text:
W poslednich lětach je so w dźěćacym časopisu „Lutki“ tójšto nowych serbskich dźěćacych spěwow za předšulsku starobu wozjewiło. Na zhromadnym popołdnju póndźelu, 4. julija 2022 je dwanaće kubłarkow z tutych wuběr sydom spěwow pod nawodom Leńki Thomasoweje w Rěčnym centrumje WITAJ zeznało. Intensiwnje nazwučowali su sej spěw „Z woboru k wam jědźemy“, na kotryž njehodźi so jenož derje w kole rejować, ale samo gymnastiku přewjesć. Při spěwje „Młynske koła“ zasadźichu kubłarki rytmiske instrumenty a dachu z pomocu ćěła młynske koło wjerćeć. Nimo hižo wozjewjenych spěwow zeznachu kubłarki tohorunja dwaj spěwaj, kotrejž so hakle w přichodnych „Lutkach“ wozjewitej.
Dalekubłanje „Spěwaj z Witkom – nowe serbske dźěćace spěwy“
By obersorb|2022-07-28T13:30:25+00:00Juli 28th, 2022|Uncategorized @sb|Kommentare deaktiviert für Dalekubłanje „Spěwaj z Witkom – nowe serbske dźěćace spěwy“


c: text/html

text: Lěta trajace njesprócniwe dźěło bywšeho lektora Ludoweho nakładnistwa Domowina Jana Krala je wunjesło nětko w LND předležacu knihu z titulom »Zelena radosć«. W njej poda so awtor na slědy přirodospytnikow. Přiroda před durjemi wabješe a pohonjowaše na přirodowědnym polu skutkowacych Serbow Hadama Bohuchwała Šěracha, Michała Rostoka, Jana Bohuwěra Mučinka, Michała Awgusta Krala, Jana Larasa, Korlu Bohuwěra Šěcu, Jakuba Nowaka-Horjanskeho, Měrćina Krala, Jakuba Lorenca-Zalěskeho a Juliusa Korlu Emila Rioty čas žiwjenja. Jan Kral je čitarstwu zbliži. Podawa žiwjenjoběhi a originalny tekst z jich pjera. K tomu přidruža so swójske zhladowanja na přirodne zjawy, kiž je jako wjesny hólčec, student biologije a zahorjeny zahrodnik sam nazhonił a wobkedźbował.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Čas bjez šulskeje winowatosće, bjez pěstowarnje a bjez wulětow na hrajkanišćo, do kupjele abo kina je wužadanje za kóždu swójbu. My skićimy wam ideje najwšelakorišeho razu: hry za nutřka, wonka, pod blidom a we łožu. Prawje bórze namakaće tu lisćinu aktiwitow, kotrež hodźa so bjez wulkeho napinanja přesadźić.
Snano su waše dźěći hižo na kreatiwne ideje přišli? Potom pósćelće nam foto z małym tekstom! Wozjewimy to rady w rubrice Dźěći za dźěći!
Jeli maće přeća abo přispomnjenja, pósćelće nam hołbika přez kontaktowy formular.


text:
Czeski Ślůnsk
Ślůnsk Česki, dowńij tyż Morawski Ślůnsk, do 1918 Austrijacki Ślůnsk, mjyndzy 1918 a 1945 tyż Sudecki Ślůnsk – je to geszichtowo krajina położůna na wschodźe Czeskij Republiki uo wjyrchu 4 452 km2 zamjyszkana bez ůngyfer 1 miljůn ludźi. Historyczno stolica to Uopawa. Krům teroźnygo uobwodu Jeseník (kery je tajlům Olmickigo Kreju), terytorjům noleży do Ślůnskomorawskigo Kreju. Na połedńu Czeski Ślůnsk sůmśaduje ze Morawijům; na połedńowym wschodźe ze Słowacyjům; na wschodźe, půłnocy a połedńowym zachodźe ze polskům tajlům Ślůnska (gynau s wojewůdztwůma dolnoślůnskim, ślůnskim a uopolskim).


text:
Fojerwera
Fojerwera – prziszykowanŏ formacyjŏ, co sie pŏrŏ prewyncyjōm i bojym ze ôgniym i resztōm zagrożyń (inszymi niż przestympczość) dlŏ zdrowiŏ i życiŏ ludzkigo, statku i natury. Do fojerwerowych zadań nŏleży tyż wychrōnianie efektōw żywiołowych klynsk i katastrof.
Do ekstra zadań ôd fojerwery nŏleży retownictwo:
- biologiczne (neutralizacyjŏ czynnikōw zakaźnych i ôchrōna ludności i zwierzōnt bez czas terrorystycznych atakōw ze użyciym brōni biologicznyj),
- chymiczne,
- medyczne (dŏwanie pōmocy przeddŏchtorskij przed przijazdym dinstōw medycznych abo we miyjscach, kaj te dinsty niy poradzōm dotrzeć),
- poszukowawcze,
- radiologiczne,
- techniczne,
- wodne,
- wysokościowe.


text:
- Moja babcia gotowała dla Gierka. Kulinarna podróż na Śląsk w czasach PRL-u
- Sprawa rodziny Tebbe. Kolacja z mumią - Monika Kassner
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Naklejka SILESIA
- Kanał Kłodnicki - nieznany świadek śląskich dziejów - Piotr Zdanowicz
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- H. Buchner - Hanyska
- Ciulandia - Henryk Waniek
- H. Buchner - Dzieci Hanyski
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Seria ze Zicherkōm to kryminały pisane po ślōnsku, wydawane przez Silesia Progress


