text:
Uojle
Uojle (Strigiformes) – řůnd ptokůw s podgrůmady ptokůw nowočesnych Neornithes. Uobejmuje gatůnki drapjyžne, kere přistosowouy śe do polowańo po ćmoku a uo zmroku, choć ńykere gatůnki powrůćiuy do trybu žyćo po jasnoku. Zamjyškujům couki śwjot, prowadzůnc nojčyńśći uośaduy tryb žyćo, krům ńykerych půunocnych populacyji kere kočujům abo wandrujům.
Uojle ńy sům spokrewńůne ze ptokůma drapježnymi, nale wykazujům s ńimi kůnwergyncyjo – tzn. pośadajům wjela cech wspůlnych, wyńikajůncych s podobnygo trybu žyćo. Postřůd ńich idźe wymjyńić: uostre dźoby a špůny, dobry wzrok, zdolność filowańo stereoskopowygo (dwuślypjowygo). Růžńice to přede wšyjskym nocny tryb žyćo uojli a jejich doskůnouy suůch.
U uojli wystympuje tzw. zwyrtnyty dymorfizm puećowy - samice sům wjynkše kej samce. Růžńice ale ńy sům zwykle tak sroge, kej u ptokůw špůńastych. Krům tygo uobje pueće nojčyńśći ńy růžńům śe wyglůndym.
Uojle uodžywjajům śe pokarmym zwjyřyncym uod uowadůw po ssaki. Nojčynstše stratygije polowań u uojli to čatowańy (zaśadka) a ńiski lot patrolowy, zwykle ůng. 1–3 m nad źymjům. Ńykere gatůnki (jak půjdźka) polujům na uowady a gryzůńe uažůnc po źymji, inkše (jak puomykůwka, ušatka, uojla bařouowo) poradzům zawisać we lufće, podobńy kej pustůuka; ńykere tyž, kej uojlečka, šnupjům za uofjarůma we korůnach strůmůw.


c: text/html

text:
Malawi
Malawi, Republika Malawi (ang. Republic of Malawi; čičewa Malaŵi, Dziko la Malaŵi) downij Ńjasa – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańjům, Mozambikym a Zambijům.
S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, we uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa we krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi we masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Malkorb
Malkorb – wihajster zakuodany na sznupa zwjyrzyńćo (nojczyńśći psa) coby ńymożebne bůuo harńjyńće czowjeka abo inkszygo zwjyrza. Nojczyńśći spawjůny we patrůńe metalowych abo skůrkowych gitrůw, s przerwůma mjyndzy pryntůma abo paskůma coby zwjyrzy můguo dychać. W ńykerych zortach malkorbůw uotwarće bez zwjyrza sznupy ůńymożliwjo gůrt ze skůry abo mocnygo sztofu, krymplujůncy sznupa takym kńifym co ale dowo możebnoś dychańo a fuczyńo.
Zakuodańy malkorba moge być nakozane zakůnym, lo bajszpila we Polsce uobowjůnzuje uůne we publiczny kůmůńikacyji.


text:
Přezwuk
Zapřijeće přezwuk so za dwě rozdźělnej wěcy wužiwa: za wěstu družinu přeměnjenja wokalow w germanskich rěčach, kaž tež we wobchadnej rěči za wosebite pismiki w němskim alfabeće.
Wobsah
- 1 Přeměnjene wokalow
- 2 Přezwukowe pismiki
- 3 Hlej tež
Přeměnjene wokalow[wobdźěłać]
Přezwuk je změna tych wokalow, na kotrež fleksiska abo wotwodna złóžka sćěhuje abo něhdy sćěhowa, kotraž wokal i abo połwokal j wobsahuje. Tuta změna wokala je typiska za młódše germanske rěče. Přezwuk dyrbi so wot ablauta rozeznawać.
Přičina za tuta wokalowa změna[wobdźěłać]
Jasny wokal i wukonja asimilowace skutkowanje připodobnjujo sej wokal předchadźeje złóžki, tuž činjo jón jašniši. W starowysokoněmčinje so to jenož na a wuskutkuje, kotryž so přez wliw wokala i we slědowacej žłóžce z jasnym wokalom stanje. W srjedźowysokoněmčinje wšak slědowacy i wšě wokale předchadźeceje wobwliwuje, kotrež wokalej i podobne njejsu (ćmowe wokale). Tak so krótke wokale a, o, u k ä, ö, ü, dołhe wokale a, o, u k ae, oe, iu, diftongi uo a ou k üe a öu wuwiwaja. Přezwuk wostawa, tež hdyž i abo j je wupadnjeny.
Přezwuki ö a ü so porno přisłušnemu wokalej z wótrišej hubu, resp. dale prědku w hubje tworjetej, to rěka ö je z kulojtymaj hubomaj artikulowany e a ü z kulojtymaj hubomaj artikulowany i.
Tak praji so w srjedźowysokoněmčinje ich valle, ale du vellest (fällst, hornjoserbsce: padaš), dokelž druha wosoba prěnjotnje měješe i (starowysokoněmsce fallis).
Pozdźiše wuwiće (přez analogiju) je wšak tworjenje werba rüemen (rühmen, pódla ruomen, hornjoserbsce: chwalić) z ruom (Ruhm, hornjoserbsce: sława); tu njemóžeše přezwuk primarnje nastać, dokelž w starowysokoněmčinje prěnjotny j infinitiwneje kóncowki bě so prjedawšeje změny -jan k -en dla hižo zhubił (germansce *hrōmjan → starowysokoněmsce hruomen, ruomen).
Tež pola substantiwow, kotrychž zdónkowy wokal so w plzuralo přezwukuje (Mann – Männer), so tuta změna přez wliw prjedawšeho i w kónčnej złóžce pluraloweje formy wujasnja.
Na druhej stronje ani zrědka njewustupuje, zo je so po zdaću ze zhubjenje zwuka i abo j tež jeho wuskutk, přezwuk, zhubił (t. mj. "wróćopřezwuk"), tak kaž na př. so w srjedźowysokoněmčinje a nowysokoněmčinje w infinitiwje za gotiski brannjan brennen praji, ale w imperfekće srjedźowysokoněmsce brante (dźensa: brannte), hačrunjež wotpowědowaca gotiska forma rěka brannida. We woprawdźitosći pak njeje so w tajkich padach (dołha zdónkowa złóžka) ženje přezwuk stał (hlej hižo starowysokoněmski brennen / branta / gi-brant !), dokelž wokal i, wobchowany hišće w w gotišćinje mjezy słownym zdónkom a kóncowku imperfekta a participa perfekta, bě hižo prjedy w zapadogermanšćinje wupadnył. Do tuteje kategorije pada mj. dr. tež denken / dachte / gedacht, bringen / brachte / gebracht, nižoněmsce sööken / sochte / (ge-)socht resp. jendźelsce to seek / sought / sought (suchen / suchte / gesucht - změny dla z germanskeho *sōkjan → suohhen we wysokoněmčinje cyle bjez přezwuka); konsonantiske změnjenje (k/g → ch/gh, strata konsonanta n) da so na zažne wupadnjenje wokala i wróćo zwjesć.
Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje[wobdźěłać]
W nowowysokoněmčinje płaća zwjetša ä, ö, ü, äu jako přezwukowe wokale a diftongi ; ä, äu so zwjetša tam pisatej, hdźež přiwuzne słowo abo přiwuzna forma z a eksistuje abo so sej tež bjez historiskich rěčnych znajomosćow lochce myslić da, na př. Mann – Männer, Haus – Häuser.
Přezwuk je tež za němsku fleksiju dźeń a wjetši woznam nabył; tak wón słuži nětko k woznamjenjenju plurala, na př. Männer, k zwuraznjenju diminutiwow, na př. Häuschen. Pódla prajene wón absolutnje njeje konsekwentnje přewjedźeny, a jednotliwe narěče jón nimale docyła nimaja. W šwicarskich narěčach wšak je so přezwuk rozšěrił (přez analogije), a wustupuje husto tež tam, hdźež njebě žadyn i eksistował, kotryž by přezwuk wuskutkował (na př. Taag-Tääg abo Hund-Hünd). Wón je jara produktiwny a nałožuje so tež na młódše cuze słowa (Kurs-Kürs, Kantoon-Kantöön)
Mjeno Umlaut přińdźe wot Jacoba Grimma, kiž je tež wuraz łamanje wunamakał. W skandinawiskich rěčach ma tež u samsnu asimilowacu móc. Tež druhe rěče maja zjawy, přiwuzne přezwukej, k tym předewšěm Epenteza wot i słuša, kotrež je husto w grjekšćinje a awestišćinje.
Dalše přikłady:
- arm – ärmlich
- Hof – höfisch, auch Höfe
- barfuß – barfüßig
- alt – älter
Přezwukowe pismiki[wobdźěłać]
Z přezwukom so tež pismiki woznamjenjeja, kotrež so w němčinje za zwobraznjenje přezwukowanych wokalow wužiwaja, tuž Ää, Öö, Üü.
Přezwuki so w typografiji wot diakritiskich znamjenjow z tremu rozeznawaja, kotrež móža identiscé wupadać, ale maja rozdźělne woznamy (na přikład dźělene wurěkowanje wokalow „A“ a „e“ w „Aëlita“). Wo hdys a hdys trěbne rozeznawanje mjez přezwukom a tremu w předźěłanju datow hlej Trema.
Artikulacija w němskej rěči[wobdźěłać]
Artikulacija w estišćinje[wobdźěłać]
W estišćinje pismiki Ä, Ö a Ü na kóncu alfabeta steja a płaća jako samostatne pismiki. Přepisanje Ä jako AE, Ö jako OE a Ü jako UE njeje móžno, dokelž tute bychu w tym padźe jako diftongi płaćili.
Artikulacija we finšćinje[wobdźěłać]
We finšćinje pismiki Ä ([æ]) a Ö ([œ]) na kóncu alfabeta steja, za pismikom Y, kotryž njewurěkuje so kaž němski Ü jako [y]. Pismik Ü we finskej rěči njeeksistuje.
Artikulacija w islandšćinje[wobdźěłać]
Pismik ö je posledni w islandskim alfabeće.
- Wurěkuje so kaž: [œ], kaž ö w Löffel.
- Jeli pak před nk, ng abo gi steji, wurěkuje so wón kaž [œy], podobnje kaž w feuille (fr. za łopjeno)
- Přikład: fjallgöngumaður (krosnowar)
Zwobraznjenje přezwukow[wobdźěłać]
We frakturowych pismach buchu přezwuki z postponowanym abo nad pismik stajenym „e“ tworjene. Konwencija, zo bychu přezwuki z dwěmaj dypkomaj nad psimikom woznamjenili, so w němčinje z wertikalneje ligatury z wokala a pismika e w kurentnym pismje nad wokalom, kotryž bu kaž dwě zwjazanej smužce horje napisany (někak kaž 11). W někotrych frakturowych pismach hodźi so nadpisany e tež dźensa nadeńć. Zwobraznjenje přezwuka z e je mjeztym hač na mało wuwzaćow hišće z wašnjom, jeli wužite kodowanje wotpowědowacy pismik k dispoziciji njestaji (Přikłady: ä → ae, Ä → AE abo Ae). W němskorěčnych křižowkach pak so přezwuki zwjetša jako AE, OE a UE pisaja.
W pisanskim pismje su nimo nadstajeneju dypkow hišće druhe pisanske wašnja (alografiske warianty). Dwě najhusćišej warianće stej a) dwě krótkej wertikalnej smužce město dypkow (tohodla rěči so w Awstriskej, hdźež tute pisanske wašnje so preferuje, tež wo ü-/ä-/ö-Stricherl (ü-/ä-/ö-smužki), b) horicontalna smužka nad pismikom, kotraž je runa abo trochu dele přezhibnjena. Poslednje pisanske wašnje ma njelěpšinu, zo je u-smužce podobne, z kotrejž někotre ludźo mały pismik u wuhotuja, zo bychu jón wot pismika n rozeznawali. Potajkim je strach zaměnjenja mjez u a ü pola tutoho pisanskeho wašnja.
We wabjenskej grafice a pola stilizowaneho pisma so dypkaj přezwukow husto wotcuzbnjetej; na př. wužiwa so město naju jednotliwe dypli, smužki abo hinaše grafiske přiznamjenja, kotrež maja originelnišo skutkować a najebać toho přezwuk rozeznawać. (přir. na př. loga awstriskich partijow).
W madźaršćinje su wšak dwě formje woznamjenjenja přezwukow dyrbjetej so grafematiske přiznamjo hódnoćić, t.r. majetej woznam rozeznawacu funkciju. Wot dypkow (Trema) dyrbi so tak mjenowany dwójny akut (dwaj akutowej přizwukaj jedyn pódla druheho), kotryž kaž jednory akut na druhich wokalowych pismikach k woznamjenjenju dołheho wurěkowanja słuži.
We finšćinje hodźa so tež přizwukowe znamješka (Á, Ó) město přezwukowych dypkow wužiwać. Tute pisanske wašnje wšak maja za zestarjene a wužiwa so jenož zrědka w rukopisnych tekstach, kaž tež we wabjenju (předewšěm we swětłowej reklamje).
W naurušćinje so přezwuki z tildu zwobraznjeja (ä=ã, ö=õ, ü=ũ). Pisanje tildow wšak hižo z wašnjom njeje, tak zo so słowa z přezwukami zwjetša bjez tildow pisaja.
Zwobraznjenje w kompjuterowych systemach[wobdźěłać]
Dokelž zažna kompjuterowa technologija so husto rozwiwa njedźiwajo na narodne wosebitosće, běše zwobraznjenje přezwukow we wjele wobłukach, jeli móžno, potom jenož ze specielnymi připodobnjenjemi.
W kodowanju ASCII ze sydom bitami, přezwuki njejsu direktnje wobsahowane. Tohodla wjele staršich kompjuterowych systemow njezwobraznješe je bjeze wšeho. Dwanaće z ASCII-znamješkow pak běchu za wužiwanje narodnych specialnych znamješkow předwidźane. Z tutych bu za zwobraznjenje němskeho alfabeta do zawjedźenja rozšěrjenych kodowanjow sydom znamješkow ([\]{\}~) wužiwane, zo by němske přezwuki a pismik escet (ÄÖÜäöüß) zwobrazniło. Za ASCII-kod běše prěnjotnje tež přidatne wužiwanje ASCII-pazorkow (") jako znamjo za přezwukit, analognje k dwójnemu wužiwanju tildy (~), cirkumfleksa (^) a gravisa (`).
ASCII-rozšěrjenje ISO 8859-1 (Latin 1) wobsahuje wšě přezwuki. Nimale wšě moderne kompjutery wužiwaja tež unikodowy standard, kotryž bu najprjedy w lěće 1991 wozjewjeny a móža přezwuki předźěłać a zwobraznić. Dokelž starše ISO-kodwanja so z rozšěrjenym kodowanjom UTF-8 za Unicode njekryja, móža tež na modernych kompjuterach problemy z přezwukami wustupić.
W zapodatnej lince z Microsoft Windows so z přičinow kompatibelnosće hišće stare IBM-PC-kodowanje wužiwa, tak zo přezwuki a pismik ß tam druhe kodowe čisła dóstachu.
Unicode[wobdźěłać]
Přezwuki su w kodowanju Unicode takle definowane a kodowane:
Z linguistiskeho wida wšak tute unikodowe pomjenowanje korektne njeje, dokelž diereza (trema) dźělene rěčenje wokalow poznamjenja.
Unicode znaje dwě kanonisce ekwiwalentnej formje kodowanja přezwukow, precomposed a decomposed. Forma decomposed so ze znamješkom U+0308 (COMBINING DIAERESIS) twori.
UTF-8[wobdźěłać]
W URL-kodowanju so přezwuki po UTF-8 a ze znamješkom % před tym koduja a tež w e-mejlach měli so přezwuki jako UTF-8 kodować. Poslednje měł kóždy moderny e-mejlowy program zwoprawdźeć.
HTML[wobdźěłać]
Dokelž so w normalnym žórłowym teksće HTML spočatnje njeda kodowanje znamješkow postajić, dyrbjachu so přezwuki z pomocu tak mjenowanych pomjenowanych znamješkow (named entities) wužiwać, kotrež ze zawodneho
&, symboliskeho mjena a kónčaceho
; wobsteja. Dźensa je móžno, zo by so kóžde unikodowe znamješko zwobrazniło přez to, zo so decimalne čisło z
&# a ; resp. heksadecimalne čisło z
&#x a ; wobdawa. Nimo toho je nětko móžnosć kodowanje znamješkow z přikazom meta ( ) w HTML-dokumenće postajić, přez čo zwobraznjenje přezwukow z pomocu pomjenowanych znamješkow zwjetša trjeba njeje.
Powšitkownje płaći, zo wokal z dwěmaj dypkomaj nad sobu so po sćěhowacej šemje twori:
& plus wokal plus
uml;.
TeX a LaTeX[wobdźěłać]
TeX a LaTeX móžetej přezwukowej dypkaj nad kóždežkuli znamješko stajić. Za to stej dwaj přikazaj
- w tekstowym modusu za tekstowy sadźenje
\"apismik ä wutworja
- w matematiskim modusu
\ddot apismik jako formulowe znamješko wutworja
Z pakćikom german.sty abo z pakćikom babel so zapodaće němskich přezwukow k
"a,
"o a
"u zjednorja. Přez podaće přihódneje opcije k pakćikej inputenc je wězo tež móžno přezwuki w tekstowym modusu direktnje zapodać.
Druhe wobłuki[wobdźěłać]
W mjenach domenow dadźa so přezwuki z pomocu kodowanskeje metody IDNA wužiwać.
Pola pisanskich mašinow je nimo zwučeneje twarskeje formy ze separatnymi přezwukami tež twarske formy, pola kotrychž přezwuki so ze separatnych znamješkow za pismiki a přezwukowej dypkaj zestajeja.


