text:
Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza
Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.
Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.
Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:
- pisać wiyncyj tekstōw
- ôbsztalować teksty u autōrōw
- rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
- kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo
Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.


c: text/html

text:
Denali
Denali (athapaska: „ten wusoki“ abo „ten wjeliki“, něga Mount McKinley) jo z 6198 meterami nejwuša góra Alaski, Zjadnośonych statow a cełeje Pódpołnocneje Ameriki.
Wót 1917 do 2015 jo była góra oficielnje pomjenjowana pó 1901 zamordowanem prezidenśe William McKinley.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wjeršk Alaskaskego rjeśaza namaka se něźi 200 kilometrow pódpołnocnje alaskaskeje stolicy Anchorage w narodnem parku ze samskim mjenim. Dla izolěrowanego połoženja jo Denali góra z nejwušym reliefom na swěśe, to groni až njejo drugeje góry, kótaraž wustupujo tak wusoko ze swójeje wokoliny. Z teje pśicyny płaśi teke ako jadna z górow z nejwěcej ekstremneju klimu, charakterizěrowaneju pśez mócne wichory (cesto nad 120 km/h), špatne wjedro a wósebnje niske temperatury, w ekstremnych padach pód −60°C. W zymskich mjasecach wjejo jetstream z wěcej ako 160 km/h pśez góru. Smyckowańska sezona trajo wót apryla do junija.
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Prědne dokumentěrowane naspomnjenje góry póchada wót britiskego nadejźarja George Vancouver z lěta 1794. Ako prědny dośěgnu dnja 7. junija 1913 amerisko-britiski slěźaŕ Hudson Stuck a alaskaski alpinist Henry Peter Karstens z dwěma indiańskima pśewóźowarjoma wjeršk.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ślōnske litery na twōj kōmputer
Kaj idzie znojś “ślōnske” litery na tastaturze? Jak sie używŏ “ślabikŏrzowych” znakōw – tych, co je widzicie na Wachtyrzu a u mocki inkszych, co piszōm po ślōnsku? Zebralimy pŏra przidajnych nŏrzyńdzi, cobyście już niy musieli za nimi szukać.
Instalacyjŏ ślōnskij tastatury
Zebier sie a zainstaluj te pliki:
- Ślōnski ukłŏd na Linuksie idzie ôbrać przi instalacyji systymu abo we sztelōnkach tastatury.
- Instalacyjŏ na Macu mŏ instrukcyjŏ we zbiorze readme (dziyńki slaskistyl.pl).
- Windows: Sztartnij instalatōr, doczkej kole piytnŏstu sekund. We pasku zadań, abo z kneflami: prawy Shift + prawy Control, bydzie szło przeciepować miyndzy układami tastatur, bez przikłŏd z polskij gŏdki na ślōnsko i nazŏd.
“Ślabikŏrzowe” litery
We “Gōrnoślōnskim ślabikŏrzu” ôryginalnie je piyńć ekstra liter. Nojczynścij używŏ sie “ô” i “ō”, kere po leku poradzi wysłyszeć kożdy, co znŏ gŏdka. Ku tymu używane je jeszcze “ŏ”, skuli kerego idzie jednako zapisować te -o/-ou/-au, co Ślōnzŏki gŏdajōm roztōmajcie podug tego, kaj erbli gŏdka. Dwōch liter z welōm: “ã” i “õ” używajōm ino szpece i niy ma ich we wiynkszości ksiōnżek i tekstōw w necu.
Ô (uo) jak we słowach “ôkno” abo “ôstuda” – Alt+o
Ō (ů) jak we “dōm” abo “rechtōr” – Alt+u
Ekstra (bez musu):
Ŏ (normalne o na wschodzie, ou wele Ôpolŏ) jak we “trŏwa” abo “jŏ” – Alt+a
à (a/am/nosowe a) jak we “robiã”, “pierã”, “(kogo? co?) krowã” – Alt+e
Õ (nosowe o) kōniec przimiotnika we bierniku i kōniec słōw, co sie kōńczōm na -yjŏ i -ijŏ tyż we bierniku: “(kogo? co?) rewolucyjõ” – Alt+p
Sam je wideo ôd Grzegorza Kulika, w kerym ślabikŏrz je wytuplikowany.
