text:
Fizyka
Fizyka (ze gr. φύσις physis - "natůra") – nauka uo przirodźe we nojszyrszym znoczyńu tygo słowa. Fizykery podszůkujům właśćiwośći a půmjany materje a energje a tyż uoddźoływańy mjyndzy uůnymi. Do uopisu zjawisk fizycznych używajům wjelgośći fizycznych, wyrażonych ze půmocům pojyńć matematycznych, takich kej liczba, wektor, tensor.
Fizyka je mogebne potajlować na fizyka tyjorytyczno a ekszperymentalno. Fizyka tyjorytyczno zajmuje śe uogůlńańim, a interpretowańym danych ekszperymentalnych. Fizyka ekszperymentalno zbjyro dane s ekszperymentůw, a weryfikuje tyjorje.
Uobocz tyż[Sprowjej]


c: text/html

text:
Analny wobchad
Analny wobchad (we wobchadnej rěči tež analny seks) je warianta heteroseksualneho abo homoseksualneho splažneho wobchada, při čimž so erigowany penis do zadka seksualneho partnera zadobywa. Wokolnosć anusa je wjele čuwowych kóncow dla pola wobeju splahow erogena cona.
W někotrych statach, kaž na přikład w Guyanje, Jamaice, Sawdi-Arabskej abo Indoneskej je analny wobchad zakazany. Tež po moralnych předstajenjach někotrych nabožinow je wón hrěch, dokelž ma splažny wobchad jenož słužić rozpłodźenju.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Szczyrk noclegi, Szczyrk noclegi tanie, Szczyrk noclegi kwatery prywatne, Szczyrk noclegi centrum, CENY już od 35zł. Tel: 509 543 849 ..
Szczyrk noclegi, Szczyrk noclegi tanio, Szczyrk nocleg,
Szczyrk noclegi opinie, Szczyrk, Szczyrk narty, Szczyrk snowboard, Szczyrk grill,
Szczyrk góry, Szczyrk tanio, Szczyrk spanie, Polska, Małysz, Urlop, Wypoczynek,
Po pracy, Narty, Snowboard, Wyciągi, Szczyrk wyciągi, Żywiec, Jezioro żywieckie,
Śnieg, Lato, Wakacje, Ferie, Szczyrk ferie zimowe, Zima, Szczyrk dobre warunki,
Szczyrk antonio, Szczyrk hostel, Szczyrk hotel, Szczyrk pokoje gościnne,
Szczyrk rowery, rower, rowery Szczyrk noclegi centrum Szczyrk noclegi kwatery prywatne Szczyrk noclegi tanie


text:
Macedůński Aleksander
Aleksander III Wjelgi, znůmy tyż jako Macedůński Aleksander (gr.: ἈλέEavδpoς ὁ Tpίtoς ὁ Makeδώv Aleksandros ho Tritos ho Makedon) (rodz. 20 abo 26 lipca 356 p.n.e., um. 10 czyrwńa 323 p.n.e.) – krůl starożytnyj Macedůńije ze dynastyje Argeadůw, je poważany za wjelgigo stratega a jydnego s nojwjynkszych zdobywcůw we gyszychće. We lotach 334-327 p.n.e. pobił nojsrogsze wuůnczas państwo na śwjeće - Perske Imperyjům. Jak umrził, jygo imperyjům bůło na przez 5 tyś. kilomyjtrůw szyroke.


text:
Juro Surowin
Georg Julius Justus Sauerwein (*15. januara 1831 w Hannoverje; † 16. decembra 1904 w Kristianiji, dźensa Oslo) bě němski publicist, rěčny wědomostnik a humanist zakitowar mjeńšinowych rěčow (delnjoserbski, litawski) w Němskim kejžorstwje.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Georg Sauerwein (serbsce: Juro Surowin) je so narodźił jako syn fararja w Hannoverje a je w Gronauje (Leine) wotrostł. Ze 17 lětami je złožił maturu a je šoł na studij rěčnych wědomosćow a teologije do Göttingena. Je pak chodźił tež na čitanja fyziki, chemije a botaniki. Po třoch lětach je studij bjez wotzamknjenja přetorhnył a je por lět we Walesu a Jendźelskej přežiwił. Tam je pytnył swój rěčny talent. Za čas swojeho žiwjenja je nawuknył wjace hač 60 rěčow a dialektow.
Ze 24 lětami je wozjewił jendźelsko-turkowski słownik. Wot 1857 je był priwatny wučer princesny Elisabethy z Neuwieda, kotraž je była pozdźišo kralowna Rumunskeje a znata jako spisowaćelka pod pseudonymom Carmen Sylwa. Powěda so, zo je zwjazało jeju někotre lěta potajene lubosćinska afera.
Wot 1856 do 1896 je skutkował jako swobodny sobudźěłaćer w Britaniskim bibliskim towarstwje a je so wobdźělił na wjele přełožkach biblije do wjacorych rěčow a dialektow. 29. meje 1873 su 42 lětnemu spožčili titul doktora filozofije a magistra swobodnych wuměłstwow. Wot 1874 je Surowin často přebywał w Norwegskej, wosebje w Dovre, a je so tam zasadźował za wobnowjenje a wotžiwjenje norwegšćiny.
1879 a 1881 je kandidował jako wotpósłanc za Pruski krajny sejm a 1898 za Němski Reichstag. Dla tehdomnišeho třiklasoweho wólbneho prawa njeje so jeho wólba poradźiła. Dnja 16. decembra je Juro Surowin w Kristianiji (Oslo) wumrěł. W Gronauje (Leine) su jeho pódla staršeju zakopali. W měšćanskim archiwje Gronau je dźensa centralny archiw Surowina zaměstnjeny. Gronauska realna šula je so po nim pomjenowała a tež drohi w Gronauje, Hannoverje, Dovre, Klaipedźe (Memel), Siluće (Heydekrug) a Borkowach.
Skutkownosć[wobdźěłać]
Surowin je płaćił jako najwjetši rěčny wučeny swojeho časa. Jako so wuznawajucy pacifist je so angažował přećiwo imperializmej kejžorstwa a je wozjewił mjezy druhim dwurěčne basnje składnostnje měroweho kongresa 1899 w Parisu, w kotrychž je napominał k měrej.


text:
Emir Kusturica
Emir Kusturica (syrb.: EMиp HeMaњa KycTypицa, rodz. 24 listopada 1954 we Sarajewje) – syrbski režyser filmowy a scenařysta. Dwůkrotńy zdobywou Zuotyj Palmy na festiwalu filmowym we Cannes. Režyserja studjowou na ůńiwersyteće we Pradze. Pjyršym filmym kery přińůs mu sukces bůu Fater we rajźe sůužbowyj, nagrodzůny Zuotům Palmům. Uod nastympnygo filma, Čos Cyganůw, začůn wspůupraca s Goranym Bregovićym, kery komponowou muzyka do jygo filmůw. W USA stou śe znony po nastympnym, a pjyršym we angelskij godce, filmym "Arizona Dream". Nojbaři znony a uoroz tyž kůntrowersyjny bůu film s 1995, "Underground", kery trwo 3 godźiny a uopowjado uo historyji Jugosuawje uod II wojńy śwjatowyj po wojna důmowo we Bośńe a Hercegowińe.


text:
Sewjerorynsko-Westfalska
Sewjerorynsko-Westfalska (němsce: Land Nordrhein-Westfalen) je zwjazkowy kraj w zapadźe Němskeje. Jeho stolica je Düsseldorf. Ma z wšěch zwjazkowych krajow najwjetšu ličbu wobydlerjow.
Geografija[wobdźěłać]
Zwjazkowy kraj mjezuje z Delnjosakskej w sewjeru a sewjerowuchodźe, z Hessenskej w juhowuchodźe, z Porynsko-Pfalcu w juhu kaž tež z Belgiskej a Nižozemskej w zapadźe. Najwjetše města su Düsseldorf, Köln, Dortmund, Essen, Duisburg, Aachen a Bielefeld; najwažniše rěki su Ryn, Ruhr, Weser, Lippe a Ems.
Žórła[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Abaddon (mùzyczné karno)
Abaddon - polsczé pùnkòwé karno z Bëdgòszczë. Pòwstôło w 1982 rokù pòd mionã Partyzantka miejska. Założëlë je Tomasz Dorn (perkùsëjô), Tomasz Frost (basowô gitara), Bernard Szarafiński (gitara) ë "Mirek" (spiéw) - pózdzé na jegò plac przëszëdł Waldemar Jędyczowski. W latach 1984 ë 1985 karno wëstãpiwôło z dobiwkama na festiwalu w Jarocinie. Rok pózdzé grało w kòncertowi trase pò Jugòsławijë dze nagrało w studio w Ljubljanie (Słowenijô) sztof na pierszą sztudijną platą "Wet za wet", jakô òstała wëdónô przez samòstójna francëską wëdowizna New Wave Records ë dostała swegò ôrtu kùltowi sztatus w Pòlsce. Niezgòdnoscë co do sztélu dôlszegò graniô doprowadzëłë w 1987 rokù do rozpôdu karna. Znowa naczãło òno wëstãpiwac, chòc w kąsk zmienionëm skłôdze, trzë lata pózdzé. Wprzód blós pò Pòlsce, a w 2003 òdbëło krótką kòncertową trasã pò USA. We łżekwiôce 2005 rokù zawieszëło karno zwòją dzéjnotã..
Diskògrafijô[edicëjô | edytuj kod]
- Wet za wet - LP (New Wave Records 1986), MC (Melissa Records 1993), CD (Pop Noise 2001)
- Walcz o swoją wolność - SP (Bydłoszcz Records 1996)
- Nie do Poznania - SP (HC PZPR Rercords 1996)
- Godzina krzywd - CD (Lou & Rocked Boys 2004)