text:
Přemyslowanja muža srjedźneje generacije, kiž pochadźa z přeněmčenych stronow Łužicy
Hižo lěto sym jako bibliotekar w Delnjoserbskej bibliotece w Choćebuskim Serbskim domje přistajeny. Čehodla njerěka wona jednorje Serbska biblioteka, njewěm, dokelž někajka hornjoserbska biblioteka tam w bliskosći njeje. Zo tam dźěłam, ma tři přičiny. Najprjedy su mi koronowe naprawy z hospodarskich přičin nanuzowali, so swojeho powołanja jako pěsnjer wzdać. Nimo toho rěču, čitam, pisam a sonju najwjetši čas swojeho žiwjenja tež hornjo- a delnjoserbsce a wot dźěćatstwa sem lubuju knihi. Wukubłana bibliotekarka, kotraž delnjoserbšćinu wobknježi, njeje mi znata, hačrunjež ma Delnjoserbski gymnazij někak 700 šulerjow a dźeń a wjace z nich swoju maturu z jedynku złoži. Wot šulerjow 11. lětnika DSG (staw 2021) nječita nichtó we wólnym času ani jednu serbsku knihu, jenož 20 % z nich wědźa, što je Domowina, 20 % znaja Załožbu za serbski lud. Tohodla tež žadyn šuler njewě, štó bě Jan Skala. So wě, šulerjo móhli so bóle za serbski lud zajimować, hišće bóle pak jich staršich. Čehodla pósćelu swojeho synka na serbsku šulu, hdyž soni wo karjerje pola NASA? Při tajkich wobstejnosćach wěrić, zo změjemy za pjeć lět dosć młodych Delnjoserbow za dźěło w serbskim nakładnistwje, nowinach, rozhłosu, dźiwadle abo jako wučerjow, mam za njerealne přeće.
Lětsa, dźeń po ptačim kwasu připołdnju, słyšach w delnjoserbskim rozhłosu znowa Pilkowe wobdźěłanje ludoweje pěsnje »Zrudny kwas«, nahrawany wot Choćebuskeho dźiwadłoweho orchestra. Bohužel wšak jedna so při tutym nahrawanju wo torso woprawdźiteje Pilkoweje twórby. Njepobrachuje dźě tu jenož jedyn instrument, ale wosebje tež cyły spěwny part, wšako jedna so w originalu wo wobdźěłanje za chór z přewodom orchestra. A tak zasłyši tučasnje słuchar při radiju dźiwnu monotonu hudźbu bjez někajkeho stopnjowanja a spóznajomneje dynamiki. Přewodny orchester pak stanje so tu z jeničkim nošerjom pozdatnje tak wotpohladaneje wuměłskeje twórby. Znajer serbskeje ludoweje hudźby spóznaje znajmjeńša zakładny, originalny ludowy hłós.
Něchtó bě zhotowił z notoweho materiala, chowacy so w Pilkowym zawostajenstwje w Serbskim kulturnym archiwje (SKA) pod signaturu ZM XXXIII 4F, partituru – tež tam pod 4A č. 4. Hižo při hłosach 4F pak namaka so přispomnjenje, zo jedna so wo »Njedospołny orchestrowy material, rkp. Pilka«. Nastupajo »Zrudny kwas« pobrachuje drje jenož hłós flety – na rozdźěl dalšeju tam składowaneju čisłow: »Złe myto« a »Spojšłej stej dwa młoźeńca«. Hišće bóle pak ćerpi material tutych třoch čisłow pod tym, zo faluje wšudźe spěwny part. Wšako wěmy z wot Zbigniewa Kościówa spisaneje biografije Jurja Pilka kaž tež z načasnych nowinskich wozjewjenjow a recensijow, zo jedna so při tutych titulach wo dźěl čisłow koncerta składnostnje poswjećenja Serbskeho (Maćičneho) doma dnja 9. septembra 1904 w Budyskej »Krónje«. Namakanje zbytneho materiala a rekonstrukcija, wudaće a zhotowjenje hrajneho notoweho materiala poradźi so mi na wuwróće lěttysaca. Wšitke tehdom kaž tež wone na wulkim koncerće we wobłuku sławneje Drježdźanskeje Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła lěta 1896 zanošowane, a někotre za mjeńšu hudźbnu formaciju wobdźěłane, zaklinčachu skónčnje po wjac hač 80 lětach znowa, składnostnje wot města Budyšina zarjadowaneho serbskeho koncerta we wobłuku Łužiskeho hudźbneho lěća dnja 8. julija 2012 na žurli Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Běše so mi po intensiwnym slědźenju poradźiło, wšitke čisła dospołnje zrekonstruować, noty zestajeć a titule wudać.
W rjedźe »Stysk za dalinu« zwoprawdźi so w minjenych lětach zhromadne dźěło mjez serbskimi hudźbnikami a komponistami kaž tež interpretami w Rostocku a druhich hudźbnych regionach Němskeje. Sakski hudźbny zwjazk ze sydłom w Lipsku kaž tež dalše zjednoćenstwa a institucije, mjez nimi Załožba za serbski lud, tute aktiwity podpěrowachu. Nimo koncertnych rjadow pak so tež druhe aktiwity přewjeduja, w kotrychž so hudźba Serbow na respektabelne wašnje pěstuje. Tak wotmě so po dlěšim planowanju 4. winowca na žurli Serbskeho muzeja w Budyšinje komorny koncert z interpretomaj, kotraž staj w serbskich hudźbnych kruhach dołho znatej. Wiolinist a komponist Malte Hübner z Rostocka koncertowaše na klasiskich kaž tež wulkich serbskich huslach a Martin Flade, kiž je solowy bračist w orchestrje Komiskeje opery w Berlinje, hudźeše na swojim instrumenće. Jako čłon ansambla UNITED BERLIN běše wón tohorunja aktiwnje na zapřijeću kompozicijow serbskich hudźbnikow do relewantnych programow wobdźěleny. Ze sobuskutkowanjom serbskeje dźiwadźelnicy Lizy Čornakowej pak dósta koncert pod hesłom »Pućowanje po hudźbnym swěće Serbow« přidatnu barbu.
W času zakazanych socialnych kontaktow sym priwilegowany. Hačrunjež so z techniku za internet njewuznaju, móžu swoje mysle do zjawnosće trubić. Mam so tomu dźakować, zo sym Serb, kiž móže serbsce rěčeć a pisać. A mam zbožo, zo so serbske medije přez wabjenje financować njedyrbja. To pokazuje so mjez druhim w tym, zo smědźa politiske abo wědomostne přinoški w serbskim rozhłosu dlěje hač dwě mjeńšinje trać. To je w Němskej jenož kulturnym sćelakam dowolene, kiž su wot GEZ-popłatka žiwe. Wone hraja tež kompozicije Měrćina Weclicha abo Mozarta, hačrunjež wobaj masu ludźi njenarěča. Tohodla maja tajke wusyłanja jara wobmjezowanu ličbu připosłucharjow. Tež jako wuměłc sym priwilegowany, dokelž njejsym financielnje jenož wot wustupow wotwisny, ale dóstanu za w serbskich medijach wozjewjene artikle honorar a mam serbski minijob. Kraj Braniborska je mi samo korona-pjenjezy přepokazał, zo bych sej nowu gitaru kupić móhł, byrnjež so lětsa ani na jenički koncert nadźijeć njemóžu. Njejsym jenički, kotrehož podpěruja, hdźež njewědźa, što a kak wón dźěła. Dokelž mam nimo toho měch wirtuelnych pjenjez na lutowarni, trjebam hakle wot hodownika wot renty mojeje žony žiwy być. Mjeztym pomha rjad mojich kolegow hižo buram na hromakowych polach. Delnjoserbske přisłowo dźě praji: »Tón móže wjace hač na huslach hrać.« Nětko wuknu, što prawe dźěło rěka. Rakuski kulturny wědomostnik S. D. Sauerbier pisaše w lěće 1986: »Wuměłc je najnjetrjebawši subjekt w našej towaršnosći, cyle na kromje stejaca postawa, kotruž nichtó njetrjeba.«1
Město wustajeńcy z realnymi wobrazami, kotrež móžeš ze wšěmi zmysłami zaznawać, dyrbi so Žitawska galerija »Kunstlade« tutón króć z hladanjom zdaloka spokojeć. Ale znajmjeńša měło so poselstwo słownych wobrazow molerki Isy Bryccyneje z Kubšic prezentować.
Wšo bě spřihotowane a po zdaću so tomu ničo njespřećiwješe, ale realita nas dosćahny: Dźeń do natwara wustajeńcy, so hižo na wernisažu 20. měrca wjeselo, dosćahny nas, wuměłču, lawdatorku, Budysku basnicu Róžu Domašcynu kaž tež hudźbnych přewodnikow wječora, klasiski gitarowy trijo Teresa Heinrich, Debora Knieser a Christina Große, warnowanje před wirusowej katastrofu z mjenom korona. Nětko je naš škleńčany »kašćik« na Lipowej dróze prózdny, nichtó njewě, kak dołho hišće.
Powěsć wobrazow Isy Brycyneje njeje jednora. Jich wuprajenja su wobrazliwe a rozdwojene kaž wuprajenja orakla. A sami so tež we wěšćenju pospytachmy, kak daloko abo wusko maja so oficielnje doporučene naprawy k prewenciji přećiwo korona-infekciji wukładować. Běchmy połni nadźije ze zapozdźenjom abo bjez wernisaže wustajeńcu přiwšěm pokazać, wšako so nam wěrnosć wobrazow nětko ćim bóle wuwědomja.
Rapper Jakub Gruhl bě na wotewrjenju wustajeńcy na serbsku roztorhanosć pokazał: »A abo B«. Elektroniska hudźba a delnjoserbski hiphop, k tomu symboliska reja Marthy Howitz z naddimensionalnym płatnom demonstracije »Fridays for future«, kiž bu z empory žurle pušćene, tworještej zazběh za SORBIAN STREET STYLE (22.9.2019–1.3.2020) Budyskeho Serbskeho muzeja.
Kak so wotewrěć nowemu časej, młodźinje generacije »Z«, kiž je we wšěm kusk hinaša, hač generacije do toho? Hudźba, grafiti, lifestyle, kiž jewi so we wosebitej drasće. Je SORBIAN STREET STYLE serbska moda z dróhi? W 1980tych lětach w USA wužiwane zapřijeće za subkulturu z ležernej modu njehodźi so cyle za Serbow, abo snadź tola bóle, hač sej myslimy.
Łužiskoserbska moda za wšěch, za Serbow a za Němcow, kiž wottwari hranicy předsudkow. Rjenje by było, tuž čehodla nic započeć? Tak bě wubědźowanje SORBIAN STREET STYLE Serbskeho muzeja, Ludoweje banki Drježdźany-Budyšin a KREATIWNEJE SAKSKEJE pytanje za tym typiskim we Łužicy, z čimž móhł so kóždy identifikować. Tohodla bu po wšej Němskej a samo w euroregionje Nysa wupisane, dokelž pomha wid wotwonka jasnišej poziciji wotnutřka. Ale wězo smy wšitcy designerojo swojeje přitomnosće a tak běchu tež na zbožo serbscy wobdźělnicy na wubědźowanju. Starobna hranica 18–35 bě někotrych wuzamknyła kaž tež definicija designer a wuměłc. Přiwšěm je to, štož bě so wot jednotliwcow a teamow wotedało, hódne, zo so do produkcije zawjedźe. Tak bě wustajeńca tež wabjenski forum za designerow.
Sćěhowace bě so mi 7. nowembra w Choćebuzu stało a rysowach podawk hnydom na to w mejlce nadawkidawarjej:
Krotko pó zeger 8:00 som šła k listowemu kašćkoju pśi ABC, aby jen prozniła, Tam jo był hyšći roznosowaŕ wót LR z kólasom.
Roznosowaŕ: »Hier, die könn’se auch noch kriegen!« (Jo mě napśeśiwo tyknuł dwa/tśi eksemplary Nowego Casnika.)
Ja: »Ich brauche nicht mehr Zeitungen, nur die, die wir bestellt haben.«
R: »Die sind übrig, was soll ich mit denen.«
Ja: »Ich brauche sie nicht.« A som listowy kašćik wócyniła, tam su byli wšykne casniki nutśi: pózdźej librowany a tej dwa aktualnej.
R: »Nehm’se die auch noch. Sie beschweren sich doch immer, dass ich zu wenig liefere.«
Ja: »Nicht zu wenig, sondern wenn, dann gar nicht.«
R: »Was soll ich mit denen?« Jo casniki roztergnuł a pśi tom, až jo šeł na tamny bok drogi, aby roztergnjone casniki do tuny za wótpadanki chyśił, jo mě pśiwołał: »Serska riś.«
Ja: »Ach, daher weht der Wind.«
R: (ducy wót tuny): »Wissen Sie was das heißt? Arschloch.«
Ja: »Ah, serbski teke hyšći rozmějośo a samo powědaśo.«
Na to jo se roznosowaŕ na kólaso sednuł a wótjěł.
Wót dalšnych juristiskich kšacow wótglědajom, gaž se toś ten pad politiski motiwěrowanego zranjenja/skśiwźenja wót źěłodawarja z roznosowarjom wugódnośijo a wón kaž teke źěłodawaŕ se pśi mnjo zagronijotej.
»To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca« – to su prědne słowa drje nejwěcej znatego ludowego spiwa Kašubow. Jano w Kašubskej? Ně, w cełej Pólskej znaju ga »kašubski alfabet« (kašubski Kaszëbsczé nótë, pólski Alfabet kaszubski abo Kaszubskie nuty). Ale co to ma na se, w kraju, źož njepłaśe Kašuby až do źinsajšnego ako pśipóznata etniska abo narodna mjeńšyna?
Bźez cwiblowanja jo, až Kašuby južo dłujko wěcej njejsu mógali ze swójeju kulturneju identitu we takej lichośe žywe byś, ako pó padnjenju zeleznego zapowjeska w lěśe 1989. Móžomy samo wó «kašubskem wózroźenju« powědaś. Pšawniski wiźone se Kašuby jano na bazy jich rěcy šćitaju – powěda se wó »regionalnej rěcy«. Fokus stakim na rěcy lažy a to hyšći pśed woplěwanim kulturnych nałogow. Dajo wšak jaden element, z kótarymž móžomy wobej faktora šykownje ze sobu zwězaś: muziku. Wóna tak a tak jo kšuty wobstatk kašubskeje identity a jo se wopšawdu kontinuěrujucy celebrěrowała. Ironiski jo, až jo tomu tyła wobstojnosć, až jo komunistiska ludowa republika Pólska kašubsku rěc na dialekt zdegraděrowała. Su se w bogatej licbje wózjawili słowniki a publikacije wó »kašubskem dialekśe«. Dokulaž su w komunizmje folkloru pódpěrowali a propagěrowali, su se rowno dialekty mógali w spiwnej formje na jawišćach Pólskeje prezentěrowaś. Źinsa jo stojnišćo kašubskego ako dialekt wětšy źěl passé. Wucynki su pak weto hyšći do wěsteje měry dłymoko zakórjenjone – teke w kašubskej zgromadnosći samej. Pśedewšym młodej generaciji su bóžko to »kašubske byśe« z wjelikim wuspěchom zagnali. Pśeśiwo tomu slědne dwaźasća lět aktiwnje wójuju. Etablěrowanje šulskego systema wubuźujo wjeliki zajm, tak až licba źiśi, kótarež wuknu w šuli kašubski, sega pśecej bližej 20.000. Tendenca stupa lěto wob lěto! Za rewitalizaciju kultury a rěcy jo wšak jeje witalita wažna, howac grozy tšach, až se Kašuby ako wěsty part atrakcije a žywy muzej pód gołym njebjom pśenjeroźiju.
Čitajo wospjet basnje Petera Handkeho nańdźech jednu, pod titlom »Nowe nazhonjenja« (original hlej »Leben ohne Poesie« – »Žiwjenje bjez poezije«, přeł. R. D., str. 9–14), kotraž ma dźělne napismo »1952«. Zezda so mi, zo wopisuje tam situaciju po pohrjebje mojeje wowki. Widźach čorny wóz, před kotrymž bě wuj čornakaj zapřahnył, ze Šunowa do Ralbic jěć. Widźach sebje, krótko do wotchada w našej dobrej stwě stejacu, po tym zo běchu kašć na wóz stajili. Basnik pisa wo smjertnym strachu, kiž ma, po swójbnym prajenju w Korutanskej, čłowjekej huškanje po chribjeće słać. A prajidmo sej wospjetujo je so hólčec w stwě, hdźež bě wowka na marach stała, prěni raz dožiwjeneho smjertneho stracha dowobarać zamóhł.
Štó je basnik, kiž tole wě? Basnik z Korutanskeje. Něchtó, kiž je zdobom doma a cuzy w ródnej kónčinje. Basnik, přisłušacy słowjenskej mjeńšinje w Rakuskej, hdźež bydli jeje wjetšina blisko. Zamyslu so do słowa »mjeńšina«: mjeńšich, mjeńša, na mjeńšich maće kedźbować, jich wobwarnować, z mjeńšimi ma so chlěb dźělić, dajće mjeńšim doprědka stupić, zo bychu lěpje widźeli, štóž so pomjeńši, budźe powyšeny.
To a hišće wjele wjace móže mi serbšćina poskićić. A němčina? »Minderheit« měni we słowje tež minder. Minder bemittelt, minderwertig, minder zurechnungsfähig. To a hišće wjace ze słowa wučitam.
W Serbskej kulturnej informaciji LODKA w Choćebuskim Serbskim domje je poskitk dobry a poradźowanje přećelne a serbske, jelizo chceš so serbsce posłužować dać. Wjace městna za spisane a spěwane słowo a za wjetši poskitk dalšich wudźěłkow by za kupcow kaž tež za tu dźěłacych lěpje było. Delni Serbja w Choćebuzu měli tola zasadnje přibližnje telko kaž w Budyšinje Horni Serbja dóstać. Ale tole njeje problem, kiž by sej něchtó z wodźacych srjedźodobnje na blido sćahnył, dołhož dźěło pod skromnišimi wuměnjenjemi někak běži. Mi so zda a tež njelubi, zo so přez lěta nimale jenož hišće wo kubłanskich problemach rěči a pisa. Kaž zo njebychmy měli tež hdys a hdys na druhe pohórški a brachi pohladać, wo změnach a polěpšenjach přemyslować a skónčnje znajmjeńša někotre z hrubych zmylkow poprawić.
Hdyž chcu sej w delnjoserbskej »Lodce« literaturu w hornjoserbskej rěči kupić, mam ju husto hakle skazać. Pódla delnjoserbskeho wšak dosć městna za cyłkowny poskitk LND njeje. Najskerje so w Delnjej Łužicy hornjoserbska kniha hižo lědma kupuje. Njewudani so wšitko poskićeć, štož w Budyšinje maja. Hornich Serbow je w Delnjej Łužicy jenož hišće mało. Z tych něhdźe 90 hornjoserbskich wučerjow a kubłarjow, kotřiž su w času NDR tule dele přišli, a jich swójbow je jenož mała horstka serbsce rěčacych potomnikow wušła abo tu w Delnjej Łužicy wostała. Kaž by čas wotběžał. Powójnski spagat mjez tudyšimi třomi rěčemi znaje dotal stajnje jenož jednoho dobyćerja: němčinu.
Serbski institut (SI) so dynamisce wuwiwa, jeho dźěławosć so rozšěrja. Na přikład je trjeba, zo su Serbja na strukturnu změnu přihotowani. Wona dźě změje daloko sahace wuskutki na njeličomne wobłuki žiwjenja we Łužicy. SI je so w tutym konteksće jako partner politiskich, hospodarskich a towaršnostnych akterow etablěrował, štož skići Serbam składnosć, swój wid zaplesć a cyłkowne wuwiće wobwliwować. Zakład za tajku dynamiku je derje a mnohostronsce wukubłany personal. A tež stajnje zaso nowy personal, kotryž tak a tak hižo šěroki spektrum disciplinow w SI wudospołnja a nowe widy a zhladowanja sobu přinjese. Tójšto wotmyslenych dźěłow wusměrja so tuž interdisciplinarnje, přiběrajcy tež w projektach z třećich srědkow. Tak nastawace slědźerske skupiny su heterogene: Wobsteja z ludźi wšelakeho pochada, kotřiž maja rozdźělne perspektiwy na přepytowanu problematiku.
Přiběrajcy njeje móžno, kóžde projektowe a zdźěla planowe městno ze zwoprědka serbskorěčnym fachowcom wobsadźić. Za dźěło slědźerskeje skupiny je eksistencielne, zo sej specialisća mysle a nazhonjenja wuměnjeja. Team ma swoju temu wědomostnje korektnje wobdźěłać a projekt w předpodatym času zakónčić. Za to by najjednorišo było, komunikaciju w skupinje zasadnje němsce abo jendźelsce organizować.
Póžywamy politiski cas, w kótaremž serbska mjeńšyna wěcej njejo diskriminěrowana abo samo pódtłocona, ale jo wažony źěl našeje towarišnosći. Až rowno něnto smy tak blisko k zgubjenju našeje rědneje dolnoserbšćiny, jo jadnorje tragiski. Ewaluacija dolnoserbskich zakładnych šulow nas njejo pśechwatała, ale nam tužnu wěrnosć carnu na běłem pokazała. Njesmějomy se pak daś zdušyś dla togo, ale dejmy to wiźeś ako slědnu móžnosć našu drogu skóńcnje změniś. Imersiwna, dolnoserbska zakładna šula jo za mójim zdaśim jadnučke zmysłapołne rozwězanje za dłujkodobnu rewitalizaciju rěcy a jo se na pśikłaźe drugich mjeńšynow (na pś. Manx na Isle of Man) ako wuspěšne pokazało. W slědujucem cu někotare swójich myslow a idejow k takej potencielnej šuli rozkładowaś, kótarež bazěruju na mójich nazgónjenjach a zewšym njedeje byś wědomnostne fakty. Ako něgajšne WITAJ-góle wiźim słabosći, ako zadoraju dojśpiśeju pópšawnego zaměra rewitalizacije: wótkubłanje nowych »quasimaminarjow«.
W zajźenju wšych wěcow se namakajotej žałosne sćerpnjenje a wěrna rědnosć. My sami pak rozsuźijomy, lěc k njebju glědajucy cakamy abo pśetrajomy bóli póroźenja a znowego stawamy. Ow njeśerp, ale zakwiś ze žoratkow, ty naša rědna, woprějuca serbska rěc!
Zo je Martin Luther ze swojim přełožkom biblije wuznamnje přinošował k nastaću dźensnišeje spisowneje němčiny, słuša k powšitkownej wědźe. Ale tež w mnohich druhich rěčach je přełožowanje Swjateho pisma měło wažnu kulturnu funkciju.
To zwuraznja so tež w pólskej knize pod titulom »Nowy testament w stawiznach a kulturje Europy – 450. róčnica přełožka Noweho testamenta přez Mikławša Jakubicu do delnjołužiskeje rěče«.1 Kniha je rozprawa wo wědomostnej konferency uniwersity w Zielonej Górje, kotraž wotmě so 25. a 26. septembra 1998, potajkim před wjace hač 20 lětami w Ochli na kromje uniwersitneho města. Na njej wobdźělichu so, kaž so w předsłowje pisa, »stawiznarjo, rěčespytnicy a biblisća z Kanady, Pólskeje a Němskeje, mjez nimi tež jedyn Łužičan«. Tutón Łužičan běch ja – dr. Měrćin Völkel bě mje pósłał – a dźeržach jenički serbski referat konferency pod titulom »Rozprawa z dźěłarnje přełožowarja biblije«.
Rozprawjach tam wo přełožowanju Swjateho pisma, kiž smy někak w času mjez 1957 a 1976 jako studenća teologije a młodźi duchowni zdźěla w kolektiwje zdokonjeli a wo našich impulsach. Mjenuju teologiski, narodny, wědomostny a »rewolucionarny« impuls. A pod nadpismom »Što so dale sta« praji so, zo so w lěće 1966 wušły Nowy zakoń přez katolske wosady rozšěrjowaše, w swójbach čitaše a »tak so naš misionariski a narodny impuls dopjelni: Ludźo čitachu Bože słowo a woni čitachu to w modernej serbskej rěči.«
»Jedne z najwoblubowanišich zawjeselenjow Serbow je rejowanje ... woni su tutomu tak jara poddani, zo wuwjedu je při kóždeježkuli přiležnosći.« Tak pisa lěta 1782 serbski wučenc Jan Hórčanski. Mało tehdy runja wjetšinje pozdźišo woblubowanych serbskich ludowych rejow je so w našim ludźe wobchowało. Tohodla stajich sej nadawk, tute, dalokož móžno, tak dokumentować a spřistupnić, zo hodźa so zaso wožiwić a znowa do našeje kultury zakótwić. Mjeztym nasta film, kotryž ma tutomu zaměrej słužić.
Prěni nastork k projektej saha do lěta 1989, jako so mje Jan Domaška před poslednim Festiwalom serbskeje kultury wopraša, hač njemóhł za Komorowsku rejowansku skupinu, kotraž tehdy zhromadnje ze Sprjewjanami program přihotowaše, ludowu hudźbu wobdźěłać. K tomu da mi kasety z originalnymi nahrawanjemi serbskich spěwow a rejow. Ani wosnje njeběch so tehdy nadźał, zo tajke něšto eksistuje. Z toho časa počach so intensiwnišo ze serbskej ludowej hudźbu zaběrać. Pozdźišo, jako dźěłachmoj hromadźe z Janom w dramaturgiji Serbskeho ludoweho ansambla, so časćišo wo problemach pěstowanja serbskich ludowych rejow rozmołwjachmoj. Wón pokaza wosebje na brachi, kotrež so w SLA a rejowanskich skupinach nastupajo awtentiskosć rejow jewjachu. Mje zaso zajimowaštej bóle awtentiska rejowanska hudźba a sound.
Kak woraš polo, kiž su druzy hižo prěki a podłu přeworali? Wo Milčanach a Łužičanach mějachmy hižo w susodnych němskich muzejach wjacore zajimawe archeologiske wustajeńcy. Měł so Serbski muzej w Budyšinje tohorunja tajkej temje wěnować, hačrunjež archeologu nima? Je wid Serbow na swójske stawizny trochu hinaši hač tón z němskeje strony? Kak docpěješ dźěći a młodźinu?
Ideja, so zmužić na zhromadny kooperaciski projekt z Dešnjanskim muzejom a jeho spěchowanskim towarstwom, při wšěch wobmyslenjach zrawješe. W Dešnje bě w lěće 2013 nastała słowjanska wjes z aktualnym knowhowom wo starosłowjanskim času. Pedagoga Pětš Kornelius Kuš, jeho mać, tekstilna specialistka Petra Kušowa, a dalšej čłonaj dźěłoweje skupiny »Stary lud« wuměłča a wuhotowarka Maxie Heiner a fachowc za drjewo Kai Jensen podpěrowachu Serbski muzej při jeho wustajenskim projekće wot 4. nowembra 2018 do 3. měrca 2019. 1000lětny jubilej Budyskeho měra spočatk lěta 2018 bě dobry zazběh za přihoty. Z mnohimi přednoškami Budyšin na to spominaše, zo bě ležownosć Budyskeho hrodu a dźensnišeho Serbskeho muzeja něhdy městno za historiski měrowy akt mjez němskim kejžorom Heinrichom II. a pólskim wjerchom, pozdźišim kralom Bolesławom Chrobłym. Telko europskeje kedźbnosće we łužiskej prowincy nam wuwědomi, zo běchmy hižo před 1000 lětami wosrjedź europskich stawiznow, kotrež su stawizny přichada a wotchada, změšenja a zachowanja. Njeměło so we wustajeńcy na to skedźbnić, zo njejsu potomnicy wonych Milčanow a Łužičanow jenož horstka Serbow, ale tež mnozy tu bydlacy Němcy?


