text:
Wikipedyjo:Sztamtisz/Prawidła
Sztamtisz Ślůnskij Wikipedyje
Prawidła
Sam uosprawjůmy uo prawidłach ślůnskij Wikipedyje
Treść
Zasady[Sprowjej]
Miejsce ogólnych dyskusji na temat Śląskiej Wikipedii.
Wikipedia - kwestie językowe[Sprowjej]
Otrzymałem od znajomego list wysłany przez Grzegorza Wieczorka na jakąś listę dyskusyjną. A że stwierdziłem, że warto kilka rzeczy zawartych w tym liście przedyskutować to zapytałem się autora czy mogę go umieścić. Dostałem pozwolenie i kolejne 2 listy. Umieszczam je tutaj. Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
List nr 1 (na listę dyskusyjną)[Sprowjej]
Bardzo'ch je rôd tymu, co powiedziôł nasz Stanik (Fojermón). Cieszã sie, iże podobnie to widzi, jak wiynkszość Dangôrzy. Jednak myślã, że Ślónskô Wikipedyjô to super pómys. To by bóła bardzo przidajnô i potrzebnô rzecz, kiejby niy... nó ja... kiejby niy to, że piszóm tam ludzie, co sie w tyj ślónskij gôdce ani nie wychowali, ani nie majóm kóntaktu z prôwdziwóm ślónszczyznóm (ani nie dbajóm ò staranność). Inaczyj niy umiã se wyjaśnić, czamu ta ślónskô môwa je tam tak pokalyczónô - ò tyj felernyj òrtografiji to ani nie rzóndzã. Myślã, że tukej nic nie zmiyniymy na lepsze, bo Wikipedyjô je do kna demokratycznô, to znaczy, iże każdy może se pisać co chce i jak chce.
Tak już u nôs na Ślónsku je, że nôjaktywniejsi sóm Ślónzôcy "półjęzyczni", ftorych corôz to wiyncyj przibywô. Tymu sie tyż niy ma co dziwić, bo z tóm asymilacyjóm mómy corôz to wiynkszõ utropã. Każdy z nôs mô po czyńści podobne probylymy. Cały kómszt je w tym, coby my sami poradziyli nasze słabości dojzdzrzeć i przemóc. Do tego potrzebujymy dobrych wzorów, a takim wzorym może być ino ślónszczyzna tradycyjnô, co sie ji muszymy douczyć, eźli już my ji z dóma nie wynieśli. Ta tradycyjnô ślónskô môwa je dobrze òpisanô w ksiónżkach - niy muszymy za moc wymyślać a "tworzić" na nowo. Muszymy suchać naszych starek i starzików, moc rzóndzić z ludźmi, ftorzi wycyckali tã môwã z mamulczynym mlykiym, uczyć sie òd nich (a je ich jeszcze za tela!). Tego wymôgô òd nôs reszpekt przed ślónskóm môwóm, eli chcymy jóm dalij piastować.
Możno ci wikipedyści dajóm sie przekónać i dojzdrzóm swój błónd. Jô ś niymi już trochã ò tym dyskutowôł, narazie jednak nie widzã żôdnyj szansy. Bo wiynkszościóm sóm to ideolodzy a niy fachmaniô.
Fojermanowa myśl mi sie bardzo podobô: Szło by to òsmolić a zbyć milczyniym. Całô biyda je ale w tym, że corôz to wiyncyj ludzi, a tyż młodych Ślónzôków, używô takich internetowych strón jako zdrzódła swoji wiedzy ò ślónskij môwie. W tyn sposób pokazuje sie blank òpaczny òbrôz ślónskij môwy, ftorô mô corôz to mnij spólnego z môwóm naszych przodków. To znaczy, że to wiyncyj szkodzi jak prziniesie pożytku. A przede wszyskim hamujóm cały postymp w kodyfikacyji! (a òni myślóm, iże sie ji przisłużujóm!)
Możno - jak sie znôjdzie dość ludzi, ftorzi lepij piszóm po ślónsku - bydymy móc założyć lepszõ wersyjõ ślónskij Wikipedyje. Problym ale òstanie tyn sóm: jak we wolnyj Wikipedyji redagować teksty, coby bóły bez błyndów? Tyn sóm problym mómy już na Laubie, a we Wikipedyji, kaj każdy sóm może wpisować co chce, bydzie z tym jeszcze gorzyj. Małe rzeczy idzie ciyngiym poprawiać, ale takõ grafómanijõ to już niy - jô by nie poradziół nastyknóńć.
Do Wikipedyje potrzeba by wiyncy ludzi takich jak Utopek. Jak poprawióm jego teksty (abo òn moje: òba dwa tego chcymy!), to przi tym dyskutujymy, przekónujymy sie i wymiyniómy argumynty. To je bardzo płodnô dyskusyjô, taki prôwdziwy "przekaz międzypokoleniowy"! A sztyry òczy uwidzóm dycki wiyncy jak ino dwoje. Czowiek sie przi tymu moc uczy, a na kóńcu każdy z nôs dô sie przekónać, eźli spómiarkuje, że zrobiył błónd i dô se rôd poprawić tã swojã òmółkã. Ważnô je staranność, wólô, coby nasze pisanie bóło dobre, piykne a naprôwdã ślónskie. To je to jóndro rzeczy! (=sedno, orginalnie usłyszane òdy mie w Czyszkach!). Nie gôdóm, że my już wszystek rozum pozjôdali, już wszysko wiymy nôjlepij i że nie robiymy błyndów, ale chcymy sie doskónalić i namôwiómy inkszych do tego.
Ja, ja, tropiymy sie ciyngiym ze starym problymym - ślónskô môwa sie traci : Jedni Ślónzôcy, jak piszóm, to miyszajóm moc z polskim, tak że na kóńcu wychodzi po prawości "polski język" z pôrma ślónskimi kóńcówkami (tukej mô tyż nasza Lauba swoje słabości). Inksi zaś na gwôłt chcóm uczynić te ślónskie pisanie "egzotycznym", chcóm być "niepolscy" i kalyczóm tã ślónszczyznã, bo im sie zdô, że w tyn sposób jejich ślónskie "szkryflanie" (bo inaczyj tego nie idzie już nazwać) mô mnij spólnego z polskim. Ciynżko je znôjść tyn złoty postrzodek!
Narazie mogymy ino podciepować tym ludzióm ksiónżki z porzóndnóm ślónszczyznóm, tómaczyć gramatykã (tymu suży nasz Poradnik). Po prôwdzie po to my tyż założyli tã naszã DANGÃ. Ale na to, eli nasi pisarze-szkryflarze bydóm sie do takij "prôcy òrganicznyj" garnóńć, na to już niy mómy wpływu.
Pozdrôwióm Grzegorz (na Laubie: Szczyglik)
P. S.: Tukej môcie tekst ze Ślónskij Wikipedyje ò naszym miesióncu (kśynžyc po "ślónsko"-wikipedyjsku!) Dejcie pozór na gramatykã i fónetykã!
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
List nr 2[Sprowjej]
Jô tyż widzã potrzebã polepszyć tã Wikipedyjõ, wierzcie mi - bardzo bych ze życzół, żeby to sie udało. Jô by tyż móg Wóm pómóc w tym, ale... Nó ja... Ale teksty na Wikipedyji sóm tak popsute, że tego nie idzie poprawiać! We Wikipedyji jest tela błyndów nagrómadzónych, że prościj bydzie wszysko zaczóńć òd poczóntku niż każdõ grafómanijõ poprawiać.
Czamu tak sie dzieje? Po prostu: Nie idzie pisać po ślónsku, jak sie ino troszyczkã tyj gôdki złapało kajś na placu. Trzeba mieć tochã pojyńcie ò zasadach, leksyce, gramatyce. Wiynkszość młodych Ślónzôków znô tã gôdkã ino "fragmentarcznie". A jak sie już tworzi słowa, ftorych w ślónskij môwie niy ma, to trzeba mieć bardzo dobre "wyczucie językowe", trza być nôjlepszym z nôjlepszych, żeby takie neologizmy bóły tworzóne po ślónsku i mógły być akceptowane.
Wikipedyjô mô ino szansã, eźli na poczóntku bydzie tam grupa redaktorów, ftorzi umióm po ślónsku bardzo dobrze - niy ino w praktyce ale tyż teoretycznie. I niy może być tak, że kôżdy se tam wpisuje, co chce. To musi być redagowanô stróna.
Możno se myślicie, że "przesadzóm". Wzión'ech se czas, coby poprawić tyn "Księżyc". Wyróbcie se sami zdanie ò tym, eli takie poprawianie mô cwek (=sens).
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
- stoły satelita Ziymi => stały satelita Ziymie (dopełniacz rzeczowników rodz. żeńskiego o miękim wygłosie rdzenia ma końcówkę -e! Jeśli się gdzieś tak już nie mówi, to jest to wpływ polszczyzny standardowej!)
- wiylkość = wielkość
- ukłodu słónecznego = ukłod (nieznane słowo po śląsku!; a jeśli już je używamy, to odmieniamy je: ukłôd, ale układu (tak jak stôw, ale stawu). Alternatywa: systym słóneczny
- strzedniô (wymysł autora!) => postrzedniô;
- uodlygłość = to po polsku! nie ma w śląskim przymiotnika odległy, więc nie może być też odległości. Po śląsku jest poświadczony tylko rzeczownik: uoddalynie (Olesch).
- środek (to czysta polszczyzna!) => postrzodek
- czyli = nieznane; lepiej tu napisać: to znaczy (i)że
- średnica (nie znane; do tego nieśląska fonetyka. Każdy rzemieślnik zna słowo: szyrzka (=szerokość, średnica)
- uobjyntość = czysta polszczyzna! po śląsku poświadczone słowo: uobjyńcie (n. p.: Tyn stróm mô piyńć metrów òbjyńciô)
- powiyrzchnia (nieznane w śląskiej mowie) = Olesch podaje: wiyrch
- dnio => dnia
- wykónować òbiyg = kalka z polskiego
- uokres, uokresowy = nieznane słowo w śląskim; => czasowy
- geómetria = geómetryjô (dopełniacz: geómetryje; odmienia się jak: Wilijô, bestyjô)
- powód, powodować = nieznane w śląskim
- powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca = czysta polszczyzna! również stylistyczna!
powtarzać sie => powtôrzać sie
- faza = dopełniacz liczby mnogiej tylko: fazów (tak jak baba, babów; bez końcówki musiałoby brzmieć: fôz (cieszyńskie tak mówi: bob, żob)
To jes tragiczne! Tyn artykulik by trza bóło òd samego poczóntku napisać, tak jak wiynkszô czyńść artykulików Wikipedyje.
A co sie tyczy òrtografije, to posyłóm Wóm całõ dyskusyjõ, jako my wiódli z Hermanym i jego kamratami. Poczytejcie se dokładnie! Myślã, że to jest tyż wielkô słabość Wikipedyje. Czytejcie jak leci wele nómerów: òd 1 do 7. a na kóńcu: Jeszcze jeden argument. Z takóm òpacznóm òrtografijóm ani niy ma co zaczynać pisać Wikipedyje. To mô być po całoślónsku a niy ino po katowicku!
List nr 3.[Sprowjej]
Wiycie co... Tak ino dlô przikładu Wóm posyłóm, jak taki artykuliczek ò Miesióncu móg by wyglóndać (nieftore cychy fónetyczne nie sóm na całym Ślónsku znane, ale isto na wiynkszyj jego pole; możno by sie to dało jeszcze polepszyć, ale przinôjmnij niy ma tukej żôdnych błyndów).
- Miesiónc (w môwie ludowyj nôjczyńścij miesiónczek) – jediny naturalny satelit Ziymie a ciało niebieskie, ftore po słóńcu świyci nôjaśniyj na naszym niebie. Podług wielkości jest òn pióntym miesióncym w Systymie Słónecznym. Postrzednie òddalynie miyndzy postrzodkiym Ziymie a postrzodkiym Miesiónca to 384403 kilómetrów, to znaczy òkoło trzidzieści razy tela co szyrzka Ziymie. Szyrzka Miesiónca mô 3474 kilómetrów abo trochã wiyncyj niż sztwôrtô czyńść szyrzki Ziymie. Tóż jego òbjyńcie rôwnô sie 1/50 czyńści òbjyńciô ziymskij kule. Prziśpieszynie grawitacyjne na wiyrchu Miesiónca je bezmała 6 razy słabsze niż na Ziymi. Miesiónc òblatuje Ziymiã doòkoła w czasie 27,3 dnia. Òn nie świyci swojim światłym, ale òdbijô światło Słóńca. Skirz tego, iże położynie Ziymie, Miesiónca a Słóńca ku sobie cyklicznie sie miyni, tóż porzónd miyni sie tyż formã Miesiónca, ftorõ widać ze Ziymie.
- Różne formy jasnyj czyńści Miesiónca, co je widać ze Ziymie, nazywómy fazami. Rozeznôwómy piyńć głownych fazów: 1. nów abo nowy miesiónczek, 2. szczwierć miesiónca, 3. pół miesiónca, 4. trzi szczwierci miesiónca i 5. pełny miesiónc abo pełnia (pełniô). Miyndzy nowym a pełnym miesiónczkiym rzóndzi sie, iże miesiónca przibywô. Po pełnym miesióncu miesiónczka zaś ubywô abo ubiyrô. Cyklus miesióncowych fazów twô 29 dni, to znaczy, iże co 29 dni każdô faza powtôrzô sie . W môwie codziynnyj Miesiónc czyńścij nazywany je „miesiónczek”.
Wasza Wikipedyjô mô niy ino felerne artykuliki, ale tyż cały opis (ta nawigacyjô) jest ino do śmiychu!
Sznupać a szukać to niby to samo, ale jednak "sznupać" trzeba by w "słowniku poprawnej śląszczyzny" zaznaczyć jako "ironiczne, żartobliwe, ekspresyjne". A Wy piszecie sznupać we Wikipedii!!!
To samo z tym szkryflać! To tak jakby w polskiej Wikipedii ktoś artykuły nie pisał ale skrobał (skrobnąć można sobie coprawda list, ale normalnie się go pisze! Taka sama różnica istnieje pomiędzy śląskim pisać a szkryflać (lub kryklać). To tak jakby Polacy nagle zamiast ręka w encyklopedii pisali grabula! Toż to śmiech! Nie zauważacie tego???? Starzy Ślązacy nigdy listów ani artykułów nie szkryflali!
Dalsze dziwolągi:
- Przodnio zajta (ma być: piyrszô abo głownô stróna; w każdym języku świata strony internetowe określa się tym samym słowem co strony w książce: Seite, site, strona itd.; dlaczego więc po śląsku ma to być inaczej? A po śląsku strona książkowa nazywa się od zawsze stróna i tak też powinna się nazywać strona internetowa! A nie jakaś zajta!)
- Szrajbóng (zamiast: òrtografijô; jeśli nie ma słowa szrajbować, to nie powinno się wymyślać słowa szrajbóng!)
- Pómiynianie na òstatku (zupełnie niezrozumiałe na gruncie dialektu śląskiego!) CO to ma znaczyć? Důmyślńy přešukiwane sům yno ńykere přestřyńy mjan. Poprůbuj popředźić wyšukiwano fraza předrostkym all:, co spowoduje přešukańy coukij zawartośći Wikipedia (wůunčńy ze zajtami godki, šablůnůma atp.), abo poprůbuj užyć kej předrostka wybranyj, jydnyj přestřyńi mjan.
Przecież to nie jest śląszczyzna tylko jakaś nowomowa autora! itd, itd. itd.
Sami widzicie, że łatwiej jest to rozwalić i stworzyć na nowo niż cały czas poprawiać! Drodzy "śląscy" wikipedyści! Zlitujcie się, bo to jest pseudośląska grafomania. Jeśli chcecie coś zrobić dla tradycjynej mowy śląskiej, to spróbujcie się jej najpierw nauczyć!!! Umówmy się kiedyś i pogadajmy o tym.
Wasza działalność jest w takiej formie, w jakiej to teraz jest w internecie, bardzo szkodliwa dla mowy śląskiej! Osobom, które śląszczyzny nie znają albo znają ją tylko pobieżnie, stwarza zupełnie fałszywy jej obraz. Wy zabijacie resztki śląszczyzny tradycyjnej produkując w mediach taką nowomowę!!! (nowogęgot!) Zamiast przysłużyć się kodyfikacji utrudniacie ją, ponieważ takiej śląszczyzny żaden prawdziwy Ślązak w życiu nie zaakceptuje! Ślązacy potrzebują Wikipedię, ale ona ma być po śląsku! Namawiam Was gorąco do pracy organicznej! Pomożemy Wam jeśli chcecie.
Dyskusja[Sprowjej]
No i co wy na to? Jak będę miał więcej czasu to umieszcze gdzieś pliki przesłane mi w załączniku. Trochę tego jest... Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
- Zamiast "Bar" miało iść tutaj, ale to akurat najmniej ważne. Część z tych postów znam. Pytanie: jak pogodzić słuszne uwagi i spostrzeżenia z otwartością Wikipedii? Nawiązałem kontakt z autorem. Po pierwsze: co do pisowni "czeskiej + ů". Porównajmy: kôżdy (jak pisze p. Wieczorek (84 trafienia); "koždy" (jak przyjęliśmy na szl.wiki) (128). "Myslowicy" - jak w Laubie i Republice Schloonzk (5) vs Mysuowice (3100). ślónskô môwa (2) vs ślůnsko godka (1160).
- Język jest żywym tworem, zmienia się, ulega wpływom. Olesch, przy całym szacunku dla niego i jego pracy, opisywał odmianę kobylarską - czyli mowę coś koło 15% Ślązaków. Opisał ją, jak na obecne tempo przemian językowych (rewolucja informatyczna, globalna wioska) w okresie mocno historycznym. Interneca i i e-brifa wtedy nie znano. Nie ujęto przyswojonych anglicyzmów związanych z owymi przemianami. Nie uwzględniono zmian, jakie zaszły (siłą rzeczy) po 1945, z wiadomych powodów. Mimo wad tego zapisu, który przyjęto w szl.wiki, będę go bronił - prościej jest dostosować mniejszość do większości niż odwrotnie. Odmiany (dialekty) lokalne mają miejsce w formie nazw obocznych oraz przekierowań.
- Inny problem jest taki, że za pisanie artykułów biorą się ludzie nie znający mechanizmów Wikipedii. Poprawią tekst, ale zignorują linkowania, nie poprzenoszą artykułów ani nie utworzą przekierowań - w efekcie po takiej "poprawce" całkowicie zgubi się logiczna struktura całości, będą powstawać duble i straszyć czerwone linki pomimo, że dany temat jest opisany. Jeszcze gorzej, gdy "poprawki" mają miejsce w infoboksie - w ten sposób można uszkodzić kilkadziesiąt artykułów naraz.
- Co do zastrzeżeń językowych, już się z autorem zgadzałem. Odpowiedź standardowa ({{toPopraw}}) w tym przypadku nie wystarczy - nie mamy na tylu ludzi znających i język, i technikalia MediaWiki, by pomóc każdemu i poprawić wszystko. Wkrótce przygotuję ramówkę, takie "to do" w ramach pracy organicznej. Ogólnie rzecz biorąc, zacząć należy od dokończenia porządków w kategoryzacji, w drugiej kolejności - ostateczne ustalenie właściwych nazw artykułów oraz uprawnionych (nie z błędów ort, a z form obocznych) przekierowań i poprzenoszenie artykułów, w trzeciej kolejności - poprawki w infoboksach i wprowadzenie ich przy pomocy botów.
- Zatem - z tworzeniem nowych artykułów zwalniamy. Teksty wrzucane prosto z Tuplikorza będę przenosił do brudnopisu, a te ze zmiennych IP usuwał.
- Tyle tak na gorąco
- Lajsikonik 20:40, 14 čyr 2008 (UTC)
Co do "sznupania", to rozumiem, że jest to słuszny kompromis wynikajacy z oporu przed tym co znaczy "szukać" po czesku (znaczy mniej więcej "jebać"), więc z uwagi na kilkadziesiąt tysięcy zadeklarowanych Ślązaków w CR, jest to wybór dobry. Co do "szkryflania" mam mieszane uczucia, ale nie jest też tak, że to co śmieszy Polaków ("szkryflać", "pukel", "baba", "chop") musi być też żartobliwe po ślasku. Polacy śmieją się z czeskiego, ale Czesi jakoś nie zmieniają z tego powodu swoich słów. Zresztą w języku polskim też jest określenie "szkryba", ktore raczej nie ma żartobliwego wydźwięku, a w śląskim mamy jeszcze "kryklać", bliższy chyba odpowiednik polskiego "bazgrać" (słowo "szkryflać" odbieram jako bardziej "szlachetne", ale może się mylę). A co do "Myslowicy", "Katowicy", "Kochlowicy", "Chwalowicy", "Śwjyntochlowicy" - to faktycznie raczej tak powinny brzmieć nazwy tych miast. I na pewno bez tego "ł" (tu "u") - nie wiem jak w przypadku Mysłowic, ale w przypadku trzech ostatnich miejscowości z "ł" się ponoć przed 1922 rokiem nie godało. Dyktando
Nazwy miejscowości, etymologia i źródła[Sprowjej]
A tak mnie jakoś naszło. W przypadku miejscowości położonych na terenie Śląska, można chyba spokojnie zerkać do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. przykład - Bornów w dokumencie z 1397 roku (o ile pierwsze to nie jest e - nieco zamazane) i miejscowi nadal nazywają tak miejscowość. Ale - były później i inne formy - Borunow itd. Podobnie Miasteczko Przykuta 12:18, 7 paź 2009 (UTC)
- Mhm, to może być pewna wskazówka, ale w tym wypadku należy posiłkować się źródłami, gdzie wymieniono nazwy w jakiejkolwiek ze śląskich gwar bądź gdzie wskazano, iż autochtoni, względnie Ślązacy danej nazwy używają. Słowo Miasteczko jako nazwa dla Miasteczka Śląskiego to notowana także u Olescha nazwa. Timpul godka 13:02, 9 paź 2009 (UTC)


