text:
W lěće 1981 wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina pod titulom »Wanderwege durch den Kreis Bautzen« pućowanski přewodnik z wjace hač sto čarami, kotrehož awtor Friedrich Lehmann móže so jako angažowany posrědkowar němsko-serbskeje domiznowědy Hornjeje Łužicy wobhladować. Z přewodnikom, kotryž wobsahowaše wuběr z wjace hač 500 přinoškow wobstejaceho rjada »Der Wanderfreund rät fürs Wochenende« chcyše domoródnym a turistam kaž tež šulerjam na ekskursijach wosebitosće přirody a kultury Hornjeje Łužicy nazornje spřistupnjeć.
Friedrich Lehmann narodźi so 17. apryla 1897 we Wjazońcy jako syn ćěsle Augusta Lehmanna a jeho žony Fanny rodźeneje Dreßler. Hižo jako dźěćo horješe so za krajinu w swojej wokolinje. Po wopyće wo- somlětneje ludoweje šule we Wjazońcy chodźeše mjez 1903 a 1911 na Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tež připóznaće jeho wuja, progresiwneho pedagogi a direktora seminara, Johanna Gottlieba Dreßlera (1799–1867) pohnu Friedricha, sej z disciplinu wědu přiswojić. Za čas studija zajimowaše so wosebje za předmjety biologija, geografija, geologija a stawizny. Při stawizniskich slědźenjach njefascinowachu Lehmanna jenož fakty, ale wšitke z nimi zwisowace wuwića – w towaršnosći a w přirodźe, regionalnje a globalnje.
Před 125 lětami zemrě 7. smažnika 1897 serbski ewangelski duchowny, serbski basnik a spisowaćel Michał Domaška w Ketlicach a bu na tamnišim pohrjebnišću pochowany.
Arnošt Muka je Michała Domašku w nekrologu časopisa Maćicy Serbskeje 1898 wobšěrnje hódnoćił a chwalił. Mjez druhim wón pisaše: »Po dokonjanym prócy połnym zemskim dźěle spi wón wótcow spanje pod zelenej hórku w serbskim kraju na Ketličanskim pohrjebnišću. My pak z wutrobnej dźakownosću a z hłubokej želniwosću tež tu na njeho spominamy, spominamy na našeho horliweho serbskeho wótčinca, našeho njesprócniweho spisowarja, spěwarja a kěrlušerja Michała Domašku, z česću wusłuženeho duchowneho Nosaćičanskeje wosady, kiž je wot młodostnych lět našeho luda swěrny syn był, na jeho duchownym pozběhnjenju njewustawajcy dźěłał, wšitke jeho narodne prócowanja horliwje podpěrował a z luboznym słowom, z płódnym, žohnowanja bohatym pjerom a skutkom za naš serbski narod wustupujo, jón na modlerskej wutrobje nosył swoje žiwe dny.«
Michał Domaška narodźi so 23. nalětnika 1820 w Komorowje pola Rakec jako najmłódši mjez třomi synami jako dźěćo kublerja. 25. smažnika bu w Njeswačanskim Božim domje křćeny. W swojej ródnej wsy wosom lět we wjesnej šuli wuknješe. Jutry 1835 daštaj staršej jeho na gymnazij do Budyšina. Tu spřećeli so ze znatymi Serbami, wosebje z Jaroměrom Hendrichom Imišom (1819–1897). Wón běše mjez gymnaziastami, kotřiž su 1839 towarstwo Societas Slavica Budissinensis załožili. Tu pokazaštej so hižo zahe jeho wótčinski duch a narodne zmyslenje.
Wotchad wuměłče Jěwy Wórše Lanzyneje, grafikarki, keramikarki a kulturnicy je wulka strata za serbsku kulturu. Wot časa studija w Praze zwjazowaše ju přećelstwo z Hilžu Bartákovej, kotraž dźěli z nami swoje dopomnjenki.
Jěwa Wórša Lanzyna rodźena Lorencec narodźi so 11. septembra 1928 w Delnjej Kinje pola Budyšina. Do studija na wysokej šuli da so w Zhorjelcu na keramikarku wukubłać. W lěće 1949 přińdźe do Prahi a studowaše na Akademiji tworjaceho wuměłstwa. Jako Łužiska Serbowka bydleše wona w Serbskim seminarje. Tule zeznajomichmoj so z Wóršu na zetkanju, kotrež wotmě so kóždu sobotu wječor za Serbow, bydlacych, dźěłacych abo studowacych w Praze. 1950 schori Wórša ćežko na suchoćinu. Po lěkowanju bydlach z njej w jednej stwě w Serbskim seminarje a spřećelichmoj so. Naju mnoholětne přećelstwo traješe cyłe žiwjenje, 71 lět přez statne hranicy.
Ze strowotnych přičin wróći so w lěće 1951 domoj do Łužicy, ja wostach w Praze. Wórša studowaše grafiku a kaligrafiju na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo. Za čas studija w Lipsku zezna swojeho pozdźišeho mandźelskeho Steffena Langu, znateho ilustratora a grafikarja němskich a serbskich knihow, časopisow a Protyki.
Před 150 lětami narodźi so 15. róžownika 1872 w Klukšu zasłužbny serbski wyši wučer, stawiznar, rěčewědnik a domiznowědnik Měrćin Kral jako syn wučerja a kantora. Kralowy nan Handrij wučerješe najprjedy w Psowjach, na to w němskim Oderwitzu a potom w Ketlicach, hdźež běše Korla Awgust Kocor wučer a kantor. Jeho młódši bratr Jan bě wot lěta 1920 wyši šulski radźićel w Budyšinje. Jeho wuj Michał Awgust Kral (1836–1905) běše znaty wučer, spisowaćel a ilustrator, kotryž je dlěje hač štyri lětdźesatki spomóžnje w Sokolcy (Soculahora) pola Budyšina za swój serbski lud skutkował.
Měrćin Kral nazhoni hižo jako dźěćo woporniwosć wučerskeho powołanja přez swojeho nana, kiž dyrbješe sčasami na 200 šulerjow wuwučować a k tomu tež słužbu w cyrkwi kaž při pohrjebach abo wěrowanjach wukonjeć. Hakle dźewjeć lět bě Měrćin, jeho bratr Jan bě hakle pjeć, jako zemrěchu 1891 krótko za sobu mać, dorosćeny bratr a nan. Wuj Michał Kral w Sokolcy přewza zastaranje syrotow. Měrćina da na wustaw do syrotownje w Drježdźanach, hdźež někotre lěta přebywaše. Hdyž běštaj hólcaj wotpowědnu starobu docpěłoj, da wuj wobeju wukubłać na wučerjow na Budyskim Krajnostawskim wučerskim seminarje, štož běše za njeho z dosć wysokimi pjenježnymi woporami zwjazane. Měrćin so tam wot lěta 1886 do 1892 wukubła a tež dopokaza, zo njeje lěta do toho w Drježdźanach swoju serbsku rěč zanjechał a njeje serbsku wutrobu zhubił. Jemu kaž tež jeho bratrej Janej běše wuj Michał přikład jako dobry wučer, skromny čłowjek, slědźer přirody a stawiznow kaž tež spisar serbskich powědančkow.
Składnostnje 45. posmjertnin Wilibalda von Schulenburga (1847–1934) – molerja, spisowaćela, ludowědnika a němskeho přećela Serbow, pisaše Pawoł Nedo w Předźenaku 1979: »Serbski lud měješe we wšěch dobach swojich struchłych stawiznow tež jednotliwych přećelow ze srjedź knježacych klasow němskeho ludu, wurjadnje sprawnych a humanistisce zmyslenych ludźi, kotřiž so za nas zajimowachu a nam po swojich mocach pomhachu. My sej tutych jednotliwcow a jich skutkowanje wysoko wažimy.« A tajki běše Schulenburg, kiž je so před 175 lětami narodźił.
Schulenburg pochadźeše ze stareje zemjanskeje a oficěrskeje swójby a načolnika Krajneho lěsnistwa w Braniborskej. W Berlinje wopyta gymnazij a po abiturje nastupi, mějo so po tradiciji, tež oficěrsku karjeru. W Němsko-francoskej wójnje 1870/1871 bu ćežko zranjeny a zhubi lěwu ruku. Tutoho zbrašenja dla njemóžeše we wójsku wostać a nahladne městno we wokolinje kejžora, kotrež jemu poskićichu, wotpokaza. Chcyše swobodny wostać a so ludowědźe a wuměłskemu molerstwu wěnować, za kotrež bě so přeco hižo zajimował. W lěće 1870 poby krótki čas w Błótach a 1876 přesydli so potom na dlěši studijny přebytk do Bórkowow, kiž traješe wjac hač tři lěta. W Kuparskich Bórkowach bydleše pola rybaka a małoratarja Badaraka. Do jeho stwički so tež w pozdźišim žiwjenju přeco zaso nawróći. Tam nawukny delnjoserbsku rěč tak derje, zo mějachu ludźo jeho samo za rodźeneho Serba a jeho bórze po hospodarju Badarakojc molaŕ mjenowachu.
Husto sy w zašłosći nic tak jara wulkeho muža po Budyskich hasach běhać – ně, spěchać – widźał. Stajnje ze čapku, šawlom a kaž přirosćenym wuchodźowanskim kijom. Chwatnosć jeho pohibow móhli so jako wonkowny wobraz čiłeho, hibićiweho ducha wobhladować. A Juro Mětšk – wo nim je tule rěč – je wo sebi woprawdźe prajił, zo při běhanju wo hudźbnych procesach rozmysluje, kotrež nabywaja pozdźišo na notowej papjerje krutu formu. Snano takle: Energija ćěła rozpłomjeni duch, kotrehož wuslědki spožčachu tworićelskemu čłowjekej žiwjensku radosć a zmysł.
Juro Mětšk wobhladuje so jako najwuznamniši serbski komponist pózdnjeho 20. a nětčišeho lětstotka. Dołho dyrbješe na připóznaće swojeho žiwjenskeho skutka čakać. W lěće 2017 bu jemu najwažniše serbske wuznamjenjenje, Myto Ćišinskeho, wot sakskeho ministerskeho prezidenta spožčene.
Hižo jako dwanaćelětny započa komponować; štyrnaćelětneho zeznach jeho 1969 na Specialnej šuli za hudźbu w Berlinje. Wot tutoho časa je přećelstwo hač do přitomnosće naju žiwjenje wobohaćało. Wobdźiwachmoj wulkich mištrow zašłosće, wuknjechmoj wot nich a spytachmoj wězo jich přikładej sćěhować. A komponowachmoj samaj, diskutowachmoj wo naju dźěłach a w někotrych padach wěnowachmoj jedyn druhemu swoje twórby. Tak dari mi swoje »Tři skicy za solo-wiolinu«, kotrež předstajich potom 18. nowembra 1972 w Budyšinje prěni króć.
Dokelž mějach w zašłych lětach husćišo móžnosć z Geraldom Stonom hromadźe dźěłać, buch prošeny něšto wo nim napisać. Bojach so, zo tomu wotpowědować njemóžu a zo njenańdu prawe słowa, kotrež zwuraznja moju česćownosć a dźakownosć za jeho přećelnu zwólniwosć, mje při mojich prócowanjach w serbskich naležnosćach podpěrać a jeho wědu ze wšěm swětom dźělić. Hdyžkuli jeho prošach něšto přełožić, tute nadawki zwólniwje a bjez předsudkow přewza. Praji jenož: »Połožu to na swój běžaty pas!«Slawist a sorabist dr. Gerald Stone (1932–2021) Foto: archiw SN Na prašenje, što ma so po jeho měnjenju jako přichodne přełožić, namjetowaše spěšnje biografiju Jana Awgusta Sykory, z kotrejež nasta fascinowaca kniha »Malschwitz – A Wendish Village« (Malešecy – serbska wjes). Dźěłachmoj hromadźe na aktualizowanju hornjoserbskeho słownika za jendźelsce rěčacych. Jako poslednje přełoži knihu »Serbske pomniki« Trudle Malinkoweje z hornjoserbšćiny do jendźelšćiny. Cyły serbski swět, wosebje jendźelskorěčny dźěl, je wěrneho přećela zhubił. Štó ponjese jeho płomjo dale?
WELDON MERSIOVSKY
»Kaž kóždy z nas wšědnje swoje puće chodźi a wróćo zhladujo z pomjatka swojich žiwjenskich wobstejnosćow čerpa, tak wobsedźi kóždy lud swoju topografiju. Tajka karta je žiwa z jeho zhromadneho pomjatka.« Tole napisa Alfons Frencl w předsłowje swojeje knihi »Daloko preč a cyle blisko« (2004). Na rysowanju a wudospołnjenju tajkeje serbskeje a zdobom łužiskeje karty je čas žiwjenja dźěłał. Lětsa by 14. decembra woswjećił swoje 75. narodniny.
Alfons Frencl narodźi so 1946 w Róžeńće. Nan měješe ratarstwo a rěznistwo, mać zastarowaše domjacnosć a korčmičku. Wón maturowaše na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje a studowaše w Lipsku slawistiku a pedagogiku. Wot lěta 1970 skutkowaše jako wučer w Ralbicach. Spočatk lěta 2007 poda so na wuměnk. Wjele lět njebě jemu hižo popřate. Wón zemrě 27. nazymnika 2015 w Drježdźanach.
W domjacym Róžeńće njebě za njeho swět ke kóncej. Nawopak, přeco zaso ćehnješe jeho do swěta won. Poby na nimale wšěch kontinentach. Zwěrju sej prajić, zo bě krute zakorjenjenje w domjacym swěće wuchadźišćo žedźby za dalokim swětom. Ale to njedosaha. Je chcył serbskemu čitarjej přewodnik do ruki dać, kiž móhł wobohaćić jeho stawizniske wědomje a wědu wo skutkach a slědach serbskich a łužiskich krajanow. Takle je pisał na topografiji serbskeho luda geografisce: »Derje je wědźeć, na kotrej zemi a w kotrym susodstwje generacijow smy žiwi. Nic mjenje nam a druhim tyje wědźenje wo wšelakorych splećenjach z dalšim swětom. A tón započina so hnydom wokoło róžka.« A stawiznisce: Wona karta »je woznamjenjena přez wosebite podawki, kiž wučinjeja poćahi kraja a jeho ludźi ze zašłosće do přitomnosće.« Ze swojimi knihami, přednoškami, rozhłosowymi a nowinskimi přinoškami je swoju wědu a swoje dopóznaća dale dawał tym mnohim, kiž wo nje rodźachu.
Je nimale lěto, zo je moja mandźelska Kathinka zemrěła, ale kóždy dźeń čuju znowa ból žarowanja. Přeco hišće dóstanu pisma sobužarowanja lubych kolegow, sobuwojowarjow a dołholětnych přećelow, kotřiž, podobnje mi, njewopřimnu, zo Kathinka wjac njeje a zrudnu powěsć zwjetša hakle z interneta zhonichu. Dla pandemije njeběše bohužel móžno žarowansku swjatočnosć přewjesć, kotraž by wšitkim tutym lubym čłowjekam móžnosć dała so z njej rozžohnować. Tež hdyž buchu dla pandemije, njezboža Kathinki a jeje dołheho přebywanja w chorowni čitanja k serbskej hudźbje spočatnje přetorhnjene, tak móžu dźensa rjec, zo móžemy na zbožo ze zarjadowanjemi pokročować. Předwidźane je, zo w přichodnym lěćnym semestrje pjećhodźinski čitanski cyklus přewjedu a wšitke moje prócowanje su na to wusměrjene, zo by so hudźbnoslědźerske zawostajenstwo mojeje mandźelskeje čestnje dale wjedło. Hižo w zymskim semestrje 2001/2002, potajkim runje před dwaceći lětami, je wona mje namołwjała, čitanja k serbskej hudźbje tež na Humboldtowej uniwersiće w Berlinje přewjesć, štož sym potom w zwisku kubłanskeho nadawka přewzał. Tak chcu ze wšitkimi čłonami krok po kroku akademiske dźěło Instituta za zapadosłowjanske hudźbne slědźenje z. t. w zmysle mojeje mandźelskeje zaso wožiwić a sym sej wěsty, zo z pomocu wjele zajimowanych nowe a dobre ideje nastanu.
Prof. dr. Kathinka Rebling, wiolonistka a hudźbna wědomostnica, je po Serbach mało znata, tež hdyž je wona přez lětdźesatk wobšěrnje za słowjansku a wosebje serbsku hudźbu skutkowała. Wona je so ze serbskimi hudźbnymi stawiznami zaběrała, je wědomostnje přeslědźiła, wědomostne konferency přewjedła a wo tym we fachowych časopisach rozprawjała. Nimo toho je so swěru wo młodźinski dorost starała.
