text:
Narěč předsydy Domowiny wo dźěławosći třěšneho zwjazka
w skutkowanskej dobje 2013 – 2015 a wuhlady
přednjesena na 17. hłownej zhromadźiznje
28.03.2015 w Haslowje
- Liči rěčane słowo. -
Waženi delegaća,
waženi hosćo,
waženi zastupjerjo medijow, cesćono čłonki a cesćone gósći,
dwulětna skutkowanska doba chila so ke kóncej a je na času, wotličić, što smy w tutym času wšitko docpěli.
K tomu předleži Wam w delegatnych mapach wobšěrna pisomna rozprawa zwjazkoweho předsydstwa. Tutu smy z listom podali, zo by z tym transparentniša rozprawa wo skutkowanju dźěławosće nastała a delegaća so na diskusiju přihotować móhli. Mjenowana rozprawa orientuje so na wobsahach dźěłowych směrnicow zašłeje hłowneje zhromadźizny.
W swojej ertnej rozprawje chcu na někotre dypki skutkowanja wosebje pokazać a mysle wo dalšim skutkowanju rysować.
Waženi přitomni,
wopominamy 25. róčnicu měrliweje rewolucije. Před 25 lětami mějachmy hoberski pohib w našej towaršnosći, jako stat njeprawdy rozpadny a so němska jednota zahaji. Mnohim běše to spjelnjenje nadźije. Euforija tehdomnišeho časa je zašła a mnozy prašeja so dźensa, što je jim změna přinjesła.
W Serbach bě a je to podobnje.
Domowina, kotraž dyrbješe so politiskemu směrej NDR podrjadować a jeho diktaturje połnje podležeše, njewotpowědowaše wjace zrozumjenju časa. Wosebje Serbska narodna zhromadźizna žadaše sebi reformu narodneje organizacije. Třěšny zwjazk njerozbiwaše so, ale bu po přikładźe załoženskich słowow Bogumiła Šwjele reformowany - cituju:
„... Ma być srjedźišćo narodneho dźěła. Wón ma Serbow zbližić, w narodnym, duchownym a hospodarskim prócowanju podpěrać,...“
(kónc citata)
Po lětach politiskeje wotwisnosće a doby podrjadowanja přeměni so Domowina dnja 12. januara 1991 na prěnjej hłownej zhromadźiznje na organizaciju, w kotrejž knježa demokratija, transparenca a federalizm.
Dźensa, 25 lět po změnje, někotrežkuli wuskutki měrliweje rewolucije wjace njewidźi.
Sym přeswědčeny, zo běše změna za Serbow a Domowinu spomóžna, tež hdyž njewoznamjenja to, zo knježi dźensa lute měd lizanje.
Bźeze změny njeby źinsajšne pšawo sebje- a samopóstajowanja měli. Móžomy źinsa sami rozsuźiś, kak comy naš pśichod zmejstrowaś. Pšašanje pšawniskego statusa – lěc we formje kšywowego zwězka, korporacije zjawnego pšawa, abo politiskeje partaje – jo něnto našo rozsuźenje – rozsuźenje serbskeje wětšyny. Se wě, až se chowaju w tom teke tšachotnosći. Njedawa žednych planow, kak dejali naš pśichod zmejstrowaś. Sebjepóstajowanje wóznamjenjujo teke, až dejali to sami cyniś. Smy sami za pśichod Serbstwa zagronite – kuždy z nas!
W pśedłoze programa Domowiny 2025 (dwa towzynt a pěś a dwaźasća) a w tamnjejšem gronidle “zagronitosć” wopisujo se to tak: (citujom)
“Comy-lic Serbstwoju pśichod daś, ma se kuždy jadnotliwc pó swójich móžnosćach za to zasajźowaś.”
Změna pak njejo měła jano wustatkowanja w kraju samem, ale jo teke k tomu wjadła, až mamy źinsa zjadnośonu Europu. Tak participěrujomy wót europejskich standardow ako Europejskeje charty regionalnych abo mjeńšynowych rěcow a Ramikowego dogrona Europejskeje rady k šćitoju narodnych mjeńšynow. Woboje jo teke za nas dobytk.
Bźeze změny njeby teke něntajšny kubłański model měli. Njemyslim sebje, až by ten stat, kenž jo ze sedymym pśewjeźeńskim póstajenim licbu serbski wuknjecych w běgu krotkego casa wót 12 000 (dwanasćo towzynt) na 3000 (tśi towzynt) znižył teke móžnosći póstajał, aby se taki model wuwijał.
Što pak je nětko reforma Domowiny přinjesła?
Domowina je dźensa – po přikładźe załoženskeje mysle - třěšny zwjazk Serbow. Župy a towarstwa postaja přez hłownu zhromadźiznu směr a wobsah třěšneho zwjazka. Tež system našeje komunikacije je so změnił, dokelž dźěłamy na zakładźe dźěłowych směrnicow, kotrež towarstwa postajeja. Wězo wužada sebi tole tež aktiwitu kóždeho jednotliwca. Bjez towarstwow − žana třěcha.
Kak je situacija Serbow dźensa?
– kubłanje a šulstwo –
Najwažniši cyłk rěčneho kubłanja je dale swójba . Rozdźěl mjez druhej rěču a maćernej rěču je emocionalny poćah. Maćerna rěč njeje jenož staw wědy a prašenje mnóstwa znatych wokablow, ale emocionalny rozsud, wonu rěč jako primarnu rěč wolić. Tole radźi so najlěpje w poćahu dźěsća a staršeju. To je centralny dypk rěčneho kubłanja. Wosebje tu njeměli pak jenož klasisku formu serbskeje swójby widźeć. Přiběra podźěl rěčnje měšanych swójbow. Štož pokaza so wosebje přez stupace ličby šulerjow w tutej rěčnej skupinje . Móže to być potencial, hdyž zamóže serbski partner tamneho zahorić. Móže pak to tež być fakt, kiž prócowanja w kubłanskej politice přidatnje poćežuje.
Kubłanskej modelaj Witaj a 2plus skićitej móžnosć, tutej situaciji wotpowědować. Zwěsćamy, zo zajim za to stupa ale runočasnje ličba serbskorěčnych wučerjow strašnje spaduje. Hižo nětko njedosahaja wučerjo, zo bychmy wšitke móžnosće kubłanja połnje wučerpali. Tule stejimy před problemom, kiž budźe za přichod našeje rěče rozsudźacy. Žadanja za dalšimi móžnosćemi, wučerski potencial wotwołać abo přez rěčne dalekubłanja w serbskej rěči wukmanić, so dotal njejsu w žadanej měrje přesadźili.
Kubłanje wostanje dale centralny politiski wobsah. Zhromadnje z mnohimi akterami, kubłarjemi, wučerjemi, fachowymaj ministerstwomaj a institucijemi zastupujemy serbske zajimy. Při tym je nam wulka fachowa pomoc Serbske šulske towarstwo. Zhromadnje zastupujemy w kubłanskich naležnosćach jednohłósnje serbske zajimy. Za to so wutrobnje dźakuju. Přeju sej do přichoda hišće konstruktiwniše zhromadne dźěło ze SŠT.
– rěcna substanca Serbow –
Rěcna substanca w górnoserbskich ewangelskich stronach, w srjejźnej a Dolnej Łužycy jo dalej wogrozona. Teke gaž se naše župy, towaristwa a wósebnje Domowinske kupki wuběrnje a pśikładnje wó zdźaržanje rěcnych rumow procuju, zwěsćujomy, až bywa to źeń wóte dnja śěžčej. Pśicyny togo njejsu nowe. Demografiske faktory, felujuce źěłowe perspektiwy a zanjechanje rěcnego kubłanja pśez generacije su za to te pśicyny. Cesnoamtski statkujuce zwěsćiju pśecej cesćej, až statkuju na granicach swójich móžnosćow. Logika, až se w toś tych stronach wzdajomy wšogo procowanja, pak njejo wopšanjone. Zwěsćujomy, až mamy wšuźi małe rostlinki, wuspěšne procowanja jadnotliwcow, kótarež sebje wjelgin cesćimy. Pśikład togo jo Slěpe, źož se serbšćina z kuždym dnjom lěpjej rewitalizěrujo. Jo to napinajuce źěło, ale wóno zmóžnijo pozitiwne wuslědki. Trjebamy nowe formy spěchowanja, ale wósebnje trjebamy zagórjonych a sebjewědobnych Serbow, kenž spěchowanja wužywaju a – to cu pódšmarnuś – našu maminu rěc nałožuju.
– politiska participacija –
Serbja su po wustawomaj kraja Braniborskeje a swobodneho stata Sakskeje runohódny dźěl ludnosće. Tole so přez wotpowědne zakonje konkretizuje. Politisku participaciju wukonjamy přez rěčnicu zajimow a přez poradźowace wuběrki na wšitkich runinach. Při tym zwěsćamy, zo je Domowna jako rěčnica zajimow připóznata. Smy kontakty k politikarjam a ministerstwam dale skrućili. Tole wopokaza so jako wunošne we wobsahowych debatach wo prawach Serbow. Wosebje prócowanja wo dosahace financowanje Załožby za serbski lud, ale tež wobkedźbowanje serbskich zajimow při změnach wšelkich zakonjow su wot toho wotwisne.
Widźimy pak tež znjeměrnjacu tendencu partikularizacije. Wšudźe tam, hdźež njeje móžno so na serbski konsens dojednać, wohrožamy našu jednansku poziciju. Chcu za to wabić, zo nutřoserbske diskusije tež jako tajke wjedźemy. Chcemy-li jako lud wustupować, mamy tež jako tajki skutkować. Pačenja a wotšćěpjenja njewjedu dalokodobnje k polěpšenju našeje situacije. Tuta mysl so runje tak w naćisku programa Domowina 2025 jewi: (cituju)
“Regiony přesahowaca a mjezsobna pomoc a wzajomne narodne dźěło pod třěchu Domowiny stej wuraz a nadawk našeje zwjazanosće.”
Za to jedyn přikład:
W zwisku z wólbami Sakskeho krajneho sejma a njedorozumjenjemi nastupajo listowanja z třomi zapósłancami Sakskeho krajneho sejma nastupajo nowelěrowanje Sakskeho serbskeho zakonja, budźeše so prašenje, hač sym w mjenowanej naležnosći prawje jednał a wotpohlad třěšneho zwjazka prawje zastupował.
Přiwozmu kritiku, zo njezdaše so postupowanje w tutej naležnosći runjewon jasne a přiznaju tež, zo njeje so prawje komunikowało, što su pozadki byli, kotrež su k tutemu postupowanju pohnuli.
Fakt je, zo žadaše sebi nowelěrowanje braniborskeho serbskeho zakonja lěta trajace prócowanje a zo njejsu so wšitke wočakowanja Serbow spjelnili. Wo tym rozprawješe nam w februarje lěta 2014 tehdyši župan Domowinskeje župy Delnja Łužica a zdobom čłon Braniborskeje serbskeje rady.
Zwjazkowe předsydstwo je so na samsnym posedźenju wo tym dorozumiło, zo nochce nowelěrowanje Sakskeho serbskeho zakonja za čas wólbow tematizować a zo ma so po tym potrjeba w Sakskej zwěsćić. Tole běše zakład mojeho skutkowanja a jeničce takle ma so wone rozumić.
Je mi žel, zo sym w serbskej zjawnosći a w našim čłonstwje z postupowanjom njeměr stworił. Zdobom pak pokazam na naše žadanje, zo je naležnosć změny serbskeho zakonja prěnjotnje naležnosć politiskeje wole Serbow samych. Nochcu zapósłancam něšto předpisać. Tola prjedy hač so na tajke temy zwažimy, měli tola my wo tym rěčeć, što chcemy změnić. To njeje so stało. Husto přilubjene prawo sobu- a samopostajowanja ma so wosebje w tajkich naležnosćach wobkedźbować. Hižo jeničke wothłosowanje abo rozmołwa by hinaši scenarij tworiła.
Wšědne dźěło z politiku je tež wšědny wuknjenski proces a to za wobě stronje.
My dyrbjachmy při tym wuknyć, zo mamy hišće jasnišo na prawe komunikowanje a formulowanje kedźbować. Zakład njedorozumjenjow dźe běše w někotrych listach pobrachowace słowo “tuchwilnje”, štož by jasnišo na wolu pokazało, zo nochcemy temu w času wólbneho boja wobjednać.
Tamnu stronu pak dyrbjachmy namołwjeć, zo ma so naš lud akceptować a zo wužada sebi tole wosebitu sensibelnosć w prašenju wužiwanja politiskeho mandata. Prawo sobu- a samopostajowanja ma so w tajkich naležnosćach wosebje wobkedźbować.
Prošu wšitkich tych, kotřiž su nas a mje za postupowanje kritizowali, zo bychu tak fairne byli a njebychu nas jeničce po zmylkach sudźili ale situaciju w cyłku widźeli. Po tym, zo so njedorozumjenja jewjachu, smy hnydom rozmołwu z politikarjemi pytali a tute wujednali. Dźensa móžu z wěstosću prajić, zo je kontakt k wšitkim stronam w Braniborskej a Sakskej po wólbach dobry a spomóžny.
Zepěra je mi při tym zwjazkowe předsydstwo, kotrež stej mi z poradu a sprawnym hódnoćenjom po boku. Za to so wutrobnje dźakuju.
Temu, pruwować trěbnosć nowele Sakskeho serbskeho zakonja, smy do naćiska dźěłowych směrnicow zapisali. Nochcemy diskusiju potupić, ale chcemy ju kwalifikować.
– Zachowanje serbskego sedleńskego ruma –
Energijowa politika se w našom kraju w tej chyli změnijo a we Łužycy to źeń wóte dnja wupytnjomy. Te, kenž su až doněnta pśeśiwo brunicowemu koncernoju demonstrěrowali, demonstrěruju něnto, až ma brunicowy koncern wóstaś. Njeglědajucy na wše móžne scenarije som sebje wěsty: problem brunice wóstanjo - wšojadno, lěc jo koncern šwedski abo česki. Rozsuźenje krajneje politiki, až se brunuca wudobywa, se widobnje njezměnijo. To jadnučke, což se dalej změnijo, jo pśiběrajuca njewěstosć, kótaraž pótrjefjonych źeń wóte dnja wěcej póśěžujo. Domowina jo se brunicu pótrjefjecy jasnje wugroniła, slědny raz dnja 14.09.2013 (styrnastego źewjetego dwa towzynt a tśinasćo) w zwisku z dalejpisanim brunicoweju planowu za wótkšyśe jamowu Wjelcej-pódpołudnjo a Wochozy. Wótpokazujomy dalšne dewastěrowanje serbskich jsow a pominamy sebje wustupjenje z brunicoweje energijoweje politiki na srjejźny cas. Smy pak ze stawiznow Rogowa wuknuli a wěmy, až jo to nejwažnjejše to měnjenje tych pótrjefjonych. Gaž wóni sebje to žyce, pódpěrujomy jich pśi dialogu ze wšyknymi bokami. Wažne jo, až wopytujomy serbstwo pód wšymi wuměnjenjami šćitaś a wuchowaś. Njeraźijo-lic se nam, domownju pótrjefjonych zachowaś, tak comy jim nanejmjenjej w rěcy a identiśe domownju daś a wuchowanje toś tych teke pón dalej pódpěraś, gaž jo wusuźenje jasne.
– čłonstwo –
Naša narodna organizacija Domowina wobsteji z 18 župow a čłonskich towarstwow, kotrež dźěla so do Domowinskich skupin a dalšich towarstwow. Dohromady su, z asociěrowanymi čłonami, 182 cyłkow w Domowinje organizowanych. Domowina njeje jenož třěšny zwjazk Serbow a serbskich towarstwow, ale je suma skutkowanja wšitkich swojich čłonow. Wy, lube čłonki a čłonojo Domowinskich skupin, župow a towarstwow, sće zepěra našeho narodneho dźěła. Za to so Wam w mjenje zwjazkoweho předsydstwa jara wutrobnje dźakuju.
W zašłymaj lětomaj přistupichu dalše skupiny, tež młodźinske kluby, župomaj Delnja Łužica a “Michał Hórnik”.
Mamy šěroke čłonstwo, smy so přez štyri towaršnostne doby zdźerželi a skutkujemy nětko w swobodźe a demokratiji.
Pěstujemy nutřkowny system plurality a dialoga, štož zmóžnja nam, so na wšitke wobsahowe temy wusměrić. Smy w zašłosći a chcemy tež w přichodźe politisce skutkować a tak nadawkej wotpowědować, zajimy serbskeho ludu zastupować. Runje tuta mysl jewi so tež w naćisku programa Domowina 2025 pod hesłom zwjazanosć: (cituju)
“Aktiwity Domowiny zwjazuja najwšelakorišich partnerow we Łužicy a zwonka njeje. Při tym zasadźujemy so za zaměrnje zapřijeće serbskich wobsahow do zjawneho žiwjenja.”
Tola mamy tež ćeže. Dźěle čłonstwa zestarja, mamy pak so tež z tym zaběrać, zo čestnohamtske skutkowanje přiběracy na atraktiwiće zhubi a dorost so hižo wabić njezešlachći. Žiwjenske wobstejnosće a rěčne rumy so měnjeja. Tež hdyž widźimy, zo wěste wuwića stagněruja, tak zwěsćamy, zo na druhich městnach nowe struktury nastawaja. Woběmaj wuwićomaj mamy wotpowědować.
Diskusije, hač je woprawnjene, zo wukonja Domowina zastupowanje zajimow Serbow, njewidźu za dobre. Njeměli so wot dwělow zaslepić dać. Wažniši hač prašenje, štó zastupuje, je fakt, zo mamy naše prawa zastupować. Kak to činimy, w kajkej formje to wukonjamy, to njezaleži na tym, zo je Domowina tu, ale na tym, što je wola wjetšiny Serbow. Třěšny zwjazk je tučasnje najwjetša serbska politiska struktura z tak šěrokej bazu, kajkuž ju tučasnje nichtó druhi nima.
Je lochko so do pasiwity podać, na skutkowanje druheho swarjeć a tak pesimistiski wid do přichoda šěrić. Wot tutych wosobow njetrjebamy wočakować, zo positiwny dóńt přichoda Serbow tworja. Wažniše je, zo so angažujemy. Při tym je wšojedne, hač je to w Domowinje abo zwonka njeje. Wuspěch abo njewuspěch politiskich iniciatiwow so po tym postaja, hač zamóža iniciatorojo druhich ludźi přeswědčić a mnohoty tworić. Wšo dalše so přez naše demokratiske struktury samo rjaduje. Jeničke wuměnjenje, kotrež mamy při wšěch diskusijach a při wšej pluraliće w Serbach spjelnić, je, zo na kóncu napřećo němskej a mjezynarodnej zjawnosći zajimy našeho ludu z jednym hłosom zastupujemy. Wospjetnje na to pokazuju: Partikularne zajimy haća naše politiske móžnosće jednanja. Mamy jako jedyn lud wustupować.
– Skutkowanje předsydy –
W zašłymaj dwěmaj lětomaj mějach móžnosć, hłownohamtsce jako předsyda Domowiny skutkować. Porno předchadźacej dobje, w kotrejž takrjec připódla swojeho přistajenja čestnohamtsce skutkowach, je to nětkole rozrisanje, z kotrymž so zmóžnja wo wjele lěpje wočakowanjam, kotrež so na předsydu staja, wotpowědować. W zašłymaj lětomaj njejstej jenož prezenca předsydy a mnóstwo terminow wo 130% přiběrałoj. Nětko je tež čas za přihoty, štož kwaliće skutkowanja tyje. Namakaće k tomu přehlad wo skutkowanju předsydy w delegatnej mapje.
Tež, hdyž njeje to lochko, być z předsydu, tak je to wužadanje a wulke wjeselo w jednym.
Pobych w zašłymaj lětomaj w mnohich župach a towarstwach a zeznach přewšo aktiwnych čłonow po cyłej dwurěčnej Łužicy. Zeznach mnohostronskosć Wašeho skutkowanja, lubi Domowinjenjo, zeznach Wašu prócu a Waše wuspěchi a Waše starosće. Za Waše wobšěrne narodne dźěło a za mnoho dobrych rozmołwow a nastorkow so Wam tež w mjenje zwjazkoweho předsydstwa wutrobnje dźakuju.
Přichod serbstwa njeje jenož wotwisny wot politiskeho skutkowanja, to dźe je jeničce ramik. Wažniše je, zo wobraz w tutym ramiku zdźeržimy a zo wón njezblědnje. Kóždy projekt, kóždy spěwny wječor a kóžda čestnohamtska akcija je dalši kamušk k docpěću tutoho cila. Hakle přez tute skutkowanje damy Domowinje mjezwočo.
Přikłady za to su:
Župa Delnja Łužica přewjedźeše mjez druhim Superkokot. Tam witachu tež mnoho přihladowarjow z Hornjeje Łužicy.
Župy Wojerecy, Kamjenc a Budyšin organizowachu zhromadnje z Rěčnym centrumom Witaj wuspěšnje swójbne schadźowanki.
Župa Jakub Lorenc-Zalěski bě hosćićelka mjezynarodneho festiwala dudakow.
Zwjazk serbskich studowacych přewjedźeše w Praze chórowe lěhwo.
Zwjazk serbskich wuměłcow organizowaše swjedźeń serbskeje poezije.
Lisćinu bych móhł dale rozšěrić. Ale tež to wšědne towarstwowe dźěło w skupinje, towarstwje abo župje je wažne.
Přeju sej, zo by so při wšěch wužadanjach tuta zhromadnosć sylnišo widźała. Hdyž hódnoćimy skutkowanje Domowiny, tak njeměli jenož na politiske skutkowanje třěšneho zwjazka hladać, ale wosebje čestnohamtske dźěło a wšelakorosć skutkowanja wobkedźbować.
Njehladajo toho, zo čitam husto kritiki na našim skutkowanju - zdźěla prašeš so, hač je awtor kritiki zwólniwy, fakty a informacije na wědomje brać - tak zwěsćam, zo přewahuje ličba radźićelow a podpěraćelow. Wěm, zo je naše zhromadne skutkowanje njedźiwajcy wšěch zmylkow a njedostatkow na dobro Serbow. Dźakuju so na tutym městnje čłonam zwjazkoweho předsydstwa. Je derje wědźeć, zo mamy kruh Serbow, w kotrymž njeknježi konfrontacija, ale při wšěch trěbnych rozestajenjach a wěcownych kontrowersach skerje wola stroweje diskusije. Runje tak dźakuju so prezidijej, kotryž je mi bliski kruh poradźowarjow. Dźakuju so pak tež zarjadej Domowiny pod nawodom jednaćela Bjarnata Cyža a Rěčnemu centrumej Witaj- pod nawodnistwom dr. Beaty Brězanoweje. Wěm, zo njeje ze mnu přeco lochko, ale mam zaćišć, zo mjeztym wěmy, kak to zdokonjamy, zo so w dźěle namakamy. Předsyda steji husto w fokusu medijow, tola za jeho skutkowanjom steji husto syła spušćomnych partnarjow.
Tola tež tajki předsyda je čłowjek a njemóže wšo prawje činić. Z wuprajenjom prof. Šołty w nowinje Sächsische Zeitung nastupajo dóńt Serbow, sym wospjetnje na moje wuprajenje pokazany był. W lěće 2011 wuprajich w ramiku interviewa z nowinu “Die Zeit” sadu, kotraž mje z toho časa přewodźa. Z rozmołwy je so fragment medialnje tak prezentował, zo zda so zaćišć, předsyda sam njewěri do swojeho skutka. Husto so na to dopominam a hdys a hdys dopominaja mje wšitcy ći na to, kotřiž měnja, zo je to dopokaz mojeje hubjeneje wole abo njekmanosće. Kritika tehdy bě wótra a zrozumju, zo so mnozy čuja wot wuprajenja zranjeni. Zrozumjenje pak nimam za wšitkich tych, kotřiž su to wužiwali a wužiwaja, zo bychu Domowinje škodźeli abo tole w strukturnych debatach jako argument wužiwali. Dźiwam so, wšako je njemały dźěl tutych samo křesćansce kubłany.
Sam chcu so dźensa wot tutoho wuprajenja distancować a zamołwju so pola wšitkich tych, kotrychž sym z tym ranił. Tež, hdyž sym zmylki činił, njespušću nadźiju, zo je zhromadny skutk w zmysle Serbow wažniši, hač dopokaz, zo sym tež ja jenož čłowjek.
Zdobom pak apeluju, zo njeměli šicofrenje z našej situaciju wobchadźeć. K jednym pokazamy na to, zo smy jedyn z najwohroženišich rěčow w Europje, na tamnym boku pak hnydom do ekstatiskeho refleksa zatamanja spadnyć, hdyž so někomu tole jako direktne wuprajenje wukuli. Sym za to, zo so w přichodźe jenož wot tajkich wuprajenjow njedistancujemy, ale zo so z tym zaběramy, čehodla nas to tak rani. Jeli chcemy sebi přichod Serbstwa stworić, štož widźu za móžne, potom mamy zhromadnje tutón naš přichod twarić. Mjenowany artikl a reakcije, kotrež so jewjachu, běchu za nas přičina, zo mamy so w přichodźe hišće intensiwnišo ze serbskej rěču zaběrać. To je jedyn cil našeje přichodneje skutkowanskeje doby.
– Wizije –
Serbski přichod trjeba formy. Jedna tutych je nowe wašnje komunikacije. Dialog je přichod našeho wobstaća. Mamy so jako Domowina wo dialog postarać a mamy jón spěchować.
Dialog je znamjo bazisoweje kultury, kajkaž je wona we funkciji třěšneho zwjazka zapołožena. Domowina je za dialog wotewrjena. Tole pokaza so wosebje we wobzamknjenju zwjazkoweho předsydstwa: (cituju)
“Domowina je kóždy čas ze wšemi ludźimi a skupinami, kotřiž chcedźa so na dobro Serbow angažować k rozmołwje zwólniwa.”
(rozsud čo 70 – sada 3 – 14.06.2014)
Ale tež w hesle wotewrjenosć, kotryž je so do naćiska programa Domowina 2025 zapisał, jewi so tuta mysl: (cituju)
“Domowina skići kóždemu Serbej a přećelej Serbow zhromadnosć, njewotwisnje wot toho, hač bydli we Łužicy abo zwonka njeje a hač chce jako jednotliwc abo čłon sobustawskeho towarstwa abo župy Domowiny w njej skutkować.”
Statkowańska doba 2015 – 2017 (dwa towzynt pěśnasća do dwa towzynt sedymnasćo) by dejała w znamjenju šyrokego dialoga stojaś. Mamy we wšyknych regionach Łužyce, ale teke zwenka njeje dialog z tam statkujucymi woplěwaś. Pśi tom dejali fokus na to kłasć, kak comy zgromadnje naš pśichod na dobro Serbstwa, serbskeje rěcy a kultury twóriś. Njejo to strukturelne pšašanje, ale wopśimjeśowe. Diskusije struktury dla su zastarske a njewjedu k wótegronoju, co comy wopśimjeśowje změniś. Domowina njeby dejała pśi tom procesu jadnučka baza dialoga byś. Mamy mjaztym w Serbach teke nowe formy aktiwitow. Za Domowinu buźo se z tym, wó tom som pśeznanjony, pšašanje wót samego wótegroniś, lěc jo wopšawnjona powědarka zajmow abo nic. Wó tom njerozsuźiju deklaracije, ale praktiske žywjenje!
Domowina njejo organ abo anonymny konstrukt ze sedłom w Budyšynje. Domowina jo suma wšych cłonkow, jo zamóžny forum dialoga mjazy wšyknymi swójimi cłonkami a zajimcami. Za to cu se zasajźowaś a za to sebje žycym Wašu pódpěru.
Waženi delegaća,
Che Guevara – lěkar, awtor a wjednik rewolucije w Kubje wupraješe so wo prašenju změnow slědowace: (cituju)
“Rewolucija je kaž koleso. Njehiba-li so doprědka a wostanje stejo, padnje.”
Runje tak mamy to w naležnosći zdźerženja Serbstwa widźeć.
Njesměmy stejo wostać. Naše tradicije, naša kultura a wosebje naša rěč wostanu jenož žiwe, hdyž je dale pěstujemy a wuwiwamy. Njeměli je kaž konserwy při optimalnej temperaturje na składźe dźeržeć, zo bychu so někak wobchowali. Bjez wšědneho wužiwanja a dalewuwića čas wužiwanja spadnje. So wě, na cyle měrniwe wašnje, to nas a Che Guevaru rozeznawa.
Měli dialog pěstować a wšitkich do zhromadneho dźěła za to serbske wabić. Njeměli dwělować ale wo našich sonach a požadosćach rěčeć. Njeje pak tole jenož hesło za nawjedowacych ale za kóždeho čłona a kóždeho Serba. Njeměli na pozicije, strony abo starobu hladać. Mamy konstruktiwny zhromadny dialog wjesć, a hdyž smy so w naležnosći dojednali, jednać.
Domowina ma při tym jasny nadawk, ma forum być. Tak zwoprawdźamy dale zahajenske słowa Bogumiła Šwjele: (cituju)
„... Zdźeržeć, zbudźować a rozwučować je z najwažnišim nadawkom zwjazka.“.
Inkl. wšitkich runoprawnych formow partnerstwa.
Sakski šulski kubłanski koncept „2plus” rozeznawa mjez 3 rěčnymi skupinami: 1. – šulerjo z maćernorěčnymi kmanosćemi, 2 – šulerjo z předznajomosćemi přez Witaj-wučbu w pěstowarni, 3. – šulerjo bjez rěčnych znajomosćow.