Ô
Piyrszŏ z nich to o ze cyrkumfleksym, ale bydymy na nia gŏdać o z daszkym. We ślōnskij gŏdce we wiynkszości słōw, co sie zaczynajōm na o, nasza wymŏwa sie tak choby ôtwiyrŏ, prŏwda? Ôna sie ôtwiyrŏ. Ale skuli tego, że w niykerych wariantach we gŏdce idzie pedzieć otwiyrŏ: Ona sie otwiyrŏ (i to niyma błōnd), ôznaczōmy to takōm literōm, coby kożdy mōg sie to przeczytać po swojimu.
Tyn knif wymŏwianiŏ idzie znojść już we brifie Ambrożego Szklŏrza z Ôlesna ze 1574 roku, kery żałuje sie przed ksiyńciym:
[…] ôni na to nic niydbajōncy tego jij niy chcōm wydać z takowyj ôjczyzny i macierzyzny. Gdyż jŏ ubogi czowiek żałowałech sie przed jejich panym, panym Piotrym Biskupskim, a ôn im przikazowoł, aby sie s niōm zgodzili dobrowolnie, a ôni na to jij jyno […] talarōw postymplowali nad testamynt, a testamyntu ôpisanego niy chcōm ôkazać,…
Je ino jedyn wyjōntek, kaj ô niy stŏwŏ na przodku słowa: we nowszych niymieckich zapożyczyniach, jak ōma, ōpa abo ōberiba. Bez to piszymy: ôkno, ôko, ôstuda, ôbalić, ôgyń, ale ōły, ōnmyglich.
Ō
I to je ta drugŏ litera we ślabikŏrzowym alfabecie. To je o z makrōnym i niy wiym, jak na nia inakszyj pedzieć. To je głoska, co je nojbarzij typowŏ dlŏ ślōnskij gŏdki. Po polsku ôna sie straciyła pŏra stoleci tymu i bez to ludzie niy wiedzōm, jak ja zapisać. Jedyn ja zapisze jako u, a jedyn jako o, bo to je coś miyndzy o i u, pra?
Ale niy gŏdōmy Ślonsk, niy gŏdōmy Ślunsk, ino gŏdōmy Ślōnsk. Niy gŏdōmy chopcuw, niy gŏdōmy chopcow, ino godōmy chopcōw. Niy rechtor, niy rechtur, ino rechtōr. Po polsku tyż sie kejś tak gŏdało, ale terŏz sie to wymŏwiŏ jako normalne u. Bez to mŏcie u ôtwarte i u zawarte. U ôtwarte sie dycki wymŏwiało jak u, a u zawarte sie wymŏwiało jak po ślōnsku.
Ślōnske ō idzie znojść dycki przed głoskami nosowymi: m, n, ń, i tam, kaj po polsku je u zawarte. Bez to piszymy: wōngel, dōm, siednōńć, chopōw, rechtōr, drōt, bōty. Te dwa ôstatnie to sōm wyjōntki, w kerych po ślōnsku wymŏwiŏ sie blank inakszyj niż po polsku i niy ma na to prawidła. Trza sie tego nauczyć.
Ŏ
I ôstatniŏ litera we tym alfabecie to je o z brewisym, na kero bydymy gŏdać o z ptŏszkym. We gŏdce mōmy trzi knify wymŏwianiŏ tego. Na wschodzie je to normalne o, tak jak gŏdōm jŏ. Ale za Gliwicami, bez Strzelce, aż za Ôpole wymŏwiŏ sie to ou. Tak samo gŏdŏ Jan Roś ze Sowina we tekście z 1956 roku: Joł sie najmnōł do polowanioł i tak samo gŏdŏ Chop w kuchni. Za to miyndzy Koźlym, Raciborzym, Głubczycami i Prudnikym gŏdŏ sie au. Tak gŏdoł Feliks Steuer, stōnd ôd niego dzieło mŏ tytuł Ostatni gwojźdźaurz. Jakby ôn bōł z Bytōmia, toby tytuł bōł Ôstatni gwoździŏrz.
