text:
„Narodna drasta hordosć a předsudk (Prevzetnost in pristranost narodne noše )“ je titul wustajeńcy Wuměłskeje galerije Maribor w Słowjenskej, kotraž bu tam 26. awgusta wotewrjena.
Wustajeńca pokazuje nimo serbskeje tež słowjensku a dansku narodnu drastu w fotach, rysowankach a mólbach. Etnografisko-dokumentariski dźěl wobohaćeja načasni wuměłcy – słowjenska molerka Tina Dobrajc, danska fotografka Trine Søndergaard a němski fotograf Eric Schütt. Hdyž posłužatej wuměłči z mólbami a fotami prowokantny element přehladki, wěnuje so wuměłc z fotami serbskich žonow, kotrež tradicionelnje wšědnje w narodnej drasće chodźa, bóle tomu měrnemu elementej. „Wšitcy třo wustajeńcu z aktualnymi prašenjemi, swojej naležnosću a refleksijemi wudospołnjeja a skića zdobom napjate wuměłske dožiwjenje.“


c: text/html

text:
Herman Kilian
Herman Božidar Kilian (němsce Hermann Theodor Kilian; * 26. decembra 1859 w Serbinje, † 21. januara 1920 runje tam) bě serbski farar w texaskim sydlišću Serbin.
Narodźi so hižo po wupućowanju ewangelskich Serbow do Texasa jako najmłódši syn fararja Jana Kiliana a jeho mandźelskeje Marje a wotrosće w skromnych poměrach prěnich lět serbskeho sydlišća w Americe. W Serbinje chodźeše do wosadneje šule, hdźež skutkowaštaj jeho nan a pozdźišo jeho bratr Gerhard (1852–1916) jako wučerjej. Po konfirmaciji wopušći Serbin a běše wot 1874 šuler cyrkwinskeho gymnazija w Fort Wayne (Indiana). Wot 1880 wopyta teologiski seminar w St. Louis, Missouri.
Po nawróće do Serbina sta so w lěće 1883 z naslědnikom nana jako wosadny farar. Tutón napisa hłownje za njeho w samsnym lěće serbsku cyrkwinsku agendu, jeničku serbsku knihu, kiž je so hdy w zamórskich krajach ćišćała. Pod nawodom Hermana Kiliana so wot lěta 1870 šćěpjena Serbinska wosada w lěće 1914 zaso zjednoći. Přiwšěm so serbska kolonija w jeho lětach do dalokeje měry přeněmči. Poslednju serbsku konfirmaciju swjećeše w lěće 1905. Naposledk wotměwaše hišće jónu měsačnje serbske kemše za přewažnje staršich wěriwych.
Ze smjerću Hermana Kiliana womjelkny serbšćina w Serbinje po 65 lětach jako cyrkwinska rěč. Wón wotpočuje w swójbnym rownišću na Serbinskim kěrchowje.
Kilian bě woženjeny z Marju, rodźenej Mjerwic (Mörbe) a měješe z njej dweju synow a dwě dźowce.
ŽórleWobdźěłać
- Trudla Malinkowa: Spominamy. Pomhaj Bóh, 1/2020, str. 12
- The Wendish Research Exchange: In Memory of Former Pastor Hermann T. Kilian, in Serbin, Texas. (jendź.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Szło by pedzieć1, że to sōm2 take krewetki choby3 po grecku, bo wciep4 żech tam tyż trocha fety. Z krewetkōma niy ma kans5 roboty, a do tego jeszcze sōm zdrowe. A szpinat… dlo niyftorych6 bajtli7 to taki trocha bebok8 i joł tyż musza pedzieć, że jak żech go kedyjś na jakyj stołōwce dostoł, to do dzisiaj pamiyntōm, że bōł źle zrobiōny- kuchara powinna dostać szmary9 😉 A styknie dać do niego trocha czosku, może soku ze citrōłny10 i już je richtich11 dobry. Joł sam godōm o szpinacie- liściach, a niy tych zamrożōnych dechach, potym na talyrzu widać fajnie zblanszowane liście, a niy zielōny maras12 😉
Co potrza?
300 g liści szpinatu baby
400 g krewetkōw- nojlepi ôbranych
1 czerwōnoł cebula
1-2 zōmbki czosku
połra łeżek oliwy
150 g fety
keliszek biołego wina (pó wytrawnego abo wytrawnego)
Na oliwie (joł żech doł takoł ze suszōnymi prawdziwkōmi- to dopiyro fajnie wōniało13) we jakim wiynkszym gorku zeszklijcie cebula i dejcie14 tam tyż czosnek. Wlyjcie do tego wino i niech ône trocha ôdparuje. Dociepcie krewetki i niech sie połra minut powarzōm. Na kōniec przidzie pokruszōnoł feta, pieprz i szpinat. Jak ôn sie yno15 leko zblanszuje, to mogecie wciepować nasze danie na talyrz i brać sie za jedzynie. Do tego kōnsek16 dobryj bōłki abo chleba i … smacznego 🙂
1powiedzieć
2są; ō- samogłoska w wymowie między o i u
3jakby
4wrzuciłem
5dużo
6niektórych
7dzieci
8potwór
9lanie
10cytryny
11naprawdę
12błoto
13pachniało
14dajcie
15tylko
16kawałek


