmjet serbšćina hižo předwidźany.
W zjawnosći so rěč zakonsce njezakaza, dyrbješe so pak wobmjezować. Serbske materialije, čitanki a spěwniki so sćazachu. Nimo toho skutkowaše SA tež z namocu, tak zo roztorhachu samo serbske knihi. Wučerjo so sylnišo kontrolowachu, hač wužiwachu serbsku rěč. Hač do 1938 so wšitke serbske šulske wjednicy wupowědźichu. Serbscy wučerjo stejachu pod kontrolu Gestapo. Podhladni wučerjo móžachu so samo dla nadměrneho wužiwanja serbskeje rěče před sudnistwom pruwować.
WotkazWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
- Berg, Rudolf, et al. (2001): Kursbuch Geschichte - Sachsen. Berlin: Cornelson Verlag/Volk und Wissen.
- Lanzinner, Maximilian (2015): Buchnerowy koleg stawizny 11. wudaće za Saksku. Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina.
- Pastor, Thomas (1997): Die rechtliche Stellung der Sorben in Deutschland. Budyšin: Domowina-Verlag.
- Pech, Edmund (2003): Auswirkungen des Nationalsozialismus auf die Volksschulen in den "wendischen und gemischtsprachigen Gebieten" in Sachsen. W: Lětopisu 2/2003, str. 3–21. Přistupne na stronach Serbskeho instituta (pdf), wotwołane 5. februara 2021.


text:
Sudety
Sudety (němsce Sudeten, pólsce Sudety) su dołhi horinski rjećaz mjez Čechami w juhu a Šleskej w sewjeru, kotryž zwjazuje Rudne horiny na zapadźe z Karpatami na wuchodźe. Wone su dźěl Čěskich namjeznych horin, kiž wobdawaja Čechi na třoch bokach. Přez horinski hrjebjeń běži čěsko-pólska mjeza. Sudety wobsteja z wjacorych masiwow, z kotrychž su Kyrkonoše a Worjołske horiny najmarkantniše. Najwyši wjeršk Sudetow je Sněžka (1603 metrow) w Kyrkonošach.
Cyłkowny rjećaz je něhdźe 310 kilometrow dołhi a mjez 30 a 50 km šěroki.
Na spadki bohate Sudety su dźěl hłowneho wódneho rozwoda w Europje mjez Sewjernym a Baltiskim morjom. Najwažnišej ze Sudetow pochadźacej rěce stej Łobjo a Wódra. Juhowuchodny dźěl Sudetow wotwódnja přez Morawu a Dunaj do Čorneho morja.
Rozrjadowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sudety wobsteja z třoch wotrězkow:
- Zapadne Sudety su najzapadniši dźěl horinskeho rjećaza a nadeńdu so we Łužicy, Čěskej a Pólskej. Najwyša hora je Sněžka (1603 m). Na samym zapadźe Sudetow leža Zapadołužiska pahórčina, Łužiske hory (Hornjołužiska pahórčina) a Łužiske horiny ze Žitawskimi horinami. Mjez Łužiskimi horinami a Kyrkonošemi leža Jizerske horiny.
- Srjedźne Sudety su dźěl rjećaza wokoło města Wałbrzych w Delnjej Šleskej. Tam namakaja so wuznamne łožišća kamjentneho wuhla. Najwyša hora je Velká Deštná (1115 m) w čěskich Worjołskich horinach. K Srjedźnym Sudetam słušeja tež Sowjace horiny.
- Wuchodne Sudety (čěsce Jeseníky) su dźělne horiny w Šleskej a Morawsko-Šleskej. Jich najwyši wjeršk je Praděd (němsce Altvater) w horinach Hrubý Jeseník z 1492 metrami.


text:
„Niebiescy” zagrali dobry szpil i do szczynścia brakło ino tora. Trza jednak szanować tyn rymis i fest ważny punkt kiery utrzimuje Ruch we bezpiecznyj przewodze nad trzecim placem. Po szpilu mômy zapis konferyncji prasowyj po naszymu:
Daniel Myśliwiec: „Nôjbarzij łogólnie, to jakbymy ściōngli te emblymaty ze band tego sztadionu to powiedzielibymy, że to niy bōł szpil II ligi, ino jakijś ligi wyżyj. Na pywno niy jestech zadowolony ze nôszej piyrwszyj połowy. We drugij wlyźlimy na nôsze normalne łobroty. Mielimy pora sytuacji i ciesza sie, że tyn szpil tak wyglondoł i moga pedzieć, że tyn szpil bôł jednym ze nôjlepszych jak nie nôjlepszy we naszym wykonaniu. Mômy nadzieja, że we rywanżu bydymy barzij skuteczni i wygrômy”.
Jarosław Skrobacz: „Myśla, że tyn wynik, 0:0 absolutnie niy łoddaje tego co sie działo na szpilplacu. Gralimy u siã i bardzo chcielimy tyn szpil wygrać. Byliśmy nastawiyni, coby zaatakować i wybić Stali argumenty. Piyrwszo połowa bōła dobro we nôszym wykonaniu i wiadomo, że stracilimy srogo sił, i ta drugo połowa z poczôntku niy bôła nôjlepszo. Dobra interwencjo tormana uratowała nôs przed sfalonym. Nôsze zmiany spowodowały, że ta gra niy bōła już tak płynno jak wcześnij. Wiedzielimy ło Stali wszystko i dzisioj zagrali bardzo dobrze w defensywie. Nôsze szczały bōły na tyle słabe, że torman gości je wyłapôł i mômy 0:0. Zapisujymy punkt kery szanujemy”.
własne


text:
Ten mały princ
Ten mały princ, francojšćina: Le Petit Prince, su nejwěcej cytane francojske knigły na swěśe. Spisał jo je francojski pilot a spisowaśel Antoine de Saint-Exupéry. Wóni su byli do wěcej ako 170 rěcow pśełožone.
Knigły su w lěśe 1943 nastali – za cas Drugeje swětoweje wójny – pó tom až jo Saint-Exupéry do USA emigrěrował. Tam jo se prědny raz w New Yorku pśedstajił. W lěśe 1950 jo nimski pśełožk wujšeł. Original wopśimjejo žedne pisane akwarele, kenž awtor sam jo kreslił.
Jolic wobglědujoš se knigły zwjeršnje, móžoš měniś, až jadnaju se how wó jadnore źiśece knigły. Ale wopšawdu namakajoš w njej wótegrona na pšašanja za zmysłom žywjenja a k póšěgoju mjaz luźimi – knigły su pótakem filozofiski spis.
W oktobrje 2006 jo prědny pśełožk do serbšćiny wujšeł. Claudia Knoblochec jo je pśestajiła do górnoserbšćiny. Toś te knigły su teke k dostaśu w pśełožku do dolnoserbšćiny. Knigły jo pśestajił Pětš Janaš w 2010.


text:
Kamjenc (SN/MWj). Štóž je sej za nowe lěto předewzał, swojemu ćěłu něšto dobre popřeć a přiwšěm kaž asket žiwy njebyć, za toho je snano Kamjenski čajowy kontor na Budyskej dróze prawa adresa. Tam mjenujcy Kralec mandźelskaj Petra a Joachim ze Smjerdźaceje mjeztym hižo wosom lět najwšelakoriše čaje z cyłeho swěta poskićataj a swojich kupcow tež serbsce poradźujetaj. Tehdy bě wjelelětna mějićelka na wuměnk šła, a Kralec mandźelskaj staj wobchod přewzałoj.
Dźensa drje poskićujetaj wonaj tež oliwowe wolije, palency, whisky, rum a słódčizny, čaj pak je hłowny wobstatk jeju předewzaća. Paleta je přewšo wobšěrna a hodźi so jeno ćežko zjimać. Něhdźe 200 družin čajow je w Kamjencu w poskitku. Wone pochadźeja z Nepala, Japanskeje a Chiny runje tak kaž z Afriki a Južneje Ameriki. Tež zelowe a płodowe čaje z Europy a zdźěla z Němskeje w jednotliwych tyzach na polcach wuhladaš.