text: Mjeśůnček je jydynym stouym naturalnym satelitůmŹymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynžycym we Ůkuodźe Suůnečnym. Středńo uodlyguość uod postřodka Źymje do postřodka mjeśůnčka je 384403 km, elli myńi wjyncyj tela, co třidźestakrotność šyřki źymskij. Šyřka Mjeśůnčka wynośi 3474 km, eli trocha wjyncyj uod 1/4 šyřki Źymje. Uoznočo to, aže uobjyntość Mjeśůnčka to ůngyfer 1/50 uobjyntośći kugli źymskij. Přispjyšyńy grawitacyjne na jygo placu je blisko 6 razy suabše. Mjeśůnček wykůnuje pouny uobjyg Źymje we čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany we geůmetryje ukuadu Źymja-Mjeśůnček-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe we cyklu 29,5-dńowym faz Mjeśůnčka.


text:
Szpiny
Szpiny to je nojliczńejszo raja ze grůmady Arachnida, mo uůna przez 40 tyś. gatůnkůw potajlowanych na 2 podraje a 106 familijůw. Szpiny żyjům na lůńdźe a majům uod 0,5 mm do 12 cm ćoła, rozstaw szłapůw poradźi dolyźć do 32 cm. Uobyczńe samice sům srogsze kej samce. Bezma wszyjske gatůnki szpinůw majům jad, nale ino uod 3% ś ńich moge uůn być szkodliwy do czowjeka.
Sům drapjeżńikůma. Szpiny poradzům tkać łowne nece, we kere chytajům furgajůnce uowady coby je zeżryć. Ńić uod takigo neca jest fest wytrzimało a elastyczno, idźe ja bez rozerwańo rozćůngnůńć na aże 40%.


text:
Źeliny
Źeliny (Archaeplastida Adl i in. 2005, downe naukowe mjana: Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae) – eukaryjotyczne a samofutrujůnce uorganizmy, kere wykorzistujům słoneczno ynergijo bez farbujůnce substancyje we proceśe asymilacyji. Trefjajům śe tyż postrzůd źelinůw uorgańizmy cudzofutrujůnce - saprofityczne a pasorzitnicze, nale mo to wtůrny charaktyr. Źeliny sům zbudowane ze kůmůrkůw, kere u wyżyj zorgańizowanych zortůw źelinůw tworzům tkanki a narzůndy, kere dowajům jeim dychać, futrujům je, dowajům wzrastać a śe rozwijać. Źeliny przi udźale chloroplastůw kere majům we śa chlorofil przeprowadzajům terminy fotosyntezy, keryj zapasowym produktym je skrobja. Majům uůne sztajfno, nojczyńśći celulozowo kůmůrkowo śćana. Mogům uůne durś wzrastać uod twůrczyj tkanki, kero poradźi tajlować kůmůrki. Nojczyńśćij źeliny sům trwale przirośńynte do zola. We proceśe ywolucyji doszło do srogij roztůmajtośći formůw źelinůw a jejich przistosowańo do růżnych warůnkůw bytowańo na Źymji.


