text:
Jakub Wowčer – Stajenje meje w Radworju z ćežkim nastrojom a škitom za hubu a nós
My Serbja smy zawěrno bohaći na dobrych a smjerć dobrych tradicijach. Jedna ze smjerć dobrych tradicijow je basnjenje. Kelko serbskich basnikow je z klina našeje rjaneje Łužicy wušło! Šěsćdźesat zešiwkow wopřijima rjad »Serbska poezija«, Olymp serbskeho basnistwa. A zwjeselace je, zo je tale smjerć dobra tradicija tež w našej młodej generaciji žiwa. To je mjez druhim lońše Literarne wubědźowanje LND a Załožby za serbski lud zaso pokazało. Syła młodych pisacych – najmłódši wosom lět! – je basnje zapodało. Sam sym był čłon jury a mje je runjewon wozbožiło, zo bě mjez nimi telko wušiknje rymowanych. Je dźě čisće rymowana baseń nonplusultra wšeje poezije. Haj, naša młodźina wě wo wuznamje rymowanja za traće našeho ludu, byrnjež tola »serbski basnić«, z čistymi žónskimi a muskimi rymami, »kus dźěła ćežki jara ... je, a – dźaka w Serbach mało«. Ně, »słónco serbskeje poezije« bohudźakowano »hasło« njeje, kóžde ranje nam znowa schadźa, njedźiwajcy toho, zo wjetšina ludźi dźensniši dźeń jeho schadźenje hižo zańč nima. Lědma wotućiwši z poł wočinjenymi wočimi chcyćiwa na smartfon pohlada, ležacy wšu nóc pod hłowakom, zo njeby božedla bóh wě što skomdźiła, a wostanje na wobrazowce wisajo, čehoždla tale wjetšina ludźi dźensniši dźeń wozbožace schadźenje słónca prosće skomdźi. Haj, wono nadal schadźa. Wutoru po jutrach na přikład, słónco bě runje schadźało, da je mi młody basnik, kotrehož mjeno do toho njeběch znał, z mejlku baseń pósłał – wěsće běše jutry doma kaž my wšitcy a měješe wjele chwile za basnjenje –, na kotrejž sym so, dohladawši so jeje připadnje w dźankmejlkowym kašćiku, hdźež bě so zabłudźiła, wulce radował. A dokelž dyrbimy w tychle ćežkich časach předewšěm na to dźiwać, zo nam wone humor njerubja, sym so młodeho basnika nablaku prašał, hač směm jeho baseń wozjewić. Najprjedy njeje to chcył, je wotmołwił, zo baseń tola ćišćahódna njeje, zo by so naposled jenož hańbował, ale po třećim abo štwórtym borkanju je do toho zwolił – z wuměnjenjom, zo anonymny wostanje. A tak smě Rozblad dźensa baseń anonymusa prawozjewić:
Hižo na titulnym łopjenu strowi wužiwarja noweje protyki jeho domizna – putniska cyrkej w Róžeńće. Wolfgang Wittchen je znowa idyliske krajiny, turistiske wjerški a tradicionelne swjedźenje we Łužicy fotografował. Hač při zapusće we Wjerbnje, při smalenju na jetski po Lejnjanskim jězoru abo při rybarjenju w Rakecach – stajnje je přihladowar mjez nimi. Wustojnje zamóže fotograf architektoniske drohoćinki we wobrazu zapopadnyć, hač je to restawrowany hród w Stróži, cyrkej w Gołkojcach z w lěće 1848 natwarjenej zwóńcu, Mužakowski hród w nazymskej pyše abo hodownje wupyšena cyrkej w Hodźiju.
Publikacija je z rjadu YOUCAT, wo přełožk z němčiny je so Herta Delanowa postarała.
▶ Nowy šef za LND
2. měrca podpisa Załožba za serbski lud dźěłowe zrěčenje z nowym jednaćelom Ludoweho nakładnistwa Domowina Symanom Pětrom Cyžom w Smolerjec kniharni w Budyšinje. Cyž budźe wot junija šesty nawoda 1958 załoženeho nakładnistwa a wukonja dźěło najprjedy na pjeć lět. Rodźeny 1977 słuša wón do přichodneje generacije serbskich intelektualnych. Wón změje so wužadanju stajić, serbskej literaturje a nowinarstwu puć do přichoda rubać. Do toho dźěłaše we wjednistwje agentury Pioneer Communications w Berlinje.Marka Maćijowa Foto: archiw LND, Maćij Bulank
▶ Serbske blido w Chóśebuzu
Žeńske ze slěpjańskeje wósady su byli 4. měrca gósći Serbskego blida Serbskego muzeja w chóśebuskem měsćańskem muzeju. Z Edith Pjeńkoweju z Rownego su se rozgranjali wó jeje angažemenśe za wuchowanje jsow pśed wótbagrowanim a wó konfliktach, kótarež to pśinjaso. Dalej jo Pjeńkowa powědała wó pśiroźe swójich domacnych stron, z kótarejuž jo dłymoko zwězana. Stefanie Bierholdtec a Marita Kavelmannowa stej pśedstajiłej jatšowne spiwanje w slěpjańskej wósaźe.
Přećeljo su sej, na přeće zajaca Wuchača, wosebitu překwapjenku za małe zaječki wumyslili. Zaječki su staršimaj w dojutrownym času pilnje pomhali jeja pomolować. Tuž chwataja jutrońčku wćipni na zelenu łuku k wroblikej, myšce, žabce a jěžikej. Wroblik Frido, myška Pip-pip, žabka Šlapka kaž tež jěžik Kałačik staja jedyn po druhim zaječkam nadawk. Hnydom so wulke pytanje za jutrownymi jejemi započnje. Tola što to? Pytanje so dlije a dlije. Hdźe nož wostanu zaječki? Po dołhej chwili so skónčnje nawróća. Ale što dźerži kóždy zaječk w swojimaj packomaj?
»Haleluja! Zwońće zwony!«, je jutry po honach serbskich katolskich wosadow słyšeć, hdyž so křižerjo na puć podadźa, zo bychu do susodneje wosady jěchajo jutrowne poselstwo wozjewjeli. Maćij Bulank je jich ze swojej kameru přewodźał wot přihotow w domjacych konjen-cach přez jěchanje same hač k dźaknym kemšam křižerjow w Róžeńće a tak dostojny a za katolskich Serbow wažny nałožk dokumentował. Čućiwym wobrazam su přidate nalětnje a jutrowne literarne teksty, kiž je Rejza Šěnowa zestajiła.
▶ Serbske nastupnosći w nowych rukach
Wót februara jo Hanka Rjelcyna zagronita za serbske nastupnosći we wokrejsu Górne Błota-Łužyca. Wóna naslědujo ako głownoamtska sobuźěłaśeŕka wokrejsnego zastojnstwa cesnoamtskej zagronitej za serbske nastupnosći Waltraud Ramotowej z Wětošowa, kótaraž jo amt źaseś lět wugbała. Rjelcyna jo dotychměst ako grajaŕka w złykomorojskem źiwadle źěłała a póchada z Górneje Łužyce.
▶ Přechod 3 w Celovecu
W Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska w Celovecu su 22. januara wustajeńcu »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajine. Bilder einer Landschaft. Wobraze krajiny« wotewrěli, kotraž budźe tam hišće do 12. apryla widźeć. Po stacijomaj třikrajoweho projekta w Budyšinje a Slovenj Gradecu w Słowjenskej, je stacija w Awstriskej předposlednja před zakónčenjom w Choćebuzu. Na wotewrjenju wobdźělichu so wšitcy dwanaćo wuměłcy.
▶ Wo lyrice diskutowali
Ćežišćo rjadu tracTare Zwjazka serbskich wuměłcow bě nowa kniha Róže Domašyneje »W času zeza časa«. 26. februara diskutowachu w Budyšinje z awtorku mjez druhim Měrana Cušcyna – wona bě nimo toho wobšěrnu analyzu tekstow předstajiła –, Marka Maćijowa, Rejza Šěnowa a Měrćin Wjenk.


c: text/html

text:
Marsz na Zgoda 30.01.2021 – program
Latoś uroczystości upamiyntniynio Tragedyje Gōrnoślōnskij ôgraniczōm sie do słożynio hołdu ôfiarōm we sztyrech miyjscach na drōdze ôrganizowanego w piyrwyjszych latach Marszu na Zgoda. Stōn epidymiczny niy przizwolo na tradycyjny przemarsz z Katowic do Świyntochłowic.
Program uroczystości, 30.01.2021 r.
Katowice, 11:30 – Słożynie kwiatōw i zapolynie zniczy pod dynkmalym na Placu Ôfiar Tragedyje Gōrnoślōnskij w Katowicach bez delegacyje Ruchu Autōnōmije Ślōnska, Ślōnskij Ferajny, Myńszości Niymieckij, Zwiōnzku Aktywistōw Ślōnskich, europosła Łukasza Kohuta jak tyż synatora Marka Plury.
Świyntochłowice, 12:30 – Słożynie kwiatōw jak tyż zapolynie zniczy pod mogiłōm ôfiar lagru Zgoda na wanielickim smyntorzu, co je przi ulicy Szpitalnyj ôd delegacyji Ruchu Autōnōmije Ślōnska, Ślōnskij Ferajny, Myńszości Niymieckij, Zwiōnzku Aktywistōw Ślōnskich, europosła Łukasza Kohuta.
Świyntochłowice, 12.45 – Słożynie kwiatōw jak tyż zapolynie zniczy pod dynkmalym ôfiar lagru Zgoda w parku miyndzy sklepami TESCO a Biedronka przi ulicy Katowskij ôd delegacyji Ruchu Autōnōmije Ślōnska, Ślōnskij Ferajny, Myńszości Niymieckij, Zwiōnzku Aktywistōw Ślōnskich, europosła Łukasza Kohuta.
Świyntochłowice, wrōta lagru Zgoda, 13.00
Przywitanie gości, spōlny ekumyniczny pociyrz, przemōwiynia (europoseł Łukasz Kohut, synatōr Marek Plura, synatorka Dorota Tobiszowsko, deputyrowano Mōnika Rosa, Prezydynt miasta Ruda Ślōnsko, Prezydynt miasta Świyntochłowice, Jorg Gorzelik, szef Ruchu Autōnōmije Ślōnska. Słożynie kwiotōw i zapolynie zniczy. Kōniec uroczystości kole godz. 14:00.
Ôrganizatorzi: Koło terynowe Ruchu Autōnōmije Ślōnska we Świyntochłowicach
Zdrzōdło: Ruch Autōnōmije Ślōnska, fotografijo: Jacek tomaszewski

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ja, Drang nach Westen. Nach Osten to jus było. Adolfa niósło ku wschodzącymu słóńcu. Tera je blank inacyj. Ślónzołki jus łod dołwna cióngnóm nach Westen. Róstomajtnie sie to bez te wsystky lata zwało. Padali do RFN, niechtorzi do Efu abo do Miymiec. Co sie ludzie nastarali, latóma papióry na wyjazd robiyli, a i tak dostołwali w antworcie paragraf czwarty, pan będzie tu darty. Tera mómy paśporty w dóma i mozymy sie jechać kiedy chcymy i dalyj trzwoł tyn drang nach Westen, do lepsego bytu. Wsie wyludnióne – chopy na budowach na zachodzie, kobiyty na flejdze, a modzi cansto jus na stałe miynskajóm w tych lepsych strónach. Zdołwałoby sie tera tu be prózno, ale dzie ta, joł zmiarkowała ize na Ukrainie je ta sama moda – drang nach westen. Nie wia prawie jak sie to u nich zwie, ale wyglóndoł to gynał tak samo. Chopy, kobiyty pieróm za słóńcym choćby chciejli wybadać, dziys to łóno sie kładzie spać. Przijyzdzajóm dó nołs i robióm w lichych robotach, za liche pinióndze łod rana do wiecora, tak jak nasi we westen. Coby kans nie udać, to prziwozóm sie ferflejgóng z Ukrainy, a to fandzołle co jy potyn warzóm, abo jaky kónzerwy. Porobióm, porobióm i na miejsiónc do dóm swoja gospodarka załopatrzić, pola łorobić. Tak to sie ludzie musóm tyrać po świejcie. Joł je gyśpant, sie na Ukraina tez jus jacy cióngnóm ze wschodu, abo dzie sie tyn westen kóńcy, sie za Miymcóma i Holandióm je jescy Westen cy jus zaś Osten?
Truda Pietrzikowa


text:
Rhytisma asteris je grzib[3], co go nojprzōd ôpisoł Ludwig David von Schweinitz, a terŏźnõ nazwã doł mu Ludwig David von Schweinitz 1832. Rhytisma asteris nŏleży do zorty Rhytisma i familije Rhytismataceae.[4][5] Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.[4]
Rhytisma asteris je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Ludwig David von Schweinitz, a terŏźnõ nazwã doł mu Ludwig David von Schweinitz 1832. Rhytisma asteris nŏleży do zorty Rhytisma i familije Rhytismataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.


