text:
35. MJEZYNARODNY SWJEDŹEŃ SERBSKEJE POEZIJE,
wěnowany Minje Witkojc (1893-1975) a Antonej Nawce (1913-1998)
35. internationales Fest der sorbischen Poesie,
gewidmet Mina Witkojc (1893-1975) und Anton Nawka (1913-1998)
35. mezinárodní Svátek lužickosrbské poezie,
věnovaný Mině Witkojc (1893-1975) a Antonu Nawkovi (1913-1998)
35. Międzynarodowe Święto Poezji Serbołużyckiej,
poświęcone Minie Witkojc (1893-1975) i Antoniemu Nawce (1913-1998)
Sobuskutkowacy/ Mitwirkende:
Rozmołwa z Lubinu Žurowej a Jaroslavom Pukačom
Lětuši 35. swjedźeń serbskeje poezije zahaji so 8. awgusta w Lipsku. Nimo lyriki zapřijmu do njeho tež hudźbu. Tak wustupi znate punkrockowe duwo Berlinska dróha 10. awgusta we wobłuku „Budyskeje nocy poezije“ w Starej wodarni. Samsny dźeń popołdnju zwjeselitaj publikum w programje „Poezija zetkawa so z rězbarstwom“ při Miłočanskej skale mandźelskaj Lubina Žurowa a Jaroslav Pukač jako Choćebuske duwo Słowjańske barwy. Alfons Wićaz je z nimaj porěčał.
Kotry wothłós dóstawa Waju duwo ze swojimi serbsko-słowakskimi hudźbnymi barbami?
J. Pukač: We Łužicy smój nowosć, dokelž njeeksistowaše dotal tajka měšana serbsko-słowakska skupinka. Sym z Hornjoserbowku zmandźeleny, a tuž smój ideju měłoj tele barby do duwa zjednoćić.
L. Žurowa: Mějachmoj wjacore wustupy a žnějachmoj pozitiwny wothłós, dokelž smój so na wotewrjenju wustajeńcow a na zarjadowanjach stajnje derje zarjadowałoj.
Zajimawe su Waju instrumenty, na přikład dudawka, słowakska fujara, dudy a husle kaž tež drasta. Tole zawěsće barbu spěwa sobu wobwliwuje?
J. Pukač: Haj, słowjanske barby njechowaja so prěnjotnje jenož w hudźbje, ale tež w drasće. Naju drasta takrjec sama spěwa. Wóčko a słuch so w našim programje zjednoćatej, a tole zhromadnje harmonuje.
Knježe Pukačo, Waše słowakske spěwy so po stilu hinak hač serbske ludowe pěsnje spěwaja. Kotry wliw wukonjeće ze słowakskim wašnjom na serbski spěw?
J. Pukač: Jasne, słowakske pěsnje su chětro temperamentne, su tež melancholiske a melodije su tróšku hinaše hač w serbskich ludowych. Ale stare serbske ludowe spěwy a tež nowe su něšto wosebite. Wone maja krasne sadźby, tež za wulke chóry, a so rjenje spěwaja. Snadź klinči we mni słowakski dych.
Štó wupyta spěwy za repertoire, wšako Waju serbske spěwy wosebiće klinča?
L. Žurowa: Wupytamoj je zhromadnje. Wosebite klinčenje ma něšto z mojej dudawku činić. Smój so za nju rozsudźiłoj, dokelž sej myslimoj, zo wotpowěduje wosebity zwuk dudawki naju spěwam-melodijam.
Prěni króć je duwo Słowjańske barwy do lětušeho 35. swjedźenja serbskeje poezije zapřijaty. Kak so na to přihotu-jetaj?
J. Pukač: Wjeselu so, dokelž zetkam so při Miłočanskej skale tež ze słowakskimi basnikami. Zajimawe za naju budźe słuchać na nowe basnje we wjacorych rěčach. Sym hižo wćipny. Poezija a hudźba hodźitej wšak so w emocionaliće derje zwjazać, na čož chcemoj tohorunja dźiwać.
L. Žurowa: Wažne za naju je wědźeć, kotre basnje budu přednjesene, potom móžemoj program tomu wotpowědnje přiměrić. Myslu sej, zo so naju spěwy za lyriske programy stajnje hodźa.
J. Pukač: Teksty spěwow w programje, hač serbske abo słowakske, su po wobsahu poetiske, melancholiske. To njeje žadyn kič.
Je Waju program wuraz lubosće, nic jenož mjez Wamaj, ale zdobom mjez serbskim a słowakskim ludom?
L. Žurowa a J. Pukač: Haj, tomu tak je!
J. Pukač: Jasne, hdyž so čłowjekaj lubujetaj, zwuraznja so tole tež w spěwje. Mamoj tajke lubosćinske štučki, ale zdobom quodlibet, hdyž spěwamoj zrazom kóždy druhi serbski spěw – zwuraznjejo takle na žortne wašnje „zwadu“ mjez mandźelskimaj.
Widźitaj ze swojej hudźbnej barbu we wobłuku serbskeje folklory wosebitosć za dalše wuwiće?
L. Žurowa: Myslu sej, zo přinjesemoj tróšku wjace pohiba do spěwanja, za serbski spěw we hłósnej barbje.
J. Pukač: Snadź přinošujemoj k dalšemu wuwiću folklory. Ale myslu sej, zo měła so tradicija – stilistika a charakter – serbskeho a słowakskeho spěwa zachować. Jenož takle ma to swój prawy zmysł.
Z kotrymi přećemi a nadźijemi podataj so na wustup při Miłočanskej skale we wobłuku 35. swjedźenja serbskeje poezije?
L. Žurowa: Sym wćipna na tam přednjesene basnje, na publikum a scyła na atmosferu swjedźenja. Z tejele wokoliny pochadźa mój nan. Tuž je to za mnje něšto wosebite.
J. Pukač: Myslu sej, zo změja serbscy a wukrajni poeća modernu poeziju. A to budźe tón prawy kontrast k našemu programej. Na to so wjeselimoj.
Wutrobny dźak!
Mandźelskaj Lubina Žurowa a Jaroslav Pukač z Choćebuza tworitaj serbsko-słowakske duwo Słowjańske barwy.
žórło: Serbske Nowiny 07/2013
Pismowstwo pozběhnyć do swětła zjawnosće
Rozmołwa z Benediktom Dyrlichom wo přihotach lětušeho 35. swjedźenja serbskeje poezije
Zwjazk serbskich wuměłcow přihotuje z dalšimi partnerami lětuši 35. swjedźeń serbskeje poezije. Tón zahaji so 8. awgusta w Lipsku a zakónči so 21. septembra w čěskim Varnsdorfje. Alfons Wićaz je so z hłownym organizatorom, předsydu ZSW Benediktom Dyrlichom, rozmołwjał.
Sće nimale kaž woženjeny ze Swjedźenjom serbskeje poezije, wšako organizujeće jón hižo wot lěta 1979. Nětko přihotujeće hižo pjećatřicety. Zwotkel bjerjeće mocy a stajnje zaso tež nowe ideje?
B. Dyrlich: Tute rodźa so w dobrych partnerstwach, w předsydstwje Zwjazka serbskich wuměłcow, z wjacorymi našimi čłonami, wosebje pak tež z ludźimi, kotřiž nas wonka w komunach, we wukraju, wosadach, towarstwach a župach podpěruja. Lětsa su to na přikład Uta Henšelowa z Domowinskeje župy Delnja Łužica, z kotrejž wuwich ideju „Poezija na čołmiku“.
Lětuši swjedźeń je wěnowany Minje Witkojc a Antonej Nawce, basnikomaj z Delnjeje a Hornjeje Łužicy. Kak ma so tale regionalna rozdźělnosć a zdobom zhromadnosć w programje wotbłyšćować?
B. Dyrlich: Mina Witkojc a Anton Nawka słušataj do najwuznamnišich duchow serbskeho literarneho a kulturneho kaž tež publicistiskeho žiwjenja 20. lětstotka. Nawka je 20 lět młódši hač Witkojc, kotraž bě so před 120 lětami narodźiła.Wobaj mataj jara wulke zasłužby na wuwiću serbskeho pismowstwa: Mina Witkojc wězo wosebje za delnjoserbsku literaturu a wězo tež za publicistiku jako šefredaktorka Braniborskeho Casnika kaž tež Anton Nawka za hornjoserbsku literaturu, jako awtor romanow, dźěćacych basnjow a wjesołych hrónčkow pod titulom „Wanaw“. Wón bě wuznamny publicist a přełožowar, mjez druhim Swjateho pisma, kotrež bu po II. Vatikanskim koncilu znowa nakładowane. Wobaj staj ćerpjełoj w dwěmaj diktaturomaj, staj přeco zaso ćeže měłoj wustupować jako swětej wotewrjenaj Serbaj. Za mnje je to wulka česć, zo smědźach wobeju w swojich młodych lětach zeznać a Antona Nawku tež měć za dalekubłanskeho wučerja. Mina Witkojc je za mnje sobu najwuznamniša basnjerka Braniborskeje w 20. lětstotku.
Što wobdźiwujeće w jeju basnistwje?
B. Dyrlich: Pola Miny Witkojc je to duša, kotraž z Błótow wuchadźa. Wona je wotewrjena za wšitke ćerpjenja a wjesela w 20. lětstotku, ale tež za přirodu a wokolinu, z kotrejež je wurostła. Anton Nawka je šibałc w swojich rěčnych krajinach. Wón budźi serbsku rěč z poezije a twori njewšědnje rjane, lóštne a zdobom powučne hrónčka.
Stajnje sće so wo to prócował, ze swjedźenjom serbsku poeziju jenož we Łužicy njepředstajić, ale ju samo won do swěta njesć. Tule wopokazuje so wěsty europski charakter tutoho festiwala.
B. Dyrlich: Wot prěnjeho wokomika tohole swjedźenja 1979 su mnozy z nas prajili, zo mamy wurjadne serbske literarne herbstwo. To njejstaj jenož Jakub Bart-Ćišinski a Mina Witkojc, to su Handrij Zejler, Józef Nowak, Jurij Chěžka a mnozy dalši. A by tola škoda było, tychle wuznamnych Serbow pismowstwa njepozběhnyć do swětła zjawnosće. Tute wuchadźišćo smy sej zaso přeco wuwědomjeli a wotpowědne zarjadowanja organizowali. Zdobom pak smy ze swojim nowym tworjenjom spytali druhim słowjanskim narodam, tež němskemu ludej, pokazać, zo serbska literatura, serbska poezija njeje někajki nejkany swět, ale zo ma moderny estetiski, tež duchowny wobłuk, kotryž je hódny, zo jón ludźom druheho maćerneho jazyka pokazamy. A to su swjedźenje poezije w mnohich rěčach pomhali zdokonjeć.
Tohodla je swjedźeń tež stajnje rodźił nowe antologije serbskeje poezije w přełožkach do druhich rěčow. Zawěsće by dźiwne było, by-li tajki na 35. swjedźenju serbskeje poezije pobrachował.
B. Dyrlich: Lětsa mamy zaso hosći ze Słowakskeje. W Bratislavje je před třomi lětami wušła antologija serbskeje poezije. Jedna dalša – antologija na proze – je tam nětko planowana. Tuž so zaso basnicy a přełožowarjo ze Słowakskeje na swjedźenju wobdźěla. A zdruha připowědźa so nětko woprawdźe, štož smy hižo dołho planowali a na tym tež dźěłali, serbiska antologija serbskeje poezije. Wona wuńdźe nazymu w Běłohrodźe. Tohodla směmy lětsa tež wottam dweju basnikow na naš swjedźeń witać. Nětko dyrbimy hišće pólsku antologiju zwoprawdźić a snadź tež rusku.
ZSW je pod Wašim nawodom stajnje na to dźiwał, do festiwala poezije zdobom zapřijeć młodych awtorow. Tónraz budu woni, kaž z programa wučitaš, do „Budyskeje nocy poezije“ w Starej wodarni a we Varnsdorfje zapřijeći.
B. Dyrlich: Haj, na mjenowanymaj zarjadowanjomaj chcemy młodym čłonam našeho zwjazka a tež hudźbnikam městnosć wobdźělenja dać. Na lětušim swjedźenju poezije wobdźělitaj so mjez druhimi znowa Benjamin a Maksimilian Nawka, wobaj staj w serbiskej antologiji sobu zastupjenaj. Dale budźe přitomna Emila Deutsch, młoda pólska basnica z Poznanja, kotraž je w Lipsku sorabistiku studowała a perfektnje serbšćinu nawuknyła. A wosebje mje wjeseli, zo na wječork do Budyskeje wodarnje přichwata znate duwo noweje serbskeje folk-hudźby Berlinska dróha.
Su tež zaso zarjadowanja na łužiskich šulach předwidźane?
B. Dyrlich: LND předstaji na Delnjoserbskim gymnaziju w Choćebuzu z čitanjom poeziju Miny Witkojc. Dalše čitanja su planowane w šulach serbskeje kónčiny Hornjeje a Delnjeje Łužicy. Při tym njeje hišće jasne, hač móžemy tole wšo organizować, dokelž njeje přichod našeje přistajeneje koordinatorki wot 1. septembra zaručeny. Smy pak zbožowni, zo je Załožba za serbski lud njedawno skónčnje mudry rozsud tworiła: Wot 1. januara 2014 ma so dźesać towarstwam a župam zaručić wobstajne projektowe a personelne spěchowanje. Wuchadźamy z toho, zo tajku pomoc dóstanjemy. Potom bychmy móhli swoje předewzaća dale wjesć a nowe wuwiwać. Tak by móžno było serbskemu pismowstwu, wosebje pak serbskej poeziji a dalšim družinam serbskeho wuměłstwa wotewrěć nowe pola recepcije, ju w blišej domiznje runje tak pomhać wotkrywać a zakótwić kaž zwonka našeho nutřkoserbskeho ruma. Měnju pak tež, zo dyrbimy při tym nowe puće kročić, zo byštej stara a nowa poezija a wuměłstwo měłoj dale swoju wahu w kulturnym a narodnym žiwjenju.
Wutrobny dźak!
Cyły program lětušeho Swjedźenja
serbskeje poezije pod www.zsw-skb.de
Předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow Benedikt Dyrlich je tež hłowny organizator lětušeho 35. swjedźenja serbskeje poezije. Foće: SN/M. Bulank, priwatne
We wobłuku 35. swjedźenja serbskeje poezije skutkujetaj tež sobu młodaj serbskaj poetaj Maksimilian a Benjamin Nawka. Wonaj předstajitaj swoje twórby 10. awgusta wječor w Budyskej Starej wodarni.
žórło: Serbske Nowiny 07/2013
Spušćomny organizator Njebjelčanskeje dźěłarnje
Lubuje zhromadnosć wjesnjanow
67lětny Helmut Schippel w gmejnje Njebjelčicy je znaty jako spušćomny organizator kaž tež hibićiwy swobodny žurnalist. Tež za Serbske Nowiny wón z gmejny rozprawja. Wot 2006, jako bě so wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) jeho za tym prašał, hač njeby prěnju Mjezynarodnu dźěłarnju rězbarjow při Miłočanskej skale hłownje sobu organizował, přihotuje wón ju kóžde lěto zhromadnje z dalšimi pomocnikami, tež lětušu wosmu wot 19. awgusta do 1. septembra. „To je tójšto dźěła, ale wobradźa mi stajnje zaso wjele wjesela, wosebje, hdyž widźiš na kóncu wuspěchi“, powěda z Durinskeje pochadźacy muž.
1996 je so ze swójbu w Njebjelčicach zasydlił. „Čuju so we wsy woprawdźe doma. Mi lubitej so zhromadnosć wjesnjanow mjez Serbami a Němcami a wosebje akuratnosć we wsy.“ Wukubłany inženjer za lětarsku techniku a bywši wučer na Kamjenskej oficěrskej wysokej šuli, kiž je so po přewróće hišće na socialneho pedagogu dale wukubłał a na Budyskim dźěłowym zarjedźe dźěłał, je čłowjek, lubowacy socialnu zhromadnosć, angažement a kulturne žiwjenje. Jako socialny pedagoga je wšak tež młodźinskim klubam pomhał. Tuž běchu jeho kmanosće organizowanja kulturneho žiwjenja znate.
Helmut Schippel je so do serbskich stawiznow a kultury zanurił. „Mějach w błótowskich Bórkowach serbsku wowku. Wona chodźeše w narodnej drasće“, wón přeradźa. Ju pak njebě jako dźěćo hižo dožiwił. Někak jeho to přiwšěm ze serbskosću wjaza. Wo serbskim žiwjenju a stawiznach wón stajnje wukrajnym rězbarjam powěda, tak tež loni na dźěłarničce čěskemu wuměłcej Davidej Farellej. A tón zdoby dalšeju wuměłcow, Čecha Roberta Algera a Italčana Andreju Cappelu, za wosebity wuměłski projekt pod hesłom „Wětřik nadźije, wěry a lubosće“, kotryž wotměje so wot 3. do 18. awgusta. Tak maja nastać tři skulptury z marmora: wóčko jako prěni wid maćerje a jeje lubosće, přez křiž połoženej ruce jako symbol zhromadnosće Serbow, Němcow a Čechow a tři chorhoje – serbska, němska, čěska –, w kotrychž wuzběhuje so čerwjena barba jako znamjo zhromadnosće a lubosće. „Skulptury sadźa na tři granitowe stołpy, kotrež wotkryjemy 18. awgusta na křižowanišću njedaloko Njebjelčic.“
Projekt podpěrujetej Załožba přichoda w Praze a Załožba za serbski lud. „Sym wjesoły, zo móžemy jako Njebjelčanske rězbarske towarstwo lětsa do projekta sobu zapřijeć 35. swjedźeń serbskeje poezije. Naše towarstwo a Njebjelčanske domizniske a kulturne towarstwo, kotrehož čłon sym, pomhatej Zwjazkej serbskich wuměłcow, zo by jeho zarjadowanje pod hesłom „Poezija zetkawa so z rězbarstwom“ sobotu, 10. awgusta, při Miłočanskej skale wuspěšne było.“ Tak wobstara Njebjelčan k tomu zwukowu techniku a wabjenje w gmejnje a tamniše domizniske a kulturne towarstwo poskića kofej a tykanc. „Přeju sej rjane wjedro a wjele wopytowarjow“, praji Helmut Schippel.
A při rozžohnowanju sej přeje, zo měli Njebjelčenjo zarjadowanja, kotrež jich sobuwjesnjenjo organizuja, přichodnje lěpje wužiwać. A. Wićaz
Organizator Njebjelčanskeje dźěłarnje rězbarjow Helmut Schippel Foće: AW
žórło: Serbske Nowiny 07/2013
Programm:
08.08.2013, 19.00 hodź./Uhr/hod./godz.
„Poezija zetkawa so z Europu” - literarny wječork ze serbskimi, serbiskimi a pólskimi basnikami a přełožowarjemi serbskekje poezije w zhromadnosći z Institutom za sorabistiku na Lipščanskej uniwersiće
městnosć zarjadowanja: Uni Leipzig, „Villa Tillmanns”, Wächterstr. 30
„Poesie trifft Europa” - ein Literaturabend mit sorbischen, serbischen und polnischen Dichtern und Nachdichtern in Zusammenarbeit mit dem Institut für Sorabistik an der Universität Leipzig
Veranstaltungsort: Uni Leipzig „Villa Tillmanns“, Wächterstr. 30
Mitwirkende: Dichter aus der Lausitz, Leipzig, Warschau und Beograd
„Poezie se potkává s Evropou” – literární večer s lužickosrbskými, srbskými a polskými básníky a překladateli lužickosrbské poezie společně s Sorabistickým institutem Univerzity v Lipsku
Místko konání: Univerzita Lipsko „Villa Tillmanns“, Wächterstr. 30
Spoluúčinující: Básníci z Lužice, Lipska, Varšavy a Bělehradu
