text: Njeswačidło (JK/SN). Wokoło Njeswačidła je tójšto přirodnych zajimawostkow. K mnohim z nich přińdźeš po přijomnych pućowanskich šćežkach, kotrež so po krajinje wija. Jedna tajka wjedźe po Łučnym puću ze wsy won do směra na Mały Holešow. Tam dyrbja pućowarjo přez móst nad Čornicu. A runje tón móst gmejnje starosće načinja. Wokomiknje drje hodźi so hišće wužiwać, ale w zajimje wěstoty by lěpje było, jón z nowymi platami pokłasć a tak na wjele lět zaso za wěste wužiwanje wukmanić. Hižo dlěši čas prócuje so komuna wo wotpowědnje hodźace so betonowe platy, kotrež móhli tam ležace, chětro přetrjebane, narunać. Wšitke naprašowanja we wokolnych zawodach abo ratarskich předewzaćach běchu bjez wuspěcha.


c: text/html

text:
Ślůnzoki
Ślůnzoki (śl-mjym. Schläsinger, pol. Ślązacy, czes. Slezané, mjym. Schlesier, ang. Silesians) – mjano skupiny ludnośći, kero mjyszko na Ślůnsku.
We tym artiklu uomawjo śe Ślůnzokůw we znoczyńu perzůnůw kere deklarujům narodowość ślůnsko, abo kere zachowujům poczuće pewnyj uodrymbnośći kulturalnyj, godkowyj a etnicznyj, nale deklarujům narodowość polsko, mjymjecko abo czesko. Roz na kedy tyż mjanym Ślůnzokůw uokryślo śe mjyszkańcůw Ślůnska, bez wzglyndu na jejich zwjůnzki s kulturům ślůnskům abo jejich brak.
Podug roztůmajtych szacůnkůw, we Polsce a Czeskij Republice mjyszko uod 800 tyś. do 1 250 Ślůnzokůw. Je tyż djaspora ślůnsko we Mjymcach, Zjednoczůnych Sztatach, Australiji a inkszych krejach, uo kerej numerze ńy ma wjarygodnych danych.
Ślůnzoki posůgujům śe ślůnskům godkům a ślůnskům mjymjeckům godkům. Ślůnsko godka kero ńykere uznowajům za djalykt polskij abo czeskij godki a Ślůnsko mjymjecko godka kero ńykere uznowajům za djalykt mjymjeckij.
Etnograficzny tajlůngEdytuj
NarodowośćEdytuj
Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2011, ślůnsko nacyjo we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska deklarowało 817 000 perzůnůw, we tym 362 tyś. kej jedźino, 56 tyś. kej pjyrszo ze dwůch, a 391 tyś. kej drugo.[1] Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2002, narodowość ślůnsko we polskij tajli Ślůnska zadeklarowouo 173 200 uosůb[4], guůwńy mjyškańcůw Gůrnygo Ślůnska. Na we czeskim spiśe powszychnym s 2001 roku do narodowośći ślůnskij prziznoło śe 10 878 uobywatelůw Czeskij Republiki, głůwńy mjyszkańcůw morawsko-ślůnskigo kreju (we wykoźe s 1991 roku ta nůmera bůła 44 446 perzůnůw). We ślůnskim wojewůdztwje 148,5 tyś perzůnůw deklarowało narodowość ślůnsko, a we uopolskim wojewůdztwje deklarowało 24,2 tyś uosůb.
Dane uoficjalne ńykere ślůnske uorgańizacyje, lo bajszpilu Ruch Autůnůmije Ślůnska abo Zwjůnzek Ludnośći Narodowośći Ślůnskij uznowajům za fest zańiżůne. Podug uůnych, rachmistrze spisowe we wjelu przipadkach wpisywali do formularza nacyjo polsko mimo aże anketowańe podowali ślůnsko, abo wpisywali narodowość blajsztiftym, coby můc ja ńyskorzi zmjyńić. Zasadność zarzutůw potwjerdźili ńyzależne uobserwatory s Helsińskij Fůndacyje Prow Czowjeka[5].
Narodowość ślůnsko ńy je prawńy uznowano we Polsce ańi we Czeskij Republice. Polski gerycht uokreślůł Ślůnzokůw kej "grupa rygjůnalno zamjeszkujůnco Ślůnsk".
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
- ↑ Jan Kurek, Śląsk jako region kulturowy w etnografii [w:] Acta Universitatis Wratislaviensis No 1447, t. VII Struktura współczesnego społeczeństwa Polski w świetle badań śląskich, cz. 1, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993, s. 59, ISBN 83-229-0838-5, ISSN 0239-6661.
- ↑ Grzegorz Odoj, Andrzej Peć: Dziedzictwo kulturowe – edukacja regionalna. Dzierżoniów: Wyd. Alex, 2000, s. 74. ISBN 83-85589-35-X.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/173153.html
- ↑ Helsińsko Fůndacyjo Prow Czowjeka podważo rzetelność wykozu s 2002 r. - zobejrzij p. 45

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bytům
Spůłrzyndne: 50°23' N 18°54' E
Bytům (tyż Bytůń, pol.: Bytom, śl-mjym. Beuthn abo tyż Beuthn Oberschläsing, ńym Beuthen Oberschlesien, czes. Bitom, łać. Bithomia, Bethania) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym. Je uůno powjatym grodzkym.
Jedno ze nojstarszych mjast Gůrnygo Ślůnska, wzmjankowane we 1123, we 1179 uodłůnczůne uod Małopolski a prziłůnczůne do Kśynstwa Raćiborskigo, uod 1254 prawa mjejske. W XIX wjeku industrjalizacyjo, powstajům huty i gruby wůngla kamjynnygo. Po plebiscyće pozostoło we grańicach Ńymjec, uod 1945 we Polsce.
Bytům bůł kole połowy XIX stolećo nojwiynkszym mjastym prziszłyj aglomeracyje[2]. Jak bůła wytyczano sztreka bany ze Berlina na Gůrny Ślůnsk i dalij do Rusyje, to we Bytůmju cugu ńy chćeli. Sztreka poszła kaj indźij i inksze mjasta na ńij wyrosły - nojbardźij Katowice.[2]
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi
- Zdjynća satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi
Przipisy
- ↑ „Rocznik Demograficzny”, z. 44, 2012. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-6716 (pol.)
- ↑ 2,0 2,1 Rafał Adamus - Na co nom drogi Ślůnsko Szwalbka (Jaskółka Śląska) 4/2014, zajta 11


text:
Ôd Mōniki z Ameryki: Amerykańsko sużba zdrowio
Miałach mało przerwa ôd pisanio do Wachtyrza, bo cosik mie tyż zmōgło, wiycie, to ta pora roku, kiedy kożdy abo chyrlo abo smarko abo w kościach łomie, a co poniyktōrzy już zaczynajōm narzekać na wiosynne alergie. Przy ôkazji podōm Wōm przepis na moja mikstura, kero działo na kożdo choroba i je cołkym naturalno. Przepis jest prosty; ciepłe mlyko ze swiyżym przeciśniyntym czosnkym. Ciynżko to bez gardło przełazi i czasym cza sie porzōndnie postarać, coby to zaroz z brzucha nazot niy wylazło tōm samōm drogōm, ale działo za kożdym razym. I jeszcze dobrze by było za dwa grejfruty ciopnōc i na drugi dziyń rezultat gwarantowany!
Tukej to take naturalne przepisy i mikstury fest sie przidowajōm, bo wszysko co jest zwiōnzane ze sużbōm zdrowio je pierōńsko droge i cza sie ô siebie dbać, coby nie czeba było do dochtora łazić. Wszysko tu je blank inakszyj niż we Polsce i sōm roztomaite ôpinije czy jest lepij czy gorzij, ale żodyn nie musi czekać na ôperacyjo kolana 5 lot, jak moja własno mamulka. Take historyje, wiela fto musi czekać na ôperacyje, kożdy słyszoł na swoim placu i niy musza Wōm ô tym godać. I tyż wiadōmo, że te co majōm kupa szmalcu mogōm z nowym kolankym se fikać już za miesiōnc, ino w takim razie kaj sōm te skladki na publiczno sużba zdrowio, kere moja mama ôdprowadzała bez tela lot? Fest mie to nerwuje i to, że tela we tym wszyskim polityki, a pacjynt zowdy na ôstatnim placu. No ja, jak je w Polsce, sami wiycie abo sie pryndzyj czy poźnij poznocie.
W Ameryce ni ma publicznyj sużby zdrowio, wszysko jest prywatne, ale kożdy musi mieć ubezpieczynie zdrowotne. Jak wypełniōmy rozliczynia podatkowe, to muszymy sie prziznać, czy my sōm ubezpieczyni, a jak ftoś sie wyłōmie to musi zapłacić kara. Pryndzyj tak niy było i kupa Amerykańcōw ubezpieczynia niy miała i abo płacili za dochtora prosto z kapsy, abo do dochtorōw nie łazili, a jak sie coś naprowda poważnego dzioło i szpital ich musioł przyjōnć dostowali take rachunki, że i tak zarozki złazili z tego Świata z atakym serca. Bo tukejszo sużba zdrowio może i je najlepszo na Świecie, ale za to na zicher je najdroższo na Świecie. Do tego, że co miesiōnc sie płaci składka dochodzōm jeszcze dodatkowe ôpłaty, kere czeba uregulować, coby ubezpieczynie wogōle zaczyło cojś płacić. Je to fest skomplikowane i niy byda Wōm tukej robić wykładu, ale sprowadzo sie do tego, że im wyższo składka miesiynczno, tym niższe te wspomniane ôpłaty dodatkowe. I vice versa.
Pewnie Wos ciekawi, czy to wszysko prowda, co pokazujōm w Dr. Hausie abo we innych medycznych serialach? I powiym Wōm, ze na tyla wiela sama mōm doświadczynio jako pacjynt i tyż jako mama małych pacjyntōw, to wszysko było zawsze na piōntka z plusym. Jak żech poczebowała specjalisty, to mie dochtor piyrszego kōntaktu umawioł z tym najlepszym we ôkolicy i ino mi dzwōnili kaj i o keryj mōm przijechać na wizyta. Nie musiałach na szczynści jeszcze wymiyniać stawōw, ale tukej to kwestio kilku tygodni i idzie iś do tego, kery je nojbliżyj abo poszukać jeszcze lepszego kajś dalij. Na dodatek wszyske usugi sōm na wysokim poziomie, bo jak kery cojś sknōci, to zaroz idzie fejsbukym w Świat i już do takigo dochtora żodyn nie przijdzie. Mōj mały Erich zaliczoł już pora pobytōw w lazarycie (Anioł Strōz/Wachtyrz wziōn se wolne!) i we kożdyj, fest przeca stresujōncyj sytuacji, nie musiałach sie miarkować jak to bydzie, co mu bydōm robić, ani czy byda mogła z nim ôstać we szpitalu. To jest normalne, że rodzic śpi na łōżku koło dziecka, dostowo czysto pościel i posiłki ze szpitalnyj restauracji. Dochtor wszysko sto razy tłumaczy; co sie bydzie dzioło, jakie lyki bydōm podowane i czego sie idzie spodziywać w trakcie lyczynio. A i potym nie ma co sie nerwować jak przychodzōm rachunki ze szpitala, bo zawsze sōm wspōmogane belejakimi fundacjami i jak sie nie jest fest bogatym, to pomogajōm w pokryciu tych wszyskich kosztōw.
Wszyske pracowniki sużby zdrowio sōm tukej wynogrodzani bardzo dobrze i nigdy żech jeszcze niy słyszala ô strajku pielyngniarek abo rezydyntōw. Ale tyż czeba brać pod uwaga, że studia tukej sōm płatne i take mode dochtory sōm przeważnie zadłużyni na setki tysiyncy dolarōw! Godōm poważnie. Setki tysiyncy! Wiync jakby sie potym nie udało porzōndnie zarobić, to tyż żodyn by takim dochtorym tukej nie chcioł ôstać. Dyplōmowane pielyngniarki tyż niy majōm co narzykać, bo już te stawiajōnce piyrsze kroki w zawodzie zarobiajōm wiyncyj niż menadżer we banku. Wiym to na pewno, bo sama robia we banku i już niejedyn pasek ze wypaty żech tu widziala. Jak sie tukej zoboczy jakoś modo dziołszka we wypasiōnym Mercolu, to wiadōmo, że pielyngniarka. A że dobrze sie zarobio, to tyż sie ta robota szanuje i korzysto na tym pacjynt, kerym zajmujōm sie nieprzerobiōne, zadowolōne dochtory i pielyngniarki. Zresztōm tukej naprowda nie ôpłaci sie żodno hałtura, bo procesy prawne przeciwko lazarytōm i dochtorōm idōm w miliōny dolarōw i przeważnie kōńczōm kariera medyczno pozwanego.
Kożdy medal mo dwie strōny i sama niy wiym, czy wolałabych sie lyczyć w Polsce, kaj sie naczekōm na pomoc, ale sie niy byda musiała miarkować rachunkym, czy tukej, kaj mie gibko postawiōm na nogi, ale rachunek może mie z nich nazot zbić… Summa summarum; trzimejmy sie zdrowo!
Monika Zając
Monika Zając, frela z Ôrzeszo, kero piytnoście lot do zadku wykludziła sie do Ameryki, terozki frygo hamburgery zamiast rolady, a kej ino znojdzie wolno chwila pisze ô tym, co jij sie wydowo interesantne po drugij stronie Atlantyku.


text:
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.


text:
Hižo minjeny tydźeń bě so we Łužicy sněžiło. Tež wčera je so dosć sněha našło. Zo bychu ludźo stajnje ćopłe bydlenje a milinu měli, su łužiske milinarnje njeparujomne. Wone tuž z połnej paru dale dźěłaja.
Choćebuz (SN/BŠe). W prěnim tydźenju noweho lěta běchu štyri łužiske brunicowe jamy předewzaća Łužiska energija a milinarnje (LEAG) kaž tež jeho tři łužiske milinarnje w Braniborskej a Sakskej połnje wućežene. Runje nětko w ćmowym počasu zawěsćeja wone zastaranje ludnosće w Němskej z milinu. Wšako solarne připrawy a wětrniki tuchwilu wjele energije njeprodukuja. W minjenych dnjach bě jara mało słónca, a wětřika zdźěla tež žanoho njebě.


text:
Enya
Enya (irske mě: Eithne Pádraigín Ni Bhraonain, eng.: Enya Patricia Brennan, roź. 17. maja 1961 w Gweedore, grobinstwo Donegal, Irska) jo irska spiwaŕka, grajaŕka a muzikaŕka multiwokalneje muziki pop a new age. Enya jo dobyła mjazynarodnu woblubowanosć za spiw "Orinoko Flow (Sail Away)" z platy Watermark w lěśe 1988. Dalšnej znatej spiwa stej mj. dr. "Only Time" a "Bodicea", kótaryž jo był samplowany pśez kupku Fugees w spiwje "Ready or Not" w lěśe 1997.
Enya jo grała a spiwała w keltiskej kupce jeje muzikalneje familije Clannad wót lěśa 1980. Wót 1982 statkujo ako solistka. Enya grajo, spiwa a producěrujo muziku new age z elementami keltisku, klasisku, cerkwinu a ludowu muziku. Enya jo spiwała w 10 rěcach. Enya jo wjelgin woblubowana muzikaŕka na swěśe. Wóna jo zepśedawała 75 mil. platow a dobyła 4 myta Grammy a druge myta.
Asteroid "6433 Enya" jo był pomjenjony pó spiwaŕce Enya w lěśe 1997. Enya bydli w swójskem grodku pla Dublina.
Diskografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- 1986 Enya
- 1988 Watermark
- 1991 Shepherd Moons
- 1992 The Celts
- 1995 The Memory of Trees
- 1997 Paint the Sky with Stars
- 2000 A Day Without Rain
- 2005 Amarantine
- 2008 And Winter Came...
- 2009 The Very Best of Enya
- 2012 Dark Sky Island


text:
Beno Mět
Beno Mět (němsce Benno Mieth; * 6. junija 1925 w Hatach, † 1. apryla 2011 we Weinsbergu, Badensko-Württembergska) bě serbski dźiwadźelnik, kiž hraješe předewšěm charakterowe róle w ludowym dźiwadle.
Syn skałarja absolwowaše po Druhej swětowej wójnje dźiwadłowe wukubłanje. Prěni angažement dósta 1950 při Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje. Slědowachu angažementy při Choćebuskim dźiwadle (1956), Budyskim měšćanskim dźiwadle (1958 a 1961), Dźiwadle młodeje generacije w Drježdźanach (1959), Dźiwadle hórnikow w Złym Komorowje (1962), Krajnym dźiwadle w Hali nad Solawu (1972) a wot 1990 do 1996 znowa při zjednoćenym Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje. Nimo toho měješe Mět wjacore róle w telewiznych filmach kaž na přikład w rjedźe Polizeiruf 110. W lěće 2002 skutkowaše sobu we filmje Tonija Bruka Tři pjeršćenje.
Beno Mět měješe třoch synow z mandźelskej Johannu, rodźenej Mrozec. Jeho wnučka Nicole Mieth je tohorunja dźiwadźelnica.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Benno Mieth verstorben. W: Freie Presse dnja 4. apryla 2011
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Filmografija Bena Měta w Mjezynarodnej datowej bance filmow (IMDb) (jendź.)


