text:
Njewšědnu namakanku su archeologojo w Lübecku wuslědźili: 79 lět po bombardowanju města přez lětadła antihitlerskich zwjazkarjow nańdźechu woni w pincy tehdy zničeneho domu derje zdźeržanu tortu. Prěnje přepytowanja su wunjesli, zo jedna so wo worješkowu tortu z krokantowej kromu. Z glazuru a ornamentami wudebjene pječwo bě w bywšej kuchni domu pod rozwalinami zasypane a je tak wšitke lěta přetrało.
Přistojny paduch je so w sewjerorynsko-westfalskim Gevelsbergu pola wobsedźerki bydlenja zamołwił – a bjez rubizny ćeknył. Njeje wědźał, zo je něchtó doma, rjekny wón zadźiwanej wobydlerce, kotraž jeho nadobo w koridorje zetka. Na to so spěšnje zminy. Do toho bě so do bydlenja w pjatym poschodźe wjaceswójbneho domu zadobył a je při tym najskerje kusk přewótře był.
Tobołu ze 40 000 eurami w busu zabyła je žona w juhofrancoskim Nîmesu. Dźakowano přikładnemu zadźerženju sobudźěłaćerjow wozydłownistwa móže sej wona tošu z pjenjezami nětko pola policije wotewzać. Šofer bě zabytu tošu w depoće wotedał, bjez toho zo by wulce do njeje hladał. Sobudźěłaćerjo jón wočinichu, zo bychu wobsedźerja zwěsćili. Při tym namakachu pjenjezy a dokumenty, kotrež wobswědčeja, zo su pjenjezy legalne.
Dwanaće pokradnjenych katalyzatorow je policija při kontroli na awtodróze A 4 pola Wilsdruffa w awće namakała. Zastojnikam bě awto spodźiwneho jězbneho stila dla napadnyło. Pola 40lětneho wodźerja reagowaše drogowy test pozitiwnje. Při kontroli awta namakachu zastojnicy katalyzatory a grat za kradnjenje. Zwotkel nastroje pochadźeja a kak wulka škoda je, chcedźa nětko wuslědźić.
Kino pod hołym njebjom wosrjedź awtodróhi móžeše 500 filmowych fanow sobotu na A 8 pola Pforzheima dožiwić. Wottorhanskich dźěłow při mosće dla bě čara kónc tydźenja zawrjena. Pforzheimske komunalne kino je składnosć wužiło a tam 15 metrow šěroku płachtu stajiło. Na třoch jězdnjach běchu stólcy nastajane, nimo toho předawachu popcorn a napoje. Wšitke zastupne lisćiki běchu w běhu połdra hodźiny předate.
Hejatej konjej stej wulět zapřaha w braniborskim Rheinsbergu dočasnje skónčiłoj. Brunačej běštej wosrjedź wulěta wosomwosoboweje skupiny z kuču naraz stejo wostałoj. Lědma zo bě pohonč z woza zalězł, pak wonej wóz chětro spěšnje 200 metrow po chódniku dale ćehnještej. Hakle jako so wotežka w štomje zapopadny, bě jězba nimo. Na zbožo so jenož jedna sobujěduca snadnje zrani.
Hodźiny dołho do wopačneho směra jěł je 92lětny muž z hessenskeho Bad Hersfelda a je skónčnje do Rostocka nad Baltiskim morjom dojěł. Poprawom chcyše wón do 130 kilometrow zdaleneho Nidderauwa. Syn muža bě policiju informował, dokelž njebě rentnar na šulski zachod wnučki přijěł. Policija pytaše z dowolnosću sudnika za mobilnym telefonom muža a zwěsći, zo je 92lětny w 550 kilometrow zdalenym Rostocku. Prawdźepodobnje bě wón wopačnu adresu do nawija zapodał.
Manipulacije wólbnych plakatow dla ma Greifswaldska zapósłanča Zelenych Katharina Horn wulke mjerzanje z policiju. Zastojnicy běchu ju lepili, jako přelěpješe wólbne plakaty zapósłanca CDU Michaela Sacka z nalěpkami „koruptny“. 23lětna Horn je so pola Sacka mjeztym telefonisce zamołwiła.
Z překwapjenjom je so wčerawši rekordny pospyt w Zwickauwje skónčił: Na wšě 20 sportowčow město planowanych 19 je so do Trabanta 601 tłóčiło. Runje tři a poł mjeńšiny młode žony trjebachu, zo bychu do nutřkowneje a kófroweje rumnosće zalězli, tak zo móžachu durje awta začinić, kaž sej to předpisy žadaja. Rekord je tuž nětko zaso w Zwickauwje.
Z rekordnymi 305 km/h bě 23lětny na ilegalnym wubědźowanju awtow na awtodróze w Düsseldorfje po puću a je so při tym hišće sam filmował. Tam je spěšnosć poprawom na 120 km/h wobmjezowana. Filmowy material, z kotrymž běchu so wobdźělnicy wubědźowanja w interneće hordźili, je policija mjeztym zawěsćiła. Awtomatiske kamery awtodróhi su to tohorunja dokumentowali. 23lětnemu hrozytej pokuta 700 eurow a sćazanje jězbneje dowolnosće na tři měsacy.
19 žonow w jednym Trabanće 601 – tónle nowy rekord chcychu dźensa w Zwickauwje nastajić. 1976 bě w telewizijnym wusyłanju „Außenseiter – Spitzenreiter“ 17 wosobow do tajkeho awta zalězło. 18 žonow rejwanskeho towarstwa w braniborskim Altlandsbergu je rekord z lěta 2019 přetrjechiło. Mjetarki Zwickauskeho mustwa BSV chcychu jón dźensa do domizny Trabanta wróćić. Akciju chcedźa filmisce dokumentować a Institutej za rekordy předpołožić.
Zo by morjenje třoch ludźi přiznał, je muž na samym wuchodźe Ruskeje cyły tydźeń na přichodnu policajsku stražu nóžkował, dokelž njebě tam žanych busowych abo železniskich zwiskow. We wsy Ochotsku wón policistam rjekny, zo je pjany najprjedy znateho a po tym dwě žonje zatřělił. Muža, kiž dźěła na dospołnje wotležanej farmje w lěsu, nablaku zajachu.
Z popjerjowym sprayjom do sobuwobydlerki dała je so rentnarka w starowni w bayerskim Oberstdorfje. Do toho bě so staruška ze 86lětnej zwadźiła. Na to hrabny młódša z njeju za tyzu ze sprayjom. Při atace su so nimo 86lětneje hišće třo dalši wobydlerjo domu zranili, lěkarske zastaranje pak na zbožo trěbne njebě. Přećiwo 79lětnej policija nětko zranjenja ćěła dla přepytuje.
Pjany do policajskeho wozydła zrazył je muž ze swojim awtom w braniborskim Seelowje. Policisća běchu njedźelu rano w zahrodkownišću zasadźeni a běchu swój wóz před zachodom wotstajili. 28lětny do njeho zrazy, jako chcyše kompleks wopušćić, a jón wobškodźi. Policisća naměrichu pola muža 1,97 promilow alkohola. Jězbnu dowolnosć wón žanu njeměješe. Tak sej zastojnicy tež klučiki awta hnydom zdźeržachu.
Na wšě 380 kilometrow domoj nóžkował je pos w Francoskej. Do toho bě wón při dowolowej jězbje na přestawce při awtodróze twochnył. Po hodźinach čakanja dyrbještaj wobsedźerjej bjez njeho dale jěć. Něšto dnjow pozdźišo dóstaštaj wonaj foto psa wot susodow, kotřiž doma na jeju dom kedźbowachu. Na nim bě „Pablo“ widźeć, słaby, ale strowy. Swój dowol mandźelskaj hnydom skónčištaj, zo byštaj so nawróćiłoj.
Napřemoběh šlinkow su sobotu w Oldenburgu zarjadowali. Dobyćer wubědźowanja bě šlink z mjenom „Speedy Gonzales“. Wón trjebaše za 33 centimetrow dołhu čaru tři minuty a 28 sekundow. Zwěrjo dósta hłójčku solotje jako myto, jeho trenar Rudi trajnu kartu za delnjosakski filmowy festiwal „Fast and Furios – Back to the Culture“. Cyłkownje 25 šlinkow bě so wubědźowało.
Zwada wopačneje pizzy dla je so w badensko-württembergskim Waghäuselu namócnje skónčiła. Mějićel wobchoda biješe hosća z pizzowej łopaču na hłowu a skónčnje na zemi ležaceho z nožom mjezwoči zrani. Po wšěm zdaću njeje pizza hosćej hódź była.
Inscenacija dweju młodostneju za Instagram z wopačnej třělbu je w sewjerorynsko-westfalskim Bergheimje zasadźenje policije zawiniła. Žona bě policiju wo pozdatnje ćežko wobrónjenym poriku informowała. Zastojnicy přijědźechu z wjacorymi awtami a nańdźechu 14lětneho a 16lětnu při inscenowanju. Hrajkanska trělba bě mašinskej třělbje G36 chětro podobna. Młodostneju přepodachu staršimaj.
Znajmjeńša 56 króć je 56lětny wodźer Lkw-ja bjez jězbneje dowolnosće po puću był. Zastojnicy zadźeržachu muža tele dny z jeho dwanaće tonow ćežkim wozydłom při kontroli w sewjerorynsko-westfalskim Troisdorfje. Při tym zwěsćichu, zo běchu jemu hižo w měrcu jězbnu dowolnosć wzali. Na zakładźe elektroniskeje dokumentacije, kotraž při kóždej jězbje šofera registruje, móžachu dopokazać, zo bě wón najebać to dale jězdźił. Kajke chłostanje mužej nětko hrozy, njemóžeše policija najprjedy raz rjec.
Ze žumpadła wućahnyli su policisća 81lětneho na brjoze Běłeho Halštrowa w vogtlandskim Adorfje. Pobrjóžne łučiny běchu sylneho dešća dla chětro rozmokane, tak zo njemóžeše so rentnar ze swójskeje mocy sam z hłubokeho błóta wuswobodźić. Pěšcy słyšachu jeho wołać a informowachu policiju.


c: text/html

text:
Šumawa
Šumawa[1] (čěsce Šumava, němsce Böhmerwald) su 120 km dołhe srjedźne horiny při hranicy mjez Čěskej a Bayerskej respektiwnje Awstriskej, něhdźe 60 km južnje Pilzenja a 40 km zapadnje Čěskich Budźejowic. Geologisce słuša tež Bayerski lěs w Němskej k Šumawje, tuž je Großer Arber (1.456 m) jeje najwyša hora. Wosrjedź Šumawy wužórli so rěka Wołtawa.
Najwažniše sydlišćo w Šumawje je Český Krumlov na južnej kromje horin.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Filip Jakubaš: Hornjoserbsko-němski słownik. Domowina, Budyšin 1954, str. 371.
WotkazWobdźěłać
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny/Sakska Šwica | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hornja Łužica
Hornja Łužica (delnjoserbsce Gorna Łužyca, čěsce Horní Lužice, pólsce Górne Łużyce, łaćonsce Lusatia superior, němsce Oberlausitz) je krajina mjez Połčnicu w zapadźe a Hwizdźom we wuchodźe, kotraž leži z wjetšeho dźěla we wuchodnej Sakskej, saha pak zdźěla tež do Braniborskeje a Pólskeje. Južna hranica historiskeje Hornjeje Łužicy su Łužiske horiny při čěskej mjezy. Stawizniske hłowne město Hornjeje Łužicy je Budyšin; najwjetše město je pak mjez Němskej a Pólskej rozdźěleny Zhorjelc.
Dźensa je stawizniska krajina rozdźělena mjez sakskimaj wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc, braniborskim wokrjesom Hornje Błóta-Łužica a pólskimaj wojewódstwomaj Delnja Šleska a Lubuš.
Jeje mjeno dósta Hornja Łužica kónc 15. lětstotka wot susodneje Delnjeje Łužicy, hdźež bydleše starosłowjanski kmjen Łužičanow, mjeztym zo běše krajina wokoło Budyšina wobsydlena wot Milčanow. Teritorij dźensnišeje Hornjeje Łužicy bu najprjedy mjenowany jako Milska a pozdźišo Budyski kraj („Land Budissin“).
Wobě Łužicy stej wot 7. lětstotka hač do dźensnišeho domizna Serbow.
GeografijaWobdźěłać
Mjeztym zo je sewjerna połojca Hornjeje Łužicy – z biosferowym rezerwatom Hornjołužiska hola a haty kaž tež z Łužiskim brunicowym rewěrom a Łužiskej jězorinu – płona a lěsojta, su Hornjołužiske hona (Oberlausitzer Gefilde), płódne pasmo mjez Kamjencom, Budyšinom a Zhorjelcom, hórkate a ze starodawna husće wobsydlene. Tule mějachu tež serbscy Milčenjo swoju jadrowu kónčinu. Na juhu regiona zběhaja so Hornjołužiske hory we wjacorych rjećazach, kotrež přeńdu při čěskej hranicy do Łužiskich horin.
Najwyši wjeršk w k Němskej słušacym dźělu Hornjeje Łužicy je Łysa (793 m) pola Žitawy, najwyši dypk cyłeho historiskeho regiona pak nadeńdźe so na 1072 metrach při Taflowym kamjenju pod horu Smrk w Jizerskich horinach. Wuznamne rěki ćeku wšě z juha do sewjera; najwjetše z nich su (ze zapada do wuchoda) Čorny Halštrow, Sprjewja, Nysa a Hwizdź, při čimž tworja posledni zdobom historisku wuchodnu hranicu Hornjeje Łužicy.
WobydlerstwoWobdźěłać
W tym dźělu Hornjeje Łužicy, kotryž leži na teritoriju Zwjazkoweje republiki Němskeje, bydli dźensa něhdźe 640.000 ludźi, z nich něhdźe 40.000 hornjołužiskich Serbow. Wobydlerstwo wot lěta 1990 dla mało porodow a wotpućowanja do zapada woteběra. Pólski dźěl Hornjeje Łužicy ma něhdźe 150.000 wobydlerjow.
Hišće kónc 19. lětstotka běše wjesne wobydlerstwo sewjernje linije Biskopicy-Wjelećin-Lubij-Zhorjelc přewažnje serbskorěčne. Tež němscy wobydlerjo rěča wšelakore dialekty, kotrež přisłušeja hłownje šleskemu dialektnemu rumej.
MěstaWobdźěłać
Po ličbje wobydlerstwa najwjetše města Hornjeje Łužicy su Zhorjelc, Budyšin, Wojerecy, Zgorzelec, Žitawa, Lubań, Bogatynia, Běła Woda, Kamjenc a Lubij.