text:
Rajza po Ziymi Raciborskij
Niýdaleko ôd nos, wele cyrklujůncyj Ôdry leży piykny a tajymniczy land zmianowany Ziymiům Raciborskům. We tym landzie poradzi sie snojś mocka kościołůw ze szerwůnyj fercki a downe palace. Je to land, we kerym stykajům sie roztomajte granice. Sam poradzi sie poczuć historyjo we kożdyj małyj nawet ceście abo na ściyżkach we lesie. Sam we parkach poradzi sie czowiek wyciszyć a choć trocha dychnyć.
Te rejůny to interesantne miyjsce na rajza ze historyjům Ślůnska a noturům we tle. Beztuż zobejrzcie sie, kaj werci sie być we Ziymi Raciborskij.
1. Palac Eichendorffa we Łubowicach
Joseph von Eichendorff – znany, wybitny ślůnski poeta a pisorz. To tukej prziszoł na świot, tukej przeżůł swoje piyrsze lata. Wele tego, co uostało ze Pałacu Eichendorffůw, uozciůngo sie piykny park. Przi szpacerowaniu po nim przełazi sie 200 letniům alejům grabowům ai mijo stowek ze szykownům sztucznům wysypkům. Werci sie tyż pamiyntać, coby po drůdze wlyź do Izby Pamiynci Poety.
2. Pałac we Wojnowicach
Downo rezydyncjo Johanna Karla Christiana Kuh, szpecjalisty chirurga, kery ôd poczůntku zrobiůł sam klinika chirurgiczno. Mało kej sie zdarzo, coby downe palace zachowały sie ôd wojny we takim dobrym stanie. Tyn mioł tyla szczyńscio, a dziynka tymu teroźnie mogymy podziwiać łůnego szykowny wyglůnd. Rajn poradzi sie wlyź do Muzeum Downyj Wsi, na wizualno lekcjo historie czeko na kożdego. Co interesant, niý ýno bajtle, abo młodziyż, ale tyż mocka starzikůw niý zno juże hołdy ze tych rzeczy, kere sům sam wystowiůne. Beztuż tym barzi werci sie je zwiydzić, a poznać trocha historie dnio codziynnego miynkszańcůw Wojnowic, kerzi te ekspůnaty ôddowali ze swojich haupůw. A po Muzeum szpacyr we Parku wele Pałacu.
3. Muzeum Kowolstwa we Biyńkowicach
Krům barokowego kościoła, starego młyna ai sypanio, werci sie we Biyńkowicach nadwiydzić Muzeum Kowolstwa. Tak po prowdzie te muzeum to staro kowolnia, kero ôd downa klůdzůno je bez familio Sochůw. Sztartnůł ja we 1702 roku Jan Socha. Potyn ze zamiłowanio bez nostympne storocza kludzili ja dalij potůmne. Kej wejrzymy rajn, to poradzymy tam uoboczyć, jak kejsik wyglůndała robota kowola ai łůnego sprzynt. Przi tymu poradzi sie posuchać interesantnyj ôsprowki ô historyji Kowolnie ai piyrszym jeij kowolu.
4. Zůmek Piastowski we Ratiborze
Ô zůmku bůło juże wiadůmo ôd IX storoczo, kej to anůnimowy skryba wspůmnioł ô grodzie Golynżycůw. Niýskorzi zůmek we włodaniu mieli roztoliczne ksiůnżynta a hercogi tyj ziymie. Po wojnie uostoł łůn znajcjůnalizowany, jak hołda inkszych rzeczy. Na szczynściý we 2009 udało sie go wyrychtować. Dziynka tymu mogymy teroźnie podziwiać tyn szykowny zůmek. Przi tymu werci sie wlyź a pouoglůndać roztoliczne interesantne wystowki. Kej zaś sie zmachocie, wlyźcie sie na chwila do starego browaru, kaj poradzicie sie napić, abo skosztować choć trocha biyru warzůnego sam ôd XVI storoczo.
5. Muzeum we Ratiborze
Jednym ze nojstarszych a nojbogatszych we ekspůnaty muzeůw na Ślůnsku je te ze Ratibora. Sbajslowane łůne uostało we piyrszych latach XX storoczo we ôpuszczůnym stawiyniu sakralnym. Ôd tego czosu prezyntuje materialne a niýmaterialne kultůr dziydzictwo ratiborskigo landu ai cołkigo Ślůnska. Teroźnie wystowki sům juże we 3 stawiyniach muzeum. We zbiorach poradzi sie snojś perełki historyczne, artistyczne, te swiůnzane ze samym Ratiborym, ale tyż i Ślůnskym. Co interesant sbajslowano sam uostała nawet ekspozycjo mumie egipskij wroz ze kartonażym a zarkofagami.
6. Zobytkowo Sztela Klajnbanki we Rudach
Bana do Rud Wielkich zajechała 25 marca 1899. Wtedy to napoczła jeździć tam klajnbanka, kero leciała ôd Gliwic bez Niýborowice, furt aże do Ratibora. Bezmaś we postrzodku tyj 51 kilometrowyj trasy postawiůno uostała sztela we Rudach Wielgich. Bůł to nojsrogszy banhof na cołkij tyj sztrece, kaj poradziůło sie snojś werksztele do naprowianio, glajzy postojowe ai wichajster do ôbrocanio cugůw. Sům banhof to stawiŷni dwusztokowe na planie prostokůnta ze pýwnicami a fiślům na dachu. Niýstety po wojnie dugo niszczoł, aż do czosu, kej wtoś postanowiůł go wyretować. Tyla szczyńscio, iże ôd poru lot dbo sie już ô ta zobytkowo sztela a bajsluje sam roztomajte turistik atrakcje, choby dejmy na to rajza klajnbankůw, abo tymatyczne wycieczki dlo zorganizowanych grup.
Zobytkowo Sztela Klajnbanki we Rudach
7. Rezerwat Przirody Łynżczok
Kej zaś chcecie sie trocha dychnyć ôd tyj historie, abo po prostu chcecie poszpacerować we kůntakcie ze noturům, to skierujcie sie do Rezerwata Przirody Łynżczok. Tyn kůnsek lasa, kery skuli swojego przirodniczo cynnego bogactwa flory a fauny stoł sie rezerwatym, noleży do nojsrogszych tego typu na Ślůnsku. Ku tymu podle ôszacowanio je łůn na piyrszym placu jak łazi ô liczba ptokůw, kere sie tam snojdzie. Na prowda gyfnie wyglůndajům tyż stowki, kere zrobiůne uostały sam bez Cystersůw miyndzy XIV a XV storoczym do hodowanio rybůw. Cynne wartości przirodnicze majům tyż stare aleje nagroblowe, kere sům sam ôd praje 300 lot. Kej zaś chcymy poznać trocha historie, to werci sie przyńś na dworek feštra, co snojdymy miyndzy stowkami Ligotniki a Brzezinioki na południu rezerwatu. Postawiůny łůn sam uostoł bez włościciela Babic wele 1783 roka.
8. Park Krajobrazowy „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich
Eli zaś zoleży Wům nojbarzi na kůntakcie ze przirodům, a cołki dziyń chcielibyście spyndzić na świyżym lufcie, styknie przejechać sie na Cysterske Kůmpozycje Krajobrazowe Rud Wielgich. Tyn Park Krajobrazowy uozciůngo sie miyndzy Gliwicami, Rybnikiym, Ratiborym a Kyndziyrzynym-Koźle. Nojcynniyjszy je sam rezerwat „Łynżczok” wele Ratibora, kaj je las łyngowy, aleja zobytkowych strůmůw a roztoliczne kolana Ôdry. Interesantne tyż moge być Arboretum Bramy Morawskij we Ratiboru, Pojeziyrze Palowicke ai magiczne place zmianowane „Głymbokie Doły” a „Kencerz”. Ze cołkům tům noturům wspůłdziało tyż kultůr kůmpleks zrobiůny bez Cystersůw, ôd kerych wziyno sie miano Parka. Skludzili łůni sie sam wele XIII storoczo a dziynka swoij maksymie: „rzykej a růb” zrobili sam na prowda dużo. Co interesant, przi cołkij tyj robocie mieli nojbarzi we zocy notura, a dziynka tymu stawiynia klasztorno-palacowe wroz ze pocysterskim kościołym ze XIII storoczo szykownie pasujům do cołkigo Parka Krajobrazowego.
Przeczytej po Polsku ->>
Wycieczka po Ziemi Raciborskiej
Niedaleko bo, w dolinie meandrującej Odry znajduje się przepiękna i tajemnicza kraina zwana Ziemią Raciborską. To kraina kościołów z czerwonej cegły, dawnych pałaców. Rejon, w którym zacierają się granice, gdzie historię Śląska czuć w każdej raciborskiej uliczce a leśne ścieżki i pałacowe parki pozwalają się wyciszyć i odpocząć.
Idealne miejsce na wypad, gdzie poznacie historię Śląska a jednocześnie odpoczniecie.Zobacznie jakie miejsca musicie uwzględnić w planie swojej wycieczki.
1. Ruiny pałacu Eichendorffa w Łubowicach
Miejsce urodzenia słynnego śląskiego poety i pisarza. To tu spędził swoje młodzieńcze życie. Warto poprzechadzać się po przypałacowym parku. Niezwykła tutaj jest 200 letnia aleja grabową oraz staw ze sztuczną wysepką. Będą w Łubowicach nie można zapomnieć również o wizycie w Izbie Pamięci Poety.
2. Pałac w Wojnowicach
Dawna rezydencja Johanna Karla Christiana Kuh, specjalisty chirurga, który od początku utworzył tam klinikę chirurgiczną. Dziś mimo wojennej zawieruchy pałac jako jeden z nielicznych cieszy się wspaniałym wyglądem. Funkcjonuje tam również „Muzeum Dawnej Wsi” – wizualna lekcja historii dla każdego. Nie tylko dzieci, ale i młodzież, a także wiele osób w starszym wieku, nie potrafią już nazwać ani określić przeznaczenia niektórych wystawionych przedmiotów, co tylko podkreśla słuszność pomysłu utrwalenia ich dla potomności. Naprawdę warto to wszystko zobaczyć. Wiele eksponatów to autentyczne sprzęty dawnych mieszkańców Wojnowic. Również pałacowy Park jest niezwykle zadbany.
3. Muzeum Kowalstwa w Bieńkowicach
Obok barokowego kościoła, starego młyna oraz spichlerza, warto w Bieńkowicach odwiedzić muzeum kowalstwa. To muzeum to zabytkowa kuźnia, którą prowadzi rodzina Sochów. Co ciekawe w 1702 roku kuźnię założył Jan Socha. Do dziś potomkowie rodu nie ukrywają swojego zamiłowania do sztuki kowalskiej. Warto wpisać to miejsce do planu wycieczki i zobaczyć jak niegdyś wyglądała praca oraz sprzęty kowala. Jednocześnie można wysłuchać ciekawej historii o pierwszym założycielu oraz o pracy w kuźni.
4. Zamek Piastowski w Raciborzu
Początki tego zamku sięgają IX wieku, kiedy to anonimowy skryba wzmiankuje o grodzie Golężyców. Później zamek zamieniał swoich właścicieli, stając się rezydencją wielu książąt i właścicieli tych ziemi. Po wojnie został on znacjonalizowany, jak większość tutejszych dóbr. Na szczęście w 2009 rok udało się wykonać gruntowną renowację zamku. Dzięki temu możemy go obecnie podziwiać w pełnej krasie. A warto tam zajrzeć ze względu na liczne atrakcje i możliwość zwiedzenia wielu ciekawych wystaw. Przy okazji warto też odwiedzić stary browar istniejący już w XVI wieku.
5. Muzeum w Raciborzu
Muzeum w Raciborzu jest jednym z najstarszych i najbogatszych w eksponaty muzeów na Śląsku. Powstało na początku XX wieku w opuszczonym budynku sakralnym. Przez wszystkie lata swojej działalności prezentowało i prezentuje dziedzictwo kulturowe materialne i niematerialne regionu raciborskiego i Śląska. Obecnie eksponaty znajdują się już w 3 budynkach muzeum. Za pomocą swoich zbiorów popularyzuje historię, sztukę, kulturę materialną we wszystkich jej aspektach, promując nie tylko instytucję, ale także Racibórz na terenie kraju i za granicą. Co ciekawe, zorganizowano tam również ekspozycję mumii egipskiej wraz z kartonażem i sarkofagami.
6. Zabytkowa Stacja Kolejki Wąskotorowej w Rudach
Kolej w Rudach Wielkich pojawiła się 25 marca 1899 roku. Oddano wówczas do użytku linię wąskotorową prowadzącą z Gliwic przez Nieborowice jako pierwszy etap projektu przewidującego doprowadzenie linii kolejowej aż do Raciborza. Niemal dokładnie w środku 51 kilometrowej trasy zlokalizowano stację w Rudach Wielkich, największą na całej linii. Znalazły się tam warsztaty naprawcze taboru, tory postojowe dla wagonów i lokomotyw, punkt obrządzania parowozów i trójkąt torowy do ich obracania. Główny budynek dworcowy to dwupiętrowy obiekt na planie prostokąta podpiwniczony z poddaszem. Powojenne zniszczenia długo czekały na odbudowę i przywrócenie blasku temu miejscu. Na szczęście od jakiegoś czasu stacja stała się atrakcją turystyczną, która oferuje wiele ciekawych atrakcji, jak np. przejazd kolejką, albo wycieczki tematyczne dla zorganizowanych grup.
7. Rezerwat Przyrody Łężczok
Gdy już zmęczycie się troszkę historią lub po prostu chcecie pospacerować ciesząc się pięknem natury, to skierujcie się do Rezerwatu Przyrody Łężczok. Ten kawałek lasu, który ze względu na swoje przyrodniczo cenne bogactwo flory i fauny, stał się rezerwatem, należy do największych tego typu na Śląsku. Dodatkowo szacuje się, że pod względem liczby gatunków ptaków, rezerwat dzierży palmę pierwszeństwa na Śląsku. Dużą atrakcją rezerwatu są również występujące na jego terenie stawy, które zostały założone do hodowli ryb przez rudzkich cystersów na przełomie XIV i XV wieku. Jedną z najcenniejszych wartości przyrodniczych rezerwatu są stare aleje nagroblowe powstałe co najmniej dwieście kilkadziesiąt lat temu. Na terenie Łężczoka znajduje się też jeden z obiektów zabytkowych gminy, wpisany do rejestru zabytków - dworek myśliwski usytuowany pomiędzy stawami Ligotnik i Brzeziniak, w południowej części rezerwatu. Został zbudowany przez właściciela dóbr Babice około 1783 roku.
8. Park Krajobrazowy „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”
Jeżeli cenicie przede wszystkim przyrodę i chcielibyście spędzić cały dzień na łonie natury, na pewno warto rozważyć Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich. Ten Park Krajobrazowy rozciąga się między miastami: Gliwice, Rybnik, Racibórz i Kędzierzyn Koźle. Najcenniejszym przyrodniczo obszarem jest rezerwat „Łężczok” w rejonie Raciborza, chroniący wielogatunkowy las łęgowy, aleję zabytkowych drzew oraz starorzecza Odry, będące miejscem lęgowym ptactwa. Z ciekawszych obszarów Parku wymienić można Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu, tzw. Pojezierze Palowickie oraz uroczyska „Głębokie Doły” i „Kencerz”. Obok naturalnych walorów przyrodniczych do szczególnych wartości obszaru należy krajobraz kulturowy, powstały w wyniku gospodarki pracowitych zakonników, cystersów, sprowadzonych na te ziemie w połowie XIII w. zespół klasztorno-pałacowy wraz z pocysterskim, XIII-wiecznym kościołem stanowi najcenniejszy zabytek parku.


