text:
Irlandyjo
Irlandyjo, Republika Irlandyje (Éire, Poblacht na hÉireann, połne mjano angelsko to jedźińy Ireland, co mo podkryślać důnżyńo zjydnoczyńowe ze Irlandyjům Půłnocnům) – państwo we Ojropje Zachodńij, człůnek Uńije Ojropejskij. Zajmuje wjynkszość placu wyspy uo tym samym mjańe.
Treść
Admińistracyjny tajlůng[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Wyspa Irlandyjo tajluje śe na 4 historyczne prowincyje, a uůne na 26 hrabstwůw ńyzoleżnych uod jejich tajlůngu na Irlandyjo a Půłnocno Irlandyjo.
Dymografijo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- Strzedńo dugość żywobyćo - 75 rokůw (chopy 73, baby 78)
- PKB: 37.822 $ na mjyszkańca (nůminalńy)
Geografijo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- Nojwjynksze mjasta
- Dublin (ludność mjasta 495.782, ludność aglůmeracyje 1.004.614)
- Cork (ludność mjasta 123.062, ludność aglůmeracyje 186.239)
- Galway (ludność mjasta 65.832, ludność aglůmeracyje 66.163)
- Limerick (ludność mjasta 54.023, ludność aglůmeracyji 86.998)
- Waterford (ludność mjasta 44.594, ludność aglůmeracyje 46.736)
- Rozlygowańy
- Dostymp do Morzo Irlandzkigo, Morzo Celtyckigo, Uoceanu Atlantyckigo, a uod Wjelgij Brytańije uoddźela jům Kanou Św. Jeřygo.
- Powjeřchńo ńiźinno
- Duůgość wybřeža 1.448 km
- Duůgość grańicy s Irlandyjům Půunocnům (tajlům Zjydnočůnygo Krůlestwa) 360 km
- Nojwyžšy půnkt Carrantuohill 1.041 m. n.p.m.
- Nojńižšy půnkt Uocean Atlantycki 0 m.
- Nojdugšo řeka Shannůn 259 km
- Nojwjynkše jeźoro Loch Coirib 176 km²
- Klimat
- Uůmjarkowańy ćepuy (je wyńikym přepuywajůncygo ńydaleko ćepuygo průndu ze Zatoki Meksykańskij)
- Ńiske amplitudy ročnych tymperatur
- Wysoko wilgotność powjetřa a tyž čynsto sam padze
Ůstrůj polityčny[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je uoparty na prawje zwyčajowym i ustawodawstwje uchwalanym bez parlamynt zgodńy s kůnstytucyjům.
Přepisy Uńje Ojropejskej majům moc prawno we Irlandyji. Kůnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudńa 1937, uopisuje forma řůndu a tyž defińuje wuadza i fůnkcyje Prezydynta, uobu izb parlamyntu (Oireachtas) jako i řůndu. Defińuje tyž struktura i wadza sůndu a uopisuje podstawowe prawa uobywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou uostatńy formalne zwjůnzki s Wjelgům Brytańiům. Irlandyjo uodzyskoua ńypodlygość we 1921.
Prezydynt je gowům państwa i je wybjerany we wyborach bezpośredńich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzůna može być prezydyntym ino dwukrotńy. Bjerne prawo wyborče přisůgiwo uobywatelům, keři ukůńčyli 35 lot. Uod 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Uobowjůnzkym prezydynta je stańy na stražy kůnstytucyji a uoficjalne reprezyntowańy narodu. Ńymal wšyjstke uprawńyńo přiznawane mu bez kůnstytucyjo wykůnuje uůn za radům řůndu.
Taoiseach (prymjer) stoji na čele řůndu i je mjanowany bez prezydynta na wńosek Dáil Éireann (izba ńižšo parlamyntu). Taoiseach nůminuje inkšych čuůnkůw řůndu (uogůuem ńy myńi kej śedmju i ńy wjyncyj kej pjyntnastu), kerych muśi zaakceptować Dáil Éireann. Nůminuje tyž jydnygo čuůnka řůndu, zwanygo Tánaiste, kery peuńi fůnkcyjo wiceprymjera. Bertje Ahern je prymjerym Irlandyji uod čerwca 1997, a Michael McDowell pouńi fůnkcyjo Tánaiste.
We irlandzkym parlamyńće sům dwje izby:
- Dáil Éireann je izbům ńižšům, kero je wybjerano we wyborach bezpośredńich. Zaśodo we ńij 166 posuůw. Je uodpedźalno za uchwalańy ustaw. Jeji čuůnkowje sům wybjerańi we wyborach proporcjůnalnych i powšychnych. Ńy ma sam pojyńćo kadyncyjnośći, Ůstawa Wyborčo godo ino uo přiznańu parlamyntowi peunůmocńictw na uokres 5 lot. Štyry guůwne partyje polityčne reprezyntowane we Dáil Eireann to: Fianna Fáil (Žouńyře Přeznačyńo) i Progressive Democrats (Průgresywne Dymakraty) (kere uobecńy twořům koalicyjo řůndowo uoroz ze Partjům Źelůnych a kilkůma posuůma ńyzaležnymi) a Fine Gael (Plymje Gaelůw) i Labour Party (Partja Roboty);
- Seanad Éireann je izbům wyžšům i pośado guůwńy rola doradčům. S jeji 60 čuůnkůw, 11 je nůminowanych bez Taoiseacha, natůmjast rešta je wybjerano, we 5 kurjach uopjerajůncych śe na uokreślůnych grupach spouečno-zawodowych a bez absolwyntůw Narodowygo Ůńiwersytetu Irlandyji i Ůńiwersytetu we Dublińy.
Samořůndy lokalne sům admińistrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sům uodpedźalne, mjyndzy inkšymi, za: mjyškalńictwo i baukůnšt, transport drůgowy i bezpječyństwo, kanalizacyjo, ińicjotywy dotyčůnce rozwoju i kůntrola nad ńimi, rekreacyjo, uochrůna środowiska, rolńictwo, edukacyjo i půmoc spouečno. Samořůnd lokalny je finansowany tajlowo bez řůnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrůda, we tym lokalne dowki.
Historyjo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Kalyndarjům[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- VI tyśůncleće p.n.e. - nojwčeśńijše ślady ludzkej bytnośći, pjyrwśi mjyškańcy šmaragdowyj wyspy budujům mygalityčne budowle take kej Newgrange (pono nojstaršo znano budowla we Ojropje) i Loughcrew
- 500-200 p.n.e. - nojprawdopodobńij wtedy na wyspa dotarli Celtowje
- 430-490 - prawdopodobńy we tych latach na wyspje dźouou śwjynty Patryk, kerymu připisuje śe chrystjańizacyjo Irlandyji
- ok. 700 - Irlandyjo bůua podźelůna na 150 tzw. mouych krůlestw, couům wyspům řůńdźili ze wzgůřa Tara arcykrůlowje, kerym formalńy podlygali krůlowje prowincyji, rygjůnůw i mouych krůlestw
- 795 - počůnek najozdůw wikingůw na Irlandyjo
- ok. 800 - prawdopodobno data ukůńčyńo Book of Kells, jydnygo s nojpjynkńijšych manuskryptůw
- 841 - Wikingowje zouožyli Dublin
- 1014 - bitwa pod Clontarf, we kerej arcykrůl Brian Boru zwyćežůu wikingůw; kres wikińskej důminacyji
- 1155 - krůl Angliji Hynryk II Plantagynet uzyskou zgoda papježa Hadrjano IV, Anglika, prawdopodobńy we formje bulli Laudabiliter (jej autyntyčność je kwestjůnowana), na nojazd na Irlandyjo
- 1169 - we Irlandyji wylůndowali za zgodům Hynryka II Anglůnormanowje poprošyńi bez jydnygo s lokalnych krůlůw uo půmoc
- 1172 - Hynryk II přibůu s armjům do Irlandyji, kera uznoua jygo zwjeřchńictwo; bez stu lot Anglůnormanowje podbili znočnům tajla wyspy
- 1271 - počůnek celtyckej uodnowy (gaelic recovery) podčas kerej Irlandčycy uodzyskali znočno tajla utracůnych źym
- 1315 - na zaprošyńy ńykerych irlandzkych uwadcůw na wyspa přibůu ze Škocyji wroz s wojskym Edward Bruce; korůnowany krůlym Irlandyji průbowou we krwawyj kampańji podbić wyspa; zginůu we 1317
- ok. 1430 - krůl Angliji sprawowou wadza yno nad Dublinym i uokolicůma (tzw. Pale - Palisada)
- kůńec XV wjeku - Tudoři rozpočyli powolny podbůj Irlandyji
- 1541 - wjynkšość irlandzkych wjelmožy uznoua Hynryka VIII krůlym Irlandyji; ńy uznali go ale gowům Kośćoua i pozostali při katolicyzmje
- 1580 - rebelijo irlandzkych katolikůw
- 1593-1603 - wojna dźeśyńćoletńo, kerej kulminacyjnym půnktym bůua bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystakraći půńyśli klynska i we 1607 uopuśćili wyspa
- 1605 - počůnek kolůńizacyji Ůlsteru bez prezbiterjan ze Škocyji; podpořůndkowańy prawne ludnośći Irlandyji krůlowi Angliji i zńyśyńy celtyckych praw
- 1641 - wybuch rebeliji we Irlandyji; rok půźńij we Angliji wybucha wojna důmowo, co pozwoliuo wyspje uzyskać pewno ńyzaležność
- 1649 - Oliver Cromwell přibůu do Irlandyji na čele swojej armji; masakra we Drogheda; třiletńo bezlitosna kampańo přiwraco angelsko wuadza na wyspje
- 1662 - parlamynt we Lůndyńy uchwaliu zbjůr ustaw zwany kodeksym Clarendona, kery bůu skerowany přećiwko inkšowjercům (ńyanglikanům); rygulacyje kodeksu půgoršůuy sytuacyjo katolikůw
- 11 lipca (1 lipca) 1690 - bitwa nad řekům oyne, we kerej wojsko protestanckigo krůla Angliji Wilhelma Uorańskigo pokůnouy katolicko armja uobalůnygo krůla Jakuba II. Půunocnoirlandzcy protestańći do terozki śwjyntujům we ročńica zwyćynstwa (a dokuadńij dźyń po ročńice, tj. 12 lipca)
- 1691 - ludność katolicka zostoua pozbawjůna wšelkych praw cywilnych i ekůnůmičnych (m.in.: pośadańo drůgich kůńi, nošyńo brůńi, učyńo we škouach)
- 1791 - powstowo Towařistwo Zjydnočůnych Irlandčykůw (Society of United Irishmen), kerygo guůwnym ideolůgym bůu Wolfe Tone. Celym stowařišyńo bůua walka uo ymancypacyjo katolikůw irlandzkych, růwne prawa wyborče, uoderwańy Irlandyji uod Wjelgij Brytańji i utwořyńy republiki
- 1798 - ńyudane powstańy přećiwko brytyjskej wuadzy
- 1 styčńa 1801 - wćelyńy Krůlestwa Irlandyji do Krůlestwa Wjelgij Brytańji; powstowo Krůlestwo Wjelgij Brytańji i Irlandyji
- 1803 - kolejne ńyudane powstańy
- 1829 - uchwalyńy aktu uo růwnouprawńyńu katolikůw - efekt dźoualnośći Daniela O'Connella
- 1842 - utwořyńy Muodej Irlandyji
- 1846 - počůnek klynski guodu
- 1848 - ńyudane powstańy Muodej Irlandyji, tzw. bitwa na gřůndce kapusty w uůgrodźe wdowy McCormack
- 1849 - kůńec klynski godu, nale ješče bez dwa lata ludźe ůmjerali wyćyńčyńi godym i chorobami; uůnčńy pomaruo 1,5 miljůna ludźi
- 1858 - we Nowym Jorku powstouo Towařistwo Fyńańske, bydůnce přikrywkům do Irlandzkigo Bractwa Republikańskigo (IRB)
- 1867 - ńyudane powstańy zorgańizowane bez fyńan;
- 1870 - Izaak Butt zaińicjowou ruch Home Rule - autůnůmji do Irlandyji; bez 20 lot trwouy starańo uo uchwalyńy Home Rule we brytyjskym parlamyńće; bez wjynkšość tygo času kerowou ńimi Charles Stewart Parnell
- 1893 - powstowo Liga Gaelicko majůnca na celu "deanglizacyjo irlandzkigo narodu".
- 1900 - powstowo Zjydnočůna Partja Irlandzka, na čele kerej stanůu John Edward Redmond; walka uo uchwalyńy Hůme Rule začua śe uod nowa.
- 1905 - Arthur Griffith, čuůnek Ligi Gaelickij, zouožůu uorgańizacyjo Sinn Féin (My Sami); wartko kůntrola nad njům přejyli čuůnkowje IRB
- 1912 - ustawa uo Home Rule bůua corozki bližey uchwalyńo, protestańći s Ůlsteru utwořili uoddźouy uo nazwje Uochotńiki Ůlsterscy, katolicy powouali Irlandzkych Ůchotńikůw, a James Connolly utwořůu socyjolistyčnům Armje Uobywatelskům
- 1914 - wybuch I wojny śwjatowej; tyśůnce irlandzkych uochotńikůw wstůmpiuy do brytyjskej armji (w Irlandyji ńy mo poboru do wojska), co popjerouo dowůdztwo Irlandzkych Uochotńikůw
- 23 kwjetńa 1916 - Powstańy wjelganocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamowou Irlandyjo ńypodlyguům republikům; dwa tyśůnce powstańcůw (republikańy s Irlandzkych Uochotńikůw i čuůnkowje Armji Uobywatelskij) stawiuo čoua brytyjskej armji; wjynkšość mjyškańcůw Irlandyji ńy poparua powstańa; po 6 dńach powstańy upado; Brytyjčycy wykůnali wyroki śmjerći na 16 přiwůdcach powstańo (m.in. na Pádraicu Pearśe i Jameśe Cůnollym); spouečyństwo Irlandyji začyuo popjerać powstańcůw i ich idee; začyuy śe masowe areštowańa; Michael Collins (jydyn s powstańcůw) překštoućiu Irlandzkych Uochotńikůw we Irlandzko Armja Republikańska (IRA)
- 1918 - powstou ńylygalny (z půnktu widzyńo Brytyjčykůw) řůnd irlandzki s Eamonym de Valerům na čele (tyž jydyn s powstańcůw)
- lato 1919 - počůnek wojny uo ńypodlygość; IRA prowadźiua wojna partyzanckům, a Brytyjčycy uodpowjydźeli terrorym
- lipjec 1921 - Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstoua zuožůna s 26 hrabstw Irlandyjo (Wolne Państwo Irlandzke), majůnca status brytyjskigo důmińům (krůl brytyjski gowům państwa), los 6 hrabstw půunocnych (Irlandyjo Půunocno) mjou być rozstřigńjynty we přišuośći
- kwjećyń 1922 - wybuch wojny důmowyj mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlaůn IRA, a wojskůma Wolnygo Państwa Irlandzkigo (čyli tam tajlům IRA, kero traktat uznoua)
- moj 1923 - IRA antytraktatowo uznoua swojo poražka; we wojńy důmowyj zginyuo ůngyfer tyśůnca ludźi, we tym Michael Collins; Artur Griffith zmar we jeji trakće na hercklekot
- wřeśyń 1933- Uotwořyńy Fine Gael (Růd Irlandčykůw). Jej přiwůdcům zostou Eoin O'Duffy
- 18 čerwca 1936 - Zdelygalizowańy IRA
- 20 listopada 1936 - Sformowańy bez O'Duffygo "Irlandzkej Brygady" (Irish Brigade), kero wźůna udźou we hišpańskej wojńy důmowej po strůńy gyn. Franco. Irlandčycy walčyli tyž po strůńy Republiki. Řůnd Irlandzki natůmjast uůgośiu neutralne stanowisko wobec uobu strůn kůnfliktu
- 29 grudńa 1937 - wejśće we žyće kůnstytucyji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzke překštouca śe we Irlandyjo, čyli přestaje być tajlům Wjelgij Brytańji.
- 1949 - Irlandyjo uoficjolńy překštoućiua śe we republika
- 1959 - Eamon de Valera zostou prezydyntym Irlandii. Fůnkcyjo ta sprawowou do 1973
- 1973 - čuůnek EWG
- 2002 - waluta ojro
Religja[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- Stanisław Grzybowski "Historia Irlandii", Wrocuaw 1998
- katolicy - 88,4%
- anglikańy - 2,9%
- prezbiterjańy - 0,52%
- muzuumańy - 0,49%
- metodyśći - 0,25%
- žydźi - 0,2%
- wyznawcy inkšych religii uok. 3%.
Choćaž bez wjeki Irlandyjo bůua uwažano za jydyn s nojbardźij katolickych krajůw na śwjeće, uobecńy uobserwuje śe znočůncy spadek ličby praktykujůncych, kery spad uod lot śedymdźeśiůntych s poźůmu 90% do 45% we skali kraju. W ńykerych dźelńicach Dublina do kośćoua co ńydźela chodźi uod 8% do 15% ludnośći[1].
Wojsko[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouńyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćůn Irlandyje (np. ńy je čuůnkym NATO). Půmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych
Gospodarka[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Nojwažńijšymi gouyńźůma gospodarki irlandzkej sům industryje:
Šeroko śwjadčuůne sům usůgi we zakreśe:
- handlu elektrůńičnygo
- telekůmůńikacyji
- uoprůgramowańo kůmputerowygo
- nowočesnych usůg finansowych
Rozwůj gospodarki přebjyga dwutorowo - s jydnej strůny bowjym zachynca śe do rozwoju prywatnej ińicjotywy, s drůgi zaś - zostawja podstawowe gouyńźe gospodarki we rynkach państwowych a usůgi majůnce klučowe znočyńy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybćij rozwijajůncych śe gospodarčo państw ůńijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy śyngou 6% we stosůnku ročnym. Uobecńy Irlandyjo, uobok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym uo nojwyžšym PKB per capita we Ojropje. Gospodarka je śćiśle uzaležńůna uod handlu, a guůwńi partneři to Wjelgo Brytańja, Ńymcy, Francyjo a Stany Zjydnočůne. Dowki stanowjům 30% PKB Irlandii.
Stawki dowki dochodowy uod uosůb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy uod firm je nojńižšy we starej ŮE i wynośi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guůwnych čynńikůw napuywu inwestycyji zagrańičnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku uod towarůw i usůg wynośi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropje puaca mińimalnům wahajůncům śe uod 39% do 77% středńij krajowyj we zaležnośći uod branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. mjejsce na śwjeće, a pod wzglyndym HPI 18. mjejsce na 19 nojbardźij rozwińjyntych państw.
Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyńi innowacyjnych gospodarek we Ojropje s poźůmym wydatkůw na badańo i rozwůj 1,2% PKB.
Industryjo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Fynůmynym irlandzkej gospodarki na skala śwjatowům bůu śilny rozwůj přymysuu wysokych technolůgii, kery přičyńiu śe do wzrostu gospodarčygo na poźůmje 15,8% ročńy. Inwestycyje we růžnygo rodzaju gouyńźe přymysuu tygo kraju wyńikouy ze stratygičnygo pouožyńo Irlandii (přičůuek amerykańskych inwestorůw interesujůncych śe rynkym ojropejskym).
Šybki rozwůj Irlandyjo zawdźynčo půmocy Uńji Ojropejskij, dugoletńim zwolńyńům podatkowym, a tyž stosůnkowo tańij śile robočej. Přińosuo to kořiśći přede wšyjstkym uośrodkům rygůnalnym, gdźe přymysu uoparty je guůwńy na přetwůrstwje puodůw rolnych. Rozwinůu śe přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarńictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky.
Rolńictwo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Rolńictwo pozostaje jydno s nojwažńijšych gouyńźi gospodarki. Je uůno wysoko zmechańizowane i daje zatrudńyńy 9,5% ludnośći. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uůgůuu produkcyji rolnej. Uolbřimjům wjynkšość we rolńictwje stanowjům moue gospodarstwa rolne. Powjeřchńo přeznačůna pod uprawy rolńiče je ńywjelga, za to wysoce produktywno. Guůwnymi roślinůma uprawnymi sům zboža, buraki cukrowe a kartofle. Uolbřimje uobšary uůnk i spřijajůncy klimat pozwalajům na couoročny wypas zwjeřůnt.
Surowce naturalne[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Zasoby surowcůw naturalnych we Irlandyje sům ńywjelge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowju, kere uodkryto na počůntku lot 90. XX w. Wydobywa śe přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročńy) i ouowju (45 tys. t. ročńy).
Transport[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Stratygične znočyńy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstům śeć drůg, kere čynsto ńy sům ale we nojlepšym stańy. Śeć drůg uobejmuje 92.327 km, s čygo yno uok. 280 km majům standard autobany (mařec 2007). W uostatńich lotach prowadzuůna je rozbudowa, a moderńizacyjo autostrad na wjelu uodćinkach we couym kraju. Śeć kolejowo je dugo na 1.944 km.
Nojwažńijšymi portami handlowymi sům Dublin a Cork, a morsko žyglůga handlowa ličy 150 statkůw. Nojwjynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke uobejmujům přede wšyjstkym Cork. Přistańy průmowe we Dublińy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewńajům pouůnčyńo s guůwnymi portůma Wjelgij Brytańii. Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympńy moderńizowano śeć kanouůw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarůw, leč mo tyž znočyńy turystyčne.
Mjyndzynarodowe porty lotńiče we Dublińy, Cork, Knock a Shannon sům znůne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotńisk krajowych i mjyndzynarodowych. Pouůnčyńo transatlantycke uobsůgiwane sům bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowje 1990 wšyjstke lotńiska uobsůgiwouy ůngyfer 10,5 mln pasažerůw.
W Irlandii uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.
Charakterystyčne potrawy[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Nojbardźij znůnym dańym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńćiny abo barańiny. Mjynso duśi śe s kartoflamiy, cebulům, marchewkům, porym i kašům jynčmjynnům. Uod XIX stolećo kartofle sům podstawům djety Irlandčykůw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje śe s buchtamiy robjůnymi s uoju.
Uośwjata[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Charakteryzuje ja śilny ajnflus Kośćoua katolickigo na průgrům naučańo, řadko spotykany uobecńy we krajach ojropejskych.
Šport[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Ńy mo znočůncych uośiůngńjyńć (moua ličba ludnośći). Ino we ńykerych dyscyplinach, guůwńy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodůw a uodnośi we ńim sukcesy. Mjyškańcy interesujům śe přede wšyjstkym "športůma narodowymi" (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkůma. W škouach naćisk na šport je tyž ńywjelgi (1h we tygodńu) co powoduje wjelgi uodsetek ludźi uotůuych.
Připisy[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Linki zewnyntřne[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- Áras an Uoachtaráin — uoficjalno zajta prezydynta Irlandii (ang., irl.)
- Uoficyjolno zajta řůndowo (ang.)
- Taoiseach — uoficjalno zajta prymjera Irlandii
- Tithe an Uoireachtais — uoficjalno zajta Parlamyntu Irlandii (ang., irl.)
- Serwis informacyjny Irlandii (ang.)
- Žyće i praca w Irlandii