text:
W etnologiskim wuwiću pisanja je městno jednanja prěnjeho pólneho slědźenja wažny měznik, kotryž so w předmjeće nimoměry rady mystifikowaše a nadal mystifikuje. Zo bych we wobrazach profesije wostał: Mamy před sobu iniciaciski ritus. K prěnjemu razej poda so slědźacy subjekt won do »pola«, zo by wupruwował, što je wot profesorow na uniwersiće nawuknył. Bjez kóždeje wěstoty ma nětko wonka (potajkim w dźiwiznje) wobstać. Hakle nětko so woprawdźe wopokaza, hač běše wjacore lěta trajacy studij snano podarmo. Zakładna dźěławosć etnologije je slědźerska praksa, na kotruž móžeš so teoretisce a z njewohroženosće biblioteki jenož na njedosahace wašnje přihotować a za kotruž njejsu někotre probowe slědźenja we wobłuku seminara žadyn woprawdźity chutny pad. Wobsteju »tam wonka« pola »nich«? A jako kajki so nawróću?
Na tutym městnje njech to z mystifikaciju dosaha, wotpowědna literatura a cyły wotběh a jeho teoretiski nadtwar kritiskich dekonstruowacych analyzow pjelni cyłe polcy. Mój měznik w horjeka wopisanym zmysle je Klětnjanska gmejna. Tu mějach napjate wjeselo w jara suchim lěću a nazymu 2003 (Tute měsacy běchu wróćo zhladujo najskerje hižo posoły přez klimowu změnu wusušaceje so Łužicy.) k prěnjemu razej swoje powołanje we wšej hłubokosći w swójskej zamołwitosći wukonjeć. Z toho nasta moje magisterske dźěło w předmjeće europska etnologija a pozdźišo 2008 ćeńka knižka z titulom »›Wir bleiben in Klitten‹. Zur Gegenwart in einem ostdeutschen Dorf.«
W nětko hižo stolětnych stawiznach Serbskeho Sokoła – w Budyšinje bu 9. nazymnika 1920 prěnja jednota załožena – hrajachu serbscy wučerjo wusahowacu rólu. W rozdźělnych funkcijach wot starosty abo načolnika (to bě nazwučowar) w jednoće hač k wodźacym funkcijam we Łužisko-serbskim sokołskim zwjazku skutkowachu wučerjo kaž Feliks Hajna, Arnošt Holan, Filip Jakubaš, Ota Jurak, Jan Meškank, Michał Nawka, Pawoł Pjetaš, Jurij Słodenk, Herman Šleca, Jurij Wjela a druzy.
Mjez katolskim resp. ewangelskim duchownstwom sahaše nastajenje k Sokołej wot zjawneje zwjazanosće přez tolerancu hač k napřećiwnemu wustupowanju. Z ewangelskeje strony mamy dotal přemało faktow. Symboliske njech je měnjenje fararja Jana Křižana z Klukša, kiž jako tehdyši předsyda Domowiny na sokołskim zarjadowanju 1. měrca 1931 w Lichanju młodźinu do sobudźěła za narod namołwješe.1 W slědowacym wěnujemy so přikładam z katolskeho duchownstwa hač do 1933.
21. septembra 1924 zetkachu so Sokoljo ze 14 jednotow w Pančicach k prěnjemu zwjazkowemu zlětej. Wobsah programa bě swjedźenski nyšpor.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
Kak spušćomny je naš stawiznopis? Z tutym prašenjom njezaběraja so jenož historikarjo, ale tež cyły rjad powšitkownje stawiznisce zajimowanych čitarjow a čitarkow. Při tym njeje spušćomnosć žadyn kriterij, kotryž by so lochko zrozumił abo zapřimnył. Proste zwěsćenje lětoličbow a rozprawow kaž tež dodźerženje chronologiskich wotběhow njezamóžetej tutomu kriterijej dospołnje wotpowědować. Skerje sej studij stawizniskich žórłow a pojednanjow tež kritiske rozestajenje z pozadkom nastaća spisow žada, tak zo so wotpowědne wliwy knježacych towaršnostnych poměrow a ideologiskich konceptow při hódnoćenju wobkedźbuja. Sćěhowacy přinošk ma tole na přikładźe z prěnjeho zwjazka »Stawizny Serbow« demonstrować. Jedna so wo naratiw »Serbow dobyća«, kotryž powěda wo dobyćerskim boju serbskich kmjenow přećiwo Němcam w srjedźowěku. Dwě ludowej episkej pěsni – hornjoserbska »Serbja so do Němcow hotowachu« a delnjoserbska »Naše gólcy z wójny jědu« – měještej jako swědstwje fungować. Jan Rawp hódnoćeše jej jako »reminiscency z časa politiskeje njewotwisnosće«.1 Z ilustraciju tutoho časa sta so pjerorysowanka Měrćina Nowaka-Njechorńskeho »Naši hólcy z wójny jědu« (wokoło 1926), kotraž pokaza dobyćerskeho pana na konju, kotremuž wobrónjeni wojacy sćěhuja. Woni stuleneho jateho w putach ze sobu wjedu.
Dóńty (7/11)
Jürgen Maćij pisa jako wudawaćel knihi »Wobrazy z Łužicy« (LND, 2016) k mojim wobrazam: »Wón chce swoje wobrazy ćišćane widźeć.« Tole trjechi a je mi pohon.
1978 sym foto kanony z běłym hołbjom (jako symbol měra po Pable Picassu) na twjerdźiznje Wartburg pola Eisenacha fotografował, štož so ći takle wšědnje njeporadźi. Wo wobrazu so diskutowaše a wobhladowaše so jako symbolowy wobraz, ale njebu ženje wozjewjeny. Wulke wobrazowe agentury njemějachu žadyn zajim na nim.
We wěstych wotstawkach organizowaše DEWAG (wabjenska agentura NDR) wubědźowanje za fotografiju. Mytowane fotografije wužiwachu so za ćišć plakatow a dobre fotowe mapy abo tež za statne wuměłske wikowanje. K tomu přeprosychu někotrych fotografow a kóždy měješe tři dźěła zapodać. Za to sy sto hriwnow dźěłoweho honorara dóstał a 500 hriwnow při přiwzaću wobraza, štož běše za swobodnje tworjacych tehdom cyle šwarny pjenjez. Wone wubědźowanje wotmě so 1983, w času, hdyž rozsudźi NATO wo dalšim brónjenju a hdyž zaměstnichu so sowjetske rakety w lěsu blisko Hornjeho Wujězda. Z mojej fotografiju »Wójna a měr« chcych trochu na tajke zjawy skedźbnić. Jury pak njeje foto přiwzała, za to pak wone wo ptačim kwasu we Wotrowje 1979. Snano k změrowanju mojeje łužiskeje duše. Motiw bu ćišćany a přez wuměłske wikowanje rozšěrjeny. Lěta po tym sym jón pola nowinskeho swjedźenja w Florenzu wuhladał. Hesło »ptači kwas« přełožowar po zdaću w italskim słowniku našoł njeje. Tam steješe »Póstniski přećah w Sakskej pola Budyšina«.
Dźěło z rěču w němskorěčnych basnjach Kita Lorenca
Z tym zo je Kito Lorenc w němskorěčnych tekstach přeco zaso ›serbolił‹ a swoju kulturnu identitu tematizował, zeznajomi němskich čitarjow ze serbskimi horicontami; znowa před někotrymi lětami přez wudawaćelstwo Petera Handkeho (Gedichte, 2013), jako bu Lorencej myto Petrarki spožčene. Přiwšěm je dwukulturny basnik němskemu čitarstwu – čitarstwu, kotremuž wosta imensne serbskorěčne tworjenje Lorenca zaraćene a kotrež w dalokej měrje njeznaje serbsku kulturu – mało znaty. Předmjet předležaceho zhladowanja je wašnje, kak Kito Lorenc w němskorěčnych basnjach z rěču hrajo wobsteji. Skicuje so wuchadźišćo tuteje rěčneje hry, z fokusom na basnje poslednich lětdźesatkow.
W interkulturelnych přepytowanjach dźe wo připisowanje woznama w padach kulturelneje diferency. Při tym skomplikuje so połoženje, hdyž bikulturelny awtor nic jenož teksty wo dwěmaj kulturomaj wozjewja, ale to tež w dwěmaj rěčomaj čini. Lorenc osciluje mjez kulturomaj a rěčomaj, při čimž sej na jednej stronje swójski hybridny rum twori a na druhej stronje wuchow pyta. W swojich němskich a serbskich tekstach stwori sej Lorenc we wjacorych žanrach wěstu ›Sorbisku‹, rum dopomnjeća a zaznawanja serbskosće, z kotrymž basniske tradicije, nałožki a zadźerženske wašnja husto ze słownej lochkosću hromadźe zwjedźe. Kito Lorenc bě žiwy mjez rěčnymi registrami, z kotrymiž sej hraješe a přez to tež swobodne rumy rěče pytaše a stwori. Z tym smě so pomjenować jako z domiznu zwjazany awantgardist. Chceš-li dwurěčnemu skutkej basnika wotpowědować, dyrbiš so wězo ze zwiskami mjez serbsce a němsce spisanymi tekstami zaběrać1; ale tež pohlad na němskorěčny tekstowy swět Lorenca skići potencial za analyzu.
Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) a jeho »Der Panslawismus, unter den sächsischen Wenden (...)« před pozadkom słowjanofilstwa 19. lětstotka1Hodźijski farar Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) je awtor derje přemysleneho pojednanja, w kotrymž chcyše němsku zjawnosć ze serbskim narodom zeznajomić.Wo započatkach wutworjenja wšosłowjanskeho wědomja hodźi so hižo wot druheje połojcy 9. lětstotka rěčeć, to rěka wot časa misionstwa Cyrila a Metoda, hdyž wuwichu so chětro žiwe kontakty mjez dźělom zapadnych a dźělom južnych Słowjanow. Pozdźišo formowaše wšosłowjanske začuće we wěstej měrje cyrkwinosłowjanšćina, kotrejež jednotliwe teritorialne wobwody dołho funkciju pisomneje rěče prawosławnych Słowjanow wobwliwowachu.
W mnoho srjedźowěkowskich chronikach stej etniska bliskosć Słowjanow a jich rěčna přiwuznosć naspomnjenej. W 16., 17. a 18. lětstotku zastupowachu w słowjanskim swěće spisowaćeljo, chronikarjo, historikarjo, słownikarjo a gramatikarjo ideju słowjanskeje zhromadnosće.
Pod zapřijećom španiska gripa rozumi so pandemija influency, kotraž so w třoch žołmach po cyłym swěće z powyšenej ratu letality jewi. Pomjenowanje španiska gripa złožuje so na wubuch chorosće w Madridźe w pózdnjej meji 1918. Dźensa so z toho wuchadźa, zo pochadźeše tuta influenca prěnjotnje z USA. W Němskej wužiwaštej so za to pomjenowani »Flandern-Fieber« abo »Blitzkatarrh«, jendźelsce pak husto »three-day-fever« abo »purple death«, dokelž so koža potrjechenych pobrachowaceho kislika dla husto ćmowomódrje barbi. Prěnja žołma chorosće jewješe so w nalěću 1918 a w juniju so w němskich časopisach z wjerškom prěnjeje žołmy wo tym pisaše. Druha žołma w nazymje samsneho lěta bě po zdaću hórša, hladajo na ličbu smjertnych woporow. Za Němsku trochowaše so, zo dwaj wot třoch wobydlerjow schorještaj. Hladajo na smjertne wopory njebě třeća žołma, kotraž wubuchny w februarje lěta 1919 we Wulkej Britaniskej, tak sylna. Wona rozpřestrě so w meji do druhich krajow, doniž njezachadźeše 1920 w Americe a Europje.
Jara wysoke mnóstwa smjertnych woporow w relatiwnych ličbach, přirunujo ze zapadnymi krajemi, žadaše sej španiska gripa w južnych krajach a kolonijach. Dohromady sta so 50 do 100 milionow ludźi z woporom pandemije, wjac hač direktnje přez Prěnju swětowu wójnu.1 Spěšnosć wupřestrěća gripy zwisowaše z wutworjenjom swět přesahowaceje transportoweje a komunikaciskeje syće za zastaranje frontow w Europje za čas wójny2.
Co su wuměnjenja a wuslědki serbskego stawiznopisa w drugej połojcy 20. stolěśa? Mały rěd pśinoskow zaběra se z nastawanim »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šyršem zmysle. Comy nowe slěźeńske wuslědki pśedstajaś a zrazom pśepšosujomy ku kritiskej debaśe wó zakładach nacasnejeserbskeje kultury.
Pólske zajmy za stawizny nejdalej na pódwjacor segajucego słowjańskego luda su na pólu slěźenjow wó Łužycy nejwěcej frekwentěrowane. Pólska wědomnosć móžo pak teke pokazaś na wuznamne wuspěchy na pólu slěźenjow, kótarež se pśiwobrośuju jano stawiznam Serbow. Wupłaśijo se źe sebje wuwědobniś, až z tśich doněntejšnych syntezow stawiznow togo luda, mimo w sedymźasetych lětach slědnego stolěśa wudanych Stawiznow Serbow w styrich zwězkach stej byłej dwě wuškownej statk pólskich slěźarjow.
Prědne źěło, kótarež wobjadna stawizny słowjańskich wobydlarjow Łužyce, jo wujšło 1861 w Petersburgu: Pśeglěd serbskich stawiznow, kótarychž awtor, Wilhelm Bogusławski, jo z Wołynja póchadał. By mógali se pšašaś, zwótkul jo pla wobydlarja Wołynja zajm za geografiski tak zdalonu krajinu. Zachopjeńki zajmow Bogusławskego za serbske pšašanja segaju do zachopka studiuma, za tym ako jo starcył na pśinoski Aleksandra Maciejowskego1 wó Łužycy. 1858 jo prědny raz do Łužyce woglědał. Tam jo wuznał, až wušej drobnych nastawkow Korle Awgusta Jenča a snadneje licby nimskich pójadnanjow njejo dało žedno źěło, kótarež by se w šyršej měrje ze stawiznami Serbow zaběrało. Tak jo se rozsuźił, se studiumoju teje problematiki pśiwobrośiś. W Budyšynje jo nawězał zwiski z Janom Arnoštom Smolerom, Michałom Hórnikom a Korlu Awgustom Jenčom, kótarež su jogo ze stawiznami Łužyce wopóznali. Njeglědajucy na jogo rozpalonosć a sprocniwosć by se Bogusławski cesćej raz w swójom źěle zakopnuł, njeby jomu wót junija 1859 do apryla 1860 w Petersburgu pśebywajucy Jan Arnošt Smoler wjeliku pomoc wopokazał. Z pomocu jogo pokazkow a radow jo se mógał rukopis źěła južo 7. septembra 1871 w petersburgskej śišćaŕni Józefata Ohryzki wótedaś. Źěło na knigłach jo było 11. nowembera 1861 dokóńcone. Bogusławski jo publikaciji pód titelom Pśeglěd serbskich stawiznow dał chronologisko-problemowu strukturu a jo ju źělił do wósym kapitelow: Case njewótwisnosći; Case nimskego rubjenja a plundrowanja (927–1002); Pólske case (1002– 1033); Case njepśestawnych a zmuśonych zwadow wó kněženje nad Łužycu (1033–1319 a 1373); Wó změnje towarišnostnych poměrow a zgubjenju serbskeje narodnosći pód wliwom nimskego pódtłocowanja (927–1319 a 1373); Česke case (1319–1636); Sakske a pšuske case; Case wózroźenja. W lěśe 1877 jo Bogusławski zachopił pśigótowanja za wóspjetne wudaśe swójogo źěła. Wón sam a jogo pśijaśele su zachopili zběraś knigły a za aktualizaciju twóŕby njewuzbytne notice. Ten zaměr su pak zasej zachyśili, dokulaž w tom samem lěśe jo Poznańske towaristwo pśijaśelow wědomnosćow wupisało wuběźowanje za źěło: Póglědanje na stawizny pódwjacorno-połnocnych Słowjanow mjazy Łobjom a granicami něgajšneje Pólskeje, wót casa jich stupjenja na historisku scenu až do zgubjenja politiskego byśa a narodnych znamjenjow, na kótaremž jo se Bogusławski rozsuźił se wobźěliś. Napóslědku jo nastała wobšyrna twóŕba, wopśimjejuca 2.800 bokow, kótaraž jo se pśipóznała ako nejlěpše źěło wuběźowanja. Awtor jo se mytował, a styri zwězki Stawiznow połnocno-pódwjacornych Słowjanow do XIII. stolěśa su se publicěrowali 1887–1900. Něźi w tom samem casu jo se Hórnik dał do pśełožka Pśeglěda serbskich stawiznow. Na dwójaki part zwjaselece jo se lěto 1884 wopokazało. Wušej naspomnjonego myta Poznańskego towaristwa pśijaśelow wědomnosćow jo se mógał tejerownosći wjaseliś pśez publikaciju w Budyšynje dłujko wócakowaneje Historije Serbskeho Naroda. Pódobnje kaž Pśeglěd stawiznow, źěło signěrowane wót Bogusławskiego a Hórnika, jo wóna wopśimjeła wósym kapitelow: Stare case; Rěd žywjenja; Case njewótwisnosći (531–929); Wójowanje wó njewótwisnosć; Serby a Łužycanarje pód kněženim cuzokrajnikow wót XI. do XIV. lětstotka; Łužycy w zwězku z Čechami (1319–1635); Kněženje Sakske a Pšuske w 17., 18. a 19. stolěśu; Cas narodnego wózroźenja. W lěśe 1884 jo Bogusławski wótnowotki do Łužyce woglědał. 1885 jo se ako źasety cesny cłonk do Maćice Serbskeje pśiwzeł. Z tym su se pśipóznali rowno tak jogo wědomnostne statkowanje ako teke zasłužby w pśigódnem zwónoźenju z petersburgskeju hypoteku Bašmakowa zwězanych financielnych problemow Maćice Serbskeje. Slědny raz jo pśijěł do Łužyce w l. 1886, źož jo měł góźbu se z Adolfom Černym2 zmakaś.
Zmylki (6/11)
Něhdźe kónc 1970tych lět dósta so swět pisanych wobrazow tež do wuchoda, do telewizije abo jako barbna fotografija do wobrazowych zwjazkow, štož bě tehdom za nas komplikowane a drohe.
Tak nasta ideja, mapu z barbnymi plakatami serbskeje Łužicy nadźěłać. Měnjachu, zo njetrjeba wšo tak »šikwane« a ludowe być. A ja mějach tež swoje naroki na tute wašnje fotografowanja.
Tak nastachu ideje a so fotografowachu. K tomu słušeše zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa, kotrež bu we wuměłskej kowarni w Židźinom ekstra za foto zhotowjene. Chcych ze symboliku lipoweho łopješka, z kotrehož staroba a žiwjenje hladatej, k přemyslowanju pohnuć.Zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa Foto: Gerald Große Přiwšěm měješe wobraz nahladny być. Z tutym wašnjom fotografowanja smy spěšnje zwrěšćili a wo mapje z plakatami so hižo njerěčeše.
A tak móžeš jako »naškarak« tež zmylki worać. Dokelž běch wot zerzawjeneho lipoweho łopješka tak zahorjeny, sym je na spodobne kalendrowe łopjeno přeměnił, štož bu w nakładźe wjacorych dźesać tysac eksemplarach ćišćane a mój poprawny wotmysł dospołnje na hłowu staji. Tak so nětko nadźijam, zo to w 30 wudaćach »Křinje« nichtó njenańdźe. Ale to je wosud abo tež zbožo tajkich wudaćow, zo so će po lětdźesatkach prašeja: »Čehodla sy to tehdom takle fotografował?« Tomu přeco hišće tak je.
Prěni nam dotal znaty serbski napis na materielnym objekće steji na wazy Jana Gelanskeho z Hodźija a pochadźa z lěta 1735. W dalšich lětdźesatkach sćěhowachu serbske napisy předewšěm na narownych pomnikach, ale tež na zjawnych twarjenjach a w priwatnym wobłuku.1 W běhu 19. lětstotka jewja so serbske napisy w přiběracej měrje tež we wuhotowanju cyrkwjow w katolskich kaž ewangelskich wosadach Hornjeje Łužicy. Při tym zapřijachu so tež zwony na cyrkwinskich wěžach, kiž běchu w předchadźacych lětstotkach pak z łaćonskimi pak z němskimi tekstami wuhotowane. Po rjedźe jich nastaća maja so w přinošku najstarše zwony ze serbskimi napisami předstajić.Dźensniši srjedźny zwón na wěži cyrkwje w Budyšinku pochadźa z lěta 1846 a je najstarši zdźeržany zwón ze serbskim napisom. Nimo němskeho teksta steji na jednym boku bibliske hrono a na tamnym rymowana štučka w serbskej rěči. Foto: Andreas Sureck
Dalokož dotal znate, bě Radworska wosada prěnja, kiž wobsedźeše zwón ze serbskim napisom. Jednaše so wo mały z dohromady třoch zwonow tehdyšeje farskeje cyrkwje při nawsy, kotrejež wołtarnišćo dźensa jako sakralny muzej słuži. Na jeje wěži bě so 18. apryla 1835 srjedźny zwón puknył, na čož da jón wosada hromadźe z małym zwonom do zwonylijernje Friedricha Gruhla w Małym Wjelkowje, hdźež buštej wobaj za 196 tolerjow nowej latej. Na srjedźnym zwonje stejachu nimo lětoličby 1835 mjena kolatora, biskopa, fararja a wučerja. Mały zwón pak bu ze štučkomaj w němskej a serbskej rěči, kóžda po štyrjoch linkach, wuhotowany. Swjatočne poswjećenje noweju zwonow wotmě so 7. februara 1836 w Radworju.
W lěće 1933 na horje Mužský w Čěskim raju
Na puću na wjeršk Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště wita wot lońšeho julija informaciska taflička turistow. Tuta dopomina na to, zo bě hora w zašłosći něšto króć městnosć manifestaciskich zhromadźenjow. Loni bě tomu 150 lět, zo spjećowachu so čěscy politikarjo 11. julija 1869 přećiwo dwě lěće staremu rakusko-wuherskemu wurunanju. Njejednaše pak so wo jónkrótnu podawiznu. Spočinajo w lěće 1868 ze zhromadźenjom pod horu Říp, zwotkelž kamjeń za twar Narodneho dźiwadła w Praze pochadźa, rozšěri so w čěskich krajach tak mjenowane lěhwowe hibanje (táborové hnutí) manifestaciskich politiskich zetkawanjow. Tute wotměwachu so prawidłownje na pomjatnych a wuznamnych horach. Mužský, markantny wosamoćeny wjeršk nad Jizeru, poskićeše so jako idealne městno za podobne zetkawanja. Tu manifestowaše so tež runoprawosć čěšćiny a němčiny w lěće 1900, w lěće 1919 woswjeći so tu nastaće republiki a w lěće 1928 so jeje dźesaćlětne wobstaće wopomni.Hora Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště běše městnosć manifestaciskich zetkanjow. Foto: SKAMjenowane zetkanja informaciska taflička jadriwje předstaji a podobnu kedźbnosć kaž k lětu 1869 wěnuje hakle zaso 5. julijej 1933. Na wopomnjenskim dnju słowjanskeju japoštołow Cyrila a Metoda (w namołwje k wobdźělenju bě tež róčnica smjerće Jana Husa naspomnjena), přińdźe na městno bohatych stawiznow k sylnej manifestaciji přećiwo přesćěhanju Serbow ze stron němskeho nacistiskeho režima. To je zawěsće přiměrjena kedźbnosć – wšako naspomnjenje manifestacije na wjeršku Mužský w žanym přehledźe serbskich stawiznow njepobrachuje, jedna-li so wo Stawizny Serbow Měrćina Kaspera, Kurze Geschichte der Sorben Petera Kunzeho, njepobrachuje ani w druhim zwjazku wučbnicy Serbske stawizny. Podobna je tež situacija na čěskej stronje. Na internetowej stronje Towarstwa přećelow Serbow je samo w tołstym pismje napisana sada, kotraž je podawiznam na wjeršku Mužský wěnowana. A wo naspomnjenje manifestacije w bjezposrědnjej bliskosći wjerška so wulki podpěraćel Serbow, historikar a bywši senator Jaromír Jermář dołhi čas staraše.
Bjez wulkeho přehnawanja móže so manifestacija na wjeršku Mužský jako zakładny kamjeń abo samo mytiski dypk modernych serbsko-čěskich poćahow mjenować. Hačrunjež so pola podawiznow z wjace hač 30.000 wosobami, kotrež wustupowachu hnydom po zetkanju, jara přehnawa (w lěće 1935 pisa hłowny organizator zetkanjow, zastojnik Miloslav Škoda z čěskeho města Mladá Boleslav w brošurce Tragiske serbske prašenje, zo zetkachu so na městnje »přez 20.000 ludźi z Jizerskeje kónčiny«), jednaše so z přehladom wo najbohatšu wopytanu zjawnu narěč k podpěrje Serbow. Tutu přetrjechichu najskerje hakle w lěće 1945 manifestacije ze žadanjom wo přidruženje Hornjeje a Delnjeje Łužicy k Čěskosłowakskej.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
K płodej zezrawjene lipowe kćenje pyši wobalku knihi, kotraž wuńdźe w nazymje 1945 we Warnoćicach a měješe jednory kaž programatiski titul »Srbská Lužice. Severozápadni hlídka slovanská«.1 Njebě to wosebitu kedźbnosć zbudźacy a tola wurjadny podawk. Na 138 stronach prezentowaše awtor Jiří Kapitán (1901–1980) powědančko před dołhim časom do njeswobody storčeneho a hač do dźensnišeho pod njepřećelskim nadknjejstwom Němcow žiweho serbskeho luda. W čěskej rěči rysowaše kontury Łužicy, wopisowaše zwjazanosć Serbow z krajinu wot wobsydlenja hač do dźensnišeho jako měrliwu koeksistencu, rozprawješe wo narodnym wozrodźenju Serbow a wo zdźěla namócnym potłóčowanju přez Němcow. W nimale bibliskim wobrazu přispomni awtor: Je na času, Serbow z wotročstwa a njeswobody dowjesć do swětłeho přichoda. Z jich wuswobodźenjom z rozpadankow přemóženeho agresora, Němskeje, móže cyłe Słowjanstwo wozrodźenje a zjednoćenje swjećić. Tak daloko, tak derje. Naratiw jako tajki skići mało překwapjaceho. Njedźiwajcy toho w mjezywójnskim času zajim čěskeje towaršnosće na wosudźe Serbow chětro stupaše. Zamołwitej za to běštej Towarstwo přećelow Serbow a politiska relewanca mjeńšinoweho prašenja. Ideja čěskeje bratrowskeje pomocy kaž tež funkcija Serbow jako sewjerozapadna prědnja straža Słowjanow zajim powyšištej. A skónčnje bě tež žadosć za nowym časom, w swobodźe a bjez horja, hladajo na poražku Němskeje a nacionalsocializma, zrozumliwa.
Zajimy (5/11)Hana Tilichowa we Wojerecach Foto: Gerald GroßeMi bě tehdy napadnyło, zo škraba knjeni Hana Tilichowa z Nydeje pola Wojerec jutrowne jejka z małym kapsnym nožom. Cyle wšědne to njebě. Ale fotografojo lubuja dźiwne situacije. Podach so tuž z ćežkej fotografiskej techniku do Nydeje. Najprjedy předa mi knjeni Tilichowa za 30 hriwnow škrabane jutrowne jejko, kotrež je na wobrazu deleka widźeć. Wšako by so při fotografowanju móhło wobškodźić! Knjeni Tilichowa měješe zawěsće swoje nazhonjenja z fotografami. Wosebje tunje to njebě – naše bydlenje w Halle-Nowym měsće płaćeše ćopłe 76 hriwnow wob měsac.
Za 1981 přihotowaše Institut Goetheho w Parisu wustajeńcu wo ludowym wuměłstwje w Němskej. Za to mějachu so šěsć fotografijow z dotal wušłych Křinje-kalendrow jako přikład serbskeho ludoweho wuměłstwa wužiwać, mjez nimi foto knjeni Tilichoweje. Wot originalnych diasow dyrbjachu so papjerjane kopije 80 × 80 cm zhotowić. Šwarna wěc! Při tej składnosći zhonich, zo kupuje Institut Goetheho kóždolětnje cyły retomas Křinjow ze sortimenta tworow němskeho knihikupstwa a je po cyłym swěće rozdźěluje.
Spočatk lěta wjedźeše měšćanska wodźerka skupinu přez nutřkowne město, pokazujo jim zajimawostki a powědajo lóštnje tójšto »bajkojteho« wo zašłosći Budyšina. Po puću zasta před domom čo. 2 na Mjasowych wikach, natwarjeneho 1670 wot »Hans Bejnádä«, kaž to fonetisce šěroko wurjekowaše. Powědaše, zo bě jara zamóžny a wuspěšny překupc, štož je tež widźeć na bohaće wozdebjenych železnych durjach chěže. Wo serbskim pochadźe ničo njepraji, bě drje – hladajo na nałožowanu fonetiku – skerje přeswědčena wo jeho francoskim, na kóždy pad pak němskim pochadźe.
Zo nimaja jenož turistiscy přewodźerjo, ale tež samy Budyšin – wobydlerjo runje tak kaž zarjady – swoje ćeže ze serbskimi korjenjemi a stawiznami města, pokazuje nam měšćanski muzej runje tak kaž turistiske flajery, krótke a dlěše přehlady stawiznow města. Nihdźe njejewja so Serbja jako zamóžni byrgarjo. Tak rěka w flajeru »Bautzen – Geschichte entdecken ...« na druhej stronje: »Seit Jahrhunderten leben hier Deutsche und Sorben, ein kleines slawisches Volk mit eindrucksvoller Kultur. Tausende Besucher kommen jedes Jahr zu den Osterreiterprozessionen oder erleben mit, wie die kunstvoll verzierten Ostereier entstehen.« A na časowej tabulce str. 12: »3. Jh. ostgermanische Besiedlung / 7. Jh. Einwanderung slawischer Milzener.« Wothladajo wot toho, zo lědma někajki turist abo domoródny »slawische Milzener« z nětčišimi Serbami wjaza, posrědkuje so zaćišć, zo zapućowachu Serbja do wot Němcow kultiwěrowaneho a znajmjeńša hišće zdźěla wobsydleneho teritorija. To je wšo. Zo za 3. lětstotk naspomnjeni Germanojo z Budyšinom ničo činić nimaja, to spisaćelow njewadźi. Wažniše drje je pokazać, zo je to němske město, hewak bychu tola tež mjenowali tu prjedy zasydlene ludy kamjentneje, bronzoweje a železneje doby?! Tute nastupajo stawizny Budyšina dźiwne mjenowanje Germanow saha wróćo na wot spočatka 19. lětstotka hač přez nacistiski čas wjedźene diskusije wo wobsydlenju Łužicy – konkretnje: štó bě tu prjedy: Serbja abo Němcy? Nastupajo njepřetorhnjene zasydlenje Budyšina su to wězo Serbja, štož pak so nacionalistiskim a šowinistiskim Němcam njelubješe a traš tež někotremužkuli dźensa njespodoba. Zo so tuta diskusija pod ruku (hlej naspomnjene a dalše wobłuki) hišće dźensa dale wjedźe, je wjac hač absurdne.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Naš najznaćiši komponist Korla Awgust Kocor je w zašłym lětstotku serbske hudźbne žiwjenje z wjele znatymi a hišće dźensa rady spěwanymi chórowymi twórbami wobohaćił. Do předležaceje zběrki spěwow za serbske chóry su zapřijate přez sto spěwow Kocora; jeho kompozicije abo tež sadźby po ludowych melodijach. Wone su wšě dosć derje znate, su pak po wšelkich spěwnikach rozbrojene abo scyła hišće ćišćane njepředleža. Tójšto spěwam je přidaty Kocorowy klawěrny přewod. Achim Brankačk je spěwy w mjenje Zwjazka serbskich spěwarskich towarstwow zezběrał a zestajił a tak wšěm serbskim chóram spřistupnił.


