text:
Čehodla měł so w serbskim kulturnym časopisu němski přełožk přewodnika wo serbskich pomnikach recensować? Tute prašenje by drje woprawnjene było, by-li so wo ryzy přełožk w lěće 2019 wušłeho originala wodźaceje serbskeje pomnikarki Trudle Malinkoweje jednał. »Sorbische Denkmale – Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten« je pak wjace hač jenož to.
Malinkowa je składnosć wužiła a skići w nowym nakładźe wobšěrniše přidatne informacije, jasnje wjace wobrazow k jednotliwym pomnikam (tež historiskich) a nimo toho tójšto pomnikow a městnosćow, kotrež w prěnim serbskim wudaću scyła zastupjene njeběchu. Cyłkownje je kniha z 370 město 218 stronow wo tójšto tołša a tež kusk wjetša hač jeje serbska předchadnica.
Trudla Malinkowa, Sorbische Denkmale. Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten, Budyšin 2022, kruta wjazba
Kaž w originalu zmóžnja wobšěrny register wosobowych a městnych mjenow zaměrne pytanje za wěstymi pomnikami. Wšitkim, kiž trjebaja k jednotliwym objektam hišće dokładniše informacije, słuži zapis literatury na kóncu kóždeho wotrězka.
Serbska Wikipedija, jako ryzy čestnohamtski a wotewrjeny projekt skerje wuwzaće w serbskim digitalnym swěće, je dypk docpěła, na kotrymž so jeničce z dobrowólnymi awtor(k)ami dale wuwić njemóže. Njeje so zešlachćiło šěroke wobdźělenje serbskeje towaršnosće na tutym jónkrótnym projekće, našeje swójskeje a jeničkeje encyklopedije, zawěsćić. Móžnych přičinow za to je wjele – mała ličba rěčnikow, njedostatk časa, rěčne kmanosće ... Dźěło na projekće leži dale na ramjenjach někotrych jednotliwcow a je tuž wotwisne wot nich. Při tym je sobudźěło mjeztym bjez kóždychžkuli techniskich barjerow móžne.
»Pósłanc našeje maćeršćiny« – tak mjenowachu nowiny njedawno modernizowany ćah, kotryž wozy serbske słowa wotnětka po Łužicy a hač do Drježdźan. Tež druhe pósłancy jewja so w zašłym času husćišo w regionalnych medijach kaž tež w interneće – a při našich pućach. Rěč je wo dwurěčnych napisach na pućnikach abo twarjenjach, klasiskej temje rěčneje politiki, kotraž so zašłe lěta tež we Łužicy zaso bóle tematizuje. Někotryžkuli – nic jenož Němc – so snano praša, hač drje nimamy wažniše problemy. Hač je woprawdźe trěbne, zo so na kóždym pućniku a při kóždej wohnjostraži tež serbšćina jewi, a to hišće w jenakej wulkosći.
Haj wšak, mamy wjetše twarnišća– na polu kubłanja na přikład. Přiwšěm njesměli wažnosć zjawnych serbskich napisow podhódnoćeć. Mjeztym zo měrja so serbska wučba, serbske medije, zarjadowanja a podobne »jeničce« na ludźi, kiž so tak a tak hižo ze serbstwom zaběraja a kotrymž je wědomje, zo je Łužica dwurěčna, narěča tajke napisy wšitkich hač přisłušnikow wjetšiny abo wopytowarjow. Přez swoju wulku ličbu a rozšěrjenje po cyłym oficielnym sydlenskim rumje tworja wěstu samozrozumliwosć, zwuraznjejo dwurěčny raz kónčiny. W někotrych gmejnach su wone nimale jenička pokazka na (zdźěla hižo historisku) serbskosć.
Zo pokazuje so »Krabat« po Preußlerowej knize na wulkich němskich jewišćach, njeje wulka wosebitostka. W zašłych lětach inscenowachu maćiznu mjez druhim w Bad Hersfeldźe, Frankobrodźe nad Mohanom, Hamburgu abo Oldenburgu (tam w delnjoněmskej rěči). Zo při tym pak serbšćina tajku wulku rólu zaběra kaž w tuchwilnej inscenaciji režisera Markolfa Naujoksa při Statnym dźiwadle w Mohuču (Mainz), je za profesionelne dźiwadło zwonka Łužicy – abo samo zwonka Budyšina – skerje žadnostka. To chcychmoj sej bliže wobhladać a podachmoj so w decembrje do Mohuča.
Stawizna je znata a sćěhuje hłownje Preußlerowy original a z tym serbsku ludowu bajku. Estetisce pak so młynska wobsadka dźensnišim předstajenjam přiměri. Kołowokoło charismatiskeho čorneho młynka (Rüdiger Hauffe) z mócnym hłosom a muskuloznym ćěłom je so natwariło zapřisahane zhromadźenstwo młodostnych młynskich, kotrež dopomina na tajne zwjazki. Jej přistupi tež młody Krabat (Julian von Hansemann), po zahorjenych reakcijach publikuma wočiwidnje młoda hwězdźička Mohučskeho dźiwadła. Z čornymi chorhojemi na jewišću, z ritualom přiwzaća do skupiny, z łamanjom swójskeje wole młodych młynskich, ze stajnje prezentnej namocu a šěrjenjom njejednoty mjez jednotliwymi hólcami skutkuje cyłk sčasami kaž sekta – abo tež młodźinska organizacija totalitarneho režima, štož je wočiwidnje wotpohlad, wšak pokazaja młynscy sami wjacekróć na »česć, swěru, kameradstwo«. Tuta parabla njeje subtilna, ale skerje plakatiwna, štož pak jeje skutkownosći nješkodźi. Hižo Preußler sam bě wšak na to pokazał, zo dźe w swojim »Krabaće« hłownje tež wo to, kak lochko so wosebje młodostni wot charismatiskeho wjednika zawjesć (abo tež zakuzłać) dadźa.
Serbske Nowiny, 01.11.1919
Wo zakročenju přećiwo serbskemu politikej Bartej dla spytaneje krajneje přerady zdźěluje nam přepytowarski sudnik němsko-statneho sudnistwa, zo je přepytowanje skónčene a zo su akty knjezej wyšemu krajnemu rěčnikej do Lipska pósłane. [...] Krajne sudnistwo wo tym rozsudźi, hač so přećiwo Bartej hłowne sudźenje započnje abo přestanu jeho přesćěhować.
K telegramej sekretara čěskosłowakskeje nowineje pisarnje w Parisu, dr. Buttera [hlej Rz 12/2019] ma so přispomnić, zo je knjez Bart po wozjewjenju Matinoweho nastawka w Budyskich nowinach tutym z Parisa pismo pósłał, z kotrymž wón prěje, zo je rozrěčenje z Matinowym dopisowarjom měł. Budyske nowiny njejsu tehdy njeznateje přičiny dla Bartowy dopis wočišćałe. Wone su jenož naspomniłe, zo dyrbjał so knjez Bart na Matinoweho zastupjerja sam wobroćić, zo by tón wopačnosće wuporjedźał. To je so nětko stało.
Dopis. K nastawkej »Někotre myslički dla našeho přichoda« [hlej Rz 12/2019] dowolam sebi tež mysličku připřidać. [...] Samozarjadowace prawo w nabožinskich a šulskich naležnosćach je to, na čož mamy nětko praktisce dźěłać a sebi z dorazom žadać. Haj žadać, luby serbski ludo, žadać sebi nětko dyrbiš swoje dobre, swjate prawa, kotrež wšitke druhe kulturne narody maja, jenož ty nic. Postajenje z měroweje konferency, zo ma Němska swojim narodnym mjeńšinam samozarjadowanske prawo w [tutych] naležnosćach dać, ma tola hakle potom wažnosć za tebje, hdyž sebi tute [...] prawa tež žadaš, a doraznje a z dosahacym ropotom žadaš. Samo wot so ničo njedóstanješ, a byrnjež tež so tam te najlěpše wuměnjenja a postajenja wučiniłe, to je cyle wěste. [...] Njetrjebaš so bojeć, zo budźa twoje žadanja cyle podarmo a zo je docyła nichtó njesłyši. Poměry su so k našemu lěpšemu přeměniłe, a zo smy na swětowym forumje znaty narod, za to je so naš sławny Bart starał [...]. Tež nowozałoženy zwjazk serbskeho studentstwa skutkuje na tutym polu po swojej mocy. Je so na přikład łužiskoserbska delegacija při zahraničnej komisiji w zwjazku čěskosłowakskeho studentstwa [...] załožiła a wutworiła. [...] Postaramy so z pomocu tutych organizacijow za to, zo wažne powěsće ze Serbow do jich časopisow a dale do powšitkowneho nowinarstwa přińdu; wuhotuja so łužiskoserbske wječory, přednoški atd. [...]
Serbske Nowiny, 04.10.1919
(Knjez Bart so zajeć dał.) Knjez Bart bě so před tydźenjom z čěskej delegaciju z Parisa do Čech wróćił. [...] Z jeho listow bě knježerstwo zhoniło, zo wón wutoru abo srjedu sakske mjezy překroči. Duž policija na njeho při mjezach wot wutory čakaše a jeho srjedu rano zaja, hdyž wón pola Georgswalda mjezu překroči. Jeho drje jako politiskeho přestupnika zasudźa, tola jeho přiwisowarjo njetrjebaju so jeho dla přejara rozhorić. Jemu budźe so, runje kaž jeho zasudźenym přećelam, amnestiju dać dyrbjeć. [...] Puće politiskich wjednikow su druhdy ćernjojte a wobćežne. Tež knjez Bart dyrbi po nich hić. Po ćežkim přesćěhanju pak tež jemu zaso słónco swobody a radosće zaswěći. Wón je [...] Serbam na měrowej konferency w Parisu wulke politiske prawa wubědźił. Wo nich budźe so w blišim času z němskim knježerstwom w Barlinje jednać.
Někotre myslički dla našeho přichoda. [...] To je cyle wěste, štož njemóže přećel ani njepřećel prěć, zo za nas w tutej wulkej šmjatańcy něšto dobyć a docpěć hinak móžno njebě, hač jeničce přez Paris. [...] Wulce wažna wěc je, zo smy jako wosebita narodnosć připóznaći. A za to so knjezej Bartej dodźakować njemóžemy. Hdyž pak nětko paragraf wo cuzych mjeńšinach płaći, da za nas rěka: do dźěła hić, a nic so w fantastiskich idejach zhubić, ale solidne fundamenty załožić. Hdyž čitach, kak maju so w Budyšinje a Choćebuzu serbske alumnaty zhotowić, młodźencojo so pytać, kiž bychu studowali a wukli, zo bychmy trěbny wučeny lud měli, abo kak móže w přichodnym serbskim kraju bjez němskeje maturki štó duchowne atd. zastojnstwo dóstać, to chce so mi zdać, kaž by štó třěchu krył, prjedy hač by róžkny kamjeń k swojemu twarjenju połožił abo spódnje murje postajił. Jeli zo ma z našeje wěcy něšto być, maju so po mojim přeswědčenju slědowace dypki přebědźić.
Serbske Nowiny, 06.09.1919
Přechodny zakoń za ludowe šule w Sakskej. Ludowa komora w Drježdźanach je přechodny šulski zakoń dowuradźiła. Hižo z 22. julijom t. l. měješe do skutka stupić. Chwatne dźěło je so z tym dokonjało, tak z chwatkom, zo hakle Weimarske wobzamknjenja wo tutej maćiznje njedočaka. Njedźiwajo na to je w sakskich ludowych šulach nabožina wuzamknjena. Na jeje město stupi někajke moralne wuwučowanje, kiž so w runej měrje tak derje přihodźa za pohanow a muhamedanow. Poslednje słowo njeje hišće wo tym rěčane. Ma so hakle wujasnić, štó wjace płaći, hač Weimar abo Drježdźany. W přechodnym zakonju su tež »nowe puće« za serbšćinu w šulach pokazane. § 2, kiž so ze šulskim planom zaběra, rěka w 5. přestawce: »W ryzy serbskich a po rěči naměšanych šulach ma so za to starać, zo šulerjo němsku rěč ertnje a pisomnje prawje trjebać nawuknu. Dźěćo serbskeho luda ma mjez šulskim planom so serbski čitać wučić a k wuwučowanju w pisomnym trjebanju serbskeje rěče, kaž tež k přiswojenju serbskich dźěćacych a ludowych spěwow so přiležnosć poskićić. Wučerjo w [tutych] šulach maja na wšěch schodźenkach tež serbsku rěč nałožować. Při přiwzaću dźěći [...] ma so pochod postajić. Šulski wodźer móže so wot serbskeho wuwučowanja wuswobodźić, hdyž sebi ći žadaju, kiž maja prawo na woćehnjenju dźěći.«
W oktoberskim Rozhledźe dóstachmy dohlad do rěčnych poměrow w Lubinje zažneho nowowěka. Zastupjerjo tamnišeje elity mějachu spočatk 17. lětstotka zwjetša aktiwne znajomosće serbšćiny; wulki dźěl wobydlerstwa w předměsće scyła němsce njerěčeše. W běhu jeničkeho lětstotka so tute poměry zawróćichu. Podobne procesy znajemy ze wšěch serbskich regionow – snano wothladajo wot katolskeho třiróžka. Zo tež tam wšitko bjez problemow njeběži, zhonichmy njedawno z rozprawy wo delanskej gmejnskej radźe.
Serbske Nowiny, 02.08.1919
Wot jeneho serbskeho studenta dóstachmy sćěhowacy dopis: Někotryžkuli so drje hišće na nimoměry šamały a njehańbićiwy nastawk w »Bautzener Tageblatt« z napismom »Barths Irrungen« dopomni. Pósłach do tamnych nowin sćěhowacu wotmołwu: Dokelž je nastawk »Bartowe błudźenje« we Wašich nowinach [...] po zdaću wot jeneho Serba abo tola tak zestajane, zo dyrbi sebi čitar to myslić, měnju, zo Wy měnjenja tež druhich Serbow wočisćiće. [...] Dwoje chcu jenož wuzběhnyć: 1. Najwyši zaměr Barta a druhich serbskich wjednikow njeje serbski stat, ale wuchowanje serbskeho, wot nich horco lubowaneho luda před zahinjenjom. A tehodla so woni tak njehańbićiwje přesćěhaju. Jedyn srědk k docpěću tuteho zaměra dyrbješe być nowozałoženje serbskeho stata jako zwjazkarskeho w němskim kraju. [...] Tutón srědk dyrbjachu, dokelž so njehodźi wuwjesć, spušćić. Zmylki su so wězo činiłe. Ale němscy politikarjo, kotřiž mějachu tola tysaclětnu historisku a politisku šulu, su tajke zmylki činili, zo je so z tym twjerdźe załožena kćějaca wulkomóc do žałostneho bjezdna storčiła. Naš prěni serbski politikar bjez wšeje tajkeje politiskeje šule, běše nuzowany, tutón jedyn srědk spušćić. Měnju, zo njeje sebi tehodla tajke šamałe hanjenje zasłužił. Jedyn druhi srědk k docpěću mjenowaneho zaměra bě a hišće je, wšitke serbske krajiny w Sakskej a Pruskej do jeneho zarjadowanskeho cyłka ze serbskim [...] zarjadowanjom zjednoćić. Móžu rjec, zo je wot započatka najwjetša ličba serbskich patriotow to tak chcyła. Z wuwzaćom wězo wšoněmskich šowinistow, wot kotrychž so scyła ani próška zrozumjenja k cuzym narodam a prašenjam njemóže wotčakować [...].
Po tym, zo dyrbješe Němska pasus wo prawach narodnych mjeńšin podpisać, swjećeše Serbski narodny wuběrk swój wuspěch. Wo njewotwisnosći hižo nichtó njepisaše. Za to so předstawy wo organizaciji narodneho žiwjenja w nowej Němskej konkretizowachu.
Serbske Nowiny, 05.07.1919
Wo rozrěčenju w Sakskim sejmje wo nowym šulskim zakonju pisa farar Dobrucky:
A němsko-narodna strona praji [...]: »My so wjeselimy, zo chceće Serbam něšto dać« [...], ale božedla nic tak wjele, zo je woprawdźe Serbam pomhane. Přetož Serbja njesmědźa so swojeje narodnosće wjeselić, předewšěm njesmědźa za tym přińć zo su Słowjenjo, a kóždy wobchad jeneho wučeneho Serba z druhimi Słowjanami so hnydom jako strašna přerada wukładuje […]. A tehodla dyrbja so wjednicy serbskeho hibanja nješkódni sčinić, tehodla njesmě sakska wyšnosć přewjele lubosće Serbam wopokazać. [...] Wšoněmski són, serbski lud do rowa storčić a serbske wašnje jenož w muzejach hajić, je so do hromadki sypnył a z nim wšoněmska krasnosć. Njech naš serbski lud jenož nětko swojich starych wšoněmskich přećelow wottřasy a so zjednoći mjez sobu sylnje a twjerdźe a zwisk pyta ze swojimi druhimi słowjanskimi bratrami, kiž nětko politisku swobodu maju a ženje swojeho najmjeńšeho bratra njewopušća. [...] Božidar Dobrucky.