text:
Serbski dom
Serbski dom je twarjenje na Budyskim Póstowym naměsće (čo. 2) a sydło mnohich serbskich institucijow a towarstwow, na přikład Domowiny, Załožby za serbski lud kaž tež Serbskeho rozhłosa a Serbskeje kulturneje informacije.
Dom bu wot 1947 do 1956 natwarjeny a běše trěbny, po tym zo bě so 50 lět do toho twarjeny stary Serbski dom při Lawskich hrjebjach w aprylu 1945 zničił. Porno staremu domej njerěkaše nowy w němskej rěči wjace Wendisches Haus, ale Haus der Sorben.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Předstawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ideja za Serbski dom jako srjedźišćo serbskeho kulturneho a towaršnostneho žiwjenja w Sprjewinym měsće nasta hižo srjedź 19. lětstotka w rjadach Maćicy Serbskeje. Na iniciatiwu jeje sobuzałožerja Jana Arnošta Smolerja schwali Maćica w lěće 1866 plan k zběranju darow za twar towarstwoweho domu. Na swójsku ruku kupi Smoler w lěće 1873 wobtwarjenu ležownosć při Lawskich hrjebjach wosrjedź města. Tamniši „Maćičny dom“ měješe so stać z centrumom serbskeho žiwjenja.[1] Přetož běchu Serbja zwjetša poměrnje chudźi a wothladajo wot małeje byrgarskeje woršty ani bohatych industrijownikow njemějachu,[2] pućowaše Smoler wjacekróć do słowjanskeho wukraja a předewšěm do Ruskeje, zo by tam wo dary wabił. Poslednja tajka jězba bě 1883, krótko do Smolerjoweje smjerće.
Hladajo na wobšěrnu knihownju a zběrku ludowědnych eksponatow, kotraž bě so pod nawodnistwom Arnošta Muki składnostnje Drježdźanskeje „Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła“ w lěće 1896 hišće přidatnje rozšěriła,[3] njedosahaše městno w starym domje hižo za serbske potrjeby. Muka wužiwaše swoje styki k Drježdźanskemu architektej Augustej Grothe a staraše so wo financowanje, tak zo móžachu dnja 21. apryla 1897 składnostnje 50. załoženskeho jubileja Maćicy zakładny kamjeń za nowotwar w stilu zažneje renesansy połožić. Wulki dźěl potrěbnych srědkow zběrachu přez dary ze serbskeje ludnosće.
Po sydom lětach móžeše Jurij Łusčanski, tehdy japoštołski prefekt za Hornju Łužicu a předsyda Maćicy, dnja 26. septembra 1904 nowy dom poswjećić. Hač do lěta 1907 slědowaše twar žurle zady domu, z čimž sta so tutón tež ze srjedźišćom serbskeho kulturneho žiwjenja. W Serbskim domje nadeńdźechu Maćica ze swojej knihownju, Serbski muzej pod nawodnistwom Jakuba Šewčika kaž tež Smolerjec knihićišćernja a kniharnja swój nowy domicil. Pozdźišo přidružištej so hišće 1912 załožena Domowina a 1919 załožena Serbska ludowa banka.
Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow w lěće 1933 mějachu so Serbja do nowych fašistiskich strukturow zarjadować. Po spjećowanju Domowiny buchu jeje dźěławosć kaž tež aktiwity druhich serbskich organizacijow a wozjewjenje serbskich medijow w lěće 1938 zakazane. Twarjenje, kotrež bě we wobsydstwje Maćicy Serbskeje, bu sćazane a serbska kofejownja přemjenowana na „Schöne Lausitz“. Žurla wužiwaše so wotnětka za zarjadowanja NSDAP, knihićišćernja bu zawrjena a zběrki biblioteki a muzeja po 1941 zdźěla předate, zničene abo přeměstnjene na Budyski Hród a do měšćanskeho muzeja.[4] Jeničce tobakowy wobchod Arnošta Simona w přizemju zwosta w serbskich rukach a słužeše zdobom antifašistiskim Serbam jako tajne zetkanišćo. W poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny bu Serbski dom 22. apryla 1945 přez pozdatne zapalerstwo SS a bombowy nadpad zwjetša zničeny.[5]
Nowozapočatk po wójnje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po kóncu Druheje swětoweje wójny załoži so Domowina hižo 10. meje 1945 znowa a bě prěnja organizacija w cyłym sowjetskim wobsadźenskim pasmje, kotraž smědźeše zaso dźěłać. Po wobzamknjenju Budyskeho měšćanskeho parlamenta dósta Maćica Serbska dnja 6. měrca 1947 jako narunanje za wupaleny Serbski dom ležownosć runje tak zničeneje prjedawšeje Lessingoweje šule při Póstowym naměsće.[6] Po wupisanju zdoby Drježdźanski architekturny běrow Högg & Rötschke wubědźowanje a hižo 8. awgusta 1947 – zwjazane ze stotym jubilejom Maćicy – połožichu w přitomnosći mnohich hosći z tu- a wukraja zakładny kamjeń za nowotwar. Twarski nawoda bě serbski twarski mišter Pawoł Krawc.
Finančne srědki w cyłkownej wysokosći 1,5 milionow hriwnow zběrachu so zaso přez dary z Łužicy, ale tež ze słowjanskich krajow, wosebje Čěskosłowakskeje, Pólskeje a Juhosłowjanskeje, zwotkelž přińdźechu tež 26 tonow betona. Při twarskich dźěłach so nimo toho w ramiku akcije „Natwarjamy Serbski dom“ pod třěchu Serbskeje młodźiny wjele serbskich młodźinskich brigadow přistajachu. Dla nowych politiskich wuměnjenjow měješe so Maćica Serbska Domowinje přizamknyć a tuž přeńdźe ležownosć do jeje wobsydstwa. Při měnowej reformje 1948 zhubi Zwjazk Łužiskich Serbow nimale swoje dospołne zamóženje, čehoždla mějachu twarske dźěła přetorhnyć.[7] 1949 dóstachu ze strony stata trěbnych 500.000 hriwnow a móžachu pokročować. Twarjenje poswjeći so skónčnje dnja 8. julija 1956 w ramiku druheho „Zjězda Serbow“.
Hižo 1954 bě město Budyšin dróhu mjez twarnišćom a Augusta Bebelowym naměstom składnostnje jeho 100. narodnin přemjenowało do dróhi Arnošta Muki.
Pod titulom Naš serbski dom zhotowi Kurt Hajna tehdy dołhodobnu dokumentaciju wo stawiznach domu mjez 1947 a 1959. W tutym 70 mjeńšin trajacym filmje, 2017 w ramiku sakskeho modeloweho projekta k „zawěsćenju awdiowizuelneho herbstwa“ digitalizowanym,[8] pokazaja so mjez druhim zrumowanske dźěła přez brigady, połoženju zakładneho kamjenja kaž tež wužiwanje dotwarjeneho domu.[9]
Składnostnje 150. narodnin Jana Arnošta Smolerja naćisnyštaj Jan Hanski a Gerhard Stauf dwě listowej znamce za Němski póst NDR, kiž so dnja 1. měrca 1966 wudaštej a pokazatej Smolerja (20 f.) kaž tež Serbski dom (25 f.).
Nutřkownje přetwari so dom k dotal poslednjemu razej w lětomaj 2012/2013, při čimž so mjez druhim žurla zmodernizowa a něhdyša kofejownja „Bjesada“ do běrowowych rumnosćow přetwari.[10]
Wopis[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jako kulturny pomnik pod škitom stejacy Serbski dom w Budyskim nutřkownym měsće je třoposchodowy twar z třomi třiróžkatymi swislemi, kotrež su wot płastowych mustrow z pěskowca wupyšene. Wot druheho poschoda je twarjenje symetriske. Steji při sewjernym boku Póstoweho naměsta mjez Karla Marxowej na zapadźe a Pchalekowej na wuchodźe. Při wuchodnym boku spomina pěskowcowa skulptura „nawody młodźinskeje brigady“ na serbske brigady za čas natwarjenja.
Žórła a literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Gerald Stone: The Smallest Slavonic Nation: The Sorbs of Lusatia. Bloomsbury Publishing, 2015, ISBN 978-1-4742-4154-0, str. 29 f. (nowowudaće, prěni nakład 1972, wobmjezowany přehlad w Google-pytanju za knihami).
- ↑ Gerald Stone: The Smallest Slavonic Nation: The Sorbs of Lusatia. Bloomsbury Publishing, 2015, ISBN 978-1-4742-4154-0, str. 21 (nowowudaće, prěni nakład 1972, wobmjezowany přehlad w Google-pytanju za knihami).
- ↑ Stawizny. wotwołany dnja 18. oktobra 2018.
- ↑
Andreas Bednarek, Jonas Flöter, Stefan Samerski: Die Oberlausitz vom Ende des Ersten Weltkriegs bis zur Gegenwart (1918–2000). W: Joachim Bahlcke (wud.): Geschichte der Oberlausitz: Herrschaft, Gesellschaft und Kultur vom Mittelalter bis zum Ende des 20. Jahrhunderts. Leipziger Universitätsverlag, 2004, ISBN 3-935693-46-X, str. 230 (wobmjezowany přehlad w Google-pytanju za knihami).
Peter Kunze: Geschichte und Kultur der Sorben in der Oberlausitz. W: Joachim Bahlcke (wud.): Geschichte der Oberlausitz: Herrschaft, Gesellschaft und Kultur vom Mittelalter bis zum Ende des 20. Jahrhunderts. Leipziger Universitätsverlag, 2004, ISBN 3-935693-46-X, str. 301 (wobmjezowany přehlad w Google-pytanju za knihami).
- ↑ Das Wendische Haus (Serbski dom) in Bautzen – gebautes nationales Zeichen im urbanen Raum. wotwołany dnja 17. oktobra 2018.
- ↑ Lessingschule. do 1910 nastata fotografija. W: Bildindex der Kunst und Architektur. wotwołany dnja 16. oktobra 2018.
- ↑ Edmund Pech: Die Sorbenpolitik der DDR, 1949–1970: Anspruch und Wirklichkeit. 21, LND, 1999, ISBN 3-7420-1807-8, str. 43 (wobmjezowany přehlad w Google-pytanju za knihami).
- ↑ SMWK: Modellprojekt zur „Sicherung des Audiovisuellen Erbes“. W: Flurfunk Dresden. wotwołany dnja 18. oktobra 2018.
- ↑ Naš serbski dom. W: Filmportal.de. wotwołany dnja 18. oktobra 2018.
- ↑ Uwe Menschner: Das Haus der Sorben in Bautzen wird umgebaut. W: Lausitzer Rundschau. 2012-09-28 (online).
Dalša literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Hans Mirtschin: Zwischen Symbolismus und Heimatkunst. Zur Ikonographie des ersten Wendischen Hauses (Serbski dom) in Bautzen. W: Lětopis 40 (1993) 2, str. 69–85.
- Marija Měrćinowa: Serbski dom w Budyšinje. Mjez narodnej romantiku a wostrózbnjenjom. W Rozhledźe 6/2017, str. 11–17.
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Stawizny Serbskeho domu na stronach Serbskeje kulturneje informacije


text:
Bŏjki Hankowe dlŏ bajtli grzecznych i rozumnych (cz. 5 – Bŏjka ô gawrōnach)
Bŏjki te ôpedzioł nōm Hanek.
Aleksander Lubina ôpowiŏstkã Hankowã spisoł.
Ewa Wrożyna namalowoła piykne akwarele.
Mirosław Syniawa bŏjki na ślōnski tumaczōł.
Cz. 1: Bŏjki o kurce i ô kocie.
Cz. 2: Bŏjka ô kozie
Cz. 3: Bŏjka ô boczōniach
Cz. 4: Bŏjka ô yjzlu
Cz. 5, ôstatniŏ:
Bŏjka ô gawrōnach
Ôkropne larmo i bańtuch ôcuciyły gadzinã. Dziwne to, bo ô tym czasie kozy, ôwce, świnka, gyńsi i kurki rade suchały chwistkōw, wrodarek, młynŏrek, sztyrnadli, cukrōwek, kosōw, nō i mynij rade mazurkōw, szpŏkōw, pōjdziek, krasek, pluskew i kawek. Przi źwiynkach ptŏszyj muzyki gadzina ciyrpliwie czekała na Filipa. Za chwilkã przijdzie gospodŏrz. Bydzie wōniało świyżym sianym, zaszuszczy ziŏrnie i ôsucie sute do kŏrmikōw.
Dzisioj nic z tego. Ôkropny bańtuch i straszne larmo. Cojś przikrego, cojś ôszkliwego. Nic niy słychać. Jyno te ôszkliwe źwiynki chaje przi kŏrmikach. Pies po wachowaniu bez cołkõ noc zasużōł se na to, coby z rana pokimać, a sam cojś przikrego i niyspodzianego – hurma gawronōw… Halastra gawronów! Ôkropny bańtuch. Niy słychać przijymnych źwiynkōw zezimkowego rana.
Pyjter niyrŏd, bo ledwo ôko prziwar po sużbie w sypaniu. Świnia jak to świnia, chciała jeszcze pokimać. Ôwce zabeczały, kozy zameczały: nie ma źle. Dŏ sie strzimać. Gawrōny ôchrapociejōm. To je ważniyjsze. Zarŏzki śniŏdanie. Jak je rozwidniŏk, to je śniŏdanie. Zwyk je drugōm naturōm ôwce i kozy. I tela!
Przijdzie Filip, ôtworzi kozi chlywik i przegōni gawrōny. Jeszcze chwila, chwilka – z kuchnie wōniŏ damfowanymi kartŏflami.
Tak tyż sie stało. Filip wylŏz z dōmu, przeciōg sie, ziywnōł na głos. Wejzdrzoł rozweselōny na hurmã wrzaskotliwych gawrōnōw. Ôj, moc ich dzisioj, zamoc ich dzisioj. Klacknōł w rynce, gwizdnōł i przegōniōł chacharōw. Ziywnōł jeszcze rŏz, już ciszyj. Siōgnōł za dźwiyrze do sieni i wyciōng miseczkã mlyka z wodōm dlŏ Pyjtra, ziywnōł drugi rŏz i wyciōng kibel z gorkimi kartŏflami dlŏ świnki i ruszōł ku stodole, skōnd wziōn siano dlŏ tych, co beczōm i meczōm, ziŏrnie i ôsucie dlŏ gŏwiydzi i świnki. Siano do jaśli, ziŏrnie dlŏ kur i gyńsi do kŏrmikōw. Ôsucie wymiyszoł z kartŏflami i wsuł śwince do koryta.
Rozglōndnōł sie Filip ôpaternie, wybadoł kaj sie straciyły gawrōny? Nō i dobrze. Niych se przifurgnōm, kej gyńsi, kury, świnka, ôwce, kozy
i kot już sie najadły. Gawrōny wyzbiyrajōm resztki. Postoł Filip w wysiŏdce bez jednã chwilã, bez drugõ. Rozglōndnōł sie. Gawrōny niy przifurgnōm.
Poszoł Filip do masztalnie, wywiōd kōnia, zaprzōng go do siywnika. Musioł Filip jechać na pole pod las i zasiŏć ćwiklã. Czas bōł ôstatni na siōnie ćwikle. Gadzina ôdbytŏ. Gawrōny przegōniōne. Spuściōł Filip Paulka z lyńcucha, fōrtkã zawar. Bydzie Paulek wachowoł ôbyjściŏ przed takimi gościami, co sie ich niy prosiyło.
Jyn Filip z kōniym straciyli sie za ôkryntym, a sam przifurgły gawrōny. Siadły na dachu ôd stodoły. Ôbsiadły boczōnie gniŏzdo. Przeświadczyły sie, że Filipa niy ma. Wszczyny ôkropny bańtuch i straszne larmo. Cojś przikrego, cojś ôszkliwego. Sfurgły gawrōny na ziymiã i ôbsiadły karmidełka.
Na chwilã wszyjsko ucichło. Słychać było klupanie gawrōnich dziubōw i głosy ôd chwistkōw, mazurkōw, szpŏkōw, krasek, pluskew, młynŏrek i kawek w boczōnim gniŏździe, a ku tymu ôd wrodarek, sztyrnadli, cukrōwek, kosōw, co sie gniŏździyły w ôkolicy. Cicho było chwilkã krōciuśkõ.
Gawrōny wartko wyjadły resztki po kurzyntach, gyńsiach, kozach i ôwcach. Skończōł sie futer, zaczōn sie wrzaskot. Nic niy słychać. Jyno te ôszkliwe źwiynki chaje przi kŏrmikach. Jyno bańtuch, jyno larmo, jyno wrzaskot.
Schowały sie ôwce Helga, Ana i Gryjtka, Erna i Yma w chlywiku. Pyjter do kupy z Paulkym zgodnie schowali sie w budzie. Uciykły do kurnika kury. Gyńsi tyż sie kajś straciyły.
Na drugi dziyń wszyjsko sie powtōrzyło i na nastympny i nastympny.
Na placu rzōńdziyły gawrōny.
Niy czekały już, aż gadzina sie najy. Niy czekały na resztki. Nie czekały już, aż Filip straci sie za ôkryntym.
Z wrzaskotym sfurgowały hurmōm i przeganiały gospodŏrzy.
Co sam robić? Co sam robić? Niy poradziōł Paulek – Gawrōnōw było zamoc. Niy poradziōł Pyjter – Gawrōnōw było zamoc.
Filip tyż niy wiedzioł, co sam robić. Wystawiōł Filip nowy kŏrmik. Kŏrmik dlŏ gawrōnōw. Nasuł im ziŏrniŏ. Gorszyła sie gadzina. Dyć co inkszego Filip mioł zrobić.
Paul, Pyjter, kozy, ôwce, gyńsi i Karol i Karolina swōj rozum majōm i wiedziały, że gawrōny wydziubiōm ziŏrnie ze swojego kŏrmika i zajś bydōm larmować i zajś ôbsiednōm kŏrmiki ôd Filipowyj gadziny i zeżerōm jyj futer.
Wystawiōł Filip drugi kŏrmik. Drugi kŏrmik dlŏ gawrōnōw. Nasuł im ziŏrniŏ. Gorszyła sie gadzina. Dyć co inkszego Filip mioł zrobić. A Paulek, Pyjter, kozy, ôwce, gyńsi i kury swōj rozum majōm i wiedziały, że gawrōny wydziubiōm ziŏrnie ze swojich kŏrmikōw, a niyskorzij bydōm larmować i ôbsiednōm kŏrmiki ôd Filipowyj gadziny i zeżerōm jyj futer.
Nic niy zmiyniało zgorszynie chwistkōw, wroderek, młynŏrek, sztyrnadli, cukrōwek, kosōw, mazurkōw, szpŏkōw, pōjdziek, krasek, pluskew, kopciuszków i kawek.
Z daleka prziglōndały sie pōjdźka i pustułka. Były ździwiōne. Niy wiedziały, jak zrozumieć to, co dzioło sie w ôbyjściu ôd Filipa.
Gawrōny rzōńdziyły i tela.
Urzykoł Filip, urzykała gadzina, urzykali miyszkańce boczōniego gniŏzda. Jyno Berta niy urzykała, bo koryto połne, a chlywik bōł zawarty.
Kōniec