text:
Filip Jakubaš
Filip Jakubaš (* 27. apryla 1895 w Bójswecach; † 9. meje 1966 w Šěrachowje) bě serbski wučer a słownikar.
Wón narodźi so jako młódši bratr Józefa Jakubaša do Bójswečanskeje ratarskeje swójby a wotrosće po přećahu w Bělšecach. Jako młody hólc pomhaše swojemu wujej Filipej Rězakej druhdy při pisanju jeho słownika. Wukubła so wot 1901 do 1909 na Budyskej Tachantskej šuli a po tym hač do lěta 1914 na katolskim wučerskim seminarje. W lětach Prěnjeje swětoweje wójny dźěłaše jako wučer w Thammenhainje pola Worcyna (1914–15), w Róžeńće (1916) a w Chrósćicach (1917–19). We Weimarskej republice bě z wučerjom w Njebjelčicach, zwotkelž bu po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow hišće w lěće 1933 wupokazany. W slědowacych lětach wučeše na němskich šulach w Häslichu pola Kamjenca, Šěrachowje a Schneebergu. W Druhej swětowej wójnje słužeše jako wojak.
W prěnimaj lětomaj po wuswobodźenju bě Jakubaš z wučerjom w Budestecach a wot 1947 do 1949 na nowozałoženym serbskim gymnaziju w čěskich Warnoćicach, hdźež podawaše serbšćinu a stawizny.[1] Poslednje powołanske lěta dźěłaše jako wědomostny sobudźěłaćer Instituta za serbski ludospyt. Tam dźěłaše na swojim najwažnišim projekće, Hornjoserbsko-němskim słowniku, kotryž 1954 wuńdźe. Nimo toho bě z čłonom Hornjoserbskeje rěčneje komisije a hižo wot lěta 1917 z Maćicarjom.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Irena Šěrakowa: Jakubaš, Filip. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 220f.
- ↑ Vl. Juricová, J Vančatová, Zl. Mat'atková, T. Breň: To byla pěkná věc. Lužickosrbská gymnázia v Československu (1945–1950). Liberec 2019, str. 33


text:
Marlon Brando
Marlon Brando (do bliskych 'Bud', ur. 3 kwjetńa 1924 we Omaha, Nebraska, um. 1 lipca 2004 we Los Angeles) – amerikański aktor, znony přede wšyjskym s růl we takych filmach kej Bana zwano požůndańym, Na nabřežach, Dźiki, Uojćec chřestny (prawdopodobńy jeigo nojbaři rozpoznawalno rola), abo Čas Apokalipsy. Wyrežyserowou tyž western Dwa uobliča zymsty, we kerym sům zagrou.
Je uůn uwažany za jydnygo s nojwybitńijšych aktorůw amerikańskych. Brando wypracowou wuosny styl gry aktorskij, uoparty na systymje Stańisuawskigo. Grou guůwne role we dramatach, kůmedyjach i westernach, kaj zwykle wćelou śe we postaće zbůntowanych bohaterůw uo skůmplikowanej psychice. Jygo styl aktorski mjou ajnflus na takych aktorůw kej James Dean, Paul Newman eli Robert De Niro.
Jygo žyće prywatne bůuo buřliwe. Cera popeuńiůua samobůjstwo, syna zawarli we cuchthauźe za morderstwo, a Brando mjou problymy s nouůgym alkoholowym. We bjůgrafiji The Only Contender kero bůua wydano we 1976 roku uotwarće přiznowou śe do Biseksualizmu, škryflajůnc: Jak wjelu chopůw mjoužech dośwjadčyńo hůmoseksualne, i ńy ma mje za to gańba. Uorjyntacyjo Brando jasno zostoua sprecyzowano na portalu NNDB[1].
Je laureatym wjelu prestižowych nagrůd, m.in. dwůch Uoscarůw (poza tym zdobůu ješče šeść nůminacyji) – za Uojca chřestnygo i Na nabřežach.
We 1973 roku uodmůwiyu přijyńćo Uoscara za Uojca chřestnygo, coby zaprotestować přećiwko dyskryminacyji Indianerůw i jejich zcygańůnymu předstawjańu we westernach, a tyž we geśće poparćo do Indjanerůw ze Ruchu Indianerůw Amerikańskych kere uokupowali Wounded Knee we rezerwaće Pine Ridge. Mjast ńygo na scyna wylazua modo Indjanerka Sacheen Littlefeather (Maria Cruz), kero we jygo imjyńu uodgodoua přijyńćo nagrody a wyjaśńiua tygo powody (Brando wspjerou potym m.in. přiwůdce uokupacyji Dennisa Banksa).
Krům nagrůd prestižowych mo tyž na swoim kůńće Zuoto Malina za rola we filmie Wyspa doktora Moreau a dwje nůminacyje – za Wzůr i Kolůmba uodkrywce.
Filmografja[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nojwažńijše filmy s filmografii Marlona Brando:
- 2001: Rozgrywko (The Score)
- 1998: Uatwo forsa (Easy Money)
- 1997: Śmiouy (The Brave)
- 1996: Wyspa doktora Moreau (The Island uof Doctor Moreau)
- 1996: Don Juan DeMarco
- 1992: Kolůmb uodkrywca (Christopher Columbus)
- 1990: Nowicjuš (The Freshman)
- 1980: Wzůr (The Formula)
- 1979: Čas apokalipsy (Apocalypse Now)
- 1976: Přeuůmy Missouri (The Missouri Breaks)
- 1973: Uostatńy tango we Paryžu
- 1972: Uojćec chřestny (The Godfather)
- 1967: Hrabina s Hůngkůngu (A Countess from Hong Kong)
- 1967: W zwjerćadle zuotygo uoka (Reflections in a Golden Eye)
- 1966: Uobuawa (The Chase)
- 1966: Appaloosa (The Appaloosa)
- 1962: Rebelijo na Boůnty (Mutiny on the Bounty)
- 1962: Spokojny Amerikůn (The Ugly American)
- 1961: Dwa uobliča zymsty (One-Eyed Jacks)
- 1959: Keby ptoki bez gńozdůw (The Fugitive Kind)
- 1958: Mode lwy (The Young Lions)
- 1957: Sayůnara (Sayonara)
- 1956: Herbaćarńo pod Mjeśůnčkem (The Teahouse of the August Moon)
- 1954: Désirée
- 1954: Dźiki (The Wild One)
- 1954: Na nabřežach (On the Waterfront)
- 1953: Juljuš Cezar (Julius Caesar)
- 1952: Viva Zapata!
- 1951: Bana zwano požůndańym (A Streetcar Named Desire)
- 1950: Pokuośe wojny (The Men)
Linki zewnyntřne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Zajta důmowo (en)
- Marlon Brando we NNDB (en)
- Marlon Brando we Filmweb.pl (pl)
- Marlon Brando (en) – linia žyćo