c: text/html

text:
Zo pokazuje so »Krabat« po Preußlerowej knize na wulkich němskich jewišćach, njeje wulka wosebitostka. W zašłych lětach inscenowachu maćiznu mjez druhim w Bad Hersfeldźe, Frankobrodźe nad Mohanom, Hamburgu abo Oldenburgu (tam w delnjoněmskej rěči). Zo při tym pak serbšćina tajku wulku rólu zaběra kaž w tuchwilnej inscenaciji režisera Markolfa Naujoksa při Statnym dźiwadle w Mohuču (Mainz), je za profesionelne dźiwadło zwonka Łužicy – abo samo zwonka Budyšina – skerje žadnostka. To chcychmoj sej bliže wobhladać a podachmoj so w decembrje do Mohuča.
Stawizna je znata a sćěhuje hłownje Preußlerowy original a z tym serbsku ludowu bajku. Estetisce pak so młynska wobsadka dźensnišim předstajenjam přiměri. Kołowokoło charismatiskeho čorneho młynka (Rüdiger Hauffe) z mócnym hłosom a muskuloznym ćěłom je so natwariło zapřisahane zhromadźenstwo młodostnych młynskich, kotrež dopomina na tajne zwjazki. Jej přistupi tež młody Krabat (Julian von Hansemann), po zahorjenych reakcijach publikuma wočiwidnje młoda hwězdźička Mohučskeho dźiwadła. Z čornymi chorhojemi na jewišću, z ritualom přiwzaća do skupiny, z łamanjom swójskeje wole młodych młynskich, ze stajnje prezentnej namocu a šěrjenjom njejednoty mjez jednotliwymi hólcami skutkuje cyłk sčasami kaž sekta – abo tež młodźinska organizacija totalitarneho režima, štož je wočiwidnje wotpohlad, wšak pokazaja młynscy sami wjacekróć na »česć, swěru, kameradstwo«. Tuta parabla njeje subtilna, ale skerje plakatiwna, štož pak jeje skutkownosći nješkodźi. Hižo Preußler sam bě wšak na to pokazał, zo dźe w swojim »Krabaće« hłownje tež wo to, kak lochko so wosebje młodostni wot charismatiskeho wjednika zawjesć (abo tež zakuzłać) dadźa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wosebita situacija do wudospołnjacych wólbow wjesneje rady
Trjebin (CK/SN). Poprawom by gmejnski wólbny wuběrk Trjebina njedawno dyrbjał wo přizwolenju kandidatow za wudospołnjace wólby wjesneje rady Miłoraza 23. oktobra rozsudźić. Z toho pak ničo njebu.
Z lěta 2017 změnjenymi hłownymi wustawkami Trjebinskeje gmejny bu wjesna rada Miłoraza na třoch čłonow pomjeńšena. Po komunalnych wólbach 2019 přisłušachu jej Ernst-Gerd Paufler, Detlef Rölke a Bernd Heinz. Paufler a Rölke so kaž mnozy druzy Miłoraženjo spočatk lěta přesydlištaj a njemóžetaj tuž w Miłorazu hižo k wólbam nastupić. Wudospołnjace wólby su po Sakskim gmejnskim porjedźe trěbne, dokelž sej někotre rozsudy dwutřećinowu wjetšinu žadaja. W juniju bě Trjebinska gmejnska rada termin wólbow na 23. oktober 2022 postajiła. Při tym bě wšitkim wobdźělenym hižo jasne, zo budźe hladajo na pokročowace přesydlenje wužadanje, scyła kandidatow namakać. To je so nětko wobkrućiło.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
W nalěću spřistupnja so wuběrk dźiwadłowych hrow serbskeho fararja čitarjej. Hry Józefa Nowaka su zwjetša nabožneho razu.
###
Józef Nowak (1895-1978), jedyn z poslednich w rjedźe serbskich duchownych, kotřiž artikulowachu so tež přez serbske wuměłske słowo, pisaše předewšěm dramy (24 scenow, hrow a wobdźěłkow) a basnje (přez 300, wjetšina je wozjewjena w zběrkomaj »Z duchom swobody«, 1919, 1947, a »Njedźělena wutroba«, 1965, kaž tež w knize »Pěseń — družka swěrna«, 1994). Nowak bě skerje składnostny spisowaćel, »swjedźenski basnik«, kaž Marja Kubašec praji, ale nimoměry tworjawy. Jeho basnje a sceny nastawachu husto k cyrkwinskim, wosobinskim a swětnym jubilejam. Wuměłske poselnistwo wo traću Serbow překisa ze spočatka cyłe jeho Iiterarne tworjenje. Pod namocu restriktiwneje politiki přećiwo cyrkwjam a pod zaćišćom wuzamknjenja ze zjawneho serbskeho dźěła, wosebje na kóncu pjećdźesatych lět, přiwobroći so Nowak w pózdnich dźiwadłowych brach sylnišo nabožnemu powučenju w maćernej rěči.
###
Józef Nowak (1895-1978), jedyn z poslednich w rjedźe serbskich duchownych, kotřiž artikulowachu so tež přez serbske wuměłske słowo, pisaše předewšěm dramy (24 scenow, hrow a wobdźěłkow) a basnje (přez 300, wjetšina je wozjewjena w zběrkomaj »Z duchom swobody«, 1919, 1947, a »Njedźělena wutroba«, 1965, kaž tež w knize »Pěseń — družka swěrna«, 1994). Nowak bě skerje składnostny spisowaćel, »swjedźenski basnik«, kaž Marja Kubašec praji, ale nimoměry tworjawy. Jeho basnje a sceny nastawachu husto k cyrkwinskim, wosobinskim a swětnym jubilejam. Wuměłske poselnistwo wo traću Serbow překisa ze spočatka cyłe jeho Iiterarne tworjenje. Pod namocu restriktiwneje politiki přećiwo cyrkwjam a pod zaćišćom wuzamknjenja ze zjawneho serbskeho dźěła, wosebje na kóncu pjećdźesatych lět, přiwobroći so Nowak w pózdnich dźiwadłowych brach sylnišo nabožnemu powučenju w maćernej rěči.


text:
Gőrne Ślőnsko
Gőrne Ślőnsko je to historycznou krajina rozlygowanou na teryńé Polskij Republiki a Czeskij Republiki we dorzéczu gőrnyj Uodry a poczőnkowégo bjégu Wisúy, poúedńowo-wschodńou tajla Ślőnska.
We uoficjalnym smjanowańu pedźano po tymu za pjérsze we XVII stoléću. We gyszýchće bőúy stolicőm Gőrnégo Ślőnska Uopole a Raćibőrz, a śedźibőma pjastowských a inkszych gőrnoślőnských fysztőw bőúy Bytőń, Ćeszyn, Glywicé, Hlubczycé, Karńőw, Kojźlé, Lublińéc, Ńymodlin, Uopawa, Toszék. We Gőrnym Ślőnsku bőúy tyż stanowe kraje, na tyn przikúoud we Wodźisúawju, Pszczyńé, Bogőmińé, Bjelsku (uod 1752 kśőnżynstwo) a Bytőńu. Uośwjyńćym, Zator a Śewjérz felérńy śe mou za śedźiby gőrnoślőnských pőnőw - mjano Gőrne Ślőnsko pojawjőúo śe pouradźeśőnt rokőw po powroće tych kśőnżynstwőw do Maúopolský.
Nojsrogszőm gőrőm we Gőrnym Ślőnsku je Pradźoud, na postrződ tych rozlygowanych we polskij tajle Gőrnégo Ślőnska - Barańou Gőra.
Wschodńo tajla Ślőnska mjanowanou we Strzedńich Storoczach Kśőnżynstwym Uopolskym a mjano te pochodźi uod tytulatury Pjastőw, uopolských fysztőw – Dux Opoliae – erbőw Mjeszka I Motloszúapygo. Tytuúa ta porőżńaúa jejich uod erbőw Bolesúawa Wysokigo, kerzi używali nade wszyjsko tytuúy ślőnských fysztőw – Dux Silesiae. We czasach uostatńigo uopolskigo Pjasta Jana II Dobrygo (um. 1532) za pjérsze pojawjőúo śe súowo Horne Slezsko. Mjano to bőúo do uoznoczańo terynőw Ślőska poúożőne we gőrnym bjégu rzéki Uodry. Na uodwyrtka do tygo zaczynou używać mjana Dolne Ślőnsko. Uodra je naturalnym "krziżym" Ślőnska a stela uodńeśyńy do rzeki.
Terouzki mjano Gőrne Ślőnsko ńy főnguje we żoudnym kőnsku państwowégo ferwaltőngu. Źymje Gőrnégo Ślőnska zajmujőm tajla uopolskigo a ślőnskigo wojewődztwa a we Czeskij Republice. Je to prziczynőm do marasu we mjanowańu. Uokryślyńym "gőrnoślőnský" fest czynsto używo śe do jednostkőw a uorgańizacyjőw uod Slőnska a Maúopolský a tyż te, kere leżőm we ślőnskym a maúopolskym wojewődztwje.
www.szl.wikipedia.org


text:
Zakładna ideja tych knigłow »Was wir in uns tragen. Sorbische Lebenswege« jo, žywjeńske drogi Serbow wšakorakich generacijow zezběraś, wót luźi, ako se z tym serbskim wusko zwězane cuju a se – na ceło wšakoraku wašnju – za to angažěruju. Su drje to w prědnem rěźe knigły za nimskich cytarjow – pśeto w Serbach jo nejwětšy źěl tych wósobow derje znaty. Procowarje by jich něga pomjenili, wótere ceptarje a ceptaŕki su mjazy nimi, ale teke serbski skótny gójc, zegeraŕ, student mediciny a wótkubłaŕka powědaju. Wšykne maju wjelgin wuski poměr k serbskej rěcy a kulturje a wopytuju jej w swójom žywjeńskem wobswěśe pśi žywjenju zdźaržaś.
Křesćan Krawc jo pśewjadł interviewy a jo je wobźěłał, pśi comž jo wopytał, tu typisku wašnju powědanja zdźaržaś – teke z nimskego teksta jo wusłyšaś (a na někotarych městnach jo teke wucytaś) ta serbšćina, kótaruž nejwětšy źěl interviewowanych – nanejmjenjej z Górneje Łužyce – na swójom wšednem dnju a w swójej familiji powěda. Su to knigły z nutśikownego serbskeje kultury, ze wšyknych regionow a wšyknych generacijow. Pśedstajonych jo dogromady 13 wósobow, pśi comž jo w dwěma interviewoma hyšći wjele pśidatnych głosow, 14. tekst se pśiwobrośijo Chróšćańskemu šulskemu zběžkoju – wón twóri šarněr a klucowe wulicowańko tych knigłow.


text:
Wokrjes Zhorjelc
Wokrjes Zhorjelc (němsce Landkreis Görlitz) leži we wuchodnej Sakskej a ma něhdźe 255.000 wobydlerjow. Wulke wokrjesne města su Běła Woda, Lubij, Niska, Zhorjelc a Žitawa. Někotre gmejny wokoło Slepoho w sewjernym dźělu wokrjesa słušeja k oficielnemu serbskemu sydlenskemu rumej.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe z Delnjošleskim wojewódstwom w Pólskej, na juhu z Libereckim krajom w Čěskej a na zapadźe z Budyskim wokrjesom.
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Nysa, kotraž twori hranicu k Pólskej. Najwyša hora je Łysa (793 m) w Žitawskich horach.
Zhorjelski wokrjes přisłuša euroregionej Nysa.
Města a gmejnyWobdźěłać
(staw: 31. decembra 2021)


text:
Finlandyjo
Finlandyjo, Republika Finlandyje (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo we půłnocnyj Ojropje, ferajńista Ojropejskij Uńije. Grańica mo uod zachodu ze Szwecyjům a ze Bałtyckym Morzym, uod půłnocy ze Norwygijům a uod wschodu ze Rusyjům.
Wjynkszość wjyrchu Finlandyje to sům ńiźiny ze młodům polodowcowům rzezům. Naturalne zachodńe a połedńowe grańice Finlandyje wyznaczajům Botńicko a Fińsko Zatoka, mjyndzy kerymi rozćůngo śe poprzećinane ćůngůma wzńyśyń morynowych Fińske Pojeźerze ze 60 tyś. jeźor. Jeźora zajmujům 18,8 tys km², fest liczne sům barzouy a torfowiska. We postrzodkowyj tajli kraju uksztołtowańy terynu mo cechy połedńowych pojeźerzů a wyżynůw, kere sům rozlygowane na půłnocy. Na půłnoc uod Podbjygůnowygo Koła je Fińsko Lapůńijo, kero je przedgůrzym Skandynawskich Gůrůw. Lyńijo szkerowygo wybrzeżo je śilńy rozwińynto, mockům małych wysepek.