text:
Ze swěta knjeza Knigge - Aus der Welt des Herrn Knigge [12/2016]
Zašły tydźeń dožiwi rjadownja 6/1 Worklečanskeje wyšeje šule "Michał Hórnik" njezapomnity projekt we Wojerecach. Tema w tamnišej kulturnej fabrice rěkaše: "Knjez Knigge - dźensa hišće aktualny?"
Šulerjam tam na započatku rozkładźechu, štó bě knjez Knigge a kak zadźeržimy so dźensa prawje na swjedźenjach doma, w hosćencu a docyła mjez sobu. W scenach šulerjo pokazachu, što maja za prawe a što nic. W druhim dźělu, a to běše přihot na hody, słyšachu wo zadźerženju w hosćencu a kak kryje so blido, hdyž maš štyri abo pjeć jědźow. Šulerjo smědźachu so wuspytać a zhonichu mjez druhim, kak nudle jěm, z čim jěm solotej, langusty abo rybu, z kajkich škleńcow što piju, kak nastajam wšitko na blido a hdźe leži na kóncu moja serwjeta. Potajkim - prawe kryte hodowne blido je zaručene. Dźěći jako pomocnicy dźě nětko wědźa, kak to dźe.
Error
foto a tekst: S. Eckertowa


text:
My tukej we Ślōnsku mōmy trocha utopijne myślynie ô tym, co by było, jak by ślōnskŏ gŏdka ôstała wpisanŏ do Ôrdōnku ô myńszościach nŏrodowych i etnicznych. Nōm sie zdŏwŏ, że jak państwo uznŏ gŏdka, to już bydzie piyknie, na drōdze z Zŏbrzŏ do Bytōmia bydzie tabulka z nŏpisym Zabrze/Zŏbrze, w drugo strōna Bytom/Bytōm, a w Katowicach niy bydzie dworca ino banhof. Możno i to prŏwda, ale co z nowymi technologijami, w kerych siedzymy po szesnŏście godzin na dziyń? Za przekłŏdanie wiynkszości programōw sie niy dostŏwŏ geltaku, a państwo magicznie wersyji we ślōnskim jynzyku regiōnalnym niy stworzi. Tak samo wyglōndŏ to ze korektorami ôrtografije. Jak jedna ôsoba niy siednie i tego niy zrobi, to tego niy bydzie. No to żech siŏd.
BTW, fest żech sie przi tym narobiōł, tōż jak mŏcie radzi moja robota, to możecie mi sie dociepnōńć za to na piwo bez PayPal.
Przedstŏwiōm Wōm ślōnski korektōr ôrtografije, nad kerym robia ôd stycznia. Je to wersyjŏ beta (0.41b), pōniywŏż do kōńca roboty jeszcze daleko (musza przidać miana wsi i miast, miana ôd ludzi i inksze), ale na moje ôko pokrycie je kole 90 procynt. Rozpoznŏwŏ 30863 formy podstawowe, kere po ôdmianie dŏwajōm 783604 słowa.
Ślabikŏrz ôd korektora je uproszczōny, znaczy bez tych hardkorowych liter ÃÕ. Po kōnsultacyji ze Pro Loquela Silesiana ôstawiōłch ino Ô jak we ôkno, Ō jak we dōm i Ŏ jak we trŏwa.
Chciołbych Wŏs prosić, cobyście sie go zainstalowali i jak treficie na feler, trza by przidać jake słowo podle Wŏs abo mŏcie jake inksze sugestyje, to napiszcie dō mie na fanpejdżu “Chwile z gŏdkōm” abo na mail korektor [we] grzegorzkulik.pl. Jak niy mŏcie ślōnskij tastatury, to sie ja ôdy mie zainstalujcie, bo co chwila słysza, że ftoś ze ślōnskimi literami jedzie na ctrl+c ctrl+v.
Korektōr fōnguje na Hunspellu, beztōż we Windowsie je dostympny na Chrome, Firefoksa, Thunderbirda i LibreOffice na terŏz, a idzie go przistosować do mocki inkszych programōw (wykŏz pod linkym do Hunspella). Jak chcecie go używać, to dejcie sie pokōj ze Microsoft Office. Korektōr fōnguje we tyż cołkim systymie jak sie mŏ Linux abo MacOS.
Jak zainstalować
We Firefoksie i Thunderbirdzie wszyjsko je proste. Instaluje sie ze strōny ôd Mozille, jak kożdy inkszy przidŏwek. Coby być zicher, że korektōr fōnguje, wlyź na Facebook abo inkszo strōna, kaj idzie pisać i kliknij prawym we pole pisaniŏ. Pokŏże sie myni, w kerym je podmyni Languages abo Języki. Kliknij w nim “szl”, jak na ôbrŏzku po prawyj strōnie.
Chrome niy wiy, co to je “szl”, bez to muszymy go ôszydzić.
- Włażymy do sztelōnkōw gŏdki sam.
- Klikōmy Dodaj.
- Ôbiyrōmy afrikaans (czymu afrikaans? Bo żŏdyn z nŏs niy gŏdŏ afrikaans) i klikōmy OK.
- Ôznaczōmy Użyj tego języka do sprawdzania pisowni
- Jak sie korektōr afrikaans zainstaluje, to klikōmy “Gotowe” i zawiyrōmy Chrome.
- Sebiyrōmy archiwōm ze ślōnskim korektorym.
- Na Windowsie włażymy we Eksploratorze do folderu C:\Users\%USERNAME%\AppData\Local\Google\Chrome\User Data\Dictionaries\
Na Ubuntu włażymy do katalogu ~/.config/chromium/Dictionaries/
- We tym folderze winiyn być zbiōr af-ZA-3-0.bdic. Zastōmpcie go tym ze archiwōm ôdy mie.
- I tela! Ôdewrzijcie Chrome i mŏcie korektōr ślōnski.
We LibreOffice ôd wersyje 5.3.0 (wyjdzie w styczniu) bydzie szło normalnie nasztalować ślōnski korektōr we myni, ale do tego czasu kroki 6-7 trza robić za kożdym razym, jak sie włōnczŏ program, a kroki 8-9 przi kożdym nowym dokumyncie.
- Sebiyrōmy przidŏwek ślōnskigo korektora do LibreOffice.
- Ôdewiyrōmy LibreOffice Writer i idymy do Narzędzia > Menedżer rozszerzeń…
- We ôkynku klikōmy Dodaj i ôbiyrōmy tyn przidŏwek, co my go przed chwilōm sebrali.
- Zapytŏ sie, jeźli zainstalować Silesian spelling dictionary, potwiyrdzōmy.
- Zawiyrōmy Writer i ôdewiyrōmy go zaś.
- Idymy do Narzędzia > Opcje >Ustawienia językowe > Pomoc w formatowaniu.
- Ôdznaczōmy i zaznaczōmy nazŏd Hunspell spell checker (wiym, dziwne) i klikōmy OK.
- Idymy do Format > Znak…
- We ôknie je pole Język:, a w nim Polski. Ryncznie trza w nim wpisać szl i kliknōńć OK.
- To wszyjsko. Mŏcie ślōnski korektōr!
Coby zainstalować ślōnski korektōr we cołkim Ubuntu (niy wiym, do jakich katalogōw idōm te zbiory we inkszych dystrybucyjach), sebiercie sie archiwōm ôdy mie i wciepcie szl.aff i szl.dic do /usr/share/myspell/dicts.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 25.11.2018
We tyn tydniu we ligach czeskich dwa szpile ślōnsko-morawske na wiyrchu (hokej i basketbal), ôba wygrane bez manszfaty ze Ślōnska. Tyn hokejowy na tyla ważny, iże HC Ocelaři Trziniec po słabym poczōntku sezōnu ôd 3 tydni durch wygrywŏ i ôstało liderym. Za to fusbalŏrze po ôbu strōnach blank słabo. Na 5 szpilōw yno 1 pōnkt (Piast Gliwice). Napoczła Liga Majstrōw we voleybala i ZAKSA Kyndzierzyn-Koźle napoczła ôd wygranej. Ze europejskymi pucharōma musioł sie ale pożegnać Banik Karwina, kery grŏ jak rōwny z uherskym Balatonfuredi KSE, ale minmalnie lepsi bōli ci ôstatni.
Fusbal
I liga czeskŏ
MFK Karwina – Slavia Praga 1-3
Banik Ôstrawa – 1. FC Slovacko 0-3
Fastav Zlin – Slezsky Ôpawa 2-0
Po 16 szpilach Banik Ôstrawa je 6, Slezsky Ôpawa 9, a MFK Karwina zajś ôstatniŏ.
I liga polskŏ
Piast Gliwice – Zagłębie Sosnowiec 0-0
Koronia Kielce – Górnik Zŏbrze 4-2
Po 16 szpilach Piast Gliwice je 5, a Górnik Zŏbrze je 14.
II liga polskŏ
Wigry Suwałki – Odra Ôpole – ôdwołany
Puszcza Niepołomice – GKS Jastrzymbiy 2-0
Stomil Ôlsztyn – Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ 0-2
GKS Tychy – GKS Katowice 4-0
We tabuli po 20 szpilach Biylsko-Biołŏ na 6 placu, GKS Jastrzymbiy na 7, GKS Tychy na 9, Odra Ôpole na 11, a GKS Katowice na ôstatnim, 18 placu.
Hokej
I liga czeskŏ
HC Ocelaři Trziniec – Mountfield HK 3-1
HC Ocelaři Trziniec -HC Witkowice 3-0
Sparta Praga – HC Ocelaři Trziniec 1-3
HC Ocelaři Trziniec je po 22 szpilach na 1 placu.
I liga polskŏ
Polonia Bytōm – JKH GKS Jastrzymbiy 3-9
Orlik Ôpole – Unia Ôświyncim 2-8
JKH GKS Jastrzymbiy – PZHL u23 2-1
JKH GKS Jastrzymbiy – Polonia Bytōm 5-0
Unia Ôświyncim – Orlik Ôpole 3-0
Zagłębie Sosnowiec – Tauron GKS Katowice 2-3
GKS Tychy – Tauron GKS Katowice 3-4
Polonia Bytōm – Unia Ôświyncim 1-5
Po 24 szpilach piyrszy je Tauron GKS Katowice, drugi GKS Tychy, trzeci JKH GKS Jastrzymbiy, dziesiōnty Orlik Ôpole a jedynŏstŏ Polonia Bytōm.
Handbal
Eliminacyje do Pucharu EHF (III runda)
Balatonfuredi KSE – Banik Karwina 32-29 (Piyrszy szpil 34-33, Banik Karwina ôdpŏd ze europejskich pucharōw)
I liga czeskŏ
Banik Karwina – HK FCC Město Lovosice 33-32
Pepino Fridek-Mistek – Tatran Litovel 38-26
Banik Karwina je na piyrszym placu, a Pepino Fridek-Mistek na 7.
I liga polskŏ
Górnik Zŏbrze – Gwardia Ôpole 32-25
Po 12 szpilach Górnik Zŏbrze je 2, a Gwardia Ôpole 5.
Basketbal
Europejskŏ Liga Majstrōw
Telekom Baskets Bonn – BK Ôpawa 114-77
BK Ôpawa je durch na ôstatnim placu.
I liga czeskŏ
BK Ôpawa – NH Ôstrawa 95-79
Po 11 szpilach BK Ôpawa je na 6 placu.
Voleybal
Europejskŏ Liga Majstrōw
ZAKSA Kyndzierzyn-Koźle – VK Karlovarsko 3-0
To bōł piyrszy szpil, we grupie voleybalŏrze z Kyndzierzyna bandōm grać jeszczy ze Cucine Lube Civitanova i Modena Volley.
I liga polskŏ – skuli europejskich pucharōw yno jedyn szpil.
GKS Katowice – KPS Stocznia Szczecin 3-1


text:
Kōnopije indyjske we szranku
Szandarzi kryminalni z Cieszyna chyciyli chopa podyjzdrzanego ô hodowanie kōnopiji indyjskich. W pōmiyszkaniu ôd 29-latka policyjōny znŏdli 6 dōnic kerzōw i bez 250 gramōw marihuany. Za to przestympstwo grozi do 10 lŏt heresztu.
Policyjōny z cieszyńskiego wydziału kryminalnego uzdali, iże w pōmiyszkaniu na jednym z ôsiedli w Cieszynie, lokatōr mioł hodować kōnopije indyjske.
Jak szandarzi zaklupali na dźwiyrze z pōmiyszkaniŏ i weszli do postrzodka poczuli charakterystycznõ wōń, co ino potwierdziyła, iże jejich dōmysły były akuratne. Chop zachowywoł sie nerwowo. Skŏzoł niyskorzij policyjōnōm, kaj w jednyj z izbōw, we szranku hoduje kōnopije indyjske. Policyjōny zabezpieczyli 6 kerzōw konopiji jak tyż sprzynt do jejich ôbrŏbianiŏ. Ôkrōm tego w pōmiyszkaniu funkcjōnariusze znŏdli jeszcze bez 250 gramōw marihuany.
Policyjōny przedstawiyli 29-latkowi ôbskarżynie hodowle konopije indyjskij i posiadaniŏ srogij wielości narkotykōw. Za to przestympstwo chopowi zgodnie z ôrdōnkym ô szperowaniu narkomanije grozi do 10 lŏt heresztu. Ô jego dalszym losie uzdŏ prokuratōr i gyricht.
Fot: KPP Cieszyn


text: 26. a 27. apryla 1945 howrjachu ćežke boje w Hornjej Łužicy wokoło Pančic-Kukowa, Chrósćic, Njeswačidła, Kaponicy, Łaza a w Delanach. Dny do toho běchu němske armeje wójnskeje skupiny Srjedźa – wone stejachu sewjernje Zhorjelca, pola Lubija a předewšěm w sewjernej a srjedźnej Čěskej – do mócneje napřećiwneje ofensiwy přećiwo lěwemu křidłu 1. ukrainskeje fronty stupili. Skupinu Srjedźa rozkazowaše generalny pólny maršal Ferdinand Schörner, kotremuž jeho hrózbneho wustupowanja dla wojacy „kruteho Ferdinanda“ rěkachu.


text:
Robert Lorenc Arnošta Mukowu „Statistiku łužiskich Serbow“ do němčiny přełožił
Ličenje Serbow za statistiku abo trochowanje ličby Serbow w našich dnjach njeje wotewrjene prašenje, je dźě nanajpozdźišo ze serbskim zakonjom z lěta 1999 zasada wobkrućena: Serb je, kiž so Serbstwu wuznawa. Njedźiwajcy toho jewja so hdys a hdys we wěstych kruhach politiki žadanja za ličenjom Serbow, ale tež mjez nami. Nowa edicija Arnošta Mukoweje „Statistiki łužiskich Serbow“ móhła, zwjeršnje widźane, tomu polěkować.
Robert Lorenc je Mukowu statistiku do němčiny přełožił a wudał. Ludowe nakładnistwo Domowina da ju nam nětko jako 532stronsku knihu do ruki.