text:
Krajny wokrjes Sakska Šwica
Krajny wokrjes Sakska Šwica běše wot 1994 do 2008 krajny wokrjes w Sakskej. Wot 1. awgusta 2008 twori hromadźe z něhdyšim krajnym wokrjesom Weißeritzkreis nowy wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory.
Wobsah
Geografija[wobdźěłać]
Krajny wokrjes Sakska Šwica ležeše juhowuchodnje krajneje stolicy Drježdźany. Susodne teritorije běchu Čěska na wuchod a na juh, wokrjes Weißeritzkreis na zapad, Drježdźany w sewjerozapadźe a na sewjer krajnej wokrjesaj Kamjenc a Budyšin. Jadrowy teritorij wokrjesa wobsahuje Saksku Šwicu, w sewjerowuchodźe wšak tež wuběžki Łužiskich hór a na zapad předběžki Rudnych hór. Prěki přez wokrjes běži Łobjo. Najniše městno wokrjesa je při Łobjowym brjoze na mjezy z Drježdźanami z 109 m, najwyše městno je wyšina Oelsener Höhe z 644 m pola Oelsena w juhozapadźe wokrjesa we wuchodnych Rudnych horach.
Hospodarstwo[wobdźěłać]
Prjedy bě we łobjowym dole wokoło Heidenau a Pirny wjele industrije, na př. celulozowe zawody a wobručowa industrija. Tute zawody hižo njeeksistuja, přestrjenje su so saněrowali a do wobwody małopřemysłow přetworili. Pola Königsteina wukonješe SDAG Wismut uranowe hórnistwo. Tute je tohorunja zawrjene a wotpowědne podkopki so saněruja.
Dźensa je turizm wažna hospodarska hałuza z wjacorymi lěkowanišćemi, w Zebnicy je zhotowjenje kumštnych kwětkow kaž tež zhotowjer modelowych železničkow.
Politika[wobdźěłać]
Region wupłodźi předewšěm w lěće 2004 přez nadpřerěznje wysoke wuslědki (hač k 25 %) prawicarskoekstremneje NPD pola sakskich komunalnych a krajnosejmowych wólbow negatiwne powěsće. Kameradstwo skinheadow „Skinheads Sächsische Schweiz“ (SSS) je so tu w lěće 1997 załožiło. Jeho mócnosć bu w lěće 2000 na 100 čłonow trochowana. Jeho namócneho razu dla je je sakski nutřkowny minister w aprylu 2001 zakazał. Neonacije su wšak přeco hišće aktiwni w regionje. Jeničce mjez 2002 a 2004 bě 930 prawicarskoekstremnych přesahow, předewšěm napřećo lěwim młodźencam a wukrajnikam a něhdźe 600 wozjewjenkow pola zarjadow.
Wobchad[wobdźěłać]
A 17 mjez Drježdźanami a němsko-čěskej mjezu je wot decembra 2006 přezcyłnje wobjězdźomna. Na sewjer tanguje B 6 wokrjes, podłu Łobja přeběži B 172. Namjezny přechody do Češkeje su w Bahratalu do Petrovic, Schmilka pola Žandowa do Hřenska a w Zebnicy do Dolního Poustevny. Nimo toho je wulka ličba mjezu překročacych turistiskich pućow a mjezu překročacy přewoz z Schöny do Hřenska. Podłu Łobja wjedźe so hłowna čara železnicy (z Drježdźan do Prahi) a pódlanska čara z Žandowa přez Zebnicu dale do Neustadta a Müglitztalbahn z Heidenau do Altenberga. Wobě čarje wuznamjenjetej přez wuske křiwicy, nastupy, tunle a wiadukty, čara Žandow–Zebnica–Neustadt dósta tohodla tež mjeno Sakska Semmeringowa železnica, byrnjež so tute mjeno poprawom Windbergowej železnicy pola Freitala/Drježdźan přiličiło. Byrnjež dołha tradicija za wužiwanje mjena Sakska Semmeringowa železnica za čaru Žandow–Zebnica–Neustadt była, je sudnistwo rozsudźił, zo tuta čara hižo njesmě tute mjeno njesć.
Stawizny[wobdźěłać]
Krajny wokrjes je přez wokrjesnu reformu 1. awgusta 1994 z wokrjesow Zebnica a Pěrno nastał. Při wulkej wodźe Łobja w lěću 2002, t. mj. lětstotkowa lijeńca bu wjele městow a gmejnow ćežko trjechiło, najprjedy přez přitoki Łobja a potom přez wulku wodu Łobja sameho.
Wot 1. awgusta 2008 płaći nowa wokrjesna reforma, po kotrejž dotalnej wokrjesaj Sakska Šwica a Weißeritzkreis stej ke krajnemu wokrjesej Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory fuzionowałoj. Nowe wokrjesne sydło je Pěrno.
Wopon[wobdźěłać]
Města a gmejny[wobdźěłać]
(Ličby wobydlerjow wot 31. decembra 2006)
- Zarjadniske zhromadźenstwo Bad Gottleuba-Berggießhübel z čłonskimi gmejnami Bad Gottleuba-Berggießhübel, Bahretal a Liebstadt
- Zarjadniske zhromadźenstwo Žandow z čłonskimi gmejnami Žandow, Porschdorf, Rathmannsdorf a Reinhardtsdorf-Schöna
- Zarjadniske zhromadźenstwo Dohna-Müglitztal z čłonskimaj gmejnomaj Dohna (sydło) a Müglitztal
- Zarjadniske zhromadźenstwo Königstein (Sakska Šwica) z čłonskimi gmejnami Gohrisch, Königstein (Sakska Šwica), Rathen, Rosenthal-Bielatal a Struppen
- Zarjadniske zhromadźenstwo Lohmen/Stadt Wehlen z čłonskimaj gmejnomaj Lohmen (sydło) a Stadt Wehlen
- Zarjadniske zhromadźenstwo Pěrno z čłonskimaj gmejnomaj Dohma a Pěrno
Turizm[wobdźěłać]
K zajimawosćam liči Narodny park Sakska Šwica z horami, hrodami a wjele wočerstwjenskimi móžnosćemi.
Dalše wulětne cile su Barokna zahroda a barokny hród w Großsedlitzu, hród Stołpin, prawěkowy park w Zebnicy, hród Kuckuckstein w Liebstadće, hród Weesenstein a dalše.
Literatura[wobdźěłać]
- Stadtmuseum Pirna (Hrsg.): Jahrhundertrückblicke. Beiträge zur Geschichte des Landkreise Sächsische Schweiz 1901 - 2000. Pirna 2001
- Horst Torke: Landkreis Sächsische Schweiz. Meißen 1996
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Wustawki wo woponje krajneho wokrjesa Sächsische Schweiz § 1


text:
Kailash
Wspůłrzyndne: 31°04'00" N 81°18'45" E Kailash (ang. Mount Kailash, dewanagari कैलाश पर्वत (Kailāśā Parvata) – Gůra Kailash) – gůra we paśmje Gangdisê we Transhimalajach (tajla Himalajůw), keryj wjeřchouek je wysoki na 6638 metrůw n.p.m. (wybitność: 1319 m). Ležy we Chinach, we Tybeće.
U jeji podnůža znejdujům śe zdřudua jednych ze nojdugšych řyk we Azyje: Indusu a jygo dopuywu Satledź, a tyž Brahmaputry.
Je uůna uwožano za śwjynto gůra bez štyry religje: hinduizm, buddyzm, džińizm a bůn. Bez hinduistůw je uwožano za śedźiba bůga Šiwy.
Ńy uodnotowano žodnyj průby zdobyća ščytu gůry Kailash. Ůwažo śe, aže je to nojwyžšo gůra na śwjeće, uo kerej ńy wjadůmo by ktokolwjek jům zdobůu. Ůwažo śe, aže je to spowodowane wzglyndůma religijnymi.


text:
Karlowa uniwersita
Karlowa uniwersita (čěsce Karlova universita v Praze, łaćonsce Universitas Carolina Pragensis) w Praze je najwažniša uniwersita Čěskeje republiki a najstarša uniwersita Srjedźneje Europy. Druhdy je tež mjenowana jako najstarša němska uniwersita, dokelž wulki dźěl prěnich wučerjow a studentow bě němsce rěčacy. Dźensa ma cirka pjećdźesat tysac studentow.
Stawizny[wobdźěłać]
Karlowa uniwersita bu załožena 26. wulkeho róžka 1347 wot bamža Klementa VI., załoženje bu wobkrućene wot čěskeho krala Karla IV. 7. jutrownika 1348 a uniwersita spočała fungować w lěće 1349. Karlowa uniwersita bu prěni uniwersita w regionje, tohodla jejne wučerja a studenća njebě jenož z Krajinow Čěskeje króny (z Čech, Morawy, Šleskeje a Łužicy), ale tež z Sakskeje, Bayerskeje, Durinskeje, Awstriskeje, Pólskeje, Madźarskeje a dalšich. Wulki dźěl wukrajnych studentow ale wopušćił Karlowu uniwersitu w lěće 1409, hdyž čěski kral Václav IV. wuda w Kutnej Horje Kutnohorský dekret, kotryž wobmjezował jich woprawnjenja. Wot nich bu to same lěto załožena Lipšćanska uniwersita.
Karlowa uniwersita a Serbja[wobdźěłać]
Sorabistika bu wuwučowana na Karlowej uniwersiće hižo wot spočatka 20. lětstotka. W lěće 1933 bu załožena katedra sorabistiki a powołany prěni profesor sorabistiki, Josef Páta (kotryž bu zamordowany wot nacistow w lěće 1942). W časach komunistiskeho knjejstwa we wuchodnej Europje bu oficialne slědźenje a studij z politiskich přičin załoženo w Lipsku, hdźež bu wutworjeny Institut za sorabistiku, a w Praze bu katedra sorabistiki rozpušćena, ale wot lěće 1989 je na Filozofiskej fakulće Karlowy uniwersity wospjet móžno ji studować.[1][2]
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Sorabistika / Serbowěda na stronkach Towarstwo přećelow Łužicy (čěsce)
- ↑ Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Oficialne stronki (čěsce, jendźelsce)
- Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)