text:
Juba/Frankfurt n. M./Genf (B/SN). Hladajo na dźeń a katastrofalniše połoženje wójny a suchoty dlatrjeba Južny Sudan 1,5 miliardow eurow za žiwidła, zdźěli běrow za nuzowu pomoc UNO w stolicy Juba. Na mnohich městnach kraja knježi wulka nuza. Něhdźe 7,5 milionow ludźi, wjace hač 60 procentow wobydlerstwa, je pomocy potrěbnych. Wobydlerska wójna je tam po informacijach UNO najwjetšu krizu ćěkancow w Africe wuskutkowała. Wjace hač 1,5 milionow ludźi je wot spočatka konflikta před lětomaj z kraja ćeknyło, to je dźesać procentow wobydlerstwa. 60 procentow ćěkancow su dźěći. Južny Sudan je jedyn z najchudšich krajow swěta, ma pak bohate składy wolija.
Přepytuje potrjebu putnikow


text:
Geografijo
Geografijo (gr. ΓewYpaφίa, Yῆ geos – "źymja" i Ypάφw grapho – "pisza") – nauka uo zrůżńicowańu powjyrzchńi Źymji, a dźałalnośći i ajnfluśe ludźi na ja i na środowisko przirůdńicze. Za autůra mjana "geografijo" uznowo śe greckigo matymatyka, astrůnoma a filozofa - Eratostenesa s Cyreny.
Zorty geografji[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Geografijo je naukům, kero mo dwa kerunki badań (tzw. dualism):
- Geografijo fizyczno - zajmuje śe bezma ino środowiskjym przirůdńiczym
- Geografijo społeczno-ekůnůmiczno - zajmuje śe wszelkům dźałalnośćům ludźi i strukturům żyća społycznygo a gůspůdarczygo


text:
Beno Pětr Šołta
Beno Pětr Šołta (němsce Benno Peter Scholze; * 29. apryla 1851 we Wotrowje, † 25. januara 1908 w Radworju) bě serbski wučer a towarstwowy prócowar.
Narodźi so jako prěnje dźěćo Wotrowskeho klamarja Mikławša Šołty a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Cyžec z Kašec[1] a bě starši bratr Jurja a Pawoła Šołćic. Wot 1866 do 1870 wopytowaše Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1870 do 1872 běše ze šulskim wikarom w Drježdźanach a wot 1872 hač do swojeje smjerće w lěće 1908 z wučerjom w Radworju.
W lěće 1872 běše mjez sobuzałožerjemi Radworskeho towarstwa „Bjesada“ a w lěće 1895 tež spěwarskeho towarstwa „Meja“, kotrehož předsyda bě přez dźesać lět.
Šołta bě wot 1878 čłon Maćicy Serbskeje a podpěraše aktiwnje zběrki za twarjenje Serbskeho domu.
ŽórłoWobdźěłać
- Jurij Młynk: Šołta, Beno Pětr. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 549
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Křćeńska kniha Wotrowskeje wosady; zapisk 10/1851


text:
Městopředsyda Maćicy Serbskeje a farar Jan Herman Mrózak narodźi so 18. oktobra 1841 wučerskej swójbje w Narću pola Wojerec a wotrosće we Wulkich Zdźarach, hdźež bě jeho nan kantor. Po maturiće w Budyšinje studowaše Jan Herman Mrózak kaž jeho młódši bratr Oswald ewangelsku teologiju, a to w Halle a we Wrócławju, doskónčiwši studij we Wittenbergu. Wot lěta 1866 bě farar w Radšowje a wot 1874 hač do smjerće swjatki, 19. meje 1902, w Budestecach. Tamniši Boži dom da wón wobnowić a we wsy załoži nalutowarnju. Zasadźi so za to, zo dóstaštaj bohosłowcaj Jan Gólč a Matej Handrik před serbskimi wosadnymi Budestec duchownsku swjećiznu w maćeršćinje. Mrózak bě aktiwny Maćicar, wot lěta 1888 wuběrkownik Maćicy Serbskeje a wot 1900 jeje městoprědsyda. Postara so sobu wo nowe serbske šulske wučbnicy a jednaše w nadawku Maćicy wjacekróc wuspěšnje ze šulskej wyšnosću dla jich zawjedźenja do šulskeje wučby. Towarstwo pomocy za studowacych Serbow je 1880 sobu załožił a w nim swěrnje skutkował.
Manfred Laduš
25. septembra 1991 zemrě bywši 2. župny sekretar, ludowy awtor a antifašist Jurij Šěn-Šunowski. Narodźił bě so 27. septembra 1922 swójbje žiwnosćerja a skałarja w Šunowje. Nawukny w Kamjencu powołanje mulerja. W Norwegskej, hdźež dyrbješe jako wojak słužić, podpěrowaše wón spjećowarjow a zajatych juhosłowjanskich partizanow w koncentraciskich lěhwach. Běše za nich tajny kurěr a pomhaše někotrym jatym do neutralneje Šwedskeje ćeknyć. Jako připóznaty wojowar přećiwo nacizmej bu 1975 do Juhosłowjanskeje a 1978 do Norwegskeje přeprošeny. Po wójnje dźěłaše w Čěskej a studowaše na Radworskim Serbskim wučerskim wustawje. 1955 powołachu jeho za hłownohamtskeho funkcionara a 2. sekretara župy „Michał Hórnik“, štož bě hač do lěta 1964. Po tym dźěłaše jako šofer. Tójšto lět hraješe sobu lajske dźiwadło, bě aktiwny kulturnik a 1963 załoži wón Róžeńčan kružk pisacych dźěławych. Z pjera Jurja Šěna pochadźa tójšto přinoškow a pěsnjow, tež woblubowana hymna „We Šunowskej hospodźe“.
Manfred Laduš
Do najaktiwnišich serbskich prócowarjow błótowskich Bórkowow słuša bur a ludowy spisowaćel Hajno Nowy, kiž je 25. septembra 1941 w ródnej wsy zemrěł. 26. decembra 1871 bě so wón ratarskej swójbje w Bórkowach narodźił. Jeho połdra lěta starši bratr Wylem sta so z fararjom, angažowanym spěchowarjom serbstwa a bě wot lěta 1913 do 1933 předsyda Maśicy Serbskeje. Hajno pak ratarješe w ródnej wsy a skutkowaše lětdźesatki we wosadnej radźe a w gmejnskim parlamenće, při čimž so za pěstowanje serbskich nałožkow zasadźeše. Běše wjesny chronist, wozjewješe stawizniske přinoški w Serbskim Casniku a w Serbskej pratyji. Z jeho pjera je serial w Casniku „Kak Bórkowy we Błotach nastali su“. Hajna Noweho najwjetše literarne dźěło je sceniski wobraz „Serbska pśěza“, wušłe 1928 w Budyšinje. Aktiwnje je wón wulki 50. jubilejny swjedźeń Maśicy Serbskeje 1931 we Wětošowje sobu přihotował. Zasłužbnje spěchowaše jako čłon wjednistwa wjesneho ratarskeho towarstwa nowe metody ratarjenja z modernymi gratami w Błótach.
Manfred Laduš
Budyska dróha dopomina hišće na wučerja a spjećowarja přećiwo hitlerskemu nadknjejstwu Pawoła Njeka, kiž bě so 19. septembra před 125 lětami w sprjewinym měsće swójbje serbskeho cyhelnika narodźił. Zakónčiwši gymnazij a katolski wučerski seminar w ródnym měsće wučerješe Pawoł Njek wot lěta 1912 do 1922 w Njebjelčicach, Pančicach a Worklecach. Po nawróće z Prěnjeje swětoweje wójny sta so z jeje přećiwnikom a z čłonom Njewotwisneje socialdemokratiskeje strony (USPD). Z jeje lěwym křidłom přeńdźe ke KPD. Wot lěta 1922 do 1930 studowaše w Lipsku filozofiju, statnowědu a ludowe hospodarstwo a w Drježdźanach pedagogiku. Jeho doktorske dźěło wo ludohospodarskich prašenjach serbskeho narodneho hibanja zwosta njezakitowane. Lěto bě Njek wučer w Njeswačidle. Nacije jeho 1933 z wučerstwa wuhnachu a antifašistiskeho spjećowanja dla 1942 znowa zajachu. Pawoł Njek zahiny 24. awgusta 1944 w koncentraciskim lěhwje Buchenwald. Pančičanska młodownja a Njeswačanska šula běštej po nim pomjenowanej.
Manfred Laduš


text:
Nowy oratorij „Hrodźišćo“ Měrćina Weclicha dožiwi jutře, sobotu, w Chróšćanskej „Jednoće“ prapremjeru. Nimo orchestra Serbskeho ludoweho ansambla, kapały Malty Rogackeho tež 1. serbska kulturna brigada sobu skutkuje. Čłonka předsydstwa a hłowna organizatorka brigady Sylwija Rječcyna je přihoty přewodźała. Cordula Ratajczakowa je so z njej rozmołwjała.
Něhdźe sto ludźi na oratoriju sobu skutkuje – kak to zhromadnje funguje?
S. Rječcyna: Mamy wulku podpěru SLA, hłownej cyłodnjowskej probje wotměwamy tónle tydźeń tu na žurli. Smy jako brigadnicy tež pokazani na kolegij Serbskeho gymnazija, kotryž projekt sobu podpěra. Mamy 61 šulerjow-spěwarjow; sydom poprawnych chóristow rejuje a jědnaće bywšich čłonow, kotřiž su lětsa maturowali, chór přidatnje zesylnja. Mjez wšitkimi sobuskutkowacymi knježi dobra zhromadnosć, tak tež mjez lajkami a profesionelnymi, štož njeje runje samozrozumliwe. Friedemannej Böhme jako hudźbnemu nawodźe je so jara derje poradźiło zhromadny cyłk wutworić.
W februarje sće probować započeli.


text:
Utrŏpy Micyny: Bytōm to niy hasiŏk
Chyba cały świat słyszoł już hasło “Bytōm to nie hasiŏk”. Niy yno Bytōmiŏki to głoszōm, bo roztōmajte celebryty z całyj Polski tyż powtŏrzajōm ciyngiym te świynte słowa, a telewizyjŏ zrobiyła ô tym nawet program publicystyczny. Gŏdanie, że Bytōm to niy hasiŏk ôd jakigoś czasu je richtig “trendy”.
A cały tyn auflauf zaczōn sie skuli miyszkańcōw Bobrka, kerym zawŏdzało, że z niylegalnego wysypiska śmieci przi ulicy Pasteura capi jak pierōn. Jŏ niy wiym, eli ône tam chcieli, coby z takigo wysypiska wōniało parfinami, abo co? Zōuwizōu, ôd tyj mary kupa ludzi pochorowała sie na bōle gowy, fiber, morzisko i durfal, skuli czego sztynks bōł yntlich jeszcze gorszy. Zrobiyła sie srogŏ chaja w cołkim mieście, ale niy yno sam, bo z cajtōngōw, interneca i telewizji ô sprawie usłyszała całŏ Polska. Niyskorzij pokŏzało sie, że take niylegalne wysypiska mōmy bezma we wszyjskich dziylnicach Bytōmia, a lastauta prziwożōm sam abfale z roztōmajtych miyjsc w kraju i za granicōm.
Miyszkańce mieli już tego za tela. Dyć żŏdyn niy je rŏd, jak mu cudze ludzie maraszōm na jego włŏsnym placu. Niyrŏz take sprawy poradzōm sie skōńczyć richtig tragicznie, bez przikłŏd wybuchym takij wojny hasiokowyj, jako w latach ôziymdziesiōntych łōńskigo storocza kludziyli miyndzy sobōm miyszkańce jednego ze zidlōngōw familokōw na Rudzie. Zaczło sie skuli pŏru gizdōw, kerzi naskwol wciepowali swoje abfale do hasioka na sōmsiednim placu. Kej ludzie z drugigo placu sie kapli i chcieli zrobić gynau to samo, udało im sie yno nachytać. Na akcjã ôdwetowo niy trza bōło dugo czekać, a szpirala niynŏwiści napoczła sie pomału nakryncać. Hned bitwy pod hasiŏkami przitrefiały sie już dziynnie, a kŏżdŏ ze strōn kōnfliktu posyłała na frōnt corŏz to wiyncyj, corŏz to modszych wojŏkōw. Skuli tych utramyntnych chajōw żŏdyn już niy chcioł na to ôsiedle przijyżdżać. A ôd czasu jak bajtle porwali haśauto, coby do bŏznōw zutylizować briftryjgra, MPO zakŏzało tam yntlich jeździć swojim szoferōm. Skirz tego hasiŏki na ôbōch placach byli hned nafolowane, a hasie leżeli już na trŏwnikach, szpilplacach, pod ôknami familokōw i na siyniach. Idzie leko zmiarkować, że tyj wojny żŏdyn niy wygroł. Miyszkańce inkszych zidlōngōw, kerzi w nocy cichym duchym podciepowali tam swoje abfale, tyż poniyśli klynskã, bo za jakiś czŏs musieli wōniać sztynks, kery czuć bōło w cołkij dziylnicy.
No ja, ale to wszyjsko bōło kaj indzij, a niy w Bytōmiu. Fto choć aby rŏz bōł w naszym mieście, musi prziznać, że Bytōm to richtig niy je hasiok. Szpacyr po cyntrum, bez przikłŏd, to istnŏ uciecha. Kaj indzij mŏcie take czyste ulice, urodne place, elegancko posztrajchowane zabytkowe kamiynice? Nikaj! Nale nojważniyjsze i tak sōm ludzie i jejich wysokŏ kultura ôsobistŏ. Tukej żŏdyn ci niy wyciepnie papiōrka na zol, niy pokryklŏ ściany szprejym ani niy wyjscŏ sie w ajnfarcie. Sam kŏżdy właściciel sprzōntŏ po swoim psie, jak yno mu sie rŏz za kedy przitrefi zmarasić tretuar. A jak widzicie kajś chopa, kerymu bez cufal na ziymiã ślecioł sztōmel, to styknie mu ô tym pedzieć. Karlus na zicher przeprosi chociŏż zrobiōł to niychcōncy, dźwignie ta cygaretã i wrazi jōm nazŏd do gymby abo wciepnie do nŏjbliższego hasiŏka. No chyba że treficie na czowieka, kery w Bytōmiu niy miyszkŏ i naszych zwykōw niy znŏ. Taki to sie może zaczōńć ciepać aji poradzi wŏs sprzezywać. Wtynczŏs musicie zawołać policajōw, a ône dajōm chopowi sztrofã i wywiezōm fōrt za granice miasta.
Niystety ludzie sōm zŏwistne. W inkszych miastach uzdali, że niy mogymy mieć sam za fajnie, beztōż po kryjōncku zaczli prziwozić nōm swoje abfale. Czyńść zakopali w ziymi, a resztã yno bele kaj wysuli, coby to kŏżdy widzioł i możno pomyśloł, że Bytōmiŏki to ciarachy i flyje. Kaj kiper niy poradziōł wjechać, tam posłali helikopter. Tak zrobiyli bez przikłŏd na Amyndach wele kōmpieliska, a jak ftoś gŏdŏ, że ludzie z Łŏgewnik same zasuli ta dziurã hasiami, to go niy ma co suchać, bo na zicher cygani.
Kupa ludzi medykowała, jako tyn ôszkliwy proceder sztopnōńć. Politykery pedzieli, że zrobiōm wszyjsko, co w jejich mocy, a wiycie, że jak ône godajōm, że coś zrobiōm, to godajōm. Na szczyńście yntlich ftoś znŏd gynialny knif na zakończynie całyj tyj ôstudy. Trza yno znŏjść jak nojwiyncyj znanych perzōnōw, artystōw i celebrytōw, kere bydōm chcieli dlŏ nŏs ta wojnã wygrać.
Potynga słowa niyrŏz je wiynkszŏ aniżeli siyła rażyniŏ nojlepszyj giwery. Beztōż muszōm yno pedzieć przed kamerōm “Bytōm to nie hasiok”, wciepnōńć to do interneca, a żŏdyn gizd na zicher nōm już hasiōw do Bytōmia niy prziwiezie.
Ô autōrce: Miyszkōm na Fytlu, a z tyj perspektywy świat zdŏ sie być trochã inkszy aniżeli Wy go pewnikiym widzicie. Jak chcecie sie ździybko wejrzeć bez moje brele, zaprŏszōm na blog.