c: text/html

text:
Woda
Woda je chemiska wjazba, kotraž je njeparujomna za wšěch žiwochow na zemi. Wona pod normalnymi wuměnjenjemi je kapalny při temperaturach mjez 0 °C a 100 °C. Pod škrějnym dypkom bywa kruta maćizna, a to lód. Nad warjenskim dypkom bywa para.
Woda wobsteji z wodźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wobsahuje w drobnych mnóstwach ćežku wodu.
Tři štwórćinow powjerch zemje su přikryte přez wulku kopicu wody, oceany. Cirkulacija wody mjez oceanami a powětrom zwjetša kreěruje wjedro.
Woda je hłowny napoj wšěch zwěrjatow.
Wjele maćiznow so móže we wodźe rozpušćeć, při tym rozpušćomnosć wotwisuje wot maćizny a temperatury. Rozpušćomnosć płunow wotewza z přiběracej temperaturu, mjeztym zo rozpušćomnosć selow přiběra z přiběracej temperaturu.
Wobsah
Kajkosće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Chemija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Woda je jara jednora chemiska wjazba. Jeje formula je H2O. To woznamjenja, zo molekul wody ma 2 atomaj wodźika, a 1 atom kislika. Temperatura, při kotrejž woda bywa lód, je 0 Celsius pod normalnym atmosferiskim ćišćom; temperatura, při kotrejž woda so wari, definuje 100 Celsius při normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim ćišćom. Wona je jenička substanca, kotraž so ćehnje, hdyž bywa lód.
Jednora ale wažna a jónkróćna kajkosć wody je, zo jeje kruta forma płuwa na kapalnej. Kruta faza je mjenje husta hač kapalna woda, dla geometrije sylnych wodźikowych wjazbow kotrež so jenož při niskich temperaturach zdźěłuja. Tohodla hłuboka woda wostanje kapalna, ćopliša hač lodowy powjerch, a wodowe organizmy (prěnje žiwe organizmy na zemi) móžeja lodowe wumjenja přežiwić.
Ćežka woda, połćežka woda a přećežka woda[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Nimo „normalneje“ woda eksistuje tež tak mjenowana „połćežka woda“, „ćežka woda“ (deuteriumowy oksid) a „přećežka woda“ (tritiumowy oksid). Při ćežkej a přećežkej wodźe normalny wodźikowy atom (protium, symbol H) so přez jeju ćežkej izotopaj deuterium abo tritium naruna. Při połćežkej wodźe, jedyn wodźikowy atom so přez deuterium naruna.
Ćežka woda so wot wšědneje wody we fyzikalnych a chemiskich kajkosćach rozeznawa, na př. ma wyši škrějny dypk, warjenski dypk a je husćiša. Na bazy wulkeje masoweje diferency mjez protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kotrejž matej dwójnu a trójnu masu), kinetiski izotopowy efekt je jara akutny. Dla narunanja normalneje wody při chemiskich substancach runowahowe reakcije změnja, štož móže na př. k ćěłoškódnym sćěham w čłowjekowym ćěle wodźić.
Molekulowa geometrija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wodowy molekul wobsteji z dweju wodźikoweju atomow a jedneho kislikoweho atoma. Geometrisce wodowy molekul je kutny a wotpowěduje VSEPR-teoriji, AB2E2-typej. Dwaj atomaj wodźika a dwaj poraj elektronow su přesunjenej do róžkow předstajeneho tetraedra. Nuhel, kotryž dwaj O-H-wjazbaj začinitej, je 104,45°. Nastanje dla wulkeje potrjeby na rumje swobodnych porow elekronow daloko idealneho tetraedroweho nuhela (~109,47°). Dołhosć O-H-wjazbow je něhdźe 95,84 pikometrow.
Biologija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Woda je najnuzniša substanca za wšěch žiwochow, dokelž ma wjacore rědke kajkosće kotrež su jara wažne za žiwjenje. Je dobra rozpušćadło, a ma sylnu powjerchowu napjatosć. Čerstwa woda je najhusćiša při 4 °C; jeje hustosć wotewza, hdyž mjerznje abo so zhrěje. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, hra wažnu rólu jako absorbowadło ultrawioletneho promjenjenja. Dokelž woda ma wysoku specifisku ćopłotu kotraž stabilizuje klimu na cyłym swěće.
Woda je jara dobre rozpušćadło, a rozpušćuje wjace družinow substancow, kaž wšelake sele a cokory, a wolóžuje swoje chemiske wzajomne skutkowanje, kotrež pomha kompleksne matabolizmy. Najebać toho, někajke substancy so njederje měšeja z wodu, inkluziwnje wolijow a hydrofobnych substancow. Bańkowe membrany wužiwaja tutu kajkosć z by starosćiwje kontrolowali wzajomne skutkowanje mjez swojimi wobsahami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu tróšku wot powjerchoweje napjatosće wody wolóžowane.
Wodowe kapki su stabilne dla sylneje powjerchoweje napjatosće wody. So móže widźeć tute hdyž tróšku wody bu kapana na njerozpušćomny powjerch kaž škleńcu. Woda so do kapkow zwjazuje. Tuta kajkosć je trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Na powjerchu zemje so nahromadźuje wodowe masy běžace dele — na př. rěčki a rěki — a stajace na wěstym niwowje — na př. jězory, morja, a oceany.
-
-
Otava rěka,
Kanada
-
-
Dokelž woda je trěbna za čłowjekowe, zwěrjatkowe a rostlinowe žiwjenje, jeje disponujomnosć ma wulku wažnosć sociusku a politisku. Pódlanska mapa pokaza přez čerwjenu barbu kraje, kotrež kóždolětnje wobsedźeja mjeńše hač 500 m³ wobnowjeneje wody na wšeho wobydlerja. Žołta barba pokaza disponujomnosć mjez 500 a 1700 m³. Dokelž někotre rěki, kotrež su wažne za wodowe zastaranje (na př. Jordan, Kolorado), přeprěkuja krajowe hranicy, su móžne mjezykrajowe konflikty wo pitnej wodźe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fobos
Fobos (tyż: Phobos, gr. ΦόBoς – bojůnczka) to wjynkszy a bliższy s dwůch kśynžycůw Marsa. Je uůn we coukim Ůkuodźe Słůnecznym położony nojbliżyj planety, nauokoło kerej śe zwyrto. Fobos je planetojida przechwycůno bez Marsa.
Uodkrycie[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Uodkrywcům Fobosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 18 sierpnia 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 9:14 UTC. Kapka dńi wcześnij (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Deimosa.
Kśynžyc ten uostoł kńipśńynty bez sůndy:
- Mariner 9 (1971 r.),
- Viking 1 (1977 r.),
- Phobos 2 (1988 r.),
- Mars Global Surveyor (1998 a 2003 r.)
- Mars Express (uod 2004 r.).
Charakterystyka uorbity[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Průmjyń uorbity Fobosa je mjyńszy uod průmjyńa uorbity synchrońicznyj, co uoznaczo, aże zwyrto śe uůn gibćij kej Mars zwyrto śe nauobkoło uośi. Beztůż wschodźi na zachodńij strůńe marsjańskigo ńyba, gibko przemjeszczo śe po ńybje a po ůngyfer 4 godźinach a 15 minutach zachodźi na wschodńij strůńe ńyba. Uobecność Fobosa na ńybje trwo 11 godzin a 6 minut. Fobos je fest blisko powjyrzchńe planety (2,76 promienia Marsa). Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 70,4°.
Bez bliskość Marsa Fobos ulegnie za jaki czas rozwalyńu. Śiły pływowe powodujům, aże průmjyń uorbity durś śe zmńiyjszo. Za 50 000 000 rokůw Fobos bydzie tak blisko Marsa, aże zleći abo zostańie rozerwany a złonaczům śe s ńygo ringi.