c: text/html

text:
Czesko Republika
Czesko Republika (czes.:Česká republika, Česko; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czechosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.
Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. Čechy), Morawijo (czes. Morava) a Ślůnsk (czes. Slezsko). We 1920 przikuplowali do Czechosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.
Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.
Mjano[Sprowjej]
Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano "Czechůma"[2], choćoż Czechy to je ino jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: Česká republika ("U nás, v České republice" abo krůcyj "U nás, v Republice")[zdrzůdło?].
Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa Česko (analogiczńy jako "Polsko", "Slovensko", "Německo" atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.[zdrzůdło?]
Przipisy
- ↑ Český statistický úřad - stan na 31 grudńa 2007
- ↑ Bez tyn przikłod we Litwje, Ńiderlandach, Polsce, Rusyji a Gwinyji

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wstaw powyższą mapkę na swoją stronę lub utwórz własną mapę w Kreatorze map Targeo
Restauracja Kyoto Sushi - inne Gastronomia w pobliżuCOSTA COFFEE, Uniwersytecka 13 Katowice
Nazar kebab, Katowice
Restauracja Monopol, ul. Dworcowa 5 Katowice
Restauracja Kyoto Sushi - inne punkty w pobliżuFirma Meskon, Brzozowa 13 Katowice
Excellent Office, 3-go Maja 30 Katowice
Centrum Nurkowe Wiola, Olimpijska 7 Katowice
Najbliższe obszary kodów pocztowychKod pocztowy 43-302
Kod pocztowy 43-301
Kod pocztowy 43-300
Adresy w pobliżuKatowice, Moniuszki Stanisława 14
Katowice, Uniwersytecka 13
Katowice, Moniuszki Stanisława 5
Katowice, Moniuszki Stanisława 10
Katowice, Moniuszki Stanisława 6
Katowice, Moniuszki Stanisława 12
Katowice, Moniuszki Stanisława 14D
Katowice, Uniwersytecka 4A
Katowice, Moniuszki Stanisława 14C
Katowice, Moniuszki Stanisława 14A
Orientalna - Restauracja w KatowicachSphinx - Restauracja w Katowicach
Sushi - Restauracja japońska w Katowicach
Baalbek - Orient grill w Katowicach
Orientalna - Restauracja w Katowicach - zobacz więcej
Najbliższe przystankiPrzystanek Katowice Hotel Qubus
Przystanek Katowice Aleja Korfantego
Przystanek Katowice Rynek (Teatr Śl.)


text:
Vattenfall
Vattenfall je šwedske energetiske předewzaće, pjaty najwjetši spłodźer miliny w Europje. Mjeno Vattenfall woznamjenjuje we šwedšćinje wodopad a je to skrótšenka z originalneho mjena Kungliga Vattenfallstyrelsen (kralowska wodopadowa wyšnosć). Vattenfall je z 100% kubło šwedskeho stata.
We Łužicy wjedźe Vattenfall wjacore brunicowe jamy (n.př. Wochozy, Rychwałd, Wjelcej), kaž tež milinarnje w Hamorje, Čornej Plumpy a Janšojcach.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Vattenfall — oficialne stronki (jendźelsce)


text:
Berliński mur
Berliński mur to bůł ńy ino mur, nale cołki systym umocńyńůw kery wyznaczoł grańica mjyndzy Zachodńim Berlinym a Wschodńim Berlinym a inkszymi mjastůma i gminůma NRD. Bůł uůn ůng. 156 km dugi. Uod socjalistycznyj propagandy bůł mjanowany tyż antifaschistischer Schutzwall (antyfaszystowski mur). Mur powstoł 13 śyrpńa 1961, a zbulůno uůnygo 9 listopada 1989. Bůł jydnym ze nojbarzi znůmych symbolůw źimnyj wojny a potajlowańo Mjymcůw. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, przi průbach jygo przelyźyńo zginůło uod 86 do 238 ludźůw.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Uobroz wrůga
Uobroz wrůga – wspůlny wizerůnek wrůga postřůd danyj grupy spouečnyj, ńyřodko pozbawjajůncy go charakteru hůmańitarnygo a typ profilowańo uopartygo na upředzyńach, kere poune sům strůńńičośći a kerujům na wrůga agresyjo a přymoc. W celu půguymbjyńo tychže awersůw stosuje śe postřůd spouečnośći propaganda. Ńymouo rola we tym grajům medja, wuadze a inteligyncyjo danygo narodu lebo grupy spouečnyj. Kej bajšpil, po ataku na World Trade Center s 2001 roku agresyjo do Arabůw stoua śe fest śilno po wystůmpjyńu George’a Busha zapowjadajůncygo walka s terroryzmym.


text:
Saint-Louis-du-Ha! Ha!
Wspůłrzyndne: 47°40' N 68°59' W
Saint-Louis-du-Ha! Ha! to je mjastečko (ang.: civil parish) we Kanadźe, we prowincyji Quebec, ńydolyko uod Řyki Śwjyntygo Wawřińca, kere pomjyškuje ůng. 1500 ludźi. Podug powjarki, "Ha! Ha!" we jygo mjańe mo uodńyśyńy do jeźora Témiscouata, kole kerygo końčyua śe cesta, a "Ha! Ha!" we starofrancuski godce wyrožouo zaskočyńe skiž noguygo końca drůgi. Take wyjośńyńy přijyna Kůmisyjo Topůńimije při řůndźe Prowincyje Quebec[1]. Je to jydne s dwůch mjast na śwjeće ze wykřikńikym we mjańe, kole angelskigo Westward Ho!.


text:
Liechtenstein
Liechtenstein, Kśůnżynstwo Liechtenstein (mjym. Fürstentum Liechtenstein) to je ńywjelge państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje, mjyndzy Austrijům a Szwajcaryjům, we gůrnym bjygu Rynu, we Alpach . Ńy mo dostympu do morzo.
Kwestyjo mjanowańo państwa ńy je we ślůnszczyźńe rozwjůnzano; je problyma ze tym, eli to mjůno trza by bůło blank ześlůnszczyć, eli ńy.
We strzedńich wjekach fůngowały sam dwa kśůnżynstwa - jedne ze stolicům we Vaduz, druge ze stolicům we Schellenbergu. Uobadwa kupił růd Liechtenstein, a we 1719 Austrijo uznała, iże je samodźelne kśůnżynstwo mjydzy krejůma Mjymjyckigo Cysarstwa. We 1866 Liechtenstein wyloz sy Mjymjyckigo Zwjůnzku a stoł śe blank ńypodlygły. Uod 1924 celno ůńijo ze Szwajcaryjům, ńyskorzi tyż walutowo a pocztowo uńijo. We absztimůngu we 2003 uobywatele dali srogszo władza fysztowi, bezcůż Liechtenstein mo terozki nojbarzi ze wszyjskich państw Ojropy podany na tradycyjno můnarchijo ůstrůj.
Państwowům religijům je sam rzimski katolicyzm, kery wyznowo 75% uobywatelůw.
Je to jedne sy nojbogatszych państw na śwjeće, skiż liberalnyj dowkowyj a bankowyj polityki.