text:
Bórze zaso piwo z Choćebuza
Choćebuz (SN). W delnjołužiskej metropoli změja snano bórze zaso swoje piwo. Tónle plan chce zwoprawdźić z Porynskeje pochadźacy 44lětny Olaf Wirths. Hižo dwě lěće bydli wón w Choćebuzu a pyta nětko wotpowědne twarjenje, zo móhł swoje plany zwoprawdźić. Wirths chce nimo mikropiwarnje a piwoweje bary tež tak mjenowany craftbeer a online předań na nohi stajić. „Choćebuz jako město piwa z tradiciju ma so na korjenje jeho warjenja dopomnić. Swójska piwowa marka ma nastać a so wuspěšnje a dołhodobnje w regionje zaměstnić“, zjima přichodny piwarc swoje wotmysły.
Šok za łužiske komuny


text:
Seoul
Seoul[1] (korejsce 서울) je hłowne a najwjetše město Južneje Koreje. Ma někak dźesać milionow wobydlerjow a přestrjeń 605 km². We wokolinje stolicy bydli na 25 milionow wobydlerjow a tuž połojca južnokorejskeje ludnosće.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hižo wot 18 do Chrystusa hač do lěta 475 bě Seoul ze stolicu historiskeho kralestwa Baekje. Wot 1394 do 1910 bě potom hłowne město mócnarstwow Joseon a Wulka Koreja. Wot lěta 1945 je stolica Južneje Koreje. Oficielnje (de jure) měješe hač do lěta 1972 tež Sewjerna Koreja Seoul jako stolicu, doniž so tamniše sydło knježerstwa Pjöngjang jako oficielna stolica do wustawy njezapisa.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text:
Saar
Saar (francosce la Sarre) je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez francoskej regionaj Elsasku a Lothringsku kaž tež přez němskej zwjazkowej krajej Posaarsku a Porynsko-Pfalcu. Wona je z 235 kilometrami najdlěši přitok Mosele a ma přitočnišćo wot 7431 km², wot toho 3.826 km² we Francoskej a 3.605 km² w Němskej.
Wona nastawa južnje města Sarrebourg we francoskej Lothringskej z Čerwjeneje a Běłeje Saary (la Sarre rouge a la Sarre blanche) a běži najprjedy na něhdźe 121 kilometrach přez francoski teritorij. Mjez městačkomaj Saargemünd a Saarbrücken-Güdingen twori na jednaće kilometrach němsko-francosku mjezu, běži dale 68 kilometrow přez Posaarsku a wuliwa so po dalšich 31 kilometrach w Porynsko-Pfalcy blisko Konza do Mosele. W Porynskich šćěpjelowych horinach běži rěka we wuskim, hłubokim dole a twori charakteristiske meandery.
Wot Saargemünd sem je rěka pławna. Přez Saarski kanal je z francoskim kanalowym systemom zwjazana. Najwjetše město při jeje brjohach je Saarbrücken, krajna stolica Posaarskeje. Přitočnišćo Saary je sławne za plahowanje wina.


text:
Leo XII.
Leo XII. (z byrgarskim mjenom Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola Sermattei della Genga; * 22. žnjenca 1760 na hrodźe La Genga blisko Spoleto w Cyrkwinskim staće; † 10. małeho róžka 1829 w Romje) bě italski duchowny a bu 28. požnjenca 1823 jako naslědnik Pija VII. za 251. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Płaći jako zastupnik jara konserwatiwnych kołow w romsko-katolskej cyrkwi a bě přećiwnik cyrkwinskich a politiskich reformow.
Jemu slědowaše Francesco Castiglioni jako bamž Pius VIII.


text:
Štomy wotpołoža zeleny šat a lěsy so pyša w ćopłych nazymskich barbach. Wšitko hotuje so na zymu. Swětło je jasniše, dny su dźeń a bóle krótše a zynki cuniše. Tute zaćišće jewja so w nazymskim chórowym koncerće Serbskeho ludoweho ansambla. Wjele znatych komponistow su so hudźbnje z nazymu rozestajeli. Někotre z jich hudźbnych twórbow předstaja so w koncerće pod nawodom Tvrtka Karlovića. Mjez nimi Johannes Brahms a Fanny Hensel, komponistka a sotra znaćišeho Felix Mendelssohna Bartholdya. Nimo toho zaklinča kruchi zasłužbnych serbskich komponistow kaž Jurja Winarja, Bjarnata Krawca a Detlefa Kobjele kaž tež “Wječorna modlitwa” Budyskeho dorostoweho komponista Feliksa Brojera.
SOBUSKUTKOWACY chór SLA
Soyoung Kim - klawěr
WUMĚŁSKI NAWOD Tvrtko Karlović
MODERACIJA Kristina Nerád
Keine weiteren Aufführungen in dieser Spielzeit.


text:
Jean-Paul Sartre je prajił, zo je wuměłstwo reflektowana přitomnosć. Hladajo na nětčiše poměry, hdyž mamy zhromadnje sami być a doma kokać, přiběraja na jednym boku nowe formy kulturnych poskitkow kaž podcast, koncerty w domjacych stwach abo čitanja via livestream a so rady přiwozmu. Ale tež w šěršim zmysle so towaršnostne poměry we wuměłstwje pokazuja. Tak wobspěwa so w spěwje »Quo vadis, Łužica?«, kotrehož tekst je z pjera Wernera Měškanka, wukrawjaca krajina, rostu w basni »Dźiwne přeměnjenje« Kita Lorenca z lěta 1965 w serbskej holi mjeztym ryby město hribow abo rozestaja so Maja Nagelowa w swojej wobrazowej seriji »Na kromje« (2018) tematisce z poměrami při wuhlowej jamje.
Dźensa njeje Krabat jenož powěsćowa postawa, kotruž zwjazujemy ze spodobnymi ilustracijemi Měrćina Nowaka-Njechorńskeho abo z romanom Jurja Brězana. Krabat steji tež za zwičnjenu marku a jeho mjeno kmótři zelowemu palencej abo kolesowarskej šćežce. A hdyž rozmyslujemy wo pěstowanju serbskich nałožkow, dyrbimy so sčasami prašeć, hač dźe nam při tym jenož wo wobchowanje ludoweho herbstwa abo hač su wone mjeztym woblubowany srědk k přiwabjenju turistow?