„Poezja spotyka Europę”- wieczór literacki z serbołużyckimi, serbskimi i polskimi poetami oraz tłumaczami poezji we współpracy z Instytutem Sorabistyki Uniwersytetu w Lipsku
Miejsce imprezy: Uniwersytet w Lipsku „Villa Tillmanns“, Wächterstr. 30
Wykonawcy: Poeci z Łużyc, Lipska, Warszawy i Belgradu
10.08.2013, 15.00 – 16.30 hodź./Uhr/hod./godz.
„Poezija zetkawa so z rězbarstwom“ - bjesada při kófeju a tykancu a z basnjemi we wjacorych rěčach a z hudźbnym a spěwnym wobrubjenjom składnostnje mjezynarodneje rězbarskeje dźěłarnički w Njebjelčanskej gmejnje (wokrjes Kamjenc)
městnosć zarjadowanja: Miłoćanska skała (při Krabatowym kamjenju)
„Poesie trifft Bildhauerei“ - Unterhaltung bei Kaffee und Kuchen und mit Gedichten in mehreren Sprachen sowie mit Musik und Gesang anlässlich der internationalen Bildhauerwerkstatt in der Gemeinde Nebelschütz (Landkreis Kamenz)
Veranstaltungsort: Steinbruch Miltitz (am Krabatstein)
Mitwirkende: Dichter aus der Lausitz, Bratislava, Beograd, Warschau und Berlin sowie die Musikgruppe „Słowjańske barwy“ (Cottbus) mit sorbischen, slowakischen und deutschen Liedern; es erklingen mehrere Instrumente, u.a. husle (Geige), dudawka (Drehleier), fujara (Hirtenflöte) und dudy (Dudelsack)
Im Anschluss an das literarisch-musikalische Programm laden der Sorbische Künstlerbund, der Krabat-Verein, die Gemeinde Nebelschütz und der Kunstverein Hoyerswerda zu einer Gesprächsrunde über Erfahrungen bei Überschreitungen von Sprach- und Kulturlandschaften ein.
„Poezie se potkává se sochařstvím“ - posezení při kávě a koláči s básněmi v několika jazycích a s hudbou a zpěvem při příležitosti mezinárodní sochařské dílny v Nebjelčicích (okres Kamjenc)
Místo konání: Miłoćanska skała (u Krabatova kamene)
Spoluúčinkující: Básníci z Lužice, Bratislavy, Bělehradu, Varšavy a Berlína a hudební skupina „Słowjańske barwy“ (Chotěbuz) s lužickosrbskými, slovenskými a německými písněmi; uslyšíte tradiční lužickosrbské lidové nástroje např. husle, dudawka, fujara a dudy
„Poezja spotyka rzeźbiarstwo “ – rozmowy przy kawie i cieście z wierszami w kilku językach, z muzyką i śpiewem, z okazji mjędzynarodowych warsztatów rzeźbiarskich w Nebjelczycach (powiat Kamieniec)
Miejsce imprezy: Kamieniołom Miłocicach (przy skale Krabata)
10.08.2013, wot 19.00 hodź./Uhr/hod./godz.
Budyska nóc poezije w a wokoło Stareje wodarnje; punkrockowy duo „Berlinska dróha“ wobrubi wjacore krótke čitanja a bjesady tohorunja młodych awtorow ze swójskimi songami
městnosć zarjadowanja: Stara wodarnja Budyšin, Serbski kěrchow 2
Bautzener Poesienacht in und um die Alte Wasserkunst; die Kurzlesungen und Gespräche umrahmt das Punkrock-Duo „Berlinska dróha“ („Berliner Straße“) mit eigenen Songs
Veranstaltungsort: Alte Wasserkunst Bautzen, Wendischer Kirchhof 2
Mitwirkende: In- und ausländische Dichter sowie das Anti-folk-Duo „Berlinska dróha“
Budyšínská noc poezie ve Staré vodárně a jejím okolí; krátká čtení mladých autorů svými songy doprovodí punkrockové duo „Berlinska dróha“
Místo konání: Stara wodarnja Budyšin, Serbski kěrchow 2
Spoluúčinkující: domácí i zahraniční básníci a Anti-folk-duo „Berlinska dróha“
Budziszyńska Noc Poezji w i przy Starej Wieży Ciśnień; recytacje w oprawie muzycznej punkrockowego duo „Berlinska dróha“
Miejsce imprezy: Stara Wieża Ciśnień w Budziszynie, Serbski kěrchow 2
11.08.2013, 15.00 – 17.00 hodź./Uhr/hod./godz.
„Poezija na čołmiku“ – krótke čitanja a bjesada při škleńcy wina na wulěće po Błótowskich wódnych pućach
městnosć zarjadowanja: Bórkowy – cołmarnja „K lindobarjoju”, Głowna droga 1
„Poesie auf dem Kahn“ – Kurzlesungen und Gespräche bei einem Glas Wein unterwegs auf den Wasserwegen im Spreewald
Veranstaltungsort: Burg/Spreewald – Bootshaus „Zum Leinenweber“, Hauptstr. 1
(Für diese Veranstaltung mit Unterstützung des Regionalverbandes der Domowina in Cottbus sind Tickets notwendig, die 15 Euro kosten incl. Kahnfahrt und Getränke; Vorbestellungen bzw. Kartenverkauf über den Sorbischen Künstlerbund und die Domowina in Cottbus sowie über die Sorbische Kulturinformation Bautzen und die „Lodka“ in Cottbus)
„Poezie na loďce“ – čtení a povídání při skleničce vína na výletě vodními cestami dolnolužických Blat
Místo konání: Bórkowy – přístaviště „K lindobarjoju”, Głowna droga 1
(Pro tuto akci je nutné mít vstupenky v ceně 15,-€ (zahrnuje jízdu na loďce a nápoje) – vstupenky lze zakoupit v předprodeji prostřednictvím Svazu lužickosrbckých umělců a Domowiny Chotěbuz a rovněž v Lužickosrbském kulturně-informačním centru v Budyšíně a informačním středisku „Lodka“ v Chotěbuzi.
„Poezja na łodzi“ – recytacje i rozmowy przy lampce wina podczas wędrówki szlakami wodnymi Błot
Miejsce imprezy: Bórkowy - przystań„K lindobarjoju”, Głowna droga 1
18.09.2013, 19.00 hodź./Uhr/hod./godz.
Bjesada z poeziju Ludoweho nakładnistwa Domowina na česć Miny Witkojc z Christianu Piniekowej a Stefanie Krawcojc
městnosć zarjadowanja: internat Delnjoserbskeho gymnazija w Choćebuzu, Žylowska 39
Poesieabend des Domowina-Verlages zu Ehren von Mina Witkojc mit Christiane Piniek und Stefanie Krautz
Veranstaltungsort: Wohnheim des Niedersorbischen Gymnasiums in Cottbus, Sielower Str. 39
Večer poezie Lidového nakladatelství Domowinana na počest Miny Witkojc s Christianou Piniekowou a Stefanií Krawcojc
Místo konání: internát Dolnolužickosrbského gymnázia v Chotěbuzi, Žylowska 39
Wieczór poetycki Ludowego Wydawnictwa Domowina na cześć Miny Witkojc z udziałem Christiany Pinekowej i Stefanii Krawcojc
Miejsce imprezy: Internat Dolnołużyckiego Gimnazjum w Chociebużu, Žylowska 39
19.09.2013, 19.30 hodź./Uhr/hod./godz.
Čitanje a bjesada na česć Antona Nawki – zarjadowanje Ludoweho nakładnistwa Domowina
městnosć: Smolerjec kniharnja w Budyšinje, Sukelnska 27
Lesung und Gespräch zu Ehren von Anton Nawka – eine Veranstaltung des Domowina-Verlages
Veranstaltungsort: Smolersche Verlagsbuchhandlung in Bautzen, Tuchmacherstr. 27
Čtení a beseda na počest Antona Nawki – pořad Lidového nakladatelství Domowinana
Místo konání: Smolerovo knihkupectví v Budyšíně, Sukelnska 27
Recytacje i biesiada na cześć Antona Nawki – impreza Ludowego Wydawnictwa Domowina
Miejsce imprezy: Księgarnia Smolera w Budziszynie, Sukelnska 27
20.09.2013, 11.00 hodź./Uhr/hod./godz.
W spomnjeću na Antona Nawku při jeho rowje
městnosć wopomnjeća: Mikławšk w Budyšinje, Mikławškowe wrota 2
In Erinnerung an Anton Nawka an seiner letzten Ruhestätte
Erinnerungsort: Nikolaifriedhof Bautzen, Nikolaipforte 2
Vzpomínka na Antona Nawku u jeho hrobu
Místo vzpomínky: hřbitov Mikławšk v Budyšíně, Mikławškowe wrota 2
Wspomnienie Antona Nawki w miejscu jego ostatniego spoczynku
Cmentarz św. Mikołaja w Budziszynie), Mikławškowe wrota 2
20.09.2013: 16.30 hodź./Uhr/hod./godz.
W spomnjeću na Minu Witkojc při jeje rowje
městnosć wopomnjeća: kjarchob Borkowy, Kjarchobowa droga
In Erinnerung an Mina Witkojc an ihrer letzten Ruhestätte
Erinnerungsort: Friedhof Burg, Friedhofsweg
Vzpomínka na Minu Witkojc u jejího hrobu
Místo vzpomínky: hřbitov Borkowy, Kjarchobowa droga
Wspomnienie Miny Witkojc przy jej grobie
cmentarz w Bórkowie, Kjarchobowa droga
20.09.2013, 18.00 – 19.30 hodź./Uhr/hod./godz.
Literarno-hudźbne počesćenje basnjerki Miny Witkojc – z krótkimi čitanjemi, wobrubjenymi z wuměłskimi spěwami serbskich komponistow; zarjadowanje Zwjazka serbskich wuměłcow w zhromadnosći z delnjołužiskej župu Domowiny
Městnosć zarjadowanja: Błótowska biblioteka „Mina Witkojc” w Borkowach, Při železniskim nasypje 12 b
Literarisch-musikalische Ehrung der Dichterin Mina Witkojc – mit Kurzlesungen, umrahmt mit Kunstliedern sorbischer Komponisten; eine Veranstaltung des Sorbischen Künstlerbundes und des Regionalverbandes der Domowina in Cottbus
Veranstaltungsort: Spreewaldbibliothek „Mina Witkojc“, Burg/Spreewald, Am Bahndamm 12 b
Mitwirkende: Dichter aus der Lausitz, Berlin, Polen und Tschechien, Oksana Weingardt-Schön(Piano) und Gerald Schön (Bariton)
Literárně-hudební pocta básnířce Mině Witkojc – z krótkimi čitanjemi, wobrubjenymi z wuměłskimi spěwami serbskich komponistow; zarjadowanje Zwjazka serbskich wuměłcow w zhromadnosći z delnjołužiskej župu Domowiny
Místo konání: Blatská knihovna „Mina Witkojc” v Borkowech, Při železniskim nasypje 12 b
Spoluúčinkující: básníci z Lužice, Berlína, Polska a České republiky a Oksana Weingardt-Schön (piano) a Gerald Schön (baryton)
Wieczór literacko-muzyczny w hołdzie dla poetki Miny Witkojc – z krótkimi recytacjami, w oprawie pieśni serbołużyckich kompozytorów; impreza Zwjązku Artystów Serbołużyckich we współpracy z dolnołużycką župą Domowiny
Miejsce imprezy: Błótowska biblioteka „Mina Witkojc” w Bórkowie, Při železniskim nasypje 12 b
21.09.2013, 15.00 hodź./Uhr/hod./godz.
Popołdnjo z poeziju a spěwom w serbskej a čěskej rěči
Městnosć zarjadowanja: Měšćanska biblioteka Varnsdorf, Otáhalova 1260
Ein Nachmittag mit Poesie und Gesang in sorbischer und tschechischer Sprache
Veranstaltungsort: Stadtbibliothek Varnsdorf, Otáhalova 1260
Mitwirkende: Dichter aus der Lausitz und der Tschechischen Republik
Odpoledne s poezií a zpěvem v lužickosrbské a české řeči
Místo konání: Městská knihovna Varnsdorf, Otáhalova 1260
Spoluúčinkující: básníci z Lužice a České republiky
Popołudnie z poezją i śpiewem w języku serbołużyckim i czeskim
Miejsce imprezy: Miejska Biblioteka w Varnsdorfie Otáhalova 1260
Wykonawcy: Poeci z Łużyc oraz Republiki Czeskiej
Weitere Lesungen sind an Schulen der Lausitz sowie in Bratislava und Opole geplant
Další čtení jsou plánována ve školách v Lužici, Bratislavě a Opolí.
Kolejne imprezy zaplanowano w szkołach łużyckich jak również w Bratysławie i Opolu.
Změny móžne/Änderungen vorbehalten/Změna vyhrazena/program może ulec zmianie
Staw 05.08.2013
2013
Verleihung des Ćišinski-Preises an Benno Budar
Ansprache des Herrn Landtagspräsidenten Dr. Matthias Rößler zur Verleihung des Ćisinski-Preises am 19. Oktober 2013
Sehr geehrte Frau Theurich,
verehrte Herren Preisträger, lieber Herr Budar,
sehr geehrte Abgeordnete,
werte Gäste,
seit 1995 ehrt nun die Stiftung für das sorbische Volk Persönlichkeiten, welche für den Erhalt der sorbischen Sprache, Kunst und Wissenschaft Herausragendes geleistet haben. Sie wird damit der Verpflichtung gerecht, das Andenken des bedeutendsten sorbischen Dichters und Patrioten, Jakub Bart-Cisinski, zu bewahren.
Hier im Kloster hat er die Schule besucht und ist nach seinem Studium in Prag unter anderem als Kaplan an der Katholischen Hofkirche Dresden tätig gewesen. Als Dichter schuf er formvollendete Sonette und entwirft in der kulturpolitischen Zeitschrift für Junge Sorben „Lipa Serbska“ den richtungsweisenden Plan eines nationalen Theaters. Dass sein Werk auch in deutschen Übersetzungen bekannt wurde, ist das Verdienst des Domowina-Verlag, der in den letzten beiden Jahrzehnten mehrere Titel herausgebracht hat.
Als Lyriker hat auch der diesjährige Träger des Cisinski-Preises begonnen. Das Kuratorium traf die Entscheidung, dass der Hauptpreis Herrn Benno Budar für sein umfangreiches literarisches, kulturgeschichtliches und identitätsstiftendes Schaffen und die Förderung des slawischen wechselseitigen Verständnisses zuerkannt wird.
Ich möchte der Laudatio nicht vorgreifen und zitiere hier den Anfang aus einem Gedicht:
„Kein Schafott auf dem Marktplatz,
kein Handel, keine Prozession.
Das Freie Forum spricht zur Situation,
die Berliner Mauer ist gefallen,
der Bautzner Knast füllt sich mit Krawallen,
die mischen sich mit der Opposition.
Nach den Reden kein langes Gerede,
die Kerzen werden angebrannt
und ziehen die Innere Lauenstraße entlang…“
Mit diesen Worten hat der Dichter die Stimmung des Bautzner Herbstes 1989 zum Ausdruck gebracht und vielen von uns, die damals in Bautzen, Dresden oder Leipzig dabei gewesen sind, aus dem Herzen gesprochen.
Sein Publikum fand auch Michael Ziesch. Er ist als Musiker, Dirigent und Sänger im sorbischen Volk bekannt geworden. Mit dem Förderpreis zum Cisinski-Preis wird er für seine vielseitigen musikalisch-künstlerischen Leistungen und in die generationsübergreifende Förderung der sorbischen Sprache insbesondere auf dem Gebiet der Neuen Medien ausgezeichnet. Er leitet das Studio des Sächsischen Ausbildungs- und Erprobungskanals in Bautzen und hat sich dabei ganz besondere Verdienste um die Vermittlung des Umgangs mit modernen Medien an Schüler erworben. Die elektronischen Medien haben generell immer mehr an Bedeutung gewonnen. Deshalb schließe ich mich der Auffassung der Stiftung an, dass die sorbische Sprache schnellstens für ihre Nutzung in allen elektronischen Medien aufbereitet werden muss.
Als Schirmherr des Wettbewerbs „Sprachenfreundliche Kommune – Die sorbische Sprache lebt“ habe ich meine Verbundenheit mit der sorbischen Sprache und Kultur und ihre Bedeutung für Sachsen und Mitteleuropas bereits zum Ausdruck gebracht. Und ich werde auch weiterhin das Bewusstsein dafür wachhalten, dass es im Falle der sorbischen Sprache und Kultur um einen der höchsten Werte unserer Sächsischen Verfassung und ihrer Lebenswirklichkeit in der sächsischen Oberlausitz geht.
Die eigne Sprache ist für ein Volk das wichtigste Identitätsmerkmal, das im gegenwärtigen Prozess der Globalisierung auch für den Einzelnen immer mehr an Bedeutung gewinnt. Zum einen geht es – zumal für kleine Völker wie die Sorben – darum, die eigene Sprache zu bewahren; zum anderen eröffnen sich immer mehr Möglichkeiten, die Vorteile der Mehrsprachigkeit wahrzunehmen. Mit dem Beitritt unserer Nachbarstaaten zur Europäischen Union hat die Brückenfunktion der sorbischen Sprache bei der gegenseitigen Verständigung von Deutschen, Sorben, Tschechen und Polen weiter zugenommen. Die Sorben sind in Sachsen fest verankert. Das war schon so vor mehr als 1000 Jahren und ist bis in die Gegenwart so geblieben. Seit 2008 ist unser sächsischer Ministerpräsident ein Sorbe. Von 1999 bis 2004 haben wir – Stanislaw und ich – in der Sächsischen Staatsregierung sehr eng zusammengearbeitet. Seit 2009 ist er für mich als Landtagspräsident der wichtigste Ansprechpartner in der sächsischen Landespolitik. Ich habe in all diesen Jahren die Übereinstimmung zwischen deutschen und sorbischen Sachsen auch auf dem Felde der Politik zu schätzen gelernt und einen Grund mehr, meinen Blick nach Panschwitz-Kuckau zu richten.
Es ist mir heute eine ganz besondere Freude und große Ehre, die Verleihung des Ćisinski-Preises im Geburtsort des Nationaldichters des sorbischen Volkes vornehmen zu können.
Ich danke Ihnen.
Laudatio und Dankesworte
Lawdacija Benej Budarjej, lawreatej Myta Ćišinskeho 2013
Luby Beno, česćeni přitomni!
Po wšěm zdaću maš ty, luby Beno, doma tajki wosebity kuzłarski budźak, kotryž zamóže samo rěčeć. Přetož wón přeradźi: Ja sym stajnje naćehnjeny, słyšiće mje tikotać? Wony budźak tikota w lyriskej zběrce z rjanym titulom Spać w meji měli zakazać, wušłej w lěće 1983. Nó haj, před třiceći lětami wšak su budźaki woprawdźe hišće tak wótře tikotali, zo móžachu ći spar rubić. Tola tehdy kaž dźensa je meja za basnika najrjeńši měsac, wšako lěta pozdźišo přiznawa: We mni meja hišće lěha. Do rymoweho borleška hrabnje sej najradšo přirodu a počasy. Tema „čas“ saha w Bena Budarjowych twórbach do zańdźenosće, wjerći so w přitomnosći a mikota do přichoda: hač w słónčnych wokomikach abo na žołmach žiwjenja, hač W susodstwje makrelow abo Na křižerjach. A ze znatymi słowami Ćišinskeho dodam: „Čas nowy stup ma spěšny. Štóž chce w stupje / z nim wostać, šwarnje dyrbi wustupować“. Přetož čas ći ćěka a zhubjeny čas njepřińdźe zas. A tež tohodla zanurja so Beno Budar do stawiznow a stawizničkow, hustodosć do wěrnych. Jako sobuawtor je zdźěłał scenarij za wobšěrnu filmowu seriju wo serbskich stawiznach, kotraž so přewažnje we wučbje wužiwa a šulerjej wobrazliwje a jadriwje historiske mězniki předstaja.