text:
Jan Jurij Temler
Jan Jurij Temler (tež Themler; * wokoło 1500, † 1573 w Chrósćicach) bě serbski nabožinski prócowar a romsko-katolski farar.
Wón běše wot 1540 hač do lěta 1559 z poslednim katolskim duchownym w Hodźiju, doniž so w tamnišej wosadźe reformacija njezawjedźe. W tutym lěće dyrbješe před ewangelsku dohladowarsku komisiju do Biskopic přińć, dokelž bě Mišnjanski biskop hamt Stołpin ze wšěmi wsami sakskemu kurwjerchej wotstupił. Temler so na městnje nowej wěrje njepodwoli, ale wuprosy sej štyri dny k přemyslenju. Dnja 8. januara 1559 napisa komisaram, zo je cyła wosada z wuwzaćom knježkow hišće katolska a spokojom z nim. Komisija pak postaji Jakuba Finklerja z Měrjowa za noweho fararja, kiž tam dnja 2. februara hižo ewangelsce prědowaše. Temler woteńdźe do Chrósćic, hdźež skutkowaše hač do swojeje smjerće w lěće 1573 dale jako katolski farar.
Tradicija powěda, zo při tutej składnosći tež hnadowne swjećo z něhdyšeje Tuchorskeje kapały sobu přinjese, kotrež so dźensa w Róžeńčanskej putniskej cyrkwi namaka. Wone bě po zawjedźenju reformacije w Hornim Wujězdźe w lěće 1551 do Hodźija přišło.
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Meškank: Temler, Jan Jurij. W: Serbskim biografiskim słowniku, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1970, str. 259
- Jan Meškank: Temler, Jan Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 565
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Michał Hórnik: Jan Jurij Themler, posleni katholski faraŕ w Hodźiju. W: KP 4 (1866), str. 97–100 (digitalizat jako pdf)


text:
Brunicowa jama Wjelcej-juh
Brunicowa jama Wjelcej-juh (němsce Tagebau Welzow-Süd) je wotkryta brunicowa jama zapadnje Grodka w Delnjej Łužicy, kotraž so wot firmy Lausitz Energie Bergbau AG (LEAG) wobhospodarja. Wona bu pomjenowana po bliskim městačku Wjelcej a je jedna ze štyrjoch hišće aktiwnych brunicowych jamow we Łužiskim brunicowym rewěrje. Wona zastaruje milinarnju Čorna Pumpa z brunicu.
We Wjelcejskej jamje wudobywa so brunica z dźesać do šěsnaće metrow šěrokeje woršty, kotraž nadeńdźe so 90 do 130 metrow pod zemi. Planowana doba wudobywanja saha něhdźe hač do lěta 2040, jeli so wot LEAG požadane wotbagrowanje při južnej kromje jamy ležaceje wsy Prožym přizwola.
GeografijaWobdźěłać
Aktiwna jama rozpřestrěwa so we wokrjesu Sprjewja-Nysa mjez Grodkom na wuchodźe a Wjelcej na zapadźe a słuša do teritorijow wobeju městow kaž tež zdźěla do teritorija města Drjowk a gmejny Nowe Wiki. Hižo rekultiwěrowane płoniny we wuchodnym dźělu słušeja do Grodka.
StawiznyWobdźěłać
Z prěnjeje brunicoweje woršty wudobywachu hižo w 19. lětstotku wuhlo z podkopkow, zdźěla njepřizjewjenych. Prěnja wotkryta jama bě „Clara I“, kotraž dźěłaše wot lěta 1866.
W lěće 1957 zahajichu prěnje trjebjenja a planěrowanja za dźensnišu jamu; 1959 započa wotwódnjenje terena. Poprawne wotkryće jamy zahaji so 19. nowembra 1962 a 14. nowembra 1966 wudobywachu z njeje prěnju brunicu za płunowy kombinat Čorna Pumpa.
Dnja 13. meje 2016 wobsadźi wjace hač 1600 aktiwistow pod hesłom „Ende Gelände“ brunicowu jamu a blokěrowachu wudobywanje wuhla.
Za jamu wotbagrowachu hač do lěta 2011 cyłkownje 17 wjeskow, w kotrychž so zdźěla hišće hač k wotbagrowanju serbsce rěčeše: Bukow (1985), Bukowk (1988), Dolań (1989), Gižkojce (2001), Górki (1980), Gózdź a Haidemühl (1969/2004), Chusej (1995), Jaseń (1973), Josephsbrunn (1978), Klěšnik (1993), Lutoboŕ (zdźěla; 1976), Radojz (1986), Rajc (1978), Tšadow (1984), Tšuckojce (1988) a Zagroda (2001). Z tutych wsow přesydlichu so po hamtskich ličbach znajmjeńša 3200 wosobow, při čimž wopušći wjele – wosebje w NDRskich časach – swoju wjes hižo do oficielneho přesydlenja a so tuž njeličachu.


text: Choćebuz (SN/BŠe). Iniciatiwje „Strukturnu změnu nětko“, „Wšitke wsy wostajić“ a Choćebuska wobswětowa skupina chcedźa tydźeń po jutrach lěsne pućowanje do Wochožanskeje brunicoweje jamy přewjesć. Ze symboliskej čerwjenej liniju sej zastupjerjo žadaja, zo dyrbi jama dosć wotstawka k wokolnym wjeskam měć. Wobydlerjo jara pod wuskutkami ćerpja a maja prawo na žiwjenjahódne wobstejnosće. Na lěsnej ležownosći, kotruž Choćebuska wobswětowa skupina wotnaja, porěča potrjecheni k wobdźělnikam pućowanja. Přeprosyli su sej Michaela Zobela z Hambachskeho lěsa, kiž je so hižo wjac hač 70 króć z kritikarjemi brunicy po porynskim rewěrje wuchodźował.


text:
Dwórc
Dwórc[2] (němsce Hof) je bjezwokrjesne město z něhdźe 46.000 wobydlerjemi na sewjerowuchodźe bayerskeho knježerstwoweho wobwoda Hornjeje Frankskeje. Leži na kromje stawizniskeho regiona Bohotskeje při rěkomaj Solawje a Regnitz, jenož pjeć kilometrow zady sakskeje hranicy.
Dwórc namaka so w dolinje Solawy mjez Frankskim lěsom a Šmrěčinami. Bu w lěće 1214 jako sydlišćo Rekkenze k prěnjemu razej dokumentariski naspomnjeny. Wokoło 1230 bu tak mjenowane „nowe město“ natwarjene, kotrež dósta mjeno „Regnitzhof“ abo „Hof Regnitz“.
Partnerske města Dwórca su Pławno, Cheb (Čěska), Villeneuve-la-Garenne (Francoska), Joensuu (Finska) a Ogden (Utah, Zjednoćene staty).
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Bayerski krajny zarjad za statistiku: Gmejny a ličby wobydlerstwa
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927 (online).


text:
Seznam poljskih pesnikov
A[uredi | uredi kodo]
B[uredi | uredi kodo]
Krzysztof Kamil Baczyński - Stanisław Baliński - Marcin Baran - Stanisław Barańczak - Ryszard Wincenty Berwiński - Miron Białoszewski - Miłosz Biedrzycki (r. 1967, Koper) - August Bielowski - Wojcech Bogusławski (spevoigre) - Tadeusz Borowski - Tadeusz Boy-Żeleński - Andrzej Braun - Jan Brzechwa - Jan Brze̜kowski - Władysław Broniewski - Ernest Bryll
C[uredi | uredi kodo]
Józef Czechowicz - Piotr Czerniawski - Wanda Czubernatowa
D[uredi | uredi kodo]
Jecek Dehnel - Stanisław Ryszard Dobrowolski
E[uredi | uredi kodo]
F[uredi | uredi kodo]
Jerzy Ficowski - Ignacy Fik - Kornel Filipowicz - Darek Foks? - Aleksander Fredro -
G[uredi | uredi kodo]
Tadeusz Gajcy - Konstanty Ildefons Gałczyński - Wiktor Gomulicki - Seweryn Goszczyński - Stanisław Grochowiak - Mariusz Grzebalski - Jacek Gutorow
H[uredi | uredi kodo]
Jerzy Harasymowicz - Julia Hartwig - Zbigniew Herbert - Paweł Huelle
I[uredi | uredi kodo]
Kazimiera Iłłakowiczówna (1892-1983) - Tadeusz Isakowicz-Zaleski - Jarosław Iwaszkiewicz -
J[uredi | uredi kodo]
Klemens Janicki - Jerzy Jarniewicz - Bruno Jasieński - Mieczysław Jastrun - Krzysztof Jaworski - Jerzy Jurandot (r. Jerzy Glejgewicht)
K[uredi | uredi kodo]
Krzysztof Karasek - Franciszek Karpiński - Tymoteusz Karpowicz - Jan Kasprowicz - Julian Kawalec - Marzanna Bogumiła Kielar - Jan Kochanowski - Wespazjan Kochowski - Feliks Konarski ("Ref-Ren")- Halina Konopacka - Maria Konopnicka - Ignacy Krasicki - Zygmunt Krasiński - Ryszard Krynicki - Tadeusz Kubiak - Aleksander Tytus Kulisiewicz - Jalu Kurek - Ewa Kuryluk -
L[uredi | uredi kodo]
Antoni Lange - Stanisław Jerzy Lec - Jan Lechoń - Teofil Lenartowicz - Bolesław Leśmian - Ewa Lipska -
M[uredi | uredi kodo]
Bronisław Maj - Maciej Melecki - Tadeusz Miciński - Adam Mickiewicz - Czesław Miłosz - Stanisław Młodożeniec - Jan Andrzej Morsztyn -
N[uredi | uredi kodo]
Daniel Naborowski - Julian Ursyn Niemcewicz - Cyprian Kamil Norwid -
O[uredi | uredi kodo]
Artur Oppman - Władysław Orkan - Bronisława Ostrowska
P[uredi | uredi kodo]
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska - Tadeusz Peiper - Jacek Podsiadło - Wacław Potocki - Bolesław Prus - Kazimierz Przerwa-Tetmajer - Julian Przyboś -
R[uredi | uredi kodo]
Mikołaj Rej - Krystyna Rodowska - Tadeusz Różewicz - Tomasz Różycki - Lucjan Rydel - Jarosław Marek Rymkiewicz -
S[uredi | uredi kodo]
Maciej Kazimierz Sarbiewski - Pawel Sarna - Marcin Sendecki - Mikołaj Sęp Szarzyński - Tadeusz Sławek - Antoni Słonimski - Juliusz Słowacki - Andrzej Sosnowski - Edward Stachura - Leopold Staff - Stanisław Ryszard Stande - Anatol Stern - Zdzisław Stroiński - Marcin Świetlicki - Nora Szczepańska - Włodzimierz Sznarbachowski - Janusz Szpotański - Wisława Szymborska -
T[uredi | uredi kodo]
Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki - Stanislaw Trzebecki - Andrzej Trzebiński - Julian Tuwim - Jan Twardowski -
U[uredi | uredi kodo]
W[uredi | uredi kodo]
Aleksander Wat - Adam Ważyk - Adam Wiedemann - Kazimierz Wierzyński - Józef Wittlin - Adam Włodek - Wiktor Woroszylski - Grzegorz Wróblewski - Stanisław Wyspiański -
Z[uredi | uredi kodo]
Bohdan Zadura - Adam Zagajewski - Wacław Michał Zaleski - Kazimiera Zawistowska - Krzystof Zawisza
Ž[uredi | uredi kodo]
Narcyza Żmichowska - Gabryella


text:
Tajny faworit Turkowska hižo na dompuću a Waliziska najebać poražki we wosmifinalu
Rom (kh/SN). Italske narodne koparske mustwo muži je tež swoju třeću skupinsku hru při europskich koparskich mišterstwach (EM) dobyło. Dźakowano suwerenemu předstajenju přesadźi so wubranka Italskeje z 1:0 přećiwo Waliziskej. Z tym je dale na puću k historiskemu rekordej. Před 53 lětami běchu Italčenjo mjenujcy posledni raz EM titul dobyli. Z 30 hrami zasobu bjez poražki zastajichu Italčenjo swójski rekord z 30tych lět pod trenarskej legendu Vittorio Pozzo.
Italska před rekordom


text:
Chińskŏ Ludowŏ Republika
Chińskŏ Ludowŏ Republika, skrōt CHLR (People's Republic of China > P.R.C. Angelsko godka, chiń. trad. 中華人民共和國, uleksz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōngguó, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posuchej po chińsku) – państwo we Azyji wschodnij, kere ôbjymuje historyczne Chiny (bez Tajwanu) a Tybet i inksze ziymie we Azyji Postrzodkowej zamiyszkane społym ôd 56 skupin etnicznych. Chiny to je nŏjludniyjsze państwo świata, jejich populacyjŏ je wiynkszŏ jak 1,3 mld ôsōb. Wiyrchniowo sōm 4. na świecie, a ekōnōmicznie (PKB nōminalny) – 3. (w 2007 r., po USA i Japōniji) abo tyż 2. (PKB realny) po USA.
Państwa, kere graniczōm ze ChLR to: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Koryjŏ Pōłnocnŏ, Laos, Mōngolijŏ, Nepal, Pakistan, Rusyjo, Tadżykistan, Wietnam.
Chociŏż za kōntynuatora tradycyje politycznyj Chin widzi sie tyż Republikã Chińskõ na Tajwanie, ôd lot 70. za przizwolyniym USA to ChLR reprezyntuje nŏrōd chiński we ôrganizacyjach miyndzynŏrodnych, tj. ÔNZ abo WHO.
Władza we ChLR sprŏwuje ôd 1949 r. Kōmōnistyczno Partyjŏ Chin. Do kōńca lot 70. Chiny były państwym totalitarnym na wzōr stalinowski, a we latach 60. nasiliły sie we kraju tyndyncyje izolacjōnistyczne. Po śmiyrci Mao Zedōnga i fiasku maoizmu, we latach 80. partyjŏ napoczła ale reformy ekōnōmiczne, tj.: Ôdchōd ôd gospodarki planowyj a ôdwarcie na świat, a ustrōj zaczōn przenosić sie we strōna autorytaryzmu. We latach 80. i 90. prziszła liberalizacyjŏ życiŏ społecznygo i kulturalnygo, bez m.in. wkludzynie swobody rajzowaniŏ. Społym ze reformami ekōnōmicznymi zaczła sie terŏźnie nŏjwiynkszŏ migracyjŏ we historyji świata - ze wsi do miast przekludziyło sie już 140 mln Chińczykōw.
Terŏźny ustrōj Chin je nōminalnie socjalistyczny (tm. socjalizmus ô chińskych włŏsnościach), we praktyce je to ale kapitalizmus, bez typowych np. do UE rozlygłych zabezpieczyń socjalnych, co absztichuje sie lekim zafarbiyniym nōmynklaturowym i srogim woluminym inwestycyji zagranicznych a eksportu. W sferze polityki, partyjŏ kōmōnistyczno regyruje autorytarnie, a przi tym ôdwołuje sie do nacjōnalizmu, banuje ruchy ôpozycyjne i prōbuje budować gospodarkã ôpartõ na wiydzy na muster krajōw sōmsiednich m.in. Japōnije, Koryje Płd., a tyż Singapuru.
Chiny to tyż jedyn ze nŏjstarszych ôstrzodkōw cywilizacyjnych świata, ô ôsobnyj i bōgatej tradycyji muzycznyj, tyatralnyj, literackij, filozoficznyj a historycznyj, a tyż naukowyj. Po zakōńczyniu rewolucyji kulturalnyj chińskŏ kultura poleku sie ôdrŏdzŏ, chociŏż podle krytykōw szkody wyrzōndzōne za czasōw Mao Zedōnga sōm zbyt wielge, coby możebne było jij połne ôdrodzynie. Bezprecedynsowe we dzisiyjszych Chinach je tyż terŏźne ôdymkniyńcie tygo kraju na świat i jigo wartkŏ okcydyntalizacyjŏ.