text:
Ślůnsko mjymjecko godka
Ślůnsko godka (ślůnski djalekt mjymjeckij godki; śl. Schläsche Sproache abo tyż Schläsisch lub Schläs'sch, mjym.: Schlesisch abo Schlesische Sprache) – godka, kerům posůgiwała śe rdzynno ludność Dolnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludnośći Gůrnygo Ślůnska. Na ksztołtowańy śe słowńictwa godki mjała ajnflus mjymjecko godka a tajlowo zapożyczyńo s godki polskij a czeskij (a raczyj morawskigo, fungujůncygo kejśik jako uodrymbno godka). Godka mo kod ISO sli.
Djalykta a gwary ślůnsko mjymjeckej godkiEdytuj
- Oberschläsch / Aeberschläsch, mjym: Oberschlesisch (Gůrny Ślůnsk- ynklawy)
- Gleetzisch, mjym: Glatzer Dialekt / Glätzisch / Gletzisch (Źymja Kłodzko a uokolice)
- Mundart des Brieg-Grottkauer Landes (uokolice Brzygu a Grodkowa)
- Nordböhmisch (Liberec a uokolice)
- Brasselsche Mundoart, mjym: Breslauer Mundart / Breslauisch (Wrocław a uokolice)
- Kräuter Mundart / Kräutermundart (Wrocław a uokolice)
W tym djalykće przedźwjynkiwała trocha godka uosadnikůw ze Frankońi i Turyngji.
- Neiderländisch (mjyndzy Źelůnům Gůrům a Uoleśńicům)
- Gebergsschläsch, mjym: Gebirgsschlesisch (uokolice Sudetůw)
We rzeczowńikach a czasowńikach tygo djalektu sům przemjyńůne "en" na "a", lb: Kirschen - Kerscha, essen - assa, a sylaba zdrobńojůnco "lein" we reszće ślůnska "el" zmjyńo śe sam na "la", kej lb.: Bäumchen (Bäumlein) – Beemla, Töpfchen – Tippla
- Äberlausitzer Mundoart, mjym: Oberlausitzer Mundart (Görlitz, Dolnoślůnski powjat gůrnołůżycki a uokolice)
Zachowoła śe ślůnsko szpracha do dźiśej. Tam je tyż sorbsko godka.
Bajszpil tekstuEdytuj
DykcjonorzEdytuj
Autory kśůnżek we ślůnsko mjymjeckij godceEdytuj
Badńij tyżEdytuj
AuskuplůngiEdytuj
Przipisy
- ↑ Klaus Ullmann: Schlesien-Lexikon, 2. Band der Reihe Deutsche Landschaften im Lexikon, 3. Auflage 1982, Adam Kraft Verlag GmbH & Co. KG Mannheim (ISBN 3-8083-1161-4), S. 260-262
- ↑ http://web.uni-marburg.de/sprache-in-hessen/flash/dt.swf
LiteraturaEdytuj
- Klaus Ullmann: "Schlesien - Lexikon", Bechtermünz Verlag, Augsburg 1996, ISBN 3-86047-184-8


text:
Fojerman: Bojka ô tym, jak zdechły Zeflik zrobiōł śmiertka za błozna.
Bōł roz jedyn Zeflik, a bōł ôn już doś stary a zaczōn jakoś polygować we łōżku, tōż wybrała sie pō niego ta z tōm kosōm. Dyć przeca niy chciała sie dać znać, gdo ôna je, tōż kosa ôprzyła na dworze przed laubōm, a wlazła rajn do pojstrzodka. Miała yno ze sobōm taki bojtlik, a tam we pojstrzodku jakiś ôwoc, co nazbiyrała po drōdze, a tyż jakiś sztwierciok, co kupiyła we sklepie. Przeca niy pasuje iś ze prōznōm rynkōm ku chorymu. Baba ôd Zeflika zrobiyła po bōnkawie, prziniōsła kōnsek zisty. Przaca ôna tyż niy znała tej baby a niy wiedziała, co za jedna ôna je, z jakigo ZUS-a, abo inkszego NFZ-a? Trocha popiyli, pogodali, a śmiertka uznała, że prziszoł już tyn czas, tōż pyto sie Zeflika:
– Jako sie to czujecie?
A tyn ji pado:
– Wiycie, już tak ze dwa miesiōnce je żech zdechły.
Śmiertka aże haltło, dyć niy dała nic po sia znać, yno jeszcze chwila posiedziała a ciōngła do sia nazod. Była fest zło na sia, że prziszła za niyskoro po tego Zeflika, a jakoś kōnkuryncyjo już sam była przed niōm, tōż zaś niypotrzebnie straciyła tela czasu a drōgi.
A Zeflik potym zaś jakoś pōmału prziszoł do sia, możno tyn sztwierciok mu pōmōg, a żōł jeszcze dłōgo. Dyć na kōniec zaczło mu sie to zdać za dłōgo, aż mu sie już zaczło mierznyć na tym świecie, tōż zaczōn rzykać do Pōnbōczka, coby se go już tyż wziōn z tego świata. Dyć Pōnbōczek mioł stoć we papiōrach, że Zeflik downo niy żyje, kej mu tak tam ta śmiertka napisała. Cōż kej Zeflik prosiōł a prosiōł, tōż Pōnbōczkowi to niy dało pokōj, a posłoł świyntego Pietra, coby ôbadoł, jako to rychtyk je z tym Zeflikym. Tōż dziepiyro wtedy ôpedziół chłop Pietrowi, jako to było z tōm śmiertkōm, jak prziszła pō niego, a ôn praje bōł taki zdechły.
Dyć ôd tego czasu śmiertka już żodnymu niy wierzi, a czako tak dłōgo, aż duszyczka sie zebiere a idzie z niōm curik.
2019.01.29
Stasiek Neblik, ps.”Fojerman” – Ślōnzok, fojermōn na pynzyji, autor ksiōnżki ”Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz” a autor „Dykcjōnorza Godki Ślōnskij”, człōnek DURŚ.


text:
Szpil Ruchu Chorzów ze Chojniczanką Chojnice łotworzy 7 seria szpilów we eWinner II Lidze. Sztart szpilu już dzisiej – 3 września ło 20:00, na sztadionie przy Cichyj 6.
Na ta chwila Chojniczanka zajmuje 2 plac we lidze i tyla samo punktów co „Niebiescy” cyli 12, ale majōm wiyncyj wygranych (4, a Ruch mo 3) bezto sôm wyżyj we tabyli.
Ruch zaś czuje niydosyt po szpilu ze Pogonią Grodzisk Mazowiecki (1-1) i tryner zapowiado, że po chwili spokoju szpil na pewno sie łotworzy i bydōm szczylać tory. Łoby to „Niebiescy” szczylali wiyncyj, niż goście.
Dzisiyjszy szpil zacnie sie ło 20:00, a syndziom bydzie Konrad Gąsiorowski ze Białej Podlaskiej. Kożdy może poczitać tyż nôsz łodświyżony tekstowy LIVE po naszymu RELACJO LIVE kaj zacnymy szprechać kole 19:00.
własne


text:
Wulašujśo swóje pseglědowańske informacije ze symboloweje rědki. Firefox ma tłocašk Zabyś, kótaryž wašu pśeglědowańsku historiju za wěsty casowy wobłuk lašujo bźez togo, aby se zbytka wašych datow dotyknuło.
Móžośo tłocašk na slědujucy nałog k dispoziciji stajiś:
- Pśidajśo nejpjerwjej swójej symbolowej rědce tłocašk Zabyś. Musyśo toś ten kšac jano jaden raz pśewjasć!
- Klikniśo na menijowy tłocašk a pón na a pón na . a wubjeŕśo
- Śěgniśo tłocašk Zabyś z wokna do swójeje symboloweje rědki a klikniśo pótom na .
- Gaž sćo gótowy, swóju nejnowšu historiju lašowaś, klikniśo na tłocašk „Zabyś“ na swójej symbolowej rědce.
- Wubjeŕśo casowy wobłuk, kótaryž wy by rady zabył (pěś minutow, dwě góźinje abo 24 góźinow) a klikniśo na cerwjeny tłocašk
- Firefox pótom historiju a cookieje pódanego casowego wobłuka wulašujo, zacynijo waše wócynjone rejtariki a buźo nowe, prozne wokno startowaś.