c: text/html

text:
W Serbach sym wukrajnik, potajkim je tema noweho wobdźěłanja serbskeje hymny za mnje jenož intelektualne zwučowanje bjez emocijow. Wot Maćicy Serbskeje nastorčena namołwa k diskusiji wo hymnje – hačrunjež kedźbliwje formulowana – bě po mojim měnjenju njezbožowna. Njeje móžno stary tekst hymny bjeze wšeho přepisać, dokelž dyrbimy w idealnym padźe wšitke konsekwency widźeć.
Hymna je symbol a funguje jenož, hdyž so z nim nimale kóždy identifikuje. Hdyž tomu wjace tak njeje, dyrbi so nowy symbol namakać. Ale problem njeje rozrisany, hdyž so stary symbol – w tutym padźe stara baseń – »polěpšuje« po aktualnym modnym abo politiskim stilu. Kóžda dobra baseń je wjac hač wokomik, prócuje so wuprajić wěčnosć. Tak je to tež Handrij Zejler spytał. Tu njeńdźe wo awtorske prawo, ale wo wuměłske zmyslenje. Ideja, »narunać« tekst hymny po tuchwilnych trendach, njeje dopokaz wysokeje serbskeje kultury, ale niskeho respekta před wuměłstwom.
Argumenty za změnu teksta serbskeje hymny wobsahuja po mojim zdaću zasadny logiski zmylk: Hdyž chcemy wšitkim (mužam, žonam) respekt wuprajić, njemóžemy z dźěłom awtora bjezrespektnje wobchadźeć. Njeje problem prajić, zo Zejlerjowa baseń jako hymna wjac njefunguje. Potom měła so nowa namakać.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Před lětomaj zhladowaše I. serbska kulturna brigada na 70. róčnicu swojeho załoženja. Jako wjeršk jubilejneho lěta předstaji so 28. a 29 septembra 2019 nowa chórosinfoniska twórba z reju, oratorij »Hrodźišćo«, z něhdźe 120 sobuskutkowacymi w Chróšćanskej wjacezaměrowej hali »Jednota«. Někotre dny pozdźišo wuhotowachu brigadnicy z modernej twórbu w stilu rocka a popa sobu swjatočne wotewrjenje Lěta Łužiskich Serbow w Liberecskim kraju. Hudźbu bě spisał Měrćin Weclich na tekst Madleny Nasticcyneje. Aranžementy za cyłkownu twórbu z chórom, orchestrom, band a solowej fujaru stwori Drježdźanski instrumentalist, komponist a wysokošulski wučer Malte Rogacki. K tomu zdźěła rejowar a pedagoga za balet Kornel Kolembus rejowansku choreografiju. Cyłkowny hudźbny nawod měješe dołholětny dirigent Budyskeho serbskeho gymnazialneho chóra, cyrkwinski hudźbny direktor Friedemann Böhme. Koncertaj w Chrósćicach kaž tež premjera w Čěskej so wot mnoholičbneho publikuma jara derje a zdźěla samo entuziastisce přiwzachu.
Na wuspěch před lětomaj akterojo lětsa nawjazachu. Terminaj za znowapředstajenje oratorija běštej sobotu, 5., a njedźelu, 6. septembra.
Thomas Kläber jo we Łužycy znaty fotograf, dokumentěrujucy wót někotarych lětźasetkow wejsańske žywjenje w swójej małej domacnej jsy Beyern (źinsa źěl města Falkenberg/Elster), źož jo roźony. Ale teke w měsće Chóśebuz a wokolinje, źož z familiju wjele lět bydli. Wón jo dostał wjele mytow za swójo źěło a jo měł teke wustajeńce zwenka Nimskeje, na pśikład w Engelskej, Francojskej, Belgiskej a Finskej. Zajźone lěto su w Ludowem nakładnistwje Domowina wujšli knigły z fotografijami Thomasa Kläbera z titelom Land Leben. Na jsy. Źěl tych wobrazow smy mógli wót 30. julija 2021 we wětšem formaśe wobźiwowaś w Serbskem muzeju w Chóśebuzu. Na wótwórjenju wustajeńce, a tejerownosći na rozgronje z fotografom, dnja 11. awgusta 2021, jo se wjele luźi wobźěliło. To jo był zajmny event. Tematika »žywjenje na jsy« ga jo wjele luźam bliska. Wejsańske swěźenje, swajźby, zakopowanja a teke druge swětocnosći, śěžke rolnikaŕske źěło, wšedne winowatosći, ale teke źiśece grajkanje – to wšykno a hyšći wěcej dokumentěrujo Thomas Kläber z fotografijami. Wón jo se wót źiśetstwa sem zajmował za žywjenje na jsy. K tomu jo gronił, až we jsy Beyern jo wón stawnje kśěł byś njewidobny1. Wšykne pak su jogo tam znali a su se spušćali na jogo spšawnosć. Togodla jo wón mógał rědne a teke awtentiske wokognuśa z kameru zapópadnuś. Wón sam jo gronił, až dowěra a priwatne kontakty su byli cesto jogo kluc do wuspěcha.
Tež w tutym zwisku něšto wosobinske přidam. Srjedź awgusta wotmě so we wuchodočěskej Budislavi rěčny kurs serbšćiny, přihotowany přez Towarstwo přećelow Serbow. Na nim wobdźělich so z tematiskim přednoškom wo »Chróšćan zběžku« w lěće 2001 – mjez druhim wuprajich w datym konteksće zadźiwanje, zo njejsu so prjedawše róčnicy tutoho wusahowaceho podawka wuraznišo swjećili (a zo wón dotal ani ze stawizniskeho ani z politiskeho wida hłubšo analyzowany njebě). Ćim wjetše pak bě moje překwapjenje, jako zhonich, zo so aktualnje dopomnjenska akcija po 20 lětach přihotuje! Po wobdźělenju na derje přihotowanym podawku 6. septembra na šulskim dworje w Chrósćicach pak dyrbjach tola nazhonić, zo na prašenje »Kelko serbskosće Serbja chcedźa? – 2.0« ani po dwěmaj lětdźesatkomaj jasniša wotmołwa njeeksistuje. Róčnica »zběžka« wotmě so w přijomnej atmosferje; něšto wjac hač sto ludźi pak wona njepřiwabi. Podawk wopytachu hłownje ći, kotrychž njeje trjeba za aktiwity na serbskim narodnym polu přeswědčować; nowych mnoholičbnišich zajimcow pak wón lědma narěči, tež hdyž potencial za to bě. Tak kaž so hižo před 20 lětami tež w diskusiji w Internecach pokaza, zwosta tež w lěće 2021 šěrša serbska towaršnosć nastupajo poćah k »zběžkej« skerje pasiwna, njejednotna a liwka.
Duch časa wjedźe tuchwilu syły ludźi wšěch předrentnarskich starobow do tak mjenowanych tattoo-studijow, hdźež jim mjenje abo bóle wěcywustojny čłowjek wšelakobarbne juški pod kožu syka, zo krej jenož tak běži. Hdyž so koža nošerja podkóžneje wuměłskeje twórby poněčim změruje a rany zažija, wostanje wobrazk tam w najlěpšim padźe hač do kónca žiwjenja – jelizo jón njezlikwiduješ. To so čini wězo zaso z techniskej namocu.
Reporter rozblada je w Choćebuzu na Grodkowskej dróze zetkał tetowěrowaneho muža, kiž je so dał wot mustrow na serbskich jutrownych jejkach inspirěrować.
Prašenje: Z tutymi mustrami pisanja Serbja jutry swoje jejka. Čehodla sće sej Wy wjelče zuby dał na pažu tetowěrować? Muž: Tak móža je wšitcy wobdźiwować, a nic jenož moja žona …
Naše nałožki so potajkim njezhubja, ale stajnje dale wuwiwaja. Zajimawe zetkanje dožiwi reporter rozblada tež wóndano w Błótach při čołmikowanju, hdźež pyšeše wobraz Delnjoserbowki jakne bristwo młodeje žony.
Serbska Wikipedija, jako ryzy čestnohamtski a wotewrjeny projekt skerje wuwzaće w serbskim digitalnym swěće, je dypk docpěła, na kotrymž so jeničce z dobrowólnymi awtor(k)ami dale wuwić njemóže. Njeje so zešlachćiło šěroke wobdźělenje serbskeje towaršnosće na tutym jónkrótnym projekće, našeje swójskeje a jeničkeje encyklopedije, zawěsćić. Móžnych přičinow za to je wjele – mała ličba rěčnikow, njedostatk časa, rěčne kmanosće ... Dźěło na projekće leži dale na ramjenjach někotrych jednotliwcow a je tuž wotwisne wot nich. Při tym je sobudźěło mjeztym bjez kóždychžkuli techniskich barjerow móžne.
Jürgen Maćij, Tief im Osten – Die Lausitz im Wandel 1976–2020, 160 str., kruta wjazba, Halle 2021
Žonje, tak so zda, matej chwile. Na foće sedźitej na ławce, kiž skutkuje improwizowana. Jedna nalěwo, tamna naprawo, srjedźa čapa psyčk. Spore, wšitke tři. Zesuwane nylonowe nohajcy a róžičkatej kitlojtej fali, wobliča žonow, haj samo psa – wšo wuprudźa wjesołu ćišinu. »Susodce« je Jürgen Maćij fotografiju z lěta 1988 mjenował. Zapopadnył je idylku w Groźišću w Delnjej Łužicy. Abo, ze słowami wudawaćela: hłuboko we wuchodźe.
Jedna so wo retrospektiwu na dwoje wašnje: na region a žiwjenje wuměłca. Něhdźe 40 lět zwobraznja Jürgen Maćij swoju domiznu. Systematisce, we wulkich wobrazowych serijach. »Doma« abo »Brunica – Leben mit der Kohle« rěkatej wobrazowej zwjazkaj, z kotrymajž je sej Maćij swój wuměłski teren, Łužicu, wotkrył. A z tym tež swójsku wobrazowu rěč, kotraž orientuje so na wuznawanym přikładźe Henri Cartier Bressona, francoskim nestoru zapopadnjenja zachodnych wokomikow, ale tež na fotografijach Thomasa Kläbera, kotryž je młodeho muža po swojim dalokostudiju fotografije na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku pod swój schow wzał. Wot toho časa zajimuje so za njeporjeńšeny wšědny dźeń, za to, »štož je«. »Tworju dokumenty za čas, kotryž budźe jónu nimo«, praji Maćij k tomu.
Měli hnydom spytać někajke faški wočinić a film wěstemu žanrej kaž tež narodnosći přirjadować? Abo měli najprjedy raz spytać kóždy kućik přeslědźić, kotryž wuhladamy, so dźiwać a krok po kroku spóznawać, zo přiwšěm njewěmy, »kak da to funguje«, tele žiwjenje?
Zahajaca sekwenca filma dawa jasny pokiw, běły na pisanym: »Die Mittagsfrau erscheint überall auf dem Felde und in der Heide, wo sich Menschen in der Mittagszeit aufhalten; sie ist weiß gekleidet und mit einer Sichel bewaffnet. Sie schneidet denjenigen den Kopf ab, welche die Mittagsruhe nicht wahren. - Kolkwitz«
Třih na běłe jejo, kotremuž hłójčku wotbiwaja. Dźe potajkim wo pola, pokoj a jeja. A mamy JEHO a JU.
Zhonimy, zo su pola suche a starosć, zo wone tohodla ničo njewunošuja, žanohožkuli wokomika wotpočowanja njedowola. Jeja pak trjebaja pokojnosć, hdyž je kedźbliwje debiš, z wóskom pčołkow a ekstraktami kwětkow a zelow hole. Běhu lěta slědujo je tónle rjany nałožk tež symbol jutrowneho časa, časa nadźije. Debjenym jejkam přiznawaja magiske mocy, znajmjeńša powołamy-li so na ludowu wěru. Tuž žada sej WONA – ryzy optisce dopomina młoda žona nimale na legendarnu Astu Nielsen – wot swojeho partnera čas a chwile, so na swjaty dźeń, na dźeń pokoja přihotować a jejka woměrje wudebić móc. WÓN tomu pozdatnje wotpowěduje, dopominajo so na nutrniwu nóc; tola krej na łožowej płachće njeswědči wo knježnistwu, ale wo tym, zo njeje jejo wuslědk kuzła lubosće, ale runje tak njewužitne kaž suche pola. Połny njeměra koncentruje so WÓN na to, wunoški na wuschnytej roli stopnjować; WONA wostanje ze swojimi jejemi sama.
Žurnalistam bě přeprošenka na njewšědne hodowne čitanje profesora za mašinotwar witana, hdyž za spodobnymi, přiwšěm wěcownymi temami pytachu. Na přikładźe tłuskačow rozkładźe profesor swojim studentam na nazorne a tróšku zabawne wašnje zasady konstrukcije mašinow. Z medijow zhoni profesor za resursowy management na samsnej uniwersiće wo dźěle kolegi a jeho za swój projekt w Keniji zahori. Tam trjebachu mašinu za ekologiske, ekonomiske a awtomatizowane tłuskanje makadamijowych worjechow. To bě njezwučene wužadanje za profesora. Da so do dźěła a wuwi ze swojimi studentami mjeztym patentowanu techniku. A Keničanam w kooperatiwje zwostanje wjac dobytka za fairtrade produkt.
Wot lěta 2020 maja nowu stajnu wustajeńcu. Za čas korony njeje přistupna była, ale wotwonka a nutřka na dworje kaž tež horjeka na »nasypje« hrodźišća smědźachmy so njedźelu, na dnju maćerje wuchodźować. W darmotnje nam do kašćika tyknjenej němskej nowinje běchu na prěnjej stronje wšěm maćerjam na čestny dźeń slubili kusk burskeho tykanca a šalku kofeja: darmo. Předawarce pječwow, piwa, kofeja a limonady pak njeběštej tak zahe připołdnju nowinu hišće čitałoj.
Wujasnjenske stawizniske tafle we wonkownym dźělu muzeja su so dwurěčnje zešlachćiłe: mjenujcy němsce a jendźelsce. Serbšćinu dale wšudźe podarmo pytaš. Jeničce na pisanej chorhoji nad zachodom čitach samlutke słowo »WITAJ«. Ani minimum wočakowanjow, zo bychu so znajmjeńša mjena tudyšich městow a wsow dwurěčnje podali, njeje so spjelnił. Za nowe wuhotowanje, to dyrbi so připrajić, su so zjawne srědki wužiwali. Tež z dawkow serbskich dźěławych.
Knigły su na njewócakowany a fryšny part wěcejrěcne: Glědajucy na pó móžnosći šyroku celowu kupku cytarjow jo głowna rěc wopisowanja nimšćina. Generelnje dwójorěcne (serbske a nimske) su nadpise. Pśi tom jo layout taki, až serbska wersija bijo wěcej do wócowu. To se stawa subtilnje, pśez pozicioněrowanje na boce resp. w smužce a nic pśez grafiske wuzwignjenje. Pśez to, až numerěrowanje jo zwězane ze serbskimi nadpismami, statkujo nimski pendant ako »dodany pśełožk«. To pśewrośijo zwuconosći. Cesto dosć źe jo tak, až statkujo serbski pśełožk ako (alibijowy) pśidank. W recensěrowanem słowniku pak matej dolnoserbšćina a nimšćina rowne pšawo. To lažy teke na tom, až pódawaju se w słownikowem źěłu jano serbske wejsańske mjenja, kótarež móžo se cytaŕ – jo-li trjeba – slězy z pomocu registra pśestajiś do nimšćiny. Pśez strukturu jadnotliwych artiklow serbšćina na wjele bokach dominěrujo.
Spócetne grichiske słowo kpίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa. Jo pak jano jadna wěrnosć, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.
Zawodny nastawk Symana Pětra Cyža w zašłym Rozhledźe je nas do swěta wuspěšnych młodych muži wjedł, kotrychž žiwjenje so w start-upach wothrawa. Myslenje a rěč stej w tutych kruhach dominowanej wot jendźelskeho marketing-wokabulara a šmóratko je jim najwažniše woknješko do swěta.
Prašamoj pak so: Što činja poprawom serbske holcy, žony a maćerje? Što je z Madlenu, Vanessu, Hańžku, Marku a Terezu? Je so ze zwučenosće abo ignorancy na nje zabyło? Nimaja wone městno we wuspěšnym wobswěće digitalnych start-upow? Sedźi Hańžka z bobriju małych dźěći sama doma, trochu wostudźena do šmóratka hladajo, hač so přećelkam lěpje njewjedźe?
A njeje ćeta Madlena wnučkam w Mnichowje za čas zawrjenych pěstowarnjow a šulow stajnje popołdnju w pjećich serbske stawizny čitała? A njejsu Vanessu hakle loni do šefoweje etaže woneho start-upa powołali, w kotrymž Michał dźěła? Wo dračinje so přećiwo muskim kolegam a jich syćam přesadźić powěda přećelkam hakle po třećim winje.