text:
Ksiynstwo Ślōnska
Ksiynstwo Ślōnska (łac. Ducatus Silesiae) – było strzedniowiecznym ksiynstwym położōnym na Ślōnsku. Hned po utworzyniu go we 1138 roku pod panowaniym Piastōw, potajlowało sie na roztōmajte myńsze ksiynstwa. We 1327 roku ôstane wrocławske ksiynstwo, a tyż wiynkszość inkszych ksiynstw reskyrowanych bez ślōnskich Piastōw, przeszło do Krōlestwa Czech jako ślōnske ksiynstwa. Nabycie ôstało sfinalizowane, kej krōl Polski Kazimierz III Wielgi zrzekł sie praw do Ślōnska na drukach umŏwy we Trenczynie z 1335 roku. Stolicōm ksiynstwa bōł Wrocław.
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We ôkresie jego nastōniŏ, ziymie Ksiynstwa Ślōnska ôbyjmowały dorzecze wiyrchnij i postrzodkowyj Ôdry. Na połedniu pasmo Sudetōw aże do Morawskij Bramy tworziło granicã z ziymiami Czech - we tym Kłodzkiem - i Morawami. Po bez storocznej walce granicã wytyczyła ugoda z czeskim princym Soběslavem I z 1137 roku. Na zŏchodzie Dolny Ślōnsk graniczōł z miymieckimi Łużycami i dŏwnymi mileńskimi ziymiami naôbkoło Budziszyna z granicōm biygnōncõ wzduż rzyk Bobru i Kwisy. Ślōnsk ôgraniczał polske wielkopolske wojywōdztwo na pōłnocach i małopolski seniorat na weschodzie, ôddzielōne rzykami Przemszōm i Biołōm.
We dalszych dziesiyncioroczach granice ulygały niyznacznym pōmianōm: po prziwrōcyniu ksiynstwa dlŏ syny Władysława II we 1163 roku ôbyjmowało ôno tyż Ziymiã Lubuskõ na pōłnocny zŏchōd ôd Krosna, kerŏ była zachodniõ placōwkōm Polski i przeszoł we rynce brandenburskich margrabiōw we 1248 roku. We 1177 roku Kazimierz II prziłōnczōł do Gōrnego Ślōnska dŏwne kasztelanie małopolski: Bytōm, Ôświyncim, Zator, Siewiyrz i Pszczyna na rzecz princa Mieszka IV. Po tym, jak Ślōnsk stał sie czeskim lennem na drukach umŏwy we Trenczynie z 1335 roku, panowaniŏ te - z wyjōntkym Bytōmia i Pszczyny wrōciły do Polskij Korōny.
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ksiynstwo było jednōm z piyńciu bazowych prowincyji powstōnych we strzedniowiecznyj Polsce podle testamyntu Bolesława III. Podle testamyntu z lŏt 1138–1146 bōł ôn kōntrolowany bez starszego princa polskigo abo wielgigo princa, pierworodnego syna Bolesława – Władysława II, kery sprawowoł tyż Ksiynstwo Krakowa.
Testamynt niy zapobiygoł jednak nŏrywnyj ôstudzie spadkowej miyndzy Władysławem i jego modszymi przirodniymi bratami, kerzi sprzymierzyli sie z nim. Po niypodarzōnyj prōbie przejyńciŏ kōntrole nad cołkim Krōlestwym we 1146 roku straciōł status starszego princa, ôstoł ekskomunikowany bez arcybiskupa gniyźniyńskigo Jakuba i uciyk do Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. Ksiynstwo było ôwdy pod kōntrolōm jego przirodnigo brata Wielgigo Princa Bolesława IV.
Dziynki podporze cysŏrza Fryderyka I, kery we 1157 roku kludziōł kampanijõ we Wielkopolsce i zmusiōł Bolesława IV do scedowania Ślōnska, syne Władysława mogli wrōcić do ksiynstwa we 1163 roku. Podwiela byli pod presōm wielgigo princa Bolesława IV, pospōł reskyrowali we Wrocławiu, aże we 1172 roku napiynciŏ miyndzy niymi przerodziły sie we ôtworzōnõ ôstudã. We rezultacie braciŏ potajlowali ksiynstwo miyndzy siebie.
Ślōnsk ôstoł włōnczōny do ziym Czeskij Korōny po uznaniu bez krōla Kazimiyrza III umŏwy we Namysłowie z krōlym Karolem IV z 1348 roku - z wyjōntkym gōrnoślōnskich ksiynstw ôświymcimsko-zatorskich, kere we 16. stoleciu przejōnło Polske krakowske wojywōdztwo, a tyż siewierske ksiynstwo zakupiōne bez krakowskigo arcybiskupa we 1443 roku.
Prince[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Władysław I (1138–1146)
- Bolesław (1146–1163)
- Bolesław I (1163–1201)
- Hynryk I (1201–1238)
- Hynryk II (1238–1241)
- Bolesław II (1241–1248)
- Hynryk III (1248–1266)
- Władysław (1248–1270)
- Hynryk IV (1266–1290)
- Hynryk V (1290–1296)
- Hynryk VI (1296–1335)
- Bolko I (1296–1301)
- Wacław II (1301–1305)
- Bolesław III (1305–1311)
Karty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Historia Narodu Śląskiego. Prawdziwe dzieje ziem śląskich od średniowiecza do progu trzeciego tysiąclecia, Zabrze 2003 ISBN 83-919589-0-6
- Rudolf Žáček: Dějiny Slezska v datech. Praha: 2004. ISBN 80-7277-172-8.
- Hugo Weczerka: Handbuch der historischen Stätten: Schlesien. Stuttgart: 1977. ISBN 3-520-31601-3.


text:
Marja Michałkowa z Lichanja pisa:
Knjez dr. Měrćin Wałda w swojim nastawku w SN z 5. meje k wuprajenjam na forumje Konrada Adenaueroweje załožby twjerdźi, zo „sej Serbja swoje połoženje rjane barbja“. Něhdy je zwjazkowy kancler Konrad Adenauer zwěsćił: „My smy wšitcy pod jednym njebjom žiwi, kóždy z nas pak ma hinaši horicont.“ Zo su Serbja surowe časy dožiwili, tež ja wěm. Zo pak wjetšina našeje towaršnosće dobru zhromadnosć mjez Serbami a Němcami pěstuje, je fakt.
Knjez Wałda so tež myli, hdyž twjerdźi, zo rozprawy wo połoženju serbskeho ludu jenož němske knježerstwo pisa. Domowina jako připóznata rěčnica Serbow, dalše serbske gremije a institucije wězo sobu na rozprawach dźěłaja.


text:
Würzburg to zabytkowe frankōńskie miasto na Bajerach, na szumnych gōrkach nad rzykōm Men. Zamierzilimy se sprawdzić ôpinie na ôd niego tymat.
bayern ticket
-
-
Rothenburg to je zabytkowe miasto na Bajerach. Naczytalimy sie ô nim fol, a znejdziōne instagramowe bildy tak sie nōm podobały, że musielimy je sprawdzić.
-
1.3 miliōna ludzi kożdego roku niy śmi sie ôchybiać – zōmek Neuschwanstein to kole Oktoberfestu nojgryfniyjszo atrakcyjo Niymiec. Musielimy go nawiedzić!
-
Ulm je hyrskie skirz nojsrogszej wiyży kościelnej i skuli Alberta Einsteina. Ale i tak ô tym mieście przōdzij niy słyszeliści, pra? Pōdźcie, fajnie tamek!


text:
Rědora
Rědora (němsce Große Röder)[1] je rěčka w Sakskej a Braniborskej, lěwy přitok Čorneho Halštrowa. Je 105 kilometrow dołha.
Wona wužórli so na juhozapadnym boku Žiwina w Zapadołužiskej pahórčinje blisko Ramnowa, njedaloko Halštrowskeho žórła, a běži přewažnje do zapadneho a sewjerozapadneho směra, mjez druhim přez Wulke Rědorjecy (Großröhrsdorf), Radeberg a Wulki Hojn.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927 (online).