text:
Archeologowie w Bytōmiu znŏjdujōm dalsze zabytki
Podszukowania archeologiczne to niy ino kopanie i dokumyntowanie. Czasym ôdkryte zabytki trza zabezpieczyć do prziszłych analiz. W jednym z wykopōw archeologowie Muzeum Gōrnoślōnskigo trefiyli na drzywianny balek. Jego sztand zachowaniŏ wymŏgoł ekstra pozorności. Po kōnsultacyji ze prof. Markiem Krąpcem z Krakowa, znalezisko ôtulono kokōnym z pianki. Jak stwardnieje, balek ôstanie wyciōngniynty i przekŏzany do analizy. Ôkryślōnŏ ôstanie zorta drzewa, z kerego bōł zrobiōny. Możno udŏ sie tyż ôkryślić czas ściyńciŏ strōma. Kożdŏ uzdanŏ data je dlŏ archeologōw na wŏgã złota.
Pracownicy Działu Archeologije Muzeum Gōrnoślōnskiego w Bytōmiu, pod kerownictwym Beaty Badury i Eweliny Imiołczyk, już ôd połowy kwietnia kludzōm podszukowania wykopaliskowe na Zgōrzu św. Małgorzaty.
Podle wynikōw podszukowań georadarowych przekludzōnych w 2009 roku wytypowano miyjsca we kościele jak tyż jedno na zewnōntrz, co w nich kludzōne sōm wykopy. Archeologowie poszukujōm reliktów fōndamyntōw dŏwnych ôbiektōw – ôkrōm terŏźnego kościoła i piyrszego, kamiynnego, były jeszcze dwa drzywianne. Zgodnie z ôczekowaniami badŏcze natrefiyli już na zabytki ruchōme we formie mōnet i fragmyntōw nŏczyń, jak tyż na jamy grobowe ze smyntŏrza przi kościele.
Ôstatnie podszukowania wykopaliskowe w wykopie archeologicznym założōnym w przedsionku kościoła wyzdradziyły istniynie pochōwków, kere ôstały przetniynte ôd kamiynnego fōndamyntu. Badŏcze zakłŏdajōm, iże kōnstrukcyjŏ stanyła w drugij połowie XIX stoleciŏ, kej stawiany bōł terŏźny kościōł. Przed ôłtŏrzym ôdkryte były tyż kamynie, kere zdŏwajōm sie być reliktym podbudowy barokowego ôłtŏrza z piyrwyjszego, drzywiannego kościoła (datowanego na XVII stolecie). Wyjōntkowymi znŏleziskami sōm tyż mōnety, postrzōd nich tm. brakteaty, to znaczy mōnety z ciynkij blaszki, wybijane jednostronnie na miynkij podkłŏdce. Przed napoczyńciym podszukowań znanŏ była ino jedna mōneta pochodzōncŏ z Małgorzatki – dynarek krziżowy, co straciōł sie przed drugōm wojnōm światowōm.
Fotografije: Muzeum Gōrnoślōnske w Bytōmiu


text:
Skandal při prěnim šćěpjenju přećiwo koronawirusej w Pólskej
Waršawa. W Pólskej su njedźelu, 27. decembra, započeli wobydlerjow přećiwo koronawirusej šćěpić. Zakład toho je wot knježerstwa zestajeny „narodny šćěpjenski program“. W nim je nadrobnje zakótwjene, w kotrym rjedźe chcedźa ludźi ze serumom před wirusom škitać. Jako prěnich su medicinski personal šćěpili. Přichodni budu wobydlerjo starownjow a hladarnjow kaž tež wučerjo, kotrychž wot 25. januara šćěpja. Do teje skupiny słušeja na přikład policisća, wojacy, powołanscy wohnjowi wobornicy a železnicarjo. Woni su wosebje wohroženi, dokelž maja kontakt z ludźimi. Dotal su po informacijach medijow 153 000 ludźi přećiwo wirusej šćěpili.


text:
Jak lepij gŏdać po ślōnsku
Nojlepij gŏdki używajōm ludzie, co poradzōm słowa tak poukłŏdać i poôdmiyniać, iże niy ino jejich wypowiedzi majōm szumny klang i sōm szykowne, ale tyż trzimiōm sie prawideł, co je sebrali ludzie sprzed lŏt.
Żeby dobrze gŏdać we jakijś mŏwie, niy rozchodzi sie ô to, żeby używać jak nojwiyncyj jakichś słōw. Niy gŏdŏ sie lepij po polsku, jak sie używŏ słowa wszechnica zamiast uniwersytet abo licznik zamiast komputer. Ale gŏdŏ sie lepij po polsku, jak sie wiy, jak do porzōndku ôdmiyniać słowa. Przyszłem z dwóru abo przyszedłem z dworu? Jak sie słyszy piyrsze, to zarŏz idzie pedzieć, iże ftoś gŏdŏ szpotlawo, możno i je to auslynder, co sie uczy polskij mŏwy.
Ślōnskŏ gŏdka tyż niy kōńczy sie na pŏru słowach z kōnkursu na nojpiykniyjsze słowo abo na pochylōnym o, jak we słowach dōm abo kōmputer. Ślōnskŏ mŏwa mŏ cołki skōmplikowany systym gramatyczny, co niy idzie go ôpisać we jednym artykule, ale idzie dać pozōr na niykere jego cechy.
Ôboczności
We ślōnskij gŏdce przi ôdmiynianiu słōw mōmy wiyncyj ôboczności niż we polskij. A gynau rozchodzi sie ô fleksyjõ, to znaczy te kōńcōwki, co sie umiyniajōm we słowach.
Po polsku:
Ø:e – pies – psa
o:ó – lód – lodu
ę:ą – zwierzęta – zwierząt
Po ślōnsku:
Ø:e – pies – psa
o:ō – lōd – lodu
yn:ōn – zwiyrzynta – zwiyrzōnt
ym:ōm – gołōmb – gołymbia
y:e – chlyb – chleba
ŏ:a – przikłŏd – przikładu
Piyrsze sztyry niy robiōm problymu Ślōnzŏkōm, bo skuli tego, iże jejich ôdpowiedniki fungujōm tyż po polsku, ône sie durch trzimiōm we dziynnyj mŏwie ôd Ślōnzŏkōw. Gorzij ze tymi dwōma ôstatniymi. Bez to, iże niy ma ślōnskij edukacyje, niy ôsuchujymy ani niy ôczytujymy sie ze tymi przecã blank ślōnskimi formami ôdmiany, beztōż krōtko ôpiszymy sam, ô co sie w nich rozchodzi. Wszyjske te ôboczności to je efekt historyje naszyj gŏdki, a gynau tego, ô czym gŏdōm we ôdcinku „Chwile z Gŏdkōm”: „Czymu gŏdōmy lata, ale lŏt?”
Chlyb – chleba
We ślōnskij gŏdce mōmy słowa, co majōm takõ ôdmiana, iże podmiyniōmy „e” na „y”. To sie dzieje wtynczŏs, jak to „e” to je ôstatniŏ samogłoska we słowie, bez przikłŏd chlyb-chleba, niedźwiydź-niedźwiedzia, ôdpowiydź-ôdpowiedzi, a z niymi gŏwiydź, spowiydź, śniyg, brzyg, złodziyj, ôlyj, biyl i inksze.
Przikłady
Pogōrze kole Prudnika, 1959:
A to ôni grzeszyli tak: ôni piekli chlyb i to z tego chleba se robiyli pantŏfle.
Gosławice, 1869:
Prziszeł nŏprzōd do tego kraju dzie nie było chleba i meldowoł sie u krōla iż ôn jest tyn człowiek co chce chlyb krajowi prziwrōcić.
Nŏrok, lata 50.:
[…] i ci wziōni drōnzki z woza, a lecōm na tygo niedźwiedzia bić i niedźwiydź uciek.
Tworkōw, 1869:
[…] dała tymu niedźwiedziowi i tyn niedźwiydź szoł tam do tyj karczmy k’niymu.
Mirosław Syniawa „Dante i inksi”, 2014:
A jak już bydymy widzieli, że richtig idzie, to możno tyż znojdymy ôdpowiydź na pytanie, co robić, żeby sie ta nasza gŏdka jedyn rŏz niy straciyła.
Czamuch sie śmioł tyj nocy? Ôdpowiedzi trzeba,
Bogdan Dzierżawa „Z biegiem Rudy”, 2002:
Patrzy Lojzik na sornika i widzi, że śniyg, kery ściepoł na niego, czerwiyni sie na zadnij nodze. Pociepnył tyż wartko do śniega starzikowo sikiyrka i zapomnioł, po co prziszoł.
Przikłŏd – przikładu
Ciekawe je to, iże niy mōmy problymu ze słowami, co jejich „ŏ” trefiŏ sie we inkszym przipadku niż we mianowniku. Kożdy przecã wiy, iże chociŏż gŏdōmy lŏt i Piekŏr, to niy gŏdōmy (to)
lŏto ino lato abo niy gŏdōmy Piekŏry ino Piekary.
Problym dopiyro sie pokazuje, jak podstawowŏ formã mŏ „ŏ”. Wtynczŏs niy zastanŏwiōmy sie nad tym, ino cisnymy je do reszty przipadkōw. A to niyma take proste.
Jedyne chyba słowo, cŏ żŏdyn niy mŏ nic problymu ze jego ôdmiynianiym to je rŏz. A przecã kole niego je połno słōw, co ôdmiyniajōm sie tak samo. Przikłŏd, dziŏd, sōmsiŏd, ôbiŏd, ôbrŏz, zygŏr, chachŏr, tŏwŏr, pogōn, bergmōn, rybniczōn.
Krōm tego mōmy jeszcze słowa, co po ślōnsku majōm inkszõ formã podstawowõ niż po polsku, a pōmału corŏz wiyncyj ludzi ô tym zapōminŏ, bez przikłŏd pōn, dzioł, rozdzioł i inksze –działy.
Porōwnejcie sie te słowa ze ślōnskimi czasownikami, bo ône fōnetycznie prawie take same sōm: pŏd – padła, zjŏd – zjadła, mioł – miała, społ – spała.
Przikłady
Mirosław Syniawa „Dante i inksi”, 2014:
Że jak przikładu z inkszych se niy biere,
Jak widzioł bez tyn przikłŏd bōnka,
Hermann Koelling „Prośliccy”, 1887:
Rozdzioł 1. Jak Oni się do Proślic dostali.
Augustyn Halotta „Śląskie bery, bojki i opowiastki z dawnych lat”, 1984:
W jedny jaworowski wsi miyszkoł drwal, kiery tyż broł udzioł w ty rebelii.
Gość Niedzielny, 1947:
[…] kożdy człowiek, co chce doporządku żyć i służyć Panu Bogu i ludziom, musi mieć w życiu swój „przydzioł” radości, urozmaicenio i uciechy.
Gość Niedzielny, 1929:
Kościół nie bierze w takim pogrzebie udziału, kopidół cie pochowie pod płotem i żoden twego grobu nie łodwiedzi.
Żŏpis
Zdŏ sie, iże nojgorzij dzieje sie ze ślōnskimi słowami, co tykajōm sie pisaniŏ. Niy wiym czymu to tak je; możno te lata wbijaniŏ nōm do gōw, iże pisać po ślōnsku niy idzie, ôstawiyły take dziury. Zapōminōmy, iże po slōnsku gŏdōmy rozdzioł, zapōminōmy, iże po ślōnsku gŏdŏ sie zŏpis.
Te prefiksy we rzeczownikach, co bierōm sie z czasownikōw ze za– i na– na przodku abo ze inkszych złōnczyń, umiyniajōm sie nojczyńścij na zŏ– i nŏ-: zŏgōwek, zŏwiasy, zŏpłata, żŏpŏrzka, zŏkrystyjŏ, nŏlepa, nŏczynie, nŏrōd, nŏciastek, nŏwiydzka.
Danga, 2012:
Już na poczōntku XV wieku w klŏsztornyj krōnice Augustianōw w Żaganiu, poradzymy znojść zŏpisek […]
Edward Jeleń „Pamiętnik Górnika”, pisany 1930, wydany 2002:
[…] a za tã jednã szychtã piytnŏście talarkōw i siedymnŏście czeskich a ku tymu za podŏwanie na zŏpisie sześć talarkōw.
Łańce, 1869:
Sōm tyn zŏpis mioł i wtedy go młodziyńcowi zdaleka pociepnōn.
Zastanŏwiōm sie ino, czymu nikaj we literaturze ślōnskij niy ma nŏpis, chociŏż to by było logiczne i tak tyż to je we czeskij gŏdce: nápis. Możno kedyś do tego dojdymy, czymu tak je. Abo uzdōmy, iże nŏpis je prawie dobrze.
Ôstatnie słowa
Tōż to sōm te dwie rzeczy, co dobrze je dać na nie pozōr przi gŏdaniu po naszymu, bo rozjyżdżajōm nōm sie ône. Pamiyntejcie, iże nojpiykniyj prawiōm i piszōm ci, co to robiōm pozornie. Hned dalsze porady do gŏdaniŏ po naszymu.