text:
Idzie to tyż posuchać na www.ojgyn.blog.onet.pl
Nō tōż dzisiej możno blank ze inkszyj faski, bo to przeca za pôrã dni fajrować sam na Ślōnsku bydymy – nō, możno ino niyftorzi, bo to terôzki niy jes ci już we mōłdzie – WYZWOLYNIE. Szłoby sam ło tym łozprawiać i rzōńdzić bez pôrã godzin ale niy plac i czas sam terôzki na to. Jô ino połozprawiōm sam deczko ło Chorzowie, bo to moje miasto ale pewnikiym i sam we Bytóniu, Zôbrzu, Świyntochlowicach i Piekarach (czy kaj tam jesce) tyż sōm jesce pewnikiym ludzie, kierzy ło tym swojim, rodnym miyście niy przepōminajōm, radujóm sie wszyjskim, co jes skuplowane ze jejich miastym, prôwda?
Nō, tōż tak. Kiej jô jesce bōł bajtlym, śpikolym, zatym i modziokiym ciyngiym sie u nôs fajrowało dwadziestego siōdmygo stycznia rōcznica wyzwolyniô Chorzowa. Ale już bez dwadzieścia piyńć lôt gôdô sie ino, co to bōł ino szlus okupacyji miymieckij a niy jakesik ci tam... wyzwolynie.
Bali i nasz samtyjszy historiker prof. Jan Drabina we swojij ksiōnżce (Historia Chorzowa od 1868 do 1945 roku) napisôł, co niy uzdôł napisać: „wyzwolenie miasta” bo „ ... dziś wiemy, że był to kres niemieckiej niewoli ale i początek nowego zniewolenia.” Możno to i prôwda (niech sie ło to tropi IPN miast sznupania po tych „esbeckich” taśkach, aktyndeklach), niy byda sie sam ło to wadziōł, ale jak bocza ze gôwyndzyniô mojij Starki Klary, Mamulki i Tatulka Jorga i ku tymu ludzi ze ftorymi jô dwadzieścia lôt niyskorzij bakôł we werku, to tyn dziyń na isto bōł dlō nich festelnie ważny i wercity.
To wszyjsko dziôło sie dwadziestego siôdmego stycznia (latoś piźnie gynał siedymdziesiōnt lôt łod tego czasu, kiej wyzwolyli nasz Chorzōw do kupy ze Katowicōma, Bytōniym, Mikołowym i Siymianowicōma. Łoswobodziyli tyż i tyn nôjsrogszy Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau. Dlô mie, to ci jes na isto festelnie ważne; tam môj Tatulek bôł, siedziôł aże dwa a pōł roka. Ale to już jes blank inkszô gyszichta, i niy ło tym kciôłbych terôzki berać.
Ale bōło te wyzwolynie; nad co sie dzisiôj gôdô, nałōnczôs to bōło prôwdōm, na isto wyzwolynie. Po tyluch latach nōnkaniô i gańby ujzdrzić polskô fana na tym naszym krōlhuckim magistracie abo glinganie zwōna Zygmunta na Wawelu, bōło dyć ci przeżyciym niyzapōmnianym. Mocka już tyż roztomajte mōndroki napisali ło tyj styczniowyj ofynziwie, szturmie ruskich wojôkōw (do kupy ze polskimi) ze I Frontu Ukraińskigo marszala Iwana Koniewa, kierzy niy dali szanzy armiji miymieckij ze Grupy Armii „Mitte” i jeji 48. Korpusowi Pancyrnymu. Ale trza sam dopedzieć, iże nasze ślōnske arbajtery, mieli tyż wtynczôs sroge zasugi, kej niy dozwolyli na zbulynie tych naszych werkōw i grubōw. Tak bōło i we Hucie „Kościuszko” we jeji sztalwerku i walcwerkach, na grubach „Chorzōw” i „Barbara” a po czyńści i we „Konstalu”. Bo przeca Miymce rychtowali sie i do zbulyniô werkōw, i do rojmōngu („ewakuacji”) miyjscowyj ludnōści we rōmach akcyji „Räumung-Plan” i „Läumung-Plan”, kiere to plany zakłôdali akuratne zahaltowanie i popsowanie wszyjskich werkōw w naszym miyście.
I wteda, bezmała z dnia na dziyń łozewrzili wszyjsko, uniwerzityjty (tydziyń skorzij côłki Krakōw bōł łoswobodzōny), polske szkoły; ukôzała sie możybność ksztôłcynia dziecek i modziokōw. Prziszła i zmiana granicōw, cosik, czego jesce żôdne pokolynie Polôkōw niy doświôdczōło do terôzka. Przecamć to wtynczôs napoczło sie nôjsrogsze łod upadku Cysarstwa Rzymskigo wandrowanie ludōw. Na pokolyni mojigo Łojca (i pôrã lot niyskorzij na moje pokolyni) ślecieli te lata „stalinizmu”, represyje, aji lata łodbudowy kraju. Wtynczôs tyż bōła jesce drugô srogô „repatriacja” i chnetki pōł milijōna ludzi wrōciōło sie sam do chudobnygo, styranego i zdziadowanygo kraju. Jake szczysne byli ludzie ze pokolyniô mojigo Tatulka! Przeca wtynczôs niy bōło familije, kierô niy miałaby kogoś krywnego, pociotka abo inkszego familijanta, ftory by sie niy wrôcôł ze Wschodu lebo ze Zachodu. Tak bōło wszandy, tak tyż bōło i we mojim Chorzowie. I sam mi terozki spōminajōm sie szykowniste sztrofki Jōzefa Knosalli (pisôł łón po miymiecku, przetłōmaczōł to mōj kamrat Peter K. Sczepanek), a kiere idzie pedzieć tak:
„Nocą, gdy niebo zapłonie czerwonym żarem
Gdy ogniste iskry tryskają z wysokiego pieca,
Gdy grzmią uderzenia młotów
Muzyka pracy - która jest taka piękna!
Jak bogata Twa ziemia, w węgiel i kruszce
Jest serce Twego narodu, wierny Tobie.
Czuję uderzenia pulsu, kiedy koła się kręcą
Mimo sadzy i dymu - jest dla mnie taka piękna!”
Na take łobrôzki niy poradziyli sie doczkać Ślōnzôki bez te łostatnie piyńć lôt.
I nikej we kalyjdoskopie metlajōm sie przed łoczami łobrôzki, wydarzynia i spōminki, kierymi sie futrowali i moje przodki, i terôzki drugda, i jô sōm. Bildy mojigo Ślōnzecka, mojigo miasta, mojij dziydziny. Niypôłny to łobrôz naszygo piyknistego Ślōnska, szykownistych miastōw, bo niy dô sie tyj farbistyj, a i do niydôwna jesce festelnie czôrnyj ziymie łopisać słōweckōma. Werci sie sam spōmnieć jednego srogigo Polôka Józefa Ignacego Kraszewskiego, kiery we takim jejigo tagebuchu napisôł bōł tak: „Wlekliśmy się tak szosą boczną (...) aż do Königshütte, gdzieśmy się zatrzymać mieli (...). Zajechaliśmy tu do hotelu, nadspodziewanie wspaniałego i wygodnego. Pokój (...), przekąska i wino doskonałe, a jak na takim trakcie, prawdziwie zadziwiające”.
Napisôł ci to bōł we grudniu 1863 roka i do dzisiôj sie to spōminōm, co ło tym mojim Chorzowie i take wywołane ludzie łozprawiali.
Pôrã lôt drzewiyj (we 1847 roku) samtyjszy Ślōnzôk Józef Lompa napisôł ci juzaś we ksiōnżce dlô szkolorzy take słōwecka:
„W okolicy [Bytomia] kopią nie tylko rudę, lecz i ołów, galman i węgle kamienne. Tysiące ludzi mają stąd swe pożywienie – Szarlej, Królewska Huta, Laura, mają takowe kopalnie, przytem [...] huty widzenia godne.”
A kiej tak przewandrowôł we swojim życiu sroge połaci Ślōnska pisôł ło mojim miyście, ło Chorzowie i tak:
„O milę od Bytomia ku południowi leży Królewska Huta. Tu dopiero jest w hutach żelaznych wiele do oglądania, na co by osobnego i bardzo obszernego opisu potrzeba. (...) Na gruncie pobliskiej wsi Łagiewnik nie przestawają nigdy dymić się piece wapienne. (...) Miejsce przyjemne jest nieprzestannym dymem z hut zachmurzone, ale pomimo tego są tu piękne, po części żywymi płotami ogrodzone ogrody, zaczem cmentarz ewangelicki prawdziwym kwiatowym ogrodem nazywać można.”
A juzaś Wincenty Pol, autor poymatu „Pieśń o ziemi naszej” we roztolicznych brifach do swojij babeczki (we 1847r) pisôł ci tak:
„Okolica Gliwic i Królewskiej Huty należy na Szląsku do najbardziej ożywionych przemysłem. Gdzie tylko okiem rzucisz, wznoszą się po polach samotne domy fabryczne, kuźnie i warsztaty, i wysokie kominy parowych maszyn, i długie koszary robotników, a obok sterczą wszędzie mogiły rudy, żużla i węgli kamiennych. Żużelicą wysypane drogi, dymami napełniona nieraz cała okolica; a sadzą okopcone domy, pola, a nawet i lasy na znacznej przestrzeni dokoła tych kuźnic (...).”
Niy inakszij pisôł ło Chorzowie, już spōłczysny, Mieczysław Orłowicz, ftory jesce przed wojnōm bōł zacałbrowany miastym kej prawiōł, co:
„Ogromne kopalnie węgla, huty żelazne i cynkowe sprawiają, że miasto to jest bardziej brudne i zadymione, niż jakiekolwiek inne na Śląsku, a z dala przedstawia się jak las kominów, nad którym unosi się chmura czarnego dymu. Bardzo dobry przegląd miejscowości daje widok z Góry Redena. U stóp góry na pierwszym planie Huta Królewska, z mnóstwem kominów czynnych dniem i nocą, która wygląda jak prawdziwa kuźnia Wulkana. Szczególnie oryginalny przedstawia się stąd widok wieczorem, gdy naokoło widać płonące piece hutnicze.”
Możno ino jô jes taki ipta i fōłgel, kiery sztyjc spōminô stare dziyje, i to przi kôżdyj możebnyj przileżitości. Bo i ło tym wszyjskim tyż ci pewnikiym medikowali Chorzowiôki we tym pamiyntnym styczniu 1945 roka. I możno ło tym, co na podzim łōńskigo roku te, co jesce we tyj hucie bakajōm (jô sōm tam przerobiōł bez śtyrdziyści lôt), fajrowali łōńskigo roka gyburstak dwiesta dwanôście lôt werku, dwiesta dwanôście lôt łod piyrszygo spustu surōwki.
Tego niy bōło nikaj. Nôjprzodzij zbajstlowali huta a niyskorzij wele nij zaczli rychtować miasto. Tak, iże terôzki we samym pojstrzodku miasta jes werk, chocia corôzki myńszy, corôzki mynij smyndzi, i cheba go chnet już blank niy bydzie. Łostanie ino dupnô dziura takô jak terôzki po zbulōnym sztalwerku. I ino na ta utropa gawcyć sie bydzie tyn powstaniec na dynkmalu, kowol-Chorzowiôk ze fresōm Ligōnia kaj piyrszygo i trzecigo môja pokładzōne byli kwiôtki ze szlajfami choby na smyntôrzu. Bo tyż jak kuknōńć naobkoło, to wszandy, bali i na kiyrhowie jes gryfnij jak we samym pojstrzodku tego mojigo Chorzowa. Chorzowa ło kierym pisôł kiejsik jedyn inkszy, ale tyż spōłczysny pisôrz, co ze sztalwerku styrcy nad mostym : „Siedem kominów, jak harfa siedmiostrunna, pomylona jakaś harfa pod niskim jesiennym niebem”. I kôżdy jôm moge ze daleka ujzdrzić. Mōg ujzdrzić, bo terôzki już jich niy ma, już jich niy nastykło. A kiej dôwnij ze tych môrcinōw (piecōw martenowskich) walyli flamy przed spustym, to aże na poczcie byamterkōm we plecyska grzôło choby to bōła afrikanskô klara. Kôżdy, tyż fto przejyżdżôł bez Chorzōw gynał wiedziôł kiej forbaj przelatywôł sztalwerk i maszynki fyrtali ze wlywkōma ze dolnygo sztalwerku na wiyrchnii, i na walcwerk-zgniatacz. Nō ale, tego już tyż niy ma, i jak to Pepiki gôdajōm „..to sie już nie wrati”. I ino sie ryje na gymba wołani:
– Florek, Florek, kajś ty jes?
Nō, i kuknijcie ino. Łod tego dwadziestego siōdmygo stycznia 1945 roku to wszyjsko bōło juzaś nasze, niy miymiecke (jesce’chmy niy miarkowali niczego złygo ło ruskij zalyżnōści). I ludkowie sie festelnie radowali, festelnie byli ci hyrne, iże juzaś na swojim bydōm bakać. A terôzki kcōm nōm to łodebrać. Bo to bezmać niy lza fajrować, kiej to niy bōła ta wywołano IV Rzeczpospolitô ino Polska Rzeczpospolitô Ludowô. E... to juzaś polityka. Trza śmiatać, bo łod tyj naszyj polskij polityki, to ino idzie chycić morzisko i laksyra.
A wiycie ło tym, co fusbalszpile sam na Ślōnsku łodbywali sie na pôrã dni przed wkroczaniym do Katowic Armiji Czerwōnyj? Ja, na isto, sam dlô naszych ludzi nôjważniyjszy zawdy bōł fusbal. Już dwanostego stycznia Armijô Czerwiōnô przekroczōła Wisła i stopierōńskōm ławōm puściyli sie wojôki na Ślōnsk. We Katowicach (i kaj indzij tyż) napoczła sie panika i rōntas ale niy u fusbalokōw. Taki ci „Kattowitzer Zeitung” pisôł kiejby nigdy nic: „Ostro walczono 14 stycznia na boiskach śląskiej gauligi.” A przeca ku Katowicōm i inkszym sam miastōm Ślōnska kroczôł milijōn ruskich wojôkōw. Tela, co to na isto blank niy zawôdzało naszym fusbalorzōm. Tego śtyrnôstego stycznia na wszyjskich tych naszych szportplacach grali aże sie kurzōło. We szpilu 1FC Kattowitz ze PreuBen Hindenburg bōło 1:2; TuS Lipine zrymisowało ze RSG Kattowitz 1:1; naszô chorzowsko Germania Königshütte (po wojnie AKS Chorzów) przegrała ze WKG Römergrube 2:3; tyż chorzowski SVg Bismarckhütte zrymisowôł ze TuS Scharley a na łostatek VR Gleiwitz wygrôł ze TuS Schwientochlowitz 3;1. I tak by szło sam jesce rzōńdzić ło samtyjszyj Kreisklasse kaj grali fusbalkluby ze Bytōnia, Bogucic, Michalkowic, Radziōnkowa, Piotrowic, Oświyncimiô czy Karwiny. Wtynczôs jesce planiyrowali kolyjnô rōnda szpilōw na dwadziestego stycznia i wszyjskie tropiyli sie ino ło to, eźli bydzie haja na szpilu TuS Schwientochlowitz ze piyrszōm drużynōm FC Kattowitz abo niy, bo wszyjskie miarkowali, co kibice tych fusbalklubōw festelnie sie niynôwidziyli. Łozprawiôł ło tym – już pôrã lôt po wojnie nasz wywołany fusbalok Ewald Cebula, kiery grôł mocka razy we reprezyntacyji Polski przed i zarôzki po wojnie.
Wiycie, bōło jesce tak, iże chorzowski fusbalklub ugrōntowany we 1910 roku, kiery sie bez lata roztomajcie mianowôł (Towarzystwo do Gier Sportowych na Trawie i zaryjestrōwany bōł pod mianym Verein für Rasensport Königshütte, AKS Krōlewska Huta, Budowlani Chorzōw) bez wojna mianowôł sie Germania Königshütte i fōngowôł ciyngiym. Drugi chorzowski fusbalklub Ruch Hajduki Wielkie ło festelnie polskim rodowodzie bez wojna bōł zlikwidjyrōwany a jejigo plac zajimôł Bismarckhütter Sport Vereinigung we kierym grôł nasz wywołany Gerard Wodarz, ftory wcielōny do Wermachtu citnōł do Andersa. I kiej sie trefiōło, co te łoba fusbalkluby grali ze sia, to na sztadijōnie fusbaloki gôdali do sia ino po polsku (po ślōnsku) i niy bōło skuli tego żôdnych niyprzijymnōści – jak spōminôł jesce niy tak blank dôwno Teodor Wieczorek, fusbalok Germanii Königshütte. Zemrziło Mu sie 26 maja 2009r w Chorzowie (Pōnbōczku świyć nad Jejigo duszyckōm). Ale to już jes blank inkszo bôjka i ło tym możno połozprawiōmy kiej indzij.
A terôzki to by możno bōło na tela i fto kce niech fajruje wyzwolynie swojigo miasta i niy łoglōndo sie na tych wszyjskich nawiydzōnych, na tych wszyjskich dōmorōsłych „historikerów”, ftorzi terôzki fōrt i jednym ciyngym łozprawiajōm ło nowym zniywōlyniu, ło nowym ruskim jyństwie, i kierych szteruje to, co jes skuplowane ze naszym życiym już we powojynnyj Polsce.


text:
Bronisław Geremek
Bronisław Geremek (rodz. 6 marca 1932 we Warszawje, um. 13 lipca 2008 we Lubjyńu) – polski polityker, bůły przewodńiczůncy Uńiji Wolnośći, mińister sprow zagrańicznych we lotach 1997-2000, poseł ku Sejmowi RP X, I, II a III kadyncyji, uod 2004 do 2008 poseł ku Parlamyntowi Ojropejskimu.
S wyksztołcyńo historyk, medjewista. Mjoł dwůch synkůw. Znoł sztyry uobce godki: francusko, angelsko, italsko a mjymjecko.
Śmjerć[Sprowjej]
Zginůł 13 lipca 2008 we wypadku drogowym na krajowyj ceśće 92 we Lubjyńu kole Mjydźichowa. Prowadzůny bes ńygo mercedes sjechoł na lewy pas jezdńe a strzasł śe s dostawczym fiatym ducato[1].


text:
Media Control Charts
Media Control Charts – uoficyjalno lista szlagerůw uobowjůnzujůnco na tereńy Mjymjec. Lista pjyrszy roz uostoła uopublikowano bez magazin Der Automatenmarkt we 1953. Terozki (2009) zestawjeńa sům publikowane bez firma Media Control GfK International. Lista je tyż emitowano za pośredńictwem telewizyji i interneca (lb. stacyjo VIVA założono we 1993[1] a witryny internecowe MusicLoad[2] i MIX 1[3], publikujůnce wyńiki cotydńowo ze strzodkůw Media Control GfK International).
Zorty notowań[4][Sprowjej]
- 100 nojlepszich singli
- 100 nojlepszich albůmůw
- 50 nojlepszich albůmůw dance
- 20 nojlepszich albůmůw poważnyj muzyki
- 30 nojlepszich albůmůw jazzowych
- Nojlepsze Kompilacyje
- 20 nojlepszich wydań DVD
Przipisy
- ↑ "Official_Charts_Presented_by_VIVA".viva.tv.
- ↑ "Official_Charts_Presented_by_musicload".musicload.de.
- ↑ "Official_Charts_Presented_by_MIX1".mix1.de'.
- ↑ Musik-charts – Charts


text:
Čatisgar
Čatisgar (Hindi: छत्तीसगढ़, Chhattisgarh, pó słowje: „šesćatśiźasća twardnicow“) je zwězkowy stat Indiskeje. Ma 20,8 milionow wobydlarjow a płoń 135.000 km², pótakem 154 wobydlarjow na kwadratnym kilometarje. Statna stolica jo Raipur. Čatisgar ma Hindi ako jadnučku zastojnsku rěc, ale tam se teke Gondi (4,3%) a Oriya (3,9%) powěda.
Zwězkowy stat jo był až do 2000 źěl stata Madja Pradeš a granicujo z Utarpradešom a Džarkandom na pódpołnocu, Orisu na pódzajtšu, Andrapradešom na pódpołdnju, Maharaštru na krotkem wjacorje a Madjapradešom na dłujkem wjacorje. Čatisgarowa krajina jo górata a z gólu wobrosćona.