text:
Zinedine Zidane
Zinedine Zidane - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je Zizou. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.
Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.
Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.


text:
Zachodńi Brzyg
Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.
We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.


text:
Torsten Ruban-Zeh (SPD) je nowy Wojerowski wyši měšćanosta. W druhim wólbnym kole dosahaše jemu wčera ze 44,3 procentami jednora wjetšina hłosow. Z 33,4 procentami slědowaše Dorit Baumeister (njestronjanka). Kandidat AfD Marco Gbureck dósta 16,2 procentaj hłosow, zastupjerka CDU Claudia Florian jeničce 6,1 procent.
Wojerecy (SN/BŠe). „Wólbny wuslědk je za Wojerecy dobytk“, wuzběhny sakski hospodarski minister a předsyda SPD w swobodnym staće Martin Dulig. Wobydlerjo dóstanu tak město z přichodom, kotrež je wšitkim generacijam atraktiwne a strukturnu změnu na swoje dobro wužiwa. Tež předsyda sakskeje Lěwicy Stefan Hartmann nowemu wyšemu měšćanosće gratulowaše, skedźbnjejo zdobom na dobry wuslědk Dorit Baumeister, kotruž je Lěwica podpěrała.
Ruban-Zeh je jednaćel Dźěłaćerskeho dobroćelskeho zwjazka we Wojerecach a naslěduje Stefana Skoru (CDU), kiž njeje hižo k wólbam nastupił. Po kóncu wudobywanja brunicy ma komuna wulka wužadanje zmištrować. Wšako mnozy wobydlerjo w branši dźěłaja. Ruban-Zeh chce nadawkej wotpowědować.


text:
Lube čitarki, lubi čitarjo,
redakcija Serbskich Nowin a Ludowe nakładnistwo Domowina stej wćipnej: Je Wam naš wječornik swěrny přewodźer po serbskim a łužiskim žiwjenju abo rozsudźa proste wuhotowanje nowiny wo tym, hač přinoški čitaće? Što so Wam wobsahowje lubi, što mjenje rady čitaće? Kotre informacije parujeće a kotre maće snano samo za zbytne?
To wšo ma naprašowanje w němskej rěči DIMA Marktforschung z Mannheima w septembrje a oktobrje wuslědźić. Za to wužiwaja rozmołwy w małym kruhu w Budyšinje abo telefoniske naprašowanje. Wobdźělenje je dobrowólne a anonymne. Institut je hižo před pjeć lětami čitanske zadźerženje abonentow a njeabonentow Serbskich Nowin přepytował. Zakonske zakłady za tajke naprašowanja nakładnistwu njedowoleja, na wosobu poćahowane daty abonentow institutej DIMA dale dawać.


text:
Washington (B/SN). Zastupjerjo křesćanskich organizacijow z wjace hač 34 krajow zahajichu minjeny měsac we Washingtonskim Bibliskim muzeju kampanju „2020 po Chrysće – Globalne lěto biblije“. Je to prěnja iniciatiwa toho razu, kotruž zamołwja Swětowa ewangelska alianca w zhromadnym dźěle z organizacijemi kaž z Misionskim towarstwom Wycliff a swětowym zjednoćenstwom CVJM. Kampanja chce mjez druhim k tomu pohonjeć, zo so křesćenjo we wšěch wobłukach žiwjenja ze słowom Božim bóle rozestajeja a wo nim rozmysluja.
Ćežka kooperacija


text:
Kamela
Kamela (Camelus) – zorta wjelgich cyckočůw pařistokopytnych s familije kamelowatych. Přinoležům do nojwjynkšych ssakůw kopytnych. Fizjolůgičńy sům uůne přistosowane do žyćo we warůnkach suchygo a gorkigo klimatu, sům čynsto wykořistywane kej zwjyřynta užytkowe.
GatůnkiEdytuj
We tyj zorće idźe wykozać dwa gatůnki:
- kamela dwupuklato (Camelus bactrianus syn. Camelus ferus – wystympuje tak we stańe dźikim (kamela dwupuklato dźiko C. ferus), kej a we chowje (kamela dwupuklato domowo, baktrjan C. bactrianus)
- kamela jydnopuklato (dromader*) (Camelus dromedarius) – wystympuje ino jako gadźina hodowlano
Mjano dromader to je feler naškryflany we yncyklopedyjach, richtik to śe mjanuje dromedar ze uać. jako stoji wyžyj[zdrzůdło?].


text:
Niy ma nadziyje dlŏ ludzkości 4.03.2018
- Świyntŏ po szajdōngu
- Do heresztu za kaczkã
- Zabrōniōne “n”
Kim Davis to urzyndniczka sztandu cywilnego znanŏ we USA z tego, iże niy chciała dać ślubu pŏrōm tyj samyj płci, chociŏż mieli do niego prawo. Chociŏż ôna wydŏwała sie sztyry razy za trzech chopōw, a dzieci swojigo trzecigo chopa urodziyła ino piyńć miesiyncy po szajdōngu ze swojim drugim chopym, to podle nij małżyństwo je świynte, ôpisane w Bibliji i niydostympne dlŏ gejōw i lesbijek. Tōż pani Davis napisała ksiōnżkã „Pod zwierzchnictwym Boga”, kaj ôpowiadŏ ô swojij bataliji ô świyntość małżyństwa ôd mōmyntu, jak we Kentucky przizwolōno było ludziōm jednyj płci nabiyrać ślubu. Szkoda, że zaczła ôd 2015 roku, a niy ôd 1993, jak lygała z niyswojim chopym.
Zdrzōdło: Joemygod
Synek w Petersburgu bōł zawarty w hereszcie po tym, jak we ôknie swojigo pōmiyszkaniŏ wystawiōł plōmpanõ kaczkã. Żōłte kaczki to symbol korupcyje we Rusyji ôd czasu, jak we 2016 roku wyszło, iże we daczy ôd Dmitrija Miedwiediewa je ekstra ekskluzywny dōm dlŏ kaczek. Heresztowany Artiom Gonczarenko wystawiōł w ôknie napołniōnego luftym ptŏka w czasie antyputinowskij dymōnstracyje. Ale żeby zarŏz heresztować?
Zdrzōdło: The Moscow Times
Niydŏwno z Chin wyszła wiadōmość, iże Kōmunistycznŏ Partyjŏ Chin zapropōnowała wykryślynie ze kōnstytucyje zŏpisu ô tym, iże dinst prezydynta może trwać ino dwie kadyncyje. Dlŏ terŏźnego prezydynta, Xi Jinpinga, znaczyłoby to, iże bōłby dyktatorym do kōńca życiŏ. Chiński regyrōnek zakŏzoł tōż gŏdaniŏ we internecie ô „Folwarku Zwierzyncym” i „1984” George’a Orwella, zablokowoł tyż take ôkryślynia jak „ymigracyjŏ”, „kult jednostki”, „niyśmiertelność”, „Xi Zedong” i literã „n”. Niy wiadōmo, co im zrobiyła litera „n”, ale pewnikym nic dobrego.
Zdrzōdło: Guardian


text:
Ryn
Ryn (němsce Rhein, francosce Rhin, nižozemsce Rijn) je wažna a dołha rěka w zapadnej Europje. Ryn je z 1.230 kilometrami po Dunaju druha najdlěša rěka a jeho přitočnišćo wobjimuje 224.400 km² we wósom krajach. Wužórli so w Alpach a ćeče přez Šwicarsku, Liechtenstein a Awstrisku do Bodamskeho jězora, z kotrehož přez Rheinfall wuběži, najsylniši wodopad w Europje. Dale běži přez Němsku, Francosku a Nižozemsku, hdźež so pola Rotterdama z deltu do Sewjerneho morja wuliwa.
Dla centralneho połoženja w srjedźoeuropskim kanalowym systemje je Ryn najwažniši wodowy puć Němskeje. Jako něhdyša hranica mjez Francoskej a Němskej hraješe nimo toho wulku rólu jako symbol němskeho nacionalizma a bu jako „wótc Ryn“ pomjenowany.
Najwažniše přitoki Ryna su Aare w Šwicarskej kaž tež Neckar, Mohan, Mosela a Ruhr w Němskej.
Wuznamne města při rěce su Basel, Strasbourg, Ludwigshafen, Mohuč, Koblenz, Bonn, Köln, Düsseldorf, Duisburg a Rotterdam.


text:
Świynto Barborka i Skarbnik Zabrzeski
Tekst wydrukowany we numerze 2. „Młodego Krajoznawcy Śląskiego” z 1934 roku. Autorzi to szkolŏrze X Gimnazjum Urszulanek w Rybniku.
Bardzo downo tymu miyszkoł se na Ślōnsku taki bogaty grof, co to cołkym Ślōnskym regirowoł. Pōn Bōczek doł mu maluśkego syna i gryfno cera, keryj było Barborka, ôna była świynto i dobro, aż nie możno. Rzykała caluśki dziyń, a że tyn jeji ôjciec ôkropni lo wszystkich ludzi byli, ôna jich pocieszała i pōmogała lecy kedy. Roz pokozała se ji w śniku świynto Dorotka i pado. „Wiysz co, Barborko, pozbiyrej wszystkich ludzi i uciekejcie ôd twojigo ôjca, daleko za Ôdra, a jak bydziecie widzieli gōra, kaj je moja kaplica, to już wōm nic nie bydzie”. Pozbiyrała ludzi i uciekajōm.
Lecōm, lecōm, a narozki – stōj! – Pierniku, myśli se Barborka, co zrobiymy, rzyka samykej płynie, jako my teraz przelezymy. Narozki znejd se most na rzyce i wszyscy przeleźli do jednego. Kej Zabrzeski, bo tak sie nazywoł ôjciec ôd Barborki, ujrzoł, iże Barborki niyma, tak nazbiyroł roztolicnych rabusiōw i gōni ta świynto paniynka. Gōniōł ta cerka i już jōm mioł chycić, ale Barborka spōmniała se swoja nieboszczka mamulka, keryj było Anna i tupnyła se nogōm i zarozki urosła wielgachno gōra, co jeszcze do dzisiok je i nazywo se gōrōm św. Anny.
Ale tyn zmierzły grof jechoł dalij. Dojechoł do tego miejsca, kaj to teroz Zabrze, a kaj uōn mioł wielgachny zōmek i w ziymi mocka zakopanych skarbōw. Naszo Barbora tyż jechała se przedsia, naroz ujrzała tam jakoś gōrka i myślała, że już tam ta świynto Dorotka miyszko. Była tyż słabo, a ludzie tyż już stynkali, kozała im polygać na trowie i spać. Zatrzimała se tyż trocha. Narozki łap jōm ktoś za kraglik. Ôglōndo se a to jej ôjciec Zabrzeski zamurowoł jōm ku swojim skarbōm, a potym wziōn ludziskōw prać. A ôni płakali i prosiyli. Freliczko złocinsko, piykno Barborko, ratuj nas. Usłyszała to Barborka, porzykała piyknie i Pōn Bōg posłoł ji aniołka, co jōm wypuściōł. Leci Barborka do ôjca i pado: „Faterku, nie bydżcie zaś tacy, dejcie ludziōm pokōj, jo ich namōwiła, coby uciekli.” „Cof sie Barborko – pado grof – jo se musza z tymi chacharami pogodać.” Barborka se tupła, to zarozki sie wszyscy znikli, a ôna z nimi. „No wy pierōńske chachary” – wrzeszczy grof. Mojich skarbōw se wōm zachciało. Jak tyn stary wziōn tupać, to se cołko streka zawalyła. Dziwo se, a tam w kōmorze, je Barborka z ludziami i dowo im te skarby co uōn se uszporowoł. Złość jego chyciła, wyciōngnōn szabla, poczōn sie fukać na świynto Barborka, a wszystkich chcioł szablōm przebōść. Ale ta świynto Barborka zastawiyła jich i uōn jōm pyrtnoł tōm szablōm i zabiył jōm.
Pierōny zaczły walić, ziymia se trzynsła, a Zabrzeskymu ukozoł se Pōn Jezus i pado: „Zabrzeski, bardzo nie pieknieś to zrobił, ludziskaś tropiył, a jeszcze na ôstatek ta twoja ceryczkaś zabiył. Kto inkszy nie dołby se to spodobać ale ta Barborka je tako dobro, że jeszcze prosi za ta twoja grzyszno dusza. Słuchej jyno, co ci powiym, ôd tego, iż mosz tela skarbōw w ziymi, bydziesz sie nazywoł Skarbnik. Ludzie bydōm mieli z tego ciepło, ale muszōm sie na nie zarobić. Ty zaś bydziesz żyć samotnie, bydziesz sie błōnkoł mocka czasu po tych grubach, tynsknota za Barborkōm bydzie cie gryzła.”
I tak sie tyż stało, ôdtōnd Skarbnik wachuje po grubach, szybach i zawaliskach a we świyntyj Barbōrce majōm gōrnicy prawdziwa ôpiekunka i żodyn z nich, kej mo zjyzdżać nadōł niy zapōmni do nij porzykać.
Mocka jeszcze dziwōw ôsprawiajōm ludzie ô Barborce i Skarbniku ale może z tego wszystkego jyno tela prowda, że sie ta świynto rychtyk gōrnikami ôpiekuje i strzeże jich ôd nogłyj i niespodzianyj śmierci.
Foto na wiyrchu: Skarbnik na Grubie Guido, fot. Krystian Hasterok / Wikimedia Commons