text:
Serbski sejm a wobswětowych zwjaskow pominaje stopp wotbagrowanych planowanje za „wosebnje/dźělowe polo Miłoraz“
W gromadna deklaracija wot 18.07.2019 w Drezdźanach Serski Sejm, politiska zastupowanja bramborskich a sakskich serbow, někotare wobydlarjow Miloraza, wšelakich wobswětowych a naturuškitowych zwjaskow pominali, Miloraz njebudźe nejo wotbagrować. Slězy su aktualnych planowanjow LEAG, wjes až „wosebnje/dźělowe polo Miloraz“ dewastěrować a planowane pćesydlenje wobydlarjow, bjez žiwanje zwězkonimskich planowanjow wustupjenje wudobywanje wuglo až do lět 2038.
Edith Pjeńkowa, starobna prezidentka Serskego Sejm gronila, „We Ľužice se serskich wobydlarjom dosć tužycenje cynyli, jěši za huglo zapalić možo. Až do 140 jsow Łužice su jěši wotbagrowane, k tomu njebźe nichten nejo njepćindźo.“
Hagen Domaška, wólbne wjednik prêdnych wólba k Serskego Sejma 2018, pćipominaje, Serski Sejm rozsudźilo „Cyle wjeski wóstaje“. Wón pominal sobupóstajenje serskich ludach w prašenjach hokolo wustupjenje wudobywanje huglo a nuznjenje „pćirodnych žurlach“ (kaž wětr, a slóncko, a sranje) we Łužice.
Tomaš Čornak, šoltar Njebelčicach a zaposlanc Serski Sejm hujasnil: „We Njebelčicach my wojowaje tež za zdźeržanje natura a wobswěta k tworenje jednych nućkogodnych swět. Brunicowych jamow su nawopacne, to zbijo pćichod »našych nučki« tych swět.“
Dr David Greve, krajowe pćedsydar BUND sakskeje dal jich statement zastupne za naturuškitowych a wobswětowych zwjaskow, kajke podpěrowaja deklaracija Serskich Sejma tak: „wustupjenje wudobywanje huglo 2038 a rozšyrenje huglowych jamach gromadne njepasujo to nejdźe, nic we Lěpskich poludjo a nic we Łužice. Dalšne zbijenje natura a wobswěta we naglědźe galopowanych klimatowych hogrěwowanje njemožomy tak aktceptěrować ako wobswětowych zwjaskow.“
Togodla aktiwnych wobdźělowarjow tajkich zarjadowanju pominaje, wostajowólnych a pćesydlenjowólnych Milorazkich wobydlarjow možnosć dać a pomagać dopolnjowe zdźeržanje twarjenjowych substanca a wótněnter planowanje „wosebnje/dźělowe polo Miloraza“ stopować.
Slězyna „wosebnje/dźělowe polo Miloraza“


text:
Strzewiki
Strzewiki to tajla uobleczyńo, kero uobuwo śe na szłapy.
Strzewik skłodo śe nojczyńśći ze:
- zole, kero wyuůnaczůno je ze gůminu (btp. gůmjoki), drzewa (ntp. holcoki), plastiku a inkszych materjałůw. Zole sům nojwożńyjszům tajlům strzewikůw.
- abzaca, kery je prziklajstrowany abo prziteksowany do zole uode spodku;
- szułszaftu (cholywy), kero zakrywo wjyrch szłapy abo czasym dolne tajle nogi. Mogům być uheklowane (ntp. ze zomszu abo ze lyjdru), uodlůne ze plastiku abo ze gůminu.
- szplatůwk (ntp. gulery) abo haltrůw (ntp. zandale).
Rzymjeśńikym uod rychtowańo strzewikůw je szewjec.


text: Budyšin (SN/MWj). Za 20 000 eurow móže Budyski archiwny zwjazk lětsa někotre dalše zwjazki swojich historiskich dawkowych knihow z pomjenowanjom „Geschossbücher“ restawrować. Pjenjezy dóstanje ze spěchowanskeho programa za zachowanje pisomneho kulturneho herbstwa. Mjenowane dawkowe knihi zmóžnjeja dohlad do ličby wobydlerjow kaž tež do jich dawkowych a zamóženskich wobstejnosćow a hodźa so jako předchadźace wot lěta 1868 w ćišćanej formje eksistowacych wobydlerskich zapisow wobhladować. Tohodla su wone tež wo swójbnych stawiznach slědźacym zajimawe. Prěnje zapiski pochadźeja hižo z časa wokoło 1400.


text: Wjele ludźi znaje snano zjaw, zo myslo na 1990te lěta sej nadobo nastróženi časowu dobu wuwědomjeja, w kotrejž njejedna so wo blišu, ale skerje hižo „wčerawšu“ zańdźenosć. Zjednoćenje Němskeje, politiski „přewrót“, bě před třomi lětdźesatkami. W zwisku z tymle časom awtorka Cordula Ratajczakowa w předsłowje swojeho dźěła „Nowa swoboda? – Dopomnjenki na přewrót 1989/90“ k tomu zwěsća, zo je mjeztym cyle nowa generacija wotrostła, kotraž poprawom jenož hišće popřewrótowe struktury znaje. Sformulowany narok na předležacu publikaciju je, dopominać na časowych swědkow a jich dožiwjenje změnow tych strukturow, kotrež so dźensa hižo samozrozumliwe zdawaja. Při tym měješe so po „oral history“ (ertnych stawiznach) wurunane rozdźělenje wšelakich starobow, dźěłowych wobłukow, wuznaćow atd. wobkedźbować. Zaměr tajkeho postupowanja je, nazhonjenja a začuća reprezentatiwneho „wšědneho, normalneho“ čłowjeka wotbłyšćować.


text:
Marek Krawc rozprawja z čěskeje stolicy za Serbske Nowiny
Po poměrnje „normalnym“ lěću z mjenje horcymi temperaturami je so wjedro minjeny pjatk tež w Čěskej chětro wochłódniło. Na hórskich hrjebjenjach Rudnych horin, Kyrkonošow a Šumawy błyšćeše so minjeny kónc tydźenja samo hižo prěni lětuši sněh. Dešćowa fronta da hładźiny rěkow stupać a wobradźi přirodźe hižo trěbne wolóženje, wšako bědźi so susodny kraj runje tak kaž Sakska z dołho trajacej suchotu. Nazyma njewoznamjenja pak jenož dešćikojte wjedro a hribyzběranje, štož je mjez Čechami přewšo woblubowana kónctydźenska zaběra. Wona wobradźa jim cyły rjad swjedźenjow. 28. požnjenc, dźeń swj. Wjacława, patrona Čěskeje, skićeše mnoho zajimawych akcijow. Tak móžachu sej Praženjo barokny mechanizm Lorety wobhladać a zwěsćić, kak jeje zwonohra dokładnje funguje. W Loreće, na dworje kapucinskeho klóštra na Hradčanach, zaklinčachu na dnju swj. Wjacława 1695 prěni króć zwony woblubowaneje zwonohry. W křižnej chódbje twarjenja wuhladaš samo mólbu Róžeńčanskeje putniskeje cyrkwje.


text:
I Rudzke Dyktando Ślōnskij Gŏdki
We strzodã, 6 czyrwnia, we Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Ślōnskij ôdbyło sie I Rudzke Dyktando Godki Ślōnskij przeznaczōne dlŏ szkolŏrzy rudzkich szkōł pōnadgimnazjalnych.
Dyktando to je finoł projektu informacyjno-edukacyjnego „Ôpowiym Ci ô mojim Ślōnsku” ryalizowanego w roku szkolnym 2017/2018 ôd piyńciu rudzkich szkōł pōnadgimnazjalnych jak tyż Dymokratycznyj Unije Regiōnalistōw Ślōnskich (DURŚ).
Ôrganizatorami dyktanda było stŏwarziszynie DURŚ, Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Ślōnskij jak tyż Prezydynt Rudy Ślōnskij, co ôbjōnła cołki projekt patrōnatym hōnorowym. Nadgrody głōwne we formie ausflugōw do Bruksele ufundowoł europoseł Marek Plura.
Nojprzōd głos wziōn dyrechtōr ZSO dr Rafał Otręba, co przi witaniu gości pedzioł „Nasz projekt zrodziōł sie z wielkigo miyłowaniŏ Ślōnska i ślōnskij ziymie… To miyłowanie Ślōnska przikludziyło dō nŏs przedstawicieli Dymokratycznyj Unije Regiōnalistōw Ślōnskich, co skutecznie zaraziyli nŏs i naszych modych ślōnskōm godkōm i ślōnskim pisaniym.”
Przedstawicielym ôd Europosła była asystyntka biōra poselskiego, pani Ilona Raczyńska-Ciszak.
Po czynści artystycznyj narychtowanyj ôd szkolŏrzy ZSO nr 3 pod richtōngym pani Anny Rzepki, ôstało ôdczytane dyktando, napisane ôd Alojzego Zimończyka przi spōłpracy dr Artura Czesaka, Stanisława Neblika i Józefa Porwoła. Dyktando ôdczytoł Alojzy Zimończyk.
W dyktandzie wziōnło udzioł 50 szkolŏrzy ze szkōł: ZSO nr 3, ZSP nr 2, ZSO nr 1, ZSP nr 1, ZSP nr 5. W czasie sprawdzaniŏ prac ZSP nr 2 wystōmpiyło z jednoaktōwkōm pt. „Wojna z Turkami” autorstwa Lidii Michalskij.
Prace ôd szkolŏrzy ôcyniało jury we składzie:
- Kludzōncy Alojzy Zimończyk
- Anna Rzepka
- Hanna Chodun
- Irena Rydzek
- Danuta Orenowicz
- Michał Hanus
Na kōniec miejsca zajōnli:
- Damian Ciecierski
- Paulina Klyszcz
- Marta Lisowska
- Magdalena Jarczyk
- Justyna Walenciak
- Natalia Darda
- Kamil Jaworek
- Kamila Brzezina
- Wiktoria Śliwa
- Dōminika Grychnik
Piyrszŏ dziesiōntka dostała nadgrody rzeczowe ôd Prezydynta Miasta Ruda Ślōnskŏ społym z dyplōmami, za to ci, co wziōnli 3 piyrszych place, dostali statuetki ufundowane ôd Prezydynta Miasta, dyplōmy, co je dŏwali dyrechtōr ZSO nr 3 dr Rafał Otręba, prezes DURŚ Józef Porwoł, jak tyż Anna Rzepka, co kludzi projekt z ZSO nr 3 w Kochłowicach. Nadgrody głōwne ôd europosła Marka Plury wrynczyła Ilona Raczyńska-Ciszak.
Treść dyktanda:
Modym pod rozwoga.
Już mōmy poczōntek czyrwnia. Jak rzōndzōm take jak jo pynzyjōnisty, je to nojpiykniejszy miesiōnc. Zimie tōż starzi niy sōm radzi, bo dyć to je sztyjc zima, kości bolōm i trza sie fest rubo ôblykać. Wiosna już przeszła, dało sie jakoś z chałpy wylyź. Yntlich prziszoł moj i zaczōn sie czyrwiyń. Ciepło, dziyń już je dugszy, ptoszki przileciały a majōm sie fest ku sia i snoszōm patyki a trowa do gniozdōw.
Nō tōż my starziki tyż wyleźli na dwōr. Zeszło sobota po ôbiedzie siodech sie w laubie i czekōm na kamratōw. Bez sztwierć godziny siedzieli my już we sztyrech, nō tōż bydzie szpil. Jużech
w duchu słyszoł „Jo mioł grana bez dwōch, a potym zaś grina ajnfach i żech sznajder wygroł, chocioż dali mi kōntra.” Nale katać tam, niy minyło pora minut, a już wszyjscy ô polityce rzōndziyli, same wyzgerne politykery.
Sztyrech nos było, ale we niczym niy poradziyli my sie dogodać. Jak Richuś piōnty roz porzad spytoł sie, jak bydymy welować, ôtwarech dźwiyrze dokorzōnt i pedzioł, że jak chcōm, to mogōm jeszcze kogo z drōgi zawołać i dyszkutyrować choby do rana, ale jo mōm już doś i ida na zegrōdka.
Ôroz na placu sōmsiadka prziszła sie spytać, co mōm we laubie, bo je tam take larmo, iże ludzie na drōdze stowajōm. Spōmniołech sie ô kamratach, kerzi dalij bawiyli sie w politykerōw. Pryndzyj chyba bydymy mieć nowego prezidynta, jak ôni sie dogodajōm. Jedzine, w czym sie zgodzali, co do welōnku iś trza. Na szczynści Hilda z naprociwka zawołała swojigo na swaczyna i pomału przihaltowali.
Myślołech, co styknie tego politykerowanio, ale kaj tam! We wieczōr zaś przilecioł Richuś i klupoł, ażech mu ôtwar. Już we dźwiyrzach spytołech sie go yno ô jedna sprawa. Czy te kandidaty wiedzōm, co we kraju, kerym chcōm reskyrować, sōm tyż Ślōnzoki? Haltło go i w kōńcu pedzioł: nō, mōgliby, ôbejrzimy co z nami bydzie dalij. A mie sie zdo, co już mōm te lata, iże barzi rod mōm zegrōdka ôd polityki a szkata.
Zdrzōdło: materyje presowe. Fotografije: Łukasz Kohut


text:
Myron z Bożogrobcowa – poetycko riposta Karola Gwoździa
Licentia poetica dowo swoboda, z keryj chyntnie skorzystołech w moij ripoście na artikel ze dwudziestego piyrszego listopada tego roku. Miarkuja, co neologizm ‘Myron z Bożogrobcowa’ jest na tyla metaforyczny i humorystyczny, co kożdy poradzi spokopić ta zabawa, a po przeczytaniu tekstu bydzie mioł blank klarowność ô kim jest tyn krōtki wiersz. Miłyj zabawy.
MYRON Z BOŻOGROBCOWA
Myron nad ślůnskim jynzykjym z „Bożogrobcowa”
I czuwo i rozwijo wjerszym i kśůnżkami
Richtich Wům padům: ńy uod parady mo gowa
Ekleruje wszyndy poprownymi radami
Kamrat tyn a przoćel ze Starego Chorzowa
Synek szwarny i skrůmny godajům baby
Yno mu we gowje rzůndek wele rzůndka
Napoczńijće mjarkować uo kim ta godka
I dejće se pozůr na pjyrsze buchsztaby
Atoli tam śe rozwjůnże złoto szplotka
Wjelki czowjyk, jymu pośwjyncůno notka
Arůmat i dusza echt ślůnskij sylaby
* Myron – to jedyn z nojwybitniejszych rzeźbjorzy greckich, kery bajstlowoł we latach 480-445 pne. Przirōwnanie niy ma z luftu, bo Mirek tyż noleży do jednych z nojważniejszych ôsōb we literaturze ślōnskij i z tym niy ma co dyskutować. Jego wiedza jynzykowo jest choby dzieła Myrona – bogato i unikatowo, z keryj wszyjscy powinni korzystać dlo prziszłości jynzyka ślōnskigo.
________________________
Karol Gwóźdź (rodz. 2 kwiytnia 1987 we Katowicach) – ślōnski poeta, dj, kōmpozytor i producynt muzyczny, kery tworzy ambjyntowo i elektrōniczno muzyka. Znany tyż jako Nail. Jedyn ze barzyj zocnych twōrcōw ślōnskij literatury, kery we 2010 roku wydoł tōmik poezyje „Myśli ukryte“, szkryfniynte we alfabecie dr Feliksa Steuera (jak wiersz MYRON Z BOŻOGROBCOWA).