text:
Astronomija
Astronomija (ze starogrichiskeje ἀσtpovouίa, astronomía, „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze starogrichiskego ἄσtpov [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a vόuoς [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śělesach. Wóna pśepytujo z pśirodowědomnostnymi srědkami kakosći objektow we uniwersumje, pótakem njebjaskich śělesow (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), interstelarneje materije a we swětnišću wustupujucego promjenjenja. Mimo togo pyta wóna za rozměśim uniwersuma ako cełka, jogo nastaśa a jogo natwari.
Lěcrownož se jano na mało šulach wuwucujo, wubuźujo astronomija a jeje slěźeńske wuslědki wjeliki zajm w zjawnosći a jo daloko rozpśestrěty hobby (glej amaterowa astronomija). To zwisujo na jadnom boce z "pózwigujucym" zaśišćom, ako gótujo gwězdne njebjo teke gaž jano z wócyma glědaš, na drugem boce pak teke z jeje tematiskeju bogatosću, dotyknjenim filozofiskich pšašanjow a zwiskom z kosmonawtiku.
Astronomija njedej se z astrologiju zaměniś (grich. ἀσtpoλoYίa, astrología, „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w Antice samski wóznam ako astronomija.
Wopśimjeśe
Stawizny astronomije[wobźěłaś]
Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych wědomnosćow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a pśirodowa religija, pózdźej astronomija, meteorologija a kalendarjowe licenje, w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a astrologija. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje teleskopa pśed něźi 400 lětami, kenž jo Kopernikowy pśewrot dokóńcył, ako teke pózdźej w 19. stolěśu wunamakanje fotografije a spektroskopije. Wót srjejźi 20. stolěśa mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju kosmonawtiku zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach elektromagnetiskego spektruma. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše teleskopy za wobglědowanje ze zemje.
Fachowe wobłuki astronomije[wobźěłaś]
Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su astrofyzika, astrometrija a njebjaska mechanika, nejwažnjejše póla su fyzika słyńcnego systema, wósebnje planetologija, galaktiska astronomija, kótaraž pśeslěźujo ptaškowu drogu a jeje centrum, ekstragalaktiska astronomija, kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich galaksijow a jich aktiwne jědra, abo błyski gammapromjenjow ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke relatiwistiska astrofyzika, kenž se na pśikład z carnymi źěrami zaběra. Stelarna astronomija pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. Kosmologija se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a kosmogonija wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli wobglědujuca astronomija pśecej mjenjej pó wužywanych wobłukach žwałowych dłujkosćow (radijowa astronomija, infracerwjena astronomija, wizuelna astronomija, ultrawioletna astronomija, roentgenowa astronomija a gammapromjenjowa astronomija), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo eksoplanetologija.
Wusčejše metody klasiskeje astronomije su ako poziciska astronomija z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (gwězdowy katalog, efemeridy), a w astrofyzice fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo kosmonawtika ako eksperimentelna astronomija wobglědowaś, a kosmologija ako teoretiska disciplina.
Astronomija a druge wědomnosći[wobźěłaś]
Wusko z astronomiju zwězanej stej fyzika a matematika, tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w studiumje astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do numeriskeje matematiki a pśeźěłanja datow.
Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z geodeziju (astrogeodezija, zwěsćenje městna a zwěsćenje casa, póśěgowańske systemy, nawigacija), z licenim casa a kalendarjowym licenim (astronomiska chronologija) ako teke z optiku (wuwijanje astronomiskich instrumentow a sensorow). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k technice, kosmonawtice a matematice (měrjeńske srědki, satelitowa technika, modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a figurow drugich njebjaskich śělesow.
W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju geologiju a geofyziku, pśeto se kšyjo źěłowe pólo geowědomnosćow ze źělami planetologije. Mineralogija analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. Kosmochemija ako źěl chemije pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a chemisku ewoluciju, eksobiologija pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje.
Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej duchownowědomnostnje wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami:
Astronomiske stawizny ako źěl stawiznowědomnosćow pśepytuju stawizny astronomije. Twarjenja a namakanki z pśedstawiznoweje a jěsnostawiznoweje doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (archeoastronomija). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku kosmologije z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z teologiju a filozofiju.
Glej teke[wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś]
Jadnotliwe twórby[wobźěłaś]
- Albrecht Unsöld, Bodo Baschek: Der neue Kosmos. ISBN 3-540-42177-7
(standardna wucbnica za studium)
- Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie. 1994 (7. pśeźěł. nakład), ISBN 3-411-07757-3
- P. Murdin (Hrsg.): Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics. 2001, ISBN 0-333-75088-8 – http://eaa.iop.org/
- Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien. F. A. Brockhaus, Mannheim – Lipsk 2006, ISBN 3-7653-1231-2
- Kurt Hopf: Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen – didaktiska zběrka meterialow na CD-ROM za źiśownje, šule, gwězdarnje a planetariumy, COTEC-Verlag Rosenheim
- Harry Nussbaumer: Das Weltbild der Astronomie. 2007, ISBN 978-3-7281-3106-5, 2. rozšyr. a aktual. nakład. vdf Hochschulverlag.
Periodikumy[wobźěłaś]
- Sterne und Weltraum, mjasecnik za astronomiju
- Astronomie Heute, popularny magacin za astronomiju a kosmonawtiku, 10 wudaśow wob lěto, nimske wudaśe wót Sky & Telescope (eng. wikipedija)
- Sternenbote, awstriski mjasecnik za astronomiju
- Interstellarum, dwójo-mjasecnik za praktisku astronomiju
- Astronomie + Raumfahrt, dwójo-mjasecnik za wucbu, dalejkubłanje, lichy cas ISSN|0004-6310
- Regiomontanusbote, kwartalne wudaśe Nürnbergskego astronomiskego towaristwa a Nürnbergskego astronomiskego źěłowego zjadnośeństwa ISSN|0938-0205
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
- Cogodla astronomija? W: Max-Planck-Institut für Astronomie
- ceste pšašanja w nimskej astronomijowej diskusijnej kupce de.sci.astronomie
- NASA: Astronomy Picture of the Day – wšednje nowy astronomiski wobraz z rozjasnjenim (engelski)
- NASA ADS – datowa banka astronomiskeje slěźeńskeje literatury (eng.)
- njebjaske fota – digitalna astrofotografija
- astronomiske powěsći w 11 rěcach
- nimskorěcne boki wó astronomiji
- pódłymjone artikle k wobłukam astronomije a astrofyziki
- Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text)
Wideo[wobźěłaś]
Z telewizije Alpha Centauri (glej teke: archiw wusćełanja. W: http://www.br-online.de/alpha/):
- Harald Lesch. Cogodla astronomija? (RealPlayer-format)
- Harald Lesch. Quo vadis astronomija? (RealPlayer-format)


text:
Nirvana
Nirvana – amerikańsko skupina muzyčno grajůnco lajyra ze zorty grunge. Zouožyli ja wokalista a gitařysta Kurt Cobain a baśista Krist Novoselic we Aberdeen we stańy Waszyngtůn. Skupina s anfaga fest čynsto zmjyńoua perkuśistůw, na důžyj za šlagcojgym zaśod we ńij dźepjyro Dave Grohl, kery začůn grać we Ńirvańy we 1990. Přeuomym lo grupy bůu singel "Smells Like Teen Spirit", kery wydano we 1991. Dou uůn anfang do rozkwitu couyj raje skupin kere grou wywodzůncy śe rocka altenatywnego grunge, jako Soundgarden, Pearl Jam, Alice in Chains a inkšych. Frontman skupiny, Kurt Cobain, uostou mjanowany "řečńikym pokolyńo", a samo Nirvana "guosym pokolyńo X". Cobain ńy bůu zadowolůny s komercyjnygo sukcesa grupy, bez tůž we 1993 skupina wydoua antykůmercyjno puyta "In Utero". Po śmjyrći Cobaina, skupina ješče bez jaki čos wydowoua puyty, nale pjyršy ńypublikowany wčeśńij utwůr, "You Know You're Right" ukozou śe dźepjyro we 1994 roku. Uod čosu debjutu, spředano wjyncyj kej 50 mln roztůmajtych nośńikůw s lajyrům Ńirvany.
Treść
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy studyjne[Sprowjej]
Minialbůmy/Kůmpilacyje[Sprowjej]
- 1989: Blew (EP)
- 1992: Hormoaning (EP)
- 1992: Nevermind: It's An Interview
- 1992: Incesticide
- 1995: Singles (Box Set) (Box)
- 2002: Nirvana
- 2004: With the Lights Out (Box- Set)
- 2005: Sliver - The Best of the Box
Albůmy kůncertowe[Sprowjej]
VHS/DVD[Sprowjej]
- 1992: 1991: The Year Punk Broke (VHS)
- 1994: Live! Tonight! Sold Out!! (VHS)
- 2004: With The Lights Out (DVD)
- 2005: Classic Albums - Nirvana - Nevermind (DVD)
- 2006: Live! Tonight! Sold Out!! (DVD)
- 2007: MTV Unplugged in New York (DVD)


text:
Parafia św. Wawrzyńca w Wodzisławiu Śląskim
Parafia Świętego Wawrzyńca w Wodzisławiu Śląskim - Wilchwach - erygowana 2 marca 2014 r. rzymskokatolicka parafia w Wodzisławiu Śląskim Wilchwach w dekanacie wodzisławskim.
Mieszcząca się przy ul. Armii Ludowej kaplica p.w. św. Wawrzyńca wybudowana na cześć patrona miasta[1] została poświęcona w 2010 r. przez arcybiskupa Damiana Zimonia. Do czasu powołania parafii duszpasterstwo przy kaplicy prowadzili księża z parafii pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Wodzisławiu Śląskim - Wilchwach. Obecnie jest budowany kościół p.w. św. Wawrzyńca.
Przypisy
- ↑ Dzień świętego Wawrzyńca - patrona Wodzisławia Śląskiego. Urząd Miasta Wodzisława Śląskiego, 2012-08-10. [dostęp 2013-08-17].


text:
Macedůńijo
Republika Macedůńije (mac. Peпyблиka MakeдoHиja) – państwo na Půuwyspje Baukańskim, powstoue po rozpadńyńću śe Jugosuawije.
Geůgrafijo[Sprowjej]
- Powjyrchńa coukowito: 25 713 km²
- Powjyrchńa lůndowo: 24 856 km²
- Powjyrchńa wůd: 447 km²
- Coukowito grańica lůndowo: 748 km
- Dugość wybřeža: ńy mo dostympu do mořa
- Dugość grańic ze sůmśodujůncymi państwůma: Albańijo 151 km, Bůugaryjo 148 km, Grecyjo 228 km, Kosowo 159 km, Syrbijo 62 km.
- Nojwyžšy půnkt: Korab 2 753 m n.p.m.
- Nojńižšy půnkt: řyka Wardar na grańicy s Grecyjům – 50 m n.p.m.
Macedůńijo je krajym guůwńy gůrskym a wyžynnym. Na teryńe coukigo kraju sům porozćepywůne masywy gůrske, s kerych nojwjynkšy a nojwyžsy to Šar Puańina.
Mjyndzy masywůma ležům kotliny – Prilepsko Pole, we dolińe Crnyj Reki, Polog we dolińe gůrnygo Wardaru, Ovče Pole a Kočansko Pole nad Bregalńicům a tyž dolńy wjynkšych řyk – Strumicy, Wardaru a Drinu.
Nojwjynkšům a nojdugšům řykům je Wardar (320 km), kerygo najwjynkšymi dopuywůma sům Treska, Pčinja, Bregalnica a Crna Reka, Krům tygo terytoryjo Macedůńije uodwodńujům ješče Strumica a Drin (kery noležy do zlewiska Mořa Adrjatyckigo).


text:
Kapslowy płód
Kapslowy płód je suchi płód, kotryž wobsteji z dweju hač wjacorych płodowych łopješkow. Jeho perikarp so přez špalty abo pory wotewěra. Wón słuša k sypacym płodam, kotryž so wotewěra a tak symjo wuswobodźuje.
Warianty[wobdźěłać]
Wotewěranje so móže na rozdźělnym wašnju stać.
Septicidna kapsla[wobdźěłać]
Jeli wono so stanje přez rozdźělenje karpele w šowach, da kapsla je septicidna. Tajki płód ma křižomnik, orchidejowe rostliny, bałmowc a pózdnička (Colchicum).
Lokucidna kapsla[wobdźěłać]
Jeli so na podołhostnym špalće w jednotliwym fachu wotewěra, da kapsla je lokulicidna. Tajki płód ma hwěžkan (Ornithogalum).
Poricidna kapsla[wobdźěłać]
Jeli kapsla na porach wotewěra, da kapsla je poricidna. Tajki płód ma mak.
Žórło[wobdźěłać]
- Lehrbuch der Botanik für Hochschulen, Jena 1921, strona 517 (něm.)


text:
Swěte romske mócnarstwo
Swěte romske mócnarstwo (nimski Heiliges Römisches Reich (HRR), łatyński Imperium Romanum Sacrum (IRS), italski Sacro Romano Impero, česki Svatá říše římská) jo był dominantny pśewažnje nimski stat w Srjejźnej Europje w lětach 962-1806. Jo był na městnu źinsajšnych statow: Nimskeje, Awstriskeje, Českeje, Šwicarskeje, Liechtensteina, Nižozemskeje, Belgiskeje, Luxemburgskeje, Słowjeńskeje a teke mjeńšych źělow Pólskeje, Francojskeje a Italskeje.
Kakostnik romske pokazujo na wótmyslonu kontinuitu Swětego romskego mócnarstwa z Romskim imperiumom, kakostnik Swěte pokazujo na ambicije wobkněžyś teke Italsku a Vatikan. Wót lěta 1512 jo było oficialne mě Swěte romske mócnarstwo nimskego naroda (nimski Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, łatyński Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ).


text:
Szkat
Szkat – szpil karćany, szczygůlńy rozpowszychńůny we Ńymcach a na Ślůnsku i Kaszubach. W Polsce czynsto nazywany "ślůnskym brydżym". We szpilu bjorům udźoł trzi uosoby, przi czym we kożdej rozgrywce 2 uosoby grajům przećiwko jydnyj, kero wygroła licytacyjo poprzedzajůncům dano rozgrywka. We szkaće szportowym partja, czyli pojydynczo sesyjo, na kerej zbjerajům śe gracze we szkata, skłodo śe s 24 rozgrywek. We szkaće uotwartym ńy ma tygo typu limitu a istńijům uodrymbne zasady liczyńo půnktůw, a wystympuje tzw. kůntrowańy.


text:
Penis
Penis (z łaćonšćiny) je wopłodźowanski organ muskich cycakow a tuž tež mužow. Ma formu roły a słuži biologisce přenošowanju symjentneje kapaliny ze symnjentnymi bańkami do žónskeho ćěła kaž tež wumočenju, dokelž je močowa rołka w penisu zdobom podlěšk symjenjowoda, kotryž wjedźe z mudow hač do prostaty. Při splažnym wobchadźe (k zaměrej rozpłodźowanja) zadobywa so erigowany penis do waginy.
Čłowječi penis wobsteji ze zdónka (corpus penis) ze sprosćakami a z žołdźika (glans penis) na kóncu penisa. W přirodnym stawje je žołdźik wobdaty z škitacej předkóžku (praeputium penis). Přerězna dołhosć čłowječeho penisa w erigowanym stawje wučini mjez 12 a 15 cm.
Wuwićostawiznisce wotpowěduje muski penis žónskemu łoskotakej.
Symboliski penis, tak mjenowany falus, je w mnohich kulturach wuznamny symbol za płódnosć.
W serbskej wobchadnej rěči je wjele słowow za penis, mjez druhim cympl(k), honačk, pipa, šiška abo čilak.