text:
w
w
w (hornjoserbšćina)[wobdźěłać]
prepozicija[wobdźěłać]
Semantika
Woznamy:
- [1] w něčim nutřka
Dalše wujasnjenja:
- Prepozicija w trjeba so z lokatiwom; wona je zasadnje něma, tež před słowami, kiž so z wokalom započinaja (na př. "w awće").
- obligatorisce před lokatiwom singulara wosoboweho pronomena ja: we mni
- při wosebitym dorazu ("we kamoru, nic na nim")
- fakultatiwnje před słowami, kiž so z f započinaja
- obligatorisce před słowami, kiž so z w, ł, hł započinaja
Posledni dypk pak njewotpowěduje w žanym času rěčnej woprawdźitosći. Wužiwanje w abo we chabła pola wšitkich spisowaćelow a zda so hłownje wot rytma sady diktowane.
- W někotrych padach starych lokatiwow, kiž so dźensa jako adwerby začuwaja, so w njepisa (na př. hromadźe); pola podaćow časa je pisanje w fakultatiwne ("w dźewjećich" abo "dźewjećich").
Přikłady:
- [1] Hač móže so heksameter we słowjanšćinach nałožeć abo hač je so nałožował, to Ty rozsudźić njemóžeš a njesměš, dokelž žaneje słowjanskeje literatury hišće doznał njejsy. (Ćišinski)
- Plista zažehli młoduška nic tak zlě na licu, kaž we wutrobje, a čas žiwjenja jeho tak žehleše, zo jeje njezaby. (Radlubin)
- Sy ty policajska wyšnosć, to sym zakoń, twój knjez, ja, kiž móc twoju w wuzdźe dźerži, wobmjezy, hdyž překroča. (Zejler)
- Wšelacy rjemjeslnicy w łódźernjach žadaja wyšu mzdu, kotruž direktorjo jim njechadźa přizwolić. (Katolski Posoł 1912)


text:
Richard Holtze
Richard Holtze (rodz. 9 lutygo 1824 we Beuku, um. 27 styčńa 1891 we Katowicach) – dochtůr medycyny, poseu do Reichstagu, wspůuzouožyćel mjasta Katowice, pjyrwšy a dugoletni přewodńičůncy Rady Mjejskij Katowic.
Uod 1855 r. zaśadou we Zgrůmadzyńu Gminnym we kerym podyjmowou mynga inicjotyw lo rozwoju Katowic, co mjou ajnflus na nadańy 11 wřeśńa 1865 r. krůlewskim edyktym prow mjejskich Katowicom. Pjyrše wybory mjejskie uodboy śe 3 marca a 4 kwjetńa 1866 r. S 342 kandydatůw wybrano pjyršych 18 předstawićelůw. Předstawićele ći pode přewodńictwym přewodńičůncygo kůmiteta wyborčygo dra Richarda Holtze wybrali 14 maja 1866 pjyršy magistrat Katowic. Pjyršym burmistřym mjasta Katowice uostou Louis Diebel ze Krapkowic, zastympcům burmistřa Rossei a tyž 4 stouych radnych mjejskich (we 1875 r. podńeśůno jeich ličba do 6). Richard Holtze uostou přewodńičůncym Rady Mjejskij.
We 1869 r. bůu wspůuzouožyćelym ložy wolnomularskij (Loge zum Licht im Osten zu Kattowitz) a uostou jeij pjyršym kerowńikym. We 1873 uostou wybrany čuůnkym prezydjům Rady Krysu Katowickigo, we 1877 r. posuym Sejmu Prowincyji Ślůnskij a krům tygo kej čuůnek Partyje Nacyjowo-Liberalnyj posuym do Sejmu Pruskigo. Wšyjske te funkcyje pouńiu do śmjyrći 27 styčńa 1891 r. Uostou pochowany na starym kirchofje ywangelickim – terozki ul. Damrota. S inspiracyje wuadzůw kůmůńistyčnych zbeščeščůno tyn kirchof, a we późńyjšych rokach teryn přeznačůno pod budowa Bibljoteki Ślůnskij.
We 25. ročnica doktoratu uotřymou uod spouečyństwa mjasta wysoko nadgroda, kero přeznačůu couko na budowa basynu při Uaźne Mjejskij. Na jeij budynku znajduje śe dziśej, uodsuońynto we 2005 r. tablica pamjůntkowo a popjerśe dra Richarda Holtze we uznańu jygo zasuůg lo rozwoju mjasta.
Literatura[Sprowjej]
- Richard Holtze, Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. Polskie tłumaczenie wzbogacone materiałem ilustracyjnym ukazało się 2005 ze okazji 140-lecia Miasta Katowice.
- Robert Borkowy, John Baildon i Richard Holtze oraz ich związki ze miejscowością Bełk [w:] Śląsk bogaty różnorodnością kultur, narodów i wyznań, Czerwionka-Leszczyny 2004, ss. 35-46.
- Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. 1871


text:
Šupy
Šupy (Procyon) su rod ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wót sedym družynow jo jadna teke w Europje zadomiła.
Wopis[wobźěłaś]
Šupy dośěgnu dłujkosć wót něźi 40 až do 70 cm. Barwjenje jo šere až pócarne, mjaztym až maju carny muster we woblicu. Wóni su wšožracki a mógu derje lězć a plěwaś.
Rozšyrjenje a žywjeński rum[wobźěłaś]
Sedym družynow jo w pódpołnocnej, srjejźnej a pódpołdnjowej Americe domacne.
Družyny[wobźěłaś]
Rod šupow se do sedym družynow rozdźěli:
- (Pódpołnocnoamerikański) šup (Procyon lotor) jo nejdalšej rozšyrjony a nejlěpjej pśeslěźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wót pódpołdnjoweje Kanady až do Panamy rozšyrjony, wón jo mjaztym teke w Europje domacny.
- Krabowy šup (Procyon cancrivorus) jo w Pódpołdnjowej Americe domacny.
- de:Tres-Marias-Waschbär (Procyon insularis) jo na Tres-Marias-kupach pśed pódwjacorym pśibrjozom Mexiko endemiski.
- Bahamaski šup (Procyon maynardi) jo žywy jano na kupje New Providence, kótaraž k Bahamam słuša.
- Guadeloupe-šup (Procyon minor) jo na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
- Cozumel-šup (Procyon pygmaeus) jo žywy na kupje Cozumel pśed mexiskej połkupu Yucatán.
- Barbadosowy šup (Procyon gloveralleni) jo na Karibiskej kupje Barbadosy wustupował. Slědny eksemplar bu w lěśe 1964 wuglědany, tak až družyna płaśi ako wótemrěta.
Žrědła[wobźěłaś]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, ISBN 3-411-12033-9, bok 267 (nim.)


text:
Internec
Internec (łac. inter mjyndzy, ang. net nec, dosłowńy mjyndzynec) – uůgůlnośwjatowy nec kůmputerowy[1] lůgiczńy połůnczůny we jydnorodny nec adresowy uoparty na protokole IP (ang. Internet Protocol). Dostarczo abo wykorzistuje usůgi wyższygo poźůmu uoparte na telekůmůńikacyji i zwjůnzanyj s ńům infrastrukturze.
Historyjo[Sprowjej]
Poczůnki Interneca wjůnżům śe s powstańym Internecu ARPANET a śyngajům kůńca lot 60. XX wjeku, gdy amerikańsko firma RAND Corporation prowadźiła badańo studyjne nad możliwośćůma dowodzyńo i łůncznośći we warůnkach wojny nuklearnyj. Na podstawje jeji raportůw podjynto prace projektowe nad skůnstruowańym neca kůmputerowego kery by můg fůnkcjůnować půmimo zńiszczyńo jygo tajli.
Przipisy
- ↑ Andrev S. Tannenbaum w kśůnżce Nece kůmputerowe (ISBN 83-7361-557-1) zaznaczo, aże Internec ńy je pojydynczům śećům, ino necem necůw (co ńy pasuje do klasycznyj defińicyji neca kůmputerowygo)


text:
Ślůnsko godka
Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: ['ɕlonskɔ 'gɔtka]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźůw Dolnygo Ślůnska.[2] We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2011 roku bez 509 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka[1][3]. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw[4]. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko. Ślůnsko mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.
Treść
- 1 Mjanowańy
- 2 Fůnologijo
- 3 Historyjo
- 4 Słowńictwo
- 5 Alfabyt ślůnskij godki
- 6 Djalykty a zrůżńicowańy rygjůnalne
- 7 Kodyfikacyjo a godka literacko
- 8 Bajszpil użyćo godki
- 9 Przipisy
- 10 Uobejzdrzij tyż
- 11 Linki zewnyntrzne
Mjanowańy[Sprowjej]
We ślůnskij godce[Sprowjej]
Godka mo kupa roztůmajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo "jynzyk ślůnski" (samo słowo jynzyk ńy mo we ślůnskim, na uopach do polskigo, znoczyńo godki; podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc, eli je babskij zorty).
Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).
We polskij godce[Sprowjej]
Skiż tygo, co ńy mo ślůnski statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uo ńi dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).
We inkszych godkach[Sprowjej]
Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Ciлeзbka MoBa (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлeзиckи jaзиk (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.
Fůnologijo[Sprowjej]
Spůłgłoski[Sprowjej]
Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:
Samoguoski[Sprowjej]
We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůżńić 7 samogłoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyż jake samogłoski szpecyjolne.
Podstawowo systema samogłoskowo rozrůżńo samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych kej a, e, e, i, o, ů, u a y.
Ćeszyński djalekt, glywicki djalekt, kluczborski djalekt a uopolski djalekt mojům tyż nosowe y, uoznaczůne kej [ɨ̃].
Historyjo[Sprowjej]
Pjyrszym hanszriftym, na kery śe przistowo, iże we ńim uostała użyto ślůnsko godka, je Kśynga Henrykowsko (Hańcowy Festbuch)[5]. Padze tam wywołane zdańe dai ut ia pobrusa a ti poziwai, kere uoznoczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Bezto, co tyn zac barźi podany je na ślůnsko godka, pokozała śe starość, eli je to blank ślůnski abo polski, a jużći strzedńowjeczny miszůng tych godek.
Za pjyrsze, mjano ligwa Sleziana (ślůnsko godka) przekozało śe we chrůńice jydnygo żagańskygo klosztora, mjanowanyj Catalogus abbatum Saganensium a kero uostała naszkryflano za XIV wjeka (postrzůd rokůma 1392 a 1422).[6]
Ślůnski dźiśej[Sprowjej]
W teroźńich czasach zaboczyć śe do chudoba a pomjyrańy ślůnskij godki pod ajnflusym polskij[7]. Ńykere gramatikowe kůnstrukcyje charakterystyczne lo ślůnskigo, mjyńo śe na wszechuobecny polski, ntp. mjast Być na wjelaś rokůw stary godo śe czynsto Mjeć ileś lot. Ślůnsko godka rygjůnalno mo śe tyż u ńykerych kej godka ludźi bez ausbildůnga a ńyuoklanych[8].
Atoli ślůnsko godka tam, kaj je we użyću, ńy mo uoficyjalnygo statusa, to dźynki internecowi po prowdźe terozki uodżywo. Brano je tyż do ryklamůw[9]. Ze godki potocznyj uoddźylo śe typowy slang, powstajům nowe uokreślyńa, kej na tyn przikuod mobilńok (pol. telefon komórkowy) lebo szlustydźyń (pol. weekend)[10].
Na poczůnku styczńa zaczůn fungować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl pjastowańy a průmowańy ślůnskij godki. Postrzůd jigo założyćelůw je m.in. Bogdan Kallus, autor "Słownika gůrnoślůnskij godki", Mirosław Syniawa, kery we 2007 roku narychtowoł tekst internecowego dyktanda we ślůnskij godce, a Rafał Adamus, ekůnůmista ze Chorzowa[11].
Słowńictwo[Sprowjej]
Na formowańy śe słowńictwa godki ajnflus mjały pożyczki ze godek: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyż słowackij. W godce ty przewożo zdrzůdłosłůw zachodńo-słowjański. Srogo tajla wyrażyńůw bliższo je rodszy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i mołopolskymu a godce dolnołůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůłczesnymu standardowymu polskimu.
Krům tygo, do śe tyż nolyźć słowa s takich godek, kej francusko, laszsko, łaćina, słowacko, starowysokomjymjecko, strzedńowysokomjymjecko, strzedńońiderlandzko a italsko[12].
Słowńictwo typowo ślůnske[Sprowjej]
Choća tela godek mjoło ajnflus na ślůnski, mo uůn tyż słowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstały śe uůne we inszych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostały śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzůnd a inksze[13]. Co wjyncyj, do śe tyż trefić jake słowa ślůnske we inkszych godkach. Towům pożyczkům we polski godce sům uokryślyńa jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźůnka), nale sům tyż take bez polskigo uodpowjedńika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje śe tyż ślůnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majům słowo uöbroz, kere śe mo za polski ajnflus[14], nale we literackij godce ńy uokozuje śe prelabjalizacyjo, stůnd moge to być uod ślůnskigo.
Alfabyt ślůnskij godki[Sprowjej]
Już uod somygo anfangu robůt nad ślůnskům kodyfikacyjům bůły problymy kej uoddoć głoski kere ńy wystympujům we polskij godce, a gynał ů a u pochodzůnce s prelabjalizacyje. Dowańy sam ł kej we słowje uoko ńy mjało cweku, kej ńy bůło tukej zachowane starodowne prawidło uo ł jako nachfolgera l welaryzowanygo.
W Internecu, kej tyż i poza ńim[15] wywołany je nostympujůncy alfabyt[16]:
Atoli ten warjant szkryflańo je używany nojczyńśći, istńijům tyż inksze szrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyczńy. Uogůlńy, godka ślůnsko może być szkryflono 10 alfabytůma, co sům gorzij lebo lepij widźane[17].
Djalykty a zrůżńicowańy rygjůnalne[Sprowjej]
Godka ślůnsko ńy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gůrnygo Ślůnska. Inakszy godo śe wele Ćeszyna, inakszy – wele Uopola. To, co je mjanowone u użytkowńikůw ślůnskigo djalyktůma[18][19], bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo[20]. Wspůłcześńy do śe wyrůżńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćeszyńsko, gliwicko, jabłůnkowsko, kluczborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko[21].
Ślůnski ńy je jydnolity a na růżnych uobszarach kulturowo-historycznych do śe trefić zarůwno roztůmajte znoczyńo tych samych słůw, kej a jejich růżno wymowo. Ńy wszyjske wjync cechy djalyktu uopisane wystympujům na wszyjskych jigo uobszarach. Czynsto ale wystympujům m.in. labjalizacyjo, mazurzyńy a jabłůnkowańy.
Kodyfikacyjo a godka literacko[Sprowjej]
Terozki trwo robota nade wytworzyńym literackij godki ślůnskij. Używany we Internecu waryjant ślůnskij godki je uoparty zauobycz na djalyktach, we kerych śe godo we becyrku Katowic a Gliwic. Uod lot 30. XX w. egzystuje już ślůnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano bez frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo kej Óndra Łysohorsky, nale zostoł uoparty na grůńće pograńicznyj ślůnsko-morawskij gwary gůrnouostrawskij, beztůż ńy je uůn reprezyntantym lo zespoła djalyktůw ślůnskych.
Bibljoteka Kůngresu USA 18 lipca 2007 wepisała ślůnsko godka we regest godek śwjata[22]. Ślůnsko godka uostała tyż zaregistrowano we Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj przidano uůnyj kod ISO: "szl"[23]. Bůły to pjyrsze kroki zdatne do stworzyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.
Bajszpil użyćo godki[Sprowjej]
Wymowa we IPA:
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
- ↑ Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1.
- ↑ Podug Norodowygo Wszechuobecnygo Wykozu ze 2002 roku 56 tyśyncy Ślůnzokůw (40 tyśyncy s wojewůdztwa ślůnskigo) zadeklarowało, iże důma posuguje śe godkům ślůnskům.
- ↑ SIL International
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03.
- ↑ http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html
- ↑ http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0
- ↑ http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439
- ↑ http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s
- ↑ (pl)"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów" Gazeta Wyborcza, 25 lutego 2008.
- ↑ Dykcjunorz polsko-ślůnski we serwiśe slunskoeka.pyrsk.com
- ↑ http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html
- ↑ http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Je uůn tyż powszechńy używany na transparyntach RAŚ s napisym GŮRNY ŚLUNSK (relacyjo z IMA we Wikinews)
- ↑ Wyniki sznupańo "ślůnsko godka".
- ↑ http://www.dyktando.org/?id=ortografia
- ↑ Informacyje na zajće uorgańizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
- ↑ Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr.
- ↑ Uo zaliczańu gwar ślůnskich do polskij godki, uob. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, "Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego" 2004 nr 55-56.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html
- ↑ katowice.naszemiasto.pl
- ↑ SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.
Uobejzdrzij tyż[Sprowjej]
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
- Uo ślůnskij godce na portalu omniglot.com
- Kurs ślůnskij godki na angleskich Wikibooks
- Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
- Ślůnske Nowiny – pjyrszy ślůnski serwis informacyjny
- Ślůnsko Eka – dykcjůnorz atp.
- Portal "Pro Loquela Silesiana"
- Jynzyk S'loonski
- Po naszymu - Teshen Silesian
- Slovník ponaszimu
- Pověsti slezského lidu (czes. )
- Ślůnski w katalogu ODP (czes. )


