text:
Serbski ludowy ansambl
W lěće 1952 załoženy Serbski ludowy ansambl (němsce Sorbisches National-Ensemble) w Budyšinje skića we wobłukach chór, balet a orchester na zakładźe etnografiskich žórłow profesionelne serbske jewišćowe wuměłstwo. Nimo dźěćacych programow (bajkowy balet), serbskeje wuměłskeje hudźby a oratorijow kaž tež lětnych ptačokwasnych a zapustowych zarjadowanjow wěnuje so SLA w přiběracej měrje wobłukam moderneho jewišćoweho wuměłstwa. SLA prezentuje so jako kulturny pósłanc Serbow zwonka Łužicy a Europy.
Jenički towaršnik SLA tzwr je Załožba za serbski lud.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbski ludowy ansambl załoži so w januarje 1952 na doporučenje Domowiny jako Statny ansambl za serbsku ludowu kulturu wot kraja Sakska. 1953 bu wón k Ministerstwu za kulturu NDR přirjadowany. Jako funkcionelne twarjenje dósta SLA něhdyši hosćenc “Byrgarska zahroda” (Bürgergarten) w Budyšinje na Wonkownej Lawskej. Jako přikład słužeše wuchodoeuropske wuměłstwo estradow. W aprylu 1952 započinachu so proby, 21. decembra 1952 wotmě so w Choćebuskim dźiwadle prěni zjawny wustup w ramiku swjedźenskeho zarjadowanja Towaršnosće za němsko-sowjetske přećelstwo (ně.: Gesellschaft für Deutsch-Sowjetische Freundschaft ) a Rady wobwoda Choćebuz.
Wot 1990 mjenuje so wón Serbski ludowy ansambl. Jeho ćežišćo je serbska hudźbna kultura. Ansambl čerpa z bohateho žórła serbskich tradicijow wšěch łužiskich regionow, předewšěm we formje spěwa, hudźby, drasty, rejow a nałožkow.
Jeho prěni sobustawojo pochadźeja z lajskeho hibanja a wukubłachu so pozdźišo na powołanskich wuměłcow. Hłowny nadawk na spočatku bě “serbske kulturne herbstwo w swojim klasiskim zwuraznjenju kaž tež jako ludowe wuměłstwo hajić, zachować a dale wuwiwać.”
Spřistupnjenje, hajenje, wuwiće a rozšěrjenje serbskeje hudźbneje kultury tworješe tuž srjedźišćo ansamblskeho skutkowanja a młodźi komponisća, hudźbnicy a spěwarjo so tu wukmanjowachu. Wuměłsce formował bě tutych mjez druhim dirigent Jan Bulank, kotryž skutkowaše w ansamblu wot 1970 - 1996 jako chórowy direktor kaž tež słowakski choreograf Juraj Kubánka, kotryž mjez 1963 a 2008 nowe formy za zwuraznjenje baleta wuwi. Po přewróće 1989/1990 doby wužiwanje serbskeje rěče a spěchowanje dorosta na wažnosći. Wot spočatka skutkowanja so fachowe kontakty k podobnym institucijam we wukraju natwarjowachu, wosebje do Pólskeje a Słowakskeje. 1978 wotewrě so na Žitnej hasy w Budyšinje bydlenski dom z klubownju “Wjelbik” za ansamblowcow.
Strukturu SLA postajeja tři wobłuki: chór, balet a orchester. Tute zmóžnjenja rozdźělne formy předstajenja, kotrež wotpowěduja jednotliwych poměram jewišća. Wone sahaja wot mjeńšich tematiskich inscenacijow, přez komorne a sinfoniske koncerty hač k tak mjenowanym gala-programam. Prěnja jězba ansamblowcow do wukraja wjedźeše jich 1954 do Mongolskeje a Albanskeje. Tak wuwi so SLA poněčim na “pósłanca Serbow” w němskorěčnym rumje zwonka Łužicy kaž tež we wukraju. Ansambl poskićuje zarjadowarjam swoje programy, po přeću tež z mobilnym jewišćom a wotpowědnje tomu je hrajny plan fleksibelny a wariabelny. Wot lěta 1957 wuhotuje ansambl ptačokwasne předstajenja w swójskej režiji, kotrež so z toho časa na spočatku lěta prawidłownje po cyłej Łužicy wotměwaja. K tomu trěbne zhromadne dźěło z Němsko-Serbskim Ludowym Dźiwadłom bazěruje na kooperaciskim zrěčenju z lěta 1990, kotrež zwjazowaše wobaj orchestraj hižo dlěje. Wot lěta 2000 bu folkloristiske jewišćowe wuměłstwo wudospołnjene z modernym rejwanskim dźiwadłom (zdźěla našočasny balet, baletne opery po literarnych předłohach) kaž tež z produkcijemi za dźěći a młodostnych. Do trajnych praktiskich nadawkow SLA słuša wuměłske nawjedowanje a poradźowanje wulkich serbskich chórow kaž “Budyšin”, “Lipa” abo “Meja”. Dale poskićuja so ze stron ansambla tež hospitacije, seminary a wukubłanje lajskich skupin kaž za rejowanskej ansamblaj “Smjerdźaca” abo “Wudwor” (prjedy husto zhromadnje z Domom za serbske ludowe wuměłstwo). Kriterije wičneho hospodarstwa wužadachu sej wot SLA 1996 změnu do tzwr, kotryž pak bu dale, kaž hižo wot 1992, wot Załožby za serbski lud institucionalnje spěchowany. Jenički towaršnik bě najprjedy Swobodny stat Sakska, wot 1998 Załožba za serbski lud. Wot 2012 je SLA ptzwr.
Hač do srjedź 1950tych lět docpě ansambl spočatnu trěbnu wulkosć wot 80 spěwarjow, 24 rejwarjow a 37 hudźbnikow. Ženje pak so poradźiło njeje, wšitke planowane městna z wukubłanymi Serbami wobsadźić, wosebje w orchestrje a w baleće běchu so husto Němcy a wuměłcy z wukraja přistajili. Po 1990 spadny ličba přistajenych finančnych skrótšenjow dla we wjacorych schodźenkach. Přez strukturne změny 1992 zjednoći so orchester SLA z orchestrom dwurěčneho Budyskeho dźiwadła do Łužiskeje filharmonije. Z tym poskići so móžnosć, wulke twórby serbskich hudźbnych stawiznow předstajić – byrnjež nachwilnje. Z toho časa so tež zwukonošaki produkuja. 1996 bu Łužiska filharmonija zaso rozpušćena; 30 hudźbnikow hudźa z toho časa w Nowej łužiskej filharmoniji, kotraž ma swoje sydło we Wojerecach. W ansamblu zwosta 26 hudźbnikow. K nim přidruži so 16 spěwarjow a 26 rejwarjow (2008). Po lěće 2000 zniži so dla wospjetnych lutowanskich naprawow ličba sobudźěłaćerjow wot 133 na 100, 2010 samo na 90. Runočasnje měješe so ansamblej přirjadowany dorostowy studij na profesionelny niwow pozběhnyć.
W prěnich 50 lětach swojeho wobstaća je ansambl wjac hač 70 wukrajnych jězbow do 30 krajow přewjedł, při čimž so w něhdźe 9000 předstajenjach serbska hudźbna folklora prezentowaše.
Intendanca/jednaćelstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jurij Winar (1952–1960)
- Handrij Cyž (1960–1990)
- Detlef Kobjela (1990–1995)
- Měto Benada (jednaćel 1996–2001)
- Wolfgang Rögner (2002–2010)
- Milena Vettrainowa (2010–2015)
- Diana Wagnerec (jednaćelka wot 2015)
- Judith Kubicec (intendantka wot 2018)
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Matthias Theodor Vogt, Serbski Ludowy Ansambl / Sorbisches National-Ensemble. Eine kulturpolitikwissenschaftliche Analyse. (Edition kulturelle Infrastruktur, Bd. 1). Im Auftrag der Stiftung für das Sorbische Volk erarbeitet am Institut für Kulturelle Infrastruktur Sachsen, Frankfurt am M. - Berlin - Bern - Bruxelles - New York - Oxford - Wien : Peter Lang Verlag, 2008, ISBN: 9783631583531


c: text/html

text:
Gaž som pśed lětami pśigótował pśeglěd wó pówójnskich dolnoserbskich beletristach, som zwěsćił, až wětšyna wót nich póchada z Górneje Łužyce. Wuwześe ako wobtwarźijo pšawidło, jo był Wylem Bjero, zastupnik socialistiskego realizma. Dalšny awtorski fenomen, respektiwnje spisowaśelska wósobina z kórjenjami w Dolnej Łužycy, jo rowno Fryco Libo. Ze swójim talentom jo pśewušył nacasnu literarnu produkciju, kótaraž ma do źinsajšnego mócnje folkloristisku barwu abo nawopak zegibujo fiktiwny swět w publicistiskem stilu. Togodla jo jogo juž Josef Suchý wumarkował a jogo w lěśe 1976 zapśimjeł do prestižneje antologije serbskeje poezije »Vřesový zpěv« (wrjosowy spiw) pódla Frida Mětška, Jurija Młynka, Jurija Kocha, Kita Lorenca a Benedikta Dyrlicha. »Wósebnje pó późiwabnje komponowanej basni Pumpot [...] móžo se suźiś, až z Libom rosćo nowej serbskej poeziji wósebny lyriski talent. [...] W basni Liba wustupujo Pumpot ako nimjernje se wobnowjecy princip narodnego byśa«, argumentěrujo Suchý. Pśi cytanju poezije Liba, ako jo rozdrosćona pó casopisach a antologijach, som musał zwěsćiś, až pśinosk Liba njedajo se wobejś, ale jogo źěło jo se zdało byś fragmentariski zawrěte w 1970tych lětach.
W lěśe 2016 pak jo LND wudało jogo zgromaźone twórby pód titlom »Bóśon z Mósta« widobnje k sedymźasetemu narodnemu dnju basnikarja. To jo wobźiwowanja gódny statk. Njamamy jano móžnosć sebje źěło basnikarja w jadnej publikaciji pśecytaś, ale jo wiźeś procowanje, pěśźasetlětnemu twórjenju zwězujucy element daś a »bóśonowy« póglěd wót zwjercha. Gaž smy mógli pla drugich awtorow póstupujucemu wuwiśu slědowaś, mamy how naraz wšykne lyriske etapy w jadnych knigłach (bźez lěta nastaśa).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 11.08.2019
Dalyj piszymy yno ô fusbalu, chociŏż nasze manszafty we hokeju i handbalu już sie grzejōm do nowego sezōnu we towarzyskich szpilach.
We lidze polskej grali sztwŏrte szpile. Piastowi Gliwice dobrze zrobiōło ôdlecynie ze europejskich pucharōw i yntlich wygrali piyrszy szpil latoś we lidze. Bōło to we Łodzi ze ŁKS, kaj fusbalery ze Gliwic wygrali 0-1.
Drugi szpil w tyn sezōnie wygroł tył Górnik Zŏbrze. Gōrnoślōnski manszaft pokōnoł Raków Czynstochowa 1-0.
Po 4 szpilach manszaft ze Zŏbrzŏ je 5, a Piast Gliwice 8.
We lidze czeskej sōm jedyn szpil do przodku. Tyn weekend bōł na remis dlŏ manszaftōw ze Gōrnego Ślōnska: jedna wygranŏ, remis i jedna przegranŏ.
Nŏlepiyj poszło Banikowi Ôstrawa, kery wygroł 4-2 ze Bohemians 1905 Praga. Na remis grali fusbalery ze Karwinej, kerzy ze Sigmy Ołomuniec wywiyźli 1-1. We niedziela we Jabloncu przegrało za to 2-1 SFC Ôpawa.
Po 5 szpilach Banik Ôstrawa je 4, Slezsky Ôpawa 11, a MFK OKD Karwinŏ 16 – ôstatniŏ.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 12.05.2019
Fusbal
We lidze czeskej bez rewelacyji: Banik zajś przegroł, MFK Karwina je na przedôstatnim placu i do samego kōńca bandzie walczōła ô utrzimanie. Szpil wygroł yno Slezsky Ôpawa i je na piyrszym placu we grupie, kaj walczy sie ô utrzimanie.
SFC Ôpawa – Dukla Praga 3-2
1. FK Przibram – MFK OKD Karwina 1-0
FK Jablonec – Banik Ôstrawa 2-0
We lidze polske utrzimoł sie Górnik Zŏbrze, kery na Dolnym Ślōnsku wygroł 0-1 ze Miedziōm Legnica. Po fest słabym poczōntku sezōnu Górnika Zŏbrze, je to blank udanoł kōńcōwka fusbalerōw ôd trynera Marcina Brosza.
Ale ważniejsze rzeczy dziejōm sie we grupie, kerŏ grŏ ô majstra. Piast Gliwice wygroł 2-1 ze Jagiellōniōm Biołystok, a Legia straciōła u siã punkty ze Pogōniōm i manszaft ze Gōrnego Ślōnska na dwa szpile do kōńca wylŏz na piyrszy plac w tabuli! Wiyncej ô szpilu ze Jagiellōniōm Białystok poczytŏcie we fotorelacyji Marcina Musiała tukej.
Handbal
We lidze czeskiej napoczōn sie finał Talent Robstav-M.A.T. Pilzno – HC Banik Karwina. Manszaft ze Gōrnego Ślōnska przegroł piyrszy szpil we Pilźnie 31-27 (17-16). Groł sie do 3 wygranych szpilōw. Szansa na wyrōwnaniy już w strzoda, kiedy to handbalery bandōm grać we Karwinej.
Tenis
Petra Kvitová, kerŏ mŏ drugi plac we rankingu WTA, miała szansa wygrać latoś 3 turniej. Nadzieje bōły sroge, bo łōńskego roku wygrała we Madrycie. Latoś nie poszło jyj tak dobrze i ôdpadła we 1/4 finału ze Kiki Bartens ze Holandyje 0-2 (2-6, 3-6).
Foto tytułowe: Pavel Lebe-da / Česká sportovní [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons


text:
Runje nětko za čas korony, hdyž njesměmy so wjace hač 15 kilometrow wot swojeho bydlenja zdalować, je wuchodźowanje přewšo wažne. Tak móže wokoło Pazličanskeho wulkohata pućować jara zajimawe a powučne być, a to nic jeno dźěćom.
Němske Pazlicy (mwe/SN). Při Pazličanskim haće wšelake družiny ptakow hnězdźa, tež dźiwje husy a kački, kaž na informaciskich taflach steji. Serbske napisy tam bohužel pobrachuja, tež za nje by dosć městna na taflach było.
Čara wokoło hata je šěsć a poł kilometra dołha, a widźeć móžeš tójšto. Nětko, hdyž su stanowanišća kaž při Módrej Adriji w Chrósće a w Nižej Wsy zawrjene, je te w Němskich Pazlicach dale přistupne. Wšako tam tón abo tamny stanowar tež w zymje přebywa. Tak su rozmołwy z nimi wuchodźowarjam zajimawa wotměna. Wšědnje tež wobydlerjo Kamjenca a bliskich wsow swoje koła běhaja. Samo z Drježdźan, Pirny a Mišna ludźo přijědu, zo bychu so wottam z kolesom po Krabatowej šćežce do Kulowa podali a so přez Koćinu, Šunow, Ralbicy, Róžant a Pěskecy zaso nawróćili.