text:
Siddhartha Gautama
Siddhartha Gautama (sanskrit, सिद्धार्थ गौतम, Siddhārtha Gautama) (* 563 do Chr. w Lumbini; † 483 do Chr.) jo ako Buddha wucył dharmu (pówucbu) a jo togodla naglědany ako załožaŕ buddhizma. Jogo smjertne lěto 483 do Chr. jo dłujko płaśeło ako nejstarše, wěsće datěrowane tšojenje indiskich stawiznow, což pak se źinsa mócnje wobcwiblujo. Historikarje z togo wuchaduju, až jo něźi lětstotk pózdźej wumrěł.
Mě[wobźěłaś]
Siddhartha jo było spócetne mě, kótarež stej jogo starjejšej jomu dałej. Wóno wóznamjenijo „ten, kenž jo (swój) cil dojśpił“. Siddhartha Gautama jo sanskritowa forma mjenja. W Pali, w rěcy nejstaršych tekstow buddhizma, zni wón Siddhattha Gotama. Mě Gotama resp. Gautama jo wón pśiwzeł akle pózdźej, ako jo był asket. Z tym jo se na jadnom boce póśěgnuł na stary brahmanski rod a zrownju jo se wót bogow wótwobrośił, aby ze swójskich mócow namakał drogu, na kótarejž se wuswětlijo.
Pódla pomjenjenja ako Buddha (pó słowje: wócuśony) su se Siddharśe Gautamje teke druge cesne mjenja pósćili, mjazy nimi Tathagata (sanskrit, तथागत, tathāgata, "ten, kenž jo se tam dostał") a Shakyamuni (sanskrit, शाक्यमुनि, śākyamuni, "mudry z roda Shakya").
Žywjenje[wobźěłaś]
Rozpšawy wó žywjenju Siddharthy su se gromaźili akle pó jogo smjerśi wót cłonkow Sanghi, zgromaźeństwa Dharma-prakticěrujucych, a su se dłujko jano wustnje dalej dawali.
Slědujucy tekst pódawa tradicionelnu powěsć wó žywjenju Siddharthy:
563 do Chr. jo se naroźił kralowskej familiji w pódpołnocnej Indiskej w Lumbini syn, Siddhartha. Wiźaŕ jo nanoju zwěšćił, až buźo jogo syn pak wjeliki kral pak wjeliki swěty. Aby syn raz mógał byś z kralom, njejo nan jogo dał kubłaś w nabóžninje a njejo dopušćił, až syn górje wiźi. Južo ako góle jo Siddhartha był pśez wšu měru mudry a wobdarjony. Ze 16 lětami jo se z princesnu Yasodharu wóženił. Stej bydliłej w kšasnem palasće, źož jima materielnje njejo nic felowało.
Siddharthu pak to njejo wupołniło daniž spokojało. Toś jo se pušćił ze 29 lětami pó póroźe jadnučkego syna Rahule na krotke drogowanja. Na nich jo zmakał starca, chórego a asketa a jo wuglědał tłajucego wumarlika. Siddhartha jo spóznał, až su chóroba, starstwo, górje a smjerś kšuśe ze žywjenim spleśone. Bogatstwo a derjeměśe tomu njewótpomagatej.
Tak jo se rozsuźił namakaś wudrogu z górja a śerpjenja. Wón jo wopušćił familiju a bźezstarosne žywjenje w palasće. 6 lět jo był žywy w kšutej askezy, tak až jo pśisamem z głodom wumrěł. Wótegrona a nutśikowny měr pak njejo namakał. Toś jo se wótwobrośił wót tradicionelnych nabóžninow a metodow swójogo casa, aby nastupił swóju drogu.
Ako 35-lětny jo sejźeł raz dłymoko zanurjony pód figowcom. A jo se wuswětlił. Jo se wulichował wót gramoty, póžedanjow a njewědy. Wót toś togo wokognuśa jo był Buddha, „ten, kótaryž jo wócuśeł“. 45 lět dłujko jo něnto lud rozwucował wó dobrych pócynkach, meditaciji a mudrosći. Jo jich wucył „srjejźnu drogu“: žywjenje mjazy luksusom a askezu. Droga, kótaraž wjeźo do „wócuśenja“, kśesćijan by gronił do raja.


text:
Jiří Dienstbier
Jiří Dienstbier (rodz. 27.moja 1969 we Waszyngtůńe, Zjednoczůne Sztaty) – czeski polityker. Noleży do Czeskij Socjaldymokratycznyj Partyje. Czeski synator uod 27 marca 2011, kandydat na prezydynta.
Ze wyksztołcyńo prawńik. Ukůńczůł techńikum we 1988 a sztudjyrowoł na Ůńiwersyteće Karola we Pradze.
Bůł uod 10 czyrwca 1990-1992 posłym na Sejm Czechosłowacyje I kadyncyje a ńyskorzi synatorym I kadyncyje. Je vice-prezesym Czeskij Socjaldymokratycznyj Partyje. Uod lutego 2012 kej kandydat partyji CSSD na prezydynta Czeskij Republiki.
Mo syna (Jiři, rodz. 1993). Zno sztyry uobce godki: angelsko, francusko, rusko a mjymjecko.
Zdzrzůdła[Sprowjej]
- Marek Benda, M. Klima, P. Dobrovsky, Monika Pajerová., Šimon Pánek.: Studenti psali revoluci. Praha, Univerzum 1990. ISBN 80-85207-02-8. (we czeskij godce)
- Timothy Garton Ash: Wiosna obywateli: Rewolucja 1989: widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze (wyd. pol. Polonia, 1990) – we polskij godce
- Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989. Tom I, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2007 (we polskij godce)
- Łukasz Kamiński, Petr Blažek, Grzegorz Majewski: Ponad granicami. Historia Solidarności Polsko-Czechosłowackiej, wyd. ATUT. Wrocław 2009 (we polskij godce)


text:
Uopawa
Wspůłrzyndne: 49°56' N 17°54' E
Uopawa (čes.: Opava, śmg: Tropp, mjym.: Troppau, pol.: Opawa, staropol.: Tropawa) – mjasto we kraju morawsko-ślůnskim, na Ślůnsku Českim při grańicy s Polskům nad řykům Uopawům (Uopům). Becyrk mjasta mjanuje śe Ślůnskym Uopawskim.
Historyjo[Sprowjej]
Zouožůno kej grůd ślůnskigo plymjyńo Golynšycůw. We chrůńikach wzmjankowano uod 1224, we lotach 1269-1456 stolica samodźelnygo ślůnskigo kśůnstwa Přymyślidůw (s pauzům 1308-1318). We roku 1253 došuo we Uopawje do interwyncyje a nojazdu Dańyla Halickigo kery zaangažowou śe we zachy sukcesyje austryjackej po strůńy Beli IV. Uod kůńca XIII wjeku podańy kej wjynkšość Ślůnsko zaśedlano bez kolůńistůw mjymjeckych s Turyngiji, Frankůńiji a Westfaliji (np. Herburtowje). We 1428 roku spustošůno bez wjelgi nojazd husycki Prokopa Wjelgygo. We XVI wjeku uostřodek Reformacyje. We dńach 23 paźdźerńika-24 grudńa 1820 uodbůu śe we Uopawje drůgi kůngres Śwjyntygo Přimjeřa, we čaśe kerygo uzgodńůno zwalčańy důnžyń kůnstytucyjnych we Ojropje. Pod kůńec XIX wjeku jydyn s uostřodkůw ruchu modočeskigo. 22 - 24 kwjetńa 1945 Uopawa zostoua wyzwolůna spod uokupacyje mjymjeckij bez 38 Armijo pod dowůdztwym gyn. Kiriłła Moskaljenki a 1 Čechosuowackij Samodźelnyj Brygady Pancernyj pod dowůdztwym ppuk Vladimira Janko - znočno tajla mjasta ulygua uškodzyńu abo coukowitymu zńiščyńu.


text:
Dwutlynek wůngla
Dwutlynek wůngla (CO2) – ńyorgańiczny zwjůnzek chymiczny. We tymperaturze pokojowyj je to bezbarwny, bezwůnny a ńypalny gaz, dobrze rozpuszczalny we wodźe a ćynższy uod powjytrza (kole 1,5 razy). Dwutlynek wůngla je produktym spolańo a uoddychańo. Je wykorzistywany bez rośliny we proceśe fotosyntezy. Tworzi śe przi utlyńańu a fermyntacyji substancyji uorgańicznych. Wystympuje na grubach, cukrowńach, gorzelńach, wytwůrńach win, silosach zbożowych, browarach a studźynkach kanalizacyjnych. W mouych stynżyńach ńy je trujůncy, nale we wjynkszych dwutlynek wůngla je szkodliwy do zdrowja a nawet zabijo. Jygo dźouańy powoduje powstowańy hiperkapńi, a co za tym idźe kwaśicy uoddechowyj i we nostympstwje uobrzynku můzgu.


text:
Biblijo
Biblijo, Pismo Śwjynte (BιBλίov, biblion – mouo kśynga, l.m. BιBλίa, biblia – moue kśyngi) – zbjůr kśůng, spisanych pjyrwotńy we godkach hebrajskij, aramejskij a greckij, uznowanych bez žydůw a chřeśćijan za natchńůne bez Bůga. Biblijo a poščygůlne jeji tajle pośadajům uodmjynne značyńy religijne lo růžnych wyznań. Na chřeśćijańsko Biblijo skuadajům śe Stary Testamynt a Nowy Testamynt. Biblijo hebrajsko – Tanach uobejmuje tajla kanůnu Starygo Testamyntu. Muzůumany uwažajům, aže tajla Biblije (np. Kśyngi Mojžešowe, Psalmy) powstoua we wyńiku boskigo objawjyńo, nale jeji treść zostoua zcygańůno.


text:
Ekliptika
Ekliptika je (imaginarna) runina w kosmosu, w kotrejž so w orbiće zemja wokoło słónca pohibuje.
Orbity druhich planetow słónca njejsu runje w ekliptice, ale tež nic přejara daloke wot toho.
Rotaciska wóska zemje njeje zrunana k ekliptice, ale ma k jeje padorunje nuhel wot něhdźe 23° 26'. Tutón nuhel zawinuje fenomen měnjacych počasow. Wona njeje konstantna, ale wariěruje (z periodu wot něhdźe 40.000 lětow) mjez 21° 55' a 24° 18', wobwliwujo klima zemje. Wona nětko so zmjeńšuje; něhdźe w lěće 4300 budźe srjedźnu hódnotu wot 23° 06' docpěwać a něhdźe w lěće 25000 minimalnu hódnotu.


text:
Kaszuby (etńiczno skupina)
Kaszuby (kasz.: Kaszëbi, pl.: Kaszubi, mjym.: Kaschuben, yng.: Kashubians) sům zachodńosłowjańskům etńicznům skupinům, autochtůńicznym ludztwym Půmorzo. We teroźńich czasach Kaszuby sům jedźinymi bezpostrzedńimi erbůma Půmorzanůw. Przodńům uorgańizacyjům, kero skupjo Kaszubůw we Polsce je Kaszubsko-Půmorske Zrzeszyńy (kasz. Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié). Teroźńe Kaszuby mjyszkajům przede wszyjskim we Wschodńim Půmorzu, we krysach puckim, wejherowskim, kartuskim, lymborskim, bytowskim, kośćerzyńskim, půłnocnyj tajli chojńickigo a wschodńij tajli słupskigo. We krysach lymborskim, bytowskim a słupskim mo to nazadńi charakter - po II Światowyj Wojńe Kaszuby pomjyszkałe we placach swoji pjyrwotnygo byćo, po wyćepańu ś ńich mjymjeckij ludnośći uod regjyrůnku Polskij Ludowyj Republiki. Tajla Kaszubůw mjyszko tyż na ymigracyji, uosobliwje we Kanadźe, USA, Mjymcach a Polsce.


text:
Přełamoškrutowa tektonika
Z přełamoškrutowej tektoniku wopisuje so proces wutworjenja horinow, kotrež nastachu přez pohibowanje poměrnje małych škrutow. Horiny, kotrež přez tutón proces nastachu, mjenuja so přełamoškrutowe horiny. Napřećiwnje k tomu steji platowa tektonika, kotraž wopisuje pohibowanje kontinentalnych platow a w tutym zwisku tež nastaće sfałdowanych horinow.
K přełamoškrutowym horinam słušeja mjez druhim srjedźne horiny Němskeje, kaž Smoliny, Durinski lěs abo Rudne horiny. Geologisce widźane su tute wo wjele starše hač sfałdowane horiny, kaž Alpy.
Nastaće přełamoškrutowych horinow[wobdźěłać]
Wuměnjenje za wutworjenje přełamoškrutowych horinow tworitaj tektoniski ćišć (na přikład pohibowanje platow abo wulkanizm) a krute, krjechke horinske žro, kotrež so wjac sfałdować njehodźi (kaž zornowc, gnajs abo šćěpjel).
Přez koliziju prakontinentaj Lawrazije a Gondwany za čas karbona (před něhdźe 350 do 290 mil. lětami) nasta hoberske horinske pasmo, kotrež so dźensa wot Ameriki, přez sewjerozapadnu Afriku, iberisku połkupu hač do srjedźneje Europy ćehnje. Dokelž kamjenizna přez to hižo wšě fazy sfałdowanja přeběži, dalša deformacija přez nutřkozemske mocy abo tež procesy rozeškrěća a sprostnjenja kamjeniznu sylnje skrući. Na to přizamknje so najprjedy wotnošenje a po tym zapadnjenje horinow. Přez to so něhdyše horiny zhładkowachu. Dalši podzemski ćišć za čas terciera (před něhdźe 100 mil. lětami), kotryž je w srjedźnej Europje tež za nastaće Alpow zamołwity, wuskutkuje so tež na hižo sfałdowane a zrunane horiny. Dokelž běše tutón zdónk horinow hižo metamorfnje formowany a tohodla sylnje skrućeny, njebě dalša deformacija w zmysle sfałdowanja móžne. Sylny ćišć a snadna přetworliwosć kamjenizny złama tuž horiny do jednotliwych škrutow. Škruty móžachu so při tym wertikalnje pozběhnyć respektiwnje spadnyć kaž tež so horicontalnje přećiwo sebi přesunyć. Z tutych wšelakich pohibow sćěhowachu tež wšelake formy powjercha, kotrež přěłamoškrutowe horiny charakterizuja. Tute dźěla so po družiny do horstow (němsce Horst) a hrjebinow (němsce Graben) kaž w Smolinach abo pultowych škrutow w Rudnych horinach.
Zdźěla je krajina, kotraž so přez přełamoškrutowu tektoniku tworješe jenož ćežko spóznajomna. Za tym kak dołho leži přełamanje kamjenizny wróćo, su wotnošenje a wotsadźenje slědy zawostajili. Tak je Hornjorynska nižinowa runina, kotraž so za čas terciera přełama hišće derje jako hrjebina widźomna, rěka Ryn pak dno hižo ze stami metrami šćerkom napjelni.


text:
Fusbal
Fusbal (ang. football, mjym. Fußball, pol. piłka nożna) – manszaftszpil, wywůłano we weldźe szportzorta. We fusbalowych wetkach (szpilach) 2 manszafty szpilajům. Wbiće bala do tora spůrńika je szpilowym cfekym. Wygrywo ta manszafta, kero sprawi to mer razůw. Szpile skłodajům śe ze dwjůch tajlůw, kere majům po 45 minutůw. Sům uůne szpilane na rechtekym, trowjastym szpilplacu. Mjary szpilplaca to uod 45 m do 90 m szyrzce na uod 90 m do 120 m lang. Tory majům mjary 244 na 732 cyntimetrůw.
11 fusbalokůw skłodo śe na kożdo manszafta, posztrzůd kerych ukozyma tego we torze - tormana (kery moge chytać bal do rankůw), tych na zadku - uobrůńcůw, tych we posztrzodku půmocńikůw a tych we napadźe - napadźorůw.
Historyjo[Sprowjej]
Fusbal wynojdli we Ynglandźe, kaj pjyrsze szpile szpilali uż bezma we III w. Pjyrszy angelski fusbalowy ferajn - Sheffjeld Club - erygowany bůł we 1855 g. 8 rokůw ńyskorzi stanůł już pjyrszy angelski fusbalowy ferajn, kery wprowadźůł jednake prawidła lo wšyjskych. We 1904 g. stanůła Pojsztrzůdnacyjowo Fusbalfederacyjo (FIFA).
Fusbal na Ślůnsku[Sprowjej]
Reprezentacyjo ślůnsko[Sprowjej]
Ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleży do FIFA ńy UEFA. Ńy bjere udźůłu we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ślůnski we Chorzowje, 9 grudńa 2006).
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
The Hooters
The Hooters – amerykańsko skupina rokowo ze Filadelfiji, fungujůnco we lotach 1980-1995, reaktywowano we 2001. Znůmo ze szlagrůw takich kej "All You Zombies", "Johnny B", "And We Danced", "500 Miles" i "Satellite".
Pora rokůw ze anfanga fůnkcjůnowańo skupiny uograniczoły śe do wystympůw we klubach a radyjowych sztacyjach. We 1983 The Hooters wydali swůj pjyrszy albům Amore, ze uoryginalnům wersyjům "All You Zombies", kery przedoł śe we ůng. 100 000 ygzymplorzy. Skupina spůłpracowoła ńyskorzi ze Cyndi Lauper przi nagrańu singla "Time After Time".
Drugo halba lot 80. to uokres nojwjynkszych sukcesůw skupiny sztartńynty platynowym sztatusym jeich drugij platy Nervous Night. We 1995 The Hooters zawjeśili swoja dźołalność na nastympne szyść lot. We 2001 doszło do reaktywacyji skupiny. 21 listopada tygo samygo roku skupina zagroła jedyn kůncyrt we Filadelfiji na 20-leće lokalnego radyja WMMR ze Pynsylwańiji. We 2003 uodbyła liczůnco 17 wystympůw trasa kůncyrtowo na teryńe Mjymcůw, ńyskorzi we 2004 i 2005 nastympne dwje trasy po Mjymcach, Szwajcaryji a Szwecyji. We czyrwcu 2006 uodbyło śe pjyrsze po reaktywacyji tournée sskupinyy we Zjednoczůnych Sztatach.
We drugij halbje 2006 skupina sztartła nagrywać nowy materjoł, pjyrszy uod wydańo we 1993 platy Out of Body. Nowy albům, Time Stand Still, ukozoł śe 14 wrześńa 2007.
Treść
Skłod[Sprowjej]
Teroźni skłod skupiny[Sprowjej]
- Eric Bazilian – wokal, gitary, harmonijka, saksofůn, mandolina (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- Rob Hyman – śpjyw, klawjyry, cyjo (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- David Uosikkinen – perkusyjo (od 1980 do 1995 i od 2001)
- John Lilley – gitara, mandolina, klawjyry, śpjyw (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- Fran Smith, Jr. – basgitara, śpjyw (od 1980 do 1995 i od 2001)
Downe człůnki skupiny[Sprowjej]
- Bobby Woods – basgitara (uod 1980 do 1983)
- John Kuzma – gitara (uod 1980 do 1983)
- Andy King – basgitara (uod 1984 do 1987)
- Rob Miller – basgitara (uod 1983 do 1984)
- Mindy Jostyn – krzipce, harmonijka (uod 1992 do 1994)


