text:
▶ Dźěćace spěwy online
Na iniciatiwu Lydije Maćijoweje je nastała internetna strona ze serbskimi dźěćacymi spěwami (www.sorbische-kinderlieder.de). Jednotliwe pěsnički su po temach a rubrikach rjadowane, teksty a noty hodźa so downloadować. Strona, kotraž je za staršich, pěstowarnje a šule myslena, so běžnje aktualizuje a rozšěrja a je wuslědk wubědźowanja »Čiń sobu«.
▶ Rozmołwa wo hrě z rěču
Pod hesłom #weiterlesen zarjaduja Měšćanske biblioteki w Drježdźanach digitalny format z čitanjemi a rozmołwami awtorow, nakładnikow a knihikupcow, kotrež su tež na YouTube přistupne. Mjez nimi staj Róža Domašcyna a Volker Sielaff. Wonaj rěčitaj w 16. wusyłanju serije wo swojich publikacijach a kotru rólu hra z rěču při basnjenju hraje.Nowa nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz 2022«▶ »Łužica 2022« wušła
W Ludowym nakładnistwje Domowina je w meji nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz« na lěto 2022 w nowym formaće wušła. Spodobne motiwy z Delnjeje, srjedźneje a Hornjeje Łužicy je za dwutydźenski kalender znaty fotograf Maćij Bulank zapopadnył.
▶ Filmowa premjera online
Składnostnje prěnjeho digitalneho foruma Serbskich Nowin dnja 8. apryla bě online-premjera krótkofilma »Sorbenkind« Lipšćanskeje režiserki Patricije Kaube, na kotrejž je so wjace hač 300 ludźi wobdźěliło. Film bu loni w decembrje we Wotrowje a wokolinje nahrawany.
▶ RBB póbitujo serbsku app
Dnja 17. apryla jo RBB nowu serbsku app startowało, źož staja wšykne serbske póbitowanja sćelaka – serbske rozgłosowe wusćełanje a teke telewizijny magacin Łužyca – k dispoziciji. App jo dermotna a póbitujo se w app-storach pód »rbb serbski«.
▶ Serbski awtor w antologiji
W Berlinskim Nakładnistwje při parku (Verlag am Park) je pod titlom »Spjacy psy VII« (Schlafende Hunde VII) antologija politiskeje lyriki wušła, kotruž je Thomas Bachmann wudał. Při tym rozestajeja so wšelacy awtorojo z načasnymi temami, kaž su to trapjenja, strachi a rozkory wokoło korony, zaničenje přirody a wobswěta abo wěnuja so stawizniskim podawkam a figuram. W njej z třomi twórbami zastupjeny je tež Benedikt Dyrlich. Knihu ilustrowała je z Kazachstana pochadźaca a dźensa w Lipsku bydlaca wuměłča Lena Inosemzewa.
Před połsta lětami, 16. junija 1971, zemrě w chorowni w Drježdźanach 44lětny dr. phil. Jurij Młynk, serbski literarny wědomostnik, hibićiwy kulturny organizator, basnik a bibliograf. Młynk narodźi so jako syn skałarja a chěžkarja 13. apryla 1927 w Šunowje. Jako běchu němscy fašisća runje na móc přišli, zastupi wón do tehdyšeje ludoweje šule w ródnej wsy. Po wopyće wobchodneje šule w Kamjencu a wot lěta 1943 na njej jako překupc přistajeny, dyrbješe 1944 jako sydomnaćelětny pachoł hišće do wojakow.
Jako jedyn z prěnich serbskich nowowučerjow bu w lěće 1945 we Worklecach zasadźeny. Na spočatk januara 1946 załoženym Serbskim wučerskim wustawje w Radworju, kotrehož direktor běše Michał Nawka, wopyta dwuměsačny kurs wukubłanja na wučerja. Bórze po tym wučeše w Ralbicach, hdźež běše tež hnydom direktor šule.Dr. Jurij Młynk (1927–1971) Foto: archiw LND
Za studij a po nim trjebachu za šulsku wučbu wotpowědny serbskorěčny material. Wo tym pisaše Jan Suchi (1922–1983) ze Sulšec, něhdyši šulski towarš Młynka, w knize »Wučerjo prěnich lět«: »Z Młynkom běchmoj so na hotoweju hońtwjerjow za serbsku literaturu wuwiłoj. Nic zo bychmoj jeno pjelniłoj knižny kamor, ale zo bychmoj so zeznajomiłoj ze serbskim pismowstwom a z toho dźěćom a dorosćenym powědałoj. Požadane běchu zwjazki Zejlerja a Ćišinskeho, Radyserba-Wjele, Časopis Maćicy Serbskeje, Krajana, Protyki a dźiwadłowe hry. Najspomóžniši fundus nadeńdźechmoj w nowym sydle Domowiny na Sukelnskej, hdźež Arnošt Simon po Łužicomaj hromadźe zwožene zbytki serbskeje literatury rjadowaše, składy stražowaše a zajimcam na předań poskićeše.«
K 75. posmjertnym narodninam tworjaceje wuměłče Boženy Nawka-Kunysz (1946–2000)
Jubileje su dobra składnosć spominać na wusahowace wosobiny, kotrež njejsu hižo mjez nami. Přez swoje žiwjenske dźěło su zawostajili kedźbyhódne slědy, kiž njeměli so z našeho wědomja pozhubić a so tež młódšim generacijam spřistupnić. K nim słuša bjezdwěla serbsko-pólska tworjaca wuměłča Božena Nawka-Kunysz.
Božena Nawkec narodźi so 20. junija 1946 w Radworju jako prěnje dźěćo Antona Nawki (1913–1998) a jeho mandźelskeje Heleny Nawcyneje (1917–2010) rodźeneje Juraszek. Jeje mać běše po pochadźe Pólka. Staršej běštaj so srjedź 1930tych lět w Berlinje zeznałoj, hdźež studowaše Anton Nawka wot 1933 žurnalizm, stawizny a ekonomiju. Prěnje tři lěta swojeho žiwjenja wotrosće Božena w Poznanju, dokal běše so młoda swójba dalšeho studija nana dla mjez 1946 a 1949 přesydliła. W tutym času přidružichu so swójbje dalšej dźěsći Milena (1947–2008) a Tomasz (*1949). Někotre lěta pozdźišo narodźi so hišće syn Stefan (*1953). Po nawróće do Łužicy a zasydlenju w Budyšinje, hdźež skutkowaše Anton Nawka spočatnje jako wučer na Serbskej wyšej šuli a jako docent na Serbskim wučerskim wustawje – prjedy hač so politiskich přičin dla z wučerskeje słužby njewuwjaza –, nastupi Božena Nawka-Kunysz šulske wukubłanje na serbskich kubłanišćach. Hižo za šulski čas horješe so za wuměłstwo, molowaše a skicěrowaše, hdźežkuli bě jej to móžno, a wopytowaše wšelake molerske kružki. Hižo zahe pokazowaše so jeje wulka nadarjenosć. W pozdźišim interviewje naspomni, zo je hižo srjedź šulskeje wučby husto na swoje zešiwki rysowała1. Jeje nachilnosć k tworjacemu wuměłstwu njezadźiwa, wšako skićeše jej jeje staršiski dom wonu muzisku atmosferu, kotraž polěkowaše wuwiću jeje talenta a pozbudźowaše Boženu Nawka-Kunysz tež powołansce do tutoho směra kročić. Wobaj, nan a mać, staj w swojim wólnym času přewšo rady rysowałoj. Hižo jeje mać je so z myslu nosyła so z wuměłču stać, štož jej pak wšelakich přičin dla móžno njebě. W lěće 1965 złoži Božena Nawka-Kunysz maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po maturje požada so wona na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo, hdźež chcyše so na polu grafiki, ilustracije a knižneho wuhotowanja wukubłać dać. K tomu pak politiskich přičin dla njedóńdźe. Tak nastupi w samsnym lěće 1965 studij na Krakowskej Akademiji tworjaceho wuměłstwa (Akademia Sztuk Piȩknych im. Jana Matejki w Krakowie). Sta so ze studentku na jeje wotnožce w Katowicach, na kotrejž wuwučowaše so grafika a nałožowana grafika. Wróćo zhladujo praji Božena Nawka-Kunysz: »... mějach zbožo, smědźach so do Pólskeje na studij podać.«2 Hižo přez staršiski dom zezna so wona z aktualnej politiskej a kulturnej situaciju w susodnym kraju, tak tež přez pólske časopisy, kaž běchu to »Panorama« a »Przekrój« (Přehlad).3 Wone běchu swojim čitarjam kaž wokno přez železny zawěšk do zapadneho swěta a wozjewichu přinoški wo načasnych wuměłcach a wuměłskich prudach na zapadźe, wo čimž so w tehdomnišej NDR lědma něšto wozjewješe. Prawdźepodobnje je so přiwzaće młodeje Serbowki na ASP z pomocu přećela Serbow, spisowaćela, publicista, literarneho wědomostnika a wuběrneho znajerja němskeje a serbskeje literatury Wilhelma Szewczyka (1916–1991) poradźiło. Szcewczyk haješe wuske zwiski k serbskim spisowaćelam a publicistam a přebywaše často tež w duchownje liberalnym a wuměłstwu přichilenym Nawkec domje w Budyšinje. Nimo toho měješe Szewczyk jako čłon Pólskeje zjednoćeneje dźěłaćerskeje strony PZPR a zapósłanc sejma Ludoweje republiki Pólskeje wotpowědny politiski wliw. Na Katowickim kubłanišću absolwowaše Božena Nawka-Kunysz najprjedy wukubłanje w zakładnym studiju w molerstwje, grafice, w rysowanju a w pismje kaž tež na polu rězbarstwa. W běhu studija specializowaše so na swobodnu a nałožowanu grafiku. Jeje wučerjej běštaj tu prof. Andrzej Pietsch (1932–2010) na polu grafiki a litografije a prof. Gerard Labus (1934–1988) we wobłuku nałožowaneje grafiki. Wobaj běštaj tohorunja absolwentaj Krakowskeje ASP. Wosebje twórby Andrzeja Pietscha, kotryž wěnowaše so primarnje raděrowance a křidowemu ćišćej, zawostajichu widźomny stilistiski wliw na tworjenje Boženy Nawka-Kunysz. Předewšěm pak wotbłyšćuja so w jeje pozdźišim tworjenju elementy rukopisa Jaceka Gaja (1938–2021), wuznamneho Krakowskeho ilustratora a grafikarja, kotryž nawjedowaše na kubłanišću tehdom dźěłarnju za rysowanje. Diplom złoži Božena Nawka-Kunysz 1972 na polu swobodneje grafiki z rjadom litografijow. We wobłuku nałožowaneje grafiki je za swoje zakónčace dźěło kompletnu seriju produktow za kosmetisku firmu wuwiła. Mjeztym bě so 1971 na architekta Janusza Kunysza (*1942) wudała a jimaj narodźi so jeju syn Marek (*1971). Wotnětka bydleše ze swójbu w Katowicach, hdźež skićachu so wuměłči mnoho kulturnych móžnosćow we wokolinje ideologisce a kulturnopolitisce wotewrjenišeje atmosfery hač znaješe to ze swojeje domizny kaž tež kontakty do awantgardistisce zmysleneje wuměłskeje sceny Katowic a Krakowa. K swětowotewrjenosći a k zaznaću načasneho wuměłstwa přinošowachu bjezdwěla tež Mjezynarodne bienale grafiki – z lěta 1992 wuhotowane jako trienale –, kotrež so wot 1966 w Krakowje organizowachu. Tam wustajowachu wusahowacy grafikarjo z cyłeho swěta. Móžnosće njewobmjezowaneho pućowanja poboku swojeho mandźelskeho do njesocialistiskich krajow kaž do Italskeje, Šwicarskeje, Rakuskeje, Francoskeje abo do Zapadneho Berlina wužiwaštaj mandźelskaj zaměrnje za zeznaće muzejow a galerijow kaž tež swětoweho kulturneho herbstwa.
▶ So wo domizniske myto požadać
Hač do 15. meje móža předewšěm čestnohamtsce skutkowacy swoje wudźěłki za slědźerske domizniske myto zapodać, kotrež je sakske ministerstwo za kultus w kooperaciji ze sakskim krajnym towarstwom Škit domizny znowa wupisało. Kiwaja myta w cyłkownej hódnoće 9.000 eurow. Při wubědźowanju steja temy kaž stawizny městow a wsow, regionow a kraja, kulturny kruh Serbow, ćěkanje a wuhnaće, migracija a mobilita, demokratija, měrliwa rewolucija, procesy transformacije, stawizny splahow kaž tež industrije a techniki, přiroda a wobswět, archeologija, wuměłske stawizny, ludowe wuměłstwo, ludowa narěč a wěda wo mjenach, wšědna kultura, swjedźenje a nałožki w srjedźišću. Dospołne wupisanje nańdu zajimcy pod www.bildung.sachsen.de/heimatpflege abo pod www.saechsischer-heimatschutz.de.
▶ Hudźbne dny zaso přestorčene
55. Wojerowske hudźbne swjedźenske dny, kotrež mějachu so wot 11. apryla do 2. meje wotměć, su zamołwići dla połoženja korony a z tym zwisowacych škitnych naprawow znowa wo lěto přestorčili. Zastupne lisćiki wostanu płaćiwe.
▶ Domowina Mikławša Joachima Wićaza spominała
Jako krótko po přewróće na teologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity ze studijom započach, słyšach, zo maja na spřećelenej instituciji, na teologiskim seminarje, wosebiteho docenta. Wón da swojim studentam prěnich semestrow stajnje nadawk, małe domjace dźěło wo swojich ródnych městach resp. wsach napisać, wo jich přirodnych wobstejnosćach, jich połoženju, wobydlerjach a předewšěm: wo jich stawiznach. To zdaše so tež mi powabne a putace. Dokelž sej našej instituciji mjez sobu wopyty wučbnych zarjadowanjow připóznawaštej, podach so na seminar, ale přińdźech přepozdźe. Docent bě hižo dale ćahnył, wostała bě legenda wo jeho bohatych idejach, jeho wědźe, wosebje pak wo jeho krutosći. Jeho mjeno bě Karlheinz Blaschke. W přichodnym času běše husto składnosć, so z nim zetkać, wosebje w literaturje: Nimale kóžde standardne dźěło NDR k sakskim stawiznam bě z jeho mjenom zwjazane. A po přewróće přiběrace publikacije k Sakskej mějachu jeho jako awtora abo referencu.Prof. dr. Karlheinz Blaschke (1927–2020) Foto: www.isgv.de
1927 w čěskej Krásnej Lípje rodźeny Blaschke běše wot 1969 na teologiskim seminarje Ewangelsko-lutherskeje krajneje cyrkwje Sakskeje docent za cyrkwinske stawizny. Historikar a archiwar bu pola Rudolfa Kötzschkeho promowany a dźěłaše wjele lět w Sakskim hłownym statnym archiwje. Byrnjež 1962 w Lipsku habilitowany, njedósta Blaschke dowolnosć wuwučować a tak přińdźe kónc 1960tych lět na teologiski seminar. Kaž naspomnjene wopušći jón po wjace hač 20 lětach jako docent a přewza wučbny stoł za sakske krajne stawizny na Drježdźanskej uniwersiće, w starobje, hdyž so druzy na wuměnk podadźa. Zo jeho tam powołachu, běše wjace hač jenož pospyt wotrunanja za někoho, kiž bě w NDRskim systemje njeprawdu nazhonił. Běše to připóznaće za to, štož do toho zdokonjał bě, a zdobom předpłatk za to, štož hišće zdokonjeć měješe.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.