text:
Kaliforńijo
Kaliforńijo (angelsko godka: California) to je stůn na pouedńowym zachodźe USA, nad Uoceanym Spokojnym. Je to nojludńyjšy a nojbogatšy stan we USA, a třeći podug zajmowanyj powjyřchńe. Grańica mo na půunocy ze stanym Oregon, na wschodźe ze stanůma Newada a Arizůna, a na pouedńu ze Meksykym, ze stanym Baja California. Na teryńe stanu ležům ůuožůne pouedńikowo pasma gůrske, jygo pouedńowo-wschodńo tajla to pustynne wyžyny a kotliny. Je sam tyž nojńižšy we coukich Stanach Zjydnočůnych punkt: Dolina Śmjerći, do 86 m p.p.m.
S anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw, bez Ojropejčykůw uodkryto we 1542 roku (Juan Rodrigueza Cabrillo). We 1769 powstaje pjyršo misyjo (San Diego). We 1841 mo anfang uosadńictwo amerikańske. We 1846 Kaliforńijo uoguošo ńypodleguość kej Republika Kaliforńije. We 1848 překozano USA bez Meksyk.
Industryjo zaawansowanych technolůgji (m. in. Dolina Křymowo), we tym i kosmičnych, wydobyće ropy naftowyj, uostřodek produkcyji filmůw (Hollywood). Rozwińynte sadowńictwo a coroz wjynkše znočyńe turystyki.
Nojsrogsze mjasta:
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
Furgajůncy tepich
Furgajůncy tepich, abo tyż Magiczny tepich to je wystympůjůncy we berach tepich, kery mo magiczno moc przekludzańo uosůb we lufće (furgajůnc), natychmjast abo fest gibko do mjejsca przeznaczyńo.
We literaturze[Sprowjej]
Furgajůnce tepichy pojawjoły śe we literaturze oud czasůw biblijnych aże do dziśej. We Ojropje stoły śe znůme s Berań 1000 a jednyj nocy. W ńych taki tepich należoł do princa Persyje Housaina, skuli tego co mjou ůun śedźiba we Tangu tepich mjoł mjano Magiczny tepich s Tangu.
Furgajůncy tepich Salůmůna[1] bou zrobjůny ze źelůnygo jedwobju yndlowanygo złotym, na 60 mil dugigo a tak samo szyrokigo. Podle bojki, kej Salůmůn zicnył śe na tepich a wjater go porwoł, poruszoł śe furgajůnc we lufće tak gibko, aże śnodańy jod we Damaszku a uobjod we źymji Medůw[2]. Wjater poddowoł śe jygo wole, a kej Salůmůn chćoł podkryślić swa moc a podbudować sława, kozoł tepichowi śe zatrzyńść, a uod tygo trzyńśyńo umrzyło 40 tyś. ludźůw[3].
Tepich Salůmůna bůł chrůńůny uod dyszczu baldachimym s ptokůw. Je ůun tyż wspůmńany we Kśyndze Cudůw szejka Muhammada ibn Yahya al-Tadifi al-Hanbali'go.
We ruskich berańach ludowych, Baba Jaga podarowoła Iwanowi Gupjelokowi furgajůncy tepich, a tyż inksze magiczne przedmjoty. Dary te půmogły Iwanowi przelyźć "bez trzidźiśći dźewjyńć krajůw". Ruski malyrz Wiktor Wasńecow wykonoł ilustracyje do jydnygo s wydań tych berůw.
W uopowjadańu Marka Twaina "Captain Stormfield's Visit to Heaven" furgajůnce tepichy bůły środkem transportu we ńebje.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Uopowjeśći lo bajtli; Sulamith Ish-Kishor, The carpet of Solomon: A Hebrew legend 1966
- ↑ The Jewish Encyclopaedia
- ↑ Ibidem


text:
Polsko godka
Polsko godka (pol. język polski, ['jɛ̃zɨk 'pɔlski], polszczyzna) to je godka zachodńosuowjańsko, užywano bez ůngyfer 42,5 miljůnůw ludźi na coukym śwjeće, guůwńy we Polsce.[1] Zarozki po ruskim, je drůgům pod wzglyndym ličby užytkowńikůw godkům suowjańskům, na růwńi s ůkrajińskům.
Uobecńy polski je godkům uřyndowům we Polsce a je lo 37-38 miljůnůw ludźi godkům uojčystům. Wjela godojůncych we ńij mjyško tyž we zachodńij Bjouoruśi, Ůkrajińe uoroz na wschodńij Litwje ščygůlńy nauokouo mjasta Wilno. Ze wzglyndu na migracyje Polokůw, po polsku godo śe tyž we Stanach Zjydnočůnych, Australiji, Kanadźe, Brazylije, Irlandji a Wjelgij Brytańji.
Polsko godka je guůwnym přydstawićelym grupy lechickich godek, oduomu zachodńosuowjańskych. Wykštoućiuy śe uůne na terytoryjům uobecnyj Polski s pjyrwotnych djalyktůw, we kerych śe godouo we Wjelgopolsce a Mouopolsce. Godki te mojům podane na śebje suowńictwo, ščegůlńy do suowackigo (nojbarźi), českigo, kašubskigo, ślůnskigo, bjouoruskigo a ůkrajińskigo.
Zwjůnzane godki[Sprowjej]
Polsko godka zaličano je do grupy godek suowjańskich, mjanowano lechickům. Uobejmuje uůna take godki kej půmorsko (uobecńy martwo, pozostouo po ńij ino kašubsko a tyž pouabsko godka (wymaruy we XVIII wjeku). Bliskimi krewnymi polskij godki sům godka česko, suowacko, gůrno- a dolnouůžycko. Inkše godki suowjańske tyž majům jake wspůlnośći s polskům, sům uůne atoli řodše.
Skuli tygo, co polsko godka noležy do godek indoojropejskich, bezmauaś wšyjske godki Ojropy majům co wspůlnygo ś ńům. Wyjůntkym sům tukej godki kerych śe ńy wuůnčo do familije indoojropejskij.
Przipisy


text:
Jazor
Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.
Wopśimjeśe
Definicija[wobźěłaś]
Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.
Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.
Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.
Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.
Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.[1]
Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.
Nejwětše jazory swěta[wobźěłaś]
Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Rüdiger Mauersberger: Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes Templin, 2006.


text:
Rusinšćina
Rusinšćina (rusinsce pycиHbckый языk) rěči so jako mjeńšinowa rěč we wjacorych wariantach w Pólskej (łemkowšćina), Słowakskej, w zakarpatskich kónčinach Ukrainy a we Wójwodźinje (Vojvodina/BojBoдиHa, awtonomna prowinca w Serbiskej). Nimo toho su mjeńše skupiny rěčnikow tež w Madźarskej a Rumunskej.
Rusinšćina liči do wuchodosłowjanskich rěčow, ma pak sylne zapadosłowjanske (we Wójwodźinje tež juhosłowjanske) wliwy.
Za grafiske podaće Rusinšćiny wužiwa so zwjetša kyrilica, druhdy tež łaćonske pismo po wašnju jednotliweho kraja.


text:
Breweries in Poland
Updated: February 28, 2015
- Thanks to Piotr Pupysz for sending stacks of labels!
- Browar.biz provides news on Polish beers and breweries.
Contributors: Artur, Przemysław Gortat, Mario Kornmesser, Piotr Pupysz, Krzysztof Ozdarski, Kazimierz Rozwadowski, Arkadiusz Mlonek, Ozdarski Krzysztof, Piotr Stanislawski, Artuur, Jacob Sjúrður Hansen, Konrad, Romuald J. Krukowski, uranium, adi, Alex, Andrew, Andrzej Wilk, aneta Jakubiak, Arash Shahzadi, Artur Szudrowicz, Bohdan, christoph scobel, Daniel, Grzegorz Ambroch, Hugo Scobel, Jacek Kubis, Jan Kaszkur, Jarek Wasilewski, jarobb, Jerzy Węglorz, Jon Hughes, karburator, Konrad Czubiel, Krzysztof Mikolajczyk, Maciej Paszkowski, Maggie, Mariusz Krawczyński, pedro, Piotr Tyszkiewicz, Piotr Wypych, Radek Kasprzak, RM, Sławomir Rysiak, Siegfried Binge, Slawomir Pahlke, Steve Westby, Tadeusz Kromplewski, Teri Fahrendorf, Wojtek Debicki, Wojtek Koper


text:
Godka afrikaans
Godka afrikaans, inakšy: afrikanersko godka (af. Afrikaans) to wywodzůnco śe s śedymnastawjecnygo ńiderlandzkigo godka indoojropejsko, šyroko rozpowšychńůno we Republice Pouedńowyj Afriki a Namibiji, ze myńšymi grupami užywajůncych we Botswańe, Angoli, Swazilandźe, Zimbabwe, Lesotho, Zambiji a Argentyńe. Godka afrikanersko je guůwnům godkům lo jydnyj třećyj Pouedńowyj Afriki.
Počůnkowo, djalykt ńiderlandzkigo stosowany sam mjanowano ‘přilůndkowym ńiderlandzkym’, půźńij tyž ‘afrikańskim ńiderlandzkym’ lebo ‘kuchennym ńiderlandzkym’. Tak śe go mjanowouo djalyktym aže do XIX wjeku. We 1925 uostou uoficjalnům godkům RPA. Do 1961 wespůu s ńiderlandzkym bůua uoficjalno, kedy tům drůgům půmjyńono na angelski. Afrikaans to godka kero nojbaři śe rozwinyua na kůntynynće afrikańskym.
Afrikaans kej godkům uojčystům posuůguje śe ůng. 6,2 mln mjyškańcůw RPA, s čygo wjynkšość stanowjům Koloredźi, a dodatkowo 4 mln kej jydnům s dwůch godek uojčystych (do kupy ůng. 26% populacyje RPA). Nojwjyncyj užytkowńikůw afrikaans skupjo śe we stolicy kraju – Tshwane a we Bloemfontein, a tyž na coukym uobšaře Kraju Přilůndkowygo, eli we zachodńij tajli RPA. Ze wspůučesnych prowincyji RPA nojwjynkšym udźouym godajůncych afrikaans cechujům śe:
- Pouedńowo Prowincyjo Přilůndkowo (Suid-Kaap) – 70%
- Půunocno Prowincyjo Přilůndkowo (Noord-Kaap) – 54%
- Wschodńo Prowincyjo Přilůndkowo (Oos-Kaap) – 30%
- Zachodńi Transwal (Wes-Transvaal) – 22%
- Mpůmalanga (rygjůn stouečny) – 21%
- Uorańje – 16%
- Wschodńi Transwal (Oos-Transvaal) – 12%


text:
Kamela
Kamela (Camelus) – zorta wjelgich cyckočůw pařistokopytnych s familije kamelowatych. Přinoležům do nojwjynkšych ssakůw kopytnych. Fizjolůgičńy sům uůne přistosowane do žyćo we warůnkach suchygo a gorkigo klimatu, sům čynsto wykořistywane kej zwjyřynta užytkowe.
Gatůnki[Sprowjej]
We tyj zorće idźe wykozać dwa gatůnki:
- kamela dwupuklato (Camelus bactrianus syn. Camelus ferus – wystympuje tak we stańe dźikim (kamela dwupuklato dźiko C. ferus), kej a we chowje (kamela dwupuklato domowo, baktrjan C. bactrianus)
- kamela jydnopuklato (dromader*) (Camelus dromedarius) – wystympuje ino jako gadźina hodowlano
Mjano dromader to je feler naškryflany we yncyklopedyjach, richtik to śe mjanuje dromedar ze uać. jako stoji wyžyj[zdrzůdło?].


text:
Burkina Faso
Burkina Faso (fr.: (le) Burkina Faso) – państwo we Africe Zachodńij bez dostympu do mořa. Dowńij Gůrna Wolta (Republique du Haute-Volta), we 1984 prezydynt Thomas Sankara nadou mu nowe mjano, kere uoznačo "kraj prawych ludźi" we godkach mossi a diula, kere sům guůwnymi rdzynnymi godkůma kraju.
Burkina Faso, downo kolůńijo francusko, dostoua ńypodlygość we 1960 roku. Destabilizacyjo państwa we lotach 70. a 80. XX w. popředźiua wjelopartyjne wybory we wčesnych lotach 90.
Stolicům kraju je Wagadugu (Uouagadoůgou), mjanowane bez Burkińčykůw Úouaga.