text:
Pietrzak Iwona, Michalak Arkadiusz, Seget Sebastian, Bednarska Maria, Beń-Skowronek Iwona, Bossowski Artur, Chobot Agata, Dżygało Katarzyna, Głowińska-Olszewska Barbara, Górnicka Martyna, Horodnicka-Józwa Anita, Jakubek-Kipa Katarzyna, Jarosz-Chobot Przemysława, Marcinkiewicz Katarzyna, Mazur Artur, Myśliwiec Małgorzata, Nazim Joanna
, Niechciał Elżbieta, Noczyńska Anna, Rusak Ewa, Seifert Monika, Skotarczyk-Kowalska Elżbieta, Skowronek Anna, Szypowska Agnieszka, Wais Paulina, Walczak Mieczysław, Wołoszyn-Durkiewicz Anna, Wysocka-Mincewicz Marta, Zubkiewicz-Kucharska Agnieszka, Szadkowska Agnieszka


text:
Hižo přeco chcych ležownostne mjena Trjebina znosyć, zo njebychu so zhubili. Přewulki pak bě respekt před wobšěrnym dźěłom mjena dokładnje zběrać, so ludźi prašeć, kotřiž su hišće starši hač ja, a w archiwach slědźić. Dźěłowy plan Trjebinskeje Domowinskeje skupiny 2017/2018 je mje trochu do dźěła honił. Tak buchu Trjebinscy Domowinjenjo w nowembrje 2017 a w aprylu 2018 w dźěłowym planje namołwjeni, jim znate ležownostne a swójbne mjena znosyć. Njetrjebamy so dźiwać, zo bě zajim jara wulki, dokelž so wjes zdźěla wotbagruje a dźěl wjesnjanow bu hižo přesydlene. To přinjese wosebitu brizancu do tematiki: Hižo nětko je ćežko, sej stary wjesny dźěl Zagora předstajić, dokelž rowy, klumpy a wotnjesene statoki deprimowacy wobraz zawostajeja. Bórze so wšitko w hoberskej brunicowej jamje zhubi.
Njewobsydlena přiroda rozdźěli so na přestrjenje, za kotrež je wěste wužiwanje předwidźane. Ležownostne mjena dźěla krajinu a słuža orientaciji a identifikaciji. Tute geografiske mjena su wobydlerjo tworili a buchu bjez pisomneho fiksěrowanja do lokalneje rěče přiwzate. Wone su jenož we wěstej wjesce abo wěstym měsće znate a słuža tomu, połoženje ležownosće jasnje identifikować a rjadować. To je wažne za kataster, wobsydstwowe poměry abo wužiwanje přestrjenje a zaměr wužiwanja (jako polo, łuka, lěs abo hat).
200 lět serbske misionske towarstwa
Rewolucionarnej lěće 1848/49 so w serbskim stawiznopisu husto jako započatk towarstwoweho žiwjenja na serbskich wsach charakterizujetej.1 W tutym nastawku chcu pak pokazać, zo směmy započatki šěrokeho towarstwoweho skutkowanja na serbskich wsach bjezmała wo 30 lět doprědka datěrować. Wot 1820 do 1834 załoži so w ewangelskich Serbach znajmjeńša 14 misionskich towarstwow, kotrež běchu rum, w kotrymž móžachu so čłonojo politisce, nabožnje a narodnje angažować a za dalše towaršnostne dźěło wukmanjeć.
Mały Wjelkow – najstarši hólči wustaw za dźěći misionarow Wobraz: Archiw Ochranow
Jeničke serbske wopomnišćo bitwy pola Sedana před 150 lětami
Na zapadnej kromje stareho kěrchowa, kiž so wokoło Slepjanskeje cyrkwje wupřestrěwa, stejitej pomnikaj, kiž dopominatej na Němsko-francosku wójnu w lětomaj 1870/71. Napohlad dominuje na štyri metry wysoki obelisk z pěskowca, kotryž bě zhotowił kamjenjećesar Bruno Modrack ze Słomjenja pola Grodka. Pomnik je z třomi mjedźanymi wudźěłkami wozdobjeny: deleka z medaljonom z podobiznu kejžora Wilhelma I., srjedźa ze Železnym křižom a horjeka je krónowany z worjołom. We wulkim złotym pismje steji na obelisku w němskej rěči, zo je poswjećeny dopomnjeću gloriozneju lět 1870/1871 a zo bu postajeny składnostnje 25. jubileja załoženja Slepjanskeho wojerskeho towarstwa 14. julija 1912. Z nowinskeje rozprawy wo tutym podawku wěmy, zo běštaj hrabja Arnim z Mužakowa a kejžorstwosejmski zapósłanc dr. Hegenscheidt twar pomnika spěchowałoj a zo bě jón Slepjanski farar Matej Handrik we wobłuku schadźowanja zapósłancow delnjošlesko-łužiskeho wokrjesneho wojerskeho zwjazka w přitomnosći 40 wojerskich towarstwow a mnohich wysokich hosći poswjećił.1 Zda so, zo bě runja pomnikowemu napisej tež poswjećenska swjatočnosć přezcyłnje němska.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
Zahoritosć za předstawizny a zažne stawizny, wosebje za srjedźowěk, namakamy w Němskej w nimale wšěch worštach wobydlerstwa a we wšěch starobnych klasach.
Archeologiske muzeje su jara woblubowane a »srjedźowěkowske wiki« kaž tež zarjadowanja »living history« so prócuja, ludnosći srjedźowěk z pomocu dožiwjenjow zbližić. »Histotainment« je za to hesło. A byrnjež na cyłym teritoriju nowych zwjazkowych krajow a zdźěla zwonka nich wot spočatka zažneho srjedźowěka lětstotki dołho kmjeny Słowjanow sydlili (t. mj. Germania Slavica), njejsu wone we wědomju a zaznaću wulkeho dźěla worštow wobydlerstwa eksistentne. Wikingojo a ryćerjo popularny wobraz srjedźowěka dominuja. Nimo šulskich knihow a medijow su wosebje muzeje, kiž tutón wobraz produkuja a ludźom předstawu wo stawiznach jich domizny posrědkuja.
Moja angažowanosć za wuchowanje Klětnoho w rozsudnych měsacach měrliweje rewolucije – a pozdźišo tež za Rogow pod wuměnjenjemi wobnowjenja demokratije – ma swoje předstawizny. Tute so njehodźa z někotrymi słowami rozjasnić. Njech su tohodla jenož někotre wuchadźišća naspomnjene, kotrež mje pohnuwachu, so Klětnjanam kónc lěta 1989 a Rogowčanam nalěto 1990 w boju wo přichod jich sydlišćow direktnje přizamknyć – a to w zhromadnosći z mnohimi serbskimi spisowaćelemi, dźiwadźelnikami a dalšimi wuměłcami a kulturnikami:
W etnologiskim wuwiću pisanja je městno jednanja prěnjeho pólneho slědźenja wažny měznik, kotryž so w předmjeće nimoměry rady mystifikowaše a nadal mystifikuje. Zo bych we wobrazach profesije wostał: Mamy před sobu iniciaciski ritus. K prěnjemu razej poda so slědźacy subjekt won do »pola«, zo by wupruwował, što je wot profesorow na uniwersiće nawuknył. Bjez kóždeje wěstoty ma nětko wonka (potajkim w dźiwiznje) wobstać. Hakle nětko so woprawdźe wopokaza, hač běše wjacore lěta trajacy studij snano podarmo. Zakładna dźěławosć etnologije je slědźerska praksa, na kotruž móžeš so teoretisce a z njewohroženosće biblioteki jenož na njedosahace wašnje přihotować a za kotruž njejsu někotre probowe slědźenja we wobłuku seminara žadyn woprawdźity chutny pad. Wobsteju »tam wonka« pola »nich«? A jako kajki so nawróću?
Na tutym městnje njech to z mystifikaciju dosaha, wotpowědna literatura a cyły wotběh a jeho teoretiski nadtwar kritiskich dekonstruowacych analyzow pjelni cyłe polcy. Mój měznik w horjeka wopisanym zmysle je Klětnjanska gmejna. Tu mějach napjate wjeselo w jara suchim lěću a nazymu 2003 (Tute měsacy běchu wróćo zhladujo najskerje hižo posoły přez klimowu změnu wusušaceje so Łužicy.) k prěnjemu razej swoje powołanje we wšej hłubokosći w swójskej zamołwitosći wukonjeć. Z toho nasta moje magisterske dźěło w předmjeće europska etnologija a pozdźišo 2008 ćeńka knižka z titulom »›Wir bleiben in Klitten‹. Zur Gegenwart in einem ostdeutschen Dorf.«
W nětko hižo stolětnych stawiznach Serbskeho Sokoła – w Budyšinje bu 9. nazymnika 1920 prěnja jednota załožena – hrajachu serbscy wučerjo wusahowacu rólu. W rozdźělnych funkcijach wot starosty abo načolnika (to bě nazwučowar) w jednoće hač k wodźacym funkcijam we Łužisko-serbskim sokołskim zwjazku skutkowachu wučerjo kaž Feliks Hajna, Arnošt Holan, Filip Jakubaš, Ota Jurak, Jan Meškank, Michał Nawka, Pawoł Pjetaš, Jurij Słodenk, Herman Šleca, Jurij Wjela a druzy.
Mjez katolskim resp. ewangelskim duchownstwom sahaše nastajenje k Sokołej wot zjawneje zwjazanosće přez tolerancu hač k napřećiwnemu wustupowanju. Z ewangelskeje strony mamy dotal přemało faktow. Symboliske njech je měnjenje fararja Jana Křižana z Klukša, kiž jako tehdyši předsyda Domowiny na sokołskim zarjadowanju 1. měrca 1931 w Lichanju młodźinu do sobudźěła za narod namołwješe.1 W slědowacym wěnujemy so přikładam z katolskeho duchownstwa hač do 1933.
21. septembra 1924 zetkachu so Sokoljo ze 14 jednotow w Pančicach k prěnjemu zwjazkowemu zlětej. Wobsah programa bě swjedźenski nyšpor.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
Kak spušćomny je naš stawiznopis? Z tutym prašenjom njezaběraja so jenož historikarjo, ale tež cyły rjad powšitkownje stawiznisce zajimowanych čitarjow a čitarkow. Při tym njeje spušćomnosć žadyn kriterij, kotryž by so lochko zrozumił abo zapřimnył. Proste zwěsćenje lětoličbow a rozprawow kaž tež dodźerženje chronologiskich wotběhow njezamóžetej tutomu kriterijej dospołnje wotpowědować. Skerje sej studij stawizniskich žórłow a pojednanjow tež kritiske rozestajenje z pozadkom nastaća spisow žada, tak zo so wotpowědne wliwy knježacych towaršnostnych poměrow a ideologiskich konceptow při hódnoćenju wobkedźbuja. Sćěhowacy přinošk ma tole na přikładźe z prěnjeho zwjazka »Stawizny Serbow« demonstrować. Jedna so wo naratiw »Serbow dobyća«, kotryž powěda wo dobyćerskim boju serbskich kmjenow přećiwo Němcam w srjedźowěku. Dwě ludowej episkej pěsni – hornjoserbska »Serbja so do Němcow hotowachu« a delnjoserbska »Naše gólcy z wójny jědu« – měještej jako swědstwje fungować. Jan Rawp hódnoćeše jej jako »reminiscency z časa politiskeje njewotwisnosće«.1 Z ilustraciju tutoho časa sta so pjerorysowanka Měrćina Nowaka-Njechorńskeho »Naši hólcy z wójny jědu« (wokoło 1926), kotraž pokaza dobyćerskeho pana na konju, kotremuž wobrónjeni wojacy sćěhuja. Woni stuleneho jateho w putach ze sobu wjedu.
Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) a jeho »Der Panslawismus, unter den sächsischen Wenden (...)« před pozadkom słowjanofilstwa 19. lětstotka1Hodźijski farar Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) je awtor derje přemysleneho pojednanja, w kotrymž chcyše němsku zjawnosć ze serbskim narodom zeznajomić.Wo započatkach wutworjenja wšosłowjanskeho wědomja hodźi so hižo wot druheje połojcy 9. lětstotka rěčeć, to rěka wot časa misionstwa Cyrila a Metoda, hdyž wuwichu so chětro žiwe kontakty mjez dźělom zapadnych a dźělom južnych Słowjanow. Pozdźišo formowaše wšosłowjanske začuće we wěstej měrje cyrkwinosłowjanšćina, kotrejež jednotliwe teritorialne wobwody dołho funkciju pisomneje rěče prawosławnych Słowjanow wobwliwowachu.
W mnoho srjedźowěkowskich chronikach stej etniska bliskosć Słowjanow a jich rěčna přiwuznosć naspomnjenej. W 16., 17. a 18. lětstotku zastupowachu w słowjanskim swěće spisowaćeljo, chronikarjo, historikarjo, słownikarjo a gramatikarjo ideju słowjanskeje zhromadnosće.
Pod zapřijećom španiska gripa rozumi so pandemija influency, kotraž so w třoch žołmach po cyłym swěće z powyšenej ratu letality jewi. Pomjenowanje španiska gripa złožuje so na wubuch chorosće w Madridźe w pózdnjej meji 1918. Dźensa so z toho wuchadźa, zo pochadźeše tuta influenca prěnjotnje z USA. W Němskej wužiwaštej so za to pomjenowani »Flandern-Fieber« abo »Blitzkatarrh«, jendźelsce pak husto »three-day-fever« abo »purple death«, dokelž so koža potrjechenych pobrachowaceho kislika dla husto ćmowomódrje barbi. Prěnja žołma chorosće jewješe so w nalěću 1918 a w juniju so w němskich časopisach z wjerškom prěnjeje žołmy wo tym pisaše. Druha žołma w nazymje samsneho lěta bě po zdaću hórša, hladajo na ličbu smjertnych woporow. Za Němsku trochowaše so, zo dwaj wot třoch wobydlerjow schorještaj. Hladajo na smjertne wopory njebě třeća žołma, kotraž wubuchny w februarje lěta 1919 we Wulkej Britaniskej, tak sylna. Wona rozpřestrě so w meji do druhich krajow, doniž njezachadźeše 1920 w Americe a Europje.
Jara wysoke mnóstwa smjertnych woporow w relatiwnych ličbach, přirunujo ze zapadnymi krajemi, žadaše sej španiska gripa w južnych krajach a kolonijach. Dohromady sta so 50 do 100 milionow ludźi z woporom pandemije, wjac hač direktnje přez Prěnju swětowu wójnu.1 Spěšnosć wupřestrěća gripy zwisowaše z wutworjenjom swět přesahowaceje transportoweje a komunikaciskeje syće za zastaranje frontow w Europje za čas wójny2.
Co su wuměnjenja a wuslědki serbskego stawiznopisa w drugej połojcy 20. stolěśa? Mały rěd pśinoskow zaběra se z nastawanim »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šyršem zmysle. Comy nowe slěźeńske wuslědki pśedstajaś a zrazom pśepšosujomy ku kritiskej debaśe wó zakładach nacasnejeserbskeje kultury.
Pólske zajmy za stawizny nejdalej na pódwjacor segajucego słowjańskego luda su na pólu slěźenjow wó Łužycy nejwěcej frekwentěrowane. Pólska wědomnosć móžo pak teke pokazaś na wuznamne wuspěchy na pólu slěźenjow, kótarež se pśiwobrośuju jano stawiznam Serbow. Wupłaśijo se źe sebje wuwědobniś, až z tśich doněntejšnych syntezow stawiznow togo luda, mimo w sedymźasetych lětach slědnego stolěśa wudanych Stawiznow Serbow w styrich zwězkach stej byłej dwě wuškownej statk pólskich slěźarjow.
Prědne źěło, kótarež wobjadna stawizny słowjańskich wobydlarjow Łužyce, jo wujšło 1861 w Petersburgu: Pśeglěd serbskich stawiznow, kótarychž awtor, Wilhelm Bogusławski, jo z Wołynja póchadał. By mógali se pšašaś, zwótkul jo pla wobydlarja Wołynja zajm za geografiski tak zdalonu krajinu. Zachopjeńki zajmow Bogusławskego za serbske pšašanja segaju do zachopka studiuma, za tym ako jo starcył na pśinoski Aleksandra Maciejowskego1 wó Łužycy. 1858 jo prědny raz do Łužyce woglědał. Tam jo wuznał, až wušej drobnych nastawkow Korle Awgusta Jenča a snadneje licby nimskich pójadnanjow njejo dało žedno źěło, kótarež by se w šyršej měrje ze stawiznami Serbow zaběrało. Tak jo se rozsuźił, se studiumoju teje problematiki pśiwobrośiś. W Budyšynje jo nawězał zwiski z Janom Arnoštom Smolerom, Michałom Hórnikom a Korlu Awgustom Jenčom, kótarež su jogo ze stawiznami Łužyce wopóznali. Njeglědajucy na jogo rozpalonosć a sprocniwosć by se Bogusławski cesćej raz w swójom źěle zakopnuł, njeby jomu wót junija 1859 do apryla 1860 w Petersburgu pśebywajucy Jan Arnošt Smoler wjeliku pomoc wopokazał. Z pomocu jogo pokazkow a radow jo se mógał rukopis źěła južo 7. septembra 1871 w petersburgskej śišćaŕni Józefata Ohryzki wótedaś. Źěło na knigłach jo było 11. nowembera 1861 dokóńcone. Bogusławski jo publikaciji pód titelom Pśeglěd serbskich stawiznow dał chronologisko-problemowu strukturu a jo ju źělił do wósym kapitelow: Case njewótwisnosći; Case nimskego rubjenja a plundrowanja (927–1002); Pólske case (1002– 1033); Case njepśestawnych a zmuśonych zwadow wó kněženje nad Łužycu (1033–1319 a 1373); Wó změnje towarišnostnych poměrow a zgubjenju serbskeje narodnosći pód wliwom nimskego pódtłocowanja (927–1319 a 1373); Česke case (1319–1636); Sakske a pšuske case; Case wózroźenja. W lěśe 1877 jo Bogusławski zachopił pśigótowanja za wóspjetne wudaśe swójogo źěła. Wón sam a jogo pśijaśele su zachopili zběraś knigły a za aktualizaciju twóŕby njewuzbytne notice. Ten zaměr su pak zasej zachyśili, dokulaž w tom samem lěśe jo Poznańske towaristwo pśijaśelow wědomnosćow wupisało wuběźowanje za źěło: Póglědanje na stawizny pódwjacorno-połnocnych Słowjanow mjazy Łobjom a granicami něgajšneje Pólskeje, wót casa jich stupjenja na historisku scenu až do zgubjenja politiskego byśa a narodnych znamjenjow, na kótaremž jo se Bogusławski rozsuźił se wobźěliś. Napóslědku jo nastała wobšyrna twóŕba, wopśimjejuca 2.800 bokow, kótaraž jo se pśipóznała ako nejlěpše źěło wuběźowanja. Awtor jo se mytował, a styri zwězki Stawiznow połnocno-pódwjacornych Słowjanow do XIII. stolěśa su se publicěrowali 1887–1900. Něźi w tom samem casu jo se Hórnik dał do pśełožka Pśeglěda serbskich stawiznow. Na dwójaki part zwjaselece jo se lěto 1884 wopokazało. Wušej naspomnjonego myta Poznańskego towaristwa pśijaśelow wědomnosćow jo se mógał tejerownosći wjaseliś pśez publikaciju w Budyšynje dłujko wócakowaneje Historije Serbskeho Naroda. Pódobnje kaž Pśeglěd stawiznow, źěło signěrowane wót Bogusławskiego a Hórnika, jo wóna wopśimjeła wósym kapitelow: Stare case; Rěd žywjenja; Case njewótwisnosći (531–929); Wójowanje wó njewótwisnosć; Serby a Łužycanarje pód kněženim cuzokrajnikow wót XI. do XIV. lětstotka; Łužycy w zwězku z Čechami (1319–1635); Kněženje Sakske a Pšuske w 17., 18. a 19. stolěśu; Cas narodnego wózroźenja. W lěśe 1884 jo Bogusławski wótnowotki do Łužyce woglědał. 1885 jo se ako źasety cesny cłonk do Maćice Serbskeje pśiwzeł. Z tym su se pśipóznali rowno tak jogo wědomnostne statkowanje ako teke zasłužby w pśigódnem zwónoźenju z petersburgskeju hypoteku Bašmakowa zwězanych financielnych problemow Maćice Serbskeje. Slědny raz jo pśijěł do Łužyce w l. 1886, źož jo měł góźbu se z Adolfom Černym2 zmakaś.
Prěni nam dotal znaty serbski napis na materielnym objekće steji na wazy Jana Gelanskeho z Hodźija a pochadźa z lěta 1735. W dalšich lětdźesatkach sćěhowachu serbske napisy předewšěm na narownych pomnikach, ale tež na zjawnych twarjenjach a w priwatnym wobłuku.1 W běhu 19. lětstotka jewja so serbske napisy w přiběracej měrje tež we wuhotowanju cyrkwjow w katolskich kaž ewangelskich wosadach Hornjeje Łužicy. Při tym zapřijachu so tež zwony na cyrkwinskich wěžach, kiž běchu w předchadźacych lětstotkach pak z łaćonskimi pak z němskimi tekstami wuhotowane. Po rjedźe jich nastaća maja so w přinošku najstarše zwony ze serbskimi napisami předstajić.Dźensniši srjedźny zwón na wěži cyrkwje w Budyšinku pochadźa z lěta 1846 a je najstarši zdźeržany zwón ze serbskim napisom. Nimo němskeho teksta steji na jednym boku bibliske hrono a na tamnym rymowana štučka w serbskej rěči. Foto: Andreas Sureck
Dalokož dotal znate, bě Radworska wosada prěnja, kiž wobsedźeše zwón ze serbskim napisom. Jednaše so wo mały z dohromady třoch zwonow tehdyšeje farskeje cyrkwje při nawsy, kotrejež wołtarnišćo dźensa jako sakralny muzej słuži. Na jeje wěži bě so 18. apryla 1835 srjedźny zwón puknył, na čož da jón wosada hromadźe z małym zwonom do zwonylijernje Friedricha Gruhla w Małym Wjelkowje, hdźež buštej wobaj za 196 tolerjow nowej latej. Na srjedźnym zwonje stejachu nimo lětoličby 1835 mjena kolatora, biskopa, fararja a wučerja. Mały zwón pak bu ze štučkomaj w němskej a serbskej rěči, kóžda po štyrjoch linkach, wuhotowany. Swjatočne poswjećenje noweju zwonow wotmě so 7. februara 1836 w Radworju.
W lěće 1933 na horje Mužský w Čěskim raju
Na puću na wjeršk Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště wita wot lońšeho julija informaciska taflička turistow. Tuta dopomina na to, zo bě hora w zašłosći něšto króć městnosć manifestaciskich zhromadźenjow. Loni bě tomu 150 lět, zo spjećowachu so čěscy politikarjo 11. julija 1869 přećiwo dwě lěće staremu rakusko-wuherskemu wurunanju. Njejednaše pak so wo jónkrótnu podawiznu. Spočinajo w lěće 1868 ze zhromadźenjom pod horu Říp, zwotkelž kamjeń za twar Narodneho dźiwadła w Praze pochadźa, rozšěri so w čěskich krajach tak mjenowane lěhwowe hibanje (táborové hnutí) manifestaciskich politiskich zetkawanjow. Tute wotměwachu so prawidłownje na pomjatnych a wuznamnych horach. Mužský, markantny wosamoćeny wjeršk nad Jizeru, poskićeše so jako idealne městno za podobne zetkawanja. Tu manifestowaše so tež runoprawosć čěšćiny a němčiny w lěće 1900, w lěće 1919 woswjeći so tu nastaće republiki a w lěće 1928 so jeje dźesaćlětne wobstaće wopomni.Hora Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště běše městnosć manifestaciskich zetkanjow. Foto: SKAMjenowane zetkanja informaciska taflička jadriwje předstaji a podobnu kedźbnosć kaž k lětu 1869 wěnuje hakle zaso 5. julijej 1933. Na wopomnjenskim dnju słowjanskeju japoštołow Cyrila a Metoda (w namołwje k wobdźělenju bě tež róčnica smjerće Jana Husa naspomnjena), přińdźe na městno bohatych stawiznow k sylnej manifestaciji přećiwo přesćěhanju Serbow ze stron němskeho nacistiskeho režima. To je zawěsće přiměrjena kedźbnosć – wšako naspomnjenje manifestacije na wjeršku Mužský w žanym přehledźe serbskich stawiznow njepobrachuje, jedna-li so wo Stawizny Serbow Měrćina Kaspera, Kurze Geschichte der Sorben Petera Kunzeho, njepobrachuje ani w druhim zwjazku wučbnicy Serbske stawizny. Podobna je tež situacija na čěskej stronje. Na internetowej stronje Towarstwa přećelow Serbow je samo w tołstym pismje napisana sada, kotraž je podawiznam na wjeršku Mužský wěnowana. A wo naspomnjenje manifestacije w bjezposrědnjej bliskosći wjerška so wulki podpěraćel Serbow, historikar a bywši senator Jaromír Jermář dołhi čas staraše.
Bjez wulkeho přehnawanja móže so manifestacija na wjeršku Mužský jako zakładny kamjeń abo samo mytiski dypk modernych serbsko-čěskich poćahow mjenować. Hačrunjež so pola podawiznow z wjace hač 30.000 wosobami, kotrež wustupowachu hnydom po zetkanju, jara přehnawa (w lěće 1935 pisa hłowny organizator zetkanjow, zastojnik Miloslav Škoda z čěskeho města Mladá Boleslav w brošurce Tragiske serbske prašenje, zo zetkachu so na městnje »přez 20.000 ludźi z Jizerskeje kónčiny«), jednaše so z přehladom wo najbohatšu wopytanu zjawnu narěč k podpěrje Serbow. Tutu přetrjechichu najskerje hakle w lěće 1945 manifestacije ze žadanjom wo přidruženje Hornjeje a Delnjeje Łužicy k Čěskosłowakskej.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
K płodej zezrawjene lipowe kćenje pyši wobalku knihi, kotraž wuńdźe w nazymje 1945 we Warnoćicach a měješe jednory kaž programatiski titul »Srbská Lužice. Severozápadni hlídka slovanská«.1 Njebě to wosebitu kedźbnosć zbudźacy a tola wurjadny podawk. Na 138 stronach prezentowaše awtor Jiří Kapitán (1901–1980) powědančko před dołhim časom do njeswobody storčeneho a hač do dźensnišeho pod njepřećelskim nadknjejstwom Němcow žiweho serbskeho luda. W čěskej rěči rysowaše kontury Łužicy, wopisowaše zwjazanosć Serbow z krajinu wot wobsydlenja hač do dźensnišeho jako měrliwu koeksistencu, rozprawješe wo narodnym wozrodźenju Serbow a wo zdźěla namócnym potłóčowanju přez Němcow. W nimale bibliskim wobrazu přispomni awtor: Je na času, Serbow z wotročstwa a njeswobody dowjesć do swětłeho přichoda. Z jich wuswobodźenjom z rozpadankow přemóženeho agresora, Němskeje, móže cyłe Słowjanstwo wozrodźenje a zjednoćenje swjećić. Tak daloko, tak derje. Naratiw jako tajki skići mało překwapjaceho. Njedźiwajcy toho w mjezywójnskim času zajim čěskeje towaršnosće na wosudźe Serbow chětro stupaše. Zamołwitej za to běštej Towarstwo přećelow Serbow a politiska relewanca mjeńšinoweho prašenja. Ideja čěskeje bratrowskeje pomocy kaž tež funkcija Serbow jako sewjerozapadna prědnja straža Słowjanow zajim powyšištej. A skónčnje bě tež žadosć za nowym časom, w swobodźe a bjez horja, hladajo na poražku Němskeje a nacionalsocializma, zrozumliwa.