Loni kónc lěta je w starobje 81 lět zemrěła serbska dźiwadźelnica a režiserka Hanka Mikanowa. Zhoniwši wo jeje smjerće so zrudźich, přetož znajach Hanku Mikanowu wjele, wjele lět, a stajnje hdyž so poslednje lěta něhdźe zetkachmoj, běchu to zwjeselace wokomiki. Radowachmoj so zetkanja a bjesadowachmoj wo tym abo tamnym.
Zeznał sym Hanku Mikanowu, hdyž započa 1973 skutkować jako režiserka Serbskeho pioněrskeho dźiwadła. Běch tam, wosomlětny, runje swoju prěnju rólu hrał, jako wona wužadowacy nadawk přewza, z nami šulerjemi dźiwadłowe hry nazwučować. Prěnja hra, kotruž inscenowaše, bě »Dr. Bolito a bandića«. Mje wobsadźi z rólu jednoho z třoch banditow, za čož běch jej jara dźakowny, wšako mějach tehdy hrać njedušnika so wě za zboha naročniše dyžli hrać dušneho. Proby a předstajenja na wjesnych žurlach po wšej serbskej Hornjej Łužicy, nimale 30 króć smy inscenaciju hrali, běchu za mje wulkotne dožiwjenje. Z radosću a z njesměrnej sćerpnosću je Hanka Mikanowa z nami dźěłała, w nas budźiła lubosć k dźiwadłu – lubosć, kotruž sama wot dźěćatstwa sem we sebi nošeše.
Tež wona běše hižo jako holčka a pozdźišo na šuli dźiwadło hrała a chcyše so rady z dźiwadźelnicu stać. Po šuli pak so rozsudźi studować wučerstwo. Najskerje je tehdy wuknyła dźěći zahorić, přetož to je zawěrno móhła. Tola wučerske powołanje njebě za nju dopjelnjenje, přeće, na jewišću stać, bě sylniše. 1960 bu přiwzata do dorostoweho studija Serbskeho ludoweho dźiwadła a hraješe po tym w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle njesnadnu ličbu rólow a wjedźeše tež režiju.
Wóndano je wušła štwórta zběrka łužiskeho basnika Volkera Sielaffa pod titlom »Barfuß vor Penelope«. Sielaff je so 1966 w Großröhrsdorfje narodźił a bydli nětko w Drježdźanach.Volker Sielaff, Barfuß vor Penelope. Gedichte, Drježdźany 2020, brošura z klapamiW tutej zběrce zaběra so mjez druhim z Łužicu, ze swojej ródnej wokolinu, tak pisa w basni »Flickenteppich«: »Die alten Wege/ der Milzener, Meißner, der ersten Bauern …«. Baseń skónči ze słowami »Auf der B6 bei Bautzen/ seh ich die Dorfjugend auf knatternden Mopeds.« Wón wě stawiznički powědać: wo kinje, korčmje na dwórnišću, swójbnych a jich žiwjenju. Wšitko je zapředźene do historiskich a tučasnych podeńdźenjow na swěće. Runje tak kaž basnje, zaběrace so z molerstwom. Mjez nimi su molerjo kaž Carl Lohse, kotryž je najdlěši čas swojeho žiwjenja w Biskopicach skutkował, abo Strawalde (Jürgen Böttcher), tón wotrosće w Strahwalde (Ochranow). Zběrka, kotraž so z mnohodźělnej a mnohohłósnej basnju »Mystische Aubergine«, zahaji, ma wjacore historiske woršty. Wot podawiznow antikskeje mytologije, nimo stawiznow Carla-Großmannoweho wustawa w jeho ródnym měsće, dowjedźe čitarja hač k durjam, hdźež wone basniske »ja« Gothic-Metal-band, software, pawk a pochmurny wabjer časopisow wočakuja.
Zběrka Sielaffa, kiž so sam jako »wjesoły skeptikar« widźi, wuńdźe loni w slědźe edition AZUR nakładnistwa Voland & Quist w Drježdźanach.
▶ Dolnoserbska platforma online
Platforma Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz »ABC Sorbisch/Wendisch« jo wót kóńca januara online. Wóna jo myslona za wucabnikow a wucabnice a wopśimujo wucbny material za serbšćinu ako źěłowe łopjena, pokazki za wucabnikow, rěcne pomocy a terminologije, awdijoteksty, graśa a didaktiski material za gódnośenje wugbaśow. Ministaŕstwo za kubłanje, młoźinu a sport a Statny šulski amt Chóśebuz stej na projekśe wobźělonej byłej.
▶ Němska prozowa zběrka
Loni wuńdźe w Lipšćanskim nakładnistwje poetenladen prozowa zběrka »Doppelte Lebensführung«, wudata wot Kathriny Jira a Jörga Schiekeho, w kotrejž so zastupjeni awtorojo wobsahowje z pisanjom jako wobstajnym dźěłom rozestaja. W njej z tekstom zastupjeny je tež serbski spisowaćel a publicist Benedikt Dyrlich.
▶ Wupisanje kompozitoriskeho wubědźowanja »Kocor 2.0«
Towaršnosć za spěchowanje SLA pyta serbskich twórcow hudźby, kotřiž stworja runja Korli Awgutej Kocorej (1822–1904) nowu klasisku abo modernu hudźbu na teksty basnika Handrija Zejlerja (1804–1872). Wot wuměłskeho spěwa hač k serbskemu rapej je wšitko witane. Zajimcy njech sej twórbu Handrija Zejlerja wupytaja, ju rytmisce a harmonisce wobdźěłaja a noty napisaja. Zestawu za hudźbnikow – za chór a/abo solista, za kapału a/abo orchester – móža sami postajić. Wudźěłki »Kocor 2.0« maja so hač do 30.08.2021 pola Towaršnosće za spěchowanje Serbskeho ludoweho ansambla wotedać. Najlěpše twórby so mytuja a na wosebitym koncerće w jubilejnym lěće Kocora a Zejlerja předstaja.
Za někotre dny bych jemu k 85ćinam gratulowała, nětko zwostanje nam jenož dźakowne spominanje na swěrneho słowakskeho přećela a njesprócniweho spěchowarja serbskeje literatury a kultury. Šesteho februara je Peter Čačko w Bratislavje zemrěł.
Čitarjo Serbskich Nowin znaja jeho mjeno z prawidłownych rozprawow wo politiskich a kulturnych podawkach w Bratislavje, wosobinsce znaty pak je wón nam we Łužicy hižo dlěje hač poł lětstotka.
Po zakónčenju wysokošulskeho studija słowakšćiny a srjedźowěkowskeje łaćonšćiny přeńdźe 18. apryla 1936 we wuchodosłowakskim Vranovje narodźeny Peter Čačko bórze do nakładnistwa Mladé letá. Při wuhotowanju wustajeńcy Ludoweho nakładnistwa Domowina w Bratislavje so tam spočatk 1960tych lět prěni raz ze Serbami zetka a bórze po tym so na wopyće we Łužicy do serbskeje rěče, literatury a kultury zahlada. Tuta lubosć jeho čas žiwjenja pušćiła njeje.
Ze wšeho spočatka jeho wjac hač 30lětneho skutkowanja jako redaktor a za eksport zamołwity nawjedowacy redaktor bě jemu zhromadne dźěło ze serbskim nakładnistwom wosebita naležnosć. Serbskim dźěćom wobradźi to wjac hač 50 titulow, někotre kaž »Časnik« abo »Na wsy« w šěsć nakładach. Štó drje njemóže so dopomnić na pisane papjercowe knižki, z kotrymiž so tež rjenje hrajkaše a twarješe? Kak hewak drje by LND móhło papjercowe knižki wudawać w času, hdyž dóstawaše papjeru za ćišć jenož přidźělenu? Wjacore generacije su so w běhu lět z dźěłami znatych słowakskich awtorkow a awtorow, kaž běchu to Maša Haľamová, Ľudmila Podjavorinská a Rudo Moric, zeznajomili. Słowakskim dźěćom posrědkowachu so mjez druhim dźěła kaž »Krabat« Měrćina Nowaka-Njechorńskeho, »Łučlany Pětr«, »Klinkotata lipka« a w rjedźe »Bajka« wot Bena Budarja, Jurja Kocha, Kita Lorenca, Benedikta Dyrlicha, Angele Stachoweje a dalšich znowa powědane serbske bajki. Wjetšinu z nich je Peter Čačko přełožił, nic wšak jenož te.
Mnohich – nic jenož rěčespytnikow – fascinuje, zo noša Serbja dwě mjenje: němske a serbske. Nimale emblematisce steji za to w swěće slawistiki a sorabistiki mjeno prof. dr. Schustera-Šewca, kotryž je 10. februara 2021, krótko po swojich 94. narodninach, na prawdu Božu wotešoł. Na jeho dźěła storči kóždy, kiž chce so wobšěrnišo ze serbšćinu zaběrać. 2014 ćišćana bibliografija jeho publikacijow mjez 1947 a 2013 wopřijima 511 pozicijow, w minjenych lětach je so hišće horstka nastawkow přidružiła.
Z wědomostnej karjeru drje njeje nichtó ličił, jako narodźi so 8. februara 1927 Šewcecom w Poršicach syn. Nan Ernst bě ćěsla a skałar a dźěłaše po swjatoku hromadźe z mandźelskej Johannu, rodź. Marćinkec, na pólku, zo by swójbu zežiwił. Serbšćina bě w ródnej wsy Hinca Šewca tehdy wobchadna rěč, młodźina pak mjez sobu zwjetša hižo němcowaše. Prěnje šulske lěta Šewca padnychu do časa, jako přewzachu po wšej Němskej nacionalsocialisća móc. W šuli drje bě wučer Erich Krawc šulerjam spočatnje tež do čitanki Kwětki pokuknyć dał, štož pak so bórze zakaza. Serbsce čitać a pisać Šewc w šuli tuž njenawukny. Wo druhim wučerju-kantoru pisa Šewc w swojich dopomnjenkach (Wučerjo prěnich lět, zest. Jurij Wowčer, Budyšin 1984, s. 13–26): »Naš ›serbski‹ kantor powědaše nam za to w hodźinach stawiznow, zo su tak mjenowani ›słowjanscy‹ Serbja dawno hižo Łužicu wopušćili a zo su tu wostali jenož ›Wendojo‹ z někajkej k ničemu wušnej, starej skepsanej rěču, kotruž mamy sej po přikazu wyšnosće a tež w swojim wosobinskim zajimje nanajspěšnišo wotwučić.«
Spočatk januara dóńdźe do Łužicy zrudna powěsć, zo je 27. decembra zemrěła pólska slawistka, horliwa sorabistka a přećelka Serbow prof. dr. Ewa Magdalena Siatkowska. Wjac hač poł lětstotka skutkowaše wona na Instituće za slawistiku na Waršawskej uniwersiće jako uniwersitna wučerka wjacorych generacijow pólskich slawistow, z kotrychž je mnohim zamóhła posrědkować zajim a zahorjenosć za Serbow, jich rěč a kulturu.
Ewa Siatkowska narodźi so 18. julija 1930 we Waršawje. Swój studij slawistiki na Waršawskej uniwersiće (UW) zakónči 1953, a tutomu kubłanišću wosta cyłe swoje přez poł lětstotka trajace powołanske žiwjenje swěrna. Hižo jako studentka započa skutkować jako zastupowaca asistentka w Slawistiskim seminarje. Hnydom po studiju přistaji so w Katedrje Slawistiki UW jako asistentka wuznamneho slawista a mjez druhim tež sorabista prof. Zdzisława Stiebera. Jeje zajim płaćeše předewšěm zapadnosłowjanskim rěčam, wosebje jich słownistwu a stawiznam. Tak zaběraše so jeje 1964 wozjewjena disertacija z přirunowacej čěsko-pólskej temu. Pozdźišo rozšěri swój zajim tež na hornjo- a delnjoserbšćinu – kotrejž zaběraštej w jeje 1976 wozjewjenej habilitaciji wo słowjanskich zawołanjach na domjace zwěrjata wobšěrne městno.
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.


c: text/html

text:
Dwupuklato kamela
Dwupuklato kamela, inakszy baktryjůn (łać.: Camelus ferus) to je srogi parzistokopytny cyckocz, kery je dźiwokim zwjyrzym, co uůn żyje we strzodkowyj Azyji (Můngolijo a Chiny), atoli tyż jako chowny gadźina (Camelus bactrianus). Mo trocha rubszo budowa kej jednopuklato kamela (drůmedar), nale je myńszy atoli barzi kudłaty. Srogszo tajla dwupuklatych kamelůw żyje we ńywoli (przez 1,4 milijůna sztuk), nojsrogszo grupa dźiwokij gadźiny tygo gatůnku pomjyszkuje Pustyńa Gobi (ůng. 1000).
Dwupuklate kamele sům źelinożerne a przistosowane do żyćo na pjoskowym teryńe. Jejich futro chrůńi je uod źimna po ćmoku a uod gorkośći po jasnoku. We kłymbje majům uůne do 2 myjtrůw a jejich woga poradźi dolyźć do 725 kg. Poradzům strzimać bez wody bez pora dńůw, a ńyskorzi wyduldać jeji aże 120 litrůw naroz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hakle njedawno, kónc zašłeho lěta, wuńdźe w nakładnistwje Załožby za serbski lud w Budyšinje pod nadpismom »Serbska rapsodija« nowa CD z komornej hudźbu za husle a klawěr předewšěm serbskich komponistow zašłosće a přitomnosće. Hudźitej solistce Anett Baumann, wiolina, a Liana Bertók, klawěr, kotraž přewza zdobom redakciju nakłada.Serbska rapsodija. Sorbische Kammermusik für Violine und Klavier, wud. Hudźbne nakładnistwo ENA a Załožba za serbski lud, 2020
Pola přewažnje wjetšiny nahrawanych twórbow hižo mjenowaneje wobsadki jedna so wo hudźbne miniatury, zwjetša w třidźělnych formach (A-B-A΄). Jeničce třisadowa »Sonata za husle a klawěr« z lěta 2000 Ulricha Pogody (*1954) złožuje so na wobšěrnu klasisku formu wjacysadoweje sonaty.