Kedyś, jak po czesku, ślōnsku i polsku gŏdało sie tak samo, to ślōnske o, ou, au wymŏwiało sie inakszyj. To było duge a. I to duge a po polsku sie skrōciyło do normalnego a, po ślōnsku przeszło w to, jak dzisiej gŏdōmy, ale po czesku ôno durch normalnie fōnguje. Bez to po polsku gŏdŏ sie trawa, po ślōnsku trŏwa, a po czesku tráva. Czeskŏ Republika po Czesku to je Česká republika, a po polsku Republika Czeska. Stōnd wiymy, kaj sie dŏwŏ o z ptŏszkym. Jak po polsku je a, a po ślōnsku o, to na 90 procynt tam bydzie tyn brewis. Na 90%, bo sōm dwa wyjōntki: Jak pō nim stoji ł abo j, to piszymy to jako normalne o. Bez to piszymy: kołŏcz, mŏsz, zielōnŏ trŏwa, rewolucyjŏ, ale mioł, cołki, znojść, nojsrogszy.
Tekst zrychtowany podug posta na strōnie grzegorzkulik.pl


text: Róžant (aha/SN). Mjeztym hižo dlěje hač měsac na lěwej stronje mjez Smjerdźacej a Łazkom z minibagrom hłuboke hrjebje ryja. Tež wjacore traktory ze wšelakorej techniku su tam zasadźene. Přičina je, zo njeměješe agrarne towarstwo SORABIA na płoninje něhdźe pjeć hektarow w minjenych lětach žadyn abo lědma wunošk, dokelž tam stajnje dlěši čas woda steješe. Potrjechene polo běchu 1973 meliorěrowali. Drenažowe roły dyrbjachu běžnje hladać a po potrjebje rjedźić. Za to mějachu brigadu, kotraž so na prodrustwowych honach wot Nuknicy hač do Delan wo to staraše. Po přewróće so wo roły w zemi lědma hišće starachu, a tak je po lětdźesatkach zdźěla korjenje bliskich štomow a wosebje tež tam bywaca železna ruda zatykachu.


text:
Co potrza?
1 brokuł
kartołfle[1]– tyla samo, wiela brokuła
250 gr abo i trocha wiyncy biołego syra
1 cebula
połra[2] łeżek majōnezu (to już zależy łod tego, wiela[3] majōnezu lubicie)
łyżeczka cukru i kapka łoctu[4]
sōl i pieprz
Cebula pokrejcie, wciepcie do jaki miseczki, posypcie cukrym i polyjcie łoctym- nabiere takego fajnego smaku (to tyż je dobre przi inkszych szałołtach, kaj[5] je cebula). Kartołfle łobiercie[6], pokrejcie na mańsze kōnski[7] i wciepcie do garca ze wrzōntkym[8] i warzcie, aż bydōm[9] miynke. Brokuła tyż pokrejcie i uwołrzcie. Syr dejcie do miski i trocha go rozgniyćcie widelcym. Wciepcie uwarzōne kartołfle, brokuła i cebula. Dejcie soli, pieprzu i nojprzōd z 3 łeżki majōnezu i pomiyszejcie. Jak bajecie widzieć, że jeszcze za mało tego majōnezu, to sie go tam jeszcze dociepcie[10]. No i fertich.[11]
Super smakuje z kołżdym miysym[12], dobre do grillowanego wōsztu[13] i do ryby- na drugi dziyń tyż je dobry. Smacznego:)
[1] ziemniaki
[2] kilka
[3] ile
[4] octu
[5] gdzie
[6] obierzcie
[7] mniejsze kawałki
[8] garnka z wrzatkiem
[9] gotujcie aż będą miekkie
[10] dorzućcie
[11] gotowe
[12] każdym mięsem
[13] kiełbasa


text:
Křesćan Černik
Křesćan Černik (němsce Christian Tschernick; * 29. januara 1877 w Trjebinje, † 12. septembra 1934 w Grodku) bě serbski ratar a ludowy herc.