text:
NA KOLE - DOWEJCIE POZŮR, COBY MIEĆ UCIECHA
Na placu je juże na tyla fajno pogoda, iże ludzi na kołach poradzi sie trefić bele kaj a bele kedy. Jednako przi tym wszyskim wożne je, coby kożdy uczestnik ruchu pamiyntoł, jako sie zachowywać, coby żodnymu sie nic niý stało.
Prziszła wiosna a s niům fajno pogoda. Tuż niý ma sie co dziwować, że i z tym prziszły chynci na rajzy na kole. A chocioż we Rudzie Ślůnskij a wele nij przibywo ściyżek dlo kolorzy, to werci sie pamiyntać ô zakůnach ruchu drogowego, a zachowywać sie tak, coby kożdy mioł z tego szpas a niý utropa.
Tuż przede wszyskim trza pamiyntać, co tretuar je dlo tych, co łażům piechty a dlo kolorzy je ściyżka abo drůga. Piechty niý powinno sie łazić po ściyżkach dlo kolorzy, bo ci zaś mogům bezto czosym mieć ciynżko nos minyć. Przi tymu trza tyż pamiyntać, co niý powinno sie jeździć po chodnikach. Sam wyjůntkym sům ýno bajtle abo rodzice ze bajtlami.
Czynsto sie tyż przepůminůmy, co bez przyńscie dlo pieszych trza przyńść a niý przejechać. Nawet kej po jednyj a drugij zajcie drůgi je ściyżka dlo kołůw. Przejechać ýno idzie po ekstra wyznoczůnym przejeździe wele pasůw. A werci sie na to dować pozůr, bo Policmany niý roz upůminajům a nawet dwajům sztrofa za te wykroczyniý drůgowe, jako tublikujům Arkadiusz Ciozak ze Komyndy Rudzkij Policje.
No i chyba nojwożniyjsze dlo noszyj zicherności, to stan noszego koła a to jak sie przirychtujymy na rajza. Trza pamiyntać, iże jak niý ma za doś widno, to nojlepij mieć ôdblaski a światła. Ků tymu werci sie sprowdzić eli mo sie za doś luftu we kůłkach a dobre hamulce. We sztadzie przido sie tyż zwůnek.
No i rzecz praktyczno. Kej jadymy na jakeś lody, kaj sie siednyć, abo połazić, a bezto muszymy koło kajś uostawić, to werci sie pamiyntać ô dobrym zabezpieczyniu noszego koła. Jako spůminajům Arkadiusz Ciozak, wiosna to ôkres łupůw dlo roztomajtych rojbrůw.
PIECHTY ABO AUTYM – POZŮR I TAK TRZA DOWAĆ
Co jakiś czos na drůdze Ci, co idům piechty, majům niýmiło przigoda trefić sie ze autym. Niýstety auto za wiela ôd tego niý uciyrpi, czego niý do sie już pedzieć ô tych co szli piechty. Beztuż tak festelnie wożne je, coby pozůr sie dowoł kożdy uczestnik ruchu, ganc egal eli jedzie autym, na kole, abo idzie piechty.
Niýdowno na ceście Niedurnego we Rudzie Ślůnskij auto potrůnciło kobiyta na pasach. Take unfale spůminajům, co niýzoleżnie kaj sie idzie abo jedzie, trza sie dować pozůr, bo czosym wtoś inkszy sie moge zagapić. A nojgorsze je, kej ze tego zagapiynio trefi sie czowiek ze autym.
Beztuż Policmany we Rudzie Ślůnskij kludzům ôd czosu do czosu akcjo „Zicherny Pieszy”, we keryj dowajům sie nojwiyncyj pozůr na tych, co łażům piechty. Spůminajům łůni im, co auto sie we miyjscu niý zatrzimie ai coby dobrze sie wejrzeli, nim wlezům na drůga. Przi tymu sztrofujům szoferůw, kerzi jeżdżům niýzichernie a stworzajům zagrożyniý dlo pieszych.
Policjo spůmino tyż, co czosym takigo co idzie piechty, szofer niý mo leko zoboczyć, beztuż dobrze kej mo przi sia ôdblaski. Szczególnie, kej na placu robi sie cima, abo je zło pogoda. Pomoge to szoferům uwidzieć inkszego czowieka za doś wczas, a dziynka tymu tyż ôdpowiydnio zareagować. Beztuż trza pamiyntać, co niýzoleżnie eli sie jedzie autym, eli idzie piechty, na drůdze zowdy trza sie dać pozůr a wzajym sie mieć we zocy.
DZIKI PROBLYM - CZYLI JAKO NIÝ TREFIĆ WE ZWIYRZYNA
Mocka s nos miało przigoda ze jakůmś dzikům zwierzynům. Jedni to ýno spůminajům, inksi ôdczuli to myni abo barzi boleśnie. Jednako zo wi zo kożdy musi dować sie pozůr niý ýno we lesie, nale tyż na drůdze.
To, iże we lesie poradzi sie trefić dziko zwierzyna to chyba niý dziwi żodnego. To, co poradzi sie ja trefić na drůdze, tyż niý powinno dziwować. Jednako co roz zwiyrzynta wyłażům tyż na miasto, abo nawet do kościoła, jako to niýdowno zdarzyło sie we Rudzie Ślůnskij.
Prowda je tako, co sztady, zidlůngi a wsie sie rozrostajům we ôstatnim czasie ôkropicznie, bez co coroz wiyncyj dzikij przirody je przerobiane na ludzke potrzeby. Skutkuje to jednako tym, co dziko zwierzyna mo coroz myni placu do łażynio a chowanio sie. Beztuż napoczyno coroz bliży podłazić do ludzi.
Jedni sie bojům, inksi radujům a majům szpas ze tego, jeszcze inksi realizujům swoje hobby. Trza sam jednako pedzieć, co trza sie fest dować pozůr, bo chocioż niý roz taki dzik, sornik, abo jako inkszo leśno zwierzyna sům sie nos boji, to nojczynścij niý chce nům zrobić nic złego.
Beztuż niý ma ich co drożnić, ani tyż podłazić pochalać. Niý ma tyż co im dować futru, bo sie nauczům i bydům prziłazić czynścij. Werci sie tyż poczytać co robić, kej sie trefi jako zwierzyna, coby żodnymu sie nic złego niý stało.
PRZESTRZYŃ PO NOWYMU – NOWY PLAN DLO RUDY ŚLŮNSKIJ
Ruda Ślůnsko ukwoliła ôstatnio nowy plan zagospodarowanio przestrzynnego. Pomiany tyczyły sie przede wszyskim placu miyndzy autobanům A4 a cestami 1 Maja, Zabrzańskům a wschodniům granicům sztada.
We Rudzie Ślůnskij coroz czynścij słyszy sie ô zagospodarowaniu przestrzynnym sztada. Wszysko skuli tego, co dziynka takimu podyńściu, lecyj je uzdować a planować co kaj mo być. Jednako jako tublikowali nům Michał Pierończyk – Zastympnik Sztad Prezydynt Rudy Ślůnskij – coby wszystko bůło barzi akuratne zrychtowane a we prziszłości leksze do pomiany, cołki sztad potajlowany je na pora kůnskůw.
Kej zaś kogoś interesuje jake we Urzyndzie sům wizje na place we Rudzie Ślůnskij, styknie wlyź na nec zajta Publik Systyma Informacji Przestrzynnyj. Tam idzie uoboczyć sie landkarta cołkij Rudy Ślůnskij, a wywiedzieć sie, jako to wszysko mo być, podle aktualnego planowanio.
A werci sie co jakiś czos tam wejrzeć, bo chocioż cołki plan zagospodarowaniu przestrzynnego je juże ukwolůny ôd 2006, to ôd tego czosu bůł łůn pomiyniany wiyncyj jak 100 razy. Teroski ku tymu je jeszcze ukwolůny dokumynt „Sztudium uwarunkowań a kierunkůw zagospodarowanio przestrzynnego sztada”, kery tyż bydzie mioł wpływ na to, jak we prziszłości bydzie wyglůndać Ruda Ślůnsko.
LICHO ZE SZPORTYM - WE RUDZIE ŚLŮNSKIJ
Klub Obywatelski sbajslowoł nostypny juże tref, na kerym debatowali nad sytuacjům we sztadzie. Ôstatnio uosprowiali ô sytuacyji rudzkigo szporta. Wiyncyj we materiale.
Na nostympnym juże trefie Klubu Obywatelskigo uzdali, coby uosprowiać ô szporcie we Rudzie Ślůnskij. Debatowane bůło niý ýno ô tym, jako wyglůndo cołko sytuacjo, nale co zrobić, coby ja polepszyć. Toć jako mocka ze uczystnikůw uznało, co ze szportym sam niý ma tak dobrze, jak by szło mieć.
Jako godali Jan Benigier - downy fusbaler Ruchu Chorzůw a reprezyntacje Polski, nojwiyncyj problymu je ze finansowaniym rudzkich szport klubůw. A jako dodwali przidałaby sie tyż ôdpowiydnio infrastruktura, coby ludzie mieli kaj te szportowe grajfki uozwijać.
Same trynery spůminali tyż jak wożny je dialog miyndzy ryskiyrym sztada a samymi miynszkańcami. Niýstety jako dodali, jak do tera je łůn za lichy. Adam Wodarski - tryner Handbalerůw SPR-u Grunwald Ruda Ślůnsko - dodowajům ku tymu, co szportym we sztadzie powinni sie zajmować przede wszyskim ludzie z nim swiůnzani.
Cołko sytuacjo jednako idzie ku lepszymu, bo coroz wiyncyj tych szport ôbiytkůw we sztadzie můmy. Coroz barzi tyż sie dowo pozůr na sům szport. Jednako jako widać je jeszcze mocka do zrobiynio. A że sie werci, to styknie sie zmiarkować a spůmnieć wiela ze Rudy Ślůnskij můmy widzianych szportomynůw a szportmynek.
DLO DOBRA SYNIORŮW - PROGRAM "SENIOR +"
Ludzie sie starzejům, a niýstety czynsto przepůminůmy sie ô naszych starzikach. Beztuż radować moge to, iże sům jeszcze place, kaj dobo sie niý ýno ô zdrowie syniorůw, nale tyż pogoda ducha. Choby we Dziennym Domie "Senior-Wigor" we Rudzie Ślůnskij.
Kożdy czowiek z czosym sie starzeje. Niýstety nosze społyczyństwo starzeje sie coroz barzi a bezto przibywo nům starzikůw. A chocioż niý zowdy sie ô nich dbo, to przeca sům dalij iteresantnymi ludziami, kerzi niý roz na prowda dużo wiedzům.
I ze takigo założynio wyłażům we Dziynnym Domie "Senior-Wigor" we Rudzie Ślůnskij, kery funkcjůniruje sam juże 38 lot. Za cołko jejich robota a docyniyniŷ poświyncynio i inwyncji, dostali nostympny mały prajs latosi. Je to dofinansowani ze programa "Senior+", kery realizowany je bez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznyj.
"Senior-Wigor" staro sie zaspokojać jak nojwiyncyj potrzeb starzikůw. Beztuż rychtujům do nich niý ůno rehabilitacjo abo zajyncia ruchowe, nale tyż dowajů ôkazjo do uozwijanio sie, pogodanio ze inkszymi a bajslujům roztomajte terapie. Jako prziznowajům Halina Ignor - dyrehtor Důmu - na to wszysko niýstety potrza piniýndzy, jednako dziynka dofinansowaniu sům w stanie pokryć koszty funkcjůnirowanio, doposarzyć co niý co a rychtować trefiůne teriapie dlo podopiecznych.
A że dowo to efekt, to styknie wejrzeć sie na dwie rzeczy. Nojprzůd trza pedzieć, co durś je sam wele 60 starzikůw a chyntni na plac zapisujům sie juże na listach. Nale przede wszyskim trza wejrzeć sie na uśmiychy tych ludzi, coby widzieć wiela radości moge im dać uwoga inkszego czowieka.
ZDROWIE NOJWOŻNIYJSZE - DNI PROMOCJI ZDROWIO WE ZSP 5
We Zespole Szkołůw Ponadgýmnazyjalnych nr 5 we Rudzie Ślůnskij sbajslowane uostały Dni Promocji Zdrowio. Majům łůne edukować, szkolić a motywować szkolorzy do dbanio ô zdrowie swoje a inkszych.
Jak łůńskich lot, tak i latosi we ZSP nr 5 na Frynie we Rudzie Ślůnskij sbajslowane uostały Dni Promocji Zdrowio. Majům łůne spůminać jak wożne je zdrowie.
Jednako we kożdy rok je trocha inkszo tyjma kludzůnco, a jako padali nům Ewa Kułak - psycholog szkolorski ZSP5 - latosi postawiůne uostało na profilaktyka uzoleżniyń, promocjo zdrowego uśmiychu, zayjncia ze masażu rekreacyjnego, informacje ô nadcisniyniu tyntniczym ai cyber przemocy a handlu ludziami.
Bůły tyż zrychtowane roztomajte norychta, choby te ze higiyny jamy ustnyj. Szkolorze můgli dziynka tymu wywiedzieć sie wiyncyj ô samyj stomatologi ai zoboczyć jako lepij dbać ô swoje zymby.
Bůły tyż ćwiczynia praktyczne a teorio ze tego, jak udzielać piyrszyj pomocy przedmedicznyj. Norychta pokludzili Mariusz Komendera - Pryzes WOPR Ruda Ślůnsko - a pokozywali łůni jako nojleży sie zachować przi poszkodowanym. Spůmnieli, iże nojprzůd muszymy ôcynić stan poszkodowanego a wezwać służby medyczne, potyn kej umiymy muszymy udzielić piyrszyj pomocy a doczkać aże do przijazdu retownikůw.
ZERO WASTE - CZYLI BEZ HARMOZI WE NOSZYM ŻYWOBYCIU
We dzisiejszym świecie coroz wiynkszy problym je ze harmoziami, kerych je co rok to wiyncyj. Beztuż coroz barzi widziane sům ruchy a zachowania, kere majům redukować ilość harmozi bez nos generowanych.
Teroźnie statystyczny Polok produkuje wiyncy jak 280 kg harmozi za rok. Coroz wiyncyj tyż je placy, kaj ludzie po prostu wyciepujům swoje harmozie, chocioż niý powinni. Wszysko to skludzo sie do tego, iże Ekologio to juże niý ýno moda, nale poleku potrzeba, coby zadbać ô ta noszo matka Ziymia.
A coby wywiedzieć sie wiyncyj ô tym, jako generować mynij tych harmozi, to na Halymbie we Rudzie Ślůnskij sbajslowany uostaoł tref z biolożkům a szpecjalistkům ds. zrůwnoważůnego uozwoju - Agnieszkům Sadowska-Konczal. Jako poradzilimy sie tam wywiedzieć, wożne je, coby szukać a stosować uozwiůnzania, kere zmyńszům nosz negatywny wpływ na strzodowisko.
Jednym ze takich knifůw je coroz barzi modny uostanio ruch Zero Waste, kery we swoij filozofii mo za cwek zmyńszać do minimum ilość harmozi, jake generujymy. Szczegůlnie bez unikanie wykorzystywanio jednorazowych ôpakowań, jako dodowajům Agnieszka Sadowska-Konczal.
Je to szczególnie istotne, kej sie spůmni, iże ýno 9% plastikowych ôpakowań je ôddanych do recyklingu. Skuli tego rok rocznie we cołkim welcie ludzie produkujům wiyncy jak 9 bilůnůw tůn harmozi. A jako spůminajům Wojciech Dąbrowski - szpecjalista ôd ekologie - nojwiyncyj harmozi produkujymy na wczasach, co potwierdzajům statystyki klůdzůne bez turistik sztady.
A chocioż niý ma to leko tyjma, ani blank take proste, to jednak nojwiyncyj zoleży ôd nos samych. Ôd tego, jako my bydymy dbać ô strzowisko a wiela tych harmozi bydymy generować.
W KŮŃCU SIE UDAŁO - RUDA ŚLŮNSKO DOSTAŁA PLACE ÔD SRK
Bez duge lata Ruda Ślůnsko starała sie ôdzyskać niýkere place we sztadzie nojprzůd ôd grubůw a niýskorzij ôd Spółki Restrukturyzacji Kopalń. W kůńcu sie udało i teroski idzie tam ruszyć ze inwestycjami.
Po doś poru latach antragowanio, godki a uzgodnianio Ruda Ślůnsko przejyna w kůńcu za fatki 50 placy we sztadzie ô powiyrzchni 2,6 ha. Jako tublikujům Krzysztof Mejer - Zastympnik Sztad Prezydynt Rudy Ślůnskij - te poradziesiůnt niýruchomości to przede wszyskich kůnski drůgůw, tretuarůw, skwerůw a podanych na to. Dlo niýkerych mogům łůne sie wydować mało we wercie, jednako Urzyndowi sům potrzebne.
Przede wszyskim skuli tego, co udo sie w kůńcu zrobić ordnůng ze niýkerymi niýruchomościami we sztadzie. Jednako nojbarzi ôdczuwalne bydům rýmůnty, kere teroski Urzynd bydzie umioł juże zrealizować. Jako padali nům Krzysztof Mejer, niý szło dejmy na to zrychtować drůgi, kerům idzie zajechać na Burloch Aryna, bo leciała łůna czynściowo bez teryny gruby. Co interesant niý szło tyż wyrychtować jednego ze żłobkůw, bo łůn tyż bůł na grubskij niýrůchomości.
Jednako sům tyż plany na inksze place po downych grubach. Juże teroski Urzynd uzgodnio co a jak, coby zrewitalizować plac miyndzy inkszymi po grubie Pokój-Wirek. A we prziszłości tyż inksze. A je ô co walczyć, bo teroźnie SRK mo wele 1000 działek ô powiyrzchni wiyncy jak 380 ha, na kerych stoji praje 500 stawiyniůw.