text:
Missisipi (rzyka)
Missisipi, (ang. Mississippi River) – rzyka we strzodkowyj a połedńowyj tajli USA, dugo na 3778 kilomyjtrůw, s wjyrchym śćekańo 3,2 mln km². Za jei anfang uznowo śe wypływ ze jeźdźora Itasca. Ujśće mo do [[Meksykańsko Zatoka|Meksykańskij zatoki deltům uo trzech ramjůnach. Przepływo przez sztaty: Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Mississippi a Luizjana. Nojsrogszy dopływ: Missouri (prowy). Je to nojdugszo rzyka Půłnocnyj Ameriki a sztworto na śwjeće.


text:
Irak
Irak (arab. العراق, Al-Irak; الجمهورية العراقية, Al-Dżumhurijjat ul-Irakijja) – państwo arabske na Bliskym Wschodźe, kere ležy nad Zatokům Perskům.
Grańičy (zgodńy s ruchym wskazůwek zygora) s Turcyjům, Iranym, Kuwejtym, Arabjům Saudyjskům, Jordańům i Syrjům.
Irak mo nojwjynkše po Arabii Saudyjskij zuoža ropy. Gospodarka je powažńy zńiščůno skuli wojny we Zatoce Perskij, půźńijšych sankcyji UoNZ, amerykańskij interwyncyji we 2003 roku i ńystabilnośći we uokreśe powojynnym.
Stolicům i nojwjynkšym mjastym Iraku je Bagdad.


text:
Walijo
Walijo (walij. Cymru, ang. Wales) to je jydna ze sztyrech skłodowych tajli Wjelgij Brytańije, rozlygowano we połedńowo-zachodńij tajli wyspy Wjelgo Brytańijo, nad Irlandzkim Morzym. Mo 20 779 km² wjyrchu a podug danych ze 2008 roku půmjyszkuje ja 3 004 600 ludźůw. Uod 1267 je we personalnyj uńiji ze Ynglandym. Uod 1967 roku walijsko godka je sam zrůwnano we prowach ze angelskům. Uod 1999 mo autůnůmijo. Srogszo tajla ludźůw we Waliji to Walijczyki. Stolicům Walije je Cardiff (walij. Caerdydd).


text:
Kamiynica przi Kwietniewskiego - co dali ze tym zobytkiym?
Jakiś czos tymu przi jedny ze kamiynnic we Bytůniu przi ceście Kwietniewskigo pojawiůł sie ciynżki sprzynt. Beztuż miynszkańce boli sie, iże zobytkowo kamiynnica uostanie uozebrano. Jednako cwek tyj roboty bůł trocha inkszy.
Kamiynnica przi Kwietniewskigo je jednům ze nojpiykniyjszych we Bytůniu. Ku tymu je to juże zobytek, bo postawiůno uostała we 1903. Beztuż tym barzi niýkerzi zlynkli sie, kej wele nij napoczły sie uozstawiać ciynżke baumaszýny. Jednako jako pedzioł nům inwestor, ta kamiynnica niý be wybulůno. Tak samo pedzieli nům we Krys Inszpektoracie Nadzora Budowlanego we Bytůniu. Dodali tyż, iże ô bulyniu niý ma sam godki, skiż tego co je to zobytek.
Sům inwestor, kery je włościcielym tyj kamiynnicy, mo ku nij szpecjalne plany. I w sumie kejby uoboczyć, jako wyglůndajům teroźnie inksze stawiynia tego inwestora, idzie mieć nodziyjo, co kamiynnica wygryfnieje. A kejby wypiykniała choby downo poczta abo inkszo kamiynnica przi ceście Wrocławski, to na prowda bůłaby szykowno jak downij.
Beztuż bydymy widzieć, jak bydzie sam przi ceście Kwietniewskigo. Jednako juże tera idzie pedzieć, co we Bytůniu sie pomiynio a idzie ku lepszymu. Raduje tyż to, iże dali sům ludzie, kerzi wierzům we tyn plac na ziymi a chcům go uozwijać.
Lyczům syrce - juże 20 lot
Kardiologi ze Rejyncyjnego Szpecjalistik Lazaryta nr 4 we Bytůniu majům swoje małe jubilyjům. Gynau 20 lot tymu napoczło sie tam lyczyć Herc Hemodynamika.
Do tego Lazaryta trefiajům ludzie niý ýno ze Bytůnio. Poradzi sie tam tyż trefić niýmocnych miyndzy inkszymi ze Rudy Ślůnski, Piekor abo Świyntochlowic. Wszysko skiż tego, co juże ôd 20 lot we Rejyncyjnym Szpecjalistik Lazarycie nr 4 we Bytůniu lyczy sie Herc Hemodynamika.
Przi ôkazji jubilyjům Kardiologi przekludzili dwa wszczypiynia szpecjalnych styntůw. Jednako bůł tyż mały fajer. 27 zeptymbro sbajslowany bůł tref, na kerym byli miyndzy inkszymi założyciele ai ludzie ze ôddziołu. Bůło mocka podziynkowań ai uosprawiano ô planach na prziszłoś.
A jako to przi takim fajerze tyż bywo, bůły spůminki ô tym, jako to downi bywało abo jake ciynżke przipadki niýkerzi mieli. Bůły tyż rady, co robić, coby niý musieć prziłazić do Kardiologa. A sům to cynne rady tym barzi, iże podle statistikůw coroz wiyncy ludzi mo mediczyne herc problymy.
Cynkowo hołda - rewitalizowano
Hołda przi ceście 1-go Maja ôd jakigoś czosu je rewitalizowano. Dziynka tymu co sztad dostoł dofinansowaniý na ta robota, mo łůna sie festelnie pomiynić. Kej a jak?
Rewitalizacjo pocynkowy hołdy przi ceście 1-go Maja we Rudzie Ślůnski bůła we planach juże ôd downa. Jednako teroski, przi spůłarbajcyniu ze Instytutym Ekologie Terenów Uprzemysłowionych we Katowicach, ruszo robota na praje 6,5 hektarowyj hołdzie.
Cołko robota kludzůno je przi projekcie LUMAT, dziynka kerymu sztad dostoł dofinansowaniý na wiyncy jak mln zł. Techniczno projektowo tajla juże udało sie zawrzić. Teroski jeszcze trza tefić sie ze miynszkańcami, ôbgodać jako to nojlepi zrobić, a dokludzić do kůńca.
Tym barzi, iże je sie ô co starać. Za downiyjszo pocynkowo hołda Ruda Ślůnsko mo dostać nowy atrakcyjny dlo miynszkańcůw plac. Beztuż můmy nodziyjo, co wszysko pudzie drap a dobrze.
Jesiyń, podzim - a na placy lecům listki
Wiesna, lato, podzim. Listki rosnům, zielyniejům a przed zimům slatujům ze strůmůw. Wtedy trza je pogrobić a potyn zutylizować. Niýkerzi listki lubiům polić. Jednako eli to je dobre?
Dlo niýkerych zegrůdek to hobby, dlo inkszych przijymnoś. Niý zmiynio to faktu, iże coby fajnie wyglůndoł trza przi nimu porobić. Robota je bezmaś bez cołki rok. A chocioż przi zimie niý trza za dużo porobić, to zaś na podzim trza dobrze zegrůdek przirychtować. Wtedy tyż slatujům listki, kere trza fajnie pogrobić. Co jednako potyn s nimi robić?
Hołda ludzi nojczynści je pogrobi na kupka, coby potyn je spolić. To jednako niý ma wcale take dobre. Przede wszyskim przi spolaniu wytworzo sie tylnek ai dwutlynek wůnglo, kere zatrůwajům atmosfera a zwiynkszajům efekt cieplarniany. Ku tymu przi polyniu listkůw wydzielajům sie tlynki azota, kere drożniům puca u zwiyrzokůw a ludzi, nale tyż łůnczům sie ze wodům a tworzům bezto kwasy azotowe. Skuli tego zaś můmy kwaśne dyszcze a bezto zol a woda na ziymi tyż sie zatruwajům. Przi tymu poradzi sie dostać sztrofa za take niýzmiarkowane polyniý na placu.
Beztuż fýrmy co wywożům harmozie, roz za jakiś czos wyworzům tyż biomasa. Wtedy idzie wystowić jaki miech abo kuber, do kerego wcieplimy pogrobiůne listki. Jednako na zegrůdku tyż sie mogům przidać. Suchymi a zdrowymi listkami poradzi sie fajnie ôchrůnić inksze rośliny przed zmarzniyńciym. Beztuż pogrobiůnymi listkami trza ôkryć korzynie abo inksze flance, kere niý lubiům zmarzliny. Trza jednako spamiyntać, coby zrobić to dopiyro po piyrszych
PGG realizuje plan - redukcjo utroty przi dziołaniu
Ôd czosu założynio Polska Grupa Górnicza redukuje utrota przi dziołaniu a realizuje forplan restrukturyzacje. Jaki je efekt?
Jakiś czos tymu Polsko Grupa Górniczo 11 grůbůw słůnczůła we 5. Mo to spůmůc we redukcji utroty ze dziołanio ai zwiynkszyć efektywnoś fedrowanio. Przi tymu jednako PGG zmyńszo tyż utrota administracyjowo, bo ýno bez ôstatnie 2 miesiůnce zlikwidyrowanych uostało 17 sztelůngůw dyrehtorůw, 71 sztelůngůw kerownikůw działowych na dole a 55 sztelůngůw kerownikůw na powiyrzchni.
Jako padajům we PGG redukcjo utroty mo iś jeszcze dali. Mo sam pomůc restrukturyzacjo dziołůw a abtajli we cyntrali fýrmy ai wkludzyniý nowego schymatu ôrganizacyjowego. Skiż tego do kůńca 2016 mo być 660 sztelůngůw myni. To zaś mo dać wele 61 mln zł uszporowanio.
Jako prziznowajům Pryzes grubskigo sztam-gyszefta – Tomasz Rogala – we fýrmie systymatycznie robi sie ordnůng podle forplana, kery podle porachowanio na kůniec 2017 mo dać profit ze dziołanio fýrmy.
Zielůne wysepki na parkplacach - na co łůne sům?
We Rudzie Ślůnski coroz czyńsci poradzi sie zoboczyć zielůne wysepki na parkplacach. Podle niýkerych je to blank niýpotrzebne, bo lepi bůłoby sam zrobić plac na nostympne auto. Logiczne. To jednako czamu tak sie niý robi?
Uostatnio godalimy, iże we Rudzie Ślůnski mo być jeszcze latosi wele 350 nowych parkplacůw na autoki. Jednako po tym newsie posłaliście na noszo brifkastla mocka maili. Godaliście we nich ô tym, jaki to je syns robić parkplac, na kerym je tyla zielůnych wysepek. Dejmy na to we jednym brifie czytůmy ô synsowności stawianio nowych parkplacůw ze „takimi tworami architektonicznymi”. Podle autora taki zielůny kůnsek wiela niý dowo, a ýno zajmuje plac. Ku tymu je wiyncy roboty przi takim stowianiu parkplacůw.
Take perełki poradzi sie snojś bele kaj. Choby dejmy na to na Kłůdnicy, kaj wele smyntorza na parkplacu zielůne wysepki sům doś sroge. W sumie podanie na to je na Halymbie wele cesty Energetykůw.
A chocioż zdo sie to mało synsowne, to coby sie wywiedzieć jako to rýchtých je, poszlimy rudzkigo Urzynda. Jak nům tam padali, wszysko skiż tego, iże sům ekstra zakůny prowa na to. Podle nich coby postawić parkplac wele jakigo stawiynio, to moge łůn być nojbliży 3 metry, kej mo ýno 4 place na auta. Kej jednako tych autokůw moge być wiyncy jak 4, to taki parkplac musi być nojbliży 6 metrůw. Beztuż trza dobrze forsztelować, coby bůło zgodnie ze zakůnami prowa, ale tyż i jak nojlepi dlo samych ludzi.
Antysmog - Nowo koalicjo ruszo
Przeciwdziołanie niskij emisji je pilotażowym programym sbajslowanym bez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Katowicach. Ô nim a ô inkszych metodach uosprawiali we Marszałkowskim Urzyndzie.
Ô smůndzynio godo sie juże ôd downa. Ôd jakigoś czosu tyż sie juże działo. Piyrsze efekty uobgodane uostały na szpecjalny kůnferyncji Marszałkowskigo Urzynda ai Wojewódzkigo Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Katowicach.
Do roboty przi przeciwdziołaniu je powołany nawet ekstra manszaft, kery miyndzy inkszymi chce zinwyntaryzować zdrzůdła niskij ymisje. Majům tyż przirychtować ekstra scynariusze przeciwdziołanio. Ku tymu we Urzyndzie miarkuje sie ô pomianach legislacyjnych i to niý ýno we noszy rejyncji.
Take systymy standaryzacje a przeciwdziołanio niskij ymisji ôd downa dziołajům juże we nikerych landach Unie Europyjski. Jednako coby wkludzić je sam, trza dużo zmiarkować a dobrze to ôbrachować. Beztuż spůmogajům a robiům to roztomate instytucyje. Choby dejmy na to spůmniany juże wyży Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska w Katowicach, kery ze sukcesym przekludziůł swůj pilotażowy program prociw smůndowi.
System Triage - Teroźnie we lazarycie na Goduli
eroźnie Ci, kerzi przidům na izba przijyńć lazarytu we Rudzie Ślůnski, sklasyfikowani bydům bez systym Triage. Bydzie łůn nadować jedna ze 3 zortůw ôbrażyń pacjyntůw.
Kej przidymy do rudzkigo lazaryta na izba przijyńć, dostanymy teroski ôposka na rynka. Jejij farba bydzie nům godać, jako uostali my zakwalifikowani. Nojgibci do důhtora dostanům sie Ci, co bydům mieć szerwůny posek. Potyn bydům pacjynty ze znacznymi ale niý nojpowożniyjszymi ôbrażyniami. Łůni dostanům żůłte. Zielůno farba bydům mielil Ci ze nojmyni powożnymi przipadkami.
Cołko klasyfikacjo teroźnie bydzie skuli wkludzynio do Lazarytu ôd 20 zaptymbro systymu Triage. Mo łůn przede wszyskim spomůc we dobry a gibki ôcynie stanu pacjyntůw, a bezto we drapki půmocy tym, co nojbarzi tego potrzebujům. Bo jako pokozujům statistiki ýno 10% pacjyntůw ze izby przijyńć potrzebuje wartki půmocy.
Skokać bez drůga? - Jak wylyź ze cesty Zajęczej
Ludzie ze cesty Zajęczej raczyj dobrze sie niý miarkujům ô drugij tajli cesty N-S. Wszysko skiż tego, iże teroski majům problym, coby kajś dali wylyź bez ryzykowanio.
Kejsik cesta Zajęcza bůła jako kożdo inkszo. Drůga, haupy a ludzie normalnie sie tam żyli. Jednako ôd momyntu kej ruszůły autoki bez drugo tajla trasy N-S, zrobiůł sie tam leki problym. Wszysko skiż nowyj cesty, kero leci do drůgi N-S.
Jako poradzymy poczytać we jednym za maili, kere my dostali, niý ma tam ani żodnego tretuara, ani przyńścio bez drůga. Beztuż coby przelyź ze Zajęczej na Ks. Niedzieli trza przeskakować bez nowo drůga. A to je problym, bo poradzi tam jechać mocka autokůw. Jako padali nům autorka maila, szła ze małym bajtlym do sklepu ýno i musiała doczkać wiyncy jak 10 min, nim umiała przelecieć ze tym bajtlym na drugo zajta. Jako dodowo na kůniec, miynszkańce ze cesty Zajęczej uostali uodciyńci ôd świota.
Cołko sprowa zaszła tyż do rudzkigo Urzynda. Tam juże medytyrujům na tym. Trza sam jednako prosto pedzieć, iże je to efekt tego, co żodyn niý zmiarkowoł nojprzůd, jako to bydzie, kej nowo drůga sie zrobi. A jako widzymy tukej, je to na prowda wożne, bo moge sie bezto trocha napochać.