Kathinka Rebling je so 8. awgusta 1941 w Den Haagu narodźiła a 23. nowembra 2020 w Berlinje zemrěła. Kruta koronapandemija je sej bohužel jara ćiche pochowanje w najwušim swójbnym kruhu žadała, tak zo so zrudna powěsć pozdźe w zjawnosći rozšěri. Mějach wotpohlad, za nju składnostnje jeje 80. narodninow zjawnu gratulaciju napisać. Nětko je to pospyt, na jeje wobšěrne hudźbnowědomostne skutkowanje spominać.
Hudźbnica a hudźbna wědomostnica dósta swój talent hižo ze staršiskeho doma. Nan, prof. Eberhard Rebling, běše připóznaty pianist a wědomostnik za hudźbu a reje. Jako młody 26lětny wón 1937 z fašistiskeje Němskeje, z ródneho Berlina do Den Haaga emigrowaše. Tam w Nižozemskej zezna so ze swojej pozdźišej mandźelskej, spěwarku, rejowarku a dźiwadźelnicu Židowku Lin Jaldati. Po Druhej swětowej wójnje, w lěće 1952, wróći so swójba Rebling-Jaldati z dwěmaj dźěsćomaj, holcomaj Kathinku a Jaldu, do Berlina. W NDR běše Eberhard Rebling nimo swojeho wuměłskeho dźěła tež politisce angažowany, běše z čłonom Ludoweje komory, skutkowaše w předsydstwje měroweje rady, kulturnym zwjazku NDR a druhdźe. K wosebitosćam kulturneho žiwjenja słušachu tehdom koncerty mandźelskeju Rebling-Jaldati z jidiskimi spěwami a rejemi w tu- a wukaju.
K 200. narodninam Jana Bartka
Jan Bartko słuša do koła serbskich doprědkarjow-wučerjow, kotřiž wojowachu wosebje w času rewolucije 1848/1849 za prawa Serbow a kotřiž běchu dosć doprědkarsce zmysleni. Ze swojimi swěrnymi přećelemi Janom Radyserbom-Wjelu (1822–1907), Janom Bohuwěrom Mučinkom (1821–1904) a Janom Jurjom Meldu (1814– 1894) podpěrowaše tež stajnje politiske, socialne a narodne žadanja swojeho ludu.
Jan Bartko narodźi so 16. nowembra 1821 jako syn małeho žiwnosćerja w Drobach pola Minakała. Po wopyće domjaceje ludoweje šule poda so 1836 tři lěta na wučersku preparandu na Židowje. Ju wuchodźiwši, bu wón jutry 1839 jako šuler do Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje přijaty, hdźež sedźeše w samsnym lětniku z Mučinkom. Po wuspěšnym złoženju pruwowanja na tutej kubłarni wučerjow bu 1843 dwě lěće wikar w Delnjej Hórce a 1845 zasadźi so jako wučer w Chwaćicach, hdźež wosta dwanaće lět. W lěće 1857 přesydli so do Nosaćic, hdźež skutkowaše hač do 1890 33 lět jako wučer. Wjeska ležeše tehdy na narańšej hranicy Serbstwa. Po tym zo bě swoju šulsku a cyrkwinsku słužbu złožił, poda so na wotpočink k swojej dźowce do Budyšina. Njeběše pak to wotpočink: Je so hišće swěru jako pokładnik wo nowu serbsku nalutowarnju w Małym Wjelkowje starał a měješe wulke zasłužby jako zarjadnik Maćičneho doma, hdźež je pjenjezy za twar hromadźił a jako sobustaw twarskeho wuběrka stajnje dobry poradnik był.
K 200. narodninam Jana Bohuwěra Mučinka
Jan Bohuwěr Mučink słuša do rjada aktiwnych serbskich prócowarjow narodneho wozrodźenja kaž jeho přećeljo a kolegojo Jan Radyserb-Wjela, Jan Bartko, Jan Jurij Melda, Korla Awgust Kocor a Michał Rostok.
Mučink pochadźeše ze swójby chudeho serbskeho nadróžneho dźěłaćerja w Njechanju pola Lubija, hdźež so 12. septembra 1821 narodźi. Lědma 13lětny dyrbješe nanej pomhać twjerde ćmowe bazaltowe kamjenje klepać, zo by něšto přizasłužił. W mnohich nastawkach je lětdźesatki pozdźišo na krasnu horatu krajinu swojeje ródneje wokoliny spominał. W skałach horow a w pěskowych jamach tuteje kónčiny je tež za žadnymi kamuškami pytał a sej počasu rjanu zběrku nazběrał.
Do šule chodźeše do Wulkeho Dažina k wučerjej Jakubej Ryćerjej (1807–1875), kotryž běše syn serbskeho tkalca z Hodźija. Tutón pohnuwaše Mučinkec nana, zo by swojeho syna na Krajnostawski wučerski seminar do Budyšina pósłał. Nan tole najprjedy kruće wotpokaza měnjo, zo njewě, kak měł tajke wukubłanje zapłaćić. Po stajnym naprašowanju swojeho syna a dołhim přemyslowanju nan skónčnje do toho zwoli, zo smě Jan Bohuwěr tři lěta k swojemu wučerjej chodźić a so pola njeho na wopyt seminara přihotować.
Z Italskeje docpě nas zrudna powěsć wo smjerći rěčespytnika a slawista prof. dr. Andrea Trovesi. Profesor Trovesi je był nimoměry rěčnje wobdarjeny wědomostnik, kotryž je wjetšinu słowjanskich rěčow wobknježił a so tež ze słowjanskimi mjeńšinowymi rěčemi zaběrał.
W Serbskim instituće wobdźěli so na lětnim kursu serbšćiny w lěće 2000. Po studiju rušćiny, čěšćiny a němčiny w swojim ródnym měsće Bergamo a dlěšich studijnych přebywanjach w Praze je w Mailandźe 2002 zakitował disertaciju wo wuwiću definitnych artiklach w čěskej, serbskej a słowjenskej rěči. Jako docent a profesor je dołholětnje na Instituće za słowjansku filologiju uniwersity w Bergamje skutkował, prjedy hač přewza 2015 profesuru za slawistiski rěčespyt na uniwersiće »La Sapienza« w Romje (z ćežišćom słowjenskeje rěče).Andrea Trovesi (1971–2021) Foto: Thomas Menzel
Trovesi měješe šěroke wědomostne zajimy a je přeslědźił stawizny, struktury a rěčnu politiku słowjanskich a balkanskich rěčow. Publikowaše wšelake dźěła, mjez druhim wo wokatiwje w słowjanskich rěčach, wo etymologiskich prašenjach, na přikład wo přirunanju turkowskich požčonkow w bołharšćinje a bosnišćinje, wo sociolinguistiskich zjawach, kaž wo nastaću a kodifikowanju čornohórskeje rěče. Wo didaktiskich kompetencach wědomostnika swědči sobuawtorstwo gramatiki čěšćiny za italskich wuknjacych (Grammatica ceca: fonetica, morfologia e sintassi con esercizi e soluzioni, Milano 2019). 2003 je organizował sorabistisku konferencu w Bergamje z wobdźělenjom rěčespytnikow a literarnych wědomostnikow Lipšćanskeje uniwersity a Serbskeho instituta. Wuskutk konferency běše zwjazk I serbi-lusaziani. Storia, letteratura, lingua (Milano 2007), kotryž předstaja čitarjam w italskej rěči najwažniše fakty wo stawiznach, rěčomaj a kulturje Serbow.
Před połsta lětami, 16. junija 1971, zemrě w chorowni w Drježdźanach 44lětny dr. phil. Jurij Młynk, serbski literarny wědomostnik, hibićiwy kulturny organizator, basnik a bibliograf. Młynk narodźi so jako syn skałarja a chěžkarja 13. apryla 1927 w Šunowje. Jako běchu němscy fašisća runje na móc přišli, zastupi wón do tehdyšeje ludoweje šule w ródnej wsy. Po wopyće wobchodneje šule w Kamjencu a wot lěta 1943 na njej jako překupc přistajeny, dyrbješe 1944 jako sydomnaćelětny pachoł hišće do wojakow.
Jako jedyn z prěnich serbskich nowowučerjow bu w lěće 1945 we Worklecach zasadźeny. Na spočatk januara 1946 załoženym Serbskim wučerskim wustawje w Radworju, kotrehož direktor běše Michał Nawka, wopyta dwuměsačny kurs wukubłanja na wučerja. Bórze po tym wučeše w Ralbicach, hdźež běše tež hnydom direktor šule.Dr. Jurij Młynk (1927–1971) Foto: archiw LND
Za studij a po nim trjebachu za šulsku wučbu wotpowědny serbskorěčny material. Wo tym pisaše Jan Suchi (1922–1983) ze Sulšec, něhdyši šulski towarš Młynka, w knize »Wučerjo prěnich lět«: »Z Młynkom běchmoj so na hotoweju hońtwjerjow za serbsku literaturu wuwiłoj. Nic zo bychmoj jeno pjelniłoj knižny kamor, ale zo bychmoj so zeznajomiłoj ze serbskim pismowstwom a z toho dźěćom a dorosćenym powědałoj. Požadane běchu zwjazki Zejlerja a Ćišinskeho, Radyserba-Wjele, Časopis Maćicy Serbskeje, Krajana, Protyki a dźiwadłowe hry. Najspomóžniši fundus nadeńdźechmoj w nowym sydle Domowiny na Sukelnskej, hdźež Arnošt Simon po Łužicomaj hromadźe zwožene zbytki serbskeje literatury rjadowaše, składy stražowaše a zajimcam na předań poskićeše.«
K 75. posmjertnym narodninam tworjaceje wuměłče Boženy Nawka-Kunysz (1946–2000)
Jubileje su dobra składnosć spominać na wusahowace wosobiny, kotrež njejsu hižo mjez nami. Přez swoje žiwjenske dźěło su zawostajili kedźbyhódne slědy, kiž njeměli so z našeho wědomja pozhubić a so tež młódšim generacijam spřistupnić. K nim słuša bjezdwěla serbsko-pólska tworjaca wuměłča Božena Nawka-Kunysz.
Božena Nawkec narodźi so 20. junija 1946 w Radworju jako prěnje dźěćo Antona Nawki (1913–1998) a jeho mandźelskeje Heleny Nawcyneje (1917–2010) rodźeneje Juraszek. Jeje mać běše po pochadźe Pólka. Staršej běštaj so srjedź 1930tych lět w Berlinje zeznałoj, hdźež studowaše Anton Nawka wot 1933 žurnalizm, stawizny a ekonomiju. Prěnje tři lěta swojeho žiwjenja wotrosće Božena w Poznanju, dokal běše so młoda swójba dalšeho studija nana dla mjez 1946 a 1949 přesydliła. W tutym času přidružichu so swójbje dalšej dźěsći Milena (1947–2008) a Tomasz (*1949). Někotre lěta pozdźišo narodźi so hišće syn Stefan (*1953). Po nawróće do Łužicy a zasydlenju w Budyšinje, hdźež skutkowaše Anton Nawka spočatnje jako wučer na Serbskej wyšej šuli a jako docent na Serbskim wučerskim wustawje – prjedy hač so politiskich přičin dla z wučerskeje słužby njewuwjaza –, nastupi Božena Nawka-Kunysz šulske wukubłanje na serbskich kubłanišćach. Hižo za šulski čas horješe so za wuměłstwo, molowaše a skicěrowaše, hdźežkuli bě jej to móžno, a wopytowaše wšelake molerske kružki. Hižo zahe pokazowaše so jeje wulka nadarjenosć. W pozdźišim interviewje naspomni, zo je hižo srjedź šulskeje wučby husto na swoje zešiwki rysowała1. Jeje nachilnosć k tworjacemu wuměłstwu njezadźiwa, wšako skićeše jej jeje staršiski dom wonu muzisku atmosferu, kotraž polěkowaše wuwiću jeje talenta a pozbudźowaše Boženu Nawka-Kunysz tež powołansce do tutoho směra kročić. Wobaj, nan a mać, staj w swojim wólnym času přewšo rady rysowałoj. Hižo jeje mać je so z myslu nosyła so z wuměłču stać, štož jej pak wšelakich přičin dla móžno njebě. W lěće 1965 złoži Božena Nawka-Kunysz maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po maturje požada so wona na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo, hdźež chcyše so na polu grafiki, ilustracije a knižneho wuhotowanja wukubłać dać. K tomu pak politiskich přičin dla njedóńdźe. Tak nastupi w samsnym lěće 1965 studij na Krakowskej Akademiji tworjaceho wuměłstwa (Akademia Sztuk Piȩknych im. Jana Matejki w Krakowie). Sta so ze studentku na jeje wotnožce w Katowicach, na kotrejž wuwučowaše so grafika a nałožowana grafika. Wróćo zhladujo praji Božena Nawka-Kunysz: »... mějach zbožo, smědźach so do Pólskeje na studij podać.«2 Hižo přez staršiski dom zezna so wona z aktualnej politiskej a kulturnej situaciju w susodnym kraju, tak tež přez pólske časopisy, kaž běchu to »Panorama« a »Przekrój« (Přehlad).3 Wone běchu swojim čitarjam kaž wokno přez železny zawěšk do zapadneho swěta a wozjewichu přinoški wo načasnych wuměłcach a wuměłskich prudach na zapadźe, wo čimž so w tehdomnišej NDR lědma něšto wozjewješe. Prawdźepodobnje je so přiwzaće młodeje Serbowki na ASP z pomocu přećela Serbow, spisowaćela, publicista, literarneho wědomostnika a wuběrneho znajerja němskeje a serbskeje literatury Wilhelma Szewczyka (1916–1991) poradźiło. Szcewczyk haješe wuske zwiski k serbskim spisowaćelam a publicistam a přebywaše často tež w duchownje liberalnym a wuměłstwu přichilenym Nawkec domje w Budyšinje. Nimo toho měješe Szewczyk jako čłon Pólskeje zjednoćeneje dźěłaćerskeje strony PZPR a zapósłanc sejma Ludoweje republiki Pólskeje wotpowědny politiski wliw. Na Katowickim kubłanišću absolwowaše Božena Nawka-Kunysz najprjedy wukubłanje w zakładnym studiju w molerstwje, grafice, w rysowanju a w pismje kaž tež na polu rězbarstwa. W běhu studija specializowaše so na swobodnu a nałožowanu grafiku. Jeje wučerjej běštaj tu prof. Andrzej Pietsch (1932–2010) na polu grafiki a litografije a prof. Gerard Labus (1934–1988) we wobłuku nałožowaneje grafiki. Wobaj běštaj tohorunja absolwentaj Krakowskeje ASP. Wosebje twórby Andrzeja Pietscha, kotryž wěnowaše so primarnje raděrowance a křidowemu ćišćej, zawostajichu widźomny stilistiski wliw na tworjenje Boženy Nawka-Kunysz. Předewšěm pak wotbłyšćuja so w jeje pozdźišim tworjenju elementy rukopisa Jaceka Gaja (1938–2021), wuznamneho Krakowskeho ilustratora a grafikarja, kotryž nawjedowaše na kubłanišću tehdom dźěłarnju za rysowanje. Diplom złoži Božena Nawka-Kunysz 1972 na polu swobodneje grafiki z rjadom litografijow. We wobłuku nałožowaneje grafiki je za swoje zakónčace dźěło kompletnu seriju produktow za kosmetisku firmu wuwiła. Mjeztym bě so 1971 na architekta Janusza Kunysza (*1942) wudała a jimaj narodźi so jeju syn Marek (*1971). Wotnětka bydleše ze swójbu w Katowicach, hdźež skićachu so wuměłči mnoho kulturnych móžnosćow we wokolinje ideologisce a kulturnopolitisce wotewrjenišeje atmosfery hač znaješe to ze swojeje domizny kaž tež kontakty do awantgardistisce zmysleneje wuměłskeje sceny Katowic a Krakowa. K swětowotewrjenosći a k zaznaću načasneho wuměłstwa přinošowachu bjezdwěla tež Mjezynarodne bienale grafiki – z lěta 1992 wuhotowane jako trienale –, kotrež so wot 1966 w Krakowje organizowachu. Tam wustajowachu wusahowacy grafikarjo z cyłeho swěta. Móžnosće njewobmjezowaneho pućowanja poboku swojeho mandźelskeho do njesocialistiskich krajow kaž do Italskeje, Šwicarskeje, Rakuskeje, Francoskeje abo do Zapadneho Berlina wužiwaštaj mandźelskaj zaměrnje za zeznaće muzejow a galerijow kaž tež swětoweho kulturneho herbstwa.