text:
Sahara
Sahara jo ze źewjeś milionow kwadratnymi kilometerami nejwětša pusćina na zemi. Wupśestrěwa se w pódpołnocnej Africe mjaz Atlantiskim oceanom a Cerwjenym mórjom a jo z pódwjacora do pódzajtša wokoło 5000 km šyroka, z pódpołnocu do pódpołdnja wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaśi Sahara kaž ako wobrotnošyrinowa pusćina. Rěcna oaza Nila pśetergujo Saharu w Egyptojskej.
Na pódpołnoc Sahary namaka se Maghreb (arabski za „pódwjacor“), na pódpołdnjo tak mjenjowany sahel („pśibrjog“). Staty w Saharje su Egyptojska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Pódwjacorna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Nejwětšy źěl Sahary zestaji se z kamjeńtneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo teke ze jědernikoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twóri jano pěśinu cełeje płoni. Nejwuše městno w Saharje jo Emi Koussi w górinach Tibesti (3.415 m). Jadnučka stawna rěka jo Nil.
Klima w Saharje jo sucha a wódnjo góruca, cełolětnje z pasatowym wětšom. Nocy pak mógu byś wjelgin zymne, w zymje samo z temperaturami pód nul stopnjami. Pśerězna pitśa spadkow jo jano 45 mm; w někotarych lětach se scełego njedešćujo.


text:
Wagina
Wagina je primarny splažny organ žónskich cycakow a tuž tež žony. Ma formu rozćahujomneje hadźicy a zwjazuje maćerničnu wotwěru z předdwórom waginy. Při splažnym wobchadźe wona penis a muski sperma přijimuje, nimo toho je wagina dźěl rodźeńcoweje wotwěry. Jeje dołhosć wučini w normalnym stawje někak 8-12 cm pola dorosćenych žonow.
Wonkowny, widźomny kónc čłowječeje waginy słuša k wulwje, kotraž ma - zhromadnje z łoskotakom - zasadny wuznam za seksualne rozhorjenje žony, zwjetša bóle hač nutřkowny dźěl waginy.
We wobchadnej rěči wužiwa so zapřijeće wagina husto za cyłu wulwu, što pak prawje njeje. Słowo pochadźa z łaćonšćiny a woznamjenješe poprawom „nóžnje (mječa)“. Wot toho pochadźa tež němske zapřijeće „Scheide“.


text:
Miroslav Klose
Miroslav Klose, (rodz. jako Mirosław Marian Klose, 28 czyrwca 1978 we Uopolu) – gůrnoślůnski fusbalista, kery wystympuje we reprezyntacyji Mjymcůw a we Bůndeslidze jako napodźorz. Rodzůny we Gůrnym Ślůnsku, we familiji uo szportowych tradycyjach. Uod 1987 mjyszko we Mjymcach. Bůł chowańcym FC 08 Homburg, kaj zagroł 20 szpilůw a trefjůł 11 torůw. We lotach 1999 - 2004 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 120 szpilůw a trefjůł 44 torůw. We lotach 2004 - 2007 wystympowoł we Werder Bremen, kaj zagroł 89 szpilůw a trefjůł 53 torůw. Uod 2007 gro we Bayern München, kaj zagroł (do 29 listopada 2008) 41 szpilůw a wbjůł 16 tory.
We pjyrszyj reprezyntacyji Mjymcůw we fusbalu napoczůn grać we 2001 roku, a do 26 lipca 2014 zagroł we ńi 137 szpilůw a wbjůł 71 torůw. Je rekordźistům wedle wbićo nojwjyncyj torůw we wszyjskich Mistrzostwach Śwjata cuzamyn (16).


text:
Roman Kotliński
Roman Kotliński (rodz. 15 marca 1967 we Kole) – polski pisorz, dźynńikorz, wydowca, poseł na Sejm RP VII kadyncyji.
12 czyrwca 1993 uostoł plebůnkem, bůł ńym do 1996, kej to poćepoł. Ńyskorzi wydoł kśůnżka Bůł'ech plebůnkem a sztartnůł kretykůwać Rzimskokatolicki kośćůł, skirz tygo wydowo do terozki cajtůng Fakty i mity.
Przinoleżoł do SLD, ńyskorzi doł anfang ku tworzyńu partyji RACJA Polskiej Lewicy (s anfanga: Antyklerykalno Partyjo Postympu "Recht").
We 2011 roku kandydowoł do Sejma RP ze listy Ruchu Palikota, we welowańu dostoł 17 720 głosůw a uostoł posłym.


text:
Lotowe wotchilenje
Lotowe wotchilenje je nuhel mjez lotowym směrom a elipsoidowej normalu w krajměrjenskim dypku. Móže w europskich wysokich horinach něhdźe 0,01° (30–50″) docpěć, w płoninje mjenje, a wotpowěduje chilenju geoida k rotaciskemu elipsoidej krajměrjenja.
Tež hdyž lotowe wotchilenje je nul, njepokazuje lotowy směr (realizuje so na př. přez swobodny wisacy šnórowy lot) k srjedźišću zemje, ale wopłonjenja zemje dla (centrifugalna móc zemskeje rotacije!) hač k 0,2° nimo.
Druhdy rěči so tež w twarstwje wo lotowym wotchilenju – hdyž twarjenje abo fasada z lota přińdźe.
Definicija lotoweho wotchilenja[wobdźěłać]
Po słowniku federacije Fédération Internationale des Géomètres je lotowe wotchilenje nuhel mjez lotowym směrom w dypku a normalu na rotaciskim elipsoidźe přirjadowanej tutomu dypkej přez projekciju.
Rěči so wo astrogeodetiskim lotowym wotchilenju, hdyž so postajenje lotoweho směra z metodami geodetiskeje astronomije přewjedźe a nastawa při transformaciji mjez lokalnymi koordinatowymi systemami. Porno tomu bazuje grawimetriske lotowe wotchilenje na postajenju lotoweho směra přez měrjenja ćežitosće a wobličuje so přez rozrisanje geodetiskeho problema nakromneje hódnoty.
Lotowe wotchilenja wotwisuje wot elipsoidiskich koordinatow a z tym wot parametrow poćahoweho abo referencneho elipsoida a wot jeho połoženja napřećo zemi. Jedna-li so při poćahowym elipsoidźe wo geocentrisce (w ćežišću zemje) ležacy a runočasnje srjedźny zemski elipsoid, rěči so wo absolutnych lotowych wotchilenjach, hewak wo relatiwnych lotowych wotchilenjach.
Wulkosć lotowych wotchilenjow[wobdźěłać]
Kotru wulkosć lotowe wotchilenje móže docpěć, wotwisuje wot wjacorych faktorow:
- wot topografije – wot wysokosće a njerunosće terena. W Alpach móža jednotliwe horinske rjećazy lokalne wotwjedźenja lotoweho směra hač na wšě 60 łukowych sekundow (něhdźe 0,015°) zawinować
- wot geologije – wot podzemskeho přeběha kamjentnych worštow. Hdźež je horicontalne połoženje je mócnje mylene – kaž na př. w molasowych žłobinach abo w Šwicarskej Ivreaskej conje – su samo regionalne wotwjedźenja přez 60″ móžno
- wot połoženja referencneho elipsoida krajměrjenstwa – hlej tež geodetiski datum.
Mjeztym zo we wysokich horinach Europy srjedźne lotowe wotchilenja wostawaja pod 0,5′ = 30″ (maksimalne hódnoty móža na wšě 60″ docpěć), su w Andach a Himalaji nimale dwójce tak wysoke hódnoty móžno.
Dźiwajo na dokładnosć modernych rozměrjenjow wuskutkuje so lotowe wotchilenje w nimale kóždym projekće resp. rozměrjenskej syći, hdyžkuli wizury (linije widźenja) wo wjace hač por stopnjow wot horicontalneje wotchileja. Efekty dyrbja so tohodla zwjetša ličensce redukować, štož je předmjet astrogeodezije a wyšeje geodezije.
W pahórčinje docpěwaja tute efekty na měrjenja něšto łukowych sekundow resp. něšto centimetrow na kilometer, w horach dźesaćore z toho. Zo so na př. prjedawše tunlowe twary najebać relatiwnje dokładnje hromadźe hodźachu, zaleži na přibližnej symetriji najwjace horinskich rjećazow.
Stawizny[wobdźěłać]
Prěnje měrjenja lotoweho wotchilenja su so wokoło 1800 po teoretiskich přeslědźenjach wot Carla Friedricha Gaußa w běhu Hannoverskeho krajměrjenja přewjedli, a to w kónčinach Smolinow, hdźež Gauß a jeho asistenća najwjetše efekty wočakowachu. Wokoło 1970 je TU Hannover tu pod W.Torge modernu astrogeodetisku „testowu syć Zapadne Smoliny“ etablěrowała.
Podobne přemyslenja a astrogeodetiske měrjenja běchu wokoło 1820 přez slědźerjej Jean-Baptiste Biot a F.Carlini při Mont Cenis pola Bordeaux. Wokoło 1930 buchu měrjenja z standardnej metodu geodezije a najwažnišim zakładom za požadane astrogeodetiske syćowe wurunanje, dokelž dokładnosć wuměrjenskich syćow tehdyšim potrjebam njewotpowědaše. Mjez 1970 a 2000 docpě slědźenje k temam lotowe wotchilenje, geoid a geodetiska grawimetrija wjeršk, a to z naraz štyrjoch aktualnych potrjebow:
- absolutneje potrjeby po wuměrjenskich syćach z dokładnosćemi lěpšimi jako 1:1 milion (mm na km)
- přiběraceho twarjenja nadróžnych tunlow přez Alpy a druhe horiny, hdźež lotowe wotchilenje druhdy něšto decimetrow n kilometer wučinja
- žadanje za t.mj. centimetrowym geoidom (tute zapřijeće je prěni raz Torge wutworił, hlej deleka), dokelž hižo w lěće 1980 bě rozšěrjowanje cm-dokładneje satelitoweje lokalizacije (GPS, GLONASS, SLR) a kosmiskeje interferometrije (VLBI) wotwidźeć
- potrjeby na potencialnoteoretiskich přepytowanjach zemskeje skory, za kotrež lotowe wotchilenje móže lěpše geologiske worštowe chilenja dodać hač zwučena grawimetrija – hlej na př. dźensniši němski wulkoprojekt „Sedimentowa žłobina“, Gerstbachowe (TU Wien) a Pappowe přepytowanja we Wienskej žłobinje, von Gurtner (Ivrea-ćěleso w Južnej Šwicarskej) a wobšěrneho planowanja TESLA-projekta za linearny 30-km-pospěšak pola Hamburga.
Přez wšelake wulkoprojekty w Srjedźnej Europje (předewšěm Němska, Awstriska, Šwicarska kaž tež Słowjenska a Słowakska), w Južnej Europje (Chorwatska, Grjekska, Turkowska) a w Južnej Americe (předewšěm Argentinska) je so geoid wot 20–50 cm dokładnosće w němskim rěčnym rumje na 2–5 cm, druhdźe na 5–10 cm, polěpšił. W Němskej steji z lotowych wotchilenjow zwěsćeny „astrogeoid“ w konkurency ke „grawimetriskemu geoidej“, mjeztym zo horinske kraje kaž Awstriska, Šwicarska, Słowakska a Grjekska astrogeoid preferuja. W tutych krajach steji wot něhdźe 1990 husta syć tysacow dypkow lotoweho wotchilenja a stow Laplaceowych dypkow k dispoziciji (dypkowe wotstawki mjez 7–10 a 50 km), na cyłym swěće je něšto dźesać tysacow wuměrjenskich dypkow, hdźež je so na zemskim powjerchu dokładny lotowy směr měrił.


text:
Samoa
Samoa (do 1997 oficielnje Zapadna Samoa) je njewotwisny kupowy stat w zapadnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž wobsteji ze zapadnych Samoaskich kupow, mjeztym zo słušeja wuchodne kupy jako Ameriska Samoa k Zjednoćenym statam. Samoa bu w lěće 1962 njewotwisna wot Nowoseelandskeje a ma nimale 200.000 wobydlerjow.
Republika Samoa słuša ke Commonwealthej a je čłon Zjednoćenych narodow.
Geografija[wobdźěłać]
Samoa leži w juhozapadnym Pacifiku, sewjerowuchodnje wot Fidźija. Najwjetšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), hdźež namakatej so samoaska stolica Apia a mjezynarodne lětanišćo. Dalšej wobsydlenej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stajnje wobsydlene. Wjetše kupy archipela su wulkaniskeho pochada, mjeńše nastachu z koralowych rifow.
Na kupach knježi tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchim časom. Přerězna temperatura leži pola 27 stopnjow. Dla swojeho geografiskeho połoženja je Samoa wot hurrikanow a tsunamijow wohrožena.


text:
Małksa
Małksa jo něźi 45 km dłujka rěka w Dolnej Łužycy. Jeje górjejcny běg jo pśez wudobywanje brunicy wót dołojcnego se wótźělił.
Wóna ma swójo žrědło něźi 130 metarjow nad głaźinu mórja w Gózdojskej góli. Pśi Baršću dojśpijo łužyske prarěcnišćo pla 70 m nad mórskeju głaźinu. Něga ale njejo se wulewała do Nysy, kótaraž jo jano styri kilometarje pšec, ale jo pó prarěcnišću běžała do Picańskich stron. Toś ten źěł rěki jo se pśetergnuł w 1980tych lětach pśez Janšojsku wuglowu jamu. Na pódwjacor Picnja jo Małksa doběžała do Błotow, źož zjadnośowała se z rěku Góramśicu do Wjelikeje tšugi.
Južo w 19. stolěśu jo była na pódpołnoc Baršća grobla zwězujuca Małksu k Nysu. Wót togo casa, dla togo až pśirodny běg jo pśetergnjony, dochada ceła wóda górjejcneje Małksy pśez toś tu groblu do Nysy. Něnto samostatny, něźi 22 kilometarjow dłujki dołojcny běg zachopijo blisko Mósta wokoło 61 metarjow nad mórskeju głaźinu.