text:
poniedziałek, listopada 20, 2006
" Domb Maryjny Chcielibyście wiydzieć, jako to było z tym dymbym na Kleszczówce, co mu hań downi godali "Marienajcha" a my mu piyknie po naszymu godomy "Domb Maryjny". No to posuchejcie! Jak sie te Turki zaczli bić z porzondnym, krześcijańskim norodym, to sie tyż na nich wybroł polski król, co mu było Sobieski na miano, ale tego to wom godać niy musza, bo żeście sie w szkole uczyli, pra? I szoł se tyn panoczek król ze swoim wojskym bez ta naszo śląsko ziymia, bo inakszej drogi do tego Wiydnia niy było. Mioł tyn panoczek król takiego szprytnego chopa, co mioł wojsko bez te sromotne bory przekludzić aż do Żorów, ale tyn chop sie musioł kajś łoszydzić, bo już bół wieczór a Żorów nie było widać. Jeszcze zanim sie słonko skowało za stromami, ludzie pozsiodali z koniów na takij piyknej niwie, na kierej było kupa placu, bo hań rosnoł yno jedyn dombczok. Konsek dali pod borowicami, co nimi niwa była okolono, panoczek król uwidzioł mało okolono kamiyniami studzionka. Wojoki zjedli wieczerzo, porzykali a poszli spać, yny panoczek król był jakis markotny a mier_ziło go że do tych Żorów niy doszeł. Kozoł se zawołać, tego co ich kludził. Chop sie boł, że go panoczek król łofaroni, ale iść musioł. Król sie podziwoł na wybrane niebo, niy chciało mu sie spać. To zaczon se z chopym godać. Dowiadowoł sie, co to je za miasto, te Żory. No to mu chop padoł, że sam yno pora razy ze łojcym był za bajtla, ale co sie nadziwoł, to sie nadziwoł. Chałupy tam som drzewiane ale bogate. Pany rajce se chodzom w najpiykniyjszych szatach, bo we Żorach ta materyjo na szaty tkocze robiom, majom kożuchowe czopki, strzybne a złote pieszczonki na palcach a piyknie odlone łańcuchy na karkach. Sprzedowajom wszystko za złoto a strzybro. Paniczki tyż som piyknie obleczone. Po prowdzie som tam tyż biydoki, ale niy mrom głodym. Majom wiela dobytku, a reż tam rośnie wielko, że az strach - nikaj taki ni ma. Majom tyż moc słomy po stodołach za miastym, coby gowiydź miała co żrać bez zima. Panoczek król był wielce ciekawy, jako to żorzany do takigo bogactwa doszli. Chop zaś tam słyszoł, jak łojce godali, że te żorzany se najprzód las pod miasto wypolili, a potym se dziepiyro chałupy na gołej ziymi stowiali. Lynić to sie nie lynili, bo sie wziyni za wytopiani żelaza. Kuźnie postawili. Rudy mieli dość nad rzykom, co ji Ruda godajom od rudkowej wody, co w ni płynie, a drzewa tyż boło dość pod rynkiem. Ciyni yno same brzózki, boś nich je nojlepszy wongel do żelaza. I tak se panoczek król bojali z chopym do rana. Jak sie rozwidniło król kozoł swojimu kapelonkowi dzwonić na jutrznio a powiesił swój łobrozek ze Matkom Boskom, co go dycki wszyndy na droga ze sobom broł, na dombczoku. Wszyscy wojocy stanyli wartko do rzykanio. Ledwie skończyli, dały sie słyszeć dzwony. Byli cołkiym blisko Żorów. Panoczek król chcioł żorzanom zostawić jakoś pamiontka po sobie, bez to przybił swój łobrozek strzybnym grzebyczkiem do dombczoka. Do Żorów już nie wstompił, bo mu sie strasznie piliło na tego Turka-pogana. "Łojce miasta" dowiydzieli sie łod straże na murach, że ciongnie król z wojskym to pojechali mu naprociw, ale król niu doł sie namówić na łodwiydziny w Żorach yno tak padoł: - Słyszołech wiela ło tym jacy żeście som bogaci a jako dobrze gospodarzycie. Mijom miasto, ale zostawiłech wom pamiontka w boru na dymbie wedle studzionki. Tóż żegnejcie ludkowie! My muszymy do Wiydnia, miasto wasze z Bogym niych zostowo! Od tyj pory te miejsce, kaj panoczek król zostawił burmistrza i wielmożnych rajców zaczni ludzie nazywać Zostawa. Żorskie rajce byli ciekawi, co tyż za pamiontka łostawił im panoczek król, ale żodyn nie wiedzioł, kaj taki miesce w lesie je. Dziepier wonglorz ich tam zakludził. Coś sie im niy zdoł tyn królewski podarek, bo pokiwali gowami a poszli do dom, ale żorski norod te miejsce rod nawiydzoł bez cołkie 300 lot i dali ło niego dbo. Bez lata poniszczył sie łobrozek łod króla, no to jakiś przybyty malyrz namalowoł go na wiynkszej desce i tyn łobrozek wisi na dymbie do dzisioj. Wielko szkoda, że ni ma tam już tyj piyknej studzionki. Wyschła, jak robili bez las szyroko droga do katowic."
Opis pochodzi z forum Wirtualne Zory
-----
Tech.
f/8 1/320sec ISO200 eqv. 27mm
Opis pochodzi z forum Wirtualne Zory
-----
Tech.
f/8 1/320sec ISO200 eqv. 27mm
2 komentarze:
Subskrybuj: Komentarze do posta (Atom)


text:
Szwůng
Szwůng (uoznoczany buchsztabům a) – wektorowo wjelgość, kero uoznoczo mjyńyńy wartkośći ćoła we czaśe. Wektor szwůngu mo dycki jednaki zwrot co wartkośći.
Jednostka szwůngu we Układźe SI to myjter na kwadrat sekůndy
Wartość szwůngu prostolyńijowygo idźe wyrachować podug mustra:
Kaj to wektor zmjany wartkośći
Szwůng we ruchach krzywolińjowych idźe potajlować na dwje skłodowe: styczne () a normalne (). Szwůng styczny je zwjůnzany ze zmjanům wartkośći lińjowyj a idźe go wyrachować podug mustra:
Szwůng normalny, mjanowany tyż dostrzodkowym, idźe wyrachować podug mustra:
Kaj:
- Průmjyń krzywizny toru
w - wartkość kůntowo


text:
Niy rołz, niy dwa mołcie1 jaki bezuch2 we piōntek3 i zarozki sie robi problym, co by tu narychtować4, bo przeca jakby jakymu Ślōnzokowi dać we piōntek miyso na stōł, to by jeszcze mōg5 dostać hercszlag6 i to byjście sie dopiyro narobiyli problymōw. Ta moja zōłza7 je takoł barzi tajskoł, ale jak już fto sam czytoł […]
Tag: #papryka
Francuski Ajntopf (Ratatouille/Ratatuj)
Tym daniym to żech sie piyrszy rołz zainteresowoł, jak żech łoglōndoł tako bajka, we ftoryj małe zwierzynta- co to normalnie ich niy lubiymy, ale we bajkach nawet ja- robiōły we restauracji za kuchorzy i narychtowały jednymu ważnymu chopowi właśnie take danie. Potyn żech pojechoł do Prowansji, a to właśnie stamtōnd pochodzi te danie i żech […]
Kura we trołwie (Kurczak z trawą cytrynową na modłę tajską)
O tym, że Chop lubi eksperymynty, to już chyba wiycie. Ta kura prziszła do mie tak od samojści, jak żech we jednym sklepie na tydniu oriyntalnym znołd trołwa citrōłnowo. Noprzōd żech znoł yno suszōnoł, ale ta świyżo niy moł z niom porównania: delikatny smak, a do tego tak fajnie chrupie. Te danie robi sie szybko, […]
KRUPNIOK RAJZUJE. Czyńść 1: Krupniok ratatuje (Podróże z kaszanką. Część 1: Ratatuj wspomagany kaszanką)
Jak żech bōł[1] we radiu, to sie mie jedyn chop zapytoł, co by szło zrobić ze krupniokym. Połra[2] receptōw[3] prziszło mi do łeba[4] w czasie audycji, ale potyn niy dało mi to spokoju i tak żech prziszoł[5] na tako całoł[6] seria, co to sie baje[7] nazywać: KRUPNIOK RAJZUJE. Jako, że mie w te wakacje ciōngnie[8] […]
Ōłberiba trefiōła kōnsek wōsztu (Kalarepka duszona z warzywami i kiełbaską)
Jak czowiek1 przijedzie do Teściowyj, co mo srogi łogrōdek2 i do tego jeszcze połno3 w nim gryfnych4 warzyw, to pomysły aż same cisnōm5 sie do gorka.6 Ołberiba7 moł8 fajno niy yno9 nazwa, ale i bardzo dobry smak. Jak żech jeszcze łobejrzoł10 zdrzałoł11 cukinia, to przepis bōł12 we mojim łebie13 już prawie fertich.14 Co potrza? 2 […]
Pomidorowo na hica (Gazpacho ;) )
Jak już termōmetr sie zbliżo do 30 stopni, to idzie pedzieć,[1] że je hic, a co dopiyro, jak ta czerwono abo niybiesko kryska[2] idzie sie jeszcze barzi[3] w gōra. O gorkim jołdle[4] idzie zapōmnieć, ale tako chōdno[5] zupa je jak skok do morza po smażyniu sie na plaży. Robi sie jōm[6] gipko[7], ale nojlepi sie […]


text:
„LORD OF THE ZINC”
Fest gryfno frela z blond welami, ôbleczono w bioły klajd i w szczewikach na epnych kromflekach wlazła do „Jorgusiowego Raju”. Jak ino wlazła, to ôd razu szło sie pomiarkować, że terozki cōłki szynk je już ôd nij. Kożdy jedyn hajer, kery prawie tam siedziōł i słepōł piwo musiōł na nia wejrzeć. A jak już wejrzōł, to niy poradził sztopnōnć filować. Za frelōm wloz srogi a glacaty czorny chop w zonenbrylach, czornyj tresce i lyjderjakli. To bōł piyrszy czorny chop, kery wloz kejkolwiyk do Jorgusiowego raju i kożdego inkszego dnia bōła by to fest sensacjo. Ino, że terozki, skiż dziouchy w biołym klajdzie, żodyn na niego niy dōł pozōr.
– Ty, abo jo je już ôżarty, abo sam prawie wlazła nojgryfniejszo frela, jako żech widziōł – pedziōł Pyjter Myrcik, hajer przodowy z Fryncity do swojigo kamrata Edy Pnioka. Eda ôdstawił piwo na blat i zwyrtnōł sie ku dźwiyrzōm. Stykło mu, że ino roz kuknōł i zarozki cōłki sie rozhajcowōł.
– Ty, Pyjter! Dyć jo jōm znōm! To je ta szauszpilerka epno z Hameryki! Ta, co grała ta seksbomba w komedyji „Pofyrtany i blank pofyrtany”!
– Tyś je som pofyrtany, Eda – Myrcik poklupōł sie w gowa – Ty już wiyncyj niy pij, bo jeszcze jedne piwo i zoboczysz sam Angelina Jolie.
– Żodno Andżelina! Przeca godom, że to je ôna! Za bozna bych cie niy robił! Poczkej, jak ôna sie mianuje? Kay Baker! Ja, to je na zicher ôna!
– Kay Baker, jedna z nojgryfniejszych szauszpilerek z Hameryki prziszła na piwo do Jorgusiowego Raju na Świonach. Toć – Myrcik zaś sie poklupōł – To na zicher niy ma ôna, moga sie wetnōnć ô dwajścia złotych.
– Jo tam pōda i sie spytom! – pedziōł Pniok. Jego kamrat chciōł mu tuplikować, że ino gańby sie narobi, nale Eda już wstōł i podrałowōł ku freli i jeji epnemu kamratowi.
– Pani sie na mie niy gorszy – zaczōn Pniok – Ale jo żech sie prawie wetnōł z moim kamratem, jo godom, że pani je ta hamerykańsko…
Frela, kero niy poradziła spokopić po ślōnsku, wejrzała wylynkano na swoigo bodyguarda. Srogo czorno rynka wylōndowała na ramiyniu Edy Pnioka.
– Step back, man (Cof sie, chopie) – pedziōł bodyguard.
– Dej mi pokōj, jo godom do tyj freli, niy do ciebie – znerwowōł sie Eda Pniok i chciōł ściepnōnć rynka Hamerykona, nale tyn sie ino znerwowōł i chycił go za kragiel.
– Te! Ino ôstow mi mojigo kamrata, czorny gorolu! – rozciepōł sie Pyjter Myrcik i wstōł ôd stolika. Inksze hajery tyż ôdstawili piwo, fertich na chaja. Chaje, przi kerych furgały kufle, to bōło cosik ajnfachowego w Jorgusiowym Raju. Na zicher bardzij ajnfachowego jak szauszpilerka z Hameryki i jeji czorny bodyguard, kery prawie seblyk lyjderjakla, a ôczami już rachowōł wiela je tukej tych hajerōw i keremu bydzie musiōł wklupać nojprzōd, co by sie inksze wylynkali.
– Chopy, dejcie pokōj, niy rōbcie ôstudy! – ryknōł ôroz ftoś. Dźwiyrze sie ôtwarli i do szynku wlyźli Richat „Sznupok” Poliwoda, Bert McAulay i Roy Kerry. Kożdy z hajerōw sztopnōł i wejrzōł na nich.
– Małowiela chybło, a byście narobili ino gańby nom, Ślōnzokom! – znerwowōł sie Richat – Ta frela to je epno hamerykańsko szauszpilerka, kero sie mianuje Kay Baker, a tyn karlus to je jeszcze epniyjszo gwiozda, Roy Kerry. Ekstra do nos przijechali, coby zrichtować film ô Goduli. Bydzie sie to mianować „Lord Of The Zinc” i chcōm na to udać miliony dolarōw. Mocie wy pojyncie, wiela ludzi znojdzie robota dziynki nim? A wy im chcecie pokozać, co Ślōnzoki to sōm jake nogłe gupieloki, kerym ino chaje w gowie?
Hajerom gańba sie zrobiło, siedli po cichu nazod przi swojich kuflach, Eda Pniok dōł rynka bodyguardowi ôd Kay Baker, a Myrcik wyciōngnōł z jakli bajtlik, co by dać Pniokowi dwajścia złotych, ô kere sie wetli. Poliwoda, Kerry, Baker, McAulay i bodyguard, kery mianowōł sie John Smith zicli sie wele keregoś stolika. Richat spytōł sie Hamerykonōw, co chcieli by sie lajstnōnć. Kay Baker pedziała, że rada sie napije Sex On The Beach, McAulay chciōł Tequila Sunrise, Kerry – Daiquiri, a John – Whisky On The Rocks. “Sznupok” podrałowōł do baru i przismyczył nazod piynć piw, bo w Jorgusiowym Raju sprzedowali ino piwo.