text: W času politiskeho přewróta 1989/1990 steješe stawiznopis NDR w fokusu towaršnostneje kritiki, wšako słušachu historikarjo sobu do system nošaceje elity w dobje socializma. Jich slědźenja so jako ideologiski instrument bywšeje diktatury zasudźichu. Tuta kritika poćahowaše so na wšitke časowe doby a discipliny stawizniskeho slědźenja. Na kóncu dowjedźe to k tomu, zo so na nimale wšitkich stawizniskich wotrjadach při uniwersitach w nowych zwjazkowych krajach dotalni historikarjo z přistajenja pušćichu a městna so z nowymi ludźimi ze starych zwjazkowych krajow wobsadźichu, wšojedne hač jednaše so wo archeologiske, zažnostawizniske, srjedźowěkowske abo nowšostawizniske slědźenišća. Trochu hinak wuwiwaše so rozestajenje w nastupanju serbskeho stawiznopisa. Kritika poćahowaše so wosebje na slědźenja wo 20. lětstotku a tu předewšěm na slědźenja wo dobje po 1945. Tak pokaza so hižo na zarjadowanju Serbskeje narodneje zhromadźizny kónc 1989, hódnoćejo štyrizwjazkowe »Stawizny Serbow« z jedneje strony na šěroku materialowu bazu wo dobje wot započatkow hač do 1917 w zwjazkomaj 1 a 2, z druheje strony so žadaše, zwjazk 4 wo dobje po 1945 dać do makulatury.


text: Saturn to je šůsto podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo, drugo podug masy a wjelgośći po Jowišu, a uo nojmńyjšyj gynstośći s planet coukigo Ůkuodu Suonečnygo. Saturn znůmy je uod Starožytnośći. Charakterystyčnům jygo cechům sům ringi kere skuodajům śe guůwńy s lodu a trocha ze skou. Terozki znůmy 60 kśynžycůw Saturna (3 ńypotwjyrdzůne). Mjano planety je uod řimskiego boga Saturna. Saturn je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma. We coukim Ukuodźe Suonečnym ino Saturn mo gynstość mjyńšům uod wody. Wynośi uůna středńo 0,69 g/cm³. Ino jůndro je gynstše.


text:
Paryż
Spůłrzyndne: 48°52' N 02°21' E
Paryž (fr.: Paris) – stolica a nojwjynkšo aglůmeracyjo Francyje, pouožůno we cyntrům Basynu Paryskigo, nad Sekwanům (La Seine). Mjasto stanowi cyntrům polityčne, ekůnůmične a kulturalne kraju, jydno s 10 nojwjynkšych we Ojropje. Znojdujům śe sam lične zabytki a atrakcje turystyčne, co powoduje, aže Paryž je co roku uodwjydzany bez wjela miljůnůw turystůw.
W grańicach admińistracyjnych Paryža zamješkuje přez 2 mln uosůb (podug spisu ludnośći s 2005 bůuo to 2 153 600), nale we coukym zespole mjejskym juž přez 12 mln (w 2007 paryskům přestřyń aglůmeracyji zamješkiwouo 12 067 000 uosůb). Paryž stanowi tym samym drůgo co do wjelgośći pod wzglyndym ličby ludnośći aglůmeracyjo we Uńji Ojropejskij, po Lůndyńy.
Paryž, kery je uosobnym departamyntym uo nůmeře 75, je jydnočeśńy stolicům rygjůnu admińistracyjnygo Île-de-France.
Mjasto mo ukuod kůncyntryčny s rozchodzůncymi śe gwjaźdźiśće bulwarůma. Jygo uoś stanowi wćynto dolina Sekwany, kera dźeli Paryž na dwje tajle: prawobřežno (půunocno) Rive Droite a lewobřežno (pouedńowo) Rive Gauche.


text:
Bydzie to ło takim ci cyganiyniu. Wywczasy to i tyż roztoliczne sōm – jak to gǒdajōm – fale, cufale i… durchfale. Wiycie, my ze mojōm Elzōm ździebko po tym świycie potyrali (czym’ech sie już sam niyrōłz asiōł) i beztōż moga pedzieć, co mi to łostało, iże nǒjgorzij to sie prziznać za granicōm, iże sie jes Polǒkiym. Ja, niyftore to poradzōm ci tak nawyrǒbiać, iże gańba czowiekowi, co to jes nasz. Sōm ale tyż wicne fale. Jedna takǒ gyszichta żech sie razinku spōmniǒł terǒzki. Siedzymy sie tak ze mojōm babōm na takich wielgachnych stołkach we barze, we hotelu. To bōło jakiesik bez dwadzieścia lǒt lǒt tymu nazǒd, we Tunezyji, a dziedzina, miyjscowość takǒ gryfnǒ i fajnistǒ mianowała sie Al-Monastir kole srogigo portu Sousse. My sie tam ze mojōm Haźbiytkōm mało łodzywali, nale kole nǒs zicło ci sie take kamractwo, kiere dosik już wysłepało i terǒzki na przedbiyżki napoczli ci łōni łozprawiać co i fto takigo srogigo widziǒł abo zmachlowǒł. Łozprawiali, a ku tymu cyganiyli ci aże sie kurzyło. My sie tam niy wtykali, ino suchali, co tyż ci jesce wynokwiōm, co tyż jesce bydōm kminić. Łorǒz suchōm, jak napocznōł łozprawiać jedyn taki inżiniyr, kiery kiejsik robiōł u nǒs we werku, ale mie już blank niy poznǒł.
– Wiycie – gǒdǒ – dwa tydnie tymu byli my we Egipcie, we Aleksandriji i tak po lekuśku wlazowali my na szif, kiery nǒs miǒł sam do Sousse przikludzić. Łorǒz doszǒł ci dō nǒs jedyn karlus, chyciōł ci mie za graca, potyrpǒł śniōm, a na łostatku pedziǒł, co trefiymy sie wszyjske do kupy we tym porcie Sousse, i… fuknōł ci do morza.
– I co, i co? – niy szczimała jedna takǒ frela, blōndina.
– Nic, blank nic! – pado tyn istny. – Po prǒwdzie kcieli my ci go jesce retnōńć, ale kiej ino czympnōł do tyj wody, do tego Strzōdziymnego Morza, tela ino my go widzieli.
– Łobejrzicie sie, to sie cheba blank na śmiyrć utopiōł – napoczła jamrować ci ta modǒ blōndina.
I pewnikiym by sie cǒłkie towarzystwo rozlazło, i psinco miǒłby tyn inżiniyr ze tyj łozprǒwki, kiejby niy to, iże bōł ci jesce blank mōnter.
– No, toż kiej my prziszwimowali do tego portu Sousse – rzōńdzi tyn inżiniyr – mōmy ślazować na kraj we tym porcie, sam ze wody wylazuje tyn istny, co to we tyj Aleksandriji bōł ci prasknōł do tego morza.
– Jezderkusie, jezderkusie, jak to bōło mōjglich, jak to bōło możebne? – tropiōła sie ta blōndina.
– Ano, blank ajnfach – pado tyn wigyjc, tyn cygōn diosecki. – Wiycie, łōn sie bez cǒłkǒ drōga trzimǒł tego szifa i tak aże sam dopłynōł.
Skōńczōł, i gawcy sie po wszyjskich, eźli sie to wszyjskim zdało, eźli łōne te jejigo cygaństwo kupiyli.
I tu ci wy mie diosek wlǒz. Prziszǒłech ku niymu, łobyjmnōłech go serdycznie, wykusikowǒłech go we łoba lica i padōm ganc ze powǒgōm:
– Jezderkusie panoczku! Dobrze, iże my sie sam trefiyli. Na isto dobrze.Terǒzki yntlich mōm ci już świadka, iżech te cǒłkie morze pod szifym przepłynōł. Bo wiedzōm łōni, wszyjske inksze łochyntole, blank mi w to niy wiyrzōm.
Suchejcie, takigo rōmraju, larma, uciechy to bez pǒra lǒt niy przepōmna. Ku tymu jesce kǒżdy mi kciǒł ichnij whisky postawić; jedne skuli tego, coch utar fresa tymu cygōnowi, inksze juzaś, iżech taki cug miǒł, bōłech taki wartki, coby te cǒłkie cygōństwo ukǒzać. A nǒjbarzij ale zgańbiōnǒ bǒła babeczka łod tego istnego. Tǒż tyż, dǒwejcie pozōr na wywczasach kto wele wǒs sie zicnie, fto tak kole naszego stoła styrcy, …. a nojbarzij dǒwejcie pozōr co, i jak cyganicie, bo moge wǒs i waszǒ starǒ wyzdradzić.
Ojgyn z Pnioków
durchfal – biegunka;
na przedbiyżki – na wyścigi;
retnōńć – uratować;
czympnōńć – skoczyć, wskoczyć;
prziszwimować – przypłynąć;
Foto: Justyna Kloc