c: text/html

text:
»Susodej njewukaj přez płót, to načini bolace woči«, wě mudre serbske přisłowo radźić. A wěsće něšto na tym je, wšako tči w kóždym přisłowje znajmjeńša kusk wěrnosće. Awtorki a awtorojo noweje antologije serbskeje prozy pak su njedźiwajcy toho susodam »přez płót« pohladali a wo nich žortne abo chutne powědki spisali. Tajkich susodow wšak je wšudźe na swěće, bliskich abo daloko zdalenych.
W knize zastupjeni su Měrana Cušcyna, Jěwa-Marja Čornakec, Róža Domašcyna, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, Marja Krawcec, Lydija Maćijowa, Měrka Mětowa, Marja Młynkowa, Sylwija Šěnowa, Dorothea Šołćina, Jurij Brězan, Beno Budar, Benedikt Dyrlich, Pětr Dźisławk, Dušan Hajduk-Veljković, Jurij Koch, Křesćan Krawc, Jan Lajnert, Kito Lorenc, Alfons Wićaz a Jan Wornar. W swojich powědkach pisaja wo tajkich a wonajkich zetkanjach.
e-book skazać

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Połne tři lěta po zběrce »Mlóče« zwjesela nas Ludowe nakładnistwo Domowina (LND) znowa z »Antologiju serbskeje prozy«. Na dobrych 200 stronach namakamy 26 powědančkow, krótke abo krótše, napisane wot 21 awtor(k)ow, žiwych abo zemrětych. Hinak hač zwjetša dotal njejsu mjena pisacych alfabetisce rjadowane, ale – bych prajił: asociatiwnje, po temach. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je tónkróć předspomnjenje přidała (kotrež we »Wobsahu« faluje), w nim cituje wona předewšěm Měrćina Nowaka-Njechorńskeho. Nowak pak jewi so hnydom w prěnjej stawiznje hišće raz, hromadźe ze swojej žonu Martu, a to jako hósć na ležownosći Křesćana Krawca. Tón zaso, naš česćeny Hrubjelčanski prozaist, słuži mi jako swědk za nadpismo tutoho komentara: Krawc wobkruća mjenujcy na pjeć stronach, zo znajemy tež w našej kónčinje lěpšich a hóršich susodow – hač němskich abo serbskich. Hewak rěči cyle mało tekstow noweje knihi direktnje wo susodach, najbóle te wot Bena Budarja, Měrki Mětoweje, Sylwije Šěnoweje abo Dorotheje Šołćineje.
Ale wo čim jedna potom wostatnych 20 powědančkow? Haj, wone wopisuja wšelakore epizody, z kotrychž zdawa so něhdźe połojca ze wčerawšeje abo dźensnišeje woprawdźitosće wubrana. Pola njebohich serbskich awtorow a awtorkow njemóže to zadźiwać, jich přinoški su zamołwići z aktualneho hladanišća wuzwolili. Tole płaći za Marju Krawcec, Marju Młynkowu, Jurja Brězana, Jana Lajnerta, Kita Lorenca a Jana Wornarja. A tež pola načasnych, aktiwnych spisowaćelow njeje konkretny poskitk tematisce wopačny. Přetož kóždy čłowjek je tohorunja susod, tak kaž je wón z wěstosću kupc, kolega abo přećel. Při tym njeje wažne, hač storčimy w tekstach na rozprawy a zetkanja we abo zwonka Łužicy, na psychologiske (kaž Měrana Cušcyna, Jěwa-Marja Čornakec, Benedikt Dyrlich, Měrka Mětowa), na kriminalne stawizny abo samo na sciencefiction (kaž pola Lubiny abo Dušana Hajduk-Veljkovićecow). Někotre twórby hodźa so jako lyriska proza zarjadować (wot Róže Domašcyneje, Marje Krawcec), druhe zaso jako pućowanske skicy (Pětr Dźisławk, Lydija Maćijowa) abo jednorje jako wjesna idyla (Alfons Wićaz).


text:
Jurij Brósk
Jurij Brósk (němsce Georg Moritz Broske; * 25. awgusta 1833 w Malešecach, † 16. junija 1915 w Zhorjelcu) bě serbski ewangelski farar, přełožowar a basnik.
Wón narodźi so jako syn tehdyšeho Malešanskeho fararja Handrija Bróska a jeho mandźelskeje Amalije („Lubki lilije“) w ewangelskej wosadnej wsy a wopyta gymnazijej w Budyšinje a Žitawje. Wot 1856 do 1859 studowaše w Lipsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju započa jako kandidat w Budyšinje a skutkowaše po tym wjace hač štyrceći lět wot 1861 do 1902 jako předposledni serbski farar w tehdy hišće poměrnje serbskej Křišowskej wosadźe pola Wósporka. W lěće 1902 poda so na wuměnk a přesydli so do Žitawy, 1907 potom do Zhorjelca.
Jurij Brósk přeserbšći předewšěm němsku nabožinsku poeziju a bě stajny dopisowar do ewangelskeju časopisow Pomhaj Bóh a Misionski Posoł, husto pod pseudonymom Jurij Křišowski. W lěće 1872 wuda zběrku swojich přełožkow a swójskich pěsnjow pod titulom Ćiche chwile při božej studničce (digitalizat). Přełožowaše tež dźěła Emanuela Geibela, Friedricha Rückerta, Justina Kernera, Karla von Holteia a druhich němskich lyrikarjow.
Z kulturnostawiznisce zajimaweho Bróskoweho dźenika, kotryž serbsce a němsce pisaše, je so 22 němskorěčnych lětnikow wuchowało.
Brósk bě wot 1860 hač do 1888 čłon Maćicy Serbskeje.
Jeho narowny pomnik ze serbskim hrónčkom nadeńdźe so při cyrkwi w Ćetowje.
ŽórłoWobdźěłać
- Franc Šěn: Brósk, Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 76sl.
LiteraturaWobdźěłać
- Trudla Malinkowa: Farar Jurij Brósk-Křišowski jako swědk swojeho časa. W: Pomhaj Bóh 9/2020, str. 6–7


text:
Za konkretne planowanje a přewjedźenje wučbnych hodźin smy zestajeli za Was w praksy wupruwowane kopěrowanske předłohi za wšitke předmjety, kiž wuwučuja so w zakładnej šuli a w sekundarnym schodźenku 1 a 2. Wone orientuja so na aktualnych wučbnych planach a hodźa so bjez wulkeho přihota we wučbje wužiwać. Rady směće sej wšitke łopjena jako dokument w formje pdf-kow darmotnje wućišćeć. Dalše wučbne materialije namakaće pod linkom přidatne materialije, kiž steja Wam tohorunja darmotnje k dispoziciji abo kotrež móžeće sej w RCW skazać.
Weiterführende Links
Jeli hišće žadyn account njewobsedźiće, móžeće so pod tutej stronu registrować.
Der Artikel wurde erfolgreich in den Warenkorb gelegt.Weiter Stöbern k produktam


text:
Banjul
Banjul (do 1973 Bathurst) je stolica Gambije w zapadnej Africe. Nadeńdźe so na zapadźe kraja na połkupje při južnym brjoze wuliwa rěki Gambia River do Atlantiskeho oceana. Město same ma jenož wokoło 30.000 wobydlerjow, metropolowy rum Greater Banjul Area z najwjetšim gambiskim městom Serekunda pak wjace hač 400.000. Banjul je stejišćo najwjetšeje mošeje w Gambiji kaž tež sydło romsko-katolskeho biskopstwa.
Hač do „afrikanizacije“ w lěće 1973 měješe město jendźelske mjeno Bathurst. Dźensniše mjeno pochadźa z rěče Mande a rěka „bambusowa kupa“.
W měsće knježi włóžna, tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 29,3° C w awgusće a 33,7° C w měrcu. Dešćowy čas traje wot junija hač do oktobra.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lěće 1807 započachu britiscy kolonisća z wobsydlenjom kupy. Město bu 1816 załožene jako wikowanske a wojerske zepěranišćo a pomjenowane po britiskim kolonialnym sekretarje Henry Bathurst. Dnja 18. februara 1965 sta so Bathurst ze stolicu nowozałoženeje njewotwisneje republiki Gambija.


text:
Michał Šewčik
Michał Šewčik (* 7. měrca 1870 w Baćonju; † 26. februara 1903 w Klóštrje Marijineho doła) bě serbski farar, stawiznar a publicist.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Michał Šewčik – młódši bratr Jurja a Jakuba Šewčika – narodźi so jako syn kublerja w Baćonju. Wot lěta 1885 do 1894 běše wón chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopyta spočatnje němski Małostronski gymnazij a hdźež studowaše wot 1890 teologiju, ale tež filozofiju, sociologiju, stawizny a słowjanske rěče. Wot 1894 skutkowaše Šewčik lěto jako kapłan w Ralbicach a wot 1895 do 1902 jako kapłan a 1902 tež jako farar w Lubiju. Chorosće dla dyrbješe so wón časćišo w Karlowych Warach lěkować a poda so hižo na smjerć chory w februaru 1903 do Klóštra Marijineho doła, hdźež krótko po tym zemrě.
Šewčik, čłon Serbowki, wozjewi w jeje Kwětkach a časopisu Łužica wšelake kulturnohistoriske pojednanja, wosebje k stawiznam serbskeho studentstwa a dopisowaše tež do Katolskeho Posoła a Krajana. Wón bu 1890 prěni serbski knihownik Serbskeho seminara a zrjadowa z Janom Justom tehdy 800 zwjazkow ličacu serbsku knihownju znowa. Składnostnje połstalětneho jubileja Serbowki wuda Šewčik prěni a druhi zwjazk Jubilejnych spisow Serbowki pod titulomaj Basnje a Stawizny.
Michał Šewčik bě wot lěta 1890 čłon Maćicy Serbskeje.
ŽórleWobdźěłać
- Jurij Młynk: Šewčik, Michał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 534sl.
- Jakub Šewčik: Nekrolog XLV. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Zwjazk 57 (1904), čo. 1, str. 55–57. (hsb.)


text:
▶
Wo eksulantach a Serbach
2. meje předstaji stawiznarka Lubina Malinkowa w Budyskej Smolerjec kniharni swoju nowu publikaciju. Pod titulom »Verflechtungsraum Lausitz. Böhmisch-ungarische Exulanten und Lausitzer Sorben. Begegnungen und Beziehungen im 18. Jahrhundert« zaběra so awtorka w němskorěčnej knižce z poćahami mjez čěskimi eksulantami a Serbami. Wona tež na to pokaza, zo pochadźa cyły rjad serbskich duchownych kaž Michał Frencl, Zacharias Běrlink abo Michał Raca z kruhow eksulantow. Dale nasta wokoło 1740 čěska kolonija w Klukšu. Tola tež w Drježdźanach, Berlinje, Małym Wjelkowje abo Niskej wobstejachu ćiłe styki mjez Serbami a Čechami.
▶


text:
Cyntralnŏ Ameryka
Cyntralnŏ Ameryka (szp. Centroamérica, América Central) to je cyntralny regiōn geograficzny Ameryki, położōny miyndzy Morzym Karaibskim na weschodzie a Pokojnym Ôceanym na zŏchodzie. Definiowany je za połedniowõ tajlã Pōłnocnyj Ameryki, na połedniowym weschodzie łōnczy sie ze Połedniowōm Amerykōm[1].
PaństwaEdytuj
W kōntekście ôbywatelsko-geograficznym termin tyn ôdnosi sie do siedmiu państw ôd Gwatymali i Belize na pōłnocnym zŏchodzie po Panamã na połedniowym weschodzie[2].
Przipisy
- ↑ Ameryka Centralna - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy.
- ↑ Ameryka Centralna - Encyklopedia - Onet.pl Portal wiedzy, web.archive.org, 16 czerwca 2006 [dostymp 2021-05-05] [zarchiwizowane z adresy 2006-06-16] .
- ↑ 3,0 3,1 The World Factbook (ang.). CIA. [dostymp 2013-11-18].


text:
Auspuf
Auspuf (roz za kedy tyż s polskigo wydechowo ruła) je tajla auta, kero suży do pozbyćo śe spalinůw raus ze śilńika. Mo forma dugij, pogńůnyj abo poszwajsowanyj ruły uo roztomajtych szyrzkach, kero kůńczy śe nojczyńśći na zadku auta.
Tajle auspufa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Auspufkolektůr – rułki podepńůne do cylindrůw, połůnczůne rubszům zbjorczům rułům, bez kere spaliny dostowajům śe do dalszych tajlůw auspufa.
- Katalizatůr – suży do zmyńszyńo ymisyje szterujůncych gazůw, jak: czad, tlynki azotu.
- Tůmńik – szyroko, plaskato tajla ruły, nojczyńśći naroz przi kůńcu auspufa. Je potrzebno do wyćiszyńo klangůw śilńika.