A Marka, kiž hižo třeći měsac wo poćahu mjez formu, funkciju a wobsahom přemysluje? Bórze ma masterowe dźěło wotedać a hišće waha, kak měła mjezsobne wobwliwowanje najlěpje sformulować. Je sej wěsta, zo njeje wot formy a funkcije njewotwisneho wobsaha.
W lěśe 2014 jo se w Lipsku kapała Serbska reja załožyła. Wót zachopjeńka sem su kśěli cłonki, kenž maju serbski, nimski, amerikański abo bulgarski póchad, z pomocu serbskeje reje luźi ze wšakorakich kulturow zgromaźiś. Wósebnje glědaju pśi tom na młodych luźi. Kaž to w folk-scenje nałog jo, graju k tomu na wšakich instrumentach z cełego swěta (akordeon, klucate fidle/Nyckelharpa, gitara, dudy, šalmaja, kontrabas, mały pólski bas, bubon, triangel, fidle, brumejza, okarina, flejta). Wósebnosć jo, až gerce (Beth Fogleman, Clemens Isensee, Fabian Jacobs, Gregor Kliem, Jan Thiessen, Robin Brück) njespiwaju. Tak móžo słuchar teke mimo znajobnosći serbšćiny pśistup k serbskej kulturje namakaś. Mimo togo stej Theresa Jacobsowa a Gregori Marinov jano za nawjedowanje rejow zagronitej, w tom pódpěrowanej wót G. Kliema a B. Foglemana.Serbska reja, Traditional Sorbian Dance Music, Załožba za serbski lud 2020, 11,90 €Na koncertach njepógónjuju wóni luźi jano k rejowanju, ale pokazuju jim teke, kak to źo. To jo samo we Łužycy źeń a wěcej trjebne, dokulaž běso drje pśed tśiźasća lětami hyšći normalnje, až su camprowarje a zapustarje z góspodarjami ludowe reje rejowali, ale to se zgubujo wót lěta k lětu. Kulturny łamk 1990ych lět se pokazujo wšuźi, źož na jsy gósćeńce ze zalom njejsu mógali w nowem góspodaŕskem systemje pśežywiś. Źož rejowański zal njejo, tam reja njejo a teke dalejdawanje rejowańskeje tradicije staršeje generacije na młodu móžno njejo. Rejowańska šula w měsće glěda rědko na łužyske reje ako Annemarie-polku/Marijanku/Katyržinku abo Rheinländer, kótaryž w Póryńskej zewšym znate njejo. W běgu casa jo se gercam Serbskeje reje raźiło, swóju wašnju, swój stil namakaś. Wšojadno, lěc na koncerśe abo w serbskem radijowem programje, jo ned wusłyšaś, až Serbska reja grajo. Prědna cejdejka kupki jo łoni w oktoberje wujšła. Nagrawana jo wót Jean-Baptiste Meyrieux w Tyšaric brožni w Dešnje a w Off Road studiju Lipsk a mastering jo zgótował Joseph DeJarnette ze Studio 808A w USA. Ako gósći su Carolina Eyck, Johanna Isselstein a Torben Schmeiduch na tereminje, klucatych fidlach a dudach (Hümmelchen) słyšaś, ale teke njeznata dolnoserbska spiwaŕka Lowiza Glodowa z Drjenowa. Spiwa wobej spiwaŕce stwóritej ze spiwanim z lěta 1957 resp. 1976 historiski wobłuk kóła jadenadwaźasća nowych interpretacijow serbskich ludowych spiwow w rejowanju. Luźam, kenž chójźe tam a zas na serbski koncert abo słuchaju serbskej programa rbb a MDR, jo wjele spiwow cd »Serbska reja – Traditional Sorbian Dance Music« znatych, som se pak wěsty, až jo w zachadnych styrźasća lětach lěbda něchten k tym spiwam rejował. Togodla jo witane, až w kniglickach (booklet) k cejdejce se rozkładujo, kak se kužda reja rejujo a wótkul pśiźo. Jo ga jasnje, až serbska rejowańska kultura jo pó źělach mjazynarodna, dokulaž Łužyca jo wesrjejź Europy. Polku a walcyk njejsu se Serby wumyslili. Nimska swójoraznosć kupki »Silbermond« njejo muzika, ale nimska rěc. Swójoraznosć serbskich rejow jo wótergi »jano« instrumentěrowanje. Pśechwatanje na cejdejce »Serbska reja« jo za mnjo było, až woblubowany »Do Popojc ja njepójdu« jo měł něga rytmus pólskeje reje »Wiwat« a jo dwójostup (Zweitritt). Ale jaden Retoroman jo mě raz gronił, až móžomy L. Hauptoju a J. A. Smoleroju za »Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow« wjelgin źěkowne byś, dokulaž stej zběrałej hyšći serbske ludowe spiwy w spócetnej muzikaliskej formje. Retoromaniske ludowe spiwy su se akle zběrali, ako jo se južo we wšyknych dołach šwicaŕskego kantona Graubünden/Grischun akordeon zadomił. Togodla su ten cas južo skóro wšykno tak spiwali, až jo móžno było k tomu derje na akordonje graś.
Za ekspertow teorije serbskego rejowanja su mimo togo teke take informacije w kniglickach cejdejki zajmne, až »Hanzo Nabok« słuša k pórowym rejam pód pomjenjenim »šotiski«, a až jo »W kałkojskem łužku« polonejza, dokulaž źinsa njemyslimy pśi polonejzy na měrnu reju, ale na luštny karnewal. Gaž myslim se na móju sotśinu źowku, som se pak wěsty, až njejo jej pśi rejowanju informacija wjelgin wažna, až jo slěpjański »Z hulědkom« (górnoserbski: Z wuhladkom ja za swojej Hanku hladam) wjerćak (Dreher). To groni, až móžo kuždy pśisłuchaŕ něco nowego pśiwuknuś. Tak stej byłej za mnjo »Šołta chcył mi dźowku dać«, pisnje wózjawjony 1843, a »Wendischer Tantz«, prědny raz wózjawjony 1790, nowosći. Ale ako luź, kenž južo 36 lět serbske ludowe spiwanje woplěwa, mam za škódu, až gerce skóro kuždy stary muzikowy kus wariěruju. Tak jo śěžko sobu spiwaś. Lěc jo to »Ach, ty lesny rjany luby mój« (w Dolnej Łužycy skerjej znaty ako »Gaby mója gubka wódu piła«) abo dalšne ludowe spiwy ako »Hanka, ty brune wóčko«, »Do drjowa« abo teke »Ty sy taka wijkotata« (wěcej znaty ako »Daj mě jadno jajko«). Cłonki Serbskeje reje njeby byli prědne muzikanty, kenž se mysle, až spiwarjam su noty wažnjejše ako wejsańska spiwańska tradicija abo znatosć melodije z rozgłosa. Nowa interpretacija wótpowědujo cesto źinsajšnym zwuconym wašnjam słuchanja. Tak by antiwójnski spiw »Stoj ta lipa« bźez mjazygraśa wóstudny zněł. Ale ako jo kupka JANKAHANKA 2014 cejdejku wudała, na kótarejž su wšykne serbske ludowe spiwy nowy aranžement dostali, su gerce wěźeli, až górnoserbskim młodostnym su serbske ludowe spiwy znate a źěl młoźinskeje kultury. W Dolnej Łužycy smy južo wjasołe, gaž 50lětny wumějo melodije tśich serbskich ludowych spiwow. W tom su tudejše Serby Nimcam bejnje blisko, tomu »ludoju prědneje štucki«. Tekst drugeje štucki jo zwětšego: »Lala lala lalala.«
Zwučene móžnosće wuměłskeho skutkowanja su so wot nalěća zańdźeneho lěta pandemije dla tež za čłonkow a čłonow Zwjazka serbskich wuměłcow zasadnje změnili. Nadobo njemóžachu so mj. dr. nimale žane zjawne čitanja wjac přewjesć. Tohodla bě nuznje trěbne za alternatiwami pytać. Předsydstwo ZSW je zrodźiło mysličku za nowu formu tak mjenowanych »digitalnych čitanjow«.
Spočatnje bě předwidźane, zo awtorki a awtorojo wurězki ze swojich twórbow čitaja kaž dotal, jenož bjez publikuma. Tuto měło so w jednym přeběhu přirunujo live-streamej ›wotfilmować‹ a bjez wulkich wobdźěłanjow online stajić. W běhu połlětnych koncepcionelnych a wobsahowych přihotow pak so mi wuwědomi, zo žada a zasłuži sej kóždy jednotliwy literarny přinošk swójski charakter prezentacije. Hižo wšelakorosć za prěnju nahrawansku seriju namjetowanych přinoškow wuwabi kreatiwitu při dramaturgiskim zapołoženju scenow. Zdobom pokazaja pandemiske wobstejnosće ćim wočiwidnišo trěbnosć, wuwić serbskorěčne poskitki tež t. mj. programowych studijowych produkcijow, přidatnje k žurnalistiskim přinoškam w telewizijnych magacinach.
Žurnalist Mendel Ošerowič, po pochadźe ukrainski Žid z Trostjaneca na Ukrainje zapućowaše 1910 do Ameriki, hdźež wot 1914 w New Yorku za socialistisce wusměrjenu nowinu »Forverts – Jewish daily Forward«, kotraž wuńdźe w jidišćinje, pisaše. Politisce so jako socialist wuznawaše. Wot februara hač do měrca lěta 1932 wopyta Sowjetski zwjazk, mjez druhim swoju ukrainsku domiznu. Běše to runje wona doba, w kotrejž so hižo eksistowaca hłodowa kriza na hač do lěta 1933 trajacu hłodowu katastrofu rozšěri a do tak mjenowaneho holodomora přeńdźe, kotryž sej, tak so zdźěla trochuje, 13 % ludnosće jako wopor žadaše.1Mendel Osherowitch, How people live in Soviet Russia. Impressions from a journey, wud. Lubomyr Y. Luciuk, z jidišćiny přełožił Sharon Power, Holodomor: Occasional papers series # 3, The Kashtan Press 2020Rezultat jeho zapiskow běše zwjazk »Vi Menshen Leben in Sovet Rusland: impressions from a journey«. Jako něhdyšemu domoródnemu, kotryž wobknježeše jidišćinu, ukrainšćinu a rušćinu, spožčichu so hinaše a bóle realistiske dohlady do žiwjenja w Sowjetskim zwjazku, přewažnje w Ukrainskej S. S. R. hač druhim wukrajnym žurnalistam. Spis Ošerowiča zestaja so ze zawodneho słowa a sćěhowacych 19 kapitlow, rjadowanych do wotrězkow. W přełožku poda wudawar Ljubomir Luciuk hišće zawod do tematiki knihi a krótki zapis wo awtorje. Wěnuje so tež prašenju, čehodla so Ošerowič ženje njeje wo přełožk tutoho teksta a dalšich z jidišćiny do jendźelšćiny prócował, hačkuli běše tež w amerisko-ukrainskich kruhach jako žurnalist znaty. Jězba Ošerowiča započina so w Moskwje a wjedźe jeho přez ródne město Trostjanec do Rostowa a Charkiwa, skónčnje do Odessy a Tulchyna. Při tym nazhoni nuzu jednorych ludźi, rozmołwja so w ćahach z wjesnjanami, přebywa jednu nóc na Charkiwskim dwórnišću, nazhoni nahlady oficěrow a nowych elitow, wobkedźbuje spad nabožneho žiwjenja židowskich krajanow, wopyta jako wukrajny žurnalist fabriku a hišće wjele wjace. W Moskwje zetka swojeho wo někotre lěta młódšeho bratra Buzia, kotryž jeho hač do Trostjaneca přewodźeše a kotrehož přisłušnosć k tajnej słužbje so za Ošerowiča w běhu jězby jako wužitna wopokaza. Druhi bratr je mjeztym tohorunja do knježaceje funkcije postupił, dušinje stwjerdnjeny a stražuje z brónju w domiznje nad wotedaćom zežiwidłow ze stron burow. Mjeztym zo chuduške žiwjenske poměry so hižo w Moskwje absurdne zdadźa, a to samo pola přistajenych knježerstwa a »lěpšich ludźi«, zhoni awtor tule k prěnjemu razej wo hłodowej katastrofje na Ukrainje. Spočatnje nochcyše to wěrić, dokelž drje běše Ukraina přeco »žitna komorka« Europy. Po wašnju wěcownje, ale nic distancowane wopisuje Ošerowič w sćěhowacych dźělach knihi přeco zaso zadwělowanje ludnosće a wšě móžne pospyty, tež hišće poslednje wobsydstwo předać, so do wjetšeho města předobyć a sej na někajke wašnje chlěb zasłužić. Bliscy a zdaleni znaći spytaja přez njeho přiwuznych w Americe dosćahnyć. Čitar wobkedźbuje z perspektiwy Ošerowiča přeco zaso so jewjace zjawy, kaž zo so jemu ze stron młodych funkcionarow a přeswědčenych komunistow praji, zo přesćahny Sowjetski zwjazk Ameriku (ergo Zjednoćene staty Ameriki) bórze hižo na wšěch móžnych polach industrije a infrastruktury, mjeztym zo we wokolinje ćěła slaknjenych konjow na polu leža. Zastupuja tež měnjenje, zo su wokomikne wopory trjeba, zo bychu lěpši přichod za přichodne generacije měli. Pod chudobu a hubjenym zastaranjom ćerpjacy ludźo jemu druhdy skradźu zwuraznichu, zo nazhonjeja žiwjenje jako grawoćiwe a zo za hołe sady a prózdne wuprajenja ćerpja. Zo su pod kwaklu rjaneje ideje. Tohorunja nazhoni samo pola loyalnych přiwisnikow knježerstwa wšudźomny strach před tajnej słužbu GPU a jeje surowosću, stajneho wobstražowanja a »dwujazyčnosće«. Při tym pak so tež njeboji polěpšenja a postupy přiznawać, wosebje zo je situacija Židow cyłkownje wěsćiša a zo so progromy, kaž na přikład w jeho ródnym měsće třinaće lět do jeho wopyta z wjacorymi stami woporami, wjace njejewja.2 Tohorunja jemu napadnje, zo so Židam kubłanje zmóžni a zo su wjele nawodnych pozicijow w kraju ze Židami wobsadźene. Wulki dźěl młódšich a najbóle wot komunistiskeje ideologije přeswědčenych funkcionarow, kotrychž Ošerowič zetka, su Židojo. Tež cyłkownje widźi, zo je so něhdy rozšěrjeny analfabetizm na kraju pomjeńšił. (Štož njepomha, hdyž so cyły kraj pod hłodom sypnje.) Po swójskim wuprajenju w zawodźe je so awtor wo objektiwnosć prócował.3 Kniha Ošerowiča je we wěstym zmysle tež reakcija na tehdomniše wozjewjenja a publikacije entuziastow Sowjetskeho zwjazka, kotřiž jako wukrajni žurnalisća husto jenož nazhonichu a widźachu, štož mějachu po woli knježerstwa widźeć a tež sami widźeć chcychu. Husto hdy so tući ludźo na pozdatne postupy na polu natwara ćežkeje industrije a wulkotwarnišćow koncentrowachu a tole z wěstej estetiku rysowachu. Tole měješe zjawnosć w zapadnych krajach wotpowědnje wobwliwować. Lěwicarske nowinarstwo zasadnje kritiske wopisowanje a realistiske rozprawy ze wšelkich dźělow Sowjetskeho zwjazka jako přehnawanja wotpokaza a je spyta wuwróćić, štož so runja spisam Ošerowiča stawaše. Ani w skupinje zamórskich Ukrainjanow njebě hłodowa katastrofa, pozdźiši holodomor, dosć znata. Jako powšitkownje jara kubłanemu a na ruskej kulturje, hudźbje a dźiwadle zajimowanemu čłowjekej běše Ošerowičej móžno, tež cyłkowny staw kulturneho žiwjenja posudźować abo situaciju městow kaž Odessy ze stawom do swojeho wupućowanja kritisce přirunować. Snano so wo dalše rozšěrjenje swojeje knihi njeprócowaše, dokelž so w mjezyčasu wo swojich swójbnych starosćeše. Jeho bratraj běštaj so zjawnje wot njeho distancowałoj. Najebać toho buštaj zajataj. Na kóncu knihi namakamy dźak, indeks, krótki zapisk wo awtorje a kartu Ukrainy w mjezywójnskej dobje. Fotografije a ilustracije pokazaja zdźěla swójbne portrety Ošerowiča a jeho přiwuznych. Sydom wobrazow, kotrež pokazaja sceny w zjawnosći (husto z ćěłami mortwych hłoda dla) z němskimi wopismami, su wzate z publikacije awstriskeho chemiskeho inženjera Alexander Wienerbergera.4 Znajomosć wo holodomorje abo znajmjeńša wo wulkej hłodowej nuzy na Ukrainje we wonym času je so w poslednich lětach w Němskej tež w popularnych medijach wo stawiznach Sowjetskeho zwjazka, postupa Stalina a podobnych rozšěriła. Wulka sylnosć Ošerowičowych zapiskow pak je, zo zdadźa so dźensa přez jeho direktny kontakt z ludźimi a dokelž je kraj a krajanow znał blisko a we wěstej měrje »žiwe«.
MĚRĆIN BRYCKA