text:
Na 192 bokach pósćijo Ludowe nakładnistwo Domowina Pratyju 2022 serbskej jsy spóromje Sprjewje mjazy měsćańskima běrtyloma (Nowy) Chmjelow a Depsk – Škódow. Škódow jo jaden ze zagmejnowanych chóśebuskich běrtylow, kótaryž jo wobchował swój wejsański charakter. Pratyja k Škódowoju jo ta prědna Serbska pratyja nowego šefredaktora Gregora Wieczoreka, za tym ak jo se dłujkolětny šefredaktor Horst Adam w Běłej Wóźe kóńc 2019 rozžognował z pisanim wóneje tradicionelneje serbskeje lětneje publikacije. Na rozdźěl wót Běłeje Góry, źož jo Pratyja 2020 była na woglěźe a źož jo serbska rěc pśisamem womjelknuła, ma Škódow źaseśinu powědajucych a rozmějucych serbskeje rěcy.Serbska pratyja, redakcija Gregor Wieczorek, Ingrid Hustetowa, Bernd Pittkunings, Budyšyn: LND 2021
Ku głownemu śěžyšću teje Pratyje słušaju lokalne temy ako rybaŕstwo na Sprjewi w Škódowje, kuriozumy ako kónjecy indianaŕski teater, stare casnikaŕske powěsći ze Škódowa, rědke serbskorěcne narowne kamjenje a škódojska architektura. Teke wulicujo se w mjasecowych knigłach 2022 wót teje cynitosći, až su se škódojske Serby we Weimarskej republice jadnogo serbskego ceptarja na šuli pla zastojnstwow pominali. Pódla jsy w srjejźišću namakajoš tenraz drogowańske pokazki, źiśecu pratyju (tšojeńka, basni, žorśiki a słowne graśe), ewangelsku kśesćijańsku pratyju a wóswěśijotej se jubileje – 150 lět wót naroźenja serbskeje spisowaśelki Marjana Domaškojc, 200. burstak komponista Korla Awgust Kócor, 70. jubilej Serbskego ludowego ansambla a jubilejnej spomnjeśi na Mata Riza a Kita Šwjelu. Dalšne ekskurse su woglědy do wukraja (Kreta, Thailandska) a temy, kótarež pak se póśěguju na druge jsy (Janšojce, Móst), na stawizniske tšojenja abo wósoby ako Wilhelm Brasse, kótaryž jo statkował ako fotograf w Auschwitzu.
K wósaźe Slepo/Slěpe słuša sedym jsow: Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin a wótergi pomjenjujo se ako wósyma wjas bramborski Lěsk. Region jo znaty za wósebnu slěpjańsku narěc, a teke dla rědnych narodnych drastwow. Slěpe jo jadnučki serbski region, kótaryž jo wuwił a zachował do źinsajšnego swójsku źiśecu drastwu za gólcow a za źowća. W drugich regionach źiśi su nosyli cesto samske drastwy kaž dorosćone, jano w mjeńšej wjelikosći. Togodla jo Slěpe wuwześe a naźejam se, až rědna źiśeca drastwa buźo dalej a zasej wěcej widobna w zjawnosći. To wšak njejźo bźez problemow. To jo mě groniła Elwira Hantšo, cłonk towaristwa Kólesko e. V., šlodaŕka drastwow a awtorka knigłow wó slěpjańskej narodnej drastwje za dorosćonych a źiśi. Wjele nanow njoco, až jich syny nose »suknju«. Hyšći pśed někak 50–60 lětami pak njejo to było nic wósebnego.Syn awtorki w slěpjańskej źiśecej drastwje Foto: Justyna Michniuk
Za mójo slěźenje zajmny jo dalšny fakt, až w Slěpem su źiśi teke nosyli žałowańsku drastwu. To wšak do źinsajšnego njejo derje wuslěźone. Powšyknje móžo se groniś, až njejo była drastwa za kuždy cerkwiny swěźeń za źiśi, dokulaž wóni njejsu na namšu chójźili až do końca Drugeje swětoweje wójny, gaž su zawjadli specielne namše za źiśi. Wažnje jo teke, až góle jo było połnogódny cłonk wósady akle pó górjejbranju (konfirmaciji). Weto groni se, až ga w Slěpem su źiśi se wobźělili na zakopowanjach swójźbnych prědnego stopnja (to groni nana a maśerje), a jo teke móžno, až pśi zakopowanjach swójźbnych drugego stopnja (to groni na pśikład bratšow a sotšow). Dla togo su eksistěrowali za te źiśi žałowańske drastwy. W knigłach kněni Hantšo z decembra 2020 móžomy wobźiwowaś pór žałowańskich drastwow za źiśi, za cas lěśa a zymy, za zakopowanje a cas pótom, a teke wšednu žałowańsku drastwu.1 Prezentěrowane drastwy su samorozmějucy drastwy za źowća (wót 6 lět až do konfirmacije). Zazdaśim njejo wěcej žednych informacijow, bildkow abo mólbow ze žałowańskeju drastwu za gólcow. Ale źiśi wobeju rodowu su nosyli wšednu źiśecu drastwu, njejadnaku za gólcow a źowća (sic!). Ta drastwa jo nadrobnje wopisowana w brošurce, wudanej teke w lěśe 2020.2
Dnja 8. oktobra 2021, w Serbskem muzeju w Chóśebuzu, jo kurator Werner Měškank wótwórił swóju slědnu wustajeńcu pśed wuměńkom, pód titelom »Sammelsurbium – Serbske na wórach a we wabjenju«. Wustajeńca na Młyńskej droze 12 w měsće se pokazujo až do 13. měrca 2022. Zgromaźone eksponaty prezentěruju šyroku paletu wórow wót drastwow a taškow, pśez porclinowe figury a głažki až k suweniram, sudobjam a etiketam za žywidła. Głowne znamje jo, až wšykne eksponaty maju něco serbskego: motiw z narodneje drastwy, serbski label, nadpismo w serbskej rěcy atd. Dodaś cu, až wót pór lět wobglědujom zajmnu tendencu w Pólskej a drugich europskich krajach: To regionalne na wórach pokazaś, zadobyś se do wutšoby kupowarja a z regionalnymi motiwami wěcej pśedawaś. Móžoš groniś: Wócy sobu kupujotej! Na pśikład flaška wina z njewšednym, eksotiskim etiketom jo rědny darik z dowola a casy teke symbol za pódpěranje lokalnych, małych firmow.
Njewšednu wustajeńcu som sebje ze zajmom woglědała a som se z kuratorom Wernerom Měškankom wó njej rozgranjała. JUSTYNA MICHNIUKKurator wustajeńce Werner Měškank pśed witrinu z lokalnymi produktami Foto: Justyna Michniuk
»Musym ze źiśimi serbski powědaś, gaž cu něco změniś«
Rozgrono z Jensom Martinom, pśistajonym we wótźělbje za wódowe góspodaŕstwo w krajnem amśe za wobswět w Pódstupimje, wó serbskej rěcy, wó póchaźe a źo se doma cujoWy sćo w Bórkowach wótrosli. Kake kórjenje ma Waša swójźba how?
Mója swójźba jo južo pśecej na tom dwórje była. To jo mója domownja how. Mója maś a mója sotša ze źowku něnto tudy bydle. Dłujko smy krowy měli. Něnt su how jano hyšći jaden kóń, jadna kóza, pór kurow a rowno tak wjele kóckow. To dosega juž. Kuždy drugi kóńc tyźenja som how.Kaka běšo Waša pówołańska droga?
Som nejpjerwjej, hyšći w NDRskem casu, zachopił wódowe góspodaŕstwo studěrowaś. W šuli běšo tak, až sy krydnuł jadno póraźowanje a tam su gronili: »Z takimi censurami móžoš proběrowaś take něco studěrowaś.« Ale nic na skótnego gójca. To som nejpjerwjej kśěł, dokulaž som how taki póśěg k pśiroźe měł. Wóni su gronili, až w Błotach dajo wódu, tšugi, rěki a ja dejm wódowe góspodaŕstwo studěrowaś, dokulaž změjom how dobre źěłowe městno. Tak som to w Drježdźanach studěrował. Pěś lět pózdźej som to zacuśe měł, až to njamóžo wšykno byś a pón som hyšći studěrował pśirodošćit w Tharanźe na fakulśe za gólnistwo. Tam som něgajšnu manźelsku zmakał a z togo stej wurosłej dwě góleśi. A pótom som źěło w Pódstupimje namakał. To jo mě lubjej było, dokulaž jo blisko do Bórkow. Som how źěło pytał, ale njejo dejało byś. Tak wót togo casa pśecej do Bórkow pśijězdźujom, źěłam, coš jo notne, abo som jano how a póžywam tu naturu.
Serbski dom w Chóśebuzu jo skóńcnje wótwórił dnja 25.08.2021 wjelgin zajmnu wustajeńcu z titelom »Cerno-Běłe«. Serbske swaŕby w Slěpjańskej wósadźe. To jo zběrka fotografijow, kótarež su nastali wót lěta 1902 až do lĕta 1954, gaž jo była ta slědna tradicionalna serbska swajźba. Wótkul pśidu fota? Lokalna kupka Domowiny ze Slěpego jo stajiła anonsu do casnika z pšosbu wó priwatne fotografije. Nichten njejo se myslił, až wóni dostanu wěcej ako 150 bildkow. Te su byli wšak w rozdźělnej kwaliśe, kótaraž jo casy była wjelgin špatna. Te bildki su se musali pópšawiś w grafiskem programje. Na wótwórjenju wustajeńce jo gronił Wolfgang Kotissek, až su na někotarych fotach musali kužde woblico pópšawiś. Tegdy jo było někak 50 gósći na jadnej swajźbje. Za korektury jadnogo woblica su domowinske sobuźěłaśerje trjebali někak 7 minutow. Gdyž multiplicěrujomy wšykne bildki a wšykne woblica ze 7 minutami, buźomy se togo wědobne, až to jo było napšawdu śěžke, ale wužytne źěło. Do togo pśiźo archiwowe źěło, dokulaž domowinska kupka jo kśěła rady teke mjenja wšyknych njewjestow, nawóženjow a gósći zwěsćiś. Za stawizniske slěźenje wažny jo teke dokradny datum swajźby. Bóžko wjele z tych luźi, kótarež su hyšći na tradicionalnych swajźbach rejowali, njejsu wěcej žywe. A gaž feluju znanki swajźbow, móžo byś, až wjele wósobow na fotach wóstanjo anonymnych.
W běgu zachadnych lět som se tam a zas zaběrał z wšakimi socialnymi kupkami, kótarež zjawnosć cesto pósuźujo ako »subkulturelne«: Neonacije, hooligany, punki, sekty, ezoterikarje, hippije, wótrjacniki, śěgaty lud a druge – mjenjej abo wěcej organizěrowane – luźe, kótarež se »kulturelnje« rozeznawaju wót wětšego źěla towarišnosći. Fascinacija za mnjo – a za wjele drugich – nastawa na tom městnje z konflikta mjazy tym »normalnym« na jadnom a tym »njezwuconym« na drugem boce. Až eksistěrujo taki konflikt teke w konteksće serbskeje mjeńšyny, som ja pśipódla wuslěźił w běgu swójogo studiuma sorabistiki w Lipsku.
Titel mójogo masterskego źěła, kótarež som zapódał 24. septembera 2020, jo »Subkulturalnosć a serbska towarišnosć – Pśespytowanje subkulturelnego koncepta na zakłaźe reprezentatiwnych projektow« (Baganz 2020). W źěle som se zaběrał ze zwiskom mjazy subkulturalnosću a serbskeju mjeńšynoweju towarišnosću. Za to som pśeslěźił a pógódnośił serbskosć a subkulturalnosć wšakich serbskich projektow na pólu literatury, muziki a socialnych medijow.
Zasadny problem w běgu mójich pśeslěźenjow jo było wupominanje, słužbnje nałožowaś kopicu wšakich zapśimjeśow a fachowych definicijow z kulturnowědomnostnego wobłuka. Aby wuźěłał wužytny teoretiski instrumentarium, som wusměrił źěło za perspektiwami sociologa Rolfa Schwendtera, kótarež jo wón formulěrował w swójich knigłach Theorie der Subkultur (1993). Na zakłaźe togo a konceptow z moderneje etnologije som wutwórił teoretiski zakład. Pśeglědnosći dla njamógu na tom městnje wopisaś ceły swójski dialektiski proces, ale jano pokazaś na nejwažnjejše wuslědki mójogo źěła. We tom zmysle njok dopołnje rozkłasć slězynu kompleksnych zapśimjeśow, ako na pśikład identity, kultury, Schwendteroweje pyramidy towarišnosći a wjele drugich. Taka skrotcona forma móžo zawinowaś wjele njedorozměśow, ja pak se wó to procuju, až su móje wugronjenja k rozměśeju.
Sobotu, 4. septembra, su kazali Spěchowańske towaristwo Annahütte z. t. a organizatory wokoło Beatrix a Ton Kerstenoweju pód motom Leben auf Kohlen. LiteraturLandschaftLausitz k literariskemu parcoursoju pó nakšomnem industrijowem sedlišću Annahütte/Zdźark pla Złego Komorowa. Wótpołdnja jo mógał publikum w běgu tśich góźinow drogowaś k šesćim městnam a tam słyšaś regionalne, weto zewšym nic banalne literariske a dokumentariske teksty. Rownož njesłuša sedlišćo oficialnje wěcej do serbskego sedleńskego ruma, dopomina toflicka w sedlišću ako teke online Wikipedia na pśemjenjenje nimskego mjenja Serchen pśez nacistow. Na zarědowanju wšak jo było wjele to grono wó Serbach a jich žywjenju z wugelom.
W tśi rěcach doma – pód toś teju temu jo cytała w Henriettowej cerkwi Lenka (Christiana Piniekowa, * 1958) swóje basni a jo mimo togo pśedstajiła basni Kita Lorenca (1938–2017) wósebnje ze 1960tych lět w serbskima a nimskej rěcy wó pódrubanej a pódrězanej góli za wugel, wó jamach a wó domorodnej serbskej rěcy. Rozmysliwe a glědajucy na klimowu změnu nadalej aktualne teksty su publikum wjelgin gnuli. We wjelbje pód cerkwju jo cytała Andra Schwarz (* 1982), póchadajuca z Górneje Łužyce, kenž jo wužywała w swójich tekstach zdźěla górnoserbske rěcne pasaže ako dopomnjenje na swóju serbsku staru mamu z Michałkow/Michalken (GŁ).
Thomas Kläber jo we Łužycy znaty fotograf, dokumentěrujucy wót někotarych lětźasetkow wejsańske žywjenje w swójej małej domacnej jsy Beyern (źinsa źěl města Falkenberg/Elster), źož jo roźony. Ale teke w měsće Chóśebuz a wokolinje, źož z familiju wjele lět bydli. Wón jo dostał wjele mytow za swójo źěło a jo měł teke wustajeńce zwenka Nimskeje, na pśikład w Engelskej, Francojskej, Belgiskej a Finskej. Zajźone lěto su w Ludowem nakładnistwje Domowina wujšli knigły z fotografijami Thomasa Kläbera z titelom Land Leben. Na jsy. Źěl tych wobrazow smy mógli wót 30. julija 2021 we wětšem formaśe wobźiwowaś w Serbskem muzeju w Chóśebuzu. Na wótwórjenju wustajeńce, a tejerownosći na rozgronje z fotografom, dnja 11. awgusta 2021, jo se wjele luźi wobźěliło. To jo był zajmny event. Tematika »žywjenje na jsy« ga jo wjele luźam bliska. Wejsańske swěźenje, swajźby, zakopowanja a teke druge swětocnosći, śěžke rolnikaŕske źěło, wšedne winowatosći, ale teke źiśece grajkanje – to wšykno a hyšći wěcej dokumentěrujo Thomas Kläber z fotografijami. Wón jo se wót źiśetstwa sem zajmował za žywjenje na jsy. K tomu jo gronił, až we jsy Beyern jo wón stawnje kśěł byś njewidobny1. Wšykne pak su jogo tam znali a su se spušćali na jogo spšawnosć. Togodla jo wón mógał rědne a teke awtentiske wokognuśa z kameru zapópadnuś. Wón sam jo gronił, až dowěra a priwatne kontakty su byli cesto jogo kluc do wuspěcha.
Z kofrom rad njejězdźim do swěta; lubjej nosym w kuždej ruce někaku brjuchatu kóžanu tašu. Do njeje móžoš teke wjele natkaś. Akle w nowšem casu som zasej raz se wudał dodaloka ze śěžkim kofrom – ale wó tom pózdźej. Pósłuchajśo nejpjerwjej, co jo se mě stało w lěśe 1945!
Někotare mjasece pó tšašnej wójnje som se pušćił domoj z wjelikim kofrom. Wóze zeleznice běchu juž dosć stare a mějachu hyšći prězy a slězy platformu, na kótarejž móžo na fryšnem pówětšu niźi pěśnasćo luźi stojaś. Wobzacynjona jo taka platforma ze zeleznym źaržanim. A nabite połne běchu tencas wšykne śěgi!
Tak se walich ze swójim kofrom, kenž chowašo wšykno mójo bogatstwo, ned do wóza nutś, aby hyšći město k sejźenju załapił. Ale njamóžach se zewšym ze źurimi pśeśišćaś. Toś pśiwołachu mě žedne sobudrogujuce, až dejał ten kofer lubjej wence stajiś na platformu, wóni by južor za nim glědali – bźez kofra ga by lažčej sejźenje namakał. Tak wótstajich swój kofer na platformu a namakach napšawdu we wózu rožk k sejźenju. Ceły źeń běch se naganjał – mucny se blarnuch na twardu drjewjanu ławku.
Źeń spěšnje se chylašo ku kóńcoju, běšo drje rowno 30. september 1945. Jěźechmy ze snadneju spěšnosću, a casy se pśetłocych pśez stojecych luźi, aby póglědnuł za swójim kofrom. Wuglědach jen kuždy raz za wjelimi nogami. Bywašo śma. Śěg wótergi wustawašo. Lěcrownož poł spicy, ga weto njeskomuźich, za kofrom póglědaś. Wón stojašo hyšći na starem měsće. Dowěriś se njamóžoš nikomu w tak zwitem casu ... Mějach swójo wjasele nad tymi dobrymi luźimi, kenž w tej chłodnej nocy wence na platformje stojachu a hyšći za mójim kofrom glědachu. Cełu noc smy tak pśepórali. Do słyńca som slědny raz póglědnuł za swójim drogim kofrom: wón běšo hyšći derje zamknjony a z rjemjenjom wobwězany.
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«