text:
Szląsczi jãzëk
Szląsczi jãzëk abò szląskô gôdka (szl. ślůnsko godka, ślůnski, czasã téż pů naszymu) to karno szląsczéch dialektów, chtërne brëkòwóné są przez lëdztwò Górnégò Szląska w Pòlsce a téż w Czesczi ë Miemiecczi. Bezpòstrzédno wëchôdaje ze stôrosłowiańsczégò jãzëka. Hònorowi przédnik Radzëznë Pòlsczégò Jãzëka Pòlsczi Akademiji Ùczbów prof. dr hab. Walery Pisarek nazwôł szląsczi jãzëk "stôrszim bracynã standardowi pòlaszëznë". Na sztôłtowónié sã słowiznë jãzëka miôłë wpłiw pòżëcczi z jãzëków: pòlsczégò, czesczégò (a barżi mòrawsczégò, dôwni bãdącégò apartnym jãzëkã), miemiecczégò (czãscy z germansczégò dialekta szląsczi mòwë, nigle standardowi miemczëznë) a téż dzélama słowacczégò. W jãzëkù tim nôwikszi ùdzél mają słowa słowiańsczégò pòchòdzënkù. Wikszi dzél słów je krótkò stôropòlsczégò jãzëka, òsoblëwie sąsednich dialektów: wiôlgòpòlsczégò ë môłopòlsczégò a téż jãzëkóm dolnosorbsczim, górnosorbsczim ë mòrawsczémù, nigle dzysdniowi standardowi pòlaszëznë. Szląskô mòwa jinaczi sã òd jinëch jãzëków słowizną, fònetiką a téż dzélama òrtografiją. Terô warëją robòtë nad ùsôdzenim szląsczégò lëtaracczégò jãzëka. Òd lat 30. XX s. je ju szląsczi lëteracczi mikrojãzëk - lasczi, ùstandarizowóny przez fridecczégò pisarza Erwina Goja, znónégò jakò Óndra Łysohorsky, równak òstôł òn òpiarti na pògreńcowi szląskò-mòrawsczi baze gwarë górno-òstrawsczi, tedë nie je dlô karna szląsczich dialektów reprezentacjowi. Wczasniszé próbë standarizacëji lëteracczégò szląsczégò jãzëka, pòdjimniãté czile razów w XIX s. m.jin. przez Antóna Stabika nie darzëłë sã.
W pòlsczi ùczałi lëteraturze dominëje pòzdrzatk, że szląsczi etnolekt je karnã gwarów abò dialektów/pòddialektów w ramach pòlsczégò jãzëka.
Szląsczi jãzek, jakno apartny słowiańsczi jãzëk béł klasyfikòwóny bez niechtërnëch slawistów. W Zôpadny Eùropie, m.jin. Gerd Hentschel wëmieniwô w swòjich prôcach szląsczi jãzëk westrzódka zôpadnosłowiańsczéch jãzków, a napisôł téż ùczałi artikel zatitlowóny "Śląski - nowy (albo i nie nowy) język słowiański?". Juwerno robòtë amerikańsczich slawistów, òd co nômni cziledzesãcu lat klasyfikùją szląsczi jãzëk jakno apartny, bò tak òpisëje gò renomòwóno dlô nich, amerikańskô Słowiańskô Encyklopedijô. Zôs miemiecczi slawista z Górnégò Szląska Reinhold Olesch, miôł szląsczi za swòją rôdną mòwã. Téż britijsczi historik Norman Davies, trzëmô, że szląsczi etnolekt nót je klasyfikòwac jakno apartny jãzëk.
W rokù 2011 kòle 509 000 sztëk lëdzy zadeklarowóné miało szląsczi jakno swój domôcy jãzëk.[1]
Biblioteka Kongresu USA 18 lëpińca 2007 wpisóné mô jśzëk szląsczi w register jãzëków swiata. Jãzëk szląsczi òstôł téż zaregisterowóny w Midzenôrodny Jãzëkòwi Òrganizacëji, dze òstôł mù przëdzélony kòd ISO: szl.
W séwnikù 2007 rokù zòrganizowóné òstało pierszi rôz Òglowòpòlsczé Diktando Szląsczégò Jãzëka. Za bezzmiłkòwé akceptérowóné je przënômni 10 różnëch ôrtów zapisënkù.
6 séwnika 2007 rokù 23 pòsłów Sejmù Pòlsczi Repùbliczi zgłoszëło projekt ùstôwë ùznôjący szląską mòwą jakno òbéńdowi jãzëk.
Alfabét[edicëjô | editëjë zdrój]
Ni ma jednégò alfabétu trzëmónégò za standardowi dlô szląsczi gôdczi. Brëkòwnicë tegò jãzëka przënãceni są do ùżëcô znaków z pòlsczégò alfabéta. W rokù 2007 wëmëszloné òstôł zestôwk znaków dlô szląsczégò, bazëjący na 10 skriptach. Nen alfabét je w ùżëcym w Internece, òsoblëwie na Szląsczi Wikipediji.
Aa Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Żż
A téż ne diakriticzi: Ch Cz Dz Dź Dż Rz Sz.
Òbéńdowé zróżnicowónié[edicëjô | editëjë zdrój]
Szląsczi nie je jedurnorodnym jãzëkã i na różnëch kùlturowò-historicznëch òbéńdach pòtkac mòże jine znaczënczi nëch sómëch słów, jak ë téż jich różną wëmòwã. Nie wszëtczé tedë òpisóné céchë mòwë wëstãpiwają na wszëtczich jegò òbéńdach. Czãsto równak wëstãpiwô m.jin. labializacëjô, mazurzenié ë jabłonkòwónié.
Jãzëkòwò szląsk pòdzélëc mòże na partë pôłniowi ë nordowi (czasã wëapartniwô sã téż strzédny). Pòtëkô sã téż jãzëkòwi pòdzél Szląska zdrzącë na regionë: Ceszëńsczi, Górny ë Òpòlsczi.
Górny Szląsk mòże téż pòdzélëc na dzéle: nordową dze wëstãpiwô "mazurzenié" ë pôłniową, dze ni ma ti cechë. Greńcą je linia òd zôpadu przez: Kątë Òpòlsczé, Tarnów Òpòlsczi, Krośnicã, Staniszcze, Kolonowsczé, Zawadzczé, zdłużą Môłi Panwi ë na pôłnie w rejon Tarnowsczéch Górów, na zôpad òd Katowic ë na pòrénk òd Pszczynë.
Wdle jãzëkòznôwcë, prod. Alfreda Zarębë (aùtora Jãzëkòwégò Atlasu Szląska) na Górnym Szląskù mòże wëapartnic m.jin. ne dialektë:
- wëstrzédne òbjimajacé krézë pyskowicczi, rybnicczi, mikołowsczi,
- pògreńca szląskò-môłopòlsczégò, òbjimającé Katowicë, Tychë, kréz pszczyńsczi,
- pògrëńca gliwickò-òpòlsczégò òbjimającé kréz tarnogórsczi ë lubliniecczi,
- nordowé w krézu racibòrsczim na zôpad òd Òdrë,
- lasczé w òkòlich Pietrowic Wiôldżéch, Krzanowic (pôłniowò-zôpadni dzél krézu racibòrsczégò),
- Kobylorzy na òbéńdze Strzelców Òpòlsczich, Kamienia Szląsczégò ë Kotlarni,
- namisłowsczi na pòrénk òd Namysłowa (bez gardu),
- sycowsczi na pòrénk òd Sycowa (bez gardu).
Przëmiôr ùżëcô[edicëjô | editëjë zdrój]
"Wszyjske ludźe rodzům śe swobodne a růwne we swojim werće a prawach. Sům uůne uobdarzůne filipym a sůmńyńym a majům powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować."
Wëmòwa w IPA:
/'fʂɨjske 'luʥɛ 'rɔʣom ɕɛ 'vɔlnɛ a 'rovnɛ vɛ 'sfɔjim 'vɛrʨɛ a 'pravax som 'woɲɛ wɔbda'ʐoɲɛ fi'lipɨm a sum'ɲɨɲɨm a 'majom 'pɔ'vin:ɔɕʨ 'vzglɨndɨm 'iŋkʂɨx jak brat s 'bratɨm pɔstɨm'pɔvaʨ/
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
Przypisek[edicëjô | editëjë zdrój]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
I tak jakosi doszmatłalimy sie do trzicatego nomera naszego TRAMWAJA w kierym porzóndzymy s takóm jednóm szkownóm paniczkóm s Wiseł chocioż dzisio miyszko we Skoczowie. Kapke to było procne w czasie tej epidymije nónś kogosi szykownego, coby ś nim porzóndzić po naszymu, ale jakosi sie to przeca podarziło i myślym se, że to fulani i drzistani ś nióm po naszymu wszeckim sie spodobo.
Beata Branc-Gorgosz – hobbystka, Absolwentka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Wyższej Szkoły Administracji i Górnośląskiej Wyższej Szkoły Handlowej. Specjalistka handlu zagranicznego i zarządzania, doradca zawodowy, coach, instruktorka Nordic Walking, przewodnik górski, pedagog, fotograf, hotelarz, właścicielka firmy, która zajmuje się mediacjami przed / poza i sądowym, oraz właścicielka franczyzy w woj. śląskim polskiej firmy, dedykowanej z pomocą głównie dla pań „Kobieta i Rozwód”. Utalentowana negocjatorka i mediatorka w różnych spornych sprawach. Pasjonatka nauki. Była kilkuletnia radna (przew. Komisji rewizyjnej, Komisji Prawa i porządku). Z zamiłowania od zawsze! społecznik, podróżniczka z duszą dziennikarską, miłośniczka zwierząt i górskich wycieczek. Pomimo wielu podróży w bardzo różnych zakątkach świata, kocha folklor i naszą ziemię cieszyńską. Jej specjalnym hobby jest fotografia, kolekcjonowanie wszelkiego rodzaju młynków do mielenia kawy i… kapeluszy, Pani Beata śpiewała w PZPIT Śląsk oraz
w chórkach szkolnych, akademickich i w chórze kościelnym „Gloria”, następnie z żeńskim zespołem „Vocalis”. Śpiewała także solo poza granicami kraju: na Dalekim Wschodzie, na południu Europy i także w USA. Bierze i brała udział w przeróżnych konkursach, w tym, lata temu, w konkursie na najpiękniejszą cieszyniankę, gdzie zajęła wysokie miejsce. Jej szerokie zainteresowania i kompetencje wsparte uśmiechem, zaangażowaniem
w pracy pomagały jej zawsze odnaleźć się niemal w każdym miejscu na ziemi.
Fryderyk Dral – pani roztomiło Beatko! Skoczowiocy, Łustróniocy, Wiślocy i aji rozmajci przibuzni ze świata prawióm ło was, żeście sóm bardzo szykownóm paniczkóm, na kieróm w rozmajitej potrzebie mogóm rachować. Poradzicie też dycki jak potrzeja pochynóć swojóm robotem i pumogać inszym ludzióm, kierzi sóm w potrzebie, aji jako i wóm nie zbywo. Prawióm też, że je was wszyndzi dycki pełno, tam kaj cosi zajimawego wedla was sie toczy i tam kaj trzeja kómusi gibko pumóc, bo moc umijycie i eszcze wiyncyj wiycie. Jo móm do Was takóm pytke, cobyście czytmiorzóm naszegoTRAMWAJU cosi rzekli po naszymu ło swojim całym żywobyciu i inszych rozmajtych srandownych wiecach, kiere sie wóm w żywocie przitrefiły. Jo se wszymóm, że to co mi rzekniecie spodobo sie wszeckim tym, co tyn trzicaty nomer TRAMWAJU dostanóm do rynki.
Beata Branc-Gorgosz – nale, moc szykowny Panie Redaktorze, dyć Wyście tu już napisali isto wszecko ło tym moim żiwobyciu…Ja! Tych moich łuniwersytetów żeście nie łopisali, ale…Wóm powje, co łod szpika, łod zowdy w chałupje mi rzóndzili: łuczysz sie dlo sebje,
a co sie dowjysz, tego ci żodyn nie zebjere. Bo edukacyja to je skarb. Tóż może nie wjycie, ale jo czytóm dzieckóm kożdyn dziyń na „fejsbuku” ło 7 , a aji ło 19 bajki ło lutopcach, legyndy ło Skoczowje, a insze bery-bojki. Aji po naszymu. Bo dziecka tej mowy nie znajóm. A aji na czytani rodzice ni majó czasu ( dyć wjycie jako to je s małymi szpikami) , tóż…Wjycie Redaktorze, w dobrych ksiónżkach je łukryty skarb: móndrość! Wszysko ło nas, ło nasze żiwobyci, ło naszych starzikach, a jak wjymy co było, co sie do łobrócić na lepsze, tak mogymy prognozować na jutro. Bez tej wiedzy byliby my w…w lesie. Tóż widzicie, że wjedza to skarb, a kożdyn może po niego sióngać: do ksiónżek, we szkole, do komputera aji poza szkołami, do tych nowych portali coby gupielokym nie zostać. A Wjycie, jo muszym się wóm prziznać, że dziynnie nie rzóndzym po naszymu, ale chowano żech je łod dziecka tu na naszej nejpjekniejszej ziymi i ta nasza piekno wiślańsko, aji cieszyńsko mowa fórt siedzi w moji glowie już łod dziecka. Moja starka tak rzóndzili dóma, a to były roki, coch za dziecka jó posłóchała, a pomogała Ji. Tak Wjycie. Skyrs tego, aji przez mojóm mamulkym kjero też porzóndzić po naszymu poradzi to porugujym s wami rzóndzić po naszymu, i możne to je taki mjyszung wiślańsko-cieszyński, ale dyć kożdyn kjery je tu stela tymu rozumjy. Nó, a tyn przibuzny to se musi pochladac jakij móndrej ksiónżki coby to łobjónć we swoji czepani. Zowdy rzóndzym, co nauka łod nejmłodszych roków ni może łuciyc do lasa, a ciepani na edukacyjym kamjyniami się wzdy łobróci zadkym ku nóm wszeckim….Na dyć widzicie Panoczku co sie to wynotfjo na te śfjecie. Jeszcze moc łuwidzymy ale gor mómy zdrowi, tak mogymy straszecznie moc zrobić, a pumóc drugimu. Jyny trza chcieć! I ni ma co czakać aż kjerysi nóm co koże. A dyć mómy swój rozum jesi kjery wierzi tóż dany nóm przez Pónbóczka, tak go łużywejmy na Jego chwałym a swoji powodzyni. Rozum nie je nóm dany dlo parady, ale dlo rozumnego życio tu na tej ziymce, a jak kjery tego nie rozumjy, tóż niech sie wróci spadki ku rechtoróm, zaś do szkoły. A to nasze żywobyci ni ma nóm dane na zowdy.
Wjycie jedno co je prowda, to że trzeja sie wszeckigo łuczyć, a roboty nie boć. Bo nie wjycie co Wó w żywocie bydzie dane, tak sie trzeja łuczyć wszeckigo, ni jyny co by my chcieli. W jednej robocie żech se łumyślila co bydym robic roki, a żech tam robowała jedyn rok, a w inszej żech prawiła bydym krótko, do roku, a gor żech przerobiła baji 18 roków. Nigdy nie wjysz człowieku co cie w żiwobyciu czako. Ale jedno co je prowda to, że zowdy a w każej dziurze nóńdziecie ludzi dobrych, a aji takich, na kjerych se dejcie pozór. Tak je. S jednymi byście mogli Redachtorze kóniczki kraś, a inszych jo wóm rzeknym puście bokym. Wjycie co mje łuwjyro nejbarżi: na głupota ludzko. Jak się kjery łupjyro przi swoim a nijak s śnim sie rzóndzic nie do, bo nos dzierży wyżij niż swojóm rzić, a z dupóm sie nie porzóndzi. Tacy też bywajó. Nie wje po cóż Pón Bóg aji takich ludzi łuklepoł, ale isto mu cosi przi robocie sie nie podarziło, a skyrs tego mómy doś wjesioło na te padole. Jak żech była dziecke, tóż żodyn sie mje nie pytoł co chce robic, jyny godali idź do roboty, bo trzeja rodzinnym mieć, a jak se chcesz sztudyrować, to nejprzód robota, a potym wydziwiani s edukacyjóm. I tak to wydziwjó do dziśka. Dyby nie ty ksiónżki, dyć bych ani nie poznała inszej godki, a boła sie jechać we świat. A tak: wżdy se porzóndzym s inszymi kjere moc daleko żyjóm, a też ni majó lachko. Zowdy robic trzeba. Robota a edukacyja idó pod jednó rynke. A Wjycie co? Downo tymu Hanka Bielicko mi rzóndziła, co jo łumjym lepij tó naszó ziymke łopisac jako łóna, a że jej JIj lepij co mo we mje szykownóm nastympczynie. A wystowcie se panoczku, to były wjelki kómlymynta do mje…kaj jo tu w takim malućkim Skoczowje, a kaj łóna ze samej Warszawy…ale to były roki tymu. A po tym to se aji inszy profesor rzóndził, tak…kjerysi mioł recht, a jo wje swoji. Ja łumjec porzóndzić ale ło wszeckim, bez zwady na celkim świecie też trza łumjeć. Do dzisio to wje i wje ,że łuśmjychniyntej głowy żodyn nie ruszy, bo by mu było gupio. Moja stareczka spod Stożka, Anna jij było na miano, to była móndro, robotno moc, choć nie wyedukowano gaździno,
a prawiła mi s małych roków: „Beatko, se zapamjyntej, co jyny pusty kłos głowym nosi do wyrchu, a pełny zowdy sie dziwo na dół, coby wjedzieć jaki só problemy, co tropi inszych”. A tego łuczym aji drugich. Szak tych pustych kłosów dokoła mómy moc, za moc, no, ale co! Rzóndzymy co my sóm chrześcijany, a potopić sie tysióncóm ludzi we 21 wiekie my pozwolili. Tóż jaki my só chrześcijany? A sie Pón Bóczek na to dziwo, a jisto kiwo główó, a teraz aji palcym, tóż mómy wirusa ku przestrodze. Gdo wjy ?
Jako młodo dziołcha, rzóndzili mi rób, pumogej, a nie pytej się za wjela. Byj dobró a robotno gażdzino, coby cie chłop szanowol, a byj szykownóm mamulkóm. A pumogej a nie pytej sie za wjela. Tóż myślym se ja, pumogóm, póki móm dwie rynce, a dwie nogi, a gor jak kjery nie wjy co, a jako zrobić, tóż my powje, a zrobić cosi pospołu, s chynciami, to godajóm je „efekt synergii” bo na końcu robota zrobiono jako by trzóch robiło. A aji gibcyj. A to łoznaczo, a zaś edukujym już dzisio młodych, co w żywocie trzeja łuczyć sie moc roztomajtych wjecy, ale robić to, co sie wó podobo, co wó idzie lachko, co sie tego nie musicie gańbić, a w cze bydziecie nejlepsi. A to bydzie życiowy sukces. Bo robować cosik, co wó nie idzie przez 5, 10…roków…dejcie se pokój. Worce pochladać swojigo miejsca na ziymi, w łotoczyniu, a czasym gor jak nie idzie, to siednónć i pożykac do Pónbóczka a sie mu polutowac, a se ś Nim porzóndzić, a sie aji z ś Nim kapeczke pohandryczyć, ale godać prowde. Jo myślym, co je tako siła na celki ziymi kjero to mo we swojij łopiece. Dyć to ni ma możne co my tu robujymy, pumogómy, a po nasze żiwobyciu już ni ma nic? Dyć to by luto było, tak se myślym, że worce choć kapeczke zawjerzic, że Kjerysi dobry sie nó prziglóndo, a jak my nie byli źli, a se pumogali, a łumjeli przeboczyć, to aji po śmierci nos przijmie coby my mogli choć kapke łodetchnóć.
Jak żech mjyszkała w Nowe Jorku, to żech- no jako jo, poszła do takij dzielnicy kaj czorni bytujó, a biołych tam moc nie łuwidzicie. A rzóndzili mi „nie idź tam, bo się cosi wydarzi”, no…ale jak sie je młodym a sie je Beata Branc to co by ni ! Jo rzóndzym: „ jak nie wolno, to gibko, a coby żodyn nie widzioł” no żech wóm tam poszła. I wjerzcie mi Panoczku, jo tam wlazła na teryn, kjery przinależoł do czornej mafii, do gangu ale żech była łuśmjechniynto, i…swoim rozprawjanim ło naszej ziymce, ło Beskidach, a śpjywanim „Szumi Jawor szumi, a Płyniesz Olzo po dolinie, a aji piosynki „One moment in time” Celine Dion, a potym Eleni, a zaś polski nejpjekniejsze kolyndy, a łopowjadanim naszej historyji…No i żech rozwjesieliła herszta tej mafijnej bandy, a łón mi doł łopiekym, coby mi włos nie spod z głowy jak bydym wracać. I wjerzcie mi abo ni, ale wtedy moji nogi były s waty, a żech straszecznie chciała być czorno jako dokoła mje wszecy czorni byli. A jeszcze cosik łod Hameryki Wó powje: jak żech była w Pyntagónie, to mje sie spytali jakó łulice chcym łuwidziec, tóż żech ich pedziała co Cyniarskó w Bielsku, a pote Plac Hoffa we Wiśle. A to wjycie, ze zrobili cyk, cyk i już…Jo żech siedziała tam, dwanoście tysiyncy km łod chałupy, a zogłóndała na znane mi miejsca tu stela, a aji ludzi widziała znómych…to je technika…a było mi łokropecznie luto, a jo żech już łod wtedy wiedziała, że je starszecznie moc miejsc we świecie, kiere só piękne, kiery łuwidzym, do kjerych wlezym, ale że aji ty nasze łokolice só tak szumne, co jich ni mogym pochynyć.
A Wjycie, jako dziecko sie mi w chałupie nie przylywało, Dyć we sklepach nie było niczego, a sie chodzowało w jednych galotach 2 abo aji i 3 roki. A taki galaty to nejpjyrw były za wielki, potym dobre, a potym już zaś za małe, a same aji z rzici spadowały, bo tela już też dziur w nich bywało. Tak bywało aji s bótkami, a żodyn tam ło kolorowych szmatkach aji nie rozmyśloł. No! Jak sie poszło podziwać już we średnij szkole w Cieszynie pod Pewex (sklep s amerykańskimi łoblyczkami, a perfumami) to tam na wystawie była Ameryka! A to były czasy kiedy z tej Ameryki, z Unrry posyłali aji łoblyczki i jedzyni. Kościół to u nas dzielił. I do dzisio pamjyntó, jako żech jako 13 letni dziecko dostała pjyrwsze dżinsy, a taki pumarańczowy syr. A żech se przirzykła, co jako kjerysi nó nie znany to tu posłoł, tóż jak kjery inszy bydzie w potrzebje, a jo bydym robić, to też mu kjedysi spróbujym pumóc. Szak, jak sie wojna na Ukrainie zaczyła 6 roków tymu, a jo też tam jeździła, a żech była aji w 30 szkołach, a widziała tam tó prowdziwó bjyde, tak żech sie nie pytała „po co” ino nejpjyrw jako prezes hotelu łod razu żech zrobiła akcyjym pumocowóm. Bo kożdyn s nas mo łoblyczków moc, a w Polsce już bjydy ni ma, jyny łuczyc się nikierzy nie chcóm, a robic moc z nas ni ma nauczóne. A zaś potym jako kanclyrz uczelni, na kjerej sztudyrowali aji Ukraińcy zowdy żech pumogała, a kożdym sztudynt kjery wracoł dóma na wschód dostowoł łody mje torbym s łoblyczkami. Dwa roki tymu żech robiła jako wolóntarjuszka w Grecyji
s łuchodźcami. Jak kjery nie wjy co to bjyda, jak kjery nie widzioł jeszcze fotek a filmów jako płynóm przez morze, a tych kjery nie wydzierzóm to muszówm wychynóc do wody, a jako sie tymu przuglóndajóm małe dziecka…Jezu! . Jechali po pinióndze, po lepsze pinióndze. Bo kożdyn mo prawo do życia na ziymi.
A my chrześcijany, 500 mln ludzi w Europie boli my się miliona czy dwóch przijezdnych ludzi …to kaj ta naszo móndrość? A teraz sie dziwjymy klynskóm a wirusóm…Niby mówmy XXI wiek, ale myślyni u nas ganc pierwotne. Coby nó czasym kónska chleba nie chybiło, coby my czsym nie musieli się podzielić s drugim…a nie robić, a czakać aż nóm zaś kjerysi cosi do, a nejlepij bez żodnej roboty. Jo wje jedno: pak mó dwje rynce, głowym a rozum, tak robic cosi trzeja.
A pumogać, ale móndrze: edukować, łuczyć, a wymogać. Moje dziecka może ze dwa razy mi pedziały co sie im „nudzi”. Nigdy pote już ni. Jo nie wjym co łoznaczo „nudzi mi się”, nale dyć roboty łod hróma. Ludzióm trzeba dować wyndke, a nie rybe. Wyrynczać z roboty możecie malutki dziecko, ale w końcu łóno rośnie, a poradzi zrobić moc samoistnie.
I wje , że trzeja robić tak, aby móc pojechać kany sie nó jyny zechce, że trzeja robić tak aby sie nie musieć gańbić, trzeja sie edukować coby porzóndzic s drugimi, a sie aji łod nich moc dobrych rzeczy łuczyć, ale zawdy w sercu trzeja być dobrym człowiekym, a dować pozór na swoji korzyni. Panoczku miłośc do bliźnigo, do ziymi to je prowdziwe chrzescijanstwo.
Miałach szykownych rechtorów, różnych, profesorów też. Ludziska sóm różni, tak
i rechtory też. Ale było moc takich, kjerzi mieli czas a chcieli nauczyć. Bo trzeja chcieć.
A potym kontrolowali, ale nauczyli. A to je podstawa dobrego , łodpowiedzialnego, rzóndzymy łobywatelskigo żywobycio na tej ziymi. Tóż też chodzym, a łuklódzó smieci, kjere dycki kjerysi niełodpowiedzialny, a myślym nie nauczóny abo byle jak! nałuczóny zostawio na wałach tej naszej polskij królowej rzyki Wisły.. Bo do kogo słowo nie dociyro, to mandat przemówi. A jak żech nie była za mónitoringym ( bo kaj bydó ludziska randkować), tak na tych wałach Wisły ón by się przidoł coby śmieci nie było. Dyć to je naszo ziymia, nasze powietrzy, naszo woda, to je nasze żiwobyci. A mómy jednóm
z nejpjekniejszych łokolic, ale muszymy ło Nió wszecy się starać. Jo ta je energiczno, a jak widzym ty posiadówki, s kjerych niewiele wyniko, to mje bjere..Tóż dybych czakała na wielki decyzyje, to wirus by grasowol możne i w szpitolu, dochtory by ni mjeli łoblyczek, a ludziska by może padali jako muchy. I tak się podzioło z te szycim. Żech se łodewrziła swojó firme jako mediator, co żech chciała łod zowdy. Ale prziszeł wirus, a że mje mamulka łuczyła roki tymu cosi szyć, a potym żech wóm se zrobiła też aji taki kurs pieknego szycio firanek, tóż …jyny zaczyłach szyć. Negocjacyje moji s mojóm maszynom, kjero czakała łod roków na mje trwały 2-3 dni. Dało mi to w koś. Ale po tym już było lekciyj. Po tym były dwa dni telefonów do szpitola, starostwa, itd., czy cosi chcó, czy jim pumóc nie trzeba. Tóż zaczyłach łod łochraniaczy na głowym a na bóty, a załoziłach s Wioletkóm na Fb akcjyje „Szyjemy dla szpitali”, bo żech se łod razu łumyslila, że pumogymy nie ino jednymu szpitolowi, ale nejpjyrw bydymy szyć dlo Cieszyna. A potem w te pjyrwszym tydniu to nas było łod 2 do patnost, a pote to już poszło. Po pjyrwszym mjesióncu było nas wjyncyj jako sto, terozki po prawie 2 mjesióncach już na tej grupie je nas prowie 180, ale też nie wszecy robjó. Tworziwo łod szpitola wraco w towarze gotowe do szpitola to só maseczki, łochraniacze na bóty, kaptury na głowe, koszulki, gacie i aji fartuszki, zaś materiał kjery my same kupiły, abo i s pumocóm sponsorów- kjerym żech je straszecznie rada!!!, dowómy maseczki abo fortuchy dlo domów pumocy społecznej, do domów dziecka, do służb, a aji do kożdego kjery je w potrzebje. A wszystko to robjymy bezpłatnie, społecznie, ze sercym. Bo tako była to idea. Pumogać każdymu bez pinyndzy. I to sie nó łudało,
a jak pinyndze były potrzebne, to my zwielebili Kómite społeczny i spónsorzi pumógli. Na zbiórke na materiał sie zebrało wjyncyj jako 5000 złotych, a to łuzbjyrało ponad stu ludzi. Wszystkim najmocnij dziynkujym!!!
Jo w tej smutnej dobje wirusa, s kredytym, bez klientów mogłach siedzieć z założonymi rynkami i beczeć. Ale to by mi nie pumógło, a ani żodnymu drugimu. Tóż – trza było cosi robić. Łod siedzynio sie niewiela zrobi, a łod dobrej roboty moc. A jakeście só robotni, a łuczciwi, a łumjycie aji wybaczyć, podziynkować tak ludzie wó pumogó, a Pónbóczek to pobłogosławi. Jo wjerzym, że do moich mediacji zaś wrócym, a ludzióm, a gor babeczkom s problymami bydym też mógła pumóc, ale sie tyn morowy czas musi skónczyć.
I tak się stanie i tu. Dobro powraco. Jo tymu wjerzym. No… Wjycie, my by se mogli rzóndzić dalij aji ło winie, kjere ( wytrwane) móm rada, a cosi ło nim też wje, bo jo żech widziała nejsłynniejsze winnice na swiecie, a aji żech tam cosi śpjywała zaś polskigo ( a potym mje we Słowenii gwiazdóm nazywali przez tydziyn ), a aji ło mojiich kapeluszach kjere móm rada, a móm ich aji jako wystrój w bjurze jako Mediator w Katowicach, coby ludzie wiedzieli, że nejpjekniejsze kapelusze só łod sto roków robióne we Skoczowie. A aji ło kochanych górach i tych niewielkich i tych wysokich…Na dyć żech wylazła na 3600 m w Kazachstanie łóńskigo roku, a widziałach cudne jezioro z minerałami, a…ale,baju baju, a Panoczku robota czako, i choć wjym, ze łóna nie zajónc i nie łuciecie, to trzeba cosi szykownego robić, coby dobre wspóminani na nas mjeli ludziska jak już nas tu nie bydzie .
Panie Redachtorze, dyć my sie zaś bydymy mogli insze raze spotkać i porzóndzić. Moc żech widziała, to jesi nóńdziecie czas, to Wó łopowje.
Tak teraz dejcie se pozór, byjcie szykowni, a życzym Nóm wszystkim zdrowego, dobrego dnia, a chynci do pożytecznej roboty.
Zostóńcie s Panym Bogym.