text:
Mómy terôzki razinku czôs na grziby. Ludzie zbiyrajóm roztomajte zorty grzibóm a pojstrzód nich pewnikym i lisówki, mianowane tyż kajniykaj żółciokóma. I ze tych żółcioków idzie uwarzić szmektno zupa.
Nôjprzodzij trza narychtować: fónt (pół kilo) łoszkrobanych kartofli, dwadzieścia deka lisówek, dwa wyrfle bulijónu, ździebko kimlu, dwie łeżki łoctu winnygo, dwa kónski szmiyrkyjzy, jajca (po jednym na talyrz), sól, peterzila abo dil.
I tak: bierymy wele dwadzieścia deka świyżych lisówek (mogóm tyż być słóne ze krauzy), łoszpluchtómy je gynał ze piôsku, zatym trza je pokroć na rube kónski i wciepujymy do garca ze półtora litra wody driny. Wciepujymy dwa wyrfle bulijónu (blank egal jakigo), deczko kimlu i warzymy na maluśkim łogniu jakiesik pół godziny. Te lisówki, choby je niy wieda jak dugo warzić bydóm tak by tak twarde, ale to żôdyn fyjler. Zatym wciepujymy rajd do garca pokróne kartofle, tak ze pół kilo i dalszij warzymy aże kartofle bydóm miyntke (kole dziesiyńć minutek). Na łostatku wciepujym dwa kónski szmiyrkyjzy (ementaler abo bele jakô inkszô). Muszymy teraz ale côłki czôs ta zupa fest kwyrtlać, aże sie ta kyjza do imyntu łozpuści a niy przichyci sie.
Terôzki wszyjsko doprawiómy solóm i łoctym winnym, dociepujymy ku tymu pokrónego dilu lebo zielónyj peterzili. Serwiyrujymy to, podôwómy ze jajcym uwarzónym na twôrdo.
Ojgyn z Pnioków