text:
Wuměłc-architekt Arnold von Westfalen jako inowatiwny gotiski twarski mišter hroda Albrechtsburg a jeho architektoniske herbstwo
Za architekturu je 15. lětstotk wosebity čas, dokelž hodźi so jara zajimawe wuwiće wobkedźbować, kotrež wustupuje po cyłej Europje, wosebje tež w Sakskej a we Łužicy. Jako w Italskej dawno hižo renesansowy stil z cyle hinašimi konceptami a strukturami knježeše a swójba Medici Florenz k wuměłskemu centrumej wutwari, jako Leonardo da Vinci swoju Mona Lisu molowaše a Michelangelo jasne klasiske formy w architekturje naćisny, wuwi so w krajach sewjernje Alpow wosebje wirtuozna forma pózdnjeje gotiki.
Tuta wirtuozna formowa rěč gotiskich strukturow a ornamentow je so wosebje we wuchodnych regionach hač do dźensnišeho zdźeržała. Najjasniši přikład za to namaka so w njedaloko wot Drježdźan na skale ležacym hrodźe Albrechtsburg. Hižo zdaloka wuhladaš wysoko nad Łobjom trónowacy hród w Mišnu. Horjeka na hrodowej horje wita će jako prěnje gotiska katedrala, kotruž mnozy ze swjatym Benom zwjazuja, kiž je tam pohrjebany.Wid na dwórsku fasadu hroda w Mišnu z wonkownym schodźišćom, kiž so tež »Wendelstein« mjenuje. Schodowa wěža twori wertikalny akcent k zbytnej fasadźe.
Na lěwym boku cyrkwje, směr sewjer, přizamknje so hród z jeho sławnym a charakteristiskim witym schodom. Twarski mišter Arnold von Westfalen započa 1471 z twarom hroda, kotryž běše prěnjotnje jako rezidenca za Wettinskeju bratrow kurwjercha Ernsta a wójwody Albrechta mysleny.
9. nowembra 1920 bu w Budyšinje prěnja jednota Serbskeho Sokoła załožena. Hač do lěta 1930 nasta cyłkownje 21 jednotow. Po nastupje nacijow dyrbješe sportowe towarstwo 9. apryla 1933 swoju dosć wuspěšnu dźěławosć skónčić. Po Druhej swětowej wójnje wožiwjenje móžne njebě, to poradźi so hakle po znowazjednoćenju Němskeje. 27. decembra 1993 bu w Hórkach Serbski Sokoł znowa załoženy. Někotre přičiny dołheho přihota w slědowacym podam.
16. februara 1862 bu w Praze prěnja jednota Sokoła w Čěskej załožena: W přitomnosći 75 wosobow bu dr. Jindřich Fügner za starostu wuzwoleny, Miroslav Tyrš za městostarostu. Pod hesłom »Tužme se!« (Krućmy so!) dźěše wo to, w času narodneho wozrodźenja ćělne a duchowne mocy młodych ludźi rozwiwać, złožujo so na hesło starych Grjekow »W strowym ćěle strowy duch«. W meji 1862 přewza Miroslav Tyrš načolnistwo jednoty, kotraž nošeše oficialnje mjeno »Sokol – Pražská tělocvičná jednota«. W běhu lěta nastachu w dalšich dźewjeć čěskich městach jednoty Sokoła. Miroslav Tyrš spisa w lěće 1870 wuznamny program »Náš úkol, směr a cíl« (Naš nadawk, směr a zaměr), kotryž bu potom lěto pozdźišo jako zawodny nastawk w prěnim čisle časopisa »Sokol« wozjewjeny. Sokołska myslička rozšěri so po čěskim nastorku tež w druhich słowjanskich ludach – najprjedy w lěće 1863 w Słowjenskej. Prěni hłós k nastaću sokołskich jednotow tež pola nas w Serbach pochadźa z lěta 1882, jako přewjedźe so prěni zlět čěskeho Sokoła w Praze. Zarjadowanje dožiwi serbski student Jan Ćěsla. Bě wot wobsaha zarjadowanja tak zahorjeny, zo wozjewi w časopisu Łužica namjet, »tež tajke towarstwo zawjesć, zo snadź bychu klětu tež serbske młode Sokoły wulětowałe a serbsku rěč a narodnosć mjez sobu hajiłe a posylniłe».1 (W Nowych Boranecach w lěće 1840 rodźeny Jan Ćěsla studowaše pozdźišo w Praze a skutkowaše wot 1871 jako lěkar w Neveklovje blisko stolicy. Tam zemrě w lěće 1915.)
Wot nadawka k wobskóržbje (10/11)
Wšědny dźeń w fotografiji njeje jenož lute tworićelstwo, ale ma wjele z organizaciju, jězdźenjom, wadźenjom, wězo z dobrymi idejemi a podpěraćelemi činić.
K mojim najlěpšim pomocnicam we wobłuku łužiskeje fotografije słušeše wjednica muzeja »Alte Pfefferküchlerei« we Wósporku, Irmgard Wenzelowa. Wona je mje při patentnym sudnistwje NDR wobskoržiła. Sudnistwo je skóržbu přećiwo priwatnej wosobje wotpokazało a na LND přepodało. Njewěm, kak je to tehdom wušło. Nimale zmužiće sym skóržbu jako nastork wzał, zo bych so k njej na puć podał. To je so wupłaćiło, wona je mje pozdźišo husto podpěrała. Běše z wašnjom, zo na dnju załoženja NDR wokrjesy a organizacije zbožopřeća a małe dary do Berlina sposrědkowachu. Za Budyski wokrjes abo Domowinu je knjeni Wenzelowa wuměłsce napodobnjene nowolětki zhotowiła, kotrež sym jako kalendrowy wobraz wužiwał.
Ćeže pak mějach z načolnikom Budyskeho Měšćanskeho muzeja w lěće 1987, kiž nochcyše mi eksponaty wupožčić. Nochcyše wěrić, zo so wone jednorje přez škleńcu witriny fotografować njehodźa. Hakle po wobšěrnym listowanju z ministrom za kulturu so hara skónči.
Prócowanja Jana Bjedricha Tešnarja wo zjawnu prezencu delnjoserbšćiny
Njedźelu, 28. oktobra 1860, poswjećichu w Chmjelowje pola Choćebuza nowe šulske twarjenje. Jeho wosebitosć bě, zo bě nad zachodom připrawjeny serbski napis, wuwjedźeny w tehdyšim frakturnym pismje: »Dajſcho tym Żiſchetkam ku Mn˙o pſchiſch a n˙ehoborajſcho˙ jim, pſchėto takich jo to Kralejſtwo Boże. Markus 10,14.« Wo natwarje noweje šule a wo poswjećenskim zarjadowanju Bramborski Serski Casnik 21. nowembra nadrobnje rozprawješe:
Dokelž bě jich dotalna šula přemała a dodźeržana, běchu Chmjelowčenjo w lěće 1857 twar noweho šulskeho doma wobzamknyli. Na to kupi gmejna kóžde lěto něšto drjewa a kamjenjow, zo by financielnu ćežu rozdźěliła. Nalěto 1860 stary šulski dom srjedź wsy wottorhachu a nowy murjowany twarić započachu. Hdyž bě nazymu »nowa, rědna, pyšna šula« dotwarjena, ju na 21. njedźeli po swjatej Trojicy, potajkim 28. oktobra, poswjećichu. Na swjatočnosć zeńdźechu so wjesnjenjo we wupyšenej šuli. Po zhromadnym kěrlušu měješe niši farar Choćebuskeje serbskeje wosady Jan Bjedrich Tešnaŕ prědowanje wo 103. psalmje, w kotrymž so Bohu za dokónčeny twar dźakowaše a wo žohnowanje za dźěło wučerja prošeše. Staršich napominaše, dźěći nic wot wučby wotdźeržować, ale je swěru do šule słać. Tež měli sej wučerja wažić a jeho podpěrować, dokelž je jeho dźěło »na roli tych hutšobow« hišće ćeše a sprócniwiše hač dźěło bura na polu. Napominanje indirektnje pokaza, z kotrymi ćežemi mějachu so wučerjo na serbskich wsach tehdy bědźić. Po požohnowanju twara přepoda Tešnaŕ najlěpšim šulerjam – třom hólcam a třom holcam – serbske knihi. Najlěpšej dóstaštaj Nowy testament, tamni štyrjo pak knižku »Pojż k’Jeſußu!«. Po tym zo běchu šulske dźěći pod nawodom wučerja Hänicke kěrluš zanjesli, so swjatočnosć ze zhromadnym kěrlušom skónči.
Wurědna publikacija wó žywjenju dolnoserbskego procowarja
Skóńcnje som je docytał: Tłuste, ale mimo měry zajmawe knigły »Christian Schwela. Wendischer Lehrer, Kantor und Redakteur. Eine Biografie« z rownogódnym serbskim titlom »Kito Šwjela. Serbski šulaŕ, kantor a redaktor. Biografija«. Mógu napšawdu wjelgin pórucyś, wósebnje wšak wucabnikam, duchownym, žurnalistam, stawiznarjam, což jo z Kamjenice póchadajucy nimski publicist Dietmar Schulze (*1947) na 540 bokach z wěcywuznaśim, ze sympatiju za Serbow a tež howacej derje naźěłał. Knigły se daju derje cytaś. Wón staja žywjenje a statkowanje Kita Šwjele (1836–1922) do zwiska z regionalnymi wobstojnosćami kaž tež z nimskimi a tam a zas ze swětowymi stawiznami, źož lěpšemu rozměśu słužy.
Pó tom, až su wósadne w Skjarbošcu w lěśe 2018 – z naglědneju pódpěru dalšnych luźi, zastojnstwow a towaristwow – swójomu kantoroju a wucabnikoju stajili z betonowego kamjenja stwórjony pomnik z jogo bistu (tśasaŕ Hans-Georg Wagner z Chóśebuza, *1962), su nastali knigły, kótarež su pśisamem něco kaž serbski stawizniski roman w nimskej rěcy. Kaka gluka, až su se dnjownikowe zapiski Kita Šwjele a jogo syna Bogumiła (1873–1948) zachowali, z kótarychž jo awtor mógał teliko awtentiskich faktow póceraś. Pśez to cytaju se žedne wótrězki, kaž by tej łužyskej procowarja žedne tšojenja tomu biografoju samej do pisańskeje mašiny wulicowałej.
Jako młody student a wědomy Serb je (pozdźiši prof. dr.) Arnošt Muka (1854–1932) po Hornjej a Delnjej Łužicy pućujo wšo serbske zapisował. Měješe nadobny zaměr, móhłrjec cyłemu swětej dopokazać wulkosć serbskeho naroda a kraja a bohatosć serbskeje rěče. Wšě připóznaća, kotrež so jemu w Serbach a druhdźe za to dawaja, su tuž woprawnjene.
Tola žadyn čłowjek njeje njezmylny kaž žadyn ćerń bjez kałača. Z dwěmaj přikładomaj je so serbski ludowědnik a rěčespytnik Muka mylił. To stej ležownostne mjeno »Kobjel« w Sernjanach a wjesne mjeno »Sernjany« same. Z ležownostnym mjenom »Kobjele« sym so před lětami w delanskej Gmejnskej nowinje rozestajał. Tule wěnuju so našemu wjesnemu mjenu.
Jan Meškank-Kanečanski (1905–1972) bě po Druhej swětowej wójnje znaty a připóznaty serbski domiznowědnik mjez Wotrowom a Konjecami. Hdźež je móhł, je Meškank wězo na Muku nawjazował. Na Mukowym wułožowanju mjena Sernjany je wón dwělował. Ale Meškank njebě powołanski wědomostnik a slědźer. Tež dźensa znate wědomostne žórła jemu tehdy hišće přistupne njeběchu.
Wjacori, w słowjanskich rěčach derje wukubłani němscy mjenowědnicy su so po skónčenju Druheje swětoweje wójny wobšěrnje a dokładnje ze słowjanskimi mjenami w srjedźnej a na wuchodnej Němskej zaběrali. Su woznam mjenow přepytowali a ze susodnymi słowjanskimi rěčemi přirunowali.
Hižo přeco chcych ležownostne mjena Trjebina znosyć, zo njebychu so zhubili. Přewulki pak bě respekt před wobšěrnym dźěłom mjena dokładnje zběrać, so ludźi prašeć, kotřiž su hišće starši hač ja, a w archiwach slědźić. Dźěłowy plan Trjebinskeje Domowinskeje skupiny 2017/2018 je mje trochu do dźěła honił. Tak buchu Trjebinscy Domowinjenjo w nowembrje 2017 a w aprylu 2018 w dźěłowym planje namołwjeni, jim znate ležownostne a swójbne mjena znosyć. Njetrjebamy so dźiwać, zo bě zajim jara wulki, dokelž so wjes zdźěla wotbagruje a dźěl wjesnjanow bu hižo přesydlene. To přinjese wosebitu brizancu do tematiki: Hižo nětko je ćežko, sej stary wjesny dźěl Zagora předstajić, dokelž rowy, klumpy a wotnjesene statoki deprimowacy wobraz zawostajeja. Bórze so wšitko w hoberskej brunicowej jamje zhubi.
Njewobsydlena přiroda rozdźěli so na přestrjenje, za kotrež je wěste wužiwanje předwidźane. Ležownostne mjena dźěla krajinu a słuža orientaciji a identifikaciji. Tute geografiske mjena su wobydlerjo tworili a buchu bjez pisomneho fiksěrowanja do lokalneje rěče přiwzate. Wone su jenož we wěstej wjesce abo wěstym měsće znate a słuža tomu, połoženje ležownosće jasnje identifikować a rjadować. To je wažne za kataster, wobsydstwowe poměry abo wužiwanje přestrjenje a zaměr wužiwanja (jako polo, łuka, lěs abo hat).
Bjez prócy – žane foto (9/11)
W zwisku z festiwalom 1972 měješe LND wotpohlad, portret Měrćina Nowaka-Njechorńskeho we wulkim formaće wozjewić. To běše za mnje dobra přiležnosć so ze zajimawej wosobu do zwiska stajić. Nochcyše so w swojim ateljeju fotografować dać, ale radšo na zahrodźe w Njechornju, štož njebě žadyn problem. Krótko po tym je so moler na Domowinu abo nakładnistwo hóršił a wozjewjenje fota najprjedy zakazał.
Při swojim wopyće běchu mi tehdom durje do ateljeja napadnyli. Běše to wulkotny drjewjany wudźěłk a srjedźa běše znamjo Nowaka-Njechorńskeho: rězbarjene lipowe łopješko. Dokelž lubuju detaile w fotografiji, chcych »něšto z toho činić«. Ale wón měješe něšto přećiwo tomu.
Pozdźišo, jako dźěłachmy na Křini dopomnichmoj so z Geratom Hendrichom zaso na wone durje. Hendrich je so ze sotru Nowaka-Njechorńskeho rozmołwjał, kotraž při nim přebywaše. Wona měješe zakaz za přehnaty. Přeradźi nam dźeń, na kotrymž so jeje bratr do Budyšina poda a so hakle z poslednim busom nawróći. To smój sej tam dojěłoj, techniku natwariłoj a durje fotografowałoj. Cyle derje mi při tym njebě.
200 lět serbske misionske towarstwa
Rewolucionarnej lěće 1848/49 so w serbskim stawiznopisu husto jako započatk towarstwoweho žiwjenja na serbskich wsach charakterizujetej.1 W tutym nastawku chcu pak pokazać, zo směmy započatki šěrokeho towarstwoweho skutkowanja na serbskich wsach bjezmała wo 30 lět doprědka datěrować. Wot 1820 do 1834 załoži so w ewangelskich Serbach znajmjeńša 14 misionskich towarstwow, kotrež běchu rum, w kotrymž móžachu so čłonojo politisce, nabožnje a narodnje angažować a za dalše towaršnostne dźěło wukmanjeć.
Mały Wjelkow – najstarši hólči wustaw za dźěći misionarow Wobraz: Archiw Ochranow
Jeničke serbske wopomnišćo bitwy pola Sedana před 150 lětami
Na zapadnej kromje stareho kěrchowa, kiž so wokoło Slepjanskeje cyrkwje wupřestrěwa, stejitej pomnikaj, kiž dopominatej na Němsko-francosku wójnu w lětomaj 1870/71. Napohlad dominuje na štyri metry wysoki obelisk z pěskowca, kotryž bě zhotowił kamjenjećesar Bruno Modrack ze Słomjenja pola Grodka. Pomnik je z třomi mjedźanymi wudźěłkami wozdobjeny: deleka z medaljonom z podobiznu kejžora Wilhelma I., srjedźa ze Železnym křižom a horjeka je krónowany z worjołom. We wulkim złotym pismje steji na obelisku w němskej rěči, zo je poswjećeny dopomnjeću gloriozneju lět 1870/1871 a zo bu postajeny składnostnje 25. jubileja załoženja Slepjanskeho wojerskeho towarstwa 14. julija 1912. Z nowinskeje rozprawy wo tutym podawku wěmy, zo běštaj hrabja Arnim z Mužakowa a kejžorstwosejmski zapósłanc dr. Hegenscheidt twar pomnika spěchowałoj a zo bě jón Slepjanski farar Matej Handrik we wobłuku schadźowanja zapósłancow delnjošlesko-łužiskeho wokrjesneho wojerskeho zwjazka w přitomnosći 40 wojerskich towarstwow a mnohich wysokich hosći poswjećił.1 Zda so, zo bě runja pomnikowemu napisej tež poswjećenska swjatočnosć přezcyłnje němska.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
Zahoritosć za předstawizny a zažne stawizny, wosebje za srjedźowěk, namakamy w Němskej w nimale wšěch worštach wobydlerstwa a we wšěch starobnych klasach.
Archeologiske muzeje su jara woblubowane a »srjedźowěkowske wiki« kaž tež zarjadowanja »living history« so prócuja, ludnosći srjedźowěk z pomocu dožiwjenjow zbližić. »Histotainment« je za to hesło. A byrnjež na cyłym teritoriju nowych zwjazkowych krajow a zdźěla zwonka nich wot spočatka zažneho srjedźowěka lětstotki dołho kmjeny Słowjanow sydlili (t. mj. Germania Slavica), njejsu wone we wědomju a zaznaću wulkeho dźěla worštow wobydlerstwa eksistentne. Wikingojo a ryćerjo popularny wobraz srjedźowěka dominuja. Nimo šulskich knihow a medijow su wosebje muzeje, kiž tutón wobraz produkuja a ludźom předstawu wo stawiznach jich domizny posrědkuja.
Znamjenja časa (8/11)
Poprawom by derje było, titul rjada wo zhladowanju na wobrazy raz wobroćić. Potajkim by rěkał: Wobrazy mojeho puća. Wjace hač połsta lět sym časy a podawki ze swojimi wobrazami přewodźał. Wosebje napadnje, zo maja wěcy, kotrež njejsym w 1960tych a 1970tych lětach jako hłowne temy fotografował (prajachmy tež: »To njeje zwobraznjenja hódne.«), dźensa jako dokumenty a napohlady swoju woprawnjenu hódnotu a kedźbnosć zbudźeja.Znamjenja časa, Wernarjecy, 1990 Foto: G. Große
1950 je znaty łužiski fotograf Kurt Hajna prezidenta Wilhelma Piecka z holcu w katolskej narodnej drasće na rukomaj fotografował. Holca bě dźowka hibićiweho redaktora Noweje doby a woblubowaneho braški při programach Serbskeho ludoweho ansambla Bena Šołty. W lěće 1980 wopyta prěni němski kosmonawt Sigmund Jähn Budyšin a Beno Šołta běše měnjenja, zo měła so nětko jeho wnučka w samsnej drasće a w samsnej pozy z wysokim hosćom fotografować dać. Tole je woprawdźe přikładnje organizował. Fotografojo su poprawom jara dźakowni za tajke »organizaciske wukony«.
Moja angažowanosć za wuchowanje Klětnoho w rozsudnych měsacach měrliweje rewolucije – a pozdźišo tež za Rogow pod wuměnjenjemi wobnowjenja demokratije – ma swoje předstawizny. Tute so njehodźa z někotrymi słowami rozjasnić. Njech su tohodla jenož někotre wuchadźišća naspomnjene, kotrež mje pohnuwachu, so Klětnjanam kónc lěta 1989 a Rogowčanam nalěto 1990 w boju wo přichod jich sydlišćow direktnje přizamknyć – a to w zhromadnosći z mnohimi serbskimi spisowaćelemi, dźiwadźelnikami a dalšimi wuměłcami a kulturnikami:


text:
MILIKÓW Moc ludzi sie uż Wielkanoc nimoże wyobrazić bez przedstawiynio w Milikowie. Aj latoś zaś zagrali nowóm sztuke.
„Wiym wszystko, czyli kurzyni szkodzi zdrowiu” jim zaś napisoł generalny dyrektor Werku Jan Czudek, kiery sie na premiere prziszeł podziwać aj ze swojóm babóm. A to uż był dziewiónty tekst, kiery aktoróm z Milikowa napisali.
Akcja se łodgrywo na autobusowej zastawce, a jak uż to w takich grach bywo, ludzie sie mogóm pośmioć od poczóntku aż do kóńca. Nejwiyncyj tego na scynie miała do zagranio Dorota Hóta a je trzeba napisać, że sie ji to fakt podarziło. Całość reżyserowała Halina Wacławek.
A jeśliście eszcze nie widzieli nowego przedstawiynio, tak możecie do Milikowa zajechać teraz w niedziele na 16. Za tydziyń w niedziele też bedóm grać o 16.


text:
Isa Bryccyna z Kubšic zwjesela přećelow wuměłstwa z wosebitymi přeprošenjemi za wustajeńcy w Budyšinje
Łobjo rano, rozbudźena kóčka abo kačka jako stražnik – Isa Bryccyna z Kubšic je za wšitko a wšitkich prawe městno namakała. Su to jeje wuměłske twórby, kotrež na sfałdowanych łopjenach za wustajeńcy Budyskeho wuměłstwoweho towarstwa wabja. Tajke přeprošenja su něšto wosebite: Hinak, hač je to hewak z wašnjom, nimaja wone jenož dwě do štyri, ale wosom do dźesać stron. Tak je wjace městna za twórby a rozmyslowanja wo wuměłcach – přeprošenja su we wěstym zmysle minikatalogi. To zwjesela přećelow wuměłstwa, ale runje tak molerjow, grafikarjow kaž tež rězbarjow a socharjow, kotřiž w galeriji Budissin wustajeja. Tak je Klaus Drechsler w měrcu a aprylu plastiske twórby wustajał, a k nim słušeštej tež kóčka a kačka. Abo Gabi Keil z Drježdźan, molowaca „Łobjo rano“, wustaješe w aprylu a meji. W juliju bě wona znowa z hosćom w Budyšinje a podawaše tu kurs we wobłuku lětnjeje akademije wuměłstwoweho towarstwa w rozwalinje mnišeje cyrkwje.


text:
Po 19 lětach je so Chór Budyšin pod nawodom swojeho dirigenta Michała Jancy zaso zmužił a so za wurisanje wuchodosakskich chórow zapisał. Wuzwolił bě sej najćešu z wupisanych kategorijow. Sobotu, 11. junija, w 13 hodź. běše tak daloko, zo stupichmy po tydźenjach intensiwnych přihotow na žurli farskeho domu Drježdźanskeje Lukašoweje wosady před jury wubranych fachowcow. Jako prěnje zaklinča „Ubi caritas et amor“, kiž běše wuchodosakski chórowy zwjazk jako wupisowar wubědźowanja we wuzwolenej kategoriji za winowatostny přinošk postajił. Slědowachu fakultatiwne titule „Wowčer, tón wowcki“ wot Bjarnata Krawca a Jana Bulankowej spěwaj „Z wuhladkom“ a „Starosć juž pśi małych“. Z lóštom přednjesene serbske title so publikumej wočiwidnje spodobachu. Tež jury nam dobry wukon we wuhódnoćenskej rozmołwje z dirigentom a předsydku chóra atestowaše, slěbornu medalju z 0,2 pobrachowacymaj dypkomaj pak bohužel zapowě.
Hamor (AK/SN). Z ph-hódnotu 7,7 ma Bjerwałdski jězor jara dobru mikrobiologisku kwalitu wody. Tole podšmórny Hamorski wjesnjanosta Achim Junker (CDU) na wčerawšim posedźenju gmejnskeje rady. „Kupanju při Hamorskim, Klětnjanskim a Delnjowujězdźanskim pobrjohu potajkim ničo naprěki njesteji.“
Wot tuteje sezony móža tež ći, kotřiž su na chorobny stoł wjazani, k jězorej přichadźeć. Za nich natwarichu połdra metra šěroki separatny přijězd při Hamorskim pobrjohu. Wón je z tirkisowymi gumijowymi přestrěncami wukładźeny. Po nich móžeš sej z chorobnym stołom runje tak k wodźe dojěć kaž z dźěćacym wozyčkom. Financowali su projekt z inwesticiskeho programa za twarjenje bjez zadźěwkow. Předewšěm dźakowaše so Achim Junker społnomócnjenej za zbrašenych Zhorjelskeho wokrjesa Elvirje Mirle a twarskemu zawodej Hamorskeje gmejny za zwoprawdźenje tohole projekta.
Dowolnosć sfalšował a drogi brał
Porchow. Dobry čuch mějachu policisća dźensa w nocy, jako kontrolowachu na awtodróze A 4 pola Porchowa 34lětneho pólskeho staćana, kiž bě z Audijom A 3 po puću. Zastojnikam napadnychu na nim njeho čerwjenej woči a nerwozne zadźerženje. Z pomocu awtodróhoweho policajskeho rewěra přewjedźechu drogowy test, kiž wunjese, zo bě muž kokain a amfetaminy brał. Jako sej jeho jězbnu dowolnosć wobhladachu, zwěsćichu, zo bě ta sfalšowana. Nětko změje so 34lětny potajkim hnydom štyrjoch deliktow dla zamołwić: jězdźenje pod wliwowom drogow a bjez jězbneje dowolnosće, přeńdźenje přećiwo drogowemu zakonjej a falšowanje dokumentow.
Z motorskim znjezbožił
Salow. Tragiski wukónc měješe wobchadne njezbožo sobotu popołdnju mjez Salowom a Koćinu. Napřećo přijěduceho VWja dla dyrbješe 43lětny wodźer motorskeho zaborzdźić. Při tym zhubi kontrolu nad swojim jězdźidłom, padny a bu wot VW přejědźeny. Motorski so tak jara zrani, zo na městnje njezboža wudycha. 42lětny šofer VWja wosta njezranjeny.
Zhorjelc. Fotografojo z euroregiona Nysa a južneho euroregiona Sprjewja-Nysa-Bobr su přeprošeni, so ze swójskimi fotami na lětušim festiwalu „Hrajnišća žiwjenja“ wobdźělić. Hač su to realne abo wumyslene, historiske abo aktualne hrajnišća – za Zhorjelski fotowy festiwal su wone wšitke zajimawe. Za wobdźělenje na wubědźowanju njech zajimcy pod adresu www.fotofestival.projektonline.info maksimalnje wosom fotow składuja, kotrež so w najšěršim zmysle słowa z „hrajnišćemi žiwjenja“ zaběraja. Wosobinska interpretacija k tomu je wuraznje witana. Přinoški, kotrež jury potom wupyta, so na 2. Zhorjelskim fotowym wubědźowanju wot 26. awgusta do 11. septembra 2016 wustaja. Posledni termin zapodaća fotow je 23. junij 2016.
Dalši trening
Worklecy. Sportowa jednotka Viktorija Worklecy přeprošuje holcy a hólcow w starobje 7 do 14 lět na dalši blidotenisowy trening. Tutón přewjedu Worklečenjo jutře, wutoru, wot 17 hodź. we Worklečanskej ćěłozwučowarni. Štóž ma swójsku blidotenisowu palku, njech sej ju prošu sobu přinjese. Njezabudźće tež na sportowu drastu a črije.
Złoty kwas dožiwić směć je kóždemu mandźelstwu wulka hnada. Tónle jubilej swjećeštaj minjeny tydźeń Ludwig Zahrodnik a jeho mandźelska Rejza w Jaseńcy.
Ludwig Zahrodnik narodźi so 10. oktobra 1939 we Wotrowje a wotrosće w Chrósćicach pod skromnymi wuměnjenjemi. Nan bě we wójnje zhubjeny a mać so wo třoch synow z lubosću staraše. Po zakónčenju šulskeho časa 1953 w Chrósćicach chodźeše nadarjeny pachoł dwě lěće na Serbsku wyšu šulu w Pančicach. Po dwulětnym studiju na Serbskim wučerskim wustawje złoži w Małym Wjelkowje wuspěšnje statny eksamen. Na to nastupi w septembru 1957 swoje dźěło w redakciji serbskich wučbnicow. Njehladajo dźěłowych wužadanjow jako redakciski asistent za předmjetaj stawizny a geografiju zmištrowa runočasnje štyrilětny listostudij za předmjet serbšćina a na to 1966 dalši štyrilětny dalokostudij w předmjeće stawizny. Njeličomne serbske wučbnicy za stawizny, geografiju, ručne dźěło, domiznowědu a matematiku za delni schodźenk je spisał, přełožił a lektorizował. Za swoje njesprócniwe dźěło bu z titulom Wyši wučer počesćeny.
Kulow (AK/SN). Wobšěrnje saněrować započeli su njedawno Kulowsku Krabatowu zakładnu šulu. „Lětsa chcemy něhdźe 250 000 eurow inwestować, a to za elektriku, nuzowe wobswětlenje a přede- wšěm za wohnjoškit z připrawu za kurowy alarm a za druhi wuchowanski puć“, rozłožuje nawoda měšćanskeho twarskeho zarjada Stephen Rachel.
Dźakowano měšćanskotwarskemu spěchowanskemu programej za mjeńše města a gmejny so w Kulowje nadźijeja, zo dóstanu za cyłkowne wobnowjenje zakładneje šule we wobjimje 850 000 eurow dwě třećinje spěchowanskich srědkow. Jednu třećinu zapłaći město jako swójski podźěl.
Prěni twarski wotrězk chcedźa po słowach Stephena Rachele lětsa dokónčić. Klětu ma druhi wotrězk slědować. Potom budu předewšěm wjerchi a špundowanja wobnowjene. Nimo toho zatwarja woclowe durje, štož je žadanje wohnjoškita. Třeći twarski wotrězk je w lěće 2018 na rjedźe. Po wšěm zdaću saněruja potom třěchu, pod kotrejž ma rumnosć za skład nastać. Nimo toho ma kubłanišćo porjadnu garderobu dóstać.
Z mnohimi hosćimi z delanskich wsow swjećachu kameradojo Ralbičanskeje dobrowólneje wohnjoweje wobory wčera dźesaćlětny jubilejny swjedźeń natwara noweje gratownje.
Ralbicy (aha/SN). Nahladny objekt, kotryž płaćeše před lětdźesatkom z přetwarom stareje šule něhdźe 380 000 eurow, skedźbnja na swislach z wulkim serbskim napisom na serbskosć Ralbičanskeje wobory. Nimo woponow gmejny Ralbicy-Róžant a Sakskeho wohnjowoborneho zwjazka wupřestrěwa tam wšěm widźomnje swj. Florian, patron wobornikow, swoju škitacu ruku. Hižo po dopołdnišej wulkej Božej mši, na kotrejž so wjacori kameradojo we wohnjowobornej drasće wobdźělichu, podachu so z wosadnym fararjom Šćěpanom Delanom a ministrantomaj do gratownje wobory. Farar gratownju požohnowa a wupraji wobornikam připóznaće za jich njesebične skutkowanje.