text:
Staroorientalistika
Staroorientalistika je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow Stareho orienta wot jewjenja prěnich klinopismowych tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej Assyriskej wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa assyriologija mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle Prědnjeho orienta na teritoriju modernych statow Irak, Syriska (antikska Mezopotamiska), Turkowska (Mała Azija) a Iran (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.
Wobsah
- 1 Charakteristika
- 2 Dźělne pola staroorientalistiki
- 3 Studij a wučba
- 4 Stawizny
- 5 Rumowy a časowy wobłuk
- 6 Hlej tež
- 7 Literatura
- 8 Eksterne wotkazy
Charakteristika[wobdźěłać]
Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su z klinowym pismom na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra.
Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk prědnjoaziskeje archeologije. K předmjetej facha njesłuša stara Egyptowska, kotruž egyptologija wobjednawa, byrnjež pod mjenom Stary orient we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara Palestina. swět Stareho zakonja, hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez (starozakonsku) teologiju/hebraistiku wuslědźa.
Dźělne pola staroorientalistiki[wobdźěłać]
Staroorientalistika rozdźěluje so do slědowacych po rěčach definowanych dźělnych polow:
Akkadska rěč (akkadistika), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.
Sumeriska rěč (sumerologija), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najbóle južneho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca př. Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).
Hetitiska rěč (hetitologija), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca př. Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče luwišćina (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), palaišćina (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež hattišćina (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).
Amurritišćina, ugaritišćina, fenicišćina a staroaramejšćina (aramejšćina), su štyri w Syriskej rěčane sewjerozapadosemitiske rěče z 2. a 1. lěttysaca př. Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež starohebrejšćina, rěč Stareho zakonja biblije.
Hurritiska rěč a urartejska rěč, dwě ze sobu přiwuznej rěči, kotrejž wšak nimatej genetisku přiwuznosć z druhimi rěčemi, prěnja je so w 3. a předewšěm w 2. lěttysacu př. Chr. w Mezopotamiskej (Irak, Syrien) a Małej Aziji (Turkowska) rěčała, druha w 1. lěttysacu př. Chr. w južnowuchodnej Turkowskej a Armenskej.
Elamska rěč, izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.
Staropersiska rěč, indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca př. Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.
Na zakładźe wuslědźenja rěčow a pismow wobjednawa staroorientalistika wšě aspekty staroorientaliskich kulturow, dalokož w prěnim rjedźe materielne žórła njetrjebaja: politiske stawizny, stawizny wšědneho dnja, stawizny nabožiny, stawizny prawa, stawizny literatury, stawizny wědomosće, stawizny hospodarstwa, socialne stawizny atd.
Studij a wučba[wobdźěłać]
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: Swobodna uniwersita Berlin, Lipsk, Mainz, Jena ze statnej Hilprechtowej zběrku prědnjoaziskich starožitnostkow, Göttingen, Münster, Marburg, Würzburg, Erlangen-Nürnberg, Heidelberg, Tübingen, uniwersita Freiburg a Mnichow. Za staroorientalisku resp. prědnjoazisku archeologiju dybi so wyše toho Němski archeologiski institut (DAI) kaž tež Němske orientowe towarstwo (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj Wien a Innsbruck wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj Bern a Genf.
Stawizny[wobdźěłać]
Spočatki[wobdźěłać]
Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19. lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.
Spočatk 17. lětstotka Romski slědźer Pietro Della Valle (1586-1652) wopyta Mezopotamisku, dźensniši Irak, Persisku (dźensniši Iran) a Bliski wuchod (Syriska, Libanon a Palestina). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.
Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez 1780–1790, doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.
Wot spočatka 19. lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.
W lěće 1842 přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z Chorsabada. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.
Dešifrowanje klinoweho pisma[wobdźěłać]
Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w 3 rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować.
Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4. lětstotka př. Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, Darius a Kserkses.
Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom Georg Friedrich Grotefend w lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.
Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.
Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu bóle solidny zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.
Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.
Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali.
Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić.
Potom, w lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako determinatiw wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złožkowe znamješka z hebrejskimi pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić.
A w lěće 1857, William Henry Fox Talbot, britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow Henry Creswicke Rawlinson, Jules Oppert a Edward Hincks a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje pismow na hlinje da so mištrować.
Wot Assyriskeje do Sumera[wobdźěłać]
Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja akkadšćiny, so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe (Dur-Šarrukin) přez Botty, Brit Austen Henry Layard wury namakanišćo Nimrod (Kalchu), potom Kujundźik, staru Niniwu, hdźež w lěće 1851 Assurbanipalowu knihownju wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho Hormuzd Rassam narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su se do Francoskeje a Zjednoćeneho kralestwa pósłali, hdźež Louvre a Britiski muzej wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w lěće 1872 přełoži George Smith babylonsku wersiju stawizny wo lijeńcy. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.
Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća Ur, Uruk a Suza identifikowachu. W lěće 1877 přewjedźe Francoz Ernest Chocquin de Sarzec wuryća w Tello, prjedy mylnje jako stary Lagaš identifikowany (je jón tehdy Sirbula čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón Girsu. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam wosebje supowu stelu a postawy z Gudeoweho kralestwa. Namakanišći Nippur a Suza stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, Sumeričanow, kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: Hammurabijowy kodeks, kotryž pater Jean-Vincent Scheil přełoži.
Spočatk 20. lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora Wilhelma II. spěchował. Walter Andrae přewjedźe wuryće Assura, mjeztym zo Robert Johann Koldewey započa Babylon wuslědźeć. Parallelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.
Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow[wobdźěłać]
Po 1918 je so Bliski wuchod ze spadom Osmaniskeho mócnarstwa politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w Iraku, w Palestinje a w Jordaniskej a Francozam w Syriskej a Libanonje dowěrjene, potom modernizacija Turkowskeje a Persiskeje budu wuslědźenje archeoligiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć.
Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w Egyptowskej, w Tell el-Amarna wotkryli: Listy z Amarny, diplomatiska korespondenca faraonow Amenhotepa III. a Amenhotepa IV. (Echnatona), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20. lětstotka dokónčiło. W lěće 1906 bě Němc Hugo Winckler město Boghaz-Köy wurył, antikski Hattuša. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: Hetitišćina. Tuta je so w lěće 1915 wot Bedřicha Hrozneho wuhódała, a je najstarša znata indoeuropska rěč swěta.
W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki Dijala ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot Henri Frankforta, su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej Leonarda Woolley dźakować, kiž w Urje wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.
Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. Claude Schaeffer a René Dussaud započeštej Ras Šamra (Ugarit) wurywać, a Tell Hariri (Mari) je so w lěće 1933 wotkrył a wot André Parrot wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w Syriskej a w Anatolskej, předewšěm Yorgana Tepe (Nuzi), da nowy lud wustupować, Hurritow, kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud Urartu, kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž Johannes Friedrich w lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast Dariusa I. w Persépolisu a starše wurywanišća Tepe Giyan, Tepe Sialk abo Tepe Hissar wuryli.
Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow[wobdźěłać]
Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, prastawiznam Stareho orienta. Jericho w Palestinje a Çatal Höyük w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća (Ur, Ugarit, Hacilar). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónkróc na mjenje "mezopotamisko-centristiske" wašnje. Wotkryće města Ebla w lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom Paolo Matthiae a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku bronzoweje doby, štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki Chabur du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća Jiroft w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot Egyptowskeje hač do Srjedźneje Azije rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.
Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpała. Po Samuelu Noahu Kramerje, kotryž so w swojim wulkim dźěle Stawizny započinaja so ze Sumerom za "sumerologa" wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so "hetitologow", "elamologow" atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež činja, zo tuta disciplina wěsty zwjazanosć wobchowuje.
Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w Libanonje, iranska rewolucija, wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.
Staroorientalistika dźensa[wobdźěłać]
Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).
Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji, dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z Mari, kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w Nippurje wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w Qatnje na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).
Rumowy a časowy wobłuk[wobdźěłać]
Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7. lětstotkom př. Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wot nětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.
Rum[wobdźěłać]
Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku "nakromnych kónčinow" byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje "mezopotamisko-centristiski" wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće "Stary orient" (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće "Mezopotamiska" wutłóčiło.
Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:
- na zapad Srjedźnozemske morjo hač do Lewanty (druhdy z Cypernom) a dźěl Anatolskeje (znajmjeńša hetitiski swět 2. lěttysaca př. Chr.)
- na wuchod iranska wysočina, kotrejež jenička stawizniska ciwilizacija je Elam do jewjenja Persiskeho mócnarstwa srjedź 1. lěttysaca př. Chr.
- na sewjer móhła mjeza w Armenskej być, w prěnjej połojcy 1. lěttysaca z urartejskim mócnarstwom
- na juh je mjeza Persiski zaliw na wuchod (inkluziwnje wěste kupy we wěstych periodach, wosebje Bahrajn/Dilmun), arabska pusćina dale na zapad
Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja k tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej egyptologija a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su listy z Amarny.
Chronologija a periodizacija[wobdźěłać]
Spočatki periody, kotruž staroorientalistika wuslědźa, su jednore: dźe wo spočatk produkcije spisownych dokumentow, tuž jewjenje pisma wokoło 3400 - 3300. To wostawa teoretiske, přetož studije tuteje periody wobroćeja so skerje na archeologiju, a móža dale w času wróćo sahać. Stawizny, kotrež na podawkach bazuja, móže so hakle w druhej połojcy 3. lěttysaca zopočeć, njedostatka prjedawšich dokumentow dla, kotrež nas wo tutym polu informuja.
Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w Babylonskej, kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach k tutomu podawkej móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.
Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8. lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana "srjedźna chronologija" je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke "krótkej chronologiji" wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16. lětstotk "srjedźneje chronologije" steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy "krótkeje chronologije" namjetuja, srjedźnu chronoloiju "wotstronić", štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.
Periodizacija stawiznow Stareho orienta wariěruje po městnach a periodach. Wěste nastupaja wulki dźěl Bliskeho wuchoda: Urukowa perioda, nowoassyriske mócnarstwo, nowobabylonske mócnarstwo. Su sej přiwučili, chronologiju Mezopotamiskeje na zbytk Stareho orienta w 2. lěttysacu nałožić, wosebje za starobabylonsku periodu (2004-1595), njepřihódna terminologija, přetož Babylon bě hakle wokoło srjedźizny tuteje periody politiska wulkomóc, ale je přez konwenciju wostała. We woprwdźitosći je dale a dale tendenca, stawizny regionow Stareho orienta po jich swójskej chronologiji rozdźělić, kotraž móže na tu druhich regionow jara podobna być. Na přikład:
- Mezopotamiska: Urukowa perioda (4100-2900), archaiske dynastije (2900-2340), Akkadowe mócnarstwo (2340-2195), nowosumeriska perioda (Ur III) (2195-2004), starobabylonska perioda (2004-1595), srjedźnobabylonska perioda (1595-1000), paralelnje k tomu srjedźnoassyriska perioda (1350-911), nowoassyriska perioda (911-609), nowobabylonska perioda (624-539), achajmenidiska perioda (539-331), helenistiska perioda (Seleukidźa) (331-140), partiska perioda (140 př Chr. - 224 po Chr.)
- Syriska: Protosyriska perioda (3100-2000), starosyriska (starobabylonska) perioda (2000-1600), srjedźnosyriska perioda (1600 - 12. lětstotk), nowosyriska perioda (12. lětstotk - 8. lětstotk)
- Elam: Protoelamiska perioda (3100-2600), staroelamiska perioda (2500-1600), srjedźnoelamiska perioda (1500-1100), nowoelamiska perioda (1000-539)
- Hetitiske mócnarstwo: Stare mócnarstwo (1650-1465), srjedźne mócnarstwo (1465-1380), wulkomócnarstwo (1380 - wok. 1180), nowohetitiska perioda (1180-720). Trevor Bryce wotpokazuje tutu periodizaciju, a zjednoća srjedźnu a wulkomócnarstwowu periodu.
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Berlin 1932ff, załoženy wot Ericha Ebelinga a Bruna Meissnera, pokročowany wot Ernsta F. Weidnera, Wolframa von Sodena Dietza Otta Edzarda, wudaty wot Michaela P. Strecka (Wulke referencne dźěło facha, dotal 13 zwjazkow wušło).
- Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2003.
- Elena Cassin, Jean Bottéro, Jean Vercoutter (wudaw.): Die Altorientalischen Reiche. Fischer, Frankfurt/M. 2003 (Fischer Weltgeschichte; zwjazki 2 do 4)
- Vom Paläolithikum bis zur Mitte des 2. Jahrtausends.
- Das Ende des 2. Jahrtausends.
- Die erste Hälfte des 1. Jahrtausends.
- Iorweth E. Edwards u.a. (Hrsg.): The Cambridge Ancient History. 2. grundlegend überarbeitete Auflage, 14 Bände, zdźěla w dźělnych zwjazkach. Cambridge University Press, Cambridge 1970–2005.
- Dietz Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51664-5.
- Brigitte Groneberg: Die Götter des Zweistromlandes. Kulte, Mythen, Epen. Artemis und Winkler, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2306-8.
- Marlies Heinz: Altsyrien und Libanon. Geschichte, Wirtschaft und Kultur vom Neolithikum bis Nebukadnezar. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-534-13280-7.
- Barthel Hrouda (wudaw.): Der Alte Orient. Geschichte und Kultur aus dem alten Vorderasien. Bassermann, München 2003, ISBN 3-8094-1570-7.
- Manfred Krebernik: Götter und Mythen des Alten Orients. Beck, München 2012.
- Michael Jursa: Die Babylonier. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2004.
- Hans J. Nissen: Geschichte Altvorderasiens. Oldenbourg, München 1999 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte Bd. 25) ISBN 3-486-56373-4.
- Astrid Nunn: Alltag im alten Orient. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006 (Antike Welt, Sonderheft; Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-3654-3.
- Mirjo Salvini: Geschichte und Kultur der Urartäer. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 3-534-01870-2.
- Jack M. Sasson (Hrsg.): Civilizations of the Ancient Near East. Scribner, New York 1995, ISBN 0-684-19279-9 (4 Bde.)
- Wolfram von Soden: Der Alte Orient. Eine Einführung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, erw. Sonderausg. der 2., unveränd. Aufl. 1992, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18558-7.
- Michael P. Streck (Hrsg.): Sprachen des Alten Orients. 3. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2007, ISBN 3-534-17996-X.
- Michael P. Streck: Großes Fach Altorientalistik. Der Umfang des keilschriftlichen Textkorpus. Mitteilungen der Deutschen Orientgesellschaft 142 (2010, wušła 2011) 35-58.
- Klaas R. Veenhof: Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen (Grundrisse zum Alten Testament, ATD Ergänzungsreihe Bd. 11). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1.
- Josef Wiesehöfer: Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr. Edition Albatross, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Universität Tübingen - Lisćina wotkazow nastupajo staroorientalistiku (němsce)
- Što je staroorientalistika? - portretowy film k lětu duchownych wědomosćow (němsce)
- Fachowa definicija - definicija facha (němsce)
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Prědnjoaziski muzej Berlin (němsce)


text:
Gmin Topólka
Gmin Topólka (pol. gmina Topólka, do 1954 gmina Czamanin) je wiejski gmin we kujawsko-pōmorskim wojewōdztwie, we radziejowskim krysie. Miyndzy rokym 1975 a 1998 gmin bōł położōny we wrocławskim województwie. Siedzibōm gminu je Topólka. Podle danych ze 30 czyrwnia 2004, we gminie miyszkało 5050 ludziōw.
Gyszichta[Sprowjej]
We gminie idzie trefić roztoliczne ślady dŏwnygo ôsadnictwa aże ôd czasōw mezolitu (roki 8000 – 4500 p.Kr.) a tyż strzedniowieczne a nowe archeologiczne ôbiykta. Nojwiynksze skupiny archeologicznych zicōw rozlygowane sōm we dolinach rzyki Zgłowiączka a jeździōra Głuszyńskiego a Chalna[1]. We ôkresie XIX stoleciu siedzibōm gminu bōł Świerczyn, niyskorzi Lubrańczyk. Ôd 1862 do 1939 roku tã rolã połniōł Czamanin. Po II światowyj wojnie siedzibōm gminu ôstała Topólka. Nojstarszymi wsiōma we gminie sōm Orle, Kamieniec a Świerczyn, kere aże do dzisiej dochowały swojygo dŏwnygo miejscowy ukłŏd[1].