text:
Żynie tyn tyn czas żynie moji roztomili tustelocy i uż mómy dzisio jedyn a dwacaty nomer naszego TRAMWAJU. Skyrs tego, coby nóm tego czasu nie chybiło poprugujymy dzisio pofulać i kapke podrzistać s takóm jednóm szykownóm marklowiczankóm. Je to paniczka, kiero mo strasznie rada fórt cosi pożytecznego dlo tusteloków robić. Chocioż czasu ni mo wiela, bo eszcze robi we werku PPG Polifarb, a ku tymu mo przeca swojóm familije to wszyndzi je ji pełno. Nejlepszyj ji jednakowóż idzie ta społeczno robota w rotuzie, kaj uż czworty rok je radnóm i tam fórt mo we starości wszeckich cieszynioków.
Gabriela Staszkiewicz: Jest menedżerem ds. doskonalenia procesu w dziale badawczo rozwojowym firmie PPG Polifarb Cieszyn. Przewodnicząca Rady Miasta Cieszyna VII kadencji oraz członek Rady Filiału przy kościele ewangelickim w Marklowicach. Urodzony społecznik, a także czynny członek Koła Gospodyń Wiejskich w Marklowicach.
Fryderyk Dral: Pani Gabrielo, wszedcy kierzi was znajóm prawióm żeście sóm takóm dobróm duszóm, kierej je wszyndzi pełno i kiero jak yno może dycki pumogo ludzióm. Jak byście byli tako szykowno i chcilibyście rzeknóć czytmiorzóm naszego TRAMWAJU cosi zaimawego o swojim żywobyciu, to łóni wóm tego dłógo nie zapómnóm
Gabriela Staszkiewicz: Dyć nie bydzie to dlo mie moc utropy panie redaktorze, coby wóm to wszecko ło co żeście się mie pytali rzeknóć to po naszymu.
Rodzóno żech je w Cieszynie, bo ta dziedzina Marklowice w kierej miyszkóm uż downo do naszego pieknego miasta patrziła i isto dycki uż tak bydzie. Zaimawe jednakowóż je to, żech po narodzyniu w tych Marklowicach miałach dwie starki i dwóch starzików, kierzi miyszkali wedla siebie. Dlo porzóndku jednakowóż jedni musieli zustać dziadkami, coby dziecka wiedziały kómu dziynkować za urodzinowe darki. Starzik Czudek mioł takóm fante i dycki prawił, że jak łón bydzie dziadek to starka bydzie dziadówkóm, a na to przeca ni móg sie zgodzić. Skyrs tego miyszkanio wedla siebie dziadek Olszar dycki prawił, że swojóm paniczke znaszeł za stodłóm, a tak naprowde podarziło sie mu to dziepro jak przemaszyrowoł całóm Francyje i Rosyje, coby na kóniec wojny prziwandrować do swoji chałupy w Marklowicach. Kiejsi rodziny żyły w kupie i mało gdo nie był tu stela. Dejmy na to, inakszyj było s mojim dziadkym ze stróny mojigo łojca, kiery przikludził sie z rodzinóm s Kóniokowa do kalymbicki Zygarnikówki. Po wojnie ludzie poniewiyrali sie po świecie i mój dziadek Farana jak insi pojechoł chledać szczynśco na Ziymie Odzyskane, a jedynie co się mu tam dobrze podarzilo to przigruchoł se pieknóm dziełuche, kiero nieskorzij zustała mojóm starkóm. Nie zapómnioł jednakowóż o tych naszych pieknych Beskidach i nahósowoł mojóm starke coby ś nim spadki ku Cieszynu sie wróciła. Powiym wóm też,że jo je taki stworzyni, kiere mo rade jak kolem niego fórt je jakisikej ruch. We szkole podstawowej, a nieskorzij w „Koperze” fórt kansi żech do czegosi należala, coby być dycki w ruchu. Podarziło mi się śpiywać w chórze szkolnym i kościelnym, a na szkolnych akademijach byłach dycki w piyrszym rzyndzie. We szkole fórt podobała mi się chemija i skyrs tego zapisałach sie do klasy w kierej było ji wiyncyj niż kaj indzij. Jako to za młodu je s dzieckami, to jo też co chwila miałach co inkszego w czepani, coby ze sobóm robić jak się zawróm za mnóm dwiyrze we szkole. Naroz prziszło mi też do czepani, coby zustać dochtorym, ale możne, że dobrze to dpadło dlo prziszłych nimocnych tusteloków żech nie zdałach egzaminów. Tóż mie nic tobie nic nie było wyboru i s tóm chemijóm żech się zaś spadki zakoleżnkowała i Politechnika Gliwcka zustała mojóm almamater. Tam żech piyńć roków sztudyrowała s czego się robi farby i laki i aji też tworzywa sztuczne.Wartko też żech zustała mamóm, bo cosi mie do tego cióngło, a jak wiycie, że na to ni ma rady. Piyrszej cerze dali my na miano Magdalena z kieróm miałach kapke utropy, bo eszcze sztudyrowanio żech nie skóńczyła. Dziynka jednokowóż mojimu chłopu i starzikóm podarziło mi się sztudyrwać bez żodnego orlapu dziekńskigo, kiery insi musieli brać. U mie dóma dycki się rzóndziło i prawiło po naszymu i skyrs tego mój panoczek jak się ku mie s Krakowa do Cieszyna przikludził, mioł s tym moc ostudy. Nie wiedzioł przeca co to je wyklupać tepich, abo prziniyś lawór na wode. Jak to w życiu bywo, że dlo chyntnego nic trudnego, to i mój chłop się tak zaprził, że tej naszej rzeczy sie ganc dobrze nauczył. Dzisio tak gibko mu to idzie, że aji jego tatowie ni mogóm go wyrozumieć jak ś nimi po naszymu rzóndzi. Po wysztudyrowaniu podarziło mi sie wartko nónś robotem we werku, kiery robi farby i laki, a mianowoł się rychlij Polifarb Cieszyn S.A. Te robote dostałach tak wartko też skyrs tego, bo byłach sztypendystkóm, a tacy kiejsi we werkach egzystowali. To było dobre, bo werki za sztudyrowani płaciły, a niskorzij dowały zaroz robotem. Robiym uż tam dwacet jedyn roków i skyrs tego uż wszyckigo podarziło się mi poprugować. Zaczłach od miyszanio bagietkóm farb i laków w labolatoryjóm, a niskorzij uż to tak żynoło, że dzisio móm biydem to wszecko se spómnieć coch robiła. Mogym się pochwolić żech była asystynkóm dyrektora i prezesa i robiłach moc inkszych wiecy, kiere po naszymu nie idzie zmianować. Tóż sie panie redaktorze nie gniywejcie jak rzeknym jako to się dzisio mianuje :eszczech była po ceście menadżerem administracji, a dzisio żech je menadżerem ds.doskonalenia procesu w dziale badawczo rozwojowym na Europę. Po ceście nauczyłach się angielszczyny, kieróm muszym dziynnie rzóndić s moim szefym. Je to, a właściwie była to dlo mie procno robota, bo rzóndzić inkszóm mowóm to ni ma leko wiec. Dzisio we świecie jak się chce mieć dobróm robotem to trzeja rzóndzić w rozmajtych jynzykach i też skyrs tego poradzym aji po nimiecku, czesku i kapke po rusku sie s ludziami dorzóndzić.
Dzisio miyszkómy społym s naszymi dwiema dziełuchami Magdą i Agatą w chałupie mojigo dziadka/starzika, kaj eszcze znaszło się kapke placu na dwa psy i kocurka kiery się Milką mianuje. Strasznie mómy radzi pedajlować na kołach a w zimie na skijach gzuć s kopców w naszych Beskidach. Mómy też strasznie radzi smykać sie w orlap po naszej pieknej Polsce i fórt cosi nowego połoglóndać. Tego roku dejmy na to przejechalimy sie po całych Kaszubach i Mierzei Wiślanej. Móm też strasznie rada dlo zdrowio gónić po lesie, a nieskorzij se legnóć i poczytać fajnóm ksiónżke. Tego roku też mie cosi napadło, coby poprugować pływanio na drzewianej desce kiero mo żagiel przirażóny do takigo kulika wbitego na postrzodku tej deski. Fort mie jednakowóż cosi mier-zi żech eszcze nie sprubowala inszych szportów, ale na zicher przidzie taki czas, że tego dokorzym.
Pumogać drugim ludzióm cało moja familija mo isto uż w gynach, bo jak se spóminóm to uż dłogi roki moja kochano babcia/ stareczka w naszej dziedzinie miała we starości wszeckich biydnych i posuniónych w rokach tusteloków. Cało moja familijo dycki pumogała we wszeckim naszym wanelokóm w Marklowicach, coby łoni się tu dobrze czuli nie nie zamiarowali się łod nas wykludzać. Mój pradziadek doł swój grónd parafijanóm na kierym wystawilimy wanelicki kościół i eszcze stykło placu na mały kierchów. Pumogalimy też włośnymi rynkami jak insi paryfyjanie tyn kościół postawić. Prawie wszedcy s moji familije byli kiejsi, a młodzi sóm do dzisia fajermónami w naszej OSP.
Muszym sie też prziznać, że jak żech piyrszy roz sztartła we wyborach do rady miasta Cieszyna, to chybiło mi pore głosów, ale po drugi jak uż mie tustelocy lepszyj poznali to podarziło mi się zustać radnóm. Łóńskigo roku zustałach wybrano przewodniczóncóm rady miasta i łod tego czasu fórt mi chybio tych dwacetcztyróch godzin, kiere mo każdo doba. Skyrs tego muszym ganc inakszyj, jak to było rychlij swojóm robote organizować, bo tustelocy potrzebujóm, coby ci wybrani przez nich radni cosi fórt fajnego dlo nich robili. JO TEŻ !
Dziynka tej robocie w radzie, prziszło mi do głowy, coby ukozać cieszyniokóm wiela eszcze inkszych fajnych wiecy szło by w Cieszynie zrobić. Tego jednakowóż radni nie poradzóm nigdy sami zrobić jak ni majóm za sobóm burmistrza.
A na ostatek życzym wszeckim tustelokóm, coby se jynzyków nie połómali jak to bydóm czytali, bo ta naszo cieszyńsko mowa mo być przeca dycki u nas na Śląsku Cieszyńskim do prawiynio gotowa. Móm też pytke dlo tych cieszynioków co te naszóm rzecz umióm coby ji nauczyli swoji dziecka, kiere ji eszcze nie rozumióm.


text:
Je lochko rjec, zo započinaja so jutry přichodneho lěta z tymi aktualneho. Dołhož scenarij w Ukrainje mjezy kraja njepřekroči, změjemy tež dale składnosć po swojim wašnju jutry swjećić.
Jutry pak su woprawdźity swjedźeń a njejsu za to, zo bychmy byli zrudni, ale wjeseli, myslo na dobyće nalěća nad zymu, na čas zelenje a kćěća, jasnje žiwu zwěrinu a wosebje jako znamjo křesćanow dobyća žiwjenja nad smjerću. Jutrowne swjate dny, ale tež do toho posćenje, su mjeztym hižo wjacore tydźenje nimo. Přiwšěm – jutrowny čas je so skónčił hakle na dnju Božeho spěća, lětsa 26. meje. Hač do klětušeho je dosć chwile so podać do jutrowneho swěta. Tajki dožiwić móžeće w Drjowku w Braniborskej. Cyle intensiwnje móžeće so tam zaběrać z jutrownymi nałožkami a wobrjadami, předewšěm w Delnjej Łužicy.


text:
Ako jo Nowy Casnik rozpšawjał 2020 wó wótwórjenju noweje biolody Schömmel w Měsće, jo wjednik Alexander Schömmel pśipowěźeł, až pśicyniju se serbske nadpisma w nowo wótwórjonej bioloźe. Swójo zlubjenje jo wón źaržał. Serbske nadpisma su wjelgin kreatiwnje integrěrowane do biolody, tak někotare jěze maju serbske pomjenjenje, kafej móžo se teke serbski skazaś a zacynjona kasa jo teke z desku w serbskej rěcy wóznamjenjona. Bioloda jo jadna z mało lodow w Měsće (snaź jadnučka), kótaraž jo zlubjone docyniła a serbsku rěc pódpěra. Ako jo Serbski informator zgónił, wótkupujo bioloda produkty regionalnych producentow, mjazy drugim wót serbskich ako Ignaca Wjesele (Chrósćicy). Bioloda jo pšawy magnet za Serbow, w krotkem casu slědne pónjeźele jo zastupiło wjele serbski powědajucych luźi do wóneje lody.
V. Z.


text:
Kasperlik-Zaluska Anna A , Slowinska-Srzednicka Jadwiga , Roslonowska Elzbieta , Jeske Wojciech , Cichocki Andrzej , Otto Maciej , Zgliczynski Wojciech
Kasperllik-Zaluska Anna , Slowinska-Srzednicka Jadwiga , Roslonowska Elzbieta , Kochman Magdalena , Zgliczynski Wojciech , Jeske Wojciech , Otto Maciej , Cichocki Andrzej
ea0035p557 | Endocrine tumours and neoplasia | ECE2014
Kasperlik-Zaluska Anna , Otto Maciej , Cichocki Andrzej , Slapa Rafal , Rozkowszka Katarzyna , Slowinska-Srzednicka Janina , Roslonowska Elzbieta , Jeske Wojciech , Zdunowski Piotr , Zgliczynski Wojciech
ea0014p133 | (1) | ECE2007
Kasperlik-Zaluska Anna , Roslonowska Elzbieta , Slowinska-Srzednicka Jadwiga , Zgliczynski Wojciech , Jeske Wojciech , Papierska Lucyna , Otto Maciej , Slapa Rafal , Cichocki Andrzej , Cwikla Jaroslaw


text:
Karpaty
Karpaty (pólsce a słowaksce Karpaty, ukrainsce KapпaTи [Karpaty], rumunsce Carpați, južnoserbsce KapпaTи/Karpati) su wjelhoriny w srjedźnej, wuchodnej a juhowuchodnej Europje. Wone tworja přez 1300 kilometrow dołhi a 100–350 kilometrow šěroki wobłuk, kotryž saha wot zapadneje Słowakskeje přez Pólsku, Ukrainu a Rumunsku hač do wuchodneje Serbiskeje.
Najwyši masiw Karpatow su Wysoke Tatry při słowaksko-pólskej hranicy z najwyšim wjerškom Gerlachovský štít (2655 metrow); slěduje Făgăraș w Rumunskej z horu Moldoveanu (2544 metrow).
Wažne rěki, w Karpatach so wužórlace, su (ze zapada do wuchoda): Morawa, Wisła, San, Už, Tysa, Dnjestr, Prut a Seret.
Wosebje w srjedźnych a južnych Karpatach su hišće zwěrjata žiwe, kotrež su w druhich kónčinach Europy hižo wotemrěty, kaž na přikład bruny mjedwjedź, rys a wjelk.


