text:
Zachodńi Brzyg
Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.
We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.


c: text/html

text:
ДлиTeлbHocTb: 4 MиH 11 cek
ПpocMoTpoB: 1
Tэrи: imad fares imad fares kraków krakow cracow rynek live music guitar guitarist poland polen pologne polonia polska na żywo na zywo gitara gitarzysta muzyka gitarowa street performance street performer
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 41 cek
ПpocMoTpoB: 1
Tэrи: imad fares imad fares kraków krakow cracow rynek live music guitar guitarist poland moon flower moon flower polen pologne polonia polska na żywo na zywo gitara gitarzysta muzyka gitarowa street performance street performer
ДлиTeлbHocTb: 0 MиH 18 cek
ПpocMoTpoB: 25
Tэrи: Kawasaki Z750 Motorcycle Streetride Naked Kraków (City/Town/Village) Bike braking emergency
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 0 cek
ПpocMoTpoB: 3
Tэrи: varia 640x360
ДлиTeлbHocTb: 4 MиH 26 cek
ПpocMoTpoB: 6
Tэrи: imad fares imad fares kraków krakow cracow rynek live music guitar guitarist poland polen pologne polonia polska na żywo na zywo gitara gitarzysta muzyka gitarowa street performance street performer the godfather the god father godfather cover
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 22 cek
ПpocMoTpoB: 5
Tэrи: imad fares imad fares kraków krakow cracow rynek live music guitar guitarist poland polen pologne polonia polska na żywo na zywo gitara gitarzysta muzyka gitarowa street performance street performer desperado desperado cover
ДлиTeлbHocTb: 7 MиH 19 cek
ПpocMoTpoB: 25
Tэrи: imad fares imad fares kraków krakow cracow rynek live music guitar guitarist poland polen pologne polonia polska na żywo na zywo gitara gitarzysta muzyka gitarowa street performance street performer cover we are the world
CTpaHиц: 1 of 504
Дaлbшe

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
w temacie Slaskie wice:))Stare i nowe...
Wystartowało Euro 2012 we fuzbalu no to coś ło tym. Downo tymu,jak Górnik Zabrze był bardzo dobrom drużynom,to pojechoł grać do Portugalie.Ze portugalskom drużynom wolno było grać,ale broń Boże wygrać..Górnik mioł pecha, wygroł 2:0 i zrobiyła sie tako chaja,że tryner doradzioł grocom,że jakby chcieli iść na miasto,to niych sie przebierom za byle kogo,bo niy wiy jak to sie wszysko skończy.Lubański przeblok sie za ksiyndza. Idzie ulicom i spotyko tako staro babinka we chustce na gowie,ftoro godo. Niych bydzie pochwalony,księże Lubański. Na wieki wiekow. A skond wy mie znocie? A co to niy znos mie? Jo jes ciotka Szołtysik!


text:
Re: Swojskie klimaty-godomy po naszymu(reaktywacja):)
Napisał(a): Gość -
Gość Hej ;)Swojskie klimaty.....to jest normalne dla Śląska,ale cy takie zaciąganie,przeciąganie języka można zaliczyć do Śląskiej gwary??Racyj nie!!Mi się tyż zdożo zaciągać,ale tyj gwary rzech nigdy nie słyszoł a se mieszkom ......prawie w samym centrum śląska ( jo to widza tak,że ta naszo gwara już downo zanikła,czasym można posłuchać na jakijś śląskiej labie albo w tv jak się po naszymu godo......) pozdrowiom....
Może jo i zaciągom, bo niy ukrywom że jo je krojcok. Na pewno niy do sie tak pisać, jak sie godo. Jo rozumia, że jak wtoś robi w jakimś urzyndzie, czy jak ty godosz nawet na drodze to niy bydzie godoł po ślonsku, bo mu to niy pasuje. Ale na Nikiszu, na Szopynicach ale tyż w Bytomiu i Rudzie Ślonski to starsze osoby godajom po ślonsku, w sklepach, na drodze. Jak sie takie dwie klachule spotkajom to ty myślisz, że łone godajom:
- Przepraszam, a gdzie pani kupiła te jajka?
Niy, łone sie pytajom. A te jajka to łod Lidki?
Abo jak chcom kogoś łobgodać, to tyż godajom tak jak w tym starym kawale:
Kowolicko, kupcie sie nowe gardiny, bo jo durch widza jak wasz chop po nagu, po miyszkaniu loto.
Ja, a wy Masztalsko to se sprowcie nowe bryle, bo to niy jest mój chop. Ino wasz.
Pozdrowiom


text:
Atům
Atům to je nojmńyjszy skłodńik materyje, kerygo ńy idźe potajlować metodůma chymicznymi.
Atům je zbudowany ze jůndra a uobtaczajůncych go elektrůnůw. Jůndro je zbudowane ze nuklyjůnůw: protůnůw na nyjutrůnůw. We kożdym uobojyntnym atůmje protůnůw a elektrůnůw je tela samo, kej jejich liczba je růżno, taki atům mjanuje śe jůnym. Zorta elymyntu chymicznygo uokryślo śe podug liczby protonůw we jůndrze. Atůmy uo jednakij liczbje protonůw, nale růżnyj nyjutrůnůw, mjanuje śe izotopůma elymyntu chymicznygo.
Wjelgość atůmůw to ůng. 10-10 myjtra, nale ńy mo to gynau uokreślůne skiż jejich kwantowośći. Jejich masa zależńy uod masy atomowyj je uod 10-27 do 10-25 kilograma.


text:
Muammar al-Kaddafi
Muammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي (rodz. 13 wrześyńa abo 7 czyrca 1942 we Syrće, um. 20 paźdźerńika 2011 wele Syrty) - polityker, půłkowńik, prziwůdca a dyktatůr Libiji we rokach 1969–2011.
1 wrześyńa 1969 zrobjůł zamach stanu a odsunůł uod władzy Idrisa I, krůla Libije. Průgowoł wkludźić ustruj, kery uopisoł we swojij Źelůnyj Kśůnżeczce. Dowoł uodpora USA a Izraelowi, popjeroł islamske kreje. Uobalony uod rebelije we 2011 roku. Chycůny a zaszlachtowany wele Syrty, kaj śe skitroł.


text:
Słowyńijo
Słowyńijo, Republika Słowyńije (słowyń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.
We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.


text:
Prefesur Jurek Przystawa, naski mędrol podhalański, nie ka indziej, ino w Warsawie na Kongresie Protestu sytkik oświeciył: „Policytyk sóm jest tyn co to policy publicne, cyli nase dutki. Dlo niepoznaki nazywo sie polityk”.
W samiućkom wilije roku policytyka padły te słowa. Przecie syćka wiycie co totyn rocek zacyno sie w prima aprilis. „Piyrsego kwietnia i bez cały rocek mómy bajduk pletnia” – jaz echo posła ta przipowiostka po górak i dolinak.
Polityk licy i licy, a komornik ceproski sonsieki w chałupie mu bacy. Poźrej na śklany ekran. Widzis? Ka się targowa s ałytorytetami mediolnymi o wcorajse śniegi a na boku prowdóm kupcy.
Na Kongresie był Janko Głuptok, hajduk wiyrny Prefesura. Sufle mo to i fason trzimoł. Na podoryndziu ciupaga, w torbie ode laptopa. Odtedy przemondrzo się ździebko i gawyndzi pode nosym:
„Kie polityk dobrze scygani, to ta jakby prowde pedzioł”.
„Kto słucho posły pódzie w osły”.
„Polityk łze i kradnie to sie i pozywi wsendzie”.
„Politykowi nie wierzą choć prowdę godo”.
„Lepsy złodziej ka polityk”.
Wcora usłysołek gwarzbe Głuptoka i Prefesura. A to było tak: „Powiedz-ze nom Jurek cym rózni sie politykowanie ode politykierstwa?” - nagabywoł Janko.
„Policy totyn polityk i rachowanie mo wse akuratne. Obacys toto jaśniutko kie cas na wybory” – odpedzioł Prefesur i wywodziył tak:
„Kie rachowanie widzis to sóm jest, bracie, politykowanie. Rzec zwycojno. Jangliki, Francuzy i Hamarykonie tak majom.
Kie ino słysys to mómy cyste politykierstwo cyli fudamynta demokracyji dziadowskiyj. Po cymu ci to?”
„Jo skróny totyj polityki. Babecka moja ostomiylso godo coby mnie oddelegować do sejmu. Toć piynć seśdziesiont procynta posłów nie mo dwók procynt poprzycia swoik wyborców. Moje zywobycie sóm jest dobre. Drzewiej zbójnikowołek na Podholu. Towarzisi byk se naloz. Akademije u probosca skońcyłek. Ino muse jesce harnasia znojść” – ciongnon natryntny przyjociel.
„Nic to Janku. Tyś górol, cłek honorny. Na cie zawse mozno licyć choć niekiedy zabocys dodowanie. W sejmie naloz byś równyk sobie w liceniu ba hań honór sóm jest pod korcem.
Ka budzies se mnom s ciupazecką w gorzci ka tyn Ondrasek, to wyrymbies lepsiyjsom polityke. Bocyj ino coby komander był jako piyrsy miyndzy równymi i ślebodnymi chłopy. Nie siylny w gymbie, przipiynty u koryta i gotowiony coby smyknonć.”
„Znacy jedyn poseł w jednym okrongu wyborcym ka Jangliki majom” – rzeknół redytelnie Janko Głuptok.
„Ejści. Prościućkie to jakoby smerek” – końcył Prefesur.
Wojtas b.Sportas


text:
Słuchanska CD wušła
„Z mójogo žywjenja – Hanzo Njepila-Rowniski hulicujo“ rěka titul słuchanskeje CD z tekstami Rowniskeho połbura Hansa Njepile (1761-1856), w kotrychž rozprawja wo swojim wšědnym dnju. Wudawaćelka je župa Běła Woda/Niska. CD je přinošk w zmysle žadanja lětušeje župneje hłowneje zhromadźizny, zo je wjace projektow k spěchowanju Slepjanskeje narěče trěbnych. dale
Maćica Serbska
Hižo tójšto lět přewjedźe jedne z najstaršich serbskich towarstwow, Maćica Serbska, swoju hłownu zhromadźiznu sobotu po jutrach. Tež lětsa zeńdźe so dnja 10. apryla 2010 zaso na 45 čłonow a zajimcow, mjez nimi tež přećeljo Serbow z wukraja, na žurli Serbskeho muzeja w Budyšinje, zo bychu towarstwowe naležnosće rjadowali a diskutowali. dale
Serbja a lěto 1989
Na podawki měrliweje rewolucije 1989 w Serbach spomina so na zarjadowanju Maćicy Serbskeje pjatk, 13. nowembra 2009, w 19.00 hodź. w Dźiwadle na hrodźe w Budyšinje. Stawiznar dr. Timo Meškank z Lipska rysuje w swjedźenskim přednošku podawki politiskeho přewróta w Serbach a prócowanja wo wobnowjenje Domowiny. dale


text:
Steuerowy szrajbůnek
Steuerowy szrajbůnek, (tyż: ślůnske Steuerowe abecadło, Steuerowa uortografijo) – przesprowjane łaćińske abecadło stworzůne we mjyndzywojynnym uokreśe uod dochtora Feliksa Steuera, dyrechtora jydnygo ze katowickich licyjůw. Abecadło te skłodo śe ze 30 znokůw:
A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż.
a uoźmju dwaznokůw: AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ.
Dwaznok ou uostoł przidany, coby uoddać wymołwa kůntynuanta downygo ajchńůnygo a we zachodńim Ślůnsku (je uůn używany we plac połedńowoślůnskigo au a uogůlnoślůnskigo o). Proteza u- przed o uoznoczo prelabjalizacyjno wymołwa krůtkigo [w] przed kożdym nagłosowym o. Charakterystycznům cechům Steuerowygo szrajbůnku je zmjynkczańy spůłgłoskůw uod j, btp. bjoły, lebo uod uosobnyj buchsztaby, btp. ćymny. Inkszům wprowadzůnům zmjanům we uortografiji Steuera je wprowodzyńy apostrofu lo abrewjacyjnych formůw czasowńika, btp. wźůn'ech (uod wźůn żech).
We tym szrajbůnku wydowoł swoje dźeła po ślůnsku, mjyndzy inkszymi Ostatńi gwojźdźaurz (1934) a Z naszej źymjy ślůnskej (1934)..