text:
(1921–1933)
Zasej jo to był Bogumił Šwjela, ako jo wzeł tu wěc do ruki a jo pó tśilětnej pśestawce 6. januara 1921 za Serby w Dolnej Łužycy pśigótował tyźenik pód mjenim Serbski Casnik. Zachopjeńk jo był pómałkny a śěžki: Až do 2. awgusta pśiducnego lěta jo se jano šesć numerow wuśišćało.
Nowu kwalitu jo Casnik dobył akle w lěśe 1923, ako jo w redakciji chopiła źěłaś Mina Witkojc(jeje pópšawne burske mě zni Witcyc (< Witka)). Pózdźej wóna spomina: „We lěśe 1923 bu mě pisanje Serbskego Casnika dowěrjone. To njejo lažke źěło za žeńskecu głowu, ak njej na žednej hušej šuli k tomu wótštapana“. K tomu wóna dodajo, až redaktorstwo jo teke togodla za nju z wjelikeju procu zwězane, dokulž jo to „něco kradu nowego, až se žeńska na take źěło dajo, a to žeńska z chudeje swójźby, njeznatego mjenja, mimo kuždego takego pórucenja“. Witkojc pak jo se górjeła za swój nowy žywjeński nadawk a jo zwurazniła to tak:
„Ale ja som kśěła našej serbskej maminej rěcy a našomu Serbstwu słužyś
a z tym tek duchnemu žywjenju mjazy nami …“
Mina Witkojc
(* 1893 w Bórkowach,
† 1975 w Popojcach)
Srjejź maja 1923 jo se wótśišćał jeje prědny publicistiski pśinosk. Dwě lěśe pózdźej wobznanijo jeje pśedchadnik, až Serbski Casnik wuchada něnto „pisany a wugótowany wót pilneje a wustojneje dolnoserbskeje patriotki kněžny Miny Witkojc z nakładom Smolerjec knigłarni pórědnje kuždy tyźeń...“
Witcyc Mina – 1922 hyšći serbska analfabetka, kótaraž jo w młodych lětach wu bogatych bergarjow słužyła a w fabrikach śěžko z ruku źěłała – jo se za krotki cas pla Arnošta Muki w Budyšynje wuzamóžniła tak, až jo mógła wót lěta 1923 casnik wudawaś. Na wěstych pólach jo pśetrjefiła samo druge, górnoserbske casniki.
Jeje casnik jo był napśeśiwo wobstojnosćam, w kótarychž jo był serbski lud žywy, wjelgin kritiski a wjelebocny. W serbskej ludnosći jo sebje namakała pomogarje a cesnoamtske sobuźěłaśerje, a dopisowarjow jo dobyła teliko ako žeden dolnoserbski casnik njejo hyšći žednje měł. Pó cełej serbskej Dolnej Łužycy jo jězdźiła a wabiła abonenty. Wrota byśow su se jej wótcynjali, ale teke zacynjali. Towzynt raz su jej gronili „jo“ k skazanju Casnika, a licba stawnych abonentow jo rozrosła na 1.200, což jo był njewšedny statk redaktorki w historiji serbskego casnikarstwa. We tom casu jo wudawała teke wobrazowu pśiłogu k Casnikoju.
Ale razka źaseś lět njejo mógła na toś tom měsće źěłaś. Jeje kritiske pisanje, kšute serbske wědobnje a narodna linija Casnika njejsu se pjenjezedawarjam w casu nastawajucego fašizma spódobali.


text:
Dziekan: ks. Andrzej Szkudlarek [2014-05-29]
Wicedziekan: ks. Grzegorz Polowczyk [2017-09-26]
Ojciec duchowny: ks. kan. mgr Zbigniew Bujanowski [2014-08-11]
Dekanalny duszpasterz młodzieży: ks. Grzegorz Laskowski [2018-09-13]
Baczyna - Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła
Gorzów Wielkopolski - Parafia pw. Najświętszego Zbawiciela
Gorzów Wielkopolski - Parafia pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski
Gorzów Wielkopolski - Parafia pw. św. Wojciecha
Gorzów Wielkopolski - Parafia pw. Trójcy Świętej
Jenin - Parafia pw. św. Michała Archanioła
Lubiszyn - Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Lubno - Parafia pw. św. Józefa