Knigły, kótarež cu pśedstajiś, su južo druga publikacija towaristwa Kólesko z. t. z regiona Slepo/Slěpe nastupajucy narodnu drastwu. Projekt jo financěrowany pśez myto z wuběźowanja »Sächsische Mitmach-Fonds« z lěta 2019. Gótowa publikacija jo wujšła w decembru 2020. Knigły su wjelgin derje pśigótowane. Awtorka Elwira Hantšo ze Slěpego jo glědała na kuždy detail narodneje drastwy w běgu cerkwinego lěta a jo je do drobnego wopisała. Ako kněni Hantšowa jo gromaźiła maśiznu za knigły, jo se z młogimi žeńskimi rozgranjała, kótarež se hyšći na to spomnjeju, kak jo se narodna drastwa nosyła. Wóna sama a rowno tak jeje 18-lětna źowka se angažěrujotej w zmysle zachowanja narodnych drastwow a kultury małego regiona wokoło Slěpego.Gładźarnica – Die Schleifer Tracht: II. Das Kirchenjahr (Slěpjańska burska drasta: II. Cerkwinske lěto), Verein Kólesko e. V., Chóśebuz 2020, 412 b.
Wažnje jo, až te knigły su prědne, kótarež pokazuju kšac pó kšacu, kake su źěle drastwy a kak se wóni woblekaju. Ale njejo to prědna publikacija wó slěpjańskej drastwje, dokulaž w 1950ych a 1980ych lětach su wujšli dwóje knigły wó tej temje1. Gaž póglědnjomy na pśikład na pólske publikacije wó narodnej drastwje a dalšne take w Nimskej wudane knigły, móžomy zwěsćiś jadnu, se wóspjetujucu šemu: nejpjerwjej su źěle drastwy nalicone, pótom skrotka se wujasnijo, kaka drastwa ga jo se wužywała, dwě abo tśi fota se pśidaju a gótowe jo. Elwira Hantšo pak źo dalej a glěda pśez granice małego łužyskego swěta. Ten inowatiwny efekt jo móžny, dokulaž knigły su pśigótowane wót někogo z nutśikownego krejza, to groni wót wósoby, kótaraž se kuždy źeń z drastwu zaběra a tu drastwu teke sama šyjo. Kněni Hantšowa ga jo znata šlodaŕka slěpjańskeje drastwy. Źěkowano praktiskej wěźe su nastali wjelgin dobre a awtentiske knigły, kótarež źe žeden wědomnostnik njeby mógał tak napisaś. Dokulaž knigły su wjelgin bogate w detailu, myslim se, až z pomocu knigłow teke za 100 lět buźo móžno, pšawu slěpjańsku drastwu zešyś. Drastwa za kuždu góźbu jo rekonstruěrowana na zakłaźe wulicowanjow starych, wěcywustojnych žeńskich ze Slěpego a teke z pomocu wobrazow. Toś ga jo slěpjańska drastwa na taku wašnju, móžomy groniś, za nimjernosć wopisowana. Ja som měła tu gluku, kněni Hantšowu wósobinski wopóznaś, a som sebje wěsta, až jeje zagórjetosć a pilnosć pśiźotej z pótrjeby, slěpjańsku originalnu drastwu za pśiduce generacije wuchowaś a jeje nosenje rozšyrjowaś.
Leoš Šatava je we Łužicy derje znata wosobina, we wědomostnych kruhach – ze swojimi zdawna přewjedźenymi slědźenjemi a přednoškami –, ale tež pola šěršeho publikuma ze swojimi wustupami a popularnowědomostnymi nastawkami. Čitarki a čitarjo Rozhlada znaja dokładnje Šatavowe teksty, kotrež so hižo dlěje hač třiceći lět prawidłownje w časopisu ćišća. K najwažnišim temam, z kotrymiž je so wědomostnik we Łužicy zaběrał, słušeja jeho studije wo etniskosći, wo serbskej młodźinje (kaž w sociolinguistiskim nastupanju, kiž zapřija slědźenja na Budyskim Serbskim gymnaziju, tak tež popularne publikacije, kiž słuža zdźěla jako pokiwy za aktiwnych ludźi w serbskej rěčnej politice) a wo rewitalizaciji mjeńšinowych rěčow. Nowa kniha »Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Etnicita – jazyk – historie – kultura«, wudata w čěskim nakładnistwje »Epocha« (Praha 2020), pokazuje, zo je Šatava tež kulturny stawiznar wo Serbach z literarnowědomostnym nachilenjom.Leoš Šatava, Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Etnicita – jazyk – historie – kultura, Praha: Epocha 2020
Edicija »Lužičtí Srbové« wobsahuje dotal rozbrojene a znowa redigowane wozjewjenja Šatavy z doby 1983–2019, a to z wulkej přewahu tekstow z poslednich pjatnaće lět. Šatava je njesměrnje płódny awtor, kiž předpołoži někotre sta wšelakich nastawkow k serbskej problematice: wot krótkich esejow hač ke chutnym wědomostnym studijam. Wuběr wjace hač dwaceći tekstow, kotrež su tak zrjadowane, zo móhli so tež čitarjo, kotřiž njeznaja stawizny, rěčnu a etnisku situaciju Serbow, wo nich na přewšo kompleksne wašnje wobhonić, njeje scyła lochki. Měnju, zo je so tole Šatavje jara derje poradźiło.
Dźakowano kóždolětnej tradiciji je LND lětsa znowa Serbsku protyku za 2021 wudało. Na dohromady 160 stronach a w znatym přiwěšku předstaja so diwersne temy za dorosćenych, młodźinu a dźěći. Tak kaž so wšě starobne skupiny narěča, su tež awtorojo přinoškow ze wšěch starobow zastupjeni.Serbska protyka 2021, red. Pětr Šołta, Budyšin 2020: LND, 160 str.
Pětr Šołta zahaji z přewšo radźenym předsłowom předležacu twórbu, poda krótke zjimanje a wuwabi bjezdwěla lóšt do čitanja. W jeho słowach poćahuje so na aktualnu koronowu situaciju, ale na pozitiwne wašnje.
Zazběh protyki twori přehlad jednotliwych měsacow. Chwalobne su zaso dwójne pomjenowanja měsacow, staroserbske a dźensniše. Na kóždej z dwanaće dwójnych stronow namakaja čitarjo praktiske paslenske přinoški. Dekoraciske namjety z přirodnymi materialijemi nawjazuja na aktualny trend, sej sam něšto zhotowić. Bianka Šeferowa z Bronja rozjasni na přikład, kak so nopašk za picu ptačkow abo škla z pisaneho lisća spřihotuje. Ke kóždym dokładnym wopisowanju postupowanja přida awtorka stajnje mały wobraz za lěpšu předstawu. Z tym wolóži tomu abo tamnemu paslenje. Inspiracije poćahuja so zdobom na dorosćenych kaž tež na dźěći. Wony zazběh zakónči so z kermušnymi terminami a protykarskimi wšelčiznami.
Skóńcnje jo tak daloko! Njedawno jo wujšeł dolnoserbski knigłowy kalendaŕ za lěto 2021. Serbska pratyja słuša zazdaśim k nejwěcej woblubowanym a wuspěšnym publikacijam w dolnoserbšćinje. Wót lěta 1880 zagórjujo wóna z někotarymi pśetergnjenjami cytaŕki a cytarjow wšyknych starstwowych kupkow, generacijow a schójźeńkow kubłanosći. Ale co na nas tenraz caka na sto a jadenašesćźaset połnje nakłaźonych bokach? Co jo se tenraz něźi tśiźasća awtorkow a awtorow za nas wumysliło?
Głowna tema lětosneje pratyje jo gmejna Běła Góra, kótaraž słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju, a kenž jo prezentna wót zachopjeńka až do kóńca knigłow. Fotowa reportaža, stawizny, tšojenja, legendy, powěsći, wurězki ze starych wudaśow Casnika, warjeńske recepty a dalšne rozwjaselece fakty zwězuju se cele normalnje a awtomatiski do žywego, barwnego a informatiwnego pśewódnika za Běłu Góru, kótaryž se rowna změstymi napšawdnemu lubosćinskemu póznaśu.Serbska pratyja, redakcija Horst Adam, Ingrid Hustetowa, Bernd Pittkunings, Budyšyn: LND 2020, 161 b.
Awtorki a awtory lětosnego dolnoserbskego knigłowego kalendarja su byli tenraz wjelgin kreatiwne. Wše cytaŕki a cytarje pśidu mimo wuwzesá k swójomu. Wósebnje rědne su w głownem wótrězku pratyje ideje za dekoracije z pśirodnych materialijow z pjera Bianki Šeferoweje, kenž te kreatiwne mjazy nami budu zawěsće wopytowaś. Źěl za kśesćijanow jo šyroko rozrědowany. Mimo tradicionelnych tekstow z pjera Marjany Domaškojc namakaju se tam reportaža wó jatšownych nałogach w Pólskej, pśinosk wó młodyma serbskima kśesćijanoma, psalm a dalšne fakty z cerkwinego žywjenja. Wjelgin derje cytaju se wjedrowe prognoze w stolětnej pratyji, kótaraž ma se wě skerjej amizěrujucu daniž informatiwnu gódnotu. Wjelgin informatiwne pak su staroserbske mjenja mjasecow – wěrna chłošćonka za lubowaŕki a lubowarjow dolnoserbšćiny! W źiśecem źělu pratyji namakaju młode cytaŕki a cytarje směšne tšojeńka, wabjecej gódańce, basni a žorśiki, kótarež spóraju bźeze cwiblowanja tež wjele dorosćonych k smjejkotanju.
W lěśe 2000 zachopijo kóńc apryla solarny załožk na Kochojc domje w Žylowje źěłaś, wón sejźi na jich kšywje »kaž serbski plon«. A pśi tom gibjo se toś ta špatna wědobnosć z nadpisma, pótrjefjecy fakt, »až njejo dawno južo na ten part wuglowy koncern góriła«.Jurij Koch, Gruben-Rand-Notizen, Budyšyn: LND 2020, 192 b.
Ludowe nakładnistwo Domowina jo pód titelom »Gruben-Rand-Notizen« wudało, wóspjet kradu spódobnje wót Ise Bryccyneje wugótowany, nimskorěcny wuběrk zapisow z dnjownika a pśewažnje až dotychměst njewózjawjonych fragmentow proze Jurija Kocha z lět 1996–2006. Jo nastał wójowaŕski tekst se politiski stawnje jasnje pozicioněrujucego cłowjeka k nacasnym stawiznam dwójorěcneje Łužyce. Ned na zachopjeńku pomjenijo Koch w prědnem zapisku z apryla 1996 za swójo pśedewześe wjeliki pśikład: Victora Klemperera. Jo źe znate, až jo Nakładnistwo Aufbau za jogo dnjowniki epochy 1933–1945 wuzwóliło titel »Ja cu znaniś až do slědnego«, kótaryž jo źinsa źe južo pśisamem pśigrono. Wó take znankstwo Kochoju how źo, a wón jo rozmějo jasnje politiski. To njewóznamjenijo, až njenadejźoš na bokach knigłow teke zapiski wó žywjenju familije, kótarež se głownje wiju wokoło pówołańskeje a priwatneje žywjeńskeje drogi źiśi, a z dodankom wó naroźenju syna syna z lěta 2009 se knigły zakóńcyju. Pśewažujo pak politiski komentar, konsekwentnje pśednjasony z perspektiwy jadneje w a z NDR socializěrowaneje, kritiskeje pódzajtšnonimskeje lěwice, ku kótarejež drje nejwěcej eksponěrowanym serbskim zastupnikam źinsa 84lětny Jurij Koch licy.
W lěće 2020 je w Lipšćanskim nakładnistwje Poetenladen šwarna antologija noweje lyriki wušła. Wudałoj staj ju Róža Domašcyna a Axel Helbig. Wona wobsahuje nowše basnje awtorow a awtorkow, kiž su so w Sakskej narodźili abo bytostny čas w njej žiwi byli. Čitarjam z basnjemi poskićeć špihel časa a zdobom přehlad wo aktualnym lyriskim tworjenju sakskich awtor(k)ow je narok wudawaćelow. Sakska je knihu spěchowała, ale štó konkretnje? W knize je mi znata tupa sada zapisana, zo je so »naprawa sobu financowała z dawkowymi srědkami na zakładźe wot zapósłancow Sakskeho krajneho sejma wobzamknjeneho hospodarskeho plana«.Weltbetrachter. Neue Lyrik. Eine Anthologie aus Sachsen, wudałoj Róža Domašcyna a Axel Helbig, Lipsk: poetenladen 2020
Kak so tajkej antologiji ze 180 basnjemi bližić? Jako prěnje přehladaš wobsah. Dźiwaš so, kelko awtorow znaješ a kelko jich na tamnej stronje njeznaješ. Šěsć serbskich awtorow je zastupjene: Měrana Cušcyna, Róža Domašcyna, Benedikt Dyrlich, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, Lenka a Kito Lorenc. Potom ći znaći, wuznamjenjeni basnicy: Marcel Beyer, Volker Braun, Elke Erb, Wulf Kirsten, Reiner Kunze, Uwe Tellkamp. Ći, wot kotrychž jenož mjeno njeznaješ, ale tež tu abo tamnu knihu, mjez nimi Andreas Altmann, Peter Gehrisch, Rainer Kirsch, Lutz Rathenow, Volker Sielaff, B. K. Tragelehn. Wjele basnikow a basnicow staj wudawaćelej přiwzałoj, kotrychž lědma znaju a kotrychž sej z jednej abo dwěmaj basnjomaj wotkryć směm. Wulce wužitny je register awtorow z krótkobiografiju, žórłami a zapisom w knize wozjewjenych basnjow. Basnje njejsu chronologisce abo po awtorach rjadowane. W dźewjeć kapitlach namakaja wone kaž samo wot so po wobsahu swoje prawe městno.