text:
Winston Churchill
Winston Churchill (rodz. 30 listopada 1874 we Blenheim Palace, um. 24 styčna 1965 we Lůndyńy) – brytyjski polityk, stratyg, pisoř a historyk. Dwa razy bůu prymjerym Wjelgij Brytańije. We 1953 erbnyu Nagroda Nobla we literatuře, za uopracowańo historyčne, kej The Second World War, The World Crissis a A History of the English–Speaking Peoples. We 2002 wygrou we abštimůngu na nojwybitńyjšygo Brytyjčyka we gešychće. Brou udźou we kůnferencyje můnachijskij a kůnferyncyjach we Teherańy, Jouće a Počdamje, kaj wlazowou we skuod Wjelgij Trůjki. Jymu je připisywane autorstwo kůncepcyji Stanůw Zjydnočůnych Ojropy.


text:
Gatojce
Gatojce (nim. Teichland) jo gmejna wót 31.12.2000, kótaraž ma tśi jsy. To su Hus (nim. Maust), Nowa Wjas (nim. Neuendorf) a Barbuk (nim. Bärenbrück). Gmejna lažy w wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej.
Milinarnja Janšojce laža w kraju gmejny gatojce.
Wopśimjeśe
- 1 Powšyknje
- 2 Stawizny
- 3 Zajmnostki
- 4 Wósobiny z póchadom z gatojcow
- 5 Towaristwa, lichy cas, sport
- 6 Projekt do pśichoda „Chóśebuske pódzajtšne mórjo“ („Cottbuser Ostsee“)
- 7 Eksterne wótkaze
Powšyknje[wobźěłaś]
Geografiske městno[wobźěłaś]
Gatojce lažy w Dolnej Łužycy a stakim tam jo było sedlišćo Serbow. Wšykna płonina wunjaso 3486 hektary. Wejsny źěl Barbuk ma 857 hektary, wejsny źěl Hus 1435 hektary a wejsny źěl nowa wjas ma 1194 hektary. Aktualna licba wobydlarjow jo 1232 (staw 3/2008).
Politika[wobźěłaś]
Gatojce słuša k zastojnstwoju Picnjo (městno zastojanja jo w Picnju) a ma gmejnske zastupnistwo, kotarež ma 11 cłonkow (inkluziwnje šołśe).
- IM 93 – 4 městna
- Die Linke – 1 městno
- IW 93 – 3 městna
- WGB Bärenbrück – 2 městnje
Amtěrujucy šołta jo Helmut Geissler.
Wopon[wobźěłaś]
Wopon ma carny wobcerk ze złośane niśami pśi górjejcnej kšomje. To symbolizěrujo góspodarski charakter (Brunica). Pśi spódnjejšej kšomje jo wóda, z teje tśi rogožy se wužrědliju. Rogožy symbolizěruju tśi jsy gmejny a wóda jo symbol za gaty.
Stawizny[wobźěłaś]
Zajmnostki[wobźěłaś]
Powšyknje na wokolnosć[wobźěłaś]
rozwjaseleński park Gatojce[wobźěłaś]
Barbucka góra[wobźěłaś]
Barbucka góra jo nastała z wótsypkow wót wótwórjoneje jamy Janšojce a Chóśebuz-połnoc. Wót 1975 Vattenfall jo sajźał 4 miliony keŕe a bomy a 1994 jo twarił wětšowe kólaso pśi wjerchu. Wusoke wótsypowanišćo ma 440 hektary a wusokosć jo 33 metery. Togodla jo tam dobry wuglěd pśez kraj.
Wósobiny z póchadom z gatojcow[wobźěłaś]
Wuměłc, ilustrator a kreslaŕ Fryco Latk (Fritz Lattke, 1895 – 1980) jo se naroźił w Nowej Jsy. Won jo był prědny serbski kreslaŕ za comici pó prědnej swětowej wójnje a won jo sobuzałožował serbski zwězk wuměłcow (1923). Fryco Latk jo pśistupował źěłowej kupce serbskich kubłańskich wuměłcow, ale won jo myslił spušćiś źěłowu kupku dla socialistiskego źaržanja. 1980, krotki pśed swoju smjerśu, won jo wuznamjenjował z wuměłskejo mytoju wót Domowiny. Fryco Latk jo měł wuski kontakt ze swojeju domownju, Minu Witkojc a Bogumiłom Šwjełom. Wót 1996 jo pomnik w Nowej Jsy, kotaryž jo wot LAUBAG (Vattenfall).
Towaristwa, lichy cas, sport[wobźěłaś]
W gmejnje Gatojce dajo wjelebocne móžnosći cełolětnje,za sportowanje. Gmejna teke woplěwa nałogi, tak na pśikład zapust w februarje , jatšowny wogeń abo łapanje kokota. Hus jo twarił 2000 nowy centrum gmejny, źož wjele towaristwow su. Něgajšna šula w Nowej Jsy jo pśetwariła do źiśownje, běrowa gmejny a kluba za młodosći. Towaristwa, kaž na pśikład blidowy tenis, se zmakaju w „Haus der Vereine“ (dom towaristwow). Ty móžoš teke bowlowaś, graś balokopanje abo volleyball w Nowej Jsy. Mimo togo ty móžoš rejtowaś w Husu. Vattenfall teke organizěrujo crossowy běg na Barbuckej górje.
Projekt do pśichoda „Chóśebuske pódzajtšne mórjo“ („Cottbuser Ostsee“)[wobźěłaś]
Pojekt jo źěl rekultiwěrowanja wót Vattenfall. 2015 dej wudobywanje wugela gotowy byś a 2030 dej tam wjelike nutśikokrajne wódy byś we wobcerku chóśebuz-pódpołnoc (wobcerk Łakoma). Płonina wot 19 km² a 42 km brjog stej planowałej. “Masterplan” jo wótgłosował 2006 a wopśimjo wužywanje płoninow. Objekt dej turistiski wužyś a wótpópadnjo wobcerki, kaž sportojske aktiwnosći, wugótowanje, gastronomija a zarědowanja. Togodla dej centrum pśistawa, promenada jazora, wobcerki za wódny sport a wódny turizm, kupański pśibrjog, jawišćo jazora a campingowanišćo twariś. Barbucka góra jo zapśimowała w planje, togodla jo rozwjaseleński park Gatojce źěl wót projekta.


text:
-
52673
-
87837
-
1771860
-
2842837
-
1141691
-
-
by Goverdose, Kacper Spala, OMASH ONE, Przemek Nawrocki, Lukasz Karolczak, Jakub Głowacki, Tomasz Guz, Lukasz Wrona, Trisme Trs, Aleksandra Marchocka, Sebastian Skrobol, Parabolic Playground, Zdunkiewicz, Michal Sycz, Krzysztof Nowak, Mateusz Kolek, Michal Tarka, Maciej Mizer, Estratura / Pawel Rebisz, Maciej Rakowski183026955
-
by Goverdose, marko markowicz, Kacper Spala, Trisme Trs, Jakub Głowacki, Tomasz Guz, Jakub Polek, Krzysztof Olak, Marcin Przybys, Łukasz Nosek, Bartek Bojarczuk, Paul Marcinkowski, Artur Szymczak, Wojciech Magierski, Przemek Nawrocki, Kamil Kotarba, Michal Tarka, Konrad Kirpluk, Mateusz Sypien, Adam Hudyma, Piotr Gąsior, Zdunkiewicz, Maciej Żelaznowski, Michal Sycz, Piotr Holub, Aleksandra Marchocka, Tom Wysocki195933336

seg_langs: unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk szl_Latn unk szl_Latn


text:
Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro (rodz. 5 lutego 1985 r. we Funchal) – portugalijski fusbalszpiler, kery gro we Realu Madryt. Zauobycz gro kej půmager, abo napadźorz.
We lotach 2001-2003 groł we Sportingu Lizbůna, kaj zagroł 25 szpilůw a trefjůł 4 tory. Ńyskorzi wystympowoł we Manchester United, kaj zagroł 196 szpilůw a trefjůł 84 tory. Uod 2009 gro we Realu Madryt kaj do 3 listopada 2012 zagroł 111 szpilůw a trefjůł 123 tory. Erbnůł Złoto Bala za 2008, a Złoto Bala FIFA za 2013 rok.
Sztatystyki karjery[Sprowjej]
[2]
1(Superpuhar krejowy,Superpuhar Ojropy UEFA, Klubowe Mistrzostwa Śwjata)
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
Przipisy


text:
Wstaw powyższą mapkę na swoją stronę lub utwórz własną mapę w Kreatorze map Targeo
Punkty w pobliżuFirma Meskon, Brzozowa 13 Katowice
Content - baterie, akumulatorki, Korfantego 66 Katowice
Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, pl. Wojciecha Kilara 1 Katowice
Katowice - najbliższe kinaRepertuar kina Cinema City Silesia, Katowice
Repertuar kina Planet Cinema, Katowice
Repertuar kina Kosmos, Katowice
Kategorie punktów w KatowicachRestauracja w Katowicach
Hotel w Katowicach
Centrum handlowe w Katowicach
Najbliższe utrudnienia drogoweGrudziądz, Szkolna (Zakaz ruchu na drodze)
Najbliższe absurdy drogoweŹle oznakowana droga - Katowice, pl. Grunwaldzki
Źle oznaczona droga - Katowice, al. Korfantego Wojciecha
SKRĘT W LEWO - Katowice, Grundmanna Friedricha Wilhelma
Najbliższe uliceKatowice, Ziętka Jerzego, gen., rondo
Katowice, Powstańców Śląskich, park
Katowice, Pietera Józefa, prof., rondo
Najbliższe miastaMapa Warszawy
Mapa Raszyn
Mapa Rybie
Katowice - informacjeWojewództwo śląskie
Powiat Katowice
Gmina Katowice
Ludność: 319 904
Katowice (niem. Kattowitz, śl. Katowicy, czes. Katovice) – miasto położone w południowej Polsce, stolica województwa śląskiego, dawniej województwa katowickiego, główny ośrodek Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Z liczbą 307 699 mieszkańców jest 10. miastem w kraju pod...
Katowice - KinaKina w Katowicach
Filmy w Katowicach


text:
23. junija
23. junija abo 23. smažnika je 174. dźeń gregorianiskeje protyki (175. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 191 dnjow hač do kónca lěta.
Podawki[wobdźěłać]
Narodniny[wobdźěłać]
- 1838: Jan Bohuwěr Pjech - serbski knihikupc, přełožowar, publicist, słowjanski prócowar a spěchowar němsko-słowjanskeje wzajomnosće
Wumrěće[wobdźěłać]
- 1713: Matej Jan Józef Vicki - serbski duchowny, magister filozofije a awtobiograf
- 1942: Pawoł Božidar Kapler - serbski farar a kulturny prócowar
Swjate dny[wobdźěłać]
- Narodny swjaty dźeń Luxemburga


text:
Marcinkowo
7 miejscowości w Polsce:
- Marcinkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Inowrocław
- Marcinkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. mogileńskim, w gminie Mogilno
- Marcinkowo - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. braniewskim, w gminie Braniewo
- Marcinkowo - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. mrągowskim, w gminie Mrągowo
- Marcinkowo - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. olsztyńskim, w gminie Purda
- Marcinkowo - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. ostródzkim, w gminie Grunwald
- Marcinkowo - wieś w woj. wielkopolskim, w pow. konińskim, w gminie Sompolno


text:
Taj Mahal
Taj Mahal[zdrzůdło?] (Hindi: ताज महल korůnny pałac) – Mauzolyjům we Agrze, we Indyjach. Zbudowoł je Szahdżahan[zdrzůdło?]. Taj Mahal uostało pobudowane lo pamjyńći umartyj kobjyty Szahdżahana - Mumtaz Mahal. Skiż tygo Taj Mahal je roz za kedy mjanowane śwjůntyńům przůńo. Przi jeji budowje robjůło podug roztůmajtych danych uode 20 do 25 tyśůncůw bauerůw, a budowano ja 22 roki (1632 - 1654). Taj Mahal je wpisane na lista śwjatowygo dźedźictwa Unesco a bůło uznane za jedyn s 7 Nowych Cudůw Śwjata.