text:
Łužica
Łužica (delnjoserbsce Łužyca, pólsce Łużyce, čěsce Lužice, rusce Лyжицa ("Lužyca"), łaćonsce Lusatia) je historiski kraj w srjedźnej Europje. Najwjetši dźěl Łužice lěži w Němskej, mjeńši w Pólskej a Čěskej.
Něhdyši wuchodny dźěl słuša dźensa k pólskimaj wójwodstwomaj Województwo lubuskie a Województwo dolnośląskie, kotrejuž najwjetše města su Žary (pólsce: Żary), Lubań a Zgorzelec. Łužica dźěli so do Hornjeje Łužicy a Delnjeje Łužicy.
[wobdźěłać] Hymna Łužicy
Hymna Łužicy je spěw Rjana Łužica.
[wobdźěłać] Stawizny Łužicy
[wobdźěłać] Wot starowěka do 9. lětstotka
Mjeno Łužica (Losicin, Lonsicin) je prěni raz w lěće 932 dokładźene, kmjen Łužičanow pak hižo w połojcy 9. lětstotka. Mjeno Łužica woznamjenješe prěnjotnje, do započatka 15. lětstotka, jenož teritorij Delnjeje Łužicy (bywšeje Wuchodneje marki).
W starowěku bu teritorij wot germanskich Hermundurow, Langobardow a Wandalow wobsydlene, na kóncu 6. a na spočatku 7. lětstotka so słowjanske kmjeny Serbow zasydlichu: w Hornjej Łužicy předewšěm Milčenjo (Budyšin) a Bjezunčenjo (Zhorjelc), w Delnjej Łužicy pak Łužičenjo. Hižo wot wobrota 8. a 9. lětstotka so wuchodny namjezny region Łužicy z cilom ekspansije Frankowskeho mócnarstwa, pozdźišo Wuchodnofrankowskeho mócnarstwa stawaše. Te tu w połojcy 9. lětstotka Wuchodnu marku wutwori. Pod wjednistwom zwjetša sakskich feudalnych knjezow bu zapadnje rěki Łobjo nowa Serbska marka załožena. W samsnym času w lětach 883–897 móc Wjelkomorawskeho mócnarstwa sem sahaše.
[wobdźěłać] Perioda 10. lětstotka
Po nastaću Němskeho kralestwa bu Łužica wot sakskeho wójwody Hendrich I. Ptačnik (912 – 936) wobsadźena a do Wuchodneje (sakskeje) marki zarjadowana wobknježeneje wot markhrabje Siegfried (sewjerny dźěl) a do Marki Mišno (južny dźěl). Na Budyskim teritoriju nasta marka, kotruž wot kónca 10. lětstotka Wettinojo zarjadowachu (wot lěta 1031 markhrabjojo Wuchodneje marki).
[wobdźěłać] Perioda wot 11. lětstotka do Třicećilětneje wójny
Wot spočatka 11. lětstotka so w Łužicy mócne němske, pólske a čěske zajimy zetkawachu. Konflikt mjez pólskim kralom Bolesław I. Chrobły a Hendrichom II. (wot 1003) so w Budyšinje kónčeše, přez čož Budyske kónčiny buchu jako mócnarske leno k Pólskej přizamknjene. Po smjerći Bolesława Chrobłeho a rozpadźe centralneje mocy w Pólskej słušeše Budyski region wot 1033 zaso wot kejžorej. W lěće 1076 dósta wjerch a pozdźiši kral Wróćisław II. dźěl teritorija pozdźišeje Hornjeje Łužicy a dźěl Delnjeje Łužicy (Wuchodnu marku) jako leno, ale njeje so jemu poradźiło jón do 1081/1086 wobknježić. Hakle w lěće1036 (hač do lěta 1253) za Soběsława I. bu teritorij pozdźišeje Hornjeje Łužicy znowa k Čěskemu statej přizamknjeny. Krótko po tym (w lěće 1268) dóńdźe tež prěni raz k dźělenju Zhorjelskich wot Budyskich kónčin, kotrež so potom hač do kónca 14. lětstotka samostatnje wuwiwachu. Delnja Łužica bu w 11. - 12. lětstotka wot sakskich Wettinow dobyta (bytostny dźěl - Wuchodna marka abo Ostmark w lěće 1031), wot 1303/1304 słušeše Askanjanam, kotřiž běchu so hižo prjedy w lěće 1253 z čěskej princesnu Božena Budyške a Zhorjelske kónčiny naženili. Po wotemrěću braniborskich Askanjanow dobywachu Luksemburgčenjo poněčim teritorij Łužicy: w lěće 1319 Budyske kónčiny , w lěće 1329 Zhorjelske kónčiny a w lěće 1346 Luban, kotrež prjedy z čěskimi Žitawskimi kónčinami jednotny teritorialny cyłk tworjachu, kotryž je wot lěta 1410 pod mjenom Hornja Łužica znaty. W lětach 1348 a 1364 – 1368 přikupi Korla IV. Čěskej Krónje Delnju Łužicu (wot 1378 trajnje), kotraž bu hižo w lěće 1356 do wobłuka krajow Čěskeje Króny zarjadowana a do čoła markhrabinstwa bu bohot postajeny, wot 16. lětstotka buštej dwaj bohotaj mjenowanej.
Wuznamnu poziciju we wobłuku Łužicy měješe Zwjazk šesćiměstow.
Delnjołužiske markhrabinstwo w lětach 1445/1462 město Choćebuz ze šěršej wokolinu na přeco zhubi (teritorij dósta braniborski kurwjerch). W lětach 1471 – 1490 dźeržeše Maćij Corvinus jako krónowany čěski kral wobě Łužicy ze Šleskej a Morawu. Po jeho smjerći znowa dźěl krajow Čěskeje Króny tworjachu.
[wobdźěłać] Perioda wot Třicećilětneje wójny do Wienskeho kongresa
Za čas Třicećilětneje wójny doby sakski kurwjerch Jan Jurij wot kejžora Ferdinanda II. cyłu Łužicu (nimo teritorija wokoło Choćebuza, kotryž wot 15. lětstotka Braniborska wobknježi), najprjedy jako zastawk (1624), potom přez Praski měr z lěta 1635 jako leno Čěskeje Króny.
[wobdźěłać] Perioda wot Wienskeho kongresa do kónca druheje swětoweje wójny
Po postajenju Wienskeho kongresa (1814-1815) cyła Delnja Łužica a sewjerowuchodny dźěl Hornjeje Łužicy Pruskej připadnještej. Znutřka Pruskeje bu Delnja Łužica do prowincy Braniborska zarjadowana, mjeztym zo so Hornja Łužica z wobstatkom prowincy Pruska Šleska sta. Zbytk Hornjeje Łužicy zwosta Sakskej a tworješe jedyn z jeje krajow („Markhrabinstwo Hornja Łužica, w lětach 1835 - 1932 „Budyski kraj“). Sakski dźěl Hornjeje Łužicy měješe rozsahłe samozarjadowanje swójski sejm inkluziwnje. Po Prěnjej swětowej wójnje so hibanje zjewi, kotrež wutworjenje jednotneho Łužiskeho zwjazkoweho stata we wobłuku Němskeje požadowaše, štož wšak realizowane njebu a tak přetraješe rozdźělenje Łužicy do Pruskeje a Sakskeje z časa Wienskeho kongresa hač do kónca druheje swětoweje wójny. Potom w lěće 1932 dóńdźe k wotstronjenju Budyskeho kraja a jeho zjednoćenju ze sakskim krajom Drježdźany do Drježdźansko-Budyskeho kraja.
[wobdźěłać] Perioda wot kónca druheje swětoweje wójny do přitomnosće
Na Podstupimskej konferency bu teritorij Łužicy znowa rozdźěleny. Teritorij na wuchod wot rěki Nysy bu k Pólskej přizamknjeny (dźensa je tutón dźěl Łužicy do Lubuskeho a Delnjošleskeho wojewódstwa) rozdźěleny, mjeztym zo so teritorij na zapad wot njeje z wobstatkom Sowjetskeje wobsadźeneje zony sta. W samsnym času sej Łužiscy Serbja, kotřiž běchu w Čěskosłowakskej žiwi, přizamknjenje Łužicy k Čěskosłowakskej žadachu, štož wšak njebu zwoprawdźene. Domowina (třěšna organizacija Łužiskich Serbow) pak požadowaše zarjadowanje cyłeho němskeho dźěla Łužicy do Sakskeje. W referendumach w do toho pruskim dźělu Łužicy hłosowachu wšak jenož wokrjesy na teritoriju dotalneje Hornjeje Łužicy (wobstatk dotalneje pruskeje prowincy Šleska za přizamknjenje k Sakskej), mjeztym zo wokrjesy na teritoriju Delnjeje Łužicy (wobstatk dotalneho pruskeje prowincy Braniborska) to wotpokazachu. Tohodla bu dotal pruski dźěl Hornjeje Łužicy do Sakskeje zarjadowany, mjeztym zo Delnja Łužica Braniborskej zwosta, kotrejež status bu pozdźišo na kraj změnjeny (Pruski stat bu přez rozsud zwjazkarjow 25. februara 1947 wotstronjeny).
7. oktobra 1949 bu na teritoriju Sowjetskeje wobsadźeneje zony Němskeje nowy wot komunistow wobknježeny statny wutwor Němska demokratiska republika (NDR) wozjewjeny, kotraž bě na spočatku hač do 22. julija 1952 federacija 6 krajow (Berlin, Braniborska, Durinska, Mecklenburgska, Sakska, Saksko-Anhaltska). 23. julija 1952 buchu kraje wotstronjene a NDR so z centralistiskim statom stawaše, w kotrehož wobłuku Delnja Łužica bu do wobwoda Choćebuz zarjadowana, mjeztym zo Hornja Łužica bu do wobwoda Drježdźany (wjetšina teritorija) a wobwoda Choćebuz (sewjerny dźěl) rozdźělena. W lěće 1989 bu po zběžkach komunistiski mócnarski monopol wotstronjeny. 3. oktobra 1990 dóńdźe k zjednoćenju NDR ze Zwjazkowej republiku Němska. Toho dnja dóńdźe tež k wobnowjenju krajneho rozrjadowanja na teritoriju bywšeje NDR; w tym času skutkowaše na teritoriju němskeho dźěla Łužicy regionalistiske hibanje „Iniciatiwa za njerozdźělenu Łužicu“ (Inititative „Für eine ungeteilte Lausitz“), kotraž wšak dosć wothłosa njenamaka. Nimale cyły němski dźěl Hornjeje Łužicy bu znowa do wobnowjeneho kraja Sakska zarjadowany a Delnja Łužica z małym dźělom Hornjeje Lužicy do Braniborskeje. Tutón staw do přitomnosće traje.
[wobdźěłać] Eksterne wotkazy
- Serbski portal (de) (dsb) (en)
- Domowina (dsb) (hsb) (de) (en)
Staty
• Albanska • Andorra • Awstriska • Belgiska • Běłoruska • Bołharska • Bosniska a Hercegowina • Čěska republika • Čorna Hora • Danska • Estiska • Finska • Francoska • Grjekska • Chorwatska • Irska • Islandska • Italska • Letiska • Liechtenstein • Litawska • Luxemburgska • Madźarska • Malta • Moldawska • Monaco • Němska • Nižozemska • Norwegska • Pólska • Portugalska • Republika Makedonska • Rumunska • Ruska1 • San Marino • Serbiska • Słowakska • Słowjenska • Španiska • Šwedska • Šwicarska • Turkowska1 • Ukraina • Vatikanske město • Wulkobritaniska
Rozkorne teritorije:Kosowo • Podněsterska
Druhe teritorije: Åland • Baskiska • Bretanja • Färöje • Friziska • Friulska • Gagauska • Galicija • Gibraltar • Guernsey • Jendźelska • Jersey • Kalmyska • Katalanska • Korniska • Łužica • Man' • Sewjerna Irska • Svalbard • Šotiska • Wales
1 Leži zdźěla w Aziji.


text:
Pejtersburg
Wspůłrzyndne: 59°56' N 30°16' E
Pejtersburg[1] (Sankt Petersburg, rus.: CaHkT-ПeTepбypr, dowńi tyž Peterburg, rus. ПeTepбypr, rus. ПeTporpaд, Lyńingrad, rus. ЛeHиHrpaд) to je mjasto we Rusyji, druge po srogośći za Moskwům. Je pouožůne nad Zatokům Fińskům we delće Newy, jego tajla nojduje śe tyž na ůng. 40 wyspach. Zosadzůne we 1703 roku. Downo stolica Imperyjům Ruskigo we rokach 1721-1918.
Je to jedne s nojsrogšych cyntrůw muzyjalnych we śwjeće, muzyjůw je sam pora setek, nojbaři znajůmy ś ńich je Ermitaž. Sroge cyntrům wyuczyńo - 41 wyršych šulůw, wjyncy jak 170 instytucyjůw wyuczyńowo-badańowych, wjyncy jak 2000 biblijotykůw.
Srogo hawyna morsko a hawyna lotničo (hawyna lotńičo Sankt Petersburg-Půukowo).
Uostřodek industryje, m. in. stočńowyj a mašinowy.
Klub fusbalowy Zenit Sankt Petersburg.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958


text:
Ńil
Ńil to je nojdugszo rzyka we Africe, podug ńykerych zdrzůdłůw je tyż nojdugszo na Źymji (podug inkszych dugszo je Amazůnka). Płyńe bez Burůndi, Ruanda, Tanzańijo, Uganda, Sudůn a Egipt. Je 6695 kilomyjtrůw dugo a wjyrch jeji dorzyczo mo 2 870 000 km². Zdrzůdła Ńilu průgowali nolyź już za czasůw Nerůna (54-68 n.e.), nale noloz je dźepjyro Henry Morton Stanley we XIX stoleću. Za zdrzůdłowo rzyka lo Ńilu je powożano Kagera. Wele dolnygo bjygu Ńilu rozwijała śe egipsko ciwilizacyjo. Ńil mo deltowe ujśće do Strzůdźymnygo Morzo.


text:
Pad (tež kazus) je w gramatice fleksiska kategorija nomena (=deklinacija). Z nim pokaza nomen swoju funkciju znutřka zmysłoweho zwiska sady. W morfologiji je kazus morfologiska kategorija, kotraž je přez system na sebi napřećo stejacych formowych rjadow woznamjenjowany, při tym tute formy poćah předmjeta k druhim předmjetam w dokładnej situaciji wróći. Typisce njese słowo jenož jeničke kazusowe markěrowanje, w někotrych rěčach tola eksistuja tež słowa z dwěmaj a wjace kazusowymi markěrowanjemi .
Pomjenowanje kazus etymologisce wot grjekskeho gramatikarja Dionysios Thrax wróćo chodźe. Wón je nomeny jako wot werba wotpadowacy (němsce 'abfallend' ('abhängig')) wopisował a woznamjenjował tutón proces jako ptosis (πtῶσις) 'pad'. Přejimanje zapřijeće łaćonšćiny je hač dźensniša wobchowowało.
[wobdźěłać] Kazus w Hornjoserbšćinje
Hornjoserbšćina ma sydom kazusow (padow):
[wobdźěłać] Kazus w Delnjoserbšćinje
Delnjoserbšćina ma jenož šěsć kazusow, dokelž wokatiw faluje.
[wobdźěłać] Kazusy w słowjanskich rěčach
Ličba kazusow je zdźěla rozdźělna we słowjanskich rěčach, dokelž Bołharšćina a Makedonšćina wjace nimatej kazusy při nomenach, ale małe kazusy při pronomenach. Wšě druhe rěče maja šěsć abo sydom kazusow.
Prasłowjanska rěč je sydom kazusow měła.
Zapadosłowjanske a wuchodosłowjanske rěče maja rozdźěl mjezy mjechkej a twjerdej deklinaciju, ale w južnosłowjanskich rěčach tutón rozdźěl wjace njeeksistuje.
[wobdźěłać] Kazus w Indoeuropskich a druhich rěčach
Indoeuropske znaješe wosom abo dźewjeć kazusow:
Z toho nastawane rěče (baltiske, słowjanske rěče, ale tež Łaćonšćina abo Stara grjekšćina) su tute dospołnje abo jenož zdźěla wobchowowałe (zdźěla z druhimi mjenami). Tež němčina měješe před 1.000 lětami hišće instrumental .
Njeindoeuropske rěče (na př. finougriske) znaja zdźěla jasnje wjace kazusow. W finšćinje su na přikład pjatnaće, w madźaršćinje wósomnaće.
Tola je prawje ćežke dać zapřijeću powšitkownopłaćacu definiciju. Někotre fachowcy dwělować na čim, zo wón so na wšě rěče (na př. Jendźelšćina abo madźaršćina) nałožować hodźi.
[wobdźěłać] Kazus w rěčach swěćow


text:
„SZTRIKOWANO” GYŃŚ
Świónteczny łobiod, cołko rodzina,
jak to we Świynta – połny stół gości.
Łowiynzie rolady i gynsina…
Zaś myśli lecóm w lata młodości…
Krótko po wojnie, biyda - aż piszczy!
Mama i ópa, szóstka lebóni.
Zjodo sie wszystko, nic sie niy zniszczy!
Nojwyżyj zaszkodzi i cie przegóni.
We familoku z nami miyszkajóm,
dwie stare ciotki: Mikla i Klara.
Tyż majóm psinco, tóż sie starajóm,
co by tu wrazić w Świynta do gara?
Łobie zawczasu wypokopiyły,
na wieś pojechać, kajś ku Wygodzie.
Za łachy po łojcach wycyganiyły,
gyńś wychudzono, ale „na chodzie”.
By w familoku niy robić łostudy,
ciotki w zekrecie wielgim czimały,
że ptok w miyszkaniu, biydoczek chudy,
nabiyroł wogi bez miesiónc cały!
Tak przibadały sie siostry do gyńsi,
że jak już prziszoł tyn dziyń grudniowy -
- żodno z nich wcale niy miała chynci,
by jóm na gnotku pozbawić gowy!
Nareszcie welować sie zgodziyły!
Padło na Klara – już slimto boroka!
A Mikla śmiótła! Niy miała siyły,
by sie prziglóndać śmierci ptoka.
Prziszła pod wieczór, jak już sie ćmiyło,
gyńś już na stole leży bez życio.
Ale że kwie nikaj widać niy było,
spytała, jak doszło do zabicio?
Klara spłakano, w łokropnym stanie,
bez hyrtóń ściśnióny wychrypiała:
„Dałach i twoje tabletki na spanie!
Trzyma pilami żech jóm uspała!”
„Żodyn uwierzyć niy bółby w stanie,
jake przi tymu żech przeszła mynki!
Terozki do ciebie noleży szkubanie!
Jo niy prziłoża do tego rynki!”
Z bekym sie Mikla wziyna do tego.
Z biydóm jakosik go łoszkubała.
A potym ptoka, łoszkubanego,
wywnóntrzyć młodszyj siostrze kozała.
Tego już Klarze za dużo było!
Na to już w sobie niy znodła siyły!
Ale że cima sie już zrobiyło -
- robota do rana łodłożyły.
Jakeż musiało, na drugi dziyń rano,
być zdziwiynie ciotek, jak z łóżka wstały
i zdrowo, radosno, rozgyngano,
sagato gyńś we dźwiyrzach ujrzały?!
Wielge tyż było moje zdziwiynie,
jak żech we Świynta łodwiedziół ciotki.
Ujżoł żech wreszcie te dziwne stworzynie,
w usztrikowanym cwitrze we kwiotki!
Po gowie żech poznoł, że to gyńś była,
bo cołko reszta była wełniano!
Jeszcze u ciotek siedym lot żyła!
Godali na nia – gyńś sztrikowano!
Autor: B.Śmigała


text:
Indjanery
Indjanery to je mjano nojsrogšyj grupy rdzynnyj ludnośći Ameriki (uobok Inujitůw a Aleutůw), kero uobejmuje mynga roztůmajtych plymjůn a grup uo roztůmajtym poźůmje rozwoju, charaktyře a kultuře. Zaličo śe jeich we antropolůgije do rasy žůutyj. Jeich mjano je po prowdźe felerne, a wźyno śe skiž tygo co Křištof Kolůmb myślou, co dopuynyu do Indji. Terozki užywane sům tyž inkše mjana, jako Aboriginal Peoples (ludy pjerwotne), Native Americans (rdzynne Amerikůny) abo Amerindjanery. Podug nojšyřyj přijyntyj we nauce teoryje, Indjanery přykludźiuy śe do Ameriki s Azyje w čos uostatńij epoki lodowcowyj (20-35 tyś. lot nazod) bez Ćyśnina Beringa. We uokreśe kolůńizacyje ojropejskij we Americe bůuy ůune fest tympjone a śiuům nawrocane na chřeśćijaństwo. Ńykere jeich fest rozwińynte kultury coukim upoduy (Inki, Azteki, Tolteki a inkše). We USA a Kanadźe wjynkšość ś nich pozawjyrano we rezerwatach. Terozki majům we kůnstytucyjach a inkšych aktach prawnych państw Ameriki zagwarantowane růwne prawa a swoboda, we tym tyž swoboda religijno. Skiž tygo powstou a rozwijo śe ruch panindjanerski, kery odwouůje śe do kulturowyj a etńičnyj wspůlnoty Indjanerůw.
Krojcoki Indjanerůw s bjouymi mjanuje śe Metysůma, a s Negrůma - Zambo.