text:
Zmiany we linkowanych
Wkludź miano strōny, żeby ôbejzdrzeć zmiany na strōnach linkowanych do nij abo co dō nij linkujōm. (Żeby ôbejzdrzeć strōny z kategoryje, wkludź Kategoryjo:Miano kategoryje). Strōny ze Ôbserwowanych sōm porubiōne.
- d
- Edycyjŏ Wikidane
- N
- Ta edycyjŏ stworziła nowõ strōnã (ôbejzdrzij tyż listã nowych strōn)
- m
- To je małŏ zmiana
- b
- To je zmiana zrobiōnŏ ôd bota
- (±123)
- Strōna zmiyniyła srogość ô tela bajtōw
- Tymczasowo obserwowana strona
6 paź 2022
- Ukrajińsko godka 19:49 0 Amherst99 dyskusyjŏ wkłŏd


text:
Serbski rychłopis
Hdyž běchu ludźo počeli prajene słowa pisać, počachu sebi tež na to myslić, kak bychu je po móžnosći ruče napisać móhli. Tohodla nałožowachu hižo w starogrekskich a staroromskich časach wšelake skróćenki słowow. W nowišim času poradźi so wunamakać pismo, z kotrymž móžeš khětřišo pisać hač rěčeć. Tajki rychłopis wuslědźi za němsku rěč mjez druhimi Gabelsberger. Dokelž běše jeho system khmańši dyžli druhe podobne, přenjese jón Hendrich Jakub Heger, podpjerany přez sławneho Šafaříka, přez Šumavskeho a druhich, l. 1848 na štyri najwjetši słowjanske rěče. Potom tež druzy we wšelakich słowjanpkich rěcach rychłopisne zestajenja připrawjachu a nałožachu. Tež w našej serbšćinje njewosta to njespytane. Štoš smy wo tom zhonili, staj so tu prócowałoj jako prěni naš najsławniši narodowc Michał Hórnik, a po nim z młódšich Jurij Kral. Do ćišća pak płody jeju prócowanjow dotal přišłe njejsu.
Někotremužkuli pak, wosebje serbskim prědarjam a rěčnikam, budźe snano witana wěc, hdyž budźa móc swoje myslički khwatnje napisać a z tym wjele droheho časa zalutować. To je wina, čehoždla namołwjany přez druhich swój rychłopis tu w ćišću wozjewjam. Wón je nic jeno po theoriji zestajany, ale po mnohe lěta tež praktiski přeze mnje wuspytowany a nałožowany. A k tomu je wón tak lohki, zo jón kóždy zdźěłany Serb za někotre njedźele a, štóž němsku stenografiju hižo znaje, za tydźeń dospołnje nawuknje. Z rychłosću zjednoća tutón rychłopis tež dospołnu wěstosć, kajkuž ma pismo, tak zo tón, kiž jón znaje, bjez wobćežnosće přečita nic jenož, štož je napisał sam, ale tež štož štó druhi. Srědkaj, z kotrymajž so to dosćěha, staj tejle: pismiki su jednore, pisaju a zwjazuja so lohcy; skróćenki słowow su postajene po wěstych prawidłach. Potajkim dźěli so wucba wo rychłopisu do dweju dźělow, do wučby wo złóžkach a do wučby wo słowach.


text:
Asunción
Asunción je stolica a z něhdźe 550.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město južnoameriskeho stata Paraguay. Jeho mjeno (španisce za donjebjeswzaće) poćahuje so na Marije donjebjeswzaće, dokelž bu město na tutym dnju w lěće 1537 załožene. Połne španiske mjeno je La Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora Santa Maria de la Asunción. W guaranišćinje rěka Asunción Paraguaŷ, mjeztym zo je mjeno kraja Paraguái.
Město nadeńdźe so při lěwym, wuchodnym pobrjoze rěki Paraguay při hranicy z Argentinskej.
W měsće knježi tropiska klima. Najhorcyši měsac je januar z přerěznymi temperaturami mjez 23 a 33 stopnjemi, najzymniši je julij (13–23° C).
Asunción je so dnja 15. awgusta 1537 wot španiskeho dobywarja Juan de Salazar y Espinosa załožił a je tuž jedne z najstaršich španiskich městow w Južnej Americe.
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficielne webstrony města (špan.)


text:
Je w naszym powiecie Cieslarów jak mrowców i skyrs tego w tym dziewiyńć a dwacatym nomerze naszego TRAMWAJU dzisio s jednym ś nich se porzóndzymy. Je to tyn panoczek, kiery moc razy przy każdym świyńcie w Cieszynie dzierży w gorści mikrofón i fórt cosi do niego prawi. Teraz uż isto wszedcy sie skapowali ło kogo się rozchodzi i uż ni ma co tej rzeczy dalij smyczyć.
Adam Cieślar – to długoletni pracownik Cieszyńskiego Ośrodka Kultury, a obecnie jego dyrektor. Mieszkaniec wsi sołeckiej Gumna, która położona jest na Pogórzu Cieszyńskim. Szczęśliwy mąż i ojciec trójki dzieci. Miłośnik fantastyki-zwłaszcza tej literackiej i jak kiedyś wielu młodych ludzi fan Gwiezdnych Wojen. W domowej piwnicy do tej pory przechowuje wszystkie roczniki miesięcznika ”Fantastyka” od 1982-2004 roku. Zagorzały kibic sportowy, wspierający duchowo razem z rodziną szczególnie polskich skoczków, siatkarzy i piłkarzy. Jego dom emanuje sportem w którym to stanowi prawie 50% wszystkich rozmów. Zamiłowanie sportem przejęły młodsze dzieci, które z zapałem trenują profesjonalną koszykówkę, a starsza córka marzy o dziennikarstwie sportowym.
Fryderyk Dral – Panie Adamie, tustelocy o was prawióm, żeście sóm bardzo szykownym, dobrym i uczynnym chłopym i skyrs tego majóm was strasznie wszedcy radzi. Tych moc roków jak zapowiadocie ty wszecki hałdamasze w Cieszynie i pieknie do tego mikrofónu fulocie, to nikierzi prawiom, że nie trzeja sie dziwać, coby wiedzieć gdo to prawi. Ta nuta we waszym głosie każdego gdo jóm posłócho poradzi zakludzić dycki tam, kaj cosi w Cieszynie je wynokwiane. Dzisio je do Was tako pytka co byście ło tej swoji robocie w kulturze i kapke aji cosi o swojim żywobuciu rzekli to po naszymu czytmiorzóm naszego TRAMWAJU.
Adam Cieślar – Na powiym wóm panie redaktorze, że bydym s tym mioł kapke ostudy, bo wiycie jako to je w tej moji robocie, w kierej yno rzóndzymy po polsku. Ale dóma za chłapca mówiłech yno po naszymu i do dzisia sie tego nie gańbiym. Tóż poprugujym, a do was bydym mioł pytke co byście mi kapke w tym pumugli i mie porawiali.
Nejbardziyj u nas dóma moji łobie starki prawiły po naszymu i do dzisia jo se to fórt dobrze spóminóm. Dłógo uż ich ni ma na świecie i móm strasznie rod jak kierysi do mie przemówi po naszymu, bo spóminajóm mi się moji młode roki i zaroz serce mi sie raduje. Dzisio miyszkóm na dziedzinie kaj czas tak wartko nie żynie jak w mieście i ludzie eszcze poradzóm miyndzy sobóm rzóndzić po naszymu. Idzie tóm naszóm rzecz eszcze słyszeć aji na ceście, jak ludzie idóm po żymły i chlyb do piekorza. Cosi dycki ze sebóm przemówióm, bo na dziedzinie sie wszedcy znajóm. S tych mojich Gumiyn kaj miyszkóm móm dzisio ganc blisko do Dómu Narodowego w kierym łod stycznia je żech dyrektoym. Chciołbych tu napomknóć, że to galaniyni sie s Dómym Narodowym zaczło sie łod stocio s mikrofómym uż łod poczóntku dziewiyńdziesióntych roków zeszłego stulecio. Możne, że niekierzi eszcze isto se spóminajóm na ty pióntkowe dyskteki i niedzielne podwieczorki na kierych jo dzierżoł w gorści mikrofón. Isto też se spóminajóm na ty dziadowski głośniki „Altus” i rożygające sie rozmajte barewne światelka przirażóne naścianach i aji na ty stówki wyśmiotych gzychtów łod dziełuch i chłapców. Pón Franek przedowoł im w szatni oranżade, kieróm szło aji czymsi mocniejszym ochrzcić s pod lady. Jak eszcze czegosi nóm chybiło to pón Wiesiek, kiery mioł kawiarnie na dole poradzioł cosi inszego zaserwować. Dycki my tam do niego chodzili po szkole i moc godzin grzoli swoji zadki na stołkch przi kawie i czaju. Był to tam taki plac, kaj wszeckich szło dycki znóńś i kapke mi dzisio skyrs tego aji skrowo, że uż tego ni ma. Prziszły insze czasy, a ś nimi tustelocy snaszli se inszy plac do przisiedniyńcio na kawie.
Ta kultura panie redaktorze s kieróm prziszło mi sie po skóńczyniu wszeckich szkół skamracić, bydzie uż do kóńca tego wywiadu sy mnóm. Jak żech sztudyrowoł toch dycki pumogoł przi Festiwalach „Na Granicy” i to była piyrszo moja prowdziwno szkoła kultury. Czakało sie na tyn festiwal cały boży rok, coby se nieskorzij porzóndzić s Czechami, Słowokami, aktorami i rozmajtymi żurnalistami, kierzi nas nawszczywiali. Spóminóm se na jednóm paniczke kiero dycki na tyn festiwał przijyżdżała i zamias łóglóndać ty rozmajte tyjatery to góniła po czeskich kszeftach. Na kóniec miała pełne taszki rozmajtych czeskich wiecy i isto to nieskorzij rozdowała całej swoji familiji. Dycki nieskorzij też pisała rozmajte recynzyje s tych przedstawiyń na kierych wubec nigdy nie była. Tak sie mi wszecko to spodobało, że jak żech wysztudyrowoł toch sie przijył do roboty w Dómie Narodowym, a było to w 1999 roku. Robota była kiejsi ganc inszo niż dzisio, bo nie było żodnych telefónów, internetów ani rozmajtych udogodniyń, ale ludzie byli insi i se społym dycki pumogali przi robocie. Roki żynyły, dyrektory się miyniali, aż dzisio naroz przyszła do COK-u prowdziwno zmiana. Łóńskigo roku miołech eszcze taki szczynści, że dali mi kludzić Świynto Trzóch Braci, isto skyrs tego cobych sie na kóniec nie rozbeczoł, bo żech uż chledoł nowej roboty. Na tym nowym miejscu we Wiśle dłógoch nie zagrzoł i spadki za porem miesiyncy znaszełech sie w Dómie Narodowym. Zgruszało na mie isto ze milijóm problymów s kierymi se jakosi do dzisia dobrze radzym. Jak to dycki w taki sytuacyji bywo, idzie rachować yno na swojóm familije. I muszym wóm panie redaktorze rzeknóć, żech się nie zawiód i jakosi podarziło się mi to wszecko przedzierżeć.
Dycki jednakowóż móm strasznie rod cosi prawić do mikrofónu, bo to był i fórt je mój życiowy kóniczek. Uż na to ni móm tela czasu co kiejsi i muszym to robić po robocie. Pore roków tymu poznołech takigo szykownego kamrata Krzysia Gombrowicza s kierym podarziło mi się łod tego czasu mieć we starości strefę kibica we wiślańskim celcie na placu Hoffa. Strasznie go móm rod, bo łón za dziecka był nimocny na polio, ale sie nie doł i tak dłógo ćwiczył, że po poru rokach podarziło sie mu chodzić s krykami i uż nie potrzebuje żodnej pumocy. Łón tak jak jo mo też tego samego mikrofónowego kóniczka i społym nóm to snadno w tej Wiśle idzie. Tak to móm rod, że sie uż na to ni mogym doczkać, kiedy zaś przidzie ta zima i nasi chłapcy zacznóm skokać, a my łoba z Krzysiym bydymy w tym celcie s kibicami wreszczeć na cały głos.
Dóm Narodowy kierym dzisio regirujym, chciołbych jak to było kiejsi, dać ludzióm, coby mógli kiedy chcóm do niego prziś i radować się wszeckim co tam je. Za tych porem miesiyncy uż sie nóm podarziło zrobić moc wiecy, kiere bydóm słóżyć ludzióm. Zrychtowaliimy szatnie, kierej chybiało, coby nawszczywnicy mieli kaj zawiesić swoiji mantle i rozmajte jakle, a na hokach kłobuki i insze mycki. Uż prziszły do nas zaś spadki rozmajte stowarzyszynia, szkolniki, sztudynty i skyrs tego wszecki izby i cały nasz Dóm Narodowy je zaś żywy tak, jak kiejsi to bywało. Mómy eszcze taki napad, coby na partyrze tyn bioły puc przikryć wielkimi fotkami na kierych lufciorze i letnikorze bydóm mógli uwidzieć jak kiejsi wyglóndoł tyn nasz ukochany Dóm Narodowy. Muszym wóm też panie radaktorze rzeknóć, że uż downo takigo szwungu w Cieszynie do kultury nie było. Wszedcy chcóm nóm p mogać i to se fest wożymy, że dziynka tymu s wszeckimi naszymi nowymi napadami idymy pyndym do przodku. Skyrs tego mómy aji nadzieje, że te dzuire w dachu, kiero nas strasznie mierzi do sie wartko załotać, a postrzodek sali widowiskowej też dać do porzóndku.
Tego roku Świynto Trzóch Braci bydymy mieć we starości, coby ta dziewiyć a dwacato uroczystość sie nóm podarziła i słóneczko nóm prziświycało. Momy taki napad, coby postawić drugóm scyne na Starym Torgu, kaj całe familije s dzieckami bydóm mógły radodować sie razym s nami do kupy. Mómy też to we starości, coby w ych trzóch dniach prziszli tam ku nóm rozmajci artyści i śpiywocy tu stela, coby tustelocy mógli sie ś nimi radować i poznować nasz folklor. Uż dzisio wszeckich cieszynioków, tusteloków, lufciorzi, letnikorzi i aji tych kierzi naroz się nóndóm w naszym mieście fest, fest i to fest zaproszóm, coby nas nawszczywili i społym sie s nami radowali. Wasz Adam Cieślar.


text:
Drugo tajla naszej marokańskij alfabety. Wejrzijcie na zwiyrza, tōry, ôpuncyje i masa piosku.
ôd A do Z
-
-
Nowy land i nowe wyrazy. Pōdźcie poczytać ô Maroku. Ôd A do Z!
-
Lizbōna to je miasto, ô kerym szłoby szkryflać bez cołki rok. Pora zdań ô placach, ciostkach i inkszych fizymatyntach.
-
Lizbōna podug dykcjōnorza – ôd A do K. Stawiynia tōnkajōm sie w klarze, ludzie żyjōm po leku, psy robiōm na sztreki.
-
Tak ja my ôbiecowali – drugo tajla bildōw ze Amsterdamu z całōm masōm nowych wyrozōw. Poczōntek “zolytōw we stolicy Holandiji” znojdziecie samek: Amsterdam ôd A do…
-
Amsterdam – stolica i nojlepij znane miasto we Niderlandach. Skuplowalimy bildy z tej szteli z masōm nowych wortōw.