Předewšěm putaja jeho młódše stawizny wokoło Druheje swětoweje wójny. Hakle wóndano je wušła kniha wo wójnskich wosudach serbskich žonow, kiž nawjazuje na jeho wuspěšnu knihu Tež ja mějach zbožo wo dóńće serbskich wojakow. Su to jimace cyle wosobinske powědanja wo hrózbnych wójnskich podawkach a złóstnistwach. A dyrbju přiznać, zo njemóžach wobě knize pospochi přečitać – přetragiska bě bjezmócnosć hrózbnym podawkam a připadam napřećo. Přez lětdźesatkaj je Beno Budar časowych swědkow wopytował a z tym podeńdźenja suroweje wójny za přichodne generacije před zabyćom wuchował. A njeje samozrozumliwje sej zdobyć dowěru powědacych, zo bychu so na najhórši čas swojeho žiwjenja dopominali. Čućiwe zamyslenje je kaž babjace předźeno, kotrehož nitki nimale njewidźomnje žiwjenje wobdawaja. A jeli wětřik zaduje, wone lětaja. Beno Budar je zamóhł ze swojej wotewrjenej bliskosću nitki zapopadnyć a dodnić to čłowjeske we wosudnych situacijach. Jeho zajim za stawizny ma tež wosobinske emocionalne korjenje. Pytawši swojeho nana, štož bě wusko zwjazane z dóńtom maćerje, slědźeše sam za swójbnymi korjenjemi. A „Puškin“ – kaž Bena za čas studija slawistiki w Lipsku mjenowachu – bě móhłrjec hižo na prawym puću, jako studowaše na uniwersiće w Rostowje nad Donom rušćinu.
Beno Budar je awtor wo a we swojej domiznje. Widźi w literaturje praktisku funkciju – chce być zrozumjeny a čitany, štož so jemu bjezdwěla poradźi. Je měnjenja, zo: „Hdyž pisaš, dyrbiš wěrnosć rjec“. Stupi z čitarjemi do dialoga, najradšo wšak na zelenej kupje Hornjeho Hajnka w swojej přitulnej bróžni, hdźež ma za hosći z tu- a wukraja wrota muzeja a durje literatury šěroko wočinjene. Wosebje tež za pisacych Róžeńčanskeho kružka, kotrychž wot lěta 1999 swěru přewodźuje. Sam je był z čłonom Kružka młodych awtorow wokoło Kita Lorenca. Jeho zažne lyriske twórby steja tuž w antologiji Kusk wuznaća, mjez druhim jedna z jeho najrjeńšich: Běłe žarowanje. Temy, kotrež čerpa Beno Budar ze swójskich dožiwjenjow a začućow, čitarja najbóle jimaja. Pusty wječor je za mnje tajki wjeršk jeho powědkow, wozjewjeny tež w zběrce Mjez nami prajene w lěće 1989. Štyri z tu zapřijatych tekstow buchu hižo někotre lěta do toho na dźiwadłowym jewišću w sceniskej montaži pod titulom Na křižerjach předstajene.
Beno Budar njepisa wo dalinje, ale wo swojej bjezposrědnjej wokolinje, kaž je ju sam dožiwił a wobkedźbował. Hižo w prěničce Mikus a Dajkus dopomina so na swoje šćežki / po Kulowskich haskach, / we Łaskowskich lěskach, / na Koslowskich pěskach. Drje je jemu scuzbnjenje w dalokej měrje cuze, tola w awtentiskosći jewi so někotražkuli schowana myslička, kaž w basni Pod Bohatej wěžu, hdźež agěruje hołbjaca žona: A druhdy, hdyž na dróze honja so hrajki,/ powěda wona Bohatej wěži bajki / wo bědźe a hłodźe, / a druhdy, mój ach, / baje wo wójnach / a poslednich dnjach. Naspomnić chcu zdobom powědančko Da sym ja ta poslednja, kotrež fascinuje ze sebjewědomej wšědnosću protagonistki a hdźež tematizuje so wosud staršeje generacije, tež serbskeje. Při wšěch bolostnych wokomikach pak chce Beno Budar zabawjeć a bjesadować, tež přećiwo samoće. Tuž njezadźiwa, zo napisa zhromadnje z Hrjehorjom Nawku tójšto šlagrowych tekstow na hudźbu Měrćina Weclicha. A dźěći so raduja nad zybolacej Małej sněženku, z njej spěwaja, rejuja a dyrdomdeje dožiwja.
Pryzlojte teksty z aha-efektom šibałosće nadeńdźemy bohaće w knižce rjadu Serbska poezija Jurka – Jurja Winarja, kotruž je Beno Budar zestajał. Tam, hdźež „taktika / bě wot basnika / wěcka časnika“ a hdźež „jerje maju ferje“, móžeš so najlěpje do jurkowanja dać. Za rybami so w literarnej rěce wšelko wudźi. W Budarjowej basni Rybow lětni kwas wšak ryby něme wostanu / samo po hrě z lubosću: / žane zwady, / žane blady, / žane słowčko podarmo. Hinak ma so to ze serbskej kóčku, kotraž wo dialektice dialektow běrnjacych nepli powěda abo skerje rozmysluje, hačrunjež by sej radšo rybu zesłodźeć dała.
Wo němosći Beno Budar přewjele njedźerži, ćim lěpje wuznaje so w trojorěčnych rěčiznach. Wažne su jemu zwiski k čitarjam a literatam, kotrež rady tež na swjedźenjach poezije nawjazuje. Wot lěta 1969 skutkuje w Kole serbskich spisowaćelow a pozdźišo w Zwjazku serbskich wuměłcow. Wosebje k słowjanskim spisowaćelam wudźeržuje wuske styki a je zastupjeny w tamnišich antologijach. Mjezdruhim je w lěće 2009 wušła jeho zběrka basnjow w běłoruskej rěči Rěka časa (Rika času) a loni we Warnoćicach čěska zběrka prozy Běchu to złe časy (Byly to zlé časy).
Twórby Bena Budarja docpěja šěroki publikum, tež dźěćacy. Jako dźěd a něhdyši redaktor Płomjenja so na tutym polu derje wuznaje. Hakle před měsacom móžeše wón w Dźiwadle na Hrodźe prapremjeru klankohry po swojej knize Cowboy Tom abo dyrdomdej ze zaka dožiwić. Tež tu wućahny awtor ze swojoh‘ zaka wšě fasety lokalneho kolorita, kiž wjerchola w fantastiskich swětłokulkach w módrej šklě žiwjenja. Beno Budar maćernorěčne syčawki na našim kusku zemje lubuje. Tohodla wšitko čini, zo njebychu jemu ceknyli a ta škla ze swětłokulkami stajnje napjelnjena była.
Tworjenje za serbsku rěč a literaturu je w zmysle Jakuba Barta-Ćišinskeho wažny narok a nadawk, čemuž so Beno Budar jako spisowaćel, přełožowar, zestajer a wudawaćel wuspěšnje a z wjeselom wěnuje. Někotryžkuli doł je wón dyrbjał w zašłym času překročić, tola žiwjenska wola, Bože puće a poezija su jeho kaž škitace předźeno wobjimali.
W basni Ćišinskeho „Lećće z časom“ čitamy: „Čas njese móc a žiwjenje we klinje. / Štóž zbožo časej wudrěć chce, tón hlada / njech z wočomaj, njech k nohomaj spěch spinje!“
Luby Beno, k Mytu Ćišinskeho, kotrež so tebi dźensa spožči, gratuluju z cyłeje wutroby a přeju ći za wšě twoje ideje a předewzaća krutu strowotu a retomas tikotacych budźakow.
Měrana Cušcyna
19.10. 2013
Beno Budar
Dźakne słowa k spožćenju Myta Ćišinskeho 19. oktobra 2013
Sehr geehrter Präsident des Sächsischen Landtages, Dr. Matthias Rößler,
česćeni zapósłancy zwjazkoweho a krajneju sejmow,
česćena předsydka Rady załožby za serbski lud, Lejna Theurigowa, česćeny předsyda parlamentariskeje přirady Marko Šiman,
luba Měrana, luby Michale,
lubi hosćo, přiwuzni a lubowarjo mojich basnjow a powědkow.
Sym přewšo hnuty, zo spožči so mi najwyše statne myto Serbow, myto Ćišinskeho, kotrehož sej wosobinsce jara česću.
Za mnje je dźensa ćežko prawe słowa namakać. Sym zbožowny, zo sym přez připad, kaž wěsće, scyła so narodźił a to hišće wosrjedź Serbow.
A kajke to zbožo, zo sym bohudźakowano z ćežkeje chorosće drje chipry, ale žiwy wušoł a zo směm dźensniši dźeń scyła z wami dožiwić.
Jako prěnje dźakuju so tym, kiž su mje namjetowali a w kuratoriju so za mnje rozsudźili.
Luba Měrana, wulce sym so nad Twojimi hódnoćacymi słowami zwjeselił. Zapłać Ći Bóh!
Dźakuju so tež krajomaj Sakska a Braniborska kaž tež Zwjazkej, kiž přez Załožbu za serbski lud tute wysoke myto Ćišinskeho podpěruja a spěchuja.
Dźakuju so mojim wučerjam, Kołu serbskich spisowaćelow, pozdźišo Zwjazkej serbskich wuměłcow, spisowaćelej Kitej Lorencej, kotryž je nas, Róžu Domašcynu, Benedikta Dyrlicha, Tomasza Nawku, Jurja Łušćanskeho a dalšich w kružku młodych awtorow z wulkej wušiknosću wučił pisać. Dźakuju so Ludowemu nakładnistwu Domowina, w kotrymž je wjetšina mojich knihow wušła. Wosebity dźak słuša lektoromaj Luciji Bejminej, Pětrej Thiemanej a Isy Bryccynej, kotraž njeje jenož moje poslednje knihi wuhotowała, ale je tež ze swójskimi ilustracijemi wobohaćiła. Dźakuju so tež komponistej Měrćinej Weclichej a swakej Hrjehorjej Nawce za rjane zhromadne dźěło po wječorach a po nocach.
Wosebje pak so dźakuju mojej mandźelskej, wam wšěm, zo sće sem přijěli. Móžeće mi wěrić, zo sej wašu přitomnosć dźensa ćim bóle wažu. Dźeń mojoh najwjetšeho swětneho myta, pomjenowany po serbskim klasikarju-basniku europskeho formata. Wón je wosebje w swojich basnjach rysował dušiny staw serbskeho ludu, jeho wjesela, strachi, starosće, bědźenja a nadźije. Na kóždej stronje Zhromadźenych spisow Ćišinskeho w 14. zwjazkach namakaš něšto, štož će puta a jima. Kajki to wukon!
Strachi Ćišinskeho wo přichod našeho ludu přewodźeja tež mje. Nam so poprawom derje dźe. Smy žiwi w technisce a towaršnostnje dotal najzajimawšim času, prěni raz w swobodźe a demokratiji. Mamy wšitko: kubłanych a sebjewědomych młodostnych a nanow a njebojazne mudre holiča a maćerje, k tomu nadpřerěznje wjele duchownje hibićiwych a strowych dźěći. Mamy drohotne zemske pokłady, wot kotrychž nimo dźěłowych městnow bohužel ničo dale nimamy, nawopak zhubimy dźěl našeje domizny.
Njedopušćmy, zo so naša dwurěčna Łužica pod diktatom mamona dale wukutli! Žadosćiwje łakaja wulke koncerny na naš sněhběły kaolin, zemski wolij, kopor, złoto, rědke zemje, wuhlo, na wosebje kruty granit a štó wě, što so hišće we Łužicy chowa. Wězo mamy tež lěsy a haty, ryby a hriby, zela a wuhlo, dobre pola, pěsk a wodu. Směmy hordźi na to być, zo mamy hódnej zběrce Radyserb-Wjelowych ludowych přisłowow a Jana Arnošta Smolerjowych ludowych pěsničkow Hornjo- a Delnjoserbow, gramatiki a słowniki, zo mamy naše 1 500-lětne stawizny, stare bajki a legendy, wušiknych ludźi, pilne kaž pčołki. Mamy samo tři wšelake přełožki biblije a tři rozdźělne knihi kěrlušow/spěwarskich (hornjoserbske katólske a ewangelske a delnjoserbske ewangelske), mamy putniske městno Róžant, pod kotrymž leži požadany kaolin. Njedopušćmy, zo so naše hnadowne městno wohrožuje!
Česćimy sej našeho zbóžnoprajeneho Alojsa Andrickeho, potajkim krute to zakłady žiwjenja.
Wosobinsce zhladuju pozitiwnje do přichoda Serbow. Mamy połne žłobiki a pěstowarnje serbskich a serbsce wuknjacych dźěći. Generacija serbskich młodych swójbow na swoje wašnje rěč a kulturu našich wótcow, kaž by Ćišinski rjekł, cyle wědomje dale dawa. Někotražkuli młoda swójba je so ze zapada zaso do Łužicy nawróćiła abo so domoj hotuje. Žedźba za awtentiskej serbskej zhromadnosću přiběra. Kaž dźiw je nastał njewočakowany fenomen: Serbska zemja za swójski dom je požadana kaž hišće ženje. Ćišinski je hižo před wjace hač 100 lětami warnował: Žadyn hruzlik serbskeje zemje do cuzych rukow! Kak prawje je wón tola měł!
Što činić dźensa?
Bohudźak su někotři wjesnjanosća znamjenja časa spóznali a skićeja skónčnje młodym Serbam jara požadanu twarsku pódu. Tutón zjaw mje wjeseli.
Tež naša małosć ma we wichorach časow swoje lěpšiny. Je tola wulke zbožo, zo tu po tysac a pjećstow lětach hišće smy, zo smy přežiwili. Smy sej wobchowali našu rěč a wěru, wažnej stołpaj tež pola Ćišinskeho za naše dalše byće a traće.
Tež ja mějach zbožo a słušam do generacije tych, kotřiž njetrjabachu wjace do wójny ćahnyć.
Moje prěnje a nanajwjetše zbožo je mi darjene žiwjenje tu – a zo sym po 60 lětach swojeho nana z pomocu mnohich, wosebje Leny Lisinoweje, Alfonsa Wićaza a Hańže Clausoweje namakał. W swojej powědce „Kak swojeho nana namakach“ wšitko napisach – ta je mjeztym přełožena do nimale wšěch słowjanskich rěčow.
Štó by sej myslił, zo dóstanu jónu myto Jakuba Barta-Ćišinskeho? Kajke to zbožo! Haj, tak smy dźensa hišće z jeho duchowneho zawostajenstwa žiwi. Jenož derje, zo so Ćišinskeho wuj farar Jakub Hermann, jako wulkomyslny sponsor wopokaza, bjez kotrehož njeby wón ženje telko basniskich zběrkow wudać móhł.
Bohužel nimamy dźensa ani Ćišinskeho ani Hermanna, za to pak mamy załožbu, ale bohužel z njedosahacym budžetom.
Jara wobžaruju, zo njemóžemy naše dźěći wodźić přez atraktiwny muzej Ćišinskeho, kaž je wón za wuznamneho němskeho spisowaćela Lessinga, w 10 kilometrow zdalenym Kamjencu zarjadowany. Wobaj staj rubałoj puć k tež dźensa hišće njeparujomnemu narodnemu dźiwadłu – jedyn za serbske, tamny za němske dźiwadło a wobaj zaběrjetaj wuznamne městno w němskich a europskich stawiznach.
Kajki traš budźe přichod našich dźěći a wnučkow?
Běchmy, smy a budźemy, dołhož změjemy serbsku swójbu kaž ja, a serbske dźěći a šule a serbskich duchownych – a wězo serbske wowki a serbskich dźědow.“
Znaju tójšto młodych, horliwych serbskich swójbow a sej je jara wažu. Kaž swětłownje steja wone w serbskim kraju. Mjeztym mamy přeco wjace Němcow, kotřiž spytaja sej přiswojić to serbske, serbsku rěč a serbsku kulturu. Před nimi mam wulki respekt. Jako dwurěčny čłowjek z dźěćacych lět najlěpje wěm, kak ćežko to za Němca je serbsce wuknyć. Wjeselu so přez toleratnu zhromadnosć a rudźu so, zo smy pře husto hišće porno sebi žiwi z prastarymi předsudkami.
Sym jara zbožowny, zo směm dźensa swobodnje rěčeć a pisać. Za to smój z mandźelskej a někotrymi z was tu dźensa na žurli w oktobrje lěta 1989 w našim Budyskim bydlenju na Nutřkownej Lawskej 6 nimale połdra lěta dołho kóždu srjedu wječor w iniciatiwnej skupinje Serbskeje narodneje zhromadźizny wo přichodźe Serbow pod nowymi towaršnostnymi wuměnjenjemi wuradźowali, na spočatku ze strachom, zo nas snano do někajkeho NDR-skeho lěhwa njezawleku. K hłownym iniciatoram Serbskeje narodneje zhromadźizny słušeja mój swak farar Michał Nawka, Stani Brězan a Měrko Šołta. Měrliwa rewolucija wostanje njezapomnity podawk w mojim žiwjenju.
Dźensa su prawa Serbow w Sakskej wustawje jasnje sformulowane. Njewustupujmy tuž kaž prošerjo, ale wužadajmy sej, štož nam jako runohódnym staćanam přisteji. Podpěrujmy čestnohamtsce skutkowacych, iniciatiwy a projekty wuchadźace z ludu. Dźěłajmy sobu w našich towarstwach, kotrež maja so nimo institucijow w dosahacej měrje spěchować. Bjez ciwilnotowaršnostnych mocow tež w přichodźe njepóńdźe. Ćišinskeho wotkazanje, zo ma čłowjek, „w šuli, w cyrkwi a w zjawnym žiwjenju skutkowacy lubosć k serbskej narodnosći na wšě strony syć a budźić, hajić, sylnić ze słowom z přikładom… być“, njech je nam dale zawjazk.
Bjez ćežko wubědźeneje swobody, wo tym sym kruće přeswědčeny, njebyštej knize wo dóńtach serbskich wojakow za čas druheje swětoweje wójny „Tež ja mějach zbožo“ mjeztym w třoch nakładach a rozprawy zgwałćenych a poniženych žonow „Sym měła tajki strach“ nastałoj. Sym sej wědomy, zo budu na zakładźe tuteju knihow so dyrbjeć tež serbske stawizny korigować.
Zbožo měrliweje rewolucije bě za mnje runočasnje tež zwjazane z winowatosću, zamołwitosć přewzać. Sym hordy na swój literarny muzej, kotryž sym sej po měrliwej rewoluciji z mandźelskej w Hornim Hajnku natwarił. Wjace hač 2 000 wopytowarjow w nim mjeztym poby. Čuju so winowaty – a činju to tež rady – wosebje w našich dźěćoch a w młodźinje budźić hordosć na swoje stawizny, rěč a kulturu, zo bychu so w Serbach derje čuli a pozdźišo wotežki do rukow wzali. Nadźijam so jara, zo budu moje wnučki Filip, Kito a Majka tutón muzej dale jako zetkanišćo a kubłanišćo wobchować a z pomocu noweho swěta wirtuelnych medijow šěroku syć zajimcow z informacijemi zastarać.
Ćišinski by so dźensa wjeselił, by z nami wupił škleńčku wina a by pokročował pisać „Moje serbske wuznaće“.
www.beno.budar.de