text:
Slepjanska narěč
Slepjanska narěč je serbska přechodna narěč w regionje na sewjerowuchodnej periferiji Sakskeje. Slepjanski region z relatiwnej rěčnej a kulturnej samostatnosću je dźensa dźěl Wokrjesa Zhorjelc Swobodneho stata Sakskeje, mjezuje pak bjezposrědnje z Braniborskej. K Slepjanskej wosadźe słuša sydom dwurěčnych wsow: Slepo, Dźěwin, Brězowka, Trjebin, Miłoraz, Rowno a Mułkecy. K wosadźe słuša tohorunja nětko němskorěčny Lisk (Lieskau), kiž leži hižo w Braniborskej.
Slepjanska narěč rěči so jenož w horjeka mjenowanych sydom dwurěčnych wsach, na sewjeru přizamknje so Wuchodna Gródkowska narěč, na wuchodźe Mužakowska narěč, na juhu Wochožanska narěč a na zapadźe Sprjejčanska narěč. Najbliše přiwuznistwo wobsteji k Mužakowskemu dialektej, kiž je dźensa nimale hižo wotemrěty.
[wobdźěłać] Rěčne charakteristika
Wot hornjo- a delnjoserbskich narěčow rozeznawa so slepjanska narěč přez sćěhowace zjawy, kotrež pak móža (w hinašej kombinaciji) tež w druhich serbskich narěčach wustupować:
Fonetika
- zachowanje skupiny *str, na př. wóstry (hsb. wótry, dsb. wótšy), sostra (hsb. sotra, dsb. sotša)
- zachowanje dentalneho wurjekowanja twjerdeho *l (wurjekowanje ł jako twjerde l)
- wuwiće skupinow *pŕ a kŕ na (p)ć a sć, na př. (p)ći (hsb. při, dsb. pśi), sćidło (hsb. křidło, dsb. kśidło), skupina *tŕ je so kaž w delnjoserbšćinje na [ć] (w ortografiji tež: tś) wuwiła.
- refleks złóžkotwórbneho r jako er: na př. sterkać (hsb. storkać, dsb. starkaś), kercma (hsb. korčma, dsb. kjarcma)
Wot hornjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
- zachowanje u we werbach na *-no,ti (na př. kopnuć, padnuć)
- (prěnjotny) delnjoserbski typ ó-towanja (ó steji - pod akcentom - po b,p,m,w,ch,k,g jeli njesćěhuje b,p,m,w,k,g , na př. kół - ale: kopać, góra - ale: gowno; zhubi-li potrjechene ó akcent, wurjekuje so zaso o: góra - ale: 'na gorje
- refleks akcentowaneho *ę je ě, na př. měso (hsb. mjaso)
Wot delnjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
- zachowanje ć a dź (dsb. ś resp. ź), na př. ćěgać (dsb. śěgaś), dźěk (dsb. źěk)
- zachowanje skupinow *pr, *kr a *pr, na př. prawy (dsb. pšawy), kryće (dsb. kšyśe), trawa (dsb. tšawa)
Morfologija Tež na morfologiskim polu ma slepjanska narěč swoje wosebitosće.
- 3. wos. pl. prez. někotrych werbow na --aje (pódla -aja, -aju), na př. ludźe spiwaje
Leksika Slepjanski dialekt ma tójšto leksikaliskich wosebitosćow. Někotre njech su tu naličene:
- majka (hsb. kačka, dsb. kacka)
- gólica (hsb. holca, dsb. źowćo)
- (te) skót (plurale tantum; hsb. (tón) skót, dsb. zbóžo)
[wobdźěłać] Sociolinguistiske wuwiće
W něhdy jednorěčnych (serbskich) wsach Slepjanskeje wosady woteběraše ličba serbsce rěčacych wot kónca 19. a přez cyły 20. lětstotk. Přičiny za to su wšelakore: restriktiwna politika pruskeje wyšnosće (wot 1815 hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše tež tutón region k pruskej prowincy Delnja Šleska); industrializacija a wudobywanje brunicy; wójny a jich politiske, demografiske, administratiwne a hospodarske wuslědki; towaršnostne změny (na př. medije); zacpěwanje a wusměšowanje w zjawnosći a mnohe dalše faktory. Negatiwnje wuskutkowa so w Slepjanskej wosadźe fakt, zo njeje po Gottfriedu Rösleru wot lěta 1938 žadyn serbski abo serbsce rěčacy farar wjace w Slepom skutkował. Do toho běchu so tajcy wuznamni duchowni kaž Jan Wjelan (z fararjom 1810–1852), jeho syn Julius Eduard Wjelan (z fararjom 1852–1892) a Matej Handrik (z fararjom 1892–1934) wo zdźerženje a hajenje rěče a tradicijow mjezy swojimi wosadnymi prócowali abo so z pruskimi statnymi instancami dla toho rozestajeli.
Dźensa so tuta něhdy po swojim geografiskim połoženju a swojich chakteristiskich rěčnych kajkosćach „centralna” a tuž wšitkim Serbam derje zrozumliwa warianta masiwnje pozhubja, jako maćernu rěč ju jenož hišće někotři starši ludźo zwjetša přez 65 lět nałožuja. Srjedźna generacija, młodostni a dźěći rěča němsce, su pak zdźěla hornjoserbšćinu (někotři tež delnjoserbšćinu) w šuli měli.
[wobdźěłać] Přinoški k slepjanskej narěči
Wažne dźěła wo slepjanskej narěči pochadźeja z pjera horjeka mjenowanych fararjow, kotřiž su wuslědki swojich slědźenjow we formje zběrki a zapiskow wozjewjeli. Tak staj na př. Wjelan (młódši) a Handrik w Časopisu Maćicy Serbskeje a druhdźe zawostajiłoj słowne zběrki, teksty, linguistiske a etnografiske studije. Na tutym polu přinošował je tež Jan Hantšo-Hano (1846–1901), ratar a šołta w Slepom, kiž je był autodidaktiski rostlinar, ludowědnik, stawiznar a basnik.
Wažny přinošk na polu fonetiki a fonologije tuteje narěče spisa Arnulf Schroeder. Jeho disertaciju wuda R. Olescha 1958 w Tübingenje pod titlom Die Laute des wendischen (sorbischen) Dialekts von Schleife in der Oberlausitz, Lautbeschreibung. (Schroeder padny 1945.)
Wobšěrnje wopisany je leksikaliski, morfologiski a fonetisko-fonologiski staw slepjanskeje narěče w 15 zwjazkach Serbskeho rěčneho atlasa. Dalše wopisanja namakaja so w jednotliwych edicijach z rěčnymi pomnikami slepjanskeho dialekta. (hlej "dalša literatura" na kóncu nastawka)
Rozsahłe žórło staršeho stawa slepjanskeje narěče su zdźeržane rukopisy Hanza Njepile z Rownoho, kotrež su so najprjedy we wurězkach wot Handrika w ČMS wozjewili. Při tym je Handrik zdźěla do originala zasahował, narunujo wosebje němske požčonki ze serbskimi słowami. Z etiskich přičin pak wjetši dźěl rukopisow njewozjewi. Wědomostnu ediciju najwjetšeho dźěla zdźeržanych rukopisow wobstara nižozemska sorabistka Hélène Brijnen, kotraž tekst zdobom dokładnje analyzuje. Za kulturno-historisce a rěčnje zajimowanych njefachowcow eksistuje mjeztym tež popularne wudaće Njepilowych tekstow z němskim přełožkom a nimo toho zběrku najwšelakorišich tekstow w slepjanskej narěči(hlej deleka).
[wobdźěłać] Rěčnopolitiske marginalija
Přez centralne połoženje slepjanskeje narěče mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi stej za jeje nošerjow wobě spisownej rěči poměrnje komunikatiwnej. Tutón fakt je wospjet wjedł k přemyslowanjam jednotliwcow, wužiwać tutu narěč jako zhromadnu spisownu rěč wšitkich Serbow. Tak piše na př. Měrćin Nowak-Njechorński w swojich dopomnjenkach „Zapiski Bobaka” po wopyće Slepjanskeje wosady tydźeń do jutrow lěta 1937 slědowace:
"Farar njeprěduje w spisownej serbšćinje, ale rěči k holanam w jich rjanej jadriwej podrěči, kiž je jedna z najrjeńšich podrěčow serbskeje krajiny, rjeńša hač naša spisowna rěč. Kak rjenje by było, hdy bychu před sto lětami serbscy prócowarjo město Budyskeje narěče sej slepjanšćinu wuzwolili za literarnu rěč! Tehdy byštej Hornja a Delnja Łužica byłej hišće wušo zwjazanej z rěču. Wěčna škoda, kiž so njeda hižo narunać.(…) Bě hižo chětro pozdźe popołdnju, hdyž wopušćichmy Slepo, stražnicu Serbowstwa na pomjezach našeje narodnosće, hdźež běchmy wjele nawědźili a noweje nadźije nabyli do přichoda, přetož běchmy widźeli a spóznali, zo Serbstwo kruće steji a traje tež tam, hdźež njeje ani kruteje zwonkowneje formy narodneje organizacije. Hišće Serbstwo njezhubjene ani w Slepjanskej wokolinje!"
[wobdźěłać] Rěčnej přikładaj ze staršeho a nowšeho časa
A tak jo mój nan póten to Słabcyc pół žywnosći krynuł, a na tej su byli wěkšy dźěl lute lěda a mało role; a wónej stej byłej jeno dwě peršonje na cyłej žywnosći a njejstej mogłej hobstać a doprjodka pćić a stej lědym tu półowicu hobdźěłałej. A ten wuj jo był mójeje maćerje bratr a mój kmótr, a ta ćota jo była mójeje maćerje sostra, a tak su byli bratry a sostry wše wót jeneje maćerje. A tak stej póten mój nan a mać to pół žywnosći měłej a te lěda stej hukopowałej a tež huworowałej. A ja som z nima raz sobu jěł na to huworowanje na Doły na te dlejke góry hot Syjańskeje drogi. To stej tam huworowałej, a ja som chójdźił za nanom pó tej brozdźe a pak som chójdźił pći tom pługu, a som glědał, kak to se wórjo. A mać jo póganjała a za wócku pomagała ćěnuć, a nan jo tež pomagał ten pług ćišćać. A dyž stej ten pěty raz hokoło jěłej a zasej k tej droze stej jěłej a mały kusk stej do kóńca k droze měłej, da jo ten kóń se zwalał. Da stej póten jogo zwigałej, mać za głowu a nan za hopyš, a to jima njechał nedy stanuć; da ten nan jo póten jogo jare bił a tergał górjej. Da jo ten wół – aby jo była krowa? to ja prawje njewěm, Bog wě lěpjej hako ja, co jo było, krowa aby wół – da to jo se bójało, njechało změrom stojać, dyž jo nan na togo kónja harował, bił a tergał. A ja som se tež bójał teje hary a bića, kak to budźo. A tak jogo póten šak někak górjej krynuštej, da stej póten pomałem jěłej do kóńca pó tu drogu a stej se roćiłej zasej a na kóńcu filku zastałej a wótpocynułej stej. A póten stej zasej pomałem jěłej hokoło, da ja som póten zasej lubjej šeł domoj a tež njejsom wěcej z nima sobu šeł nidźon. A tedym ja som jěšći mały gólc był. Ja som był jakle (w) štwórtem lěće, jako som z nima sobu był na tom huworowanju. A to běšo jěšće někotere lěta pjerjej togo drogego lěta…
- Hanzo Njepila, ČMS 1899, str. 110
We Derbnje pći Beršću jo bydlił raz jeden kněz, a ten jo měł jenogo kucharja. Ten kuchaŕ jo musał tomu knězoju wjele raz šwony pjec. Ten kuchaŕ měł jenu lubku, a tej był wón cujare dobry. A ta jo ćěła rada tež raz pjeconeg šwonu měć a jěsć. Toć ten kuchaŕ jo wótrězał jenu nogu wót tog šwonu a ju hopjekł swójej lubce. Hako jěnter ten kněz měł tog pjeconeg šwonu na blidźe, jo wón prašał togo kucharja, dlacogo da ma ten šwon blows jenu nogu. Da jo ten kuchaŕ prajił, až wšycke šwony blows jenu nogu maje. Jěnter stej šłej wen tej běžni hoglědać, jo-lik to wěrno. A glědaj, wšycke šwony su stojali na tej kupje ho tej běžni na jenej noze. Ten kněz jo wółał "ša-ša" a šakał a te šwony hušakał, až su hulećeli, a naraz su měli dwě noze. Da jo prajił ten kuchaŕ tomu knězoju, dyby tej pjeceni wółał "ša-ša", da by wóna tež krydła dwě noze. běžnja = wjesny hat
- (po J. Hantšo-Hanje zasopowědane wot Magdaleny Jakubikoweje ze Slepoho)
[wobdźěłać] Dalša literatura
- Arnošt Muka: Historische und vergleichende Laut- und Formenlehre der niedersorbischen (niederlausitzisch wendischen) Sprache. Mit besonderer Berücksichtigung der Grenzdialekte und des Obersorbischen., Lipsk 1891
- A. Schroeder: Die Laute des wendischen (sorbischen) Dialekts von Schleife in der Oberlausitz, Lautbeschreibung, Tübingen 1958
- Helmut Faska, Helmut Jenč, Siegfried Michałk: Serbski rěčny atlas, zwj. 1–15 Budyšin, LND 1965–1996
- Helmut Faska: Der Schleifer Dialekt – eine lebendige Existenzform der sorbischen Sprache w: Die Folklore der Schleifer Region, Zur Wortfolklore, Heft 4, Bautzen 1990
- Hélène Brijnen: Die Sprache des Hanso Nepila, Der niedersorbische Dialekt von Schleife in einer Handschrift aus der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts, Budyšin, LND 2004, ISBN 9783742019417
- Hanzo Njepila: Šycko som how napisał – Cytanka, zestajał a za ćišć pćigotował Fabian Kaulfürst, Budyšyn 2006, ISBN 9783742020437
- Hinc Rychtaŕ: Slěpjańska cytanka – teksty z dweju stolěćowy w Slěpjańskem dialekće a w němskej rěcy, Budyšyn, LND 1996, ISBN 9783742016010


text:
K wopśimjeśoma Sorben – Wenden
Zapśimjeśe Sorben bazěrujo na latinizěrowanej formje Surbi abo Sorabi, kenž pochada wot słowjańskorěcnego sebjepomjenowanja Serbow ako Serbja resp. Serby. Ako prědny jo frankski chronikaŕ Fredegar we lětoma 631/632 jaden słowjański kmjeń Surbi naspomnił.
Zapśimjeśe Wenden ma swoje korjenje pla romskeju stawiznarjowu Pliniusa staršego a Tacitusa a grjekskego geografa Ptolemaiosa, kotarež su w prědnem stolěśu wšykne słowjańske kmjenje mjazy Karpatami a Baltiskim morjom ako Veneti pomjenili. Gornoserby maju toś te zapśimjeśe za pejoratiwne, a togodla njewužywaju to słowo wěcej za sebjepomjenowanje. Dolnoserby pak wužywaju wobej nimskorěcnej słowje w nimskich rozgronach paralelnje. Jo cele jasne, až w serbskej rěcy te rozdźěle žednu rolu njegraju a bźez wuznama su, dokulaž Serby se w swojej rěcy mjazysobu ako Serb abo Serbowka pomjenju a swoj lud ako serbski.