text:
We kolyjnym szparingu przed sztartym syzonu 2020/21 Ruch Chorzów grŏł szparing ze MKSem Kluczbork, we Kluczborku.…
Tag: #IILiga
Widzew i Elana na rymis – meldunek ze II Ligi
We środa moglimy łoglōndać zmaganiŏ we II Lidze. Nŏjbarzij interesowały nŏs szpile we Łodzi i Toruniu.…
Widzew i Elana zacynajōm sezon!
We nŏjbliższŏ sobota – 27 lipcŏ, zacynŏ sie sezon II Ligi Polskiej 2019/2020. Wiemy już ło…
Widzew bez trynera!
We Łodzi tyż sie dzieje. Niyspełna miesiōnc czasu trynerem bōł Zbigniew Smółka. Po szparingu ze Chrobrym…
Co sie dzieje we Łodzi i Toruniu? Licyncje ze problymami
Widzew Łódź i Elana Toruń dostali wczoryj licyncje na gra we II Lidze, ale łoba kluby…
We Drugij Lidze wszistko zakońcone!
Dzisiŏj, 19 maja zakońcōła sie II Liga we fussbal. Znŏmy już wszistkie niywiadome. Poniżyj prezyntujymy fto…
Ruch Chorzów – Błękitni Stargard – II Galeria
Prezyntujymy jeszcze drugŏ galeria ze łostatnigo domowygo szpilu Ruchu we tym syzonie. Tym razym fotki cykane…
Ruch Chorzów – Błękitni Stargard – I Galeria
Ruch Chorzów po rymisie ze Błękitnymi pożegnŏł sie ze szansami na utrzimanie we II Lidze. My…
We środa zebranie Rady Nadzorczyj!
Jutro, 8 maja mŏ sie zzebrać Rada Nadzorczŏ Ruchu Chorzów. Spotkanie mŏ sie łodbyć kole godziny…
Jasiński Barbershop dołŏnczŏ do grona szponsorów Ruchu!
Klub poinformowŏł, że do grona szponsorów dołŏnczŏ firma Jasiński Barbershop, kiero mŏ siedziba we Chorzowie, przi…
Niybieskie Bajtle na wyjyździe!
Dziynki Sajmonowi i szponsorowi SektoRa Rodzinnygo – CADesinger, na szpilu ze Widzewem Łódź, niy zabrakło nŏszych…
Co sie musi podziŏć, coby Ruch sie utrzimŏł? Odpowiadŏmy!
Ruch Chorzów mŏ fest skomplikowanô sprawa. Niy wszistko zależy ino łod dwóch łostatnich szpilów. Poniyżyj znŏjdziecie…
Widzew Łódź – Ruch Chorzów [GALERIA]
Zapraszŏmy do łoglōndaniŏ fajnyj galerii zdjynć, typowo „Okiym Kybica” kiero wykonŏł Olaf. Dodŏmy, że we Sercu…
Konferyncjŏ po szpilu Widzew – Ruch
Ruch obecnie mŏ fest skomplikowanŏ sytuacjŏ co do utrzimaniŏ sie we II Lidze. Niy wszistko zależy…
Ślōnski LIVE: Widzew Łódź – Ruch Chorzów ino u nŏs!
Widzew dzisiŏj podejmie Ruch u siã. Je to na pywno szpil, na kiery czekŏ cŏłko kybicowsko…
Ruch Chorzów – Elana Toruń [GALERIA]
Zapraszŏmy gorko do łoglōndaniŏ zdjynć ze szpilu Ruchu ze Elaną, kiere wykonŏł zaprzijaźniōny ze nami Darek…
Ruch Chorzów – Elana Toruń po Slōnsku ino u nŏs!
Łod godziny 18:00 gromy dzisiŏj szpil ze Elaną Toruń. Je to już 31 raja szpilów II…
Resovia Rzeszów – Ruch Chorzów po nŏszymu ino u nŏs!
Dzisiŏj już grŏmy nŏstympnŏ raja szpilów we II Lidze! We Rzeszowie zagrŏmy ze tamtyjszôm Resovią. Szpil…


text:
Cezišćina
Cezišćina je sewjerowuchodnokawkaska rěč, kotraž so wot něhdźe 15.000 rěčnicow w juhozapadźe Dagestana rěči. Dokelž žana spisowna rěč njeje, wužiwatej so k pisomnej komunikaciji awarišćina abo rušćina, kotruž najwjetši dźěl Cezow jara derje wobknježi. Cezišćina so na šulach njewuwučuje. Wona ma wjele požčonkow z rušćiny, awaršćiny, persišćiny, georgišćiny a turkskich rěčow regiona.
Mjeno rěčeWobdźěłać
Mjeno cez pochadźa wot ceziskeje rěče a woznamjenja worjoł. W druhich rěčach mjenuje so druhdy mjenuje cezišćina po jeje georgiskej mjenje, dido.
NarěčeWobdźěłać
Cezišćina hodźi so do slědowacych narěčow rozrjadować, kotrež buchu po wsach pomjenowane, w kotrychž so rěča; swójske mjenowanja wsow su tu w datym času w spinkach mjenowane:
- Asach (Asaq)
- Tsebari (Ceboru)
- Mokok (Newo)
- Kidero (Kidiro)
- Sagada (Soƛʼo)
FonologijaWobdźěłać
Wšě fonemy su nalistowane ze swojimi wotpowědnikami w IPA [brackets], łaćonskim a kyriliskim alfabetom.
KonsonantyWobdźěłać
- Cezišćina pokaza inwentar 33 konsonantow.
- Glottalny kluzil ([ʔ]) njeje fonemiski ale wustupuje awtomatisce před njefaryngalowanymi wokalemi w poziciji na spočatku słowa.
- Konsonantowe zeskupjenja buchu často wułamane přez zasunjenje epentetiskeho wokala [e]. Po [j], zasunjeny wokal je [i].
- Nazwukowe konsonanty so móžeja faryngalować a su markěrowane jako tajke w namjetowanej ortografiji přez mały [¿], kotryž slěduje konsonant; w kyriliskim prawopis palochka ("I" abo "I") so wužiwa po wokalu, kotryž slěduje konsonant.
- Konsonantowe faryngalowanje na kóncu złóžkow je transkribowane w kyriliskej z Cʼ (hdźež C steji za konsonant) a z VC¿ we łaćonskej transkripciji (V steji za wokal). Někotre słowniki pisaja to jako VIC , kotrež čini sćěh CVIC dwuzmyslny (hlej deleka).
- Konsonantowe faryngalowanje na kóncu złóžkow je transkribowane w kyriliskej z CVI (palochka slěduje wokal, mjeztym zo faryngalowanje aktualnje wobwliwuje jón bóle hač předchadny konsonant) a z C¿V we łaćonskej transkripciji.
- Faryngalizacija wězo pječa je epiglotalna.
- Labializowane konsonanty buchu pisane jako CB w kyriliskej a jako Cʷ we łaćonskej transkripciji. Konsonant pola p, pʼ, b, m, w, n, l, y a ʕ so móže labializowany.
LiteraturaWobdźěłać
- Bokarev, E. A. 1967. "Cezskij jazyk". In: Jazyki narodov SSSR, Bd. 4. Moskau: Izdatel'stvo «Nauka». S. 404–420.
- Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016), Tsez// Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History
WotkazyWobdźěłać
- Ethnologue-rozprawa wo Tsezišćinje
- http://en.wikipedia.org/wiki/Tsez (jara nadrobny nastawk)


text:
Tajo
Tajo (špański, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugiziski, [ˈtɛʒʊ]) jo z dłujkosću wót 1.007 kilometrow nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy a běžy pśez Špańsku a Portugalsku. W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Tagus.
Rěcyna rěki wobśimjejo 80.600 km², wót togo słuša 55.810 km² k špańskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cełkownje jo na tej pśestrěni něźi 9,5 mio. luźi žywe.
Tajo wužrědli se we wusokosći wót pśisamem 1600 m w górinach Sierra de Albarracín wósrjejź Špańskeje. Běžy pótom do pódwjacornego směra pó Iberiskej połkupje pśez špańske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž teke pśez portugalske město Santarém. Skóńcnje se blisko Lissabona do Atlantiskego oceana wulewa.
Nejwětšy móst pśez Tajo jo Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kótaryž jo z cełkowneju dłujkosću wót 17,2 km nejdlejšy móst w cełej Europje. K nejstaršym mostam pśez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjejźowěkowy Puente de San Martín w Toledo.


text:
P2P
P2P (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) – model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).
We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům we ńij terozki zalogowane.


text:
Wojerowskej měšćanskej radźe su wčera zaměry a wobsahi za přichodnu wyšu šulu předstajili.
Wojerecy (AK/SN). Přichodna centralna wyša šule we Wojerecach ma w nošerstwje města wostać. To je tamniša měšćanska rada wčera z wjetšinu hłosow wobzamknyła. Štyrjo zapósłancy běchu přećiwo tomu, štyrjo dalši so hłosa wzdachu. Gremij sćěhowaše poručenje měšćanskeho zarjadnistwa.
„We wjacorych rozmołwach ze Sakskej natwarnej banku smy zdobom pruwowali, hač njeměł wokrjes Budyšin nošerstwo kubłanišća přewzać“, wuswětli měšćanosta za šule, kulturu a socialne Thomas Delling. Facit bě, zo by spěchowanje chětro komplikowane było. Město njemóže so nad směrnicy spěchowanja stajić. „My jako město inwestujemy. Tohodla měło tež nošerstwo w našich rukach wostać“, měnješe Wojerowski wyši měšćanosta Stefan Skora (CDU). Najwažniši zaměr je, wo kóždeho Wojerowskeho šulerja wojować a jeho na powołanske wukubłanje w rjemjeslniskich a přemysłowych zawodach přihotować, zwurazni Hans-Joachim Donath.


text:
Karciŏrz w Ôstrawie wyciōng ôd kobiyty 220 tys. korōn
Ôziymnŏście miesiyncy heresztu w zawieszyniu dostoł we Ôstrawie 21-latek, co wyciōngnōł ôd kobiyty bez dwiesta tysiyncy korōn za to, żeby uchrōniōł ja przed niybezpieczyństwami, co je sōm jij wywrōżōł kładzyniym kart. Kobiyta dostała załōmaniŏ psychicznego i skōńczyła na psychiatryji.
Kamraciŏ i przŏciele ôd kobiyty padajōm, iże ôna niy miała żŏdnych problymōw podwiela nie trefiyła chopa, ale stykło sztyrnŏście dni, żeby wszyjsko sie zmiyniyło. Prokuratōr stwierdziōł, iże ôn jã uzależniōł ôd rytuałōw ezoterycznych.
Chop jã prziciōng jeji uwŏgã znajōmościōm szczegōłōw jeji żywobyciŏ, a niyskorzij wziōn jij ôsprawiać ô niybezpieczyństwach, co sie walōm na jeji familijõ. Posyłoł jij tyż wiadōmości bez SMS. Potym powiedzioł, iże wiy, jak sie przed niymi ôbrōnić i polepszyć sprawy we familiji.
Podle prokuratury chop kobiycie pedzioł, iże potrzebne sōm płatne rytuały. Porzōnd jij padoł, co mŏ robić, bez przikłŏd swojimu chopowi do tyju, kawy i zupy miała dodŏwać swojã krew, zapŏlać świyczki, czytać nadyktowany tekst”.
Kobiyta zeznŏwała za zawartymi dźwiyrzami. Stało sie tak po zalecyniach lekarki, bo podle nij musiało sie to ôdbyć bez ôbecności ôbskarżōnego.
Chop przed sōndym gŏdoł, iże ôn pōmŏgŏ ludziōm. „Czowiek, co niy mŏ tyj zdolności, ôn tego niy spokopi.”
Sōnd usōńdziōł mu ôziymnŏscie miesiyncy heresztu w zawieszyniu. Musi tyż ôddać bez 228 tysiyncy korōn. Usōndek niyma prawomocny.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 8.04.2018
Zaczynōmy ôd hokeja, skuli tego, co we lidze czeskiej skōńczōły sie pōłfinały, a ślōnske HC Oceláři Třinec wlazło do finału po trzech latach przerwy. Pōłfinał, kery hokeisty ze Trzińca grali z HK Mountfield Hradec Kralove, bōł fest zaciynty…ôd czwortego szpilu. Jak my pisali tydziyń nazŏd, piyrsze dwa szpile we Hradec Kralove wygrało HC Oceláři Třinec. Trzeci szpil wygroł tyż gładko manszaft ze Trzińca 5-1, dziynki mocnymu szlagowi na poczōntku piyrszej tercyji, kiedy miyndzy trzeciōm a szōstōm minutōm strzelili 3 tory. Zanosiōło sie na leki szpacyr dlŏ Trzińca, ale ôd 4 szpilu wszyko sie fest wyrōwnało i kolejne 3 szpile kōńczōły sie dogrywkōma. Czworty i piōnty szpil wygrali hokeisty z Hradec Kralove, ale wczorej we dogrywce lepsi byli na szlynzuchach hokeisty ze Trzińca i to ôni radujōm sie ze awansu do finału.
Wyniki:
3 szpil: HC Oceláři Třinec – HK Mountfield 5-1 (3-0, 2-1, 0-0)
4 szpil: HC Oceláři Třinec – HK Mountfield 1-2 (1-1, 0-0, 0-0, dogr. 0-1)
5 szpil: HK Mountfiled – HC Oceláři Třinec 3-2 (0-1, 2-1, 0-0, dogr. 1-0)
6 szpil: HC Oceláři Třinec – HK Mountfield 2-1 (0-0, 1-0, 0-1, dogr. 1-0)
We finale czekŏ manszaft ze stolicy Moraw, HC Kometa Brno. Wczorej eksperci we ČT sport szpasowali, co przed finałym jedno je zicher: majstrym czeskej ligi we tym roku nie bydzie manszaft z… Czech, bo ô piyrszy plac bandōm sie bić manszafty ze Ślōnska i Moraw.
Trziniec zdowŏ sie mieć małŏ przewaga przed finałym, bo skuli bycia po gōwnej rundzie przed manszaftym z Brna, bydzie groł wiyncej szpilōw u siã.
Finały napoczynajōm sie 14 marca. Kolejne szpile 15, 18 i 19 marca. Wszyske szpile idzie ôglōndać live we ČT sport.
A co we gōrnoślōnskim fusbalu?
We polskej ekstraklasie bōło ôstatniŏ kolejka rundy podstawowej. Manszafty z Gōrnego Ślōnska już warciyj bōły zicher, co po niyj Gōrnik Zŏbrze bydzie grać we skupinie ô majstra, a Piast Gliwice ô utrzimanie.
Gōrnik groł ôstatni szpil we Poznaniu ze Lechym i przegroł go 3-1 (1-0). Tory dlŏ Poznania strzelili Kamil Jozwiak (45 minuta), Łukasz Tralka (80 minuta), Radosław Majewski (93 minuta), a dlŏ Zŏbrzŏ we 74 minucie Damian Kędzior.
Piast Gliwice zremisowoł u siã ze Bruk-Bet Termaica Nieciecza 1-1 (1-0). Tora dlŏ Gliwic strzelōł we 14 minucie Jakub Czerwiński, a wyrōwnoł we 90 minucie Vladislavs Gutkovskis.
Gōrnik skōńczōł runda podstawowŏ na 5 placu, a Piast na 13. Skupina ô majstra i utrzimaniy zaczynŏ szpile we nojbliższy weekend.
We drugej polskej lidze na drugi plac, kery dŏwŏ awans do eksraklasy, wskoczōł GKS Katowice.
Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ – Gōrnik Łynczna 0-0
Wigry Suwałki – GKS Katowice 0-2
GKS Tychy – Chojniczanka Chojnice 2-2
Ruch Chorzōw – Ôlimpia Grudziōndz 0-0
Zagłymbie Sosnowiec – Ôdra Ôpole 1-0
GKS Katowice je 2, Ôdra Ôpole 7, Biylsko-Biołŏ 10, GKS Tychy 11, Ruch Chorzōw 18.
Do kōńca ôstało 9 kolejek.
We czeskej piyrszej lidze ôbudziōł sie Banik Ôstrawa. We środa zremisowali u siã ze liderym z Pilzna 0-0, a we sobota wygrali Zlinie ze Fastawym 2-0. Tory dla fusbalŏrzy z Ôstrawy strzelili Milan Jirásek we 5 miuncie i Denis Granečný we 91 minucie. Banik dalyj je ôstatni we lidze, ale mŏ już yno 2 punkty straty do placu, co je zicher na utrzimanie ich we ekstraklasie.
Tradycyjnie wiosynnie zagroł manszaft ze Karwiny. MFK grało u siã ze 1. FC Slovacko i zajś bōło 0-0.
MFK Karwina je 9, a Banik Ôstrawa 16.
We drugej lidze traci sie nadzieja na awans we Fotbal Třinec, kery na wiosna nie wygroł już 4 szpilu i ślecioł na 4 plac, a traci do drugego manszaftu aże 7 punktōw. Awansu może być poleku zicher za to Slezky Ôpawa.
Wyniki:
Fotbal Třinec – FK Usti nad Labem 1-1
FK Pardubice – Slezsky Ôpawa 0-1
Viktoria Zizkov – MFK Fridek-Mistek 1-2
Slezky Ôpawa je 1, Fotbal Třinec 4, MFK Fridek-Mistek 14.
Foto na wiyrchu: https://www.facebook.com/TrinecHokejoveSrdceSlezska/


text:
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
K płodej zezrawjene lipowe kćenje pyši wobalku knihi, kotraž wuńdźe w nazymje 1945 we Warnoćicach a měješe jednory kaž programatiski titul »Srbská Lužice. Severozápadni hlídka slovanská«.1 Njebě to wosebitu kedźbnosć zbudźacy a tola wurjadny podawk. Na 138 stronach prezentowaše awtor Jiří Kapitán (1901–1980) powědančko před dołhim časom do njeswobody storčeneho a hač do dźensnišeho pod njepřećelskim nadknjejstwom Němcow žiweho serbskeho luda. W čěskej rěči rysowaše kontury Łužicy, wopisowaše zwjazanosć Serbow z krajinu wot wobsydlenja hač do dźensnišeho jako měrliwu koeksistencu, rozprawješe wo narodnym wozrodźenju Serbow a wo zdźěla namócnym potłóčowanju přez Němcow. W nimale bibliskim wobrazu přispomni awtor: Je na času, Serbow z wotročstwa a njeswobody dowjesć do swětłeho přichoda. Z jich wuswobodźenjom z rozpadankow přemóženeho agresora, Němskeje, móže cyłe Słowjanstwo wozrodźenje a zjednoćenje swjećić. Tak daloko, tak derje. Naratiw jako tajki skići mało překwapjaceho. Njedźiwajcy toho w mjezywójnskim času zajim čěskeje towaršnosće na wosudźe Serbow chětro stupaše. Zamołwitej za to běštej Towarstwo přećelow Serbow a politiska relewanca mjeńšinoweho prašenja. Ideja čěskeje bratrowskeje pomocy kaž tež funkcija Serbow jako sewjerozapadna prědnja straža Słowjanow zajim powyšištej. A skónčnje bě tež žadosć za nowym časom, w swobodźe a bjez horja, hladajo na poražku Němskeje a nacionalsocializma, zrozumliwa.