text:
22 marca, 2019
Witamina C – cołko prowda – tajla 2
Jako witamina C je lepszo – we pilach, proszku abo we szpricy?
Czynsto słyszy sie, abo idzie przeczytać, iże nojlepszo je we proszku a szpricy. Czynsto jednako take informacje podowane sům bez producyntůw tych proszkůw abo szpricůw. Prowda je tako, iże kożdo witamina C je skuteczno. Jedna działo gibcij, inkszo wolnij, nale kożdo działo.
Wlywy witaminy C pomogajům lyczyć raka?
Kajniýkaj do sie poczytać ô pozytywnym wpływie witaminy C przi lyczyniu raka. Prowda je tako, iże take efekty faktycznie bůły, nale ýno u niýkerych pacjyntůw. Beztuż bezwzglyndnie niý werci sie stosować takij terapie na swoja rynka. Przi poważnych niýmocach, trza po prostu skůnsultować sie ze lykorzym, a uzgodnić procys lyczynio.
Synteticzno abo noturalno witamina C?
Chocioż synteticznyj witaminy C produkuje sie hołda i łatwo ja dostać a wygodnie je łykać, to zowdy nojlepszo do noszego ôrganizmu bydzie ta noturalno. Je łůna we mocce ôwocůw a gymizůw. Nojlepij po prostu zdrowo sie ôdżywiać a jodać wiyncyj noturalnyj, nisko przetworzůnyj żywności. Bydzie lepij smakować a przi tymu je ô co zdrowszo.
Kaj snojdymy nojwiyncyj witaminy C?
Kejby sie ô to spytać, to mocka z Wos padałoby ôd razu, co we cytrinach. I to je prowda. Jednako sům ôwoce a gymiza, kaj snojdymy ij wiyncyj. Dejmy na to paprika. Coby dostać tyla witaminy C, co ze jednyj papriki, to trza by bůło zjejś pora, poranoście cytrin. Bůłoby kwaśno pra?
Tym trocha myńszym smakoszům chcymy tyż spůmnieć, co dużo witaminy C je tyż we rybizlach, zielinie peterzýli a ôwocach rołzy. Nojbarzi znano nům rekordzistka to jednako acerola. Czamu? We 100 g cytriny je kajś 50 mg witaminy C. We kożdych 100 g aceroli je wele 1500 mg tyj witaminy. Růżnica pra?
Witamina C i szlus
A chocioż witamina C niý pomoge nům we kożdyj niýmocy a niý ma cudownym lykiym na wszysko, to je łůna wożno dlo noszego ôrganizmu a werci sie dbać ô nia we noszyj diecie. A przepis? Prosty. Jydz ôwoce a gymiza, a niý trza Ci bydzie żodnyj dodatkowyj suplymyntacje.
Przełożył
Michał Baraniok
Najpopularniejsze


text:
Gōrnoślōnske Cyntrum Zdrowiŏ Dziecka dostanie 30 milijōnōw
Gōrnoślōnske Cyntrum Zdrowiŏ Dziecka dostanie 30 milijōnōw złotych unijnego dofinancowaniŏ. Pinōndze pōdōm na kupiynie maszineryje medycznyj, ale tyż na rozbudowanie systymu informatycznego w lazarycie.
Umŏwã ô dofinancowaniu podpisano było w piōntek. Dziynki nij Gōrnoślōnske Cyntrum Zdrowiŏ Dziecka dostanie 30 mln zł unijnego dofinancowaniŏ z Programu Ôperacyjnego Infrastruktura i Strzodowisko. Piniōndze z wiynksza pōdōm na kupiynie specjalistycznyj maszineryje medycznyj. Sprzynt trefi m.in. do pracownie yndoskopije, radiologije, lazarytowego laboratorium, a tyż na blok ôperacyjny, ôddzioł intynsywnyj terapije i ôddzioł neurochirurgije. Reszta pōdzie na rozbudowanie systymu informatycznego we GCZD.
Gōrnoślōnske Cyntrum Zdrowiŏ Dziecka to je jedyn z nojsrogszych lazarytōw dlŏ dzieci w Polsce. Fungujōm w nim 24 poradnie szpecjalistyczne, a tyż 17 ôddziałōw lazarytowych, a na jejich bazie 8 klinik Ślōnskigo Uniwersytetu Medycznego. Rocznie placōwka przijmuje kole 17 tysiyncy pacjyntōw.


text: Budyšin (SN/MWj). Tak mjenowany Schliebenowy kružny wobchad při Budyskim Mosće měra su dźensa přetwarjeć započeli. Jako započatk twarskich dźěłow su so wědomje za spočatk nazymskich prózdnin rozsudźili, dokelž so dźěła chětro na nadróžny wobchad wuskutkuja. Za něhdźe tři tydźenje trajacy twarski čas je funkcija kružneho wobchada zběhnjena a Schliebenowa dospołnje zawrjena. Wobchad we wuchodo-zapadnym směrje na Drježdźanskej a Hasy Clary Zetkin wjedu južnje nimo kružneho wobchad a rjaduja jón z amplu. Přijězd z južneho směra móžny njebudźe, jeničce za busy płaći wosebite rjadowanje. Porno tomu budźe wotbočenje na juh do směra Nowoměšćanska a Schweitzerowa za wšitke jězdźidła móžne. Pěšcy dyrbja wobkedźbować, zo tuchwilne přechody z cebrasmuhami takrjec njepłaća. Tak dyrbja při přijěducych jězdźidłach čakać a nimaja žane předprawo.


text:
Bosnjacy
Bosnjacy (bosnisce Bošnjaci) su južnosłowjanska etniska skupina z něhdźe tři milionami přisłušnikow, kiž su žiwi předewšěm w Bosniskej a Hercegowinje, Serbiskej a Čornej Horje. Bosnjacy su hłownje južnosłowjanscy muslimojo, resp. Južni Słowjenjo z muslimskim kulturnym pozadkom. Woni su nimo Chorwatow a Južnych Serbow jedyn z třoch konstitutiwnych ludow w Bosniskej a Hercegowinje.
W rozdźělu k wurazej „Bosnjak“ je „Bosničan“ słowo za kóždeho wobydlerja Bosniskeje, njehladajcy na narodnosć.


text:
Spokopilimy już downo, że nasi czytocze to sōm przociele nowinek. Mocie w zocy czytanie ô zwiedownych sztelach a zaro potym byzuchowanie tych placōw, pra? Tōż na isto mocie chynci nauczyć sie kapka wiyncyj ô historyji Sztolnie Krōlowo Luiza! Fest gryfnie, bo społym z Muzyjum Bergmōństwa Wōnglowego we Zobrzu narychtowalimy dlo Wos szpecjalny kōnkurs 😊
Sztolnia Krōlowo Luiza to je sztela fest ciekawo, co umieliście spokopić już przōdzij w naszym wpisie Sztolnia Krōlowo Luiza we Zabrzu – ślōnski unikat. Przipōmnijcie se go, bo gynau tyn tekst może Wōm pōmōc wygrać podwōjne zaproszynie na byzuch w tyj ślōnskij atrakcyji.
Co trza wyônaczyć, coby wygrać ajntryty do Sztolni Krōlowo Luiza na superowo Sztreka Wodno? To je blank ajnfach, starczy ôdpedzieć na dwa pytania:
- Jak sie mianujōm trzi sztreki, kerymi idzie zwiydzać sztolnia we Zobrzu?
- Czamu Ty mosz wygrać zaproszynie?
Na ôdpowiedzi czekōmy do soboty 20. października (kōniec kōnkursu ô 23:59). Ôdpedzieć trza w kōmyntorzu pod TYM POSTYM na Facebooku (po polsku abo po ślōnsku). Wygrywajōm te dwie persōny, kere dobrze ôdpedzōm na pytanie piyrsze a pod swojim kōmyntorzym zebierōm nojwiynkszo liczba “przajek”.
⚒ Powodzynio! ⚒


text:
Frankfurt nad Wódru (RD/SN). Senat załožby Europskeje uniwersity Viadrina Frankfurt nad Wódru je jednohłósnje politologowku prof. dr. Juliju von Blumenthal za nowu prezidentku Viadriny wuzwolił, a to minjenu srjedu. 47lětna nastupi zastojnstwo spočatk nazymskeho semestra w oktobrje. Tuchwilu skutkuje wona hišće jako dekanka kulturno-, socialno- a kubłanskowědomostneje fakulty na Berlinskej Humboldtowej uniwersiće.
„Runje w tych časach, kotrež Europu a němsko-pólske styki tak wužaduja“, chcu Europsku uniwersitu „jako centralne městno zhromadneho wuknjenja a rozmyslowanja skrućeć“, wozjewi Blumenthal dźeń po wuzwolenju. Při tym dźe wo to, „ze sćerpliwosću a zasakłosću“ projekt zhromadneje němsko-pólskeje fakulty pohonjeć. Viadrina a Poznańska Uniwersita Adama Mickiewicza jednatej hižo pjeć lět wo jónkrótnym mjezu překročacym bilateralnym wysokošulskim zarjadnišću a wotpohladujetej, je při Collegiumje Polonicumje w pólskich Słubicach zasydlić.


text:
Lěśe
Lěśe jo nejśoplejšy ze styri lětnych casow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym až wóno na pódpołnocnej abo pódpołdnjowej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnym a pódpołdnjowym lěśim. Pódpołnocne lěśe se rownocasnje z pódpołdnjoweju zymu wótměwa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjoweje a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se lěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu.
Astronomiski zachopina se lěśe z lětnim zawrośenim słyńca: casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad wobrotneju šyrinu stoj a dny nejdlejše su. Na pódpołnocnej połkuli stanjo se to 21. junija, na pódpołdnjowej połkuli 21. abo 22. decembra. Pó tom bywaju dny zasej krotše a nocy dlejše. Lěśe kóńcy z nazymskim rownonocnosću 22. abo 23. septembra na pódpołnocy a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcoju na pódpołdnju.
Dokulaž jo wobběgowa cera zemje wokoło słyńca lažko eliptiska, wót eksaktnego drogi do krejza wótchylajuca, njejsu wše styri lětne case dokładnje samske dłujke. Pódpołnocne lěśe jo snadnje dlejše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe lěśe, dokulaž za cas pódpołnocnego lěśa se směr ze zemje k słyńcu pitśku pómałčej změni a zemja pitśku dalej wót słyńca zdalona jo.
Fenologiski zachopjeńk lěśa móžo se wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) teke pśez zachopne wjedrowe wjelikosituacije a wjeleserake regionalne faktory wobwliwujo. Rozeznawa se mimo togo mjaz ranym lěśim, srjejźlěśim a póznym lěśim. W lodojcowych regionach wótwisujo ablacija rozsudnje wót togo, ga (zwětšego w septembrje) prědny sněg pada.
Meteorologiski se pódpołnocnemu lěśu mjasece junij, julij a awgust pśirěduju, pódpołdnjowemu lěśu mjasece december, januar a februar. Pśi geografiskich polach kněžy poł lěta dłujko tak mjenjowany polarny źeń, w arktiskich regionach pó tyźenjach połnócne słyńco a běłe nocy.
We wjele kulturach su ze zachopjeńkom lěśa nałožki a rity zwězane, w Nimskej na pśikład wogeń zawrośenja słyńca abo swětojański wogeń.
Lěśe licy teke ako lětny cas stopnjowaneje žywjeńskeje radosći. To se wósebnje na, pśez wuše temperatury wabjone, pśebytkach pód gołym njebjom pokaza, pśez což cłowjek pśirodu mócnjej zaznawa.


text:
Mauritius
Mauritius, Republika Mauritiusa je państwo we połedńowo-zachodńij Africe, rozlygowane na wyspach Mauritius, Rodrigues, Wyspach Agalega, Cargados Carajos a myńszych we archipelagu Maskarynůw, na zachůd uod Madagaskaru, na Indyjskim Uoceańe.
Bez Ojropejczykůw uoddekńůny we 1505 roku uod Portugalczykůw, kolůńizowany uod Ńiderladůw uod 1638. Mjano mo uod princa Uorańskigo Maurica. We XVIII stoleću uopanowany bez Francuzůw a půmjyńono uůnymu mjano na Ile de France. We 1810 przeloz pod władza Wjelgij Brytańiji a wrůcůno mu downe mjano. Ńypodległy uod 1968.
Gospodarka je uoparto o turystyka a uprowa cukrowyj trzćiny a inkszych źelinůw.
Půmjyszkujům sam Hindusy (sam mjanowane Desi, 62%), Kryjole (27%), Chińczyki (3%), Francuzy (2%) a inksze.
Religije: Hinduizm (bezma půł), katolicyzm (24,1%), Islam (16,3%), protestanty, Świadki Jehowy.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 25.10.2020
Tyn tydziyń grali zajś yno po polskej strōnie Gōrnego Ślōnska, choć i tu corŏz wiyncej szpilōw je ôdwołanych.
Fusbal
Liga polskŏ chopōw
Piast Gliwice – Wisła Płock 2-2
Wisła Krakōw – Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ 3-0
Po 8 szpilach Górnik Zŏbrze je 3, Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ 15, a Piast Gliwice durch ôstatni.
Hokej na lodzie
Liga polskŏ chopōw
JKH GKS Jastrzymbiy – Unia Ôświyncim 8-10
GKS Katowice – GKS Tychy 4-1
GKS Tychy – Podhale Nowy Tŏrg 4-2
Unia Ôświyncim – GKS Katowice 3-4 (po dogrywce)
KH Sanok – JKH GKS Jastrzymbiy 1-6
Po 12 szpilach GKS Tychy je piyrszy, JKH GKS Jastrzymbiy 3, a GKS Katowice 5.
Liga polskŏ babōw
Unia Ôświyncim – Polonia Bytōm 1-4
Po 4 szpilach Polonia Bytōm je drugŏ, a Atomówki Tychy 4.
Handbal
Liga polskŏ chopōw
Gwardia Ôpole – Pogoń Szczecin 28-21
Po 5 szpilach Gwardia Ôpole je 4, a Górnik Zŏbrze 8.
Liga polskŏ babōw
Perła Lublin – KPR Ruch Chorzōw 42-22
Po 5 szpilach Ruch Chorzōw je ôstatni.
Voleybal
Liga polskŏ chopōw
MKS Byndziyn – GKS Katowice 0-3
Jastrzębski Węgiel – Trefl Gdańsk 3-0
Po 5 szpilach ZAKSA Kandzierzin-Kojźly je piyrszŏ, Jastrzębski Węgiel 4, GKS Katowice 8, a Stal Nysa 12.
Basketbal
Trefl Sopot – GTK Gliwice 80-110
Po 10 szpilach GTK Gliwice je 5.