text:
Dnjestr
Dnjestr (ukrainsce ДHicTep/Dnister, rumunsce Nistru, rusce ДHecTp/Dnjestr) je 1352 kilometrow dołha rěka na juhozapadnej Ukrainje a w Moldawskej, kotraž je na něhdźe 500 kilometrach pławna a běži do Čorneho morja. Jedna so wo dźesatu najdlěšu rěku cyłeje Europy.
Wužórli so blisko městačka Turka w sewjernym dźělu ukrainskich Lěsnych Karpatow něhdźe 15 kilometrow wuchodnje pólskeje hranicy a běži najprjedy do sewjerneho a potom zwjetša do wuchodneho směra přez Lwiwsku oblasć. Za starym wjerchowskim městom Halyč započina charakteristiski, hač do 160 metrow hłuboki Dnjestrowski kanjon z wjele rěčnymi kolenami, stejacymi pod přirodoškitom. W tutym wotrězku je so rěka hłuboko do Podolskeje platy zarězała. Za něhdyšej osmanisko-pólskej namjeznej twjerdźiznu Chotyn twori Dnjestr něhdźe 140 kilometrow dołhi Nowodnistrowski spjaty jězor. W srjedźnym běhu je Dnjestr přirodna hranica najprjedy mjez Ukrainu a Moldawskej a potom mjez Moldawskej a separatistiskej Přidnjestrowskej republiku, kotrejež stolica Tiraspol so jako najwjetše město při Dnjestrje na wuchodnym brjoze rěki namaka. Blisko městačka Majaki wuliwa so Dnjestr z deltu do 40 kilometrow dołheho Dnjestrowskeho limana, zaliwa Čorneho morja.
Dnjestr je něhdźe 70 dnjow wob lěto zamjerznjeny a njehodźi so w tym času hospodarsce wužiwać.
Přez lětstotki tworješe rěka wuchodnu hranicu Bessarabskeje.