text:
Rozprawa dźěławosće Hornjoserbskeje rěčneje komisije 2009/2010
Hornjoserbska rěčna komisija je so w l. 2009 pjeć króć k wuradźowanjam zešła: 30. januara, 3. apryla, 24. apryla, 9. oktobra a 27. nowembra.
HRK je w tutym lěće jednoho ze swojich čłonow zhubiła – 14. nowembra je zemrěł jeje dołholětny čłon Horst Petrik. Tuž wobsteji komisija nětko z 18 čłonow.
Na prěnim posedźenju je HRK wuradźowała wo stejišću k wotchilenjam noweho wosadnika (wudateho 2008) wot płaćiweho hornjoserbskeho prawopisa. Stejišćo wotpósła so na wudawaćela (Towarstwo swj. Cyrila a Metoda) kaž tež biskopa. Wotpowědne wozjewjenje jako wotewrjeny list sta so 12. 2. 2009 w Serbskich Nowinach. W sćěhowacym posedźenju diskutowachmy wo prawopisnych prašenjach w zwisku z přiručku nabožneje terminologije, kotraž přihotuje so tuchwilu w RCW. Předmjet dalšich třoch posedźenjow pak běchu dźěle wot dr. Tima Meškanka předźěłaneje wersije prawidłow hornjoserbskeje ortografije a interpunkcije. Na tutej předłoze je w nadawku HRK sobudźěłała poradźowarska skupinka, kotrejž přisłušachu Michał Nuk, dr. Irena Šěrakowa, dr. nabil. Sonja Wölkowa a prof. dr. Edward Wornar, kotraž je so w lěće 2009 trójce zešła (4. měrca, 13. meje a 11. awgusta). Wuslědki posedźenjow pjećwosoboweje skupiny poradźowarjow su so nadrobnje protokolowali a zadźěłaja so do naćiska cyłkownych prawidłow, kotrež so po předźěłanju jednotliwych prašenjowych kompleksow cyłej HRK k diskusiji předpołožichu resp. předpołoža.
Posedźenja HRK kaž tež mjeńšeje skupiny su so kaž předwidźane přewjedli, na nich wobdźěli so mjez 16 a 10 čłonow, resp. na posedźenju ekspertoweje skupiny pjećo resp. štyrjo (ze strowotnych přičin). Na wšěch posedźenjach bě z tym wotpowědnje wustawkam kmanosć k wobzamknjenjam data.
dr. habil. Sonja Wölkowa
předsydka HRK


text:
Kiej downo tymu na hiszpańsko Minorca poasiyli sie Anglijŏki i w XVIII wieku najechali stolica, miasto Mahón
Ôbrōną miasta komandyrowoł wtedy dzielny ksiōnże de Richelieu. Niestety ôblężyni sie unieskorzało ale ksiōnże-wojok sie uprzył, że nie oddo miasta najeźdźcōm. Mijały miesiōnce i pomału już nie było co do gymby wsadzić. Yntlich ostały sie już yny jajca, ôliwa a cytrōny. Biydny ksiōnże wajoł bo mioł pypcia na co dobrego a tu psinco. No to kuchōrz wysztaunowoł, że trza co poradzić. Zaryskiyrowoł utrata zapasów i zrobiył miszōng z jajec i ôliwy a na fajrant dociepnył sok z cytrōn i trocha przypraw. Takōm zołzōm poloł uwarzone jajca i doł ksiynciu do pokosztowanio.
De Richelieu był zołzie fest rōd i dobry kuchcik na szczynści sie ôbstoł. Wojna yntlich sie skończyła, a smaczno zołza pryndko zrobiyła sie fest popularno w Europie. Ku tej popularności fest sie prziczyniył Richard Hellman, kupiec z Brandenburgie, kiery w Nowym Jorku w swoim geszefcie wystawioł majōnez, kiery sie ganc przipodoboł Amerykońcōm. Tak to Hellman zdobył rozgłos i bogactwo, a majōnez już cołkiym rozprzestrzyniył sie po świecie.
W Polsce majōnez ônaczy sie głównie do szałŏtek i do przyprawianio jajec
Ale już za granicōm sprawa wyglōndo ganc inakszy. Francuzy szmarujōm majōnezym klapsznity ale tyż używajōm go do zołzy aioli z knoblochym.
Anglijŏki w Kornwalii podobnie – majōnezu używajōm do klapsznitów z chrzōnym i gęsim fetym. W Holandyji majōnez podowajōm do kupy z harynkiym matias, cytrōnom, porym i sznapsym gorzołki. Jerōna… Na szczynści w Belgii już to wyglōndo kapka bardzi zjadliwie – majōnezu używajōm tam do swoich zocnych frytek. Mniam!
Z ciekawostek – w miejscowości Chōfu w Japonii w 2014 otworzyli Muzeum Majōnezu – Mayo Terrace
Do czego idzie użyć majonezu jak nie do jedzynio?
- Maseczka na włosy – szkuty bydōm sie fajnie blyszczeć i już po piyrszym użyciu powinny wyglōndać na zdrowsze i odżywione. A ku tymu jeszcze ocet jabkowy i już bydzie ganc wspaniale!
- Retōng po ôpŏlaniu – zamiast ciaprać mazidła z rossmana o podejrzanym składzie, na poparzynia lepszy se poônaczyć majōnez. Tyż pomoże a przinajmniej składniki som naturalniejsze.
- Gumy do żucio eli nalepki – jak chcesz sie pozbyć gumy z zŏle abo naklejki z mebla to naszmaruj te miejsca majōnezym. Pora minut i chwańciarstwo pójdzie weg!
Continue Reading…
Jako szprytnie przemycić awokado na łobiod eli na śniodani? Mom zocny przepis! Skłŏdniki som na dwie ôsoby i wyglōndo to tak:
- 2 sztuki awokado
- 2 zdrzałe tōmaty
- 1 dymka
- pynczek rukole
- pora liści szałotu rzymskigo eli inkszego co tam praje je pod rykōm
- pora gałōnzek kolendry
Zōuza:
- 2 łeżki soku z limonki eli cytrōny
- 3-4 łeżki ôleju sezamowego –> idzie zastōmpić ôliwōm z ôliwek
- 1 łeżyczka syropu klonowego
- 2 łeżki leko skwarzōnego jasnego sezamu
- zōmbek knoblocha
- krancek zezworu
- sól do szmaku jak kiery potrzebuje
Szałot, rukola i kolyndra umyj, osusz, porwej i wciep do asjetki. ku tymu dociep pokrote awokado i tōmaty. Do asjetki wlyj sok z limonki, ôlyj, syrop klonowy, zmiażdżony knobloch, drobno pokroty zezwór i sól. Pobelontej zōuza widełkōm i polyj szałatka. Na wyrch nasuj podprażonego sezamu.
Ni ma kupa roboty a je zdrowo i smacznie!
Przepis wynejdach u Iwony Zasuwy w „Smakoterapii”.
Momy pojszodek zimy beztuż tyj je fest we zocy. A ze przidówkami to już ganc zocno rzecz. Dziyń bez tyju? Ni ma mowy!
Zezwór
Wspaniały korzyń kiery sprawi, że cołko zima nie bydzie Cie sie imać żodno ryma ani kuckani. Zezwór działo wzmacniajōnco i prociw przeziębiyniowo a ku tymu zocnie rozgrzywo. Dycki kupuja korzyń ale lubia tyż gotowy tyj imbirowo-miodowy. Zezwór mo moc kaj jakich fajnistych właściwości o kierych szlabikowałach tukej. Fest polecōm jak sie chcesz ôstoć zdrowy!
Miód
Zocny medykamynt ale trza pamiyntać o regularności. Jak chcesz sie ôstać zdrowy i mocny to łeżka miodu dziynnie to je mus. Drugo ważno rzecz to doczkać aż tyj trocha ochłodnie, jak wkidniesz miód do wrawej wody to psińco dobrego sie z niego ôstanie. Miodzik dodowōm tyż do wody z cytronōm. Na wieczór rozpuszczōm miód w przechłodnytej wodzie – bez noc fajnie wydzieli wszyski procne enzymy. No a rano dolywōm ciepłej wody no i fertich.
Masło i sól – tyj tybetański
Do narychtowanio tego energetycznego tyju bydymy potrzebować Pu Erh, mlyka, masła i soli. Nie byda tu szlabikować jako uwarzić tyn tyj, zawczasu odsyłom do szpecjalistów. Tyj tybetański mo specyficzny szmak i nie kożdymu sie przipodobo ale mie sie to nawet pozdało dobre 🙂 Tyj z Himalajów procnie rozgrzywo i sprawio że długszy czas idzie utrzimać tymperatura ciała. Coś cudownego do takigo zmarzloka jak jo! Tym bardzi że sztyjc żech je w gangu i dycko potrzebuja moc energie. No a drugōm rzeczōm, przi duldaniu takigo tyju zdo mi sie chobych była nazot w Nepalu 🙂 Wspaniałości!
Przyprawy korzynne – goździki, kardamon i cimt
Aromatyczny tyj to je coś czymu fest przaja, od razu mi sie humor poprawio jak se powoniōm korzynnych woniōczek. A z tych trzech nojlepszy je cimt – pobudzo krążyni krwie beztuż problym zimnych szłapek już mie tak nie szteruje. Polecōm!
Suszone owoce – żurawina, malina, jabłka
Jo se dycki susza skórki z jabłek i wciepuja ich do tytki z tyjym coby mi to fajnie przeszło aromatym jabłka. Jak mie nańdzie to dociepna tyż żurawina ale już tako ususzono z geszeftu. No a maliny bez zima? Czamu ni! Dycki idzie sie poretować mrożonkami.
Dobre, dojś szlabikowanio, ida se narychtować jakigo rozgrzywajōncego tyju na tyn zimowy wieczór. Mniam!
Nudelzupa dycki była mojom ulubionom zupōm. Żodno tam pomidorowo czy anjtopf. Ni ma zupy nad nudelzupa! A nojlepszo tako mamino, przi niedzieli, ze swojskimi nudlami, marekwiōm, aromatycznym celerym i świyżōm pietruszkōm! Aż sie potym błogo robi po takim talyrzu gorki nudelzupy, mniam! Tymu to jo je fest rada! Ale oprócz wspaniałego szmaku, z nudelzupy mogymy mieć tyż moc dobrego! Miarkuj.
Rozgrzywo
Nojlepszy knif coby sie rozgrzoć bez zima to je talyrz gorki nudelzupy! A jak sie ku tymu dociepnie zezwór to już wcale zocnie!
Nudelzupa je dobro na ryma i kuckani
Pomogo przi wyksztuszaniu skuli cysteiny kiero sie wydzielo przi warzyniu. Ku tymu działo przeciwzapalnie beztuż nudelzupa przi rymie to je mus! A jak dociepniesz porzymcigany knobloch i świyżo pietruszka to już wcale mosz zocny miszōng. Jo se jeszcze lubia wsuć kapka świyżo mlytego pieprzu coby zupa była pikantniejszo a drugom rzeczom, korzyni tyż dobrze działo przi rymie. I żodne choróbska sie mie nie imajōm! Bo oprócz zupy z nudlami mom jeszcze inksze zocne knify.
Zupa z nudlami zocnie działo na stawy
A wszysko skuli kolagenu z kości zwierzyncych. Kolagen i minerały z nudelzupy (wapń, fosfor i krzem) procnie działajōm na włosy, skóra i paznokcie. I co ważne, to je taki kolagyn co sie dobrze prziswajo w przeciwiyństwie do nikierych medykamyntów z aptyki. Kobitki, rychtujcie nudelzupa nie yny na niedziela! A ci co sie zajmujōm szportym, to wiedzōm że kolagyn je fest we zocy. Jak dycki ciśniesz polotać eli na jako siłownia to sie zakoleguj z dobrōm nudelzupōm z kości!
Nojlepszy środek przi niecherskim trowiyniu
Beztuż że nudelzupa mo zocne aminokwasy – glicyna i prolina – je ona naturalnym medykamyntym na brant, refluks i wrzody. Żelatyna z nudelzupy fajniście wspomogo i osłanio błona śluzowo żołōndka.
No i noreszcie – zupa z nudlami je nojlepszo na kaca!
Wzmocni i rozgrzeje, a przi tymu nie obciąży żołōndka. Jak kiery za fest pofajrowoł to nudelzupa postawi nazot na szłapy.
Toch se narobiyła szmak!
Na poczōntek, jak sztyjc kajś locesz z aszfōngiem coby yny zdążyć ze wszyskim, posztudyruj se kapka o tym.
No i szyjn, idymy dali.
Mosz tak że rōncz sie chytosz na tym że za wartko jysz? Nie czujesz szmaku, nic żeś nie poradziył powoniać? A na wieczór tak rychtyk nie umisz se spomnieć co to dzisio było na ôbiod… Niestety ale gibki fachlowani jedzynio ni ma zdrowe. Poza tym, jak jymy pomału to zjymy myni.
Mózg dziepro po jakichś 10 minutach dostowo sygnał że coś tam je w żołądku.
Co je do Ciebie dobre?
- Siedni se ku jedzyniu. Nie stój, nie lotej nikaj. Siedni se.
- Zgoś telewizor, niechej telefon fōrt, gazeta se posztudyrujesz nieskorzi.
- Przeżuwej dobrze jedzyni, nie połykej epnych kąsków yny pomału żuj i czuj so jysz 🙂 Powoniej se tyn ôbiod, to też je ważne!
- Pomału, po leku wcinej co tam mosz na talyrzu. Co by sie nie dzioło, pamiyntej że na jedzyni trza mieć czas.
Continue Reading…
Czy haberfloki kojarzōm ci sie z niecherskimi wspomnieniami z czasów bajtla jak to muter napasztowała cie lajerōm „Zjydz wreszcie ta owsianka bo je zdrowo!”? Miała recht!
Dej se pokój z koszmarami z dzieciństwa i przekonej sie do płatków na nowo!
Co Ci z tego przidzie?
Haberfloki majōm kupa witamin z grupy B a do tego magnez i selen
Continue Reading…
Mo sie rozumieć zdrowy ale w umiarze! Cało flaszka na wieczór to je niecherski pomysł. Ale już kieliszek wina to blank zocno rzecz.
Continue Reading…
Beztuż że Wielkanoc za pasym, chciałach porozprawiać co tam za zocne maszkety sie szykuje u naszych sōmsiadów. Continue Reading…
Czujesz sie niechersko, ciōmpy lecōm z nosa i biere cie ryma? Nic yny zakolegować sie z miodym! Miód mo działani wzmacniające i nikiere bakteryje zwalczo lepszy niż antybiotyki. Beztuż jak se chcesz wzmocnić odporność abo wylyczyć kuckani to miód ci na zicher pomoże. O inkszych knifach poczytej tu.
Miód spadziowy
Na kaj jaki niecherskości ganc procnie podziało miód spadziowy. Ku tymu je fest wartościowy skuli tego że mo kupa pierwiastków, aminokwasów i białek. Tyn miodzik je najzdrowszy ze wszyskich ale w odróżnieniu do miodów nektarowych tyn biere sie od mszyc… Ale o tym za moc nie byda rozprawiać, zdrowy je i fajrant 😉 Continue Reading…