text:
Hujowo Gůrka
Hujowo Gůrka (pol. Hujowa Górka[1] to je plac rozlygowany we dźelńicy Krakůw-Płaszůw, wele downygo KL Plaszow, kaj we czas II wojny śwjatowyj hitlerowcy shajcowali a pogrzebali ćoła przez 10 tyś. zawczasu zaszlachtowanych Żydůw, wjynźńůw ze lagru Plaszow. Jeji mjano pochodźi oud drugigo mjana SS-manna Hujara, kery kerowoł egzekucjůma. Bůło to tyż pokozane we filmje Stevena Spielberga "Schindler's List".
Przipisy
- ↑ Józef Bau "Czas Zbeszczeszczenia" (III) w: "Dekada Literacka" 16/1991


text:
Argyntyna
Argyntyna (Argentina, Republika Argyntyńsko – República Argentina) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad pouedńowym Atlantykym. Grańičy s Čile na zachodźe, Boliwjům a Paragwajym na půunocy, Brazylijům i Urůgwajym na půunocnym wschodźe. Argyntyna rośći pretynsyje do archipelagu Falklandůw a tajli Antarktydy. Mjano pochodźi uod uaćińskigo argentum (srebro), kerym Indjanery uobdarowali hišpańskych rozbitkůw Juano Díaza de Solís. Argyntyna je čuůnkym uorgańizacyji gospodarčyj Mercosur.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Statystyka argyntyńsko podaje uobšar wroz s Falklandůma (2 780 092 km²) i s terytorjům antarktyčnym (3 618 000 km²)


text:
Gwjozda
Gwjozda to je ćouo ńybjeske kere je skupiskym materji třimanyj we kupje bez grawitacyjo, we kerym zachodzům reakcyje syntezy jůndrowyj. Ynergijo kero śe při tymu wyzwalo je ymitowano kej průmjyńowańy, we tym śwjotuo widźalne. Gwjozdy majům kštout podany na kugla a skouodajům śe guůwńy s wodoru a helu. Nojbližšo Źymje gwjozda, krům Klary, to Proxima Centauri uoddalůno uo 4,2 lot śwjetlnych. Mynga gwjozdůw je zwjůnzanych bez grawitacyjo s inkšymi gwjazdůma, a twořům ś ńimi ůkuody podwůjne abo wjelokrotne. Gwjozdy ńy sům rozćepane jednako gynsto po coukim wšechśwjeće, nale istńejům jeich skupiska mjanowane galaktykůma we kerych je uod miljůnůw do setek miljordůw gwjozd. Doobkoua ńykerych gwjozd zwyrtajům śe planyty, inkše uotačajům dyski protoplanetarne. Gwjozdy, kere idźe zobejřeć s Źymje, sům umowńy poukuodane we gwjozdozbjory.


text:
Ojropa
Ojropa – tajla śwjata, zauobycz uokryślano (ńyakuratńy) kej kůntynynt. Leży na půłkuli půłnocnyj, na půgrańiczu půłkul wschodńij a zachodńij. Wroz ze Azyjům tworzi kůntynynt: Ojroazyjo.
Ojropa mo 10,5 mln km² placu. Mo festylńy rozwińynto lyńijo brzygowo, kero je dugo na kole 38000 km (bez wyspůw). 25% jeji powjyrzchńe zajmujům půłwyspy, a 7,5% wyspy. Nojdugszům rzykům je Důnaj. Wjynkszo tajla powjyrzchńe je ńiźinno, nojwyższy wjyrch: Mont Blanc (4808 m n.p.m.) we Alpach.
Pjyrsze istoty czowjekowate mjyszkały sam 800 000 lot nazod. czowjek wspůłczesny prziloz sam 40 000 lot nazod. We II tyśůncleću p.n.e. zaczůn śe uokres historyczny. Na terozki půmjyszkuje sam kole 712 milijůnůw ludźůw.


text:
Kirgistan
Kirgistan, Republika Kirgisko (kirg. KыprызcTaH, Kыprыз Pecпyблиkacы trl. a trb. Kyrgyzstan, Kyrgyz Respublikasy; rus. KыprызcTaH, Kыprызckaя Pecпyблиka trl. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Respublika, trb. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Rjespublika) – państwo we střodkowyj Azyji, grańica mo s Chinůma, Kazachstanym, Tadžykistanym a Ůzbekistanym. Ńy mo dostympu do mořa, a 93% jygo powjeřchńe zajmujům gůry, s kerych nojwyžšy je Ščyt Zwyćynstwa we paśmje Tjen-šan, wysoki na 7439 m n.p.m. Je sam tyž druge na śwjeće pod wzglyndym placu jeźoro gůrske, Issyk-Kul (6236 km², guymbokość do 669 m). Klimat sam je kůntynyntalny suchy, idźe trefić place kaj je wječno zmarzlina.
We gospodarce důminuje bauerstwo, uprawjano je źymja we dolinach. Do tygo wydobywo śe zuoto, żywe strzybło a urůn, guůwńy na eksport.


text:
Gmin
Gmin (uod mjym. Gemeinde - komuna, społeczyństwo) – wspůlnota samorzůndowo ludziůw kerzy zamjyszkujům jakiś teryn, istńejůnco we ferwaltůngowym tajlůngu we Polsce i Fracyji.
Uokreślenie "gmin" uobstowo tyż inkszych wspůlnot lb. "gmin krześćijański", "gmin szulny".
Uorgany władzy gminy we Polsce[Sprowjej]
- władza ustawodawczo a kontrolno:
- władza wykonawczo:
- wůjt (gmina wjejska)
- burmistrz (gmina mjejska, gmina mjejskowjejska)
- prezydent mjasta (gmina mjejska, gmina mjejska na prawach krysu)


text:
Zwëczajnô wika
Zwëczajnô wika (Vicia sativa) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach gbùrze ją selë np. z ówsã na zymkù, żebë miec zeloné dlô chòwë. Wierã dlô nich jak pisze Bernard Zëchta zwëczajnô wika i kaszëbskô wika to bëło jedno.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1976, tom VII, s. 360.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Indůnezyjo
Indůnezyjo – wyspjarske państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyje, kerygo stolicům je Dżakarta s 8,4 mln mjyszkańcůw.
Je rozlygowano na 18 108 wyspach. Ůngyfer 6 tyś. ś ńich je půmjeszkiwanych. Przinoleżům uůne do Malajskigo Archipelagu. Wyspy Indůnezyje sům rozćůngńynte śe na dugość przez 5 tyś. km wzduż růwńika a na dugośći 1750 km s połedńo na půłnoc. Jeich brzygi uopływajům Pokojny a Indyjski Uocean. Na wyspach sům liczne wulkony. Indůnezyjo je czynsto nynkano bez trzyńśyńo źymje a tsůnami. Nojwyższym wjyrchym je Puncok Jaya - na 4884 m wysoki. Indůnezyjo grańiczy s Papuům-Nowům Gwinyjům na Nowyj Gwinei, Malezyjům na Borneo i Wschodńim Timůrym na Timůrze.


text:
Mato Kosyk
Mato Kosyk (* 18. junija 1853 we Wjerbnom; † 22. nowembra 1940 w Albion, Oklahoma) bě delnjoserbski basnik.
Dźěłaše wot lěta 1873 při železnicy w Lipsku a započinaše tam basnje spisać. W lěće 1877 wróćeše so jako swobodny spisowaćel do Wjerbna a běše wot 1880 tež redaktor delnjoserbskich Bramborskich nowin. Kosyk wopušći Łužicu w lěće 1883 niskich dochodow dla a přesydli so do Zjednoćenych statow. Tam studowaše wón ewangelsku teologiju a dźěłaše jako farar, najprjedy we Wellsburgu (Iowa) a hač do lěta 1913 we wšelakorych druhich němskorěčnych wosadach.
Basnje Mata Kosyka so wot lěta 1929 we Łužicy wudawachu, mjez druhim w Serbskim Casniku.
Wotkazy[wobdźěłać]
- Biografija na webstronach gmejny Bórkowy (Błóta) (něm.)
- Krótka biografija na webstronje Serbskeho instituta (něm.)
- Priwatna webstrona ke Kosykej (dsb.)(něm.)(jendź.)


text:
Pòbłocé
Pòbłocé (pl. Pobłocie) - wiôlgô szôłtëskô wies ë dôwny zemsczi majątk, jaczi je kòle drodżi parłãczący Strzépcz z Wejrowã i Lëzënã. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò w stosënkù do stolecznégò dôwni Strzépcza - "pò błoce".
Historiô[edicëjô | edytuj kod]
Pierszé wiadło ò wsë, jaczi pòzwã pòdónô bëła w fòrmie "Poblocz" pòchôdô z 1401 rokù. Z Pòbłocégò pòchôdô szlacheckô familiô Pòbłocczich herbù Brochwicz. W 2. pòłowie 16. stalatégò miéwcama wsë bëło òsmë szlachecczich familiów. Na zôczątkù 19. stalatégò môlowi majątk òstôł rozparcelowóny midzë miestnëch chłopów, a sama wies sta sã sedzbą wëszëznów gminë.
Czekawinczi[edicëjô | edytuj kod]
We wsë w dzélu zaòstôł sã tradicjowi ôrt zabùdowë z przebùdowónym 19-stalatnym dwòrã, a téż bùdinkã dôwny karczmë.
W Pòbłocim stoji szlachòta Szëmicha - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.