Knižka ze škitnej wobalku leži w mojimaj rukomaj: němskorěčne přełožki wubranych basnjow Mata Kosyka. Wudaće je k jeho 80. posmjertninam wušło. Pětš Janaš a Roland Marti staj wudawaćelej a zdobom přełožerjej do němčiny. Pjeć »Albionskich štučkow« a 52 basnjow, mjez nimi epos, su tu w šěsć tematisce rjadowanych wotrězkach zhromadźene. Dołhe lěta je so Pětš Janaš z basnistwom Mata Kosyka zaběrał, jeho basnje přełožował, wšelake z tule publikowanych basnjow tež hižo druhdźe wozjewił. A tola je tale wubrana zběrka něšto wosebite. Wona da dohlad do wobšěrneho literarneho dźěła basnika, při tym nochce zdobom wědomostne dźěło być. Basnje skutkuja ze sebje. A je čitajo nazhoniš tola tójšto biografiskeho wo wonym basniku.Mato Kosyk, Traute Heimat Fremde Ferne, 125 str., kruta wjazba, edicija Blumbawka 2020
W prěnim dźělu »Poet na burskim dworje« su zapřijate basnje wo Błótach a wobwarnowanym dźěćatstwje na wsy. Wo žiwjenju w Božej stwórbje, ale tež wo žedźbje za měrliwym swětom. Swójbni, dźěd, mać, nałožki, mytiske postawy, lubosć a zachodnosć so w jeho basnjach jewja, tola tež rozžohnowanje a wotchad. Sylne impulsy basniskeho tworjenja. Abo, zo bych to ze słowami ruskeje poetki Mariny Zwetajeweje rjekła: »Kóždy basnik je w swojej bytosći emigrant.« W druhim dźělu »Poezija prerije« so Kosykowy přichad do Ameriki wobjednawa, začuće cuzby, ale tež swobody. Wón pisa, što jeho při pomniku Lincolna zaběra, što w pólskim Chicagu, w Albionje abo při zetkanju z Indianku. W mócnym prudźe rěki Mississippi, howrjenju wichorow a cyklonow spóznaje bjezmóc čłowjeka. Často wotewrja so Kosykowe basnje zapřijećam domizna a cuzba, zo bychu w kombinaciji domizna = swět wjercholili. Žedźba za domiznu w Błótach a w njebjesach, to rěka nadźija na wobě, bě Kosykej wažny nastork do pisanja. Tutomu slědujetaj přełožerjej: »Sym so chcył bližić z němskimi słowami tehdomnišeho časa basnikej kaž čitarjej. A při tym wostać při ›słowje‹ basnika, jemu na hubu hladajo«, pisa mi Pětš Janaš k swojemu dźěłu. Tola kóždy přełožer zawostaji swój rukopis w přełoženej basni. Toho so tež dowěch, hdyž přirunach Kita Lorencowe přenjesenje basnje »Gefangenes Vögelein« (Singvogel im Käfig). Čim wjace přełožerjow, ćim wjace hladanišćow. Čitach raz baseń Puškina a 15 jeje přebasnjenjow do němčiny. Žadyn přełožk so tamnemu njerunaše, a tola běchu wšitke přenjesenje originala.
Nimale tři lětdźesatki po wudaću w lěće 1991 tehdy aktualnje nastateje zběrki (po)přewrótowych refleksijow Zwróćene dny1 pokaza so na serbskim knižnym blidźe jeje wěsty pendant, zestajany wot Cordule Ratajczakoweje. Njejedna pak so wo ryzy paralelu – mjeztym zo bě z awtorami tekstow prěnjeje mjenowaneje knižki takrjec »prěnja liga« serbskich spisowaćelow, je skala powědacych w nowej knižce profilowje wo wjele šěrša a powołansce njewobmjezowana. Zasadniši rozdźěl je pak wězo w zwisku z mjeztymnym běhom časa widźeć: Započatk 1990tych lět bě wšo začuwane a wopisowane hišće chětro nowe a zdobom njewěste, dźensa su zhladowanja na tule turbulentnu dobu a jeje dalše wuwiće a wuskutki přez prismu třicećilětneje časoweje distancy a mjeztym docpětych dožiwjenjow a nazhonjenjow hižo wuhódnoćowane.
Runje mjenowana rozdźělnosć a z tym zwjazana pisana optika cyłkownje třinaće powědarjow (w 12 wotdźělach) »projektej« Noweje swobody? bjezdwěla tyje. Wuběrk respondentow je (nastupajo pochad a skalu měnjenjow) derje wupytany. Tež hdyž su wjacori z nich wurazne profilowane wosobiny na serbskim narodnym a kulturnym polu (apropos: spisowaćelenje je tež tule pola někotrych znajmjeńša dźělnje pódla), njejsu wuprajenja a zjimanja druhich, mjenje znatych a w najwšelakorišich sferach žiwych wuwoprašowanych na žadyn pad mjenje wažne a zajimawe.
Wot januara 2019 wuknu z pomocu »Sorbisch Online Lernen« serbsce, a to woboje: hornjo- a delnjoserbsce. Na spočatku wahach, hač je to prawy program za mnje, wupruwowach jón pak a sym spokojom. Za hornjoserbšćinu eksistujetej kursaj za rěčny certifikat A 1 a A 2 z němčinu a jendźelšćinu jako wuchadźišćowej rěči kaž tež kurs B 1. Tutón pak so jenož w němčinje poskićuje. Za delnjoserbšćinu eksistujetej tohorunja kursaj A 1 a A 2 ze samsnymaj wuchadźišćowymaj rěčomaj, kurs B 1 so hišće přihotuje. Kursaj za delnjo- a hornjoserbšćinu stej nimale identiskej z mało wotchilenjemi a hodźitej so za samostudij.
Kóždy kurs je do wosom kapitlow rozdźěleny a kóždy kapitl wopřija šěsć lekcijow, kotrež wobsteja z dialogow, rěčneho treninga a gramatiki. Kapitle započnu a kónča z comicom serbsce abo němsce – móžeće wolić! Spjelnjene nadawki so sporjedźeja a zmylki so čerwjene woznamjenjeja. Móžeće kóždy nadawk wospjetować, tak husto kaž chceće. Nimo toho poskićuje so pomoc při rozrisanju. Wjele nadawkow su jako hry tworjene, wosebite wjeselo wobradźa memory. Wón a pisanski trening pomhaja při wuknjenju słowow. Małe kruhi při nadawkach pokazaja, hač su so rozrisali. Na kóncu kóždeho kapitla slěduje test. Wužiwarjej kursa pak so tež nadrobne informacije ke kulturje a serbskemu žiwjenju skića. So wě, SOL ma słownik za kóždy kapitl. Wjele słowow, bohužel nic wšitke, so wot wšelakich rěčnikow w awdijo-dataji wurjekuja. Wjetšina słowow, gramatika a temy wospjetuja so w dalšich schodźenkach. Tohodla je derje, hižo wobjednane a nawuknjene wěcy wospjetować.
Chcyjo nochcyjo je w Serbach wjele hinak hač w druhich kónčinach. Přikładow za to je dosć we wjesnej chronice »Worklecy něhdy a dźensa / Räckelwitz einst und heute«, njedawno w LND wušłej. Najprjedy wupada, jako by to dwurěčna serbsko-němska kniha była, ale we woprawdźitosći steja pod wobrazami dwurěčne teksty a tójšto tekstow su němske, wot Rejzy Šěnoweje do serbšćiny přełožene. Bjez hornjoserbšćiny pak nimaš prawy přistup ke chronice. Druha wosebitosć je, zo zestajerjomaj Benej Wałdźe a Eckhardej Kliemannej a dalšim awtoram pobrachuje hdys a hdys wotstawk k wopisowanemu. Přikładaj za to stej: »Tež dźěło Delnjoserbskeho rozhłosa RBB je Marja (Krawcec B. P.) podpěrała.« (str. 83) abo: »Jeho ródny dom namakaš w Nuhliku, tam hdźež su sej Grubertec/Reineltec swójsku ležownosć rjenje ponowili.« (str. 89). Dalša wosebitosć napřećo druhim chronikam je funkcija radu dawarja ze stron chronista: »Tu dyrbi so předsydstwo towarstwa wo prawu wuwaženosć starać« (str. 69) abo komentar: »... wšako so politiski a hospodarski embargo Němskeje přećiwo Ruskej wosebje negatiwnje na tajke firmy kaž ›Čornak-Trans‹ wuskutkowaše« (str. 113). Tola kóžda wjesna chronika je balansa mjezy wěcami, kiž ma chronist za wažne, kiž bychu wubudźili zajim wjesnjanow a kiž bychu so za šěroku zjawnosć hodźeli. Drobnostki kaž při naličenju wohenjow we Worklecach z lěta 1886: »Nr. 6 Kopatsch, später Räde, jetzt Schneider bzw. Mögel, Nr. 7 Wenzel, später Heiduschke, jetzt Opitz« (str. 53), su něšto za domoródnych ekspertow. Ale žiwjenje koparja a gmejnskeho radźićela Jurja Bětki (1937−2017) by móhł přichodnym generacijam z přikładom za to być, kak so prócowanje jednoho čłowjeka pozitiwnje na wuwiće towaršnostneho, wosadneho a gmejnskeho žiwjenja wuskutkuje (str. 65−67). Ale tež při tym njepobrachuje serbski aspekt. Pisa so wo Mikławšu Žurje (1859−1932): »Tež jako wysoki tachantski knjez njeje zabył, zo je syn małeho serbskeho naroda« (str. 93). Sada praji wjace wo serbskim sebjezrozumjenju dźensa hač wo žiwjenju Žura před wjace hač wosomdźesat lětami. Nabožne žiwjenje prjedy a dźensa njeje pak jenož w kapitlu wo wosobinach wokoliny tema (str. 70−93), ale ćehnje so kaž čerwjena nitka přez cyłu knihu. Foto dźaknych kemšow w Nowej Wjesce składnostnje 400lětneho jubileja prěnjeho naspomnjenja wsy ze serbskej chorhoju w pozadku wołtarja (str. 100) njeby na delnjoserbskich kemšach předstajomne było a podobne foto z němskej chorhoju by protest wubudźiło.
W zymje nadźijamy so sněha a rjanych zymskich pućowanjow. Přiroda wotpočuje a přihotuje so zdobom na nowe lěto połne pisanosće, kćěwa a bujneho žiwjenja. Druhdy pak su zymy tež tak jěre a lodojće zymne. Potom je rjenje, hdyž maš knihu, kotruž sej při ćopłym čaju nutřka sedźo wotkrywaš, »Zelen[u] radosć« začuwaš a so tak »Na slěd[y] serbskich přirodospytnikow« podaš. Wo tute wokřewjenje postara so Jan Kral, kotrychž chce nam w swojej zběrce sposrědkować »[w]ědu wo žiwjenju a přirodospytnym skutkowanju našich wučerjow a fararjow […], kotřiž so z přirodu zaběrachu z kedźbyhódnymi spóznaćemi a [kotřiž] swoju wědu napisachu.« (str. 7–8)Jan Kral, Zelena radosć. Na slědach serbskich přirodospytnikow, Budyšin: LND 2020, 232 str.
Jan Kral zapřija do tuteje knihi dźesać mužow, kotřiž rozestajachu so z rozdźělnymi žiwochami abo žiwjenskimi rumami. Wotpowědne kapitle maja stajnje třidźělny natwar. W prěnim dźělu zhoni čitar něšto ze žiwjenja wotpowědneho přirodospytnika, w druhim dźělu originalny tekst k jeho slědźerskej tematice a skónčnje jima so Jan Kral w swojich rozmyslowanjach abo zwuraznjenjach nahladow sam słowa. Kniha skića potajkim krótke zarysy do biografije wuzwolenych muži a dohlad do jich dźěła a originalneho tworjenja. Přidatnje jewja so esejistiske zhladowanja dźensnišeho čłowjeka-awtora na přirodu.
Połne tři lěta po zběrce »Mlóče« zwjesela nas Ludowe nakładnistwo Domowina (LND) znowa z »Antologiju serbskeje prozy«. Na dobrych 200 stronach namakamy 26 powědančkow, krótke abo krótše, napisane wot 21 awtor(k)ow, žiwych abo zemrětych. Hinak hač zwjetša dotal njejsu mjena pisacych alfabetisce rjadowane, ale – bych prajił: asociatiwnje, po temach. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je tónkróć předspomnjenje přidała (kotrež we »Wobsahu« faluje), w nim cituje wona předewšěm Měrćina Nowaka-Njechorńskeho. Nowak pak jewi so hnydom w prěnjej stawiznje hišće raz, hromadźe ze swojej žonu Martu, a to jako hósć na ležownosći Křesćana Krawca. Tón zaso, naš česćeny Hrubjelčanski prozaist, słuži mi jako swědk za nadpismo tutoho komentara: Krawc wobkruća mjenujcy na pjeć stronach, zo znajemy tež w našej kónčinje lěpšich a hóršich susodow – hač němskich abo serbskich. Hewak rěči cyle mało tekstow noweje knihi direktnje wo susodach, najbóle te wot Bena Budarja, Měrki Mětoweje, Sylwije Šěnoweje abo Dorotheje Šołćineje.Susodźa, antologija serbskeje prozy, wudała Ingrid Juršikowa, titulna ilustracija: Iris Brankačkowa, Budyšin: LND 2020, 212 s.
Ale wo čim jedna potom wostatnych 20 powědančkow? Haj, wone wopisuja wšelakore epizody, z kotrychž zdawa so něhdźe połojca ze wčerawšeje abo dźensnišeje woprawdźitosće wubrana. Pola njebohich serbskich awtorow a awtorkow njemóže to zadźiwać, jich přinoški su zamołwići z aktualneho hladanišća wuzwolili. Tole płaći za Marju Krawcec, Marju Młynkowu, Jurja Brězana, Jana Lajnerta, Kita Lorenca a Jana Wornarja. A tež pola načasnych, aktiwnych spisowaćelow njeje konkretny poskitk tematisce wopačny. Přetož kóždy čłowjek je tohorunja susod, tak kaž je wón z wěstosću kupc, kolega abo přećel. Při tym njeje wažne, hač storčimy w tekstach na rozprawy a zetkanja we abo zwonka Łužicy, na psychologiske (kaž Měrana Cušcyna, Jěwa-Marja Čornakec, Benedikt Dyrlich, Měrka Mětowa), na kriminalne stawizny abo samo na sciencefiction (kaž pola Lubiny abo Dušana Hajduk-Veljkovićecow). Někotre twórby hodźa so jako lyriska proza zarjadować (wot Róže Domašcyneje, Marje Krawcec), druhe zaso jako pućowanske skicy (Pětr Dźisławk, Lydija Maćijowa) abo jednorje jako wjesna idyla (Alfons Wićaz).