c: text/html

text:
Wojerowski FC II – SJ Njebjelčicy 1:0 (1:0)
Zestawa hosći: Hahn – Kral, Hanuza, Hoelzel, Šołta (60. Gödig), Korjeńk, Malaškin (73. Ričel), Domš, Čornak, Wagner (55. Lejnart), Plaettner
Za Njebjelčanskich koparjow bě ćežko so tak prawje do hry namakać. Po wotprajenju přihotowanskeje partije w Großröhrsdorfje pobrachowaše jim tróšku hrajerska praksa na kumštnym hrajnišću. Prěnju třělwu na přećiwniske wrota sadźi Leopold Hoelzel po přihrawce Williama Plaettnera (8.). Plaettner sam pospyta so w 20. min. z kromy šěsnatki, ale tohorunja bjez wuspěcha. We 28. min. kiwaše wuspěch přez krasny wólny kop Gabriela Čornaka, domjacy wrotar pak storči bul z wulkotnym zasadźenjom runje tak k róžkej. Tón zhłójčkowa Dennis Wagner snadnje přez łatu. Nětko plećeše so partija přez cyły čas mjez šěsnatkomaj. Tola krótko do přestawki poradźi so Wojerowčanam krasny nadběh přez prawe křidło. Derje do šěsnatki přihraty bul wužiwachu woni hnydom za 1:0.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zakitowar titula swjatkowny turněr w Pěskecach dobył
„Wjesnjan bě nam 50litersku fasku piwa za dobyće přilubił“, rěkaše mjez druhim póndźelu po zakitowanju titula Pěskečanskich wjesnych koparjow. „Tuž je wjeselo hišće wjetše, wšako móžemy nětko hišće dlěje swjećić.“
Znowa běchu Pěskečanki a Pěskečenjo rjany swjatkowny sportowy kónc tydźenja zarjadowali a wuhotowali. Hižo sobotu bě so dźesać mustwow prěni raz we wulkim XXL-kickeru z woprawdźitymi koparkami a koparjemi wubědźowało. Woni běchu při wulkich žerdźach z wlečicami fiksěrowani a móžachu so jenož we wobmjezowanym pasmje hibać. Zajimawe tež bě, zo sedźeše sudnik na hońtwjerskim rěblu, zo by wot horjeka akcije lěpje widźał a zakročić móhł. Chróšćenjo su premjeru w Pěskecach před cyłkom tamnišeje młodźiny dobyli. Třeće městno wobsadźichu Pěskečanske legendy.