text:
Szusy i pościg policyjny w Zŏbrzu
Po pŏru godzinach poszukowań, szandarzi chyciyli dwōch chopōw, co wczorej kole połednia wpadli do jednego z pōmiyszkań w Zŏbrzu i prōbowali postrzelić z brōni pŏlnyj posiedziciela. W czasie chycyniŏ jedyn ze sprŏwcōw ôstoł ranny. Przi chycōnych znodniynto było brōń, co terŏz bydzie poddanŏ szczgōłowym badaniōm. Na placu zdarzyniŏ, bez mockã godzin policyjnŏ ekipa dochodzyniowo-śledczŏ społym ze prokuratorym kludziyła ôglyńdziny.
Przed godzinōm piyrszōm po połedniu, do ôficyra zŏbrskij kōmyndy zazwōniyła kobiyta. Z jeji relacyje wychodziyło, iże do pōmiyszkaniŏ w dzielnicy Mikulczyce wpadli braciŏ ôd jeji chopa, co nojprzōd zdymolowali izby, a potym do chopa strzylyli pŏrã razy z brōni pŏlnyj. Chwilã po tym, tak sprŏwcy, jak i 37-latek wyszli z pōmiyszkaniŏ. W czasie napadu, 37-latek trzimoł na rynkach swoje pŏruletnie dziecko. Dziouszce nic sie niy stało. Ze stympnych uzdań wynikŏ, iże chop tyż niy bōł ranny, jednak do tyj pory szukajōm go policyjōny.
Skuli ucieczki sprŏwcōw, do jejich poszukowań przistōmpiyli niy ino szandarzi z Zŏbrzŏ, ale i ślōnscy antyterroryści i pŏrudziesiynciu mōndurowych z katowskigo ôddziału prewyncyje.
Przed ôsmōm na wieczōr wywiadowcy z ôddziału prewyncyje dozdrzeli siadajōncych do audi sprŏwcōw. Kerowca, jak ôbejzdrzoł wachtyrzōw prawa, wziōn uciykać. Zaczōn sie pościg ulicami Zŏbrzŏ. Jedyn z patrolōw zablokowoł ôznakowanym radiowozym drōgã ucieczki. Krōm policyjnyj blokady i sygnałōw, kerowca audi ôminōł radiowōz i prōbowoł przejechać mundurowych. W rychtōnku auta padły szusy z brōni sużbowyj. Po chwili audi wjechało w przydrōżnõ tabulã reklamowõ, a potym we strōm. Trzech chopōw, co byli we aucie, było zastawiōnych. To dwa braciŏ 40 i 33 lŏt starzi, jak tyż 29-latek. Przi chycyniu ranny bōł 40-letni kerowca, co po pōmocy ôd policyjōnōw i retownikōw medycznych, trefiōł do lazarytu. Przi chopie szandarzi znŏdli brōń pŏlnõ.
Modszy z bratōw jak tyż 29-latek trefiyli do policyjnego heresztu, a 40-latek durch je we bytōmskim lazarycie.
Przi przeszukaniu pōmiyszkań ôd bratōw, znŏdniyntŏ była amunicyjŏ, narkotyki, cygaryty i alkohol, co mōgōm pochodzić z włōmaniŏ do sklepu.
Chycyni braciŏ sōm dobrze znani policyjōnōm. Ôba byli moc razy kŏrani za rozboje, rauby, włōmania, sprania, jak tyż czynny atak na policyjōnōw. Krōm tego kerowca audi mŏ na swojim kōncie sōndowy zakŏz kludzyniŏ wozideł do 2026 roku.
Na placu zdarzyniŏ, do niyskorych godzin nocnych robiyli policyjōny jak tyż prokuratorzi, co zabezpieczali ślady.
Fot: KMP Zŏbrze