Najnowša a we wjacorym zmysle hybridna – nic jenož serbska a němska – basniska zběrka Róže Domašcyneje wobsteji ze štyrjoch cyklusow. W prěnim předeklinuje so bliskosć k tekstej a k słowu. W druhim cyklusu steji pod titlom »Bězman blawka blisko« towaršnostna kritika w srjedźišću. W třećim, zaso w titulu »Tajka a wonajki« narěznjenym, wjerći so něštožkuli kołowokoło čłowjeskich a lubosćinskich poćahow, a w štwórtym dźe wo přirodu a wuměłstwo a tež wo jich płódnu wzajomnosć. Hižo moće, kotrejž wobrubitej tute štyri cyklusy – »Identita je dźělenje wot swěta«, kaž pisa čěski spisowaćel Petr Pazdera Payne, a »Woprawdźitosć je přeměnjenje, wobstajnosć je jebanstwo« (110) štož praješe Lao Tse – pokazatej na poetiku fluidneho, wjacewoznamowosće a opalizowanja.Róža Domašcyna, W času zeza časa, Budyšin: LND 2019, 116 str.
Je bytostne ze słowa, kiž steji na spočatku, wurosć a z njeho něšto rozplesć. Je wažne, to najnuzniše wuchować a na swoju wušnosć wotklepać. Hižo tu pokazuje so rozdźěl mocy mjez »ja«, kiž pyta swoju identitu w rěči a w swěće, a »my«, kiž sej mysli, zo je sylniše, a rozkazuje. A tutón bój wo móc nas při čitanju tutych kedźbyhódnych cyklusow při kóždej kročeli přewodźuje. Metafry přirody, kiž su nimale do kóždeho teksta zatkane, su spočatnje skerje wjesne (sym z něhdyšich wjeskow přišła, 8). W škiće popow schadźeja złóžki, kiž po spodobanju zeschadźeja abo mutěruja, pokazowaki rozpaduja a w čerstwym sněhu a na běłym łopjenu so nowe puće wuteptuja, nastawa nowe basnistwo. To je alchemija basnicy. Přiroda jako zakład, přikład a wučbna mišterka na jednym a metamorfoza jako logos, jako tworjaca móc cyłeho uniwersuma na tamnym boku su zasadne principy tuteje poetiki a basniskeje filozofije.
Jako cyłkownu wustajeńcu widźach, mi bě, kaž zo bych Serbow a narodnu drastu hišće raz znowa zeznała, ale z wida zašłosće a z wočemi słowjenskeho molerja Ante Trstenjaka (1894–1970). Runočasnje zeznach tež molerja jako wosobu a myslach sebi, wón je jedyn z nas – Słowjan.
W aktualnej wustajeńcy Serbskeho muzeja z titulom »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« je akribiske předdźěło mjezynarodneho prócowanja jasnje spóznajomne. Hłownaj iniciatoraj wustajeńcy Igor Pirc ze Słowjenskeje a serbski kulturnik Jurij Łušćanski zmóžništaj hromadźe ze Serbskim muzejom pod projektowym nawodom Christiny Boguszoweje přewjedźenje mjezynarodneho kooperaciskeho projekta z Narodnym muzejom Praha a Wuměłskej galeriju Maribor. Dalšej podpěrarjej a wupožčowarjej eksponatow stej Muzej za nowše stawizny Słowjenskeje w Ljubljanje a Galerija Ante Trstenjaka w Ljutomerje. Tež Serbski muzej Choćebuz, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće a Załožba za serbski lud su material k dispoziciji stajili, kotryž wobswětli Trstenjaka jako přećela Serbow w dokumentarnym wotdźělu na kóncu wustajeńcy. Kuratorce stej direktorka Serbskeho muzeja Christina Boguszowa a Rebecca Wöppelowa, kotrejuž koncept zestajenja eksponatow derje přez wustajeńcu wjedźe, tak zo so wot rumnosće k rumnosći zajim Trstenjaka za Łužicu wotkryje.


text:
- Moja babcia gotowała dla Gierka. Kulinarna podróż na Śląsk w czasach PRL-u
- Sprawa rodziny Tebbe. Kolacja z mumią - Monika Kassner
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Naklejka SILESIA
- Kanał Kłodnicki - nieznany świadek śląskich dziejów - Piotr Zdanowicz
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- H. Buchner - Hanyska
- Ciulandia - Henryk Waniek
- H. Buchner - Dzieci Hanyski
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Pippi Långstrump to nojsiylniyjszo, nojmilszo, nojfajniyjszo i nojbogatszo dziouszka na cołkim świecie. Miyszko blank sama w Bajzlowym Dōmku, ino ze swojim kōniym i małpiczkōm, co sie mianuje Pōn Nilsson. Mo tyż cołki kofer ze złotymi monetami.
Kole nij miyszkajōm Tommy i Annika, a ôd kiedy Pippi sie przikludziyła, wszysko stało sie fajniyjsze! Bo Pippi kulo fafernioki na delōwce, poradzi dźwignōńć kōnia gołymi rynkami, i bawi sie w gōnić ze szandarami, co jōm chcōm weznōńć do dziecińca.
Pippi Långstrump zaczła rewolucyjo w dziecinnych izbach, jak 1945 roku pokozała sie ta ksiōnżka. Ôd tego czasu poznały jōm i jij poprzoły pokolynia dziecek na cołkim świecie.
Ryszawo dziouszka znały tyż – i przoły jij – pokolynia ślōnskich dziecek, chocioż poznowały jōm z pomocōm polskij abo niymieckij godki. Z tym przekładym ale Pippi zaczyno tyż godać po naszymu!
Fragment:
– Jakbyś mogła nojsamprzōd pedzieć mi swoje pōłne miano – pedziała pani – to cie zaregistruja do szkoły.
– Mianuja sie Pippilotta Maszkietta Gardinella Złocioczka Långstrump, cera ôd kapitana Efraima Långstrumpa, co przōdzij bōł postrachym mōrz, a terozki je za krōla Połedniowych Mōrz. Pippi to je po prowdzie ino mōj przemianek, bo tata padoł, że Pippilotta je za dugie do wypedzynio.
– Rozumia – pedziała pani. – Tōż my tyż bydymy ci godać Pippi. Ale jak by my tak teroz ôboczyli, jako mosz wiedza – godała dalij. – Je żeś już dużo dziouszka i na zicher niymało wiysz. Możno zacznymy ôd rachowanio. Dalij, Pippi, możesz mi pedzieć, wiela je siedym a piyńć?
Pippi wejrzała na nia, udziwiōno i niyrada. Tak jij ôdpedziała:
– Nō ja, jak sama tego niy wiysz, to se ani niy forszteluj, że jo myśla ci to pedzieć!
Podsumowanie
Tytuł: Pippi Långstrump
Autorka: Astrid Lindgren
Tłumacz: Rafał Szyma
Lektorka: Anna Bączek-Lieber, Emilia Długosz
Wydawca: Silesia Progress
Specyfikacja: 152 strony, twarda oprawa, kolor
Dodatek: Płyta CD z wersją audio tekstu, słowniczek


text:
Som rady Serb/owka, dokulaž ... Sym rady Serb/owka, dokelž
Judit Šołćina
Sym rady Serbowka, dokelž to jednorje sym – z ćěłom a dušu. Słuša k mojemu žiwjenju, je bohatstwo – na druhim boku pak tohorunja samozrozumliwosć. Mam zbožo, zo móžu so za serbski lud čestnohamtsce kaž tež hłownohamtsce angažować, štož mi wulke wjeselo wobradźa. Tak dožiwjam dźeń wote dnja, kajki pokład mamy a zo je wažne, sej tuto přeco zaso wuwědomić a dale dać. Ćim bóle mje boli, hdyž słyšu Serbowki a Serbow, kiž to zańć nimaja. A nawopak so wjeselu, hdyž sym w Serbach po puću a samozrozumliwe wužiwanje serbšćinje nazhonjam. Potom čuju so doma!
Helena Hejduškec (18)
Ja sym rady Serbowka dokelž sym z tym dźěl zhromadnosće. Serbski lud njeje jenož zwjazany přez samsnu domiznu, ale přez jónkrótnu rěč a kulturu. Rěču kóždy dźeń ze swójbu a přećelemi serbsce a za to sym dźakowna. Dwurěčnosć je mojeho měnjenja wulki dar. Na spěwnych wječorach, hdźež so mócnje rejuje, přeco zaso pytnju, kotry wjesoły a hordy lud smy. Nimo toho su serbske swjedźenje kaž Jolka abo Schadźowanka kóžde lěto zaso wosebity wjeršk. Tam knježi přeco dobra nalada a tam nimale kóždy kóždeho znaje, štož na druhich fetach njeje tón pad. Njemóžu sej žiwjenje bjez našeje serbskeje hudźby a bjez našich tradicijow, kaž jutrowne jěchanje, docyła wjac předstajić.
Olko Derepasko
Som rad Serb, dokulaž to jo mój dawny Sorbian dream, kaž za młogich ten American dream. Teke móje kórjenje laže w něgajšnej ochranojskej koloniji Sarepta. Som glucny, až som do Łužyce puś namakał a smějom něco za pśichod serbšćiny něnto sobu gótowaś.
Norbert Eckstein (40)
Som rad Serb, dokulaž cuju se wjelgin wusko z Łužycu, jeje kulturu a rěcu zwězany. Móje wulěty do Łužyce słuše pśecej k tym nejlěpšym. Serbšćina jo we wšyknych swójich formach mója nejlubša rěc. Ze zagóritosću pišu za źiśecy casopis Płomje a wobźěluju se na młogich serbskich projektach w modernych medijach.
Měto Ptaśiński (37)
Som rad Serb, dokulaž lubujom serbsku rěc, kulturu a identitu. A lěcrownož bóžko njejsom žywy w Łužycy, ta serbska Łužyca (a z njeju wšykno serbske) wóznamjenijo za mnjo domownju. Markuju to pśecej, gaž som ducy w Łužycy a słyšym zuk serbšćiny: pón mója słowjańska wutšoba mě pśecej groni, až som skóncje zasej doma. Ako Serb mam zacuśe, až słušam k europskemu ludoju z wósebiteju kulturu a jadnorazowymi tradicijami. Rad powědam wobej serbskej rěcy tak cesto ako móžno, a teke lubujom wulicowaś drugim wó rědnosći serbšćiny a magiji serbskeje Łužycy!
Maksimilian Hasacki (22),
čłonk prezidiuma Domowiny:
Som rad Serb, dokulaž moje dłymoke korjenje me kradu mócnu stajnosć a wěstosć daju. To wobchowanje a wóžywjenje našeje rěcy jo mě žywjeński nadawk, na kótaremž z wjelikeju wjesołosću a rozpalonosću źěłam. A z našym bogatym, wejsnym žywjenim we Łužycy, tak abo tak njamóžoś se wóstužiś.


text:
8. wulkeho róžka 1822 narodźi so pozdźiši wučer, basnik a spisowaćel Jan Radyserb-Wjela na Židowje pola Budyšina swójbje skałarja. Z 13 lětami wuchodźi wón ludowu šulu a sta so z kruwarjom pola burow. Budyski farar Michałskeje wosady Arnošt Bohuwěr Jakub poruči jemu studij wučerstwa a přihotowaše jeho na preparandu za wopyt Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot lěta 1842 wučerješe Wjela najprjedy w Chanecach pola Hodźija, w Bórku, a wot 1852 hač do 1889 bě hłowny wučer na Židowje.
Radyserb-Wjela słušeše do aktiwnych wučerjow-spěchowarjow serbskeho wozrodźenja a demokratow w byrgarsko-demokratiskej rewoluciji 1848/1849, kaž běchu to tež Korla Awgust Kocor, Jan Bartko a Jan Bohuwěr Mučink. Wjela bě Maćicu Serbsku 1847 sobu załožił a Serbske burske towarstwo w Bórku. Zhromadnje z Janom Bartkom bě 1848 redaktor doprědkarskeho časopisa Serbski Nowinkar. Wot lěta 1868 podawaše wučbu serbšćiny na Budyskim gymnaziju, wot 1881 do 1895 bě předsyda centralneho Serbskeho spěwneho towarstwa Lumir. Wot 1896 bě čestny čłon Maćicy Serbskeje.


text:
Před krótkim je FC Energija Choćebuz z Tillom Brinkmannom dalšeho wrotarja angažowała. 25lětny muž mjez žerdźomaj dósta po dwutydźenskej testowej fazy zrěčenje.
Nimo stajneho wrotarja Tonija Stahla ma drje FCE z Eliasom Bethke a Corbinianom Moye młodeju wrotarjow jako rezerwu, wobaj pak staj w młodźinje A w zwjazkowej lize trěbnaj. Sportowy nawoda Maximilian Zimmer rjekny: „Smy intensiwnje z trenarskim teamom a nazwučowarjom za wrotarjow Antonom Wittmannom rěčeli a so rozsudźili, zo dóstanje naš trijo hišće dalšeho wrotarja. Till je so w probowym treningu předstajił a jara dobry zaćišć zawostajił, sportowsce a čłowjesce. Wjeselimy so, zo je wón nětko dźěl mustwa.“
Z wulkosću 1,99 metrow je Brinkmann nětko najwjetši hrajer w teamje FCE. 25lětny hraješe jako junior pola SC Paderborn a pola Arminije Bielefeld, pozdźišo bě wón za druhe mustwo SC Paderborn aktiwny. Za prěnje mustwo wuchodnych Westfalow měješe wón w sezonje 2016/2017 w třećej lize raz zasadźenje přez 90 mjeńšinow.


text:
Budyšin (SN/MiR). Do dźiwadła hić a hrajerjow na jewišću wobkedźbować je mnohim, tež dźěćom a młodostnym, samozrozumliwa naležnosć. Što pak, hdyž na jewišću žanych akterow njewidźiš, ale jeničce rekwizity? To je dźiwadło z ultrawioletnej swěcu (Schwarzlichttheater). Tajke dožiwichu wutoru šulerjo Budyskeho Philippa Melanchthonoweho gymnazija, Ewangelskeje zakładneje šule Huska a Budyskeje spěchowanskeje Lipoweje šule, jědnaće wučerjow a dalši hosćo na jewišću Kamjentneho domu. Pjeć wuknjacych 5. a 7. lětnika Melanchthonoweho gymnazija bě we wobłuku cyłodnjowskeho poskitka wšelake sceny nazwučowało.
„Sym so spočatk šulskeho lěta na gymnaziju prašała, hač móhła tam ze šulerjemi dźiwadło hrać. Pjećo, třo hólcy a dwě holcy, nětko sobu činja. A tak tydźensce jónu probujemy“, rozłožuje nawodnica poskitka Kristina Schormann, „šulerjo su pak tež paslili a eksperimentowali. Wšako měješe jich inscenacija powabna być.“ Tak su woni błyšćate kulki so čumpać a pisane pismiki po jewišću rejwać dali. W Budyskim Kamjentnym domje je Schormann dobreho partnera namakała.


text:
Serbšćina
Serbšćina jo kupka pódwjacornosłowjańskeju rěcow, kenž se źinsa přewažnje we Łužycy powěda.