text:
Karaczi
Wspůłrzyndne: 24°51'36" N 67°00'36" E
Karači, Karaći - nojsrogše mjasto we Pakistańe, we pouedńowyj tajli kraju, nad Mořym Arabskim, na půunocnym kraju delty Indusu. Je uůne stolicům stanu Sindh. Půmjyškuje we ńim ůng. 12 mln ludźi. Mjasto zouožůne we XVIII wjeku bez indyjskich handlyřy. Fest rozwinyuo śe po 1947, kej stolica Pakistanu, kerům bůuo po 1966, kej ja překludźili do Islamabadu. Nojsrogšy we Pakistańe uostřodek wuůkeńńictwa (ůng. pouowa krajowyj produkcyje), inkše industryje, we tym huta žyloza a rafineryjo.


text:
Słowińsczi jãzëk
Słowińsczi jãzëk - to miono brëkòwóné dlô wëmarłi gwarë pòmòrsczégò jãzëka. Na zôczątkù swòjegò badérowaniô, pisôł [1]ò ni jakno ò jãzëkù słowińsczim Friedrich Lorentz rozdzelając jã òd kaszëbsczégò. Zmienił òn równak swój na to pòzdrzatk ju czile lat pòzdze[2], pò tim jakno blëżi pòznôł pòrenkòwé dialektë pòmòrsczégò jãzëka. Gwara słowińskô nalazała tuwò wedle niegò plac w dzélu nordowich dialektów pòmòrsczégò jãzëka, kòl tich ze sztolpsczégò, lãbòrsczégò ë pùcczégò krézu. Przëdzelëł ji òn wprôwdze òsoblëwé pòłożenié, nie rodzëlôł ji równak òd tich dialektów, jaczé dzysô nazëwómë kaszëbsczim jãzëkã.
Zdroje[edicëjô | edytuj kod]
- ↑ Friedrich Lorentz, Slovinzische Grammatik, I, St.Petersburg 1903[1]
- ↑ Friedrich Lorentz, Slovinzisches Wörterbuch, I,II St.Petersburg 1908, 1912
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Gmina
Gmina (serbsce gmejna) je zarjadniska jednotka w Pólskej, kotraž je přirunajomna z němskimi gmejnami. Wona steji pod powiatom (wokrjesom), ale nad sołectwom (šołtowstwom). W lěće 2006 měješe Pólska 2478 gminow, kotrež přisłušeše třom gmejnskim typam. Rozeznawa so mjez měšćanskimi gmejnami (Gminy miejskie), měšćansko-wjesnymi gmejnami (Gminy miejsko-wiejskie) a wjesnymi gmejnami (Gminy wiejskie).
Hłowa wjetšich měšćanskich gmejnow rěka prezydent miasta („prezident města“), pola mjeńšich měšćanskich gmejnow a měšćansko-wjesnych gmejnow je to burmistrz („měšćanosta“ abo „wjesnjanosta“) a pola wjesnych gmejnow zwjetša wójt (wot „bohot/Vogt“).


text:
Danga
Danga (abo tyż Dynga, Důnga) to je zjawisko uoptyčne a meteorolůgične, kere wystympuje we postaći wjeloborwnygo uůku widočnygo na ńebje. Je uůne spowodowane bez dyspresyjo (rozščepjyńy) śwjotua suonyčnygo we kroplach wody we atmosfeře Źymje.
Śwjotuo (podug antropocyntryčnygo půnktu widzyńo) je widźalnům tajlům průmjyńowańo elektrůmagnetyčnygo a we zaležnośći uod dugośći fali postřygane je we růžnych farbach. Kej śwjotuo suůnečne přeńiko bez kropelki dešču, woda rozprošo śwjotuo bjoue na farby, ślypje ludzke postřego uůk skuodajůncy śe ze šyśću kolorůw: čyrwůnygo, apfelzinůwygo, žůutygo, źylůnygo, modrygo a fjoletowygo. To sům gynau farby dangi.
Roz na kedy do śe zaobserwować drůgo (wtůrno), myńi jasno, danga, znojdujůnco śe na zewnůntř dangi wuaśćiwyj. Danga wtůrno twoři uůk uo ece widzyńo 50-53° a powstowo we wyńiku dwukrotnygo uodbićo śwjotua wewnůntř kropli wody. Skiž tego, co uodbiće zachodźi dwukrotńy, a růžńice we ece rozprošyńo śwjotua we zaležnośći uod mjejsca kaj pado śwjotuo na kropla sům wjynkše, danga wtůrno je myńi intynsywno a šyršo uod dangi pjyrwotnyj.
Řadke sům dangi potrůjne a baři wjelokrotne.


text:
Turecke godki
Godki turecke lebo turkijske – nojličńijšo podfamilijo godek autajskych, uobejmujůnco ůngyfer 140 mln godajůncych. Zamješkujům uůńi uobšar Azyji Myńšyj (Turcyjo), Zakaukaźa (Azerbejdžan), Azyji Střodkwyj (Kazachstan, Kirgistan, Tadžykistan, Turkmyńistan, Ůzbekistan, Rusyjo a Chiny) a Syberyje (Jakucyjo), a tyž Ojropy Wschodńij (Karaimi, Tataři, Baškiři, Čuwaše). Dźelům śe na nastympujůnce grupy: bůugarsko (dźiś ino čuwasko godka), uoguzyjsko, kipčacko, karucko eli krachańidzko, půunocnosyberyjsko (ino jakucko a dougańsko godka) a pouedńowosyberyjsko.


text:
Ligńica
Ligńica[1] (pol. Legnica, dowńi Lignica, mjym. Liegnitz, śl-mjym.: Liegnz[2]) – mjasto we dolnoślůnskim wojewůdztwje, na brzegu rzyki Kaczawa, głowne mjasto ligńickij dijecejzyje. We lotach 1975-1998 bůło to głowne mjasto ligńickigo wojewůdztwa.
Do 1945 noleżała dů Mjymcůw (głowne mjasto Regierungsbezirka Liegnitz), potym do Polski.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958, zajta 105. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis l̕igńica.
- ↑ Ernst Kratz, Kunstreise durch Nord-Deutschland: Schlesien I. Seine Bewohner, Sonderburg, 1822


text:
Andora
Andora, Kśynstwo Andory (katal. Principat d'Andorra [prinsiˈpat dənˈdorə], szp. Principado de Andorra, franc. Principauté d'Andorre) – ńywjelge państwo we połedńowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Je rozlygowane we Pirynejach a grańica mo ze Francyjům a Szpańijům. Mjyszkańcůma Andory sům Szpańeloki a Katalany. Je to kůnstytucyjno můnarchijo we keryj gowa państwa je kolygijalno - jeji fůnkcyjo połńům prezydynt Francyje a biskup La Seu d'Urgell. Je to kraj ńymożebńy gůrzisty.
Aże 80% norodowygo przichodu pochodźi ze turystyki. Krům tygo, Andora je "dowkowym rajym", skiż czego mynga firmůw mo sam śedźiby a we Andorze płaći dowki.


text:
Tišnov
Koordinaty: 49°20′57″N 16°25′24″E /  49.34917, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Tišnov (němsce Tischnowitz) je město z 8.784 wobydlerjemi pod Čěskomorawskej wysočinu južneje Čěskeje republiki na srjedźnej Morawje. Leži na železniskej čarje mjez Brnom a Žďárom nad Sázavou.
Stawizny[wobdźěłać]
Tišnov je jedne z najstaršich městow srjedźneje Morawy a leži na starej wikowanskej dróze wot Morawy do Čech. Sydlišćo nasta něhdźe w lěće 1240 we wobwodźe abatisow z klóštra Porta Coeli jako wobhrodźena wikowanska stacija. W lěće 1428 bu Tišnov wot Husitow wobsadźeny a přez wulki měšćanski woheń zničeny. W Třicećilětnej wójnje so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zhubi wuznam.
Zajimawostki[wobdźěłać]
Klóšter Porta coelis (hornjoserbsce Njebjeske wrota, němsce Kloster Himmelspforte, čěsce Brána nebes) je cistercienski klóšter w Tišnovje w Morawje. Je so w lěće 1230 wot kralowny Constancie z Wuherskeje załožił. Klóšter Marijiny doł we Łužicy kupi klóšter Porta Coeli w lěće 1861 za 180.000 złotych, w lěće 1950 je so zawrěł a w lěće 1990 zaso wobnowił.
Dalša sotra tutoho konwenta běše Serbowka. Tež poslednja abatisa Annuntiata Bělkenc bě serbskeho pochada, wumrě w lěće 2003. Konwent založi 1915 klóštersku šulu za domjacnosć, kotra bě jenička w Rakusko-Wuherskej, tež serbskim dźowkam – kubłarkam přistupna.
W Tišnovje/Brnje ma nakładnistwo Sursum swoje sydło, hdźež su hižo někotre publikacije wo Serbach zdźěla w českej a zdźěla w serbskej a němskej rěči wušli.
Twarske pomniki[wobdźěłać]
- Sanatorij Dr. Františka Kuthana (1899) w młodźinskom stilu – architekt Hugo Kepka
- Měšćanska nalutowarna (1931–1933), jedno z najwuznamnych dźěłow moderneje architektury Čěskeje – architekti Bohuslav Fuchs a Jindřich Kumpošt
Rozrjadowanje města[wobdźěłać]
K městu Tišnov słušeja měšćanske dźěle Hajánky, Hájek, Jamné, Pejškov.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Websydło města Tišnov (čěsce)
- Informacije wo měsće (čěsce)


text:
Łaćina
Łaćina (łać. lingua Latina) je indoojropejsko godka używano we Starożytnym Rzimje, kero wywodźi śe ze rygjůnu Lacyjům. Bůła to znamjynno a urzyndowo godka Imperyjům Rzimskigo. Łaćina, jako godka latynofalisko, dało anfang familiji godek růmańskich, eli mjyndzy inkszymi szpańelskij, francuskij, portugalskij a italskij. Bez dugi czas łaćina fůngowała we Ojropje jako lingua franca, ńyskorzi zastůmpjůno jům atoli godkům francuskům.
Dźiśej łaćina je już umarto a lo ńikogo ńy je uojczystům godkům. Je atoli używano we medycyńe, bjologiji a prawje, beztůż ńykedy uokryślo śe ja mjanym "wygetujůncyj godki".


text:
Barliń
Barliń (nim. Berlin) jo głowne město a stolica Nimskeje, a ma wěcej wobydlarjow a wěcej płoni ako kužde dalšne nimske město. Wón jo měsćański stat a stakim jaden tych krajow Nimskeje zwězkoweje republiki. Barliń jo jadno z nejwětšych městow pó wobydlarjach w EU.
Wopśimjeśe
Kultura
Ako jaden tych centrow z nejwětšym politiskim wliwom w Europskej uniji a ze swójim kulturnym derbstwom, jo Barliń jadna tych nejwěcej wobglědowanych metropolow kontinenta. Město jo wuznamny wobchadny suk a wažny góspodarski, kulturny a kubłański centrum Nimskeje. Institucije ako uniwersity, slěźeńske institucije, źiwadła, muzeje ale teke festiwale, nocne žywjenje a architektura Barlinja su swětosławne.
Stawizny
Historiski Barliń jo był wěcej raz głowne město nimskich statow ako markgrobojstwa/kurwjerchojstwa Bramborskeje, kralojstwa Pšuskeje, Nimskego rajcha abo Nimskeje demokratiskeje republiki (jano pódzajtšny źěl města). Wót nimskego zjadnośenja, dnja 3. oktobra 1990, jo Barliń głowne město cełeje Nimskeje, a z głownoměstnem wobzamknjenim Nimskego zwězkowego sejma wót 1991 město jo wót 1999 teke sedło nimskego parlamenta a kněžarstwa.
Rozdźělenje města
Wót 1 januara 2001 w Barlinje jo 12 měsćańskich źěłow.
Eksterny wótkaz
Baden-Würtembergska | Barliń | Bayerska | Bramborska | Brema | Dolnosakska | Durinska | Hamburg | Hesseńska | Mecklenburg-Pśedpomorska | Nordrhein-Westfalska | Rheinland-Pfalcojska | Saarlandska | Sakska | Saksko-Anhaltska | Šleswig-Holštejnska
1952 k Baden-Würtembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Qele Qele
Qele Qele (uorm. - Քելե Քելե - uoznoczo: dali dali, wym. [kʲɛ'lɛ kʲɛ'lɛ]) to śpjywka uod Sirusho, kero reprezyntowała Armyńijo na Kůnkurśe Śpjywki Ojrowizyje 2008. Artystka sama napisała słowa śpjywki, muzyka skůmpůnowoł H.A. Der-Howagimjan. Śpjywka je blank po angelsku, kej ńy liczyć intra a słůw qele qele. Jako gatůnek połůnczo we śe cechy popu a uormjańskij ludowyj muzyki.
Wybrano jům 13 merca 2008 we krajowych welůngach śpjywki repryzyntujůncyj, po absztimůngu. Do śćisłygo krajowygo finału dostało śe 4 nojpopularńijszych śpjywokůw a śpjywoczek ze cołkij Armyńije. Bez SMS-absztimůng a nůmery ekszpertůw ze żyri podjůno decyzyjo, co to Qele Qele bydźe forszlagym na Śpjywka lo Ojropy we Belgradźe. Zarozki po tym, Sirusho sztartnůła kůncertowo sztreka po Belgiji. Przijůno ja tam fest ćepło. Bůła tyż we Lůndyńe, Paryżu, Pradze a Berlińe. We finale śpjywka dostała 4. plac, zebrał tyż 199 pkt., we půłfinale mjała drugi plac a 139 pkt. Śpjywka uotrzimała maksymalno nota (12 pkt.) uod: Francyje, Belgije, Ńiderlandůw, Grecyje, Rusyje, Czeskij Republiki, Gruzyje a Polski.
Tytuła Qele Qele uoznoczo gynau "łaźić" lebo "maszyrować", kere je wźůne ze starouormjańskigo słowa, dźiśo używanygo we slangu. Kej pisała słowa śpjywki, Sirusho průgowała uprośćić tekst jako ino śe dało, coby bůł uůn wpadajůncy we ucho a idyjalny do tůńca.[1] Bez jaki uokres czasu Qele Qele bůło podle bukmacherůw nojchyntliwjyj uobsawjanům do roli wygranygo śpjywkům.[1]


text:
Tëreckô
Tëreckô (téż Tërcëjô, tër. Türkiye, Repùblika Tërecczi – Türkiye Cumhuriyeti) je państwã w Azëji na półòstrowie Miészô Azëjô, a dzélowo téż w Eùropie ze stolëcą w Ankarze. Eùropejsczi dzél – Tracëjô robi 3% wiéchrzëznë ë je òddzelony òd azjacczégò dzélu przez mòrzé Marmara ë zwãżënë Bòsfor ë Dardanele. Tëreckô je krôjã sztërzech mòrzów, bò òd nocë òbtôczô jã Czôrné Mòrzé, òd wieczoru Egejsczé Mòrzé ë mòrzé Marmara, a òd pôłni Westrzódzemné Mòrzé – zwóné w tërecczim jãzëkù Biôłim Mòrzã.
Gallery[edicëjô | edytuj kod]
-
-
-
Anitkabir.HB.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