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch (IPA: /ɬanvairpʊɬgʊɨngɨ̞ɬgɔgɛrɨ̞xʊɨrndrɔbʊɬɬantɨ̞sɪlɪɔgɔgɔgɔx/) je dźydźina na wyspje Anglesey, we Waliji, kero je tajlům Wjelgij Brytańije. Wjeś je znůmo skiż fest dugigo mjana. Te mjano we tumaczyńu na ślůnski je : Kośćoł Śwjyntyj Marijki we dźupli bjołyj lyski wele wartkigo wiru wodnygo a Kośćoł Śwjyntygo Tysilio wele czyrwjůnyj jaskińe.
Wjeś skuli swojigo mjana je turystycznům atrakcyjům. Ludźe czynsto przijeżdżajům sam, coby śe skńipsować pode tabulkům s mjanym dźydźiny na banhowje (beztůż, co na farkartach pisano je abrewjacyjo: Llanfair PG).
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch mo 58 buchsztabůw a je nojdugszym mjanym mjejscowośći we Wjelgij Brytańiji. Je tyż trzećim na śwjeće jeli łaźi uo geograficzne mjana.


text:
Lešon kenaan
Lešon kenaan (hebrejsce lᵉšon kᵉnaan (לשון כנען), kᵉnaanit (כנענית), čechit jᵉhudit (צ'כית יהודית), t. r. „židowska čěšćina“, čěsce lešon kenaan) mjenujemy rěč, kotruž židowscy wobydlerjo srjedźowěkowskeje Čěskeje, Morawy a móžno tež Łužicy a dźensnišeje Pólskeje wužiwachu. W hebrejšćinje ma jich rěč wjacore mjena, najbóle korektny zda so być terminus „židowska čěšćina“. Jiřina Šedinová z praskeje Karloweje uniwersity, znajerka kultury a pismowstwa čěskich Židow, měni, zo terminus lešon kenaan prosće (srjedźowěkowsku) čěšćinu woznamjenja.
Druhdy so informacije jewja, zo lešon kenaan bě wosebita rěč (na přikład w jendźelsce pisanej Wikipediji), ale jeničke woprawdźite žórło za spóznawanje rěče, kotruž čěscy Židźa w srjedźowěku nałožowachu, su glosy w nabožnych tekstach (hlej na př. spis Or zarua Jicchaka ben Moše abo Arugat ha-bosem Avrahama ben Azriel). Tute glosy su napisane z hebrejskim alfabetom, ale jich rěč njerozeznawa so wot tehdyšeje čěšćiny. Dźe wo wjace tysac glosow, t. r. dosć bohaty material, zo bychmy móhli prajić, zo lešon kenaan wosebita rěč njebě.
Zda so, zo so w tutym nastupanju situacija w Čěskej wot situacije w srjedźdowěkowskej Okcitanskej jara rozeznawaše, hdźež wosebita židowska rěč bjez dwěla eksistowaše, mjenujcy šuaditšćina. Na zakładźe židowskich glosow z Čěskeje hodźi so potajkim prajić, zo situacija w tutym kraju bě podobna skerje situaciji we Španiskej abo w Němskej, hdźež so rěč židowskich wobydlerjow wot rěče jich křesćanskich susodow hišće jara njerozezna. Rěč, kotruž w srjedźowěku Židźa w kraju Rheinland nałožowachu, tež njebě tak rozdźělna wot tehdyšeje němčiny kaž dźensniša jidišćina wot načasneje němčiny (to hodźi so tež wo španišćinje a „židowskej španišćinje“ mjenowanej ladino, djudezmo abo lengua djudeo-espanyola prajić).
Štož nastupa mjeno kraja Kenaan (כנען), w srjedźowěku, wono woznamjenješe nic jenož Čěsku, ale wšón teritorij, hdźež tehdom zapadni Słowjenjo sydlachu, mjenujcy dźensnišu Pólsku, Łužicu a kraje ležace na zapad wot Łužicy hač k Łobju. Dźensa móžemy ćežko prajić, hač lešon kenaan so jenož w Čěskej wužiwaše, abo tež druhdźe na tutym teritoriju. Někotre krótke teksty wšak zdadźa so dopokazować, zo snano tež "židowska pólšćina" eksistowaše, tež lešon kenaan mjenowana. To pječa dopokazuja pólske pjenjezy z napismami w hebrejskim alfabeće (ale w pólskej rěči):
Paula Wexlerowa teorija, zo zakład dźensnišeje jidišćiny bě słowjanski lešon kenaan, kotryž bu hakle pozdźišo germanizowany,[1] je jenož teorija, kotruž glosy z Čěskeje njedopokazuja. Cyle plawsibelny zda so być Maxa Weinreichowy pohlad[2]: Weinreich, awtor wobšěrneje knihi stawiznow jidišćiny, je přeswědčeny, zo jidišćina bě so jako germanska rěč z jidn-tajč wuwiła a hakle pozdźišo słowjanske wliwy zesrěba.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Paul Wexler, (2002). Two-tiered relexification in Yiddish: The Jews, Sorbs, Khazars and the Kiev-Polessian dialects. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-017258-5.
- ↑ Max Weinreich (1956). "Yiddish, Knaanic, Slavic: The basic relationships". For Roman Jakobson: Essays on the occasion of his sixtieth birthday, 11 October 1956. The Hague: Mouton. pp. 622-632.
Literatura[wobdźěłać]
- Šedinová, Jiřina: Literatura a jazyk Židů v Českých zemích, in EUROLITTERARIA & EUROLINGUA 2005, Technická univerzita v Liberci, Liberec 2005


text:
München
Wspůłrzyndne: 48°08' N 11°34' E
München je mjasto we Mjymcach, stolica landu Bajery a rejyncyje Gůrne Bajery. Leży na Bajerskij Wyżce nad rzykům Izara. Je znamjynnym kulturalnym, naukowym a industryjnym uostrzodkym we Bajerach. Zołożůne we 1158 roku. Jygo mjano pochodźi uod położyńo wele klasztoru (mjym. bei den Mönchen). We 1919 powstała sam Bajersko Republika Rad. We uokryśe Wajmarskij Republiki uostrzodek naźistowskigo ruchu. We München we 1938 podpisano Ukłod ze München. We 1972 bůły sam Uolimpijske Igrziska. Terozki mjasto je śedźibům bankůw, werku BMW a inkszych.


text:
Josif Stalin
Josif Stalin (rus.: Иocиф CTaлиH), po prowdźe Ioseb Besarionis dze Dżughaszwili, gruź.: ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, dekmjano Stalin (rus. CTaлиH), rodz. 8 grudńa 1878 (6 grudńa podug starego stylu) we Gori, zm. 5 marca 1953 we Moskwje - formalńy fůngowou kej uobjyralny kadyncyjowo gynyralsekretoř KPZR a jeji pjyrwyjek a tyž prymjera ZSRR, a faktyčńy bůu dyktatorym Zwjůnzku Radźeckigo do yjmynta, majůncym ńyukrůcůny macht a używou go lo cwekůw wyznowany idyje walki klasowyj kej kńifym reskjyrowańo bůu myngowy, drinštatowy a ausynterror, kery pochowou podug rostomajtych uocyn uod pora do pora dźeśůntkůw milijůnůw ńyboščykůw. Podpisujůnc sojuš s III Řešům, ůmožliwiu Ńymcům rozpočynće agresyji zbrojnyj na Polska, beztůž mjou udźou we wybuchu II wojny śwjatowyj.
Stalin pora razy trefjůu śe s prymjerym Wjelgij Brytańje Winstonym Churchillym a prezydyntůma USA Franklinym Delano Rooseveltym a Harrym Trumanym (kůnferyncyjo teherańsko, kůnferyncyjo joutańsko, kůnferyncyjo počdamsko) deklarujůnc přiwjůnzańy do dymakracyje a wola wspůudźouańo po wojńy we zamjan za realne ustympstwa partnerůw. Po wojńy zerwou ale ůmowy, nařucajůnc důminacyjo ekůnůmično, ideolůgično, a polityčno ZSRR krajům Europy Wschodńij, "wyzwolůnym" bez Armjo Čerwůno. W připadku Polski, Stalin ingerowou we treść kůnstytucyje PRL s 1952, uosobiśće wprowadzajůnc do uůnyj šeryg zmjan a uzupeuńyń.


text:
Kwantowŏ mechanika
Kwantowŏ mechanika (znōmŏ tyż jako kwantowŏ fizyka abo kwantowŏ teoryjŏ) to je part fizyki, kery tykŏ sie fizycznych zdŏrzyń we skali mikroskopowyj, kaj akcyjŏ trefiŏ sie podle ôbstōnyj Plancka. Kwantowŏ mechanika ôdłazi ôd klasycznyj mechaniki nŏjbarzij we kwantowyj sferze skal atōmowyj i subatōmowyj. Kwantowŏ mechanika lifruje matymatyczny ôpis interakcyjōw energije i materyje.
Matymatyczne formulacyje kwantowyj mechaniki sōm abstrakcyjne. Funkcyjŏ matymatycznŏ mianowanŏ funkcyjōm wele lifruje informacyjõ ô amplitudzie prŏwdopodobności pozycyje, gibkości i inkszych fizycznych włŏsności ôd tajlikōw. Matymatyczne manipulacyje funkcyje wele porzōnd ôbjymujōm notacyjõ Diraca, kerŏ wymŏgŏ pokopiyniŏ kōmpleksowych nōmerōw i linijowych formōw. Funkcyjŏ wele uznŏwŏ obiekt za linyarny harmōniczny oscylŏtōr, a matymatyka je skuplowanŏ ze tōm, kerŏ ôpisuje akustyczny rezōnans. Mocy wynikōw kwantowyj mechaniki niy idzie pokŏzać podle klasycznyj mechaniki, btp. podstawowy stan we kwantowym mechanicznym modelu je stanym niyzerowym, kery je nŏjniższym stanym energije systymu. Je to ôpaczne do "tradycyjnygo" systymu, w kerym podstawowy stan to ańfach pokōj ze zerowōm kinetycznōm energijōm.
Piyrsze wersyje kwantowyj mechaniki bōły sformułowane we piyrszyj dekadzie XX stoleciŏ. We tym samym czasie atōmowŏ teoryjŏ i korpuskularnŏ teoryjŏ światła (rozszyrzowanŏ ôd Einsteina) ôstały przijmniynte za naukowy fakt. Na piyrszõ z nich idzie patrzeć jak na teoryjõ materyje, a na drugõ jak na teoryjõ elektromagnetycznygo prōmiyniowaniŏ. Starŏ kwantowŏ teoryjŏ była moc zmiyniōnŏ we postrzodku lŏt 20. ôd Wernera Heisenberga, Maksa Borna i Pascuala Jordana, kerzi złōnaczyli maciyrzowõ mechanikã; Louisa de Broglie'a i Erwina Schrödingera (welowŏ mechanika); i Wolfganga Pauligo i Satyendry Nath Bosygo (statystyki subatōmowych tajlikōw). Kopynhaskŏ interpretacyjŏ ôd Nielsa Bohra ôstała szyroko zaakceptowanŏ. Przed 1930 rokym, kwantowŏ mechanika była ulicōnŏ i sformalizowanŏ prŏcami Davida Hilberta, Paula Diraca i Johna von Neumanna, ze srogszym naciskym na mierzyniy we kwantowyj mechanice, statystycznõ naturã naszyj wiedzy ô realności i filozoficznõ spekulacyjõ ô roli cichtyrza. Ôd tego czasu kwantowŏ mechanika rozkrziła sie do bezma kŏżdygo aspektu fizyki XX stoleciŏ, a tyż inkszych dyscyplin, jako kwantowŏ chymijŏ, kwantowŏ elektrōnika, kwantowŏ optyka i kwantowŏ informatyka. Moc fizyki XIX stoleciŏ ôstała ôsztrychowanŏ za "klasyczny limit" kwantowyj mechaniki i ôd niyj rozszyrzowań we kategoryjach kwantowyj teoryje pola, teoryje zajtōw i spekulatywnych teoryjōw kwantowyj grawitacyje.
Bibliografijŏ[Sprowjej]
- Richard P. Feynman: Feynmana wykłady z fizyki. T. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
- Michał Gryziński: Sprawa Atomu. Warszawa: Homo sapiens, 2001.
- Ramamurti Shankar: Mechanika kwantowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.


text:
Dusyk
Dusyk (tež nitrogenij, z łać. Nitrogenium) je chemiski element z periodoweho systema elementow ze symbolom N a rjadowej ličbu 7. Atomarnje dusyk w přirodźe lědma wustupuje, dokelž so hnydom přez sylnje eksotermnu reakciju k molekularnym dusykej N2 zwjaza. Elementarnje dusyk jenož w formje kowalentneho homodimera wustupuje, chemisku wjazbu z dweju dusykoweju atomow, (→ molekularny dusyk, tež Distickstoff (přir. Disauerstoff), sumariska formula N2).
Molekularny dusyk je z 78 % hłowny wobstatk powětra. Je za žiwochow esencielny element, kotryž so přez dusykowe fiksěrowanje na přirodnym wašnju organisce wjaza. W organiskej formje je jako strukturny element proteinow wažny hłowny element wšěch organizmow. Dusyk je centralny element w dusykowym kołoběhu ekosystemow a bu wot žiwochow w energijointensiwnym procesu organisce wjazany a k dispoziciju činjeny. Wustupuje w mineralach jara rědko. Na zemskim powjerchu a w powětrje je nimale bjezwuwzaćnje abiotisce w spočatkowym času zemje nastał a bu pozdźišo wot žiwochow zwjazany.
Elementiski symbol N so wot łaćonskeho pomjenowanja nitrogenium (wot starogrjech. vιtpov „Laugensalz“ a starogrjech. Yevoς „pochad“) wróćo wjedźe. Němske pomjenownaje Stickstoff dopomina na tym, zo molekularny dusyk płomjenja haša („dusy“) abo zo žiwoch (na př. čłowjek) w čistym dusyku dusy.
Wažne wjazby[wobdźěłać]
Oksidy[wobdźěłać]
Dusyk wustupuje w někotrych oksidach, při tym ma rozdźělnu hódnosć.
- N2O,
- NO Dusyk je w tutej wjazbje dwuhódnotny.
- N2O3 Dusyk je w tutej wjazbje trojohódnotny.,
- NO2 Dusyk je w tutej wjazbje štworohódnotny.
- N2O5 Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.
Kisalina[wobdźěłać]
- HNO3 (salpetrowa kisalina) je sylna kisalina. Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.