text:
Pućowanska fotowa wustajeńca »5 x Němska po cyłym swěće« pohnuwa perspektiwu změnić a zwaži sej wid wotwonka
W fotowej přehladce Hamburgskeho fotografa Jörga Müllera widźi wopytowar w prěnim wokomiku wosoby a motiwy we wšědnej wokolinje. Někotři direktnje do kamery hladaja, někotři su zanurjeni do wuknjenja abo dźěła. A tola tworja protagonisća fotow wizuelny móst k wobhladowarjej, dokelž wuhlada často něšto znate. Što to je a štó su tući ludźo?
Hromadźe z Goethowym institutom wustaja Serbski muzej w Budyšinje cyłkownje 99 fotow, kotrež portretuja wšědne žiwjenje potomnikow něhdyšich němskich wupućowarjow, a to nimale jónu wokoło globusa. Započinajo w Litkowce (Ruska) slěduja wobrazy z Wartburga (Južna Afrika), mennonitiskeje wosady Blumenauwa (Mexiko), Pomerody (Brazilska) a Oberwischauwa (Rumunska).
Ze swojej kameru zapopadny Jörg Müller mjez lětami 2014 a 2018 wosoby a motiwy tutych němskorěčnych mjeńšinow we wukraju. Jeho motiwy zdadźa so być we wokomiku zapopadnjene a tak ma wobhladowar móžnosć, koncentrowanych šulerjow wučby němčiny w Litkowskej šuli při wuknjenju wobkedźbować abo so do němskeje Božeje słužby w mennonitiskej wosadźe Blumenau w Mexiku zanurić. Nimo šule a cyrkwje dokumentuja wobrazy tež kulturu jako móžnosć wobchowanja němskich korjenjow. W Pomerodźe, hdźež rěči starša generacija hišće nižoněmsku rěč plat, zetkawaja so wobydlerjo k němskim swjedźenjam z tradicionalnej ludowej hudźbu z bayerskim charakterom a noša při tym dirndl abo kožane cholowy.
Jako cyłkownu wustajeńcu widźach, mi bě, kaž zo bych Serbow a narodnu drastu hišće raz znowa zeznała, ale z wida zašłosće a z wočemi słowjenskeho molerja Ante Trstenjaka (1894–1970). Runočasnje zeznach tež molerja jako wosobu a myslach sebi, wón je jedyn z nas – Słowjan.
W aktualnej wustajeńcy Serbskeho muzeja z titulom »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« je akribiske předdźěło mjezynarodneho prócowanja jasnje spóznajomne. Hłownaj iniciatoraj wustajeńcy Igor Pirc ze Słowjenskeje a serbski kulturnik Jurij Łušćanski zmóžništaj hromadźe ze Serbskim muzejom pod projektowym nawodom Christiny Boguszoweje přewjedźenje mjezynarodneho kooperaciskeho projekta z Narodnym muzejom Praha a Wuměłskej galeriju Maribor. Dalšej podpěrarjej a wupožčowarjej eksponatow stej Muzej za nowše stawizny Słowjenskeje w Ljubljanje a Galerija Ante Trstenjaka w Ljutomerje. Tež Serbski muzej Choćebuz, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće a Załožba za serbski lud su material k dispoziciji stajili, kotryž wobswětli Trstenjaka jako přećela Serbow w dokumentarnym wotdźělu na kóncu wustajeńcy. Kuratorce stej direktorka Serbskeho muzeja Christina Boguszowa a Rebecca Wöppelowa, kotrejuž koncept zestajenja eksponatow derje přez wustajeńcu wjedźe, tak zo so wot rumnosće k rumnosći zajim Trstenjaka za Łužicu wotkryje.
Wuměłc-architekt Arnold von Westfalen jako inowatiwny gotiski twarski mišter hroda Albrechtsburg a jeho architektoniske herbstwo
Za architekturu je 15. lětstotk wosebity čas, dokelž hodźi so jara zajimawe wuwiće wobkedźbować, kotrež wustupuje po cyłej Europje, wosebje tež w Sakskej a we Łužicy. Jako w Italskej dawno hižo renesansowy stil z cyle hinašimi konceptami a strukturami knježeše a swójba Medici Florenz k wuměłskemu centrumej wutwari, jako Leonardo da Vinci swoju Mona Lisu molowaše a Michelangelo jasne klasiske formy w architekturje naćisny, wuwi so w krajach sewjernje Alpow wosebje wirtuozna forma pózdnjeje gotiki.
Tuta wirtuozna formowa rěč gotiskich strukturow a ornamentow je so wosebje we wuchodnych regionach hač do dźensnišeho zdźeržała. Najjasniši přikład za to namaka so w njedaloko wot Drježdźan na skale ležacym hrodźe Albrechtsburg. Hižo zdaloka wuhladaš wysoko nad Łobjom trónowacy hród w Mišnu. Horjeka na hrodowej horje wita će jako prěnje gotiska katedrala, kotruž mnozy ze swjatym Benom zwjazuja, kiž je tam pohrjebany.Wid na dwórsku fasadu hroda w Mišnu z wonkownym schodźišćom, kiž so tež »Wendelstein« mjenuje. Schodowa wěža twori wertikalny akcent k zbytnej fasadźe.
Na lěwym boku cyrkwje, směr sewjer, přizamknje so hród z jeho sławnym a charakteristiskim witym schodom. Twarski mišter Arnold von Westfalen započa 1471 z twarom hroda, kotryž běše prěnjotnje jako rezidenca za Wettinskeju bratrow kurwjercha Ernsta a wójwody Albrechta mysleny.
W přirodźe woznamjenjeja kaskady schodźenki we wodopadźe, přez kotrež woda bjez přestaća prudźi. Bjez přestaća prudźa tež wuměłske twórby Maje Nageloweje w běhu wjace hač štyrceći lět wuměłskeho skutkowanja. Tworićelske etapy – časowe kaskady – rjaduja wobšěrnu wobrazowu přehladku. Dohromady wobsahuje kniha šěsć kaskadow a w kóždej su mjez štyrceći do pjećdźesat twórbow wotćišćane, kotrež časowje na so slěduja. Započiwši z prěnjej kaskadu a twórbu »Zwei Vögel« z lěta 1983, slěduja wšě dalše, zakónčiwši ze šestej kaskadu a twórbu »hinfort, na kromje 12« z lěta 2018.
Z wustajeńcu pokazuje w Halle rodźena fotografowka Yvonne Most, wnučka Sudetoněmki, foto-esejej ze serijow »Łužica« (2014) a »Dopomnjenja druhich« (2018). Twórby wobjednawaja koncept »domizna« a zhubjenje domizny přez brunicowu industriju abo jako dóńt Sudetskich Němcow.Čeje dopomnjenja chceće we wašej seriji »Dopomnjenja druhich« z kameru zapopadnyć?
Spočatna ideja bě ta, w mojej swójbje wo tehdyšim dóńće a z nim zwisowacymi sćěhami wućěrjenja slědźić. Po někotrych rozmołwach pak pytnych, zo sćěhuju dopomnjenja druhich a zo je z wěstym wotstawkom wobhladuju. Dokelž njejsym tute ćělne a psychiske dožiwjenja sama na sebi nazhoniła, někotražkuli błuzna pak so přez generacije dale dawa, rěču wo dopomnjenjach druhich a spytam z wobrazami na nje pokazać.Běše to takrjec wosobinski motiw, kiž je was k seriji pohnuł. Hdy sće začuwała, zo chceće tutu temu intensiwnišo wobdźěłać?
Njemějach tón znaty »wěsty wokomik«. Běše to lěpje prajene žadosć, wjele lět po smjerći mojeje wowki chcyć wědźeć, kak a hdźe je wona žiwa była. Tak dojědźech sej prěni raz do jeje ródneje wsy. Jako před jeje tehdyšej chěžku stejach, so kruh začini. Jako loni 2019 moja fotowa kniha »Dopomnjenja druhich« wuńdźe, by wona swoje stote narodniny měła. Tutón připad njebě planowany, ale začuwam to jako magiski čas.
Znaty Budyski fotograf Jürgen Maćij móžeše w poslednich měsacach na dwě přewšo wuspěšnej wustajeńcy zhladować. W Kamjenskej słodarni wotmě so wot 26. julija do 29. septembra fotowustajeńca »Městnosće pisanja. Łužiscy spisowaćeljo« a wot 7. septembra do 3. nowembra pokaza so we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy fotowustajeńca »Wuměłcy Hornjeje Łužicy 2«, kotraž je pokročowanje jeho w lěće 2009 wudateho prěnjeho zwjazka. Nětko, dźesać lět pozdźišo, móžemy so nad dalšej wobšěrnej knihu z cyłkownje 70 fotowymi portretami wuměłcow wjeselić, kotrež maja swoje korjenje abo srjedźišćo žiwjenja a tworjenja w Hornjej Łužicy. Projekt bě zhromadne dźěło mjez fotografom a towarstwom Kulturne koło Ernsta Rietschela, kotrež wobaj zwjazkaj tež wuda.Wuměłc zetkawa wuměłcow: Wustajeńca Künstler der Oberlausitz Jürgena Maćija we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy, 07.09.–03.11.2019W swětłej a wulkej wuměłstwowej hali witachu wopytowarja najprjedy wuměłske twórby dźesać wuzwolenych wuměłcow. Eksponaty sahachu wot zwuzdźeneje ekspresiwity Manfreda Schuberta, rodźeneho Budyšana, přez kubistiske krajiny Martena Kirbacha, rodźeneho w Zhorjelcu, hač k sensibelnosurealnym wobrazam Carly Weckeßer, rodźeneje w Jonsdorfje. Pola twórbow Ansgara Skiby, rodźeneho w Drježdźanach, napadnje, zo rysuje wuměłc hišće ze slěbornym pisakom, kaž je jón tež Otto Dix nałožował. Dalše twórby a plastiki přewodźachu wopytowarja do zadnjeho wotdźěla, hdźež móžeše so do portretow zanurić. Mólby, rysowanki, plastiki, keramiki abo rězbarjene dźěła pak na Maćijowych fotach hłownu rólu njehraja, skerje decentnje wobraz wudospołnjeja. Fokus leži na wuměłcu jako wosoba a čłowjek, čehoždla nastachu portrety pola wuměłcow doma abo w ateljeju. Tući sedźa, steja, su přilehnjeni k blidu abo k jednomu ze swojich dźěłow, hladaja jasnje a direktnje abo so lochce do kamery směja.
Po starobje wot 28 do 97 lět je paleta portretowanych wuměłcow šěroka a kóždy jednotliwy wobraz skići šansu, hłubšo do jedneje wuměłskeje duše hladać, dokelž nawjazuje portretowany ze swojim pohladom zwisk k wobhladowarjej. Při tym pomha tež, zo su wobrazy čorno-běłe, tak zo žana pisanosć abo barba wot bytostneho njewotwjedźe. A tak wuhladaš we wustajeńcy a w knize mjez wjetšinu němskich wuměłcow tež serbske wobliča kaž na přikład molerku Měrku Pawlikowu, rodźenu w Lipsku, Maria Ošiku z Worklec abo Marcela Noacka, rodźeneho w Mužakowje, kotryž dokumentowaše intensiwnje a na dlěši čas pozhubjenje srjedźołužiskich wjeskow přez brunicu. Dale zastupjenaj staj we Wojerecach rodźeny moler a fotograf Michael Kruscha a filmowča Frauke Rahr, kotrejež dokumentariski film »Wopyt w domiznje« wšědny dźeń serbskeje žony z Rownoho dokumentuje.
Na prěni pohlad je spóznać, zo hraje barba we wobrazach Isy Bryccyneje zasadnu rólu. Tež w akwarelowych wobrazach, kotrež běchu w Budyšinje w galeriji Budissin wot 26. julija do 31. awgusta 2019 widźeć, přewahuja sylne a jasne barby, kotrež wupjelnjuja wulke płoniny wobraza. Při wobhladowanju 24 wustajenych akwarelow zawostanje zaćišć małeje jězby po swěće.
We wobrazomaj »Oman, Mirbat – přibrjóh« a »Oman, Mirbat – město« je widźeć žołtobrunkojty pusćinowy přibrjóh a pěskobarbne orientaliske twarjenja. Naraz pak pohłubša so barby a ćmowomódry fjord we wobrazu »Při fjordźe« změni so we wobrazu »Wjeska za fjordom« do purpurčerwjeneje swěćateje skaliny. Wušikne hraće z barbu a swěcu je tež we wobrazu »Hród Worcyn w zymje« (hlej wobalka Rz 2/2015) derje spóznać. Cunje barby zymskeho njebja špiheluja so w sněze, nad štomami kaž tež hrodom leži lochka zymna rosa. Ćopłe afriske słónco a atmosfera njeskónčnych dalinow wobkuzłuje a zaso so barby přeměnjeja: Jaskrawje čerwjene skalizny wudrjeńcy w »Fishrivercanion I« a »Fishrivercanion II« zetkaja so z drišćatym žołtym słóncom, kotrež wuprudźa nad dalinu žahatu horcotu w »Serengeti I« a »Serengeti II«.
Što stanje so, hdyž trjechja načasne wuměłske twórby wuměłčow z Budyskeje wokoliny na načasne twórby wuměłcow z Heidelberga? Stupja snadź do wzajomneho skutkowanja abo do wizuelneho dialoga abo samo do estetiskeje debaty?
Tutym prašenjam wěnowaše so wosebita wustajeńca »Kontekst & kontrowersa«, kotraž wotmě so hač do kónca awgusta w Muzeju Budyšin. Wosom wuměłcow z partnerskeju městow Budyšin a Heidelberg pokazachu swoje aktualne twórby a zdobom skupinsku wustajeńcu kuratěrowachu. Tutón projekt wotmě so w ramiku 150-lětneho jubileja Budyskeho muzeja w zhromadnym dźěle z towarstwom KON•NEX ART Heidelberg.
Zazběh tworjachu twórby Heidelbergskeju wuměłcow Mariusa Ohla a Cholud Kassem. W Ohlowych twórbach »přećelny strach« (2015) a »Čornomolowanje« (2019) přewahuja neonbarbojte linije a geometriske formy, kotrež zbudźa zaćišć, zo bychu najradšo z ramika wudyrić chcyli. Změrowacy skutkuje město toho wobraz Kassem ze serije »Dźakowano njebjesam«. W Iraku rodźena wuměłča wotrosće w Heidelbergu a bu křesćansce kubłana. Jako dopomnjenku na swoje dźěćatstwo předstaja wona tekstilije ze sakralneho swěta a wšědneho dnja, kotrež abstraktnje zaso podawa.