Narodźi so jako syn Trjebinskeho žiwnosćerja a dźěłaše jako małoratar a wikowar z wuhlom w Slepom. Černik hraješe jako Slepjanski ludowy herc na třitrunatych małych serbskich husličkach. Ze skupinu ludowych hercow wustupowaše na serbskich zjězdach, za rozhłós w Lipsku a Berlinje kaž tež na zajězdach Serbow do wukraja, kaž na přikład do Prahi a Mladeje Boleslavy.
W dwacetych lětach běše městopředsyda Slepjanskeho serbskeho towarstwa Swěrnosć.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Nekrolog. W Serbskich Nowinach čo. 216/1934, dnja 15. septembra
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Achim Brankačk: Černik, Křesćan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 99


text:
Jodło s jarzin a owoców
W Goraliji ludzie sadzili mało jarzin. Ale czym dali na północ, tym wiyncyj jarzin było na zogrodach, przi chałupach. Jarziny sie jodało gor uwarzóne, lebo ukiszóne, czasym przipiekane na blasze, lebo pieczóne w trómbie, w piekarszczoku. Ludzie jodali surowe kwaki, lebo owoce, kiere rosły w lesie. Hań downij się jodało kupa rzepy, a brukwi, ale potym nieskorzi jak sie zaczło sadzić na Cieszyńskij Ziymi ziymnioki, to brukiew, a rzepe sie dowało bydłu, a gowiedzi. Na zogónach, kiejsi a eszcze aji dzisio, ludzie radzi sadzóm kapuste. Sadzili jóm wielcy gazdowie, a aji hudobni kómornicy. S roślin strónczkowych sadziło się fazole, groch, bób, a soczewice. Inksze jarziny – marekwia, pietruzieli, cebula, knobloch, a ogórki dowało sie do jodła, jako dodatki gor do moczek, a do polywek. Dziepro potym nieskorzi zaczło sie sadzić buraki, celer, kelerube, kalafiory, a pomidory. Gaździny po wojnie zaczły dować jarziny do rostomajtych surówek, kiere sie jodało ku obiedzie. Jak kapusta godnie obrodziła na zogónach, to sie jóm targało, a skludzało do chałupy. Czynść sie dowało kansik do szpajski, lebo do corka, a reszte sie krónżało, a potym dowało do dymbowych sudów, a deptało. Deptani kapusty to było dycki w chałupie świynto. Wszyjscy we familiji mieli co robić. Chłopi deptali nogami kapuste w sudzie, a baby suły godnie sól, coby kapusta sie dobrze zakisiła. Czym wiyncyj sie zakisiło kapusty, tym lepszy – bo cało familija miała co jejść, do nastympnego roku. Kapuste sie jodało na surowo, prosto ze sudka, warziło sie kapuśnice, abo bryje ze ziymniokami, a s wyndzónkóm. Świyżóm pokrónżanóm kapuste sie dowało do sałotów, lebo do postrzodka do zawijoka. Fazole, a groch sie warziło na polywki, robiło sie sałot ze szpyrkami, abo jodało sie na sucho s kwaśnym mlykiym. Jak był głód, a biyda, to ludzie jodali bób miasto chleba. Gaździno nawarziła wielkucny garniec bobu, ocedziła, a dziecka go cisły do kapsów, a potym pojodały po chodniku, jak szły do szkoły. Bób sie jodało aji na wieczerze. Na wiosne, a przes lato ludzie jodali świyże owoce – maliny, jabka, ostrynżnice, abo czorne jagody. Na cieszyńskich dziedzinach kole chałupy rosły w zogrodach strómy owocowe, a po miedzach dziczki – jabłónki, wiśnie, śliwki, lebo trześnie. S owoców gaździny robiły rostomajte soki, powidła, a polywki. Świyże owoce sie dowało do placków, kołoczy, zawijaków, a amoletów. Gaździny rade warziły gałuszki ze śliwkami. Starki suszyły na słóńcu pieczki, coby jich potym uwarzić na kómpot, abo na bryje. We spodkach, w głymbokich kapsach nosiły aji całe suszone gruszki, kiere choć były zamazane od popiołu, to przeogrómnie smakowały dzieckóm.