text:
Na droze z Prjawoza do Hochoze, wóneje serbskeje jsy ze źinsa nejwěcej powědajucymi serbskeje rěcy w Dolnej Łužycy, namakajoš w góli bocne njeasfaltěrowane drogi za wandrarje, zběrarje gribow a druge narske lubowarje natury. Pśisamem w Hochozy na jadnej takej lěwej droze lažy Gólniski dom a droga wjeźo do jadnogo tšawnišća – luki z jagaŕskeju budku. Jagaŕska budka jo wjelgin – ako se zda wjelgin konfortabelna w sćinje pód bomom.
Jano krotko pótom wjeźo nalěwo jadna pódobna bocna droga k Hochoskemu jazorkoju. Hochoske jazorko njejo wuwity turistiski cil. Ako Garkoška, Knorawski a Módłejski jazor jo alternatiwa wjelikich jazorow za wobydlarje w susedstwje. Jano w jogo lěwem źělu móžoš pšawje plěś, dokulaž jo wjelgin měłke. Jazorko njewabi tak wjele gósći ako druge wětše jazora, weto wugba swóju funkciju. Direktnje pśi Jazorku su tśi – styri domy, z kótarychž pśiźo casy głosna muzika.
W Hochoskem jazorku su byli pśed lětoma ryby. Weto jo móžno, až jo była slědna kšuta zyma fatalna za ryby, tak až dno jo cyste a jo wiźeś, ale ryby we wóźe wěcej njewiźiš.


text:
Morga, funt, cetnor – miary i wogi na Ślonsku
Łod wieków na cołkim świecie ludziska rozmtomajcie mianowali i przeliczali miary i wogi. Niy inaczyj było i na Ślonsku. Niykiere ich miana prziszły do nos z Prus, inksze zaś łostoły sie polski. A jakich miar downij używały nasze starki i starziki? Czyńść z nich łostała sie do dzisioj, ale ło wiynkszości już żodyn niy pamiynto, skisz tego trza by se jich trocha powspominać, coby se niy zrobić gańby jak sie ło to wto nos spyto i dejmy na to coby sie tyż niy majtnyć jak bydymy działka pod chałpa chcieli se sprawić.
Mierzyni pola
Za starego piyrwy pole na Ślonsku zawdy mierziło sie morgami. Miara ta prziszła do nos z Prus i używało sie jij aże do końca II wojny światowyj. Dziepiyro jak w latach 40. i 50. XX wieku rozwinyło sie polski szkolnictwo, morga zaczła ustympować hektarowi. I tak z czasym jak starziki pominyli, ta staro, ślonsko miara poszła prawie że całkiym w zapomniyni. A wiela to je ta morga? Nojlepij bydzie to pokozać równaniym, jak w rachunkach:
1 morga = ¼ hektara = 2500 m2
Wyłazi nom z tego, że 100 morgów to coś koło 24 hektarów. Terozki to je niywiela, ale downij jak wtoś mioł tela pola, to był fest bogatym gospodorzym. A takich gospodorzy mianowali u nos siodłokami. Werci sie przi tym wspomnieć, że nasza morga je cołkiym ikszo od polskij morgi, kiero wynosi 0,55 ha, czyli je przeszło dwa razy wiynkszo łod naszej. Poza tym w Polsce downij mierzyło sie głównie łanami, kierych Ślonzoki niy używali.
Miary na torgu
Jak sie łaziło na torg, to niy godało sie że sie chce kupić piyńć kilo kartofli, ino inakszyj. Było pora miar, kierymi odmierzało sie sprzedowany towor, a były to tak:
1 funt = 0,5 kilograma
Odmierzało sie nim nojbarzij to co szło se nasuć czyli taki towary sypki jak mołka, kasze, cuker, sól i inksze. Tak jak w przipadku morgów, w okresie PRL-u żodyn już ło tym niy pamiyntoł i niy godoł. Bez tyn czos, jak sie te miary wymiyniały, to niyroz ludzie mieli łostuda sie ze sobom dogodać. Jednego razu prziszła na torg tako jedna i chciała se kupić coś tam na woga. No i godo młodej sklepikorce, że chce 3 funty, a ta boroka myślała, że jej sie rozchodzi o piniondze, angielskie funty. Czy sie dogodały, niy wiym.
1 cetnor = 50 kilogramów
Cetnora używo sie do dzisioj, chocioż stracił na swoim znaczyniu. Ze wszyjskich miar była nojczynścij stosowano na torgach skiż tego, że dużo towarów sprzedowano w 50 kilowych miechach. A nojwiyncyj kartofli ☺
1 kwintal = 2 cetnory = 100 kg
Ta miara tyż dotrwała do naszych czasów, a używo sie jij nojczyńścij w rolnictwie przi łodmierzaniu zboża. Za nojlepszy przikład może posłużyć nom wymiana w „Samych swoich”, kaj jedyn z bohaterów kupił za kwintal pszynicy kota. Ino szkoda, że sierściuchowi ta wymiana niy wyszła na dobre.
Niy mogymy tyż zapomnieć ło tym, jak łodmierzano woda, wino i inksze płyny. Podstawowom jednostkom tak jak i dzisiej był liter. Tukej tyż nojlepij jes se to szrajbnonć na schemacie:
1 litr = 4 kwaretki = 8 centli = 10 setek
Kwaretka, czyli 250 ml była czynsto gynsto używano przi sprzedowaniu nafty. Używali jij gospodorze, kierzy musieli nocami jeździć furmankom. Żeby nikt do nich po cimoku niy dobił, po łobu stronach fury wiyszali łoświycone lampy naftowe, do kierych co chwila trza było dokupować nafty. Cyntlami i setkami łodmierzało sie zaś lykarstwa w aptekach. Powiym Wom nawet, że takie łodmierzanie lyków niy je złe. No bo po co momy kupować cołko kwaretka syropu, jak dochtor przepisoł nom inoś jedna setka? Jak aptykorz łodmierzo, to do wiela chcymy, a niy muszymy kupować cołkiej flaszki.
Toż tak nojlepij pokożymy to na gorzole:
cyntla = 100 g alkoholu
kwaretka, fyjtla = ¼ litra alkoholu
halba = pół litra alkoholu
Wto dzisioj porachuje na funty?
Coby dowiedzieć sie czy wtoś dzisioj zno jeszcze stare wogi karnołek sie po nojbliższych mi gyszeftach. Musza pedzieć, że byłek fest zaskoczony, że niykiere sklepikarki niy dość, że jich znajom, to jeszcze dziynnie ich używajom. Spróbujcie sami wypytać swoich gyszefciorzy, czy wiedzom wiela kilo mo funtów i czy sprzedadzom wom cetnor kartofli?


text:
Michał Wjesela
Michał Wjesela (* 17. septembra 1863 w Kulowje, † 4. meje 1927 w Klóštrje Marijineho doła) bě serbski katolski duchowny, přełožowar a basnik.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Michał Wjesela narodźi so jako syn ratarja w Kulowje, přežiwi pak swoje dźěćace lěta w Lišej Horje pola Njeswačidła, hdźež běše jeho nan kubło kupił. Jako chowanc Serbskeho seminara w Praze 1877 do 1887 kubłaše so wón na němskim Małostronskim gymnaziju a studowaše wot lěta 1883 na Praskej uniwersiće teologiju. Jako čłon Serbowki běše Wjesela po Jurju Libšu 1885 a 1886 jeje starši a zdobom hłowny starši serbskeje studowaceje młodźiny. Wón bu 1889 na měšnika wuswjećeny a skutkowaše po tym jako kapłan w Seitendorfje a Wostrowcu. Po tym běše 1895 do 1896 farski administrator w Radworju, powoła 13. septembra 1896 za fararja do Reichenaua pola Žitawy a skutkowaše wot 1900 jako farar w Königshainje pola Wostrowca. W oktobru lěta 1926 poda so Wjesela chorowatosće dla na wuměnk do Klóštra Marijineho Doła, hdźež 1927 zemrě.
W jeho Praskim času poda Wjesela rjad stawizniskich a nabožnych nastawkow, powědančkow a basnjow do Kwětkow, časopisa Praskeje Serbowki. Na nalětnjej Schadźowance 1885 staji wón namjet za załoženje časopisa Łužiski Serb, do kotrehož podawaše někotre swójske basniske pospyty a přełožki powědančkow („Čerwjeny dwór“, 1885) a basnjow z čěšćiny kaž tež baseń „Próstwa“ (1885) francoskeho spisowaćela Sullya Prudhommea. Po studiju wzda so Wjesela wšeje spisowaćelskeje dźěławosće.
Wot lěta 1895 bě Michał Wjesela čłon Maćicy Serbskeje.
ŽórleWobdźěłać
- Rudolf Jenč: Stawizny serbskeho pismowstwa: 2. dźěl Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1960. str. 82–83. (hsb.)
- Alfons Frencl: Wjesela, Michał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 627sl.


text:
Sawa
Sawa (w juhosłowjanskich rěčach Sava abo kyrilisce CaBa) je prawy a najwjetši přitok Dunaja, kotryž w Julskich Alpach ze žórlicow Velika a Mala Savica nastanje a Słowjensku, Chorwatsku a Serbisku přeběži. Nimo toho twori rěka dźěl chorwatsko-bosniskeje hranicy. Wona je z 945 kilometrami po Tysy a Pruće třeći najdlěši přitok Dunaja a najwažniša rěka Słowjenskeje a Chorwatskeje. Při njej abo w bjezposrědnjej bliskosći namakaja so stolicy Ljubljana, Zagreb a Běłohród. W Běłohrodźe so Sawa do Dunaja wuliwa.
Jeje najwažniše přitoki su Krka a Kupa w Słowjenskej a z Bosniskeje pochadźace rěki Una, Vrbas, Bosna a Drina.
Sawa je wot chorwatskeho města Sisak hač do Dunaja pławna a twori po powšitkownej definiciji hromadźe z Dunajom sewjernu mjezu Balkanskeje połkupy.


text:
- Poczkej dziołcha, aż zawra ta kōmputra! – padoł. – Potym se zrobiymy bōnkawy a pogodōmy! - Czamu ujku godocie kōmputra, przeca wszyjscy kōmputer godajōm! – spytałach sie, bo byłach ciekawo, co tyż powiy.
- Ano dziołcho, bo to bydzie bardzi po ślōnsku! Myśla, że ty wiysz, że u nos je wszystek dycki na ȏpy! Jak wszyjscy fajrujōm imiyniny, to Ślōnzoki – urodziny. W Polsce dziołszkōm dowajōm modre szatki, bo godajom, że to je maryjno farba, to uparte Ślōnzoki oblykajōm im różowe, a modre ȏstowiajom synkōm! Ale nojgorzi je, jak cudze ludzie widzōm, że przi witaniu modszy dowo rynki starszymu. Godajōm, że to sie tak niy godzi, ale to ni ma stōnd, że mody je frechowny, yno to je ze szacōnku, bo to je tak, jakby przed starszym czopka sjōn a jeszcze niōm ziemia pozamiatoł, jak hań downi robiyli te rycerze! Widza, że sie śmiejesz pod nosym, myślisz se, że stary ujek fleki pieprzy, co?! – znerwowoł sie.
- Ujku skōnd wy tako nowomodno godka znocie?. - Ty myślisz, że jo sie yno za modu ȏd starych uczoł? Od modych tyż sie idzie wiela nauczyć, choćby yno na tyj kōmputrze...-Niy gorszcie sie ujku, trocha mi sie chciało śmioć, bo żech se przedstawiyła nasza ciotka Klarka, jak sie ji taki rycerz kłanio do ziymie hutym z piyrzami...
- Ja, Klara by tygo niy zdzierżyła, to mosz recht. – Ujek sōm sie ȏśmioł na spōmnieni swoji baby. – Jednako Poloki nikere rzeczy lepi ȏd nos robiōm: jak babōm abo dzieckōm przajōm to im ȏ tym pedzōm, niy to co u nos! Powiym ci we skrytości, że jo Klarce przoł jak diosi, ale nigdy żech ji tego niy padoł, a teroz po wszyjskim, jak je niyskoro, to tego żałuja!
- Wy ji to możecie padać do pewności i teroz, myśla, że ciotka nos słyszy, jak sie na nos dziwo ze nieba! - Toś mie dziołcha pocieszyła, ty to umisz, a za to ci przaja! – ujek sie ȏśmioł a zaczōn godać ȏ czym weselszym. – Pamiyntosz, jak my sie po piyrsze potkali? Pedziałaś na mie ślōnski filozof... eli dali tak myślisz? - Dali se tak myśla ujku, a mieli byście, te wasze mōndrości pospisować! Z miłōm chynciōm Wōm pōmōga!. Ugodali my sie, że na wiosna ku niymu przijada a wszyjski jego godki nagrom, ale ujek, Stanik, umrził pod kōniec zimy, bezto ksiōnżki o ślōnskj filozofiji my niy napisali...
Grymlino


text:
William Krause
William Krause (roź. 18. nowembra 1875 w Drježdźanach; wum. 30. junija 1925 tamkor) jo był nimski mólaŕ a pśijaśel Serbow.
W lětach 1902-1912 jo William Krause wšykne lěśojske mjasece w Slěpem pśebywał. Wón jo tam měł ateljej pla fararja Mateja Handrika. W serbskich stronach, w serbskej kulturje a nałogach jo wón namakał wjele zaśišćow, kótarež w swójej mólbje do nimjernosći zapisał. Jogo wobraze pokazuju wšedne žywjenje Serbow, ale teke mj.dr. swěźeńske śěgi a swajźby.
W 1906 jo Krause ako prědny nimski wuměłc Maśice Serbskej pśistupił.
Twóŕby (wuběrk)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Marija Wjelic: Krause, William. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, b. 288


text:
Barbados
Barbados – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.
Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.
Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.
Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).
Kole 90% ludźi to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.