text:
Baćoński wosadny farar Gerat Wornar, bywši wjelelětny šefredaktor tydźenika Katolski Posoł, awtor a prěni lawreat Zejlerjoweho myta, swjeći dźensa pjećasydomdźesaćiny. Jubilar je 39 lět z jara woblubowanym duchownym w swojej prěnjej farskej wosadźe, w kotrejž bu 1978 do dušepastyrskeje słužby zapokazany.
Jubilar narodźi so 17. nowembra 1942 jako najmłódši z dźesać dźěći pobožnej žiwnosćerskej swójbje w Starej Cyhelnicy. Na Budyskej Serbskej wyšej šuli rozsudźi so za studij katolskeje teologije a bu 1968 w Drježdźanach na měšnika wuswjećeny. W domjacej Chróšćanskej cyrkwi swjećeše primicu. Jako kapłan słužeše najprjedy šěsć lět w Ralbicach, po tym dwě lěće w Chrósćicach a dalšej lěće w Kulowje. Zdobom bě w tym času młodźinski dekanatny dušepastyr, skutkowacy w zmysle nastorkow Druheho Vatikanskeho koncila.


text: Z Ljubljany/Ljubljana. Pětk wjacor, dnja 26.8.2022, běšo swětocne wótwórjenje wustajeńce „Prevzetnost in pristranost narodne noše“ (Ante Trstenjak, Ludvík Kuba, Tina Dobrajc, Eric Schütt a Trine Søndergaard) w Mariboru, drugem nejwětšem měsće Słowjeńskeje a głowne město „słowjeńskeje Štajerskeje“. Wuznam togo tšojenja wiźi se juž z togo, až jo wustajeńcu wótwóriła samo ministaŕka za kulturu Słowjeńskeje, dr. Asta Vrečko. Nagrono jo teke měł šołta Maribora, Saša Arsenovič. Mjazy drugimi stej na wernisažy powědałej kuratorka a wuměłcowka Andreja Borin a Eric Schütt, kenž jo był za zdaśim jadnučki zastupnik z Nimskeje, źož jo se głowny źěł twóŕbow teje wustajeńce prědny raz pokazał w budyšyńskem Serbskem muzeju pód titulom „Barwy daliny“ nazymu 2020, (Nowy Casnik jo wó tom pisał). Tak njejo žeden zastupnik Serbow pódla był. Teke zachopny nosaŕ ideje a pógónjowaŕ cełego projekta, słowjeński pśijaśel Serbow Igor Pirc njejo pśišeł.


text:
Ôba chopy, boroki, downo niy żyjōm, yno ta godka po nich ôstała, a było to tak: Hrubo bez sto lot nazod farorz ze Świyrklōn wybroł sie piechty na pōnć do Ziymie Świyntej i planowoł prziś po dwōch latach, za tynczos msze mioł ôdprawiać farorz ze połomski parafije i tak ôstało! Minyło jednako 5 lot, a świyrklōński farorz sie niy ôdezwoł, żodyn niy wiedzioł, co sie śnim stało. Nowego farorza Kurio nasadzić niy poradziła, podwiela starego farorza sōnd niy uzno za umartego, a na to było jeszcze za wczas! Piykny świyrklōnski kościōł fest podupod, bo połōmski farorz dboł yny ô swoja parafijo. Świyrklanioki fest nad tym bōleli, ale nic sie niy dało zrobić, jednako prziszoł im na pōmoc przipadek. Wtynczos nogle umrził farorz ze Połōmie, a Świyrklanioki poczuli, że to je ta prawo kwila, co im może pōmōc!
W nocy przed pogrzebym wyniyśli truła ze połōmskim farorzym, a zasmyczyli do swojigo kościoła. Isto liczyli na to, że Kurio do nowego farorza, tam kaj bydzie ciało ôd starego i zaczli sie szykować do pogrzebu. Jednako to niy było tak łaps! Połōmiany dali znać na policyjo a do Kurie, że im farorza ukradli, a jeszcze we tyn sōm dziyń ôbie te ważne insztytucyje potkały sie we świyrklōńskim kościele, a tu sie dziepiyro zaczły korowody! Na kōniec wszystek wyszło po starymu, czyli jako przōdzi miało być! Świyrklanioki fest wajali, bo kupa sztrofy dostali, a poru tych, co sie nojbardzi we tym udzielali, to i po miesiōncu heresztu dostało, chocioż to były praje żniwa a roboty kupa, ale żodyn niczego niy żałowoł, przeca dobrze chcieli, a inakszy wyszło! Ôd tego czasu ludzie ze tych dwōch parafiji se niy przajōm, a bezmała tak je do dzisio. Roztomili, eli coś ô tym wiycie, to mi napiszcie.
Jednako to jeszcze ni ma kōniec tyj godki, bo za keryś rok świyrklōński farorz prziszoł nazod, cołki, bo nic mu niy brakowało, yno zdrowio już ni mioł , kajś go po drodze stracił, bo tam jakiś wojny były! Wiela już niy pożył, a sztyjc ta swoja ciyrniowo drōga spōminoł.
Ôba chopy, boroki, downo niy żyjōm, yno ta godka po nich ôstała, a było to tak: Hrubo bez sto lot nazod farorz ze Świyrklōn wybroł sie piechty na pōnć do Ziymie Świyntej i planowoł prziś po dwōch latach, za tynczos msze mioł ôdprawiać farorz ze połomski parafije i tak ôstało! Minyło jednako 5 lot, a świyrklōński farorz sie niy ôdezwoł, żodyn niy wiedzioł, co sie śnim stało. Nowego farorza Kurio nasadzić niy poradziła, podwiela starego farorza sōnd niy uzno za umartego, a na to było jeszcze za wczas! Piykny świyrklōnski kościōł fest podupod, bo połōmski farorz dboł yny ô swoja parafijo. Świyrklanioki fest nad tym bōleli, ale nic sie niy dało zrobić, jednako prziszoł im na pōmoc przipadek. Wtynczos nogle umrził farorz ze Połōmie, a Świyrklanioki poczuli, że to je ta prawo kwila, co im może pōmōc!


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Ekologiczne podlywani
Tyn szpatny czas, kiery jakosi ni może łod nas łodyńś, nie wyganio ludzi s chałupy i skyrs tego mało gdo do dzisia wysmyczył ze szopki na pole swoji koło. Kolem Olzy uż porem roków tymu miastowi przirychtowali dlo tusteloków chodnik, po kierym idzie se pojeździć na kole. Na tej tajli na kierej wykidany je asfalt idzie wartko pedajlować, bo kołym nie dyrbie, a przy tym ni ma na ani, żodnych skryntów. Uż gorzij to idzie tam, kaj je yno sóm szuter i je na ni pełno skryntów. Nie ma tego chodnika za moc i chocioż coby kapke s kondycyjóm iś do przodku, to trzeja porem razy te sztreke zarachwać. Eszcze dzisio jak fórt nie do sie przejechać do Czech, to tym tuplym trzeja gzuć s kołym na obkoło porem razy. Trzeja też mieć rychlij wyrachowany czas na to, jak to dzisio nikierzi nazywajóm, czynności fizjologiczne. Bo przedstowcie se, że tam nigdzi nie nóndziecie żodnego haźla i jak sie kómu zachce to musi za potrzebóm wartko gnać ku chałupie. Pół biydy, jak na tym kole w lecie i na chrostach i strómach je pełno liści, to chłopi ze swojim zdzirżym ni majóm żodnej ostudy. Gorzij majóm s tym zdzirżym paniczki, bo każdy przeca wiy, że łóne ni majóm to taki leki jak do chrostów idóm za potrzebóm, to dycki muszóm mieć łoczy aji ze zadku. Rozmajcie to przeca w przirodzie bywo, bo w tych chrostach trefić czasym idzie na jakisi małe zwiyrze, abo insze kumory. Tak rozmyśłom, czy miastowi nasfol nie postawili tam żodnych haźli, coby mieć ganc s darma prowdziwne ekologiczne podlywani. Możne, że dobrze by było przirazić do każdego strómka jakisi papyndekiej, na kierym chłopi robili by sztrajfki, że łóno uż je podlote.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
szpatny czas - brzydka pogoda, łodyńś - odejść, skyrs - z powodu, nie wysmyczył - nie wyciągnął, koło - rower, przirychtowali - przygotowali, tej tajli - tej części, wykidany - wylany, dyrbie - trzepie, kaj - gdzie, kapke - trochę, sztreke zarachować - drogę zaliczyć, fórt - ciągle, tym tuplym - podwójnie, gzuć - gnać, rychlij - szybciej, haziel - toaleta, chrosty - krzaki, strómy - drzewa, zdziyrż - trzymanie, ostuda - kłopot, dycki - zawsze, nasfol - na umyślnie, przirazić - przyczepić, papyndekiel - tektura, sztrajfka - kreska
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku.


text:
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley (rodz. 8 styczńa 1935 we East Tupelo, um. 16 śyrpńa 1977 we Memphis) – amerikański śpjywok a szauszpiler, powożany za jednygo ze tych, co dali anfang rokyndrolowi, jydno ze nojwożńijszych postaćůw we masowyj kulturze XX stolećo. Podug jednygo ze prezydyntůw USA, Jimmygo Cartera "cajchowoł byrkajůncego ducha amerikańskij nacyje". Do terozka fůnguje mjejsko powjarka, podug keryj nowina uo śmjyrći Presleya bůła udowano a żyje uůn dali, nale chrůńi swoja prywata a trzimje śe ze daleka uode medjůw a fanůw. Mo uůn cera - Lisa Marie Presley.
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]


text:
Sćinowa rozprawa Serbskeho sejma je do rukow Rady Europy přišła
Wuběrk wustawa a prawo Serbskeho sejma je swoju Sćinowu rozprawu Radźe Europy (w jendźelskim originalu “Shadow Report on The Situation of the Sorbian/Wendish Nation in Germany”), konkretnje Poradźowanskemu komitejej Ramikoweje konwencije (ACFC) za škit narodnych mjeńšinow k přihotam monitoringoweho wopyta Němskeje 23-27. awgusta 2021 pósłał. Na zestajenju Sćinoweje rozprawy njejsu so jenož čłonojo abo zapósłancy a zapósłanče Serbskeho sejma, ale tež druzy wobdźělili, kotřiž politiske a kubłanske wuwiće serbstwa jara kritisce wobhladuja. Sćinowa rozprawa ma k wjace transparency wo ćežkim stawje serbskeje kultury a serbskeho žiwjenja we wšelakich towaršnostnych wobłukach wjesć. Wjace wo tym a wo wočakowanjach sejmarjow wot Rady Europy w jednym z přichodnych přinoškow Serbskeho informatora.


text:
Tež w tutym zwisku něšto wosobinske přidam. Srjedź awgusta wotmě so we wuchodočěskej Budislavi rěčny kurs serbšćiny, přihotowany přez Towarstwo přećelow Serbow. Na nim wobdźělich so z tematiskim přednoškom wo »Chróšćan zběžku« w lěće 2001 – mjez druhim wuprajich w datym konteksće zadźiwanje, zo njejsu so prjedawše róčnicy tutoho wusahowaceho podawka wuraznišo swjećili (a zo wón dotal ani ze stawizniskeho ani z politiskeho wida hłubšo analyzowany njebě). Ćim wjetše pak bě moje překwapjenje, jako zhonich, zo so aktualnje dopomnjenska akcija po 20 lětach přihotuje! Po wobdźělenju na derje přihotowanym podawku 6. septembra na šulskim dworje w Chrósćicach pak dyrbjach tola nazhonić, zo na prašenje »Kelko serbskosće Serbja chcedźa? – 2.0« ani po dwěmaj lětdźesatkomaj jasniša wotmołwa njeeksistuje. Róčnica »zběžka« wotmě so w přijomnej atmosferje; něšto wjac hač sto ludźi pak wona njepřiwabi. Podawk wopytachu hłownje ći, kotrychž njeje trjeba za aktiwity na serbskim narodnym polu přeswědčować; nowych mnoholičbnišich zajimcow pak wón lědma narěči, tež hdyž potencial za to bě. Tak kaž so hižo před 20 lětami tež w diskusiji w Internecach pokaza, zwosta tež w lěće 2021 šěrša serbska towaršnosć nastupajo poćah k »zběžkej« skerje pasiwna, njejednotna a liwka.
Nimale tři lětdźesatki po wudaću w lěće 1991 tehdy aktualnje nastateje zběrki (po)přewrótowych refleksijow Zwróćene dny1 pokaza so na serbskim knižnym blidźe jeje wěsty pendant, zestajany wot Cordule Ratajczakoweje. Njejedna pak so wo ryzy paralelu – mjeztym zo bě z awtorami tekstow prěnjeje mjenowaneje knižki takrjec »prěnja liga« serbskich spisowaćelow, je skala powědacych w nowej knižce profilowje wo wjele šěrša a powołansce njewobmjezowana. Zasadniši rozdźěl je pak wězo w zwisku z mjeztymnym běhom časa widźeć: Započatk 1990tych lět bě wšo začuwane a wopisowane hišće chětro nowe a zdobom njewěste, dźensa su zhladowanja na tule turbulentnu dobu a jeje dalše wuwiće a wuskutki přez prismu třicećilětneje časoweje distancy a mjeztym docpětych dožiwjenjow a nazhonjenjow hižo wuhódnoćowane.
Runje mjenowana rozdźělnosć a z tym zwjazana pisana optika cyłkownje třinaće powědarjow (w 12 wotdźělach) »projektej« Noweje swobody? bjezdwěla tyje. Wuběrk respondentow je (nastupajo pochad a skalu měnjenjow) derje wupytany. Tež hdyž su wjacori z nich wurazne profilowane wosobiny na serbskim narodnym a kulturnym polu (apropos: spisowaćelenje je tež tule pola někotrych znajmjeńša dźělnje pódla), njejsu wuprajenja a zjimanja druhich, mjenje znatych a w najwšelakorišich sferach žiwych wuwoprašowanych na žadyn pad mjenje wažne a zajimawe.
Benedikt Dyrlich w Nowej Wjesce w lěće 1975 Foto: Leoš Šatava
Wurjadny serbski literat, žurnalist a dramaturg Benedikt Dyrlich (*1950, Nowa Wjeska) je šěršej zjawnosći znaty najpozdźišo wot lěta 1975, jako bě jeho prěnja basniska zběrka Zelene hubki wušła. W slědowacych lětdźesatkach so wón dale wuprofilowa, swój njeprějomny spisowaćelski talent w swojich dalšich poetiskich twórbach połnje wobkrući a hišće dale wuwi. Eksperimentalne formy a originalne wašnje zhladowanja na běh swěta jeho tworjenje woznamjenjatej.
Njedawno pak překwapi Benedikt Dyrlich z nowym dźěłom cyle hinašeje družiny. Jedna so wo dwaj zwjazkaj jeho memoarow, zaramikowanej w lětach 1964–1989 a 1990–2018 a wopřijacej tak cyłkownje wjace hač połojcu lětstotka. Předpołoženej knize žiwjenskich dopomnjenkow (w Dyrlichowej generaciji poprawom hižo něšto skerje wuwzaćne), oscilowacej mjez ryzy priwatnej a wšopłaćiwej čłowjeskej runinu, stej bjezdwěla jónkrótny skutk. Unikatnosć tekstow tči hižo we wurjadnej metodźe. Awtor je so dźě při jich pisanju (husto skerje »redigowanju«) móhł zepěrać na wobšěrne, nimale cyłožiwjenske dźenikowe a druhe zapisy. Njejedna pak so wo standardne wjedźenje dźenika, ale husto tež wo nutrniwe filozofiske abo towaršnostne refleksije pytanja principow a zmysła žiwjenjoběha. Jónkrótnosć přeměšuje so z powšitkownym: Pódla wšopłaćiwych temow a prašenjow namaka so tule tež nimoměry sylna priwatna runina, w kotrejž stej stajnje přitomnej mandźelska Monika a serbska Łužica. Druha »eksaktna« zepěra teksta su wotćišćane kopije listow (zdźěla tež w němčinje), wotpósłane wot Dyrlicha w běhu žiwjenja pak Monice abo přećelam a znatym, pak tež oficialnym institucijam; jako vice versa su wozjewjene tež někotre wotmołwy. Hižo to, zo bě awtor kmany mnohe (tež wjace hač połsta lět stare podawki) systematisce wobswědčić z pomocu »archiwalisce« wobchowowanych a zrjadowanych dokumentow, móže so jako něšto cyle njewšědne hódnoćić.
W slědowacych lětdźesatkach so mjenowana teorija dale wuwiwaše. W nowšim času pak estiski wědomostnik Martin Ehala zwěsći, zo mjeztym wužiwany naprašnik »subjektiwneje witality« njeje w mnohich padach kmany dosć, realnu aktualnu žiwjenjakmanosć etnikuma postajić. Wón namjetuje, dwaj prototypaj etniskosće rozeznawać: »horcu« (emocionalnu, afektowu) a »zymnu« (racionalnu) formu. Po Ehalowym měnjenju je runje prěni mjenowany typ w zwisku z přetraćom abo rewitalizaciju etniskich cyłkow nimoměry skutkowny abo samo rozsudźacy.
Lubina Hajduk-Veljkovićowa: Módre buny. Budyšin: LND, 2018, 212 str., 16,90 €, e-book 12,99 €
Tež hdyž je nastupajo skalu literarnych polow serbske pismowstwo hladajo na objektiwne limity relatiwnje bohate, nima wone wuraznišu tradiciju detektiwneho žanra. Za prěnje zaměrne pospyty móžemy w datym zwisku měć idejowje a politisce sylnje poćeženej dźěle z 1960tych lět – wobšěrniše powědančko Bena Rječki Woheń wo połnocy (1963) a wo něšto dlěše Opium (1965) Jana Wornarja. Za mjenowanej tekstaj stej (nimo šematiskosće a naiwnych předstawow wo žiwjenju w »skaženym Zapadźe«) charakteristiskej słaby literarny niwow a njedosahace zmištrowanje žanrowych prawidłow.1
Najebać někotrych dźělnych echow a motiwow (mjez druhim Jurij Koch) pak traješe nimale dalšich 40 lět, prjedy hač so »krimi« tež we Łužicy sylnišo etablěrować poća. Z cyle zasadnej pućrubarku sta so Lubina Hajduk-Veljkovićowa, rodźena Šěnec (*1976). Za milnik na mjenowanym polu móžemy jeje knižny tekst Pawčina złósće (2006), zapołoženy do nabožneho wobswěta katolskeje serbskeje wsy, měć. Zda so, zo njebu tutón tekst (najebać pozitiwny recensentski wothłós2) we Łužicy zasadnišo reflektowany. Přičina za limitowanu rezonancu bě snano literarna modernita kaž tež njezwučene prismy zhladowanja na tradicionelnu serbsku wjesnu zhromadnosć inkluziwnje motiwow łamacych zažrane stereotypy a tabu. Wo něšto pozdźišo so mjenowana awtorka z wokołopućom k detektiwnej tematice nawróći (tutón raz pak nic jako tworićelka, ale jako přełožowarka němskeho originala »delnjołužiskeho krimija« z Błótow Beaty Mičerlichoweje); tekst wuńdźe hornjoserbsce jako Mortwa w grobli (2013).