text:
Grodk
Grodk (němsce Spremberg) je małe město w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Grodk ma něhdźe 23.000 wobydlerjow, leži w Delnjej Łužicy a serbskim sydlenskim rumje.
Geografija[wobdźěłać]
Grodk leži na juhu Braniborskeje we wysokosći 97 metrow nad mórskej hładźinu blisko hranicy ze sakskim wokrjesom Budyšin. Přez město ćeče so rěka Sprjewja. Město Choćebuz leži něhdźe dwaceći kilometrow sewjernje a němsko-pólska hranica so cirka pjećadwaceći kilometrow wuchodnje Grodka namaka.
Měšćanske dźěle[wobdźěłać]
Ke Grodkej słušeja slědowace wsy a sydlišća:
- Čorna Pumpa (Schwarze Pumpe), 1.900 wobydlerjow
- Dubrawa (Trattendorf), 2.111 wob.
- Gózdź (Haidemühl), 595 wob.
- Łojow (Groß Luja), 285 wob.
- Lěsk (Lieskau), 197 wob.
- Prašyjca (Schönheide), 103 wob.
- Syjk (Graustein), 328 wob.
- Terpje (Terpe), 288 wob.
- Wjaska (Weskow), 823 wob.
- Zakrjow (Türkendorf), 122 wob.
- Zelezna (Sellessen), 859 wob.[1]
Wobchad[wobdźěłać]
Přez Grodk wjedźe ze sewjeru na juh zwjazkowa dróha 97 z Gubina do Drježdźan. Ze zapada na wuchod wjedźe přez Grodk zwjazkowa dróha 156 z Ranja do Budyšina.
W Grodku je dwórnišćo železniskeje čary Berlin-Zhorjelc.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ staw: 31. decembra 2012; zdźělenka Grodkowskeho měšćanskeho zarjadnistwa
Wotkaz[wobdźěłać]
Baršć (Forst) | Bórkowy (Burg) | Brjazyna (Briesen) | Cersk (Tschernitz) | Derbno (Döbern) | Derbno (Schenkendöbern) | Dešno-Strjažow (Dissen-Striesow) | Drjenow (Drehnow) | Drjowk (Drebkau) | Feliksowy jazor (Felixsee) | Gatojce (Teichland) | Gołkojce (Kolkwitz) | Góry (Guhrow) | Grodk (Spremberg) | Gubin (Gubin) | Hochoza (Drachhausen) | Janšojce (Jänschwalde) | Jemjelica-Źěwink (Jämlitz-Klein Düben) | Kopańce (Neuhausen/Spree) | Łukojce (Wiesengrund) | Lěšće-Zakrjejc (Hornow-Wadelsdorf) | Móst (Heinersbrück) | Nysowo-Małksowy doł (Neiße-Malxetal) | Picnjo (Peitz) | Smogorjow-Prjawoz (Schmogrow-Fehrow) | Tšěšojce-Žymjerojce (Groß Schacksdorf-Simmersdorf) | Turjej (Tauer) | Turnow-Pśiłuk (Turnow-Preilack) | Wjelcej (Welzow) | Wjerbno (Werben)


text:
Puchar Polski 2008/09 Pre-Preliminary Round [Jul 30] Pogoń Oleśnica 1-0 Arka Nowa Sól [aet] Chełmianka Chełm 2-3 KSZO Ostrowiec Świętokrzyski Koszarawa Żywiec 0-1 Unia Tarnów GKS Starościn 1-1 Sokół Aleksandrów Łódzki [aet, 6-7 pen] Preliminary Round [Aug 13] OKS 1945 Olsztyn 0-3 Kotwica Kołobrzeg Victoria Koronowo 0-1 Huragan Morąg Omega II Kleszczów 2-2 Promień Opalenica [aet, 4-5 pen] Górnik Łęczna 2-0 Warmia Grajewo Pniówek Pawłowice Śląskie 2-1 Resovia Przebój II Wolbrom 0-2 Sokół Aleksandrów Łódzki Stal Sanok 3-1 Unia Tarnów Bytovia Bytów 2-3 Dąb Dębno [aet] LZS Leśnica 2-1 KSZO Ostrowiec Świętokrzyski Orzeł Ząbkowice Śląskie 0-2 Pogoń Oleśnica Lechia II Zielona Góra 0-2 Nielba Wągrowiec Naprzód Jędrzejów 1-1 Legia II Warszawa [aet, 4-5 pen] Hutnik Warszawa 1-4 Zawisza Bydgoszcz Supraślanka Supraśl 1-2 Lechia II Gdańsk Round 1 [Aug 26] Zawisza Bydgoszcz 0-1 Kmita Zabierzów [Aug 27] Kotwica Kołobrzeg 0-2 Arka Gdynia Huragan Morąg 1-2 Warta Poznań [aet] Promień Opalenica 2-1 Pelikan Łowicz Górnik Łęczna 5-1 Tur Turek Pniówek Pawłowice Śląskie 1-3 Odra Opole Sokół Aleksandrów Łódzki 1-1 Piast Gliwice [aet, 1-4 pen] Stal Sanok 2-2 Podbeskidzie Bielsko-Biała [aet, 5-4 pen] Dąb Dębno 0-3 Lechia Gdańsk LZS Leśnica 1-2 GKS Jastrzębie (Jastrzębie Zdrój) Pogoń Oleśnica 1-3 GKS Katowice Nielba Wągrowiec 1-0 Śląsk Wrocław Legia II Warszawa 0-3 Motor Lublin Lechia II Gdańsk 3-0 Znicz Pruszków Wisła Płock 8-0 ŁKS Łomża Stal Stalowa Wola bye [due to merger Polonia Warszawa with Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski] 1/16 Finals [Sep 23] Odra Opole 2-0 Polonia Bytom Stal Stalowa Wola 1-0 GKS Bełchatów GKS Katowice 3-4 Górnik Zabrze [aet] Górnik Łęczna 2-3 Cracovia [aet] Nielba Wągrowiec 0-3 Polonia Warszawa Wisła Płock 1-2 Legia Warszawa [aet] [Sep 24] Promień Opalenica 1-0 Zagłębie Sosnowiec Stal Sanok 1-0 Widzew Łódz Arka Gdynia 1-2 Odra Wodzisław Śląski Motor Lublin 0-2 Łódzki KS Warta Poznań 0-2 Ruch Chorzów Kmita Zabierzów 3-0 Korona Kielce GKS Jastrzębie 3-4 Zagłębie Lubin [aet] Piast Gliwice 0-4 Lech Poznań Lechia II Gdańsk 0-3 Wisła Kraków [Oct 7] Lechia Gdańsk 0-1 Jagiellonia Białystok 1/8 Finals [Oct 28] Cracovia 3-0 Łódzki KS Kmita Zabierzów 0-2 Polonia Warszawa Lech Poznań 1-0 Odra Wodzisław Śląski Odra Opole 0-2 Ruch Chorzów [Oct 29] Legia Warszawa 0-0 Jagiellonia Białystok [aet, 8-7 pen] Promień Opalenica 1-4 Zagłębie Lubin Wisła Kraków 2-1 Górnik Zabrze Stal Sanok 2-0 Stal Stalowa Wola Quarterfinals First Legs [Mar 4] Wisła Kraków 0-1 Lech Poznań [Mar 17] Legia Warszawa 3-1 Stal Sanok Ruch Chorzów 3-0 Zagłębie Lubin [Mar 18] Polonia Warszawa 1-0 Cracovia Second Legs [Apr 7] Zagłębie Lubin 1-2 Ruch Chorzów Cracovia 2-2 Polonia Warszawa [Apr 8] Stal Sanok 1-1 Legia Warszawa Lech Poznań 2-1 Wisła Kraków Semifinals First Legs [Apr 29] Legia Warszawa 0-1 Ruch Chorzów [Apr 30] Lech Poznań 1-1 Polonia Warszawa Second Legs [May 6] Polonia Warszawa 1-1 Lech Poznań [aet, 0-3 pen] [May 7] Ruch Chorzów 1-0 Legia Warszawa Final [May 19, Stadion Śląski, Chorzów] Ruch Chorzów 0-1 Lech Poznań Puchar Ekstraklasy 2008/09 (League Cup) Group Stage Grupa A Round 1 [Sep 3] Wisła Kraków 0-4 Śląsk Wrocław Piast Gliwice 1-2 Cracovia Round 2 [Sep 6] Piast Gliwice 1-0 Wisła Kraków [Sep 7] Cracovia 0-1 Śląsk Wrocław Round 3 [Oct 7] Piast Gliwice 3-1 Śląsk Wrocław [Oct 9] Wisła Kraków 2-0 Cracovia Round 4 [Oct 12] Śląsk Wrocław 0-0 Wisła Kraków Cracovia 1-1 Piast Gliwice Round 5 [Nov 18] Wisła Kraków 4-1 Piast Gliwice [Nov 19] Śląsk Wrocław 1-0 Cracovia Round 6 [Nov 26] Cracovia 0-0 Wisła Kraków Śląsk Wrocław 1-2 Piast Gliwice Final Table: 1.Piast Gliwice 6 3 1 2 9- 9 10 [2 2 0 0 5-2 6] 2.Śląsk Wrocław 6 3 1 2 8- 5 10 [2 0 0 2 2-5 0] 3.Wisła Kraków 6 2 2 2 6- 6 8 4.Cracovia (Kraków) 6 1 2 3 3- 6 5 Grupa B Round 1 [Sep 3] Odra Wodzisław Śląski 2-1 Polonia Bytom [Sep 4] Ruch Chorzów 0-0 Górnik Zabrze Round 2 [Sep 7] Polonia Bytom 1-0 Ruch Chorzów Górnik Zabrze 1-3 Odra Wodzisław Śląski Round 3 [Oct 7] Ruch Chorzów 3-2 Odra Wodzisław Śląski [Oct 8] Górnik Zabrze 2-0 Polonia Bytom Round 4 [Oct 11] Polonia Bytom 0-0 Odra Wodzisław Śląski [Oct 12] Górnik Zabrze 1-1 Ruch Chorzów Round 5 [Oct 18] Ruch Chorzów 4-3 Polonia Bytom [Oct 19] Odra Wodzisław Śląski 0-0 Górnik Zabrze Round 6 [Oct 25] Polonia Bytom 0-2 Górnik Zabrze Odra Wodzisław Śląski 1-1 Ruch Chorzów Final Table: 1.Ruch Chorzów 6 2 3 1 9- 8 9 [4 1 3 0 5-4 6] 2.Odra Wodzisław Śląski 6 2 3 1 8- 6 9 [4 1 2 1 6-5 5] 3.Górnik Zabrze 6 2 3 1 6- 4 9 [4 0 3 1 2-4 3] 4.Polonia Bytom 6 1 1 4 5-10 4 Grupa C Round 1 [Sep 5] GKS Bełchatów 2-2 Arka Gdynia Lechia Gdańsk 3-0 Lech Poznań Round 2 [Sep 8] Arka Gdynia 2-0 Lechia Gdańsk [Sep 9] Lech Poznań 1-3 GKS Bełchatów Round 3 [Oct 8] Arka Gdynia 3-0 Lech Poznań [Oct 10] Lechia Gdańsk 1-3 GKS Bełchatów Round 4 [Oct 12] Arka Gdynia 2-2 GKS Bełchatów [Oct 13] Lech Poznań 1-0 Lechia Gdańsk Round 5 [Nov 18] Lechia Gdańsk 0-1 Arka Gdynia [Nov 19] GKS Bełchatów 1-1 Lech Poznań Round 6 [Dec 10] Lech Poznań 1-4 Arka Gdynia GKS Bełchatów 0-0 Lechia Gdańsk Final Table: 1.Arka Gdynia 6 4 2 0 14- 5 14 2.GKS Bełchatów 6 2 4 0 11- 7 10 3.Lechia Gdańsk 6 1 1 4 4- 7 4 [2 1 0 1 3-1 3] 4.Lech Poznań 6 1 1 4 4-14 4 [2 1 0 1 1-3 3] Grupa D Round 1 [Sep 2] Łódzki KS 1-4 Jagiellonia Białystok Polonia Warszawa awd Legia Warszawa [awarded 3-0, originally 1-1] Round 2 [Sep 5] Legia Warszawa 3-0 Łódzki KS [Sep 7] Jagiellonia Białystok 1-1 Polonia Warszawa Round 3 [Oct 7] Polonia Warszawa 1-0 Łódzki KS [Oct 10] Jagiellonia Białystok 1-1 Legia Warszawa Round 4 [Oct 13] Jagiellonia Białystok 3-2 Łódzki KS [Oct 14] Legia Warszawa 4-0 Polonia Warszawa Round 5 [Nov 18] Łódzki KS 2-3 Legia Warszawa [Nov 19] Polonia Warszawa 1-0 Jagiellonia Białystok Round 6 [Nov 25] Legia Warszawa 2-1 Jagiellonia Białystok Łódzki KS 1-1 Polonia Warszawa Final Table: 1.Legia Warszawa 6 4 1 1 13- 7 13 2.Polonia Warszawa 6 3 2 1 7- 6 11 3.Jagiellonia Białystok 6 2 2 2 10- 8 8 4.Łódzki KS 6 0 1 5 6-15 1 Quarterfinals First Legs [Feb 20] GKS Bełchatów 1-1 Legia Warszawa [Mar 24] Odra Wodzisław Śląski 2-2 Piast Gliwice [Mar 25] Śląsk Wrocław awd Ruch Chorzów [awarded 3-0, originally 1-2] [Mar 26] Polonia Warszawa 0-2 Arka Gdynia Second Legs [Mar 27] Legia Warszawa 1-2 GKS Bełchatów [Mar 30] Ruch Chorzów 0-1 Śląsk Wrocław [Mar 31] Arka Gdynia 2-2 Polonia Warszawa Piast Gliwice 2-2 Odra Wodzisław Śląski [2-4 pen] Semifinals First Legs [Apr 21] Odra Wodzisław Śląski 0-0 GKS Bełchatów [Apr 22] Śląsk Wrocław 3-0 Arka Gdynia Second Legs [Apr 28] GKS Bełchatów 0-2 Odra Wodzisław Śląski [Apr 29] Arka Gdynia 1-0 Śląsk Wrocław Final [May 13] Odra Wodzisław Śląski 0-1 Śląsk Wrocław
2007/08.
list of champions.
list of final tables (includes 2nd level).
list of 2nd level champions.
list of cup finals.
Prepared and maintained by Paweł Mogielnicki for the RSSSF
Author: Paweł Mogielnicki
Last updated: 28 May 2009
(C) Copyright Paweł Mogielnicki and RSSSF 2009
You are free to copy this document in whole or part provided that proper acknowledgement is given to the author. All rights reserved.