Kapusta smażóno s zaprażkóm
Narychtować:
kilo a siedymdziesiónt deka kiszónej kapusty
liter wody
dziesiynć deka mółki wrocławskij
patnost deka wyndzónej szpyrki
trzicet deka ziymnioków
Jako sie to robi:
Kapuste podwarzić. Srobić zasmożke s wyndzónej szpyrki, a s mółki. Rosfyrtać to wodóm s uwarzónych ziymnioków, dać potrzite ziymnioki, swarzić, a wymiyszać s ocedzónóm kapustóm.
Kapusta kiszóno s grochym
Narychtować:
trzicet deka kiszónej kapusty
jedna cebula
dziesiynć deka grochu
dziesiynć deka szmolcu
trzicet deka ziymnioków
dziesiynć deka wyndzónego boczku
piynć deka wyndzónej szpyrki
Jako sie to robi:
Kiszónóm kapuste uwarzić, ale nejprzód kidnónć do nij łyżke szmolcu. Groch namoczać, uwarzić, cebule pokroć na kónszczyczki, a usmażić na szmolcu, kiery zbył. Ziymnioki uwarzić, popuczyć, a wciepać do nich cebule. Wymiyszać to wszecko s resztom. Jejść wrzawe polote szpyrkami, a boczkiym.
Sałot s modrej kapusty
Narychtować:
kilo modrej kapusty
jedna, dwie łyżki octu
dwacet deka wyndzónego boczku
jedna wielko cebula
cukier, sól, pieprz
jedno kwaśne jabko
pół łyżeczki kminku
Jako sie to robi:
Kapuste pokrónżać na drobne kónszczyczki, dać ocet, a warzić na parze w kapce wody kole sztwierć godziny. Jak uż je miynko (jak zbyło kapke wody to trzeja jóm odloć), to dać do nij stopiónego wyndzónego boczku (dziesiynć, dwacet deka) ze szpyrkami, a jednóm wielkóm cebule pokrónżanóm na kónszczyczki, łyżke cukru, soli, a pieprzu do smaku. W ponikierych dziedzinach sie dowo do sałotu kwaśne jabko pokrote w poski, a pół łyżeczki kminku do warzynio. Sałot sie jy na ciepło, lebo na chłódno. Do sałotu idzie eszcze dać wyndzónóm szpyrke, masło, lebo gynsi szmolec miasto boczku.
Fazole s kwakami na gynsto
Narychtować:
pół kila fazoli
dwa kila kwaków
wyndzóne kojści
wyndzóny boczek
mółka, sól
Jako sie to robi:
Kwaki pokroć w poski, uwarzić. Namoczóne fazole dać warzić, ocedzić. Dać do kwaków rasym s wyndzónkóm, a warzić aż smiynknie. Srobić zasmożke na szmolcu, abo na boczku. Zasmożka mo być gynsto jako bryja. Dać sól a pieprz dlo smaku. Warzi sie to aji jako polywke. Na Cieszyńskim sie to jodało na Wilije.
Groch ze śliwkami
Narychtować:
sztyrycet deka grochu
dziesiynć deka masła
piynć a dwacet deka suszónych śliwek
łyżka mółki, sól
Jako sie to robi:
Groch namoczać w zimnej, przewarzónej wodzie. Ocedzić. Śliwki też namoczać ekstra. Do wrzawej wody dać namoczóny groch, a dać warzić. W połówce warzynio grochu, trzeja wciepać śliwki. Potym srobić zasmożke s mółki, a s masła, wkidać jóm do reszty. Zajś dać warzić. Jak uż groch bydzie miynkki, to go odstawić, a wsuć sól do smaku.
Kwaki ze śmietónkóm
Narychtować:
pół kila kwaków
piynć deka masła
piynć deka mółki
sztwierć litra śmietónki
kminek, sól
młode listki pokrziwy
Jako sie to robi:
Kwaki ołupać, a potrzić na hrubym tarle, zaloć wodóm, a uwarzić na miynkko. Ocedzić, wloć smiyszanóm mółke ze śmietónkóm. Dać warzić. Wszecko musi być gynste. Jy sie to s puczónymi ziymniokami s masłym. Trzeja to posuć pokrónżónymi młodymi pokrziwami. Do smaku sie dowo sól, a kminek.