text:
Ôn sztajgowoł fest wysoko!
Jak żech miyszkała z ôjcami na "starych Żorach" mieli my takigo sōmsiada, co isto musioł być troszka starszy jak mōj tatulek, a Lojzik bōło mu na miano.
Szkolno wycieczka
Ôstatnimi czasy wiela klachōm bez telefōn ze jednōm kamratkōm, co kejś uczyła sie we licyum pielyngniarskim we Rybniku. Ôna je już kupa lot na pynzyji, ale jeszcze wiela poradzi doradzić we tych dzisi...
Nasze roztōmiłe bajtle
Poczōntkym czyrwnia kożdego roku nasze roztōmiłe bajtle majōm swoji świynto. Do szkoły trza iś, jak tyn jejich dziyń wypadnie beztydziyń, ale uczyć sie niy trza! Bo we szkołach sōm akadymije a wystymp...
Jako sie ȏbrōnić przed posuchōm
Styknie yno se spōmnieć łōński rok, kej nōm ta posucha fest poszkodziyła. Jak bez zima śniega ni ma, a na wiosna niy popado, to posucha być musi! – tak dycki godoł mōj starzik, co bōł fesztrym, a mioł...
Jo mojimu tatulkowi porzad przaja!
Jo porzad mojimu tatulkowi przaja, chocioż go ni ma s nami bez trzidziści lot. Dycki spōminōm, jako przi mie twardo stoł, a niy doł mi żodnej krziwdy zrobić! Jedinie, co gupoty niy podpiyroł!
Miyndzy nami geologami
Ludziska se dycki myślōm, że geȏlog, co na grubie robi, to musi być chop, a tu sie idzie ȏszydzić!
Dziyń aptykorza
Pod kōniec września dycki świyntujemy dziyń aptykorza, cōż kej u nos je wiyncy aptykorkōw niż tych aptykorzi i mało kej chop za aptykorskōm ladōm stoji!
Dziyń poczciorza
Dycki poczōntkiym października nasze poczciorze majōm swoji świynto. Napisałach „nasze”, bo jak inakszy moga pōmianować ludzi, co ich dobrze znōm, bo lata ku nōm chodzōm a roztōmańte pisma przinoszōm.
"Mgła"
W Kąciku śląskiej poezji publikujemy wiersz Stanisława "Fojermana" Neblika z Rybnika, znanego publicysty oraz literata, który pisze po naszymu. Więcej na: www.fojerman.pl.
Co je lepsze sztudyrowani abo wynokwiani?
Praje we listopadzie trefio Dziyń Sztudynta, ale skuli czego tak to ludziska wymyśleli, tego to jo niy wiym, bo to ani poczōntek, ani tyż kōniec tego sztudyntowego roku ni ma. Isto kaj indzi do tych m...
Po naszymu: Godki ȏ Skarbniku
Starzik ȏd moji kamratki Bogusie to bōł stary bergmōn na pynzyji i ōn nōm, dzieckōm, wiela ȏ tyj grubie, kaj pora dziesiōntkōw lot przerobioł, ȏgrōmnie rod rozprowioł, a już nojwiyncy, to my słyszeli ...
Po naszymu: Co zrobić ze niyutrefiōnymi gyszynkami?
Niydowno mieli my Godni Swiynta, a kożdy dostoł cosik na Dzieciōntko. Jo mōm dycki ze tym umsztynda, że jak dostana co do ȏbleczynio, to je dycki za małe! Jedyn roz chciałach wymiynić doś drogi szaty,...
Po naszymu: Jako wyglondoł „babski comber”
Isto kożdy cosik ȏ niym słyszoł. W jednych wsiach sie ȏdbywoł we Tłusty Szczwortek, kaj indzi dziepiyro na dziyń przed Popielcym, ale wszyndy baby se grały bez caluśki dziyń aże do wieczora. Chopy wty...
Po naszymu: Kej przidzie ta wiosna?
Ano, ludziska już tacy sōm: we lato myślōm ȏ zimie, zaś we zima ȏ lecie! Porzad se yno wrożōm jako bydzie ta pora roku, co dziepiyro mo prziś.
Po naszymu: Dycki lepszy chłōdek niźli smrōdek
Dzisio zaś bydzie mało spōminka, tym razym na moji cioteczki, co ich już kupa lot s nami ni ma.
Po Naszymu Niy rōb szpasów na prima aprilis
Mōj znajōmek Jōzef to je ȏgrōmnie wesoły chop a rod robi szpasy, ale czasym tyż niy zno umiaru i to sie wtynczos przeciw niymu ȏbraco! Tak tyż bōło dwa lata nazod we prima aprilis!
Ach Tōmato! - Brzechwa po naszymu (audiobook)
Dzisio do posłōchanio coś z inkszej zorty. Poezyjo...
Po naszymu: Richtik piykno godka na Wielganoc
Dzisio byda Wōm ȏsprowiać jedna piykno godka, cożech jōm za bajtla słyszała.
Po naszymu: Jako je nasza ekologiczno świadomoś
Jakisik czos nazod bōłach u dochtora, bo mie chyciyła rojmatyka, bezto lyki musiałach se dać przepisać! Tam wszyjski pacyjynty siydzieli na poczekalni, bo kożdy czakoł na swoja raja. Ȏroz wloz jakisik...
Po naszymu: Mosz pszczoły, to mosz miōd, jak mosz dziecka, to mosz smrōd
Tak żywot maluje stare ślōnski przisłowi! Moja ȏma bōła ze taki familije, co dycki za sobōm trocha grosza miała! Chociaż dziecek aże 13 było, to im stykło na dwie dziywki, jedna do gospodarki a drugo ...
Po naszymu: Drōn we świyntojōnkach
Wczora potkałach starka Kucharsko, co ji już je bez ȏziymdziesiōnt lot. Ȏgrōmnie sie uradowała, jak mie yno uwidziała. Chyciyła mie pod parza, a ȏdkludziyła na bok!
Po naszymu: Tatulkow żegnaczek
Jo rada spōminōm czasy, jak żech bōła smarkatym bajtlym. Piniyndzy my niy mieli, ale wszyjscy my se przoli! Dobrze pamiyntōm jedna rzecz: we kuchyni ȏd mojich ȏjcōw wele dźwiyrzi wisioł taki blaszanny...
Trześnie na zegrōdce a przi drodze
Niydowno bōł tym czas, co mieli my na zegrōdce swoji trześnie. Ale zawiela tego niy było, bezto krauzōw ze trześniowym kōmpotym mōmy yno pora. Nojwczośniyjsze to sōm te trześnie, co im „majōwki” godaj...
Jak żech na urodziny chopym ȏstała
Moji urodziny trefiajōm we latowe feryje. Kamratki ze podstawōwki mi dycki zowiściły, bo godały, że niy musza przinosić bōmbōnów do szkoły, ale mie nikedy bōło żol, że jo sie niy moga kamratōm a recht...
Po naszymu: Ȏ świyntyj Hanki mōmy zimne wieczōry a ranki
Świyntyj Hanki (Anny) przipado 26 lipnia, bezto to sie zdo aże dziwne, bo przeca mōmy pojstrzōdek lata! Ale tego dobrego ni ma nigdy za tela!
Po naszymu: Jo pultōm fest przaja!
Mōj sōmsiod Karlik Gōmola ȏgrōmnie przoł pultōm. Gołymbnik mioł nojpiykniyjszy we wsi! Nad warzkuchniōm, kaj piyrwyj mioł swoja ajncla starzik Łomozik, ȏjciec ȏd jego baby, terozki urzyndowały pulty, ...
Ȏ kanarkach ȏd ciotki Any
Ciotka Ana miała dwa gryfne ptoszki co jednymu bōło Handzliczek a drugimu – Zefliczek.
Po naszymu: Ȏd czego mōmy ta policyjo! Załadowali baby do auta
Moji trzi kamratki: Lynka, Basia a Olka wybrały sie na pońć aże pod Krakōw. Miałach jechać ś nimi, alech sie rozniymogła. Za to dziołchy narzykały się a naśpiywały za wszyjski czasy, tak tam było piyk...
Po naszymu: Jedyn dziyń bez auta
Co tu byda dużo godać: łacni pedzieć niż zrobić, bo teroz bez auta, to czowiek je jak bez rynki! Jo tych boleści na swoji skōrze niy czuja, bo auta ni mōm ani nim jeździć niy poradza. Niy, żeby mi sie...
Po naszymu: Dejcie mi swōj czas!
Cobyście se niy myśleli, że klachōm yno porzad ȏ drugich, bezto dzisio napisza co sie mie samyj przidarziło. To było we tych kryzysowych czasach, kej kożdy mioł trocha tego grosza, yno nic kupić we sk...
Po naszymu: Czamu Cygōn wiyncy mioł we zocy nogi niż gowa
To było tak downo, że yno nojstarsi ô tym spōminajōm. Jedni godajōm, że to sie przidarziło we Żorach we hańdōwniyjszych czasach, a drudzy, że to było we Rybniku, a jeszcze inksi, że we Pszczynie. Jak ...
Po naszymu: Świynty Michoł sfaczyna skichoł
Piyrwyj jak sie najmowało ludzi do roboty na polu, to trza im było dać jeś aże sztyry razy do dnia: śniodani (dzisio by my padali drugi śniodani), ȏbiod, sfaczyna a wieczerzo. Bo inakszy, to do roboty...
Naprane ôszkubki
Zaczło sie cołkiym niywinne: starka Kuliczka kozała swoji wnuczce Emilce zawrzić gynsi we kotyku. Emilczyn bracik, Pietrek zaroz doł pozōr, że cosik sie szykuje i poszoł ze ciepłym ku starszyj siostrz...


text:
Beschreibung
Što je jedne hrabnjenčko, kak prajimy serbsce na Abwrackprämie a kajki je rozdźěl mjez werbomaj nadpadnyć a napadnyć? Tutym a dalšim prašenjam wěnuja so awtorki-rěčespytnicy w předležacej publikaciji »Z labyrinta serbšćiny. Bjesady wo rěči«, kotraž je nastała na zakładźe přinoškow w serbskim rozhłosu. Na žortne a zrozumliwe wašnje zaběraja so ze zjawami serbskeje rěče: pytaja za wotpowědnikami za němske słowa, skedźbnja na po woznamje a formje podobne słowa a regionalne rozdźěle w serbšćinje, rozkładźeja rěčne wobroty, pochad słowow a wšelake zjawy na polu gramatiki. Nastała je tak praktiska přiručka, kotraž při łoskoćiwych prašenjach wšěm so za serbšćinu zajimowacym z wuskosćow pomha.
Anja Pohončowa rozkładźe:
Durchhänger
Štó z nas to njeznaje: Naraz čujemy so wučerpani, ćělnje abo dušinje, w šuli, w powołanju abo při sportowanju; motiwacija a pohon pobrachujetej. Němcy praja k tutomu zjawej: Er hat einen Durchhänger. Serbsce drje dyrbimy tu wopisowacy wuraz wužiwać, na přikład: Wón je wučerpany resp. Wón je chětro hotowy. Doraznišo a wobrazliwje móžemy serbsce tež rjec: Wón je hotowy na wusmužowu horu. Abo: Wón z wučerpanosću na nós pada. Štóž pak so bjez kóždeježkuli motiwacije čuje, njech mysli na dobre rady, kak by so zaso zhrabać móhł. Ja přewinu swoju wučerpanosć najradšo z tym, zo so wonka na čerstwym powětře porjadnje hibam abo w zahrodźe podźěłam. Čerstwy wětřik wuduje wšě hubjene mysle a pohib aktiwěruje wšě žiwjenske energije.


text:
Nirozki trza zrobić mitag,1 a czasu mōmy2 małowiela.3 Nojlepi wtedy powciepować4 połra5 rzeczy na patelnia abo do jakego garca i jedzynie mōmy zarozki6 fertich.7 Chciołech tak cojsik zrobić ze wōsztym8– bo to najmani roboty- i jak żech już go mioł,9 to zauważōłech we sklepie jarmuż. Tak mie zainspirowoł, że żech yno jeszcze chyciōł tam pieczarki i polecioł żech do dōm warzić. Jarmuż bōł bez lata zapōmniany, ale za starego piyrwy10 szło go znojś11 nawet na zygrōdce12 u moji Ōłmy13 Any.14
Co potrza?
3 wōszty- niy za sroge15
1 cebula
1-2 zōmbki czosku16
20 dkg pieczarkōw
10-15 dkg jarmużu
sōl i pieprz
trocha masła klarowanego
kapka oliwy
oregano- jedna łyżeczka na pewno 😉
Na patelni na maśle klarowanym podpiyczcie pokrōny17 wōszt. Jak już sie baje18 brōnołciōł19, to dejcie tam pokrōno cebula i wyciśniynty czosnek. Jak mołcie srogo patelnia, to jeszcze do tego tu mogecie20 dociepnōńć pieczarki, a jak niy, to wōszt ze cebulōm przeciepcie do wiynkszego gorka, a na patelni na oliwie (na małym łogniu21) leko22 podpiyczcie same pieczarki. Potyn wciepcie je razym ze jarmużym do gorka, dejcie tam trocha soli, pieprzu,oregano i niech sie to trocha podusi. Jak już tyn jarmuż zmiynknie (niy potrzebuje wiyncyj niż 5 min.), to dosmakujcie23 sie to jeszcze, przigotujcie sie talyrze i … smacznego 🙂
Nojlepi do tego pasuje świyżo bōłka 🙂
1obiad
2 ō- samogłoska w wymowie między o i u
3mamy
4powrzucać
5kilka
6za chwilę
7gotowe
8kiełbasą
9miałem
10dawniej
11znaleźć
12ogródku
13babci
14Anny
15duże
16czosnku
17pokrojony
18będzie
19przypiekał
20możecie
21ogniu
22lekko
23doprawcie


text:
Wódra
Wódra (čěsce a pólsce Odra, němsce Oder) je rěka w srjedźnej Europje. Wona je 886 kilometrow dołha a jeje rěčina wobsahuje 118.861 kwadratnych kilometrow.
Wužórli so we Wódranskich horinach na wuchodźe Čěskeje republiki a ćeče přez Čěsku, Pólsku a po němsko-pólskej hranicy hač k Šćećinsemu zaliwej, hdźež so do Baltiskeho morja wuliwa. Wódrino-Sprjewiny kanal zwjazuje Wódru w Eisenhüttenstadće ze Sprjewju blisko Přibora.
Najwjetše města při Wódrje su Ostrava, Opole, Wrócław, Frankobrod a Šćećin.
Na krótkim wotrězku pola města Krosno tworješe rěka hač do 17. lětstotka rěčnu hranicu mjez pólšćinu a serbšćinu.