text:
Wikipedyjo:Edytowanie artykułōw
Wikipedyjŏ mŏ dwa edytory, co je idzie używać do pisaniŏ haseł. Je edytōr zwykły i Edytōr wizualny. Tukej przedyskutujymy, jak pisać we edytorze zwykłym.
Znaczniki
We zwykłym edytorze używōmy fest prostego zestawu znakōw do formatowaniŏ. To je trocha jak interpunkcyjŏ, ino takŏ ekstra do kōmputra, żeby wiedzioł, jak nōm niykere rzeczy pokŏzać. Do napisaniŏ artykułu potrzebujymy ino dziewiyńciu ekstra znakōw:
#*'=|[]{}.
Formatowanie tekstu
Tekst idzie formatować na trzi spusoby: mōmy kursywã, porubiōny i porubiōnõ kursywã. Do tego potrzebujymy znaku apostrofu:
'.
Kursywa
Żeby tekst bōł pochylōny, muszymy dać ze ôbōch strōn po dwa apostrofy:
Ze ôbōch strōn po dwa apostrofy
| |
''Kursywa''
To nōm dŏ Kursywa. Mogymy miyndzy nie dać wiyncyj niż jedne słowo, tōż jak napiszymy
''to je tekst pisany kursywōm'', to nōm sie pokŏże to je tekst pisany kursywōm.
Porubiōny tekst
Jak ze ôbōch strōn dōmy trzi apostrofy, to bydymy mieć tekst na rubo.
Ze ôbōch strōn po trzi apostrofy
| |
'''Tekst na rubo'''
Tak samo jak przi kursywie mogymy dodać miyndzy apostrofy wiyncyj niż jedne słowo, co już widać na przikładzie.
Kursywa na rubo
Żeby nōm sie pokŏzoł tekst pisany kursywōm i na rubo, dodŏwōmy do siebie jedno i druge, tōż używōmy piyńciu apostrofōw ze ôbōch strōn.
Ze ôbōch strōn po piyńć apostrofōw
| |
'''''Kursywa na rubo'''''
Gynau jak poprzednio mogymy wkludzić wiyncyj jak jedne słowo miyndzy apostrofy.
Linki
Wikipedyjŏ niy byłaby sobōm, jakby niy to, że we tekście sōm linki do tymatōw, co nŏs mogōm interesować. Do linkōw używōmy kańciatych nŏwiasōw:
[].
Linki wewnyntrzne
Linki wewnyntrzne, to znaczy take, co kludzōm do inkszych artykułōw na Wikipedyji, budujymy postawiyniym dwōch nŏwiasōw po ôbōch strōnach.
Po dwa kańciate nŏwiasy ze ôbōch strōn
| |
[[Bytōm]]
Jeźli chcymy zrobić link do słowa we zdaniu, a musi być ôdmiyniōne, to mogymy to zrobić dwiyma metodami:
Metoda 1.: sama kōńcōwka
Po linku dopisujymy kōńcōwkã. Dej pozōr, że miyndzy linkym i kōńcōwkōm niy może być spacyje.
Podstawowe miano hasła
|
[[Bytōm]]ia
|
Kōńcōwka po nŏwiasie
Metoda 2.: cołke słowo
Tukej we linku mōmy nojprzōd podstawowe miano hasła, potym piōnowõ kryskã
| (szukej jij na tastaturze zarŏz kole Enter), a potym ôdmiyniōne słowo.
Podstawowe miano hasła
| Piōnowŏ kryska
| |
[[Bytōm|Bytōmia]]
|
Ôdmiyniōnŏ forma hasła
Po tyj piōnowyj krysce mogymy napisać, co chcymy, tōż jak napiszymy
[[Lew|krōlu zwiyrzōnt]], to sie nōm pokŏże, że piszymy ô krōlu zwiyrzōnt.
Linki zewnyntrzne
Niyrŏz mogymy chcieć podać link kajś ińdzij. Nojczyńścij robiymy to we biblijografiji na kōńcu artykułu. Żeby stworzić link zewnyntrzny, używōmy po jednym kańciatym nŏwiasie ze kożdyj strōny:
Po jednym kańciatym nŏwiasie ze ôbōch strōn
| |
[https://cs.wikipedia.org]
To nōm dŏ link, co pokazuje ino numer: [1].
Jak chcymy takimu linkowi dać jakiś tytuł, to nojprzōd piszymy adresã, potym spacyjõ, a na kōńcu tytuł:
Adresa
|
[https://pl.wikipedia.org Czeskŏ Wikipedyjŏ]
| |
| |
Spacyjŏ |
|
Tekst, co mŏ sie pokŏzać
Tak sformatowany link nōm dŏ take coś: Czeskŏ Wikipedyjŏ.
Porzōndkowanie informacyji
Listy wykropkowane
Listy wykropkowane budujymy postawiyniym na przodku gwiŏzdki:
*.
* Pōnkt 1
* Pōnkt 2
* Pōnkt 3
* Pōnkt 4
Dziynki tymu pokŏże nōm sie:
- Pōnkt 1
- Pōnkt 2
- Pōnkt 3
- Pōnkt 4
Listy numerowane
Listy numerowane budujymy krŏtkōm na przodku:
#
# Pōnkt 1
# Pōnkt 2
# Pōnkt 3
# Pōnkt 4
Dziynki tymu pokŏże nōm sie:
- Pōnkt 1
- Pōnkt 2
- Pōnkt 3
- Pōnkt 4
Rozdziały
Jak piszymy dugszy artykuł, to dzielymy go na rozdziały, bo ôpisujymy przecã wiyncyj jak jednã sprawã we tym haśle. Wejzdrzij sie bez przikłŏd na hasło Życie. Mōmy w nim pŏrãnŏście rozdziałōw, a jeszcze wiyncyj podrozdziałōw. Jak take coś zrobić?
Ze ôbōch strōn znaki rōwnaniŏ
| |
== Rozdzioł 5 ==
=== Rozdzioł 5.1 ===
==== Rozdzioł 5.1.1 ====
===== Rozdzioł 5.1.1.1 =====
====== Rozdzioł 5.1.1.1.1 ======
== Rozdzioł 6 ==
=== Rozdzioł 6.1 ===
== Rozdzioł 7 ==
Jak widzicie, dwa znaki rōwnaniŏ dŏwajōm nōm rozdzioł, trzi znaki dŏwajōm podrozdzioł, sztyry dŏwajōm jeszcze niższy poziōm, i tak aż do sześciu. Niżyj widzicie gynau tyn sōm tekst, ino już wyglōndŏ tak, jak Wikipedyjŏ go normalnie pokazuje. Wejzdrzijcie tyż na wiyrchu strōny na wykŏz treści, to bydziecie tyż widzieć, iże tam te działy tyż sie pokazujōm.
Rozdzioł 5
Rozdzioł 5.1
Rozdzioł 5.1.1
Rozdzioł 5.1.1.1
Rozdzioł 5.1.1.1.1
Rozdzioł 6
Rozdzioł 6.1
Rozdzioł 7
Podsumowanie
Zawartość tego artykułu dŏwŏ Wōm cołke nŏczynie potrzebne do napisaniŏ artykułu na Wikipedyji. Idzie robić jeszcze wiyncyj, chociŏż dalsze metody niy sōm tak czynsto używane niżyj sōm pokŏzane linki, kaj idzie znojś dalsze informacyje ô formatowaniu.
Czytej tyż
- Informacyje ô tym, jak cytować.
- Formatting Połnŏ instrukcyjŏ formatowaniŏ po angelsku.
- Formatowanie Wersyjŏ polskŏ.
- Značkování Wersyjŏ czeskŏ.
- Formatierung Wersyjŏ niymiecko.


text:
Wjele luźam we „serbskem swěśe“ jo Christiana Piniekowa znata: wót serbskich namšow. Ako wjednica Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz (Arbeitsstelle für sorbische/wendische Bildungsentwicklung Cottbus, ABC). Ako „Lenka“, awtorka serbskich basnjow. Pśi góźbje jeje 60. narodnego dnja pśinjasomy Wam mały portret jeje žywjenja.
Póroźiła jo ju jeje maś we Budyšynje, dnja 5. januara 1958 ako „njeźelske góle“ do Malinkojc familije. Wóna jo to stwórte góle wót wósymich. Serbski promšt (superintendent) Jan Malink jo jaden jeje bratšow a jadnarka Ludowego nakładnistwa Domowina jadna jeje sotšow. Mama jo była katolskeje wěry, a jeje swójźba njejo pśeliš rozwjaselona była, až jo se wudała na ewangelskego muskego. Pśez źiśi ale jo se poměr harmonizěrował. Tak jo mała Christiana wšak žywa była w Budyšynje, ale cesto póbyła pla starjejšych starjejšeju we Łazu a we Baćonje – a spóznała wšake serbske dialekty, katolska narěc na pśikład se rozeznawa wót togo, kaž w Budyšynje powědaju.


text:
Recent projects
Zbigniew Tarapata, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Najgebauer, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Michał Dyk, Agnieszka Kacprzak, Dariusz Pierzchała, Mariusz Chmielewski, Krzysztof Chlebicki, Jarosław Rulka
Maciej Kiedrowicz, Jarosław Koszela, Zbigniew Tarapata, Rafał Kasprzyk, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Jerzy Stanik
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Rulka
Dariusz Pierzchała, Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Rulka, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Mariusz Chmielewski, Michał Dyk, Krzysztof Chlebicki
Andrzej Najgebauer, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas, Ryszard Antkiewicz, Rafał Kasprzyk, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Koszela
Ryszard Antkiewicz, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Andrzej Najgebauer, Dariusz Pierzchała, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski
Tadeusz Nowicki, Tomasz Tarnawski
Grzegorz Bliźniuk, Andrzej Ameljańczyk, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Gaj, Tomasz Górski, Tomasz Gzik, Piotr Kędzierski, Piotr Kosiuczenko, Jarosław Koszela, Andrzej Najgebauer, Tadeusz Nowicki, Kazimierz Worwa
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Koszela, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Tomasz Drozdowski, Dariusz Pierzchała
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Dariusz Pierzchała, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Mariusz Chmielewski, Roman Wantoch-Rekowski
Roman Wantoch-Rekowski
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Marian Chudy, Tadeusz Nowicki, Radosław Pytlak
Recent publications
Andrzej Chojnacki
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Roman Wantoch-Rekowski
Maciej Kiedrowicz
Marek Sawerwain, Joanna Wiśniewska
Marian Chudy
Roman Wantoch-Rekowski
Tadeusz Nowicki, Zbigniew Tarapata
Tadeusz Nowicki, Zbigniew Tarapata
Zbigniew Wesołowski
Andrzej Walczak
Roman Wantoch-Rekowski
Andrzej Najgebauer


text:
Polterabynd Do dzisiej pamiyntōm, jak za bajtla słyszołch trzaskanie szkła przed godami u sōmsiadōw. Wtedy myślołch, co je to normalnŏ tradycyjŏ we cołkij Polsce. Polterabynd…
Grzegorz Kulik Posts
{:sz}Instalacyjŏ ślōnskigo korektora tekstu we Ôperze i Notepad++{:}{:pl}Jak zainstalować śląski korektor tekstu w Operze i Notepad++{:}
{:sz}Ôpera mŏ ôganiczōno lista gŏdek, z kerymi spōłprŏcuje, bez to muszymy ja ôszydzić. Sebiyrōmy archiwōm korektora. Ôdewiyrōmy sztelōnki gŏdki. Klikōmy Dodaj, ôbiyrōmy afrikaans, i zaś…
My tukej we Ślōnsku mōmy trocha utopijne myślynie ô tym, co by było, jak by ślōnskŏ gŏdka ôstała wpisanŏ do Ôrdōnku ô myńszościach nŏrodowych i…
{:sz}Chciałbym serdecznie podziękować Panom Ziemkiewiczowi i Semce za wzięcie udziału w dyskusji o śląskiej tożsamości na łamach portalu Silesion. Panów głos był dla mnie ważny,…
Pozōr: Instrukcyjŏ instalacyje je niżyj.
Prziłazi w życiu taki dziyń, kej wszyjsko stŏwŏ na gowie.


text:
Kaž kóžde lěto su k zahajenju kulturneje zymy w Chróšćanskej putniskej hospodźe minjenu sobotu wustajeńcu wotewrěli. Tónraz pak njepokazuja tam molowane wobrazy wuměłca, ale historiske pohladnicy ze serbskich wsow.
Chrósćicy (SN/MWj). Něhdźe 80 pohladnicow z wobšěrneje zběrki Šunowčana Gerata Šmelinka debi nětko zarjadowansku rumnosć Chróšćanskeje putniskeje hospody. Z rozmołwy putniskeje maćerje Moniki Gerdesoweje ze 64lětnym zahorjenym a wěcywustojnym zběrarjom pohladnicow móžeše nimale 20 wopytowarjow zhonć, hdźe běchu spočatki jeho hobbyja a kotre žadnostki so w jeho něhdźe tysac pohladnicow wopřijacej zběrce chowaja. W přehladce je nimale kóžda wjes mjez Šunowom a Pančicami-Kukowom zastupjena.


text:
Anioł na dworcu
- Anioł na dworcu premiera: 4 lutego 1965 reż. Kutz Kazimierz Teatr Polski, Warszawa
- Anioł na dworcu premiera: 26 marca 1965 reż. Witkowski Andrzej Teatr Dolnośląski, Jelenia Góra
- Anioł na dworcu premiera: 27 marca 1965 reż. Sobolewski Ryszard Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego, Katowice
- Anioł na dworcu premiera: 2 maja 1965 reż. Strokowski Aleksander Teatr Ziemi Opolskiej, Opole
- Anioł na dworcu premiera: 12 czerwca 1965 reż. Ukleja Jerzy Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków
- Anioł na dworcu premiera: 17 czerwca 1965 reż. Kotas Ryszard Teatry Dramatyczne, Wrocław
- Anioł na dworcu premiera: 8 sierpnia 1965 reż. Gruda Józef Teatr im. Stefana Żeromskiego, Kielce-Radom
- Anioł na dworcu premiera: 28 sierpnia 1965 reż. Wydrzyńska Krystyna Teatr im. Aleksandra Fredry, Gniezno
- Anioł na dworcu premiera: 15 stycznia 1966 reż. Tyszarska-Skołuda Krystyna Teatr im. Juliusza Osterwy, Gorzów Wielkopolski
- Anioł na dworcu premiera: 5 lutego 1966 reż. Machulski Jan Teatr Nowy, Łódź
- Anioł na dworcu premiera: 5 marca 1966 reż. Staszewski Czesław Teatr Ziemi Łódzkiej, Łódź
- Anioł na dworcu premiera: 28 stycznia 1967 reż. Kordziński Roman Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki, Białystok
- Anioł na dworcu premiera: 1 lipca 1967 reż. Bugajski Stanisław Bałtycki Teatr Dramatyczny im. Juliusza Słowackiego, Koszalin-Słupsk
- Anioł na dworcu premiera: 12 kwietnia 1970 reż. Kornecki Zbigniew Teatr Polski, Bielsko-Biała
- Anioł na dworcu premiera: 5 września 1972 reż. Przybylski Andrzej Teatr im. Stefana Jaracza, Olsztyn-Elbląg
- Anioł na dworcu premiera: 11 lutego 1984 reż. Kordziński Roman Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego, Kalisz
- Anioł na dworcu premiera: 12 sierpnia 1985 reż. Kochańczyk Marcel Teatr Telewizji
- Anioł na dworcu premiera: 29 listopada 1991 reż. Kulczyński Jan Teatr Ochoty - Ośrodek Kultury Teatralnej, Warszawa
- Anioł na dworcu premiera: 20 maja 1995 reż. Kulczyński Jan Teatr Polski, Bydgoszcz


text:
Czesko Republika
Czesko Republika (czes.:Česká republika, Česko; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czechosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.
Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. Čechy), Morawa (czes. Morava) a Ślůnsk (czes. Slezsko). We 1920 przikuplowali do Czechosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.
Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.
Mjano[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano "Czechůma"[2], choćoż Czechy to je ino jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: Česká republika ("U nás, v České republice" abo krůcyj "U nás, v Republice")[zdrzůdło?].
Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa Česko (analogiczńy jako "Polsko", "Slovensko", "Německo" atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.[zdrzůdło?]
Przipisy
- ↑ Český statistický úřad - 2015
- ↑ Bez tyn przikłod we Litwje, Ńiderlandach, Polsce, Rusyji a Gwinyji


text:
Zagreb
Zagreb (serbsce tež Zahrjeb,[1] němsce prjedy Agram) je stolica a zdobom najwjetše město Chorwatskeje. Leži 120 m nad mórskej hładźinu w sewjeru kraja při rěce Sawa a ma něhdźe 800.000 wobydlerjow.
Zagreb je najwažniše zarjadniske sydło Chorwatskeje kaž tež sydło romsko-katolskeho arcybiskopstwa, Chorwatskeje akademije wědomosćow a wuměłstwow a wažnych wojerskich zarjadow.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Filip Rězak: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. L. A. Donnerhak, Budyšin 1920 (digitalizat).