text:
K 200. narodninam Jana Bohuwěra Mučinka
Jan Bohuwěr Mučink słuša do rjada aktiwnych serbskich prócowarjow narodneho wozrodźenja kaž jeho přećeljo a kolegojo Jan Radyserb-Wjela, Jan Bartko, Jan Jurij Melda, Korla Awgust Kocor a Michał Rostok.
Mučink pochadźeše ze swójby chudeho serbskeho nadróžneho dźěłaćerja w Njechanju pola Lubija, hdźež so 12. septembra 1821 narodźi. Lědma 13lětny dyrbješe nanej pomhać twjerde ćmowe bazaltowe kamjenje klepać, zo by něšto přizasłužił. W mnohich nastawkach je lětdźesatki pozdźišo na krasnu horatu krajinu swojeje ródneje wokoliny spominał. W skałach horow a w pěskowych jamach tuteje kónčiny je tež za žadnymi kamuškami pytał a sej počasu rjanu zběrku nazběrał.
Do šule chodźeše do Wulkeho Dažina k wučerjej Jakubej Ryćerjej (1807–1875), kotryž běše syn serbskeho tkalca z Hodźija. Tutón pohnuwaše Mučinkec nana, zo by swojeho syna na Krajnostawski wučerski seminar do Budyšina pósłał. Nan tole najprjedy kruće wotpokaza měnjo, zo njewě, kak měł tajke wukubłanje zapłaćić. Po stajnym naprašowanju swojeho syna a dołhim přemyslowanju nan skónčnje do toho zwoli, zo smě Jan Bohuwěr tři lěta k swojemu wučerjej chodźić a so pola njeho na wopyt seminara přihotować.
Z Italskeje docpě nas zrudna powěsć wo smjerći rěčespytnika a slawista prof. dr. Andrea Trovesi. Profesor Trovesi je był nimoměry rěčnje wobdarjeny wědomostnik, kotryž je wjetšinu słowjanskich rěčow wobknježił a so tež ze słowjanskimi mjeńšinowymi rěčemi zaběrał.
W Serbskim instituće wobdźěli so na lětnim kursu serbšćiny w lěće 2000. Po studiju rušćiny, čěšćiny a němčiny w swojim ródnym měsće Bergamo a dlěšich studijnych přebywanjach w Praze je w Mailandźe 2002 zakitował disertaciju wo wuwiću definitnych artiklach w čěskej, serbskej a słowjenskej rěči. Jako docent a profesor je dołholětnje na Instituće za słowjansku filologiju uniwersity w Bergamje skutkował, prjedy hač přewza 2015 profesuru za slawistiski rěčespyt na uniwersiće »La Sapienza« w Romje (z ćežišćom słowjenskeje rěče).Andrea Trovesi (1971–2021) Foto: Thomas Menzel
Trovesi měješe šěroke wědomostne zajimy a je přeslědźił stawizny, struktury a rěčnu politiku słowjanskich a balkanskich rěčow. Publikowaše wšelake dźěła, mjez druhim wo wokatiwje w słowjanskich rěčach, wo etymologiskich prašenjach, na přikład wo přirunanju turkowskich požčonkow w bołharšćinje a bosnišćinje, wo sociolinguistiskich zjawach, kaž wo nastaću a kodifikowanju čornohórskeje rěče. Wo didaktiskich kompetencach wědomostnika swědči sobuawtorstwo gramatiki čěšćiny za italskich wuknjacych (Grammatica ceca: fonetica, morfologia e sintassi con esercizi e soluzioni, Milano 2019). 2003 je organizował sorabistisku konferencu w Bergamje z wobdźělenjom rěčespytnikow a literarnych wědomostnikow Lipšćanskeje uniwersity a Serbskeho instituta. Wuskutk konferency běše zwjazk I serbi-lusaziani. Storia, letteratura, lingua (Milano 2007), kotryž předstaja čitarjam w italskej rěči najwažniše fakty wo stawiznach, rěčomaj a kulturje Serbow.
Před połsta lětami, 16. junija 1971, zemrě w chorowni w Drježdźanach 44lětny dr. phil. Jurij Młynk, serbski literarny wědomostnik, hibićiwy kulturny organizator, basnik a bibliograf. Młynk narodźi so jako syn skałarja a chěžkarja 13. apryla 1927 w Šunowje. Jako běchu němscy fašisća runje na móc přišli, zastupi wón do tehdyšeje ludoweje šule w ródnej wsy. Po wopyće wobchodneje šule w Kamjencu a wot lěta 1943 na njej jako překupc přistajeny, dyrbješe 1944 jako sydomnaćelětny pachoł hišće do wojakow.
Jako jedyn z prěnich serbskich nowowučerjow bu w lěće 1945 we Worklecach zasadźeny. Na spočatk januara 1946 załoženym Serbskim wučerskim wustawje w Radworju, kotrehož direktor běše Michał Nawka, wopyta dwuměsačny kurs wukubłanja na wučerja. Bórze po tym wučeše w Ralbicach, hdźež běše tež hnydom direktor šule.Dr. Jurij Młynk (1927–1971) Foto: archiw LND
Za studij a po nim trjebachu za šulsku wučbu wotpowědny serbskorěčny material. Wo tym pisaše Jan Suchi (1922–1983) ze Sulšec, něhdyši šulski towarš Młynka, w knize »Wučerjo prěnich lět«: »Z Młynkom běchmoj so na hotoweju hońtwjerjow za serbsku literaturu wuwiłoj. Nic zo bychmoj jeno pjelniłoj knižny kamor, ale zo bychmoj so zeznajomiłoj ze serbskim pismowstwom a z toho dźěćom a dorosćenym powědałoj. Požadane běchu zwjazki Zejlerja a Ćišinskeho, Radyserba-Wjele, Časopis Maćicy Serbskeje, Krajana, Protyki a dźiwadłowe hry. Najspomóžniši fundus nadeńdźechmoj w nowym sydle Domowiny na Sukelnskej, hdźež Arnošt Simon po Łužicomaj hromadźe zwožene zbytki serbskeje literatury rjadowaše, składy stražowaše a zajimcam na předań poskićeše.«
K 75. posmjertnym narodninam tworjaceje wuměłče Boženy Nawka-Kunysz (1946–2000)
Jubileje su dobra składnosć spominać na wusahowace wosobiny, kotrež njejsu hižo mjez nami. Přez swoje žiwjenske dźěło su zawostajili kedźbyhódne slědy, kiž njeměli so z našeho wědomja pozhubić a so tež młódšim generacijam spřistupnić. K nim słuša bjezdwěla serbsko-pólska tworjaca wuměłča Božena Nawka-Kunysz.
Božena Nawkec narodźi so 20. junija 1946 w Radworju jako prěnje dźěćo Antona Nawki (1913–1998) a jeho mandźelskeje Heleny Nawcyneje (1917–2010) rodźeneje Juraszek. Jeje mać běše po pochadźe Pólka. Staršej běštaj so srjedź 1930tych lět w Berlinje zeznałoj, hdźež studowaše Anton Nawka wot 1933 žurnalizm, stawizny a ekonomiju. Prěnje tři lěta swojeho žiwjenja wotrosće Božena w Poznanju, dokal běše so młoda swójba dalšeho studija nana dla mjez 1946 a 1949 přesydliła. W tutym času přidružichu so swójbje dalšej dźěsći Milena (1947–2008) a Tomasz (*1949). Někotre lěta pozdźišo narodźi so hišće syn Stefan (*1953). Po nawróće do Łužicy a zasydlenju w Budyšinje, hdźež skutkowaše Anton Nawka spočatnje jako wučer na Serbskej wyšej šuli a jako docent na Serbskim wučerskim wustawje – prjedy hač so politiskich přičin dla z wučerskeje słužby njewuwjaza –, nastupi Božena Nawka-Kunysz šulske wukubłanje na serbskich kubłanišćach. Hižo za šulski čas horješe so za wuměłstwo, molowaše a skicěrowaše, hdźežkuli bě jej to móžno, a wopytowaše wšelake molerske kružki. Hižo zahe pokazowaše so jeje wulka nadarjenosć. W pozdźišim interviewje naspomni, zo je hižo srjedź šulskeje wučby husto na swoje zešiwki rysowała1. Jeje nachilnosć k tworjacemu wuměłstwu njezadźiwa, wšako skićeše jej jeje staršiski dom wonu muzisku atmosferu, kotraž polěkowaše wuwiću jeje talenta a pozbudźowaše Boženu Nawka-Kunysz tež powołansce do tutoho směra kročić. Wobaj, nan a mać, staj w swojim wólnym času přewšo rady rysowałoj. Hižo jeje mać je so z myslu nosyła so z wuměłču stać, štož jej pak wšelakich přičin dla móžno njebě. W lěće 1965 złoži Božena Nawka-Kunysz maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po maturje požada so wona na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo, hdźež chcyše so na polu grafiki, ilustracije a knižneho wuhotowanja wukubłać dać. K tomu pak politiskich přičin dla njedóńdźe. Tak nastupi w samsnym lěće 1965 studij na Krakowskej Akademiji tworjaceho wuměłstwa (Akademia Sztuk Piȩknych im. Jana Matejki w Krakowie). Sta so ze studentku na jeje wotnožce w Katowicach, na kotrejž wuwučowaše so grafika a nałožowana grafika. Wróćo zhladujo praji Božena Nawka-Kunysz: »... mějach zbožo, smědźach so do Pólskeje na studij podać.«2 Hižo přez staršiski dom zezna so wona z aktualnej politiskej a kulturnej situaciju w susodnym kraju, tak tež přez pólske časopisy, kaž běchu to »Panorama« a »Przekrój« (Přehlad).3 Wone běchu swojim čitarjam kaž wokno přez železny zawěšk do zapadneho swěta a wozjewichu přinoški wo načasnych wuměłcach a wuměłskich prudach na zapadźe, wo čimž so w tehdomnišej NDR lědma něšto wozjewješe. Prawdźepodobnje je so přiwzaće młodeje Serbowki na ASP z pomocu přećela Serbow, spisowaćela, publicista, literarneho wědomostnika a wuběrneho znajerja němskeje a serbskeje literatury Wilhelma Szewczyka (1916–1991) poradźiło. Szcewczyk haješe wuske zwiski k serbskim spisowaćelam a publicistam a přebywaše často tež w duchownje liberalnym a wuměłstwu přichilenym Nawkec domje w Budyšinje. Nimo toho měješe Szewczyk jako čłon Pólskeje zjednoćeneje dźěłaćerskeje strony PZPR a zapósłanc sejma Ludoweje republiki Pólskeje wotpowědny politiski wliw. Na Katowickim kubłanišću absolwowaše Božena Nawka-Kunysz najprjedy wukubłanje w zakładnym studiju w molerstwje, grafice, w rysowanju a w pismje kaž tež na polu rězbarstwa. W běhu studija specializowaše so na swobodnu a nałožowanu grafiku. Jeje wučerjej běštaj tu prof. Andrzej Pietsch (1932–2010) na polu grafiki a litografije a prof. Gerard Labus (1934–1988) we wobłuku nałožowaneje grafiki. Wobaj běštaj tohorunja absolwentaj Krakowskeje ASP. Wosebje twórby Andrzeja Pietscha, kotryž wěnowaše so primarnje raděrowance a křidowemu ćišćej, zawostajichu widźomny stilistiski wliw na tworjenje Boženy Nawka-Kunysz. Předewšěm pak wotbłyšćuja so w jeje pozdźišim tworjenju elementy rukopisa Jaceka Gaja (1938–2021), wuznamneho Krakowskeho ilustratora a grafikarja, kotryž nawjedowaše na kubłanišću tehdom dźěłarnju za rysowanje. Diplom złoži Božena Nawka-Kunysz 1972 na polu swobodneje grafiki z rjadom litografijow. We wobłuku nałožowaneje grafiki je za swoje zakónčace dźěło kompletnu seriju produktow za kosmetisku firmu wuwiła. Mjeztym bě so 1971 na architekta Janusza Kunysza (*1942) wudała a jimaj narodźi so jeju syn Marek (*1971). Wotnětka bydleše ze swójbu w Katowicach, hdźež skićachu so wuměłči mnoho kulturnych móžnosćow we wokolinje ideologisce a kulturnopolitisce wotewrjenišeje atmosfery hač znaješe to ze swojeje domizny kaž tež kontakty do awantgardistisce zmysleneje wuměłskeje sceny Katowic a Krakowa. K swětowotewrjenosći a k zaznaću načasneho wuměłstwa přinošowachu bjezdwěla tež Mjezynarodne bienale grafiki – z lěta 1992 wuhotowane jako trienale –, kotrež so wot 1966 w Krakowje organizowachu. Tam wustajowachu wusahowacy grafikarjo z cyłeho swěta. Móžnosće njewobmjezowaneho pućowanja poboku swojeho mandźelskeho do njesocialistiskich krajow kaž do Italskeje, Šwicarskeje, Rakuskeje, Francoskeje abo do Zapadneho Berlina wužiwaštaj mandźelskaj zaměrnje za zeznaće muzejow a galerijow kaž tež swětoweho kulturneho herbstwa.
Jako krótko po přewróće na teologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity ze studijom započach, słyšach, zo maja na spřećelenej instituciji, na teologiskim seminarje, wosebiteho docenta. Wón da swojim studentam prěnich semestrow stajnje nadawk, małe domjace dźěło wo swojich ródnych městach resp. wsach napisać, wo jich přirodnych wobstejnosćach, jich połoženju, wobydlerjach a předewšěm: wo jich stawiznach. To zdaše so tež mi powabne a putace. Dokelž sej našej instituciji mjez sobu wopyty wučbnych zarjadowanjow připóznawaštej, podach so na seminar, ale přińdźech přepozdźe. Docent bě hižo dale ćahnył, wostała bě legenda wo jeho bohatych idejach, jeho wědźe, wosebje pak wo jeho krutosći. Jeho mjeno bě Karlheinz Blaschke. W přichodnym času běše husto składnosć, so z nim zetkać, wosebje w literaturje: Nimale kóžde standardne dźěło NDR k sakskim stawiznam bě z jeho mjenom zwjazane. A po přewróće přiběrace publikacije k Sakskej mějachu jeho jako awtora abo referencu.Prof. dr. Karlheinz Blaschke (1927–2020) Foto: www.isgv.de
1927 w čěskej Krásnej Lípje rodźeny Blaschke běše wot 1969 na teologiskim seminarje Ewangelsko-lutherskeje krajneje cyrkwje Sakskeje docent za cyrkwinske stawizny. Historikar a archiwar bu pola Rudolfa Kötzschkeho promowany a dźěłaše wjele lět w Sakskim hłownym statnym archiwje. Byrnjež 1962 w Lipsku habilitowany, njedósta Blaschke dowolnosć wuwučować a tak přińdźe kónc 1960tych lět na teologiski seminar. Kaž naspomnjene wopušći jón po wjace hač 20 lětach jako docent a přewza wučbny stoł za sakske krajne stawizny na Drježdźanskej uniwersiće, w starobje, hdyž so druzy na wuměnk podadźa. Zo jeho tam powołachu, běše wjace hač jenož pospyt wotrunanja za někoho, kiž bě w NDRskim systemje njeprawdu nazhonił. Běše to připóznaće za to, štož do toho zdokonjał bě, a zdobom předpłatk za to, štož hišće zdokonjeć měješe.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.
Loni kónc lěta je w starobje 81 lět zemrěła serbska dźiwadźelnica a režiserka Hanka Mikanowa. Zhoniwši wo jeje smjerće so zrudźich, přetož znajach Hanku Mikanowu wjele, wjele lět, a stajnje hdyž so poslednje lěta něhdźe zetkachmoj, běchu to zwjeselace wokomiki. Radowachmoj so zetkanja a bjesadowachmoj wo tym abo tamnym.
Zeznał sym Hanku Mikanowu, hdyž započa 1973 skutkować jako režiserka Serbskeho pioněrskeho dźiwadła. Běch tam, wosomlětny, runje swoju prěnju rólu hrał, jako wona wužadowacy nadawk přewza, z nami šulerjemi dźiwadłowe hry nazwučować. Prěnja hra, kotruž inscenowaše, bě »Dr. Bolito a bandića«. Mje wobsadźi z rólu jednoho z třoch banditow, za čož běch jej jara dźakowny, wšako mějach tehdy hrać njedušnika so wě za zboha naročniše dyžli hrać dušneho. Proby a předstajenja na wjesnych žurlach po wšej serbskej Hornjej Łužicy, nimale 30 króć smy inscenaciju hrali, běchu za mje wulkotne dožiwjenje. Z radosću a z njesměrnej sćerpnosću je Hanka Mikanowa z nami dźěłała, w nas budźiła lubosć k dźiwadłu – lubosć, kotruž sama wot dźěćatstwa sem we sebi nošeše.
Tež wona běše hižo jako holčka a pozdźišo na šuli dźiwadło hrała a chcyše so rady z dźiwadźelnicu stać. Po šuli pak so rozsudźi studować wučerstwo. Najskerje je tehdy wuknyła dźěći zahorić, přetož to je zawěrno móhła. Tola wučerske powołanje njebě za nju dopjelnjenje, přeće, na jewišću stać, bě sylniše. 1960 bu přiwzata do dorostoweho studija Serbskeho ludoweho dźiwadła a hraješe po tym w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle njesnadnu ličbu rólow a wjedźeše tež režiju.
Za někotre dny bych jemu k 85ćinam gratulowała, nětko zwostanje nam jenož dźakowne spominanje na swěrneho słowakskeho přećela a njesprócniweho spěchowarja serbskeje literatury a kultury. Šesteho februara je Peter Čačko w Bratislavje zemrěł.
Čitarjo Serbskich Nowin znaja jeho mjeno z prawidłownych rozprawow wo politiskich a kulturnych podawkach w Bratislavje, wosobinsce znaty pak je wón nam we Łužicy hižo dlěje hač poł lětstotka.
Po zakónčenju wysokošulskeho studija słowakšćiny a srjedźowěkowskeje łaćonšćiny přeńdźe 18. apryla 1936 we wuchodosłowakskim Vranovje narodźeny Peter Čačko bórze do nakładnistwa Mladé letá. Při wuhotowanju wustajeńcy Ludoweho nakładnistwa Domowina w Bratislavje so tam spočatk 1960tych lět prěni raz ze Serbami zetka a bórze po tym so na wopyće we Łužicy do serbskeje rěče, literatury a kultury zahlada. Tuta lubosć jeho čas žiwjenja pušćiła njeje.
Ze wšeho spočatka jeho wjac hač 30lětneho skutkowanja jako redaktor a za eksport zamołwity nawjedowacy redaktor bě jemu zhromadne dźěło ze serbskim nakładnistwom wosebita naležnosć. Serbskim dźěćom wobradźi to wjac hač 50 titulow, někotre kaž »Časnik« abo »Na wsy« w šěsć nakładach. Štó drje njemóže so dopomnić na pisane papjercowe knižki, z kotrymiž so tež rjenje hrajkaše a twarješe? Kak hewak drje by LND móhło papjercowe knižki wudawać w času, hdyž dóstawaše papjeru za ćišć jenož přidźělenu? Wjacore generacije su so w běhu lět z dźěłami znatych słowakskich awtorkow a awtorow, kaž běchu to Maša Haľamová, Ľudmila Podjavorinská a Rudo Moric, zeznajomili. Słowakskim dźěćom posrědkowachu so mjez druhim dźěła kaž »Krabat« Měrćina Nowaka-Njechorńskeho, »Łučlany Pětr«, »Klinkotata lipka« a w rjedźe »Bajka« wot Bena Budarja, Jurja Kocha, Kita Lorenca, Benedikta Dyrlicha, Angele Stachoweje a dalšich znowa powědane serbske bajki. Wjetšinu z nich je Peter Čačko přełožił, nic wšak jenož te.
Mnohich – nic jenož rěčespytnikow – fascinuje, zo noša Serbja dwě mjenje: němske a serbske. Nimale emblematisce steji za to w swěće slawistiki a sorabistiki mjeno prof. dr. Schustera-Šewca, kotryž je 10. februara 2021, krótko po swojich 94. narodninach, na prawdu Božu wotešoł. Na jeho dźěła storči kóždy, kiž chce so wobšěrnišo ze serbšćinu zaběrać. 2014 ćišćana bibliografija jeho publikacijow mjez 1947 a 2013 wopřijima 511 pozicijow, w minjenych lětach je so hišće horstka nastawkow přidružiła.
Z wědomostnej karjeru drje njeje nichtó ličił, jako narodźi so 8. februara 1927 Šewcecom w Poršicach syn. Nan Ernst bě ćěsla a skałar a dźěłaše po swjatoku hromadźe z mandźelskej Johannu, rodź. Marćinkec, na pólku, zo by swójbu zežiwił. Serbšćina bě w ródnej wsy Hinca Šewca tehdy wobchadna rěč, młodźina pak mjez sobu zwjetša hižo němcowaše. Prěnje šulske lěta Šewca padnychu do časa, jako přewzachu po wšej Němskej nacionalsocialisća móc. W šuli drje bě wučer Erich Krawc šulerjam spočatnje tež do čitanki Kwětki pokuknyć dał, štož pak so bórze zakaza. Serbsce čitać a pisać Šewc w šuli tuž njenawukny. Wo druhim wučerju-kantoru pisa Šewc w swojich dopomnjenkach (Wučerjo prěnich lět, zest. Jurij Wowčer, Budyšin 1984, s. 13–26): »Naš ›serbski‹ kantor powědaše nam za to w hodźinach stawiznow, zo su tak mjenowani ›słowjanscy‹ Serbja dawno hižo Łužicu wopušćili a zo su tu wostali jenož ›Wendojo‹ z někajkej k ničemu wušnej, starej skepsanej rěču, kotruž mamy sej po přikazu wyšnosće a tež w swojim wosobinskim zajimje nanajspěšnišo wotwučić.«
Spočatk januara dóńdźe do Łužicy zrudna powěsć, zo je 27. decembra zemrěła pólska slawistka, horliwa sorabistka a přećelka Serbow prof. dr. Ewa Magdalena Siatkowska. Wjac hač poł lětstotka skutkowaše wona na Instituće za slawistiku na Waršawskej uniwersiće jako uniwersitna wučerka wjacorych generacijow pólskich slawistow, z kotrychž je mnohim zamóhła posrědkować zajim a zahorjenosć za Serbow, jich rěč a kulturu.
Ewa Siatkowska narodźi so 18. julija 1930 we Waršawje. Swój studij slawistiki na Waršawskej uniwersiće (UW) zakónči 1953, a tutomu kubłanišću wosta cyłe swoje přez poł lětstotka trajace powołanske žiwjenje swěrna. Hižo jako studentka započa skutkować jako zastupowaca asistentka w Slawistiskim seminarje. Hnydom po studiju přistaji so w Katedrje Slawistiki UW jako asistentka wuznamneho slawista a mjez druhim tež sorabista prof. Zdzisława Stiebera. Jeje zajim płaćeše předewšěm zapadnosłowjanskim rěčam, wosebje jich słownistwu a stawiznam. Tak zaběraše so jeje 1964 wozjewjena disertacija z přirunowacej čěsko-pólskej temu. Pozdźišo rozšěri swój zajim tež na hornjo- a delnjoserbšćinu – kotrejž zaběraštej w jeje 1976 wozjewjenej habilitaciji wo słowjanskich zawołanjach na domjace zwěrjata wobšěrne městno.
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.
Toni Bruk bě přećel, skoro hižo čłon našeje małeje swójby. Krótko po mojim kwasu počeše do Bratislavy jězdźić, zběraše tu material za swoje doktorske dźěło. Mój mandźelski, Ladislav Volko, kotryž dźěłaše na słowakskim filmowym instituće, sta so z jeho fachowym mentorom. To bě kónc 1970tych lět a prěnja jězba Tonija po přichadźe w Bratislavje bě k našemu bydlenju w Petržalku. Tu, pola nas w kuchni, so při bleši wina najnowše chutne a mjenje chutne nowinki z filmoweho swěta Słowakskeje a z cyłeho swěta rozrěčachu. Tu zhonichmy wot Tonija wo žiwjenju Serbow, wo kotrychž běchmy w šuli wukli, zo su hižo wotemrěli, a wo filmach a kulturje w NDR. Mějachmy dosć domjacych chłóšćenkow ze wsy a tak staj sebi »hólcaj« ke kulturnym debatam domjacy połć a cyblu na drjewjanej desce krałoj, druhdy bu bleška domjaceje sliwowicy wočinjena. K tomu wuknješe Toni słowaksce, najradšo typiske słowakske wudma. Na tute wječory je, tež po lětach, rady spominał.
Pozdźišo je Toni z mojim mužom dokumentarnej filmaj natočił. Korjenje zeznawanja (1983) wo literarnych a kulturnych kontaktach Słowakow a Serbow a druhich a Mosty – návštevy bez protokolu (Mosty – wopyty bjez protokola) (1986) wo přećelstwje dweju městačkow – słowakskim Leopoldovom a čěskim Mostom. Mój mandźelski počeše so bliže z mjeńšinami zaběrać, wosebje ze serbskim filmom a kulturu.
»Te por hriwnow bychmoj z Bibianu po swjatoku rjadowałoj«, citat Tonija Bruka, 1999
Kaž husto w žiwjenju stawaja so wosebje zrudne wěcy we wokomikach, w kotrychž z nimi njeliču. Bych ze smjerću swojeje 100lětneje wowki ličił, kotraž je so z koronu inficěrowała, jako we Wojerowskej chorowni jeje tumor operowachu. Nic zo njeby mje smjerć mojeje wowki hnuła, ale naše wuměranje započina so z dnjom našeho poroda. Po dołhim žiwjenju z wjele dźěćimi, wnučkami a prawnučkami by směła w měrje woteńć. Wona pak, moja wowka, je wirus a tumor přetrała. W lěću budźe 101 lět stara.
Ze smjerću mojeho pućrubarja dr. Tonija Bruka njejsym ličił. A wona zlemi mje ćim bóle, dokelž sej myslu, zo bychmoj tutón puć dale hromadźe kročić móhłoj. Toni by mi hišće wjele powědać, rozkłasć a pokazać móhł. Młodźina pak chce samostatnje za pućemi pytać a ignoruje, zo su ći »stari« wjetšinu hižo dožiwili, zo móhli jej puće přikrótšić, jeli by jim młodźina kedźbliwišo připosłuchała.
Toni Bruk přistaji mje 1998 jako kameroweho asistenta, zamołwiteho za zwuk, techniku (wot bjezwědnych zwysoka jako nošer kablow pomjenowany), šofera, potajkim jako »hólca za wšitko« w filmowym studiju SORABIA. Běch wukubłany ćěsla, nachwatach runje maturu na wječornym gymnaziju a běch tohodla wšědnje wječor wot napoł šesćich do napoł jědnaćich w šuli, přetož mój cil běše medicinu studować. Jako ćěsla bě rozdźěl temperatury wot 40 stopjenjow mjez třěchu a šulskej ławku njeznjesliwy. Wusnych sej w běhu někotrych mjeńšin, tohodla so powołanja ćěsle wzdach.
Wjetšina čitarstwa znaje Marju Młynkowu (1934–1971), kotraž je před połsta lětami zemrěła, předewšěm jako prozaistku zběrkow kaž »Dny w dalinje« (1967) abo »Za płotom« (1977). Wona pak je tež serbsku literarnu kritiku na nowy schodźenk pozběhnyła. Franc Šěn je so w dosłowje druheho zwjazka Zhromadźenych spisow Marje Młynkoweje w lěće 1994 tež z jeje skutkowanjom jako literarna kritikarka rozestajił. Wurězk tule podamy:
Kritisku literarnu debatu je Marja Młynkowa sama wjacore lěta sobu postajowała. Wot spočatka lěta 1961 recensowaše wona z wobdźiwajomnej konsekwencu prawidłownje nimale wšě nowowudaća hornjoserbskeje prozy. Přeco hišće swojemu pedagogiskemu započatkej zawjazana pisaše najprjedy jenož do časopisa Serbska šula. Jeje prěnje kritiki běchu móhłrjec analytiska pomoc za wučerjow a pokazki za wužiće wobjednanych knihow w šulskej wučbje. Wotpowědujo tehdyšemu ideologiskemu zwužiwanju literatury w šuli wobchadźa tež wona spočatnje z wuměłskim słowom kaž z ilustraciju historiskich a aktualnych towaršnostnych podawkow, problemow, zjawow a procesow. Njehladajo na to rozeznawaja so hižo jeje prěnje recensije napadnje wot dotalneje literarnokritiskeje praksy, kiž wšitko serbsce pisane chwalobnje witaše. Ze swojim swědomitym a kritiskim wobjednanjom literarnowědnych prašenjow pokazowaše chětro strózbje na poradźene a na po jeje měritkach słabe stronki nowinkow serbskeje prozy, je měrjo na dotal docpětym a na přikładach z druhich literaturow. Serbscy spisowaćeljo pak njemějachu jeje ćichi hłós hišće kedźbu; wučerka a spisowaćelka Marja Kubašec skoržeše na 11. zeńdźenju Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny znowa, zo nimamy serbsku literarnu kritiku. To bě w septembrje lěta 1963. Marja Młynkowa, kiž bě z dopisanjom wobšěrneju powědančkow mjeztym wažne nazhonjenja w spisowaćelenju nazběrała, reagowaše na tajku ignorancu z wěcownym, ale zdobom sebjewědomje-energiskim přinoškom »Wo wužitku literarneje kritiki za wuwiće serbskeje literatury přitomnosće« na awtorskim schadźowanju serbskeho nakładnistwa. Wuchadźejo z trochu přeabsolutnje zrozumjeneje predestinowanosće spisowaćela za wědomostnje fundowanu literarnu kritiku chcyše rozputać »hibanje literarneho analyzowanja našich dotalnych knihow«: »Literarna kritika z wjacorych pjerow, njebojazna a sprawna we wotkrywanju sylnosćow a słabosćow, kotraž ma zdobom podźěl na přemyslowanju awtora, wučisći atmosferu, wukristalizuje jadrowe problemy, pozitiwne a negatiwne strony noweho dźěła, wona twori sobu objektiwne měnjenje wo towaršnosći a wuměłskej hódnoće knihi.« Swoju rěč, złožowacu so na »hišće na započatku wuwića« stejacu marxistisku literarnu wědomosć, zakónči z citatom wo imaginarnym we wuměłstwje z knihi »Von der Notwendigkeit der Kunst« awstriskeho spisaćela a politikarja Ernsta Fischera, wažneho rozmołwneho partnera kritiskeje čěskeje inteligency w 1960tych lětach. W Serbach bě z Fischerom lěto prjedy argumentował Jan Rawp w swojim pledoajeju za profesionalnu serbsku wuměłsku kulturu »Wo problematice serbskeho kulturneho wuwića«. Młynkoweje pospyt, »budźić zjawne literarne žiwjenje«, bě – móže być – jenička reakcija na Rawpowe rozpominanja wo dialektice kulturneho wuwića: »Mjez konkretnym spisowaćelowym dźěłom a kritikarjowej analyzu wobsteji dialektiski poměr wotwisnosće. Bjez woprawdźiteje eksaktneje analyzy spisowaćeloweho dźěła njebudźe kontinuowaceho wuwića literatury. Tohodla dźě njeje njeznaty w Serbach tamny njespokojacy zaćišć, zo tón abo tamny spisowaćel na blaku tepta, zo so prawje njewuwiwa k přeco wyšim wukonam. Runje w nětčišim stadiju literarneho wuwića, hdyž je telko młodych, kiž su startowali abo hišće chcedźa startować, je trjeba literarneje kritiki.« a »Kritika a sebjekritika stej wobstatk w produkciji, stej motor we wuwiću cyłeje towaršnosće ...«
Přećel a podpěraćel Serbow w Pólskej Janusz Wójcik je njeboh. Žaruju wo wurjadneho basnika, kulturnika a politikarja, kiž bě w 59. žiwjenskim lěće 28. awgusta 2020 po dołhej ćežkej chorosći w Brzegu zemrěł. Jeho mandźelskej a swójbje słuša sprawna sobuželnosć.
Janusza sym zeznał spočatk noweho lěttysaca. Tehdy běch šefredaktor Serbskich Nowin a předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow, w kotrymž so wjacori z nas hižo wot přewróta wo womłodźenje a zesylnjenje literarnych a kulturnych stykow k swojim słowjanskim susodam prócowachu.
Na popołdnju w lěću 2003 so muž w dobrych třicetych lětach a swětłym wobleku a kłobuku w redakciji našeho dźenika zjewi a so jako »direktor departementa za kulturu, sport a turizm« wojewódstwa Opola předstaji. Rjekny, zo je jemu wopyt pola mje Jurij Łušćanski, referent za kulturu a wukraj w Domowinje, doporučił. Zdobom přepoda mi zběrku basnjow ze swojeho pjera. Z nich wučitach, zo tematizuje zahubne wójnske a powójnske časy, sćěhi etniskich wuhnaćow, lubosć k Adamej Mickiewiczej a k swojej pólskej a šleskej domiznje, w kotrejž so zetkawaja a tež kusaja njeličomne narodne a nabožne prudy.