text:
Audio, film a nowe medije
Załožba za serbski lud jo južo w zachadnosći wjele wšakorakich zukowych nosarjow, filmow a słuchograśow k wšednemu wužywanjeju dała napóraś. Nowše pak su pśesajźenja computerowych graśow a wšakich projektow we wobcerku nowych medijow.
Audio
Załožba jo nadawkidawaŕ za produkciju zukowych nosarjow (CD) ze serbskeju muziku (wót klasiki až do rocka), bajkow, słuchograśow, kompjuterowych graśow ako teke kompjuterowych wuknjeńskich programow za źiśi.
Mimo togo spěchujo wudawanje notowego materiala serbskeje muziki. Wudawanje serbskich źiwadłowych graśow pódpěrujo serbske lajske graśe a wuwiwanje serbskeje dramatiki. Wó wudaśu zukowych nosarjow a notowego materiala rozsuźijo medijowa komisija.
Cłonki medijoweje komisije su:
- Jan Cyž, Zwjazk serbskich wuměłcow z. t.
- Pěr Cyž, Zwjazk serbskich spěwarskich towarstwow z. t.
- Bogna Korjeńkowa, MDR/Serbski rozhłós
- Gregor Kliem, RBB / Serbske radijo
- Jadwiga Kaulfürstowa, Rěčny centrum WITAJ
- Gerald Schön, Dolnoserbska kulturna akademija Dompro gGmbH
- John Petrik, Sylka Laubensteinowa-Polencojc , Załožba za serbski lud
Film
Zagronitosć za filmowe projekty, wósebnje w serbskej rěcy, ma wót 1994 Załožba za serbski lud.
Wopśimjeśowe śěžyšća su pśi tom filmy za źiśi a młodostnych w górno- a dolnoserbskej rěcy, wideofilmy a dvdejki ku kulturnym stawiznam Serbow a informaciske filmy.
K fachowemu pósuźowanju pśedwiźonych filmowych projektow a k wobkšuśenju lětneje koncepcije realizacije jo se pśi załožbowem zastojnstwje cesnoamtski statkujuca filmowa komisija z póraźujucym charakterom załožyła.
Partnaŕstwo – Festival pódzajtšnoeuropejskego filma Chóśebuz
Filmowy festiwal Chóśebuz jo jaden z nejwuznamnejšych kulturelnych zarědowanjow w kraju Bramborska a z pśirědowanymi koprodukciskimi wikami Connecting Cottbus wažna platforma fachoweje wuměny za filmowu branžu.
Z lěta 2013 jo Załožba za serbski lud partnaŕ Filmowego festiwala Chóśebuz za zgromadnje etablěrowanu sekciju "Heimat|Domownja|Domizna", w kótarejž se pokazuju serbske filmy, filmy z Łužyce a teke narodne a mjazynarodne filmy ze zwiskom k toś tyma śěžyšćoma.
32. Filmowy festiwal Chóśebuz se wótmějo wót 08. - 13. nowembra 2022. Wšykne aktualne informacije k sekciji "Heimat|Domownja|Domizna" su na webboku filmowego festiwala wózjawjone.
Wósebne myto za Łužysku filmowu pśeglědku
W ramiku Łužyskeje filmoweje pśeglědki - wuběźowanja za krotkofilmy ze cełeje Łužyce - se z lěta 2012 pśecej teke jadno z 1.000 euro dotěrowane wósebne myto Załožby za serbski lud spósći.
Pó reglemenśe se wósebne myto jano pśepódajo na film, kótaryž temy serbskego luda wopśimjejo, serbsku rěc zapśimjejo a tu, gažkuli jo to móžno, direktnje nałožujo.
Zapódaś mógu se krotkofilmy wšyknych žanrow, kenž traju maksimalnje 20 minutow a kenž njejsu w profesionelnem kontekśe nastali.
Wó pósćenju rozsuźijo tśowósobowa jury, kótarejž kuždy raz teke zastupnik / zastupnica serbskego luda pśisłušajo. Nagromadu maju łužyske krotkofilmarje pśi toś tom wuběźowanju krotkofilmow šansu na głowne, wósebne serbske abo publikomowe myto.
Łužyska filmowa pśeglědka se wótměwa pśecej na pśedwjacoru Mjazynarodnego filmowego festiwala Chóśebuz w chóśebuskem kinje "Weltspiegel". Lětosny termin jo pónjeźele 07. nowember 2022.
Až do 01. oktobra 2022 móžo se filmy za lětosne wuběźowanje zapódaś.
Reglement a formular za pśizjawjenje stej na webstronje filmowego festiwala Chóśebuz wózjawjonej. Trailer za Łužysku filmowu pśeglědku jo how.
Aktualne informacije k programoju lětosneje 20. Łužyskeje filmoweje pśeglědki a k pśedawanju tiketow slěduju nejskerjej w oktobrje.
Informacije k zachadnym programam a nosarjam mytow su how wózjawjone.
Programm 2021 namakajośo how.
A na Facebooku: https://www.facebook.com/LausitzerFilmSchau
Graśa a nowe medije
Z toś tym 2013 zachopjonym projektom dej se nałožowanje serbskeje rěcy w digitalnych medijach spěchowaś. Prědny kšac jo wuwijanje digitalnego serbskego pšawopisnego programa.
Ale teke dorosćone, kenž serbsku rěc njewobkněže, dostanu z tym online-serbskim-wuknjeńskim- programom móžnosć k tomu. Za pśesajźenje togo projekta a wuwiśe medijodidaktiskego koncepta za wuknjenje cuzych rěcow jo dostał nadawk wuceński centrum za rěcy a kultury Techniskeje uniwersity Drježdźany.
Za produkciju digitalneje wucbnice jo dostał nadawk rěcny centrum Witaj. Projektowa kupka pód nawjedowanim a sobustatkowanim Sakskego statnego ministarstwa za kultus a zastupnikami rěcnego centruma Witaj , zastojnstwa załožby a ambicioněrowanymi wucabnikami źěła na koncipěrowanju a pśesajźenju projekta. Nejpjerwjej se pilotowy projekt wobgranicujo na produkciju digitalnych, njezawězujucych pśidatnych materialijow, kótarež se daju w šulach rowno tak wužywaś ako we zjawnem wobcerku.


text:
Łužyca
Łužyca (górnoserbski Łužica, nimski Lausitz, pólski Łużyce, česki Lužice a górnošlazyński Uůžyce) jo historiski kraj w srjejźnej Europje. Nejwětšy źěl Łužyce lažy w Nimskej, mjeńšy w Pólskej a Českej.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Prědne znate wobydlarje źinsajšneje Łužyce su byli keltiske ludy. Pón wokoło lěta 100. pśed Kristusom jo było wobsedlenje pśez germański lud Semnonow. Wokoło lěta 600. su słowjańske Milcany wobsydliły Łužycu. Tśiźasća lět pózdźej germańske Franki su kśěli Łužycu do swójogo mócnaŕstwa pśisłušaś ale jo słowjański wjerch Derwan Frankow dobył. Derwan jo teke Łužycu z prědnym słowjańskim statom zjadnośił. Do lěta 658 jo Łužyca była w Wjerchojstwje Sama.


text:
Jugosłowjańska
Jugosłowjańska jo nastała pó Prědnej swětowej wójnje z tegdy njewótwisnych kralojstwow Serbiskeje a Carneje Góry (Montenegro). Toś ten kraj jo gronił nejpjerwjej „Kralojstwo (Pódpołdnjowych) Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow. 1929 jo pomjenjował kral Aleksandr kraj „Kralojstwo Jugosłowjańska“. Pózdźej su słušali k toś tomu kralojstwu teke něgajšne prowincy Awstrisko-Hungorskego kejžorstwa kaž Bosniska a Hercegowina.
W lěśe 1943 su pśewzeli komunisty pód wjednistwom Josipa Broza “Tita” (1892-1980) móc. Wót něnto jo gronił kraj “Socialistiska zwězkowa republika Jugoslawija”. Stolica kraja jo była Běłogrod (Beograd), wót jo tam se wšo centralnje wóžeł. Tamnjejše stolicy kaž Zagreb (Chorwatska), Ljubljana (Słowjeńska), Sarajewo (Bosniska), Skopje (Makedońska) a Podgorica (Carna Góra) njejsu měli nic groniś. Kosovo se ako serbiska prowinca jo wobglědowało a hyšći wobglědujo.
Zachopjeńk 90tych lět Socialistiska Republika Jugosłowjańska jo rozpadnuła, což njewóstała bźez wójny: Nejpjerwjej w Słowjeńskej (źaseś dnjow), pótom w Chorwatskej, někak rownocasnje w Makedońskej a naposledk w Bosniskej (1995). Carna Góra a Kosovo (wětšyna albańskeje ludnosći) stej wostałej abo skerjej stej musałej ze Serbiskej gromaźe w nowej “Zwězkowej Republice Jugoslawija wostaś – njejsu měli pak dalej žedne pšawa. 1998 jo se wótměł slědna wójna a to na Kosovo polu. Pó wótsajźenju prezidenta Južnosłowjanskeje Slobodana Miloševića w lěśe 2000 jo se stało Vojislav Koštunica z prezidentom Južnosłowjanskeje. W lěśe 2003 jo se napórał nowy stat “Srbija i Crna Gora”. Serbiska a Carna Góra stej z tym nutśikownopolitiski samostatnej (w Carnej Górje płaśa z Euro) wenkownopolitiski se Carna Góra hyšći pśez Běłogrod zastupujo. Lětosa kśě w Carnej Górje wó dopołnej njewótwisnosći wótgłosowaś. Pó internacionalne pšawa łamajucej wójnje NATO w lěśe 1999, na kótarejž jo se mjaz drugimi teke Nimska wobźěliła, kněžy w Kosovje něnto UN. Ale teke Kosovo co se zesamostatniś.


text:
Piotr Burda, Katarzyna Ciężarek, Jacek Juszkiewicz, Anna Polańska
Jacek Juszkiewicz, Maciej Kłusek, Janusz Chlebda, Tomasz Broniowski, Aleksandra Ślusarek, Adam Kociołek.
Henryk Gawor, Tomasz Broniowski, Tomasz Tomala, Adam Kociołek, Piotr Nowak, Ewa Ptasznik
Jadwiga Skoczek, Stanisław Kyrc, Henryk Gawor, Zdzisław Prochwicz, Lech Pankiewicz, Aneta Rybicka – Kajtoch
Zdzisław Prochwicz, Aleksandra Ślusarek, Adam Kociołek, Maciej Kłusek, Lech Pankiewicz, Edyta Trojańska-Urbanik
Henryk Gawor, Tomasz Broniowski, Piotr Wajda, Ewa Ptasznik, Edyta Trojańska - Urbanik, Aneta Rybicka - Kajtoch
Zuzanna Kurtyka, Piotr Wajda, Piotr Burda, Janusz Chlebda, Bogusław Trzaska, Anna Polańska
Janusz Chlebda, Jadwiga Skoczek, Tomasz Tomala, Stanisław Kyrc, Bogusław Trzaska, Piotr Nowak
32-020 Wieliczka
e-mail: rada@powiatwielicki.pl
tel. 12 399 98 35
poniedziałek 7:30-17:00
wtorek– piątek 7:30-15:30


text:
Po skónčenju Druheje swětoweje wójny spočatk meje 1945 njebu jenož 10. meje w Chrósćicach Domowina wozrodźena. Tež w Praze nasta dalše serbske narodne srjedźišćo.
Hižo na dnju wuswobodźenja čěskeje stolicy z fašistiskeho nadknjejstwa wječor zetkachu so tam bydlacy Serbja na nastork prof. dr. Mikławša Krječmarja, zo bychu wo přichodźe serbskeho ludu wuradźowali. Lěta 1891 w Chasowje rodźeny rěčespytnik bě teologiju, slawistiku a germanistiku na Karlowej uniwersiće studował. Po tym bě lektor serbšćiny na Praskej uniwersiće a podawaše tež němčinu na šulach čěskeje stolicy.


text:
Jedyn roz uwidzioł, jak we kuźni podkuwali konia, to ōn zaroz tyż chcioł mieć taki zgrabne podkōwki i tak dłōgo starzikowi nad uszami brzynczoł, aż go do kowola zakludziył.
– Ôsła podkuć? Tegoch jeszcze niy słyszoł– dziwowoł sie kowol – ale jak tam chcecie gospodorzu – padoł a kiwnōł na kowolczyka. – Dej sam synek ta podkōwa do ôgnia, a ty ôsioł nastawiej szłapa!
– Zaroz, po co do ôgnia? – przeciwiył sie ôsioł. – Jo chca mieć yno taki gryfne, zimne podkōweczki ze hufnalkami!
– Aleś ty je gupi! – ôdpedzioł kowol. – Te zieleźne strzewiczki ci same na szłapki niy wlezōm...
Dali już ôsioł niy słyszoł, bo gnoł na kalup ku chałpie, ale niy trwało dłōgo, a zaś zaczōn cosik wynokwiać:
– Ôgrōmnie mi sie mierznie, samymu w dōma siedzieć, poszoł bych ze sōmsiadowymi dzieckami na stow poklyjzać!
Jako pedzioł tak zrobiył! Dziecka piyknie klyjzały, ale ôsioł mioł aże sztyry szłapy, a kożdo chciała iś we inkszo strōna, bezto nabiył se grucza na łebie, straciył dwa przedni zymby a potrzaskoł boczki. Na poły padłego go dziecka ze lodu ściśli a do chałpy zawlykli. Starka a starzik ôgrōmnie sie przejyni, posłali mu we chlywie świyżego siana, coby se lygnōł a do rana sie wykurowoł. Ale tyn gizd zamias podziynkować ryknōł na cołki głos:
– Jo na siano, taki zbolały? To wy roz-dwa na siano, a jo do waszego łōżka!
Tego było już zatela! Starzik chyciył hrubo laga, co trzimoł we siyni na złodzieja, liznōł ôsłowi bez dupa a zamachnōł sie po drugi... ale ôsioł na wiyncy niy czekoł, yno skoczył na rōwne nogi a pognoł prosto ku lesie!
Dziepiyro we wieczōr prziwlyk sie skruszały na plac, ôtworził kopytkym dźwiyrze do chlywa a bez jodła a picio pod na narychtowane siano, ale coluśko noc ôka niy zmrużōł ôd strachu, że go starziki wyżynom, ale ôni byli radzi, że prziszoł nazod, bo przeca już sie sōm pokoroł!