text:
Incidenca dale nad 100
Budyšin. Incidenca po Roberta Kochowym instituće je dźensa w Budyskim wokrjesu z hódnotu 102,7 zaso trochu woteběrała. Najebać to informowachu tam wčera wo 83 dalšich natyknjenjach z koronawirusom. W Zhorjelskim wokrjesu zwěsćichu 68 nowoinfekcijow. Tamniša incidenca je stupaca, RKI je dźensa hódnotu 88,6 podał.
Maja klětu wolić
Bóšicy. Wólby Bóščanskeho wjesnjanosty budu klětu 16. januara. Na to su so wčera wječor gmejnscy radźićeljo Bóšic na swojim rjadnym posedźenju dojednali. Budźe-li druhi termin trěbny, ma so tón 6. februara wotměć. Za lětuši nowember předwidźane wólby dyrbjachu prawniskich přičin dla přestorčić. Aktualna wólbna perioda traje hač do 20. februara 2022.
Z baterijemi ćěrjene ćahi


text:
Regionalne produkty sej w Budyskim „Zelenym pysku“ wotewzać
Budyšin (SN/MiR). Z načasnym poskitkom chcedźa w Budyšinje přichodnje wabić, zo ludźo dale a wjac regionalnych wudźěłkow kupuja. Iniciatiwa Marktschwärmer, za kotrejž stejitej w sprjewinym měsće wotnětka Stefanie Schwerk a Olivia Jakschik, chce 12. oktobra w hosćencu „Zeleny pysk“ wotewrjenje wudawanišća zežiwidłow woswječić. Ideja, kotraž běše před chwilu hižo jónu w Budyšinje zadomjena, mjeztym pak so trochu z wědomja pozhubiła, ma so nětko znowa etablěrować. „W lěću smój zhromadnje ze Stefanie Schwerk přewzałoj hosćićelstwo za ideju, kotruž smy w sprjewinym měsće nětko wožiwili“, rozjasnja Olivia Jakschik. „Namołwjamy k tomu, zo so ludźo registruja a potom zežiwidła kupuja“, dźensa jako wučerka skutkowaca angažowana Budyšanka wuswětla. Twory z pola abo zahrody, z produkowanišća zežiwidłow, z pjekarnje abo kuchnje, z hródźe, kurjenca abo pastwy přińdu direktnje do předawanišća na Budyskej Kurta Pchalekowej.


text:
Instrumynty
W gorolskij kapeli dycki był gajdosz i tyn co groł na hóślach. Taki kapele grały kiesi po wiesielach i w aryndach. Terazy taki kapele grajóm yny na przeglóndach i festiwalach. Hań downij było też tak, że jedyn groł na gajdach, a drugi śpiywoł. Tyn co śpiywoł, dómpkoł se nogami, coby śpiywać na rowno s gajdoszym. Gajdy to je jedyn s najstarszych instrumyntów w Beskidach, choć nie wszyjstki pieśniczki i bojtki szło na nich zagrać. Gajdy majóm dwie czynści, jedna robi taki huk, a drugo robi melodyje, jak gajdosz palcami nacisko na dziury gajdzicy. Gajdy to instrumynt dynty drewniany i patrzi ku grupie aerofónów strojikowych i sóm podobne do dudów – ale to ni ma to samo. Gajdy sie skłodajóm s dwóch piszczołek – gajdzicy, s kierej powstowo melodyja i burdónowej, s kierej powstowo tyn huk. Je tam eszcze miech s kozij skóry w kierym je luft i miyńszy miyszek, kierym sie pómpuje luft do tego wielkigo miecha. Gajdy beskidzki sóm bogato ozdobióne. Ty ozdoby sie robi w drzewie, dłubie sie taki rowki, oblywo sie wrzawóm cynóm, a we stali sie bije dziurki małym majzlikiym i kładziwkiym. Na gajdach nie idzie wszyjstkigo zagrać. Majóm szejść dziur na palce i idzie na nich zagrać siedym dźwiynków. Gajdy sóm strojóne w skali F, E, Es i D. Gajdy majóm eszcze dźwiynk huk i dźwiynk róg, to je to buczyni. Gajdy robili po chałupach, tóż każdy se ty gajdzićki móg strojić jako chcioł. Gajdosze grali na wiesielach, muzykach i w aryndach. Grali też na szkubaczkach i aji w kojściele. Kiejsi wiesieli sie robiło aji po trzi dni, tóż borok gajdziosz społ aji buczoł na tych swojich gajdach. Takimu gajdoszowi sie płaciło na kóniec wiesielo, muzyki abo od kónska.
Inkszymi instrumyntami były piszczołki. Na tych piszczołkach sie grało w całych Beskidach, ale były rostomajte – s dziurami s boku i bez dziur. Piszczołka bez dziur to była sowa, a drugo długo na siedymdziesiónt cyntymetrów to była fujara pastyrsko, abo wielkopostra. Ty piszczołki nie były długsze jak wycióngnióno rynka, a to skuli tego, że tyn co groł na taki piszczołce musioł zatykać dziure z przodku. Trzeja było umieć fukać do piszczołki i nie każdy to poradziuł. Na piszczołkach sie grało we wielkim Tydniu gor we Wielki Pióntek. W tym dniu chłapcy gónióm po dziedzinie i grajóm na piszczołkach srobiónych s ciyrnistych drzew – bo to symbolizowało ciyrniowóm koróne Chrystusa. We wielki Pióntek sie grało na piszczołkach, bo nie śmiało sie zwónić zwónami na kojściele. Była też piszczołka sałaszniczo – ni miała dziur na palce. Tóm piszczołke mieli baczowie i juhasi na sałaszu i tam se na nij grali. Tako piszczołka to też był symbol hyry. Robiło sie jóm s drzewa gruszki, a ustnik sie robiło s krowigo rogu. W całych Karpatach grało sie na piszczołce, kiero miała szejść dziur, bez dziury na nejwiynkszy palec. Taki piszczołki sie toczyło i ozdobiało sie pierściónkami. Jan Kawulok takóm piszczołke nazywoł piszczołka dziadkowa. Prawiuł, że jego piszczołka je dlo starszych ludzi, kierzi ni majóm radzi krawalu, jaki robióm piszczołki krótki. Piszczołki taki jaki mioł Kawulok sie robi s drzewa jaworowego, a ozdobio sie jich pierściónkami s kojści. Tych pierścionków je osiym i jedyn przi gymbie. Sóm też piszczołki, kiere majóm siedym dziur na palce. Szejść je s boku a jedna na nejwiynkszy palec je s dołu. Jan Kawulok se taki piszczołki robiuł sóm. Nazywoł se jich też podle tego, kaj na nich groł. Mioł jednóm piszczołke do pasiynio krów, a inkszóm przi kierej pos biyrki i owce. Robiuł jich s bzu, a potym też s jawora. Sóm też piszczołki, kiere sie nazywajóm wabiki i ni majóm dziur na palce. Ludzie też na nich mówili sowy - sóm małe i kulate. Sowy sie robiło s czornego bzu, głogu, jabłóni, gruszki abo s wiónzu. Na takich sowach szło zagrać dwa, trzi dźwiynki, tóz były ajnfachowe. Na sowach szło robić rostomajte intónacje, na kiere Kawulok prawiuł, że to sóm echa. Hań downij sie grało aji na okarynach. Okaryna była podobno do małego garca s gliny. Robili ich garcorze. Na okarynach grali pastyrze na beskidzkich gróniach, jak pajśli biyrki, abo krowy. Okaryne szło kupić na odpustach, torgach, abo u garcorza.
W Beskidach sie trómbiło na trómbitach i na rogach. Robiło sie jich s drzewa, a grali na nich pastyrze, tóż na każdym sałasie musiały być – to były trómbity sałaski. Ty trómbity sóm długi na trzi a pół metra. Trómbity były dycki kapke zakrziwióne, a to skuli tego, coby miały lepszy dźwiynk. Ta czynść przi gymbie sie nazywała musztyk i była srobióno s jednego kónska drzewa. Każdy mo inksze wargi, tóż ty trómbity też były rostomajte. Trómbity sie robiło s gładkigo i rownego pnia świyrkowego. Dwie połówki sie lepiło smołóm, abo żywicóm. Potym sie całóm trómbite owijo koróm s trześni. Jan Kawulok, kiery robiuł trómbity, wiertoł borkiym w jednym kónsku pnia a czynść głosowym robiuł s ciynkich klepek, a na to nakłodoł pierściónki ze smreka. Ta technika sie nazywo bednarsko. Na kóniec Kawulok klejuł na trómbite kore s trześni. Na trómbicie sie trómbiło na halach i gróniach, ale szło aji cosi zagrać. Inkszy instrumynt to był róg. Róg to był starucny instrumynt, robiło sie go s roga. Kawulok prawiuł, że hań downij rogi sie robiło s rogów bawołów uherskich. Taki rogi prziwożali handlyrze ze Słowacji i Wyngier. Dzisio rogi sie robi s drzewa i sóm kapke podobne do trómbit. Rogi sie też podobnie robi. Obie połówki sie kleji a pierściynie sie robi s drzewa smrekowego. Na rogach sie grało sygnały i ponikiere melodyje – trzi, sztyry dźwiynki. Pastyrze grali na rogach, coby odgónić wilki. Ale baczowie i juhasi też grali na rogach i na trómbitach, coby przekozać jakómsik informacyj miyndzy gróniami.
Owiynziok
Owiynziok to je chyba nejstarszy taniec na Cieszyńskij Ziymi, ale tańcowali go gor Beskidzcy Gorole. Je inkszy niż wszyjstki tańce na cieszyńskim. Do Owiynzioka sie śpiywo kupa pieśniczek i bojtek. Ci co badajóm folklor sie narachowali dziesiyńć rostomajtych melodyji. Tańcowani i śpiywani łónczy sie s graniym. Do owiynzioka gro kapela, w kierej sóm hóśle i gajdy. Ci co grajóm na hóślach i gajdziorze to musieli fakt rychtig dobrze grać aji s przitupym. Tańcowało sie w aryndzie, abo po chałupach i trzeja było poru ludzi, coby owiynzioka zatańcować. Piyrsze trzeja było kapeli zapłacić pore grejcarów, coby cosi zagrali, a potym tyn gdo zapłaciuł zaczynoł tańcować. Tańcowali kupe razy i fórt sie smiyniali, tyn s tym, a tamtyn s tamtym. Ci co kludzili do tańca też sie smiyniali. Każdy ś nich mioł swoji prziśpiywki i każdy wiedzioł co zaśpiywo. Tyn co zaczynoł tańcowani, stowoł przed kapelóm i zaczynoł śpiywać potym se musioł zadómpkać, a dziepro potym sie obracoł i zaczynoł zachodzónego. Kapela grała uż wtynczas jego melodyje. Wszyjscy mu robili plac, a ón chodziuł dokoła po izbie, obracoł sie we wszyjstki stróny i fórt blyskoł oczami po dziołuchach, a óny czakały skoro ich wytańcuje. Ponikierzi prawióm, że taki chodzyni dokoła izby je podobne kapke do nikierych zwierzónt – baji do bażanta jak chodzi koło kury. Tyn co tańcowoł chodzónego był nejważniejszy. Wykrziwioł sie na wszyjstki stróny i móg se wytańcować kieróm dziołuche chcioł. Jak se uż jakóm dziołuche upatrzuł, to kiwoł rynkóm i wołoł „Maryna pój! Dziołucha była rada jak fazol, a ón zaśpiywoł prziśpiywke i zaczli oboje zwyrtać.
Terazy sie zaczynoł owiynziok zwyrtany, bo ta pora zwyrtała po całej izbie. Oboje musieli umieć tańcować, coby sie nie podeptać. Jak kiery se pomyluł kroki, to mógli oboje bachnónć o ziym. Jak se uż pozwyrtali, to zaśpiywali drugóm prziśpiywke, a potym tańcowali uż wszyjscy. Owiynzioka sie tańcowało w Beskidach, ale tańcowali go też czescy Gorole w Hyrciawie, Piosku, Bukowcu, Łómnej i w Mostach. Nazwa owiynziok sie wziyna od tego, że kiyrpce sie robiło s owiynzij skóry. Owiynzio skóra to je skóra s cieloka. Taki kiyrpce s owiynzij skóry sie nosiło od świynta, abo sie w nich szło na muzyki. Na codziyń sie nosiło kiyrpce ze skóry s babucia. Na owiynzioka sie downij prawiło też cielynciok.


text: Drježdźany (SN/BŠe). Hižo třeće lěto za sobu maja lěsy po cyłej Sakskej wulku suchotu znjesć. Čim dlěje perioda traje, ćim wjetše a wočiwidniše su jeje wuskutki. Na zakładźe kóždolětneje lěsneje rozprawy statneho knježerstwa, kotruž stej sakski minister za energiju, škit klimy, wobswět a ratarstwo Wolfram Günther (Zeleni) a prezident krajneho lěsnistwa Utz Hempfling wčera w Drježdźanach předstajiłoj, bu 6 720 štomow wšelakich družin dokładnje přepytowanych. „Wuslědki nas jara starosća. Wjerški štomow maja štwórćinu mjenje lisća abo jehličkow. Něhdźe 35 procentow rostlin je masiwnje wobškodźenych“, Günther nowinarjam rozkładźe. Wosebje potrjechene su šmrěki, dokelž jich korjenje tak hłuboko njesahaja. Dale wobkedźbuja fachowcy zjaw, zo su tež duby wobškodźene. Dnowna woda dale a bóle woteběra, a tak so jeje staw w zymje hižo njewuruna. Wšitke družiny štomow trajneje suchoty dla ćerpja. Ćim lóšo je za škódniki, předewšěm skórniki, rostlinam škodźeć. Jeničce 21 procentow přepytowanych štomow žane škody njepokazuje.