text:
po
czyszecku:
Co tam we krzach szczebioce?
Bezmała
piyrszô ornitologicznô wandrówka po ślónsku.
Ujzdrzeć małégo ptôszka we chrańściach abo we tich pómatlanich gałańziach
na kraju lasa nie je leko, ale ptôszi śpiyw dycko słychać z daleka. Tymu
ptôkôrze znajóm mocka ptôszich głosów na spamiyńć. Każdégo ptôka poradzóm
poznać po głojsie, a ani go niy muszóm dojzdrzeć.
A òsobliwie
teraz, na wiosnã, ptôki już od samégo rana śpiywajóm aże śpiywajóm. Na
polu, w lôsku, na graniczkach, we sicie, na łónkach i przi rzyce –
napotkać idzie jé wszandzie. Na ti ranni wandrówce przi Odrze poznómy
mocka naszich krzidlatich przôcieli i nauczymy se jejich ślónskich miónów.
Isto obôczymy sztyrnôla, pluskwã, ptaszégo króla,
raszkã, kowôlika i moc inszich ptôków. Nauczymy se je
rozeznôwać po śpiywie i po piyrzu. O jejich życiu i obyczajach bańdziymy
rozprawiać blank po ślónsku.
Tôwarzistwo
Piastowaniô Ślónskij Môwy „Danga“ w Czyszkach projsi Wôs piyknie na ranni
szpacyr przi Odrze i na spólné śniôdanié na Ketzlerowym statku w Kotlinach
– we gniôździe naszégo tôwarzistwa.
Kedy?
W sobotã, 4. kwietnia, o godzinie 6.00.
Kandy?
Na parkingu przi kaczmie „Garden Cafe” w Czyszkach (Cisek) wele Kojźlô.
Wandrówka
bańdzie twać dwie abo trzi godziny i kosztuje do kupy ze śniôdaniã 8 zł.
Chto chce prziś, musi se nôprzód zamelduwać u Alojza Ketzlera, tel. 77
4 87 11 14 (zwónić nejlepszi popołedniu!).
Dejcie pozór:
Liczba miejsc je ograniczónô! Na naszã wandrówkã bierymy nejwyżi 15
ludzi. Poranki sóm jeszcze bardzo chłódné.
Oblyczcie se blank ciepło. Chto może, niech se sprawi fernglas (lornetkã)
i ksiónżkã ò ptôkach, a niech je wejźnie ze sobóm.


text: 29. apryla 1945 dóńdźe k nowemu wohrožacemu połoženju na fronće w Hornjej Łužicy. 2. pólska armeja a jednotki 52. sowjetskeje armeje wojowachu přećiwo z juha a wuchoda nadběhowacym diwizijam němskeje wójnskeje skupiny Srjedźa pod komandom generalneho pólneho maršala Ferdinanda Schörnera. Jeho jednotki běchu sej Kinspork a Kamjenc wróćo zdobyli. Zakitowanska linija lěweho křidła 1. ukrainskeje fronty započa so pola Němskich Pazlic a wjedźeše přez Pěskecy, Nowoslicy, Koslow a Šešow na Kaponicu a wottam přez Łomsk pola Njeswačidła do Minakała. Dokelž běchu so pólscy wojacy tankow a pancerowanych bojowych jězdźidłow dla wot 25. apryla na sewjer wróćo sćahnyć dyrbjeli, přikaza maršal Konjew 5. gardowu armeju z dalšimi jednotkami zesylnić. Zdobom poda so sowjetski 4. tankowy korps do Delan a do wokoliny Njeswačidła.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 12.08.2018
We I polskej lidze kolejny remis Gōrnika Zŏbrze i piyrszy przegrany szpil Piasta Gliwice, i to u siã ze Legiōm z Warszawy.
Gōrnik Zŏbrze mioł szpil na Pomorzu ze Arkōm Gdynia. Fusbalŏrze z Zabrza przijechali nazŏd ze 1 punktym, choć dugo wyglōndało na to, że Gōrnik wygroł tyn szpil. Nojpiyrw we doliczōnym czasie piyrszej połowy na 1-0 dlŏ Gōrnika trefiōł Dani Suarez. We 75 minucie czerwōnŏ kartka (dwie zołte) dostoł Adrian Gryszkiewicz i Arka poczuła, co to jyj szansa na punkty. Gōrnik dobrze sie brōniōł, ale we 88 minucie tormana Gōrnika pokōnoł Michał Janota. Szpil skōńczōł sie wynikym 1-1.
We niedziela do Gliwic przijechała Legia Warszawa i moc kibicōw liczyła na kolejne trzi punkty dlŏ Gliwic, bo manszaft ze stolicy Polski ôstatnio nie je we formie. Niestety dlŏ Piasta we niedziela Legia zagrała dobry szpil i walczōła do kōńca, co skōńczyło sie przegranōm Piasta 1-3. We piyrszej połowie bōło 1-0 dlŏ Legii, a Piast straciōł po czerwōnej kartce Marcina Pietrowskiego. Po przerwie wyrōwnoł Michal Papadopulos i kibice napoczli wierzić w dobry kōniec. Legia ale grała do kōńca i strzelōła dwa tory we 86 i 95 minucie. Dlŏ Piasta to piyrszŏ przegranŏ w tym sezōnie i strata fotelu lidera.
Piast Gliwice je 2, a Gōrnik Zŏbrze je 5.
We II lidze polskij yno w manszaft z Tychōw z kōmpletym punktōw:
Rakōw Czynstochowa – Ôdra Ôpole 1-0
GKS Jastrzymbiy – Chojniczanka 0-0
Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ – Garbarnia Krakōw 0-0
GKS Tychy – Nieciecza 1-0
Sandecja – GKS Katowicy 1-0
We tabuli po cztyrych rundach Ôdra Ôpole je 4, GKS Tychy 10, Biylsko-Biołŏ 15, GKS Katowicy 16, GKS Jastrzymbiy 17.
***
W I lidze czeskej w kōncu zapunktowoł Slezsky Ôpawa. Grali u siã ze barzyj znanymy Slovanym Liberec i szpil skōńczōł sie 1-1. Nojpiyrw tora we 62 minucie strzelyli fusbalŏrze ze Liberca, ale Slezsky Ôpawa, kery we I lidze do tego szpilu bōł bez punktōw, to groł fest ambitnie, i tego szpilu nie ôdpuściōł. We 77 z elwra wyrōwnoł Nemaja Kuzmanovic i dało to piyrszy punkt Ôpawie w I lidze.
Durś bez punktu za to je MFK Karwina, kerŏ we sobota zajś gładko przegrała 4-1. Grali we Jabloncu i tora na 4-1 trefiōł dopiyro we ôstatniyj minucie Lukáš Budínský.
Banik Ôstrawa bandzie grać we pōniydziałek wieczōr we Pradze ze Bohemiansym 1905. Szpil idzie ôbejrzeć live ô 18.00 na ČT sport.
Banik Ôstrawa je 6, Slezky Ôpawa 14, a Karwina przedôstatniŏ.
We II lidze czeskej czwŏrty szpil przegroł Fotbal Trziniec. Tera 1-2 ze Pardubicōma i dalyj sōm na ôstatnim placu we tabuli.
Foto na wiyrchu: Adrian Grycuk [CC BY-SA 3.0 pl] / from Wikimedia Commons


text:
Prěnja dźěłarnička „sam rězbarić“ najebać wjedro do wody njepadnyła
Njebjelčicy (JK/SN). Přewšo aktiwne Njebjelčanske wuměłstwowe a kubłanske towarstwo Kamjenjak měješe cyle wosebitu ideju, kak lětnju sezonu zakónčić. Wone bě za minjeny pjatk a sobotu předewšěm dźěći přeprosyło so raz na wuměłskim polu rězbarjenja wuspytać. Najebać jara hubjene nazymske wjedro bě pjatk popołdnju pjatnaće dźěći do skały přichwatało, zo bychu prěnje kroki do wuměłskeho swěta činili. Towarstwo Kamjenjak ze swojim městopředsydu Hubertom Langu bě wšitko trěbne spřihotowało, zo bychu dźěći wot wšeho spočatka namakali swójski puć k rězbarjenju.


text:
Sobotu a njedźelu wotměja so w Slepjanskim Serbskim kulturnym centrumje jutrowne wiki. Lětuše su wosebite a mjeztym dwacete. Janek Wowčer je z hłownej zamołwitej Sylwiju Panošinej porěčał.
Maće lětsa nowosć w poskitku?
S. Panošina: Smy tróšku wobšěrniši program spřihotowali. Započnjemy sobotu z Witaj-pěstowarnju, popołdnju wustupja nimo spěwarkow Rowniske glosy prěni raz na wikach Slěpjanske gólicy. Njedźelny program wuhotuja Dźěćacy a młodźinski ansambl Slepo a chór Židźino, na čož so jara wjeselu. Dale dožiwja hosćo Slepjanski kwasny ćah a program dźěći hudźbneje šule.
Štó su Slěpjanske gólicy?
S. Panošina: To je skupina młodych žonow z regiona, kotrež wěnuja so předewšěm pěstowanju serbskich ludowych spěwow. Slěpjanske gólicy su cyle nowy cyłk, a tohodla jón wosebje poručam.
Što čaka na hosći nimo kultury?
Serbski muzejowy podawk tohole lěta so bliži. Njedźelu wotewru w Budyskim Serbskim muzeju wustajeńcu „Pjeć lětstotkow – Serbja a reformacija“. Cordula Ratajczakowa je so z kuratorku Andreju Pawlikowej rozmołwjała.
Kak sće hobersku temu reformacije koncepcionelnje zwoprawdźili?
A. Pawlikowa: Jako zakład mějachmy wědomostne předdźěło skupiny awtorow pod nawodom superintendenta Jana Malinka. Na titulu je hižo widźeć, zo tworitej wustajeńca a publikacija „Pjeć lětstotkow – Serbja a reformacija“ cyłk. Kak pak temu w přehladce zwoprawdźiš, je druhe prašenje. Knjez Malink měješe ideju, naše rumnosće do temowych wobłukow ewangelskich fararjow, wučerjow a wosadow rozrjadować. Wjeršk je štwórta rumnosć, hdźež předstajimy drohoćinki – pomniki serbskeho pismowstwa. Wšako bě reformacija zdobom započatk serbskeho pismowstwa.
Što bě najwjetše wužadanje?
Na hłownej zhromadźiznje Maćicy Serbskeje minjenu sobotu přednošowaše nawoda wotrjada Serbskeje centralneje bilioteki (SCB) a Serbskeho kulturneho archiwa (SKA) w Serbskim instituće Wito Bejmak wo digitalizaciji Maćičnych knihow. Cordula Ratajczakowa je so z informatikarjom rozmołwjała.
Kak daloko sće z digitalizowanjom archiwalijow w SCB a SKA?
W. Bejmak: Smy krótko do skónčenja wulkeho krajneho projekta digitalizacije. Je to zhromadny projekt ze Sakskej krajnej, statnej a uniwersitnej biblioteku Drježdźany (SLUB), kotryž płaći swobodny stat. W tym wobłuku digitalizowachmy 194 000 stron 1 500 ćišćanych eksemplarow a něhdźe dwěsćě rukopisow z 49 000 stronami. Smy spytali, cyłe historiske serbske pismowstwo wot 16. do 19. lětstotka našeho archiwa přez tónle program digitalizować dać.
Kak budźe wone internetnje přistupne?
Wot spočatka wuchadźenja Serbskich Nowin jako wječornik stara so Jan Šołta wo to, zo maja čitarjo w Kašecach swoju nowinu stajnje dypkownje w kašćiku. Spočatnje je Šołta tež hišće w Žuricach po puću był, hižo něšto lět pak so na Kašecy wobmjezuje. Wo jeho posłužbje je so Jan Kral z nim rozmołwjał.
Kak sće scyła k tomu přišoł, Serbske Nowiny roznošować?
J. Šołta: Mje je tehdy sobudźěłaćer rozšěrjenja nakładnistwa Feliks Haza narěčał, hač njeby to něšto za mnje było. Myslach sej, něšto móžeš tež za serbstwo činić, a přiwzach poskitk. Za to mi hnydom Žuricy sobu dowěrichu.
Kak sće to po puću?
J. Šołta: W lětnim času a při rjanym wjedrje jězdźu z kolesom. Při hubjenym wjedrje sym z awtom do Žuric jězdźił. Žuricy je potom znaty přewzał. W Kašecach nětko pěši roznošuju. To je dobra přičina, so hibać a něšto za strowotu činić. Mój kardiologa wuskutk toho tež zwěsća.
Maće zastupjerja za tón pad, zo njeje Wam móžno nowinu nosyć?
J. Šołta: Hdyž sym chory abo hinak zadźěwany, to moji swójbni nadawk přewozmu. W dowolowym času mje susodka zastupuje.
Kónc tydźenja wotewrje Budyski Serbski dom znowa durje wopytowarjam serbskich jutrownych wikow, a to mjeztym 26. raz. Cordula Ratajczakowa je so ze sobuorganizatorku Weroniku Suchowej ze Spěchowanskeho kruha za serbsku ludowu kulturu rozmołwjała.
Što lětsa na wopytowarjow čaka?
W. Suchowa: Woni móža sej swoje „najrjeńše“ jejko pola 35 debjerjow jutrownych jejkow kupić. Wjeselu so, zo budu mjez debjerjemi lětsa tři žony ze Slepoho. A wězo je zaso móžno, pod fachowym nawodom našeho předsydy Eberharda Zobela jejka wóskować abo bosěrować. Dalše ludowe wuměłče wušiwaja a předstajeja druhe tradicionelne techniki. Poskitk serbskeje keramiki tež zaso změjemy. Wustajamy lětuše najrjeńše jutrowne jejka wubědźowanja w foyeru. Wo stawiznach a kulturje Serbow móža so zajimcy informować na druhim poschodźe w sydarni RCW, hdźež pokazuja filmy.
Što maće wosebite planowane?
Maćica Serbska přeproša přichodnu sobotu na hłownu zhromadźiznu, kotruž přewjedźe w Budyskim Serbskim muzeju. Cordula Ratajczakowa je so z předsydu Jurjom Łušćanskim rozmołwjała.
Nimo tradicionalnych rozprawow wšelakorych sekcijow sće tónraz tři přednoški zaplanowali – je to wobdźělnikam zhromadźizny přicpějomne?
J. Łušćanski: To sej myslu. Přičina je wulki jubilej 500 lět reformacije, a składnostnje toho su a budu tež najwšelakore zarjadowanja w Serbach – wulka wustajeńca, zajimawa kniha, wědomostna konferenca. Smy sej tuž nadawk stajili, w tym zwisku dźensnišu situaciju ewangelskich Serbow Hornjeje a Delnjeje Łužicy wobswětlić. Tak budźe bywši předsyda Serbskeho ewangelskeho towarstwa Měrćin Wirth wo połoženju ewangelskich Hornjoserbow po lěće 1945 přednošować. Druhi referent, předsyda Spěchowanskeho towarstwa za serbsku rěč w cyrkwi dr. Hartmut Leipner, rysuje nam aktualnu situaciju ewangelskich Serbow w Delnjej Łužicy.
W nowej serbskorěčnej inscenaciji Budyskeho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła „Za brězami“ je jako hósć Majka Kowarjec rólu maćerje Ruth Micheloweje přewzała. Alfons Wićaz je so z dźiwadźelnicu rozmołwjał.
Dołho njejsmy Was na jewišću NSLDź wuhladali. Nětko sće so rozsudźiła, so zaso serbskemu publikumej pokazać. Čehodla?
M. Kowarjec: Intendant Lutz Hillmann, kiž w inscenaciji režiju wjedźe, je so mje prašał, hač chcyła zaso raz rólu přewzać. Připrajich tuž, wšako mje serbski publikum dotal jenož hišće w rozhłosu słyši. Tak podam so znowa na dźiwadłowe deski.
Što Was na hrě Olivera Bukowskeho „Za brězami“ wosebje zajimuje?
M. Kowarjec: Je to problem zapad a wuchod. W našim času so ludźo, kotřiž běchu za čas NDR do zapada šli, často zaso nawróćeja. Ale kajke ćeže to nastawaja, hra derje pokazuje. Měnju pak, zo njezaleži jenož na wuchodźe a zapadźe, ale tež na čłowjeskich problemach.
Što sej mysliće, kak budźe serbski publikum na inscenaciju reagować?
Pod hesłom „Z połnej paru do Lubija“ wotměje so 1. do 3. septembra w Lubiju 26. dźeń Saksow. Hač do wčerawšeho móžachu so towarstwa, kotrež chcychu spěchowanje dóstać, přizjewić. Cordula Ratajczakowa je so z rěčnicu projektoweho běrowa Dnja Saksow Evu Mentele wo stawje přizjewjenjow rozmołwjała.
Kelko – tež serbskich – towarstwow je so dotal přizjewiło?
E. Mentele: Po najaktualnišim stawje mamy 305 přizjewjenjow. Wosebje w minjenym času bě jich dźeń a wjace. Bě pytnyć, zo chcychu towarstwa hišće posledni termin wotedaća za spěchowanje 1. měrca wužiwać. Njeje wězo na prěni pohlad spóznać, hač jedna so wo serbske towarstwo. Tři smy hnydom jake tajke identifikować móhli, móže jich wězo wjace być. Mjenować je nochcu, smy tola nětko při tym, próstwy wobdźěłać. Nimo toho móža so zajimcy hišće hač do 31. měrca přizjewić. A hdyž potom zwěsćimy, kelkow cyłkow chce so na najwjetšim swjedźenju sakskich towarstwow lětsa pola nas w Lubiju definitiwnje wobdźělić, započnjemy je na městna rozdźěleć. Najwjetša mila po cyłym měsće budźe ta towarstwow a chłóšćenja.
Kelko dalšich temowych ćežišćow budźe?
Dekanatne dušepastyrstwo za młodźinu we Worklecach přeproša na serbske songwriting-wubědźowanje. Cordula Ratajczakowa je so z referentku za dušepastyrstwo młodźiny w serbskich wosadach biskopstwa Drježdźany-Mišno Luciju Škodźinej rozmołwjała.
Kak je so ideja wubědźowanja zrodźiła?
L. Škodźina: Jara dołho njebu hižo žadyn nowy młodźinski spěwnik wudaty. Stary spěwnik z lěta 2004 hižo njedawa. Nowa młodźina potajkim scyła žadyn dekanatny spěwnik nima. Bě tuž jasne, zo ma so nowy zdźěłać, a chcemy jón hišće lětsa wudać. Někotre nowe pěsnje hižo předleža, ale su to zwjetša přełožki z druhich rěčow. Sym pak pytnyła, zo je naša młodźina hudźbnje jara nadarjena a ma wulki zajim na hudźbje. Čehodla tuž njezapřijeć jich talent do projekta a njepospytać, hač njemóža młodostni sami ze swojimi tekstami a melodijemi k nowemu spěwnikej přinošować?
Z kelko spěwami ličiće?
Domowina je do diskusije wo nowe stejnišćo Wojerowskeje Handrija Zejlerjoweje zakładneje šule zapřijata. Milenka Rječcyna je so w tym zwisku z předsydu třěšneho zwjazka Dawidom Statnikom rozmołwjała.
Kak posudźuje Domowina situaciju přeměstnjenja šulskeho stejnišća?
D. Statnik: Wot lěta 2015 prócuje so Domowina zhromadnje ze staršiskej radu, ze spěchowanskim towarstwom kaž tež z wjednistwom šule a wosebje ze serbskim wučerskim kolegijom zjawnje wo to, stejnišćo šule zachować. We wjacorych rozmołwach, tež z twarskim měšćanostu Thomasom Dellingom, jewještej so dwě poziciji. Na jednej stronje starši tučasne stejnišćo faworizuja. Z jich wida wosebje jeho wjesny charakter, bliskosć k Domowinskemu domej, hort w šuli, dobre přizamknjenje na zjawne wobchadne srědki kaž tež wuspěšny a přiwabny koncept 2plus na šuli za stejnišćo rěča.
Město pak argumentuje, zo sej zachowanje tuchwilneho stejnišća tójšto pjenjez žada.