text:
Kult cargo
Kult cargo (s ang. Cargo - uadůnek) to je mjano ruchůw religijnych, kere guośiuy nadejśće nowygo uordnůnga a powšechnygo dobrobytu. Uostou přifilowany bez ojropejskich antropolůgůw wůunčas kej tubylčo ludność ńykerych wyspůw na Pacyfiku začůna uůnačyć pasy startowe lo fligrůw, magazyny a inkše, a robjyli to skiž jejich wjary we to, co gibko ńyskoři bjoue ludźe śćepnům im ś ńyba abo inkšym kńifym přikludzům wšelke dobra, jake u ńich pjyrwyj widźeli. Myśleli uůńi, co fligry a statki sům posyuane ś ńyba a bjoue ludźe sům ino postřednikůma uod bogůw. Kult cargo je znajůmy uod XIX wjeku, nojwjynkšy jygo rozkwit bůu we lotach II wojny śwjatowyj.


text:
Sodůma a Gůmora
Sodůma a Gůmora to dwa spůminane we Bibliji mjasta, rozlygowane we Ńiźińe Siddim. Podug Biblije, jejich mjyszkańcy, Sodůmity, kej prziszli do bogajstwa zaczyńi ńyprawo tryjtować uobcych, żyli we rozpuśće a ńy mjeli ńyjakigo poszanowańo lo prawa, a tyż i Boga. Bestůż uostały zńiszczůne uod uogńa a śarki, uocaloł wuůnczas ino Lot a jygo cery. Baba Lota tyż mjała możebność uocalyńo, nale złůmała dany uod Boga zakoz uoglůndańo śe za śe, a skiż tygo zamjyńůła śe we słup soli. Podug archeologůw, Sodůma a Gůmora bůły rozlygowane tam, kaj terozki je Martwe Morze, abo przi jygo wschodńim brzygu. Terozki uokreślyńy "Sodůma a Gůmora" uoznaczo ńyrzůnd abo chaos a ńyporzůndek we jakij społecznośći.


text:
Szwalbkowate
Šwalbkowate (uać. Hirundinidae) to je familijo ptokůw s řůndu ćwirblowatych. Uobejmuje gatůnki chrobokožerne kere pomjyškujům couki śwjat krům uokolicůw podbjygůnowych. Majům uůne krůtke dźuby, duge a uostro zakońčůne křidua, ńy ma wyraźnygo dymorfizma puećowygo. Chroboki chytajům furgajůnc, a wysokość jejich furgańo je zaležy na wilgotnośći luftu. Gńozda šykujům na budynkach abo na skauach, majům jedyn abo dwa lyngi do roku, we kerych wykluwo śe uod 4 do 6 modych. Gatůnki pomjyškujůnce na půunocy sům wandrusůma, na pouedńu sům uośodue.
Šwalbka je symbolym Ruchu Autůnůmije Ślůnska.


text:
Wikipedyjo:Prawidła zapisowańo
Ta zajta prezyntuje prawidła lo pisańo artiklůw podle nowyj uortografije Steuera. Je to alfabet, na kerygo przistano po gorkich dyskusyjach. Mołymi krokůma wycofujymy śe ze użyćo tak mjanowanygo "alfabetu fůnetycznygo". Půńiży zestawjůno cołki alfabet dokupy ze dwuznokůma, podano jako te buchsztaby śe czyto we Mjyndzynorodowym Fůnetycznym Alfabeće a wykozano nojwożńijsze růżńice půmjyndzy alfabetym Steuerowym a polskim. Je tyż wykoz nojważńijszych prawideł jak pisać artikle uod strůny uortograficznyj a leksykalnyj.
Steuerowy szrajbůnek a jego prawidła[Sprowjej]
Růżńice ze polskim abecadłym[Sprowjej]
Jeli chćołbyś napisać artikel we ślůnskij godce, atoli wjysz jyno polske abecadło, gibko mogesz tyż poznać Steuerowy szrajbůnek. Ńiży sům dane růżńice, uo kerych muśisz pamjyntać.
- Sam, kaj po polsku mjeli bychmy ó (btp. góra, król) u Steuera je ů (gůra, krůl).
- Buchsztaba ů pojawjo śe mjast u a o, zawdy przed n, m a ń, skiż tygo můmy btp. słowo pjerůn, a ńy
pjeron(nale je słowo roztomajty, a ńy roztůmajty).
- Buchsztaba i używo śe jedźińy do uoznoczańo samogłoski i, ńigdy do zmjynkczańo spůłgłoskůw, skuli tygo możebne je zapisowańy wyrazůw typu zicherka bez stracha, iże fto przeczyto to jako
źicherka.
- Zmjynkczyńa spůłgłoskůw dycki zapisujymy bez kreska nad buchsztabům, btp. ća, ći, ću to je polske cia, ci, ciu.
- Jeli jako buchsztaba ńy ma swoji uodmjany ze kreskům, zmjynkczyńy zapisujymy bez j, btp. bja, bje, bju to je polske bia, bie, biu.
- Zmjynczyńo buchsztabůw k i g śe ńy zapisuje, skiż tygo můmy kery, wjelge mjast
kjery, wjelgje.
- Bezma kożde ło na poczůnku słowa a ńy jyno, btp. łopole, łokrongły zapisuje śe bez uo, stůnd Uopole a uokrůngły.
Růżńice ze polsko-czeskim abecadłym[Sprowjej]
Jeli scesz nům půmůc we poprowjańu artiklůw, kere majům we śe muster {{ort}}, trza ći wjedźeć pora zachůw, jak to pomjyńać.
- Kożde Č, č, Ř, ř, Š, š, Ž, ž trza pomjyńić na Cz, cz, Rz, rz, Sz, sz, Ż, ż.
- Muśisz tyż dać pozůr, coby akuratńy bůło zapisane kożde ł - polsko-czeske abecadło używało jyno u we tyn plac, skuli tygo trza dać mjoł mjast
mjou, Łůdź mjast Uůdźatd.
- Jak je przileżytość, sprowdź tyż artikel, eli ńy ma we ńim felerůw we godce, jak btp. polůńizmusy lebo co.
- Lepi ńy przećepuj zajty bez zakłodka "přećep" - uostow to admińistratorům, bo twoja zajta, co jům żeś sprowjůł na Steuera moge i tak mjeć eszcze felery (żodyn ńy je przeca alfům a uomegům!).
- Jag'eś je pewny, co wszyjske je do porzůndku, symńij muster {{ort}}.


text:
Ruch Autůnůmije Ślůnska
Ruch Autůnůmije Ślůnska (pol. Ruch Autonomii Śląska, mjym. Bewegung für die Autonomie Schlesiens) je czelodka założůno we styczńu 1990 roku uod perzůnůw ze Gůrnygo Ślůnska. Uod 27 czyrwca 2001 mo sztatus stowarzyszyńo. Śedźibům uůnyj czelodki je Rybńik. Głůwnym cwekem fůngowańo RAŚ je prziwrůcyńe autůnůmije lo ślůnskigo wojewůdztwa, kero uůne mjoło we II Rzeczpospolityj, a podug RAŚ ńyprowńe uodebranygo. Inksze postulaty RAŚ to wkludzyńe do szulůw regijůnalnyj edukacyji, przidańy ślůnskij godce sztatusu regijůnalnyj godki a uznańy Ślůnzokůw za mjyńszość narodowo lebo etńiczno, dźałańo lo chrůńyńo ślůnskij tożsamośći a spůminańy t. mj. gůrnoślůnskij tragedyji - t. j. zdarzyńůw kere sam bůły we rokach 1945-1950, jako fůngowańy uobozůw lo Ślůnzokůw (Uobůz Zgoda, COP Jaworzno, Łambinowicy a inksze), gwołty, szlachtowańy a chabjyńe uod Czyrwjůnyj Armiji, wywożyńy Ślůnzokůw, gł. hajerůw do przimusowych robotůw we grubach DONBASu a dźołańe polskich służbůw bezpjeczyństwa.
Przewodńiczůncym RAŚ je Jerzy Gorzelik.
Barzi znůme akcyje RAŚ: uorgańizowany roz do roku Marsz Autůnůmije, a akcyjo "Mosz prawo deklarować ślůnsko narodowość" przed Wszechuobecnym Wykozym we 2002 roku.
We samorzůndowym wotůngu we Polsce we 2010 roku dostoł 8,49% welowań a dostoł trzi mandaty do Wojewůdzkigo Sejmiku we ślůnskim wojewůdztwje.
RAŚ wydowo cajtůng "Ślůnsko Szwalbka". RAŚ noleży tyż lo Swobodnygo Sojuszu Ojropejskigo.


text:
San Francisco
Wspůłrzyndne: 37°46'45" N 122°25'09" W
San Francisco – mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo, nad Zatokům San Francisco (Uocean Spokojny). Je pouožůne na uskoku tektůńičnym, bez cůž čynsto trefjajům śe sam třynśyńo źymje. Skiž čynstych sam mguůw bywo mjanowane "Mjasto Mguůw". Na teryńe San Francisco je 48 wzgůř, wjynkšość ś nich je fest strůmo, bez cůž sům sam problymy s kůmůńikacyjům.
Pjyršo stouo uosada zouožyli sam Hišpany we 1776 pode mjanym Yerba Buena, bůua to misyjo Franćiškůnůw. Uod 1821 we skuodźe Meksyku, uod 1848 we USA. Mjasto fest rozwinyuo śe we uokreśe fibru zuota (1848-1860), bůuo guůwnům hawynům lo obsugi zapotřebowańo zwjůnzanygo s jygo eksploatacyjům. We 1850 erbuo prawa mjejske. We 1869 skuplowano San Francisco s wybřežym atlantyckim bez bana transkůntynyntalno. We 1906 bůuo sam katastrofalne třyńśyńy źymje. San Francisco bůuo cyntrum ruchu hippisowskigo, a terozki je cyntrum ruchu LGBT.
Fest rozwińynto industryjo střodkůw transportu a elektrůńično. Srogi uostřodek naukowy a kulturalny.
S baukůnštu nojlepij znůmy je most Golden Gate.