text:
Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim
- Wielkanoc - Historja o Męce Najświętszej i Chwalebnem Zmartwychwstaniu Pańskiem premiera: 2 kwietnia 1923 reż. Schiller Leon Teatr Reduta, Warszawa
- Historya o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 16 grudnia 1961 reż. Dejmek Kazimierz Teatr Nowy, Łódź
- Historya o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 7 kwietnia 1962 reż. Dejmek Kazimierz Teatr Narodowy, Warszawa
- Historya o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 19 kwietnia 1963 reż. Szpiganowicz Stanisław Teatr dla Dzieci i Młodzieży Syrena, Londyn
- Historya o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 11 maja 1963 reż. Bogdański Zbigniew Teatr Wybrzeże, Gdańsk
- Historya o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 27 października 1963 reż. Strokowski Aleksander Teatry Dramatyczne, Wrocław
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 29 kwietnia 1976 reż. Dejmek Kazimierz Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 10 kwietnia 1977 reż. Dąbrowski Zdzisław Teatr Polskiego Radia
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 12 marca 1983 reż. Bogdański Zbigniew Teatr Dramatyczny, Gdynia
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 27 marca 1983 reż. Solski Zbigniew Teatr Lalek, Wałbrzych
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 9 października 1987 reż. Kobrzyński Wojciech Teatr Lalek „Pinokio”, Łódź
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 18 marca 1989 reż. Malak Tadeusz Teatr Ludowy, Kraków-Nowa Huta
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 25 marca 1990 reż. Malak Tadeusz Teatr Polski, Szczecin
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 27 marca 1993 reż. Różewicz Jan Teatr Zagłębia, Sosnowiec
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 10 kwietnia 1993 reż. Cieplak Piotr Teatr Współczesny im. Edmunda Wiercińskiego, Wrocław
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 17 kwietnia 1993 reż. Radkowski Bohdan Lubuski Teatr im. Leona Kruczkowskiego, Zielona Góra
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 26 marca 1994 reż. Basiński Przemysław Teatr im. Adama Mickiewicza, Częstochowa
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 15 grudnia 1994 reż. Cieplak Piotr Teatr Dramatyczny, Warszawa
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 10 kwietnia 1995 reż. Cieplak Piotr Teatr Telewizji
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 11 maja 1997 reż. Rościszewski Krzysztof Olsztyński Teatr Lalek, Olsztyn
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 28 marca 1998 reż. Żarnecki Andrzej Teatr Polski, Bydgoszcz
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 24 marca 2001 reż. Kokotek Bogdan Scena Polska, Czeski Cieszyn
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 2 kwietnia 2004 reż. Komasa Wiesław Teatr Polski, Bielsko-Biała
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 26 kwietnia 2009 reż. Kunowski Dariusz Scena Lubelska 30/32, Warszawa
- Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim premiera: 20 marca 2016 reż. Tomaszuk Piotr Towarzystwo Wierszalin Teatr, Supraśl


text:
Wulkopjatkowne zamyslenje
Budyšin/Smochćicy. Do Budyskeho wopomnišća na Weigangowej přeproša Smochčanski Dom biskopa Bena na zamyslenje. Hósć budźe Christian Dertinger z Lipska, kiž bě sam politiski jaty w Budyšinje. Na hudźbne zamyslenje přeproša Dom biskopa Bena tohorunja wulki pjatk w 19.30 hodź. do Smochćic. Mjez druhim zaklinči „Stabat mater“ Fedely Fenarolija a „voces intimae“ Jeana Sibeliusa. Wječor wuhotuje ansambl Chordo-phone z hosćimi.
Koncertaj w cyrkwi
Chróstawa. W Chróstawskej ewangelsko-lutherskej cyrkwi zaklinči jutře w 10.15 hodź. Johanna Sebastiana Bachowy Markusowy pasion. Na pišćelach hraje Reinhard Keiser. Jutrownu póndźelu, 22. apryla, budźe tam w 17 hodź. koncert za violoncello a pišćele. Hrajetaj Benjamin Arnold a Lucas Pohle.
Na Erlichtec dwór
Rěčicy. Na Rěčičanskim Erlichtec dworje poskićeja dźěćom jutře we wobchodźe wot 10 hodź. plećenje korbikow. W dźiwadłowej bróžni wot 11 do 17 hodź. jejka debja. Jutrownu póndźelu hraja w bróžni wot 15 hodź. jutrowne dźiwadło.
Wodźenje po zwěrjencu


text:
Po tym zo běchu posedźenje zhromadźizny zaměroweho zwjazka za wopłóčki Při Klóšterskej wodźe 18. februara wotprajili, su je wčera nachwatali. Na dnjowym porjedźe stejachu wažne rozsudy.
Porchow (AK/SN). Zaměrowy zwjazk za wopłóčki Při Klóšterskej wodźe (AZV) móže swoje inwesticije za lětsa wěsće planować a zwoprawdźić. Wjetšina jednotliwych přisłušnych gmejnow je hospodarskemu planej 2020 přihłosowała, a to Porchow, Pančicy-Kukow a Worklecy. Chróšćanska gmejna so hłosa wzda, Ralbicy-Róžant hłosowachu přećiwo tomu.


text:
Serbske Nowiny
Serbske Nowiny su jenički dźenik w hornjoserbskej rěči. Nowiny wudawa Ludowe nakładnistwo Domowina a spěchuje Załožba za serbski lud. Serbske Nowiny maja něhdźe 2.000 abonentow a wuńdu pjeć króć wob tydźeń.
Nowina steji w tradiciji 1842 wot Handrija Zejlerja a Jana Arnošta Smolerja wudawaneje nowiny Tydźenska nowina abo serbske Powěsće za hornich Łužičanow, kotrež so 1854 na Serbske Nowiny přemjenowachu. Po zakazu Serbskich Nowin přez nacionalsocialistow 1937, wuchadźachu nowiny po druhej swětowej wójnje w Němskej demokratiskej republice pod mjenom Nowa doba.
Wot lěta 2011 je Janek Wowčer jako naslědnik Benedikta Dyrlicha šefredaktor SN.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Webstronki Serbskich Nowin (hsb.)
Katolski Posoł | Łužyca | Nowy Casnik | Płomjo | Pomhaj Bóh | Rozhlad | Serbske Nowiny | Serbski rozhłós | Wuhladko


text:
Kisałe górki
Kisałe górki su caroba, kótaraž jo rozšyrjona pśedewšym w srjejźnej a pódzajtšnej Europje. Kisałe górki pśigótowujo se pśez wukisanje fryšnych górkow w drjewjanych sudach, cejźarach abo głažkach. Do górkow se pśidawaju pśicynki, kótarež su głownje dyla, kśěn, kobołk a pó recepśe teke druge ako pjepjeŕ, pimentowe zernka, lorber, winowe abo wišnjowe łopjenka a bazilikum. Toś te pśicynki se woblewaju z póměrnje solonym rozsołom. Pón górki deje někotare tyźenje we tom rozsole lažaś, až budu kisałe.
Kisałe górki móžoš jěsć bźez pśidatnego wobźěłanja, móžoš teke jich wužyś ako pśicynku za wšaku jězu, na pś. za salaty, zupy atd.
Wjelgin rozšyrjone jo pśeznanjenje, až kisałe górki su tradicionelny ruski pśikusk k wodce.


text:
Sahara
Sahara je z dźewjeć milionami kwadratnych kilometrow najwjetša pusćina na zemi. Wupřestrěwa so w sewjernej Africe mjez Atlantiskim oceanom a Čerwjenym morjom a je ze zapada do wuchoda wokoło 5000 km šěroka, ze sewjera do juha wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaći Sahara kaž jako wobrotnikowa pusćina. Rěčna oaza Nila přetorhuje Saharu w Egyptowskej.
Sewjernje Sahary namaka so Maghreb (arabsce za „zapad“), južnje tak mjenowany sahel („pobrjóh“). Staty w Saharje su Egyptowska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Zapadna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Najwjetši dźěl Sahary zestaje so z kamjentneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo tež ze šćerkoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twori jenož pjećinu cyłeje přestrjenje. Najwyše městno w Saharje je Emi Koussi w horinach Tibesti (3.415 m). Jenička stajna rěka je Nil.
Klima w Saharje je sucha a wodnjo horca, cyłolětnje z pasatowym wětrom. Nocy pak móža być jara zymne, w zymje samo z temperaturami pod nul stopnjemi. Přerězne mnóstwo spadkow je jenož 45 mm; w někotrych lětach so scyła njedešćuje.


text:
Z Dešna/Dissen. Młoźinska redakcija rbb-magacina Bubak jo srjodu tyźeń swěśiła we farskem gumnje. Góźba k tomu jo nastała pśez to, až Elias Bisse ze Žylowa – jaden wót tych młodych wugótowarjow Bubaka a lětosny absolwent Dolnoserbskego gymnaziuma – jo Bubakoju bóžemje dał.
Wón buźo wót nazymskego semestera studěrowaś fach „Technika zgótowańskich procesow na pólu natury a wobswěta“ w Ambergu w Bayerskej a njebuźo móc wěcej za serbske radijo źěłaś.
Diana Šejcowa z Hochoze a Gregor Kliem z města, sobuźěłaśerja serbskeje redakcije rbb, stej pśi tej góźbje ned pśepšosyłej teke serbskorěcne familije do Dešna (wónej samej ga se za serbsku rěc we familiji angažěrujotej). Mimo Eliasa su dalšne styrjo „Bubaki“ pśišli: Šramojc Maja z Gołbina, Johann Rabe a Dödingojc Thomas a Stefan ze Žylowa.
Kuždy jo dejał pśinjasć něco k jěźi sobu. Naslědku su źiśi, młoźina, starjejše a faraŕka Katharina Köhlerowa pśi bogaśe nakłaźonem bliźe gromaźe grilowali, wjacerjali a se na serbske rozgranjali.


text:
- CSŚB 5 - August SCHOLTIS - Wiatr od wschodu
- Niedźwiodek Puch - A. A. Milne
- E-BOOK - Kōmisorz Hanusik i Sznupok - M. Melon
- Regulamin ODZNAKI DOLNOŚLĄSKIEJ
- Historia GÓRNEGO ŚLĄSKA
- E-BOOK - Silesia Noir (Czorny Ślōnsk) - Marcin Szewczyk
- Atlas Historyczny Górny Śląsk w XX wieku. Zbiór map edukacyjnych
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Rozwój przemysłu na Górnym Śląsku w XVIII i XIX wieku - Wilhelm Gorecki
- Regulamin ODZNAKI GÓRNOŚLĄSKIEJ
Wachtyrz.eu - nowy poratl informacyjny na Śląsku
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Styknie / Limits - Tomasz Kamusella
Opis
Zbiór 7 opowiadań Tomasza Kamuselli, które pierwotnie powstały po angielsku a na śląski przetłumaczył je Marcin Melon. Książka traktuje o trudnych sprawach, często życiu w dyktaturach, które dzieją się poza Śląskiem, ale które dało się oczywiście przetłumaczyć także na ten język. Opowiadania poprzedzone są słowem wstępnym po angielsku, śląsku i podlasku!
Strony: 326
Język: angielski i śląski
Seria: Ślōnski druk
"Trefiyły mi sie do przekłodanio ôsprowki Tomasza Kamuselli. Te kōncki na zicher niy sōm wicowne, fto wiy, możno to je kyns nojbardzij pesymistycznyj prozy, jakoście ôtok czytali. (Chocioż musza pedzieć, co przi "Zaś Nazod" miōł żech trocha szpasu.) Co je takigo ôszkliwego we świecie, ô kerym ôsprowio Kamusella? Nojbardzij chyba to, że to je gynau tyn sōm świot, na kerym żyjymy. Kamusella – historyk ze szkockigo Uniwerzytejtu Saint Andrews (trzecigo nojstarszego i - wele "Wachtyrza" - drugigo nojlepszego we Wielgij Brytanii) – zno tyn świot aże za dobrze i mo świadomość, co terozki, kej prawie to czytocie, kajś ftoś łōmie prawa inkszych ludziōw. I wiy, co małowiela poradzymy z tym zrobiyć, nale katać bydymy siedzieć po cichu? Beztōż pado po angelsku, co kajś muszōm być te "Limits", granice, kerych niy śmiymy przepasować, a po ślōnsku – we godce swojigo Hajmatu – ryczy: "Styknie!" Styknie już łōmanio praw myńszości, styknie mordowanio ludziōw skuli pofyrtanych idyji, styknie tajlowanio ludzkości na lepszo i gorszo zorta. A jo rycza z nim, bo co inkszego nōm ôstało?
Styknie już traktowanio ślōnskij godki, jynzyka, we kerym myśleli i godali nasze starziki, jak ańfachowyj gwary, z keryj idzie sie ino pośmioć. Fest bych chciōł, coby ta ksiōnżka trefiyła do ślōnskich chaupōw, a kole nij stōły inksze – ciynżke, poważne i mōndre, bo przeca po ślōnsku do sie pisać ô wszyskim."
Marcin Melon, Stymp
Spis treści:
Tomasz Kamusella: Acknowledgements (angielski)
Marcin Melon: Stymp (ślōnski)
Kluč do pokinutoho domu (podlaski)
Ôpowiadania:
Zaś nazod / The Reincarnation
Paniczka i kapelōnek / Lady of the House
Na drugi dziyń / The Day After
Ujek / Uncle
Styknie / Limits
Lagramyncki ôbsztalunek / Terms of Commerce
Zawiyszyniy brōni / A Temporary Cessation of Hostilities
Patronat medialny: Wachtyrz.eu


text:
Ioniske morjo
Ioniske morjo[1] (grjeksce Iόvιo ΠέλaYoς – Ionio Pelagos, italsce Mar Ionico , albansce Deti Jon) je dźěl Srjedźneho morja a potajkim tež dźěl Atlantiskeho oceana.
Leži mjez Italskej, Albanskej a Grjekskej. Na sewjeru mjezuje z Jadranskim morjom. Na zapadźe mjezuje z Sicilskej a je zwjazane přez Messinsku wužinu z Tyrrenskim morjom. Ma wuchodźe je zwjazane přez Korintski kanal z Egejskim morjom.
Ioniske morjo ma přestrjeń 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 5121 metrow.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text: Bórkowy (HA/SN). Zakładna a wyša šula w błótowskich Bórkowach ma wot dźensnišeho čestne mjeno „Mina Witkojc“. Delnjoserbska basnikarka a nowinarka bě so 28. meje 1893 w Bórkowach narodźiła, je wulki dźěl swojeho žiwjenja tu bydliła a za serbski lud dźěłała. To je wjace hač 40 němskim a serbskim pedagogam a něhdźe 450 šulerjam a šulerkam wot 1. do 10. lětnika wulka česć. 120 z nich wuknje delnjoserbšćinu w serbskej B-wučbje, 35 zajimcow wobdźěla so w rjadownjach 1 do 6 na němsko-serbskej bilingualnej wučbje. W šulskim horće dźěłaja po projekće Witaj. To hłownje k tomu přinošowaše, zo je so šulska konferenca – potajkim wučerjo, starši a šulerjo – po dlěšim rozjimanju za tele čestne mjeno rozsudźiła. Runje tak stej Bórkowski hamt jako šulski nošer a župa Delnja Łužica prócowanja podpěrałoj.


text:
Pjatk 13.11.20:00 Łaćonskoameriski wječor „Tango meets salsa“ w Budyskim Kamjentnym domje
Sobotu 14. do 22.11. Swjedźenski tydźeń po nutřkownym saněrowanju Budyskeje tachantskeje cyrkwje
10:00 Zetkanje zastupjerjow sakskich „šulow bjez rasizma – šulow z kuražu“ w Budyskim Serbskim gymnaziju
14:00 Swóbny swjedźeń z ćěkancami w Budyskim Kamjentnym domje
16:30 Nazymski koncert Slepjanskeho folklorneho ansambla w Budyskim Serbskim domje
17:00 Ekumeniske kemše k zasowotewrjenju w Budyskej tachantskej cyrkwi
19:30 Wólby princa Serbskopazličanskeho karnewaloweho towarstwa w Njebjelčanskej „Bjesadźe“
19:30 Inscenacija NSLDź „Nic so smjeć“ w Ćišćanskim hosćencu „K zelenemu wěncej“
19:30 Komorny koncert z trijom Davida Orlowskeho w Budyskim Serbskim muzeju
19:30 Kermušne reje w Radworskej „Meji“ ze skupinu Logarhythmus
21:00 Koncert ze skupinu Stern-Combo Meißen w Dźěžnikečanskej Kotołni
Njedźelu 15.11. 9:00 Pontifikalna Boža mša ze starobiskopom Joachimom Reineltom w znowawotewrjenej Budyskej tachantskej cyrkwi
11:00 Łužiske literarne dopołdnjo w Budyskim Dźiwadle na hrodźe


text:
Přeprošenje na Budyski sejmik wšudźe sčasom wozjewjene njebyło
Budyšin (SN/at). Planowane posedźenje Budyskeho wokrjesneho sejmika dyrbjachu „z formalnych přičin krótkodobnje wotprajić“. To zdźěli prěni přirjadnik krajneho rady Udo Wićaz (CDU) přitomnym žurnalistam wčera na nowinarskej rozmołwje wo wobsahu zeńdźenja w Budyskim krajnoradnym zarjedźe. Wobydler je zarjadnistwo wčera popołdnju něhdźe w třoch na to skedźbnił, zo bě nowina Wochenkurier we Wojerowskim wudaću hakle 15. septembra přeprošenje na wčerawši wokrjesny sejmik wozjewiła. To pak bě tam hižo raz 8. septembra stało, za to w Budyskim a Biskopičanskim wudaću scyła nic, kaž rešerša našeho wječornika wunjese. Płaćiwosć wobzamknjenjow wokrjesneho sejmika zwisuje z informaciju wobydlerjow. Ta dyrbi „sčasom we wudaćach Kamjenc, Radeberg, Biskopicy, Wojerecy a Budyšin“ mjenowaneho tydźenika wozjewjena być, kaž w jednanskim porjedźe sejmika rěka. To su na zakładźe sudniskich wusudow tři dny.