text:
Blubry zez Kościana
Gdzie sie podziały niektóre fachy
Gdzie sie podziały niektóre fachy, co jeich tero już sie nie spotyko? Buł wew naszym mieście kunserwator łod miejskich lampów gazowych. Łun co dziyń na wieczór zapoloł, a rano gasiuł wszyćkie gazlampy wew cołkim mieście.
Buł tyż kowol, co kónie podkuwoł. Mioł kuźnie przy Placu Żołnierza. Buł rymarz łod kóński uprzynży. Nima już piykorzy zez małymi piekarniami, do których nosiuło sie blachy zez plackiym, guli wypieku wew jeich piecach chlebowych.
Po podwórkach chodzili i pukali do wiary druciorze, co naprowiali glinianne gorki i wymborki. Tero to te gorki nazywajum sie naczynia ceramiczne i starczy za trzy pindziesiunt wew kiosku kupić „kropelke”, taki klij do wszyćkiygo i druciorz niepotrzebny.
Golorz przychodziuł do chaci roz na dwa tygodnie i po kolei łoblecioł nos prawie na glace ryncznum maszynkum. Abo który krawiec podjółby sie dzisiej przenicować kluft. Przenicować, to znaczy rozpruć do łostatnigo szwa, zaś zeszyć wszyćko na odwrotny strunie, co by kluft buł jak nowy, zez igły zdjynty. Chybać żodyn.
Buł tyż taki jedyn fifny fach, co nawet nie pamiyntum jak sie zwoł, a buł rychtyg przydatny. Co pewiyn czas na podwórko wknajuł się tyn istny zez swojum maszynerium, przerobiunum akuratnie zez starygo rowera na rower do ostrzynia i dar się: „NOOOŻE, NOŻYCZKI, SIEKIYRY, TASOKI TYYYMPE ŁOSTRZEEE!” Waluł jakiymsiś ajzolym wew kawoł blaszyska, co by sie wiara kapła, że un właśnie sie zjawiuł.
Wylatywały zez chaty kobiycka i dzieciory, piyrsze guli ostrzyniu, drugie zaś zez ciekawości szpycnuńć, co sie bydzie wystworzało. Kobiyty dawały mu, co któro miała tympygo. Łun przestowioł swój rower na deptanum ostrzałke i na poczekaniu, za pore złotych, łostrzuł na łobrocanym pedałami kamiyniu, jak leci, wszyćko co mu kozali. Ta jego maszyneria miała taki szwung, że oż sie iskry sypały. Łun zaś łopyndzoł sie łod dzieciorów i mruczoł:
- Łodyńdź chłopcze, matka cie grobkami po szuflodach szuko, a tu aby zamudzosz - i pedałowoł dali.
Jak so pomyśle, co dzisiej wew chaci mum tympe i co mi mojo ślubno przy bele łokazji wypumino: wziułbyś sie i naostrzuł, nie, to bułby zez ciebie jaki pożytek, a ty snujesz sie, jak smród po gaciach, abo gapisz sie wew telewizor - to żol mi, że downo już nie słychać tegu walynia wew blache i tegu: „ NOOOŻE NOŻYCZKI...” Szak bez pół wieku nożyczki, noże, toporki i tasoki rychtyk sie nie zminiuły i sum takie same. Nu, co najwyży te laserowo łostrzune. Ale ktu wiy, czy tyn dawny fachman nie stetrołby dzisiej jakiygo laserowygo rowera? Szag Polok potrafi, nie?