text:
OKO MIASTA Klub i Restauracja (Katowice, Rondo im. Jerzego Ziętka 1)
3/4 Staszica (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
Before Katowice Na Stolicę: DOBRE BITY PARTY + Guests (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
BEFORE... FESTIVAL CUBANO 2012 z Latin Project (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
BisQl : Holidays - Oko Miasta (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
BisQl Welcome to Carnival! (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
BURN Presents: Classic Disco By DJ KOWAL (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
Champagne Showers (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
COAL EVENTS - The Origin II (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
Coal Events - Winterclash (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
FAKSKUL!! MATURZYŚCI vs STUDENCI: KUJONKOWA EDYCJA + DJ LFANT BDAY PARTY (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
FAMILIA FUERTE Koncert salsowy/salsoteka (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
Fight 4 Dancefloor - Silesia Edition /Nagrody pieniężne!!/ (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
FRUGO NIGHT: WIELKA POWTÓRKA (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)
GOORAL + JUNKIE PUNKS NA DZIEŃ KOBIET (OKO MIASTA Klub i Restauracja, Katowice)


text:
Czasowo strefa
Czasowo strefa - wytyczůny wjyrch powjyrzchńi Źymje uo szerokośći 15° dugośći geograficznyj, kery rozćůngo śe połedńikowo mjyndzy bjygůnůma, we kerym urzyndowo uobowjůnzuje jednoki czas (czas strefowy). Je uůn słůnecznym czasym strzedńim postrzedńygo połedńika tej strefy, kery růżńi śe uo cołkowito liczba godźin uod uńiwersalnygo czasu.
Wszyjske půnkty położůne na tym samym połedńiku majům tyn sům lokalny czas (mjejscowy). Kożdo zmjana dugośći geograficznyj powoduje zmjana lokalnygo czasu - we uokreśe, jak ludźe zaczyńi przekludzać śe coroz czyńśći a gibći, stowało śe to fest ńywygodne. Cołko Źymja potajlowano na 24 strefy czasowe. Uńiwersalny czas a czasowe strefy zostoły zapropůnowane we 1878 roku uod kanadyjskigo wynalazce Sandforda Fleminga, zaś wkludzůno je we 1884 roku.
Strefy czasowe w ńyzmjyńůnym ksztołće uobowjůnzujům na morzach a uoceanach. Na lůndach jejich ksztołt zostoł zmodyfikowany tak, coby małe a strzredńe państwa znodły śe we uobrymbje jednyj czasowyj strefy, czyli uobowjůnzywoł w ńich jedyn czas. Wjynksze państwa, take jak Zjednoczůne Sztaty, Kanada, Brazylijo, Rusyjo abo Australijo, znojdujům śe we kilku czasowych strefach. Nojwjynkszym krajym na śwjeće, we kerym na cołkim terytorjům uobowjůnzuje ta sama czasowo strefa sům Chiny i to půmimo, aże růżńice we suůnecznym czaśe mjyndzy wschodńimi i zachodńimi prowincyjůma wynoszům przez 3 godźiny.


text: Ajschylosa, Arystofanesa, Barczewska, Boya-Żeleńskiego Tadeusza, Bułhakowa Michała, Bunina Iwana, Bunscha Karola, Czechowa Antoniego, Dobromiejska, Eurypidesa, Fiedlera Arkadego, Fieldorfa Augusta Emila, Gogola Mikołaja, Gołdapska, Gołubiewa Antoniego, Gombrowicza Witolda, Grajewska, Grochowiaka Stanisława, Herberta Zbigniewa, Herlinga-Grudzińskiego Gustawa, Homera, Horacego, Irzykowskiego Karola, Iwaszkiewicza Jarosława, Jeziorańska, Juwenalisa, Kasprowicza Jana, Kisielewskiego (Admirała Kisielewskiego), Krajenecka, Kubiaka Zygmunta, Lema Stanisława, Lermontowa Michaiła, Lidzbarska, Literacka, Lukrecjusza, Mikołajecka, Miłosza Czesława, Mławska, Ostrołęcka, Ostródzka, Owidiusza, Parandowskiego Jana, Parnickiego Teodora, Paukszty Eugeniusza, Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Marii, Pileckiego Witolda, Plauta, Proroka Leszka, Przasnyska, Puszkina Aleksandra, Rawicz-Mysłowskiego Mieczysława, Rypińska, Safony, Seneki, Sofoklesa, Suwalska, Szelburg-Zarębiny Ewy, Szpotańskiego Janusza, Teokryta, Tołstoja Lwa, Turgieniewa Iwana, Twardowskiego Jana, Wałecka, Wańkowicza Melchiora, Wergiliusza, Żuromińska, Żymierskiego Józefa


text:
Persišćina
Persišćina, fârsî - abo teke pârsî - jo indoeuropska rěc. Z darijšćinu, tádžikišćinu, pahlawšćinu, hazaragšćinu, dehwaršćinu, darwazšćinu, aimaqšćinu, džidšćinu, tatšćinu, bucharšćinu, luršćinu, kumzaršćinu a larišćinu słuša do krotkowjacorneje kupki irańskich rěcow. Jo jadnučka amtska rěc Iranskeje islamiskej republiki (pśez 66 milionow wobydlarjow) a jeje pódzajtšny dialekt, tj. daršćinu, powěda něźi dalšych 7 milionow wobydlarjow Afghanistana (5,6 mil.) - tu stej dwě drugej amtskej rěcy - a Pakistana (1 mil.). Źinsajšnej modernej persišćinje wjelgin pódobna jo teke tadźikišćina (jadnučka amtska rěc z něźi 6 mil. wobydlarjami Tadžikistana. Afghaniske a tadźikiske dialekty su archaiše a gramatiski bogatše nježli źinsajšna moderna irańska persišćina.
[wobźěłaś] Gramatika
Persišćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus, na rozdźěl wót stareje persišćiny.


text:
Hiroszima
Wspůłrzyndne: 34°23' N 132°27' E
Hirošima (jap. 広島市 – Hepburn: Hiroshima-shi, Kunrei: Hirosima-si) – mjasto we Japůńije, na wyspje Honsju nade zatokům Hirošima, stolica prefektury Hirošima. 6 śyrpńo 1945 štartujůnco s wyspy Tinjan superforteca B-29 śćepaua sam štyrotůnowo bůmba atůmowo. Mjyškouo sam wůunčas 275 tyś. ludźi a stacjonowou 40-tyś. garńizůn. Bůmba wybuchnyua uo 8:16:02 a zabiua na mjyjscu 78 100 ludźi, 13983 nastympnych uznano za zagińůnych. Bůuo to pjyrše we gyšychće užyće brůńi atůmowyj we wojńy. Druge bůuo tři dńi ńyskoři we Nagasaki. Hirošima uodbudowano we stylu zachodńim a s ińicjotywy jeij burmistřa uoguošůno Mjastym Pokoju.


text:
Tuvalu
Tuvalu - państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, na wyspach we zachodńij Polinezyji. Dowńi mjanowane "Wyspy Ellice" a "Lagůnowe Wyspy".
Lo Ojropejczykůw uoddekńůne we 1586 roku uod Szpańeloka Alvaro Mendana de Neyra, a zaś we 1764 uod Brytyjczykůw. Uod 1892 pod brytyjskim zarzůndym, uod 1916 jako tajla kolůńije Wyspy Gilberta a Lagůnowe, uod 1975 uosobno kolůńijo. Uod 1978 ńypodległe państwo.
Mimo iże je to ino 9 atolůw, kerych wjyrch mo do kupy 26 kwadratkilomyjtrůw, sům uůne porozćepowane po wjyrchu aże 1,3 mln km² Pokojnygo Uoceanu.


text:
Esperanto
Esperanto jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. Ludwik Zamenhof w lěśe 1887. Wón kśěšo z teju rěcu dorozměśe mjazy narodami wólažcowaś. Esperanto jo nejwuspěšnjejšy taki projekt a ma powědarjow w nejwěcej stronach swěta. Europske strony su reprezentěrowali wjelgin pśez měru. Licba tych Esperanto wužywajucych jo w pśirownanju z drugimi mjazynarodnje wužywanymi rěcami, n. pś. engelsku abo špańsku, wjelgin małka.
[wobźěłaś] Wužywanje
Esperanto se we wjele krajach wužywa, mjaz drugim w Nimskej južo wót wěcej ako 100 lět.
Rěcnicy se na drogowanjach a zarědowanjach zmakaju, wužywaju Esperanto w městnych kupkach a w interneśe, maju listowe pśijaśelstwa, cytaju literaturu w Esperanśe, pósłuchaju esperantsku muziku a wužywaju Esperanto we wjele žywjeńskich wobłukach. Wótergi Esperanto funkcioněrujo ako swójźbnu rěc. Teke eksistěruju radijowe wusćełanja w toś tej rěcy. Ale teke podkasty južo eksistěruju.
[wobźěłaś] Alfabet
Esperanto wužywa łatyński alfabet z někotarymi diakritiskimi pismikami: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Pismiki q, x, y njeeksistěruju w pšawych esperantskich słowach. Alfabet jo fonematiski.
[wobźěłaś] Gramatika
W Esperanśe ma kužda słowna družyna swóje wósebne kóńcowki, pó kótarychž móžoš słownu družynu jasnje spóznaś. Substantiwy a adjektiwy maju dwa pada, nominatiw (-) a akuzatiw (-n), ale teke dwě gramatiskej cysle, singular (-) a plural (-j). Pluralowy akuzatiw kóńcy se na -jn, znamješko plurala toś pśed tym akuzatiwa stoj. Na pśikład Paŭlo havas malsuprasorabajn librojn. "Pawoł ma dolnoserbske knigły."
Lokalne adwerby mógu akuzatiwny n měś, gaž směr zwuraznjaju, na pś. tie "tam, tamle" - tien "tam".
Z werba danci "rejowaś" móžo substantiw nastaś danco "reja", adjektiw danca "rejowański" a adwerb dance "rejowański", ale teke z substantiwa martelo "klapac" móžo nastaś werb marteli "klapaś z klapacom", adjektiw martela "klapacowy" a adwerb martele "z klapacom".
[wobźěłaś] Někotare spisowaśele
Južo w lěśe 1887 su zachopili někotare spisowaśele knigły w rěcy Esperanto spisowaś abo literaturu z drugich rěcow pśełožowaś.
- Claude Piron (*1931-†2008)
- Feliks Zamenhof (bratš załožarja toś teje rěcy) (*1868-†1933)
- Ludwig Lazarus Zamenhof (*1859-†1917)
- Marjorie Boulton (*1924)
- William Auld (*1924-†2006)
- Rikardo Ŝulco (*1906-†1997)
- Trevor Steele (*1940)
[wobźěłaś] Eksterne wótkaze
- Portal wó esperanśe na lernu.net (górnoserbski)
Mjazynarodowe pomocne rěcy
Basic English • Esperanto • Ido • Interlingua • Interlingue-Occidental • Lojban • Novial • Volapük
Logiske a filozofiske rěcy
láadan • loglan • lojban • ro • Toki Pona
Rěcy fiktiwnych swětow a luźi
Rěcy Srjejźozemje • Pódpołnocnosłowjańske rěcy
aurebesh • brithenig • enochianska • klingonšćina • nadsat • nowomowa • simska • Starsza Mowa • wenedyk • wysokoislandšćina
Rěcne gry
damin • louchébem • swinska łatyńska • verlan • socceranto


text:
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 34 cek
ПpocMoTpoB: 1332
Tэrи: Adamek Saleta Gołota magda Sadowska Najman Sęk Sulęcki Rzadkosz Koksu Pudzian Kostecki Ale urwał Artur Szpilka Roy Jones Jr. Włodarczyk boks bokser boxing Paweł Nastula Pudzianowski UFC MMA KSW Khalidov Bob Sapp 19 Marcin Masternak Robert Burneika Hardkorowy Okniński Maciej Kawulski Chalidov Attack walka fight Sobotta Grabowski Drwal fighter Kosetcki Mamed Materla Michał Kita
ДлиTeлbHocTb: 21 MиH 50 cek
ПpocMoTpoB: 18919
Tэrи: Pudzian Pudzianowski Marcin Najman Robert Burneika Hardkorowy Koksu Okniński Maciej Kawulski KSW 19 Khalidov Chalidov MMA Attack walka fight Sobotta Grabowski Kita Drwal Gołota Adamek Włodarczyk fighter Kosetcki Szpilka Mamed Materla boks bokser boxing
ДлиTeлbHocTb: 4 MиH 38 cek
ПpocMoTpoB: 91386
Tэrи: Pudzian Pudzianowski Marcin Najman Robert Burneika Hardkorowy Koksu Okniński Maciej Kawulski KSW 19 Khalidov Chalidov MMA Attack walka fight Sobotta Grabowski Kita Drwal Gołota Adamek Włodarczyk fighter Kosetcki Szpilka Mamed Materla boks bokser boxing
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 59 cek
ПpocMoTpoB: 263785
Tэrи: Marcin Najman Robert Burneika Hardkorowy Koksu Pudzian Pudzianowski MMA Attack KSW walka fight Sobotta Grabowski Kita Drwal Gołota Adamek Włodarczyk fighter Kosetcki Szpilka Mamed Khalidov Materla boks bokser boxing
ДлиTeлbHocTb: 15 MиH 49 cek
ПpocMoTpoB: 12821
Tэrи: Lewandowski Pudzian Pudzianowski Materla Cipao vs. Sapp Khalidov Wallace Marcin Najman Robert Burneika Hardkorowy Koksu Okniński Maciej Kawulski KSW 19 Chalidov MMA Attack walka fight Sobotta Grabowski Kita Drwal Gołota Adamek Włodarczyk fighter Kosetcki Szpilka Mamed boks bokser boxing
ДлиTeлbHocTb: 46 MиH 55 cek
ПpocMoTpoB: 3866
Tэrи: Kostecki vs. Jones Jr. Artur Szpilka vs Gonzalo Omar Basile Dawid Roy Włodarczyk boks bokser boxing Paweł Nastula Pudzian Pudzianowski Koksu Najman UFC MMA KSW Khalidov Bob Sapp 19 Marcin Masternak Robert Burneika Hardkorowy Okniński Maciej Kawulski Chalidov Attack walka fight Sobotta Grabowski Drwal Gołota Adamek fighter Kosetcki Mamed Materla Michał Kita
ДлиTeлbHocTb: 6 MиH 55 cek
ПpocMoTpoB: 29023
Tэrи: Bob Sapp Pudzianowski vs. Khalidov Wallace Pudzian Marcin Najman Robert Burneika Hardkorowy Koksu Okniński Maciej Kawulski KSW 19 Chalidov MMA Attack walka fight Sobotta Grabowski Kita Drwal Gołota Adamek Włodarczyk fighter Kosetcki Szpilka Mamed Materla boks bokser boxing
CTpaHиц: 1 of 6
Дaлbшe


text:
Uzbekistůn
Ůzbekistan (uzb. O‘zbekiston, Republika Ůzbekistanu - O‘zbekiston Respublikasi) - państwo pouožůne w Azyji Střodkowyj, čuůnek Wspůlnoty Ńypodlyguych Państw.
Kraj ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi řykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Powjeřchńo we wjynkšośći růwńinno. Ůng. 20% placu zajmujům gůry a předgůřa. Na wschodźe i půunocnym wschodźe kraju ležům gůry Tjyn-Šan i Auaj, uośiůngajůnce 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi ležy urodzajno, nawadńano Kotlina Fergańsko, kerej tajla noležy do Ůzbekistanu. Střodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko s rozlyguům pustynjům Kyzůu-kům, na kerej terynůma uosadńičymi sům ńylične uoazy i doliny řyk - Syr-darii, Zarafšanu, Kaška-darji a Amu-darji. Zachodńi skraj zajmuje růwńy pustynny puaskowyž Uostjurt. Do Ůzbekistanu noležy pouedńowo tajla downygo Jeźora Aralskigo.