seg_langs: als_Latn szl_Latn pol_Latn unk unk unk ltz_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk szl_Latn


text:
Kaszubsko godka
Kašubsko godka (kaš. kaszëbsczi jãzëk) – godka s grupy zachodńosuowjańskij godek suowjańskych, kerym posůguje śe we Polsce koždy dźyń přez 50 tys. Kašubůw. Kašubsko godka je jydnům s godek půmorskych – uo uodrymbnej godce do śe godoć juž we wjeku XIV. Za nojstarše druki kašubske uwažane sům Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Šymůna Krofeya s roku 1586. Užywano uobecńy forma pisano kašubskij godki je ewolucyjům zapropůnowanyj we 1879 roku bez Floriana Ceynowe we wydanyj we 1879 roku we Poznańu kśůnžce Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé. Podšukowoč kašubskigo Friedrich Lorentz wyuodrymbńiu we tyj godce 47 guoskůw, kere terozki śe zapisuje 34 buchštabůma, tajla ś ńich (ch, cz, dz, dż, rz, sz) bez pouůnčeńy dwůch buchštab, podańy na polsko godka.
Treść
Užyće[Sprowjej]
Zaśyng kašubskigo uode downa bez přerwy śe půmyńšo (uobezdřij: Kašuby).
Do ńydowna panowouo, a postřůd tajli godkoznawcůw we Polsce panuje šyroko rozpowšychńůne překůnańy uo tym, co kašubski stanowi djalykt abo gwara polskij godki.
We roku 2003 dano kašubskij godce třibuchštabowy mjyndzynarodowy kod CSB podug normy ISO 639-2.
Terozki we Polsce istńije kilkadźeśůnt šuli, we kerych bajtle učům śe kašubskigo. Uod 2005 roku istńije možebność zdawańo ś ńigo ygzamina maturalnygo. We kašubskim wydawane sům kśůnžki a cajtůngi, ymitowane sům rygjůnalne průgramy radyjowe a telewizyjne.
Podug ustawy s dńa 6 styčńa 2005 r. uo myńšośćach narodowych a etńičnych a uo rygjůnalnych godkach, do śe užywać před uorganůma gminy, kole godki uřyndowyj, kašubskigo kej půmocńičo godka – pjyršo dokůnoua tygo pouožůno we kryśe bytowskym gmina Parchowo.
Uopińije[Sprowjej]
We 2005 we ůsmym tomje yncyklopedyje douůnčanyj do Gazety Wyborczyj nolozua śe nastympujůnco treść (tumačeńy na ślůnski): "kašubski djalykt, [to] djalykt užywany bez Kašubůw na Půmořu Gdańskim a we wsch. tajli Půmořa Zach.; nojbaři uodrymbny s djalektůw polslij godki (choć śilńy gynet. ś ńim zwjůnzany), uznowany tyž za godka lebo djalykt přejśćowy mjyndzy polskim a wymaruymi godkůma Ranůw, Uobodrytůw a Dřewjan [...]"
Hanna Dalewska-Gryń myśli, iže literacko godka uoparto na djalyktach kašubskich do śe uznoć za mikrogodka[1].
Alfabyt kašubski[Sprowjej]
Alfabyt kašubski mo we śe mastympujůnce buchštaby:
- Aa Ąą Ãã Bb Cc Dd Ee Éé Ëë Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł
- Mm Nn Ńń Oo Òò Óó Ôô Pp Rr Ss Tt Uu Ùù Ww Yy Zz Żż
We ślůnskij godce s tygo nie wystympujům
- ą [ą] (IPA: [õ]) (ó nosowe)
- ã [an] (IPA: [ã]) (tzw. a ze blewiązką)
- é [yj] (IPA: [e], [ej]) (tzw. e ze striszkã)
- ë [e/a] (IPA: [ə]) (tzw. "šwa")
- ł [u] (IPA: [w]) ("u" ńyzguoskotwůrče)
- ò [łe] (IPA: [wɛ]) (tzw. labializacyjo)
- ô [o/e] (IPA: [ɞ]) (tzw. o ze dakã)
- ù [łu/łi] (IPA: [wu]).
Buchštaba "u" je ńykedy čytano kej postředńo mjyndzy u a i, kej mjymjecke "ü".
Na uodwyrtka do ślůnskij godki, guoski cz, sz, ż, dż, rz wymawjo śe baři mjynko, kej [ʧ], [ʃ], [ʒ], [ʤ], [ʒ] (jak we angelskij godce).
Djalykty[Sprowjej]
Wyrůžńo śe 4 zespouy djalyktalne kašubskigo, we ramach kerych wystympuje ůngyfer 50 gwar.
- Djalykt půunocny (krys pucki a půunocno tajla wyjherowskigo)
- Djalykt střodkowy (pouedńowo tajla krysa wyjherowskigo a krys kartuski)
- Djalykt pouedńowo-wschodńi (teryny na pouedńy uod Kośćeřiny)
- Djalykt pouedńowo-zachodńi (uokolice Bořiškůw, Břeźna Šlacheckigo we kryśe chojńickym a ńylične wśe we bytowskim).
Wuaściwośći kašubskij godki[Sprowjej]
- Tajlowe utřimańy formy TarT s prasuowjańskigo TărT,: ntp. kaš: gard, parmiń, szl: grůd, průmjyń.
- Zmjynkčůno spůuguoska bez ar,ntp. kaš: cwiardi, czwiôrtk, szl: twordy, štwortek
- Ńy mo "ruchůmygo" e, ntp. kaš: pòrénk, kùńc, szl: poranek, kůńec
- Stwordńyńy ś,ź,ć,dź, ntp. kaš: swjat, zëma, zymia, rodzëc pl: śwjot, źima, źymja, rodźić
- Tajlowe utřimańy formy TłoT we plac ślůnskigo TleT, np.: młoc, płoc, szl: mleć, pleć
- Zachowańy akcyntu ruchůmygo we djalykće půunocnym
- Akcynt ińicjalny we djalyktach pouedńowych
Bajšpil (Uojčynaš)[Sprowjej]
Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen
Literatura[Sprowjej]
- Aleksander Labuda : Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi Gdańsk 1981
- Fryderyk Lorentz : Gramatyka pomorska t. 1-3 Wrocuaw 1958-1962
- Bernard Sychta : Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. t. 1-6 Wrocuaw – Waršawa – Krakůw 1967 – 1976
- Gustaw Pobłocki: Słownik kaszubski z dodatkiem idjotyzmów chełmińskich i kociewskich, Cheumno 1887
- Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny kaszubszczyzny t.1-4 Waršawa 1994 – 2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) ISBN 83-901394-9-9, ISBN 83-86619-81-3, ISBN 83-86619-28-7, ISBN 83-86619-74-0
- Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, Krakůw 1893
- Jerzy Treder : Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny. Gdańsk 2002 ISBN 83-7326-037-4
- Jan Trepczyk : Słownik polsko-kaszubski t. 1-2 Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
Denkmale šrajbowańo kašubsko-půmorskigo[Sprowjej]
- 1536 Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a między nimi Kaszuby. Chronik von Pommern in Hohdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Stettin 1897.
- 1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Tetzner 1896: s tumačeńo bytowskigo pastora S. Krofeja, Suowińca (?) s Důmbja
- 1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gdańsk 1643. Pastor smoudźiński M. Mostnika (Michał Pontanus), rodem ze Suůpska.
- Perykopy smołdzinskie, uopracowane a wydane bez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodńi) 1967
- Śpiewnik starokaszubski, uopracowany a wydany bez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodńi) 1967
- Przysięgi słowińskie z Wierzchocina
Linki zewnętrzne[Sprowjej]
- Kašubsko Wikipedyjo
- Projekt swobodńy dostympnygo dykcjůnořa kašubskigo
- Kašubske Werkštaty Literacke
- Òdroda ònlajn – kašubski cajtůng internecowy
- serwis Nasze Kaszuby
- serwis Kaszubia.com
- Kašubsko katygoryjo Uodymkńyntygo Kataloga ODP
- Muzyjům Šrajbowańo a Muzyki Kašubsko-Půmorskij we Wejherowje
- Kaszubi.pl – uoficjalno zajta ZK-P
- Cassubia Slavica
- Projekt Rastko Kaszuby
- Radio Kaszëbë – pjyrše radyjo pů kašubsku
- Kašubski Linux
Przipisy
- ↑ Dalewska-Greń H., Języki słowiańskie, PWN, Warszawa 2007, ISBN 978-83-01-12391-8, str. 586


text:
Fat Possum Records
Fat Possum Records - platowô wëdowizna z Oxford, Mississippi, założonô w 1992 rokù przez Matthew Johnson'a. Specjalizëjë òna sã òsoblëwié blusã z nordowi Deltë Mississippi. Tuwò wëdiwôlë swòje platë m.jin. R. L. Burnside, Junior Kimbrough czë T-Model Ford . Z rozwijã wëdowiznë naczãle dochôdac do programë młodzi wëkònôwôczë jak na przëmiôr Heartless Bastards ë The Black Keys. Platë Fat Possum rozprowôdzô samòstójna platowô wëdowizna Epitaph Records.
Film[edicëjô | edytuj kod]
- 2003 You See Me Laughin': The Last of the Hill Country Bluesmen.


text:
Dešćowy cas
Dešćowy cas jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten cas, gaž se źo wětšyna lětnych spadkow. Mjaz pódpołnocneju a pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu se pśibližnje pótom dešćujo, gaž stoj słyńco tam w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz aprylom a oktoberom a w pódpołdnjowych tropach mjaz oktoberom a aprylom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa dešćowa casa w jadnom lěśe.
Lětne casy se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam dešćowy a suchy cas.


text:
Tuvalu
Tuvalu – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, na wyspach we zachodńij Polinezyji. Dowńi mjanowane "Wyspy Ellice" a "Lagůnowe Wyspy".
Lo Ojropejczykůw uoddekńůne we 1586 roku uod Szpańeloka Alvaro Mendana de Neyra, a zaś we 1764 uod Brytyjczykůw. Uod 1892 pod brytyjskim zarzůndym, uod 1916 jako tajla kolůńije Wyspy Gilberta a Lagůnowe, uod 1975 uosobno kolůńijo. Uod 1978 ńypodległe państwo.
Mimo iże je to ino 9 atolůw, kerych wjyrch mo do kupy 26 kwadratkilomyjtrůw, sům uůne porozćepowane po wjyrchu aże 1,3 mln km² Pokojnygo Uoceanu.