text:
Fjodor Michajlowič Dostojewskij
Fjodor Michajlowič Dostojewskij (rus. Фëдop MиxaйлoBич ДocToeBckий, *30. 10. 1821 w Moskwje, † 28. 1. 1881 w Sankt Petersburgu) jo jaden z njewuznamnjejšych rusojskich spisowaśelow.
Dostojewskij póchada z wochudnjonego zemjaństwa. Jogo nan jo był gójc. Po smjerśi maśerje (1837) jo Dostojewskij ze swójim bratšom šeł do Petersburga a jo tam wót 1838 do 1843 studował twarske inženjerstwo na militarnej akademiji. 1839 su bónarje zamordowali nana na domacnej žywnosći. Ako 24-lětny jo wózjawił z wjelikim wuspěchom swój debut "Chude luźe". (Eksistěrujo górnoserbski pśełožk wót Katy Malinkoweje!)
W zwisku z jogo aktiwitu w krejzu rewolucionarjow bu denuncěrowany a k smjerśi zasuźony. Akle na katowišću jo jogo wobgnaźił car Nikolai I na styri lěta nuźone źěło w Sibirskej. W popajźi w Omsku su diagnosticěrowali prědny raz jogo epilepsiju. Styri lěta pó wróśenju z popajźi jo se wón wóženił. 1860 wujdu jogo knigły "Zapiski z marłego doma" - dokument jogo wugnanja w Sibirskej.
W šesćźasetych lětach jo Dostojewskij drogował młogi raz do Europy. Jogo nejlubše město su byli Drježdźany. W lěśe 1864 su wumrěli zasobu jogo žona, bratš a pśijaśel Apollon Grigorjew. W Nimskej jo teke zachopił ruletu graś. Toś te dožywjenja jo pśeźěłał w romanje "Grac" (wudate 1866), kótaryž jo napisał za jano 26 dnjow.
1867 jo se wóženił z 20 lět młodšeju žeńskeju. Pótom jo styri lěta we wukraju žywy był. Wuběgnuł je pšed póžycarjami dla sypnjenja wót njogo załožonego casnika. W eksilu jo zachopił źěło na romanje "Demony" - politiski roman wó tšašnej mócy anarchizma a nihilizma.
1868 jo wujšeł roman "Idiot". Jo to tragikomiska stawizna wjercha Myškina, kótaryž jo swójeje spšawnosće, dobrośi a pócnosćiwosći dla w petersburgskej towaršnosći kamsy šeł. "Bratšy Karamasow" jo slědny roman Dostojewskogo, dopisany lěto do jogo smjerśi 1881.


text:
Spadko – biercy!
Staro matka umarła, dziś jōm pochowali
Dlo łoblōnio skōrki w dōma sie zebrali
Siedziōm przi kołocu i przi mocny kawie
Kożdy siedzi cicho, jak na jaki rozprawie
Nogle ruch sie zrobiōł, zmiynyli nakrycie
Postawiyli na stole, zagrycha i picie
Przepijajom skōrka coroz głośni godajōm
Spadek po matce – jedyn tymat majōm
Synek - chce zogōwki, szrank i pierziny
Byfyj, brotbiksa, ryczka i gardiny
Do baby pelcmantel, hut i szczewiki
Paryzol, britfanka i dwie stare kryki
Cera - chce lojfer, tepich, załośnicki
Pierściōnek ze łockym i dwie nowe mycki
Kragel ze lisa, zygor i cołke szkło
Wōngel z piwnicy, i co sie jesce do
A, co do podziału wiyncyj dziecek bōło
Wnet sie w cołkim dōmu "gorōnco" zrobiōło
I w tym dniu, co matka pochowali
W wielki żałobie - dom jyj wyrōmbali.
Autor: Roman Labiak


text:
Serbski kulturny archiw jo jadnučki zjawny archiw za serbske a sorabistiske dokumenty a zběrki. Tak ako biblioteka jo archiw nastał na zakłaźe zběrkow něgajšneje Maśice Serbskeje. Wjeliki źěl archiwalijow twórje zawóstajeństwa serbskich procowarjow, wědomnostnikow, spisowaśelow, wuměłcow a komponistow Dolneje a Górneje Łužyce. Dalšny wažny wobstatk jo aktowy archiw Domowiny wót jeje załoženja w l. 1912 až do l. 1989. K tomu pśidu pódłožki serbskich towaristwow, na pś. Maśice Serbskeje, studentskich zjadnośeństwow, chorow, sportowego towaristwa „Sokoł“ kaž teke někotarych kubłanišćow a institucijow NDRskego casa. Wuznamne mjazy wobstatkami su naglědne zběrki fotografijow, zawóstajeństwa fotografow, zukowe paski, wideja a filmowe nagrawanja. Mimo togo zběramy kwalifikaciske źěła, casnikowe wurězki, plakaty a programowe zešywki. Chowamy a pśistupnimy je za historiske slěźenje. Rowno tak twórje wóni zajmny pókład za źinsajšne serbske kulturne žywjenje.
Wjeliki źěl wobstatkow w Serbskem kulturnem archiwje su dary. Wjaselimy se kuždyckemu pśedmjatoju – dopisoju, protokoloju serbskich towaristwow, fotografiji, amaterskemu filmoju, dopomnjeńce –, z kótarymž wudopołnijo se wobraz našych stawiznow a našeje kultury.
Wótwórjeńske case:
pónjeźele 8.00-15.30 góź., wałtoru 10.00-15.30 góź., srjodu 8.00-15.30 góź.,
stwórtk 10.00-18.00 góź., pětk 8.00-14.00 góź.
Pśi wobšyrnem napšašowanju pšosymy wó pśedpśizjawjenje.» Pórěd za wužywanje» Popłatkowy pórěd


text: » Plac Na Bramie, 2; Plac Na Bramie, 3; Plac Na Bramie, 5; Ulica Adama Mickiewcza, 2 / Ulica Aleksandra Dworskiego, 1; Ulica Aleksandra Dworskiego, 2a; Ulica Aleksandra Dworskiego, 5; Ulica Aleksandra Dworskiego, 7; Ulica Aleksandra Dworskiego, 9; Ulica Aleksandra Dworskiego, 17; Ulica Aleksandra Dworskiego, 18 / Ulica Franciszka Smolki, 2; Ulica Aleksandra Dworskiego, 19; Ulica Aleksandra Dworskiego, 23; Ulica Aleksandra Dworskiego, 78; Ulica Aleksandra Dworskiego, 80; Ulica Franciszkańska, 37 / Ulica Jagiellonska, 1; Ulica Franciszka Smolki, 3; Ulica Franciszka Smolki, 5; Ulica Generala Józefa Sowińskiego, 1; Ulica Leonarda Tarnawskiego, 4; Ulica Lwowska, 1; Ulica Lwowska, 2*; Ulica Lwowska, 22.


text:
Wotkryjće sejBiosferowy rezerwat!
W Biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty je za Was a Wašu swójbu wjele móžnosćow swój dowol a swobodny čas přežiwić. Naše wobswětowe kubłanje pod hesłom „Kubłanje za perspektiwne wuwiće“ skići wšelake programy a kursy za dźěći a dorosćenych.
Přenocować móžeće pola wot nas wuznamjenjeho biosferoweho hospodarja. To su nóclěhi, hdźež wobsedźerjo hospodarjeja trajnje a perspektiwisce (nachhaltig), wobchadźeja zlutniwje z ressourcami a přinošeja k wuchowanju našeje kulturneje krajiny a k natwarej regionalnych hospodarskich kołoběhow w zmysle filozofije biosferoweho rezerwata.
Biosferowy rezerwat wotkryjeće najlěpje pěši abo z kolesom. sposrědkuja Wam wědu wo přirodźe a krajinje hornjołužiskeje hole a hatoweje krajiny.
Pućowanje w zymje (foto: Bodo Hering)
Kóždolětne wjerški su naše wiki přirody w nalěću a nazymje a nazymske rybowe žně. Tute a dalše zarjadowanja a wustajeńcy čakaja na Waš wopyt.


text:
Moczka
Świynta to taki czas, kiej se idzie pojeś moc maszketów, kierych sie nie warzi bez reszta roku. Jednym z tych maszketów je moczka, na kierom niykierzy godajom zupa z piernika. Bez moczki ni ma co godać o świyntach, koniec kropka. U nos w chałpie sie zawsze warzi tego cołki kesel we wilijo, a traci sie to gibcij niż piniondze z komunije. Beztoż na sylwestra przeważnie sie dorabio drugi kesel, coby se tyż móc trocha zjeś w nowym roku.
Nojważniyjszy w moczce je piernik od piykorza. Dobry piernik to je taki, kiery mo moc przipraw w pojszczodku i wonio. Do moczki trza nom jedyn piernik, ale jo wom godom, kupcie dwa, abo i trzi, bo jedyn na pewno wto zjy jeszcze zanim go zdonżycie skukać przed familiom.
Jedni maszkecom moczka rzodko, inksi tako gysto, że by jom szło nożym kroć. Nikierzy dodowajom szekulada i kakao, inni ni. Som tacy co moczka jedzom, som tacy co jom pijom. Robi sie jom tak trocha na oko, aż bydzie tako, jako se wto wymarzył.
Co nom bydzie trza do moczki?
- jedyn piernik (na jakiś 7-8 litrów moczki)
- 7-9 litrów wody (jak wto woli, to moge dać liter mynij i wloć kompot ze śliwek abo z wieprzków)
- jedne opakowani suszonych fig
- dwie gorście łorzechów włoskich
- dwie gorście mandlów
- jedne opakowani rudzynek
- jedne opakowani suszonych śliwek (nie wyndzonych! bo wom to bydzie smakować jak wyndzonka)
- jedne opakowani suszonych moreli
- skórka z połowy apluzyny
- skórka z jednej wielkij zitrony
- cukier (każdy cukruje tela, wiela mu trza)
- szekulada deserowo abo kakao
- 1/4 abo 1/2 łyżyczki soli
Jak to sie warzi?
Dziyń pryndzyj trza piernik od piekorza pokroć na kostka, wciepnyć do wielkigo kesla i zaloć wodom na noc. Nostympnego dnia do tego kesla dociepujymy pokrote na małe konski bakalie. Mandle trza nojprzód sparzyć i łobrać z tych szupek, bo nom bydom zawadzać. Krejymy na drobno kosteczka skórka z apluzyny, a ta z citrony ściyromy na tarle. Idzie też wyciś sok z zitrony, coby był trocha kwaskowaty szmak. Wsypujymy sól, łomiymy szekulada na kostki i wciepujymy jom, abo kakao jak wolymy. Mogymy też dać ociupinka prziprawy korzynnej, jak nom to za mało wonio. Trza to trocha powarzić, aż nom to zabulko i sie połonczom wszystki smaki. Styknie jaki 15 minut. Trza to bez tyn czas fyrlać, coby sie nie przipoliło. Moczka idzie jeść na ciepło abo na zimno. Moge stoć w lodówce pora dni, idzie jom tyż zamrozić w jakim kofliku i trzimać w zamrażarce przez jaki trzi miesionce.


text:
Ernesto Guevara
Ernesto Guevara de la Serna (Ernesto Che Guevara, przemjanek Fernando Sacamuelas) (rodz. 14 czyrwńa 1928 we Rosario we Argyntyńe, um. 9 paźdźerńika 1967 we La Higuera we Boliwiji) – argyntyński rewolucjůńista, jydno ze znamjynnych postaćůw kubańskij rewolucyje. Ze fachu bůł dochtorym. Bůł jednym ze prziwůdcůw kubańskij rewolucyje, a po jeji zwyćynstwje wloz do władzůw kůmůńistycznyj Kuby. We 1965 wojowoł we Kůngu a Tanzańiji. We 1966 uorgańizowoł partyzancke uoddźały we Boliwiji, a przi tymu go wźyńi we ńywola a zaszlachtowali. Na Kubje je do terozki powożany za norodowygo bohatyra. We ńykerych państwach Połedńowyj Ameriki je uůn powożany za mitycznygo wyswobodźićela. Po jygo śmjyrći pojawjůł śe tyż kult Che, kery uobjawjo śe nojczyńśći bez umjyszczańy jygo wizerůnku na śćanach, T-shirtach a inkszych zachach. Je uůn symbolym lo radykalnych lewicowych ruchůw a bůł ńym lo sztudynckij rewolty we 1968 we USA a Zachodńij Ojropje. Jygo przećiwńiki a krytykanty godajům, co zachwoloł uůn "skuteczno ńynawiść, kero przemjyńo czowjeka we maszina do szlachtowańo", a we jydnym ze wywjodůw pedźoł, co ńy wachołby śe wywołać nuklearno wojna, jakby uod tygo mjoł zniknyć kapitalizm.