Serbšćina źěli se do:
- Górnoserbšćiny, kótaraž se w sakskej Górnej Łužycy powěda a
- Dolnoserbšćiny, kótaraž se w Bramborskej Dolnej Łužycy powěda.
Serbske narěcy[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Serbšćina ma teke wjele narěcow. Tak bazěrujo pisna górnoserbšćina na narěcach wokoło Budyšyna a pisna dolnoserbšćina na Chóśebuskem dialekśe. W srjejźnej Łužycy eksistěrujo mimo togo narěcny pas, kótaryž twóri pśechod mjaz górno- a dolnoserbskimi narěcami. Nejwěcej rozšyrjona z toś tych pśechodnych dialektow jo slěpjańska narěc. Rěcneje asimilacije dla wšak se wjeliki źěl něgajšnych narěcow lěbda hyšći wužywa. Z wótstawkom nejwitalnješy jo hyšći górnoserbska „katolska” narěc, kótaraž powěda se na pódwjacorje górnoserbskego rěcnego teritoriuma we jsach blisko Kamjeńca.
Rěcne pśirownowanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wótkaze[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Online-pśełožowaŕ "Sotra" (dolnoserbski/górnoserbski/nimski)
- Bibliografija uniwersity w Lipsku
- Kurs serbskeje rěce / Bluń, dialogi z rumuńskeje wucbnicy serbšćiny Curs practic de limba sorabă w pódwjacornej Grodkowskej narěcy


text:
Budyšin (SN/MiR). Turistiske towarstwo Budyšin přihotuje lětsa prěni staroměšćanski swjedźeń. Přeprošene na swjedźeń, natwarjacy na tón w Starej wodarni, su wšitcy zajimcy, tež ludźo z handikapom.
W měsće Budyšinje ma turistiske towarstwo wosebje stare wěže a dalše pomniki za wobhladanjahódne. „Jich přetwar, zo móhli sej je tež ludźo z handikapom wobhladać, je skerje problematiski, móhłrjec njemóžny“, zdźěli předsyda turistiskeho towarstwa Dietmar Stange na naprašowanje SN. We wěžach maja jeno schody, nic pak lift.
Kamjenc (SN). Wot dźensnišeho přebywaja w Kamjencu znowa dźěći z běłoruskeho Černobyla, zo bychu so we Łužicy wočerstwili. Wo tym informuje městopředsyda towarstwa Iniciatiwa dźěći z Černobyla Georg Tietzen w nowinskej zdźělence.
Kaž hižo minjene lěta přebywa znowa na přeprošenje Kamjenskeho towarstwa 20 na diabetes schorjenych dźěći a młodostnych ze swojimi pjeć přewodnikami w Hornjej Łužicy. Hač do 24. awgusta so woni tu wočerstwjeja a su wodnjo w Kamjenskim dźěćacym domje towarstwa na Fichtowej. „Přebytk je wažny wobstatk běłorusko-němskeho projekta ‚Šula – žiwy być z diabetesu‘, kotryž kóžde lěto zhromadnje z našim běłoruskim partnerskim towarstwom přewjedujemy“, Tietzen rozłoži. Při tym posrědkuja dźěćom teoretiske znajomosće a praktiske nazhonjenja při wšědnym wobchadźenju z chorosću. Zajimawje zestajany program lubi dźěćom tež mnohe njezapomnite wokomiki a rjane dopomnjenki.
Jeho zakónčace pruwowanja wobstejachu z třihodźinskeho pisomneho a ze štyrihodźinskeho ertneho dźěla. Za kurs němčiny po rěčnym certifikaće B2 je so Jome Khan Saidi na Budyskej ludowej uniwersiće zašłe měsacy chětro poćił. „Pruwowanja njeběchu lochke“, rozłoži 19lětny Afghaničan w domje za ćěkancow na Wojerowskej Thomasa Müntzerowej. „Dyrbiš běžnje rěčeć móc a list ze znajmjeńša 150 słowami pisać.“ W swojim přikładźe pisaše Jome list sportowemu towarstwu. W nim prošeše wo informacije k poskitkam cyłka.
W ertnym pruwowanju kładźechu pruwowarjo wosebje wulku wažnosć na korektne wurjekowanje. Samo dialekty měješe pruwowanc rozeznawać. Jome běše so intensiwnje na pruwowanja přihotował. W jeho rjadowni bě 23 ćěkancow wšelakeho pochada, na přikład ze Syriskeje, z Irana, Pakistana, Afghanistana, Uzbekistana, Čečenskeje a tež z Indiskeje. „Běchmy dobra rjadownja bjez konfliktow. To mje wězo jara zwjeseli“, praji 19lětny, kotryž je mjeztym dołhu odyseju zakónčił.
Hižo jako ćěšenk sobu ćeknyć dyrbjał
Sakske baby a frakcija Zelenych w Sakskim krajnym sejmje maja zhromadne zaměry. Zeleni žadaja sej dalšu podpěru swobodneho stata hladajo na financowanje babow a jich skutkowanje na dobro młodych swójbow.
Drježdźany (SN/MiR). Hladajo na dale a wjac porodow ma so ličba łožow w tuchwilu 41 sakskich porodnych klinikach přepruwować. Centralny problem wostanje nuznje trěbna reforma winowatostneho zawěsćenja za baby. Kulojte blido babow, kotrež bu na iniciatiwu frakcije Zelenych kaž tež sakskeho zwjazka babow załožene a na kotrymž wobdźěleja so tež serbscy zajimcy, je so pod mjenom „Pomoc k porodej a zastaranju babow“ wospjet w njeprawidłownym wotstawku wotměło. Přichodnje chce so gremij dwójce wob lěto schadźować.
Budyšin (SN/bn). Njedawno wotewrjeny Budyski Thespis-centrum wuhotuje wot wčerawšeho we wobłuku swojeho prózdninskeho programa wšědnje popołdnju wotměnjawe wosebite dźěłarnički za młodostnych a młodych dorosćenych wot 14 do 28 lět.
Zajimcy zdźěłuja na zakładźe improwizacije wšelake wuměłske přinoški, na přikład na polu dźiwadła, reje abo widejo-performancy. Hač do kónca prózdnin je wobdźělnikam „lětnje probowe jewišćo“ wotewrjene. Stajnje pjatk wobsteji móžnosć, sej wuslědki tydźenskich zwučowanjow wobhladać. Nošer centruma, Němsko-Serbske ludowe dźiwadło, w nowinskej zdźělence na to skedźbnja, zo jednotliwe dźěłarnički ze sobu njezwisuja a zo njejstej tuž ani přizjewjenje ani prawidłowna přitomnosć sobuskutkowacych trěbnej. Nimo toho NSLDź wuzběhnje, zo su „pohib dowolace drasty“ jeničke wuměnjenje za wobdźělenje, wěste znajomosće sej nježadaja.
Budyšin (SN/mwe). Po cyłej Sakskej wotmě so wutoru 14. akciski dźeń „genialsocial – twoje dźěło přećiwo chudobje“. Mjez wobdźělnikami wot 6. lětnika běchu tež šulerjo Budyskeho Serbskeho gymnazija, Wojerowskeho ewangelskeho gymnazija Johanneum a dalši z Hornjeje Łužicy. Dźěłali su mjez druhim w chorownjach, institucijach, pola rjemjeslnikow, w hosćencu abo pensiji. Tež w redakciji SN mějachmy dobrowólnika.
Lětuša 48hodźinska akcija bě, je a budźe wulki wuspěch! Wo tym njeswědča jenož ličby (wjace hač 1 500 młodostnych angažuje so w 93 projektach), ale tež pisana wotměna ekologiskich, kulturnych a socialnych projektow.
Budyšin (mk/SN). Serbscy młodostni běchu w lětušej 48hodźinskej akciji přewšo kreatiwni a pilni. Tak natwarichu šulerjo Kulowskeje zakładneje a wyšeje šule 18 kašćikow za hnězdźenje kačkow při měšćanskim haće. Pod nawodom wučerki Doris Altmann a socialneho dźěłaćerja na šuli Lorenca Jankowskeho šulerjo po wučbje rězachu, šrubowachu a barbjachu. „Bjez dobrowólnosće šulerjow a podpěry mnohich staršich, swójbnych a sponsorow njebychmy projekt zwoprawdźić móhli“, rjekny Doris Altmann.


text:
K 200. narodninam Jana Bohuwěra Mučinka
Jan Bohuwěr Mučink słuša do rjada aktiwnych serbskich prócowarjow narodneho wozrodźenja kaž jeho přećeljo a kolegojo Jan Radyserb-Wjela, Jan Bartko, Jan Jurij Melda, Korla Awgust Kocor a Michał Rostok.
Mučink pochadźeše ze swójby chudeho serbskeho nadróžneho dźěłaćerja w Njechanju pola Lubija, hdźež so 12. septembra 1821 narodźi. Lědma 13lětny dyrbješe nanej pomhać twjerde ćmowe bazaltowe kamjenje klepać, zo by něšto přizasłužił. W mnohich nastawkach je lětdźesatki pozdźišo na krasnu horatu krajinu swojeje ródneje wokoliny spominał. W skałach horow a w pěskowych jamach tuteje kónčiny je tež za žadnymi kamuškami pytał a sej počasu rjanu zběrku nazběrał.
Do šule chodźeše do Wulkeho Dažina k wučerjej Jakubej Ryćerjej (1807–1875), kotryž běše syn serbskeho tkalca z Hodźija. Tutón pohnuwaše Mučinkec nana, zo by swojeho syna na Krajnostawski wučerski seminar do Budyšina pósłał. Nan tole najprjedy kruće wotpokaza měnjo, zo njewě, kak měł tajke wukubłanje zapłaćić. Po stajnym naprašowanju swojeho syna a dołhim přemyslowanju nan skónčnje do toho zwoli, zo smě Jan Bohuwěr tři lěta k swojemu wučerjej chodźić a so pola njeho na wopyt seminara přihotować.
Z Italskeje docpě nas zrudna powěsć wo smjerći rěčespytnika a slawista prof. dr. Andrea Trovesi. Profesor Trovesi je był nimoměry rěčnje wobdarjeny wědomostnik, kotryž je wjetšinu słowjanskich rěčow wobknježił a so tež ze słowjanskimi mjeńšinowymi rěčemi zaběrał.
W Serbskim instituće wobdźěli so na lětnim kursu serbšćiny w lěće 2000. Po studiju rušćiny, čěšćiny a němčiny w swojim ródnym měsće Bergamo a dlěšich studijnych přebywanjach w Praze je w Mailandźe 2002 zakitował disertaciju wo wuwiću definitnych artiklach w čěskej, serbskej a słowjenskej rěči. Jako docent a profesor je dołholětnje na Instituće za słowjansku filologiju uniwersity w Bergamje skutkował, prjedy hač přewza 2015 profesuru za slawistiski rěčespyt na uniwersiće »La Sapienza« w Romje (z ćežišćom słowjenskeje rěče).Andrea Trovesi (1971–2021) Foto: Thomas Menzel
Trovesi měješe šěroke wědomostne zajimy a je přeslědźił stawizny, struktury a rěčnu politiku słowjanskich a balkanskich rěčow. Publikowaše wšelake dźěła, mjez druhim wo wokatiwje w słowjanskich rěčach, wo etymologiskich prašenjach, na přikład wo přirunanju turkowskich požčonkow w bołharšćinje a bosnišćinje, wo sociolinguistiskich zjawach, kaž wo nastaću a kodifikowanju čornohórskeje rěče. Wo didaktiskich kompetencach wědomostnika swědči sobuawtorstwo gramatiki čěšćiny za italskich wuknjacych (Grammatica ceca: fonetica, morfologia e sintassi con esercizi e soluzioni, Milano 2019). 2003 je organizował sorabistisku konferencu w Bergamje z wobdźělenjom rěčespytnikow a literarnych wědomostnikow Lipšćanskeje uniwersity a Serbskeho instituta. Wuskutk konferency běše zwjazk I serbi-lusaziani. Storia, letteratura, lingua (Milano 2007), kotryž předstaja čitarjam w italskej rěči najwažniše fakty wo stawiznach, rěčomaj a kulturje Serbow.
W Budyskim Serbskim muzeju přewjedźe so tuchwilu wosebita wustajeńca »machot časa – wot běłeho k čornemu« z twórbami Maje Nageloweje. Wustajene su rysowanki a grafiske łopjena předewšěm zašłych lět. Njedźelu, 18. julija 2021, je wuměłča sama zajimcow po wustajeńcy wodźiła. Kaž Nagelowa rozłoži, móžeše so za čas korony na wosebite wašnje na swoje tworjenje koncentrować. Tak nasta mjez druhim wobraz »Maria«, hdźež so składnostnje konferency, kotraž so lětsa přewjesć ma, z Marju Grólmusec rozestaja. Hewak wobjednawa wustajeńca to wšědne a njenapadne. Wo tym swědči tež 44 dnjow wopřijacy dźenik, nastaty w dobje pandemije, hdźež je w ramiku koronastipendija kóždy dźeń wšědnu wěc rysowała: najprjedy cyle realistisce, potom z tušu a skónčnje w swobodnej interpretaciji. Tute dźěła so prěni króć zjawnje prezentuja. Při tym je wašnje dźěłanja wuměłče jasnje spóznać: »Wuchadźišćo je pola mje stajnje rysowanka, štož widźu a z wočomaj zapřimnu a pozdźišo do swojeje formoweje rěče přełožuju. Za to sym swoje systemowe figury wutworiła, kotrež do rysowankow zapřijam. Při molowanju jako tajkim je pak tež gestika ruki wažna.«
Kónc meje wotmě so wot Budyskeho Serbskeho instituta organizowane zetkanje sorabistiskeho dorosta – lětsa w mjeztym hižo zwučenej digitalnej formje. Chcyła pak hnydom na započatku podšmórnyć, zo widźu w tutym rozrisanju tež šansu za přichod, dokelž móže tuta forma wjace wobdźělnikow zapřijeć. Diskusije pod zdalenosću po mojim zdaću njejsu ćerpjeli. Organizaciski team (Theresa Jacobsowa, Robert Lorenc a Lubina Malinkowa) bě program na tři dopołdnja a popołdnja rozdźělił, z móžnosću so hišće po přednoškach swobodnje wuměnjeć. To bě dosć intensiwne, ale štóž je sej na wšě tři dny čas wzał a wšitko wot započatka hač do kónca naposkał, njeje so zawěsće wostudźił. Někotři su tež »jenož« jedyn dźeń pódla byli, a tež to bě witane a wurosće z toho dosć wažnych přinoškow do diskusije.
Wobdźělenje bě zwjeselace bohate: Třinaće přinoškow bě přizjewjenych, wjetšina referatow pak měješe wokoło dwaceći posłucharjow, rjad sobudźěłaćerjow Serbskeho instituta, ale tež někotři žurnalisća z Delnjeje Łužicy běchu pódla, diskutowachu a radźachu młodym slědźerkam a slědźerjam.