text:
Pyrenejska połkupa
Pyrenejska połkupa (tež Iberiska połkupa[1]) je wulka połkupa na juhozapadźe Europy, najzapadniši z třoch wulkich južnych europskich połkupow – Pyrenejskeje, Apenninskeje a Balkanskeje. Ma přestrjeń wot něhdźe 580 000 km² a potajkim je po Skandinawiskej połkupje druha najwjetša połkupa Europy.
Pyrenejska połkupa mjezuje na wuchodźe z Srjedźnym morjom a na zapadźe z Atlantiskim oceanom. Z Europu je zwjazana na sewjerowuchodźe, hdźež jeju hranicu tworja horiny Pyreneje. Na juhu Pyrenejskeje połkupy leži Gibraltarski přeliw, kotryž wotdźěluje Europu wot Afriki.
Na Pyrenejskej połkupje leža Španiska, Portugalska, Andorra, mały kusk Francoskeje a tež Gibraltar, zamórski teritorij Zjednoćeneho kralestwa.
[wobdźěłać] Nóžki
[wobdźěłać] Eksterne wotkazy
-
Commons: Pyrenejska połkupa – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow


text:
Jadranske morjo
Jadranske morjo (serbsce tež Adriatiske morjo[1]) je dźěl Srjedźneho morja, potajkim słuša k morjam Atlantiskeho oceana. Leži na juhu Europy a wotdźěluje Appeninsku połkupu wot Balkanskeje połkupy.
[wobdźěłać] Mjeno
Mjeno Jadranske morjo pochadźa wot łaćonskeho Mare Hadriaticum (abo Mare Adriaticum), kotrež ze swojeje strony wot mjena města Adria (abo Hadria) pochadźa, kotrež je něhdy na jeho brjohach ležało.
[wobdźěłać] Geografija
Staty, kotrež z Jadranskim morjom mjezuja, su Słowjenska, Italska, Chorwatska, Bosniska a Hercegowina, Čorna Hora a Albanska. Na juhu je Jadranske morjo zwjazane přez Otrantsku wužinu z Ioniskim morjom.
Wjele přistawow leži na Jadranskim morju, wosebje Venedig a Triest, kotrejž běštej wažnej wuchadźišći Rakusko-wuherskeho imperija do Srjedźneho morja.


text:
Dadajizm
Dadajizm to bůł artystyczny nurt we sztuce XX stoleća, kery mjoł anfang we 1916 roku. Same mjano pochodźi, podug szyroko przyjmowanyj wersyji, uod "dada" co uoznaczo drzewjanne bawidołko abo beblańy bajtla, kery ńy zno jeszcze żodnyj godki. Dadajizm negowoł artyzm a twůrczy wysiłek artysty, kej dźeła sztuki dadajisty przedstowjali gotowe wyroby, l. b. pisuar abo reprodukcyjo uobrozu s domalowanymi wůnsoma a brodům. Tworzyli collage, uobrozy na kerych przedstowjali roztůmajte ukłody tajli uod maszynůw a gydichty z losowo dobranych słůw. Kůmponowali tyż "muzyka larma". Skiż tygo dadajizm bywoł mjanowany "antysztukům", keryj cechůma bůły absurdalność a przipadkowość. Dadajisty wydowali pisma: Cabaret Voltaire a Dada (we Zurichu), Litterature (Paryż), Dada Club a Der Dada (Berlin) a tyż The Blind Man (Nowy Jork). Kůńec dadajizmu uogłoszůno we maju 1922 we Weimarze na "Kůnferencyje we sprowje kůńca dada". Ńyskorzi srogo tajla dadajistůw zwjůnzoła śe ze surrealizmym.
[Sprowjej] Dadajisty
[Sprowjej] Necowe uodwołańa
- "Sztuka czy antysztuka" we magazyńe Histmag (we polskij godce)


text:
Bagdad
Wspůłrzyndne: 33°20' N 44°23' E
Bagdad (arabsko godka: بغداد = Baghdād) - stolica Iraku a jydne s nojwjynkszych mjast na Bliskim Wschodźe. Je rozlygowane na zachodńim brzygu Tygrysu. Zołożůny we 762 roku uod kalifa Al-Mansure s dynastyje Abbasydůw. S anfanga mjoł mjano Madinat as-Salam (Mjasto Pokoju), nale ńy utrzimało śe uůne dugo a mjasto przijyno mjano uod pobliskij dźydźiny. 10 lutygo 1258 zdobyte bez Můngołůw, srogo ućyrpjało a uostało fest zńiszczůne. Drugi roz Můngoły zdobůły Bagdad we 1401 roku. We 1534 przeloz pod panowańy Uotůmańskigo Imperjům. Uod anfanga istńyńo Iraku pozostowo jygo stolicům.


text:
Kaliforńijo
Kaliforńijo (angelsko godka: California) to je stůn na pouedńowym zachodźe USA, nad Uoceanym Spokojnym. Je to nojludńyjšy a nojbogatšy stan we USA, a třeći podug zajmowanyj powjyřchńe. Grańica mo na půunocy ze stanym Oregon, na wschodźe ze stanůma Newada a Arizůna, a na pouedńu ze Meksykym, ze stanym Baja California. Na teryńe stanu ležům ůuožůne pouedńikowo pasma gůrske, jygo pouedńowo-wschodńo tajla to pustynne wyžyny a kotliny. Je sam tyž nojńižšy we coukich Stanach Zjydnočůnych punkt: Dolina Śmjerći, do 86 m p.p.m.
S anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw, bez Ojropejčykůw uodkryto we 1542 roku (Juan Rodrigueza Cabrillo). We 1769 powstaje pjyršo misyjo (San Diego). We 1841 mo anfang uosadńictwo amerikańske. We 1846 Kaliforńijo uoguošo ńypodleguość kej Republika Kaliforńije. We 1848 překozano USA bez Meksyk.
Industryjo zaawansowanych technolůgji (m. in. Dolina Křymowo), we tym i kosmičnych, wydobyće ropy naftowyj, uostřodek produkcyji filmůw (Hollywood). Rozwińynte sadowńictwo a coroz wjynkše znočyńe turystyki.
Nojsrogsze mjasta:


text:
Tukej nóndziecie pore legynd o ludziach kierzi na Cieszyńskij Ziymi rychtyk żyli...
Czorno Ksiynżno bróni hudobnych
Jednego razu Czorna Księżno pojechała do swojigo zómku do Marklowic, kaj jejździła na góny. Miyszkoł tam taki hudobny gazda Urban w starej drzewince. Mioł babe i kupa dziecek, tóż musioł ciynżko robić, coby każdy mioł co do gymby wrazić. A s tego kónska pola to była biyda wszyjstkich wykormić. Drzewiónka stoła pod lasym, tóż rostomajte zwierzynta robiły na zogónach szkody. Gazda se pojczoł staróm flinte i jednego razu postrzyloł dzikóm świnie, kiery szkódziuł na zogónach. Zaścigli go wojocy ksiynżnej, tóż zaros go wziyni na zómek i postawili go przed nióm. Mioł wszecko powyrzóndzać, co a jak – czymu postrzyloł tóm dzikóm świnie. Gazde gnali ci wojocy aż na zómek ksiynżnej w Cieszynie, do ekónóma, co mioł wszecki grónty i lasy ksiynżnej pod sobóm. Tyn ekónóm mioł osóndzić jakóm gazda dostanie pokute. A korali takich tak, że wciepowali ich miyndzy góniarski psy. Baba Urbana pytała na Boski smiłowani, aż go puszczóm, a udało sie ji wlyźć do zómku w Cieszynie. Śpiychała sie coby sie dostać do ksiynżnej. Powyrzóndzała jakóm majóm biyde i jako chłop musi ciynżko robić, coby mieli co do garca wrazić. Ksiynżno chciała wszecko wiedzieć o dziki świni i o szkódach na zogónach. Przikozała, coby gazda zapłaciuł trzi dukaty pokuty za dzikóm świnie, a ónymu dała tysiónc dukatów, za dziesiyńć roków, kiej dziko świnia robiła szkódy na jego zogónach. Porachowała sto dukatów na rok.
Śmierć i pogrzyb Czornej Ksiyżnej
Jak uż prziszeł kóniec żywota Czornej Ksiyżnej, to było lato. Wszecko dokoła sie radowało, ale ludzióm na cieszyńskim nie było wubec do śmiychu, w sercach mieli żol i sie boli. Ksiynżnóm zmógła choroba, leżała i czakała skoro ta bioło po nióm przidzie. Żodne zioła ani lekarstwo ji nie pómogało, choć miała starego dochtora aż s Krakowa, kiery ji to rychtowoł. Nie pómogały ani zieliny i kwiotki, kiere sie targało na Świyntego Jóna. Czorno Ksiynżno chciała, coby ji srobili inakszy pogrzyb niż sie robi dycki. Chciała mieć ajnfachowóm trówłe, bez żodnych zbytków i parady. Chciała eszcze, coby tóm trówłe dali na drabiniok, kiery miały cióngnyć sztyry pory czornych wołków. Prawiła eszcze, że yny óny wiedzóm, kaj jóm pochować. A miało to być tam, kaj stanóm. Ostatnio wola ksiynżnej była świynto, tóż żodyn sie nie opowożył nic prawić. Nim słóńce zaszło Ksiynżno umrziła. Na cieszyńskich kojściołach zabiły smutne zwóny. Trzi dni chodzili prości i hudobni ludzie s dziedzin ostatni ros sie podziwać na swojóm Ksiynżnóm i oddać ji hołd. Przi trówle dowali kwiotki, kiere targali na miedzach i płakali. Na sztworty dziyń rano na cieszyński zómek przijechoł ajnfachowy drabiniok, kiery cióngły sztyry pory czornych wołków, podle tego jako chciała Ksiynżno. Czornóm trówłe dali na tyn drabiniok, gdosi zawołoł Wio! i wołki ruszyły. Żodyn ś nimi nie szoł, yny zwóny fórt biły żałośnie na kojściołach. Ostatni ros biły dlo Czornej Ksiynżnej. Drabiniok fórt jechoł do przodku, od zómku w Cieszynie, przes długi most nad Olzóm, do Stanisławic aż do wielkigo kopca miyndzy Stanisławicami a Cierlickiym. Dzisio to miejsce sie nazywo Kościelec, a to je blisko Zapory w Cierlicku. Na tym kopcu sie naros srobiła w ziymi wielkucno dziura i tam wjechały ty wołki razym s drabiniokiym i trówłóm ksiynżnej. Tukej se nalazła swój grób. Potym nieskorzi zbudowali tam kojściół.
O cysorzu
Była ros wdowa, a miała dwóch synków, Staśka a Władka. A ta wdowa była strasznie nimocno. Dochtór do nij nie prziszoł, szołtys też ni, żodyn nie szoł, bo ni miała piniyndzy. Chłop zustoł na wojnie, a óna miała yny tych dwóch synków. No i ros tak była tako nimocno, takóm gorónczke miała wielkóm – nie wiedzieli ci syncy, co majóm robić. Do dochtora ni, do szołtysa też ni – bo tóż co? No i dziwajóm sie, a tu idzie taki stary chłop, ale – żebrok. I ón im prawi: „Ni mocie tu co zjejść?” Óni mieli eszcze krowiczke. Syncy podojili tóm krowe, i prawióm: „Mómy tu yny mlyko, chleba uż ni mómy.” Bo nie napiykli. No tóż tego mlyka dali tymu żebrokowi. „Ale jo wóm za to muszym cosi srobić. – „Ale co?” „Jo wóm drzewa narómbiym.” No i tóż syncy – prawióm: „Dobre.” I tóż narómboł to drzewo, pieknie – taki szczypeczki srobiuł. „Ale musicie mie wziónść na noc do chałupy.” „My uż teraz bydymy spać na dłaszce, za chwile bydzie wieczór.” „Ale syncy, nie musicie spać na dłaszce.” Óni se dycki tak lygowali na dłaszce – mieli piycek – tam se pościelali, wziyni jakisi strużok, abo tam słómy naciśli, a tam spali ci syncy, bo ku tej mamie ni mógli ijść, dyć była nimocno. No i ón – tóż narómboł tego drzewa a chłapcy dali na stół wieczerze, i óni jakómsik tóm kasze uwarzili ci syncy na tym mlyku czy cosi tam uwarzili i pojedli wszecy trzo. A ta mama nic – gorónczke miała fórt, i tyn chłop prawi: „Tóż jak to je, że óna nic nie jy?” „No nic nie jy, dyć bydzie umiyrać, mo lónzok”, prawi tyn starszy synek. Tóż ni możecie jóm tak przeca niechać – muszymy ji przeca cosik dać zjejść.” Ale óna nic nie chciała. No i tóż syncy sie dziwali tak na niego. I ón tak wieczór im wyrzóndzoł przi tym piycku. Tak powyrzóndzoł, wiela to po tych ludziach pochodziuł, świata kupa uwidzioł, bo ón strasznie mocka zwiedził wszeckigo. Óni prawili: „Tóż to by my też tak chcieli, co by – my by nic nie chcieli, yny aspóń być we Wiydniu, a widzieć cysorza.” „Ja? Cysorza byście chcieli widzieć?” „Bo to musi być strasznie dobry człowiek!” Ón prawi: „No tóż dobry możne je, ale tóż to nie wiym.” A óni sie podziwali, a ón kole karku mioł taki cysorski tyn – ale tóż ani nie wiedzieli, że to je złote – jakómsi medajle. Óni tak yny na siebie mrugli: „My mu to w nocy zebierymy”, tak se myśleli. No i teraz społym powiadali, prawi: „Jak jo odyndym – jo wiym, że wyjście mi to chcieli zebrać s tego karku, ale jak jo odyndym, jo wóm tu niechóm pisma a zóndziecie s jednym pismym do fojta, a s drugim pismym do dochtorza a s trzecim do aptykorza. Nie zapómnicie, bo jo pujdym wczas s rana, a wy eszcze bydziecie spać.” „Ni, my też stanymy!” Ale syncy eszcze spali, bo byli utropióni – tam drzewo snoszali s lasa. No i teraz stanyli, dziwajóm sie – chłopa ni ma. Pytali sie: „Mama, ni ma uż tego żebroka!” Prawi: „Ale syncy, dyć tyn żebrok mioł taki fajne rynce, pogłoskoł mie tak po głowie, taki miynkutki jakisi, to musioł być jakisi ważny człowiek.” Óni prawióm: „Mioł na karku taki szumny lańcuszek, a takóm medajle. A my mu to chcieli ukrajść w nocy, ale nie dało sie.” Óna prawi: „Ón cosi pisoł rano, niż szeł, prawi. „S Bogiym” mi doł, tak mie eszcze pohaloł a prawi: „Nie bójcie sie, bo wy wyzdrowicie.” No i dobre. I syncy teraz sie dziwajóm – adresowane na dochtora jedno pismo, drugi na aptykorza, trzeci na burmistra. A sztympel na każdym był cysarski, ni! No i tóż teraz prawi: „Ty pujdziesz do dochtora – tyn nejmłodszy – i do aptykorza, a jo pujdym do tego fojta, do tego szołtysa. No i tóż idóm. Przidóm do dochtora – dochtór prawi: „Ty uż mi tu nie chodź, ty uż mi nie chodź. Jo cie nie potrzebujym, ty uż – stare cygóny! Ni mocie piniyndzy, tak uż oblykać sie, oblykać sie!”, tyn dochtór. Synek sie rozbeczoł, pokozoł to pismo spoza kabota: „Panie dochtór, podziwajóm sie, jo móm taki pismo do was.” „Dej to pismo!”, na niego tam eszcze – „a uż mazej!” Ón sie podziwo: „Wróć sie! Gdo ci to pismo doł?” „Na taki żebrok, co nóm drzewa narómboł, bo my go przenocowali.” Podziwo se – Maryja – sztympel cysarski, odewrze to – „Hned lyczyć tóm babe!” Tak hned musioł ijść. Aptykorz też dostoł pismo – też tak: „Ty uż tu ani nie chodź! Wy stare cygóny!” Ale tóż też – hned pismo doł. Leci tyn aptykorz hónym do tego dochtora. „Co je, co je?” „Podziwej se, od cysorza mómy pismo!” „Jo też!” .Tóż tyn zajś do tego burmistra. „Co zaś chcesz?” Zaś chcesz jakómsi jałmużne, pinióndze? Wy yny chcecie, yny chcecie – żebrocie, nie chce sie wóm robić, owce pajść!” Synek sie rozbeczoł, ale prawi: „Ale jo tu móm pismo do wójta.” No tóż doł mu to pismo. „Jezus Maryja, dyć to je cysorski sztympel! A kajście – gdo tam był?” „No taki chłop, narómboł nóm drzewa, my mu dali mlyka i przespoł sie, i poszeł. A ón eszcze do tego dochtora napisoł pismo, i do aptykorza.” „Jezus!” A do tego fojta tam było nakozane: cegłe, chałupe, krowe, dać nowóm” – wszyjstko to musioł dać tyn fojt. Tak syncy szli do tej chałupy – dziwajóm sie – Maryja Jozef! Tam do szkoły też nie bardzo chodzili, bo ni mieli bótków, ni mieli to. Tu teraz, tu dochtór jedzie do tej wdowy – uż tam jakisi lykarstwa. Synków yny tak tuluł. Tu fojt prawi: „Przidźcie do mie do chałupy, tam sóm ancugi, to se weźniecie.” Syncy sie dziwajóm jak przigupcy: „Co sie stało?” Aptykorz prziniós wszeckigo – no cosi strasznego! Baba – jakosi uż ji było lepszy, siadła se. Tak prawi: „Powiydzcie mi, gdo tu był?” Óna prawi: „Na taki żebrok, taki chłopeczek, narómboł synkóm drzewa, syncy mu tam kansik narychtowali spani.” – „Obyczejny?” „Tóż toć obyczejny, dyć nic ni mioł!” No i tóż dobre. I tu se na drugi dziyń i na trzeci – tu sie swożo materiał, cegła – uż z tego chałupe stawiajóm. Prawióm: „Kigo djobła – kómu to bydzie?” „No to sie zbulo ta chałupa, bo to je drzewiane, to sie spoli, bo tam je pełno chroboków”. Prawi: „tu bydziecie mieć pieknóm chałupe, takóm obore bydziecie mieć, krowe bydziecie mieć młodóm – kiery umi dojić?” „Jo!”, tyn starszy prawił. „Mama uż bydzie zdrowo, bydzie dojić, a bydziecie se żyć pieknie. A wy bydziecie, syncy, do szkoły chodzić, ni cobyjście polowali!” „My nie polujymy, my ni mómy w czym ijść.” „Bydóm bótki, lónty, wszyjstko, ancugi,” prawi. Tóż szyfóner prziwiyźli, stół prziwiyźli – tam wszecko wyciepali, co tam mieli w tej chałupie – tam ni mieli ani stużoka, yny tak na słómie spała ta matka, ani płachty. „No i tóż – tojście ni mógli powiedzieć, że mocie takóm biyde”, prawi fojt. „Dyć my tu do was chodzili, wyjście nas wyganiali, a biliście nas. Tak co my mieli robić? Mama sie s tego rosnimógła – do kogo my prziszli, wszecy nas wyganiali. Byłaby umrziła, i my – tóż tropili my sie, jak my mógli. I tu ci przidzie taki chłopek, i drzewa nóm narómboł tak pieknie rowniutko, pójcie sie podziwać. Poukłodali my to.” Drzewa narómbane! No i dobre. I tu jakisi czas chodzili do tej szkoły. I tyn fojt powiedzioł tymu dyrechtorowi tej szkoły, że to musi przeca jakosi robić, coby ci syncy uż tak nadegnali tóm szkołe, dyć óni nie chodzili do tej szkoły.
No i naroz prziszło pismo z Wiydnia do szkoły. Jezus Maryja, od cysorza pismo! Dyrechtor sie szkroboł po głowie, wszyjscy ci rechtorzi, co tam byli, dziecka: „Co, co, co!” Wołoł ich tam do kancelaryje, wołoł ich tam, tego Staśka z Władkiym: „Kaj wyjście na tego prziszli, na tego panoczka?” prawi. „Dyć to był cysorz!” „E, cysorz, prawi tyn młodszy, „ale mi sie zdało, że ón mo na karku jakisi lańcuszek, a my mu go chcieli ukraść. Lańcuszek s medajlym jakimsik.” „A eszcze mioł w kapsie pierściónek s takim wielkim okiym. Ale to my sie na to yny podziwali a dalimy to spadki do tego kabota, bo uż my mieli strach!”. Jakby cosik czuli. „Tu je zaproszyni – musicie jechać do Wiydnia, syncy. A jo muszym s wami jechać, bo wy tam nie treficie,” tyn rechtór prawi. „Pieknie se wyrychtujcie, wymigejcie se wszecko.” „My ni mómy piniyndzy.” „Wszyjstko bydzie, nie starejcie sie, przidźcie a jadymy do Wiydnia.” Tóż syncy do Wiydnia! S rechtorym ni s dyrechtorym. Piyrszy ros cugiym jechali, borocy. Oglóndali sie, taki chałupy eszcze nie widzieli. No pan cysorz uż stoł na balkónie s cysarzowóm. Uż wiedzioł, kiej przijadóm – no i wołoł ich tam – tego dyrechtora ni, yny ónych – ta pani ich wołała. Prziszli tam, tóż im kozali: „Aż im rynce pocałujecie – to wiycie, to je cysarzowo, to je naszo nejwiynkszo osoba!” Tóż syncy klynkali, całowali rynce – ale óna se nie dała. Tóż sie chytali za głowe, dziwali sie – a tam był stół zastawióny jakimście chcieli jodłym. Złote łyżki, widelce, wszyjstko – synkóm oczy wylazowały na wyrch, bo se myśleli: Kryste Panie – óni ni mieli szajnu, óni drzewianymi łyżkami jedli, bo nie było piniyndzy. No i teraz syncy – cosi sie jich tam wypytoł, czy chodzóm do tej szkoły, a co sie uczóm. A óni tak dojść mieli pamiynć, tóż im to wszecko wyrzóndzali. No i teraz prawili tak: „A s kim żeście tu sóm?” „No my tu sóm s dyrechtorym. „Tak dyrechtora zawołać! Tymu dyrechtorowi dali pinióndze, subwyncyje na szkołe, co tam wszecko potrzebuje, na ławki, tabule, bo nic ni mieli – tóż też dziedzinka tam je biydno. No i prawi: „A teraz se kupcie, coście eszcze w żywocie nie widzieli.” Tóż tyn starszy prawi: „Dyć my eszcze w żywocie nic nie widzieli, my yny krowy widzieli – my eszcze nic nie widzieli.” „No i tóż idźcie!” Podziynkowali. – „Żodne dziynkowani”, tymu dyrechtorowi prawi. „Nic, żodyn o tym nic nie wiy – cysorz że rómboł drzewo!”.
Jako cysorz krzcił hawiyrzowi dziecko
Ros jednymu hawiyrzowi urodziło sie dziecko. A jego baba była nimocno dłógi czas. I napytoł se noszaczke coby mu niósła to dziecko ku krztu. A potym go przeblyk na ceście a prawiuł, coby mu szła napytać potków ku krztu. Óna poszła i była tam przeogrómnie dłógo. A ón szoł do parku i siednył se na ławke, bo to dziecko mu fórt beczało i kwiańczało . musioł go kapke ukolybać. A tam po tym parku chodzili ludzie tam a na spadek. A naros prziszła tako paniczka ku niymu i prawi: „Czymu ty tak s dzieckiym tukej siedzisz, czymu twoji baby ni ma s tobóm, czymu żejś tu je ś nim na takim hycu na słóneczku?” Na paniczko, jo móm babe nimocnóm, a tóm, co mi niósła to dziecko do kojścioła, żech posłoł coby mi napytała potków, a fórt ji ni ma na spadek. Dziecko kwiańczy, ni móg żech se ś nim dać rady. No a ta paniczka prawi: „A ni mógła bych wóm jo stanyć s mojim chłopym do krztu?” – Jej, Bóg by wóm to wynagrodziuł na waszych dzieckach.” – Óna poszła tam dali ku paniczce i ku takimu dostojnymu, cosi tam wyrzóndzali a potym prziszli spadki ku niymu. Paniczka mu wziyna to dziecko i szli na fare. No i farorz okrzcił dziecko i pytoł sie potym, ty zapisy, jako sie pisze tyn potek. A ón mu prawi: „Jozef.” – No ale kaj pan miyszko, kim pan je, abo co – a ón na to: „Myślym, że to styknie – Franciszek.” – No ale kaj pan robi? – Tóż uż potym tyn panoczek prawi: „Cysorz.”
Tóż możecie wiedzieć, jaki było zdziwiyni tego hawiyrza – aż mu lzy w oczach stanyły i farorz sóm sie zabudnył, że hawiyrzowi krzci cysorz. Cesorz to dziecko obdarowoł, no a tyn hawiyrz mu podziynkowoł, i prawiuł że bydzie rzykoł za jego dziecko, za to cysorzowe. I cysorzowi sie rosnimóg jedyn tyn synek. Nimocny był i dochtorzi nic ni mógli pómóc. Tóż s tej hawiyrskij chałupy szły modlitwy do Pón Bóczka, coby tymu dziecku pómóc. I wysdrowioł tyn chłapiec. Tóż to był potym Franciszek Jozef Drugi.
O Pusteckim
Tak był też jedyn hawiyrz, kiery nigdy ni móg nic zorobić. A tóż taki biydny był a robiuł, a fórt mioł mało wypłaty. A śmioli sie wszyjscy ś niego, że je taki borok, że nie umi nic robić, a tak dali. Tóż jedyn ros kopie, a tu przidzie ku niymu taki chłopek z fusami, ni, i tóż prawi: „Kamracie, bydymy obo robić”. Tóż robili, robili. Ogrómnie moc zarobił, że wszyckich tych hawiyrzi se skónkurowoł. Terazy dostoł wypłate, ni? ,,Ale – prawi – kamrat, dyć żeś dycki tak sy mnóm robiuł, tak sie podzielymy na poły”. „Ale bydymy to rachować nad szachtóm”. Tak nad szachte dali forszt, tam se siedli i tóż rachujóm. A tóż było to w tych rynszczokach, a w tych drobnych: tymu szóstke, tymu grejcar. Tymu jedyn, tymu jedyn. A potym nadbywoł tyn jedyn grejcar. A tyn hawiyrz prawi: „Tyjś wiyncyj robiuł, tak tu mosz tyn grejcar” – prawi tymu Pusteckimu. A ón prawi: „Ni, jo nie chcym”. A ón zajś na to: „Ni, jo też nie chcym”, prawi, „tyś wiyncyj robiuł”. Tak za to, że tak dobrze to porachowoł, tak tyn skoczył do szachty i straciuł sie. Pusteckigo uż nie było. – No i tymu zustały pinióndze wszyjstki.
O zbójniku ślónskim Óndraszku
Jednóm s nejpiekniejszych legynd Cieszyńskij Ziymi je legynda o beskidzkim zbójniku Óndraszku. Óndraszek je dlo Beskidów jak Janosik dlo Podhala, a ci dwo zbójnicy sóm do siebie podobni jako dwie kapki zdrzódlanej wody. Tak samo miłowali swobode, to samo srobili, brali bachroczóm a dowali hudobnym. Tela samo bojek i legynd starzicy wyrzóndzali swojim wnukóm, a ci zajś swojim wnukóm. A co jedna legynda to była piekniejszo, ale skończyli żywot inakszy.
Óndraszek sie nazywoł rychtig Andrzej Szebesta, i to był jedyny synek wolnego fojta s Janowic, kole Frydku na Ślónsku Cieszyńskim. Urodziuł sie w roku 1680, ale ludzie prawili, że go srobiuł zły duch, bo stary Szebesta – fojt we frydeckim państwie upytoł diobła, coby sie Óndraszek urodziuł. Długi roki ni móg mieć dziecek, a chcioł mieć synka, rzykoł po nocach dowoł na msze, chodziuł na odpusty do świyntych miejsc, chcioł upytać Pón Bóczka, coby mu doł synka – ale potómka dlo starego ojcowskigo serca nie było. Potym jak uż nie wiedzioł co dali poczóńć popytoł diobła, coby mu doł synka, bo sie wszymnół, Pón Bóg go nie chce posłechnóć. I syn sie mu urodziuł. Jak sie rodziuł Óndraszek, to s nieba na fojtowóm zogrode spadła wielkucno kula ognia s wielkim krawalym, ćma było w te noc przeogrómnie. Wszecki czorne kocury, w kierych snoci siedzóm diobły za kore, przileciały na fojtów dach, ramplowały tam, balandrowały i robiły przeogrómny krawal. Wtynczas uż wszyjscy wiedzieli na dziedzinie, że w tym je rynka diobła. Stary fojt jednako był rod jak fazol, że mo potómka, kiery bydzie kiejsi fojtym i bydzie mioł cały grónt i majóntek po ojcu. Posłoł Óndraszka do gimnazyjum do Prziborza, ale ón miasto sie uczyć, to raczy s kamratami chacharzuł, s bydóm go przeciśli do szóstej klasy. W szóstej klasie pobiuł sie ze swojim kamratym, tóż go dyrechtor wyciepoł i synek prziszoł spadki do chałupy. Miasto starymu ojcu pómogać, to całe Boże dnie sie belóncoł po frydeckich lasach. Ojciec sie o niego staroł, pytoł go coby sie czegosi chyciuł do roboty, ale nic. Jednego razu spotkoł we frydeckim lesie pana Hrabigo Prażme. Kolasa Hrabigo sie utopiła w barzole, tóż Óndraszek jóm pómóg wycióngnyć na twardóm ceste. A Óndrasz to był szumny synek i mioł maniery wyuczóne eszcze s czasów, jak sie uczył w gimnazyjum w Prziborze. Spodoboł sie frydeckim panu i tyn go wzión na zómek do słóżby.
A tyn Hrabia fórt rajzowoł we Świecie, tóż niechoł swojóm młodóm babe s tym Óndraszkiym, a óna sie w nim rosmiłowała, bo ón był przeca feszny chłapiec. Dała mu swojóm miłojść, ale Hrabia sie o tym dowiedzioł, bo chłapca pożałowali inksi, kierzi służyli na zómku. Hrabia sie chcioł pomścić. Zakludziuł ros Óndraszka w głymboki beskidzki lasy, że niby idóm na gón, jak uż byli pomiyndzy gynstymi strómami, kozoł swojim sługom, coby go prziwiónzali boroka do stróma, a ón im kozoł go walić batym aż umrze. Za to że sióngoł po to, co nie było jego i coby sie mu odechciało. Potym Hrabia pojechoł na zómek, a Óndraszka niechoł prziwiónzanego u stróma, coby go niedźwiydź zeżroł. Wtynczas do chłapca prziszła czarownica Luca, kieróm posłoł diobeł. Prawiła mu że mu do maś na boleści, obuszek, że sie pomści na Hrabiu i że bydzie żył. Ale za to wycyganiła od chłapca jego dusze dlo diobła. Óndraszek sie sgodziuł, wysdrowioł, wzión cudowny zbójnicki obuszek, ale nie śmioł go pujścić s rynki, bo pokiel go dzierżoł w rynce to go nie szło zabić. Synek wysdrowioł i poszoł do lasa, ale eszcze przedtym musioł prziżyc Lucy, że nie bydzie nigdy rzykoł, ani wołoł Pón Bóczka po mianie, inakszy umrze. Dobroł se kamratów, o kierych uż Świat cały zapómnioł, takich co pouciekali s wojny, od siedloków, od słóżby, s miasta, kamratów s rogami i s hyróm, kierzi miłowali swobode i życi. Schowoł sie s nimi w beskidzkich ćmawych lasach, daleko od ludzi i zaczón życi, jako zbój, jako swobodny człowiek – pón na beskidzkich gróniach. Slazowoł na zómek na doline, przi tymu se śpiywoł, spod na niego jako orzeł na cieloka, zabijoł obuszkym wszeckich, kierzi brónili zómku, broł trówły s grejcarami, spleśniałe dukaty, ale życio nie odbiyro, jak nie było trzeja. Chłopów, kierzi byli pozawiyrani w harestach w zómkach puszczoł wolno, a do kapsów im suł pinióndze. Chodziuł po aryndach, radowoł sie że go udzie nie poznajóm, biydaczowi i żebrokóm suł do kapsy złote grejcary, gdo mioł biyde, to tymu dowoł. Starymu farorzowi doł miyszek złotych dukatów, coby mioł za co dach połotać na kojściele, coby deszcz mu nie kapoł na świyczki. Eszcze ku tymu mu przikludziuł krowe i niechoł przi płocie, bo borok ni mioł ani co jejść. Na Łysej Górze Óndrasz zakopoł kupa piniyndzy i złotych garców, a wszecko to mioł na wystawiyni kojścioła we Frydku kole Frysztatu. A wszyndy, kaj kómu pómóg, to pytoł coby ludzie za niego rzykali, bo ón sóm przeca ni móg rzykać. Nieroz sie zeszoł s Janosikiym s Tater, a wtynczas siodoł ś nim na gróniu i długo wyrzóndzali o wszeckim. O czym wyrzóndzali, to yny Pón Bóg wiy. Wtynczas jego kamraci czakali na niego w dolinie. Potym Óndraszek szoł spadki ze swojimi kamratami przes Orawe na Ślónsk, jakisi zamyslóny, nic nie rzóndziuł, ani jak Dorotka, kiero Óndraszek nim zbójnikowała sie ku nimu cisła. Kamraci prawili, że Óndrasz myśli, jako chłopów wyswobodzić od pańskigo pola. A wtynczas Óndrasz mioł wielki hyr w Beskidach, śpiywali o nim pieśniczki, bojtki, wyrzóndzali o nim pastyrze, śpiywali o nim kaj yny sie człowiek podziwoł. A dziołuchy po nocach dziwały sie za okno, bo każdo chciała, coby zbójnik ku ni prziszoł i jóm wymiłowoł.
O hej, zbójnićku, zbójnićku,
Na ćornym kónićku... O hej!...
O hej!... Twoji miłowani,
Twoji całowani, Óndraszku,
O hej.... Twoji miłowani!...
Cysorz rakuski, Karol VI, mioł wielkóm starojść i nie wiedzioł co robić, jak słyszoł, co Óndraszek wyprawioł po całych Beskidach. Napisoł aji długi pismo do Wrocławio do Oberamtu, że do sto florynów tymu, gdo Óndraszka mortwego, abo żywego do niego przismyczy. Tóż wszyjscy chcieli Óndrasza chycić, ale nie poradzili. Jak strzylali s flinty, to kule go mijały i leciały na nich spadki. Chycić go tez nie szło, bo zbójnik mioł tyn swój obuszek i go wachowoł. Mioł eszcze cosi. Jak go chcieli chycić przi muzyce w aryndzie, to Óndraszek yny postawiuł gornek, s kierego piuł do wyrchu dnym i uż wszyjscy w gospodzie spali, a ón yny stanył i se poszoł. Takóm wielkóm władze mioł tyn beskidzki zbój. Ros jednako jego nejmilejszy kamrat Juroszek Ficiman jak usłyszoł o pinióndzach, kiere cysorz rakuski obiecoł, tymu gdo go chyci, to obmyśluł, że zbójnika zabije. Mioł eszcze Óndraszek drugigo kamrata, kierego uratowoł ze szubienice po rakuski strónie. To był szewiec, kiery Óndraszkowi fórt prawiuł, coby na Juroszka dowoł pozór, że je fałeszny. Óndrasz go jednako nie posłechnył i nie chcioł mu uwierzić. Ros Óndraszek tańcowoł s Dorotkom w gospodzie we Śniadowie na Morawach, zwyrtali, wywijali, a zbójnik obuszkym wywijoł we wszecki stróny. Wtynczas Juroszek do niego przerzóndziuł aż mu pojczo obuszek, że chce tak jako ón zatańcować, bo sie mu to snoci spodobało. Óndraszek mu pojczoł obuszka, a wtynczas Juroszek go obuszkym rżnył po głowie i go zabiuł. Óndraszek eszcze zawołoł: Jezus Maryja! i skónoł. Czarownica Luca mu kiejsi prawiła, że jak zawoło do Pón Bóczka to umrze i tak sie stało. To było piyrszego kwietnia 1715 roku na Morawach. Juroszek jednako nie dostoł tych stu florynów. Óndraszkowi kamraci sie porozchodzili po Świecie, a Juroszek nie uwierzuł cysorzowi, wzión se poru kamratów i dali po Beskidach zbójnikowoł. Potym go jednako chycili i powiesili pod Cieszynym. Jak uż go mieli wieszać, to eszcze draba popytoł o chwile życio. Wycióngnył klucze s kapsy od tego skarbca, kiery był w czornym lesie przi Frysztacie i zawołoł: Je tu gdo s rajskigo państwa? Ale żodyn nic nie prawiuł, bo sie wszyjscy boli brać grejcary s judoszowej rynki. Wtynczas Juroszek chynył klucze do luftu, a wtynczas przilecioł czorny pies, porwoł klucze do pysku, zakurzyło sie za nim i sie straciuł, jako plaskocz we wode. I od tego dnia dycki w nocy tam, kaj leżóm zakopane ty grejcary w czornym lesie widać mały ogiyń, kiery sie czołgo po ziymi. Starzi ludzie prawili, że to je Juroszek, mały diobeł, kiery tych grejcarów wachuje i ich suszy. A Óndraszkowych skarbów na Łysej Górze, na Girowej i na Ochodzitej, tych co miały być na wystawiyni kojścioła na Mizerocie kole Frysztatu żodyn eszcze nie nalos, ani nie nóndzie, bo sóm głymboko w ziymi. Ale legynda i bojtki i pieśniczki o beskidzkim zbójniku sóm fórt w sercach ludzi głymboko, a każdy starzik i starka na cieszyńskij ziymi wyrzóndzo wnukóm o Óndraszku, a wnuki yny otwiyrajóm gymby, jak słyszóm o Óndraszku nejmilejszym.