text:
Irak
Irak (arab. العراق, Al-Irak; الجمهورية العراقية, Al-Dżumhurijjat ul-Irakijja) – państwo arabske na Bliskym Wschodźe, kere ležy nad Zatokům Perskům.
Grańičy (zgodńy s ruchym wskazůwek zygora) s Turcyjům, Iranym, Kuwejtym, Arabjům Saudyjskům, Jordańům i Syrjům.
Irak mo nojwjynkše po Arabii Saudyjskij zuoža ropy. Gospodarka je powažńy zńiščůno skuli wojny we Zatoce Perskij, půźńijšych sankcyji UoNZ, amerykańskij interwyncyji we 2003 roku i ńystabilnośći we uokreśe powojynnym.
Stolicům i nojwjynkšym mjastym Iraku je Bagdad.


text:
Zdźěrjanska wodarnja swoju syć pitneje wody tuchwilu wobšěrnje ponowja. Hač so ponowjenje kaž tež wobstajna suchota na zastaranje z pitnej wodu wuskutkujetej, wo tym je so Heinz Noack z produkciskim nawodu wodarnje Willfriedom Warechom rozmołwjał.
Knježe Warecho, kajki je tuchwilny staw wokoło twarskich dźěłow?
W. Warech: Někotre wotrězki wodowoda kaž tež techniske připrawy ponowić bě trěbne, dokelž běchu wone dodźeržane. Na prěnim wotrězku mjez Zdźěrju a Křiwej Boršću su dźěła mjeztym wotzamknjene. Dobra zhromadnosć sobudźěłaćerjow zaměroweho zwjazka za pitnu wodu, twarskeho zawoda Steinle Bau a planowanskeho běrowa je zaručiła, zo bě zastaranje wobydlerjow z wodu bjez přetorhnjenja zaručene. Woni takrjec wot twarskich dźěłow scyła ničo pytnyli njejsu. Nětko hotujemy so na přichodny, 5,6 kilometrow dołhi wotrězk wodowoda wot Křiweje Boršće hač k připrawje zběrnikow w Słonej Boršći.
Kak je zastaranje z wodu při tuchwilnych temperaturach a při suchoće zaručene?


text:
Dźensa před sto lětami wudyri w Ruskej druha rewolucija lěta 1917 – Oktoberska rewolucija, kotraž je kraj a swět přeměniła. Po starym ruskim julijanskim kalendru bě to 25. oktober. Februarska rewolucija započa so 12. měrca 1917 (po ruskim kalendru 27. februar). W Moskwje a Pětrohrodźe zběžkowachu dźěłaćerjo přećiwo carjej Mikławšej II. a za kónc wójny. Zběžkarjo wuzwolichu sowjety (rady) dźěłaćerjow a wojakow, a te so 15. měrca z Dumu (parlament) dojednachu, zo wutworja prowizoriske knježerstwo, zo zwołaja konstituowacu narodnu zhromadźiznu a zo dyrbi car wotstupić (hlej SN z 10. měrca). Z Februarskej rewoluciju nasta dwójne knjejstwo w Ruskej – sowjetow a narodneje zhromadźizny.
Na kromje Chrósćic dopomina na Fulkec hórce pomnik za 2 000 kónc apryla 1945 w horcych bojach přećiwo fašistiskemu němskemu wójsku padnjenych wojakow 2. pólskeje armeje. Wojowanja wosebje w Dolinje smjerće mjez Pančicami, Swinarnju a Lejnom kaz tež wokoło Chrósćic žadachu sej na pólskej stronje tójšto woporow. W Hórkach nadpadnychu němscy wojacy transport pólskich zranjenych a zabichu 200 z nich.
Před 70 lětami, 6. junija 1947, podpisa 14 Serbow załožensku lisćinu noweje serbskeje ćišćernje po rozbiću fašizma. Přede- wzaće z mjenom Domowina – ćišćernja a nakładnistwo, drustwo zwr, započa 1. julija 1947 w rumnosćach něhdyšeje Donnerhakec ćišćernje Před Šulerskimi wrotami 21 w Budyšinje dźěłać. Hižo něšto dnjow pozdźišo, 6. julija 1947, wuńdźe tam Nowa doba spočatnje jako tydźenik. Serbske ćišćerske wudźěłki běchu přewšo požadane, tuž přewzachu lěto pozdźišo rumnosće bywšeje ćišćernje A. Müller na Hornčerskej 41 a 1951 rumnosće bywšeho „Bautzener Tageblatt“ na Drjewowych wikach 21–23. Lěta 1952 přenjesechu woni Serbja swoje firmowe podźěle Domowinje, Zwjazkej Łužiskich Serbow. Ze załoženjom Ludoweho nakładnistwa Domowina 1. julija 1958 buštej ćišćernja a nakładnistwo dźělenej.
11. měrca před sto lětami, po w Ruskej płaćiwym julijanskim kalendrje bě to 26. februar, wudyri w Pětrohrodźe generalny stawk dźěłaćerjow. Z nim docpěchu rozestajenja mjez ludom a knjejstwom carja Mikławša II. swój prěni wjeršk. Hižo wot spočatka lěta 1917 stawkowachu dźěłaćerjo w Pětrohrodźe, Moskwje, Bakuwje, Nižnym Nowgorodźe a druhdźe přećiwo zahubnym sćěham Prěnjeje swětoweje wójny, kotraž bě katastrofalne połoženje hospodarstwa a ludnosće w kraju zawiniła. Ludnosć tradaše hłód, a ju z tworami wšědneje potrjeby zastarać njebě hižo móžno. Po prěnich wuspěchach w 1. awgusta 1914 započatej wójnje přećiwo Němskej a Rakuskej je w lětomaj 1915 a 1916 wójsko Ruskeje ćežke poražki poćerpjeło.
Za čitarjow Serbskich Nowin je so dźensa před 25 lětami bytostna změna stała. Město toho zo mějachu kaž dotal wšědnu nowinu hromadźe z němskej rano w póstowym kašćiku, dóstawaja ju domjacnosće wot 2. měrca 1992 hižo samsny dźeń, kaž bu ćišćana, na pózdnim popołdnju jako wječornik.
Němska jednota je so tež na roznošowanje nowin wuskutkowała. W NDR wobstarowaše to Němski póst. A někotryžkuli dopomina so zawěsće hišće na jeho sobudźěłaćerki, wožace nowiny a listy z wulkimaj ćežkimaj tošomaj na kolesu. Wot spočatka měrca 1992 płaćeše na wuchodźe kaž hižo do toho na zapadźe, zo su medijowe předewzaća same zamołwite za to, nowiny abonentam posrědkować.
Za Ludowe nakładnistwo Domowina, w kotrymž wuchadźa serbski dźenik wot załoženja LND w lěće 1958, rěkaše to dospołnje nowu roznošowansku syć wutworić. Wšako je spočatnje kóždy dźenik sam spytał rentabelny system roznošowanja natwarić, a posłužbniske předewzaća dachu sej to derje zapłaćić.
W oktobru 1946 skónči so w Nürnbergu z wuwjedźenjom smjertnych wusudow prěni proces přećiwo němskim hłownym wójnskim złóstnikam. Knježerstwa USA, Sowjetskeho zwjazka, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje běchu 8. awgusta 1945 rozsudźili, mjezynarodne sudnistwo z wobskóržbnikami a wosom sudnikami štyrjoch dobyćerskich krajow wutworić. Wone je 218 dnjow přećiwo 22 hłownym wójnskim złóstnikam jednało, štož dokumentowaše w 42 zwjazkach.
Hłowny złóstnik čisło 1. wjednik NSDAP a němskeho stata Adolf Hitler, kaž tež reichski šef SS Heinrich Himmler, propagandowy minister a bohot Berlina dr. Joseph Goebbels njeběchu mjez wobskorženymi, dokelž běchu sej žiwjenje wzali. Krótko do zahajenja procesa w awgusće 1945 je so tež reichski organizatoriski nawoda NSDAP a šef nacistiskeho winowatostneho dźěłarnistwa Robert Ley sam morił. Hłowny reprezentant wójnskeje industrije Gustav Krupp von Bohlen und Halbach njebu ćežkeho schorjenja dla wobskorženy.