text:
Atlantiski ocean
Atlantiski ocean abo Atlantik (we wobchadnej rěči tež wulki hat) je wodowa přestrjeń mjez Afriku, Europu a Ameriku. Je to druhi najwjetši z 5 swětowych oceanow.
Jeho cyłkowna přestrjeń wučinja něhdźe pjećinu zemskeho powjercha, štož je dohromady z nakromnymi morjemi něhdźe 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bjez nakromnych morjow. Dołhosć jeho pobrjoha je 111 866 km. Šěrokosć je wot 2 848 km mjez Brazilskej a Liberiju do 4 830 km mjez Zjednoćenymi statami Ameriki a sewjernej Afriku. Najhłubše městno w Atlantiskim oceanje je hłubina Milwaukee w Portorikoskej hrjebinje we hłubokosći 8 648 metrow pod hładźinu oceana. Přerězna hłubokosć je 3 332 m, resp. 3 926 m bjez nakromnych morjow.


text:
Jeje nastaće a jeje změny
Prěnju wersiju ody »Na serbsku Łužicu« zapisa Handrij Zeler jako student w Lipsku 24. awgusta 1827 do tamnišeje rukopisneje Serbskeje Nowiny z čisłom 18. K tomu pohnuli su jeho po mojim sudźenju tři motiwy. Jako prěnje zajim jeho sobustudenta Hendricha Awgusta Krygarja za zažne stawizny Serbow, štož so w jeho elegijomaj w heksametrach »Tomu serbskemu towarstwu« a »Wěšćenje« wotražuje.1 Zdruha bě Zejler w nalěću 1827 w Lipsku wostał a wjeseleše so na wopyt domizny po jednym lěće w Michałskich prózdninach. Třeću, bjezposrědnju přičinu přeradźa sam w lisće Františekej Ladislavej Čelakovskemu samsny 24. awgust 1827: »Dokelž jedyn duchomny njedušnik ... přećiwo serskej rěči tak njezdobnje zaspěwać so zwažił je, da staj mje knjezaj protonotar Klien a Handr. Lubjenski w Budyšini žadałoj, tutemu hłupemu škrěčatemu sołobikej skerje a lěpje pósk zatykać a ’ho z toho štomika na smjeće (smetiště) sadźić. To je nětko moje najprjeńše dźěło.«2
Jedna so wo nastawk serbskeho fararja Jana Křesćana Rychtarja (1793–1856) ze Złokomorowskich kónčin we wědomostnym časopisu »Neues Lausitzisches Magazin« 1826 »Die wendische Sprache in Bezug auf Staat, Kirche und Volksbildung«.3 W nim argumentuje, čehodla měła so serbska rěč z cyrkwinskeho žiwjenja Łužicy wutłóčić a wopisuje, z kajkimi srědkami móhło so to docpěć. Šamale poniža w nim swoju maćeršćinu: »Hižo tohodla dyrbi so njedospołna mjenować, dokelž duchowny w njej wšě maćizny nabožneho přednoška wobdźěłać njemóže, hdyž jej samo słowa za proste předmjety a zapřijeća wšědneho žiwjenja pobrachuja, kak dyrbi hakle słowa dodać za wuměłstwo a wědomosć? – Nima ani swójske wurazy za ličbje sto a tysac, ani swójske mjeno za štom, ani pomjenowanje za wótčinu njeposkića, kak hakle za aritmetiku, přirodowědu, zemjepis a kóždužkuliž wyšu wědomosć.«4
»Pyšnje woblacone / Schön gekleidet« groni se prědnym knigłam Doris Heinzoweje, kótarež su łoni wujšli w Ludowem nakładnistwje Domowina. W nich zaběra se awtorka z dolnoserbskeju rejowańskeju drastwu. Justyna Michniuk jo se rozgranjała z njeju a Deliju E. Münchoweju, kótaraž jo za knigły fota zgótowiła a tekst do dolnoserbšćiny pśestajiła.Wó tom, kak jo k tomu dojšło, až šyjośo serbske narodne drastwy, kněni Heinzowa, njejsom w knigłach žednu nadrobnu informaciju namakała.
DM: Mysl k tym knigłam smej južo dłujko měłej a nama jo było wažnje, až wóni su se něnto wudali wót šlodaŕnje narodnych drastwow Doris Heinzoweje. Wušej togo by informacije wó šlodaŕni narodnych drastwow a wó wósobje mójeje maśerje w tych knigłach pśedaloko wjadli.
DH: Dalej njedejała narodna drastwa togo regiona jano wězana byś na našu šlodaŕnju. Do togo směra by źe pokazało, gaby se w knigłach rownocasnje pisało wó šlodaŕni a wó mójej wósobje. To by powšyknu płaśiwosć za ten region wobgranicowało. Nastaś su dejali knigły za wšych, njewótwisnje wót togo, lěc něchten sam tu drastwu nosy abo lěc źiśiźowki ju nose abo lěc jo starka ju něga nosyła. Togodla wobgranicujo se tematika na wěc samu. Pišu w knigłach, až ga jo wěc wšyknych, narodnu drastwu woplěwaś a zachowaś.
W zachadnem lěśe jo se nowe słowo pó Serbach rozlěgało. ZORJA kśě etablěrowaś rěcny imersiski program za dorosćonych. Ideja, až jaden team se zagórjecych luźi cełe lěto połnocasnje dolnoserbsku rěc wuknjo, jo padnuła na płodnu zemju. Smy w casu, źož wěcej a wěcej z nas pśeznanjenje zdobywa, až musy se zasadnje něco změniś pśi procowanju wó wóžywjenje našeje rěcy. Strukturna změna nam tu móžnosć něnto dajo. Serby dostanu swój późěl na milionach, kenž w pśiducych lětach w ramiku strukturneje změny do Łužyce běže. W Bramborskej jo se pśizwólił paket napšawow (18,9 milionow euro do lěta 2030) z masterplanom k rewitalizaciji dolnoserbšćiny a ZORJAMI ako modelowe pśedewześe. To nowe, hyšći młode lěto buźo rozsudne za naš program. Dostanjomy w lěśu referenta, ak głownoamtski zachopijo na rěcnem planowanju źěłaś. Comy wuwijaś curriculum za našo »rěcne drogowanje«. Zgónijomy wěcej wó imersiskich metodach, wěžomy kontakty z trenarjami a trenaŕkami, mentorkami a mentorami, spěchowaŕkami a spěchowarjami a potencielnymi wobźělnikami. Lěto pózdźej, w nazymje 2023, dej prědna runda startowaś. Cil jo jasny: Dolnoserbšćina ma pśichod, wóna dej zasej wordowaś wšedny komunikaciski srědk za wjele luźi w Dolnej Łužycy, powědana a słyšana nic jano w šulach, serbskich institucijach a muzejach, ale w loźe, na drogach, w měsće, na jsach a wósebnje doma w familijach.
Kontakty do »nawječorneje« Němskeje a postrowy z Pólskeje
Pjeć pohladnicow ze spočatka šěsćdźesatych lět mam před sobu ležo. Jedna z nich, poprawom fotografija we wotpowědnej wulkosći, pokazuje kwasny ćah w Njebjelčicach ducy z wěrowanja. Tuta je serbsce spisana z někotrymi němskimi, čerwjene podatymi wotpowědnikami nad wotpowědnym słowje, kotrež drje su wot přijimarki. Dopisnicy su wot Michała Nawki na Luise Leonhard do Lübecka, dalša na Fritza Jöde do Hamburga.Dopisnica Michała Nawki na Luise Leonhard Wobraz: Serbski kulturny archiw
Luise Leonhard dźěłaše wot lěta 1953 wusko hromadźe z wuznamnym němskim hudźbnym pedagogom Fritzom Jödu (1887–1970). Sama zajimowaše so z časa Druheje swětoweje wójny wosebje za słowjanske ludowe spěwy, kotrež hromadźeše. Wot šěsćdźesatych lět minjeneho lětstotka poča Luise Leonhard tute zbližić němskim zajimcam, a to přez zešiwki z notami, originalnym tekstom a wot njeje zhotowjenym spěwajomnym němskim přełožkom. W Serbach dopisowaše sej wosebje z Michałom Nawku, Jurjom Wowčerjom a Ceciliju Nawkec.1 Přez nju dósta drje tež Michał Nawka kontakt k profesorej Jödźe. Tón pósła jemu swoju knihu »Die Volksmusikinstrumente und die Jugend«.2 Lěta 1963 dźakuje so Nawka za připósłanej čisle wot Jöde wudateho časopisa »Pro Musica«. Dźěło Luisy Leonhard sej Michał Nawka wažeše, štož njepokaza jenož jej serbsce spisana pohladnica, ale tež hódnoćenje jeje wudawaćelskeho a přełožowarskeho dźěła: »Die Lieder und ihre Bearbeitung gefallen mir sehr, namentlich auch Ihre Übersetzungen aus dem Jugoslawischen.« Pohladnicy nawróćichu so drje po přewróće 1989/90 do Łužicy.
w zwisku z rasowymi slědźenjemi němskich wědomostnikow w lětach wot 1929 do 1938
W Rozhledźe z oktobra 2019 (str. 16–21) wozjewi so rozmołwa z dr. Friedrichom Pollackom, kotruž je wjedła Sara Mičkec, tehdyša šefredaktorka tohole časopisa. Rozmołwa poćahuje so na antropologiske (rasowědne) přepytowanja w Delnjej a Hornjej Łužicy, kotrež přewjedźechu němscy antropologojo a zastupnicy druhich wědomosćow w lětach wot 1929 do 1938. Nadpismo rozmołwy, poćahowace so na wědomostnu dokumentaciju, je ekspresiwne: »Hdyž tute dokumenty widźiš, će zyma woběhuje.«
Antropologam wšelakich krajow swěta, kotřiž zaběrachu so z rasowědnymi přepytowanjemi, dźěše hłownje wo čisto wědomostne dopóznaća, pokazowace na podobnosće a rozdźěle mjez wšelakimi rasami kaž tež jich změšenja w prehistoriskich procesach. Někotři slědźerjo spytachu (z rasowymi nahladami) přiwšěm dopokazać nadhódnotu běłeje rasy nad rasami Azije, Afriki, Awstralije a indianskeje ludnosće Južneje kaž tež Sewjerneje Ameriki. Mnohim němskim antropologam bě wažne, potwjerdźić rasowe rozdźěle mjez Germanami a słowjanskimi ludami, a z tym tež Serbami. Jim njeńdźeše mjenujcy scyła wo wuslědźenje objektiwnych antropologiskich wosebitosćow, ale wo wužiwanje rozdźělow jako dopokaz rasoweje mjenjehódnoty Serbow. Z tymle přinoškom podam swoje nahlady k wobsahej rozmołwy z Pollackom. Sym sej pak toho wědomy, zo njemóžu wobeńć wěste zjednorjenja wobmjezowaneho předstajenja měnjenja wědomostnika dla.
K 100. jubilejej hornjoserbskeho wudaća »Odyseje« a »Ilijady« Homera
Zajim Serbow za mytologiju, za antiku scyła, móžemy wot spočatka eksistency serbskeju literarneju rěčow a swětneho pismowstwa, to rěka wot srjedź 19. lětstotka, wobkedźbować. Wuraz toho je zawěsće wudaće »Odyseje« (Budyšin 1921) a »Ilijady« (Budyšin 1922) wot Homera w přełožkomaj Mateja Urbana (1846–1931). Běše to chutne předewzaće, za kotrež bě pjenježna zběrka trěbna. Přełožowarjej so poradźi zezběrać 24.017,50 hriwnow, mjez darićelemi njeběchu jenož Serbja, ale tež Němcy a Słowjenjo (mj. dr. čěski statny prezident Tomáš Garrigue Masaryk, kotryž da wjace hač 3.000 hr).1 Urban započa swoje dźěło w lěće 1908 na nastork Oty Wićaza. Za swój zaměr nałožowaše wjele prócy a napinanja, jeho přełožkaj buštej entuziastisce přiwzatej. Dźensa, z časoweje distancy, stej hódnoćenej jako přejara posłownej a parowacej wuměłski błyšć. Zda so pak, zo měješe přełožowar dokładny cil: Wón chcyše pokazać funkcionalne móžnosće rěče a jej na tute wašnje něšto kaž pomnik stajić.2 Wo tym swědči bjezdwěla namołwa, kotraž je na titulnej stronje »Odyseje« wotćišćana: »Serbja, namrětu rěč sej hajmy maćernu swěru! Chcemy-li njesmjertni być, horliwje pěstujmy rěč!« A w »Ilijadźe« namołwja wudawaćel: »Serbja, wojujmy wo swój přichod, kaž něhdy před Troju kmanosć a wutrajnosć sej dobyłej njesmjertnosć stej!« Je potajkim widźeć, zo jednaše přełožowar tohorunja, a snano předewšěm, z patriotiskeho pohona.
Štó drje w dołhich měsacach koronoweho lockdowna abo w tydźenjach karanteny njeje wo jězbach do dalokeho swěta sonił? Přez knihi, filmy abo w dopomnjenkach móžachmy so na puć podać. Podobnu žedźbu za dalokim swětom mějachu hižo naši prjedownicy. Tež woni sonjachu wo wulkim swěće, wo nowych žiwjenskich móžnosćach a hinašich wašnjach. Z wulkim zajimom čitachu pućowansku literaturu, kotraž bě jim ćim lubša, hdyž měješe pozitiwny, něhdy bychu prajili natwarjacy, zbudźacy raz.
Wosebity zajim hajachu Serbja za Grönlandsku. Přez tři lětstotki móžemy teksty a styki mjez serbskej Łužicu a najwjetšej z lodom pokrytej kupu swěta slědować. Zaběraš so bliže z tematiku, wotkryješ cyłu syć mjezsobnych zwiskow a stykow. Tute wotbłyšćuja serbske kulturne stawizny a pokazaja zdobom na splećenosć serbskich z němskimi, haj europskimi stawiznami.
Wuchadźišćo literarno-kulturnostawizniskeje ekskursije mjez Grönlandskej a Łužicu, na kotruž chcu so tu podać, je w lěće 1765 wudata kniha Davida Cranza »Historie von Grönland«, kiž bě w cyłej Europje – a tak tež w Serbach – zajim za polarnu kónčinu zbudźiła a slědy zawostajiła. Z połnym titulom rěka kniha: Historie von Grönland: enthaltend die Beschreibung des Landes und der Einwohner [et]c. insbesondere die Geschichte der dortigen Mission der evangelischen Brüder zu Neu-Herrnhut und Lichtenfels; Mit acht Kupfertafeln und einem Register, Barby und Leipzig: Heinrich Detlef Ebers, 1765.
K wósaźe Slepo/Slěpe słuša sedym jsow: Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin a wótergi pomjenjujo se ako wósyma wjas bramborski Lěsk. Region jo znaty za wósebnu slěpjańsku narěc, a teke dla rědnych narodnych drastwow. Slěpe jo jadnučki serbski region, kótaryž jo wuwił a zachował do źinsajšnego swójsku źiśecu drastwu za gólcow a za źowća. W drugich regionach źiśi su nosyli cesto samske drastwy kaž dorosćone, jano w mjeńšej wjelikosći. Togodla jo Slěpe wuwześe a naźejam se, až rědna źiśeca drastwa buźo dalej a zasej wěcej widobna w zjawnosći. To wšak njejźo bźez problemow. To jo mě groniła Elwira Hantšo, cłonk towaristwa Kólesko e. V., šlodaŕka drastwow a awtorka knigłow wó slěpjańskej narodnej drastwje za dorosćonych a źiśi. Wjele nanow njoco, až jich syny nose »suknju«. Hyšći pśed někak 50–60 lětami pak njejo to było nic wósebnego.Syn awtorki w slěpjańskej źiśecej drastwje Foto: Justyna Michniuk
Za mójo slěźenje zajmny jo dalšny fakt, až w Slěpem su źiśi teke nosyli žałowańsku drastwu. To wšak do źinsajšnego njejo derje wuslěźone. Powšyknje móžo se groniś, až njejo była drastwa za kuždy cerkwiny swěźeń za źiśi, dokulaž wóni njejsu na namšu chójźili až do końca Drugeje swětoweje wójny, gaž su zawjadli specielne namše za źiśi. Wažnje jo teke, až góle jo było połnogódny cłonk wósady akle pó górjejbranju (konfirmaciji). Weto groni se, až ga w Slěpem su źiśi se wobźělili na zakopowanjach swójźbnych prědnego stopnja (to groni nana a maśerje), a jo teke móžno, až pśi zakopowanjach swójźbnych drugego stopnja (to groni na pśikład bratšow a sotšow). Dla togo su eksistěrowali za te źiśi žałowańske drastwy. W knigłach kněni Hantšo z decembra 2020 móžomy wobźiwowaś pór žałowańskich drastwow za źiśi, za cas lěśa a zymy, za zakopowanje a cas pótom, a teke wšednu žałowańsku drastwu.1 Prezentěrowane drastwy su samorozmějucy drastwy za źowća (wót 6 lět až do konfirmacije). Zazdaśim njejo wěcej žednych informacijow, bildkow abo mólbow ze žałowańskeju drastwu za gólcow. Ale źiśi wobeju rodowu su nosyli wšednu źiśecu drastwu, njejadnaku za gólcow a źowća (sic!). Ta drastwa jo nadrobnje wopisowana w brošurce, wudanej teke w lěśe 2020.2
Wot krosnow na kateder: Ryćerjec bratřa z Hodźija (2. dźěl)
Starodostojna Hodźijska šula załoži so hižo 1559 jako něšto kaž progymnazij za »serbskich młodźencow«. Ze zaćahom do noweho twarjenja wokoło 1734 wuwiwaše so wona k ludowej šuli za wšitke dźěći wsy.1 Zawěsće wopytowachu tež synojo tkalca Jana Bohumila Ryćerja tute kubłanišćo.
Třeći syn Jakub narodźi so 29. měrca 1807.2 Kaž jeho staršej bratraj začuwaše wón nachilenje k wučerskemu powołanju. Dokelž běše přijeće na wučerski seminar hakle ze 17 lětami móžne, dźěše najprjedy jako šulski pomocnik k swojemu bratrej Pětrej do Burkersdorfa, pozdźišo k bratrej Janej do Wóslinka. Po tajkich přihotach zastupi k jutram 1824 pod matriklowym čisłom 49 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot jutrow 1826 wužiwaše stipendij a bu jako adjunkt pomjenowany. K wotchadej ze seminara jutry 1827 dósta znamku »wušikny 2«.Zapis wo Jakubje Ryćerju w matrikli Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje Wobraz: Archiwny zwjazk Budyšin, Statny filialny archiwKaž pola jeho staršeho bratra napaduja jara kritiske hódnoćenja přez direktora Pomsela: »Fähigkeiten: ganz gute, aber durch eine wunderliche Neigung verdunkelt, ... nicht recht klar. Aufmerksamkeit: gut, doch nicht immer recht eindringend und den rechten Punkt fassend. Fleiß: zu loben; aber nicht immer tief genug u. auf den rechten Punkt gerichtet. Fortschritte: gute, auch meistens gründlich, als Lehrer hatte er natürliches Geschick, nur fehlte oft die rechte Klarheit und Deutlichkeit. Sittlichkeit: guter Sinn und ordentliche Aufführung, als Adjunct hat er das Seine gut gethan.«3
Swoje prěnje městno zabra Jakub Ryćer na Jana 1827 w Dažinje w Ketličanskej wosadźe. Wo tym čitamy w »Cyrkwinskej galeriji Hornjeje Łužicy«: »Es gab schon früher fast in den meisten Parochial-Dörfern Schulen, welche aber nur von alten christlichen Männern, die nur gut lesen und etwas schreiben konnten, aus eigenem Antriebe besorgt wurden, aber in den Jahren der neuen Organisation wurden 4 Nebenschulen etabliert. Die erste 1827 in Groß-Dehsa, mit drei eingeschulten Dörfern, und vor jetzt 122 Kindern, ganz wendisch. Der 1ste Lehrer war Jacob Ritscher, vocirt 1827. 2) Joh. Melde, der gegenwärtige, vocirt 1836.«4
Lěsne (dźiwje) pčoły, druhdy borowki (t. r. pčoły z bora1) mjenowane, běchu hižo wot starowěkowskich ludow kaž bytosće z wuběrnymi zamóžnosćemi a kajkosćemi wobdźiwane: »W pčołach je dźěl bójskeje mysle a dych njebjes, bych rjekł.«2 Ale wužitk pčołow je wosebitu kedźbnosć čłowjekow zbudźił, kotřiž su je hajili a škitali z wotpohladom, zo bychu z nich wjetši wužitk měli. Z dohladowanjom lěsnych pčołow buchu jim wjacore kajkosće připokazane: pilnosć, porjad, zhromadnosć, wutrajnosć, sprócniwosć a dalše. Tohodla buchu wobdźiwane a bjerjechu so zdobom w někotrymžkuli nastupanju za přikład.Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) běše wuznamny serbski přirodospytnik, pčołar a awtor spisa »Melitto-Theologia. Die Verherrlichung des glorwürdigen Schöpfers aus der wundervolen Biene«. Wobraz: Serbski kulturny archiw
Srjedźowěkowske rozprawy wo tym pak su jara rědke, tola wěste pisomne slědy wo »serbskich pčołach« dadźa so hišće w 10. lětstotku namakać. W tutych zapisach so naspomnja, zo dyrbjachu Serbja němskim zemjanam horncy mjeda jako feudalnu dań wotedawać.3 K tomu zawěsće tež wósk a snadź druhe wužitne wěcy. Dań wopřiješe tež předźěłany měd – mjedowinu (pitny měd), wot łaćonšćinarjow pomjenowany jako aqua mellita, hydromellum, potio mulsi. Na produkciju mjedowiny zapadnych Słowjanow skedźbnja hižo Ibrahim ibn Iacob (10. lětstotk), tež Thietmar pokazuje na wulke mnóstwo mjedowiny na Mišnjanskim hrodźe (Chronicon VII 23) a w lěće 948 jewi so mjedowina jako feudalna dań we wjacorych (serbskich) wjeskach (Diploma Ottonis I 105). Wočiwidnje běše w 10. lětstotku mjedowina Serbam znata a tež jara hódna. Jeje hódnotu wobkrući tež fakt, zo bu wona při wěšćenju wužiwana. Po předstawach tehdyšich kmjenow hodźeše so wěšćenje jenož z pomocu boha zdokonjeć a mjedowina běše prawy srědk k čitanju bójskeje wole. Wo tym rozprawja Saxo Grammaticus (Gesta Danorum XIV 39.3) při nawjazanju stykow pomorskich Słowjanow k bohej TriglawejSwarogej, byrnjež wužiwa wón słowa merum (wašnje wina), tola Słowjenjo tehdom tutón napoj hišće zhotowili njejsu. Derje znate běchu tak mjenowane cornua copiae (rohi nadbytka), w kotrychž so mjedowina składowaše. Słowjenjo na zakładźe jeje wupadanja přichodne derjeměće wěšćachu. Dokelž wobhladowaše so mjedowina jako bójski napoj, dyrbjachu po tehdyšich předstawach jeje sobutworićelki-pčoły kruty zwisk z bohom měć, wšako mějachu podźěl na bójskich wuprajenjach. A bě-li bóh dobry, wobdari swojich wěriwych bohaće, přisporjujo tak jara hódny pčólny wudźěłk. Hadam Bohuchwał Šěrach widźeše w pčołach dźiw bójskeho stworjenja, bójskeje bytosće: »Wšo je w nich bójske, ale z jednym wuwzaćom: Nimaja njesmjertnu dušu.« (Eas [sc. apes] nihil non divinum habere, nisi quod moriuntur – tamle, s. 204).