text:
Kóžda zajimowana wosoba móže próstwu wo přiwzaće do społka stajić. Za to ma sćěhowacy formular wupjelnić a pak digitalnje přez mejlku abo přez póštu na nas pósłać.
Předsydstwo informuje po pruwowanju přistupneje próstwy zajimowanu wosobu, hač je so přistup přizwolił. Na to připósła předsydstwo SEPA-formular, kotryž dyrbi so wot čłona abo čłonki wupjelnić a na społk wróćo pósłać. Tutón zmóžni awtomatiske wotknihowanje měsačnych přinoškow wot konta. Nimo toho ma čłon abo čłonka načasnje a jónkrótnje swój překupski podźěl na konto społka přepokazać.
Dalše informacije wo kondicijach a móžnosćach sobuwobdźělenja na rozsudach społka namakaće w našich wustawkach.
Za dalše prašenja stejimy pod kontakt@swobodny-spolk.org k dispoziciji.


text:
Wjelkanoc
Wjelkanoc[1][2], tyż Wjelko Ńydźela, we prawosławju Pascha – nojstarsze a nojważńyjsze krześćijańske śwjynto dlo spůmńyńo powstańo Jezusa Krystusa ze umartych, co podug Nowygo Testamyntu kej Boży Syn przezwyćynżůł śmjerć.
W krześćijaństwje kożdo ńydźela je spńyńym zmartwychwstańo Krystusa, atoli Wjelkanoc je nojuroczyśćij fajrowano.
Przipisy
- ↑ Wyszukowanie „Wielgonoc” abo „Wielganoc”. Korpus Ślōnskij Mŏwy. [dostymp 2019-09-25].
- ↑ Wyszukowanie „Wielkanoc”. Korpus Ślōnskij Mŏwy. [dostymp 2019-09-25].


text:
Sōm1 take ludzie, kere2 na ôbiołd zawsze muszōm mieć dwa dania, ale joł na zicher3 je w jakim inkszym4 manszafcie5. A jak jeszcze sie narychtuja6 jaki fajny gynsty ajntopf i zjym sie ônego ze małōm dolywkōm, to już nic, yno sie kulać7.
Tyn ajntopf to je tako srogo8 improwizacyjo, ale musza Wōm pedzieć9, że je richtich10 udano 😉
Co potrza
25 dkg banie11
4 marchwie
1 batat
2-3 łodygi zelera naciowego
dwie gorście suszōnyj żurawiny
1 cebula
3 pojedyncze piersi ze kury
łeżka oregano
ździebko14 chili
sōl i pieprz
połra łeżek oliwy
łeżka masła klarowanego
łeżka pasty paprykowyj (takyj ze tubki abo łeżka suszōnyj papryki)
łeżka posiekanyj natki ze pietruszki
0,5 litra wywaru ze grincojgu15
1 liter soku ze tōmatōw16
0,5 litra wody
jogurt grecki
Pokrōnego17 kurczaka mogecie przipiyc na suchyj patelni (abo dać tam ździebko18 klarowanego masła). Na oliwie i maśle zeszklijcie cebula, dociepcie tam pokrōnego batata, bania, zeler, marchew i niech sie to chwila podsmaży. Potyn wlyjcie ku tymu19 sok ze tōmatōw, wywar, woda, dejcie kurczaka, fandzołle, żurawina, prziprawy i niech sie to na małym ôgniu trocha powarzi. Jak już marchew bydzie miynkŏ, to mogecie sie pomału brać za jedzynie. Na talyrzu dejcie sie tam jeszcze łeżka jogurtu i mogecie po wiyrchu posuć jōm natkōm pietruszki. Smacznego 🙂
1są
2którzy
3na pewno
4innej
5drużynie
6przygotuję
7toczyć
8wielka
9powiedzieć
10naprawdę
11dyni
12puszka
13fasoli
14szczyptę
15warzyw
16pomidorów
17pokrojonego
18kawałek
19do tego


text:
Testowej hrě Energije
Bjez přihladowarjow (staw dźensa 12 hodź.) přewjedźe regionalny koparski ligist FC Energija Choćebuz jutře testowu hru doma přećiwo wyšemu ligistej Hertha Zehlendorf. Generalka do starta ligi budźe 21. januara pola ligoweho konkurenta Hertha BSC II w Berlinje.
Pytaja koparja lěta
26 króć je mustwo FC Energije Choćebuz w kalendariskim lěće hrało a cyłkownje 30 koparjow zasadźiło. Nětko móža přiwisnicy FCE w interneće hač do 31. januara „koparja lěta FC Energije“ wolić.
Bórze kónc megapochoda
Lětuši wirtuelny megapochod wobornikow hodźi so hišće hač do 22. januara indiwiduelnje přewjesć. Zarjadowarjo a wuhotowarjo wokoło Haralda Skopija (Dobrowólna wohnjowa wobora Narć), Roberta Noveho (Wjesny předstejićer Narća) a Diany Franke-Skopi přewjedu darowanski pochod po łužiskim rewěrje. Jedna so tu wo ćah wuchowanskich mocow, kotrež zběraja pjenjezy za chore dźěći. Wšitke informacije za 112 kilometrow dołhi pochod bjez wubědźowanskeho charaktera steja na . Přizjewjenja za jednotliwcow a skupiny su pod móžne.
Lodohokej zaso z fanami


text:
- Moja babcia gotowała dla Gierka. Kulinarna podróż na Śląsk w czasach PRL-u
- Sprawa rodziny Tebbe. Kolacja z mumią - Monika Kassner
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Naklejka SILESIA
- Kanał Kłodnicki - nieznany świadek śląskich dziejów - Piotr Zdanowicz
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- H. Buchner - Hanyska
- Ciulandia - Henryk Waniek
- H. Buchner - Dzieci Hanyski
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Co by pedzioł Szekspir? - M. Melon i J. Zygmunt
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Rozmówki śląsko-angielskie na wesoło
Książka jest podsumowaniem projektu Marcina Melona i Jacka Zygmunta "Co by pedzioł Szekspir?" zapoczątkowanego na Facebooku, w którym przedstawiali śląsko-angielski scenki rodzajowe z ogromną dawką humoru.
Książka zawiera prawie 100 ilustracji Jacka Zygmunta, dodatkowo opatrzonych śląsko-angielskim komentarzem Marcina Melona.
Całość drukowana w kolorze na papierze kredowym, dzięki czemu nadaje się także świetnie na prezenty dla osób nie znających śląskiego, a zainteresowanych ciekawą pamiątką ze Śląska.
Wiyncyj jak miljard norodu godo po chińsku, drugi miljard godo po angelsku. Po ślōnsku godo terozki ino pōł miljōna norodu. Nale nic sie niy starejcie! Dziynki tyj ksiōnżce wszysko bydzie inaksze i cōłko Ziymia bydzie godać po naszymu!
More than a billion people speak Chinese, the other billion speak English. But only half a million speak Silesian nowadays. Don’t worry! This book is going to change it; let’s make the entire Earth speak like we do!
Jacek Zygmunt (ur. 24.08.1971) maluje swoje ôbrozki ôd roku 1993. Sztartowōł we „Dziynniku Zachodnim” i do terozki namalowōł ich pora tysiyncy do wiyncyj jak 150 roztomajtych cajtungōw. To ôn wynokwiył piyrszego ślōnskigo superbohatyra „SuperHanysa”, kerego wkludził na łamy „Twojigo Chorzowa”.
Jacek Zygmunt (born on 24.08.1971) has been drawing cartoons since 1993. He started his career in ‘Dziennik Zachodni’ and has created several thousand of cartoons since then. He had created the first Silesian superhero called ‘SuperHanys’ and brought him to the ‘Twōj Chorzōw’ magazine.
Marcin Melon (ur. 4.01.1979) – rechtor, pisorz i nowiniorz. Działo na rzecz ślōnskij edukacyji regionalnyj. Dwa razy wygrōł konkursy na Jednoaktōwka po ślōnsku. Naszkryflōł tyż sztyry ksiōnżki ô Kōmisorzu Hanusiku blank po ślōnsku.
Marcin Melon (born on 4.01.1979) – teacher, author and journalist. Supports regional education at Silesian schools. Twice won the playwriting competition for the one-act plays in Silesian. Author of four books about DI Hanusik written in Silesian language.
Oprawa: miękka
Papier: kreda
Strony: 108
Opinie o produkcie (2)
Przociel
Podług mie książka jes 10/10. Nale jes pora rzecy, słów, ausdrucków, wtore som w pojszczodku (książki) po polsku, a idzie je napisać po Ślunsku: 1) Porzond sam widza słówko "chyba" - po Ślunsku mo być, "wierza iże", bez przikład - "pl. chyba tak" to "śl. wierza ja". Inkszy przikład - "nojbarzij chyba to", iże to jes tyn som świat - mo być - nojbarzij wierza, iże to tyn som świat. 2) w ksiazce - nojbardziej - mo być śl. nojbarzij. pl. najbardziej. 2') słówko przileżytość brzmi śląsko, jo nie znom, idzie pedzieć bezto/beztóż/skuli tego. 3) toć, u mie uzywalo sie tyz w formie potwierdzenia, idzies na plac? - toć, ida. tak ide, abo, Toć, mosz recht, tak masz racje. 4) Przikład w ksiazce, iże/co piosenkarka sie jąka (pl), po Ślunsku jes czasownik łon/łona/łono się jęko, a nie puko. 5) slowko sztyjc jest z niemieckiego stets, "ciagle", ale momy ślunskie słowko porzond, wiec po jakiemu dować sam sztyjc? :) 6) zamiast polskigo "że", idzie tyż pedzieć Ślunskie "iże". 7) zamiast kery idzie tyż pedzieć "wtory" jako inkszy dialekt z wielu dialektów języka Ślunskigo, coby pokozać bogactwo jezyka Ślunskigo - (śl.) mowy, godki. 8) tedy owdy - czasem - idzie tyż "roz czasu". 9) niemieckie richtig, sie u nos godało fonetycznie /richtik/ bo Niemce czytajom /richtyś/, a u nos Ślonzoki wymawiały /richtik/, nale to jus pewnie zalezne łod regionu, tela - tyż "tyla". 10) chwila to po polsku, po ślunsku sie godo "kwila". 11) niem. forszteluj sie [od czasownika zwrotnego (sich vorstellen, wyobrażac sobie)] - pol. wyobraz sobie - śl. "przedstow sie to" - pl. wyobraz to sobie. Rozumiem, iże sie tukej rozchodzi ino o ukłon w strone naszych niemieckich sasiadow :)? 12) pl. mundur - niem. wafynrok (od waffe bron, i rock), śl. sie godo mondur. P.S. Tam kaj jes Ślunski odpowiednik (ekwiwalent) nie cza wstawiać na siłe niemieckigo abo polskigo słowa/ausdrucku. Nale, sowieso jes w tyj ksiazce mocka naprowdy Ślunskich ausdruckow i słow! :) chylę czoła :)) istne Opus magnum - arcydzieło. Wyrażenie "prawie" idzie tyż użyć w inkszym kontekscie, bez przikład - "nie poprawiej mie, bo prawie tak byda godała - czyli nie poprawiej mie, jak godom, bo na skwol tak byda godała, czyli na zlosc, po niemiecku sowieso itd. Idzie kożde Ślunskie słowo pomieniac na niemieckie abo polskie, nale wtynczos to juz nie bydzie Ślunski, ino niemiecki abo polski :).
Dominik Lange
pl. sklep - śl. skład, niem. geszeft. Bez przikład - Śl. ida do składu - pl. ide do sklepu. pl. wszystkim, śl. wszyjskim.