text:
Ô bliskości szkockygo i ślōnskygo
Nojważniyjszym, co gŏdka szkockŏ – germański Scots language abo Lowland Scots, a niy celtycki Scottish Gaelic – mŏ spōlnego z gŏdkōm ślōnskōm, je jejich, jak by to pedzieli dŏchtōr Artur Czesak, „niyôczywistość”. To prŏwda, że gŏdka szkockŏ je już ôd dobrych pŏru lŏt jynzykym regiōnalnym, a Ślōnzŏki na prōzno klupiōm durch w tyj sprawie na dźwiyrze polskego Sejmu, dyć miyndzy samymi Szkotami niy ma zgody co do tego, czy ta jejich gŏdka to je jynzyk, abo jyn dialekt jynzyka angelskego (i w tym tyż widać jakeś podobiyństwo). Sōm Robert Burns, ôd kerego wiersze znojdziecie w tyj ksiōnżeczce, pisoł chiefly in the Scottish dialect, jak to idzie widzieć na tytułowyj strōnie piyrszego wydaniŏ jego wierszy.
Tak jak i ślōnskŏ, szkockŏ gŏdka niy je jednolitŏ i niy mŏ jednyj, przijyntyj bez wszyjskich normy ôrtograficznyj. Krōm tekstōw pisanych w literackim jynzyku uformowanym bez Allana Ramsaya, Roberta Fergussōna, Burnsa, Waltera Scotta, Davida Macbetha Moira i inkszych, idzie tyż znojś moc tekstōw pisanych w roztōmajtych szkockich dialektach i gwarach zapisowanych roztōmajtymi ôrtografijami. Niyjedyn Szkot mioł idyjõ, jak tã szkockõ pisowniã ulepszyć, a w XX stoleciu to była już z tymi wszyjskimi szrajbōngami istnŏ plaga. John Corbett drek napisoł, iże „wymyślanie normatywnyj ôrtografije dlŏ szkockij gŏdki było jednym z nojwiynkszych lingwistycznych »ptŏkōw« przeszłego stoleciŏ”[1]. Ja, my na Ślōnsku o takich »ptŏkach« tyż moc wiymy.
Jak Ślōnzŏk dobrze sie szkockij gŏdce przisuchŏ, to znojdzie w niyj niyjedne słowo, kere bydzie miało znajōmy klang. Bez tyn przikłŏd tam, kaj po angelsku je right, Szkot powiy recht, a tam kaj po angelsku je laugh, Szkot bydzie gŏdoł lach. Bliske tyż bydōm Ślōnzŏkowi take słowa jak kist (kista) czy tyż luft, dyć niy ma sie co dziwić – szkocki je przecã jednym z jynzykōw germańskich, a ku tymu moc słōw mŏ w nim durch jeszcze archaiczne anglo-saksōńske brzmiynie. I ta archaiczność to tyż je jedna ze spōlnych cech gŏdki szkockij i ślōnskij.
Jak na jynzyk „niyôczywisty”, szkocki mŏ bogatõ literaturã, ôd keryj historyjŏ zaczynŏ sie w XIV stoleciu poymatym „Bruce” Johna Barboura. Ôd tego czasu tych, co pisali po szkocku, było moc, dyć żŏdnego ś nich Szkoty niy mieli i niy majōm w zŏcy tak, jak swojego nŏrodowego barda Roberta Burnsa, kery je tyż znany jako Rabbie Burns, poeta ôd puga i bard z Airshire. Majōm go przi tym niy jyno za nojwiynkszego poety w historyji swojyj literatury – jak w roku 2009 szkockŏ telewizyjŏ zrobiyła plebiscyt na nojwiynkszego Szkota wszechczasōw, to nojwiyncyj głosōw dostoł niy fto inkszy, jyno prawie ôn. Prześcignōł w tym plebiscycie take ôsobistości, jak William Wallace, Robert Louis Stevenson, Arthur Cōnan Doyle, Alexander Graham Bell, John Logie Baird, David Hume, Adam Smith, James Clerk Maxwell i Alexander Fleming.
Burns urodziōł sie 25 stycznia 1759 roku w wiŏsce Alloway w Airshire. Chałpka, w keryj prziszoł na świat, stoji do terŏzka – dzisioj je w niyj Robert Burns Birthplace Museum. Bōł nojstarszym z siedmiu bajtli ôd siodłŏka Williama Burnesa abo Burnessa (ôd niego ôjciec pisoł swoje miano tak i tak) z Dunnottar i Agnes Broun, cery siodłŏka z Kirkoswald. Familijŏ żyła biydnie i przekludzała sie ciyngym z jednego statku do drugego z nadziejōm, że w tym nastympnym bydzie lepiyj. Burnsowe bajtle do szkōł chodziyły rzŏdko – pisaniŏ, czytaniŏ, rachowaniŏ, historyje, geografije i religije uczōł ich nojczyńściyj ôjciec-samouk. Jyn bez trzi lata Burns chodziōł do szkoły Johna Murdocha w Alloway, kaj poznoł podstawy łaciny i francuskego. Czytoł za to bezma wszyjsko, co mu wpadło w rynce, a ku tymu rŏd suchoł beraniŏ ôd staryj piastunki Betty Davidson – z przeczytanych ksiōnżek i zapamiyntanych berōw wziyny sie niyskorzij tymaty niyjednego wiersza.
W roku 1781 chcioł sie uczyć za ôbrabiŏcza lnu w Irvin, dyć werksztela, do keryj go przijyni, spŏlyła sie i wrōciōł sie do dōm jeszcze biydniyjszy, jak poszoł. Jedzinym profitym było to, że w Irvin piyrszy rŏz mioł przileżytość czytać wiersze ôd Roberta Fergussōna, kere festelnie wpłynyły na to, co sōm pisoł. Jak prziszoł do dōm, wziyni z bratym Gilbertym w haryndã statek w Mossgiel, kaj – z lichym skutkym – gospodarzyli bez sztyry lata.
Wiersze Burns zaczōn pisać już kole roku 1774, dyć do jejich wydaniŏ drōga była dugŏ. Dziepiyro jak prziciśniynty biydōm szukoł piniyndzy, coby pojechać na Jamajkã, przŏciele doradziyli mu, żeby doł swoje wiersze do durku. Na tyj piyrszyj edycyji z lipca 1786 roku, kerŏ je znanŏ pod mianym edycyje z Kilmarnock (612 egzymplŏrzy), a kerõ wydurkowoł John Wilson, Burns zarobiōł jyno 20 funtōw. Niy było tego za moc, dyć stykło, coby pociep myśli ô Jamajce. Zamiast na Jamajkã wybroł sie w listopadzie 1786 roku do Edynburga, coby trefić sie tam z Thomasym Blacklockym, kery wychwŏloł jego wiersze.
W „Atynach Pōłnocy” bōł przijmowany w nojlepszym tŏwarzystwie, dyć nojważniyjsze było nowe, rozszyrzōne wydanie jego wierszy (piyrsze miało 240 strōn, a druge już 368). Wziōn sie za nie William Creech, u kerego Burns poznoł Jamesa Johnsōna, co zbiyroł ludowe szkocke śpiywki. Burns napisoł do wydŏwanego bez Johnsōna dzieła „The Scots Musical Museum” moc nowych tekstōw do starych melodyj (na isto bōł autorym 177 śpiywek, sōm mu tyż ale przipisowane niykere wkludzōne tam bez miana autora). Drugŏ edycyjŏ jego wierszy wyszła w kwietniu 1787 roku. 1500 egzymplŏrzy rozeszło sie w subskrybcyji, 500 Creech przedoł w dwa dni, a Burns zarobiōł na tym 400 fōntōw. Z piyniyndzy tych ôbsztalowoł – co mu wystawiŏ dobry nōmer – dynkmal na grōb Roberta Fergussōna. Trzeciŏ edycyjŏ jego wierszy (przedurkowane wydanie druge) wyszła jeszcze w tym samym roku w Lōndynie, a jeji „piracke” wydania pokŏzały sie niyskorzij w Filadelfiji, Nowym Jorku, Belfaście i Dublinie.
Jak Burns wrōciōł sie w roku 1788 do dōm, to ôżyniōł sie w kōńcu z Jean Armour, kerŏ zdōnżyła do tego czasu urodzić już sztwōrkã jego bajtli. Ôd tyj strōny życie ôd niego niy mōgło być dŏwane za muster, bo krōm tych sztyrech dziecek i piyńciorga, kere Jean urodziyła po ślubie, mioł jeszcze troje z inkszymi frelami, za co mu tyż niyjedyn prezbiteriański pastōr robiōł przeciepki. Możno by i tych przeciepek wcale niy było, dyć Burns ciyngym sztychoł w swojich wierszach pastorōw za jejich fałszywõ pobożność, czego mu niy poradziyli zapōmnieć.
Jak sie już ôżyniōł, to wōl niy wōl musioł zaczōńć sie starać ô familijõ. Wziōn wtynczŏs w haryndã statek Ellisland w Dumfriesshire, kaj prōbowoł gospodarzić, a ku tym robiōł za akcyźnika. Na gospodarce, choć sie staroł, niy darzyło mu sie, tymu w roku 1791 przedoł wszyjsko i przekludziōł sie z familijōm do Dumfries, kaj bez ôstatnie lata życiŏ bōł akcyźnikym.
W tych ôstatnich latach narobiōł se wrogōw, niyjeden tyż przŏciel przestoł ś nim gŏdać skuli tego, że ofyn wychwŏloł francuskõ rewolucyjõ. W kōńcu, coby skirz radykalnych poglōndōw niy stracić roboty, wstōmpiōł do krōlewskich ôchotnikōw w Dumfries i tak pokŏzoł, że je wierny brytyjskij korōnie. Ôstatni rŏz za jego życiŏ Creech wydoł jego wiersze w roku 1793 w dwōch tōmach (237 i 283 strōny). Rok niyskorzij wydurkowoł je jeszcze rŏz, Burns ale nic z tego niy mioł, bo w roku 1787 przedoł Creechowi prawa do swojich wierszy.
Z jego zdrowiym było już wtedy z roku na rok corŏz gorzij, a żŏdyn dŏchtōr niy wiedzioł, co mu to prŏwdōm je. Dożōł jeszcze – festelnie już niymocny – 37 geburstaku, kery fajrowoł w styczniu 1796 roku. 21 lipca tego samego roku umar. Pochowali go z erōm nŏleżnōm widzanymu szkockimu poecie – zwōniyły zwōny, w kōndukcie szło wojsko i krōlewske ôchotniki, była tyż salwa na grobym, choć prosiōł, coby nad jego trułōm żŏdyn niy strzyloł. Na pogrzyb niy mōgła przijś jyno Jean Burns, kerŏ w tym samym dniu rodziyła jejich nojmodszego synka, Maxwella.
Po śmierci sława Burnsa z roku na rok corŏz barzij rosła. Wszandy, kaj żyjōm wiynksze skupiska Szkotōw, stojōm tyż dynkmale szkockego nŏrodowego barda – w Szkocyji, Angliji, Kanadzie, USA, Australiji i Nowyj Zelandyji. Bydzie ich w cołkim świecie przez 50. W cołkim świecie sōm tyż Burnsowske kluby, w kerych 25 stycznia, w geburstak ôd poety, ôdbywajōm sie wieczerze Burnsowske, na kerych jy sie szkocke krupniŏki (haggis), pije „wodã życiŏ” (uisge beatha), suchŏ muzyki gajdŏszōw i recytuje wiersze.
Już w XIX stoleciu poezyjŏ Burnsa była tumaczōnŏ niy jyno na miymiecki, francuski, ruski, czeski, włoski, szwedzki, norweski i wyngerski, ale tyż na alymański, fryzyjski, Scottish gaelic, afrikaans i łacinã. I durch pokazujōm sie nowe przekłady – dwa lata tymu wydane były piyrszy rŏz galicyjske tumaczynia Raula Gōmeza Pato, terŏz zajś mŏcie w rynkach piyrsze ślōnske translacyje.
Siyła poezyje Burnsa je w tym, że niy pisoł jak ftoś, fto prziglōndŏ sie życiu z boku, a jak tyn, co sōm żyje, przaje, gorszy sie, raduje, ciyrpi i biyduje. Nō i ta gŏdka! Irlandzki noblista Seamus Heaney tak spōminoł chwilã, kej, jak sztudowoł poezyjõ, trefiōł na wiersz „Do myszy”:
„Spodziywali my sie, że jynzyk na zapisanyj szkartce weźnie nŏs fōrt ôd nŏs samych z naszōm niyôficjalnōm gŏdkōm i przekludzi nŏs do kraju formalnych słōw, kaj trza bydzie durch dŏwać pozōr na nasze słowne zachowanie. »Hail to thee, blithe spirit« dokumyntnie ôdpowiadało tymu, co my sie spodziywali, tak samo jak podniōsłość »Tyger, tyger, burning bright«. Dyć potym szło to:
Wee, sleekit, cow’rin, tim’rous beastie
i to było inksze. W jednyj jedzinyj ślabice, zanim jeszcze mōgło przijś na myśl metrum abo melodyjŏ, blank niezawodny, uszny podkłŏd bōł już na swojim placu. Słowo »wee« kładzie swojã akcyntowanõ stopã i z wyprzedzyniym zajmuje wokatywnym szlagym ymocjōnalne i kulturowe grōnta, a przi tym wywłŏszczŏ z jego praw pisany, sztandardowy angelski i bituje azyl wszyjskimu, co prziłazi ze zwykłyj, prostyj gŏdki.”[2]
Radziyli Burnsowi niykerzi, coby skłŏdoł swoje wiersze po angelsku, jak bez tyn przikłŏd dŏchtōr John Moore, kery mu pisoł: „W prziszłości winniście barzij szporobliwie używać prowincjōnalnego dialektu – pojakymu mielibyście ôgraniczać liczbã waszych wielbicieli do tych, co poradzōm spokopić szkocki, kej moglibyście rozciōngnōńć jōm na wszyjskich ludzi ze smakym, kerzi pojmujōm angelskõ gŏdkã?”[3] Burns już przedtym napisoł mu: „Mojōm piyrszōm ambicyjōm było i mojim nojmocniyjszym pragniyniym je niyś uciechã mojim kamratōm, prostym ludziōm z wiŏsek, tak dugo, jak dugo gŏdka i zwyki, co ciyngym sie zmiyniajōm, pozwolōm im spokopić mojã poezyjõ i sie ś niōm radować.”[4] Tymu tyż doradã Moore’a ôstawiōł bez ôdpowiedzi.
Ô Burnsie i jego poezyji je już napisano tela, że ciynżko byłoby dodać do tego cojś nowego. Tōż ani niy bydã prōbowoł, muszã ale na kōniec tego krōtkego wstympu pedzieć, pojakymu wziōn żech sie za tumaczynie prawie wierszy ôd niego. Niyjedyn możno mi powiy: dyć kaj Szkocyjŏ, chopie, a kaj Ślōnsk? Jŏ se atoli myślã, że kej w Szkocyji sōm Morawy (dŏwnymu krōlestwu Moray, w kerym rzōńdziōł krōl Macbeth, łacińske krōniki dŏwały czynsto miano Moravia), to i na Ślōnsk musi być tamstōnd niydaleko. I jak czytōm jedyn abo drugi Burnsōw wiersz, to widzã, że Szkot niy jyno mŏ take same poczucie humoru jak Ślōnzŏk, ale tyż tak jak Ślōnzŏk niyrŏd mŏ zazbyt ugrzeczniōnõ, zazbyt „ulizanõ” gŏdkã. Jak już mŏ co pedzieć, to żŏdyn rŏz na ôkōłki, a dycki prosto do ôcz. I zdŏ mi sie, że te poczucie humoru do kupy z chropatościōm gŏdki to je dobry pōnkt wyjściŏ do szukaniŏ tego, co Szkot mŏ ze Ślōnzŏkym spōlnego.
Padŏ sie, że tumacz je zdrajcōm (traduttore traditore). Wiym dobrze, kaj żech sie zdrady zglyndym ôryginalnych Burnsowych wierszy dopuściōł, a i wy w tyj dwujynzycznyj edycyji łacno bydziecie mōgli te miyjsca znojś. Dyć mōm nadziejã, że z aby czyńści tych zdrad bydã rozgrzyszōny, choćby jyn bezto, że staroł żech sie przekludzić Burnsowe teksty na ślōnski grōnt bez gwołtu na naszyj gŏdce. Mōm tyż nadziejã, że aby w małyj czyńści mi sie to udało.
Mirosław Syniawa
urodzony 1958 w Chorzowie, tłumacz poezji światowej na język śląski (m.in. wierszy zebranych w tomie “Dante i inksi”), autor poezji po śląsku jak i prozy pisanej w języku polskim (“Nunquam Otiosus”), współautor “Gōrnoślōnskygo ślabikŏrza”.
Tekst pochodzi ze wstępu do tomiku: “Wiersze i śpiywki Roberta Burnsa ze ślōnskimi translacyjami ôd Mirka Syniawy”
[1] Corbett, J. B., (2003) Language planning and modern Scots, w: Corbett, J. B., McClure, D. and Stuart-Smith, J. (eds.), The Edinburgh Companion to Scots, Edinburgh University Press, Edinburgh 2003, s. 251-273.
[2] Seamus Heaney, Burns’s Art Speech, w: Robert Crawford (ed.), Robert Burns and Cultural Authority, Edinburgh, Edinburgh University Press, 1997, s. 216-233.
[3] The life and woks of Robert Burns, edited by Robert Chambers, revised by William Wallace in four volumes, W. & R. Chambers, Limited, Edinburgh and London, 1896, vol. II, s. 94-95.
[4] Ibid., s. 40.