text:
Praha
Praha (hamtsce: Hłowne město Praha; čěsce Hlavní město Praha) je stolica a samostatny wobwod Čěskeje. Leži při rěce Wołtawa a je z wokoło 1,18 milionami wobydlerjemi na 496 km² po wobydlerjach najwjetše město a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo kraja.
Wokolina města je ze starodawna husće zasydlena. Wot 6. lětstotka su Słowjenjo w tamnišich kónčinach žiwi. Po natwarjenju dweju hrodow přez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku přińdźechu židowscy a němscy wikowarjo do kraja. Wokoło 1230 stawaše so Praha z rezidencnym městom kralestwa Čechi a w 14. lětstotku jako rezidencne město Swjateho romskeho mócnarstwa ze kulturnym srjedźišćom srjedźneje Europy. W Praze załoži so w lěće 1348 prěnja uniwersita srjedźneje a wuchodneje Europy. Přez lětstotki běše Praha multikulturne město, w kotrymž zetkachu so čěske, němske, židowske a dalše kultury. Tak mjenowane „Złote město“ je hač do dźensnišeho harmoniskeho, předewšěm barokoweho a gotiskeho raza.
Tež za Serbow bě Praha jako stejnišćo Serbskeho seminara, kubłanišćo serbskich katolskich duchownych a skutkowanišćo towarstwa Serbowka, uniwersitne město a wot lěta 1918 jako stolica susodneje Čěskosłowakskeje resp. Čěskeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnerske města[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Hamburg, Němska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Němska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Němska (1990)
- Pětrohród, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Berlin, Němska (1995)
- Kyoto, Japanska (1996)
- Paris, Francoska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Terrorystyczne angrify we Paryżu we listopadźe 2015
Terrorystyczne angrify we Paryżu we listopadźe 2015 – seryjo angrifůw, kerych dokůnano 13 listopada 2015 ok. 21:15 (podug czasowyj sztrafy CEST) we 11. a 10. dźelńicy Paryża. podug roztomajtych zdrzudłůw we angrifach poginůło przez 120 ludźůw. Bůło ńy myńi kej 6 sztrzylańinůw a trzi wybuchy. Stzrelańiny bůły m. in. we restauracyji Petit Cambodge a barze Le Carillon, a nojsrogszo we tyjatrze Bataclan, kaj zamachowce wźyńi tyż zakłodńikůw, ze kerych ůng. 100 ńyskorzi zaszlachtowali. Eksplozyje bůły przi Stade de France a we handlowym cyntrům Les Halles. We Francyji uogłoszůno stan wyjůntkowy a prziwrůcůno kontrole na grancach.
Zdrzůdła[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- gazeta.pl (we polskij godce)
- Guardian (we angelskij godce)
- ABC news (we angelskij godce)


text:
Kafej w Katowicach
Terozki wszyndy łotwiyrajom sie roztomańte gyszefty, szynki i restauracyje, kere majom ślonski nazwy. Łobmyślilimy, że bydymy ło nich pisać. Na piyrszy łogiyń idzie Kafej, kery łotworzył sie łońskigo roku we wrześniu na Chorzowskij 5 w Katowicach. Postanowiyli mi sie tam wybrać i łobejrzeć, co tam ślonskigo i dobrego majom.
Co to je i co tam idzie robić?
Idzie se tu prziś co zmaszkecić i napić sie dobrego kafyju. Łodewrzone je już od 7 rano, toż i na śniodani idzie sie tu wybrać, jak sie w chałupie nie chce nic rychtować. Do środka mogesz wlyź z psym abo kotym, a na dworze zawdy tyż stoi miska z wodom, jakby sie twój mały kamrat na sztyrech szłapach zafuczoł po drodze. Terozki, jak je ciepło, to je tyż rozstawiony łogródek, kaj som dwie srogi palmy, drzewiane kisty po jabcach, na kierych se idzie zicnyć i sznury z byrnami, kiere świycom na wieczór, coby niy siedzieć po cimoku.
Jak lubisz se co kłpanyć na słono, abo na słodko, mogesz tam drałować. W Kafeju kupisz i porzondno sznita i lynga z bratruły i jako zista. Do picio je kafyj na mocka sposobów, tyj, zelter, a nawet gorko szekulada. Som tyż świyżo wyciskane soki, na pirzkład z apluzyny.
W pojszczodku je fest szumnie. Placu je moc, bo łoprócz parteru idzie też pociś po schodach na wiyrch i se siednyć na takij choćby górce. Z radia lecom pieśniczki, ale taki zocne, beztóż sie fajnie siedzi.
Kaj to je?
To je w Katowicach przi Chorzowskij 5. Idzie tam ciś piechty abo jechać banom. Styknie wlyź do 0,6 abo 19 i wysiednyć na przistanku Katowice Sokolska. Bez tydziyń łodewrzone miyndzy 7:00-21:00 (w piontki do 22:00), we soboty miyndzy 10:00-22:00, a w niedziele miyndzy 10:00-21:00.


text:
Słůńce
Słůńce inakszyj Klara – postrzodkowo gwjozda Słůnecznygo Ukłodu, wele keryj kwyrlo Źymja, inksze planety a myńsze ńybjeske ćoła. Klara to nojwidńyjszy uobjekt na ńybje a uobyczne zdrzůdło energije, kero przibywo ku Źymji.
Astronůmiczny simbol Słůńca to uokrůng s punktym we postrzodku: (Unicode: 2609).
Słůńce je gwjozdům głůwnygo ćůng (V klasa widnośći). Typ widmowy uod ńigo (G2) charakteryzuje bjoławo farba a uobecność we widmje lińji zjůńizowanych a neutralnych metali a fest lichych lińji wodoru.
Klara leży we jydnym s ramjůn szpiralnych Galaktyki, 26 tyśyncy śwjytlnych rokůw uod jeji postrzodka a ůngyfer 26 rokůw śwjytlnych uod plaszczyzny růwńika Galaktyki. Kwyrlo wele cyntrům Mlycznyj Cesty gibko na 220 km/s we czaśe 226 miljůnůw lot, co dowo bez 20 uobjygůw po dźiś dźyń we gyszichće gwjozdy. Uod Słůńca dźeli nos ůngyfer 150 mln km.
Budowa[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Słůńce je kuglům zjůńizowanygo gazu uo maśe 1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Źymje), przi czym 74% zajmowo wodůr, 25% - hel, a myńi kej 1% to ćyńżejsze elementy a roz za kedy proste chymiczne spojiny (zwjůnzki). Kugla plazmy utrzimywano je we hydrostatycznyj růwnowadze skiż śiły grawitacyje s jydnyj zajty a rosnůncym a tyż s głymbokośćům a ćiśńyńym gazu, kere růwnoważy ćynżar materyje ponad. W cyntrům ćiśńyńy erbuje wertość 1016 Pa, co je wyńikym faktu, aże jůndro rozhajcowuje śe do tymperatury poranośće miljůnůw stopńi, we keryj to tymperaturze můgům już zalajzować reakcyje jůndrowe. W przipadku gwjozd głůwnygo cugu reakcyjům jůndrowům, kero dowo ynergijo je pomjana wodoru we hel. Gynstość materyje we jůndrze Słůńca to 1,5×105 kg/m³, nale wysoko tymperatura trzimje materyja we stańy gazowym, atoli gynstość gazu na wjyrchu to 10–4 kg/m³, czyli je to prawje průżńo. Na podstawje uodmjynnych własnośći plazmy a procesůw we ńij zachodzůncych, kere wyńikajům s růżńic we gynstośći i tymperaturze, idźe wyrůżńić trzi roztůmajte becyrki postrzodku Słůńca: jůndro, uotoczka a atmosfera.
Ewolucyjo Suůńca[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Připuščo śe, aže Suůńce powstouo ůng. 4,6 milijorda lot tymu. Po trwajůncym kilkadźeśůnt miljůnůw lot uokreśe kurčyńo śe uobuoku mjyndzygwjozdowygo, Suůńce rozpočyuo pobyt na ćůngu guůwnym (zob. Djagrům H-R). Bez 4,6 milijorda lot Suůńce zwjynkšůúo swůj průmjyń uod 8 do 12%, a jasność uo uok. 27%. Zawartość wodoru we jůndře modygo Suůńca wynośiua ůng. 73%, uobecńy juž yno 40%. Kedy zapasy wodoru wyčerpjům śe, co nastůmpi za myńi wjyncyj kolejne 5 mld lot, Suůńce zmjyńi śe we čerwůnygo uolbřima, po čym uodřući zewnyntřne warstwy, přeistačajůnc śe we bjouygo karua. Bez wjela milijordůw lot bydźe styguo, až stańy śe čornym karuym (wšychśwjot je ješče za mody, by istńouy take uobjekty).


text:
Skond sie wziyny kopalnioki?
Wynokwianie Kadłubka – czyńść 21.
Kopalnioki, krupnioki… Brzmi to do kogoś spoza Ślonska ganz podobnie, ale to ni ma to samo. Kopalnioki to som fest ślonski bombony – a do tego fest zdrowe. Godajom: In vino veritas – Prowda w winie. A jo wom godom: Prowda w bombonie. A dokładnij w kopalnioku! W bombonie z kopalni.
Zaroz lepij sie dycho
Wtoś sie spyto: czamu koplanioki majom w sobie tela zdrowio i prowdy? Spróbuja to trocha wyenklerować. Na Ślonsku downij kopalnie – abo inakszyj gruby – było ich nojwiyncyj w krajobrazie. Grubiorzy było dużo, dużo tyż było choróbstwa. Tako choroba, kierej było nojwiyncyj, to była pylica, czyli fachowo pneumokonioza. Choroba ta pjyrszy opisoł Friedrich Albert von Zenker z Drezna w 1867 roku.
Na pylica chorowali już w starożytności górnicy egipscy. Ale u nos – no szczyńści– były kopalnioki, czym sie niy mogli pochwolić Egipcjanie. Cyckani kopalnioka pomogo wykrzipać pył, kerego sie grubiorz nałykoł pod ziymiom w czasie szychty. Cyckani kopalnioka dowo lepszy oddych. Pomogo dychać. Bo w kopalnioku je olejek anyżowy, kery mo działani rozkurczowe i uspokajajonce. Pomogo tyż, jak wtoś mo ryma. Dobry je bezma i na trowjyni tyn olejek anyżowy. W Czechach i na Ślonsku godało sie downij, że anyż to je afrodyzjak, kery mioł szczególno moc 30 listopada, czyli w Andrzejki.
Zioła łod starki
Ale w koplanioku momy tyż inksze zioła. Je wyciong z melisy i dziurawca. Melisa uspokajo – Paracelsus nazywoł jom eliksirym życio. A dziurawiec działo dobrze na układ pokarmowy. Mo tyż dziurawiec właściwości przeciwdepresyjne. Dyć górniki robili całymi dniami po cimoku i mogli czasym mieć skuli tego dostać co do gowy. Dziurawiec kwitnie w śwjyntego Jona. Jego kwjotki som choby zaczarowane szplitry słońca. Fto pije dziurawiec abo cycko kopalnioki – to tak choby łykoł słoneczne promjynie.
Czorny lyk na czorne myśli
Idzie kupić kopalnioki wszyndzie. W czornyj tytce. One tyż som czorne skuli wonglo roślinnego, kery wchodzi w skład kopalnioka. Dzisiej już niy kożdy na Ślonsku musi robić na grubie – niy kożdy je grubiorzym. Ale Ślonzoki dalij uparcie cyckajom kopalnioki. Myśla, że nojbarzij skisz tego, żeby sie niy gorszyć. Cyckajom czorne bombony, żeby ni mieć czornych myśli.
Prof. Uś dr hab. Zbigniew Kadłubek – rezkiruje Katedrom Literatury Porównawczyj. Je filologiym klasycznym, eseistom i tłumaczym. Pisze tyż po naszymu, dejmy na to „Listy z Rzymu” abo „Promytyojs przibity”.


text:
Wikipedyjo:Admińistratory
Admińistratůr (sysop) to je aktywny a godny zaufańo używacz, kery mo szpecyjalne uprowńyńa, ńydostympne uobyczajnym używaczům.
Treść
Uprowńyńa admińistratorůw[sprowjej zdrzůdło]
Admińistratory mogům:
- sprowjać a przećepować zajty cołkym zabezpjeczůne
- gibko cofać půmjyńańa (rewert)
- uobźyrać gyszichty wyćepanych zajtůw a wyćepany ajnzac używacza
- wyćepować a prziwrocać nazod zajty
- zawjyrać (block) a uodmykać (unblock) sprowjyńa adresům IP, zakrysům IP a zalogowanym używaczům
- filować we lista zajtůw na kere żodyn używacz ńy dowo pozoru
- zabezpjeczać uobrozki przed jejich wyśwjetlańym na zajtach (pojawjo śe jyno link do grafiki) bez zajta MediaWiki:Bad image list
Kůntakt ze admińistratorůma[sprowjej zdrzůdło]
- Jeli scesz śe skůntaktować ze kůnkretnym admińistratorym, uodymkńij zajta używacza uod ńego, naćiś na Dyskusyjo a wepisz tam co mosz pedźeć.
- Mogesz tyż skůntaktować śe ś ńim bez e-brif, abo internecowe kůmůńikatory, jeli uůne majům.
- Prowje cołki czas idźe nojść kerygo ze admińistratorůw na IRCu sam.
- Jeli scesz śe skůntaktować ze admińistratorym, kery je terozki we Wikipedyji, szukej za ńim bez zajta Specjalna:Log/delete. Je to register uostatńo wyćepanych zajtůw, a uprowńyńo do jejich wyćepańo mo jyno admińistratůr.
Lista admińistratorůw[sprowjej zdrzůdło]
Połny automatyczny wykoz sysopůw je sam
Uobocz tyż[sprowjej zdrzůdło]
- Wikipedyjo:Prziznowańy uprowńyń admińistratora (terozki zajta do pomjyńańo)
- Uprawńyńo grup używaczůw


text:
+6˚+4˚ +9˚
Luwr (fr.: Musée du Louvre) to je downy pauac krůlewski we Paryžu, a terozki muzyjům kunštu. Nojstarše jygo tajle bůuy stawjůne we XII wjeku bez Filipa II Augusta. Zajmuje 60 000 m² placu, we 2007 mjouo 8 300 000 zwjydzajůncych. Uod drugij pouowy XIV wjeku bůua sam rezydencjo krůlewsko. Je to jydno s nojsrogšych a nojstaršych muzyjůw na śwjeće. Ležy půmjyndzy Sekwanům a Rue de Rivoli a Zygrodůma Tuilerie, we cyntrům Paryža. Uo jygo fůngowańu kej muzyjům idźe godać uod 1692, wůunčas Ludwik XIV utwořyu sam pjyršo galeryjo starožytnyj řeźby we Salle des Caryatides. Uoficjalńy kej muzyjům fůnguje uod 1791 a bůua to decyzyjo Zgromadzyńo Nacyjowygo w čas Rewolucyje Francuskij. Terozki sům sam prezyntowane dźeua kunštu starožytnygo (guůwńy řeźby a denkmale) a tyž uobrozy, s kerych nojbaři znajůmy je "Mona Lisa" Leonarda da Vinci.