text:
Katasztrofa polskigo prezydynckigo fligra wele Smoleńska
Katasztrofa polskiego prezidynckego fligra wele Smolyńska 10 kwjećyńa 2010 uo godźinie 8:41:06 bůło to roztrzaśńyńće śe uůnygo uo strům ůng. 1,5 kilomyjtra uod hawyny Smoleńsk-Sewierny pod Smolyńskym. Fligrym tym furgoł polski prezidynt Lech Kaczyński a 95 inkszych perzůnůw, kere wlazowały we skłod polskij delegacyje na fajer 70. lołt katyńskij zbrodńi. We katasztrofje furgołcza świtły wszyjske 96 perzůny.
Treść
Lista pasażyrůw furgołcza[Sprowjej]
- Lech Kaczyński – Prezidynt Rzeczypospolityj Polskij
- Maria Kaczyńska – baba Prezidynta Rzeczypospolityj Polskij
- Ryszard Kaczorowski – uostatńi Prezidynt Rzeczpospolityj Polskij na ymigracyji
- Krzysztof Putra – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Jerzy Szmajdziński – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Krystyna Bochenek – Wicemarszołek Polskiego Senatu
- Władysław Stasiak – Szef Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Aleksander Szczygło – Szef Amtu Narodowygo Bezpjeczyństwa
- Paweł Wypych – Sekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Mariusz Handzlik – Podsekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Andrzej Kremer – Podsekrytorz Stanu we Mińisterstwje Zagrańicznych Spraw
- Stanisław Komorowski – Podsekrytorz Stanu we MON
- Tomasz Merta – Wicemińister Kultury
- gen. Franciszek Gągor – Szef Sztabu Generalnygo Wojska Polskiego
- Andrzej Przewoźnik – Sekrytorz ROPWiM
- Maciej Płażyński – Prezes Stowarzyszyńo „Wspólnota Poltůńskoł ”
- Mariusz Kazana – Dyrektůr Dyplomatycznygo Protokołu MSZ
Parlamentarzisty[Sprowjej]
- Posły
- Synatory
Inksze beglajtry[Sprowjej]
- Janusz Kochanowski – Rzeczńik Uobywatelskich Prawów
- Sławomir Skrzypek – Prezes Narodowygo Banku Polskiego
- Janusz Kurtyka – Prezes IPN
- Janusz Krupski – Kerownik Amtu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
- Joanna Agacka-Indecka – Prezes Naczelnyj Adwokackij Rady
- ks. Roman Indrzejczyk – Kapelonek Prezidynta
- Barbara Mamińska – Kancelaryjo Prezidynta
- Izabela Tomaszewska – Kancelaryjo Prezidynta
- Katarzyna Doraczyńska – Kancelaryjo Prezidynta
- gen. bryg. Stanisław Nałęcz-Komornicki – Kanclyrz Uorderu Wojennygo Virtutti Militari,
- ppłk Zbigniew Dębski – Człůnek Kapituły Uorderu Wojennygo Virtutti Militari
- Czesław Cywiński – Prezes Światowygo Zwjůnzku Wojokůw AK
- kśůndz profesor Ryszard Rumianek – Rechtůr Uniwersyteta Kardynała Stefana Wyszyńskiego
- Piotr Nurowski – Prezes Polskiego Uolimpijskigo Kůmiteta
- Anna Walentynowicz
- Janina Natusiewicz-Mirer
- Janusz Zakrzeński
- Dariusz Jankowski
- ks. bp. gen. dyw. Tadeusz Płoski – Ordynariusz Polowy Wojska Polskiego
- abp gen. bryg. Miron Chodakowski – Prawosławny Ordynariusz Wojska Polskiego
- ks. płk Adam Pilch – Wanielicke Duszpasterstwo Polowe
- ks. ppłk Jan Osiński – Ordynariat Polowy Wojska Polskiego
- Edward Duchnowski - Sekrytorz Generalny Zwjůnzku Sybirakůw
- ks. prałat Bronisław Gostomski
- ks. Józef Joniec - Prezes Stowarzyszyńoł Parafiada
- ks. Zdzisław Król - Kapelonek Warszawskij Katyńskij Familijůw bez lata uod 1987 do 2007
- ks. Andrzej Kwaśnik - Kapelonek Federacyje Katyńskich Familijůw
- Tadeusz Lutoborski
- Zenona Mamontowicz-Łojek - Prezes Polskij Katyńskij Fůndacyje
- Stefan Melak - Prezes Katyńskigo Kůmiteta
- Stanisław Mikke - Wiceprzewodniczůncy ROPWiM
- Bronisława Orawiec-Löffler
- Katarzyna Piskorska – cera Tomasza Piskorskigo
- Andrzej Sariusz-Skąpski - Prezes Federacyje Katyńskich Familijůw
- Wojciech Seweryn
- Leszek Solski
- Teresa Walewska-Przyjałkowska - Fůndacyjoł Golgota Wschodu
- Gabriela Zych
- Ewa Bąkowska - wnuczka gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego
- Anna Maria Borowska
- Bartosz Borowski
Przedstawićele Polskich Siłów Zbrojnych[Sprowjej]
- gen. broni Bronisław Kwiatkowski – Dowódca Uoperacyjnych Siłów Zbrojnych RP
- gen. broni pil. Andrzej Błasik – Dowódca Siłów Powietrznych RP
- gen. dyw. Tadeusz Buk – Dowódca Wojsków Lundowych RP
- gen. dyw. Włodzimierz Potasiński – Dowódca Wojsków Specjalnych RP
- wiceadmirał Andrzej Karweta – Dowódca Marynarki Wojennej RP
- gen. bryg. Kazimierz Gilarski – Dowódca Garnizona Warszawa
Inksze perzůny[Sprowjej]
- Funkcjonarjusze BOR
- Jarosław Florczak
- Paweł Janeczek
- Dariusz Michałowski
- Piotr Nosek
- Jacek Surówka
- Paweł Krajewski
- Artur Francuz
- Marek Uleryk
- Wojciech Lubiński – dochtor prezidynta
- Aleksander Fedorowicz – tůmacz ruskij godki
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Geografiska dołhosć
Geografiska dołhosć (prjedy: „stopjeń dołhosće“), λ, mjezynarodnje skrótšena z long. (longitudo = lon., longitude = jendź., franc. atd. „dołhosć“), wopisuje jednu z wobeju koordinatow městna na zemskim powjerchu, a to jeho poziciju na wuchod abo na zapad wot definowaneje (samowólnje postajeneje) sewjero-južneje linije, nuloweho meridana. Wona je so prjedy stopjeń dołhosće mjenowała. Geografiska dołhosć je kut, kotryž so, wuchadźo wot nuloweho meridiana (0°), hač do 180° k wuchodnemu a 180° k zapadnemu směrej měri. Wjeršk tutoho kuta je srjedźišćo mysleneje zemskeje kule, ramjenja wuchadźeja ze srjedźišća přez nulowy meridian resp meridian, na kotrymž městno leži, kotrehož geografiska dołhosć ma so podać. Město předznamješka (tradicionelnje +wuchod, −zapad) je tež E resp. W dowoleny (skrótšenka "O" wobeńdźe so stracha zaměny dla, hlej deleka).
- Městna ze samsnej dołhosću leža na meridianje. Meridian běži wot čopa k čopej a je połojca dołhostnika. Na zemskej kuli je dołhostnik (wobstejacy z dweju napřećiwneju meridianow) wulki kruh.
- Za postajenje dypka na zemskim powjerchu – za podawanje jeho geografiskeho połoženja – je přidatnje podawanje jeho geografiskeje šěrokosće (prjedy: jeho „stopnja šěrokosće“) jako druha koordinata trěbna.
Wobsah
Postajenje městna a časa[wobdźěłać]
Nulowy meridian[wobdźěłać]
Dokelž njeje přiródna nulowa marka za meridiany (poł dołhostnika), kaž je ekwator za měrjenje šěrokosće, dyrbi so nulowy meridian definować. Wot antiki so Ferrowy meridian wužiwaše. Hakle w lěće 1884 je so swětodaloko jednotnje tón meridian postajił, na kotrymž je srjedźna wóska wěsteho teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (hlej Stawizniske).
Geografiska dołhosć podawa so jako kutowy wotstawk w stopnjach, (łukowych) mjeńšinach a sekundach wot nuloweho meridiana k wuchodej (E) abo zapadej (W). Skrótšenka E za wuchod (wot jendźelskeho „east“) doporučuje so přez DIN 13312, kotryž je rozsudny za nawtiku a lětansku nawigaciju, zo bychu so zmylki přez zaměnu pismika O z ličbu 0 a z francoskej škrótšenku za zapad ("ouest") zwoprědka wuzamknyli.
Najwjetša móžna ličbna hódnota je tuž 180 stopnjow, při čimž 180°E = 180°W. Přibližnje pódłu tuteje geografiskeje dołhosće, ale z chětrymi wotchilenjemi, běži w Pacifiku datumowa mjeza postajena wot potrjechenych krajow.
Wotstawk meridianow[wobdźěłać]
Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj je na ekwatorje najwjetši. Tam je wotšěrjenje wot jednoho stopnja 111,32 km wulke. Tuta distanca wotpowěduje eksaktnje 60 mórskim milam, dokelž je so mórska mila prěnjotnje z jednej łukowej mjeńšinu na ekwatorje definowała.
Na čopomaj wšak padaja wšě dołhostniki w jednym dypku hromadźe. Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj da so za šěrokosć φ a zemski radius r přibližnje ze slědowacej formlu wobličić:
W Němskej leži mjez 63,8 km (Flensburg, Sylt) a 75,5 km (Oberstdorf).
Pisanja ličbnych hódnotow[wobdźěłać]
Wobmjezowanje podaćow dołhosće na cyłoličbne stopnje by tuž skoro wšudźe za podaća pozicije přenjedokładne (w direktnej bliskosći k čopej wuwzate) było (to je přičina za to, zo wuraz stopjeń dołhosće je zestarjeny). Dokładniše podaća geografiskeje dołhosće dadźa so na slědowace wašnje wuhotować:
- w kutowej jednotce stopjeń w decimalnym pisanju (na př. 66,34°) - tež podaće hač na zapad abo na wuchod nuloweho dołhostnika je móžno (na př. 66,34° wuchod resp. 66,34° E). W geoinformatice so podaće °E zwjetša přez pozitiwnu a podaće °W přez negatiwnu ličbu zwuraznja.
- seksagezimalnje w mjeńšinach a sekundach (w samsnym přikładźe 66° 20′ 24″). 66° 20′ 24″ je krótke pisanje za slědowacu sumu třoch kutow 66° + 20′ + 24″. Tutej plusowej znamješce so wuwostajetej. Sumandy so při tym tak wuběraja, zo ličbne hódnoty před mjeńšinu a sekundu su mjeńše hač 60. Sekunda geografiskeje dołhosće wotpowěduje na ekwatorje čarje něhdźe 31 metrow, w srjedźnej Europje (na 50° N geografiskeje šěrokosće) wokoło 20 metrow.
- W nawtice so při podawanju geografiskich koordinatow dźensa kutowa jednotka sekunda woběńdźe, tak zo horni přikład budźe: 66° 20′ 24″ = 66° 20,4′. Hišće dokładniše podaća pozicije, kaž so na př. w satelitowej nawigaciji docpěwaja, wotbłyšćuja so w dalšich městnach za komu.
- Předewšěm w namórnistwje so dołhostniki z 3 městnami před komu pisaja. Přez to so rozdźěl k šěrokostnikam jasnišo wuzběhuje. Přikład: 010,43° E.
- Rotacije zemje dla, 360° w 24 hodźinach, da so geografiska dołhosć tež jako čas zwuraznić. Městny hodźinski kut wužiwa so w astronawigaciji.
Přikłady[wobdźěłać]
- Berlin: 13° 19′ wuchod
- Hamburg: 10° 00′ wuchoda
- Mnichow: 11° 35′ wuchod
- Tokio: 139° 42′ wuchod
- San Francisco: 122° 25′ zapad
- Pozicija satelita Astra 1 nad ekwatorom: 19° 12' wuchod
Čas[wobdźěłać]
Rotacije zemje dla je městny čas na rozdźělnych šěrinach rozdźělne. Časowy rozdźěl k nulowemu meridianej je jedna hodźina na 15° dołhostneho rozdźěla. Z toho časowe pasma wuchadźeja.
Pola 0° je srěni městny čas (SMČ) runja UTC.
Stawizniske[wobdźěłać]
Grjekski astronom a matematikar Hipparchos (wok. 190–120 př.n.l.č.) je zemju k wuchodo-zapadnemu směrej prěni raz w 360 stopnjow dźělił.
W europskim namórnistwje je poćahowy system dołhostnikow dołho njejednotny był. Wot 2. lětstotka př.n.l.č. hač do 19. lětstotka je Ferro-meridian dominantny był, kotryž je Klawdius Ptolemeus postajił a so na najzapadnišu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W) poćahuje.
Po naciji so koordinatowe syće na nulowe meridiany w Londonje, Parisu abo Sankt Petersburgu poćahowachu. Hakle na mjezynarodnej meridianowej konferency, we Washingtonje 1884, postajichu Greenwich pola Londona swětodaloko, mj.dr. dokelž so britiske mórske mapy swětodaloko wužiwachu.
Zwěsćenje geografiskeje dołhosće[wobdźěłać]
Mjeztym zo geografiska šěrokosć přez měrjenje wertikalnych kutow słónca abo sewjernički je relatiwnje jednorje wobličujomna, wuwiwaše so wobličenje aktualneje geografiskeje dołhosće z podobnej dokładnosću dołhi čas ekstremnje ćežko. Tutón za mórsku nawigaciju wažny dołhostny problem je so hakle kónc 18. lětstotka rozrisał. Za to su jara dokładne časniki trěbne, kotrež tež při najmócnišim mórskim žołmjenju spušćomnje funguja, bjeztoho zo bychu so přez wjedrowe wliwy kaž horcota a włóžnosć powětra pohubjeńšili. Prěni časnik, kotryž je tute předpokłady spjelnił, běše „H4“, kotryž blidar John Harrison w měrcu 1762 wunamaka. Mytowe pjenjezy wustajene za to wot dołhostneje komisije britiskeho sejma we wysokosći 20.000 puntow dósta Harrison hakle po wukazu krala Jurja III. w lěće 1773. Zo by trěbnu dokładnosć docpěł, zhotowi swój časnik wužiwajo kulkowcy nimale bjez rybowanja a z bimetalemi resistentnymi přećiwo chabłanjam temperatury.
Wotwisnosć wot referencneho elipsoida[wobdźěłać]
Dołhosć wariěruje wo sekundy, jeli so druhi referencny elipsoid abo wotchilacy geodetiski datum wužiwa. Njewužiwa-li so globalnje najlěpje přiměrjacy elipsoid, rěči so tež wo geodetiskej dołhosći.
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Dava Sobel: Längengrad. Taschenbuch ISBN 3-442-72318-3 (Ilustrowane wudaće ISBN 3-8270-0364-4)


text:
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela (* 18. julija 1918 we Mvezo, Južna Afrika; † 5. decembra 2013 w Johannesburgu; w Južnej Africe tež z tradicionelnym mjenom Madiba pomjenowany) bě něhdyši južnoafriski wjednik boja přećiwo apartheidźe a politikar Afriskeho narodneho kongresa (ANC). Wón bě 27 lět jako politiski chłostanc w južnoafriskich jastwach zajaty a skutkowaše po tym mjez 1994 a 1999 jako prěni čorny prezident swojeho kraja. Mandela płaći hromadźe z Martinom Lutherom Kingom jako najwuznamniši prócowar přećiwo swětodalokemu potłóčowanju čornych kaž tež jako pućrubar měrliweho přechoda wot apartheidoweje politiki k demokratiskej Južnej Africe. W lěće 1993 dósta Měrowe Nobelowe myto.
Mandela pochadźa z ludu Xhosow. Studowaše prawnistwo na uniwersiće w Johannesburgu a dźěłaše jako prawiznik.


text:
Auto
Auto to je pojazd mechańičny přeznačůny do užywańo we ruchu drůgowym, kery mo wuosny napynd (śilńik) a zdřůduo energije (ropa, benzina, LPG, abo akumulatory; a inkše). Nojčyńśći je dwuśladowy a mo štyry (we autach osobowych) abo wjyncyj kůu. Uod motorůw a moplikůw uodřůžńo śe tym co mo nadwoźe.
Historyjo[Sprowjej]
Pjyršy pojazd, kery by my terozki mogli uznować za auto, skonstruowou Nicolas-Joseph Cugnot we 1769 roku. Wjyncyj kej 100 rokůw ńyskoři pojawiuo śe pjyrše auto na benzina, kere skonstruowou Siegfried Marcus we 1870.
Zorty aut[Sprowjej]
Auta sům produkowane we roztůmajtych zortach, zaležńy uod jejich přeznočyńo. Nojbaři podstawowy, nale fest ńyśćisuy je tajlůng na auta osobowe a auta ćynžarowe.
Auta[Sprowjej]


text:
Szpoki
Szpoki (łać. Sturnidae) je familijo ptokůw ze raji ćamplowatych. Szpoki sům uobyczńe małe lebo strzedńij srogośći a chrobokożerne. Mocka gatůnkůw żywobyje na uoddykńůnych przestrzyńach a kupluje śe we stada.
Poradzům uůne udować roztomajte klangi, we tym inksze ptoki, ludzko mowa abo klang maszynůw (mimetyczne ptoki), a skirz tygo ńykere gatůnki sům trzimane we důmowej hodowli (ntp. Gracula religiosa).
Dowńij familijo szpokůw tajlowała śe na dwje podfamilije: szpoki prawe (Sturninae) a Buphaginae, te druge terozki uznowo śe za uosobno familijo.


text:
Nicolaus Copernicus
Nicolaus Copernicus Torinenis (ur. 19 lutygo 1473 we Torůńu, zm. 24 moja 1543 we Frůmborku) – polski[1]. astrůnům, matymatyk, prawńik, ekůnůmista, stratyg, dochtůr, poeta, astrolůg, tumocz, kanclerz kapitůły warmińskij uod 1511, kanůńik warmiński, scholastyk wrocławski, duchowny katolicki.
Jygo nojważńijszym dźołym je De revolutionibus uorbium coelestium – Uo uobrotach sfer ńybjeskych (pracowoł nad ńim we lotach 1515-1530, nale ukozoło śe dźepjyro we 1543 roku we Norymberdze naszkryflane we uaćińskij godce)[2], we kerym uopisoł heljocyntryczno wizyjo wszychśwjota we mańyra wystarczajůnco szczygůłowy, by můgła stać śe naukowo użyteczno. Uogoszůno bez ńygo teoryjo heljocyntryzmu bůła nojważńijszům rewolucyjůom naukowům we dźejach ludzkośći uod czasůw starożytnych, mjanowanům ńykedy przewrotym koperńikańskym (uod polskigo spolszczyńo nazwiska na Kopernik).
Przipisy
- ↑ Narodowość polskům podowo wjynkszość zdrzudłůw, ńy ino polskych, m.in. Mjyndzynarodowa Ůńja Astrůnůmiczno a Yncyclopedyjno Encarta Microsoftu. We tajli ńypolskych zdrzudłůw padajům argůmynty za narodowośćům mjymjeckům, m.in. brak prac uopublikowanych we polskij godce przi istńyńu prac Copernicusa wydanych po mjymjecku a tyż mjymjecke pochodzyńy matki Copernicusa
- ↑ Po prowdźe De revolutionibus – uo uobrotach. Drůgi człůn titla zostoł dodany pod ajnflusym zastrzeżyń wysůńyntych bez cynzura kośćelno, coby ńy podkreślać ruchu uobrotowygo Źymi


text:
Praga
Wspůłrzyndne: 50°05' N 14°25' E
Praga stolica a nojwjynkše mjasto Českij Republiki. Nazwa zostoua wyprowadzůno uod českigo suowa "práh" kere uoznačo průg důmu (zwjůnzane je to s lygyndům uo Libušy) nale tyž průg na řyce. Mjasto pouožůne je po uobu strůnach řyki Weutawy. Uobšar: 496 km²; 1 205 000 mjyškańcůw. Guůwny uośrodek gospodarčy kraju. Přymysu mašynowy, elektrotechńičny, wůkynńičy a inkše. Uočelńy: m.in. Ůńiwersytet Karola (data zouožyńo 1348, nojstaršy ůńiwersytet we Ojropje Střodkowyj).