Fazole z Kiszónóm kapustóm
Narychtować:
dwacet deka fazoli
trzicet deka kiszónej kapusty
dziesiynć deka boczku
piynć deka mółki
jedyn wielki ziymniok
jedna cebula
sól, a pieprz
Jako sie to robi:
Uwarzić ekstra kiszónóm kapuste, a fazole, kiere trzeja nejprzód namoczać. Boczek pokroć w kostki, usmażić, a srobić na nim zasmożke. Ziymnioka potrzić na drobnym tarle, a kidnónć do niego pore łyżek wrzawej wody. Smiyszać Ziymnioka ze zasmożkóm, a dać warzić. Porzóndnie pomiyszać. Cebule sie warzi s kapustóm, lebo podsmażo na boczku.
Sałatka s fazoli
Narychtować:
pół kila fazoli (drobnej, lebo becoków „Jaś)
dwacet deka cebuli
pieprz, a sól
szpyrki ze szmolcym
Jako sie to robi:
Fazole uwarzić, dać do nij pokrotóm cebule, potym szpyrki, dać sól, a pieprz. Podobnie sie robi sałatke s grochu.
Fazole becoki na sypko
Narychtować:
trzicet deka biołych fazoli – becoków
masło do polocio
brezle do posucio
sól
Jako sie to robi:
Fazole poprzebiyrać, opucować, namoczać dziyń rychlij w letnij przewarzónej wodzie. Na nastympny dziyń uwarzić w tej wodzie, co sie fazole moczało. Posolić. Fazole sie jy polotóm stopiónym masłym s brezlami lebo szpyrkami, a kiszónóm kapustóm. Becoki idzie aji jejść s moczkóm cebulowym.
Bób zielóny łupany
Jak uż zorka bobu sóm urośnióne, a sóm eszcze zielóne, a miynkki to jich trzeja ołuskać, a opłukać w zimnej wodzie. Warzić ze solóm, a jejść polote masłym s brezlami, lebo ze szmolcym ze szpyrkami.
Moczka s cebuli
Narychtować:
jedna wielko cebula
masło
woda
mółka
sól, cukier, ocet
Jako sie to robi:
Cebule pokroć w flostry a podsmażić na maśle na brónzowo. Zaloć zimnóm wodóm, a uwarzić aż bydzie miynkko. Potym przetrzić przes sitko, a dać kapke mółki coby sie to srobiło gynste. Dać sól, cukier, a ocet. Jejść ze ziymniokami. Na Cieszyńskim sie warzi aji mocze s kiszonych ogórków.
Szpinok s pokrziw
Narychtować:
pół kila młodych pokrziw
piynć deka masła, lebo wyndzónego boczku
trzi deka mółki
sztwierć litra mlyka
knobloch
sól
jedno żółtko
Jako sie to robi:
Pokrziwy porzóndnie wypucować, wrazić do wrzawej, posolónej wody, a warzić piynć minut na wielkim ogniu. Ocedzić s wody, a potym pokroć, lebo pomleć. Rosgrzoć fet, dać mółke, chwile ogrzywać, potym ściepać s blachy, wloć do tego mlyka, pomiyszać, warzić a fórt miyszać. Do zasmożki wciepać pokrónżane pokrziwy, potym dać sól, a rosmaraszóny knobloch. Na kóniec dać mlyko rosfyrtane ze żółtkiym.
Sałatka s celera
Narychtować:
dziewiyndziesiónt deka celera
łyżka octu
szejść deka cebuli
piynć deka wyndzónej szpyrki
deko cukru
pół pynczka sznytlocha
sól, pieprz, maga
Jako sie to robi:
Celery porzóndnie oszkrobać, opucować, a uwarzić w posolónej wodzie s octym. Uwarzóny celer wycióngnónć, a wrazić do zimnej wody, potym pokroć w drobnóm kostke. Cebule a sztytloch pokrónżać na drobne kónszczyczki, dać pieprz, sól a wyndzónóm szpyrke. Wszecko porzóndnie pomiyszać a niechać na godzine.