text:
Krabat
Krabat je serbska powěsćowa postawa dobreho kuzłarja, kotraž bazuje na žiwjenju chorwatskeho połkownika Janka Šajatovića, kiž wojowaše w 17. lětstotku w sakskej słužbje (Krabat = „Chorwat“). Jako dźak dósta w lěće 1691 wot sakskeho kurwjercha Jana Jurja III. spožčene knjejstwo nad Wulkimi Zdźarami. Šajatović zemrě w lěće 1704 a bu jako katolski Chorwat a wliwny knjez w Kulowskej wosadnej cyrkwi pochowany.
W Krabatowej powěsće zwjazowachu w běhu 18. a 19. lětstotka historiske podawki wokoło Šajatovića (kaž na přikład wotwódnjenje Zdźarowskeje wokoliny za ratarske potrjeby) z powšitkownym kuzłarskim motiwom, kotryž bě we wjele europskich kulturach prezentny. Po ludowej powěsći njepochadźa Krabat z Chorwatskeje, ale z hornjołužiskeho Jitka pola Rakec a nawukny kuzłarstwo pola „čorneho młynka“ w Čornym Chołmcu.
Z Krabatowej maćiznu zaběrachu so w 19. lětstotku mjez druhim Michał Hórnik (Krabat. Powjestka z ludu, 1858), Jurij Gustav Kubaš (Khrabat, 1865), Křesćan Bohuwěr Pful (Krabat. Po ludźacym powjedanju, 1887) a Jurij Pilk (Die wendische Faust-Sage / Serbski Faust, 1896). Nadregionalnu popularnosć zdoby sej Krabat předewšěm přez knihi Jurja Brězana (na wuchodźe) resp. Otfrieda Preußlera (na zapadźe) kaž tež přez wobrazy Měrćina Nowaka-Njechorńskeho a němski hrajny film režisera Marca Kreuzpaintnera z lěta 2008.
Figura Krabata je dźensa jedna z najznaćišich w Hornjej Łužicy a słuži tež wabjenju za dwurěčnu kónčinu mjez Budyšinom, Wojerecami a Kamjencom. Tak eksistuja na přikład dožiwjenski dwór „Krabatowy młyn“ w Čornym Chołmcu, Krabatowy kolesowarski pućik, Krabatowe swjedźenje, Krabatowa mlokarnja w Koćinje, Krabatowa limonada kaž tež serbska kompjuterowa hra wokoło Krabata. Krabatowe towarstwo z Njebjelčic koordinuje wjele tutych aktiwitow.
KnihiWobdźěłać
- Měrćin Nowak-Njechorński: Mišter Krabat. LND, Budyšin 1954
- Jurij Brězan: Čorny młyn. LND, Budyšin 1968
- tóns.: Krabat. LND, Budyšin 1976
- tóns.: Krabat, druha kniha. LND, Budyšin 1994
- Otfried Preußler: Krabat. Arena Verlag, 1971
LiteraturaWobdźěłać
- Susanne Hose: Erzählen über Krabat. Märchen, Mythos und Magie. Lusatia-Verlag, Bautzen 2013, ISBN 978-3-936758-81-8
- Paul Nedo: Krabat. Zur Entstehung einer sorbischen Volkserzählung. W: Deutsches Jahrbuch für Volkskunde. Zweiter Band Jahrgang 1956, Akademie-Verlag, Berlin, digitalizat pola www.digi-hub.de (biblioteka Humboldtoweje uniwersity Berlin)


text:
▶ Label »Sorbian Music« załoženy
Załožba za serbski lud je nowy label »Sorbian Music« załožiła, z kotrymž poskića na wšěch znatych streamingowych platformach wothrawanje serbskeje hudźby a dalšich awdijowych produkcijow, kotrež buchu wot załožby w zašłosći produkowane a spěchowane. Label zapřijima wšelake žanry wot klasiki přez rock a pop hač k słuchohram a bajkam. Dotal 20 produkcijam maja krok po kroku dalše sćěhować.
▶ Myto Ćišinskeho
Lawreataj Myta Ćišinskeho staj lětsa Jan Malink a Trudla Malinkowa z Budyšina, kotrymajž so za jeju dołholětne wobstajne skutkowanje na publicistiskim polu, na polu serbskich kulturnych stawiznow a dla jeju angažementa w Maćicy Serbskej a Serbskim ewangelskim towarstwje wuznamjenjenje spožči. Spěchowanske myto Ćišinskeho dóstanjetaj dr. Fabian Kaulfürst a Jadwiga Kaulfürstowa z Pančic-Kukowa za jeju horliwe, mnohostronske skutkowanje na polu serbskeje rěče a kultury, za zwoprawdźenje kreatiwnych projektow a za twarjenje mostow mjez Serbami a Słowjanami. Swjatočne přepodaće mytow budźe 16. oktobra w Budyskim Serbskim muzeju.


text:
Ako som słyšała, až maju nowu mini-seriju (nimska telewizija groni Dramedy Serie) wó Serbach, teke z Górneje Łužyce, som kśěła ten film na kuždy pad wiźeś. Tak jo teke było w zajźonem lěśe, ako som wiźeła reklamu za film Sorbenkind. Wjaselim se pśecej na nowy film wó Serbach. Ale kuždy raz som na kóńcu wobtužona. Něnto zasej.
Straight Outta Crostwitz ga wóspjetujo negatiwne stereotypy wó Serbach. W momentach, gaž druge njeserbske (abo njewěźece nic wó Serbach) luźe se smjeju, ja njewěm, lěc dejm se smjaś abo skerjej źe płakaś. Film co byś cool, moderny a za młodych luźi. Ja pak se sromam dla luźi, kótarež se mysle, až serbski swět jo napšawdu taki carnoběły.
Rowno tak se gniwam, až w takem filmje muse byś luźe z carneju abo zeleneju abo rožojteju kóžu a homoseksualne luźe, aby film był nacasny. Mě se njelubi, až filmarje kśě kumštnje dopokazaś, až nowocasny film musy měś woblico carnego cłowjeka. Kaž by měli z tym dopołniś někaku kwotu.
Ako cłowjek, kenž se žywi w młogorakosći kulturow a rěcow, njedajom se pśeznaniś, až na pśikład jano Serbowka, kótaraž lubujo rap abo HIP HOP, jo moderna. Lubujom ludowe spiwy, njepasujom pak do žednogo stereotypa wó Pólakach. A njok, až mě druge luźe jano pśez prismu mójogo póchada wiźe. Togodla se mě Straight Outta Crostwitz njelubi.
Workshop »Giving the gift of language« w Chóśebuzu wót 21.03 do 23.03. z prof. Neyooxetom Greymorningom
Gaž zastupijoš do rumnosćow, źož prof. Greymorning wjeźo swój workshop, sy pśechwatany a pśełapjony, cogodla na kuždej tofli wise w pór smugach wobraze luźi, zwěrjetow, wěcow, rostlinow a ze wšednych situacijow žywjenja. Na prědny zaśišć njamaju te wobraze zewšym nic zgromadnego, a ceła rumosć zda se pódnurjona w chaosu. Taki prědny zaśišć pak njejo pšawy. Pśeto z kuždeju dalšneju góźinu wucby wobźělniki sebje wuwědobniju, wjele zgromadnego móžotej měś wuźenje a tyca abo njetopyŕ a mazany zec w pśestajenju do rěcy Arapaho. Profesor sam groni z pósmjejkom: Jo, komplicěrowane jo stojaś pśed tabelu, połneju wobrazkow ze wšakimi wěcami. Ale tak góle wuknjo swóju prědnu rěc (eng. first language). Wóno stoj w srjejźi dopołnego chaosa. Pódobnje ga cujo se na zachopku wjele wobźělnikow toś teje wucby. Na kóńcu źěłaŕnicki pak jo móžno wótkšyś, až kuždy wobrazk na tofli bu kradosćiwje wubrany, prezentěrujo wěstu gramatisku formu, typisku, w tom konkretnem paźe w maminej rěcy prof. Greymorninga. Chaos jo něnto pórěźony. Wucba jo se wótměła w ramiku pśigótowanja projekta ZORJA, kótaryž matej na mysli Gregor Kliem a Maksimilian Hasacki.
Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.
Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.
»Pyšnje woblacone / Schön gekleidet« groni se prědnym knigłam Doris Heinzoweje, kótarež su łoni wujšli w Ludowem nakładnistwje Domowina. W nich zaběra se awtorka z dolnoserbskeju rejowańskeju drastwu. Justyna Michniuk jo se rozgranjała z njeju a Deliju E. Münchoweju, kótaraž jo za knigły fota zgótowiła a tekst do dolnoserbšćiny pśestajiła.Wó tom, kak jo k tomu dojšło, až šyjośo serbske narodne drastwy, kněni Heinzowa, njejsom w knigłach žednu nadrobnu informaciju namakała.
DM: Mysl k tym knigłam smej južo dłujko měłej a nama jo było wažnje, až wóni su se něnto wudali wót šlodaŕnje narodnych drastwow Doris Heinzoweje. Wušej togo by informacije wó šlodaŕni narodnych drastwow a wó wósobje mójeje maśerje w tych knigłach pśedaloko wjadli.
DH: Dalej njedejała narodna drastwa togo regiona jano wězana byś na našu šlodaŕnju. Do togo směra by źe pokazało, gaby se w knigłach rownocasnje pisało wó šlodaŕni a wó mójej wósobje. To by powšyknu płaśiwosć za ten region wobgranicowało. Nastaś su dejali knigły za wšych, njewótwisnje wót togo, lěc něchten sam tu drastwu nosy abo lěc źiśiźowki ju nose abo lěc jo starka ju něga nosyła. Togodla wobgranicujo se tematika na wěc samu. Pišu w knigłach, až ga jo wěc wšyknych, narodnu drastwu woplěwaś a zachowaś.
K wósaźe Slepo/Slěpe słuša sedym jsow: Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin a wótergi pomjenjujo se ako wósyma wjas bramborski Lěsk. Region jo znaty za wósebnu slěpjańsku narěc, a teke dla rědnych narodnych drastwow. Slěpe jo jadnučki serbski region, kótaryž jo wuwił a zachował do źinsajšnego swójsku źiśecu drastwu za gólcow a za źowća. W drugich regionach źiśi su nosyli cesto samske drastwy kaž dorosćone, jano w mjeńšej wjelikosći. Togodla jo Slěpe wuwześe a naźejam se, až rědna źiśeca drastwa buźo dalej a zasej wěcej widobna w zjawnosći. To wšak njejźo bźez problemow. To jo mě groniła Elwira Hantšo, cłonk towaristwa Kólesko e. V., šlodaŕka drastwow a awtorka knigłow wó slěpjańskej narodnej drastwje za dorosćonych a źiśi. Wjele nanow njoco, až jich syny nose »suknju«. Hyšći pśed někak 50–60 lětami pak njejo to było nic wósebnego.Syn awtorki w slěpjańskej źiśecej drastwje Foto: Justyna Michniuk
Za mójo slěźenje zajmny jo dalšny fakt, až w Slěpem su źiśi teke nosyli žałowańsku drastwu. To wšak do źinsajšnego njejo derje wuslěźone. Powšyknje móžo se groniś, až njejo była drastwa za kuždy cerkwiny swěźeń za źiśi, dokulaž wóni njejsu na namšu chójźili až do końca Drugeje swětoweje wójny, gaž su zawjadli specielne namše za źiśi. Wažnje jo teke, až góle jo było połnogódny cłonk wósady akle pó górjejbranju (konfirmaciji). Weto groni se, až ga w Slěpem su źiśi se wobźělili na zakopowanjach swójźbnych prědnego stopnja (to groni nana a maśerje), a jo teke móžno, až pśi zakopowanjach swójźbnych drugego stopnja (to groni na pśikład bratšow a sotšow). Dla togo su eksistěrowali za te źiśi žałowańske drastwy. W knigłach kněni Hantšo z decembra 2020 móžomy wobźiwowaś pór žałowańskich drastwow za źiśi, za cas lěśa a zymy, za zakopowanje a cas pótom, a teke wšednu žałowańsku drastwu.1 Prezentěrowane drastwy su samorozmějucy drastwy za źowća (wót 6 lět až do konfirmacije). Zazdaśim njejo wěcej žednych informacijow, bildkow abo mólbow ze žałowańskeju drastwu za gólcow. Ale źiśi wobeju rodowu su nosyli wšednu źiśecu drastwu, njejadnaku za gólcow a źowća (sic!). Ta drastwa jo nadrobnje wopisowana w brošurce, wudanej teke w lěśe 2020.2
Dnja 8. oktobra 2021, w Serbskem muzeju w Chóśebuzu, jo kurator Werner Měškank wótwórił swóju slědnu wustajeńcu pśed wuměńkom, pód titelom »Sammelsurbium – Serbske na wórach a we wabjenju«. Wustajeńca na Młyńskej droze 12 w měsće se pokazujo až do 13. měrca 2022. Zgromaźone eksponaty prezentěruju šyroku paletu wórow wót drastwow a taškow, pśez porclinowe figury a głažki až k suweniram, sudobjam a etiketam za žywidła. Głowne znamje jo, až wšykne eksponaty maju něco serbskego: motiw z narodneje drastwy, serbski label, nadpismo w serbskej rěcy atd. Dodaś cu, až wót pór lět wobglědujom zajmnu tendencu w Pólskej a drugich europskich krajach: To regionalne na wórach pokazaś, zadobyś se do wutšoby kupowarja a z regionalnymi motiwami wěcej pśedawaś. Móžoš groniś: Wócy sobu kupujotej! Na pśikład flaška wina z njewšednym, eksotiskim etiketom jo rědny darik z dowola a casy teke symbol za pódpěranje lokalnych, małych firmow.
Njewšednu wustajeńcu som sebje ze zajmom woglědała a som se z kuratorom Wernerom Měškankom wó njej rozgranjała. JUSTYNA MICHNIUKKurator wustajeńce Werner Měškank pśed witrinu z lokalnymi produktami Foto: Justyna Michniuk
Serbski dom w Chóśebuzu jo skóńcnje wótwórił dnja 25.08.2021 wjelgin zajmnu wustajeńcu z titelom »Cerno-Běłe«. Serbske swaŕby w Slěpjańskej wósadźe. To jo zběrka fotografijow, kótarež su nastali wót lěta 1902 až do lĕta 1954, gaž jo była ta slědna tradicionalna serbska swajźba. Wótkul pśidu fota? Lokalna kupka Domowiny ze Slěpego jo stajiła anonsu do casnika z pšosbu wó priwatne fotografije. Nichten njejo se myslił, až wóni dostanu wěcej ako 150 bildkow. Te su byli wšak w rozdźělnej kwaliśe, kótaraž jo casy była wjelgin špatna. Te bildki su se musali pópšawiś w grafiskem programje. Na wótwórjenju wustajeńce jo gronił Wolfgang Kotissek, až su na někotarych fotach musali kužde woblico pópšawiś. Tegdy jo było někak 50 gósći na jadnej swajźbje. Za korektury jadnogo woblica su domowinske sobuźěłaśerje trjebali někak 7 minutow. Gdyž multiplicěrujomy wšykne bildki a wšykne woblica ze 7 minutami, buźomy se togo wědobne, až to jo było napšawdu śěžke, ale wužytne źěło. Do togo pśiźo archiwowe źěło, dokulaž domowinska kupka jo kśěła rady teke mjenja wšyknych njewjestow, nawóženjow a gósći zwěsćiś. Za stawizniske slěźenje wažny jo teke dokradny datum swajźby. Bóžko wjele z tych luźi, kótarež su hyšći na tradicionalnych swajźbach rejowali, njejsu wěcej žywe. A gaž feluju znanki swajźbow, móžo byś, až wjele wósobow na fotach wóstanjo anonymnych.
Thomas Kläber jo we Łužycy znaty fotograf, dokumentěrujucy wót někotarych lětźasetkow wejsańske žywjenje w swójej małej domacnej jsy Beyern (źinsa źěl města Falkenberg/Elster), źož jo roźony. Ale teke w měsće Chóśebuz a wokolinje, źož z familiju wjele lět bydli. Wón jo dostał wjele mytow za swójo źěło a jo měł teke wustajeńce zwenka Nimskeje, na pśikład w Engelskej, Francojskej, Belgiskej a Finskej. Zajźone lěto su w Ludowem nakładnistwje Domowina wujšli knigły z fotografijami Thomasa Kläbera z titelom Land Leben. Na jsy. Źěl tych wobrazow smy mógli wót 30. julija 2021 we wětšem formaśe wobźiwowaś w Serbskem muzeju w Chóśebuzu. Na wótwórjenju wustajeńce, a tejerownosći na rozgronje z fotografom, dnja 11. awgusta 2021, jo se wjele luźi wobźěliło. To jo był zajmny event. Tematika »žywjenje na jsy« ga jo wjele luźam bliska. Wejsańske swěźenje, swajźby, zakopowanja a teke druge swětocnosći, śěžke rolnikaŕske źěło, wšedne winowatosći, ale teke źiśece grajkanje – to wšykno a hyšći wěcej dokumentěrujo Thomas Kläber z fotografijami. Wón jo se wót źiśetstwa sem zajmował za žywjenje na jsy. K tomu jo gronił, až we jsy Beyern jo wón stawnje kśěł byś njewidobny1. Wšykne pak su jogo tam znali a su se spušćali na jogo spšawnosć. Togodla jo wón mógał rědne a teke awtentiske wokognuśa z kameru zapópadnuś. Wón sam jo gronił, až dowěra a priwatne kontakty su byli cesto jogo kluc do wuspěcha.
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1
Halina Barań, spisowaśelka a mólaŕka z Bogatynje, jo se naroźiła a bydli w pólskej Łužycy. Źěkowano žywjenju w granicnych stronach, ma awtorka wjeliku wědu wó tom wobceŕku, jogo stawiznach a stawiznach wšyknych narodow, kótarež su how wót lětstotkow gromadu žywe. Wóna jo teke znata w Górnej a Dolnej Łužycy, dokulaž žedne z jeje tekstow a knigłow su južo pśestajone do nimšćiny a teke górnoserbšćiny. Jeje dłujkolětny pśełožowaŕ a dobry znaty, wucabnik Alfred Měškank (1927–2016) z Chóśebuza, njejo jano cytał a pśestajał teksty kněni Barań. Wón jo jej teke wujasnjował a pokazował Łužycu.Halina Barań, Ptaški domacnych górow, Agencja Wydawnicza ARGI s.c., Wrocław 2020, 188 bokow, kšuty wuwězk
Knigły »Ptaški domacnych górow« su źasety roman Haliny Barań, kótaryž jo wujšeł w pólskej rěcy. Nowa publikacija póśěgujo se na motiw zgubjoneje domownje w pór kontekstach: w zwisku z Pólakami, wusedlonych pó 2. swětowej wójnje z tak pómjenjonych pódzajtšnych Kresow (nimski: Grenzland abo Ostpolen), kótarež jo dostał Sowjetski zwězk pó konferency w Jalśe (Jalta 4.–11.2.1945), abo z Nimcami, nuzkowanych do spušćenja Pólskeje, dokulaž běchu se granice pśesunuli, abo ze Serbami, kótarychž domownju jo brunica skóńcowała. Knigły pak njeźěle luźi do lěpšych a špatnych, do dobyśarjow a póbitych, do woporow a katow. Twóŕba Haliny Barań napomina do měrneje koeksistence a wulicujo wó śěžkem generaciskem nazgónjenju zgubjenja nic jadneje domownje, ale wjele małych wóścnych krajow. Mały wóścny kraj – to pak njejstej jano dom abo jadno město. To jo rum, w kótaremž kuždy z nas se cujo wěsty. Wjelgin śěžka tematika Europy pó 2. swětowej wójnje pokazujo se pśez stawizny jadneje swójźby. Akcija romana wótměwa se w Sakskej a Bramborskej, a teke w granicnych stronach Pólskeje, na pśikład we jsy Łąski, měsće Gerliszków a teke w Chóśebuzu. Stawizny fiktiwneje familije Wolkowskich se pokazuju pśi drugich regionalnych a europskich tšojenjach pó wójnje a teke na zachopjeńku 21. stolěśa.