text: Łaz (AK/SN) Wón słuša k dźewjeć najwjetšim triatlonowym wubědźowanjam Němskeje a je jedyn z dweju najwjetšeju w Sakskej. Triatlon Knappenman při Třižonjanskim jězoru blisko Łaza budźe lětsa 30. raz. „Terminaj stej 25. a 26. awgust. Při tym dźe nimo klasiskich startow kaž dołheje distancy, poł distancy, olympiskeje distancy, sprintoweho a dźěćaceho triatlona tež wo triatlon za kóždeho. Chcemy charakter ludoweho sporta wožiwić“, wuzběhny Harald Skopi, kiž je mjeztym tři lěta sportowy nawoda Knappenmana, na zašłym posedźenju Łazowskeje gmejnskeje rady.


text:
Template:Welcome/szl
Witej na Meta!Edit
Pyrsk Welcome/szl, witej we průjykće Wikimedyjo Meta-Wiki! Ta zajta uostała zuůnaczono lo kůordynacyje a dyskusyje nad wszyjskimi průjyktůma Fundacyje Wikimedyjo. Prosza Će uo czytańe noszi reglůw. Eli chcysz śe zajůnć tuplikowańym zajt, tryfńij nos na Meta:Babylon. Mogesz tyż uostowić notka na zajće Meta:Babel, Wikimedia Forum (prosza nale jednak, cobyś pjyrwy przeczytał instrukcyje na wjyrchu tyj zajty). Kej bydźesz potrzebowoł hilfa, uostow kůmentarz na mojij zajće dyskusyje, a ńy zapůmńij uo szrajbce (~~~~). Udanygo sprowjańa!


text:
Je żeś Ślůnzok? Poradzisz godać, a może niý? Chcesz poszkryflać po naszymu? Abo miarkujesz sie jako cosik pedzieć abo zrobić, a niý mosz sie kogo spytać?
Tukej pogodosz a pouosprawiosz, spytosz a ôdpowiysz, poznosz nowych ludzi, a trefisz kamratůw. Zocnie zaproszůmy kożdego na Šlůnske Forum.
Mosz czosym tak, iże chocioż chciołbyś być miły a przijazny, ludzie majům Cie za gbura abo sorůnia? A mono co chwila wadzisz sie s kimś a niý poradzisz sie dogodać? A jeszcze kedy indzij żyjesz we wiecznyj panice, iże ze niczym sie niý wyrobiosz, bo zowdy mosz za mało czosu? Je jedne lykarstwo na colke Twoje problymy – tryning umiyjyntnosci miynkich.
Termin „kůmunikacjo” ôznaczo łůncznoś, wymiana a uosprowianiý. Przekozaniý kůmunikatu polego na słownym abo bezsłownym przesyłaniu informacyj, a dziynka tymy wpływaniu na miyndzyludzke relacje.
Naszo wystowka moge pojechać we świat dziynki Ciebie.
Zastanowiosz sie jako pedzieć po ślůnsku do swojego kamrata? Abo cery? Chopa? A może oma abo starzik jakoś padali a niý ma żeś blank pewny ô kogo łazi?
Przedstowiůmy luźne zestowiyniý mian po ślůnsku ze jejich zdrobniyniami a polskimi ôdpowiydnikami.
Dzisio przedstowiůmy tajla na - B, C, D.
Zastanowiosz sie jako pedzieć po ślůnsku do swojego kamrata? Abo cery? Chopa? A może oma abo starzik jakoś padali a niý ma żeś blank pewny ô kogo łazi?
Przedstowiůmy luźne zestowiyniý mian po ślůnsku ze jejich zdrobniyniami a polskimi ôdpowiydnikami.
Dzisio przedstowiůmy tajla piyrszo - A.
Ta bera żech naszkryfloł skiż tego, co bych můg ja połosprowiać bajtlům. Teroski chca tyż jům Wům przedstowić.
Je tako tradycjo, że zbiyro sie kůnski astůw, żeby nům fajnie zakwitły w důma.
Ta łosprowka je ło tym jak jedyn chop poszoł miyndzy strůmy, czyli do lasa, po pora takich badyli.
Dzioło sie to jakie sto lot do zadku. Żył se tyn chop wele tego lasa, mioł mało chaupka i fajny zegrůdek. Miyszkoł tam ze swojům babeczkům, keryj pszoł fest a fest. Wszysko to było we miyjscu, kere mianuje sie brzeziny, a to skiż tego, że rośnie tam dużo brzůzek.
Tůż poszoł roz miyndzy te strůmy, a było to już tak leko na wiosna, ptoszki gryfnie śpiywały, klara gorała na niebie i w ogóle świot był lepszy. Sam trza łod razu pedzieć, że kożdego roku we noszych paniowskich brzezinach je durch gynał tak samo.
To juże nostympny wiersz ôd nostympnego czowieka. Zocnie zaproszůmy do czytanio.
Ty żeś je můj Skowrůnek
Dostali my uostatnio wiersz. Autor chcioł być anůnimowy, beztuż przedstowiůmy go bez podszrajbowanio.
Niy mogesz pedzieć
Iże przajesz miyjscu
Jak łoboczysz te jego gryfne rzeczy
Ýno wtedy
Kej zobejrzysz tam stare flaszki
A chasie na placu
I dalij besz mu przoł
Strona 2 z 3


text:
Starożytny Rzim
Starożytny Rzim (łać. Imperium Romanum, oficjalne mjano Senatus Populusque Romanus (S.P.Q.R.) [„Senat i rzimsko nacyjo“]) – cywilizacyjo rozlygowano wele Strzůdźymnego Morza. Ji przodńim mjastym bůł Rzim rozlygowany na Apyńińskim Půłwyspje. Mjasto Rzim napoczyło śe ksztołtować we VIII st. p.n.e., zaś kůńec stworzonygo bez ńe państwa nostůmpjůł formalńy we 1453 n.e. (wroz ze upadkym Bizantyjskego Cesarstwa), atoli tyż wjela razy za rok upadku Starożytnygo Rzimu uznowo śe rok 476 n.e., kedy to upadło Zachodńorzymske Cesarstwo. Rzimsko cywilizacyjo, fest podatno na grecko, wroz ze krześćijaństwym stworzůła podstawy půźńyjszyj ojropejskij cywilizacyji.


text:
Dobruša-Huska. Tragiske wobchadne njezbožo je so wčera dopołdnja na statnej dróze S 119 pola Hnašec w gmejnje Dobruša-Huska stało. Tam jědźeše 77lětny wodźer wosoboweho awta typa VW Passat do směra na Budyšin, jako so mjez wotbóčkomaj do Hnašec a Ćemjerc nadobo rozsudźi so zawróćić. Po wšěm zdaću rentnar wobkedźbował njebě, zo wotzady motorske přijědźe. Jeho 46lětny wodźer njemóžeše hižo borzdźić a zrazy wotboka do Passata. Wuchowanscy sanitetarjo drje hišće spytachu motorskeho reaniměrować, zražka pak bě tak ćežka, zo wón hišće na městnje njezboža zemrě. Wodźer Passata a třo sobujěducy w jeho awće so njezranichu. Wěcnu škodu trochuje policija na něhdźe 10 000 eurow.
Hodźij. Njewšědne njezbožo je so wčera připołdnju w Hodźiju stało. Tam parkuja transportery Fährmannec pjekarnje zwjetša na zadnim boku zawoda, zwotkelž wužiwaja Praskowski puć, zo bychu twory do předawarnjow wozyli. Wčera pak njewotboči šofer transportera na puć, ale jón z dotal njeznateje přičiny přeprěči, přełama płót a suny so po skłoninje na dwaj metraj hłubšo ležace sportnišćo. Awto jědźeše na to runjewon přez hrajnišćo a přełama na jeho tamnej kromje wobhrodźenje. Při tym sej šofer wolijowu wanju jězdźidła roztorha. Tołsta smuha wolija ćehnješe so na to dale přez susodne hrajkanišćo hač k štomam před Hodźijskim spjatym jězorom. Wodźer awta jědźeše nimo sportoweho domu wróćo do wsy, při pěstowarni pak wone zapraji. Wobornicy z Hodźija, Spytec a Brězy dyrbjachu wolij zrumować. Wo přičinach njemóžeše šofer ničo rjec.
Slepo. Zo njeznaći awtowe čisła kradnu a je za njeskutki wužiwaja, so často stawa. Zo pak wobkradnjeny swójske čisła zaso namaka, porno tomu lědma. Stało je so to zawčerawšim w Slepom. Na parkowanišću kupnicy wuhlada žona wosobowe awto z čisłomaj, kotrejž bě jej něchtó před něšto dnjemi pokradnył. Přiwołana wobsadka policajskeho awta sej BMW 318i bliže wobhlada a zwěsći, zo bě jón něchtó 23. awgusta w Běłej Wodźe na Liebknechtowej pokradnył. Móžni skućićeljo pak po wšěm zdaću w bliskosći njeběchu. Kriminalna policija nětko za nimi slědźi.
Budyšin. Dokelž bě jeho zawčerawšim na awtodróze A 4 pola Budyšina do směra na Zhorjelc wosobowe awto typa Audi A 6 z rozbitym nabóčnym woknom přesćahnyło, je kedźbliwy šofer policiju zazwonił, měnjo, zo staj mužej w Audiju jězdźidło pokradnyłoj. Jako policija wopisane awto na přichodnym parkowanišću kontrolowaše, so wukopa, zo wone tole pokradnjene njebě. Pólskaj mužej w starobje 41 a 18 lět běštaj na dompuću ze Španiskeje, hdźež staj so samaj z woporom paduchow stałoj, kotřiž běchu so do Audija zadobyli.
Wojerecy. Takrjec „při dźěle“ lepi policija we wčerawšich rańšich hodźinach muža, kiž chcyše na terenje firmy na Narćanskim puću we Wojerecach milinowód kradnyć. Wjacore metry w hódnoće 700 eurow bě sej hižo spřihotował, jako tam wobsadka policajskeho awta přijědźe. 34lětny drje spyta hišće ćeknyć, njeměješe pak žanu šansu. Zastojnicy jeho popadnychu. Wěcnu škodu wobliča priwatny zawod na 200 eurow.
Njeswačidło. Na zwjazkowej dróze B 96 pola Njeswačidła je so sobotu wječor ćežke wobchadne njezbožo stało. Z Budyskeho směra přijěducy 36lětny wodźer Opela zajědźe w prawej křiwicy blisko wotbóčki do Holešowa na lěwy bok jězdnje. Napřećo přijěducy šofer Mercedesa móžeše so runje hišće tak wuwinyć a zajědźe na zelenu kromu puća. Opel pak zrazy na lěwym boku do betonoweho sćežora a wosta po tym hakle w přirowje na prawym boku dróhi stejo. Jeho wodźer so při tym ćežko zrani. Jako přičina njezboža so pozdźišo wukopa, zo bě 36lětny dospołnje pjany. Pola njeho naměrichu mjenujcy tři promile alkohola w kreji.
Njeswačidło. Ćežke wobchadne njezbožo sta so dźensa rano na zwjazkowej dróze B 96 krótko před Njeswačidłom. Na městnje, hdźež je jězdnja tróšku knyknjena, stej wosobowej awće frontalnje do so zrazyłoj. Jednu z třoch ćežko zranjenych wosobow dyrbjachu wobornicy z awta wurězać. Na samsnym městnje bě so před lětom smjertne njezbožo stało.
Połčnica. Na awtodróze A 4 pola Połčnicy je policija zawčerawšim wopiteho wodźerja nakładneho awta lepiła. 56lětny bě z małym transporterom do Wulkeje Britaniskeje po puću. Jako jeho zastojnicy něhdźe w 11.30 hodź. zadźeržachu, pytnychu hižo jeho „chorhojčku“. Test z alkomatom wunjese pola muža 2,2 promilej alkohola w kreji, na čož jemu dalšu jězbu zakazachu. Na to bu muž namócny a nadawaše zastojnikam najwšelakoriše wudma. Pomhało pak to njeje, přetož policisća jemu awtowe papjery a kluč wotewzachu. Před sudnistwom njezměje so šofer nětko jenož wopiłstwa w nadróžnym wobchadźe dla zamołwić, ale tež spřećiwjenja přećiwo policajskim zastojnikam dla. So wě, zo njebě pólska spedicija wo pjanosći swojeho přistajeneho runjewon zwjeselena. Firma pak spěšnje reagowaše a pósła dweju šoferow, kotrajž transporter na městnje přewzaštaj. Tak móžachu nakładowane twory tola hišće sčasom do Wulkeje Britaniskeje dowjezć.
Budyšin. Wohnjowych wobornikow Budyšina wołachu wčera připołdnju k wuchowanju wosebiteho razu. Wobydlerjo zdźělichu, zo běchu w zahrodnišću „Stare Třělany“ krokodila abo podobny reptil na pućiku widźeli. Wobornicy sej skoćo bliže wobhladachu a móžachu spěšnje wotkiwnyć. Jednaše so jeničce wo naduty gumijowy krokodil. Tón pak bě po wšěm zdaću tak derje napodobnjeny, zo so ludźo wustróžichu.
Kulow. Dohromady štyri kolesa zhubichu so minjeny kónc tydźenja w Kulowje a w Niskej. Při tym njetrjebachu paduši ani žane wulke zadźěwki přewinyć. Groćane haple w cyłkownej hódnoće 7 000 eurow stejachu na třěšnym resp. na zadnim nošaku na awtomaj. Kaž policija zdźěla, to wězo žane wěste městno za koleso njeje. Wšako jednore zamki za paduchow žadyn wulki problem njewoznamjenjeja. Je tuž lěpje při dlěšich přestawkach abo přez nóc koleso z awta wzać a je porjadnje zamknyć.


text:
Bałtycke Morze
Bałtycke Morze, Bałtyk – mjałke strzůdlůndowe morze na szelfje kůntynyntalnym we Ojropje Půłnocnyj. Połůnczůne ze Morzym Půłnocnym bez Ćeśńiny Důńske (Sund, Mały a Wjelgi Bełt) a Kattegat i Skagerrak. Za zachodńům grańicům Bałtyku przijmuje śe ćeśńina Sund a podwodny průg, kery ćůngńe śe na głymbokośći 18–20 m uod przilůndka Gedser (wyspa Falster) do przilůndka Darßer Ort (Darß). Dostymp do Bałtyckigo Morzo majům: Szwecyjo, Finlandyjo, Rusyjo, Estůńijo, Łotwa, Litwa, Polska, Mjymcy a Dańijo. Nojwjynkszo wyspa na Bałtyku je Zelandyjo, kero je tajlům Dańije.