text:
Szpacyrowali tukej Kleopatra, Maximus ze “Gladiatora” i Daenerys Targaryen ze “Gry o Tron”. Niydowno szło tyż trefić Nicole Kidman, Jamesa Franco i Roberta Pattinsona. Kaj? We malućkij marokańskij wsi, kero po leku… sie buli. Nikyj niy słyszeliście ô Aït-Ben-Haddou? Niy musicie sie gańbić, my tyż przōdzij ô tym miyjscu niy wiedzieli nic.
Dojazd do Aït-Ben-Haddou to je wyzwanie…
Przijechalimy tamek gynau po Marrakeszu. Coby sie do wsi dostać, trza wlyź do autobusu, kery jedzie do Warzazatu (Ourzazate) i pedzieć szoferowi, coby Wos wyciepoł kapka pryndzyj przi… prōznej drōdze. Taryfiorze wiedzōm już, że turyści tak robiōm, tōż keryś z nich winiyn tamek już na Wos czekać. Jak żodnego ni ma, to doczkejcie chwila, zarozki jakeś żōłte auto podjedzie. Bez bojōnczki, tako fōnguje cołkie Maroko.
Z taryfiorzym przejechalimy yno pora minut i zaś kozalimy sie wyciepać, tera przi znaku “Kasbah Fenneca”. To bōł nasz noclyg, kery znojdlimy dziyń pryndzyj na Bookingu. Po wyleziyniu z auta zaczlimy sie lachać. Bylimy richtich na prōznicy, czulimy sie jak we filmie – dugo drōga, żodnego naôkoło i yno tyn pierōński znak wbity do piosku. No niyźle.
…ale nynanie we Aït-Ben-Haddou to już yno przijymność
Pocykalimy zdjynć, bo mōmynt bōł naprowda wyjōntkowy. Kole nos porka na mopliku, tyż sie rzajōm. Ale ôni bodej z knipsujōncych nos, niy ze naszej sytuacyji. Zebralimy rukzaki i cisnymy tam, kaj miała naszo sztela stoć. I bōła tamek, yno niy za 900m, jak napisali na szildzie. Po 900 metrach to my ta naszo chałpka dziepiyro z daleka uwidzieli.
Ale werciło sie. Za grosze (35 PLN/os/nocka) dostalimy bodej nojgryfniyjszy hotel, jaki my bez cołkie nasze rajzowanie mieli. We strzodku prōznicy, ale ze basynym, piyknōm izbōm, dobrym śniodaniym i magicznym landszaftym. Chcielimy Wōm fest rekōmandować Kasbah Fenneca, ale gynau my kukli i… ni ma tego już na Bookingu, ani nikaj indzij i bezmaś biznes zawarty. 🙁
Aït-Ben-Haddou – malućko dziedzinka filmowo
Aït-Ben-Haddou (abo Ajt Bin Haddu) to je ufortyfikowano osada – godo sie na to ksar abo kazba. Ôd 1987 je wpisano na lista światowej erbowizny UNESCO. Kedyś ta dziedzinka bōła fest wożno, bo skuli tego, że je miyndzy Marrakeszym i Warzazatym, przełaziły bez nia wszyjskie karawany. Niyskorzij, skuli nowych drōg pobudowanych naôkoło, Aït-Ben-Haddou ludzie zaczli ôlywać. Terozki ani za fest sie tam żodyn niy ciśnie, coby pomiyszkiwać (we ksarze miyszkajōm po prowdzie yno sztyry familije). Ale potyncjał we tym miyjscu znojdli za to inksi – ludzie ze industryje filmowej.
Bajszpile filmōw, kere sie tamek kamerowało? “Gra ô Trōn”, “Gladiator” i “Kleopatra” spōmniane na poczōntku tekstu to yno te nojbardzij hyrskie. Ale były samek tyż ferajny ze “Asterixa i Obelixa“, “Mumie“, “Klejnotu Nilu“, “Aleksandra” i “Lawrence ze Arabie“. Wioska czynsto robi we filmach za Jerozolima i inksze miasta izraelskie, palestyńskie i syryjskie, bo idzie zrobić, coby wyglōndała jednako jak ône, a je fest bezpieczniyjszo. Czamu jezcze tela sie tam krynci? Bo w Maroku je sztyjc gorko, tōnio, statystōw znojduje sie roz dwa, niy buli sie żodnych szpecjalnych sztojerōw, a do landu idzie bai bez wiynkszych problymōw prziwiyź roztōmaite pistōule i inksze szlojdry, coby je pokozać na ekrōnie.
Wioska z dobrego byncu poskłodano
Wszyjskie te chałpki, kere widzicie na bildach, sōm postawiōne z byncu. Super, pra? No niy tak do kōńca, bo miszōng jyłu, wody i jajec (ja!) sie sztyjc trzimie, ale żodyn tak po prowdzie niy wiy jak dugo jeszcze. Co chwila samek sie cosik pobuli, a tamek cosik uleci. Takich zawalōnych chałpek już tam pora porachujecie. Bezmaś tak po prowdzie to jedyn srogszy dyszcz umioł by to wszyjsko sharatać. Nōm ôstowo yno trzimać kciuki za Aït-Ben-Haddou, coby stoło jak nojdużyj, a Wy kōniecznie jedźcie se tam połazić, zatym sztyjc je po czym.
Ach ja, wożne: keryś Marokaner na isto bydzie chcioł ôd Wos pijōndze za to, że wleziecie do wioski. Smolcie go, bo za sōm ajntryt niy buli sie tamek nic. A nojlepij, to idźcie se ôd zadku (przodek je wielce tam, kaj most), to bydziecie mieli świynty pokōj.
Rzymiosło i rzyka
Wele rzyki i rzymiosła krynci sie tamek wszyjsko. No chyba, że gynau krynci sie jaki film, to wtynczos wszyjsko sie krynci wele kryncynio filmu. Ale na beztydziyń wyrobianie handwerkowych dingsōw i przedowanie ich turystōm to je głōwne zajyncie. Jak to je we cołkim Maroku – idzie trefić cosik richtich dobrego za niywielki pijōndz, a idzie dostać tyż szajs za pora razy wiyncyj, jak to je werte. Jak chcecie pokupować, a niy wiycie wiela co mo kosztować, to zaôbycz (ale niy zawdy!) pōłek tego, co z poczōntku powiy Wōm przedowocz, to tako normalno cyna. I spamiyntejcie – to je Maroko, tukej keta sie kupuje pōł godziny. Torżyć sie trza, ale dać se wciskać bele co niy śmicie.
Rzyka, a po prowdzie szprica, kero płynie przi Aït-Ben-Haddou we wrześniu, to je dlo lokalnych ludkōw atrakcyjo. Bajtle sie taplajōm, a baby przi nij ajnfach przesiadujōm. Przynś bez nia normalnie ni ma problymu – trza yno kapka poskokać po kamiyniach abo po bojtlach z pioskiym. Jak sie woda dźwignie abo kamiynie sie stracōm, to trza iś bez most. A stracić sie mogōm, bo marokańskie bajtle sōm ôd małego nauczōne, że turysta to je szparbiksa i że za przeleziynie bez rzyka tyż idzie ôd niego ojro powychciywać. Cliwe, ale tako już je i trza to tyż w jakiś tam sposōb kapować.
Ôstatni uwziynci – ludkowie Aït-Ben-Haddou
Hassan – pro-marketingowiec
Jako już czytaliście – w dziedzince niy pomiyszkuje już za wiela ludzi. Wiynkszo tajla sie powykludzała do kapka nowocześniyjszych, bezpieczniyjszych stawiyń wele wsi. Ale sōm tacy, co ôstali. Taki Hassan dlo przikłodu. Fajny chop, kery pokozoł nōm byncowe chałpki ôd strzodka, pogodoł ô swojij szuli, w kerej uczy baby jak sie ônaczy tepichy. Toć, chcioł nōm przi tymu pora wcisnyć, ale krōm naszego “niy”, sztyjc dobrorzeczył. To je tam w ogōle pierōnym śmiyszne, bo żodne przeciepki niy fōngujōm:
– Ni mōmy placu w rukzakach. – Żodyn problym, idzie go gibko tak poskłodać, że bydzie malućki.
– Sztyjc za epny. – Żodyn problym, wysyłōmy na cołki świot.
– Ale ni mōmy pijyndzy i tak, wszyndzi kartōm płacymy. – Żodyn problym, o, tukej mōm tyrminal.
– My naprowda niy potrzebujymy. – Żodyn problym, weźcie na gyszynk…
I tak bez godzina. Ale Hassan bōł przi tymu naprowda w porzōndku i pora kotlokōw za ôprowadzynie po chałpie i historyje ô tepichach dalimy mu niyskorzyj sami chutnie, tōż i “stroćcie sie” my niy usłyszeli. Spamiyntejcie se to wszyjsko, bo Hassana treficie na isto.
Mustafa – restaurator
Aït-Ben-Haddou to je ksar, a niy turystyczne cyntrum, tōż jak przidzie Wōm głōd, to abo musicie z niego wylyź i posznupać naôkoło za geszeftym ze jodłym (za rzykōm je pora szteli), abo maszkecić narychtowane przōdzij sznitki. Ale inakszyj je, jak Wōm przidzie szkrabka na tyj. Wtynczos kuknijcie za nojsrogszym tarasym we wsi, tamek treficie Mustafy, ôstatnigo berberyjskigo restauratora we Aït.
Tyjniok, kuchynka kajś na zadku i pora szklōnek – tela trza, coby mieć nojlepszo knajpa we wsi. Tyj bōł szumny, a landszaft z wiyrchu… sami wejrzijcie. Chwila pokoju i tyn widzik sōm richtich miliōny werte:
Aït-Ben-Haddou – na co trza wejrzeć
To ni ma miasto, do kerego pisze sie przewodniki. Samo dziedzinka to je jedna epno atrakcyjo, ale ôkrōm łażynio po ciasnych uliczkach werci sie znać tyż pora punktōw ôriyntacyjnych. A kōnkretnie dwa: spōmniany już most, kery ôdtajlowuje kazba ôd “nowego miasta” i szpic, z kerego piyknie widać ôkolica, a na kerym ôstoł sie już yno kōnsek starego zōmku (wyglōndo choby taki wiynkszy hazielek na dworze).
Aït-Ben-Haddou to je gryfne miyjsce postrzodku prōznicy, kere nawiedzić winiyn kożdy, fto lubi podziwać sie na cosik nowego i inkszego. Dobrze sie nasztelować, niy dać sie ôcygōnić, znojś taras z tyjym i siōngnōńć, zatym dziedzinka sie ôbuli, ale przede wszyjskim – mieć szpas. Tego Wōm winszujymy bez byzuch w tej szumnej marokańskij szteli. 🙂


text:
Dešćowy čas
Dešćowy čas je w tropiskich a subtropiskich kónčinach swěta tón čas, hdyž so wjetšina lětnych spadkow dźe. Mjez sewjernym a južnym wobrotnikom so přibližnje potom dešćuje, hdyž steji słónco tam w ceniće, potajkim w sewjernych tropach mjez aprylom a oktobrom a w južnych tropach mjez oktobrom a aprylom. W někotrych krajach blisko ekwatora maja tuž dwaj dešćowaj časaj w jednym lěće.
Počasy so potajkim w tropach na temperaturach njeorientuja. Město zymy a lěća maja tam dešćowy a suchi čas.


text:
Serbin
Serbin je wjes w Lee County, Texas. Wona ma 90 wobydlerjow (2000). W lětach wokoło 1850 wot serbskich wupućowanych załožene městno leži něhdźe 80 kilometrow wuchodnje Austina. Něhdźe 550 serbskich Lutheranow ze sakskeje a pruskeje Łužicy so tule pod wjednistwom fararja Jana Kiliana srjedź 19. lětstotka zasydli. Woni běchu prěnje sobustawy ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w Texasu.
Poslednju serbsku konfirmaciju swjećeše farar Herman Kilian w lěće 1905. Hač do jeho smjerće w lěće 1920 wotměwachu so hišće měsačnje serbske kemše za přewažnje staršich wěriwych. Hačrunjež so w Serbinje dźensa hižo serbsce njerěči, zdźerža sej wobydlerjo dopomnjeće na jich prjedownikow a haja kontakty do stareje domizny. W něhdyšim šulskim twarjenju Serbina je Texas Wendish Heritage Museum zaměstnjeny.
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Serbin, Texas from TexasEscapes.com
- Serbin, Texas from the Handbook of Texas Online
- Wends from the Handbook of Texas Online
- St. Paul Lutheran Church, Serbin, TX
- Texas Wendish Heritage Society


text:
Rozdźělne měnjenja k planowanemu přetwarej bywšeje šule
Chrósćicy (JK/SN). Ke kontrowersnej diskusiji dóńdźe na wčerawšim posedźenju Chróšćanskeje gmejnskeje rady, jako předstaji wjesnjanosta Marko Kliman (CDU) naćisk za wobzamknjenje, přepodać planowanske a přewodne dźěła we wobłuku naprawow za přetwar bywšeje srjedźneje šule we wsy na gmejnski a kulturny centrum. Za to předwidźaneho architekta někotři radźićeljo wotpokazachu. Přičina su zdźěla wšelke misnjenja architekta při zwoprawdźenju twarskich dźěłow na nowej Chróšćanskej pěstowarni. Te pak móžachu z podpěru architekta krok po kroku wotstronjeć, tak zo pěstowarnja nětko bjezporočnje funguje. Dokelž skeptiscy radźićeljo tajke situacije wospjet nazhonić nochcedźa, woni namjetowachu nadawk druhemu běrowej abo architektej přepodać, hač bu namjetowane, abo nadawk hinak wupisać dać. To pak wjesnjanosta wotpokaza. Skedźbni na to, zo maja so trěbne podłožki a z nimi tež nadawk za twarski přihot a dohlad hač do 9. februara wotedać.