Młodźi slědźerjo přińdu z najwšelakorišich studijnych předmjetow – a runje tuta interdisciplinarita a tuž wšelakorosć metodow a kutow wobkedźbowanja wěcy jara tyje. Štož mje pak znowa jara zwjeseli, bě kedźbyhódna kwalita přinoškow. Bohužel njebě tónkróć literarno-wědomostny a rěčespytny dorost tak derje zastupjeny. Snadź pak bě tež tohodla tak wulka »podobnosć« centralnych prašenjow w hewak dosć wšelakorych přinoškach.
▶ Dźěćace spěwy online
Na iniciatiwu Lydije Maćijoweje je nastała internetna strona ze serbskimi dźěćacymi spěwami (www.sorbische-kinderlieder.de). Jednotliwe pěsnički su po temach a rubrikach rjadowane, teksty a noty hodźa so downloadować. Strona, kotraž je za staršich, pěstowarnje a šule myslena, so běžnje aktualizuje a rozšěrja a je wuslědk wubědźowanja »Čiń sobu«.
▶ Rozmołwa wo hrě z rěču
Pod hesłom #weiterlesen zarjaduja Měšćanske biblioteki w Drježdźanach digitalny format z čitanjemi a rozmołwami awtorow, nakładnikow a knihikupcow, kotrež su tež na YouTube přistupne. Mjez nimi staj Róža Domašcyna a Volker Sielaff. Wonaj rěčitaj w 16. wusyłanju serije wo swojich publikacijach a kotru rólu hra z rěču při basnjenju hraje.Nowa nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz 2022«▶ »Łužica 2022« wušła
W Ludowym nakładnistwje Domowina je w meji nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz« na lěto 2022 w nowym formaće wušła. Spodobne motiwy z Delnjeje, srjedźneje a Hornjeje Łužicy je za dwutydźenski kalender znaty fotograf Maćij Bulank zapopadnył.
▶ Filmowa premjera online
Składnostnje prěnjeho digitalneho foruma Serbskich Nowin dnja 8. apryla bě online-premjera krótkofilma »Sorbenkind« Lipšćanskeje režiserki Patricije Kaube, na kotrejž je so wjace hač 300 ludźi wobdźěliło. Film bu loni w decembrje we Wotrowje a wokolinje nahrawany.
▶ RBB póbitujo serbsku app
Dnja 17. apryla jo RBB nowu serbsku app startowało, źož staja wšykne serbske póbitowanja sćelaka – serbske rozgłosowe wusćełanje a teke telewizijny magacin Łužyca – k dispoziciji. App jo dermotna a póbitujo se w app-storach pód »rbb serbski«.
▶ Serbski awtor w antologiji
W Berlinskim Nakładnistwje při parku (Verlag am Park) je pod titlom »Spjacy psy VII« (Schlafende Hunde VII) antologija politiskeje lyriki wušła, kotruž je Thomas Bachmann wudał. Při tym rozestajeja so wšelacy awtorojo z načasnymi temami, kaž su to trapjenja, strachi a rozkory wokoło korony, zaničenje přirody a wobswěta abo wěnuja so stawizniskim podawkam a figuram. W njej z třomi twórbami zastupjeny je tež Benedikt Dyrlich. Knihu ilustrowała je z Kazachstana pochadźaca a dźensa w Lipsku bydlaca wuměłča Lena Inosemzewa.
Před połsta lětami, 16. junija 1971, zemrě w chorowni w Drježdźanach 44lětny dr. phil. Jurij Młynk, serbski literarny wědomostnik, hibićiwy kulturny organizator, basnik a bibliograf. Młynk narodźi so jako syn skałarja a chěžkarja 13. apryla 1927 w Šunowje. Jako běchu němscy fašisća runje na móc přišli, zastupi wón do tehdyšeje ludoweje šule w ródnej wsy. Po wopyće wobchodneje šule w Kamjencu a wot lěta 1943 na njej jako překupc přistajeny, dyrbješe 1944 jako sydomnaćelětny pachoł hišće do wojakow.
Jako jedyn z prěnich serbskich nowowučerjow bu w lěće 1945 we Worklecach zasadźeny. Na spočatk januara 1946 załoženym Serbskim wučerskim wustawje w Radworju, kotrehož direktor běše Michał Nawka, wopyta dwuměsačny kurs wukubłanja na wučerja. Bórze po tym wučeše w Ralbicach, hdźež běše tež hnydom direktor šule.Dr. Jurij Młynk (1927–1971) Foto: archiw LND
Za studij a po nim trjebachu za šulsku wučbu wotpowědny serbskorěčny material. Wo tym pisaše Jan Suchi (1922–1983) ze Sulšec, něhdyši šulski towarš Młynka, w knize »Wučerjo prěnich lět«: »Z Młynkom běchmoj so na hotoweju hońtwjerjow za serbsku literaturu wuwiłoj. Nic zo bychmoj jeno pjelniłoj knižny kamor, ale zo bychmoj so zeznajomiłoj ze serbskim pismowstwom a z toho dźěćom a dorosćenym powědałoj. Požadane běchu zwjazki Zejlerja a Ćišinskeho, Radyserba-Wjele, Časopis Maćicy Serbskeje, Krajana, Protyki a dźiwadłowe hry. Najspomóžniši fundus nadeńdźechmoj w nowym sydle Domowiny na Sukelnskej, hdźež Arnošt Simon po Łužicomaj hromadźe zwožene zbytki serbskeje literatury rjadowaše, składy stražowaše a zajimcam na předań poskićeše.«
K 75. posmjertnym narodninam tworjaceje wuměłče Boženy Nawka-Kunysz (1946–2000)
Jubileje su dobra składnosć spominać na wusahowace wosobiny, kotrež njejsu hižo mjez nami. Přez swoje žiwjenske dźěło su zawostajili kedźbyhódne slědy, kiž njeměli so z našeho wědomja pozhubić a so tež młódšim generacijam spřistupnić. K nim słuša bjezdwěla serbsko-pólska tworjaca wuměłča Božena Nawka-Kunysz.
Božena Nawkec narodźi so 20. junija 1946 w Radworju jako prěnje dźěćo Antona Nawki (1913–1998) a jeho mandźelskeje Heleny Nawcyneje (1917–2010) rodźeneje Juraszek. Jeje mać běše po pochadźe Pólka. Staršej běštaj so srjedź 1930tych lět w Berlinje zeznałoj, hdźež studowaše Anton Nawka wot 1933 žurnalizm, stawizny a ekonomiju. Prěnje tři lěta swojeho žiwjenja wotrosće Božena w Poznanju, dokal běše so młoda swójba dalšeho studija nana dla mjez 1946 a 1949 přesydliła. W tutym času přidružichu so swójbje dalšej dźěsći Milena (1947–2008) a Tomasz (*1949). Někotre lěta pozdźišo narodźi so hišće syn Stefan (*1953). Po nawróće do Łužicy a zasydlenju w Budyšinje, hdźež skutkowaše Anton Nawka spočatnje jako wučer na Serbskej wyšej šuli a jako docent na Serbskim wučerskim wustawje – prjedy hač so politiskich přičin dla z wučerskeje słužby njewuwjaza –, nastupi Božena Nawka-Kunysz šulske wukubłanje na serbskich kubłanišćach. Hižo za šulski čas horješe so za wuměłstwo, molowaše a skicěrowaše, hdźežkuli bě jej to móžno, a wopytowaše wšelake molerske kružki. Hižo zahe pokazowaše so jeje wulka nadarjenosć. W pozdźišim interviewje naspomni, zo je hižo srjedź šulskeje wučby husto na swoje zešiwki rysowała1. Jeje nachilnosć k tworjacemu wuměłstwu njezadźiwa, wšako skićeše jej jeje staršiski dom wonu muzisku atmosferu, kotraž polěkowaše wuwiću jeje talenta a pozbudźowaše Boženu Nawka-Kunysz tež powołansce do tutoho směra kročić. Wobaj, nan a mać, staj w swojim wólnym času přewšo rady rysowałoj. Hižo jeje mać je so z myslu nosyła so z wuměłču stać, štož jej pak wšelakich přičin dla móžno njebě. W lěće 1965 złoži Božena Nawka-Kunysz maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po maturje požada so wona na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo, hdźež chcyše so na polu grafiki, ilustracije a knižneho wuhotowanja wukubłać dać. K tomu pak politiskich přičin dla njedóńdźe. Tak nastupi w samsnym lěće 1965 studij na Krakowskej Akademiji tworjaceho wuměłstwa (Akademia Sztuk Piȩknych im. Jana Matejki w Krakowie). Sta so ze studentku na jeje wotnožce w Katowicach, na kotrejž wuwučowaše so grafika a nałožowana grafika. Wróćo zhladujo praji Božena Nawka-Kunysz: »... mějach zbožo, smědźach so do Pólskeje na studij podać.«2 Hižo přez staršiski dom zezna so wona z aktualnej politiskej a kulturnej situaciju w susodnym kraju, tak tež přez pólske časopisy, kaž běchu to »Panorama« a »Przekrój« (Přehlad).3 Wone běchu swojim čitarjam kaž wokno přez železny zawěšk do zapadneho swěta a wozjewichu přinoški wo načasnych wuměłcach a wuměłskich prudach na zapadźe, wo čimž so w tehdomnišej NDR lědma něšto wozjewješe. Prawdźepodobnje je so přiwzaće młodeje Serbowki na ASP z pomocu přećela Serbow, spisowaćela, publicista, literarneho wědomostnika a wuběrneho znajerja němskeje a serbskeje literatury Wilhelma Szewczyka (1916–1991) poradźiło. Szcewczyk haješe wuske zwiski k serbskim spisowaćelam a publicistam a přebywaše často tež w duchownje liberalnym a wuměłstwu přichilenym Nawkec domje w Budyšinje. Nimo toho měješe Szewczyk jako čłon Pólskeje zjednoćeneje dźěłaćerskeje strony PZPR a zapósłanc sejma Ludoweje republiki Pólskeje wotpowědny politiski wliw. Na Katowickim kubłanišću absolwowaše Božena Nawka-Kunysz najprjedy wukubłanje w zakładnym studiju w molerstwje, grafice, w rysowanju a w pismje kaž tež na polu rězbarstwa. W běhu studija specializowaše so na swobodnu a nałožowanu grafiku. Jeje wučerjej běštaj tu prof. Andrzej Pietsch (1932–2010) na polu grafiki a litografije a prof. Gerard Labus (1934–1988) we wobłuku nałožowaneje grafiki. Wobaj běštaj tohorunja absolwentaj Krakowskeje ASP. Wosebje twórby Andrzeja Pietscha, kotryž wěnowaše so primarnje raděrowance a křidowemu ćišćej, zawostajichu widźomny stilistiski wliw na tworjenje Boženy Nawka-Kunysz. Předewšěm pak wotbłyšćuja so w jeje pozdźišim tworjenju elementy rukopisa Jaceka Gaja (1938–2021), wuznamneho Krakowskeho ilustratora a grafikarja, kotryž nawjedowaše na kubłanišću tehdom dźěłarnju za rysowanje. Diplom złoži Božena Nawka-Kunysz 1972 na polu swobodneje grafiki z rjadom litografijow. We wobłuku nałožowaneje grafiki je za swoje zakónčace dźěło kompletnu seriju produktow za kosmetisku firmu wuwiła. Mjeztym bě so 1971 na architekta Janusza Kunysza (*1942) wudała a jimaj narodźi so jeju syn Marek (*1971). Wotnětka bydleše ze swójbu w Katowicach, hdźež skićachu so wuměłči mnoho kulturnych móžnosćow we wokolinje ideologisce a kulturnopolitisce wotewrjenišeje atmosfery hač znaješe to ze swojeje domizny kaž tež kontakty do awantgardistisce zmysleneje wuměłskeje sceny Katowic a Krakowa. K swětowotewrjenosći a k zaznaću načasneho wuměłstwa přinošowachu bjezdwěla tež Mjezynarodne bienale grafiki – z lěta 1992 wuhotowane jako trienale –, kotrež so wot 1966 w Krakowje organizowachu. Tam wustajowachu wusahowacy grafikarjo z cyłeho swěta. Móžnosće njewobmjezowaneho pućowanja poboku swojeho mandźelskeho do njesocialistiskich krajow kaž do Italskeje, Šwicarskeje, Rakuskeje, Francoskeje abo do Zapadneho Berlina wužiwaštaj mandźelskaj zaměrnje za zeznaće muzejow a galerijow kaž tež swětoweho kulturneho herbstwa.
▶ So wo domizniske myto požadać
Hač do 15. meje móža předewšěm čestnohamtsce skutkowacy swoje wudźěłki za slědźerske domizniske myto zapodać, kotrež je sakske ministerstwo za kultus w kooperaciji ze sakskim krajnym towarstwom Škit domizny znowa wupisało. Kiwaja myta w cyłkownej hódnoće 9.000 eurow. Při wubědźowanju steja temy kaž stawizny městow a wsow, regionow a kraja, kulturny kruh Serbow, ćěkanje a wuhnaće, migracija a mobilita, demokratija, měrliwa rewolucija, procesy transformacije, stawizny splahow kaž tež industrije a techniki, přiroda a wobswět, archeologija, wuměłske stawizny, ludowe wuměłstwo, ludowa narěč a wěda wo mjenach, wšědna kultura, swjedźenje a nałožki w srjedźišću. Dospołne wupisanje nańdu zajimcy pod www.bildung.sachsen.de/heimatpflege abo pod www.saechsischer-heimatschutz.de.
▶ Hudźbne dny zaso přestorčene
55. Wojerowske hudźbne swjedźenske dny, kotrež mějachu so wot 11. apryla do 2. meje wotměć, su zamołwići dla połoženja korony a z tym zwisowacych škitnych naprawow znowa wo lěto přestorčili. Zastupne lisćiki wostanu płaćiwe.