text:
Pore opowiadań o torgach i jako kiejsi ludzie przedowali i kupowali...
Jako hań downij sklepikorze chwolili rostomajte ździorba
Hań downi też sklepikorze chcieli przedać towar i mieli na to swoji sposoby. Oto baji jak w pyndziałek prziszoł rano piyrszy klijynt do Szalberta, abo Silbermana i nic nie kupiuł, to taki właściciel geszeftu lecioł za nim aż na ceste, coby yny cosik mało niewiela przeca nabył aspóń za pół cyny, bo by sie takimu handlyrzowi nie darziło przez calutki tydziyń. Abo zajś jak klijynt chcioł kupić jaki towor, a nie było go we sklepie, to sklepikorz zaroziunko napisoł, abo zadzwónił do jakigosi wiynkszego magazynu i ros dwa posłali, co było trzeja, oto baji kolejóm. A po wojnie moja Mama miała praktyke w kónzumie ze sztofami, bótami i rosmajtymi norychtami do szycio, kiery był na rynku, tam kaj je dzisio Bank Ślónski, a wiydli go Sitek i Wisełka. Mama pumogała sklepikorzóm i podobała sie ji ta robota, choć wszycko trzeja było rachować w głowie i pisać blajsztyftym na szarym papiórze, tóż nie dziwota, że taki handlyrz mioł dycki blajsztyft za uchym, jak sie to prawi, na podoryndziu. Ale nejbarży mojóm Mame zadziwiła wtynczas klijyntka, co chciała kupić handre na myci delin. Przeca kaj to kiery widzioł, coby handre kupować! Dyć sie brało na myci, abo uciyrani stare, dziurawe oblyczki, taki co uż były fest potargane i nie godziły sie ani na oblyczke na każdo, abo jakóm zedrzitóm, zesandrzanóm cyche. Sitek potym dłógi roki przedowoł w zieleźnym obchodzie przi ceście, jak sie szło ku Kuźni. Co tam był za rosmajty wercajg, to nielza opisać. Na półkach stoły garce od malutkigo do wielucnego, kole nich kastrole i fandle, kapke dali leżały zieleźne cedzitka, nabiyraczki, szkrobaczki, a poniżyj cieślice i laubzegi. Na grzebyku wisiały lańcuchy na krowy, na delinach stoły kible i dymióny, a kónsek dali lawory. Na pudli były wystawióne grzebyki, klepocze i wszelaki wiecy, kiere szło łacno kupić. Nie tak downo, ze sztwierć wieku tymu, chodziło sie z bańkom po mlyko. Paniczka takóm zieleźnóm litrowóm miarkóm naloła mlyko s wielkucnego banioka do dómowej bańki. Przi Kuźni w mlyczarni dłógi roki przedowała Sznapkowa. Jak nastało mlyko we flaszkach, to sie dycki nosiło flaszki na wymiane. Wtynczas też eszcze było mlyko w baniokach, abo śmietónka. Flaszki sie zatykało papiórym i trzeja było dać pozór, coby sie nie obaliły w taszce. Spóminóm se, że na trójkóncie, kaj dzisio je pómnik naszego lotnika Cholewy, stoł isto eszcze ze trzicet roków tymu drzewiany kiosk, w kierym przez dłógi roki handlowoł Chmiyl. Chodziłach tam dycki na bómbóny, jakisi sztolwerki, kukułki, krówki, abo kopalnioki w szachtliczce. Były tam wszelijaki towary, a że w niedziele też było odewrzite, tóż niejedyn sie tam po kojściele stawiuł, coby aspóń mało niewiela nabył. Jak kómu chybiło cukru, abo soli, to dyrdoł do Chmiyla, bo hań downij nie było tela magazynów, jako baji dzisio. A szło tam doista kupić wszycko, jako to downij ludzie prawili „mydło i powidło”. Ponikiedy idym se po ceście i spóminóm downych ludzi i chałupy, kierych uż ni ma. Po budynkach ani śladu nie zustało, a ludzie sie eszcze niedowno szmatłali po chodniku, a dzisio uż leżóm na kierchowie. Posmiyniało sie wszycko przez telkowne roki i smiynio sie fórt.
Na torgu w Jabłónkowie
Kiejsi torg, to był torg! Nie taki, jako dzisio. Pore owiyndniónych flancków kapusty i to je wszecko. A jak wóm powiedzóm, że to sóm flancki kapusty, to też eszcze ni ma taki jiste, że wóm s tego urośnie kapusta. To moja Ciotka ros nakupili flancków kapusty i posadzili jedyn zogón wczaśnej, jedyn późnej, a jedyn zogón karafiołu. Urosły jim trzi zogóny kelerubów. Ujec od tego czasu kelerubowej moczki widzieć ni mogóm. Ale nie bydymy moji Ciotki przibiyrać do tej godki. Chcym yny powiedzieć, że kiejsi torg, to był torg, aji kónia móg kupić! A jak móg kónia kupić, cóż by ni móg przedać kozy. Tak se też kiejsi myśleli Ciotka Byrtuska, jak kroczali s kozóm na torg do Jabłónkowa. Nie byliby jóm eszcze przedowali, dyby nie to wiesieli. Koza też za to ni mógła, że sie Zuza, brzidok, musiało wydować, a tu eszcze żodniućki wybawy ni miało. Ale nie o tym wóm chcym wyrzóndzać, bo cóż was też to obchodzi, czymu sie Zuza musiało wydować. Nó i tóż prziszli Byrtuska s tóm kozóm na rynek. Tam uż pełno wozów wszyndzi stoło, w jednym prosiynta kwiczały, w drugim kury gdokały. Taki yny dziw sie robiuł, jako na torgu. Tóż Byrtuska chodzili, oglóndali, wybiyrali i wszecko by było w nejlepszim porzóndku, dyby sie też nie przismycziła Maryna s Niżnigo Kóńca akurat w tyn dziyń na torg s capym. Jako dyby go ni mógła przedać o tydziyń wczasy, abo o tydziyń nieskorzi! Jak mo człowiek pecha, tóż mo pecha! Cap, jak dozdrzuł koze, tak yny szkubnół lańcuszkym i wio za nióm. Koza, jak widziała, co sie robi, wydrziła sie Byrtusce i w nogi. Tak szwarnóm chwile ty koziska lotały po rynku i przewracały czepniczki, szafliczki i wszecko, co im wlyzło do cesty. A był tam niejaki Pyszko z Rogowca. Mioł szumnóm zogrode, tóż chodziuł na torg s jabkami. Tak to mioł na tym rynku pieknie poukłodane w kiśniczkach i tu mu naros do tego wpadła koza. Jakosi sie zaplótła miyndzy kiśniczkami i tam jóm cap dopod. To se możecie przedstawić, co sie robiło! Pyszko widzioł, że towaru uż wiela nie uratuje, yny porwoł koze do jednej rynki, capa do drugi a czako, s kierej stróny gdo po nich przidzie. Za chwile przileciały zdyszane baby. – Dyć sie też, panoczku, nie gniywajóm. Dyć to howadko ni mo rozumu. – Cóż bych sie gniywoł. Wy mi towor zapłacicie, a każdy se pujdymy w swojóm stróne. – Majóm rozum, panoczku – bróni sie Byrtuska – każ bych jo jim mógła telki jabka płacić? Dyć mómy przed wiesielim! – Wasze wiesieli mie nic nie obchodzi. Abo zapłacicie szkode, abo wóm nie dóm kozy. – Cóż uż sie do robić, sómsiadko – prawi Maryna – szkoda sie stała, trzeja jóm grodzić. Bydymy to musieć jakosi na poły zapłacić. – Tóż to ni! – wrzeszczy Byrtuska – jo nic płacić nie bydym! Dyby twój cap doł pokuj moji kozie, to by sie żodno szkoda nie stała. Cap je winiyn, tak se płoć! – O tóż tako gupio żech zajś ni ma! Połówke zapłacym, ale całe ni! Mój cap chodziuł za mnóm, jako baranek, pokiyl twoji kozy nie było. Óna go swiódła! – Parcie jóm! Óna go swiódła! Dyby go chciała zwiyść, toby przed nim nie uciekała. Jo móm koze porzóndnóm! – Tako je ta koza porzóndno, jako jejo gaździno aji ze swojóm ceróm do grómady. – Mojóm Zuze niechej na pokoju, bo tyś też ni ma świynto! Wszecy ludzie w dziedzinie dobrze wiedzóm, w kierej chałupie kuminiorz nejdeli wymiato. Babska sie rospajedziły jako trusioki i tak sie wadziły, aż wszecy ludzie sie sbiygli na to widowisko. A było też co posłóchać! Wszecki plotki o obóch rodzinach aż kajsi do pióntego pokolynio. Jak uż powiedziały, co wiedziały, wio do adwokata na Młyńskóm hólice. – Tóż powiedzóm, panie syndzio, gdo mo płacić? Moja koza je niewinno, bo tyn zbuj jóm napod. Jo nic płacić nie bydym! – Jo je ochotno zapłacić połówke. Całe też nie płacym! Jak uż adwokat wyposłóchoł obie prowdy, tak prawi: – Ta paniczka, co mo koze, zapłaci dwie trzeci szkody, a ta, co mo capa, jednóm trzecióm. – Jak to? – wrzeszczy Byrtuska – kaj tu je jako sprawiedliwojść! – To je sprawiedliwie podzielóne – prawi adwokat – bo koza drepsiła jabka sztyryma nogami a cap yny dwiyma.
Na odpustach
Hań downij przed wojnóm, jak se przipóminóm, bywało na odpustach lebo założyniach wiyncyj rosmajtej maści ludzisków. Kole kojściołów stoło kupe bud s wszelakimi fajnotkami do pomaszkiecynio. Były tam bómbóny na patyczku i bez, słodko wata s cukru, wszelaki cukerwerki, babski drzist, pierniki, czekulady, piernikowe serca i inksze słodkojści. Były aji budy yny z bawidełkami dlo małych i wiynkszych dziecek. Aji też starszawi ludzie zaglóndali pod ty budy, coby cosikej kupić dlo swojich pociech. Tyn czy tamtyn kupowoł sztramacki piernikowe serce dlo swoji ślubnej lebo galanki. Nie chodziło sie kupować, jak było w kojściele, bo to by był grzych, ale jak sie yny skóńczyło, aż sie zagmyrziło przi budach, jako by to były pszczoły w hólach. Tela było ludzisków, że sie ani nie szło docijść, coby człowiek cosikej kupiuł.