text:
K smjerći Jana Buka
“Credo mojeho dźěła je Łužica ze wšěmi swojimi mjezyzynkami. Při kóždym motiwje, kiž moluju, začuwam serbsce.” (Jan Buk) Žarujemy wo wuznamneho serbskeho tworjaceho wuměłca, molerja Jana Buka 2.8.1922 – 1.4.2019 Jan Buk sta so z pućrubarjom noweho časa w serbskim tworjacym wuměłstwje a zwjaza je ze swojim tworjenjom z europskej modernu. Tak pokaza naslědnej młodej […]
Dźěłarnička „škrabanje“, dnja 27.4.2019, wot 10 do 17 hodź.
Štó chce wědźeć, kak so prawe serbske jejko škraba? Wuspytajće so pod nawodom Carole Stauber w tradicionelnej technice škrabanja. Dóstanjeće pokiwy k dźěłu z gratami a k natwarej mustrow. Dźěłarnička, w kotrejž so wědomje na historiske mustry dźiwa, płaći 10 € na wosobu. Spěchowanski kruh za serbske ludowe wuměłstwo wuhotuje dźěłarničku. Prosymy wo přizjewjenje pod: […]
Dźěłarnički bosěrowanja a wóskowanja, wot 13 do 17 hodź.
13.4.19 (so) Marija Šefrichowa, Ingelore Schönfeld 14.4.19 (nj) Beate Pfalz, Ingelore Schönfeld Wobdźělenje płaći za dorosćenych 6,00 € a za dźěći 3,50 €. Kóždy wobdźělnik dóstanje jejko k debjenju. Kóžde dalše jejko płaći 0,50 €.
K smjerći Jana Buka
“Credo mojeho dźěła je Łužica ze wšěmi swojimi mjezyzynkami. Při kóždym motiwje, kiž moluju, začuwam serbsce.” (Jan Buk) Žarujemy wo wuznamneho serbskeho tworjaceho wuměłca, molerja Jana Buka 2.8.1922 – 1.4.2019 Jan Buk sta so z pućrubarjom noweho časa w serbskim tworjacym wuměłstwje a zwjaza je ze swojim tworjenjom z europskej modernu. Tak pokaza naslědnej […]


text: Ramnow (AM/SN). Ramnowska kołojězba słuša kruće do turizmoweho koncepta Hornjeje Łužicy. Čłonojo wólnočasneho towarstwa Hufnagel, hród a gmejna Ramnow přeprošeja lětsa zaso na na kołojězbu wokoło tamnišeho hrodu. „Zo by zarjadowanje wostało ekskluziwne a žiwe, smy so po 20. kołojězbje předloni rozsudźili wotměć zarjadowanje w rytmusu dweju lět“, rozłožuje rěčnik towarstwa Andreas Mikus. „W idealnym padźe wotměnimy naše zarjadowanje z dalšimi w regionje. Wšako nastachu minjene lěta po cyłej Sakskej nowe poskitki, kotrež spektrum za wodźerjow zapřahow skulojćeja. Termin lětušeje kołojězby je tydźeń do swjatkow 2. junija. „Hišće hač do soboty, 25. meje móža so zajimcy za tónle wosebity wulět ze swojimi zapřahami přizjewić“, Andreas Mikus namołwja, „při tym myslimy tež na serbskich fanow konjaceho sporta.“


text:
Wóndano při rjadowanju regalow zanurich so do delnjoserbskeje Pratyje za lěto 2008. Zajimawe: cyła dwójna strona wo temje »Nimamy spisowaćelow« wot Hendricha Jordana a Torstena Maka. Woprawdźe, na spočatku zańdźeneho kaž tež našeho lětstotka njemóžeše so delnjoserbska literatura z nahladnej ličbu awtorow hordźić; hornjoserbskej dźěše so lěpje.
Runje w lěće 2008 pytach teksty za finsku antologiju načasneje serbskeje krótkoprozy, a poskitk delnjoserbskich tekstow njeběše bohaty. A hlej, hižo w februarje 2013 rěčach w přednošku k serbskej literaturje wo »fenomenje młodeje delnjoserbskeje literatury«. To běše widźeć mjez druhim w zběrce »Paternoster« a antologiji »Pód kšywom nakósnym«. Nowi awtorojo přichadźachu tež z nowymi temami. To bě kaž dźiw. Torsten Mak skedźbni na dalši problem: Serbsce pisacy su wućeženi ze wšědnym dźěłom, přewažnje na serbskim polu. Nimaja potajkim chwile za tworjenje. Kaž je Benjamin Franklin rjekł: »Čas su pjenjezy.« Tuž dajmy pjenjezy pisanja chcyćiwym a kmanym! Njech so nachwilnje wuswobodźa wot wšědneho dźěła a pisaja z połnej mocu. Trjebamy pjenjezy kaž tež kriterije a rjadowanja, po kotrychž so wone rozdźěla. Ryzy techniske a administratiwne prašenja. Hižo słyšu wobmyslenja: Hač hodźa so stipendije rozdźělować sprawnje, hač hodźa so narunać wučerjo, redaktorojo a tamni, kiž su nachwilnje stipendija dla wuswobodźeni, hač dosaha kapacita nakładnistwa za nowu twórbu. To su woprawnjene prašenja, ale hodźa so zawěsće rozrisać.


text:
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Jako bě hišće hólčo, měješe prof. Wink problem. Boješe so hłupak być. Boješe so směšnosće, kiž přećelow k tomu pohnuwaše, jeho wusměšować a kotraž bě staršimaj składnosć jeho kritizować. Boješe so, zo jemu wosoł rěkaja.
Na swojich mnohich jězbach bě Wink tež jónu w regionje Kociewie. Je to etnokulturna kónčina w Pólskej něhdźe mjez Waršawu a Gdańskom, hdźež bě hósć italsko-pólskeje swójby. Derje wuspany stupi wón při schadźenju słónca na dwór a hladaše do konjencow. Tam, blisko rjanych jěchanskich konjow a derje hladanych ponyjow, wuhlada šěsć wóslikow. Na prěni napohlad wone ani rjane njeběchu ani wosebje inteligentne njewupadachu. Wone tam prosće stejachu.


text:
Zdźarowska cyrkej
Zdźarowska cyrkej je ewangelsko-lutherska cyrkej we Wulkich Zdźarach w Budyskim wokrjesu. Wona słuži ewangelskej wosadźe Wulke Zdźary w cyrkwinskim wokrjesu Šleska Hornja Łužica ewangelskeje cyrkwje Berlin-Braniborska-šleska Hornja Łužica. Dźensniši cyrkwinski twar pochadźa z lěta 1782. Hač do 20. lětstotka je so tu tež serbsce prědowało.
Wokoło Zdźarowskeje cyrkwje nadeńdźe so kěrchow z jeničkim wobchowanym narownym kamjenjom ze serbskim napisom. Při kěrchowskej muri steji tež wojerski pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny, kiž měješe prěnjotnje tež serbski napis.
Ewangelska cyrkej we Wulkich Zdźarach steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Wosada[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Do Zdźarowskeje wosady słušeja nimo Wulkich Zdźarow samych tež wjeski Koblicy, Mučow a ewangelski dźěl Rachlowa. Dźěl wosady bě tež w 1930tych lětach wotbagrowana holanska wjes Bukojna.
1948 wotmě so Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń we Wulkich Zdźarach.
Fararjo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Wopisanje Zdźarowskeje wosady w Statistice Łužiskich Serbow Arnošta Muki (digitalizat)


text:
Klasyfikacyjo godkůw
Używo śe dwůch przodńich zort klasyfikacyji godkůw - klasyfikacyjo gynetyczno a strukturelno. Czasym używo śe tyż roztůmajtych klasyfikacyjůw funkcyjonalnych.
Klasyfikacyjo gynetyczno[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Klasyfikacyjo gynetyczno, je to ukodańy godkůw podug ich pokrewjyństwa. Tajlůng tyn, uobyjmuje wjync ino godki naturalne, roz a kedy godki sztuczne, choby esperanto, volapük, czy quenya. Tajlůng na godki naturalne a sztuczne je skiż tygo tajlůngym nadrzyndnym nad tajlůngym gynetycznym.
Problymatyczne sům godki kryolske, kere to sům miszungym roztůmajtych godkůw, zwykle ojropejskich ze godkůma ludźi mjyszkajůncych we kolůńach a godkůma afrykůńskich plymjůn, ze kerych pochodzůły czornoskůre ńywolńiki.
Do dźiśej doło śe powywodźić godki uod wspůlnych pragodkůw, we kerych śe godało uokoło 9-10 tyśůncůw lot nazad. Terozki naukowce sztarujům śe przekroczyć tyn rant ich mogebnośćůw, atoli dowo to raczyj wůntpliwe wyńiki.
Nojwjynkszym wspůłczysnym problymym we tyj klasyfikacyje je stwjyrdzynie, co je uosobnům godkům a co je ino djalyktym, abo gwarům. Na uznańy jakigoś djalyktu za sůmodźylno godka majům ńyroz ajnflus raczyj wpływy polityczne, niźli czysto godkoznawcze. Lo bajszpila ślůnski je uważany za djalykt (abo raczyj skupina djalyktůw) polskigo, krům tygo aże wjela barzi podobne djalykty syrbskochorwackij godki sům uznowane za godki nacyjne (poszczygůlne tajle djalyktolne chorwackego barzi śe uod śa růżńiům, niźli sztandardowy chorwacki uod sztandardowygo syrbskego).
Jydnostki klasyfikacyje gynetycznyj[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- makrofyla
- fyla
- subfyla
- makrogałyńź
- gałyńź
- podgałyńź
- familijo
- podfamilijo
- makrozorta
- zorta
- podzorta
- godka
- skupina djalyktůw (klaster djalyktalny)
- djalykt
- gwara
Klasyfikacyjo strukturolno[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Czyli inakszyj typoligijo godkůw. Je to tajlůng, kery tajluje godki podug ich roztůmajtych cechůw. Nojczyńśćij stosowane to:
Kryteryjům fůnologiczno-fůnetyczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podug ilośći fůnymůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- godki bogate we fůnymy (>50)
- godki strzydnio bogate we fůnymy
- godki bidne we fůnymy (<20)
Podug stosunku spůłgoskůw do sůmogoskůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- godki spůłgoskowe (>70% spůłgoskůw)
- godki sůmogoskowe (>30% sůmogoskůw)
Podug prozodyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- godki prozodyjne
- ze ńystałym akcyntym
- uoporte na iloczośe
- uoporte na intůnacyje
- godki ńyprozodyjne
Kryteryjům morfologiczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Godki izolujůnce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We tych godkoch wjynkszość morfymůw moży bůć sůmodźylnymi sowůma. Stosunki gramatyczne sům wyrażane bez roztůmajte przimjana, przisůwka a formy czasůwnikůw posiłkowych.
Godki syntetyczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tukej pojawio śe już zdecydowany tajlůng mjyndzy morfymym a sowym. Zauobycz na sowo składo śe morfym gramatyczny a jedyn abo kilka morfymůw gramatycznych a sowotwůrczych. Np. zdańy: "Robotńiki lezům."
- robot- morfym leksykolny, uoznaczo robota.
- -nik morfym sowotwůrczy, uoznaczo wykonowca czynnośći.
- -y morfym gramatyczny, uoznaczo liczba mnogo. Sůłgoska   we poprzydńim morfymie wymuszo alternacyjo y>i.
- lez- morfym leksykolny, uoznaczo iśće kajś.
- -ům morfym gramatyczny, uoznaczo 3.uos. liczby mnogij.
Godki syntetyczne dźelymy na
- fleksyjne - morfymy gramatyczne spyłńajům zwykle wiyncyj niż jydno funkcyjo a spyłńajům jům ino przi uokryślonyj grupie sůw, a mogům wymuszać zmjany fůnetyczne we innych morfymoch.
- aglutynacyjne - morfymy gramatyczne spyłńajům zwykle ino jydno funkcyjo a sowo bazowe ńy mo wjynkszygo znaczyńo przi ich wybjerańu.
- alternacyjne - funkcyjo morfymůw leksykolnych pyłńům rdzyńe spůłgoskowe a rola morfymůw gramatycznych pyłńům przirostki a alternacyje sůmogoskůw we rdzyńu.
Godki polisyntetyczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We tych godkoch rozmywo śe zaś růżńica mjyndzy sowym a zdańym. Morfymy łůnczům roztůmajte funkcyje a ńy mo śćisłyj kategoryje czyńśći godki.
Kryteryjům syntaktynczne - wykłodniki syntaktyczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Godki pozycyjne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Decyduje szyk sůw we zdańu. Np. englicke Percy loves Annabeth vs. Annabeth loves Percy. Szyk czasym decyduje tyż we ślůnskim: Muter kocho Ana vs. Ana kocho muter. Te godki sům zwykle izolujůnce.
Godki przipadkowe[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Decyduje forma sůw uokryślajůncych. Np. ślůnske Maks ubił lwa vs. Lew ubił Marka. Te godki sům zwykle syntetyczne.
Godki inkorporujůnce (kůncyntryczne)[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Decyduje forma sůw okryślajůncych. Np. we godce odżibwe Nen-tawēmā u-kī-ness-ā-n wāwāškēššu-wan - Mů braćikuůn-ubić-jům sarna - Můj braćikubił sarna. Take kůnstrukcyje sům tyż we ślůnskim: Berg zasłańo familoki vs. Familoki zasłańajům berg. Te godki sům zwykle polisyntetyczne.
Kryteryjům syntaktyczne - szyk sůw we zdańu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We wjynkszośći godek istńejům zdańa, kere mogymy podźelić na půdmjot (S uod łać. subiectum) uorzeczyńy (V uod łać. verbum) a dopyłńyńy (O uod łać. obiectum), choć rzadko zdańe mo je wszyjske, np. podmjot moży bůć wyrażůny formům czasowńika. Klasyfikacyjo ta tajluje godki, podug szyku (to je kolyjnośći) tych trzych przodńich elymyntůw zdańa. We godkoch izolujůncych a czyńśći polisyntetycznych szyk tyn je twordo przestrzegany, atoli we godkoch syntetycznych a wjynkszośći godkůw polisyntetycznych możno go dość swobodńy miyńić. Istńejům wjync nostympujůnce szyki zdańa:
- SVO
- SOV
- VSO
- VOS
- OSV
- OVS
Strukturolne rozrůżńyńy argumyntůw predykałůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We godkoch, kere majům przipadki stosunki mjyndzy agynsym (A) – wykůnawcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim pacyjynsym i (P) – odbjůrcům czynnośći a doznajůncym (D) – wykůnowcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim.
Godki nůminatywne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Doznajůncy a agyns wyrażane Mianownikiym, pacjyns Biyrnikiym.
Godki ergatywne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Agyns wyrażany Ergatywym, doznajůncy a pacjyns Absolutywym.
Godki transytywne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Doznajůncy wyrażany jydnym przipadkiym, agyns a pacjyns drugim.
Godki dyrektywne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wszyjske trzi sům wyrażane jydnym przipadkym - Dyrektywym.
Godki trůjdźylne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kożdy elymynt je wyrażany innym przipadkim.
Godki aktywne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Majům dwie klasy rzyczownikůw - aktywne a pasywne a dwa przipadki morfosyntaktyczne - Ergatyw a Biyrnik. W zalyżnośći uod rzyczownika używo śe uodpowjydńygo przipadka.
Klasyfikacyje funkcyjonolne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Czosym używo śe tyż pozalingwistycznych klasyfikacyjůw funcyjonolnych, kej tajlůng na godki martwe, żywe, wegetujůnce a umarte; wehikulorne, nacyjne a etniczne; piśmiynne a ńypiśmiynne; zworte a rozproszůne atp.
Biblijografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989.
- Anna Kozłowska, Klasyfikacja języków


text:
Saksko-braniborska powšitkownowužitna towaršnosć maltezow je minjene tydźenje na zarjadowanjach wospjet swoje wukubłanske městna w chorowni a starowni předstajała.
Kamjenc (SN/mwe). „Cyłkownje smy ze zajimom za naše wukubłanske powołanja jara spokojom“, praji Beate Mögel, hladanska direktorka w Kamjenskej chorowni maltezow swj. Jana. „Wjeselimy so, zo móžemy lětsa nazymu zaso dźewjeć młodych ludźi jako strowotniskich a hladarjow chorych kaž tež na baby wukubłać.“ Na wustawach maltezow započnu w druhej połojcy lěta tež hladarjow starych ludźi wukubłać. Nimo toho móža so wuknjacy Worklečanskeje, Kulowskeje a Ralbičanskeje wyšeje šule w chorowni přizjewić, zo bychu na stacijach praktikum přewjedli.


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Pśisamem 120 basnjow wot 21 basnikarkow a basnikarjow – wot Fryca Foba (*1895) až ku Katharinje Gutšmidtojc (*1983) – stworiju pśewšo zajmnu a reprezentatiwnu zběrku dolnoserbskego basnikarstwa slědnych poł hundert lět a daju dłymoko do duše dolnoserbskego luda glědaś. Toś ta prědna dolnoserbska antologija basnjow po wěcej ako 70 lětach su bejnje wažne knigły, dokulaž pokažu na doněnta nic k wěsći branu lyrisku tradiciju a pśedstajiju w cełem wobstawne byśe dolnoserbskeje lyriki (Christiana Piniekowa).