text:
Idzie to tyż posuchać na www.ojgyn.blog.onet.pl
Bōł se rōłz jedyn istny, ftorego już dugszy czŏs sztyjc i jednym ciyngym bolała festelnie palica. Nŏjprzodzij jakosik to strzimŏwŏł, jechŏł na pilach, ale po jakimsik czasie już niy poradziōł. Poszōł tōż tyż do dochtora. Tyn ci go łobadŏł, łobsuchŏł, łobejzdrzŏł gynał i gŏdŏ:
– Nō dyć, wiym, jak wŏs panoczku wylyczyć, ale bydzie trza wōm panoczku wytnōńć jajca. Mŏcie panoczku mało ftory, niypotkany cufal drikowaniŏ jajec na grōntlaga krziżōw. Te drikowanie sprŏwiŏ tyn bōl gowy. Jedzinym knifym coby wŏm uholkać jes wyrżniyńcie jajec. Co wy panoczku na to?
Chop zblŏd i medikuje. Jak tyż to bydzie u niygo bez tych jajec, nō i tak ci we cŏłkości... Jednakowōż prziszŏł na te idy, iże ze takim srogachnym bōlym gowy niy dŏ sie żyć, uzdŏł, co „pōjńdzie pod pitwok”. Śleciało pŏra dni po operacyji i gowa go już blank niy targała. Jednakowōż czuł, iże straciōł, zapodziŏł na fiks, na amynt cosik festelnie ważnygo...
Uzdŏł tōż tyż, co by se to, chocia ino tymczasowo, wyglajchować nowym prziłodziyniym. Wlŏz do składu i rzōńdzi:
– Chca sie lajstnōńć nowy ancug!
Przedowacz zmierzōł go weźrokym i pedziŏł:
– Łozmiar 44?
– Ja! A skany łōni to wiedzōm?
– Nō, tōż tyż to jes moja robota...
Tyn istny przimierzōł, pasowŏł tyn ancug, lŏł ci mu tyn ancug gynał.
– Możno lajstniecie sie panoczku tyż i nowŏ hymda, ja?
– Niych bydzie!
– Łozmiar 37?
– Ja, a skany żeście to wiedzieli panoczku?
– Anō, to moja robota!
Tyn istny łoblyk ta hymda, sztimowało, lŏła mu łōna gynał.
– To możno sprawiyli byście se panoczku jesce nowe szczewiki?
– Anō, niych bydōm i nowe szuły!
– Łozmiar 8,5 ja?
– Ja, a skany żeście to panoczku wiedzieli?
– Anō, to przecamć moja robota!
Chop spasowŏł szczewiki, gynał napasowane...
– Nō, tōż możno tyż sprawiyli byście se panoczku i nowe batki?
Deczko szpekulowaniŏ...
– Nō ja, przecamć godzi sie, przidajōm mi sie nowe batki.
– Łozmiar 36?
– Nō, łostatnio nosiōłech łozmiar 34...
– Niy mōgliście panoczku nosić 34. Kejbyście take mieli na sia, to by wōm drikowały jajca na grōntlaga krziżōw i mielibyście panoczku łokropiczny bōl gowy!


text:
Partnerske gmejny gmejny Malešecy
Partnerska gmejna Chocianów - Pólska
wjesnjanosta: knjez Tomasz Kulczycki
wobydlerjo: 12 700 (staw 2020)
płonina: 230,23 km2
adresa: ul. Ratuszowa 10 59-140 Chocianów
www.chocianow.pl
Gmina Chocianów je měšćansko-wjesna gmejna w powiaće Polkowicki we wójwodstwje Delnja Šleska w Pólskej. Sydło je w měsće samsneho mjena (němsce Kotzenau) z cyłkownje něhdźe 7900 wobydlerjemi. Gmejna Chocianów leži we wuchodnym dźělu Delnjošleskeje hole a w južnym dźělu wokrjesa Polkowice. Wulki dźěl gmejny je lěs abo je ratsrka płonina. Wuchodny dźěl słuša k Przemkowskemu krajinowemu parkej a zapadny dźěl wobmjezuje přez Delnjošleska hola. Tutón zeleny wonkowny škitny wobłuk twori dobre wuměnjenja za wšěch tych, kotřiž lubuja přirodu, hońtwu, módre jahodki a hriby abo rady pućuja. Gmejna Chocianów wobsteji z 12 wjesnych dźělow. Wurjadnosć regiona złožuje so na kónčinu “Přiroda 2000” a swoje dołhe a zajimawe stawizny. W srjedźowěku nastachu tu podłu mnohich wikowanskich pućow a rěkow mnohe hrody, kubła , města a wjeski. Po druhej swětowej wójnje zasydlichu so tu ćěkańcy z wuchodneje, zapadneje a južneje Europy a namakachu tu nowu domiznu. Dźakowano tutej multikulturje je region bohaty na kulinariskich wosebitosćach a domoródnych tradicijach. Mnohe institucije kaž “Chocianowski kulturny dom”, měšćanska biblioteka a jeje filiale we wokolnych wjeskach, sportowy klub “Stal Chocianow”, rentnarske towarstwo a mnohe towarstwa spěchuja kulturne a sportowe žiwjenje gmejny, hdźež móža wulcy a mali swoje talenty a koniki wuwiwać. Z rosćaceho zajima wjesela so tučasnje młodźinske wohnjowe wobory. Tu móža dźěći wot sedmeho žiwjenskeho lěta sem dźěło wobornikow zeznać.
Chocianów a Malešecy su z lěta 2005 partnerskej gmejnje. Mjez wyšimaj šulomaj w Malešecach a Chocianowje wotměwaja so prawidłownje šulerske wuměny. 2018 wotmě so zetkanje młodźinskich wohnjowych woborow.
Partnerska gmejna Sióagard – Madźarska
wjesnjanosta: knjez Gerö Attila
wobydlerjo: 1270 (staw 2011)
płonina: 24,4 km2
adresa: Siógard Közseg Polgarmestere Kossuth Lajos u. 9 7171 Siógard
www.sioagard.hu
Sioagard leži w Komitaće Tolna, w južnym dźělu “Mezöföld”, mjez rěkomaj Sárviz a Sió. Wjes je wot Szekszard, sydła regiona (Komitat mjenowane) wosom kilometrow zdalena. Dźensniše žiwjenje Sioagarda postaja snadna zzdalenosć k městu Szekszard. Leányvar (Holči hród) mjenowna hórka před wjesku woznamjenja za wobydlerjo kónčiny hižo zdawna , přez lětstotki wućek. Pod hórku so wupřestrěwaca płona krajina při přitoku Sió a Sárviz skića bohate dary přirody: ryby, dźiwinu a płódnu zemju. Nimo Madźarow tworjachu Serby, Słowakojo a Němcy prawobydlerstwo Sióagarda, ale woni wobhladowachu so hižo srjedź 19.lětstotka jako katolska a madźarska gmejna/wosada. Wjeska je jedna z wjeskow komitata Tolna, kotrejež drasta a debjenje su, wosebje w zahrodnistwje, dokładnje při plahowanju papriki a z tym zwisowacym wikowanjom, hač do dźensnišeho žiwe.
Sióagard pěstuje z lěta 2005 wuske styki do gmejny Malešecy. Wosebje z wobydlerjemi wjesneho dźěla Bart wotměwaja so čiłe kulturne a wosobinske wuměny. Znaći z Sióagarda słušeja k swěrnym hosćom na tradicionalnych Bartskich hodownych wikach.
Partnerska gmejna Desna (Dessendorf) – Čěska republika
wjesnjanosta: knjez Marek Pieter
wobydlerjo: 3110 (staw 2021)
płonina: 12,6 km2
adresa: Mesto Desna, Krkonošska 318, 468 61 Desna II
www.mesto-desna.cz
Gmejna Desna w Jizerskich horach bu w lěće 1691 přez hrabju Albrechta Maximiliana Des Fours załožena. Jeje dźensniši napohlad nasta přez zjednoćenje wjacorych mjeńšich sydlišćow. Wona wupřestrěwa so w dole podłu rěčkow Bíla a Černa Desná kaž tež na susodnych skłoninach. K wuznamnemu rozmachej gmejny dóńdźe w druhej połojcy minjeneho lětstotka, jako tu znate kupjele swoje dźěło zahajichu. Na tych městnje je dźensa park, kotrehož dominanta je architektonisce zajimawa wila Riedel. Tutu da w lěće 1895 tamniši škleńcowy předewzaćel Jozef Riedel natwarić. Dźensa je Desná znate a woblubowane srjedźišćo za lětny a zymski dowol z mnohimi pensijemi a wjele dalšimi móžnosćemi přenocowanja. Desná leži blisko sněhakowanskeho centruma Špičak. K gmejnje Desná słuša tež jedne z najrjeńšich dowolowych sydlišćow Jizerskich horow – Mariánska Hora. Desná a Malešecy stej partnerskej gmejnje z lěta 2004. Stejnišćo ze škleńcu z Desná je prawidłownje na tradicionalnych hodownych wikach w Barće zastupjene.


text:
Serbska stawizna a serbska rěč je wosebitosć našeho wokrjesa. Tuta ma so dale spěchować.
Dobre hospodarske wobstejnosće su, runja wšitkim druhim wobydlerkam a wobydlerjam, tež za serbske wobydlerstwo wažny žiwjenski zakład. Chceš na serbskich wjeskach žiwy być, dyrbiš tež bliskosći dźěło měć. Tohodla chcu so za dobre žiwjenske wobstejnosće na kraju zasadźować. Naše wjesne kónčiny dyrbja dobry a atraktiwny žiwjenski rum wostać. To woznamjenja za mje, zo spěchujemy zdźerženje dróhow, zo dźiwamy na dobre zwiski w zjawnym wobchadźe a zo podpěramy serbsku šulsku syć. Bliske a krótke puće do zarjadnišćow chcemy wuwiwać. Tak budźemy zarjadniske posłužby nic jenož w městach Budyšin, Kamjencu a Wojerecach poskićić, ale tež na gmejnach, we wsach abo jeli trjeba, tež pola wobydlerstwa doma. Tak chcemy tež potrjebam staršeje ludnosće wotpowědować a wšitkim tym ,kotřiž njemóža zarjadnišća wopytać.
Spěchowanje čestnohamta je tež serbskim towarstwam a zwjazkam na dobro. Wone su žiwe rěčne rumy, kotrež přinošuja, serbsku rěč a identitu zdźeržeć.
Ale tež serbskich naležnosćow chcemy so přimać. Wokrjes Budyšin je “tón” serbski wokrjes. Za to chcu so dale zasadźować. Chcu, zo je dwurěčnosć w našim wokrjesu runohódna a samozrozumliwa. Měła dale a bóle prezentna być: w zjawnych twarjenjach, na taflach, při busach a busowych zastanišćach, na dróhach, w zjawnym wustupowanju wokrjesa a na zjawnych twarjenjach. Naš wokrjes ma wosebitosć, kotruž chcu do wšědneho wobraza wokrjesa na přirodne wašnje zawjazać. Tam mamy hišće wjele móžnosćow k polěpšowanju – hlej naša internetna strona.
We wokrjesnym zarjedźe mamy społnomócnjenu za serbske naležnosće. Wona je kontaktna wosoba za wšitkich w zarjedźe dźěłacych a za našu ludnosć. Jako krajny rada chcu dale wuski zwisk pěstować a tak dobre dźěłowe wobstejnosće zmóžnić. Tež mamy dźěłowy kruh za serbske naležnosće. Hižo dlěje diskutuje so ze serbskeje strony, zo měł so dźěłowy kruh kwalifikować a bliže na dźěławosć wokrjesneho sejmika wusměrić. Sym rady zwólniwy, zhromadnje lěpše dźěłowe wobstejnosće tworić.
Runje tak chcu hižo dobry wobstejacy kontakt k Domowinje a Załožbje za serbski lud dale pěstować. Wobaj staj wažnej serbskej akteraj. Třěšny zwjazk Domowina ze swojimi wšelkimi towarstwami je wažny ciwilno-towaršnostny akter a wokrjes při serbskich naležnosćach derje poradźuje. Załožba je wažny partner při spěchowanju serbskich institucijow. Zhromadnje staramy so mjez druhim wo zdźerženje Serbskeho muzeja, kotryž je w nošerstwje wokrjesa a wo dobre wuhotowanje tamnych serbskich institucijow z pomocu kulturneho ruma.
Jako dźěćo słyšach dźěda a wowku wšědnje serbować. Serbšćina je za mje rjana dopomnjenka z dźěćatstwa. Bohužel njeje so rěč w našej swójbje pěstowała. Dźensa wobžaruju, zo njeje so mi tute kubło do kolebki kładło. Mamy wjele ludźi, kotrež serbsku rěč hižo njerěča abo swoje serbske korjenja hižo njepěstuja, so tomu pak wuznawaja. We wokrjesu budźemy dale zmóžnić, zo naši přistajeni serbsku rěč wuknyć móža. Runje tak chcemy, zhromadnje z wokrjesom Zhorjelcom a z pomocu Domowiny, Serwisowy běrow za serbsku rěč w komunalnych naležnosćach dale wudźeržować. Je to wažny přinošk k widźomnej dwurěčnosći.
To serbske njeje samozrozumliwe. Je to za nas šansa jónkrótnosć a bohatosć našeho wokrjesa pěstować. Ja chcu tole jako krajny rada aktiwnje sobu do skutka stajić. Prošu tuž 12. junija wo Wašu podpěru a Waš hłós.
Udo Wićaz


text:
Jan Bryl
Jan Bryl (* 20. měrca 1879 w Starej Cyhelnicy; † 30. decembra 1931 w Budyšinje) bě serbski wučer, stawiznar a jedyn z nawodow Serbskeho narodneho wuběrka po Prěnjej swětowej wójnje[1].
Bryl bě chowanc Serbskeho seminara a studowaše tež w Praze, hdźež załoži w lěće 1907 z Cyrilom Wjeńku a bratromaj Francom a Josefom Pátu „Čěskoserbske towaŕstwo Adolf Černý“, předchadnik dźensnišeho Towarstwa přećelow Serbow[2]. Skutkowaše potom wot 1907 hač k rewoluciji w lěće 1917 jako gymnazialny wučer w Moskwje. Kónc swětoweje wójny wróći so domoj a wobdźěli so při narodnym hibanju we Łužicy a poby zhromadnje z Arnoštom Bartom tež na měrowej konferency w Parisu.[3] W druhim połlěće 1919 běše někotre měsacy z redaktorom politiskeho tydźenika Serbske Słowo.
Je napisał rjadu drobnych naćiskow a přełožowaše z čěšćiny a rušćiny. Zestaji w lěće 1920 Serbske stawizny w zańdźenosći a přitomnosći. Wot 1908 bě čłon Maćicy Serbskeje.
Jan Bryl bě woženjeny z Hilžu Kerkec, dźowku serbskeho wučerja a spisaćela Jana Awgusta Kerka a sotrowču Arnošta Muki.
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Gerald Stone, November 1918: The Wendish National Committee, Slav Outposts in Central European History: The Wends, Sorbs and Kashubs
- ↑ Dějiny SPL
- ↑ Bart (Bart-Brězynčanski, Barth), Arnošt (Ernst), Sächsische Biografie
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jurij Młynk: Bryl, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 80sl.
- Josef Páta: Lužickosrbská čítanka, online


text:
Pro Loquela Silesiana
Pro Loquela Silesiana – ferajn do pjastowańo a průmowańo ślůnskij godki. Towarzistwo zaregistryjrowane 30 styczńa 2008 roku. Richtig egzistuje uod 2007 roku.
Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Towarzistwo napoczůno istńeć po powołańu go uod 16 człůnkůw na pjyrszym, zakłodajůncym je trefje ze 20 paźdźerńika 2007 roku we Mikołowje.
Przidajność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Cylym towarzistwa je uopatrowańy a průmowańy ślůnskij godki, starunek uo przinoleżny ji plac postrzůd ślůnskij społecznośći. Ku tymu napoczynańy a spůmogańy starań, kerym je za cyl jednako ślůnsko gramatika a leksyka, przidańe ji formy pisanyj, a we cołkośći průmocyjo ślůnskij godki bez medyja a roztůmajte pisymne wydańo.