text:
25 lět župa Dolna Łužyca z. t. – rědna góźba za serbski festiwal 2016 w Janšojcach
Kupki w něgajšnej župje Gubin-Baršć su se južo dlejšy cas žycyli taki pšawy festiwal serbskeje kultury teke w jich wokolinje. Jubilejne lěto župy jo taka góźba. Towaristwa a Domowinske kupki se južo pśigótuju na ten jubilej. W Janšojcach jo nastał pśigótowański wuběrk z pódpěru gmejny, dalšnych Janšojskich towaristwow, Picańskego amta, Janšojskeje Domowinskeje kupki, župnego pśedsedarstwa a drugich zajmcow.
Sobota, 20.08.2016 jo źeń dolnoserbskich žnjownych nałogow. Nic jano łapanje a zabijanje kokota, teke rejtowanje wó kołać, štapanje wenca a Jańske rejtowanje buźo dolnoserbska młoźina pśedstajiś. Njeźelu, 21.08. zachopijo drugi źeń festiwala z namšu. W swěźeńskem pśeśěgu pokazuju kupki a towaristwa žywu serbsku kulturu. Jaden wjerašk na jawišću jo program Serbskego ludowego ansambla z Budyšyna.
Ale, wěcej njok pśeraźiś – jano naše nejwutšobnjejše pśepšosenje 20. a 21. awgusta 2016 na festiwal serbskeje kultury do Janšojc. Witamy wósebnje gósći w našej rědnej serbskej drastwje, teke z drugich regionow.
K. Tšukowa
regionalna powědarka Domowiny


text:
Klasyfikacyjŏ biologicznŏ
Klasyfikacyjŏ biologicznŏ – szeregowanie ôrganizmōw uporzōndkowanym spusōbym podle prawideł systymatyki biologicznyj. Wynikym tego procesu je hierarchiczny ukłŏd systymatyczny, co prezyntuje terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô podobiyństwie i pochodzyniu ôrganizmōw. Zaleznie ôd przijyntyj metody badawczyj może to być hierarchiczny ukłŏd oparty na kategoryjach systymatycznych abo strōmie filogynetycznym, może ôbyjmować wszyjske znōme nauce ôrganizmy abo jejich ôkryślōnõ grupã. Dōmynōm biologije, co pŏrŏ sie klasyfikowaniym ôrganizmōw, je systymatyka ôrganizmōw, a prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ jeji poddyscyplina – taksōnōmijŏ.
Klasyfikacyjŏ naturalnŏ i sztucznŏEdytuj
Klasyfikowanie ôbiektōw je potrzebne wtynczŏs, jak mōmy do czyniyniŏ z jejich srogszōm liczbōm. Taki zbiōr wymŏgŏ skatalogowaniŏ, w ôpacznym wypadku ciynżko byłoby sie nim posugować. Tyn sōm zbiōr idzie klasyfikować na roztōmajte spusoby, podle roztōmajtych kryteriōw. Klasyfikacyjŏ ôpartŏ na kryteriach takich jak podobiyństwo morfologiczne abo siedliskowe mŏ naturã sztucznõ. Przikładym podziału sztucznego je podzioł zwiyrzōnt na lōndowe i wodne, bo tyn podzioł niy ôdnosi sie prōmp do kōnkretnych i ważnych cech klasyfikowanych ôrganizmōw. Przikładym podziału sztucznego, ale niyôbyczajle pożytecznego z pōnktu widzyniŏ metodyki nauczaniŏ biologije, je podzioł zwiyrzōōnt na kryngowce i bezkryngowce. Drugŏ z wymianowanych grup (bezkryngowce) je jednostkōm sztucznōm, a zaliczane do nij zwiyrzynta łōnczy ino jedna, negatywnŏ cecha diagnostycznŏ: brak krziża. Klasyfikacyjŏ, co je ôpartŏ na ważnych i ajnfachowych cechach ôrganizmōw, mŏ naturã naturalnõ. Przikładami podziału naturalnego je podzioł flanc na ôkrytozalōnżkowe i nagozalōnżkowe jak tyż podzioł ryb na skrzelodyszne jak tyż dwudyszne.
Społym z rozrostym biologije molekularnyj hierarchiczne systymy klasyfikacyjne zyskały kōnkuryncyjõ we formie naturalnych klasyfikacyji ôrganizmōw opartych na taksōnōmije filogenetycznej, corŏz akuratnij pokazowały filogynezã. Przikładym takij klasyfikacyje, co sie tykŏ roślin ôkrytonasiynnych je systym APG. W tradycyjnych systymach klasyfikacyjnych, co używajōm systymu kategoryji biologicznych niy idzie zmieścić corŏz barzij akuratnego, ale tyż corŏz barzij słożōnego ôbrazu strōma życiŏ. W sytuacyji, jak liczba kategoryji systymatycznych je skōńczōnŏ, niy idzie stworzić systymu, w kerym kożdy taksōn by bōł mōnofiletyczny. Z drugij strōny słożoność taksōnōmije filogynetycznyj powoduje, iże durch jeszcze ciynżko sie wyforsztelować używanie inkszych aniżeli tradycyjne systymōw hierarchicznych chociŏż do cylōw dydaktycznych.
Klasyfikacyjŏ naturalnŏ ôrganizmōwEdytuj
Wszyjske ôrganizmy powstały na drōdze ewolucyje. Jedne zorty wymiyrały, inksze dŏwały poczōntek nowym (specjacyjŏ). Jejich historyjõ ewolucyjnõ (filogynezã) idzie przedstawić graficznie we formie rozgałyńziōnego strōma, zwanego strōmym rodowym abo strōmym filogynetycznym. Piyń tego strōma to jedyn spōlny praôjciec wszyjskich ôrganizmōw, za to kōnary to ôsobne linije ewolucyjne.
Danŏ grupa ôrganizmōw (taksōn) je mōnofiletycznŏ, jeźli wywodzi sie ôd jednego spōlnego praôjca i ôbyjmuje wszyjskich jego potōmnych. Mōnofiletycznōm grupōm sōm cycacze. Jeźli jednak jakŏś grupa ôbyjmuje dwa „kōnary” strōma (abo wiyncyj), to je ôna polifiletycznŏ. Polifiletycznōm grupōm sōm bp. wszyjske ôrganizmy cudzożywne. Za to mianym parafiletycznyj ôkryślŏ sie grupã, co skupiŏ ôrganizmy, co pochodzōm ôd jednego praôjca, ale niy ôbyjmujōm wszyjskich potōmnych. Przikładym takij grupy sōm dwuliściynne. Nŏleżnego ôbrazu przŏcielstwa ôrganizmōw idzie sie spodziywać jyno w grupach mōnofiletycznych.
Doskōnalynie metod klasyfikacyje ôrganizmōw polygŏ na dōnżyniu do tego, by jak nojlepij pokazowały jejich przŏcielstwo. Ôptymalny systym klasyfikacyje winiyn ôddŏwać prŏwdziwy ukłŏd strōma rodowego. Wszyjske taksōny winny być mōnofiletyczne. Terŏźnŏ wiedza zbliżŏ nŏs do tego ideału, ale niy dŏwŏ podstaw do skōnstruowaniŏ takigo idealnego strōma rodowego wszyjskich ôrganizmōw.
Terŏźnie za tradycyjny idzie uznać podzioł na piyńć krōlestw: prokariōnty, protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta. Podstawy takigo podziału były zapropōnowane już w XIX stoleciu (Richard Owen, Ernst Haeckel) bez wydzielynie krōlestwa ôsobnego ôd roślin i zwiyrzōnt[1], ale systym, co wykrŏczŏ poza podzioł na dwa krōlestwa upowszechniōł sie dopiyro w drugij połowie XX s., za barzij zbliżōny do prŏwdy aniżeli podzioł ôd Linneusza. niyma ôn jednak wolny ôd felerōw, bo krōlestwo bakteryji ôbyjmuje iste bakteryje i archebakteryje, co sōm ze sobōm spokrewniōne ino niyznacznie. Je to grupa parafiletycznŏ, co pochodzi ôd spōlnego praôjca, ale niy stanowi ôsobnyj asty strōma. Sōm tyż dane, co przizwŏlajōm sōńdzić, iże archebakteryje sōm bliżyj spokrewniōne z inkszymi ôrganizmami aniżeli z bakteryjami istymi. Parafiletyczne sōm tyż protisty, co sōm ôd jednego spōlnego praôjca, ale co je tyż praôjcym roślin, zwiyrzōnt i grzibōw.
Skirz tych felerōw upowszechniŏ sie podzioł na trzi dōmyny: archeōny, bakteryje i jōndrowce. Jōndrowce (eukariōnty) prowizorycznie były dzielōne na 4 krōlestwa: protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta, a niyskorzij na 6 supergrup: Opisthokonta, Amoebozoa, Excavata, Rhizaria, Archaeplastida i Chromalveolata. Te grupy sōm podle terŏźnyj wiedze mōnofiletyczne.
Podziały świata żywegoEdytuj
Tradycyjny podziołEdytuj
Nojbarzij tradycyjny podzioł ôrganizmōw, co wywodzi sie jeszcze ôd Arystotelesa i Teofrasta, a utrwalony ôd Linneusza to podzioł na dwa krōlestwa: zwiyrzynta i rośliny. Bōł uznŏwany za ôbowiōnzujōncy jeszcze w piyrszyj połowie XX stoleciŏ, a jego ôstałości durch widać we podziale nauk biologicznych (botanika i zoologijŏ, taksōnōmijŏ roślin i taksōnōmijŏ zwiyrzōnt itp.).
Usystymatyzować ôrganizmy żywe prōbowali tyż:
- W 1866 niymiecki biolog Ernst Haeckel – wkludziōł 3 krōlestwa: zwiyrzynta, rosliny i mikroôrganizmy (zdefiniowane za Protista). Bakteryje wraziōł do rzyndu Moneres (niyskorzij Monera)[2].
- Édouard Chatton – francuski zoolog i biolog morski – w mało znanyj pracy z 1925[3] piyrszy wkludziōł rozrōżniynie ôrganizmōw na prokariotyczne (bez jōndra kōmōrkowego) i eukariotyczne (co zawiyrajōm jōndro kōmōrkowe), co je nazwoł, ôdpednio, Prokaryota i Eukaryota. W 1962 Roger Stanier i C.B. van Niel ôbgŏdali kōncepcyjõ Chattona przi powołowaniu sie na jego inkszõ robotã z 1938[4] (ôkrōm tego zacytowali felernõ datã jeji wydaniŏ – 1937 zamiast 1938). Tyn błōnd bōł powiylōny w 45 cytowaniach podle Science Citation Index[5], co prziczyniyło sie do uznaniŏ Chattona za autora podziału dychotōmicznego Prokaryota-Eukaryota. Chatton niy zdefiniowoł ale tych pojyńć, ani niy nadoł im rangi w syńsie taksōnōmicznym. Niy zrobiyli tego tyż Stanier i van Neil[5].
- W 1938 Herbert Faulkner Copeland ôpublikowoł pracã[6], a w 1956 ksiōnżkã[7], w kerych zapropōnowoł dźwigniyńcie Monera do rangi krōlestwa.
- Robert Whittaker, biolog z Brooklyn College w Nowym Jorku, wkludziōł Fungi za piōnte krōlestwo w 1969 roku[8]. Kōncepcyjŏ 5 krōlestw, leko zmodyfikowanŏ ôd Lynn Margulis z Boston University (w 1970[9]), ôstała nojszyrzyj zaakceptowanōm kōncepcyjōm dzielyniŏ świata żywego, aże do roku 1990. Systym piyńciu krōlestw, z drobnymi modyfikacyjami, je durch używany w wielu robotach abo stanowi podstawã dlŏ niyskorniyjszych systymōw.
Trzi dōmynyEdytuj
W 1977 amerykōński mikrobiolog i fizyk Carl Woese jak tyż badŏcz z University of Houston, George Edward Fox zapoczli podszukowania rRNA, co w wyniku nich ôbrali trzi linije ewolucyjne ôrganizmōw. Nazwali je: eubacteria, archaebacteria i urkaryotes[10]. Społym z inkszymi autorami podzielyli krōlestwo Monera na dwa krōlestwa: Eubacteria i Archaebacteria[11] (systym 6 krōlestw). Jejich podszukowania dały podwaliny systymatyce bakteryji ôpartyj na filogynetyce. Autorzi zapoczli dyskusyjõ nad ôbraniym wyższyj ôd krōlestwa kategoryje systymatycznyj[10]. Woese niy zgŏdzoł sie z powszechnie wtynczŏs akceptowanym ôd wiynkszości biologōw podziałym dychotōmicznym Prokaryota-Eukaryota. W 1990 przedstawiōł argumynta dlŏ kōncepcyje podziału życiŏ na Ziymi na trzi grupy, co je nazwoł dōmynami Archaea, Bacteria i Eucarya[12].
Podzioł Cavaliera-SmithaEdytuj
Konkuryncyjny systym autorstwa Thomasa Cavaliera-Smitha zapropōnowany w 1983 i zmodyfikowany w 1998 roku przewiduje sześ krōlestw zgrupowanych w cysŏrstwa:
Cysŏrstwo: Procaryota
- Bacteria – bakteryje (wszyjske prokariōnty)
Cysŏrstwo: Eucaryota
- Protozoa (jednokōmōrkowe eukariōnty niy zaliczōne do inkszych krōlestw)
- Chromista (niykere glōny, bp. brunŏtnice i ôkrzymki i niykere heterotrofy)
- Fungi – grziby
- Plantae – rośliny (społym ze zielynicami i krasnorostami)
- Animalia – zwiyrzynta
W pierwotnyj wersyji przewidowoł podzioł na 8 krōlestw (były jeszcze Archaea i Archezoa, ale autōr uznoł, iże niy mŏ podstaw do jejich wydzielaniŏ).
Przirōwnanie dzielynie systymatycznychEdytuj
Wejzdrzij tyżEdytuj
Przipisy
- ↑ Joseph M. Scamardella. Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista. „International Microbiology”. 2, s. 207–216, 1999. Springer-Verlag Ibérica.
- ↑ Ernst Haeckel: Generelle Morphologie der Organismen. Vol. II. Berlin: Georg Reimer, 1866.
- ↑ Edouard Chatton. Pansporella perplexa: Amoebien a Spores Protégées Parasite des Daphnies. Réflexions sur la Biologie et la Phylogenie des Protozoaires. „Ann Sci Nat Sér X (Zool)”. VII, s. 1–84, 1925 (fr.).
- ↑ Edouard Chatton: Titre et travaux scientifique (1906-1937) de Edouard Chatton. 1938.
- ↑ 5,0 5,1 Jan Sapp. The Prokaryote-Eukaryote Dichotomy: Meanings and Mythology. „Microbiology and Molecular Biology Reviews”. 69 (2), s. 292-305, czerwiec 2005. DOI: 10.1128/MMBR.69.2.292-305.2005 (ang.).
- ↑ Herbert F. Copeland. The Kingdoms of Organisms. „The Quarterly Review of Biology”. 13(4), s. 383-420, 1938. DOI: 10.1086/394568 (ang.).
- ↑ Herbert F. Copeland: The classification of lower organisms. Palo Alto, Ca.: Pacific Books, 1956.
- ↑ Robert H. Whittaker. New Concepts of Kingdoms of Organisms. „Science”. 163 (3863), s. 150–160, 1969. DOI: 10.1126/science.163.3863.150 (ang.).
- ↑ Lynn Margulis. Whittaker’s five kingdoms of organisms: Minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis. „Evolution”. 25, s. 242–245, 1970 (ang.).
- ↑ 10,0 10,1 Woese C.R. & Fox G.E.. Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms. „Proceedings of the National Academy of Science”. 74(11), s. 5088-5090, 1977 (ang.).
- ↑ Woese et al.. An ancient divergence among the bacteria. „Journal of Molecular Evolution”. 9(4), s. 305-311, 1977. Springer New York. DOI: 10.1007/BF01796092 (ang.).
- ↑ Woese, C.R., Kandler, O. & Wheelis, M.L. Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. „Proceedings of the National Academy of Science”. 87, s. 4576-4579, 1990 (ang.).