text:
Słuchanska CD wušła
„Z mójogo žywjenja – Hanzo Njepila-Rowniski hulicujo“ rěka titul słuchanskeje CD z tekstami Rowniskeho połbura Hansa Njepile (1761-1856), w kotrychž rozprawja wo swojim wšědnym dnju. Wudawaćelka je župa Běła Woda/Niska. CD je přinošk w zmysle žadanja lětušeje župneje hłowneje zhromadźizny, zo je wjace projektow k spěchowanju Slepjanskeje narěče trěbnych. dale
Maćica Serbska
Hižo tójšto lět přewjedźe jedne z najstaršich serbskich towarstwow, Maćica Serbska, swoju hłownu zhromadźiznu sobotu po jutrach. Tež lětsa zeńdźe so dnja 10. apryla 2010 zaso na 45 čłonow a zajimcow, mjez nimi tež přećeljo Serbow z wukraja, na žurli Serbskeho muzeja w Budyšinje, zo bychu towarstwowe naležnosće rjadowali a diskutowali. dale
Serbja a lěto 1989
Na podawki měrliweje rewolucije 1989 w Serbach spomina so na zarjadowanju Maćicy Serbskeje pjatk, 13. nowembra 2009, w 19.00 hodź. w Dźiwadle na hrodźe w Budyšinje. Stawiznar dr. Timo Meškank z Lipska rysuje w swjedźenskim přednošku podawki politiskeho přewróta w Serbach a prócowanja wo wobnowjenje Domowiny. dale


text:
Krakůw
Krakůw (pol. Kraków, krak. Krakowia, mjym. Krakau) – mjasto we połedńowyj Polsce, stolica wojewůdztwa mauopolskigo, leży nad Wisłům. Gyszichtowo stolica Zachodńij Galicyji. Je uůno grodzkym krysem. Jydno s nojsrogszych mjast we Polsce, poza Warszawům. Downo stolica Polski a śedźiba krůlůw Polski. Krakůw je mjastym uo bez tyśůncletńij gyszichće a srogej kulturze a bałkůnszće.
Krakůw dycki był srogim uostrzodkem kultury mjymjeckjyj za wschodńům gronicům Rajchu. Terozki do kupy ze GOP tworzy Krakowsko-Katowicki Uobszor Mytropolitolny, mjanowany tyż Krakowsko-Ślůnskim Bipolym a tyż Połedńowym Europolym. Je on nojsrogszym uobszorym zurbonizowanym we Polsce[2].
Je znaczůncym uostrzodkym uńiwersyteckym, ze nojstarszym we Polsce Uńiwersytetym Jagellůńskym.
Je kluczowym wynzłem kůmůńikacyjnym, drůgowym i kolejowym. W pobliskych Balicach znojduje śe mjyndzynarodowo hawyna lotńicza.
Plan zabudowy starygo Krakowa – terozki postrzůdmjeśće we uobrymbje Plant – wkludzony zostoł do zabytkůw klasy "0", nojwożńyjszej we skali mjyndzynarodowyj. Do inkszych zabytkůw trza wkludzać tyż Wawel, Barbakan, downe mjasto żydowske Kaźimjyrz a mocka inkszych.
Szpilajům sam tyż dwa jydne s nojstarszych we Polsce klubůw szportowych: Cracovia (ajshokej a fusbal) a Wisła Krakůw (fusbal a korbbal).
Uodlygłośćy[Sprowjej]
- Wjyljyczko - 14,2 km
- Ńypołomjycy - 25 km
- Chrzanůw - 39,5 km
- Katowicy - 69,7 km
- Tarnůw - 81,6 km
- Zakopony - 97,8 km
- Warszawa - 301,5 km
- Budapeszt - 357,6 km
Mjasta partnerske[Sprowjej]
Mjasta bliźńacze:
Mjasta partnerske:
Wspůłpraca mjast bes umowy:
Przipisy


text:
Afy prawe
Afy prawe, antropoidy – infrařůnd cyckacůw primatnych kery uobejmuje:
- afy šyrokošnupowe (Platyrrhini=Ceboidea) – afy Nowygo Śwjata
- afy wůnskošnupowe (Catarrhini)
- afy wůnskošnupowe zwjeřokštoutne (Cercopithecoidea) – afy Starygo Śwjata
- afy čuekokštoutne (wůnskošnupowe čuekokštoutne) (Hominoidea)
Majům uůne roztomajto wjelgość, nojmyńšo, pigmejka, je myńšo uod wewjůrki, nojwjynkšy gatůnek, goryl, je srogšy uod čowjeka.
Ćauo afůw je pokryte myńi abo baři gynstymi škutami, twořůncymi čynsto na uebje i karku zorta gřiwy. Pozbawjůne škutůw můgům być yno gymba, duońy, podešwy šuapůw a uokolice půřidkůw. Ubarwjyńy afůw je zwykle ćymne i skrůmne, yno tajle ćoua bez škutůw bywajům zabarwjůne jaskrawo. Kajńikaj tyž wystympujům u ńykerych zortůw afůw trocha žywše i baři kůntrastowe kolory škutůw.
W přećiwjyństwje do inkšych řyndůw ssokůw, u afůw můzgočaška je śilńy rozwińjynto i baři zaokrůnglůno. Cechům charakterystyčnům čašek afůw je tyž kštout uočodouůw, skerowanych do přodku (wyraźńij niž u moupjatek) i blank uoddźelůnych uod jům skrůńowych. Ůzymbjyńy afůw je poune.
Wjynkšość afůw žyje we stadach abo grupach uo charakteře familjůw, uo rozbudowanej struktuře spouečnej. Wystympujům tyž gatůnki můnůgamične. Čynstoś stadu přewodźi nojśilńijšy samjec. U samic wystympuje 4-tydńowy cykl mynstruacyjny, brak sezůnowośći urodzyń. Samica rodźi zwykle jydno mode, kere bez dugšy čas je při matce, třimajůnc śe jům fest kůńčynůma.


text:
Knurůw
Wspůłrzyndne: 50°13'16" N 18°42'01" E
Knurůw (gś./sz-g. Knausdrof [1], pol. Knurów, mjym. Knurow) – mjasto we pouedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we kryśe gliwickym.
W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležauo do wojewůdztwa katowickigo.
Mjasto Knurůw ležy na pouedńu Polski we půunocno-zachodńij tajli aglůmeracyje gůrnoślůnskij, we Gůrnoślůnskym Uokryngu Přymysuowym, we pouedńowyj tajli krysu gliwickigo na Wyžyńy Katowickij.
Knurůw stou śe mjastym we 1951 ze skupjyńo Knurowa s Krywoudym a Ščyguowicůma.
Przipisy
- ↑ Walter Kuhn, Siedlungsgeschichte Oberschlesiens, Würzburg 1954


text:
Atům
Atům to je nojmńyjszy skłodńik materyje, kerygo ńy idźe potajlować metodůma chymicznymi.
Atům je zbudowany ze jůndra a uobtaczajůncych go elektrůnůw. Jůndro je zbudowane ze nuklyjůnůw: protůnůw na nyjutrůnůw. We kożdym uobojyntnym atůmje protůnůw a elektrůnůw je tela samo; kej jejich liczba je roztomajto, taki atům mjanuje śe jůnym. Zorta elymyntu chymicznygo uokryślo śe podug liczby protonůw we jůndrze. Atůmy uo jednakij liczbje protonůw, nale růżnyj nyjutrůnůw, mjanuje śe izotopůma elymyntu chymicznygo.
Wjelgość atůmůw to ůng. 10−10 myjtra, nale ńy mo to gynau uokreślůne skiż jejich kwantowośći. Jejich masa zależńy uod masy atomowyj je uod 10−27 do 10−25 kilograma.


text:
Sahara
Sahara je z dźewjeć milionow kwadratnymi kilometrami najwjetša pusćina na zemi. Wupřestrěwa so w sewjernej Africe mjez Atlantiskim oceanom a Čerwjenym morjom a je ze zapada do wuchoda wokoło 5000 km šěroka, ze sewjera do juha wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaći Sahara kaž jako wobrotnikowa pusćina. Rěčna oaza Nila přetorhuje Saharu w Egyptowskej.
Sewjernje Sahary namaka so Maghreb (arabsce za „zapad“), južnje tak mjenowany sahel („pobrjóh“). Staty w Saharje su Egyptowska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Zapadna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Najwjetši dźěl Sahary zestaje so z kamjentneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo tež ze šćerkoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twori jenož pjećinu cyłeje přestrjenje. Najwyše městno w Saharje je Emi Koussi w horinach Tibesti (3.415 m). Jenička stajna rěka je Nil.
Klima w Saharje je sucha a wodnjo horca, cyłolětnje z pasatowym wětrom. Nocy pak móža być jara zymne, w zymje samo z temperaturami pod nul stopnjemi. Přerězne mnóstwo spadkow je jenož 45 mm; w někotrych lětach so scyła njedešćuje.


text:
Andra Pradeš
Andra Pradeš (Telugu: ఆంధ్ర ప్రదేశ్, Andhra Pradesh) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 82,4 milionow wobydlerjow a přestrjeń 275.045 km², potajkim 300 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Hyderabad. Andra Pradeš ma Telugu jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Urdu (8,6%) a Hindi (3,2%) rěči.
Je štwórty najwjetši stat Indiskeje a mjezuje z Tamil Nadu na juhu, Karnataku na zapadźe, Maharaštru na sewjerozapadźe, Čatisgarom na sewjeru a Orisu na sewjerowuchodźe. Na wuchodźe je pobrjóh Bengalskeho zaliwa přirodna hranica.
Zaćišće[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Webstrony knježerstwa Andra Pradeša (jendźelsce)
- K stawiznam (jendźelce)


text:
Złotowò
Złotowò (we zdrojach: Vulatovum 1370, Welatowo, Zlothaue, Majus Zlothkowo XV w., Slothowo 1491, Plotho XVIII w., Flatow, Złotowo; pòl. Złotów, miem. Flatow) je krézewim gardã we wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Głomią ë piãcoma jezorama. Je jednëm z nôwikszich gardów Krajnë. Mô 18 712 mieszkańców ë zajëmô 11,58 km2. Òd 1772 (pierszi rozbiór Pòlsczi) do 1945 (kùńc drëdżi swiatowy wòjnë) słëchôł do Miemiecczi, dze béł wôżnym òstrzódkã pòlsczi miészëznë. W latach 1938-45 w Pòmrach, 1945-46 w bëdgòsczim wòjewództwie, w 1946-50 w szczecënsczim, w 1950-75 w kòszalënsczim, w 1975-98 w pielsczim.
Złotowò leżi nad jezorama: Złotowsczim (Miesczim), Babą, Bùrméstrowim, Probòszczowim, Zalesczim ë rzéką Głomią, we westrzédnozôpadnim cządze Krajnë. Twòrzi 0,7% wiéchrzëznë złotowsczégò krézu.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Elias Howe
Elias Howe (rodz. 9 lipca 1819 we Spencer, um. 3 paźdźerńika 1867 we Brooklyńy, Nowy Jork) to bůu amerikański wynolozca, kery pjyršy uopatyntowou mašyna do šyćo, 10 wřeśno 1819. Ńyskoři wadźiu śe bez gerycht ze Isaakym Singerym, kery začůn produkować mašyny do šyćo we kerych užyto rozwjůnzańo techńičnygo zastřežonygo we patynće. Howe sprawa wygrou i dostou uodškodowańy, s kerego wjynkšość dou na potřeby Armije Uńije we čos wojny secesyjnyj. Som suůžyu we ńi kej uochotńik we lotach 1862-1865. We 1865 zouožyu Howe Machine Company we Bridgeport, a jygo mašyna erbua zuot mydajla na Wystawje Śwjatowyj we Paryžu we 1867.


text:
Łuknadź
Łuknadź[1][2] (Caltha) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Systematika[wobdźěłać]
Ród so na zakładźe morfologiskich a geografiskich rozdźělow do dweju sekcijow poddźěli ze cyłkownje dźesać družinami. Sekcija Psychrophyla je ze šěsć družinami na južnej połkuli rozšěrjena a wobsedźi zhibnjene přiwiski na łopjenach; sekcija Caltha z štyri družinami je na sewjernej połkuli rozšěrjena a njetwori žane přiwiski na łopjenach. Tute rozdźělenje roda bu přez molekularbiologiske přepytowanja wobkrućene.
- Sekcija Caltha
- Wuchodoameriski łuknadź (Caltha leptosepala)
- Płuwacy łuknadź (Caltha natans)
- Bahnowy łuknadź (Caltha palustris)
- Caltha scaposa
- Sekcija Psychrophyla
Nóžki[wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 230.
- ↑ 2,0 2,1 W internetowym słowniku: Sumpfdotterblume


text:
Suzanne Vega
Suzanne Vega (rodz. 11 lipca 1959 we Santa Monica we Kaliforńiji) – amerikańsko pjosynkorka wykonujůnco muzyka ze sorty folk a rock. Jeji twůrčość to we wjynkšośći poetycke ballady. Jeji pjosynka Tom's Diner buůa wykořistano při twořyńu algorytma kůmpresyji plikůw dźwjynkowych do formatu mp3, skiž tygo, co fest ćynžko bůuo ja skůmpresować bes utraty jakośći.
Dyskůgrafijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- Suzanne Vega (1985)
- Solitude Standing (1987)
- Days of Open Hand (1990)
- 99.9F° (1992)
- Nine Objects of Desire (1996)
- Songs in Red and Gray (2001)
- Beauty & Crime (2007)


text:
Wyspa
Wyspa – trwouy fragmynt lůndowyj powjyřchńi Źymje, kery je uoblany ze wšyjstkych strůn wodům. Wyspy sům na řykach, jeźorach, stawach, mořach a uoceanach. W připadku tych dwůch uostatńich za wyspy uznowo śe uobjekty uo rozmjarach mńyjšych uod rozmjarůw kůntynyntu (wartość grańično znojduje śe kajś mjyndzy wjylgośćům nojwjynkšyj wyspy: Grynlandje a wjylgośćům nojmńyjšygo kůntynyntu: Australije). Za wyspy ńy uznowo śe ruchůmych uawic pjaščystych, ńi uobšarůw lůndu zalewanych wčos připuywůw.
Wyspy můgům być samotne abo twořić skupiska – archipelagi.