text:
Wbohow (Šěrachow-Korzym)
Wbohow (němsce Halbendorf/Gebirge) je hornjołužiska wjes ze 128 wobydlerjemi,[2] kotraž słuša k městu Šěrachow-Korzym.
GeografijaWobdźěłać
Wjes leži mjez prěnim a druhim rjećazom Hornjołužiskich horin na wuchodnym boku Sprjewineho doła, něhdźe dźesać kilometrow južnje Budyšina a štyri kilometry sewjerowuchodnje Šěrachowa. Susodne sydlišća su Wuhančicy-Koblica a Kumwałd na wuchodźe, Carlsberg a Chróstawa na juhu, Bjedrusk na zapadźe a Jiłocy na sewjerozapadźe.
StawiznyWobdźěłać
We wokolinje wsy su so germanske a słowjanske črjopy z 13. lětstotka namakali. Hižo tehdy wjedźeše wikowanski puć mjez Budyšinom a Žitawu přez dźensnišu wsu a dale přez sedło Wjerbjež do juha. Prěnje naspomnjenje wsy sameje jako Halbindorff sta so potom w lěće 1460.[3] W lěće 1572 naspomni so tamniše ryćerkubło, kotrež měješe ležownostne knjejstwo we Wbohowje a někotrych susodnych wjeskach. W lěće 1936 zagmejnowa so sewjernje železnicy ležacy Supow, tak zo měješe Wbohowska gmejna na započatku Druheje swětoweje wójny nimale 300 wobydlerjow. Dnja 1. januara 1973 so wona do Chróstawy zagmejnowa.
We wsy steji póštowy stołp, kotryž bu hižo do lěta 1800 nastajeny.
Wobydlerstwo a rěčWobdźěłać
Po Arnošta Mukowej statistice wo serbskej ludnosći we Łužicy měješe Wbohow w lěće 1884 cyłkownje 172 wobydlerjow, z nich 127 Němcow (74 %) a 45 Serbow (26 %).[4] W susodnym Supowje bě wot 27 wobydlerjow hišće 14 serbskich. Gmejna ležeše tehdy hišće na samej južnej kromje serbskeho rěčneho ruma. Arnošt Černik liči w lěće 1956 w cyłej gmejnje jenož hišće šěsć Serbow.
Wbohow nima swójsku cyrkwju, tak zo su protestantiscy wobydlerjow wot 17. lětstotka na tři susodne wosady rozdźělene, a to na Budestečansku (něhdyši serbski podźěl ludnosće), Chróstawsku a Kumwałdsku.
WobchadWobdźěłać
Přez Wbohow wjedźe zwjazkowa dróha 96 (Budyšin–Žitawa), stara kejžorska dróha. Wot lěta 1890 měješe Wbohow swójske zastanišćo při železniskej čarje Budestecy–Kumwałd a wot 1928 sahaše čara samo hač do Lubija. W lěće 1997 bu wona zawrjena a 2008 wottwarjena.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Šěrachow-Korzym
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Šěrachow-Korzym
- ↑ Wbohow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 54. → wšě wjeski


text:
Ôpolske wojewōdztwo
Ôpolske wojewōdztwo (pol. Województwo opolskie) to je jedne spostrzōd szesnŏstu wojewōdztw we Polsce, co powstoło we czasie administracyjnyj reformy we 1998 roku. Leży ôno na połedniu krŏju, przi granicy ze Czechami, we zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska a weschodnij tajli Dolnego Ślōnska, a je nojmyńszym wojewōdztwym Polski. Ônego stolicōm je miasto Ôpole.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo we ônego terŏźnyj formie powstoło we czasie reformy administracyjnego tajlōngu Polski we 1998 roku, co wkludzōne tedy bōło szesnŏście „srogich” wojewōdztw zamiast 49 „małych”, kere egzystowoły ôd 1975 roku. Zrobiōne bōło we wiynkszości ze dŏwnego ôpolskigo wojewōdztwa jak tyż ze tajli czynstochowskigo.
Przōdzij we kōncepcyji reformy mioło być ino dwanŏście wojewōdztw. Krōm tego, co je terŏźnie, do nowego ślōnskigo wojewōdztwa mioł przinŏleżeć Ôpolski Ślōnsk, na muster ślōnskigo wojewōdztwa, kere istnioło po II wojnie światowyj ôd 1945 do 1950. Antlich, wela protestōw ôd miyszkańcōw Ôpolskigo Ślōnska a lobbowaniŏ ôd społecznych ôrganizacyji, we tym politycznyj reprezyntacyje ôpolskij niymieckij myńszości, dokludziyły do uchowaniŏ ôsobnego ôpolskigo wojewōdztwa ze wiynkszościōm Gōrnego Ślōnska we nowym tajlōngu[3][4][5]. Terŏźnie, niykere ślōnske regiōnalne ôrganizacyje, durś wołajōm do zrobiyniŏ jednego a spōlnego gōrnoślōnskigo wojewōdztwa we historycznych granicach Gōrnego Ślōnska[6][7][8].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo mŏ wiyrchniã 9411,87 km². Ze populacyjōm kole 980 tys. je nojmyńszym pod wzglyndym wielości ludzi a wiyrchnie wojewōdztwym Polski. Ônego wiyrchnia stanowi 3% wiyrchnie Polski[9].
Administracyjny tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo je potajlowane na 11 ziymskich krysōw a 1 grodzki krys (Ôpole).
Urbanizacyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We ôpolskim wojewōdztwie je 36 miast, w tym jedno na prawach krysu.
Przipisy
- ↑ Województwo opolskie w liczbach (pol.). polskawliczbach.pl. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Struktura narodowo-etniczna 2011 (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Krzysztof Zyzik: Brońmy swego! Czyli NTO w walce o województwo (pol.). Nowa Trybuna Opolska, 2012-06-18. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ 7 czerwca - Święto Województwa Opolskiego (pol.). Samorząd Województwa Opolskiego, 2020-06-02. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Agnieszka Kuczała: Mniejszość niemiecka w życiu politycznym województwa opolskiego (pol.). Politeja, 2014. s. 395–410. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Szef RAŚ w Opolu: Opolskie powiększyć na cały Górny Śląsk!, Dziennik Zachodni, 5 czerwca 2012 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Gorzelik: Zacznijmy już dyskusję o nowym województwie, Dziennik Zachodni, 1 czerwca 2012 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Województwo górnośląskie jako połączenie śląskiego i opolskiego? Stanowisko RAŚ i ŚPR, Katowice Nasze Miasto, 22 lutego 2019 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r. (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. [dostymp 2021-09-25].


text:
Reviewers
International Reviewers of “Przegląd Geopolityczny”
Georges Goma-Gakissa (Canada)
Andrej Kreutz (University of Calgary, Canada)
Irina Kozárová (Prešovská univerzita v Prešove, Slovakia)
Valentin Mihailov (Bulgarian Academy of Sciences, Bulgaria)
Dominika Plavčanová (Prešovská univerzita v Prešove, Slovakia)
Atom Sunil Singh (Jawaharlal Nehru University, New Delhi, India)
Reviewers in 2021
Jerzy Będźmirowski, Robert Białoskórski, Stefan Bielański, Marcin Chełminiak, Selim Chazbijewicz, Marek Delong, Zbigniew Długosz, Dariusz Góra, Katarzyna Kamińska-Korolczuk, Ignacy Kitowski, Jarosław Macała, Andrzej Makowski, Piotr Mickiewicz, Leszek Moczulski, Paweł Soroka, Katarzyna Szara, Mirosław Sułek, Roman Szul, Bogusław Ślusarczyk, Jan Wendt, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in 2020
Jerzy Będźmirowski, Stefan Bielański, Marcin Chełminiak, Piotr Eberhardt, Robert Istok, Ignacy Kitowski, Katarzyna Kamińska-Korolczuk, Piotr Mickiewicz, Paweł Soroka, Mirosław Sułek, Roman Szul, Bogusław Ślusarczyk, Olga Wasiuta, Sergiusz Wasiuta, Jan Wendt, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in 2019
Jerzy Będźmirowski, Stefan Bielański, Selim Chazbijewicz, Marcin Chełminiak, Zbigniew Długosz, Piotr Eberhardt, Adam Gwiazda, Marek Ilnicki, Katarzyna Kamińska-Korolczuk, Piotr Mickiewicz, Julian Skrzyp, Paweł Soroka, Mirosław Sułek, Roman Szul, Bogusław Ślusarczyk, Olga Wasiuta, Sergiusz Wasiuta, Jan Wendt, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in 2018
Selim Chazbijewicz, Marcin Chełminiak, Piotr Eberhardt, Ada Gwiazda, Marek Ilnicki, Katarzyna Kamińska-Korolczuk, Paweł Leszczyński, Jarosław Macała, Jakub Potulski, Julian Skrzyp, Paweł Soroka, Mirosław Sułek, Roman Szul, Bogusław Ślusarczyk, Olga Wasiuta, Sergiusz Wasiuta, Jan Wendt, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in 2017
Stefan Bielański, Selim Chazbijewicz, Wojciech Drożdż, Piotr Eberhardt, Aleksander Głogowski, Jarosław Macała, Jakub Potulski, Zbigniew Rykiel, Julian Skrzyp, Paweł Soroka, Mirosław Sułek, Roman Szul, Olga Wasiuta, Sergiusz Wasiuta, Jan Wendt, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in 2016
Stefan Bielański, Tadeusz Leszczyński, Jarosław Macała, Gregory Mikula (USA), Paweł Soroka, Mirosław Sułek, Leszek Sykulski, Roman Szul, Sergiusz Wasiuta, Anna Wilczyńska, Witold Wilczyński, Andrzej Zapałowski, Andrzej Żebrowsk.
Reviewers in 2014-2015
Małgorzata Abassy, Krzysztof Iwańczuk, Tomasz Klin, Renata Knyspel-Kopeć, Andrej Kreutz (Kanada), Irina Kozárová (Słowacja), Lucyna Kulińska, Valentin Mihailov (Bułgaria), Dominika Plavčanová (Słowacja), Michał Siudak, Witold Wilczyński.
Reviewers in the period 2011-2013
Radosław Domke, Stefan Dudra, Piotr Eberhardt, Wiesław Hładkiewicz, Krzysztof Iwańczuk, Tomasz Klin, Renata Knyspel-Kopeć, Irina Kozárová (Słowacja), Andrej Kreutz (Kanada), Tadeusz Marczak, Leszek Moczulski, Valentin Mihailov (Bułgaria), Dominika Plavčanová (Słowacja), Julian Skrzyp, Mirosław Sułek, Andrzej Zapałowski.
Reviewers in the period 2009-2010
Radosław Domke, Leszek Moczulski, Julian Skrzyp, Andrzej Zapałowski.