text:
Nacionalsocializm
Nacionalsocializm (prěnjotnje němsce Nationalsozialismus, tež krótko nacizm) je njedemokratiska, antikomunistiska a antisemitiska kaž tež antisłowjanska ideologija; swětonahlad, kotryž bu załoženy wot Adolfa Hitlera a jeho „Nacionalsocialistiskeje němskeje dźěłaćerskeje strony“ (NSDAP) w dobje Weimarskeje republiki. Ideologija płaći jako hłowna přičina Druheje swětoweje wójny a bě tež z politiskej přičinu wjele złóstnistwow Třećeho reicha, na přikład holokawsta.
Dźensa stej nacizm a jeho propagacija w mnohich, wosebje europskich, statach zakazanej.
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
30. januara 1933 pomjenowa mócnarski prezident Paul von Hindenburg Adolfa Hitlera za mócnarskeho kanclera Němskeje. Wotnětka steještej Hitler a jeho strona NSDAP na mocy. Za swoje mócnarstwo wudźěłaše sej ideologiju, hdźež definowachu so předstawy Hitlera za jeho lud. Wobstatki ideologije běchu wjednikowy princip, ludowa zhromadnosć (Volksgemeinschaft), žiwjenski rum, rasizm kaž tež antisemitizm a fašizm.
Typiske přiznamjo fašizma běše antidemokratiska, antiparlamentariska, antiliberalna a antimarxistika ideologija. Tak steještaj militarizm a bój w srjedźišću a pokazaštaj symbol za móc. Z towaršnosće so njewuzamknychu jenož dźěłarnistwa, ale tež rasowe, narodne a nabožne mjeńšiny. Zaměr běše wutworjenje moderneje diktatury, hdźež dóńdźe k zběhnjenju wšitkich swobodow, to rěka, demokratija njehraješe hižo žanu rolu. Wuwiće industrielneje mocy dyrbješe so wosebje spěchować.
Wjednikowy princip běše zakład fašistiskich statow. Dźělenje mocy wjednik njeznaješe a tak běše wón sam de facto hłowa legislatiwy, eksekutiwy a judikatiwy. Cyły lud běše jemu podrjadowany, opozicija běše zakazana.
Hitlerowa ideologija wobsahowaše tež „rozšěrjenje žiwjenskeho ruma“, wosebje na kóšty słowjanskich a židowskich wobydlerjow srjedźneje a wuchodneje Europy. Zaměr jeho politiki běše postup do wulkomocy. Zo bychu nacionalsocialisća zaměr docpěli, skutkowachu jara agresiwnje z namocu a naposledk tež z wójnu we wonkownej politice. Rasizm běše dźěl teritorialneje ideologije.
Rasizm běše jedyn z najwažnišich aspektow swětonahlada nacionalsocialistow. Narod wjazaše pječa jednotnu „rasu“. Kultura a stawizny njeměještej wulki woznam, steještej w pozadku. Jenička rasa, kiž běše ke kulturje kmana a kotraž dyrbješe so mócne rozmnožić, běše „ariska“. Předewšěm poćahowaše so Hitler na socialdarwinizm, tak zo so słabi wot mócnych potłóčachu, doniž so njezhubichu. Při tym so duchowne, nabožne a moraliske aspekty njewobkedźbowachu. Nadawk běše stworjenje žiwjenskeho ruma za arisku knjejsku rasu w srjedźnej Europje. Při tym wobhladowachu so Słowjenjo, ale wosebje Židźa jako „ariskej rasy“ podrjadowani. Woni wobsadźichu „přirodny“ žiwjenski rum na wuchodźe, kiž běše po měnjenju nacionalsocializma za Němsku postajeny.
Jadro swětonahlada nacionalsocialistow běše ludowa zhromadnosć. Wona běše postajena přez němsku krej. Štóž njewotpowědowaše rasowym, moraliskim abo politiskim předstajenjam knježacych, so z towaršnosće wuzamkny a so tak jako škódnik woznamjenješe a přesćěhowaše. Wosebje potrjecheni běchu Židźa.
Wuskutki na Serbow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zakazy a přesćěhowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lěće 1933 so Serbska ludowa rada, Łužiska ludowa strona, kaž tež wjacore serbske towarstwa zakazachu abo rozpušćichu. Wudawanje serbskich nowin so w aprylu na chwilu zastaji, wažne serbske wosobiny kaž na přikład Jan Cyž so zajachu a tež prěni serbscy wučerjo, kaž na přikład Jan Meškank, so hižo z Łužicy wupokazachu.
Po mjezynarodnych protestach přećiwo potłóčenju Serbow wotmě so najprjedy korektura kursa. Wotnětka spytachu nacionalsocialisća Serbow za sebje zdobyć a do swojich strukturow integrować. Zaměr běše přenjesenje nacionalsocialistiskich strukturow do Domowiny (narodna organizacija Serbow).
Wot lěta 1936 so mjena wjeskow germanizowachu abo samo přemjenowachu, prezentowanje serbskeje chorhoje a spěwanje serbskeje hymny so zakaza.
Dla jeje spjećowanja k schwalenju nowych wustawkow, kotrež běchu wot nutřkowneho ministerstwa naćisnjene, so 1937 tež dźěławosć Domowiny zakaza. Sćěh běše zakaz serbskeje wučby w šulach, wudawanje serbskich nowin a wotstronjeje serbskich zjawnych popisanjow. Dalši wučerjo a tež duchowni buchu z Łužicy do němskorěčnych kónčin přesadźeni.
Šulske kubłanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jako nacionalsocialisća móc přewzachu, njebě žadyn z ideologiskich principijow wotwodźeny koncept za šulsku politiku předwidźany. Kubłanski zaměr Adolfa Hitlera běše kubłanje čłowjeka k nacionalsocialistej. Tuž steješe předmjet němčina w srjedźišću. Předmjet serbšćina přepołoži so do njepřihódnych časow do popołdnja. Někotre šule so přez zapřimnjenje regionalnych šulskich a zarjadniskich hamtow serbšćiny wzdachu. W někotrych padach so wona tež zakaza. Wosebje potrjechene běchu šule, hdźež ležeše podźěl serbskich šulerjow nad 50 procentami. Tute so jako němske kubłanske zarjadnišća deklarowachu.
Zarjadam běše jasnje, zo dóńdźe wosebje w katolskim dźělu serbskeho kraja k protestam ze stron wučerjow, duchownych a luda, jeli so serbšćina redukuje abo wotstroni. Tuž spytachu serbskich wučerjow přez wšelake hroženja znjeměrnić.
Serbscy katolscy wučerjo so wot zastupjerjow režima kontrolowachu. Předewšěm žadaše so bjezwuwzaćnje wužiwanje němskeje rěče. Zo by so nacionalsocialistiska ideologija tež w katolskej kónčinje tak spěšnje kaž móžno přesadźiła, běše rozpušćenje serbskeje katolskeje wučerskeje organizacije a přesadźenje serbskich wučerjow zwonka Łužicy planowane. Dla njekatolskich a němskich wučerjow na serbskich šulach protestowachu starši, tola bjez wuspěcha.
Zwěsćeny bu tohorunja njedostatk dwurěčnych wučerjow při wukubłanju. Kultusowe ministerstwo so spjećowaše, serbskich kandidatow za studij pedagogiki přiwzać. Młodźi serbscy wučerjo so hnydom do němskich šulow, zwonka dwurěčneho regiona, přistajichu.
1934 zwěsći Domowina, zo běchu na serbskich šulach přewažnje němscy wučerjo. Pawoł Nedo, předsyda Domowiny, zasadźeše so wosebje k wukubłanju serbskich wučerjow, tola bjez wuspěcha. W lěće 1935 přiběraše deficit serbskich wučerjow.
W lěće 1935 dóstachu třo absolwenća wučerstwa dźěłowe městno, a to w Lipsku, Werdauwje resp. Kamjenicy.
Wot lěta 1937 so serbscy wučerjo dale do němskich šulow přesadźichu, tak zo bě wot lěta 1938 jenož hišće jedyn serbski zastupjer na serbskej šuli. Mjez 1933 a 1937 so něhdźe 30 serbskich wučerjow přesadźichu resp. pensionowachu. Swobodne městna so tak přez němskich pedagogow wobsadźichu.
W lěće 1938 wuda so nowy šulski zakoń, hdźež njebě předmjet serbšćina hižo předwidźany.
W zjawnosći so rěč zakonsce njezakaza, dyrbješe so pak wobmjezować. Serbske materialije, čitanki a spěwniki so sćazachu. Nimo toho skutkowaše SA tež z namocu, tak zo roztorhachu samo serbske knihi. Wučerjo so sylnišo kontrolowachu, hač wužiwachu serbsku rěč. Hač do 1938 so wšitke serbske šulske wjednicy wupowědźichu. Serbscy wučerjo stejachu pod kontrolu Gestapo. Podhladni wučerjo móžachu so samo dla nadměrneho wužiwanja serbskeje rěče před sudnistwom pruwować.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Berg, Rudolf, et al. (2001): Kursbuch Geschichte - Sachsen. Berlin: Cornelson Verlag/Volk und Wissen.
- Lanzinner, Maximilian (2015): Buchnerowy koleg stawizny 11. wudaće za Saksku. Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina.
- Pastor, Thomas (1997): Die rechtliche Stellung der Sorben in Deutschland. Budyšin: Domowina-Verlag.
- Pech, Edmund (2003): Auswirkungen des Nationalsozialismus auf die Volksschulen in den "wendischen und gemischtsprachigen Gebieten" in Sachsen. W: Lětopisu 2/2003, str. 3–21. Přistupne na stronach Serbskeho instituta (pdf), wotwołane 5. februara 2021.


text:
Ralbicy-Rožant. Wohnjowa wobora gmejny Ralbicy-Róžant chce wot jutřišeho 14 nowych kameradow za swójsku woboru wukubłać, zdźěli nawoda wobory Michael Maywald. Telko dorosta njejsu wot časa měrliweje rewolucije wjace měli. Wuspěch žada sej tójšto podpěry swójskeje wobory kaž tež wukubłarjow pódlanskich gmejnow, kotrež projekt přesadźa. Přichodni wohnjowi wobornicy so prěni króć jutře we 18 hodź. w Ralbičanskej Starej šuli zetkaja.
Na koncert
Budyšin. W Budyskim Kamjentnym domje wotměje so jutře, wutoru, wječor w 20 hodź. koncert ze skupinu Big Trunk. Trio ze sprjewineho města, kotrež z lěta 2009 a nětko jako kwartet hudźi, orientuje so na hudźbne směry wot Black Sabbath do Melvins a twori sam progresiwno-psychedeliski Stoner Rock. Při dobrym wjedrje wotměje so koncert na dworje Kamjentneho domu, pod hołym njebjom.
Pytaja hodowny štom


text:
Serbski institut ma nowu wědomostnicu za literaturu. Wot 1. junija skutkuje germanistka dr. Juliane Rehnolt na poł městnje w Budyskim slědźenišću kaž tež na Instituće za slawistiku Drježdźanskeje techniskeje uniwersiće (TU).
Kak sće jako germanistka k Serbam přišła?
J. Rehnolt: Kito Lorenc twori móst. Hižo dźesać lět skutkuju we wšelakorych funkcijach na Drježdźanskej TU, mjez druhim na Instituće za germanistiku. Ludźo so mjez sobu znaja, tež prof. Christiana Pruniča z Instituta za slawistiku, kotrehož sobudźěłaćerka wot tohole lěta sym. Wudamy hromadźe z dr. Francom Šěnom knihu „Gedicht-Geschichten – Literaturkritische Studien/ Wólny wjerš a formy ryma – literarnokritiske studije. Edicija, kotraž ma w oktobrje wuńć, zapřija spisy ze zawostajenstwa Kita Lorenca. W jeho namrěwstwje móžeš hišće tójšto wotkrywać!
W kotrej měrje wabi Was Kito Lorenc?


text:
Jesz zreszoné òb lato 2006 rokù Starnë Wspiarcô dlô kaszëbsczegò Linuksa, jaczé bëłë na zôczątkù baro staticzné ë le z pòdstarnama dolmôczów KDE na kaszëbsczi (
kde.linuxcsb.org), òżëłë w kùńcu na jeseń ë mómë jé rozcygniãté ò òglowé témë sparłaczoné z Ôpen Ùdbama. Parłączi sã to z tim, że wnet wszëtczé wiadła co sã tikajã tich témów mòże terô nalezc pòd tą adresą, a nie na starnach kaszubia.com czë ù Michôła (przódë na together.pl). Mómë nôdzejã, że na nen ôrt ùdô sã nama kąsk przëblëżëc wielnotã ë wôrtnotã ôpen-zdrojowëch pòdjimiznów, a dôwając na jednym placu pòmòce dlô Linuksa, w tim kaszëbsczegò, zlëtczi sã jegò ùżëwanié. Piszã ò tim dopiérze terô, bò ë zamkłoscë starnów są ju na tëli “wiôldżé” że mògã ju waji tam bez wstidu òdsélac 😉 .
Témë są pò prôwdze na starnach wszelejaczé, òd grów, przez przezérniczi, wiadła ò internetowich szëkôrzach, pò wëdiwédzã ò kaszëbsczich ùstôwach w Linuksë. Starnë redagùjema z Michôłã blós pò kaszëbskù co je jak narô téż ewelementã.
Rôczimë do czëtnictwa ë sélaniô wajich dopòwiesców ë bôczënków.