text:
Swjata Zdźisława
Najstarše pisomne zapiski wo Zdźisławje pochadźeja ze spočatka 14. lětstotka, t. j. z doby jenož poł lětstotka po jeje wumrěću, a to w Dalimilowej chronice a w Zdźarskej chronice. Pozdźiše legendy spušćliwe njejsu. Historikar Zdeněk Kalista napisa wo Zdźisławinej dobje a jeje rodźe dwě historiskej studiji (1941 a 1969). Historiske dźěło wo Zdźisławje wuda tež pater Ambrož Svatoš w lěće 1948 pod titulom "Blahoslavená Zdislava" („Zbóžnoprajena Zdźisława“, přeł.). Štó běše tuta žona, kotraž je so najskerje w lěće 1220 na Moravě v Křižanově narodźiła a na spočatku lěta 1252 w Jablonnym w Podještědí wudycha?
Žiwjenje[wobdźěłać]
Běše dźowka knjeza Přibyslava z Křižanova, kralowskeho hrodoweho hrabje w Brnje a na hrodźe Veveří, a knjenje Sibyle (ze Sicílije – dwórskeje damy kralowny Kunhuty). Wuda so na wosobneho čěskeho wulkotnika knjeza Hawoła Markvartic a přesydlowaše so na jeho hród Lemberk pola Jablonneho w Podještědí. Porodźi jemu štyri dźěći: Havla, Markétu, Jaroslava a Zdislava. Najskerje zetka so ze zbóžno prajenym Česlavom, z pólskim dominikanom, wučomcom swj. Dominika a sta so z dominikanskej třećarku; z mandźelskim powolaštaj dominikanow do Jablonneho a do Turnova, załožištaj tu za nich klóštry a cyrkwje. Swjata bywaše Zdźisława jako mandźelska a mać swójby, ale jeje žiwjenje a skutkowanje so jenož na priwatne žiwjenje njewobmjezowaše: Zdźisława tež hrodowsku čeledź wuwučowaše a wukubłowaše, staraše wo chorych, chudych, bjezdomnych a dezerterow (běše to doba tatarskich zadobyćow do Srjedźneje Europy) a pomhaše jim tež hewak (w hospitalu, kotryž wona tohorunja załoži). W dobje časteje njepřitomnosće jeje mandźelskeho (běše prawa ruka Wjacława I. a jeho zepěra hdyž jeho syn Přemysl Otakar II. přećiwo njemu zběžkowa) dyrbješe wona cyłe knjejstwo za njeho wjesć.
Zdźisława wumrě najskerje na tuberkulozu, (jeje smjertne powostanki je akademikar Vlček přepytował), je w krypće klóšterskeje cyrkwje w Jablonnym pohrjebana; jeje nop je w relikwiarje na Marijnym wołtarju nalěwo w cyrkwinskej łódźi. Jeje row so njepřestajneje česćownosće wěrićelow wot jeje smjerće do dźensnišeho wjeseli, putnikuja sem nic jenož Češa a Morawjenjo, ale tež Słowacy, Polacy, Serbja, Němcy a Rakušenjo. Do dźensnišeho dóńdźe při jeje rowje k wusłyšenjam, wustrowjenjam a hinašim dźiwam přez zasadźenje tuteje swjateje. Tohodla bu hižo we 18. lětstotku na městnje prjedawšeje gotiskeje cyrkwje k jeje přichodnemu zbóžnoprajenju, wo kotrež so započa prócować, wulkotna barokna katedrala swj. Ławrjenca wot sławneho Wienskeho architekta Jana Lukaša Hildebrandta postajena; twarjenje financowaše hrabja Berka z Duby a po jeho smjerći knjeni hrabina Kinská. K zbóžnoprajenju wšak dóńdźe hakle w lěće 1907 (bamž Pius X.).
W lěće 1947 zahaji kardinal Šćěpan Trochta, Litoměriski biskop, diezesowy proces swjatoprajenja. We wobłuku lětdźesatka duchowneho wobnowjenja naroda bu lěto 1991 (tehdy hakle) zbóžnoprajenej Zdźisławje a temje swójba wěnowane. Tehdy bu zběrka studijow "Zdislava" wudata a sta so hišće wjele dalšich zajimawych aktiwitow.
Swjatoprajenje[wobdźěłać]
Zdźisławu pak bamž Jan Pawoł II. we Wołomucy dnja 21. meje 1995 swjatopraji. Dnja 24. oktobra 2000 - w lěće Wulkeho jubileja – postaji ju za hłownu patronku Litoměriskeje diecezy. Wo swjatoprajenju Knjenje Zdźisławy je so tehdyši prowincial dominikanow pater Ambrož Maria Svatoš wjele zasłužbow dobył, a to z hromadźenjom Zdźisławskich studijow a historiskich dokumentow. Nětko ma mjenujcy nimale sto w rukopisu dokumentowanych padow dźiwotwornych wusłyšenjow přez zasadźenje Knjenje Zdźisławy ze zańdźenosće. Jako dźiw trěbny k swjatoprajenju bu medicinsce a wědomostnje njewujasnjomne wustrowjenje MUDR. Straki připóznate, swójbneho nana, pola kotrehož dnja 19. septembra 1989 w Brnje w chorowni k zastaću wutroby, k na nul spadowacemu krejnemu ćišćej, ke kliniskej smjerći mozow dóńdźe; tutón staw přez tři hodźiny traješe. W běhu tuteje doby mandźelska, dźěći, wyša sotra, knjez farar a dalši intensiwnje k zbóžno prajenej Zdźisławje wo dźiw modlachu, a buchu wusłyšeni: wobnowještej so motoriska a zmysłowa aktiwiće, wšě organy póčachu normalnje fungować. Jabłońska cyrkej bu wot bamža k bazilice minor (mjeńši) z titulom "Bazilika swjateho Ławrjenca a swjateje Zdźisławy" powyšena.
Smjertne powostanki swjateje Zdźisławy su wěrićelam nimo w Jablonnym tež w Litoměriskej katedrali swj. Šćěpana (na wołtarju swj. Jana Nepomuka) a we Wołomucy w dominikanskej cyrkwi Knježny Marije (na wołtarju swj. Dominika) k česćowanju wustajene. Při 750. róčnicy smjerće zbóžno prajeneho Česlava w lěće 1992 je swjata Zdźisława tutoho swjateho wopytała: jeje nop pućowaše z Jablonneho do pólskeho Wrócława a bu tu ze statniskimi česćemi přijata. Swoju tuchwilu poslednje dušepastyrske pućowanje přewjedźechu smjertne powostanki swjateje Zdźisławy z Litoměrjec na lětanišćo we Wołomucy - na swjatoprajenje přez bamža Jana Pawoła II. dnja 21. meje 1995.
Dnja 24. oktobra 2000 postaji bamž Jan Pawoł II. swjatu Zdźisławu za hłownu patronku Litoměričanskeje diecezy. Wot nalěća 2002 je wona po postajenju wokrjesneho zastupnistwa patronka cyłeho Liberecskeho wokrjesa.
K swjatej Zdźisławje so do dźensnišeho Waldsteinowi hrabjojo jako z njej zdaleni přiwuzni přiznawaja, wopytuja jeje row w Jablonnym.
Poselstwo Swj. Zdźisławy[wobdźěłać]
Je ta swěca, kotruž Zdźisława wupromjenja: wona je na ewangelij nic jenož posłuchała, ale běše za njón žiwa. A to na žadyn pad w klóštrje wotzamknjena, ale běše w swojej swójbje a w tym swěće, kotryž ju wobdawaše. Wěra njeběše jenož priwatna naležnosć za jeje hrodowsku kapałku, ale běše to tež wěc za žiwjenje. Zdźisława hród wopušći a běše za ewangelij wšudźe wokoło žiwa, hdźež chudźi a wbozy běchu. Běše za Chrystusowe słowo žiwa: ,Lubujće swojich blišich!'
Knjeni Zdźisława je wozjewjerka prawa čłowjeka, prawa žony: za druhich lubować a žiwe być. A to je jeje poselstwo za swójby. Jako mać praji wšěm žonam, ale tež wšěm, kotřiž su w swójbje žiwi: je trjeba lubować a za wostatnych žiwy być.
Literatura[wobdźěłać]
- Dolistova, Marie: Paní Zdislava z Lemberka, 1. nakład, nakładnistwo ŘÁD, Praha. Baseń awtorki z přełožkami do 5 rěčow. ISBN 978-80-86673-15-8 (čěsce, pólsce, hornjoserbsce, němsce, w esperanće a jendźelsce)


text:
Jastrzymbje–Zdrůj
Wspůłrzyndne: 49°57' N 18°35' E
Jastřymbje–Zdrůj (pl. Jastrzębie-Zdrój, mjym. Bad Königsdorff-Jastrzemb) – mjasto na prawach powjatu pouožůne we pouedńowyj tajli wojewůdztwa ślůnskigo. Nojwjynkše, po Rybńiku mjasto RUoW-u a Subrygjůnu Zachodńigo. Je to jydno s nojmuodšych mjast Polski (prawa mjejske uod 1963 r.). Pomješkuje sam 94 072 ludźi (2007), na 85,44 km² placu. Mjejscowość rozwijoua śe uod pouowy XIX wjeku kej uzdrowisko. W lotach 50. XX wjeku uodkryto sam značne zasoby wůngla kamjynnygo co překštoućiuo mjasto we značůncy uośrodek přymysuowy. S Jastřymbjo pochodzům m.in. Jerzy Cnota, Krystian Lupa a Rudolf Ranoszek.


text:
Wokrjes Lipsk
Wokrjes Lipsk (němsce Landkreis Leipzig) je krajny wokrjes w sewjerozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. januara 2008 a ma wokoło 257.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1647 kwadratnych kilometrow.
Wokrjes mjezuje na sewjerowuchodźe ze sewjerosakskim wokrjesom, na wuchodźe ze srjedźosakskim wokrjesom, na juhu z durinskim wokrjesom Altenburgski kraj, na zapadźe ze saksko-anhaltskim Hrodowskim wokrjesom a na sewjerozapadźe ze Solawskim wokrjesom a z bjezwokrjesnym městom Lipsk.
Wulke wokrjesne města su Borno, Grima, Markkleeberg a Worcyn.
Najwjetše rěki na wokrjesnym teritoriju su Běły Halštrow, Modłej a Plesna. W zapadźe wokrjesa namakaja so wulke kumštne jězory w něhdyšich brunicowych jamach. Najwyša hora je Löbenberg (240 m) blisko Worcyna.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Kśynga hynrykowsko
Kśynga hynrykowsko (Kśynga zouožyńo klaštoru Panny Maryje we Hynrykowje) – stustrůńicowo spisano po uaćińy krůńika opactwa cystersůw we Hynrykowje we Dolnym Ślůnsku. Powstoua na počůntku jako spis majůntku klaštornygo, skuli ńystabilnyj sytuacyje po wojńe ze Můngouůma we 1241.
Tajla pjyršo tyj kśyngi uopisuje lota uod fůndacyje klaštoru we 1227 bez Hynryka Brodatygo do 1259, tajla drůgo prowadźi historyjo uopactwa do 1310.
Kśynga znojduje śe terozki we Muzyjům Archidjecezyjolnym we Wrocuawju, a jeji kopja znojduje śe henrykowskym uopactwje.
Zdańy we godce polskij, českij a ślůnskij[Sprowjej]
Kśynga zawjero we zapiskach s 1270 zdańy, kere je uwožane za nojstarše zapisane we godce polskij, českij a ślůnskij (te godki bůuy wtedy blank na śa podane):
Day, ut ja pobrusa, a ti poziwai
Co znočy: Dej, dyć jo pobrusa, a ty uodpočywej.
Uostouo uůno wypedźane bez uośaduygo we Dolnym Ślůnsku českigo ryceřa Boguchwoua do jigo mjejscowyj baby, kedy uůna bruśiua meuua źarno. Zdańy to znojduje śe we uopiśe pochodzyńo nolyžůncyj do majůntku klaštornych pobliskij dźedźiny Brukalice. Aže brušyńy źarna bůuo wtedy uwožane za robota ńy do chopůw, Čech tyn uostou zmjanowany bez sůmśadůw Brukouům (zbrukůny), a přezwisko to douo tyž mjano coukij uosadźe.
Zdańy to uostouo uokreślůne bez krůńikořa jako polske (Ślůnsk znojdowou śe wtedy pod řůndůma Polski), zawjero nale we śa charakterystyčne cechy tako dźiśijšyj polskij godki, českij godki a ślůnskij godki - "day" (polsko kůńcůwka "-aj", we českym a ślůnskym "-ej"), "ut" (česke "at'", po ślůnsku "dyć", po polsku "niech"), "pobrusa" (echt ślůnsko kůńcůwka "-a", we polskym "-ę", we českym "-ím").


text:
Pejtersburg
Wspůłrzyndne: 59°56' N 30°16' E
Pejtersburg[1] (Sankt Petersburg, rus.: CaHkT-ПeTepбypr, dowńi tyž Peterburg, rus. ПeTepбypr, rus. ПeTporpaд, Lyńingrad, rus. ЛeHиHrpaд) to je mjasto we Rusyji, druge po srogośći za Moskwům. Je pouožůne nad Zatokům Fińskům we delće Newy, jego tajla nojduje śe tyž na ůng. 40 wyspach. Zosadzůne we 1703 roku. Downo stolica Imperyjům Ruskigo we rokach 1721-1918.
Je to jedne s nojsrogšych cyntrůw muzyjalnych we śwjeće, muzyjůw je sam pora setek, nojbaři znajůmy ś ńich je Ermitaž. Sroge cyntrům wyuczyńo - 41 wyršych šulůw, wjyncy kej 170 instytucyjůw wyuczyńowo-badańowych, wjyncy kej 2000 biblijotykůw.
Srogo hawyna morsko a hawyna lotničo (hawyna lotńičo Sankt Petersburg-Půukowo).
Uostřodek industryje, m. in. stočńowyj a mašinowy.
Klub fusbalowy Zenit Sankt Petersburg.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958


text:
Kśynga Powtůrzůnygo Prawa
Kśynga Powtůřůnygo Prawa [Pwt], Pjůnto Kśynga Mojžešowo [5 Mojž] zawjyro Tora, je růwnočeśńy pjůntům kśyngům Starygo Testamyntu a Biblije. Mjano kśyngi we hebrajskij godce to Dvarim דברים, eli "suowa", uod pjyršygo wyrazu tyj kśyngi, we grece (Septuaginta - Aeutepovόuιov) a uaćińy (Wulgata - Deuteronomium) mjano tumačy śe kej "powtůřůne prawo". Pwt zawjero moc nawjůnzań do půpředńich šterech kśůng, we tym l.b. powtůřyńy Dekalůgu a inkšych přepisůw. W kśyndze tyj ůmješčůny je tyž hymn Mojžeša.


text:
Baleary
Baleary (katalański Illes Balears, špański Islas Baleares) su k Špańskej słušeca kupka kupow a špańska awtonomny region w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Awtonomny region wopśimjejo pěś wobsedlonych kupow Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera a Cabrera kaž teke 146 njewobsedlonych kupow. Nejwětša kupa jo Mallorca z płoninu wót 3.620 km²; cełkowna płonina jo 4.992 km². Kupy su mjaz 90 a 200 km zdalone wót špańskeje twardej zemi.
Amtskej rěcy stej katalańšćina a špańšćina, mjaztym až eksistěrujo na kuždej kupje domorodny dialekt katalańšćiny, kaž na pśikład Ibizenk na Ibizi.