text:
19 šulerjow 7. lětnika Serbskeje wyšeje šule „Michał Hórnik“ Worklecy přebywaše minjeny tydźeń štyri dny w sněhakowanskim lěhwje w čěskim Bedřichovje. Pobrachowaceho sněha dla dyrbjachu lěhwo najprjedy wo tydźeń přesunyć. Zo su so prawje rozsudźili, pokazachu hromady sněha, kotrež běchu so w tym času našli. Pisty běchu spřihotowane a wuměnjenja za sněhakowanje optimalne.
Je hižo z wjelelětnej tradiciju, zo jězdźa Worklečanscy šulerjo do Jizerskich horin a tam sněhakować wuknu. Nimo sportoweju wučerjow Křesćana Bejmaka a Simony Eckertoweje staraštaj so tež čěskaj wučerjej wo nich. Profesionelnje a žortnje a přiwšěm čućiwje wobchadźachu wšitcy štyrjo ze strachami šulerjow, kotřiž prěni raz horu dele sněhakowachu. Socialna dźěłaćerka Rěčneho centruma WITAJ Franciska Zopic je młodostnych sobu přewodźała.


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci po prowdźe Leonardo di ser Piero da Vinci (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.
Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn "da Vinci" uoznoczo "ze mjasta Vińći". Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to "Leonardo di ser Piero da Vinci", co uoznoczo "Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći"[1].
Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp "czowjeka rynesansu", kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće[2].
To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, Mona Lisa i Uostatńo Wjeczyrza, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda Czowjek witruwjański. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw[3].
Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw[4].
Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.
Przipisy
- ↑ We Italiji nadowano wuůnczas nazwisko podug pochodzyńo, placu porodzyńo abo fachu
- ↑ Podug takich ludźůw kej choby: Gjorgo Vasari, Gjovanni Antonio Boltraffio, Baldassare Castiglione, "Anůńimo" Gaddjano, Berynsyn, Hipolit Taine, Henry Fuseli, Rio, Bortolon
- ↑ Je 15 znoczůncych uobrazůw, kerych autorstwo przipisywane je bez historykůw Leůnardowi. Bezma ino sům to uobrazy na desce, nale tyż fresk, srogi rysůnek na papjůrze i dwa dźeła, kere znojdno we wczesnych stadjach pracy. Do tygo je pewno liczba inkszych prac we roztomajty sposůb przipisywanych Leůnardowi
- ↑ Przodńy wyńikoło to ze uůgrańiczyń techńicznych epoki. Leůnardo prezyntowoł nowoczesne podejśće naukowe do metalurgiji a inżyńyryji, kere we czasach rynesansu bůły modymi dźedźinůma. Ńykere ze jigo půmńijszych půmysłůw, take kej autůmatyczno nawijarka do szpul, eli maszyna lo sprawdzańo wytrzimałośći drutu na rozćůngańy, wlozły do śwjata techńiki bez wjynkszygo rozgosu


text:
Wot lěta 2012 sym žiwy we wšelkich dźělach swěta. Spočatnje dźiwach přeco na rozdźěle jednotliwych městnosćow. Nadeńdźech je prosće we wšěm: rěč, krajina, jědź, nabožina, tradicije, wupadanje a drasta čłowjekow, formy mjezsobneho wobchada a prawidła. Tež w rozmołwach z domoródnymi stajnje słyšach, zo su wobydlerjo susodneje kónčiny, wjeski abo kmjena dospołnje hinaši. Mi zdaše so to być podobnje rozmołwam we łužiskich wjeskach, hdźež so twjerdźi, zo su Chróšćenjo cyle hinaši hač Radworčenjo a Ralbičenjo wjele zhromadneho z Wotrowčanami nimaja. Zawěsće njejsu tute wuprajenja stajnje chutnje měnjene a tola zrawješe we mni prašenje: Čehodla złožujemy so w našich wobkedźbowanjach tak husto na rozdźěle? A leži w tym snano tež hłowna přičina za rozdwojenje mjez čłowjekami? Z toho wuchadźejo počach so za zhromadnosćemi na swěće rozhladować. Chowa so za wonkownymi rozdźělemi něšto zwjazowace? W běhu mojeho skutkowanja pola mjezynarodneje organizacije Coaches Across Continents přewjedźech dalekubłanja na temu »Sport a kubłanje« w přibližnje 30 krajach. W běhu časa bu mi atmosfera při dalekubłanjach wažniša hač wobsahi. Spěchować dowěru, sobuzačuwanje a swobodu, zesylnić samostatne myslenje a jednanje buchu mi wutrobita naležnosć.
Před něšto tydźenjemi započach koparske mustwo pola Jednoty Kamjenc trenować. Spěšnje spóznach, zo so wužadanja we Łužicy wot wužadanjow druhdźe na swěće njerozeznawaja. Samostatne myslenje a dowěra do swójskich kmanosćow njejstej samozrozumliwej, tu runje tak nic kaž w Tansaniji, Kolumbiskej, Jordaniskej abo Nepalu.


text:
Pōmeranijŏ
Pōmeranijŏ (łac. Pomerania, miym. Pommern, pol. Pomorze, kaszub. Pòmòrskô) to je historycznŏ krajina we Postrzodkowyj Ojropie, na placu Polski i Niymcōw, nad Bałtyckim Morzym. Weschodniõ tajlã Pōmeranije sie mianuje Pomerelijŏ i Kaszuby. Pōmiyszkuje sam etnicznŏ skupina mianowanŏ Kaszuby. Nojsrogszymi miastami regiōnu sōm: Gdańsk i Sztetin we Polsce a Stralsund i Greifswald we Niymcach.
Necowe ôdwołania[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Ôbejzdrzij ôbrŏzki a multimydia dlŏ tymatu Pōmeranijŏ we Wikimedia Commons