text:
Serbske napise su zmuśece. To jo znate. Pó sobuzjadnośenju Nimskeje ze zasejźělonyma Łužycoma su njelicobne raze njewinowate kubłane pódwjacorniki tudy bywajuce se zlěknuli, měnjece, až su zamólnje pólsku statnu granicu pśejěli. Kake dłujkodobne škódy z togo změju, nicht njewě.
Awtor je němski žurnalist a rozhłosownik Claus Fischer. W principje njeje to zlě, sej dać wopisować aspekty swojich kulturnych stawiznow z wočomaj cuzeho, takrjec wotwonka.
Jako prěnje staji so wězo prašenje, z kotrych žórłow awtor čerpa. Dalokož spóznajomne, stej to dwě: interview z Janom Rawpom (Rz 1/2019 str. 42) a jeho »Serbska hudźba«. Wo tutym dźěle praji mi Jan Rawp něhdy, jako so jeho wospjet prašach za žórłami wšelakich tam wopisanych podawkow abo twjerdźenjow: »Ja sym tola jenož zarys napisał.«
Swoje serbsko-stawizniske hudźbne pojednanje wotewri awtor z powšitkownym zawodom, wulećawši sej hač do srjedźowěkowskeje hudźbneje kultury słowjanskich wjerchow. Dale namakaja so nimo dwělomneho twjerdźenja k hudźbje Jana Krygarja, zo namakamy pola njeho dopokazujomne »słowjanske« wobroty, dospołnje wopačne podawanje mnóstwa serbskich ludowych spěwow Smolerjoweje zběrki: »Něhdźe 2.000 spěwow wobsahowaše prěnje wudaće, wokoło 400 móžachu hač do dźensnišeho dodać«, a dotal hišće njetrjebane twjerdźenje, zo su tute »zakład za wuwiće serbskeho koncertneho žiwjenja«. Woprawdźe wobsahuje Smolerjowa zběrka 331 hornjoserbskich spěwow z 171 melodijemi a 200 delnjoserbskich z jenož 80 melodijemi. Wuchadźejo z twjerdźenja prěnjeho přinoška pisa awtor w přichodnym (Rz 2/2019 str. 42) nastupajo K. A. Kocora, zo »bě sej wědomy, zo móže(še) so artificielne serbske komponowanje jenož na zakładźe ludowe spěwa stać ... (a) tak pisaše na spočatku předewšěm chórowe sadźby na zakładźe ... (Smolerjowych) ›Pěsničkow‹ ...« To docyła njewotpowěduje repertoirej serbskich spěwanskich swjedźenjow. Wobdźěłane ludowe melodije (ludowe teksty so zwjetša njewužiwachu) namakamy na prěnimaj swjedźenjomaj tři! Dalše tři (resp. štyri, přiličimy-li prěnju wariantu twórby) wužiwa Kocor za »Serbski kwas«. »Ludowosć« jeho melodijow njezłožuje so na tradiciji serbskich ludowych spěwow, ale na diatoniskim wašnju tworjenja melodijow, kotrež měješe Kocorowy wučer Hering za jeničke prawe, a kotrež je bliske kěrlušam a tež ludowym spěwam. Ničo njewě awtor wo wuznamje serbskich spěwanskich swjedźenjow za formowanje a skrućenje narodneho sebjewědomja, ani nastupajo jich doprědkarskej róli jako dołho jeničke tajke zarjadowanja w Budyšinje, hewak w Sakskej a Hornjej Łužicy hižo dołho pěstowaneho žanra budźaceho so byrgarskeho sebjewědomja. Tež dalše wuprajenja su skerje pawšalne a nješpiheluja ani woprawdźite wuwiće, ani Kocorowy narok jako komponist.
W lěśe 2016 pak jo LND wudało jogo zgromaźone twórby pód titlom »Bóśon z Mósta« widobnje k sedymźasetemu narodnemu dnju basnikarja. To jo wobźiwowanja gódny statk. Njamamy jano móžnosć sebje źěło basnikarja w jadnej publikaciji pśecytaś, ale jo wiźeś procowanje, pěśźasetlětnemu twórjenju zwězujucy element daś a »bóśonowy« póglěd wót zwjercha. Gaž smy mógli pla drugich awtorow póstupujucemu wuwiśu slědowaś, mamy how naraz wšykne lyriske etapy w jadnych knigłach (bźez lěta nastaśa).
Aby wěc měła wuspěch, musyš teke na wenkowne wuměnjenja glědaś. Za wustup Nimsko-Serbskego ludowego źiwadła w Dešnje 5. rožownika njejsu take optimalne byli, dokulaž jo było wjele paralelnych zarědowanjow, pśed gósćeńcom »Serbski dwór« njejo žeden plakat pokazał na wustup źiwadła a mimo togo jo se kjarcmaŕ ze zachopjeńkom pśedstajenja mólił. Weto jo mógało něźi šesćźaset pśiglědarjow dypkownje do zala. Jano 15% z nich jo trjebało simultane pśełožowanje, dokulaž wětšyna luźi su byli Słowaki z Bratisławy. Źiwadłowe graśe »Łapanje šefa« Thomasa Steinkego ma tśi akty bźez pśestawki. To jo mě było wjelgin lubo, dokulaž wobsejźaŕ gósćeńca jo swójim swójźbnym piwko pśinjasł, ale jogo kjarcmaŕ njejo pšašał za łacnymi gjargawami dalšnych pśiglědarjow. Serbske wuměłce a jich publikum su pak we Łužycy južo spokojom, gaž něchten jim zal wótwórijo.
Jadnanje graśa »Łapanje šefa« wzejo pśiglědarje sobu do hobbyjoweje piwnice Kowalkojc Uschi a Harryja (Anna-Maria Brankačkec a István Kobjela). Strowoty dla njamóžo wóna wěcej ako chórobna sotša źěłaś. Jogo su pušćili ze šesć tysac dalšnymi ze zawoda a pśekubłuju jogo něnto na konditarja. To njama perspektiwu a se jomu njoco, ale jo spěchowane wukubłanje. K tomu pśiźo, až jima grozy tšach, swójo bydlenje zgubiś, dokulaž njamóžotej dalej najm za pśebytk zapłaśiś. Togodla stej na mysl pśišłej, žeńsku Harryjowego něgajšnego šefa Ludwiga Stromppa (Jan Mikan) wuwjasć a za jeje pušćenje milion eurow se pominaś. Ale z njedoglědanim łapjo Harry město teje žeńskeje Stromppa samego. Mimo togo jo Harry pśi tom njestatku Opel Uschinego bratša Lea Zippela (Tomaš Cyž) wobškóźił. Njegluka bywa hyšći wětša, dokulaž žeńska Stromppa groni Zippeloju telefoniski, až njebuźo milion za swójogo manźelskego płaśiś, ale by tśi miliony dała, joli by trijo jogo zamordowało, dokulaž ako wudowa by derbnuła sto milionow eurow. Teke zastupny šef Stromppowego koncerna njama zajm Stromppa wulichowaś, dokulaž jo něnto sam ze šefom.
Zo je Martin Luther ze swojim přełožkom biblije wuznamnje přinošował k nastaću dźensnišeje spisowneje němčiny, słuša k powšitkownej wědźe. Ale tež w mnohich druhich rěčach je přełožowanje Swjateho pisma měło wažnu kulturnu funkciju.
To zwuraznja so tež w pólskej knize pod titulom »Nowy testament w stawiznach a kulturje Europy – 450. róčnica přełožka Noweho testamenta přez Mikławša Jakubicu do delnjołužiskeje rěče«.1 Kniha je rozprawa wo wědomostnej konferency uniwersity w Zielonej Górje, kotraž wotmě so 25. a 26. septembra 1998, potajkim před wjace hač 20 lětami w Ochli na kromje uniwersitneho města. Na njej wobdźělichu so, kaž so w předsłowje pisa, »stawiznarjo, rěčespytnicy a biblisća z Kanady, Pólskeje a Němskeje, mjez nimi tež jedyn Łužičan«. Tutón Łužičan běch ja – dr. Měrćin Völkel bě mje pósłał – a dźeržach jenički serbski referat konferency pod titulom »Rozprawa z dźěłarnje přełožowarja biblije«.
Rozprawjach tam wo přełožowanju Swjateho pisma, kiž smy někak w času mjez 1957 a 1976 jako studenća teologije a młodźi duchowni zdźěla w kolektiwje zdokonjeli a wo našich impulsach. Mjenuju teologiski, narodny, wědomostny a »rewolucionarny« impuls. A pod nadpismom »Što so dale sta« praji so, zo so w lěće 1966 wušły Nowy zakoń přez katolske wosady rozšěrjowaše, w swójbach čitaše a »tak so naš misionariski a narodny impuls dopjelni: Ludźo čitachu Bože słowo a woni čitachu to w modernej serbskej rěči.«
W slědowacych lětdźesatkach so mjenowana teorija dale wuwiwaše. W nowšim času pak estiski wědomostnik Martin Ehala zwěsći, zo mjeztym wužiwany naprašnik »subjektiwneje witality« njeje w mnohich padach kmany dosć, realnu aktualnu žiwjenjakmanosć etnikuma postajić. Wón namjetuje, dwaj prototypaj etniskosće rozeznawać: »horcu« (emocionalnu, afektowu) a »zymnu« (racionalnu) formu. Po Ehalowym měnjenju je runje prěni mjenowany typ w zwisku z přetraćom abo rewitalizaciju etniskich cyłkow nimoměry skutkowny abo samo rozsudźacy.
»Jedne z najwoblubowanišich zawjeselenjow Serbow je rejowanje ... woni su tutomu tak jara poddani, zo wuwjedu je při kóždeježkuli přiležnosći.« Tak pisa lěta 1782 serbski wučenc Jan Hórčanski. Mało tehdy runja wjetšinje pozdźišo woblubowanych serbskich ludowych rejow je so w našim ludźe wobchowało. Tohodla stajich sej nadawk, tute, dalokož móžno, tak dokumentować a spřistupnić, zo hodźa so zaso wožiwić a znowa do našeje kultury zakótwić. Mjeztym nasta film, kotryž ma tutomu zaměrej słužić.
Prěni nastork k projektej saha do lěta 1989, jako so mje Jan Domaška před poslednim Festiwalom serbskeje kultury wopraša, hač njemóhł za Komorowsku rejowansku skupinu, kotraž tehdy zhromadnje ze Sprjewjanami program přihotowaše, ludowu hudźbu wobdźěłać. K tomu da mi kasety z originalnymi nahrawanjemi serbskich spěwow a rejow. Ani wosnje njeběch so tehdy nadźał, zo tajke něšto eksistuje. Z toho časa počach so intensiwnišo ze serbskej ludowej hudźbu zaběrać. Pozdźišo, jako dźěłachmoj hromadźe z Janom w dramaturgiji Serbskeho ludoweho ansambla, so časćišo wo problemach pěstowanja serbskich ludowych rejow rozmołwjachmoj. Wón pokaza wosebje na brachi, kotrež so w SLA a rejowanskich skupinach nastupajo awtentiskosć rejow jewjachu. Mje zaso zajimowaštej bóle awtentiska rejowanska hudźba a sound.
Nalětni koncert Serbskeho ludoweho ansambla ze sinfoniskej hudźbu na žurli swójskeho domu w Budyšinje njedźelu, 10. měrca, zbudźi překwapjacy zajim. Často citowany předsudk, zo Serbja skerje wokalnu a ludowu hudźbu preferuja, so zaso jónu absolutnje njewopodstatni. Žurla bě ze staršimi a młódšimi připosłucharjemi, Serbami kaž Němcami a dalšimi hosćimi, derje wobsadźena.
W Berlinje bydlaca koncertna pianistka Heidemarie Wiesnerec so při swojich mjezynarodnych wustupach doraznje k serbskim korjenjam wuznawa a hudźbu Serbow nic jenož we Łužicy, ale tež zwonka njeje wobstajnje předstaja. Wona sama bě zawěsće magnet koncerta pod titulom »Stysk a wysk«. Hačrunjež njebě hižo na dwaceći lět z orchestrom SLA wustupiła, je tu dosć znata přez swój kóždolětny rjad nowolětnych koncertow, hdźež sama a z dalšimi wukonliwymi interpretami hudźbu serbskich komponistow zašłosće a přitomnosće prezentuje a tak mnohich hudźbnikow, tež z wukraja, z hudźbu Serbow zeznajomja. W jeje koncertnym rjedźe předstaja so na jednym boku šěroka paleta nowych twórbow, kotrež Załožba za serbski lud spěchuje, a na druhim boku prezentuja so tež pozabyte twórby. Zdobom interpretuje so tež serbska hudźbna klasika wot mnohich hudźbnikow, kotřiž steja samo na swětowym niwowje.
Hladajo na koncertowe programy dźensa zrědka wćipnosć začuwamy. Duchowna hudźba 13. apryla w Budyskej tachantskej cyrkwi we wobłuku pastoralno-wuměłskeho projekta »Swětło pozbudźa« wosadow swjateho Pětra słuša do kategorije wurjadneho. Jana Pawoła Nagelowa zrědka zanjesena Sinfonia V »Tři modlitwy«, skomponowana srjedź 1990tych lět, stwori cuze, hewak njesłyšane zynki a zwuki. Zo by tutón efekt docpěł, wužiwaše Nagel rezonancu drjewa. Njewuwi jeničce drjewjaki (z kamuškami pjelnjene drjewa) abo banjaki (ze zornom pjelnjene banje), přefungowa tež drjewjanu dóńcu, zo móžeše so na njej bić. Wuslědk je starodawny a přirodny zwuk.
Duchownu hudźbu zahaji hymna na serbsku domiznu »Ow serbska zemja« Bjarnata Krawca. Z wołtarnišća spěwaše chór Serbskeho gymnazija pod nawodom Friedemanna Böhme. Stajnje zaso překwapja chór publikum ze zapalom a wjesołym wašnjom. Intonacija bě wurjadna, Böhme wudźěła kóždy zynk akribisce a spěwarki a spěwarjo to wuběrnje přesadźichu. Po přewšo poradźenym zazběhu poda so chór na emporu, we wołtarnišću zwostachu instrumenty.
Nětko zaklinčachu prěnjej dźělej Nageloweje Sinfonije V. »Modlitwa I, Božo, pomhaj nam« je antifona za pišćele a bijadła. Započinajo z dyrom gonga we wołtarnišću přeńdźe k solistam při bubonach na emporje. Slědowachu zwony we wołtarnišću a pišćele. Najebać zdalenosćow we wulkej cyrkwi wšitcy wuběrnje zhromadnje hudźachu. Tak nastachu, natwarjejo na pochodowe rytmy, fascinowace zwukowe płoniny. W zwonach namakachu wot Böhme spěwajo zahrate pišćelowe melodije swój wothłós. Je zajimawe, kak derje »nowy« instrumentarij mjez sobu harmonowaše a kak mnohostronsce so dóńca wužiwaše. Wotwisnje wot toho, z čim a kak na nju biješ, klinči dóńca raz błuka, raz swětła, přeco z drjewjanym, ćopłym zwukom. Bubnowar Nils Kochskämper (stipendiat bubonow Giuseppe-Sinopoli-akademije Statneje kapały Drježdźany) a Cornelius Altmann (prěni bubnowar a zastupowacy solo-bubnowar Lipšćanskeho sinfoniskeho orchestra) hraještaj jara žiwje a z lubosću k detailej.
Kocorowe kompozicije charakterizuja hač do dźensnišeho serbsku hudźbnu kulturu. Jeho zwjazanje zrozumliweje harmoniki a na ludowy spěw nawjazowaceje melodije, kotrež ma so po duktusu serbskeje rěče, je přikładne. Ćežišćo jeho kompozitoriskeho tworjenja bě falowaceho profesionelneho orchestra dla komorna a wokalna hudźba. Wulka chórowa sinfonika a jeho opera hač do dźensnišeho jenož jako klawěrnej wersiji předležitej. Tež za oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt« bě Kocor jenož mało dźělow za předstajenje 1862 w Drježdźanskej Cyrkwi našeje knjenje instrumentował. Tehdy zaklinčachu wone we wobłuku jeho beneficneho koncerta pod patronatstwom kralowny Amalije Awgusty. Wuchadźejo z krasneje altoweje arije »Kak je to město puste«, tekst, kiž ma přez Mauersbergerowe zhudźbnjenje w Drježdźanach, wosebje při Křižnej cyrkwi, wosebity zynk, bě Kocor wulki duchowny oratorij koncipował. Teksty ze wšelakich starozakonskich knihow a psalmow je sam zestajił. Kocorowa hudźba interpretuje teksty oratorija jara wobraznje. Skóržba bibliskich awtorow nad potłóčowanjom luda Israel so w tekstowej zestawje do poćaha k »bjezbóžnosći« luda, jeho wotwobroćenju wot Boha staja. Wjesołe, nadźijepołne wokomiki nabywa oratorij stajnje potom, hdyž dopomina so lud na lubosć Božu, hdyž sej Bože přiwobroćenje wuwědomi. Lochce móžemy w Kocorowym zhladowanju na Israel paralele k jeho serbskemu ludej namakać. Tež w »Israelowej zrudobje a tróšće« Kocor serbsku rěčnu melodiju přewozmje, tak zo da so oratorij derje spěwać a je derje zrozumliwy. Při tym pušći wón jednory ludospěwny zynk, dowoli wulke dramatiske wubuchi, pokazuje zmužitosć w harmonice a rytmice, staja na hudźbnikow a spěwarjow wulke naroki.
Hdyž smy lětsa znowa předstajenje Kocoroweho oratorija »Israelowa zrudoba a tróšt« dožiwili, so někotryžkuli připosłuchar abo interpret tež praša: Što je komponista pohnuło, w lěće 1861 duchowny oratorij stworić? Biografojo Korle Awgusta Kocora njeskića na to mje spokojaceje wotmołwy. Zwostawa jenož z kontekstow přičiny a nastorki wotwodźeć, tukać a dale pytać. Znate je, zo je chór Lumir dźěle z oratorija prěni króć předstajił 22. apryla 1862, na beneficnym koncerće pestalozzijoweho zjednoćenstwa w Drježdźanskej Cyrkwi našeje knjenje a zo chcyše Kocor specielnje na hłós altistki, něhdyšeje dwórskeje spěwarki Marje Schusteroweje, solowu partiju stworić.
Z jednym ze spěchowarjow koncertneho rjadu, z loni w Budyšinje zemrětym serbskim komponistom Detlefom Kobjelu, so dźěl ze serbskimi kompozicijemi wotewri. Kobjela zawostaji mnohostronske dźěło, mjez druhim twóbu »Nenia«, kotruž wěnowaše dwustotym posmjertninam Mozarta a kotraž předstaji so tu we wobdźěłanju za braču a klawěr. Swjatočne, pomałe smjertne hrona w brači – jara rjenje hrate wot Waltraut Elvers – so w swojej tragice dale bóle stopnjowachu, doniž klawěr z choralom njezasadźi, kotryž brača cunjo komentowaše. Měrne wuklinčenje wobeju wubudźi zaćišć tróšta a měra.
Prěni wobraz pokazuje młodu Hanku, kotraž z ćahom přijědźe, dokelž bě ze swojim awtom do štoma zajěła. Publikum zeznaje zamylenu wowku, jeje hladarja a někotrych susod(k)ow w holanskej wsy na kromje wuhloweje jamy. Srjedźišćo předstajenja je skromny stary dom Symakec swójby ze stwu a kuchnju, hdźež hižo přez třěchu kapa; wjerćite jewišćo dowola najwšelakoriše městna za napjatu hru w chěži a před njej. Z pomocu starych listow wunurjeja so poněčim podawki ze zašłosće, podawki, kotrež spožčeja dźensnišemu, modernemu žiwjenju tragiske rysy, korjenje. (Tež tole je překwapjenje w našim mjeńšinowym dźiwadle, kiž je přewažnje wot komedijow žiwe.) Mjez Hanku a sprawnym hladarjom Janom nastawa z časom dowěrliwy poměr, haj poćah. Na kóncu pak přińdźe na swětło (a tute »swětło« na jewišću je krejčerwjene), zo běchu prjedownicy młodeju hłowneju figurow přez wšelake biografiske zapletki poćeženi. Runje swójbne konflikty staršich přiwuznych su zdźěla njewuprajne, a to hač k wumocowanju na kuchinskim blidźe (w serbskej hrě!). Přihladowar rozumi přičiny starych zwadow krok po kroku, při čimž wotměnjeja so přitomnostne sceny wokoło wowki prawidłownje kontrapunktisce z wróćozhladowanjom na młodosć staruški a jeje zemrěteje dźowki Jěwy. Prjedy hač Hanka zaso do Berlina ćeknje – a to bjez sympatiskeho hladarja –, zapali wona hišće drjewjany skelet swójbneho dwora, zo njeby so z woporom bagrow stał. Wowka Marja bě so, hižo w chorobnym stole a do rozžohnowanja wot doma, k swojej winje dźowce napřećo emfatisce přiznała: »To je mi tak žel!«. Nadźija wotpočuje tuž na milenijowej generaciji wnučkow ...
Kak woraš polo, kiž su druzy hižo prěki a podłu přeworali? Wo Milčanach a Łužičanach mějachmy hižo w susodnych němskich muzejach wjacore zajimawe archeologiske wustajeńcy. Měł so Serbski muzej w Budyšinje tohorunja tajkej temje wěnować, hačrunjež archeologu nima? Je wid Serbow na swójske stawizny trochu hinaši hač tón z němskeje strony? Kak docpěješ dźěći a młodźinu?
Ideja, so zmužić na zhromadny kooperaciski projekt z Dešnjanskim muzejom a jeho spěchowanskim towarstwom, při wšěch wobmyslenjach zrawješe. W Dešnje bě w lěće 2013 nastała słowjanska wjes z aktualnym knowhowom wo starosłowjanskim času. Pedagoga Pětš Kornelius Kuš, jeho mać, tekstilna specialistka Petra Kušowa, a dalšej čłonaj dźěłoweje skupiny »Stary lud« wuměłča a wuhotowarka Maxie Heiner a fachowc za drjewo Kai Jensen podpěrowachu Serbski muzej při jeho wustajenskim projekće wot 4. nowembra 2018 do 3. měrca 2019. 1000lětny jubilej Budyskeho měra spočatk lěta 2018 bě dobry zazběh za přihoty. Z mnohimi přednoškami Budyšin na to spominaše, zo bě ležownosć Budyskeho hrodu a dźensnišeho Serbskeho muzeja něhdy městno za historiski měrowy akt mjez němskim kejžorom Heinrichom II. a pólskim wjerchom, pozdźišim kralom Bolesławom Chrobłym. Telko europskeje kedźbnosće we łužiskej prowincy nam wuwědomi, zo běchmy hižo před 1000 lětami wosrjedź europskich stawiznow, kotrež su stawizny přichada a wotchada, změšenja a zachowanja. Njeměło so we wustajeńcy na to skedźbnić, zo njejsu potomnicy wonych Milčanow a Łužičanow jenož horstka Serbow, ale tež mnozy tu bydlacy Němcy?
Manšćina jo wótemrěła ako prědna rěc južo w 1970tych lětach. Zachadaś jo zachopiła južo w 19. stolěśu ako »rěc głupakow«. Pśi minjenju rěcy jo nastał zwisk mjazy maminorěcnymi a aktiwistami, což jo wjadło do gibanja, kótarež jo rozkwitło w 1990tych lětach. 1992 jo był prědny manski rěcny zastojnik wumjenjony. Wón nawjedujo »wandrujuce ceptarje«, kótarež póbituju mansku rěc ako fakultatiwny pśedmjat w šulach pó cełej kupje.