text:
Serbja
Serbja (tež Serbjo[1], delnjoserbsce Serby, łaćonsce Surbi, Surabi resp. Sorabi, němsce Sorben) su zapadosłowjanski lud, kotryž je w Němskej žiwy. Tradicionelna domizna Serbow stej Delnja a Hornja Łužicy w zwjazkowymaj krajomaj Braniborska a Sakska, tak mjenowany serbski sydlenski rum.
Rěče a sydlenski rum[wobdźěłać]
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji čěšćinje a słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000 a cyłkowna ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamni su w Delnjej Łužicy žiwi, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšina rěčnikow delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład w Bórkowach, Běłej Górje-Bělinje, Hochozy abo Janšojcach.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzyma, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwi. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
Serbska diaspora[wobdźěłać]
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež běše so w 1850tych lětach wot serbskich wupućowarjow załožił. Dźensa je w tamnišej šuli domizniski muzej zaměstnjeny, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. Pola ludličenja 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu we wšelakorych kónčinach Awstralije. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše něhdźe 2000 Serbow do kontinenta.
Nabožina[wobdźěłać]
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900)[2], jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje katolscy (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak wučini podźěl protestantow w tym času wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěče a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je tajki poměr dźensa nawopak.
Narodne symbole[wobdźěłać]
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 najprjedy přispomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze dósta swoje dźensniše barby. Serbska hymna je „Rjana Łužica“.
Žórło[wobdźěłać]
- ↑ Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, ISBN 3-7420-1103-0, strona 153
- ↑ Po ludličenju 1900, hlej Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag Berlin, 1954, str. 34


text:
Litium
Litium (wědomostnje Lithium), [ˈliːtiʊm] (z grjekskeho λίθoς líthos „kamjeń“) je chemiski element ze symbolom Li a rjadowym ličbnikom 3. Mjeno Litium dósta element, dokelž bu na rozdźěl wot natriuma a kaliuma w kamjeniznje wotkrył. Wón je alkaliski kow druheje periody periodoweho systema elementow. Litium je lochkometal a wobsedźi najmjeńšu hustosć pod standardowymi wuměnjenjemi krutych elementow. W elementarskej formje reaguje kaž wšě alkaliske kowy hižo při dótkanju z kóžnej włóžnotu a tak zawinuje ćežke wužraća a spalenja. Jeho wjazny su strowoty škody, ale wězo w zdawna snadnišim rozměrje hač tute jeje periodoweho susoda Berylium.
Litium bu 1817 wot Johan August Arfwedson wotkrył. Wón njewustupuje w přirodźe dla jeje wysokeje reaktiwnosć elementarny. Při rumowej temperaturje je jenož na cyle suchim powětrje za dlěši čas stabilny, na włóžnym powětrje so na powjerchu spěšnje mutnošěra woršta z litiumoweho hydroksida wutwori. Pomału reaguje tež na suchim powětrje k litiumowemu nitridej. Jako mikroelement je w formje jeho selow časty wobstatk wot mineralneje wody.
W čłowjekowym organizmje su małe mnóstwa litium na składźe; element pak njeje esencielny a žanu znatu biologisku funkciju nima. Najebać toho maja někotre litiumowe sele medicinski wuskutk a wuskutkuja při bipolarnych afektowych mylenjach, maniji, depresijach a kluserowych hłowybolenjach.
Noty[wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 M. Hesse, H. Meier, B. Zeeh: Spektroskopische Methoden in der organischen Chemie Thieme, 2002


text:
Finlandyjo
Finlandyjo, Republika Finlandyje (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo we půłnocnyj Ojropje, ferajńista Ojropejskij Uńije. Grańica mo uod zachodu ze Szwecyjům a ze Bałtyckym Morzym, uod půłnocy ze Norwygijům a uod wschodu ze Rusyjům.
Wjynkszość wjyrchu Finlandyje to sům ńiźiny ze młodům polodowcowům rzezům. Naturalne zachodńe a połedńowe grańice Finlandyje wyznaczajům Botńicko a Fińsko Zatoka, mjyndzy kerymi rozćůngo śe poprzećinane ćůngůma wzńyśyń morynowych Fińske Pojeźerze ze 60 tyś. jeźor. Jeźora zajmujům 18,8 tys km², fest liczne sům barzouy a torfowiska. We postrzodkowyj tajli kraju uksztołtowańy terynu mo cechy połedńowych pojeźerzů a wyżynůw, kere sům rozlygowane na půłnocy. Na půłnoc uod Podbjygůnowygo Koła je Fińsko Lapůńijo, kero je przedgůrzym Skandynawskich Gůrůw. Lyńijo szkerowygo wybrzeżo je śilńy rozwińynto, mockům małych wysepek.


text:
Uolsztyn
Wspůłrzyndne: 53°47' N 20°30' E
Uolsztyn (pol. Olsztyn, downij Holstin, mjym. Allenstein) – nojwjynkše mjasto i stolica wojewůdztwa warmińsko-mazurskigo, powjat grodzki Uolsztyn, stolica powjatu źymskigo uolsztyńskigo, archidjecezyji warmińskij, a uod 1992 r. metropoliji warmińskij. Guůwny uośrodek gospodarčy, edukacyjny i kulturowy, śedźiba wuadz i nojwažńijšych instytucyji rygjůnu, a tyž wažny wynzeu kolejowy i drůgowy.
Uolsztyn ležy we pouedńowyj tajli Warmji, historyčnyj krajiny noležůncyj we lotach 1466-1772 do Řečypospolityj. Wbrew powšechnyj uopińji, ńy je pouožůny na Mazurach.


text:
Můngolijo
Můngolijo (můngolsko godka: MoHroл yлc, ) to je państwo we wschodńij a střodkowyj Azyje, bes dostympu do mořa. Grańica mo ze Rusyjům od půunocy a s Chinůma uod pouedńo, wschodu a zachodu. Ńy mo grańicy s Kazachstanym, nale jeij pouožůny nojdalij na zachůd punkt je ino pora kilometrůw uod grańic Kazachstanu. Nojwyžšy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkšość mjyškańcůw wyznowo buddyzm tybetański.
We 1206 chanym wšyjstkich Mongouůw uostou wybrany Čyngis chan (Tymudžyn), kery doprowadźiu państwo Mongouůw do ščytowyj potyngi. Bůuo ůune nojsrogšym państwym na śwjeće, do terozki žodyn kraj we coukij gešychće ńy zajmowou wjyncyj placu. Uobejmowouo teroźńijše Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran a tyž Ruś. Skiž tygo, co řůndzyńi tak srogim państwym bůuo fest ćynžke, kole 1261 roztajlowano je na tři tajle, Teroźńijšo Můngolijo we tym tajlungu bůua we jydnym kůnsku s Chinůma a řůndźiua ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůu Bejdžing, bez Mongouůw mjanowany Chanbauyk. We 1368 po powstańu we Chinach wuada přejyua dynastyjo Ming, a we 1372 wojska chińske zajyny a přiuůnčyuy do Chin pouedńowo tajla Můngolije (terozki je to Můngolijo Wewnyntřno a m status prowincyje autůnůmičnyj we Chinach). Pozostauo tajla rozlećoua śe na mjyńše państewka, jeich zjydnočyńp ńy bůuy trwoue. Ńyskoři uostouy federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skiž antymůngolskij polityki Chinůw wybuchnyuo we Můngolije powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Při poparću Rusyje uoguošůno samostanowjyńy Můngolije a utwořůno teokratyčny řůnd pode přiwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinůma, te druge zgodźiuy śe yno na autůnůmijo lo Můngolije. We 191 wojska chińske zajyny Můngolijo a obaliuy Bogda Chana. We 1921 wybucnyuo kolejny powstańy, wspjyrane bez "bjouych" (antybolšewikůw) s Rusyje. Na chwila přiwrůcono do wuadzy Bogda Chana, nale we lipcu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůua yno garstka), Můngolijo zajyna Rusyjo a ustanowiua sam řůnd kůmůńistyčny. Ńyskoři skolektywizowano bauerstwo a shajcowano klaštory, uoroz s dobrami kultury kere we ńich bůuy. Uostouy śe yno štyry ś ńich. Alfabyt můngolski zastůmpjůno cyrylicům. Aže do 1990 Můngolijo pozostowoua państwym kůmůńistyčnym, ńyskoři pokojowo wkludzono systym dymokratyčny, a we 1992 wyjechou s Můngolije uostatńi ruski wojok.
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowle a bergmaństwje (wůngel brunatny, mjedź, molibdyn, fosforyty).


text:
Caissa
Caissa to je mityczno drijada, terozki przedstowjane jako bogini szachůw, ńimo iże takigo mitu we antycznych kulturach ńy bůło. Pjyrszy Caissa przedstawjůł we tyj roli William Jones we gydichće Caissa or the games of chess ("Caissa abo szachowy szpil"), wydanym we 1772 roku we Oxfordźe. We tyj gydichće zolyći ś ńům Mars, nale ńy ma napisane, iże co u ńi uzyskoł eli ńy. Terozki mjano Caissa je używane uod szachowych cajtůngůw a samych szpilerůw jako mjano fortuny abo cufla we szpilu; godajům, co Caissa jejim sprzijała abo ńy. Mjano Kaissa mjoł ruski kůmputrowy szachowy program, kery we 1974 wygroł mistrzostwa śwjata kůmputrowych szachowych programůw we Sztokholmje.


text:
Afgańistan
Afgańistan, Islamsko Rybublika Afgańistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Dawlat-e Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Daulat-e Eslami-je Afghanestan; pašto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Dawlat, trb. Dy Afghanestan Eslami Daulat) – střůdlůndowe państwo pouožůne we Azyji Střodkowyj.
Přez 4/5 placu zajmujům gůry. S půunocnygo wschodu na pouedńowy zachůd rozpośćero śe Hindukuš s nojwjyžšym ščytym kraju (Nušaak, 7 455 m n.p.m.), přechodzůncy we surowe uobšary Wyžyny Irańskij, a nastympńy we půupustyńa Rygistanu, mjyndzy kerymi znojduje śe Wyžyna Haradžat s kilkůma přeuynčůma ůmožliwjajůncymi kůmůńikacyjo půmjyndzy rygůnůma kraju.


text:
Italijo
Italijo, Republika Italsko (it.: Italia, Repubblica Italiana) – państwo położůne we Połedńowyj Ojropje, na Apyńińskim Půłwyspje, je ůune człůnkym wjelu uorgańizacyjůw, m.in.: Ojropejskij Uńije, NATO. Italijo noleży do uoźmju nojbarźi industryjowonych a bogatych państw śwjata - G8.
Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Italije wynośi 1932,2 km. Sůmśaduje uůna s Francyjům – 488 km grańicy, Szwajcaryjům – 740 km, Austrijům – 430 km i Słowyńijům – 232 km). Wnůntzr terytorjům Italije znojdujům śe tyż dwa państwa-ynklawy: San Marino (39 km grańicy) a Watykůn (3,2 km).
Dugość wybrzeża italskigo wynośi aże 7600 km. Uoblewajům je wody poru akwynůw Strzůdźymnygo Morza: Liguryjske Morze, Tyrryńske Morze, Jůńske Morze a Adrjatycke Morze.
Nojwyższy půnkt połožůny je na nojwyższym masywje Ojropy, Můnt Blanc. Nośi uůn mjano Můnt Blanc de Courmayeur – jygo wysokość to 4807 m n.p.m.
Italijo podźelůno je na 20 rygjůnůw (5 ś ńich na szczygůlnych prowach), 109 prowincyji (s kerych 2 sům autůnůmiczne) a 8092 gminy.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Szacůnkowe dane za World Gazetteer [1], CIA The World Factbook szacuje wjelość ludźůw we 2007 roku na ůng. 58 150 000 [2]


text:
Braniborska
Braniborska (něm. Brandenburg, dsb. Bramborska) je zwjazkowy kraj Němskeje. Stolica je Podstupim.
Wobsah
Geografija[wobdźěłać]
Braniborska mjezuje z Mecklenburgsko-Předpomorskej na sewjeru, z Pólskej na wuchodźe, z Sakskej na juhu, z Saksko-Anhaltskej na zapadźe a z Delnjeje Sakskej na sewjerozapadźe při rěce Łobjo.
W Braniborskej je wjace hač 3.000 jězorow.
Rěki[wobdźěłać]
Slědowace rěki so Braniborskeje dótkaja abo běža zdźěla abo cyle přez Braniborsku:
Města[wobdźěłać]
Slědowace města su najwažniše w Braniborskej.
Stawizny[wobdźěłać]
Braniborska bu zaso w lěće 1991 załožena. Tutón zwjazkowy kraj je hižo jónu mjez lětami 1945 a 1952 eksistował. W lěće 1952 so tutón pak wotstroni a město toho so wobwody Podstupim, Frankobrod nad Wódru a Choćebuz wutworichu.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Braniborska je rozrjadowana do 420 gmejnow, mjez nimi 112 města, z kotrychž su města Brandenburg, Choćebuz, Frankobrod nad Wódru a Podstupim bjezwokrjesne.
Wokrjesy a jich stolicy[wobdźěłać]
W Braniborskej su slědowace wokrjesy.
Bjezwokrjesne města[wobdźěłać]
Slědowace města su bjezwokrjesne.
- Brandenburg při Haboli (BRB)
- Choćebuz (CB)
- Frankobrod nad Wódru (FF)
- Podstupim (P)
Krajny sejm[wobdźěłać]
W tuchwilnym braniborskim sejmje z cyłkownje 88 městnami je šěsć stronow zastupjenych: SPD (30 městnow), CDU (21) Lěwica (17), AfD (10), Zwjazk 90/Zeleni (6) a Braniborske zjednoćene byrgarske hibanja/Swobodni wolerjo (BVB/FW, 3 městnow). Jedyn zapósłanc je bjez frakcije. Poslednje wólby běchu 14. septembra 2014.
Wot nazymy 2014 tworitej SPD a Lěwica znowa koaliciju pod ministerskim prezidentom Dietmar Woidke (SPD).
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Juro Surowin
Georg Julius Justus Sauerwein (*15. januara 1831 w Hannoverje; † 16. decembra 1904 w Kristianiji, źinsa Oslo) jo był ako nimski publicist, rěcny wědomnostnik a humanist zašćitowaŕ mjeńšynowych rěcow (dolnoserbski, litwański) w Nimskim kejžorstwje.
Žywjenje[wobźěłaś]
Georg Sauerwein (serbski: Juro Surowin) jo se naroźił ako syn fararja w Hannoverje a jo w Gronauje (Leine) wótrosł. Ze 17 lětami jo złožył maturu a jo šeł na studij rěcnych wědomnosćow a teologije do Göttingena. Jo pak chóźił teke na cytanja fyziki, chemije a botaniki. Pó tśich lětach jo studium bźez wótzamknjenja pśetergnuł a jo pór lět we Walesu a Engelskej pśežywił. Tam jo wupytnuł swój rěcny talent. Za cas swójogo žywjenja jo nawuknuł wěcej ako 60 rěcow a dialektow.
Ze 24 lětami jo wózjawił engelsko-turkojski słownik. Wót 1857 jo był priwatny ceptaŕ princesny Elisabethy z Neuwieda, kótaraž jo była pózdźej kralowka Rumunskeje a znata ako spisowaśelka pód pseudonymom Carmen Sylwa. Groni se, až jo zwězało jeju někotare lěta pótajmne lubstwo.
Wót 1856 do 1896 jo statkował ako lichotny sobuźěłaśeŕ w Britaniskem biblijnem towaristwje a jo se wobźělił na wjele pśełožkach biblije do wšakich rěcow a dialektow. 29. maja 1873 su 42 lětnemu posćili titul doktora filozofije a magistra lichotnych wuměłstwow. Wót 1874 jo Surowin cesto pśebywał w Norwegskej, wósebnje w Dovre, a jo se tam zasajźował za wobnowjenje a wótžywjenje norwegšćiny.
1879 a 1881 jo kandiděrował ako wótpósłańc za Pšuski krajny sejm a 1898 za Nimski raichstag. Dla tegdejšego tśiklasowego wólbnego pšawa njejo se jogo wólba póraźiła. Dnja 16. decembra jo Juro Surowin w Kristianiji (Oslo) wumrěł. W Gronauje (Leine) su jogo pódla starjejšeju zakopali. W měsćańskem archiwje Gronau jo źinsa centralny archiw Surowina zaměstnjony. Gronauska realna šula jo se pó njom pomjenjowała a tež drogi w Gronauje, Hannoverje, Dovre, Klaipeźe (Memel), Siluśe (Heydekrug) a Bórkowach.
Statkownosć[wobźěłaś]
Surowin jo płaśeł ako nejwětšy rěcny wucony swójogo casa. Ako se wuznawajucy pacifist jo se angažěrował pśeśiwo imperializmoju kejžorstwa a jo wózjawił mjazy drugim dwejorěcne basnje pśi góźbje měrowego kongresa 1899 w Parisu, w kótarychž jo napominał k měroju.