text:
Theodor Storm
Theodor Storm (roź. 14. septembra 1817 w Husumje, Šleswig-Holštejnska, wum. 4. julija 1888 w Hanerau-Hademarschen) jo był nimski spisowaśel, awtor młogich wulicowańkow, nowelow a basni. Storm jo jaden z nejwuznamnjejšych zastupnikow tak pomjenjonego bergaŕskego realizma. Wón jo znaty pśedewšym ako awtor nowelow, ale sam jo sebje zacuwał na prědnem městnje ako basnikaŕ, jo wiźeł basni ako spócetk za swóje wulicowańka. Wón jo był jurist a jo źěłał ako pšawiznik a sudnikaŕ.
Wón jo se naroźił w Husumje ako prědne źiśe raźca Johanna Casimira Storma a jógo žeńskeje Lucie Woldsen (1797–1879). W Husumje jo wón w lětach 1826-1835 do šule chójźił, pón teke w Lübecku. Wót 1837 jo wón studěrował pšawnistwo na uniwersiśe w Kielu. W 1843 jo se wón wróśił do Husuma a jo tam wótwórił pšawiznikojsku kanclaju.
Prědne basni jo zachopił pisaś ako pěśnasćolětny gólc. W lěśe 1849 jo napisał wulicowańko Immensee, jaden z jógo nejwěcej znatych tekstow. Pón jo pisał nic jano basni a wulicowańka (pśedewšym Der Schimmelreiter, 1888), ale teke a basnicki (na pś. Bulemanns Haus, Die Regentrude).


text:
Drama / Krimi
Polsko,
2020, 5 h 24 min
(Minutáž: 39–42 min)
(další profese)
Hrají:
Adam Woronowicz
, Karolina Gruszka
, Maciej Musiałowski
, Joachim Lamza
, Julia Kijowska
, Michal Zurawski
, Katarzyna Herman
, Krzysztof Pieczynski, Anna Radwan, Oliwia Bosowska, Krzysztof Jędrysek, Szymon Piotr Warszawski, Miroslaw Haniszewski, Marcel Sabat, Łukasz Lewandowski, Kacper Dyka, Miron Jagniewski, Diana Zamojska, Piotr Szekowski, Piotr Grabowski, Artur Balczyński, Tomasz Konieczny, Grzegorz Falkowski, Marek Serafin, Adam Krawczuk, Michał Hołub, Wojciech Solarz, Ewa Domańska, Piotr Bajor, Lukasz Konopka, Karolina Porcari, Piotr Nowak, Piotr Chomik, Małgorzata Szczerbowska, Sylwia Tymińska, Przemysław Olkowski, Witold Wielinski, Aleksander Jawkolew, Bogusław Podgórski, Adam Kaczmarek, Konrad Odrzywolski, Piotr Bajor, Cezary Kaźmierski, Anna Kociarz, Ewa Oksza-Łapicka, Magdalena Gorzelańczyk, Slawomir Orzechowski, Patryk Czerniejewski, Marcin Błaszak, Katarzyna Romańczuk, Bartosz Głogowski, Klaudia Kulinicz, Marcin Rychcik, Wanda Ruzik, Bartłomiej Bobrowski, Bartosz Fabisiak, Marcin Stępniak, Cezary Jankowski, Przemysław Redkowski, Paweł Bodych, Marcel Borowiec, Jan Wojtyński, Jacek Ryś, Wojciech Baranowski (více)


text:
Awtomatisce wot „sotry“ přełožene teksty wobsahuja husto hišće zmylki, wosebje hdyž buchu z němčiny do serbšćiny přełožene. Pod wěstymi wuměnjenjemi su kóncowki abo personalne pronomeny wopačne abo jednotliwe słowa faluja. Z tuteje přičiny měł/a awtomatisce přełožene teksty zasadnje hišće raz přepruwować (dać), prjedy hač je něhdźe ćišćiš abo na hinaše wašnje dale wužiwaš.
Naš awtomatiski přełožowanski system bazuje na dwurěčnych paralelnych korpusach, kotrež wobsteja ze statysacow sadow w serbskej a němskej rěči.
Tutón korpus so wobstajnje rozšěrja, při čimž na to dźiwamy, po móžnosći słowoskład z mnohich žiwjenskich wobłukow wužiwać. Awtomatiske přełožowanske programy za wjetše rěče dźěłaja zwjetša z korpusami z wjacorych milionow paralelnych sadow. Wotpowědnje je kwalita přełožkow pola „sotry“ tuchwilu hišće něšto niša hač pola wjetšich přełožowanskich programow.
Na „sotře“ so wot teama Rěčneho centruma WITAJ w Budyšinje a Choćebuzu dźěła. Projekt běži wot lěta 2019 a so wot Załožby za serbski lud financuje, kotraž dóstanje lětne přiražki Zwjazka, kraja Braniborskeje a Swobodneho stata Sakskeje.
Dla struktury „sotry“ je trjeba, zo so w zapodatych tekstach kaž němsce tak tež serbsce korektny prawopis wužiwa. Słowa z pisanskimi zmylkami abo z pobrachowacymi wosebitymi znamješkami so zwjetša (hišće) njespóznawaja abo snano wopak přełožuja. Prošu wužiwaj za tutón zaměr integrowanu prawopisnu kontrolu přez tłóčatko a přepruwuj zapodaty tekst, prjedy hač daš jón přełožić.
„Sotra“ bazuje na paralelnych sadach. To rěka, zo njewobkedźbuje přełožowanski system jenož jednotliwe słowo, ale w normalnym padźe tež kontekst. Dokelž tutón pola jednotliwje zapodatych słowow pobrachuje, smy tutu funkciju znjemóžnili.
Prošu wužiwaj k přełožowanju jednotliwych słowow za hornjoserbšćinu online-słownik soblex a za delnjoserbšćinu online-słownik na dolnoserbski.de.
Hdyž na „tekst darić“ kliknješ, so aktualnje za tebje widźomny tekst z wobeju woknow internje składuje. Tohorunja składujetej so IP-adresa a čas. Dalše informacije njemóžemy z datow wučitać. Teksty so jenož internje předźěłuja a njejsu ženje zjawnje widźomne.
Na kóždy pad! Runje teksty ze zmylkami pokazuja nam, na kotrych městnach dyrbimy hišće něšto wuporjedźić.
Zasadnje haj. Prošu wobmysli, zo su integrowane module prawopisnych kontrolow wotwisnje wot rěče mjez 1,5 a 8,5 megabytow wulke a so při prěnim wotwołanju strony sćahnu. Hdyž je twój mobilny datowy kontingent wobmjezowany, potom móžeš přez tłóčatko prawopisnu kontrolu hasnyć.
Prošu přepruwuj, hač sy prawy směr přełožowanja wuzwolił/a. Tutón móžeš z klikom na mału chorhojčku změnić. Hdyž „sotra“ wjetšinu słowow njepřełoži, leži to zwjetša na wopačnym nastajenju.
Bohužel njemóžemy při wulkej ličbje wšelakich wersijow browserow a nastrojow z rozdźělnymi wulkosćemi wobrazowki (PC, šmóratka, tablety atd.) problemy ze zwobraznjenjom strony abo z integrowanej prawopisnej kontrolu za zapodaty tekst wuzamknyć.
Po zdaću su wosebje starše iOS-nastroje (iPhone, iPad) potrjechene. Sćěhowace móžeš wuspytać, jeli něšto po twojich wočakowanjach njefunguje:
Druhdy so wulke pisane słowo za naličenskim znamješkom jako spočatk sady njespóznaje.
Hdyž spočatnik prěnjeho słowa za naličenskim znamješkom w zapodatym teksće na mały změniš, so słowo potom zwjetša spóznaje a přełoži.
Móžeš pak tež naličenske znamješka wotstronić, jeli tute na kóždy pad trěbne njejsu.
Prošu přepruwuj, hač za dwudypkom dospołna sada ze wšěmi sadowymi čłonami slěduje.
Jeli haj, měł so spočatnik sady wulki pisać; pola naličenjow tomu tak njeje.
W někotrych padach měło so to w přełožku korigować.


text:
▶ Hłowna a wólbna zhromadźizna ZSW
Srjedu, 25. meje, přewjedźe Zwjazk serbskich wuměłcow swoju hłownu a wólbnu zhromadźiznu w Röhrscheidtowej bašće, při kotrejž zhladowachu přitomni na dźěławosć zašłeho lěta, hdźež słušeše mediateka »serbskiTV«, wozjewjena na platformomaj YouTube a Instagram, k wuspěšnym projektam. Nimo toho woli so nowe předsydstwo, kotremuž přisłušeja předsyda Jan Bělk, městopředsyda Bosćan Nawka, pokładnik Jan Cyž, Jěwa-Marja Čornakec, Michał Cyž a Měrka Mětowa.
▶ Edicija wó kśicowem puśu Jezusa wujšła
Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. jo wudało nowe knigły, kótarež maju byś pśinosk towaristwa za Łužyski cerkwiny źeń (24. do 26. junija 2022) w Zgórjelcu. Edicija wopśimjejo w šesć rěcach Milana Hrabalowu basnisku twórbu wó kśicowem puśu Jezusa, a to dolnoserbski (Alfred Měškank), česki original (Milan Hrabal), górnoserbski (Róža Domašcyna), nimski (Róža Domašcyna), engelski (Milan Hrabal jun. a Gerald Stone) a pólski (Justyna Michniuk). Pśedsłowo jo napisał pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa, dr. Hartmut S. Leipner. Bibliofilna wósebnostka móžo se dostaś pśez Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. w Chóśebuzu.
W lěće 1981 wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina pod titulom »Wanderwege durch den Kreis Bautzen« pućowanski přewodnik z wjace hač sto čarami, kotrehož awtor Friedrich Lehmann móže so jako angažowany posrědkowar němsko-serbskeje domiznowědy Hornjeje Łužicy wobhladować. Z přewodnikom, kotryž wobsahowaše wuběr z wjace hač 500 přinoškow wobstejaceho rjada »Der Wanderfreund rät fürs Wochenende« chcyše domoródnym a turistam kaž tež šulerjam na ekskursijach wosebitosće přirody a kultury Hornjeje Łužicy nazornje spřistupnjeć.
Friedrich Lehmann narodźi so 17. apryla 1897 we Wjazońcy jako syn ćěsle Augusta Lehmanna a jeho žony Fanny rodźeneje Dreßler. Hižo jako dźěćo horješe so za krajinu w swojej wokolinje. Po wopyće wo- somlětneje ludoweje šule we Wjazońcy chodźeše mjez 1903 a 1911 na Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tež připóznaće jeho wuja, progresiwneho pedagogi a direktora seminara, Johanna Gottlieba Dreßlera (1799–1867) pohnu Friedricha, sej z disciplinu wědu přiswojić. Za čas studija zajimowaše so wosebje za předmjety biologija, geografija, geologija a stawizny. Při stawizniskich slědźenjach njefascinowachu Lehmanna jenož fakty, ale wšitke z nimi zwisowace wuwića – w towaršnosći a w přirodźe, regionalnje a globalnje.
K zahajenju festiwala Noweje hudźby w Brandenburgu
Notowe linije z fantaziju jako girlandy wuhotowane, na to přičinjene wurězki partiturow kruchow, kotrež mějachu zaklinčeć, kaž tež wulkej łžicy pódla dweju gitarow překwapichu wopytowarjow koncerta na Bože spěće w Potsdamskim wuměłstwowym domje sans titre. Hižo prjedy hač jimaše so nawoda Thomas Gerwin do zahajenja pjećdnjowskeho festiwala Noweje hudźby słowa, bu přez originalnu atmosferu ruma jasnje, na čo je so k 22. razej wotměwacy rjad zarjadowanjow z pomjenowanjom »intersonanzen« wusměrjeny: na prezentaciju šěrokeje wuměłskeje kreatiwity z mjezynarodnym wuprudźenjom, tutón króć z widom na Pólsku a Awstrisku. Hižo přeprošenje ekskluziwneho gitaroweho duwa Stefana Conradija – Bernda Gehlena k »preludijej« hudźbnych dnjow dokumentowaše tutón wotpohlad přez zrědka dožiwjenu wobsadku, kotraž žada sej šěroku bohatosć idejow.
Gitarowy duwo Stefan Conradi a Bernd Gehlen z komponistom Janom Cyžom (srjedźa) Foto: Sebastian Rausch
Tole bě hižo při prěnjej twórbje, wjelewoznamoweje kompozicije »sait᾿ an sait᾿ – gegensaitig« serbskeho komponista Jana Cyža pytnyć. Cyž wobhladuje wobeju interpretow jako přewodnikow, kotrajž spytataj so wjace razow čućiwje přibližować. Poněčim so hudźbne napřećiwki rozpušćeja, na př. nastupajo wašnja hraća a sylnosće zwuka kaž tež rozwólnych improwizowanych pasažow. Při tym hodźa so tež optisce powabne akcije wobkedźbować kaž zasadźić smyčki při hraću na trunach abo zwjertnyć instrumenty na koleno. Bóle tradicionelnje skutkuja na kóncu melodiske floskle, kotrež wjedu hač k spóznajomnemu citatej spěwa, tak zo pokazuje wjesoła kónčna štučka cyle jasnje na hłuboko sahacy humor awtora.
Feliks Haza – Składnostnje swjedźenja mjeztym 42lětneho wobstaća Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor 16. julija na Smolic statoku w Hórkach
Pod Čornobohom/Unterm Czorneboh. Historische Begebenheiten und Geschichten aus der Gegend rund um Hochkirch, wudał a z hornjoserbšćiny přełožił Marko Grojlich, 2. nakł. 2022
Bukecy swjeća lětsa 800. róčnicu prěnjeho naspomnjenja. Składnostnje jubileja je wušoł dalši nakład čitanki »Pod Čornobohom – Unterm Czorneboh« z historiskimi powěsćemi a stawizničkami z Bukečanskich kónčin, kotruž je před dźesać lětami wudał Bukečan Marko Grojlich. Kniha je tehdy jara dobry wothłós našła, wosebje w tamnišej němskej ludnosći, wšako je čitanka přezcyłna dwurěčna. Wudawaćel sam je wubrane serbske teksty do němčiny přednjesł, w nadźiji, zo so ludźo we wsach pod Čornobohom na swoje serbske korjenje dopomnja, zo je njeprěja, zo so snadź samo k nim přiznaja. Kniha skića zajimawy dohlad do žiwjenja ewangelskich Serbow na ranje a na połnóc Budyšina w druhej połojcy 19. a prěnjej połojcy 20. lětstotka.
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.
»Potom je wójna wudyriła a je jasnje było, zo njezměju žanu domiznu, do kotrejež móhł so nawróćić.«
Dušan Hajduk-Veljković Foto: Lubina Hajduk-Veljkovićowa
Rozmołwa z lektorom za bosnišćinu, chorwatšćinu a serbišćinu na uniwersitomaj w Lipsku a Halle-Wittenbergu, spisowaćelom, přełožowarjom a tołmačerjom Dušanom Hajdukom-Veljkovićom wo pochadźe, cuzbje a hdźe so doma čuje
Wy sće wotrostł w Běłohrodźe, potom do Saarbrückena ćahnył a bydliće mjeztym wjele lěta w Lipsku. Hdźe čujeće so doma?
Jenož w Lipsku.
To rěka Waša krajina dźěćatstwa wjace žanu rólu za Was njehraje?
Wona hraje jara wulku rólu, ale jenož jako rjana dopomnjenka. Je to tajki reservoir, z kotrehož swoje ideje za literaturu wozmu. Žiwjenje w Juhosłowjanskej je za mnje hižo lětdźesatki nimo.
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.
»Druhdy wobžaruju, zo serbšćinu tak derje njewobknježu, zo móhł w tutej rěči sonić«
Rozmołwa z etnologom dr. Robertom Lorencom wo pochadźe, krajinje dźěćatstwa a dwurěčnosći
Wy sće we Wuježku wotrostł, potom wjele lět w Berlinje bydlił, potom zaso we Wuježku a nětko w Zhorjelcu. Čehodla sće so za tute město rozsudźił?
Rozsud za Zhorjelc měješe hłownje swójbne přičiny. Wotnajimane bydlenje při Čornobohu bu přewuske a běchmy tež pytnyli, zo so to z cyle zanjesenej wjesku tohorunja stajnje njehodźi. Potom bě jasne, zo ma to tola měšćanska kónčina być, hdźež móžeš lóšo kontakt k druhim ludźom nawjazać. A Zhorjelc bě za nas najzajimawši. Mamy pak we Wuježku hišće zahrodu z dowolnosću za twarjenje, njebě to potajkim doskónčne rozžohnowanje.
Jako sće so do Wuježka nawróćił, běše to hišće samsna wjes, kaž sće ju ze swojeho dźěćatstwa znał?
Mějach tam rjane dźěćatstwo. Husto słyšiš, zo chcedźa ludźo preč do města a žiwjensku staciju za sobu wostajić, dokeIž jim druzy na čuwy du. To wšak su zwučene naratiwy. Pola mje to tak njebě. Dźěch studija dla a njejsym zwisk k nakrajnej kónčinje abo do Wuježka přetorhnył. Mějach pozitiwne začuća za wjesku a mam je přeco hišće. Tež swoje magisterske dźěło sym wo Łužicy pisał. Bě přeco jasne, zo mje tema kónčiny dale zaběra.
»Tutu swobodu nochcych spušćić«
Rozmołwa z w Eula pola Nossena bydlacej wuměłču Maju Nagelowej wo pochadźe, distancy a hdźe so doma čuje
Wy sće w Złyčinje, Berlinje a Budyšinje wotrostła. Při Wašim wuměłskim skutkowanju so hola pola Złyčina časćišo jewi? Je Was tute městno bóle wobwliwowało hač te druhe?
Hola a tamniši ludźo su mi jara bliscy. Sym so jako dźěćo kóžde lěćo w šulskich prózdninach do Złyčina nawróćiła, dokelž staj dźěd a wowka tam bydliłoj. A přez zwjazanosć z mojej swójbu běchu Łužica, Budyšin a Złyčin wažne, rum mjez tutymaj městnomaj, hdźež běchmy husto z kolesom po puću. To je so zašćěpiło, to bě kontinuita.
Hodźi so rjec Łužica je Waš pochad, ju nosyće we sebi?
Haj, to hodźi so bjezdwěla takle rjec. Na tamnym boku sym tež rady w Berlinje, dokelž sym jako dźěćo w Berlinje žiwa była. Tež tam čuju so doma, toho sym so jako dźěćo tež nasrěbała. Sym rady w Berlinje a tohodla sym tam tež wěsty čas po studiju bydliła.
A nětko sće w Eula pola Nossena žiwa. Trjebaće distancu k Łužicy, tutón wid wotwonka, zo byšće so jako wuměłča łužiskim temam wěnować móhła?
Za mnje je distanca poprawom cyle dobra. W Berlinje sym zwisk k serbsce rěčenju zhubiła, ale nic k serbskemu docyła. Tam běchu knihi, tam bu spěwane, dawachu zapřijeća, rěčne wobroty, nałožki, swójbne rituale, kiž mějachu z tym serbskim činić. Jako so jako młodostna do Budyšina nawróćich, běše to, dokelž bě to serbske stajnje prezentne, kaž nawrót domoj. Mějach pak hinaši wid, wěsty wotstawk. Za wuměłske tworjenje je to cyle derje, přinjese wěstu njewotwisnosć, njeběch dźě nihdźe zawjazana. Njezačuwach žadyn ćišć – njeje snano cyle prawe słowo za to –, tohodla móžach lochce z tym wobchadźeć. To je bohatstwo za mnje, bjez toho zo čuju so někomu winowata. Móžu swobodnje z tym wobchadźeć. To je moja lěpšina, při čimž móže zwjazanosć tež rjana być. To wšak je wotwisne wot toho, što z toho činiš.