text:
Niagaraske wodopady
Niagaraske wodopady (jendźelsce Niagara Falls) su wodopady rěki Niagara River mjez Erieskim a Ontarioskim jězorom při hranicy mjez US-ameriskim zwjazkowym statom New York a kanadiskej prowincu Ontario. Niagara Falls je nimo toho mjeno susodneju městow Niagara Falls w staće New York a Niagara Falls na kanadiskim boku. Mjeno Niagara pochadźa wot prěnjotnje tu bydlacych Indianow a woznamjenja „hrimotaca woda“. Wodopady su woblubowany cil za turistow a maja wob lěto wjace hač 18 milionow wopytowarjow.
Niagaraske wodopady wobsteja z dweju wodopadow, jednoho na US-ameriskim boku (American Falls) a jednoho na samej hranicy mjez USA a Kanadu (Horseshoe Falls = „Pódkowowy wodopad“). Ameriski wodopad je 260 metrow dołhi a mjez 21 a 34 metrami wysoki, Pódkowowy wodopad je 670 metrow dołhi a ma wysokosć wot 57 metrow. Wulki dźěl wody rěki Niagara wužiwa so dźensa za dobywanje energije. Za łódźe wobsteji móžnosć, wodopady přez 43 km dołhi Wellandski kanal wobjězdźić.


text:
Bergbau-UmsiedlerErfahrungsberichte aus dem Lausitzer Braunkohlenrevier
Frank Förster
183 stronow., karty, brošura
ISBN: 978-3-7420-1763-5
Płaćizna: 19,90 €
Lěto wudaća: 1998
Wobsah
Brunicowe hórnistwo je serbski sydlenski rum Delnjeje Łužicy irreparabelnje zničiło. Serbscy a němscy Łužičenjo, kotřiž buchu z tuteje přičiny přesydleni, su njenarunajomne hódnoty přisadźili. W knize so třicećo potrjecheni słowa jimaja a na tute wašnje je nastała »čerstwa, realiće bliska a zajimawa dokumentacija« (Klaus Trende).


text: Zajimawy skupinski wječor dožiwili su čłonojo Domowinskeje skupiny Šunow-Konjecy minjeny kónc tydźenja w Konječanskej Čornakec-Nowakec bróžni. Chróšćan Franc Čornak powědaše jim z wobrazami wo dožiwjenjach na swojim dyrdomdejskim wandrowanju. Hižo přihoty na to běchu hotowa procedura. Prjedy hač so doskónčnje na dyrdomdejske pućowanje poda, zetka so wón ze wšelakimi wandrowskimi, kotřiž jemu radźachu. Wšako maja wupokazy w porjadku być, lěkarske šćěpjenja maš dopokazać, powołanske wukubłanje dyrbiš wotzamknjene měć, wandrowsku drastu přihotowanu atd. Nimo toho dyrbiš přilubić, zo so tři lěta a dźeń do swojeje domizny njewróćiš ani ju njewopytaš.


text:
Předležace dźěło je edicija rukopisneje disertacije Maxa Jänecke.1 Ju 1922 zapoda a spočatk lěta 1923 zakitowaše. Z Drježdźan pochadźacy Jänecke bu za čas Prěnjeje swětoweje wójny ranjenja dla do Łužicy k hraničnej woborje přesadźeny, štož wubudźi w nim zajim za stawizny krajiny. Analytiski wid na topografiju wěsteje kónčiny bě sej hižo we wójsku přiswojił. Wěstu chwilu po tym dźěłaše jako wučer, ale bu ke kóncej wójny zaso pušćeny a dósta mału pensiju, kotraž jemu dalši studij zmóžni.
W Lipsku smědźeše dla dobrych wukonow do toho a dobreho wotzamknjenja na wučerskim wustawje uniwersitny studij stawiznow nastupić.2Max Jänecke. Die Oberlausitzer Herrschaften spezielle und allgemeine Probleme aus ihrer Geschichte und ihrer Topographie, wobdźěłane a wudate wot Lars-Arne Dannenberga, Gerharda Billiga, karty: Uwe Ulrich Jäschke, Zhorjelc 2019, Beihefte zum Neuen Lausitzischen Magazin, zwjazk 21 Sta so ze šulerjom tehdomnišeho nawody seminara za krajne stawizny a sydlensku wědomosć, Rudolfa Kötzschkeho, pod kotrymž wón mjenowanu disertaciju złoži. Po tym pak běše znowa bjezdźěłny. Dokelž pak běchu po wudyrjenju Druheje swětoweje wójny wučerjo trěbni, dósta wučerske městno na hospodarskej šuli w Drježdźanach. Po Druhej swětowej wójnje bu kaž wšitcy wučerjo, kiž běchu čłonojo NSDAP abo wučerskeho zwjazka, pušćeny a nadal žane krute dźěło njenamaka. Hdys a hdys dósta wobmjezowane nadawkowe zrěčenja w Měšćanskim archiwje w Drježdźanach. Nimo geografisko-stawizniskeho dźěła zajimowaše so tež za hornjosakske narěče.
Jänecke widźeše so sam jako »stawizniski geograf« a přistup, kotryž wón za rozkładźenje teritorialneho wuwića w markhrabinstwje Hornjeje Łužicy měješe, běše zhladowanje na zwiski mjez terenom a wodowej syću. Na druhim boku sćěhowaše premisy, zo so wuwiće wšelakich knjejstwow přez stajny wutwar w kolonizaciskim procesu stawaše. Při tym z toho wuchadźeše, zo měješe najwyši knjez nad krajom zasadne wobsydstwo nad lěsnymi a »dźiwimi« kónčinami (Wildlandgrenze). Kartowy material, kotryž wužiwaše Jänecke za swoje dźěło, běchu generalne karty za sakski a pruski dźěl Hornjeje Łužicy, analognje k dźensnišim TK 25.
Jako so kniha »Blut und Eisen – Wie Preußen Deutschland erzwang. 1864–1871« loni w kulturno-wědomostnym programje nakładnistwa C. H. Beck wuda, je so tole zawěsće z wida na 150lětnu róčnicu załoženja Němskeho mócnarstwa lětsa stało. Formalnje załoženy bu zwjazkowy stat z płaćiwosću wustawy 1. januara 1871, znaćiša róčnica pak bě w zašłosći skerje dźeń tak mjenowaneje Kejžorskeje proklamacije we Versaillu 18. januara 1871. W zawodźe knihi so na to skedźbnja, zo su na sławnym ikoniskim wobrazu molerja Antona Wernera wjele brodatych, uniformowanych mužow widźeć, ale žani zastupjerjo parlamenta abo reprezentanća dalšich skupinow, kotřiž załoženje noweho stata w pozadku zmóžnichu, štož nastajenje woneho časa wotbłyšćuje.Christoph Jahr, Blut und Eisen – Wie Preußen Deutschland erzwang. 1864–1871, C. H. Beck, 2020, 367 str.
Awtor je stawiznar Christoph Jahr, kotryž je mjez druhim wo problematice dezertěrowanja w Prěnjej swětowej wójnje pisał a so tohorunja za antisemitizm zajimuje.
Žurnalist Mendel Ošerowič, po pochadźe ukrainski Žid z Trostjaneca na Ukrainje zapućowaše 1910 do Ameriki, hdźež wot 1914 w New Yorku za socialistisce wusměrjenu nowinu »Forverts – Jewish daily Forward«, kotraž wuńdźe w jidišćinje, pisaše. Politisce so jako socialist wuznawaše. Wot februara hač do měrca lěta 1932 wopyta Sowjetski zwjazk, mjez druhim swoju ukrainsku domiznu. Běše to runje wona doba, w kotrejž so hižo eksistowaca hłodowa kriza na hač do lěta 1933 trajacu hłodowu katastrofu rozšěri a do tak mjenowaneho holodomora přeńdźe, kotryž sej, tak so zdźěla trochuje, 13 % ludnosće jako wopor žadaše.1Mendel Osherowitch, How people live in Soviet Russia. Impressions from a journey, wud. Lubomyr Y. Luciuk, z jidišćiny přełožił Sharon Power, Holodomor: Occasional papers series # 3, The Kashtan Press 2020Rezultat jeho zapiskow běše zwjazk »Vi Menshen Leben in Sovet Rusland: impressions from a journey«. Jako něhdyšemu domoródnemu, kotryž wobknježeše jidišćinu, ukrainšćinu a rušćinu, spožčichu so hinaše a bóle realistiske dohlady do žiwjenja w Sowjetskim zwjazku, přewažnje w Ukrainskej S. S. R. hač druhim wukrajnym žurnalistam. Spis Ošerowiča zestaja so ze zawodneho słowa a sćěhowacych 19 kapitlow, rjadowanych do wotrězkow. W přełožku poda wudawar Ljubomir Luciuk hišće zawod do tematiki knihi a krótki zapis wo awtorje. Wěnuje so tež prašenju, čehodla so Ošerowič ženje njeje wo přełožk tutoho teksta a dalšich z jidišćiny do jendźelšćiny prócował, hačkuli běše tež w amerisko-ukrainskich kruhach jako žurnalist znaty. Jězba Ošerowiča započina so w Moskwje a wjedźe jeho přez ródne město Trostjanec do Rostowa a Charkiwa, skónčnje do Odessy a Tulchyna. Při tym nazhoni nuzu jednorych ludźi, rozmołwja so w ćahach z wjesnjanami, přebywa jednu nóc na Charkiwskim dwórnišću, nazhoni nahlady oficěrow a nowych elitow, wobkedźbuje spad nabožneho žiwjenja židowskich krajanow, wopyta jako wukrajny žurnalist fabriku a hišće wjele wjace. W Moskwje zetka swojeho wo někotre lěta młódšeho bratra Buzia, kotryž jeho hač do Trostjaneca přewodźeše a kotrehož přisłušnosć k tajnej słužbje so za Ošerowiča w běhu jězby jako wužitna wopokaza. Druhi bratr je mjeztym tohorunja do knježaceje funkcije postupił, dušinje stwjerdnjeny a stražuje z brónju w domiznje nad wotedaćom zežiwidłow ze stron burow. Mjeztym zo chuduške žiwjenske poměry so hižo w Moskwje absurdne zdadźa, a to samo pola přistajenych knježerstwa a »lěpšich ludźi«, zhoni awtor tule k prěnjemu razej wo hłodowej katastrofje na Ukrainje. Spočatnje nochcyše to wěrić, dokelž drje běše Ukraina přeco »žitna komorka« Europy. Po wašnju wěcownje, ale nic distancowane wopisuje Ošerowič w sćěhowacych dźělach knihi přeco zaso zadwělowanje ludnosće a wšě móžne pospyty, tež hišće poslednje wobsydstwo předać, so do wjetšeho města předobyć a sej na někajke wašnje chlěb zasłužić. Bliscy a zdaleni znaći spytaja přez njeho přiwuznych w Americe dosćahnyć. Čitar wobkedźbuje z perspektiwy Ošerowiča přeco zaso so jewjace zjawy, kaž zo so jemu ze stron młodych funkcionarow a přeswědčenych komunistow praji, zo přesćahny Sowjetski zwjazk Ameriku (ergo Zjednoćene staty Ameriki) bórze hižo na wšěch móžnych polach industrije a infrastruktury, mjeztym zo we wokolinje ćěła slaknjenych konjow na polu leža. Zastupuja tež měnjenje, zo su wokomikne wopory trjeba, zo bychu lěpši přichod za přichodne generacije měli. Pod chudobu a hubjenym zastaranjom ćerpjacy ludźo jemu druhdy skradźu zwuraznichu, zo nazhonjeja žiwjenje jako grawoćiwe a zo za hołe sady a prózdne wuprajenja ćerpja. Zo su pod kwaklu rjaneje ideje. Tohorunja nazhoni samo pola loyalnych přiwisnikow knježerstwa wšudźomny strach před tajnej słužbu GPU a jeje surowosću, stajneho wobstražowanja a »dwujazyčnosće«. Při tym pak so tež njeboji polěpšenja a postupy přiznawać, wosebje zo je situacija Židow cyłkownje wěsćiša a zo so progromy, kaž na přikład w jeho ródnym měsće třinaće lět do jeho wopyta z wjacorymi stami woporami, wjace njejewja.2 Tohorunja jemu napadnje, zo so Židam kubłanje zmóžni a zo su wjele nawodnych pozicijow w kraju ze Židami wobsadźene. Wulki dźěl młódšich a najbóle wot komunistiskeje ideologije přeswědčenych funkcionarow, kotrychž Ošerowič zetka, su Židojo. Tež cyłkownje widźi, zo je so něhdy rozšěrjeny analfabetizm na kraju pomjeńšił. (Štož njepomha, hdyž so cyły kraj pod hłodom sypnje.) Po swójskim wuprajenju w zawodźe je so awtor wo objektiwnosć prócował.3 Kniha Ošerowiča je we wěstym zmysle tež reakcija na tehdomniše wozjewjenja a publikacije entuziastow Sowjetskeho zwjazka, kotřiž jako wukrajni žurnalisća husto jenož nazhonichu a widźachu, štož mějachu po woli knježerstwa widźeć a tež sami widźeć chcychu. Husto hdy so tući ludźo na pozdatne postupy na polu natwara ćežkeje industrije a wulkotwarnišćow koncentrowachu a tole z wěstej estetiku rysowachu. Tole měješe zjawnosć w zapadnych krajach wotpowědnje wobwliwować. Lěwicarske nowinarstwo zasadnje kritiske wopisowanje a realistiske rozprawy ze wšelkich dźělow Sowjetskeho zwjazka jako přehnawanja wotpokaza a je spyta wuwróćić, štož so runja spisam Ošerowiča stawaše. Ani w skupinje zamórskich Ukrainjanow njebě hłodowa katastrofa, pozdźiši holodomor, dosć znata. Jako powšitkownje jara kubłanemu a na ruskej kulturje, hudźbje a dźiwadle zajimowanemu čłowjekej běše Ošerowičej móžno, tež cyłkowny staw kulturneho žiwjenja posudźować abo situaciju městow kaž Odessy ze stawom do swojeho wupućowanja kritisce přirunować. Snano so wo dalše rozšěrjenje swojeje knihi njeprócowaše, dokelž so w mjezyčasu wo swojich swójbnych starosćeše. Jeho bratraj běštaj so zjawnje wot njeho distancowałoj. Najebać toho buštaj zajataj. Na kóncu knihi namakamy dźak, indeks, krótki zapisk wo awtorje a kartu Ukrainy w mjezywójnskej dobje. Fotografije a ilustracije pokazaja zdźěla swójbne portrety Ošerowiča a jeho přiwuznych. Sydom wobrazow, kotrež pokazaja sceny w zjawnosći (husto z ćěłami mortwych hłoda dla) z němskimi wopismami, su wzate z publikacije awstriskeho chemiskeho inženjera Alexander Wienerbergera.4 Znajomosć wo holodomorje abo znajmjeńša wo wulkej hłodowej nuzy na Ukrainje we wonym času je so w poslednich lětach w Němskej tež w popularnych medijach wo stawiznach Sowjetskeho zwjazka, postupa Stalina a podobnych rozšěriła. Wulka sylnosć Ošerowičowych zapiskow pak je, zo zdadźa so dźensa přez jeho direktny kontakt z ludźimi a dokelž je kraj a krajanow znał blisko a we wěstej měrje »žiwe«.
MĚRĆIN BRYCKA
Wo dóńće katolskeho fararja w Pólskej
Před 75 lětami wotměwachu so prěnje a wobsažne wuhnaća němskeho wobydlerstwa z mjezow dźensnišich hranicow Čěskeje, Słowakskeje a Pólskeje republiki. Za Hornju Łužicu potrjechi to dźěl Žitawskeho hejtmanstwa, kotryž ležeše wuchodnje Nysy. Po wobsadźenju kraja přez pólske a sowjetske wójsko a sćěhowacym poněčimnym dwójnym knjejstwje wobeju frakcijow wuhnachu so wobydlerjo tutoho pasma 22. junija 1945. Stawizny wuhnaća, sćěhi za potrjechenych a dóńt wuhnatych po tym wopisujetaj Lars-Arne Dannenberg a Matthias Donath w knize »Do hoan uns die Polen nausgetriebm«, kotraž je loni wušła.1
Mjez tutymi wuhnatymi běše tež Jurij Brusk, wot lěta 1940 farar w Königshainje, pozdźišim Działoszynje. Tež wón bu, byrnjež na swoju serbsku narodnosć pokazał, wuhnaty a nawróći so hakle 29. januara 1946. W mjenowanej knize rozestaja so awtorstwo kritisce z njepřitomnosću Bruska. Předležacy list Bruska na Wójćecha Kóčku wot 17. februara 1947 je w tutym zwisku zajimawy, dokelž so z nim situacija Bruska lěto po swojim nawróće a hižo połdra lěta po wuhnaću rysuje a někotre wotewrjene prašenja znajmjeńša podźělnje (tendencielnje) rozrisaja.2
Pod zapřijećom španiska gripa rozumi so pandemija influency, kotraž so w třoch žołmach po cyłym swěće z powyšenej ratu letality jewi. Pomjenowanje španiska gripa złožuje so na wubuch chorosće w Madridźe w pózdnjej meji 1918. Dźensa so z toho wuchadźa, zo pochadźeše tuta influenca prěnjotnje z USA. W Němskej wužiwaštej so za to pomjenowani »Flandern-Fieber« abo »Blitzkatarrh«, jendźelsce pak husto »three-day-fever« abo »purple death«, dokelž so koža potrjechenych pobrachowaceho kislika dla husto ćmowomódrje barbi. Prěnja žołma chorosće jewješe so w nalěću 1918 a w juniju so w němskich časopisach z wjerškom prěnjeje žołmy wo tym pisaše. Druha žołma w nazymje samsneho lěta bě po zdaću hórša, hladajo na ličbu smjertnych woporow. Za Němsku trochowaše so, zo dwaj wot třoch wobydlerjow schorještaj. Hladajo na smjertne wopory njebě třeća žołma, kotraž wubuchny w februarje lěta 1919 we Wulkej Britaniskej, tak sylna. Wona rozpřestrě so w meji do druhich krajow, doniž njezachadźeše 1920 w Americe a Europje.
Jara wysoke mnóstwa smjertnych woporow w relatiwnych ličbach, přirunujo ze zapadnymi krajemi, žadaše sej španiska gripa w južnych krajach a kolonijach. Dohromady sta so 50 do 100 milionow ludźi z woporom pandemije, wjac hač direktnje přez Prěnju swětowu wójnu.1 Spěšnosć wupřestrěća gripy zwisowaše z wutworjenjom swět přesahowaceje transportoweje a komunikaciskeje syće za zastaranje frontow w Europje za čas wójny2.
Transformaciske procesy w zwisku z techniskim postupom poslednich dekadow potrjechja cyły swět, we wosebitej měrje industrializowane a zapadne kraje. Zakłady tutych přewalacych, přeformowacych wotběhow wurosćechu z techniskich wuwićow, wosebje na polu elektroniskeho předźěłanja datow, kotrež korjenja zdźěla w dobje do Druheje swětoweje wójny. A na druhej stronje mějachu tohorunja towaršnostne změny wulki podźěl, mjez druhim přiběraca participacija mjeńšinowych a nakromnych skupin we wšelakich diskursach.Felix Stalder. Kultur der Digitalität, 2016, edition suhrkamp, 283 str.Zakładne wuprajenje knihi Felixa Staldera »Kultur der Digitalität« je, zo wot našeho »zadźerženja« wotwisuje, hač budźe so naš wobswět nadal post-demokratisce a wobstražowansce wuwić abo hač zesylnja so participaciska strona a tak mjenowana kultura »commons« (w zmysle powšitkownych tworow / hódnotow).
Šwicarski awtor Felix Stalder (*1968) je kulturny a medijowy wědomostnik a dźěła w Zürichu jako profesor za digitalnu kulturu a teoriju zwjazowanja. Wón je tež awtor knihi »Der Autor am Ende der Gutenberg Galaxis«.1
Nadpisma su stajnje po samsnym mustru natwarjene, kaž na přikład »Un regard polonais sur la Lituanie« [Wěsty pólski wid na Litawsku], po formuli: wid z perspektiwy jednotliweje wosoby wěsteje narodnosće na wěsty kraj/lud). Po tym sćěhuje titul žórła, krótki zawod z informacijemi wo awtorje abo teksće. Zdźěla – drje tam, hdźež zezda so to trěbne być – su přidatne informacije jako nóžki podate. Wosebje za prěnju a druhu dobu namakamy tež wurězki tekstow serbskich awtorow, mjez druhim nazhonjenja Jurja Wićaza w Serbiskej a Bołharskej (Z Kamjenskim nosom). Měrćina Nowaka-Njechorńskeho (Mjez Wardanom a Jadranom; Bołharske podlěćo) runje tak cituja kaž Jurja Brězana (Ohne Paß und Zoll), kotrehož Stil so samo w francoskim přełožku wot druhich serbskich awtorow wotzběhuje. Wot Róže Chěžkec, pozdźišeje Domašcyneje, je so pólskich wojakow wopominaca baseń »Pomnik namołwja« wuzwoliła. Z nowšeho časa staj zastupjenaj Křesćan Krawc (Jónu je kónc sćerpliwosće) z dožiwjenjemi na Balkanje a Jěwa-Marja Čornakec w zwisku z němsko-serbskim poměrom (Kastanija).
Pod zapřijećom »Praske nalěćo« hodźi so we wuskim zmysle cyłk wšelakich započatych reformow zjimać, kotrež slědowachu powołanju Alexandra Dubčeka za prěnjeho sekretara Komunistiskeje strony Čěskosłowakskeje KSČ (4.1.1968) a kotrež wšelake politiske a hospodarske wobłuki wobwliwowachu. W šěršim zmysle wopisuje tute zapřijeće tež cyłk towaršnostnych zjawow w ČSSR, kiž bě z naspomnjenymi reformami zwjazany, kaž na přikład rosćaca wotewrjenosć na polu kultury a medijow.
Korjenje tutych reformow sahaja wróćo hač do zažnych 1960tych lět a zwisuja zdźěla tež z narodnostnymi žadanjemi wosebje Słowakow w ČSSR. W běhu prěnjeho połlěta 1968 pak so w přiběracej měrje ćišć přećiwo reformam wukonješe. Wjednistwa statow Waršawskeho pakta, wosebje tež NDR, so móžneho wupřestrěća tajkich idejow w swojich krajach bojachu, tuž politisku situaciju we wosebitej měrje wobkedźbowachu. W nocy na 21. awgust 1968 pochodowachu jednotki wójskow Waršawskeho pakta do ČSSR, wobdźělene běchu jednotki z Bołharskeje, Pólskeje a Madźarskeje. Z tym zadusychu so sony wo reformujomnosći komunizma.