▶ Domowina Mikławša Joachima Wićaza spominała
Jako krótko po přewróće na teologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity ze studijom započach, słyšach, zo maja na spřećelenej instituciji, na teologiskim seminarje, wosebiteho docenta. Wón da swojim studentam prěnich semestrow stajnje nadawk, małe domjace dźěło wo swojich ródnych městach resp. wsach napisać, wo jich přirodnych wobstejnosćach, jich połoženju, wobydlerjach a předewšěm: wo jich stawiznach. To zdaše so tež mi powabne a putace. Dokelž sej našej instituciji mjez sobu wopyty wučbnych zarjadowanjow připóznawaštej, podach so na seminar, ale přińdźech přepozdźe. Docent bě hižo dale ćahnył, wostała bě legenda wo jeho bohatych idejach, jeho wědźe, wosebje pak wo jeho krutosći. Jeho mjeno bě Karlheinz Blaschke. W přichodnym času běše husto składnosć, so z nim zetkać, wosebje w literaturje: Nimale kóžde standardne dźěło NDR k sakskim stawiznam bě z jeho mjenom zwjazane. A po přewróće přiběrace publikacije k Sakskej mějachu jeho jako awtora abo referencu.Prof. dr. Karlheinz Blaschke (1927–2020) Foto: www.isgv.de
1927 w čěskej Krásnej Lípje rodźeny Blaschke běše wot 1969 na teologiskim seminarje Ewangelsko-lutherskeje krajneje cyrkwje Sakskeje docent za cyrkwinske stawizny. Historikar a archiwar bu pola Rudolfa Kötzschkeho promowany a dźěłaše wjele lět w Sakskim hłownym statnym archiwje. Byrnjež 1962 w Lipsku habilitowany, njedósta Blaschke dowolnosć wuwučować a tak přińdźe kónc 1960tych lět na teologiski seminar. Kaž naspomnjene wopušći jón po wjace hač 20 lětach jako docent a přewza wučbny stoł za sakske krajne stawizny na Drježdźanskej uniwersiće, w starobje, hdyž so druzy na wuměnk podadźa. Zo jeho tam powołachu, běše wjace hač jenož pospyt wotrunanja za někoho, kiž bě w NDRskim systemje njeprawdu nazhonił. Běše to připóznaće za to, štož do toho zdokonjał bě, a zdobom předpłatk za to, štož hišće zdokonjeć měješe.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.
Loni kónc lěta je w starobje 81 lět zemrěła serbska dźiwadźelnica a režiserka Hanka Mikanowa. Zhoniwši wo jeje smjerće so zrudźich, přetož znajach Hanku Mikanowu wjele, wjele lět, a stajnje hdyž so poslednje lěta něhdźe zetkachmoj, běchu to zwjeselace wokomiki. Radowachmoj so zetkanja a bjesadowachmoj wo tym abo tamnym.
Zeznał sym Hanku Mikanowu, hdyž započa 1973 skutkować jako režiserka Serbskeho pioněrskeho dźiwadła. Běch tam, wosomlětny, runje swoju prěnju rólu hrał, jako wona wužadowacy nadawk přewza, z nami šulerjemi dźiwadłowe hry nazwučować. Prěnja hra, kotruž inscenowaše, bě »Dr. Bolito a bandića«. Mje wobsadźi z rólu jednoho z třoch banditow, za čož běch jej jara dźakowny, wšako mějach tehdy hrać njedušnika so wě za zboha naročniše dyžli hrać dušneho. Proby a předstajenja na wjesnych žurlach po wšej serbskej Hornjej Łužicy, nimale 30 króć smy inscenaciju hrali, běchu za mje wulkotne dožiwjenje. Z radosću a z njesměrnej sćerpnosću je Hanka Mikanowa z nami dźěłała, w nas budźiła lubosć k dźiwadłu – lubosć, kotruž sama wot dźěćatstwa sem we sebi nošeše.
Tež wona běše hižo jako holčka a pozdźišo na šuli dźiwadło hrała a chcyše so rady z dźiwadźelnicu stać. Po šuli pak so rozsudźi studować wučerstwo. Najskerje je tehdy wuknyła dźěći zahorić, přetož to je zawěrno móhła. Tola wučerske powołanje njebě za nju dopjelnjenje, přeće, na jewišću stać, bě sylniše. 1960 bu přiwzata do dorostoweho studija Serbskeho ludoweho dźiwadła a hraješe po tym w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle njesnadnu ličbu rólow a wjedźeše tež režiju.
Wóndano je wušła štwórta zběrka łužiskeho basnika Volkera Sielaffa pod titlom »Barfuß vor Penelope«. Sielaff je so 1966 w Großröhrsdorfje narodźił a bydli nětko w Drježdźanach.Volker Sielaff, Barfuß vor Penelope. Gedichte, Drježdźany 2020, brošura z klapamiW tutej zběrce zaběra so mjez druhim z Łužicu, ze swojej ródnej wokolinu, tak pisa w basni »Flickenteppich«: »Die alten Wege/ der Milzener, Meißner, der ersten Bauern …«. Baseń skónči ze słowami »Auf der B6 bei Bautzen/ seh ich die Dorfjugend auf knatternden Mopeds.« Wón wě stawiznički powědać: wo kinje, korčmje na dwórnišću, swójbnych a jich žiwjenju. Wšitko je zapředźene do historiskich a tučasnych podeńdźenjow na swěće. Runje tak kaž basnje, zaběrace so z molerstwom. Mjez nimi su molerjo kaž Carl Lohse, kotryž je najdlěši čas swojeho žiwjenja w Biskopicach skutkował, abo Strawalde (Jürgen Böttcher), tón wotrosće w Strahwalde (Ochranow). Zběrka, kotraž so z mnohodźělnej a mnohohłósnej basnju »Mystische Aubergine«, zahaji, ma wjacore historiske woršty. Wot podawiznow antikskeje mytologije, nimo stawiznow Carla-Großmannoweho wustawa w jeho ródnym měsće, dowjedźe čitarja hač k durjam, hdźež wone basniske »ja« Gothic-Metal-band, software, pawk a pochmurny wabjer časopisow wočakuja.
Zběrka Sielaffa, kiž so sam jako »wjesoły skeptikar« widźi, wuńdźe loni w slědźe edition AZUR nakładnistwa Voland & Quist w Drježdźanach.
▶ Dolnoserbska platforma online
Platforma Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz »ABC Sorbisch/Wendisch« jo wót kóńca januara online. Wóna jo myslona za wucabnikow a wucabnice a wopśimujo wucbny material za serbšćinu ako źěłowe łopjena, pokazki za wucabnikow, rěcne pomocy a terminologije, awdijoteksty, graśa a didaktiski material za gódnośenje wugbaśow. Ministaŕstwo za kubłanje, młoźinu a sport a Statny šulski amt Chóśebuz stej na projekśe wobźělonej byłej.
▶ Němska prozowa zběrka
Loni wuńdźe w Lipšćanskim nakładnistwje poetenladen prozowa zběrka »Doppelte Lebensführung«, wudata wot Kathriny Jira a Jörga Schiekeho, w kotrejž so zastupjeni awtorojo wobsahowje z pisanjom jako wobstajnym dźěłom rozestaja. W njej z tekstom zastupjeny je tež serbski spisowaćel a publicist Benedikt Dyrlich.
▶ Wupisanje kompozitoriskeho wubědźowanja »Kocor 2.0«
Towaršnosć za spěchowanje SLA pyta serbskich twórcow hudźby, kotřiž stworja runja Korli Awgutej Kocorej (1822–1904) nowu klasisku abo modernu hudźbu na teksty basnika Handrija Zejlerja (1804–1872). Wot wuměłskeho spěwa hač k serbskemu rapej je wšitko witane. Zajimcy njech sej twórbu Handrija Zejlerja wupytaja, ju rytmisce a harmonisce wobdźěłaja a noty napisaja. Zestawu za hudźbnikow – za chór a/abo solista, za kapału a/abo orchester – móža sami postajić. Wudźěłki »Kocor 2.0« maja so hač do 30.08.2021 pola Towaršnosće za spěchowanje Serbskeho ludoweho ansambla wotedać. Najlěpše twórby so mytuja a na wosebitym koncerće w jubilejnym lěće Kocora a Zejlerja předstaja.


text:
Katasztrofa polskigo prezydynckigo fligra wele Smoleńska
Katasztrofa polskiego prezidynckego fligra wele Smolyńska 10 kwjetńa 2010 uo godźinie 8:41:06 bůło to roztrzaśńyńće śe uůnygo uo strům ůng. 1,5 kilomyjtra uod hawyny Smoleńsk-Sewierny pod Smolyńskym. Fligrym tym furgoł polski prezidynt Lech Kaczyński a 95 inkszych perzůnůw, kere wlazowały we skłod polskij delegacyje na fajer 70. lołt katyńskij zbrodńi. We katasztrofje furgołcza świtły wszyjske 96 perzůny.
Lista pasażyrůw furgołcza[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Lech Kaczyński – Prezidynt Rzeczypospolityj Polskij
- Maria Kaczyńska – baba Prezidynta Rzeczypospolityj Polskij
- Ryszard Kaczorowski – uostatńi Prezidynt Rzeczpospolityj Polskij na ymigracyji
- Krzysztof Putra – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Jerzy Szmajdziński – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Krystyna Bochenek – Wicemarszołek Polskiego Senatu
- Władysław Stasiak – Szef Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Aleksander Szczygło – Szef Amtu Narodowygo Bezpjeczyństwa
- Paweł Wypych – Sekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Mariusz Handzlik – Podsekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Andrzej Kremer – Podsekrytorz Stanu we Mińisterstwje Zagrańicznych Spraw
- Stanisław Komorowski – Podsekrytorz Stanu we MON
- Tomasz Merta – Wicemińister Kultury
- gen. Franciszek Gągor – Szef Sztabu Generalnygo Wojska Polskiego
- Andrzej Przewoźnik – Sekrytorz ROPWiM
- Maciej Płażyński – Prezes Stowarzyszyńo „Wspólnota Poltůńskoł ”
- Mariusz Kazana – Dyrektůr Dyplomatycznygo Protokołu MSZ
Parlamentarzisty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Posły
- Synatory
Inksze beglajtry[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Janusz Kochanowski – Rzeczńik Uobywatelskich Prawów
- Sławomir Skrzypek – Prezes Narodowygo Banku Polskiego
- Janusz Kurtyka – Prezes IPN
- Janusz Krupski – Kerownik Amtu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
- Joanna Agacka-Indecka – Prezes Naczelnyj Adwokackij Rady
- ks. Roman Indrzejczyk – Kapelonek Prezidynta
- Barbara Mamińska – Kancelaryjo Prezidynta
- Izabela Tomaszewska – Kancelaryjo Prezidynta
- Katarzyna Doraczyńska – Kancelaryjo Prezidynta
- gen. bryg. Stanisław Nałęcz-Komornicki – Kanclyrz Uorderu Wojennygo Virtutti Militari,
- ppłk Zbigniew Dębski – Człůnek Kapituły Uorderu Wojennygo Virtutti Militari
- Czesław Cywiński – Prezes Światowygo Zwjůnzku Wojokůw AK
- kśůndz profesor Ryszard Rumianek – Rechtůr Uniwersyteta Kardynała Stefana Wyszyńskiego
- Piotr Nurowski – Prezes Polskiego Uolimpijskigo Kůmiteta
- Anna Walentynowicz
- Janina Natusiewicz-Mirer
- Janusz Zakrzeński
- Dariusz Jankowski
- ks. bp. gen. dyw. Tadeusz Płoski – Ordynariusz Polowy Wojska Polskiego
- abp gen. bryg. Miron Chodakowski – Prawosławny Ordynariusz Wojska Polskiego
- ks. płk Adam Pilch – Wanielicke Duszpasterstwo Polowe
- ks. ppłk Jan Osiński – Ordynariat Polowy Wojska Polskiego
- Edward Duchnowski - Sekrytorz Generalny Zwjůnzku Sybirakůw
- ks. prałat Bronisław Gostomski
- ks. Józef Joniec - Prezes Stowarzyszyńoł Parafiada
- ks. Zdzisław Król - Kapelonek Warszawskij Katyńskij Familijůw bez lata uod 1987 do 2007
- ks. Andrzej Kwaśnik - Kapelonek Federacyje Katyńskich Familijůw
- Tadeusz Lutoborski
- Zenona Mamontowicz-Łojek - Prezes Polskij Katyńskij Fůndacyje
- Stefan Melak - Prezes Katyńskigo Kůmiteta
- Stanisław Mikke - Wiceprzewodniczůncy ROPWiM
- Bronisława Orawiec-Löffler
- Katarzyna Piskorska – cera Tomasza Piskorskigo
- Andrzej Sariusz-Skąpski - Prezes Federacyje Katyńskich Familijůw
- Wojciech Seweryn
- Leszek Solski
- Teresa Walewska-Przyjałkowska - Fůndacyjoł Golgota Wschodu
- Gabriela Zych
- Ewa Bąkowska - wnuczka gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego
- Anna Maria Borowska
- Bartosz Borowski
Przedstawićele Polskich Siłów Zbrojnych[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- gen. broni Bronisław Kwiatkowski – Dowódca Uoperacyjnych Siłów Zbrojnych RP
- gen. broni pil. Andrzej Błasik – Dowódca Siłów Powietrznych RP
- gen. dyw. Tadeusz Buk – Dowódca Wojsków Lundowych RP
- gen. dyw. Włodzimierz Potasiński – Dowódca Wojsków Specjalnych RP
- wiceadmirał Andrzej Karweta – Dowódca Marynarki Wojennej RP
- gen. bryg. Kazimierz Gilarski – Dowódca Garnizona Warszawa
Inksze perzůny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Funkcjonarjusze BOR
- Jarosław Florczak
- Paweł Janeczek
- Dariusz Michałowski
- Piotr Nosek
- Jacek Surówka
- Paweł Krajewski
- Artur Francuz
- Marek Uleryk
- Wojciech Lubiński – dochtor prezidynta
- Aleksander Fedorowicz – tůmacz ruskij godki


text:
Los Angeles
Spůłrzyndne: 34°03' N 118°14' W
Los Angeles – mjasto we USA nad Uoceanym Spokojnym we stańy Kaliforńijo. Wroz s San Djygo, twoři drůgi co do wjelgośći uobšar metropolitalny we kraju ličůncy 16,4 mln (2002) mješkańcůw (mjanowany potočńy pouedńowokaliforńijskym mygalopolis). Los Angeles je popularńy mjanowane Mjastym Ańouůw (City of Angels).
Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyjo mjasta śyngo XVIII wjeku (rok 1781), kedy přibyli sam Hišpańy, zakuodajůnc misyja frańćiškańsko. Wokůu ńij rozwinyua śe uosada mjejsko, kera do 1821 roku bůua we pośadańu wicekrůlestwa Nowyj Hišpańje, a potym Meksyku.
Lata 1846-1848 bůuy bařzo buřliwe we jygo dźijach, mjasto bůuo we cyntrům wojny meksykańskij. Po jeji zakůńčyńu trafiuo pod panowańy amerykańske a zostouo wůnčůne do USA.
Půnowny swůj rozwůj Los Angeles přežůuo we lotach 1885-1895, kedy to zostouy uodkryte zuoža ropy naftowyj a zostoua wybudowano tukej bana transkůntynyntalno, co spowodowouo přesuwańy śe gospodarčygo cyntrům Kaliforńe na pouedńe stanu.