text:
Rada Hodźijskeje gmejny wjace transparency wobydlerjam wotpokazała
Hodźij (CK/SN). Předłohi za wobzamknjenja gmejnskeje rady tež přichodnje do posedźenjow na internetnych stronach gmejny Hodźij widźeć njebudu. To su tamniši gmejnscy radźićeljo na swojim zašłym posedźenju wobzamknyli. Po słowach nawodnicy hłowneho zarjada gmejny Ines Henichoweje běchu wo tym w zašłosći hižo časćišo diskutowali. We wuběrkach pak njemóžachu so dojednać, čehoždla měješe nětko gmejnska rada wo tym wothłosować. Ale tež w parlamenće běchu jeho čłonojo rozdźělneho měnjenja.


text:
Natwar Němske Pazlicy
– ST Marijina hwězda 2:3 (1:0)
Zestawa hosći: Matik – Wróbl (84. Czapik), Škoda, Łušćanski, Lipič, T. Jurš (61. Rab), Sbjeznie, Bělk, Schmidt (46. Pakoßnick), Winkler, D. Jurš
Při rjanym słónčnym wjedrje podaštej so wobě koparskej zastupnistwje Sportoweho towarstwa Marijineje hwězdy do Němskich Pazlic. W předehrě poradźi so klóšterskej rezerwje njerozsudne 1:1. Wrota za ST Marijinu hwězdu II třělił bě Měrko Korjeńk.
Prěnje mustwo ST Marijineje hwězdy chcyše z dobyćom 5. městno w tabulce zakitować. W spočatnej fazy wšak mějachu domjacy dwě dobrej móžnosći (8., 12.). 1:0 poradźi so jim w 15. min. přez Neubauera. Wólny kop z połlěweje pozicije bu w šěsnatce hišće wotfalšowany. Jeno tři mjeńšiny pozdźišo ležeše bul we wrotach domjacych. Po dołhim pasu Škody přelesći Dawid Jurš přećiwniskeho wrotarja, jako jeho přezběhny. Sudnik pak pokaza na nimohru. Pančičenjo mějachu wjace hrajnych podźělow, hosćićeljo pak lěpše móžnosće. Jeničku wulku składnosć za wurunanje měješe Łušćanski krótko do połčasa, jako steješe nadobo sam před wrotarjom.


text:
Hižo 2019 je so Iris Brankačkowa wuměłsce z rasizmom rozestajała. Wuchadźišćo běchu rasowědne slědźenja nastupajo serbsku ludnosć mjez 1929 a 1938 w Hornjej a Delnjej Łužicy. Při tym mějachu biometriske daty teoriju wo Słowjanu jako mjenjehódnym čłowjeku dopokazać. Tak je mjez druhim Otto Reche, wodźaca wosobina na polu rasoweho slědźenja na Lipšćanskej uniwersiće, lěkarjej Wilhelmej Hilsingerej nadawk dał wot 1929 do 1932 slědźenja w Budyskej a Klóšterskej kónčinje přewjesć. Wón měješe ćěła jednotliwcow wuměrić, pigmenty kože postajić a krej přepytować. Sćěhowachu dalše přepytowanja Friedricha Merkenschlagera 1931 w Błótach, Heinricha Gottonga 1936/37 we Wojerowskej kónčinje abo Rudolfa Graua, kiž chcyše wot 1936 do 1938 cyłu Hornju Łužicu přepytować.
Mjeztym zo je so wuměłča prěnjotnje z mužemi rozestajiła, wěnuje so nětko žonam. Zakład za aktualny projekt, kiž so wot Kulturneje załožby Sakskeje spěchuje, je rasowědna disertacija Heinricha Gottonga, kotryž je wjesnu ludnosć wokoło Wojerec přepytował a za swoje slědźenja 309 wosobow, 165 mužow a 144 žonow w starobje mjez 20 a 45 lětami fotografował a zapiski zhotowił. Jeho dźěło bu 1940 wudate.


text:
Mysle a dopomnjenki składnostnje jubileja kubłanišća w nošerstwje ewangelskeje cyrkwje
Zhladuju wróćo na załoženje Johanneuma we Wojerecach před 30 lětami, spominam na woprawdźe rjany čas.
Běše krótko do zahajenja šulskeho lěta 1992/1993, jako mje tehdyši Wojerowski superintendent Friedhart Vogel narěča, hač nochcyła na gymnaziju w priwatnym nošerstwje we Wojerecach serbšćinu podawać. Gymnazij w nošerstwje ewangelskeje cyrkwje měješe za mnje a mnohich, kotřiž běchu w NDR wotrostli, jara njewšědny wuznam. Njeběch sej scyła wěsta, što móhło mje wočakować. Mějach swój čas hišće dźěłowe zrěčenje w statnym šulstwje a tak tež dźěłowe městno.


text:
Katolski teologa dr. Michael Kleiner je w Smochćicach wo židowskich nałožkach a symbolach přednošował.
Smochćicy (CRM/SN). „Židowstwo přežiwi ze swěrnym swjećenjom sabata“, tak zjima farar dr. Michael Kleiner fenomen eksistency tak mjenowaneho „wuzwoleneho ludu Božeho“ hač do našeho časa. „Z krutej wěru a dodźerženjom swojich tradicijow dźě je lud wuhnanstwo do eksila, mnohe wulke přesćěhanja w běhu lěttysacow kaž tež genocid přežiwił.“ Dobry znajer Stareho zakonja přednošowaše tydźenja w Smochčanskim Domje biskopa Bena wo temje „Nałožki a zwoprawdźenje duchowneho žiwjenja w židowstwje“. Jeho přednošk kaž tež mnohe wot njeho předstajene eksponaty k židowskim wašnjam a ritualam nańdźechu tohorunja mjez serbskimi připosłucharjemi čiły wothłós.


text:
Přehlad nowinskich zdźělenkow Załožby
Digitalne pórucenje za wuknjeje serbskeje rěcy kompletne
Budyšin,
Digitalne pórucenje za wuknjeje serbskeje rěcy kompletne
Pórucenje kursow na wuknjeńskej platformje Online serbski wuknuś (https://sprachkurs.sorbischlernen.de/#/welcome) wopśimjejo něnto teke kurse dolnoserbskeje rěcy na niwowach A1 - B1. Z tym póbitujo platforma cełkownje 10 kursow na 3 niwowach.
Nowe su konkretnje kurse za zachopjeńkarje z engelskim wujasnjenim a pśestajenim. Z tym su dolnoserbske kurse pśistupne teke za wuknjece z drugich źělow swěta, kótarež w kursu namakaju mjaz drugim teke wobšyrne gramatiske wujasnjenja w engelskej rěcy.
Wót měrca 2021 mógu pókšacane wužywarje rozšyjaś swóje znaśa z kursom Dolnoserbski B1. Pódla klasiskich temow ako drogowanje a (online-)nakupowanje se tematizěruju teke problemy a znjeglucenja pśi drogowanju, komunikacija na źěłowem městnje abo politiski angažement a pšašanja wěry.
We 8 tematiskich kapitlach namakaju wužywarje a wužywaŕki pśisamem 480 nadawkow a graśow, w kótarychž se zaběraju ze słowoskładom, rozmějucym słuchanim abo gramatiku. Wjele nadawkow ma někotare warianty (rundy). W "ekskursijach" zgóniju wuknjece wěcej wó serbskich stawiznach w Dolnej Łužycy a we swěśe, ale teke wó institucijach, towaristwach a wuměłcach a wuměłcowkach. W kursu njefeluju autentiske pśikłady za słuchanje a cytanje ako rozgrona, biografije wuměłcow a krotke tšojeńka.
Rowno tak ako w pśedchadajucych niwowach pśewóźujotej wužywarje a wužywaŕki comicowej ryśarja Jan a Marja. Wónej stej se dostałej do wuskosćow, gaž stej znaty zeger swětowego casa dokusow spórałej a z tym cas zastajiłej. W nejmudrem wózydle drogujotej ryśarja pśez cas a wšake źěle swěta, aby zeger reparěrowali - a pomagaju jima pśi tom znate a snaź mjenjej znate wósobiny a pioněry ze Serbow.
Pšawidłowne wuknjeje wordujo mytowane - ze spiwami, wideo, wurězkami ze słuchoknigłow a portretami wuměłcow.
Online serbski wuknuś - wobšyrny pool ressourcow
Online serbski wuknuś jo źe primarnje myslony za samostudium, wón pak wopśimjejo wjeliku kopicu ressourcow, kótarež mógu se wužywaś za cytańske a słuchańske nadawki we wucbje: dialog za blidom, typiske zdźělenja ze źiśownje, noticki na źěłowem městnje abo teke interviewy a spiwy. Za direktny pśistup k jadnotliwym wopśimjeśam ma kuždy SOL kurs wót měrca 2021 swój pśeglěd wopśimjeśow. Teksty, dialogi a nadawki móžoš how namakaś pó didaktiski relevantnych kriteriumach. Nic jano wucece, ale teke wuknjece mógu tak za wopśimjeśami pytaś, kótarež se zaběraju na pś. z konkretnjeu gramatiskeju formu.
Wót wózjawjenja prědnego kursa w lěśe 2017 (górnoserbski) respektiwnje 2018 (dolnoserbski) njejsu se jano dalšne niwowy pśinamakali. Wuwijaŕski team jo wugódnośił wužywaŕske reakcije a jo pytał kontakt k wužywarjam a wužywaŕkam, aby mógał pórucenje pśiměriś realnym pótrjebam. Tak su se w běgu casa wudopołnili dalšne zwucowanja a pomoc, respektiwnje pśestajenja.
W slědnej fazy projekta su awtorki a awtory kśěli pśespytaś, lěc se góźe teksty a materialije z online kursa teke za regularnu prezencnu wucbu. We zgromadnem źěle z lektorku górnoserbskich kursow na TU Drježdźany, Lubinu Hajduk-Veljkovićoweju, su nastali pśidatne źěłowe materialije, kótarež pógnuwaju k nałožowanjeju nowych znaśow w nowych kontekstach. Wóni wósebnje pódpěruju liche powědanje a pśedstajiju naraźenja za kooperatiwne online pisańske projekty. Take projekty su se wuspěšnje testowali zgromadnje z wuknjecymi w Praze a Lipsku. We zwisku z online wucbu pód wobstojnosćami zwězanymi z pandemiju su se materialije mógali slědkoju wuproběrowaś teke we wirtuelnej rědowni.
Pśidatne materialije, kótarež su pó źělach interaktiwne, góźe se licho a bźez pśizjawjenja dojśpiś na wuknjeńskej platformje TU Drježdźany. Pśistupowe daty mógu se pśipósłaś, eksportěrowanje modelowych kursow za druge wuknjeńske platformy jo tejerownosći móžne.
A kak źo dalej?
Projekt Online serbski wuknuś jo se w aprylu 2021 pśepodał Załožbje za serbski lud, kótaraž se stara wó wótwardowanje a techniske pśiměrjenja na razantne wuwiśe we wobłuku pórucenjow zeprětych na webowe wopśimjeśa.
Z pókšacujucym pówětšenim digitalneje datoweje baze za serbskej rěcy dajo wušej togo dalšne móžnosći, zwězaś pórucenje z drugimi póbitowanjami.
Chto stoj za projektom?
Projekt Online serbski wuknuś jo inicěrowała a spěchowała Załožba za serbski lud. Wótpowědne spěchowańske srědki dóstawa załožba z pśidatnych financielnych pódpěrow Zwězka, Lichotnego stata Sakska a kraja Bramborska za projekt "Serbska rěc w nowych elektroniskich medijach".
Za konceptom a wuwiśim stoj interdisciplinarny team didaktikarjow/-kow, awtorow/-kow, ilustratorow a softwarowych wuwijarjow, kótaryž jo koordiněrował multimedialny Centrum za wuknjenje rěcow TU Drježdźany. Jědro teama jo pódpěrała mań sobustatkujucych ako powědarje/-ki, zukowy mejstaŕ, testowarje/-ki, awtory/-ki a wuměłce/-owki, kótarež su sobu pregowali wjelerakosć pórucenja. Kompletnu lisćinu wšych wobźělonych namakajośo pód: sprachkurs.sorbischlernen.de → Wó programje.
Pśigranjańske partnarje:
Technische Universität Dresden
Lehrzentrum Sprachen und Kulturen
Karin Schöne, Ph.D.
koordinacija projekta
tel.: +49 351 463 32669
karin.schoene@tu-dresden.de
Załožba za serbski lud | Stiftung für das sorbische Volk
Katharina Čornakowa
tel.: +49 3591 550310
Cornak-Stiftung@sorben.com
SOL Medijowa informacija (PDF)