text:
Michał Raca
Michał Raca (tež Radca; němsce Michael Rätze; * 1. oktobra 1657 w Zemicach, † 18. nowembra 1730 w Budyšinje) bě serbski diakon a přełožer serbskich cyrkwinskich knihow.
Wón narodźi so jako syn swobodneho bura, pochadźaceho z Madźarskeje a wopytowaše wot 1676 Wjerchowsku šulu w Mišnje. Potom studowaše ewangelsku teologiju. Wot 1687 do 1690 bě z fararjom we Wochozach a wot 1690 hač do swojeje smjerće diakon w Michałskej wosadźe.
Raca běše čłon komisije, kotraž wuda w lěće 1693 mały katechizm, 1695 sćeńske knihi a 1696 agendu w serbskej rěči kaž tež 1703 přełožki Dawidowych psalmow.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Rudolf Kilank: Raca, Michał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 461


text:
Praca ELEKTROMECHANIK UTRZYMANIA RUCHU
Ruda Śląska
Dodano:18.08.2022
HaйMeMo пpaцiBHиkiB з ykpaïHи
Oferta pracy wygasła 45 dni temu. Obejrzyj inne oferty - Elektromechanik w miejscowości Ruda Śląska
Znajdź pracę w śląskim
Najpopularniejsze stanowiska w mieście Ruda Śląska
Sprzątanie - Ruda Śląska Magazynier - Ruda Śląska Sezonowa - Ruda Śląska Sprzedawca - Ruda Śląska Kierowca - Ruda Śląska Kucharz - Ruda Śląska Księgowa - Ruda Śląska Pielęgniarka - Ruda Śląska Rejestratorka Medyczna - Ruda Śląska Wykładanie Towaru - Ruda Śląska Elektromonter - Ruda Śląska Hostessa - Ruda Śląska Groomer - Ruda Śląska Kurier - Ruda Śląska Wychowawca - Ruda Śląska Psycholog - Ruda Śląska Inwentaryzacja - Ruda Śląska Górnik - Ruda Śląska Instruktor Fitness - Ruda Śląska Ekspedientka - Ruda Śląska Dietetyk - Ruda Śląska Pedagog - Ruda Śląska Ślusarz - Ruda Śląska Technik Farmacji - Ruda Śląska Masażysta - Ruda Śląska Stolarz - Ruda Śląska Sekretarka / Sekretarz - Ruda Śląska Informatyk - Ruda Śląska Fakturzystka - Ruda Śląska Operator Koparki - Ruda Śląska


text:
abp Wacław Depo i bp Andrzej Przybylski u grobu św. Jana Pawła II/fot. ks. Tomasz Podlewski
Zakończyła się trzecia z czterech tur wizyty biskupów polskich ad limina Apostolorum. W trzeciej grupie byli biskupi Kościoła częstochowskiego: abp Wacław Depo, metropolita częstochowski i bp Andrzej Przybylski.
Czas na podsumowanie naszych relacji z Rzymu:
Rozmowa z abp. Wacławem Depo, podsumowująca wizytę ad limina Apostolorum POSŁUCHAJ
Rozmowa z bp. Andrzejem Przybylskim po wizycie w Orte POSŁUCHAJ
Rozmowa z abp. Wacławem Depo po spotkaniu z papieżem Franciszkiem POSŁUCHAJ
Rozmowa z bp. Andrzejem Przybylskim po spotkaniu z papieżem Franciszkiem POSŁUCHAJ
Ostatni dzień w Watykanie okiem ks. Tomasza Podlewskiego:
-
-
abp Wacław Depo na placu św. Piotra/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo – spotkania na placu św. Piotra/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, Włodzimierz Rędzioch, bp Andrzej Przybylski/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo i abp Wiktor Skworc/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, Włodzimierz Rędzioch, abp Skworc/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, bp Andrzej Przybylski, abp Wiktor Skworc/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
bp Andrzej Przybylski – spotkania na placu św. Piotra/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
Spotkania na placu św. Piotra
-
-
abp Wacław Depo, Włodzimierz Rędzioch/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
bp Andrzej Przybylski/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
bp Andrzej Przybylski ks. Albert Warso/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
bp Andrzej Przybylski i ks. Albert Warso/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Waclaw Depo bp Andrzej Przybylski u grobu św. Jana Pawła II
-
-
abp Wacław Depo, bp Andrzej Przybylski u grobu św. Jana Pawła II/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, bp Andrzej Przybylski u grobu św. Jana Pawła II/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, bp Andrzej Przybylski u grobu św. Piotra/fot. ks. Tomasz Podlewski
-
-
abp Wacław Depo, bp Andrzej Przybylski w kaplicy NMP Częstochowskiej/fot. ks. Tomasz Podlewski


text:
Swójbne mjena su přeco zaso zajimawe swědčenja rěče našich prjedownikow. W serbšćinje maja wone wosebitu hódnotu, dokelž pochadźeja z časa, z kotrehož hišće žane pisomne pomniki njewobsedźimy. Kak su naši prjedownicy před wjele lětstotkami myslili a so rěčnje zwuraznili, wo tym nam wone mjena znajmjeńša něšto přeradźeja.
Chcemy so zaso wěnować někotrym serbskim prócowarjam zańdźenosće, kotřiž maja lětsa kulojtu abo połkulojtu róčnicu narodnin abo posmjertnin, a so zamyslić do jich mjenow. Swójbne mjena nastachu často z mjenow powołanjow, kotrež běchu prěni nošerjo mjenow wukonjeli. Tak je to na přikład pola Šewčika, takrjec „małeho šewca“. Jakub Šewčik, rodźeny w Baćonju a farar mjez druhim w Chrósćicach, wěsty čas předsyda Domowiny, předewšěm pak awtor basnjow patriotiskeho charaktera, změje 6. septembra 150. róčnicu narodnin.
Korla Awgust Fiedler, znaty hudźbnik a sobuwuhotowar spěwanskich swjedźenjow, zemrě 16. meje 1917. Swójbne mjeno Fiedler pochadźa tohorunja z mjena powołanja; w tym padźe wšak je wone němskeho pochada, měnjeny je wězo „husler“.
Štomy su nětko wosebita pycha přirody – w nazymskim počasu, hdyž so wone w najrjeńšich barbach prezentuja. To njech je nam nastork, so jim z rěčneho aspekta trochu wěnować, to rěka jich serbskim pomjenowanjam a tomu, kak so wone w našich wjesnych a ležownostnych mjenach wotbłyšćuja.
Na brězu dopomina tójšto łužiskich wsow ze swojim mjenom. Kaž štom samón, potajkim Brěza, rěka wjeska pola Hodźija (Birkau). Tu tči w němskim mjenje štomowy wotpowědnik serbskeje brězy – Birke. Zwjetša wšak su so serbske mjena wsow přewzali z wěstymi zwukowymi a słowotwórbnymi změnami tež do němčiny, tak zo němske mjena jich serbski pochad jasnje pokazuja. Tak je to na přikład pola Brězynki, kotruž mamy dwójce w Hornjej Łužicy: pola Malešec – němsce je to Briesing – a pola Huski (Gaußig); tale wjes rěka němsce Brösang. Njedaloko Hućiny leži Brězyna, kotrejež němski wotpowědnik je Brösa. Njech su tu hišće mjenowane Brězecy pola Wósporka, kotrež němsce rěkaja Brießnitz.
W zańdźenej „Minuće serbšćiny“ zaběrachmy so z někotrymi typami substantiwow cuzeho pochada, kotrež maja za našu rěč njezwučene wukóncy a načinjeja nam tohodla ćeže při deklinaciji. Dźensa chcemy so dalšim tajkim typam wěnować.
Ličba cuzych słowow w serbšćinje běžnje přiběra. A častodosć prawje njewěmy, kak z nimi w teksće wobchadźeć, dokelž su wukóncy tajkich słowow za našu rěč njezwučene. Z někotrymi typami nowo-twórbow cuzeho pochada chcemy so tu zaběrać.
Słowna wšelakosć serbšćiny wotbłyšćuje so tež w pomjenowanjach dźiwich zwěrjatow. Wo wjelku a lišce drje to prajić njemóžemy – tej wšudźe jenak rěkatej, ale wo někotrych druhich rěčnje zajimawych zastupjerjach chcemy tu wobjednać.
Bydlić chce kóždy přijomnje, a móžnosćow je dźensa dosć a nadosć. Mnozy su sej kupili swójstwowe bydlenje, němsce Eigentumswohnung. Njedawno sym čitał wobsydstwowe bydlenje, ale chcemy tola radšo wostać při swójstwowym bydlenju, kaž podawa to Němsko-hornjoserbski słownik noweje leksiki. Štož kóždy mjenuje swoje, to je jeho swójstwo. Analogiski poměr mamy w němčinje: jemandem eigen je substantiwisce wuprajene sein Eigentum. Mamy dalše jenak tworjene němske kompozita, kotrež přełožujemy z adjektiwom swójstwowy a wotpowědnym substantiwom: Hdyž je so na přikład něchtó přešoł na cuzym swójstwje, tak je to swójstwowy delikt, Eigentumsdelikt. A hladajo na rozdźělenje swójstwa w towaršnosći rěčimy wo swójstwowych poměrach, Eigentumsverhältnisse.
Chcemy so tu zaso wěnować swójbnym mjenam serbskich prócowarjow zańdźenosće, a to tym, kotrychž róčnicy narodnin abo posmjertnin lětsa wopominamy. To njech steji na prěnim městnje markantna wosobina serbskich stawiznow 19. lětstotka Jan Arnošt Smoler. 3. měrca bě tomu 200 lět, zo je so wón w mjeztym wotbagrowanej wsy Łućo narodźił. Smoler je wězo swójbne mjeno serbskeho pochada, a to po starym powołanju. Smolerjo běchu ludźo, kotřiž produkowachu smołu; němsce prajachu jim Pechbrenner abo Pechsieder. Dźensa tele powołanje wjace njeznajemy, dopomnjeće na nje pak je so nam zdźeržało w poměrnje rozšěrjenym swójbnym mjenje Smoler, w zněmčenej podobje jako Schmaler.
Nimo narodnin Jana Arnošta Smolerja wopominamy 11. apryla tež 75. posmjertniny jeho syna Marka Smolerja, kotrehož znajemy předewšěm jako dołholětneho redaktora Serbskich Nowin a nakładnika serbskeje literatury.
Měnjene su tu skrótšenki, kotrež so tež inicialne słowa mjenuja. To rěka: W skrótšenym pomjenowanju su so wobchowali jenož iniciale, prěnje pismiki, połneho pomjenowanja. Jako přikład njech tu steji ze serbskeho wobłuka SLA – Serbski ludowy ansambl.
Ličba skrótšenkow w našej wšědnej rěči je minjeny čas jara přiběrała a dale přiběra. Zwisuje to wosebje z tym, zo da so z pomocu skrótšenki wotpowědna wěc wjele jednorišo – a přiwšěm runje tak eksaktnje – wuprajić kaž z dołhim wjacesłownym pomjenowanjom. Při tym so skrótšenki w serbšćinje tworja a wužiwaja po wěstych rěčnych zakonitosćach, kotrež chcemy sej tu wuwědomić.
Pola specielnych serbskich skrótšenkow wotpowěduja wužiwane iniciale, kaž smy hižo na horjeka mjenowanym přikładźe SLA widźeli, spočatnym pismikam jednotliwych słowow połneho pomjenowanja. Dalše přikłady tole pokazuja: SŠT – Serbske šulske towarstwo, LND – Ludowe nakładnistwo Domowina, SN – Serbske Nowiny.
Njedawno rěkaše w protyce Marije naroda, a to je čas, hdyž „božemje praji łastojčka“. Nastork za nas, so zaso raz dopomnić na domjace ptački a na jich slědy w našich mjenach. Łastojčka so najskerje w serbskich mjenach njejewi, ale za to dosć z druhich našich pjerjatych přećelow. To mamy na přikład (čorneho) kosa, němsce Amsel, kotryž wustupuje w hornjoserbskim swójbnym mjenje Kósk a w delnjoserbskim Kósyk. Wobě stej po swojim nastaću pomjeńšacej formje mjena ptačka ze sufiksomaj -k a -yk. Swójbne mjeno Kósyk zwjazujemy w prěnim rjedźe z najwuznamnišim delnjoserbskim basnikom Matom Kosykom. Pomjenowanje wšěm derje znateje kokule namakamy w rozšěrjenym swójbnym mjenje Kokla; nošerjo tohole mjena so w zněmčenej podobje zwjetša pisaja Kockel. Tójšto ludźi rěka Wrobl, štož je jasnje spóznajomne jako přenjesene pomjenowanje małeho ptačeho pjeracha wrobl. Sykora, w zněmčenej formje Sickor a podobnje, je tohorunja časte swójbne mjeno w našich stronach, kotrež so wězo wróćo wjedźe na mjeno ptačka: dźensa normalnje sykorka, němsce Meise.
Chcemy so dźensa zaběrać ze zestajenkami, kotrež maja w swojim prěnim dźělu słowny element typa bio-, eko-, euro-, wide(j)o-, konto- a podobnje. Jich ličba w našej rěči spochi přiběra. To chcemy sej z přikładami trochu spřitomnić a pokazać na wěste zasady jich přijimanja do serbšćiny.
Najsylniši drje je stajny přirost słownistwa pola substantiwow z prěnim wobstatkom bio-. Njemóžemy tu wšitke naličić, tohodla jenož wěsty wuběr: bioboom, biogeneza, bioprodukt, biosfera, biodiesel, bioratarstwo, biowobchod, biowotpadki, biowiki, biopłun, biobrónje, biojědź. Kaž widźimy, so tele twórby rozeznawaja, štož jich druhi dźěl nastupa: Pak je tón – kaž prěni – tohorunja cuzorěčneho pochada (přikład bioboom), pak je wón słowo domjaceho serbskeho pochada (přikład bioratarstwo). Wobě družinje zestajenkow matej so po zasadach Prawopisneho słownika ortografisce jako jedne słowo pisać, potajkim nic z wjazacej smužku mjez prěnim a druhim dźělom.