text:
Reviewers
Iskra Baewa, Wiesław Balcerak, Piotr Biliński, Krzysztof Buchowski, Henryk Bułhak, Jan Jacek Bruski, Wiesław Caban, Jan Chodakiewicz, Andrzej Chodubski, Andrzej Chojnowski, Piotr Chomik, Andrzej Chwalba, Piotr Cichoracki, Stanisław Ciesielski, Andrzej Czarniakiewicz, Anna Dąbrowska, Mirosław Dymarski, Jerzy Eisler, Tadeusz Epsztein, Joanna Gierowska-Kałłaur, Michał Gnatowski, Henryk Głębocki, Sławomir Górzyński, Stanisław Gregorowicz, Maciej Janowski, Eric Jekabsons, Agnieszka Kastory, Artur Kijas, David Kolbaia, Marek Kornat, Piotr Kołakowski, Mariusz Korzeniewski, Mirella Korzeniewska-Wiszniewska, Ewa Kowalska-Dąbrowska, Maciej Koźmiński, Hubert Kuberski, Anna Landau-Czajka, Paweł Libera, Oleg Łatyszonek, Włodzimierz Marciniak, Hanna Marczewska-Zagdańska, Grzegorz Mazur, Rimantas Miknys, Dominika Mikucka-Wojtowicz, Adam Miodowski, Eugeniusz Mironowicz, Lilla Moroz-Grzelak, Bogdan Musiał, Witold Medykowski, Mieczysław Nurek, Ewa Orlof, Artur Patek, Andrzej Pukszto, Waldemar Rezmer, Jarosław Rubacha, Jan Rydel, Joanna Sadowska, Dusan Seges, Sławomir Sikora, Grażyna Stachówna, Grażyna Stępień-Kuczyńska, Beata Szubtarska, Andrzej Szwarc, Irena Stawowy-Kawka, Aleksander Srebrakowski, Witold Szulc, Jacek Tebinka, Oksana Voytyuk, Edward Walewander, Tomasz Wesołowski, Małgorzata Willaume, Zdzisław Julian Winnicki, Tadeusz Wolsza, Jakub Wojtkowiak, Mariusz Wołos, Lech Wyszczelski, Grzegorz Zackiewicz, Leszek Olgierd Zasztowt, Renata Zawistowska, Piotr Zwierzchowski, Jan Żaryn
updated 15.05.2017


text:
Godka Klachuli 10.10.1920
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Tōż wōm teroz napisa nieco ô tej zabawie z „Towarzistwa Polek” tak jak ech wōm to w ôstatnim numerze „Kocyndra” ôbiecała. Już w sobota ôd połednia miały baby i dziołchy dużo roboty, bo musiały skrōcić zopaski i cepce i wić wiyńce. Ale wōm tez padōm, iz nasa wieś wyglōndała choćby na Boże Ciało. Co kōnsek to był bez drōga powiesōny wiyniec. A w niedziela jak ma sł← do kościoła, to wszystko było postrojōne, choćby na wesele. Dziołchy w kabotkach i w bruślekach i gerlandami na głowach a baby wydane w purpurkach w cepcach i jedbownych fortuchach, a zaś niechtore to miał← fortuchy i kecki tak zeskrōbiōne i zôrgankowane, że jak sły, to ino tak rzynsiło i szumiało. Pogoda była piykno – taki prowdziwe babske lato – bo słōnecko świeciło choćby na wiosna. Jak nōm w kościele poświyńcili sztandar i jak my na zakōńcynie już ôdśpiewały „Boże coś Polskę”, to my potym zaprowadziły sztandar z muzykōm do prezeski i rozeszły sie na ôbiod.
Po połedniu ô drugej był pochōd bez wieś, ale wōm padōm moji złoci, iz jak nasa wieś jest staro, to takego pochodu w nij jesce nie było. Muzyka grała same polske marsze i śpiewki, a jak muzykanci ôdpocywali, to zaś my śpiewały i tak nōm było wesoło i miło na sercu, bo nōm sie zdowało, że my juz sōm wolni i juz sōm w Polsce. Ho! bo tez niyma jak te nase polske śpiewki i kōnski, niyma to jak to tyn nas starodowny polski strōj! Aze dusa w cłowieku rośnie, jak tak patrzi na tyn nas zdrowy, dobry polski lud. I wtyncas śmiało zawoło „Jesce Polska nie zginęła!” bo jōm tu widzi ta polska w kożdej gymbie i w kożdym słowie. Ôna tu była, jest i bedzie i ze my sōm Polocy, to nōm serce same pado.
Po pochodzie my sły do lasa, i tam sie wszyjscy bawili tak serdecnie i tak swojsko choćby jedna rodzina. A przeca to była zebrano cało ôkolica. W lesie były budy a ze my sie tak cały dziyń nałaziły, to kozdy dostoł głodu i posiadali my se na trowniku i tyn co se ze sobōm co przinisł, to jodł az mu sie usy trzynsły, a kto se nie prziniōsł, to se kupiōł w budzie winerkōw i żymeł. Dzieciōm joch kupiła piernikōw i jabłōnek. Prziśli tez do lasa ksiynżoszkowie, śpiewali i bawili sie z nami, a my im za to zrobiły wiyńce. Jak sie zećmiło, śli my z muzykōm nazod do wsi i potym był taniec na dwōch miejscach. Hej! ale my tez to wykwilały, bo te muzykanty psiojuchy poradził← grać wszystke nase stare kōnski i toz my tez i „łobracanego” i „drybka” i „trojoka” i wszystki nase stare kōnski tańcowały.
No, tej zabawy tak pryndko nie zapōmnymy, a po plebiscycie, jak bedymy świyńcili połōnczynie z Polskōm, to dopiero byndymy sie bawić i ciesyć ale nie jedyn dziyń jyno cały tydziyń.
Spotkałach tukejś staro Szyndzielorka, co to boroka juz mo blisko 80 lot i padała mi, jakto Panu Bogu dziynkuje, ize sōm tacy dobrzi ludzie jak na przikłod tyn „Polski Czerwōny Krziż” co lo tych biednych, starych pamyntajōm i za pora fynikw im dowajōm mleko, kawa, mka i rozmajite rzecy. Jo ji padała, iz keby tak te Niymce, co ich tu juz jyno jest ciyń, nierobili przeszkody, toby nōm nasi Polocy jesce sto razy tyla posłali do jodła, bo tego majōm, a majōm w Polsce.
Pytałach sie tez tu kejś jednej znajōmy, jak to bedzie przi plebiscycie głosowała? Ta wytrziscyła ôcy i pado zdziwiōno: Jak mi sie to tak mozes Rōźla dopiero pytać, przeca to tak wyglōndo, choćbys mi sie pytała, cy wierza w Pana Boga cy tez w Jancykrysta, dzis jōm se! Jo myśla, ize tu ani pōmyślōnku niyma ô jakymś tam inszym głosowaniu jyno za nasōm Polskōm.
I wōm padōm, zech sie aze zawstydziła i markotno mi było, bo mie bardzo mierziało, zech sie ji tak głupie pytać mogła, boch se przeca sama mogla rozwozyć, ize żodyn clowiek z Gōrnego Ślōnska, co po polsku godo, rziko i w Boga wierzi, nie bydzie inacej głosowoł jyno za Polskōm, za tōm tak długo ôd nos ôpuscōnōm matkōm nasōm, a nie za tōm ufifranōm zepsutōm macochōm niymieckōm, co mo wiyncej długōw jak wosōw na łebie.
Musa juz skōńcyć, bo sie trza trocha umyć i przeblyc a potym na rōzaniec do kościoła, bo to przeca październik.
Tōz do widzynio…
Rōźla Pyscycka.


text:
Cleopatra Stratan
Cleopatra Stratan (* 6. oktobra 2002 w Chișinău, Moldawska) jo źowka pěsnjarja Pavel Stratan a nejmłodša spiwarka, kótaraž jo gdy hit cysła jaden dośěgnuła. Jeje nejznaśejša pěseń Ghiţă jo była w Moldawskej a Rumuńskej ale teke mjazynarodnje hit.
Kariera[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pavel Stratan jo źěłał w lěśe 2005 w Bukaresće na swójom tśeśem albumje. Jogo małka źowka jo była pśi nagraśach pśi tom a grała w studiju, mjaztym až jo jej nan swóje spiwy nagrał. Spontanje jo wóna pśi spiwje Mama jaden lichotnych mikrofonow wzeła a sobu spiwała. Studijowy crew jo był wót pśipadnego nagraśa zagórjony a wóni su wobzamknuli, ju hyšći dalšne spiwy spiwaś daś. Z tych nagraśow jo nastawał album La vârsta de trei ani (pśełožk.: W starstwje tśich lět), kótaryž w lěśe 2006 w Rumuńskej jo se wózjawjony. Plata jo awansěrowała z 150.000 pśedanymi jadnotkami k wjelikim pśełapjeńskim wuspěchu a bu z dwa raz platinom ale teke MTV Award za nejlěpšy album w Rumuńskej w lěśe 2006 wuznamjenjony.[1] Wósebny hit jo był pśi tom spiw Ghiţă, kótaryž jo był w Rumuńskej za cas pěś tyźenjow na prědnem městnje chartow.
Spiw se jadna wót małkeje gólicy, kótaraž caka kuždy wjacor tužna pśed zachodom šule na jeje nejlěpšego pśijaśela. Ten pak njepśiźo, dokulaž jo wjas wopušćił a jo wudrogowany. Wón wopisujo realnosć wjele moldawiskich źiśi, pśeto chudosći dla wjele wobydlarjow kraj wopušći a we wukraju źěło namaka.
Pśez wustnu propagandu we wukraju žywjecych Rumunow a Moldawijarjow ale teke pśez YouTube se sta spiw teke mjazynarodnje znaty. Album jo se na to teke w Japańskej,[2] Taiwanje, Pódpołdnjowej Koreji, Špańskej a Mexiku jawił. Cleopatra jo spiwała mimo rumuńskego originala hyšći engelsku a rusojsku wersiju nutś.
Jeje prědny wustup jo měł dnja 20. awgusta 2006, gdyž jo tśilětna wót jeje nana na gitarje pśewóźona pśed 400 woglědowarjami w Bukarestskem Teatrul Nottara dwěgóźinski koncert dała.[3] W decembrje 2006 jo južo styrilětna pśi gódownej gala w Piatra Neamț wustupiła a jo za spiwanje jadnučkego spiwa 10.000 US-dolarow dostawała. Jeje nan jo dawał pózdźej cełu sumu w telewiznej show za karitatiwne zaměry. Rownocasnje jo wón wózjawił, aby Cleopatra pó enormnem medijowem rušu tuchylu žedne wustupy wěcej cyniła.
W maju 2007 jo dostawała pśi pósćenju myta wót MTV România w Hermannstadt dwa Music Awards, ako Best New Artist a za Best Song.
W lěśe 2008 jo wobzamknuł jeje nan z Cleopatra nowy album nagraś, kótaryž jo se pó pśikłaźe prědnego pód titelom La vârsta de cinci ani (pśełožk: W starstwje pěś lět) jawił. Wót toś togo albuma se sta wósebnje spiw Zunea-Zunea hit. Dnja 13. decembra 2008 jo w Chișinău jeje małki bratš póroźił, kótaryž se jo na jeje naraźenju na mě Cezar dupił.
Kóńc 2009 jo se jeje tśeśi album jawił, na kótaremž wóna gromadu z jeje nanom rumuńske gódowne spiwy, tak mjenjowane colinde, spiwa.[4]
Až do 2011 jo Cleopatra z jeje staršyma a jeje bratšom w Chișinău bydliła, stolica Moldawskeje, a jo tam do šule šła.[5] Pótom se jo swójźba cele do Rumuńskeje pśesedliła a jo žywa něnto w Bukaresće. [6]
Rekordy[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na jeje prědnem albumje wózjawjony spiw Ghiţă jo był w lěśe 2006 za cas pěś tyźenjow na prědnem městnje rumuńskich chart, na casowem dypku gdyž Cleopatra jo była akle styri lěta stara. Pó Guinesowych knigłach rekordow jo wóna toś nejmłodša spiwarka, kótaraž jo gdy hit cysła jaden w kraju dośěgnuła. Rekord jo zastawała pśed njej francojski źiśecy star Jordy a pśed tom Shirley Temple.
Cleopatra jo teke ako dotychměst nejmłodša muzikarka MTV Award dostała (2006 Best New Album w Rumuńskej, 2007 Best Song a Best New Artist) a płaśi ako nejmłodša spiwarka, kótaraž jo dwěgóźinski koncert wobstała.[7]
Alby[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- La vârsta de 3 ani (2006)
- La vârsta de 5 ani (2008)
- Colinde Magice (2009)
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ lifeisreallybeautiful.com: Cleopatra Stratan…Isn’t She Lovely? (eng.)
- ↑ Cleopatra/Ghita. Pony Canyon, wótwołana dnja 19. decembera 2010 (japańšćina).
- ↑ Evenimentul Zile: Cleo, copilul-minune. Fetita lui Stratan si-a lansat albumul de debut sustinuta de peste 400 de fani, na archive.org (rum.)
- ↑ hotnews.ro: Cleopatra Stratan a lansat Colinde Magice (rum.)
- ↑ unimedia.md: Cleopatra Stratan a mers la şcoală în clasa întâi (rum.)
- ↑ adevarul.ro: Familia Stratan s-a mutat la Bucureşti (rum.)
- ↑ europafm.ro: Cleopatra Stratan în Guinness Book (rum.)