text:
Aleksandryjo
Spůłrzyndne: 31°12' N 29°55' E
Aleksandryjo (grc.: ἈλeEάvδpeιa; łac.: Alexandria; arab.: الإسكندرية Al-Iskandrija) – druge podug wjelośći ludźi mjasto we Egipće, rozlygowane nad brzegym Strzůdźymnygo Morza, nojrogszo hawyna morsko we Egipće. Podug tradycyji, zołożůno we 332 p.n.e. uod Macedůńskigo Aleksandra. Podug Alaina Verona mjasto istńoło uod 2686 p.n.e., a Macedůński Aleksander yno je rozbudowoł a doł mu swoje mjano. Za Ptolymyjuszůw Aleksandryjo bůła stolicům Egiptu, ńyskorzi za Rzimskigo Cysorstwa stolicům prowincyje. We 641 zdobyto uod muzułmanůw, kere shajcowoły Aleksandryjsko Biblijoteka, poważano za jedyn ze Śydmju Cudůw Śwjata. Ńyskorzi utraciła znoczyńe skiż coroz srogszyj roli Kajiru. Terozki je srogim uostrzodkem naukowym, kulturalnym a industryjowym.


text:
Někotre mysle tež ze serbskeho wida wo knize Emilije Smechowski „Wir Strebermigranten“(„My, super imigranci“)
We wobłuku swojeho masterskeho dźěła zaběram so z literaturu pólskich spisowaćelow, kotřiž su do Němskeje wotpućowali. Zajim leži při tym na načasnych twórbach. Wašnje pisanja a wobchad z identitu stej centralnej dypkaj rozestajenjow.
Zakład přepytowanjow twori debitowa kniha „Wir Strebermigranten“ Emilije Smechowski. Na esejistiske wašnje powěda žurnalistka, kotraž dźěła dźensa za najwjetši němski tydźenik Die Zeit, kak je 1988 w starobje pjeć lět ze sotru a staršimaj z Pólskeje do Němskeje přišła. Lěta 1981 ze stron komunistiskeho režima wuwołany wójnski staw, kotryž traješe dwě lěće, ale předewšěm hospodarska kriza a njespokojace žiwjenske wuměnjenja běchu rozsudej staršeju polěkowali. Tak dyrbješe so młoda Emilia zahe ze swojej domiznu, kašubskim městom Wejherowo, kotrež leži blisko Gdańska, rozžohnować.


text:
Nepal (nep. trl. Nepāl, přijynto we 2007 roku nowa tymčasowo kůnstytucyjo ńy wprowadzo do kraju dugij formy mjana) – dymokratyčno republika federalno we Azyji Pouedńowyj, we środkowyj tajli Himalajůw, grańičůnca na půunocy s Chinůma a na pouedńu, wschodźe we zachodźe s Indjůma; bez dostympu do mořa.
Přez 80% placu pokrywajům sam gůry uo středńij wysokośći ůng. 6000 m n.p.m.
Pouedńowo tajla kraju zajmujům wyžyny a teryny pagůrkowate pokryte džůnglům, a půunocny kraj Ńiźiny Hindustańskij (tzw. Teraj). Na půunocy rozćůngo śe gůuwny uańcuch Himalajůw (Himalaje Wysoke) s nojwyžšym ščytym śwjata, Čůmolůngmům (Moůnt Everest) – 8850 m n.p.m. a śedmjůma inkšymi uośmjotyśynčńikůma. W środkowyj tajli kraju ležům Himalaje Moue uo středńij wysokośći 2400–4300 m n.p.m. s ličnymi kotlinůma (Dolina Katmandu je wśrůd ńich nojwjynkšo).


text:
Republika Jukatanu
Republika Jukatanu (szp.: República de Yucatán) – gyszichtowŏ republika we pōłnocnyj Americe, dzisioj tajla Meksyku a Belize. Cuzamyn z republikōm Teksasu a Rio Grande, była to tajla aufsztandōw we ôpozycji do Cyntralistycznyj Republiki Meksyku. Ôstała ôgłoszōnŏ 1 paździyrnika 1841 roku za fraj ôd Meksyku. Republika Jukatanu była liberalnŏ bez konstytucyjõ Miguela Barbachano, szrajbniyntōm we 1841 roku. 5 grudnia 1843 Meksyk zapropōnowoł Jukatanowi autōnōmijõ, atoli we 1845 roku ugodã ôstało serwanŏ, i 1 stycznia 1846 roku Jukatan drugi rŏz ôgłosiōł niyzawisłość. 27 siyrpnia 1848 roku Jukatan ôstoł prziwrōcōny do Meksyku skiż wojn z Majami.[1]
Przipisy
- ↑ Violeta H. Cantarell: History of the Republic of Yucatán (ang.). Yucatán Today. [dostymp 2022.03.18].


text:
Handrij Zejler
Handrij Zejler, nimski Andreas Seiler (roź. 1. februara 1804 w Słonej Boršći pla Budyšyna w Górnej Łužycy – wum. 15. oktobra 1872 we Łazu pla Wórjejc) jo był górnoserbski basnikaŕ a ewangeliski faraŕ. Won płaśi ako załožaŕ modernego serbskego basnistwa a jo ako lyrikaŕ głowny zastupnik serbskeje romantiki.
Familija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Handrij Zejler jo se naroźił ako syn chudego budkarja a studnjarja Jana Zejlera. Južo jogo starki Jan Jakub Zejler (roź. 1746) jo śěgnuł z Bolborc do Słoneje Boršće, źož won jo se ženił. Ze ženja su dostali tśi źiśi: Jan, Hana a Michał. Jan Zejler jo se naroźił dnja 30. nowembra 1767 a zemrěł dnja 26. septembra 1844; won jo se zalubował do Marje (13.4.1773-18.8.1847). Zgromadnje wonej stej teke měłej tśi źisi: nejpjerwjej Handrij (1804), pótom źowku Marju a syna Jana Michała (1806-1811).
Wjas Słona Boršć jo měła wjele kraja: 350 hektarow a w lěśe 1837 jano 148 luźi jo tam bydliło, a to 86 ewangeliskich a 62 katolskich. Burske žywjenje, wuska zwězanosć z rolu, rolnikaŕske źěła a swěźenje su wobwliwowali mysli wobydlarjow w takem casu a su dostali swój wuraz w jich wobraznej serbskej rěcy. To jo był swět, w kótarymž Handrij Zejler jo wótrosł. Jogo bajki wobrazuju burske žywjenje a serbske ludowe spiwy su dalej pěstowali a spěchowali jano z nejwětšym spiwaŕjom.
Swoju domownju Zejler jo lubował, což wón jo w młodych lětach ducy ze Słoneje Boršće wuraz dał w serbskej hymnje Na serbsku Łužycu: Rědna Łužyca, spšawna, pšijazna, mojich serbskich woścow kraj, mojich glucnych myslow raj, swěte su mě twoje strony![1]
Žywjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Handrij Zejler jo do šule chójźił do Bolborca a do Wjelikego Wjelkowa. Šuli stej w pietistiskem casu załožowatej a togodla wukniki su se wótkubłali w pietistiskem duchu: wopokazanje wěry w praktiskem pobožnjenju a žywe dožywjenja wěry.
Južo w swójom šulskem casu na Budyšyńskem gymnaziumje Zejler jo pśišeł do kontakta z idejami humanizma a jo se wót rozwijanja indiwidualizma rozsudnje wobwliwował. Lichota, rownosć a demokratija su byli póžedanja casa. Na gymnaziumje klasiska rěc jo se pěstowała nejdokradna. Nimska rěc jo se wužywała jano w nišych rědownjach a wucba jo wopśimowała pisanje nastawkow, wuknjenje prawijenje, cytanje a zwucowanje w myslenju.
Za tym až Handrij Zejler jo skóńcnje se rozsuźił za studium teologije, won jo pśišeł do Lipska 1825 se zaběraś z wědomnosću ducha. How ideje słowjańskeje romantiki wot wósebnego identiskego filozofa Schellinga, po kótarejž stej pśiroda a duch identiskej, su jogo zagórjeli.
Romantika jo stojała za wójowanje wó totalnosć žywjenja, wo nabóžny kosmos. Luźi su rozwili lubosć za maminu rěc, ludowe spiwy, bajki, pśisłowa, žorty a swójsku kulturu. Pódla łužyskich lyrikarjow ako Fichte, Gustav Theodor Fechner, Hermann Lotze, Friedrich August Carus a teke lyrikarjowu B.A. Koethe a K.B. Stempel Handrij Zejler jo pisał wjele (wětšy part serbskich) bajkow a pěsni wob swój studijny cas. W tych won se chyla pśeśiwo starym konserwatiwnym kněžaŕskim warstam pśez pśirownanje z pśirodu a wopyta pomagaś serbskemu ludoju pśi namakanju swójskeje nacionalneje identifikacije.
Bajki ako na pśikład Pśeśiwnikam postupa abo Słyńco-lichota (1848) wobźěłaju pśedewšym patriotiske mysle, kótarež su nastali pśez bergaŕske rewolucionarne gibanje w Nimskej w 19. stolěśu. Zejler jo se naźeł na socialne a nacionalne lichoty za swójogo luda. W bogatej licbje teke bajki su pózdźej byli znate ako spiwy a su se komponěrowali, na pśikład Lubka leluja.
Hyšći mjaztym až jo swój studijny cas w Lipsku skóńcył (1825-1829), jo won był nawjedujucy zastupnik serbskego studentskego zjadnośeństwa “Sorabija” a wudawaŕ swójogo casnika “Serbska Nowina”, kótaryž jo se rukopisnje spisał. Stakim Handrij Zejler jo se wuwójował nejwušu dobru poziciju na uniwersiśe, což jo mu pomagało serbski lud pódprěś – aktiwny ako redaktor a teke ze swojim basnistwom. Wopśimjeśe casnika su byli mjazy drugim wuslědki jogo folkloristiskeje zběrki, slěźeńske wuslědki rěcneje wědomnosći a swójske basni.
W lěśe 1835 jo Zejler nastupił amt ako faraŕ we Łazu, to jo wjas w Górnej Łužycy w Sakskej, kenž ma 6200 wobydlarjow. Łaz lažy jano 15 km na pódpołdnjo wót Worjejcow, ale licy k pódpołnocnem źěłoju Budyšyńskego wokrejsa. Handrij Zejler jo swojej łužyskej domowni zwěrny wóstał až do kóńca swójogo žywjenja a jo we Łazu załožył familiju. Wósebne pśijaśelstwo jo jogo zwězało ze synom wucabnikojskeje familiji, Janom Arnoštom Smolerom (1816-1884). Pózdźej Smoler jo był centralna wjednistwowa wósoba serbskego nacionalnego žywjenja a jo pśewzeł redakciju tyźenika wot Zejlera. We Łazu Handrij Zejler jo teke namakał burow, rucnikarjow a pśekupcow, kótarež jogo su wažyli dla swójich idejow a myslow, jogo su podprěli, cesćili a dowěrili.
Źěłabnosć ako lyrikaŕ[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wjerašk jogo publicistiskego źěła jo było wudaśe tyźenika Tydzenska Nowina (wot 1842), kenž jo nawjedował ako redaktor wót 1848. Handrij Zejler jo był teke wuzwólony ako pśedsedaŕ komiteja serbskich patriotow a wědomnostnikow, kótarež su se zmakali za pśigótowanje swójskego wědomnostnego towaristwa. Pó załoženju Maśice Serbskeje 1847 jo był cłonk pśedsedaŕstwa. Maśica Serbska jo słušała k nejwažnjejšym nakładnistwowym institucijam togo casa; wóna jo se rozměła ako towaristwo za kubłanje serbskego luda a ako spěchowaŕka cełych serbskich kulturnych a wědomnostnych procowanjow a institucijow.
Zejler jo napisał wušej 200 fabulow z etniskim-moraliskim a teke towarišnostno-kritiskim wopśimjeśim. Někotare tychch fabulow jo wózjawił w zběrce Maśice Serbskeje 1855. Dokulaž pśi wjele serbskich gibanjow a procowanjow nastaś njepóznaty jo se cesto wopokazało nuznje w politiskich pšašanjach, Handrij Zejler jo dłujko nastał njepóznaty a njewumarkowany.
Zejler jo teke serbsku gramatiku wudał: Orthografne Nazpomněnja dnja 3. awg. 1827 w Lipsčańskej Serbskej Nowini:
Stare a nowe pismo
c = z
ć = cż
č = tsch
s = ß
š = sch
z ze = s’, se
ž = ż
ě = 3ći e Łós
ň = nj[2]
Swóje źiwadłowe graśa a spiwy su se mjazy drugim wot Jana Bartka (1821-1900) pśedstajili a swóje serbske basni, fabule a pěsni su se dopołnili wót zasejbasnistwow (Kito Lorenc, Jurij Brězan, Elke Nagel, Handrij Zejler sam).
Spomnjeśe[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Po smjerśi Zejlera (1871) profesor Arnošt Muka jo wudał wubraśe wót jogo spisow w styrich zwězkach mjazy 1883 a 1891. Cełycki pśistupnje jo Lucija Hajnec spis cyniła ze zgromaźonymi spisami ze sedymi zwězkami, kótarež su se wudawali mjazy 1972 a 1996.
Row sławnego serbskego lyrikarja jo na kjarchobje we Łazu, ned za cerkwju. Pśez wjednistwo Domowiny a na iniciatiwje łazkich wobydlarjow pomnik k cesći Zejlera jo se natwarił dnja 30.awgusta 1931 na naměsće we Łazu. W juliju 1999 město jo swěśiło wótworjenje wót Doma-Zejlera-Smolera.


text:
Benedikt Dyrlich organizowaše wot 1979 do 2019 Swjedźeń serbskeje poezije. Daloko nad 500 literatkow a literatow z Awstriskeje, Čěskeje, Francoskeje, Kazachstana, Němskeje, Pólskeje, Rumunskeje, Ruskeje, ze Serbiskeje, Słowakskeje, Słowjenskeje, Syriskeje, z Tuneziskeje a Ukrainy so na nim wobdźělachu. Bohužel so swjedźeń hižo njewotměwa.
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.
Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Što je modlitwa a kak so modlić? Předležaca kniha měri so wosebje na młodych ludźi. W njej je wjele přikładow, z kotrymiž chce wudawaćel Guido Erbrich dyrdomdej modlenja wolóžić. Stare a nowe, znate a njeznate modlitwy steja pódla tekstow z biblije a kěrlušow z wosadnika. Nimo toho su w knize modlitwy wuznamnych ludźi z wšelakich časow, kiž spytachu z nimi na prašenja žiwjenja wotmołwić. Modlitwy Serbow Michała Nawki a Alojsa Andrickeho je Měrko Pohonč přidał. Nańdu so tež tajke z pjera Rogera Schutza, Anthonyja de Mello, Tomaša Akwinskeho, Ignacija z Loyole, Dietricha Bonhoeffera a Mahatma Gandhija. Kniha je z powědkami wobrubjena a bohaće z fotami wuhotowana.