text:
Mark Twain
Mark Twain, po prowdźe Samuel Langhorne Clemens (ur. 30 listopada 1835 we uosadźe Florida, Monroe, stan Missouri, zm. 21 kwjetńa 1910 we Redding, stan Connecticut) – amerykański pisoř pochodzyńo škockigo, satyryk, hůmorysta, wolnůmulař. Wygetarjańin.
Mark Twain bůu jydnym s pjyršych wjelgich prozaikůw Stanůw Zjydnočůnych. Jygo charakterystyčny styl mjou dužy ajnflus na kštoutowańy śe stylu coukej literatury amerykańskij.
Wjynkšy rozgos přińosuo mu uopowjadańy The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County (1865, Uo suownyj skačůncyj žabje s Calaveras).
W zwjůnzku s tym sukcesym we 1867 roku Twain zostou zaangažowany kej reporter i korespůndynt při grupje amerykańskych turystůw uodbywajůncych rajza do Ojropy na pokuadźe statku Mjasto Kwakrůw. Jygo udźou we wyprawje, kera uodwjydźiua ńymal wšyjstke nojwažńijše historyčńy mjejsca Starygo Kůntynyntu, spůnsorowany bůu bez cajtngi Alta California a New York Tribune. Twain uopisou podrůž we kśiůnžce Prostačkowje za grańicům (The Innocents Abroad, 1869), kera zyskoua dužy rozguos a stoua śe nojbardźij počytnům kśiůnžkům we Americe po Chaupje unkla Toma.
Nojbardźij znůnymi utworůma Twaina sům te, kere wešuy we skuod Eposu řyki Missisipi, napisane we uokreśe 1876-1882, a wjync Přigody Tomka Sawyera (The Adventures of Tom Sawyer, 1876) a Přigody Huckleberry Finna (The Adventures of Huckelberry Finn, 1884), kere šybko znolazuy śe we uůgůlnośwjatowym kanůńy literatury modźežowyj, a uodbjygajůnce uod ńich charakterym, autobjůgrafične Žyće na Missisipi. Twain realistyčńy předstawjo we tych dźeuach uobroz Ameriki drůgij pouowy XIX wjeku.
Dwa utwory - Krůlewič a fechtoř (The Prince and the Pauper, 1882) a Jankes na dwoře krůla Artura (A Connecticut Yankee In King Arthur's Court, 1889) – rozgrywajům śe we Angliji. Pjyršy to historyčno powjeść do modźežy, uo zamjańy růl bliźńačo podobnych chopcůw s přećiwstawnych bjygůnůw drabiny spouečnyj. Drůgo powjeść to satyra na zakořyńůne mity ojropejskij poezyji średńowječnyj a podwaliny ustroju spouečnygo krajůw zachodńij Ojropy.
Twain škryflou tyž - zwašča po 1897 roku - coroz wjyncyj mouych form, we kerych uostro krytykowou amerikańsko řečywistość. Wytykou Amerikonům raśizm, zapyndy imperjalistyčne, hipokryzyjo, wyśmjewou gupota patrjarchalnyj edukacyji, dezynwoltura dźynńikaři, skorůmpowańy wuadz. Stou śe wrynč autorym ńywygodnym, tym barźij, aže uostře jygo artykuůw i uopowjastek čynsto skerowane bůuo přećiw kůnkretnym uosobům. S tygo uostatńygo uokresu pochodzům satyry antymješčańske, take kej Čowjek, kery zdymoralizowou Hadleyburg (The Man Who Corrupted Hadleyburg, 1899) abo Tajymńičy přibyš (The Mysterious Stranger, 1916). W 1904 Twain zařućiu Teodorowi Rooseweltowi, aže wygrou wybory skutkym překupstwa.


text:
Kóždu wutoru wječor zetkawaja so spěwarjo Serbskeho muskeho chóra Delany, zo bychu zwučowali, tak tež 4. apryla, jako jich na probje wopytach.
Je krótko do sedmich. Steju před zachodom burskeje stwy pod Konječanskej wjesnej žurlu. W njej mužojo probuja. Jako prěni přińdźe spěwar Jurij Kurink z Nowoslic. Wón je hakle dźeń prjedy 77. narodniny swjećił. Rady a lóštnje Nowosličan w muskim chórje sobu čini. „Spěwam 1. basu, w kotrymž smy pjećo spěwarjo. W 2. basu su tež pjećo“, wón powěda.
Towarstwo Cyrila a Metoda chce přichodny čas dźěłowu skupinu wutworić, kotraž ma postajenje pomnika za zbóžneho kapłana Alojsa Andrickeho přihotować. Na to su so čłonojo TCM na swojej wčerawšej hłownej zhromadźiznje w Kulowje dojednali.
Nowe předsydstwo župy Delnja Łužica je so wčera w Choćebuskim Serbskim domje prěni króć schadźowało. Mjez druhim wuhódnoćichu lětušu hłownu zhromadźiznu Domowiny.
Choćebuz (HA/SN). K swojemu prěnjemu wuradźowanju po hłownej a wólbnej zhromadźiznje župy Delnja Łužica 10. měrca w Turjeju je so nowowuzwolene předsydstwo župy wčera w Choćebuskim Serbskim domje zetkało. Do předsydstwa běchu delegaća 13 čłonow wuzwolili. Jako župan skutkuje William Janhoefer, kiž je tež předsyda Brjazynskeje Domowinskeje skupiny. Na lětušej hłownej zhromadźiznje Domowiny we Wojerecach su Janhoefera z wulkej wjetšinu wobdźělnych delegatow tež wuzwolili za jednoho z dweju městopředsydow Domowinskeho předsydy Dawida Statnika. Mjez čłonami noweho župneho předsydstwa, kotrež ma nawjetšu Domowinsku župu hač do lěta 2020 nawjedować, je pjeć nowych čłonow. Mjez nimi je Marja Elikowska-Winklerowa, wjelelětna nawodnica Choćebuzkeje Šule za delnjoserbsku rěč a kulturu kaž tež kulturnik Gerald Schön, serbski spěwar a nawoda wšelakich serbskich chórow.
Dešno (HA/SN). Po tym, zo maja w Hornjej Łužicy wot lěta 2008 „Serbsku koparsku wubranku“, změja prawje bórze tež w Delnjej Łužicy tajke reprezentatiwne mustwo. K tomu su wčera w Dešnjanskim hosćencu „Serbski dwór“ załožili towarstwo z mjenom „Serbske koparje/Wendische Auswahl“. Cyłk, kotryž ma nadawk přihotować tajku wubranku, přistupi tež Domowinskej župje Delnja Łužica. Wona ma nowy projekt na starosći. Na załoženskej zhromadźiznje je towarstwu wčera hižo 15 čłonow přistupiło. Mjez nimi njejsu jeno za sport a mustwo zamołwići a prěni hrajerjo, ale tež někotři přitomni politikarjo kaž Harald Altekrüger (CDU), krajny rada wokrjesa SprjewjaNysa, měšćanostka Marietta Tzschoppe z Choćebuza a dr. Michał Hajdan, bywši wjelelětny předsyda wokrjesneho sejmika Sprjewja-Nysa. Woni su wšitcy wuzběhnyli, zo maja wutworjenje tajkeho mustwa za jara dobru a zmužitu naležnosć a zo kóždy z nich to ze swojimi mocami podpěruje. Podobnje wupraji so tohorunja zastupjer lutowarnje Sprjewja-Nysa, kotraž pjenjezy za sportowu drastu přewostaji.
Po lónšim 25lětnym jubileju přihotuje Zwjazk serbskich spěwarskich towarstwow (ZSST) lětsa zaso regularnu hłownu wólbnu zhromadźiznu. Wona ma so 19. meje w Židźinom wotměć, zo móhli so zastupjerjo wšitkich zwjazkej přisłušacych 17 serbskich chórow z Delnjeje a Hornjeje Łužicy srjedźa zetkać.
We Łazowskim Domje Zejlerja a Smolerja su wčera trajnu wustajeńcu znowa wotewrěli. Runočasnje je tamniše spěchowanske towarstwo swoju lětnu hłownu zhromadźiznu přewjedło.
Łaz (AK/SN). W swojej dokładnje předźěłanej trajnej wustajeńcy wo domizniskich stawiznach ma spěchowanske towarstwo Zetkanišćo Dom Zejlerja a Smolerja we Łazu nětko lěpši porjad a přehlad. Tole podšmórny předsyda Reinhardt Schneider na wčerawšim wotewrjenju. Wustajeńcu předźěłać bě z wjele dźěłom zwjazane. W mnohotnosći informacijow je zdźěla porjad trochu pobrachował. Nastajnosći dyrbjachu nowe eksponaty zarjadować. „Tohodla bě lěpši přehlad trěbny“, Reinhardt Schneider rozłoži. Za to je spěchowanske towarstwo nowy koncept zdźěłało. Ze spěchowanskimi srědkami a podźělom swójskich pjenjez kupichu nowe witriny kaž tež tafle a dachu nowe informaciske łopjeno ćišćeć.
Budyšin (SN/at). „Žadamy sej nětčiše stejnišćo Serbskeje kulturneje informacije w Serbskim domje wobchować“, je předsyda Maćicy Serbskeje Jurij Łušćanski delegatam a hosćom 18. hłowneje zhromadźizny Domowiny před dobrym tydźenjom přiwołał. Serbski dom, to Maćica a Budyska župa „Jan Arnošt Smoler“ přeco zaso zwuraznjatej, njeměł so stać z ryzy běrowowym twarjenjom.
Hižo loni na nalětnim posedźenju rady Załožby za serbski ludu dyrbjachu serbscy zastupjerjo rady hromadźe ze załožbowym zarjadnistwom namjet k wobzamknjenju předpołožić. Tam měješe wotpohladane wužiwanje přizemja w Serbskim domje runje tak kaž Röhrscheidtoweje bašty Serbskeho ludoweho ansambla wopisane być.


text:
Serbšćina
Serbšćina je skupina zapadosłowjanskeju rěčow, kiž so dźensa přewažnje we Łužicy rěči.
Serbšćina dźěli so do:
- Hornjoserbšćiny, kotraž so w sakskej Hornjej Łužicy rěči a
- Delnjoserbšćiny, kotraž so w braniborskej Delnjej Łužicy rěči.
Serbske narěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.
Rěčne přirunanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Bibliografija uniwersity w Lipsku
- Kurs serbskeje rěce / Bluń, dialogi z rumunskeje wučbnicy serbšćiny Curs practic de limba sorabă w zapadnej Grodkowskej narěči


text: lp.Imię i nazwiskoI TurniejPaweł BielunkiewiczMarcin ChojnickiKrystian RybowiczBartosz SłomskiMariusz StaszewskiGrzegorz SafianowskiIzabela BańkowskaKonrad CiesielskiJarosław NocnylpAndrzej DesselbergerJarosław PrykowskiJacek BaprawskiAndrzej ChojnickiKrzysztof SkowrońskiSławomir GolasińskiAndrzej AdamkiewiczKrzysztof KordylewskiPaweł CackowskiII TurniejIII TurniejIV TurniejRAZEM:Andrzej RybowiczPiotr MilczarskiPaweł MilczarskiAndrzej PopielarczykPaweł MikuckiRobert KapelińskiMirosław NarowskiJanusz StawskiDaniel StaszewskiPiotr KalinowskiWiesław PierzgalskiHanna OrdonPrzemysław RatajczykŁukasz SzydłowskiTomasz KruszewskiPrzemysław GórczyńskiŁukasz GórczyńskiKamil PrykowskiPiotr AdamczakDariusz MórawskiGrzegorz DziobaWiesław BorowickiAndrzej Frąckiewiczopen45+


text:
Cojsik mie korciōło, żeby zajś1 poeksperymyntować. Miołech we doniczce miynta, a na parapecie walały sie jakejś jabka, to żech sie pomyśloł, że trza by z tego cojś narychtować.2 Dołwno3 żech niy robioł roladōw i trza bōło4 poćwiczyć owijanie ich niciōm, a że jabka dobrze smakujōm ze drobiym, tak żech prziszoł na ta kura. Tera yno […]
Tag: #zōłza
Szałołt ze pozimkōma (Sałatka z truskawkami)
Kupiōłech[1] się pozimki- tak na truskawki gołdała moja Ōłma, choć sōm na Ślōnsku take sztele[2], kaj gołdajōm[3] na nie edbery, np. w takim Świbiu. Miały być na deser, ale cojś mie tak naszło, żeby sie z nich zrobić szałołt[4] do pieczōnego wōsztu.[5] Do tego jeszcze wymyślōłech[6] sie fajno zōłza[7] i…żech to wszysko zezar.[8] Sam na […]
Szpinat i inksi (Sałatka ze szpinakiem ;) )
[1]Pomału[2] idzie lato, a razym ze nim i sezōm[3] na badeancugi[4]. A jak czowiek[5] mo być łoblecōny[6] yno w takoł[7] mało szmatka, to już połra[8] tydni pryndzy[9] myśli jakoby sam ściepnōńć[10] tyn szpek[11]. A sam pomogajōm[12] nōm roztomajte[13] szałołty, co je mogymy[14] jejś[15] zamiast kartołfli, nudli[16] abo chleba. Co potrza?[17] połra[18] gorści[19] szpinatu[20] (nojlepsze sōm[21] […]
Szpargel w cieście ze piwym (Szparagi w cieście piwnym)
Sezōn na szpargel niy je dugi[1] i bez to[2] trza go wykorzystać, ale żeby nōm się niy zmiyrzło[3] jedzynie yno uwarzonego[4], mogymy sie go tyż usmażić. Dołwno tymu[5] prziszoł żech[6] na taki recept[7] na szpargel w cieście ze piwym[8]. A jak już sie otworzymy take piwo do warzynia[9], to przeca niy zmarnujymy ty[10] reszty i […]
Szpargel ze holynderskōm zōłzōm i łososiym (Szparagi z sosem holenderskim i łososiem)
Co potrza? pynczek szparglu- biołego abo zielōnego (ale jak mołcie w dōma karlusa[1], co sie lubi pojejś, to taki pynczek-500g- to łon wciōngnie sōm, to sie lepi[2] kupcie dwa) wyndzony łosoś- joł tam nie wia[3], wiela Wy zjycie, mie i moji Babie[4] stykło 150 g Zōłza holynderskoł ¼ kostki masła 2 […]


text:
Piwo
Piwo je alkoholiski napoj, kiž nastawa přez fermentaciju přetworjenych zornješkow (zwjetša w formje ječmjenjoweho słoda). Nětko jako dodaće do piwa wužiwa so chmjel, kiž daje hórkosć, móžne su tež druhe wobstatki jako na přikład korjeniny, płody abo měd. Fermentacija bu typisce wot piwarskich droždźow wuwabjena.
W Němskej ma wjetšina sortow piwa mjezy 4,5% a 6% alkohola.
Słowo "piwo" je wuznamjeniło w prasłowjanskej rěči jednorje "piće", potom je so přeměniło k zapřimnjenju alkoholiskeho napoja.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Piwo je jedne z najstaršich alkoholiskich pićow. Namakanki z Mezopotamiskeje wot wokoło 4.000 lět před Chrystusowym narodźenjom pokazuja, zo su tam znali piwo.
W srjedźowěku piće piwa je było powšitkowne; tehdy piwo je samo dźěćom dawali. Tehdyše piwo je pak měło mjenje alkohola hač nětko, piće wody je při tym było strachotne dla bakterijow w njej. Dla słoda je so dodawało do piwa wšelake přičinki. W kóncu srjedźowěka chmjel je započał być najpopularniši přičink.
Pjerše šěroko nałožowane prawo za piwo je było Bayerske prawo čistosće (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Je wono prajiło, zo piwo ma so přihotować jenož z ječmjenjoweho słoda, wody a chmjela. Nětko hóda so, zo přičina tajkich wobmjezowanjow je była, zo by z jednoho boka pšeńca a rožka je słužili jenož k přihotowanju chlěba, a z druheho boka, zo by do piwa njeje so dodawało strachotne zela. Piwo z pšeńcy je móhli pak přihotować w klóštrach.
Před 18. wěkom słód su sušili nad wohnjom z drjewa abo wuhla, tohodla piwa toho časa je měli jako so zda aroma dyma. Pozdźišo z nowu techniku je so dało dóstać čisćiši jasny słód, ale tež ćěmny słód bjez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Nětko je słód z aroma dyma rědki a wužiwany jenož w specialnych piwach.
W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: delnja fermentacija a piwo typa "lager", wužiće pasteurizacije, slědźenje a sadźanje droždźow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" je nastało najpopularniše piwo na swěće.
Nětko wjetšina šěroko předawanych piwow je pasteurizowana a filtrowana. Pasteurizacija daje piwu dołhu čerstwosć, dokelž zabija bakterije a druhe mikroorganizmy. Filtrowanje daje piwu čistu barbu. Su pak kraje, hdźež wěsty podźěl maja piwa z žiwymi droždźemi, to rěka bjez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na přikład Belgiska a Wulka Britaniska (hdźež tajkim piwam rěka "real ale").
Rozdźělenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Je wjele metodow rozdźělenja piwow. W němskej jedna z nich je po zakładnej korjenini, na přikład połne piwo ma mjezy 11% a 15,9%, sylne wjace hač 16% a tak dale.
Piwo dźěle so tež mjezy druhim po sorće słoda (na př. jasny a ćěmny), sorće droždźow, kiž fermentuju piwo (na př. delnjeje a hornjeje fermentacije).
Jendźelski spisowaćel Michael Jackson je w lěće 1977 wudał knihu The World Guide To Beer, hdźež je jako prěni kategorizował piwa na cyłym swěće. Jeho próca je so měła wliw na wuwiće slědźenja piwowych stilow.
Wotbywanišća[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najwjetše piwo produkowace předewzaće je belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsedźer markow (US-ameriski) Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Na druhim městnje steji SABMiller, wobsedźer markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Třeće najwjetše předewzaće je nižozemske Heineken, wobsedźer markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.
Najwjetši importer piwa na swěće je USA, najwjetši eksporter je Mexiko. Němska je třeći najwjetši eksporter na swěće.
Najwjetše konsumowanje po ličbje wobydlerjow je w Čěskej, na druhim městnje slěduje Němska.[1]