text:
Jakubowice
11 miejscowości w Polsce:
- Jakubowice - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. oławskim, w gminie Oława
- Jakubowice - wieś w woj. lubelskim, w pow. kraśnickim, w gminie Annopol
- Jakubowice - wieś w woj. małopolskim, w pow. proszowickim, w gminie Proszowice
- Jakubowice - wieś w woj. opolskim, w pow. głubczyckim, w gminie Branice
- Jakubowice - wieś w woj. opolskim, w pow. kędzierzyńsko-kozielskim, w gminie Pawłowiczki
- Jakubowice - wieś w woj. opolskim, w pow. kluczborskim, w gminie Byczyna
- Jakubowice - wieś w woj. opolskim, w pow. namysłowskim, w gminie Wilków
- Jakubowice - wieś w woj. opolskim, w pow. opolskim, w gminie Niemodlin
- Jakubowice - wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. opatowskim, w gminie Ożarów
- Jakubowice - wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. pińczowskim, w gminie Działoszyce
- Jakubowice - wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. włoszczowskim, w gminie Kluczewsko
ponadto:
- Jakubowice - dzielnica Kudowy-Zdroju
Zobacz też: Jakubowice Konińskie, Jakubowice Konińskie-Kolonia, Jakubowice Murowane


text:
Kopynhaga
Wspůłrzyndne: 55°40' N 12°34' E
Kopynhaga (duń. København, uać. Hafnia) - stolica a nojsrogše mjasto Dańije, pouožůne we srogšyj tajli na Zelandyje a tajlowo tyž na Amager. Uod 1 lipca 2000 je skuplowano ze šwedzkim Malmö bez most nad Sundym. Zouožůno ůng. 1000 roku kej uosada rybacko bez Swena Widuobrodygo abo podug inkšych zdřudeu bez Kanuta Srogigo. Prawa mjejske mo uod 1254, uod 1443 je stolicům Dańije (podug inkšych zdřudeu - uod 1416, we ůunym roku překludzůno sam śedźiba krůlůw).


text:
-
Natalia Michorczyk i Przemysław Kościelniak wygrali II WTK juniorów na Dolnym Śląsku
Kategoria: Turnieje w Polsce - WTK / 28 Listopada 2010
Natalia Michorczyk (MKSTS Polkowice) i Przemysław Kościelniak (KU AZS UE Wrocław) wygrali II WTK juniorów w woj. dolnośląskim.
Tagi: WTK, juniorzy, Dolny Śląsk, dolnośląskie, Natalia Michorczyk, Przemysław Kościelniak
-
Ada Jończyk i Przemysław Kościelniak wygrali I WTK juniorów na Dolnym Śląsku
Kategoria: Turnieje w Polsce - WTK / 13 Września 2010
Ada Jończyk (MLKS Śnieżnik Stronie Śląskie) i Przemysław Kościelniak (KU AZS UE Wrocław) wygrali I WTK juniorów w woj. dolnośląskim.
Tagi: WTK, juniorzy, Ada Jończyk, Dolny Śląsk, dolnośląskie, Przemysław Kościelniak


text:
Hawaje
Hawaje (ang. Hawaii, haw. Hawaiʻi) - sztat we USA rozlygowany na Pokojnym Uoceae, kery uobejmuje 137 wyspůw ze archipelagu Hawaje (we tym 8 půmjyszkiwanych: Hawaii, Oahu, Kauai, Molokai, Lanai, Maui, Niihau a Kahoolawe). Ńy mo uůn ńijakigo kuplůngu ze głůwnům tajlům USA, kero je rozlygowano na kůntynyńće.
Wyspy Hawajůw sům gůrzyste a je na ich mocka wulkůnůw.
Rdzynno, polinezyjsko ludność Hawajůw to je ino 6,6% ludźůw, nojwjyncyj je sam imigrantůw ze Azyji a jejich potomkůw.
Lo Ojropejczykůw uoddykńůne uod Jamesa Cooka we 1788 roku, we 1898 anektowane bez USA, uod 1959 majům status sztatu.


text:
Korbbal
Korbbal to je špil zespouowy, w kery grajům dwa manšafty, po pjyńć špilerów koždy. Celym koždygo s manšaftów je zdobywańy půnktůw. Coby je zdobyć třa celńy wćepnůńć bala do korba. Nad waśćiwym přebjygym szpilu wachujům syńdźe. Zwyćynzcům špila je tyn manšaft, kery w coukym špilu zdobydźe wjyncyj půnktůw. Korby wišom 3 metry a 5 cyntymetrůw hoch nad špilplacym. Ta zorta špilu przyprawioů kanadyjski profesůr James Naismith we grudniu roku 1891. Dzisiok korbbal je jednym ze najbarzi uoglondanych i nojpopularniyjszych športów.


text:
Wilk
Wolf (Canis lupus) – zorta cyckacůw s psowatych familije, haratńikowy raje (rojbrowatych).
Wolf půmjyškuje lase, růwńe, bažouy a kopce. Třa mu, kyj je to zorta uo terytoryjalnym spodobańu, srogigo placa. Zauobyč plac zajmnowany bez wolfowo banda to 100 km², nale wjelgość ta zoležy uod dostympnośće jodua a placa. Moge uokozywać śe cuzamynnucůng tajle placa bes 2 kůnkuryncbandy. Wolf je uobstauym wandrusym, poradźi bes jedyn dźyń šafnůńć distanz poradźeśůnt kilůmyjtrůw. Wolfowy bandy rachujům do 20 indywiduůw, nale nauobyč sům fest mańi mnoge, skuli tygo co sům skupinům familijowům kero skuodo śe s pory rodźićelůw, modych a yjwyntuelńy tajli wolfůw s pjyrwyjšygo mjota. Wolfowy bandy majům echt uokryślůno drinhjyrarchijo. Wolfy majům rozwińjůno zistyma kůmůńikacyje śe při půmocy ćelskowy godki, uodguosůw aji při užyću chymišy substancyjůw – fyrůmůnůw ze swojygo smolyńo (cajchnowańy placa). Žywjům śe hauptzachy cyckacůma štředńi festelnośće (lelyńy), nale ńy gardzům tyž myńšyma zwjyřokůma čy zdechlinům, a kyj banda je srogo, cyńům dokupy gůn tes na sporše cyckace abo jejich herdy. Při hybje w kuśće, abo w uokreśe chowańo modych, bywo co atakjyrujům gowjydź.
Dowńi wolfy bůuy šyroko rozpřestřyńůne. Ekspansyjo čowjeka mjoua ajnflus na uůgrańičyńy jejich populacyje. Zakořyńůny we kultuře bojůnčka před wolfůma powodowou jejich zbijańy, pořůnd ńyprawe. Terozki we wjynkšośći statůw uobjynto wolfy uochrůnům. Robi śe ajnprůby reintrodukcyje uůny zorty, na nojšyršo skala we USA, nale tyž we Ojropje.
Wolf uode anfangu bůu a je dali we ludzki kultuře teraźńi. Hauptzachy we negatifkůntekśće, kej haratńik (rojber), katrupićel. S wtory strůny, bywůnder je ńyzoležnoś, druk a wolfowo střimauoś. Kurtslich, bez to co wzrosto ekůologicno śwjadůmoś, poštřygańy wolfa poleku śy poprowjo, bestož plac bojůnčki napočyno zajmnować spokopjyńy jygo ekosystymowy role.


text:
Kwadrat
Kwadrat – prostokůnt kery mo růwne boki.
[Sprowjej] Ńykere wuaśćiwośći kwadratu
Jak we prostokůnće, tyž we kwadraće:
- eki wewnyntřne sům proste.
- Přećiwlegue boki sům růwnolegue (je to růwnoleguobok).
- Překůntne sům růwnyj dugośći.
- Překůntne přećinajům śe we pouowje.
- Půnkt přećyńćo překůntnych je střodkym symetryji.
- Suma ekůw je 360° = (2π) rad.
Wuaśćiwośći kere mo s prostokůntůw ino kwadrat:
- Překůntne kwadratu sům uodćinkym dwuśečnych ekůw kwadratu.
- Překůntne přećinajům śe pod ekům prostům.
- Kwadrat je czworokůntem forymnym.
- Kwadrat je růmbym.
- Kwadrat mo štyry uośe symetryji: proste zawjerajůnce překůntne a symetralne bokůw.
- Uośe symetryji kwadratu tajlujům go na 8 přystajůncych trůjkůntůw prostokůntnych.
- Kožde dwa kwadraty sům do śe podobne.
[Sprowjej] Wzory
- - dugość boku.
- Plac:
- Dugość překůntnyj:
- Průmjyń uokrynga wpisanygo we kwadrat:
- Průmjyń uokrynga opisanego na kwadraće:
[Sprowjej] Geůmetryjo ńyeuklidesowo
We geůmetryje ńyeuklidesowyj, kwadrat je to wjelokůnt s 4 růwnymi bokami a ekami.
Bajšpile:


text:
Kůntynynt
Kůntynynt to je podstawowo, kole uoceanůw, jydnostka tajlowańo śwjata. Mjanuje śe tak nowjynksze pode wzglyndym zajmowanygo wjyrcha uobszary lůndowe na Źymji. Kůntynynty uobejmujům tyż wyspy kere leżům na tym samym co uůne cokole kůntynyntalnym. Tajlůng na kůntynynty je umowny a sporny, skiż tygo co jydne uznajům Ojropa za kůntynynt, inksze zaś godajům co je to půłwysep Ojrazyje. Podańy je s Amerikům - jedne godajům, co je to jydyn kůntynynt, inksze tajlujům ja na Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. Ńykere tyž uznowajům, co Australijo je wyspům a ńy kůntynyntym a zaliczajům ja do Azyje.


text:
Můnako
Můnako, Kśynstwo Můnako (fr. Monaco, Principauté de Monaco, mon. (ńy je godkům uřyndowům) Munegu, Principatu de Munegu) - ńywjelge mjasto-państwo pouožůne w Ojropje Pouedńowyj nad Mořym Śrůdźymnym w uobrymbje Riwjery francuskij. Po Watykańe je to drůge nojmńijše pod wzglyndym placu ńyzaležne państwo śwjata.
Ležy na Lazurovym Wybřežu u podnůža Alp. Klimat charakteryzuje śe uagodnymi źimůma uo středńij tymperatuře 10 °C i ćepuym lotym 24 °C. Uopady wystympujům přede wšyjstkym w źimje, a jejich ilość dochodźi do 750 mm ročńy.
Přymysu uopjero śe na produkcyji jodua, přiřůndůw precyzyjnych, wyrobůw farmaceutyčnych, spředožy brifmarkůw a turystyce. Port jachtowy a kasyno w Můnte Carlo sům suynne na coukym śwjeće. Můnte Carlo je půnadto uośrodkym badań uoceanůgrafičnych.


text:
Stolica
Stolica abo hłowne město je politiski, husto tež stawizniski centrum kraja abo stata a tuž zwjetša sydło najwyšich politiskich institucijow, kaž n. př. knježerstwa, sejma abo monarcha. W někotrych krajach na zemi njeje stolica runočasnje tež sydło knježerstwa, n. př. w Nižozemskej (stolica: Amsterdam, sydło knježerstwa: Den Haag), Boliwiskej (La Paz/Sucre) a Tansaniji (Dodoma/Daressalam). W zwjazkowych statach kaž w Němskej su wažne institucije často we wšelakorych městach zasydlene. Stolica njeje přeco najwažniši hospodarski, kulturny abo wobchadny centrum kraja.
Dawe tež kraje, kotrež de jure žanu stolicu nimaja, a to su Monaco, Nauru, Šwicarska, Liechtenstein a Vatikanske město.


text:
Polsko, Polsko Republika (pol. Rzeczpospolita Polska, IPA: /ˈpɔlska/) - państwo we cyntralnyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym.
Grańica mo zy Mjymcůma (na zachodźe), Czeskům Republikům, Słowacyjům (na połedńu), Ůkrajinům, Bjołoruśům, Litwům (na wschodźe) a Rusyjům (uobwodym kalińingradzkym, na půłnocy), a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.
Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.
Jako symboliczny anfang państwowośći Polskij uznowo śe jeji krzest, kery mjoł plac we 966 roku. Bez lata 1795 - 1918 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austryjo a Prusy. We uokreśe wrześyń 1939 - 1945 pod uokupacyjům mjymjeckům, 1945-1989 bůł sam uokres, kej u władzy bůły kůmůńisty, 1952-1989 mjanowoło śe to Polsko Ludowo Republika. Uod 1989 zaś ustrůj dymokratyczny.
Przipisy


text:
Kito Fryco Stempel
Kito Fryco Stempel (* 29. nowembra 1787 w Parcowje; † 2. februara 1867 w Lubnjowje) bě serbski duchowny a spisowaćel. Wot 1802-1807 wopyta gymnazij w Budyšinje, hdźež zezna so tež z Bjedrichom Wylemom Mičku. W lětach 1807–1810 studowaše teologiju na lipšćanskej uniwersiće. Hnydom w prěnim studijnym lěće załoži sobu t. mj. Corps Lusatia. 1809 zastupi do Serbskeho prědarskeho towarstwa, předchadneho zjednoćenstwa dźensnišeje Sorabije Lipsk.
W lětach 1810–1813 bě domjacy wučer, prjedy hač jeho 1813 za fararja w Malinje njepowołachu. W tutej wosadźe skutkowaše dźesać lět, doniž njesta so 1823 wyši farar w Lubnjowje. Wobšěrnu wosadu zastarowaše někotre lětdźesatki, prjedy hač njepoda so 1863 na wuměnk. Po nim so hižo serbski farar w Lubnjowje njepřistaji, štož rozsudnje spěšnišej asimilaciji tamnišeje wosady polěkowaše.
W běhu mnohich lět duchowneho skutkowanja za swojich wosadnych, napisa Stempel tež cyły rjad originalnych basni, mj. dr. epos „Te tśi rychłe tšubały” – najdlěša serbska baseń scyła. W njezwučenym sylabiskim systemje komponowany epos płaćeše na 80 lět jako zhubjeny. Ota Wićaz jón 1950 zaso namaka. Rudolf Jenč přistupni jón zjawnosći w seriji Pomniki serbskeho pismowstwa jako diplomatiske wudaće. Dalši epos, „Pytanje za starym mjasecom abo łužyskich Serbow potłocenje” njeje so bohužel hižo namakał a płaći dale jako zhubjeny.
Nimo swojeho basnjenja wustupowaše Stempel tež jako přełožowar antikskich basnikow. To nastupa wosebje Fedrusowe fabule (z łaćonšćiny) a Theokritowe idyle.
[wobdźěłać] Literatura
- Kito Fryco Stempel: Te tśi rychłe tšubały a druge pěsni. Zezběrał, za śišć pśigotował a zawod napisał Rudolf Jenč (= Pomniki serbskeho pismowstwa čo. 1). Budyšin 1963 [diplomatiske wudaśe]
- Kito Fryco Stempel: Theokritowe pastyrske pěsni. Phaedrusowe fable. Za śišć pśigótował, pśedgrono a komentar napisał Rudolf Jenč (= Pomniki serbskeho pismowstwa čo. 4). Budyšin 1963
- Fabian Kaulfürst: Studije k rěcy Kita Fryca Stempla, Budyšin 2005