text:
Štó a što tči za serbskimi projektami, kotrež buchu we wobłuku wubědźowanja Sakskeho fondsa „Čiń sobu!“ mytowane? W serialu Serbskich Nowin je předstajamy.
Mjez cyłkami, kotrež su so wo spěchowanje prócowali, je tež Serbska lajska dźiwadłowa skupina Chrósćicy. Towarstwo chce přizwolenu sumu 1 500 eurow za nowu techniku nałožić. „Připrawy za zwuk a wobswětlenje, kotrež tučasnje wužiwamy, aktualnemu stawej techniki wjace njewotpowěduja. W minjenych lětach dyrbjachmy sej tuž prawidłownje wěcy wupožčeć. Tohodla smy so na wubědźowanju wobdźělili a so nadźijeli, zo dóstanjemy trěbne srědki za narunanje. Nětko so wězo jara wjeselimy, zo móžemy sej nowe nastroje kupić a tak zdobom kwalitu poskićeć, kajkuž su naši přihladowarjo zwučeni. Cyle připódla nam spěchowanje při tym pomha, lajske dźiwadło na wsy zachować a jeho přichod zaručić“, rozłožuje předsyda lajskeje skupiny Tobias Bulank.


text:
Milan Baroš jak legyndarny Antonin Panenka
We sobotnim szpilu Banika Ôstrawa ze Slovanym Liberec Milan Baroš wyrōwnoł rekord strzelōnych torōw w lidze ôd legyndarnego Antonina Panenki, kery we 1976 ze manszaftym ôd Czechosłowacyje ôstoł Majstrym Europy we fusbalu. Moc ludzi do dzisiej pamiyntoł decydujōncy elwer, kery we szpilu z Miymcōma trefioł Panenka.
Antonin Panenka we ligowych szpilach trefiōł 139 razy. We sobota tyn rekord wyrōwnoł Milan Baroš, kery trefiōł na 1-0 dlŏ Banika we szpilu ze Libercym. Cołki szpil skōńczōł sie 2-1 dlŏ Banika, a manszaft ze Ôstrawy je nazŏd na 3 placu we tabuli I ligi czeskej.
Liczymy na kolejne rekordy ôd Milana Baroša i na dobre szpile ôd Banika Ôstrawa, kery przed rundōm wiosynnōm ôficjalnie zapowiedzioł, że celym je plac we Lidze Europy.
Foto na wiyrchu: fcb,cz (fcb.cz) [CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons]


text:
Tyn hańdyk (abo jakby to inksi1 padali2: puta) je richtich3 prosty we rychtowaniu4. Połra5 składnikōw6 sie wciepuje7 do gorka i fertich8, nawet niy idzie pedzieć9, że to je jake wynołkwiane10 danie, ale smak moł11 wyjōntkowy.
Co potrza?
1 kg piersi ze hańdyka
gorść12 listkōw bazyli
gorść pistacjōw
zōmbek czosku
3 łeżki whisky abo kōniaku
sōl i pieprz
330 ml śmietōnki (18%)
trocha mōnki do zagynszczynia zōłzy
Hańdyka posōlcie, popieprzcie, podpiyczcie ze wszyjskich strōn na leko natłuszczōnyj patelni i przeciepcie13 do brytfanki. Zagrzyjcie we jaki kelni14 abo gorczku15 trocha tego sznapsa16, podpołlcie17 i ôblyjcie miyso- dejcie sie pozōr18, żebyjście sie niy przipiykli. Jak sie zagasi19, to wlyjcie tam trocha wody, wciepcie bazylia, ôbrane pistacje, przikryjcie i niech sie to aby godzinka na małym ôgniu popykoł20. Niyskorzi21 wyciōngcie miyso, zmiksujcie zōłza i dejcie22 śmiytōnki (mogecie jōm pryndzyj23 trocha zahartować- dejcie dō ni połra24 łeżek ciepłyj zōłzy i zamiyszejcie). Terozki mogecie nasza zōłza zagrzołć, trocha ôdparować, a jak by Wōm sie ôna zdała trocha za rzołdkoł25, to mogecie sie rozfyrlać26 we jaki szolce27 we zimnyj wodzie trocha mōnki, wlołć28 do brytfanki i warzyć aż fajnie zgynstnieje. Dosmakujcie, wciepcie tam nazod29 miyso i fertich. Do tego idzie zjejś klōski, nudle30, ryż abo i co Wōm sie spodoboł. Smacznego 🙂
1inni
2powiedzieli
3naprawdę
4przygotowaniu
5kilka
6ō- samogłoska w wymowie między o i u
7wrzuca
8gotowe
9powiedzieć
10wymyślne
11ma
12garść
13przerzućcie
14chochli
15garnuszku
16alkoholu
17podpalcie
18uważajcie
19zgaśnie
20wolno pogotuje
21później
22dodajcie
23wcześniej
24kilka
25rzadka
26rozmieszać
27kubku
28wlać
29z powrotem
30makaron


text:
Dejcie pozōr na Ślazaków
Nojwiynkszyj etnicznyj myńszości ze spisu 2011 niy bydzie miyndzy ôpcyjami do klikniyńcio. Niy bydzie – bo przeca niy ma jij na wykozie norodnych i etnicznych myńszości we ôrdōnku. A niy ma – bo trzi Syjmy ôd tego czasu patrzały, coby jij tam niy wkludzić. 800 tysiyncy deklaracyji, ôbywatelski projekt poprowki ôrdōnku, pora projektōw partyjnych, sygnały ze Unije – trza sie było trocha narobić, coby to wszysko poôdciepować.
Mosz ale, ôbywatelu, swoboda. Możesz se kliknōnć na “inna” i sōm wpisać, co ci sie ino widzi. Chociożby to była norodność ślōnsko. Czego chcesz wiyncyj? (Jo bez przikłod bych chcioł, coby państwo do porzōndku porachowało swojich ôbywatelōw. Ale jo zawdy bōł wymyślaty…)
Zno fto, jakie sōm spisowe prawidła przi powpisowanych felerach? Przeca bydymy sie spisować sami, na tastaturach i mobilniokach, na zicher niyjedyn sie przi tymu chachnie. Jak rachowane sōm ôdpowiedzi do narodowości: francuzka, angielksa, protugalska? Poprowio to fto? Niy bydzie aby tak, iże pokoże nōm sie moc nowych norodności: takich na pora, poradziesiōnt, abo i poraset ludzi?
Toć, szłoby zaś (jak przi spisie 2011) dać szyroki wykoz z norodnościōm do ôbranio. Ale tyn systym niy ma dobry, bo dużo snadnij sie przi nim pokazujōm problymy z mitycznōm monoetnicznościōm Nojświyntszyj Republiki.
Ślōnsko norodność je fest zocno i niy ciupnōłbych sie na żodno inkszo, ale jedno trza pedzieć: je darymno do zapisowanio. Tōż richtich idzie sie starać, iże hneda nōm przibydzie moc ôbywatelōw z nowymi norodnościami: Slązaków (sląska), Ślōnzokōw (ślōnsko) i Ślonzaków (ślonska). Abo tych nojgorszych – Ślazaków (ślaska), co sōm klang majōm taki, że strach. Styknie ino źle kliknōnć jaki knefel i zaroz “narodowość inna: śląska” bydzie mieć ôsoba mynij.
Tōż jak sie pokożōm wyniki spisu, to dejcie pozōr, co tam za nacyje stojōm na spodku tabulki. Abo lepszy – dejcie pozōr przi wkludzaniu swojij ôdpowiedzi. Ślōnzoki traciyły sie już skuli wojyn, moru, volkslist i rehabilitacyjnych akcyji. Gupie by było, jakby my sie teroz potraciyli skuli literōwek.
Podziynkowania do Jacka Zięby @jacek_zieba za tweet z pōmysłym na tekst.
Przidane 03/04: Pora dni po napisaniu felietōnu pokozały sie informacyje ô tym, iże systym dowo dorady po wkludzyniu piyrszych liter, tōż (na szczyńscie) niy idzie zrobić takich felerōw. I richtich – styknie napisać “ś” i zaroz “śląska” sie pokazuje. Tela dobrze!


text:
Delnja Hórka
Delnja Hórka (němsce Niedergurig) je hornjołužiska wjes w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša wot lěta 1994 k Malešecam.
GeografijaWobdźěłać
Wjes leži w Hornjołužiskich honach na južnej kromje hatoweje krajiny na lěwym brjoze Sprjewi někak pjeć kilometrow sewjernje Budyšina a hnydom sewjerowuchodnje Budyskeho spjateho jězora. Susodne wjeski su Brězynka na sewjeru, Dobrošecy na juhowuchodźe a Ješicy na zapadźe. Wuznamny je tak mjenowany „Delnjohórčanski hoberski dub“ blisko wsy, kotryž je wokoło 800 lět stary.
Přez Delnju Hórku wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Budyšina do Běłeje Wody, kotraž ma so přichodnje ze wsy won połožić a přez wobjězdku wjesć. Wot njeje wotbočuje statna dróha S107 do Radworja.
Ležownostne mjenaWobdźěłać
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Křič = na Křiču, Pod Křičom, Hrodźiško, Kopačk, W Ščawnu, Čertownja (rěčka), Cyhelski hat, Wulki dub, Pastwišća, Přesady, W lodowej jamje, Spadnjeny móst, Na haleji, Kruwjacy móst, W Žurowach, Ščawny móst, Křudowy, Trawnik, Trjebjeny, Šibjeńca, Na chopu, Šěroki puć, Goliatowy kamjeń (kamjeń z nožicami a naporstnikom), Kopany, Pod Wosykom, Radowcy, Šonowc, Hajki, W Wosyku, Cyhelčiny, Módra skała, Zrěčišćo, Kolesko, Wjelča hora, Mała rěčka, Dučmanec truhi, Wosowy hat, Brancelec jězor, Korčmarjec hory, Bukičany, Šwejske, Šołćic łuže, Křižowy kamjeń, Kunowcy, Hajšoc, Bukowc, Mały Wosyk, Hrjebja, Luboz, Při Lubozu, Lubozna hora, Lubozny hat, Łukowy hat, Dźěłošća, Hantl, Hrodźišćo, Wisate, Běłe kamjenje, Zezady Wjeńka, Ruselcy?, Mjedawka, Deleńči móst, Hilbjeńcec hory, Sekera.[2]
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje jako Gorg je z lěta 1349.[3]
Na hórce Křič južnje wsy poswjećichu ewangelscy Serbja w lěće 1883 pomnik składnostnje 400. narodnin Martina Luthera.
Wobydlerstwo a rěčWobdźěłać
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 389 wobydlerjow, mjez nimi 364 Serbow (94 %).[4] Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 48,7 %.[5] Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Malešanskeje wosady.
Na Křiču južnje Delnjeje Hórki nadeńdźetej so serbskorěčny Lutherowy pomnik z lěta 1883 a wojerski pomnik za padłych Prěnjeje swětoweje wójny z němskim a serbskim napisom. Na Delnjohórčanskim pohrjebnišću bu serbski prócowar a sobuzałožer Domowiny Arnošt Bart-Brězynčanski pochowany.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 355 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47 lět (Sakska: 46,4).[6]
WosobinyWobdźěłać
- Jan Bohumił Junghänel (1753–1810) – farar a ludowědnik; 1778–83 katechet w Delnjej Hórce
- Herman Sykora (1870–1927) – serbski bur a załožer Łužiskeho burskeho zwjazka; rodźeny w Delnjej Hórce
LiteraturaWobdźěłać
- Niedergurig/Delnja Hórka mit Doberschütz/Dobrošecy. W: Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 246–249.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2016; gmejnske zarjadnistwo Malešecy
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 10sl. (digitalizat).
- ↑ Delnja Hórka w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 57. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 245. [1027 wobydlerjow, z nich 331 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 65 z pasiwnymi, 104 serbske dźěći a młodostni, 527 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Wuslědki ludličenja 2011 za Malešecy (pdf)