text:
Lato idzie lubieć ze roztomajtych1 powodōw, a jedyn lubia szczególnie: wtedy sie idzie narychtować2 nojlepsze nalywki. A potyn bez zima, jak za łoknym3 zajś padze śniyg ze dyszczym, idzie sie wlołć do keliszka kōnsek4 lata. Wieprzki sōm5 tak fajnie kwaskowe, ożyźwiajōnce, a jak czowiek sie ta nalywka powōnio6 we styczniu, to mu sie zdo7, że […]
Miesiąc: Czerwiec 2016
Ło Chopie, ze Chopym i take tam ;)
Bez tyn łostatni rok trocha sie ło tym Chopie w kuchni byle kaj1 gołdało2 i pisało, a kebyjście3 chcieli sie do czego prziś nazōd4, to sam takoł małoł przipōminajka 😉 Na sōm poczōntek napisali we Hajmacie5. „Nowiny Rybnickie” i Chop w kuchni: http://www.nowiny.rybnik.pl/artykul,38640,znany-aktor-pisze-bloga-po-slasku-chop-w-kuchni.html Potyn prziszoł czas na radio i to niy yno tak […]
Grillowane szpargle ze pesto (Zielono mi ze szparagami)
Pesto, jak chyba wszyjscy wiycie, prziciōngło1 dō nołs2 ze Włoch. We sklepie sie je idzie kupić we małyj krauzce3, ale jak fto sie rołz sprōbuje je zrobić sōm, to na te kupne niy bydzie chcioł ani wejrzeć. Robi sie je gibko4, a potyn idzie trzimać we lodōwce i zjejś sie je ze nudlami5 abo i […]
Pizza ze cukiniōm (Pizza z cukinią)
Niyftorzi zajś pedzōm1: co to łon sie normalnyj pizzy narychtować2 niy poradzi, yno cały czołs3 musi tak wynołkwiać?4 😉 Dyć joł wiym, że pizza ze szinkōm, keczupym i syrym to nawet małe bajtle umiōm zrobić, a joł zajś bych chcioł Wołs nakusić na eksperymynty. Tyn mōj je delikatny, ale arōmatyczny, a jak sie do tyj […]
Schab dlo ciyrpliwych (Schab gotowany w niskiej temperaturze)
Jak yno pisza tyn recept1, to już wiym, że niyftore2 moje ulubiōne kōmyntatorki zaroski3 pedzōm4: „To niy je dō mie, joł je za zgniōło5.” Ja, joł wiym, że jak czowiek widzi, że trza cojś rychtować bez 3 godziny, to zaroz dostołwo gyńsij skōrki, ale przeca to wcale niy znaczy, że bez 3 godziny trza stołć […]
Mirbetajg ze bananōma (Kruche z bananami)
Jak byjście sie chcieli zjejś kōnsek1 ciasta, a niy lubicie kupnego, ale tyż niy chce Wōm sie za kans smolić2 ze pieczyniym, to tyn mirbetajg bydzie idealny. Szło by pedzieć, że przeca sōm tera3 pozimki4, ale zarozki ftojś powiy: tyla łobiyrania. Jabka? Trza by bōło łostrugać…. A banany otwiyrocie, krajecie byle jak i fertich5 ! […]


text:
Elvis Presley
Elvis Presley (rodz. 8 styczńa 1935 we East Tupelo, um. 16 śyrpńa 1977 we Memphis) – amerikański śpjywok a szauszpiler, powożany za jednygo ze tych, co dali anfang rokyndrolowi, jydno ze nojwożńijszych postaćůw we masowyj kulturze XX stolećo. Podug jednygo ze prezydyntůw USA, Jimmygo Cartera "cajchowoł byrkajůncego ducha amerikańskij nacyje". Do terozka fůnguje mjejsko powjarka, podug keryj nowina uo śmjyrći Presleya bůła udowano a żyje uůn dali, nale chrůńi swoja prywata a trzimje śe ze daleka uode medjůw a fanůw. Mo uůn cera - Lisa Marie Presley.


text:
Sahara
Sahara jo ze źewjeś milionow kwadratnymi kilometerami nejwětša pusćina na zemi. Wupśestrěwa se w pódpołnocnej Africe mjaz Atlantiskim oceanom a Cerwjenym mórjom a jo z pódwjacora do pódzajtša wokoło 5000 km šyroka, z pódpołnocu do pódpołdnja wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaśi Sahara kaž ako wobrotnošyrinowa pusćina. Rěcna oaza Nila pśetergujo Saharu w Egyptojskej.
Na pódpołnoc Sahary namaka se Maghreb (arabski za „pódwjacor“), na pódpołdnjo tak mjenjowany sahel („pśibrjog“). Staty w Saharje su Egyptojska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Pódwjacorna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Nejwětšy źěl Sahary zestaji se z kamjeńtneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo teke ze jědernikoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twóri jano pěśinu cełeje płoni. Nejwuše městno w Saharje jo Emi Koussi w górinach Tibesti (3.415 m). Jadnučka stawna rěka jo Nil.
Klima w Saharje jo sucha a wódnjo góruca, cełolětnje z pasatowym wětšom. Nocy pak mógu byś wjelgin zymne, w zymje samo z temperaturami pód nul stopnjami. Pśerězna pitśa spadkow jo jano 45 mm; w někotarych lětach se scełego njedešćujo.


text:
Blubry zez Kościana
Kiepskum zimum wew świetlicy
Wew czasie zimy buło czasym tak, że jak sie przyknajuła wielgo łodwilż, to na pore dni abo i tygłodni przed normalnum zimum ni miała zamiaru ustumpić i na nowo mróz wpuścić, jak sie należy. Śniyg zamiyniuł sie wew błocko, stopnioł cołki lód, wpiyrw na kanole, a zaś potym na lodowiskach i na wylywach Obry. A do tegu ciyngiym siumpiuł dyszcz i żeby nie świetlica wew Peesesach, to nie buło sie gdzie podzioć wew takum pogode. Nu bo szak zdrowy, normalny szczun, przciyż ciyngiym wew chacie, jak tabaka wew rogu, siedzioł nie bydzie. Zaś potym, do tego zez wiarum zez eki, tyż trzebno sie gdzieś zetknuńć, co by pogodać o tym, co jezd lous.
Do tego świetlica buła akuratno, a i jakiesiś zastympcze, świetlicowe rozrywki można buło uskuteczniać. Na tyn przykład zagrajeć wew cymbergaja abo wew bildrda zez grzybkiym, abo wew pingla, na specjalnym stole zez siatkum, abo wew karty, wew kopa, abo tysiunca. A wszyćko na drobne bejmy. Starszo wiara to nawet wew pokerka gdzieś wew kunciku po cichu rżnyli, co by nie robić szulerni zez świetlicy, a co wiynkciejsze inteligynty to wew szachy abo zaś tyż wew brydża. Buło tam swietlicowe “Bambino”- taki gramofun na 33 i 45 obrotów, wiync jak który mioł wew chaci płyty pocztówkowe zez naszym big-bitym, dejma na to zez pocztówek darli sie i charczeli Karin Stanek, Stan Borys, Michaj Burano, Czechu Niemen, Czerwuno-Czorni abo Niebiesko-Czorni, to na tym Bambinie fest, na ful, można buło posłuchać, jak aby samo młodo wiara buła.
A mieli tyż na pocztówkach nagrania big-bitu światowego, jak Bitlaje, Rollingstunsi, Szedołsi, Animalsi abo Preslej czy Marino Marini. A jak co który szczun przyknajuł zez swojum melum, to i dylanie sie uskuteczniuło i czas buł barzy przyjymnie spyndzuny, prawie jak na jaki miganie. Czasym aby który szaranek zez bekiym do chaty lecioł. Najbarzy to roz dudloł Kakuś, jak przeputoł wszyćkie banioki, co mioł uszporane za butelki i łod matki na drobne wydatki, na cołki miesiunc. Nu bo wpiyrw zaczuł beblać, co mo nowy grzebiń, co sie rychtyk specjalnie nadaje do cymbergaja i stalować sie, że kożdymu jednymu tym grzebiniym przyleje, bo nikt ni mo zez nim szans.
Ni mocie pojyńcia ło cymbergaju, guli co by sie kożdyn jedyn jorgnuł, o co sie tam rozchodzi, wyjasnie, że to sie gro na prostokuntnym stole, który robi za boicho i tam, gdzie na boichu sum bramki, łodpowiednio, na krawyndzi stołu sum narysowane, najlepi kopiowym ołówkiym, abo nacinte kozikiym, “odtund dotund”- bramki. Każdy grajuncy mo zawodnika, za którygo robi jako drobno dzienga- dwadzieścia, obo najwyży piyńdziesiunt groszy, a dodatkowe dziesiyńć groszy robi za piułke. Zawodnicy grzebiyniami, na zmiane, bumbajum wew tych swoich graczy na stole - tak, aby ci bumnyli wew te dziesiyńć groszy, co jezd za piułke, i to tak fifnie, co by ta piułka, (znaczy sie dziesiyńć groszy) wpadła do budy.
W tyn - czas jezd gol, który łodpowiednio kosztuje, zależy po ile za gola umówium sie ci, co grajum. Nojczyńści po dziesiyńć, a najwyży, jak bumbajum stare wyjadacze, po piyćdziesiunt groszy za gola, jak so pozwolum grać na wysokie stawki. Inksze przepisy, jak korner, czy elwa sum łodpowiednio dopasowane zez kitowanygo. I to by buł cołki cymbergaj. Zaś diabli wiedzum skynyk sie nojdła tako nazwa, podobno że łod jednygo cymbała, co te gupkowatum gre wynajdnuł, kiedy wyłysioł na glace i ni mioł co zrobić zez grzebiyniym, a żol mu buło go wyćpnuńć.
Kakuś zaczuł fest, bo ugroł złoty piynćdziesiunt od Edy. Edy grzebiń mioł ino pore zymbów, wiync Eda ni mioł szans, a prócz tego, mioł zyza i wew cymbergaju sie nie specjalizowoł. Buł zaś szpejym od kopa. Dali potym to już Kakusiowi poszło aby barzy gorzy, jak trafiuł na Jacha. Jachu mioł tak wyrobiune dekniyńcie, co zez każdy pozycji szczyloł brame i już biydny Kakuś buł pore złotych do tyłu, bo zaś fifny grzebiyń za gylejze sum nie chcioł goli szczylać. Zez ty porażki tako go ipta wziuła, jakby dostoł kumpletnygo szplina i zajoba zez przerzutkum. Nu bo jak móg sie nie jorgnuńć, że Juras go podpuszczo wew bilarda, że jezd bez formy i pazury mu sie trzynsum, co wew bile ledwo trafio i zez ślypiami coś mu sie pomojtało, co grzybka rychtyg wcale nie widzi, ino szczylo na czuja, a szag łoboluny grzybek to rychtyk przegrano jest.
Ale jak zaczli grać, to tak sie Jurasowi poprawiuło, że bez pół godziny Kakuś buł kumpletnie zez reszty banioków wyportkowany. Przeciyż Juras mioł taki dryg do bilarda, że zez takum lebiegum, jak Kakuś, móg so pozwolić wygrać zez zawiunzanymi ślypskami, abo grajunc tyłym do stołu.
Takie to buły na ece zimowe rozrywki wew świetlicy, jak sie zima nie popisała i sanki zez łyżwami rdzewiały niepotrzebnie wew szopce abo antrei - downo tymu, bo piyndziesiunt lot nazad.


text:
Atyny
Wspůłrzyndne: 38°00' N 23°43' E
Atyny (nowogrecky Aθήva Athina, klasyčny grecki Ἀθῆvaι Athenai, uać. Athenae) – stolica i nojwjynkše mjasto Grecyje. Jedyn s nojwažńijšych uośrodkůw turystyčnych Ojropy s zabytkůma kultury antyčnyj. Mjasto ličy 745 tys. mješkańcůw žyjůncych na 38,964 km.kw., a couki uobšar metropolitalny mo 3,5 miljůna mješkańcůw a 411,717 km kw.
Historyjo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Zalůnžkym Atyn bůu zamek warowny s uokresu mykyńskigo (pouowa II tyśůnclećo p.n.e.) na wzgůřu Akropolis; půźńij wokůú ńygo, na sůnśadujůncych wzgůřach powstoúo rozlygue mjasto s agorům, Areopagym (mjejscym gerychtůw), šerygym śwjůntyń a gmachůw užytečnośći publičnyj. Akropolis překštoućiuo śe we mjejsce kultu (Akropol Atyński). W 480 roku p.n.e. mjasto zbulili Persowje, uodbudowa Tymistakles rozpočůúu uod wzńyśyńo nowych murůw. Ščygůlny rozkwit připad na panowańy Peryklesa (443-429 p.n.e.), kery m.in. pouůnčůu Atyny z Pireusym (couość uotačajůnc murůma) a zmoderńizowou Akropolis. W uokreśe starožytnośći Atyny bůuy państwym-mjastym (polis) uo ustroju dymokracyji bezpośredńij, jydnym s nojwažńijšych we starožytnyj Grecyji.
Atyny zostouy spustošůne m.in. bez Herulůw a Wizygotůw. Sprowadzůne do drůgořyndnyj roli bez panujůncych uod 1458 Turkůw. W XIX wjeku uodzyskouy ranga kej stolica ńypodlyguej uod 1834 roku Grecyje.
Zabytki[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Do nojwažńijšych zabytkůw Atyn noležům:
- Akropol atyński;
- Starožytna agora ze Stoům Attalosa,
- Forům řimske s Wježům Wjatrůw, bibljoteka Hadrjana
- smyntoř Keramejkos;
- dźelńica Hadrjůnopolis s uokresu řimskigo ze Świůntynjům Zeusa Uolimpijskigo,
- kośćouy bizantyjske Panaga Gorgoepikoos, Kapnikarea.