text:
Toni Bruk bě přećel, skoro hižo čłon našeje małeje swójby. Krótko po mojim kwasu počeše do Bratislavy jězdźić, zběraše tu material za swoje doktorske dźěło. Mój mandźelski, Ladislav Volko, kotryž dźěłaše na słowakskim filmowym instituće, sta so z jeho fachowym mentorom. To bě kónc 1970tych lět a prěnja jězba Tonija po přichadźe w Bratislavje bě k našemu bydlenju w Petržalku. Tu, pola nas w kuchni, so při bleši wina najnowše chutne a mjenje chutne nowinki z filmoweho swěta Słowakskeje a z cyłeho swěta rozrěčachu. Tu zhonichmy wot Tonija wo žiwjenju Serbow, wo kotrychž běchmy w šuli wukli, zo su hižo wotemrěli, a wo filmach a kulturje w NDR. Mějachmy dosć domjacych chłóšćenkow ze wsy a tak staj sebi »hólcaj« ke kulturnym debatam domjacy połć a cyblu na drjewjanej desce krałoj, druhdy bu bleška domjaceje sliwowicy wočinjena. K tomu wuknješe Toni słowaksce, najradšo typiske słowakske wudma. Na tute wječory je, tež po lětach, rady spominał.
Pozdźišo je Toni z mojim mužom dokumentarnej filmaj natočił. Korjenje zeznawanja (1983) wo literarnych a kulturnych kontaktach Słowakow a Serbow a druhich a Mosty – návštevy bez protokolu (Mosty – wopyty bjez protokola) (1986) wo přećelstwje dweju městačkow – słowakskim Leopoldovom a čěskim Mostom. Mój mandźelski počeše so bliže z mjeńšinami zaběrać, wosebje ze serbskim filmom a kulturu.


text:
John Paul Jones
John Paul Jones (* 3. januara 1946 w Sidcup, Kent jako John Richard Baldwin) je britiski rockowy hudźbnik, kotryž je předewšěm znaty jako basist hardrockoweje skupiny Led Zeppelin. Nimo basgitary hraješe tam tež keyboard a mandolinu. Po rozpušćenju skupiny wozjewješe tež albumy jako solist. Hewak je wuspěšny aranžer, hudźbny producent a woblubowany studijowy hudźbnik, mjez druhim za R.E.M. (1992), Petera Gabriela (1992), a Foo Fighters (2005).
Diskografija (solo)[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Zooma (1998)
- The Thunderthief (2001)


text:
Rom (B/SN). Składnostnje 50lětneho wobstaća Rady europskeje biskopskeje konferency (CCEE) wotmě so minjeny tydźeń posedźenje w Romje. Tam su 60lětneho arcybiskopa Vilniusa a předsydu Litawskeje biskopskeje konferency Gintarasa Linasa Grusasa na pjeć lět za noweho prezidenta wuzwolili. W USA rodźeny měšnik naslěduje 78lětneho italskeho kardinala Angela Bagnasca, kiž je gremij wot lěta 2016 nawjedował. Rada europskeje biskopskeje konferency ma swoje sydło w šwicarskim St. Gallenje. Wona chce zhromadne skutkowanje biskopow na cyłym kontinenće spěchować. 1971 załoženemu gremijej přisłuša 39 čłonow. Zhromadnje reprezentuja woni katolsku cyrkej w 45 krajach Europy.
Přihotuja swětowu synodu


text:
Jeje nastaće a jeje změny
Nastaće
Prěnju wersiju ody »Na serbsku Łužicu« zapisa Handrij Zeler jako student w Lipsku 24. awgusta 1827 do tamnišeje rukopisneje Serbskeje Nowiny z čisłom 18. K tomu pohnuli su jeho po mojim sudźenju tři motiwy. Jako prěnje zajim jeho sobustudenta Hendricha Awgusta Krygarja za zažne stawizny Serbow, štož so w jeho elegijomaj w heksametrach »Tomu serbskemu towarstwu« a »Wěšćenje« wotražuje.1 Zdruha bě Zejler w nalěću 1827 w Lipsku wostał a wjeseleše so na wopyt domizny po jednym lěće w Michałskich prózdninach. Třeću, bjezposrědnju přičinu přeradźa sam w lisće Františekej Ladislavej Čelakovskemu samsny 24. awgust 1827: »Dokelž jedyn duchomny njedušnik ... přećiwo serskej rěči tak njezdobnje zaspěwać so zwažił je, da staj mje knjezaj protonotar Klien a Handr. Lubjenski w Budyšini žadałoj, tutemu hłupemu škrěčatemu sołobikej skerje a lěpje pósk zatykać a ’ho z toho štomika na smjeće (smetiště) sadźić. To je nětko moje najprjeńše dźěło.«2
Jedna so wo nastawk serbskeho fararja Jana Křesćana Rychtarja (1793–1856) ze Złokomorowskich kónčin we wědomostnym časopisu »Neues Lausitzisches Magazin« 1826 »Die wendische Sprache in Bezug auf Staat, Kirche und Volksbildung«.3 W nim argumentuje, čehodla měła so serbska rěč z cyrkwinskeho žiwjenja Łužicy wutłóčić a wopisuje, z kajkimi srědkami móhło so to docpěć. Šamale poniža w nim swoju maćeršćinu: »Hižo tohodla dyrbi so njedospołna mjenować, dokelž duchowny w njej wšě maćizny nabožneho přednoška wobdźěłać njemóže, hdyž jej samo słowa za proste předmjety a zapřijeća wšědneho žiwjenja pobrachuja, kak dyrbi hakle słowa dodać za wuměłstwo a wědomosć? – Nima ani swójske wurazy za ličbje sto a tysac, ani swójske mjeno za štom, ani pomjenowanje za wótčinu njeposkića, kak hakle za aritmetiku, přirodowědu, zemjepis a kóždužkuliž wyšu wědomosć.«4


text:
Prusko godka
Prusko godka (Prūsiskan, Prūsiskai Bilā) je umarto godka ze bałtyckich godkůw, poużywano aże do XVIII stolećo, podwjela wojny ze Szwedyjům a zaraza uodludńůły pruske dźydźiny, co przińesło slawizacyjo tych źymjůw. Dźynka podszukowańu zdrzůdłowych tekstůw, ajnflusu pruszczyzny na inksze godki a akuratne prawidła kůnstrukcyje nowych słůw, roztoliczne pokolyńa badaczůw poradźůły uodtworzić prusko godka we uostatńij dekadźe XX stolećo.
Terozki je uůn używany we małych społeczyństwach, je to dlů ńich ale godka sztuczńy prziswojůno. Po prusku powstaje ańi poezyjo - we tyj godce tworzi bez tyn przikłod Prancis Arellis.


text:
Bosćij Michał Wićaz
Bosćij Michał Wićaz (němsce Sebastian Michael Lehmann; * 10. januara 1747 w Prawoćicach, † 15. oktobra 1803 runje tam) bě serbski korčmar, braška a ludowy basnik. Wón bě krajnobohotski wićežny bur w Prawoćicach.
Narodźi so jako syn wićežneho bura a přewza w lěće 1786 nanowe kubło. 1801 poda so na wuměnk.
Wićaz je předewšěm znaty jako spisar popularneho spěwa Hlejće nowa wěc so stała, parafrazy powěsće wo ptačim kwasu. W lěće 1778 da pěseń jako lećace łopjeno prěni króć ćišćeć a bórze bu z ludowym spěwom.
ŽórłoWobdźěłać
- Jurij Młynk: Wićaz, Bosćij Michał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 607f.


text:
Szpoki
Szpoki (łać. Sturnidae) je familijo ptokůw ze raji ćamplowatych. Szpoki sům uobyczńe małe lebo strzedńij srogośći a chrobokożerne. Mocka gatůnkůw żywobyje na uoddykńůnych przestrzyńach a kupluje śe we stada.
Poradzům uůne udować roztomajte klangi, we tym inksze ptoki, ludzko mowa abo klang maszynůw (mimetyczne ptoki), a skirz tygo ńykere gatůnki sům trzimane we důmowej hodowli (ntp. Gracula religiosa).
Dowńij familijo szpokůw tajlowała śe na dwje podfamilije: szpoki prawe (Sturninae) a Buphaginae, te druge terozki uznowo śe za uosobno familijo.


text:
Glagolica
Glagolica je najstarše słowjanske pismo.
StawiznyWobdźěłać
Wona wutwori so wokoło 860 (najskerje wšak hakle 862/863) wot wučenca Konstantina, kotryž přiwza pozdźišo jako mnich mjeno Cyril za potrjeby morawsko-panoniskeje misije. Grjekski alfabet njebě kmany, słowjanske (na)rěče adekwatnje grafisce sfiksować. Nimo toho chcyše Konstantin kulturelnu samostatnosć Słowjanow wuzběhnyć. Tuž wutwori nowy grafiski system, kotryž drje zasadnje na grjekskim myslenju wo pismje bazowaše, kotryž pak so formalnje wot druhich grafiskich systemow jasnje rozeznawaše.
W glagolicy wotbłyšćuje so nimo wliwa grjekskich minusklow tež wliw kawkaziskich a semitiskich rěčow. Wědomostnje wopodstatnjeny je tež wliw křesćanskich symbolow (křiž, kruh, třiróžk) na wonkownu podobu wutworjenych pismikow.


text:
Teroz tak piyknie syneczkōm niy godajōm. Już za mojich modych lot na Jana godali Jōnek, Hanys abo Hanek, a Handzliczek bōł yno we ślōnskich bojkach.
Trocha lepi było ze Jōzefym, czasym sie słyszało, że wołali Jōzika abo Zefka, a Zefliczka potkałach yno u naszyj sōmsiadki. Ȏna bōła jakosi przocielka ȏd mojigo starzika. Jo ȏgrōmnie rada ku ni szła ze starkom, bo ciotka miała w dōma klotka a w ni dwa kanarki. Pōmianowała te ptoki, piyrszego - po Janie, swojim nojlepszym kamracie ze placu, a drugigo - po swojim chopie Jōzefie, co umrził modo na pylica. Teroz te dwa kanarki, to bōła cołko jeja familijo.
Roz jak my ku ni zaszli, żōłty Handzliczek cosik marnie wyglōndoł. Moja starka padała, że to możnej bezto, że już fest stary. Ale ciotka Ana sie na nia rozgorszyła, bo godała, że tyn ptok ni mo jeszcze ani dwaścia lot, a co to je podug czornej wrony, co bez sto lot ze żyje!
Niy były my tam potym ze dwa tydnie, ale w kōńcu starki potkały sie na torgu, wyboczyły se, a wszyjstek bōło po starymu! Yno Handzliczek zdoł mi sie jakisi bardzi ceglasty, ale ciotka Ana pedziała, że to bezto, że teroz dowo kanarkōm uwarzōno markew. Niy wiym jak moja starka, ale jo ji uwierziła. Za jakiś pōł roku Zefliczek, co bōł taki czerwiony jak apluzyna, ȏżōłk i wyglōndoł jak kwaśno citrona. Ptoszki zdały mi sie jednako bardzi wizgerne jako przōdzi! Kiejś po drodze do dōm spytałach sie ȏ to moji starki, a ȏna sie yno ȏśmioła a padała tak: Jak ciotka Ana godo, że to sōm te same ptoki muszymy ji wierzić, ale myśleć to se mogymy, co chcymy!
Wielach mōndrzyjszo ȏd tyj godki niy bōła, ale roz samach prziszła na to, że cosik sam niy sztimuje!
Kożdy tydziyń szły my ze starkōm na zegrōdka, coby natargać marekwie, rabarbru a czerwiōnyj ćwikle. Po ȏbiedzie pora batōw rabarbru miałach zaniyś ciotce Anie. Klupałach na dźwierze, ale ciotka isto mie niy słyszała, bo niy odewrziła. Wzienach rabarber pod paża a szłach ku chałpie, ale musiałach iś wele jejigo ȏkna, a tam we pojstrzodku se ciotka Ana pogadywała ze swojimi ptoszkami:
- Mioło by cie być gańba Handzliczku, ujek Handzliczek był porzōndny ptok, a ty smarkoczu srosz po cołki klotce, jeszcze sie ludzie kapnōm, żeś je jakiś inkszy!
Teroz to jo już bōła w dōma! Naszyj starce nic żech niy pedziała, ale już małokej żech ś niōm ku ciotce Anie szła.
Grymlino


text:
Nassau
Nassau je stolica sewjeroameriskeho kupoweho stata Bahamow w zapadnym Atlantiskim oceanje a z něhdźe 275.000 wobydlerjow zdobom jeho najwjetše město. Nadeńdźe so na kupje New Providence a je politiske, finančne a hospodarske srjedźišćo kupow kaž tež stejišćo mjezynarodneho lětanišća.
Dla dawkoweje politiki na Bahamach je Nassau tež mjezynarodnje wuznamne finančne stejišćo a domizniski přistaw wjele křižowanskich łódźow.
Knježi włóžna tropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 17 do 25° C w januarje a 24 do 32° C w awgusće. Dešćowy čas traje wot meje hač do oktobra. Wot julija do oktobra su tež hurrikany móžne.
StawiznyWobdźěłać
Sydlišćo załoži so w lěće 1656 wot britiskich sydlerjow a dósta najprjedy mjeno Charlestown po kralu Korli II. W samsnej dobje wužiwachu pak tež piraća sydlišćo a wokolne kupy husćišo jako schow, tak zo bu 1684 přez španisko-francosku flotu zničene. Znowa natwarjene bu w lěće 1687 a dósta 1689 nowe mjeno Nassau k česći Wylema III. z Oranien-Nassauwa, bohota Nižozemskeje a zdobom krala Jendźelskeje, Šotiskeje a Irskeje.
Hižo 1695 a znowa 1703 bu město – přeco hišće zepěranišćo piratow – wospjet wot Španičanow zničene. Zo by so problem móhł rozrisać, pomjenowachu něhdyšeho pirata Woodes Rogers w lěće 1717 za prěnjeho krónoweho guwernera Bahamow a dachu jemu nadawk, piratow doskónčnje rozhonić, štož so lěto pozdźišo tež poradźi. Wot 1728 bě město sydło prěnjeho parlamentariskeho knježerstwa Bahamow. Za čas Ameriskeje wójny wo njewotwisnosć bu w lěće 1776 dwě njedźeli dołho wot ameriskich jednotkow wobsadźene. Po kóncu wójny zasydlichu so tysacy royalistow z Ameriki ze swojimi njewólnikami na Bahamach.
Wot 1950tych lět wuwiwaše so Nassau do wuznamneho turistiskeho cila, wosebje za amerisku high society.