text:
Słowyńijo
Słowyńijo, Republika Słowyńije (słowyń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.
We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.


text:
Złoto
Złoto je chemiski element ze symbolom Au a rjadowej ličbu 79. Wone słuša k přechodnym metalam. W periodowym systemje steji słěbro w šestej periodźe a prěnjej pódlanskej skupinje (skupinje 11) resp. koporowej skupinje. Elementowy symbol Au je wotwodźeny wot łaćonskeho słowa aurum za „złoto“. Złoto je jedyn z drohometalow a słuša hromadźe z koporom k pisanym metalam.
Mjechke a derje formujomny kow wužiwa so hižo lěttysacy dołho za rituelne graty a debiznu kaž tež wot 6. lětstotka do Chrystusa we formje pjenjezow jako płaćidło.
Najwažniše złoto produkowace kraje su China, Awstralska, Ruska (předewšěm Sibirska), Zjednoćene staty, Kanada a Južna Afrika.


text:
Zachodńi Brzyg
Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.
We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.


text:
Wielki Post
Zwyczaje
Obrzyndy i zwycaje Wielkiego Postu i świont Wielkiej Nocy we familiach nasej Parafii!
Trza wszyskim przipomniejć, ze zawse pochodziły z liturgii Kościoła, abo były jej cynściom. Lód środy Popielcowej to zawse Mutra warzili inse strawy nis w cołkim roku, nołcynściej to buł żur, bez zołdnej łomasty i polywka ściyrka zupa, harynki i pełł kartotfle. Nojlepsi katolicy byli cołki dziyń ło suchym chlebołcku i wodzisce.Rano w Środa Popielcowoł zawse łazili my na Msoł, a potym dostali my na cole krzizyk ze popiołu na znok z cego my powstali i w co się łobrucimy,a chorym i starym ludziom brali do dum tyn popiół, co by Krzizyk zrobić im tes.W cołkim poście łaziło się na Droga Krzizowoł i Gożkie Żale. Nie było zołdnej zabawy ani rozrywki. Przed Niejdzielom Palmowom to się sło na palmo, ale u nołs som z wiyrzby i nie mugło sieje utargać po godzinie 15.00; bo Pon Jezus ło tej godzinie umiyroł na Krzizu to było wzbruniune Pun Bucek bardzo ciyrpioł. Potym se poświynciło te palmy, kiedy se prziniusło do chałpy to trza buło zjejś jednoł bazia, zęby nołs gardzielu nie bolało.We wielkim tydniu jus zołdyn nie robiuł na polu. Wielki s'Cwourtek robili my krzizyki co se rano roznosili my na: pola, łunki, łogrudki pod strzecha coby nołs strzygły łod rostomajtnych nawałnic, niyscyjśliwych wypadków i coby pola i łunki dobrze łobrodziły, ale trza było iś przed wschodym słońca.A jak się sło to trza było se umyć w rzyce abo krzipopie nogi i rance, tak jak to Pon Jezus muł nogi Apostołum. A we s'Cwortek na wiecór to my śli do studziunki do Ugiun tam se rzykało i spływali my całoł noc i przynosilimy woda nasym domownikum coby się obmyli ze tamtum. Wielki Piontek śli my rano do kościoła na obrzuntki, chtore łodprawioł ksiundz. Na Anioł Pański śli chopcy z klekotkuma na łokoło kościoła trzi razy, bo dzwony jus we Wielki s'Cwourtek przestały bićPotym śli całować krziz, a dziejcium za pocałunek dołwali słodycze abo jajko. Z Wielkim Piontkiym sum tes powionzane prziwiary:- Jaki piuntek taki świuntek.- Msoł św. nie znudzi post nie schudzi.- Jakoł w Wielki Piuntek pogoda takoł w polu uroda.- Jak jys miynso w piuntek to ci go brachnie w świuntek. Wielkoł Sobota Pan Jezus leży w grobie w chałpach je cicho. Mutry piekum kołołce, pucujum na choł glanz, sykujum kosę na świyncunka, dołwajum tam Baba drozdzowoł, Baranka, wandzunka z wandzarni, jajka, sól. Na wiecór były łodprawiane rezurekcje i świyncili świyncunka, potym wartko lejcialo się do chałpy, co by być piyrsym to wtedy dobrze rośnie na polu. A jak jus całoł familia była w duma to się jadło wieczerzoł i dzieliło jajkiym, kozdy musioł się podzielić z jajkiym, bo jak by się który straciuł w lejsie albo mamuna go wywiodła to moł wołać tego z którym się dzieluł jajkiym. Piyrse świynto po msej buło rodzinne śniadanie, potym się sukało zajoncka, dzie nom posfawiuł kosycek.Na południe buł łobiołt z nudel zupum, biołymi kluskuma, kapustum, roladuma i zołzum. Po połejdniu się sło na niespór, a po niesporze buł Kafej. Całe piyrse świynto buło y no dloł samaj familie. W drugie świynto tes była Msoł, a potym chopcy łazili dziołchy lołćwodum. Za każde polunie dziołcha musiała dać krousunki pofarbowane i wydrapane. a dioł wybranka to jus musiały być ekstra fajne krousunki. Po połejdniu to jus wszyscy jechali do łojców, starzyków i krewnych odwiedzić, a małe dziejci po zajuncka, a chopcy zęby polouć wszyskie dziołchy i nazbiyrać połno krousunek.
opracowała: Teresa Gallus