text:
Abo jeszcze lepszy – od szolki ciepłej wody. To je ganc zocny zwyk! Wyduldani wody z rana pomogo rozprawić sie z toksynami w organiźmie i je dobre na rozruszani niemrawego żołōndka po nocy.
Kobitki! Achtung, achtung! Tako woda poprawio stan skóry aji idzie schudnyć jak sie omajlant pije tako woda z rana!
Oprócz wody z cytrynōm mom jeszcze inksze knify na napitki z rana, zależy na co mie humor nańdzie 🙂
Knif 1:
Rychtuja zemlyte mandle, ziorka banie, miód i cimt
. Rano stowōm, załączōm czajnik i wrawo woda wlywōm do szolki. Zbiyrōm sie do roboty i jak woda trocha przechłodnie, dowōm łeżka miodu, po łeżce zemlytych mandli i zemlytych pestek banie. Sypna trocha cimtu i belontōm. Mmmm, ale dobre 🙂
Taki napitek zocnie rozgrzywo i dodowo energie
, mo moc wartości odżywczych a ku tymu nie chce sie tak zaros jeść. Do mie nojlepszy knif coby zacznyć dziyń
bo przedy mnōm szpacyr do roboty. Potym dziepro na miejscu w korpo
jym śniodani. Aji jeszcze moga se długszy pospać bo wszysko już mom narychtowane na wieczór 🙂
Knif 2
Tu trza yno ciymne kakao, miód i
sezam. Jak kiery nie lubi tych ziorek to nie dować i tela. Wrawo woda uzaś wgichna do kubka i sie zbiyrōm. Potym jak to już je chłodniejsze, wciepuja łeżka miodu, ze dwie łeżyczki kakao i sezam
. Taki miszōng fajnie pobudzo, ku tymu kakao mo kupa minerałów i witamin. O zocnych właściwościach sezamu
aji teroz nie godōm bo tego je rychtyk moc.
Taki to som moi sposoby na poczōntek dnia. Polecōm kożdymu co chce zdrowo żyć 🙂 Jak staniesz, pierwyj co zjysz – napij sie!


text:
Używacz:Djpalar/brudnopis
GešychtaEdytuj
Tyn šrajbůng powstou we roku 2006, kej mjouy plac wartke dyskusyje na internecowym forumje. Chćeli zuonačyć alfabyt, kery bydźe mjou jak nojwjyncyj pojedynčych buchštabůw, a nojmńyj dwuznokůw...
Charakterystyka a zasady šrajbůnguEdytuj
Alfabyt fůnetyčny charakteryzuje stosunkowo maua ličba dwuznokůw...
We fůnetyčnym šrajbůngu momy kupa nowych zasad a zmjan, do kerych třa śe přizwyčaić.
Nojpřůd problym ze buchštabům ł je rozwjůnzany - zawše zastympujymy ńa buchštabům u.
Tworde guoski škryflane jako dwuznoki: cz, sz, rz (a tyž ż) škryflomy sam jako buchštaby bazowe ze dodatkowym hačykem: č, š, ř, ž, tak samo jak w českij godce a innych godkach suowjańskich.
Kej w polskim šrajbůngu momy mjynke guoski, škryflane jako ci, ni, si, zi - mušymy pamjyntać, coby je napisać jako ć, ń, ś abo ź. Bajšpile: ciotka -> ćotka, cicho -> ćicho. Zasada ta jes časym pomocno, na přikuad při suowach takich jak: zicherka, Cila, kaj z a c sům ńyzmjynkčone.
We alfabyće fůnetyčnym momy jedna dodatkowo buchštaba: ů. Zastympuje uona polske ó (kej mo take some břmjyńy [u]), ale mo tyž funkcja innyj guoski - [o] - půmjyndzy polskimi [u] a [ɔ] (kej břmi jak ńymjycke o we suowach: wohnen, Kohl). Stosowano je nojčyńśćij před buchštaboma m, n, kej w polskij godce wystympuje ą. Bajšpil: mąka -> můnka, robią -> robjům".
Nastympnům zasadům jes, kej we polskim šrajbůngu mjyndzy spůuguoskům a samoguoskům momy buchštaba i, we šrajbůngu fůnetyčnym zastympujymy ńa buchštabům j. Bajšpile: bjera, mumja, chopje. Wyjůntkem sům spůuguoski zmjynkčalne: c, n, s, z, a tyž k a g.
Zalyty a wadyEdytuj
Zalyta šrajbůngu jes tako, co mjynke a twarde guoski majům ujednolicůny zapis.
Wada jes w tym, co wjelu hanysůw stawjo uopůr do hačykůw, bo sam śe přizwyčaili do polskigo šrajbůngu
BuchštabyEdytuj
Alfabyt fůnetyčny skuodo śe ze 34 buchštabůw: a, b, c, ć, č, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ń, o, p, r, ř, s, ś, š, t, u, ů, w, y, z, ź, ž,
a dodatkowych dwuznokůw: ch, dz, dź, dž, iu, uo, uů, ůu.
ZastosowańyEdytuj
Uobecńy to je nojbarźij popularny šrajbůng, skuli zastosowańo go na Wikipedyje. Uoprůč tygo idźe go snalyź na:


text:
Andreas Löpke so ze Šćeńčanskej šulskej chroniku z lěta 1844 zaběrał
Słowo po słowje, sadu po sadźe a linku po lince wón staroněmske pismo rozklučuje. „Něštožkuli je přešmórnjene. Někotre městna hižo njespóznaješ. A druhdy su strony samo wobškodźene“, powěda Andreas Löpke. We Łazowskim Domje Zejlerja a Smolerja so 58lětny Wojerowčan wot kónca zašłeho lěta ze Šćeńčanskej šulskej chroniku z lěta 1844 cyle dokładnje zaběra. Dohromady 170 A4-stron z něhdźe 45 000 słowami šulska akta wopřijima. Za spěchowanske towarstwo zetkanišća Dom Zejlerja a Smolerja je Andreas Löpke dokument do kompjutera přenjesł. Wot meje 2017 wón w programje „Socialne wobdźělenje na dźěłowych wikach“ za Łazowske spěchowanske towarstwo skutkuje.


text:
Wojerecy (AK/SN). Za powołansku wohnjowu woboru Wojerecy a za integrowane regionalne wuchowanišćo wuchodna Sakska maja so nuznje njewobsadźene planowe městna wobsadźić. To podšmórny na wčerawšim posedźenju Wojerowskeje měšćanskeje rady Benny Bastisch, kiž je wot nowembra 2019 nawoda fachoweho wobłuka wohnjowa wobora města Wojerecy. Tutomu wobłukej přisłušeja wohnjowa wobora, wuchowanska słužba a wuchowanska centrala. Jednohłósnje měšćanscy radźićeljo wobzamknychu, płaćacy stop wobsadźenja městnow za přichodne lěto cofnyć.
Dale na wysokim niwowje
Budyšin. Wysoki niwow nowonatyknjenjow z koronawisusom do hód njepopušći. W Budyskim wokrjesu zwěsćichu wčera 278 dalšich padow, dźesać pacientow w starobje 71 do 98 lět je zemrěło. Schorjenych je 2 796 (-51), z nich w klinice 154 (-4) lěkuja. Wokrjes Zhorjelc rozprawješe wčera wo 249 nowoinfekcijach a dalšich sydom smjertnych padach. Tamniša incidenca je 644,97, Budyska 658,3.
Hodowne hudźbne widejo
New York. „Christmas Time is Here“ je titul noweho hudźbneho wideja Caroliny Eyckec. Spěw z lěta 1965, kotryž staj Vince Guaraldi a Lee Mendelson za wosebite telewizijne wusyłanje „A Charlie Brown Christmas“ skomponowałoj, je serbska hudźbnica za teremin a hłós aranžowała. Přidatnje je tež karaoke-wersiju na swojim Youtube-kanalu wozjewiła.
Za wotewzaće njewotewrjeć
Budyšin. Wobchody njesmědźa wotewrjeć, zo bychu tam kupcy do toho online skazane twory wotewzali. Tomu přizwolić je Sakske wyše zarjadniske sudnistwo Budyšin wčera wotpokazało. W chwatnym jednanju sudnicy rozsudźichu, zo je jenož wobchodam a wikam wšědneje potrjeby a zakładneho zastaranja dowolene wotewrjeć.
Paduši hnydom dwójce we wsy
Nadźanecy. W běhu něšto dnjow su paduši hnydom dwójce Nadźanecy (Nadelwitz) pola Budyšina „wopytali“. Kaž policija rozprawja, so woni hižo minjeny kónc tydźenja do składa awtowych wobručow zadobychu a dotal njeznatu ličbu kompletnych wobručow rozdźělnych fabrikatow pokradnychu. Kotry wobjim rubizna ma a kelko wěcneje škody je při padustwje nastało, dotal znate njeje. Wčera wječor pobychu cuzy znowa w Nadźanecach a spytachu so tam do kontejnera firmy zadobyć. Při namócnym zachadźenju načinichu skućićeljo něhdźe 2 000 eurow wěcneje škody. Do kontejnera zadobyć pak so jim přiwšěm njeporadźi. Přisłušna kriminalna słužba wobaj padaj přepytuje – mjez druhim tež, hač jedna so wo samsnych kriminelnych ludźi.
Drježdźany (BD/SN). Korony dla njemóžachu Drježdźanscy Serbja swoje decemberske zetkanje wot wobliča k wobliču přewjesć. Tuž so předwčerawšim digitalnje zhromadźichu, kóždy doma za kompjuterom abo smartfonom. Dźesać stajnych wobdźělnikow a dwaj hosćej z Choćebuza su so na bjesadźe towarstwa Stup dale wobdźělili, rozjimujo swoje naležnosće w maćernej hornjo- a delnjoserbšćinje. Přezjedni sej běchu, zo dyrbjeli serbske institucije, medije a towarstwa hladajo na infekciske połoženje wjace digitalnych poskitkow wuwiwać a je wšitkim Serbam, wosebje dźěćom a młodostnym, z hudźbu a filmom runje tak kaž z literaturu a dźiwadłom poskićić. Drježdźanska bjesada w maćernej rěči chce dale po nowym digitalnym puću kročić. Přichodnu 11. januara tuž znowa online přewjedu.
Zarjadnišća dale začinjene
Wotrow (SN/MWj). Kamjenski Muzej zapadneje Łužicy je wčera swój projekt „Archeologiska hrodźišćowa čara Hornjeje Łužicy“ zwoprawdźeć započał. Při 16 hrodźišćach Budyskeho wokrjesa nastajeja nětko wobšěrne informaciske tafle w němskej a serbskej rěči. Start bě wčera při Wotrowskim hrodźišću. Tam je minjene tydźenje Měrko Pohonč dotalne informaciske tafle při hornim a delnim zachodźe hrodźišća wotšrubował, stajadła wurjedźił a pomolował. Nimo toho su wón a čłonojo bywšeje wjesneje rady a Wotrowska młodźina schód na hrodźišćo ponowili a ławki nastajeli. Bě to projekt we wobłuku sakskeho fondsa „Čiń sobu!“, kotryž bě Wotrowčan loni zapodał a přizwoleny dóstał, zo móhł stare tafle ponowić. Hakle pozdźišo so wukopa, zo planowaše Kamjenski Muzej zapadneje Łužicy hrodźišćowu čaru a tohorunja nowe tafle. Tak hodźeše so za Wotrow woboje zwjazać.
Zhorjelc. Njedostatkej wučerkow a wučerjow wotpomhać wostanje wažne ćežišćo dźěła Zhorjelskeho wokrjesa. To wuchadźa z njedawno wobzamknjeneho wokrjesneho plana šulskeje syće. Wokrjes Zhorjelc wuznawa so kruće k tomu, serbsku rěč spěchować a sylnić. „K tomu zdobom słuša, šule přesahowacy koncept 2plus na Slepjanskej zakładnej a wyšej šuli dale wjesć. Ze šulskimaj direktoromaj kaž tež z Domowinu wusko hromadźe dźěłamy. Cil wostanje: Wšitke dźěći w Němsko-serbskim šulskim centrumje Slepo měli na kubłanišću aktiwnu serbsko-němsku dwurěčnosć docpěć, a to najebać zakładny rěčny niwow“, podšmórny nawodnica šulskeho a sportoweho zarjada Zhorjelskeho wokrjesa Marlies Wiedmer-Hüchelheim na wuradźowanju wokrjesneho sejmika. Tón je na to jednohłósnje „dźělny plan šulskeje syće za powšitkowne šule wokrjesa Zhorjelc“ wobzamknył. Krajny rada Bernd Lange (CDU) rěčeše wo jasnym wotumje. Tak je wokrjes jednanjakmany.


text:
SilNN podcast – ôdcinek 06 – Ôscary 2020
Posuchejcie sie nowego ôdcinka podcastu SilNN. SilNN to ślōnski kōmyntorz u wos w dōma. W naszym podcaście dowōmy kōmytorz do tego, co je louz na świecie. Klachōmy ô tym, co je dō nos ciekawe. Ku tymu ôsprawiōmy ô tym, co sie podzioło u nos, chocioż niy chcymy godać durś ino ô tym Ślōnsku. Skuli tego co ślōnskij godki niy ma za moc we programach i audycyjach, to my se jōm sami do nich wkludzymy; sami se taki program zrychtujymy.
W ôdcinku godōmy ô filmach a twōrcach nōminowanych do Ôscarōw:
- jak tyż nōm sie widzōm
- fto podug nos już za pora dni wygro
- Senor Mascarpōne pokazuje swoja kōmpetyncyjo…
- a Hanek Gouda to, iże psinco widzioł.
Pytōmy piyknie!
Zaabōnuj SilNN na swojij ulubiōnyj platformie do suchanio podcastōw i dostowej powiadōmiynia, jak ino pokoże sie nowy ôdcinek! SilNN idzie znojś na: Anchor, Mixcloud, Spotify, Google Podcasts, Breaker, RadioPublic, Stitcher
Foto: The Conmunity – Pop Culture Geek
Muzyka: “Hot Pursuit” Kevin MacLeod (incompetech.com), Licensed under Creative Commons: By Attribution 3.0 License, http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/


text: Mieczysław Jurek - Jacek Kantor - Andrzej Burkowski - Jarosław Siergiej - Marian Jurczyk - Marian Jurczyk - Stanisław - Małgorzata Jacyna-Witt - Małgorzata Jacyna-Witt - Władysław Husejko - Arkadiusz Litwiński - Witold Jabłoński - Dariusz Wieczorek - Michał Marcinkiewicz - Joachim Brudziński - Magdalena Kochan - Janusz Żmurkiewicz - Zbigniew Pomieczyński - Sławomir Nitras - Kazimierz Ziemba - Teresa Lubińska - Krzysztof Zaremba - Bogusław Liberadzki - Jolanta Balicka - Jan Bednarek - Paweł Bartnik - Wojciech Drożdż


text:
Wulka Nydej
Wulka Nydej (druhdy jenož Nydej; němsce Groß Neida) je hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1960 do Wojerec.
GeografijaWobdźěłać
Wjeska je po formje dróhowc z burskimi statokami na woběmaj bokomaj puća a nadeńdźe so něhdźe dwaj kilometraj južnje Wojerowskeho stareho města při prawym brjoze Čorneho Halštrowa. Susodne wsy su Ćisk na wuchodźe, Spale na juhowuchodźe, Němcy na zapadźe a Mała Nydej na sewjerozapadźe.
StawiznyWobdźěłać
Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1401 jako Neyt. Ležownostne knjejstwo wukonješe w lěće 1568 Wojerowske stawowe knjejstwo, w 17. a 18. lětstotku pak Wojerowska měšćanska rada. Tež cyrkwinsce słuša Wulka Nydej do Wojerec.[2]
Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom přemjenowachu wjes w lěće 1936 na Groß Weidau, dokelž zdaše so dotalne mjeno přesłowjanske, byrnjež prawdźepodobnje němskeho pochada było.[3]
Hač do lěta 1947 bě Wulka Nydej samostatna gmejna z wjesnym dźělom Mała Nydej, kotraž dósta w tutym lěće mjeno mjeńšeho wjesneho dźěla. W běhu wutwara Wojerec do industrijneho města buštej wobě wsy 1960 zagmejnowanej.
Wot 1908 do 1973 wjedźeše stara železniska čara Budyšin–Wojerecy bjezposrědnje přez Wulku Nydej, při čimž wjeska sama žanoho zastanišća njeměješe.
WobydlerstwoWobdźěłać
W lěće 1825 měješe Wulka Nydej 116 wobydlerjow. Po statistice Arnošta Muki běchu srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 258 Nydźanow 255 Serbow a jenož třo Němcy.[4] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1955 serbskorěčny podźěl ludnosće gmejny Mała Nydej wot hišće 39,5 %.[5] Ličba wobydlerstwa bě so dla spěšneho rozrosta bliskich Wojerec mjeztym na wjace hač tysac štworiła.
WobrazyWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Wojerecy
- ↑ Wulka Nydej w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Walter Wenzel: Oberlausitzer Ortsnamenbuch. LND, Budyšin 2008, str. 119.
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 90. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995. [1059 wobydlerjow, z nich 256 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 70 z pasiwnymi, 92 serbskich dźěći a młodostnych, 641 bjez znajomosćow] → wšě wjeski