text:
Kiej downo tymu, podle epnej puszcze na kraju Wisły stoła rybacko osada
W osadzie ludzie prawiyli, że we Wiśle żyje syryna, kiero chowie sie w głymbinach i yno nikiedy wypływo na luft coby piyknie śpiywać. Żodyn jom nigdy nie widzioł, tela yny, że rybŏki słyszeli jom nieroz jak szli nazot z połowów. Ôńskigo razu trzech rybiŏrzi wysztaunowało, że tako syryna to może być zocno sprawa:
Jak jom sam chycimy i zawieziymy księciowi, to na zicher dostanymy moc złota!
I tak to narychtowali mocne sieci, w barzołach na kraju rzyki skukali łōdź i postanowiyli doczkać trzi dni aż bydzie pełnia ksiynżyca coby dojrzeć syryna. Yntlich nastała pełnia i rybŏki skryli sie we łōdzi. Długo ni musieli tyczeć – syryna hned wypłynyła z wody, siadła na pobliskim głazie i zaczła śpiywać. A śpiywała tak, że rybiŏrze stoli oczarowni i żodyn ani drgnył. Stoli tak i stoli zasłuchani, aż yntlich jedyn sie otrząsnył i zakomandyrowoł, że wszyjscy majom se zatkać uszy woskiym coby nie słyszeć magicznego śpiywu.
Rybŏki gibko ciepli fizyny na przerażono syryna i zasmyczyli jom do chaty
Tam mioł jom wachować młody rybiŏrz z osady, kierymu zawczasu przikozali zatkać se uszy. Ale jak yny syryna chciała coś pedzieć, prostoduszny rybŏk odetkoł se uszy bo tyż był ciekawy czego sie dowiy. Syryna zaczła ślimtać coby jom wypuściył, a jak tyn nie chcioł na to przistŏć, zaczła śpiywać. I tu karlus prziszoł o głowa. Oczarowany i półprzitomny wziōn syryna na ręki i zasmyczył nazot do Wisły. Stworzyni ajnc mig popłynęło na pojszodek rzyki a nieszczęsny młodzian, dali go, za niom! Stare rybiŏrze dojrzeli co sie wyrobio i zaczli lecieć do młodego ale już było za nieskoro.
Syryna zawołała im gorzko z wyrzutym:
Chciałach was bronić przed niecherskościami i umilać czas moim śpiywym! Ale skoro taki z was niegodziwce to odpływōm i już nigdy wiyncy wom nie byda śpiywać. A byda nazot yny wtynczŏs, jak osadzie bydzie zagrażać poważne niebezpieczyństwo i trza bydzie was brōnić mieczym i tarczōm!
Po tych wajaniach, syryna znikła i już nigdy sie nie pojawiyła. Biydnego młodego rybŏka tyż już żodyn wiyncy nie widzioł. Dzisio na miejscu osady stoi epne miasto Warszawa. A podle kraja Wisły je pōmnik syryny z tarczōm i mieczym uniesionym do góry, na znak, że syryna dŏwo pozōr na swoi roztomiyłe miasto.


text:
Spektakl
tytuł:
Skazany na bluesa
teatr:
Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
utwór:
Skazany na bluesa
adaptacja:
reżyseria:
data premiery:
2014-03-07
Śląska polecajka11.09.2021 Skazany na bluesa – moralitet czy laurka dla ikony Śląska? (cz. 3) - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Marta Szybiak24.10.2019 Muzyczno-teatralne wydarzenie w Gdowie - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. (-)28.09.2017 "Ballada o Riedlu otworzyła 46. Spotkania Teatralne" - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Manu01.10.2016 Odtwórca roli Ryśka wraca na scenę - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach12.03.2015 „Dzisiaj miałem piękny sen..." - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Joanna Marcinkowska29.01.2015 Nieśmiertelne piosenki Dżemu. W Krakowie - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach16.01.2015 Spektakl wrócił na afisz i scenę Teatru Śląskiego - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach22.09.2014 Koncert dla Tomka Kowalskiego - Skazani na bluesa i skazani na przyjaźń!04.09.2014 Skazani na bluesa i skazani na przyjaźń! - Specjalny koncert dedykowany Tomkowi Kowalskiemu22.08.2014 Scena zbiorowa - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Danuta Lubina-Cipinska06.05.2014 Czerwony jak cegła - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Marta Fox26.03.2014 Bez prawa do apelacji - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Magdalena Tarnowska24.03.2014 Skazany na banał - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Aneta Kyzioł20.03.2014 Rysiek powrócił w spektaklu - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Ola Szatan12.03.2014 Spektakl skazany na sukces - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski w Katowicach11.03.2014 Święty czy przeklęty? - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Agnieszka Kiełbowicz11.03.2014 Dziś premiera w Śląskim - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski w Katowicach07.03.2014 Już za tydzień w Śląskim - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski w Katowicach03.03.2014 Dwa w jednym - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski w Katowicach01.03.2014 W Śląskim próbują - "Skazany na bluesa" - reż. Arkadiusz Jakubik - Teatr Śląski w Katowicach08.02.2014 Czy "Kowal" będzie lepszy od Kota jako Rysiek Riedel?07.01.2014