text:
W septemberskim wudaću Česko-lužickeho věstníka je wozjewjeny přinošk Jiříja Wolfa »K prašenju pochada a žórła łužiskoserbskeje powědki wo Krabaće«. Awtor so na zakładźe »barokneho rukopisa« z klóštra Oseka praša, hač »móhli hinak wusměrjować prašenje předstawy, zo je so powědka wo Krabaće z Hornjeje Łužicy na čěski bok Rudnych horin rozšěrjała«. Podobnje je to hižo 2007 Adam Votruba we Věstníku proklamował. Wo kotry rukopis so jedna? Přisłušnik rjadu cisterciensow z klóštra Oseka P. Malachias Welcker bě w druhim dźělu swojeje rukopisneje chroniki w lěće 1640 powěsć wo rubježniku z mjenom Hans Krawat podał, kiž bydleše we wsy Loučná blisko klóštra. Zhromadnje z někotrymi kumpanami zahaji Krawat partizanski bój přećiwo šwedskim wojakam, kotřiž tehdy Rudne horiny zapusćachu. Morjenych Šwedow ćisnychu do prózdnjeńcy pola Oseka, kotruž »Krawatenloch« mjenowachu. Krawata samoho mějachu ludźo za kuzłarja.
Jako wusud pisa Wolf, zo móhł dźěl serbskeje powědki wo kuzłarju Krabaće z wokoliny Osekskeho klóštra pochadźeć: »Za posrědkowarjow, kotřiž powěsć do Hornjeje Łužicy přenjesechu, móžemy po mojim zdaću měć mnichow z tudyšeho cistercienskeho klóštra, kaž bě to Josephus Gallus († 1712), pochadźacy z Kulowa.« Mjenowany je hišće dalši Kulowčan, wěsty Jacobus Gallus († 1738), kiž bě na jezuitskim gymnaziju w Chomutowje studował. Wo woběmaj so praji, zo měještaj po zastupje do klóštra dale kontakt z domiznu, »tak móžeše so powědka wo podrudnohórskim rubježniku a kuzłarju snadź do Hornjeje Łužicy dóstać, hdźež bu wjele pozdźišo wobohaćena«.


text:
Czasu się nie zadzierży i dzisio zaś w trzi a dwacatym nomerze naszego TRAMWAJU porzóndzymy s takim jednym szykownym panoczkym s Wiseł, kiery moc swojigo żywobycio poświyncił wiślańskim tustelokóm, a nieskorzij aji wszeckim dziedzinóm, kierymi regiruje powiat.
Andrzej Molin – były burmistrz miasta uzdrowiskowego Wisła, a także wieloletni nauczyciel w popularnym „Patelnioku”. Obecnie radny powiatu cieszyńskiego. Miłośnik zgłębiania historii miasta Wisły, a także korzeni swojej rodziny, którą z wielką satysfakcją przekazuje swoim synom i wnukom. Obecnie na emeryturze jest członkiem zespołu powołanego przez Biskupa Diecezji Cieszyńskiej Kościoła Ewangelicko- Augsburskiego ks. Adriana Korczago w celu zorganizowania obchodów 100 lecia odzyskania niepodległości.
Fryderyk Dral: Panie Andrzeju we Wiśle prawióm ło was jako o człowieku, kierymu Wisła dycki leżała na sercu i skyrs tego uczyliście we waszym „Patelnioku” wiślański dziecka wychowanio i rozmajtych przedmiotów. Podarziło sie wóm też dobrze przez sztyry roki regirować Wisłóm s wiślańskigo rotuza, co do dzisia moc wiśloków se to szanuje. Jak byście to całe swoji wiślański żywobyci poradzili rzeknóć po naszymu czytmiorzóm naszego TRAMWAJU, to łóni wóm tego dłógo nie zapómnóm.
Andrzej Molin: tóż dobre panie redaktorze, chocioż dlo mie nie bydzie to leki, bo uż dziynnie nie prawiym po naszymu i skyrs tego bydym mioł s tym kapke ostudy. Móm jednakowóż cosi takigo w sobie, że prawiyni i rzóndzyni po naszymu to nie robi mi żodnej gańby.
Rodzóny żech je w jednej dziedzinie kolem Biylska, kiero Międzyrzeczem Górnym sie mianuje. W tej dziedzinie na farze miyszkali od 1945 roku moji łojcowie, kaj tata był farorzym we wangelickim kościele. Ciynżki powojynne czasy i mało parafija nie poradziła na tej dziedzinie wykustować moji familije i skyrs tego mój foter s mamulkóm dali sie do gospodarzynio w polu. Tata mioł uż to gospodarzyni we krwie, bo jego łojciec był wielkim siedlokym w Simoradzu i tam za chłapca nauczył się tej roboty w zogrodzie i na zogónach. Jo se dzisio eszcze spóminóm jak za naszóm chałupóm plyntło się pełno rozmajtego dómowego zwiyrza. Muczały krowy, beczały barny, gdokały kogóty, gulgały gynsi i kwakały kaczki. I to naprowde była ganc prowdziwo ekologija. Wedla kościoła rosły zaś jabłónie, gruszki, śliwki, brzoskwinie i moc eszcze inszych strómów na kierych kónory uginaly się łod owoca. A w zogródku rosły rybiźle i agryst s kierych naszo mama zawarzowała na zime kómpoty. W polu robiła cało moja familija, bo każdo pora rónk była przidajno. Tóż też moji tatowie, starka i mój brat dziynnie chodzili do pola coby cosi zasioć i zasadzić a nieskorzij na jesiyń to pozbiyrać. Dzisio to se spóminóm s wielkim syntymynym, ale kiejsi s takim pasiynim krowy to było moc ostudy. Trzeja było wachować coby tako mućka nie wlazła na cudze pole i nie zrobila żodnymu szkody. Jak żech uż był wiynkszy to dołech sie do chowanio pszczół co mie to potym dzierżało też dłógi roki. Ty roki kolegowanio się s przirodóm zustawiły wy mie aże do dzisia takóm pokorem do wszeckigo co żyje i do tego czego my jako ludzie naprowde potrzebujymy do życio. A zaś robota w polu pokozała mi, jako se trzeja szanować czas i jako nim rozporzóndzać, coby dycki mieć, jak jo to dzisio prawiym taki cieszyński stosunek do życia.
Słowa prof. Jana Szczepańskiego są dla mnie zdefiniowaniem postaw życiowych mieszkańców Ziemi Cieszyńskiej- „Człowiek żył po to, by robić, to znaczy wykonywać przeznaczoną mu robotę. Robota była też miarą najistotniejszą treścią życia […] Była też miarą wartości człowieka, codziennym sprawdzianem jego możliwości […] Robota także oznaczała potwierdzenie wartości moralnej gazdy i jego rodziny.”
Dzisio rozmyślóm nad tym czy my sóm chocioż kapke podobni do naszych łojców i starzików. Chciołbych, coby chocioż tak kapke było jak kiejsi, ale nie wiym czy nóm sie to podarzi. Jak żech uż dorosnył i pokóńczyłech rozmajte szkoły to chyciłech się roboty s dzieckami, kaj dane mi było sprugować mojóm kóncepcyje wychowanio chłapców i dzieuch. Dłógi roki robiłech we wiślańskim „Patelnioku” jako rechtór, a nieskorzij aji jako dyrektor. Po tym prziszeł taki czas, że trzeja było cosi dobrego zrobić dlo mojigo miasta Wisły i skyrs tego dolech się wybrać do rotuza na sztyry roki regirować naszóm Wisłą. Moc wiecy sie mi podarziło we Wiśle zrobić i dzisio jak szpacyrujym ze swojimi wnukami po miejskich cestach, to mogym im ukozać, kiere chałupy i insze wieca kozoł postawić jejich starzik. Przy tym starka też mo pełno radości, bo chwoli się starzikym przed swojimi wnukami, ale dóma je pocichu. Wszeckim nigdy jednakowóż nie do się dogodzić, bo to uż je tako je robota w rotuzie i jak sie tam idzie to trzeja być no to przirychtowanym. Dzisio jak żech uż je na pyndzyji to tak jak moc inszych mojich znómych móm mjynij czasu dlo siebie jako miołech kiejsi. Ze dwa razy do miesiąca je żech w Cieszynie, coby radzić o powiecie, bo sztyry roki tymu zustołech wybrany do rady powiatu cieszyńskiego. Jako wierzóncy wanelik zustolech człónkym zespołu u naszego wanelickigo biskupa, kiery mo we starości świyntowani 100 rocznicy odzyskania niepodległości. Robiymy to tymu, coby wszedcy wiedzieli i żodyn nie zapómnioł, wiela to dobrego sto roków tymu zrobiłi wanelicy tu stela, coby na Śląsku Cieszyńskim spadki była Polska. Muszym się tez pochwolić, że jako stary Wiślanin w łósmym miesióncu tego roku dołech sie też do roboty przi organizowaniu we Wiśle XXII Forum Ewangelickiego. Mieli my tu pore dni doś wielki wupucz, bo jak wiycie w siyrpniu każdego roku do nas przijyżdżo strasznie moc rozmajtych lufciorzi i letnikorzi. Tego roku na jesiyń muszym się wóm prziznać panie redaktorze, że zaś sprubujym się dać wybrać do jakigosi samorzóndu, coby nie mitrynżyć czasu i fórt cosi dobrego robić dlo moich tusteloków. Nie wiym czy mi sie to podarzi, ale ty cieszyński geny, kiere wy mie drzymióm sóm fórt przirychtowane do jakisi roboty i nie dowajóm mi spokóju coby, siedzieć dóma po cichu i nic nie robić.


text:
Šuša
Šuša (azerbajdźansce Şuşa; armensce Շուշի/ Šuši) je město w Nahórskim Karabachu na zapadźe Azerbajdźana. Leži něhdźe šěsć kilometrow južnje Stepanakerta, někak 1300 do 1500 metrow nad mórskej hładźinu. Najwažniša dróha mjez Stepanakertom a Armenskej wjedźe nimo města.
Ma wokoło štyri tysac wobydlerjow[1].
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1752 załožiło a ma wot lěta 1840 měšćanske prawa. Armenske wobydlerstwo, kotrež tworješe hač do lěta 1920 snadnu wjetšinu, bu w pogromje wućěrjene. Do prěnjeje Karabachskeje wójny spočatk 1990tych lět měješe město něhdźe 17.000 zwjetša azerbajdźanskich wobydlerjow, bu pak w běhu bitwy wopušćene. Wot lěta 1993 słušeše de facto k njepřipóznatemu statej Nahórski Karabach. W běhu druheje Karabachskeje wójny nazymu 2020 bu město dnja 7. nowembra wot azerbajdźanskeho wójska zdobyte.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Шyшa// ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayзa и EфpoHa: B 86 T. (82 T. и 4 дoп.). — CПб., 1890—1907.
- Шyшa// Бoлbшoй эHциkлoпeдичeckий cлoBapb


text:
Ta zupa na stole we Wilijŏ1 brała sie z tego, że bōła tōnio2 i kŏżdy sie mōg3 jōm lajstnōńć4. Jak to ze takimi daniami je, w kŏżdyj chałpie rychtowało5 sie jōm inakszyj. U moji Mutry6 w dōma bez pó dnia łonaczōła7 jōm Babka Mari, kero bōła siostrōm ôd8 moji Ōłmy9. Moja Muter już tego niy rychtowała, a jo sie do tego zabiyroł całe lata, aż mie sie w kōńcu udało. Jŏ żech sam trocha wynołkwioł10, ale zawsze sie mogecie narychtować jōm tradycyjnie: yno kōnopie, woda, mlyko, cebula, sōl, cuker, trocha mōnki i jako kasza.
Co potrza?
20 dkg siymiynia konopnego- niy bōjcie się, to na zicher niy je marihuana i niy bydziecie mieć z tego ôdlotu nawet, jak zjycie 3 talyrze tyj zupy
1 szklōnka mlyka
1 cebula
2 łeżki masła
sōl i cuker
Całŏ reszta to już sōm roztomajte wynołkwiania:
kasza- niyftorzi dŏwajōm upranżōno gryczanŏ, inksi jynczmiynnŏ abo jaglanŏ, jŏ żech poszoł na łatwizna i żech doł uprażōne płatki ze kaszy gryczanyj
trocha mōnki do zagynszczynia (mie to niy bōło potrzebne)
prziprawy- to już je takŏ moja wersyjo: połra gojździkōw, połra kulek ziela angelskego, ździebko11 cynamōnu i gałki muszkatałowyj
2 łeżki miodu
Zalyjcie te siymie gorkōm wodōm i powarzcie 5 minut. Potyn wylyjcie piyrszo woda (a ś niōm12 i trocha goryczki), dolyjcie do siyminia 1,5 litra świyżyj i dejcie tam ździebko soli i cukru. Terŏzki trza to warzić tak dugo, żeby te ziorka popynkały- godzinka Wōm na spokojnie na to śleci13. Za starego piyrwy14 trza to bōło ôdlŏć i potyn jakim tuczkym wyciskać połra razy „mlyko” z tych ziorek. Jŏ żech je na to za zgniōły15… Wloł żech to wszyjsko do blyndera, a potyn dwa razy żech to przecedziōł bez sitko. Woda ze mlykym kōnopnym wlyjcie nazod do gorka. Terŏzki niyftorzi zagynszczajōm to mōnkōm, ale mie sie to niy zdało16, bo żech sie to zagyńściōł niyskorzi płatkōma gryczanymi.
Na patelni na maśle zeszklōł żech cebula, a potyn do tego dociep żech jeszcze prziprawy, chwila to sie tak podpiykło i żech to dociep do gorka. Dolyjcie ku tymu17 jeszcze szklōnka mlyka. Potyn idzie to dosmakować solōm, cukrym abo miodym. Mogecie sie do tego uwarzyć jako kasza: gryczanŏ, jynczmiynnŏ abo jaglanŏ. Joł żech doł płatki ze kaszy gryczanyj, dwa razy zamiyszoł i bōło fertich.
Smak mŏ to specyficzny, leko goryczkowy, choć z tymi prziprawami niy je take mdłe… jak niy sprōbujecie, to niy bajecie wiedzieć, czy Wōm smakuje 😉
Smacznego 🙂
1Wigilia, ŏ- oł
2tania
3spółgłoska w wymowie między o i u
4zafundować
5robiło
6Mamy
7robiła
8ô-ło
9Babci
10wydziwiałem
11szczypta
12z nią
13zleci
14dawniej
15leniwy
16nie spodobało
17do tego