text:
JÜRGEN JANKOFSKY
Anna Hood
Jedyn
"Njesprawne", wołaše Anna, "to je šamałe, cyle šamałe!"
W telewiziji brodźeše ćěkanc z morja. Wón njeseše dźěćo, mortwe dźěćo. Kedźbliwje, nimale něžnje, kładźeše je na přibrjóh, poklakny so, pospochi hladaše k njebjesam. Turisća w kupanskich woblekach, tež dźěći, přińdźechu bliže, wudźěrachu. Ně, to njebě žadyn film, to běchu powěsće, wšo so runje hakle so stało.
Anna dźeržeše sej ruce před woči, třaseše z hłowu. Wobrazy pak wostachu. A w morju płuwachu dalši ćěkancy. A na horiconće podnurješe so dalši čołm.
Zawěrno njewidźeše wona tajke wobrazy prěni raz, tola dźensa bu jej to wšo někak přewjele. Powěsćowy rěčnik rjekny, zo móžemy darować, jeli chcemy pomhać, kóždy čas.
Anna chwataše do dźěćaceje stwy po swoje lutowanske swinko. Hakle wčera běštej jej dźěd a wowka šwarny pjenjez za dowol přisunyłoj. "Dobru jězbu! A wjele wjesela!"
Njemóžeše pak sej předstajić, zo z mamu a papu pod palmami leži, hdyž stawa so to, štož runje w telewiziji widźeše ... Ně! Prošu nic!
Wona dźeržeše lutowanske swinko wysoko nad hłowu a – cak! rozlěta wšitko na špundowanje. Pjenjezy kulachu so do wšěch kutow.
"Što da so tule stawa?" Mama přiběhny chwatnje z kuchnje. "Što da tam činiš?"
"Ja chcu pjenjezy darić", praješe Anna a pokaza na telewizor. "Pomhaš mi?"
Dwaj
Robin biješe z dłónju na awtomat za žwjenkački. "Čepl! Kał!", so huntorješe. "Kelko mam tu hišće nutř tykać? Čehodla jenož ničo won njepřińdźe?"
Anna wobkedźbowaše, kak Robin zazłobjeny swoje kapsy wobroćeše. Tola prjedy hač móžeše dalši pjenjez do awtomata tyknyć, wołaše wona: "Dočakaj!"
Wšěch druhich dźěći z jeje rjadownje bě so Anna hižo prašała, hač njebychu tež něšto za wjace sprawnosće na swěće činić chcyli, přećiwo nuzy, bědźe, ćerpjenju. Ale wšitcy, haj kóždy měješe někajku wurěč: Ći jedni běchu swoju móšnju zabyli, druzy runje žane chwile njemějachu, dyrbjachu hišće nuznje něšto wuknyć, zaso druzy dyrbjachu so najprjedy swojich staršich prašeć a někotři twjerdźachu, zo chcedźa jutře něšto činić, snano.
Robin sutaše na žwjenkačkowu šlebjerdku, kotruž bě Anna ze swojeje šulskeje toboły wukramosćiła, trochu zlebordźeny, ale znajmjeńša žwjenkačk. A sćerpnje wón připosłuchaše, što Anna jemu powědaše, wo njeznjesenju tajkich hroznych wobrazow w telewiziji a scyła. A woprawdźe da Robin skónčnje swój twjerdy pjenjez k Anninym darowanskim pjenjezam.
Tři
Anna darješe tež te pjenjezy, kotrež bě jej papa za jedynku w ćežkim matematiskim dźěle dał. A wona prošeše wujow a ćety, kuzenkow a kuziny, susodow a susodki, haj samo wučerjow a cuzych, prosće tak po puću, po njej činić.
Přiwšěm wostachu tute wobrazy, tute strašne sceny z powěsćow. Haj, zdaše so, zo wšědnje přiběrachu a njebu jich mjenje, a tute wobrazy, tute sceny bywachu stajnje hrozniše: wjace a wjac so podnurjacych čołmow, wjac a wjace mortwych, wjace a wjace wudźěrakow.
Štyri
Robin prašeše so Anny, hač wona wě, zo ma wón wuznamneho, haj swětawuznamneho bratra po mjenje:
Stajnje zeleny zdrasćeny, trjechi do čorneho z prokom a kłokom, woprawdźity rjek, zmužity a mudry, kotryž bohatym pjenjezy ze zaka ćaha, zo by je chudym dawał ...
"Robin Hood?"
"Prawje", wobkrući Robin.
Pjeć
Anna łamaše sej hłowu.
"Ty měniš", so skónčnje prašeše, "hdy bychu dźensa bohaći pjenjezy za chudych dali, telko, zo bychu ći znajmjeńša k jědźi a piću měli, do šule chodźić a dźěło namakać a w měrje žiwi być móhli, potom njeby nichtó ćěkał?"
"Njewěm", rjekny Robin.
"Potom njebychu chudźi swoju domiznu wopušćili, zo bychu so do bohatych krajow dóstali – w straše přez morjo, po pusćinach a horinach a najebać hranicow z kałatym grotom?"
"Njewěm", rjekny Robin.
"Hdźe móžu nawuknyć z kłokom a prokom třěleć?", prašeše so Anna.
"Njewěm", rjekny Robin.
Šěsć
Robin wobkedźbowaše, kak Anna dźeń wote dnja swój wonkowny napohlad změni: Najprjedy pokaza so ze zelenej seklu we włosach, potom ze zelenymi lakěrowanymi nochćemi, k tomu měješe skónčnje zeleny pulower na sebi, potom tež zelenu suknju a zelene črije a naposledku přińdźe hišće z nazeleń pobarbjenej hubu a zelenymi powěkami, ze zelenym časnikom, zelenej šulskej tobołu kaž tež zelenymi naručnicami, rjećazkami a pjeršćenjemi. Haj, a čim zeleniša wona bu, ćim zawrjeniša wona skutkowaše, zdawaše so, zo sej nastajnosći hłowu łama, njesměješe so, chodźeše druhim z puća, lědma hišće z Robinom rěčeše.
Snano njeby jej ani napadnyło, zo Robin naraz ze zelenym basecapom do šule přichadźeše, hdyž njebychu jeho wučerjo nastajnosći napominali, tule zelenu špodkacu čapku znajmjeńša we wučbje z hłowy wzać.
"Zelene ći přisteji!", rjekny Anna.
"Tebi tež", rjekny Robin.
Wobaj so wošćěraštaj.
"Robin Hood bě přeco wjesoły", praji Robin, "stajnje za wšo wotewrjeny a přeco dobreje nalady."
"Wotkel da chceš to wědźeć?"
"Ach, sym kusk wo tym čitał, w interneće a tak."
"Derje", rjekny Anna, "nó a ...?"
"Sam njeby Robin Hood ničo docpěć móhł, scyła ničo, bjez swojich swěrnych, bjez zwjazkarjow njeby ženje k złotu přišoł, njeby so wo sprawnosć starać móhł, ně, ženje!"
"Hm", Anna přemyslowaše, "ty měniš ...?"
"Wězo!", rjekny Robin.
"Nó, potajkim", rjekny Anna a poda Robinej zeleny pjeršćeń. "Witaj do Anna-Hood-cwólby!"
Sydom
Hdyž Anna nětko sama internet přeslědźi, wotkry wona, zo buchu Robin Hood a jeho přiwisnicy bjezzakonscy mjenowani. A jich zakoń rěkaše, bohatym brać, zo bychu chudym dawali. Potom wona wuslědźi, zo wón bohatym zwjetša jenož połojcu jich złota, pjenjez abo debjenkow wotewza, zo njebychu božedla sami wochudnyli. A skónčnje čitaše, zo wotměwachu so před lětstotkami w Jendźelskej Robin-Hood-hry, při kotrychž so spěwaše a rejowaše, recitowaše, so grimasy ćahachu, so žonglěrowaše, balansowaše a kuzłaše, zo bychu bohaći na kóncu samo wot so pjenjezy chudym dawali, a to šćedriwje. Robin-Hood-hry přewjedźechu so na dnju Robina Hooda, stajnje 1. meje.
Wosom
"Wulkotnje", wołaše Robin, "dźensa je 1. meja, pój!"
"Ale hdźe da chceš?"
"Tam, hdźež wšitcy bohaći stajnje dyrbja, hdźež su pjenjezy, na banku!"
A hižo wza wón Annu za ruku a běžeše z njej přez město. Před banku stejachu pak na jednej stronje hižo stari mužojo a stare žony z čerwjenymi chorhojemi a čerwjenymi transparentami a hwizdachu z čerwjenymi hwižkami. A na druhim boku stejachu młódši mužojo a žony z čornymi chorhojemi a čornymi transparentami a spytachu přećiwo hwizdarjam wołać. Mjez nimi policija. A hdyž wšitcy raz wodychnychu, rěčeše na jewišću stary rěčnik wo mocy pjenjez, nad kotrejž měli dźěłaćerjo, dźěławi wšěch krajow dobyć, a čitaše jakotajo dalše sady wot papjerki, kotrež Anna a Robin njezrozumištaj, při najlěpšej woli nic.
Prjedy hač pak móžeštaj wobaj spěwać abo rejować, recitować, grimasy ćahać, žonglěrować, balansować abo kuzłać, jeju hrubje wućěrichu:
"Tule so wokoło njehraje!"
"Tu je prěnja meja – bojowy dźeń dźěławych!"
"Zrozumili?"
Dźewjeć
Kedźbu. Dźěći! pisaše Anna do interneta: Štó je přećiwo njesprawnosći? Štó je za zakoń bjezzakonskich? Smy Anna-Hood-cwólbu załožili! Činiće sobu? Přizjewće so!
Dźesać
Njetraješe dołho a Anna dósta internetnu póštu z cyłeho swěta.
Najprjedy přizjewi so Otto: Ja sym pódla!
Potom Achmed, Armen, Amo, Sovanni a Akira.
Maria chcyše wědźeć, hač smě wona powěsć Anny do druheje rěče přełožić.
Nó wězo!
Svetlana chcyše wědźeć, hač smě Anninu powěsć dalšim dźěćom dale posrědkować.
Zawěsće!
Indira chcyše wědźeć, hač smě so přełožena powěsć do dalšich rěčow přełožić a dale posrědkować.
Jasne! Jasne! Cyle wěsće!
Efekt sněhoweje kulki: Nětko chcychu tež Giso a Zlatko, Haile, Bageshree, Manon a Thijs, Agneta, Eylül a Sarah, José, John, Györgi a Giovanni, Ling, Rui, Dschingis, Malaika, Vainö, Xabi, Yaala, Hrafnhildur, Bintang, Odysseus a Waluyo, Naira, Mowan, Ernesto a Janko, Jeanette a Yasmin, Karamba, Patrick, Reto, Nanuq, Ngunoue, Sven, Zachary, Narumol, Hoa, Gabija, Radu, Tenzin a Soo-Jung pódla być.
Witajće k nam!
Jědnaće
"Sy čitała", prašeše so Robin, "kajke ideje nowi čłonojo našeje cwólby maja? Što mamy činić?"
"Wězo", rjekny Anna. "Budźemy widźeć, što móžemy činić!"
Předwidźane bě, zo přeproša so wšě dźěći, kotrež dyrbja bjez snědanje do šule chodźić, wot bohatych k wobjedu ze znajmjeńša třomi jědźemi: z poliwku, hłownej jědźu a kompotom. Wot hnydom!
Abo, zo wšitke dźěći tak dołho stawkuja, doniž so dawk za bohatych njezawjedźe, po wšěm swěće. Haj, zo wšě dźěći hakle potom zaso domjace nadawki činja, zaso rjadowniske dźěła pisaja a so we wučbje pokazuja, hdyž dyrbja wšě ći, kotřiž njezasłužeja pjenjezy z dźěłom, ale z pjenjezami, stajnje połojcu swojeho dobytka wotedać. Cak!
Abo, zo wšitcy ludźo prosće za to pjenjezy dóstanu, dokelž su čłowjekojo, hač stari abo młodźi, žony abo mužojo, tołsći abo šwižni, žołći, bruni, běli abo čorni, chudźi abo bohaći, za wšěch jenak wjele pjenjez kóždy měsac w kóždym kraju, a to telko, zo njetrjebał nichtó wjace hłód tradać a z lačnosće zemrěć, zo móhł kóždy bydlić, do šule chodźić a potom derje dźěłać, zo by sej ze sprawnej zasłužbu swoje přeća spjelnić móhł, haj wšitke, kotrež ma, a to tam, hdźež čuje so doma, haj, hdźež je doma. Wšitke bohatstwo na tutym swěće dosaha tola za wšěch ludźi, wšudźe – okay?
Dwanaće
"Prošu přećelnje hladać!"
Robin dirigowaše Annu tam a sem, kotraž we wšěch swojich zelenech wěcach před wulkim twarjenjom banki steješe.
"Hišće jedyn krok doprědka. Haj, a krok dosrjedźa, derje tak, jara derje!"
A potom staji Robin Annje hišće swój zeleny basecap na hłowu a klak! a klak! a klak fotografowaše ju zas a zaso.
A najrjenše foto staji hnydom do interneta: Z najlěpšimi postrowami wot Anny Hood!
Doma pisaše potom Anna hišće k tomu: Skoro je prěni juni – dźeń dźěsća. Naš dźeń ma wot hnydom dźeń Robina Hooda rěkać! My zdrasćimy so zelene – něšto zelene drje kóždy wot nas něhdźe změje: zelenu nohajcu abo zeleny banćik abo zeleny wołojnik abo zelenu palmu abo jednorje trawičku – my póńdźemy potajkim na dnju Robina Hooda tam, hdźež su pjenjezy: na banki abo k bohatym domoj, tak kaž zwěrimy sej na dnju Halloweena tež wšudźe chodźić! Tola my nježadamy sej ničo słódke abo kisałe, ně, žanu jałmožnu, ale sprawnosć! Haj, za wšěch! A štóž so nam wusměje abo nas wućěri, toho fotografujemy a stajimy jeho do interneta – tam žada sej potom na přichodnym dnju Robina Hooda wjace zelenych dźěći sprawnosć, wjele wjace – a na zapřichodnym hakle a na zazapřichodnym! Efekt sněhoweje kulki!
Robin prašeše so Anny, hač smě tež něšto připisać.
"Wězo!"
Potajkim pisaše wón: Njezabudźće, budźemy starši – a potom knježimy my na swěće!
Spěšnje připisowachu nětko dźěći ze wšěch krajow: Haj, haj, haj – smy wšitcy pódla, nic jenož dwaj!
Někotři chcychu hišće to abo tamne wědźeć: hač su na přikład tež zelene nawoči dowolene, hač smědźa so tež plakaty molować abo hač smě so filmować.
Haj, haj, haj!
A na 1. juniju, na dnju Robina Hooda, pisaše Anna potom jenož hišće: Započće!
Übersetzung/Přełožk: Dorothea Scholze-Šołćina


text:
krótkopředstajenje
skutkowanje
- 2020 - 50. počas Serbsko-Pazličanskeho karnewalskeho towarstwa
Paradne posedźenje 08.02.2020
Składostnje 50 jubileja Serbsko-Pazličanskeho karnewalskeho towarstwa wotměješe so 08.02.2020 wot 19:30 hodź. paradne posedźenje. Po narěči aktualneho princoweho porika Marcel II. a Christina II. ze Zubneje skały steješe wječor cyle pod hesłom: „WCV swjeći wulki kulowaty jublilej, 50 barbojte lěta juchej". Prěni princowy por princ Jurij I a Sabina I dóstachu sylny přiklesk k jich 50. jubilejej a kwěćel přepodaty. Někotrym wažnym dołholětnym něhdyšim čłonam rady jědnaćoch přepodaše škričkowa Marija jedne wuznamjenjenje. Po fantastiskim, kritisce-wjesowym programje a wulkotnych rejow škričkoweje a holčaceje škričkoweje gardy (w nowej čerwjeno běłej uniformje) slědowaše jedyn radostny rejowanski wječor za něhdyšich princowych porow a hosći.


text:
Błudnik
Błudnik jo swětłowe zjawjenje, kótarež jo wiźeś wosebnje w nocy w bagnišćach, tymjeńcach, ługach, mokšych stronach. To mogu byś z gnijuceje pary wustupjone płuny, kenž se zapaluju, sprochnjełe pjeńki ze swěśecym mechom kótaryž nazelenje w nocy fosforescěrujo. To mogu byś teke swěśece slědy jańskich wackow[1].
Błudniki su teke mytiske bytosće, kótarež su znate we folklorje młodich europskich ludow na cełem swěśe, teke Serbow. W serbskich powěsćach su błudniki tšašne figury, kótarež zabłuźonych drogowarjow zgubuju.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Powěsći Dolnych Serbow. Aus der Sagenwelt der Niederlausitz, Budyšyn 1991, b. 36.