text:
Germanistika
Germanistika je wědomostny předmjet a dźěl duchownych wědomosćow, kotryž so z němskej rěču a literaturu w jeje stawizniskich a tučasnych formach zaběra. W šěršim zmysle ma wona nadawk, wšitke germanske rěče z jich kulturami a literaturami přeslědźeć.
Moderna germanistika wobsteji z třoch dźělowych předmjetow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje němskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki.
Jako prěnje akademiske zarjadnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku Němsko-filologiski seminar załoženy.


text:
Přećiwnicy hibanja za serbsku samostatnosć wokoło Serbskeho narodneho wuběrka załožichu 5. měrca 1919 w Sokolcy wyše Budyšina »Wuběrk sakskoswěrnych Serbow«. Jeho předsyda, Bórkowski kubler Jan Awgust Pětř, zastupowaše swěrnu loyalitu ze sakskim knježerstwom. W měrcu wuhotowaštej wobaj wuběrkaj ludowe zhromadźizny po cyłej Hornjej Łužicy kaž tež w měsće, přeswědčenja dopisowarjow a redakcije Serbskich Nowin su jasnje spóznawać.
Serbske Nowiny, 01.03.1919:
(Bartowa rozprawa w Budyšinje) Powěsć, zo je so Bart z Parisa wróćił a zo budźe w Budyšinje wo swojim skutkowanju rěčeć, bě sobotu tysacy ludźi do Budyšina přiwjedła. Hižo poł hodźiny do postajeneho časa běchu sale w hosćencu »Króny« přepjelnjene. [...] Někotre tysacy ludźi [...] dyrbjachu so wróćić. [...] [Bart] w zawodźe swojeje rozprawy praji, zo su Serbja něhdy wulki dźěl nětčišeje Němskeje wobydlili. Nětko woni jenož hišće Łužicu wobydla, z kotrejež so nochcedźa dale wućišćeć dać. Napřećo wšelakim hłosam w němskich nowinach dyrbi so rjec, zo Łužica wšo wobsedźi, štož samostatny stat potrjeba. Jeje pola, łuki a lěsy jeho wobydlerstwu wšo to podawaju, štož je k zežiwjenju a hospodarskemu wobstaću nuzne. Serbska zemja hoberske składy wuhla, tona, hliny, [...] atd. wopřija, kotrež so přez łužiske mjezy wuwožuja a Łužicy wjele pjenjez wunošeja. [...] W Drježdźanach a Riesy sebi serbski stat za wuwoz a přiwoz přistaw natwari, z kanalizowanjom rěkow wón tež přistup k Wódrje dobudźe, a přez Čechi wón přizamknjenje k Čornemu a Srjedźozemskemu morju namaka. [...] [Hajno] Hančo z Mužakowskich stron slědowacu rezoluciju namjetowaše: »My Łužiscy Serbja [...] serbskemu narodnemu wuběrkej swoje najpołniše dowěrjenje wuprajamy a rozsudźeni njechabłacy za nim stejimy. Měrowu konferencu prosymy, našu narodnu njewotwisnosć a samostatnosć škitać a naš kraj tak wuhotować, zo móže za wšě časy wobstać. Dźakujemy so měrowej konferency, zo so wo nas stara a našu naležnosć jako naležnosć wosebiteho słowjanskeho naroda wobhladuje, štož my woprawdźe smy.« [...] [red]


text:
Co, medikujecie możno, iże byda Wōm dzisiej sam eklerowǒł jak sie kreple parscy? A dyć jǒ już łod łōńskigo roku blank gawcyć sie na nie niy poradza, bo mi sie pō nich bez trzi miesiōnce chepało. Jużech sam niyrōłz gǒdǒł, co tyn czǒs festelnych balangōw, bigli i biesiadōw, te cǒłkie zapusty (jak inksi gǒdajōm – rozpusty) zetrwajōm łod Nowygo Roka aże do łostatkōw, aże do tego „śledzia”, po kierym jes strzoda popielcowǒ i fajrant tańcowaniǒ i uciechy. Kajsik tyż żech wyczytǒł, że tyn gryfny i dobrotliwy charakter Ślōnzǒkōw pokazǒwǒł sie we tańcowaniu, kuligach, kolyndowaniu i zabawach. Szykowne, wysztafirowane i uciyszne dziołchy trǒpiyli sie coby wtynczǒs nojść, chycić prziszłego chopecka skuli tego, iże bez post, po strzodzie popiylcowyj bydzie już na to za niyskoro.
Jesce moja Starka na te trzi łostatnie dni zapustōw, na niydziela, pyndziałek i wtorek gǒdali „kuse dni”, kiej wszyjskie szpasowali, fimlowali, kiej sprǒwiali kuligi, kiej tańcowali bez dziyń i noc do padniyńciǒ, i kiej jesce nasze modzioki przeblykali sie za żydōw, cygōnōw, tatarōw, za dziadōw i roztomajtǒ gadzina (bery, capy, wilki i co tam jesce). Ku tymu jesce moja Starka zawdy tyż gǒdali, co we tyn harynkowy wtorek dziǒboł styrcy za dźwiyrzami szynku, knajpy, karczmy (tyj łod Pyjtra we Chorzowie tyż) i akuratnie zapisuje wszyjskich, kierzy dziepiyro po dwanostyj w nocy wylazujōm ze balangi.
Fto by tam co niy gǒdǒł, te łostatnie dni, te łostatki to zawdy bōło mocka uciechy i szpasu dlǒ wszyjskich, kiej jesce na isto kǒżdy dǒwǒł pozōr na tyn srogi niyskorzij post. I Wiycie, załōńskigo roka uwidziǒłech we Piekarach (a latoś rychtujōm sie na to we Maciyjkowicach), co roztomajte mōndroki zbajstlowali richticzny, ślōnski, babski cōmber. Niyftore łoszkliwce gǒdali, co to kiejsik wypokopiyli krakowskie handlyry, ale to na isto niy ma prǒwda, bo już moje Staroszki spōminali ło takich babskich cōmbrach zrychtowanych bez same baby we tusty szczwǒrtek. Tańcowali ci wtynczǒs i śpiywali, smycyli po sztrekach abo i na rynek takigo sznyjmana tela, iże zbajstlowanego ze świyżyj grochowiny i słōmiōnki. Mianowali tyż go razinku „cōmber”, a już na łostatku stargali tego cōmbra do imyntu kajsik na nǒjsrogszym we mieście placu. Czytǒłech ci tyż, iże miano „cōmber” wandluje sie łod jednygo birgemajstra (ino niy poradza terǒzki spokopić ze jakigo miasta?), kiery bōł na isto srogim łoszkliwcym, gizdym i sorōniym, a kiery bezmać świtnōł w kalyndǒrz, kipnōł ci bōł gynał we tusty szczwǒrtek. Jesce kaj indzij stare baby trefiajōm sie we jakim szynku a kiej majōm już ździebko pod myckōm bierōm takigo kaspra i wrōłz pyndalujōm łod chałpy do chałpy, łod kōmina do kōmina, ale ino tam, kaj sōm jakiesik dziołchy na wydaniu, coby łod nich wycyganić jakisik fant, za kiery nieskorzij te istne bydōm musieli zabulić. Sōm tyż take, co gǒdajōm iże poznańskie baby we tyn „cōmber” fōndowali chopōm muzykantōw, gorzǒła, piwo i jakiesik jǒdło, ale to mi sie na isto niy zdǒ, coby to bōła prǒwda. Bo same przeca wiycie jak to ze tymi Poznaniǒkōma jes; to sōm przeca fynikfikry.
Nō, tōż depce tyn faszing, „karnawał” abo jak za starego piyrwyj gǒdali –zapusty ku fajrantowi. Ja, dǒwnij na cǒłki karnawał gǒdali zapusty, faszing. A, co terǒzki ino sie gǒdǒ tak, ino ło tych łostatnich trzech dniach skorzij strzody popiylcowyj. Faszing, karnewal. Karnewal tak richtik napoczynǒ sie dziepiyro łod Trzech Krōli a zetwo aże do strzody popiylcowyj. Łod czego to prziszło? Anō, łod takigo słōwecka carn-aval, co idzie przełōżić na „miynsożerstwo”. Tak na isto – jakech to już eklerowǒł – zapusty to sōm te trzi blank łostatnie dni skorzij strzody popiylcowyj. Tela, co we dǒwniyjszym kościele gǒdało sie jesce carnis-privum, znacy miynsopust, inkaszij – pociepniyńcie cǒłkigo miynsa, cǒłkij łowiynziny, i swalynie łónyj na szachty, na „zwały”. Nale, za starego piyrwyj, tyn cǒłki czǒs łod Trzech Krōli do popiylca, to byli zapusty i tela. Gǒdajōm ci tyż roztomajte mōndroki, co karnewal tak richtik, to idzie wywiyźć jesce ci łod roztomajtych świōnt pōhańskich, takich jak „lupercalia” lebo „bacchanalia”. Juzaś we tym starożytniym Rzymie fajrowali we grudniu Saturnalia. „Carrus navalis” – to ci bōła takǒ łōdka, takǒ kana, tela co na kōłkach, we kieryj ci Dionizos, taki ichni pōnboczek, fyrtǒł po cestach, po drōgach we pochodzie łoszkliwych, a możno i gryfnych, satyrōw i bachantek. Jakby na to niy gawcyć, to zōłwizōł wylazuje na to, co tyn cǒłki karnewal to bōł czǒs, kiej ino biysiadowali, tańcowali, wyrǒbiali, przeblykali sie za bele jakie heksy, strzigi i inksze stroszki, aże niyftore kapelōnki napoczli ci sie gorszyć i przeciepować ludziōm, co to sie niy gōdzi. I te kapelōnki mianowali tyn czǒs niy zapustami ino „rozpustami”. Kajsik żech wyczytǒł, co taki jedyn Araber, ambasador turecki Sulimana II przikludziōł sie ze Polski nazǒd do Stambułu i wszyjskim naobkoło łozprawiǒł, co we tamtyjszym Lechistanie ludziska blank fiksujōm, piere łōnym na dekel łod Nowego Roka, i dziepiyro te cǒłke hasie nasute na palice we strzoda popielcowǒ, moge wylyczyć tych wszyjskich fimli, ćmiyli i iptōw.
Nie miarkuja, kiej to bydziecie czytać, ale idzie pedzieć, co mōmy już latośne zapusty, latośny faszing chnetki forbaj. Mōmy dzisiǒj (?) razinku tyn szykowny tusty szczwǒrtek, po kierym mie zawdy leberka sztinkrujōm. A i te tōnkanie harynka, tyn szykowny zwyk – „śledziym” mianowany – bydymy mieli na prziszły tydziyń do kupy ze tōm popiylcowōm strzodōm. Kiejsik to ci na ta strzoda gǒdało sie „wstympnǒ strzoda” a to skuli tego, iże bōła ci łōna piyrszym dniym Srogigo Postu znacy sie „wstępem” do tych wszyjskich srogopostnych fajerōw. Jes ci to piyrszy dziyń srogij pokuty, kiery trefiǒ gynał na śtyrdziyści dni (niy rachuje sie do tego niydziyl) przed Wielkanocōm. We ta strzoda we wszyjskich kościołach kapelōnki sujōm ludziōm na palice hasie ze palmōw wielkǒnoncnych ze łōńskigo roku. Kiejsik jesce gǒdali, co to jes hasie ze starych gnatōw i kostyrōw, kiere szło znojść kajsik na smyntǒrzach. Ale, to pewnikiym niy jes prǒwda. Nǒjprzodzij to bōło ino dlǒ tych wszyjskich ludzi, kierzy jawnie łodprawiali ta pokuta. Po posuciu hasiym gowy, taki pokutnik musiǒł zarǒzki wylazować ze kościoła i niy mōg ci rajn wlyjźć, aże dziepiyro po spowiydzi wielkanocnyj we Srogi Szczwǒrtek. Tak bōło łod szczwǒrtygo wiyka aże do dziesiōntego. Jedni gǒdali, co tyn zwyk suciǒ tych palicōw hasiym, pokǒzǒł sie we łōsmym wiyku a we jedynǒstym wiyku papiyż Urban II przikǒzǒł te sucie hasiym we cǒłkim kościyle, a te hasie miało być ci ze tych palymkōw. Jesce za blank starego piyrwyj we strzoda popiylcowǒ, baby pomywali i wypǒrzali gynał wszyjskie garce, coby na nich niy łostǒł ani kōnszczek, ani ci bździnka fetu. Juzaś kajsik na przipiecku baby stǒwiali bōncloki na postny żur. Co to bōł tyn żur niy byda za tela eklerowǒł, bo jesce mi wtosik przeciepnie, co jǒ do goroli gǒdōm. Wiskali przi tyj przileżitości tyż takǒ szykownǒ śpiywka:
„Wstępna Środa następuje
Kuchareczka żur gotuje.”
A kiej kapelōnki nakryklali już tyn krziż kǒżdymu na palicy, gǒdali przi tymu take słōwecka: „Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz” abo inakszij możno: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”.
Wysznupǒłech tyż kajsik, iże bōł jesce inkszy ździebko zwyk. Bōło ci to możno deczko inksze niźli wszyjsko „pōłpoście” abo „strzōdpoście”. Skuli tego, co za starego piyrwyj tyn srogi post bōł reszpektowany blank łostro, to łod tego ci sam pōłpościa zakǒzane bōło ćkanie wszyjskij warzi, wszyjskigo warzōnego jodła a we tyn dziyń ludzie trzaskali wszyjskie garce (kiejsik ino glinianne) ło dyliny, ło zol. Nō, ale jak to u nǒs i ze tego modziǒki poradziyli bajstlować cosik do jejich ci uciychy. I już pierōnym dǒwno tymu nazǒd, jesce za czasōw saskich, ksiōndz Jędrzej Kitowicz tak ło tym zwyku pisǒł:
„Młokos przed niewiastą przechodzącą, dziewka przed mężczyzną rzucała o ziemię garbek popiołem suchym napełniony, trafiając tak blisko, żeby popiół z garnka obsypał i okurzył idącą osobę. Zawołał wówczas swawolnik:
– Półpoście, mości panie!
Abo:
– Półpoście, mościa panno!”
Ojgyn z Pnioków
eklerować – tłumaczyć, wyjaśniać;
trǒpić sie – martwić się, kłopotać się;
fimlować – głupieć, zachowywać się niepoważnie;
załōński rok – dwa lata temu;
smycyć po sztrekach – ciągać, wlec po drogach;
sznyjman – bałwan;
grochowina – słoma grochowa;
kasper – kukła, kukiełka;
fynikfiker – skąpiec, sknera;
fiksować – wariować, głupieć, wygłupiać się;
fimel – dziwadło, bzik;
ćmiyl – człowiek niemądry, nierozgarnięty, przygłupi, ograniczony, tępy;
ipta – bałwan, głupiec, dureń;
leberka – wątroba;
sztinkrować – nawalać, szwankować, wysiadać;
tōnkanie harynka – moczenie śledzia;
jawnie – dokładnie, wyraźnie;
kōnszczek – kawałeczek;
bździnka – odrobina, krztyna;
bōnclok – kamionkowy lub gliniany garnek;
nakryklać – namazać, nagryzmolić;
wysznupać – wyszperać, wyszukać;