Na Cieszyńskij ziymi w lasach, rośnie godnie rostomajtych grzibów – prowoków, kozoków, maśloków, a zajónczków. Ludzie jich aji kiejsi sbiyrali, a jedli s wajecznicóm, lebo warzili polywki – grzibule. Dziecka miały rade posolóne, pieczóne kłobuki s grzibów we fajerze, lebo pieczóne na blasze. Czynść grzibów sie suszyło. Na miedzach, a tam kany sie pasły krowy, ludzie sbiyrali szampióny, a robili s nich moczki na śmietónce, lebo sie jich dowało do szklónek, a marynowało.
Grziby w cieście piwnym
Narychtować:
dwacet deka szampiónów
jedno wajco
patnost deka pszynnej mółki
piynć łyżek piwa
łyżka oliwy
patnost deka szmolcu
sól
Jako sie to robi:
Grziby trzeja porzóndnie opucować, obrać, a podziwać sie czy w nich ni ma jakich chroboczków. Potym odtargać nóżki od kłobuków, a kapke sparzić wrzawóm wodóm. S mółki, oliwy, a piwa srobić rzodki ciasto – jak na kapanke. Pomoczać kłobuki, a nóżki szampiónów w cieście. Smażić na szmolcu na złoty kolor. Trzeja to posolić dziepro jak sie to usmażi. Jy sie to ciepłe.


text:
wopisanje
Wosrjedź črjódki čerwjenych, brunych, čornych, běłych a čornoběłych šipjerkatych kokošow wjedźe honač Bobi spokojne žiwjenje. Měr a pokoj knježitej na dworje wowki Katy-Marki, doniž … haj, doniž so jednoho dnja dalši honač z jejka njewudypa. Putki nimaja Bobija hižo zańč. Jich nowy kral rěka Pawl, a kóžda chce so jemu lubić. Tole njemóže sej Bobi lubić dać! Hněwny storči Pawla z kokošaceho rěbla do hownow. Z tym je bój wo prědnosć na kokošacym dworje zahajeny. Štó jón dobudźe a što so při tym wšo stanje, zhonja dźěći wot 5 lět w nowej lóštnej powědce Jurja Kocha. Pisajo za najmłódšich njelutuje awtor ze žortom a šibawosću. Při tym swoje ideje přewšo wobrazliwje zwuraznja. Błyšćate barbne ilustracije wotpowěduja wuběrnje wašnju Kochoweho powědanja. Kniha je chłóšćenka za wuši a woči młodych, ale tež staršich čitarjow.
Čitanski wurězk
Jednoho dnja rano zahe, tak wokoło napoł šesćich, abo napoł pjećich, prajmy ... jara, jara zahe, steješe Pawl w kurjencu na kokošacym rěblu a spěwaše: »Kikerikiii a kikerikuuu, čakajće putki, ja hižo duuu!«
»To by so ći tak lubiło«, rjekny sej Bobi. Wón zleća tohorunja na kokošacy rěbl.
Pawl naćahowaše šiju a chcyše runje druhu štučku rańšeho spěwa zaspěwać: »Kikerikooo a kikerikaaa ...«
W tym wokomiku storči Bobi swojeho konkurenta z rěbla. Pawl so zasrěbny, zo bě wot kikerikaaa jenož ...aaa słyšeć a zleća z rěbla.
Bobi so směješe a placaše z křidłomaj. Wón so nadźiješe, zo so tež kokoše z cyłeje šije směja, hdyž widźa, kak so Pawl w hownach wala. Hdyž so mjenujcy kokoše směja, njemóže žort wjetši być hač je. Ale wot tych čerwjenych, brunych, čornych, běłych a čornoběłych šipjerkatych kokošow so jenož jedna zasmja. To bě ta, kotraž bě towaršku wusměšowała, zo je kawka a za Pawla přemałka.
Honač Pawl so zhraba, wutřase sej křidle a přemyslowaše, kak by so na Bobiju wjećić móhł. Wón wulahny plan, kajkiž njebě so w kokošacym swěće hišće ženje wulahnył.


text:
Farma umrzikůw
Farma umrzikůw – zawarty becyrk, we kerym we roztomajtych warunkach dowo śe ćoła umrzikůw, coby badać kej uůne śe rozkłodajům. Ńykere ćoła dowajům pod źymja, ńykere leżům uoddekńůne, ńykere trzimjům we autokach, we chałpach ze klimatlagům abo bez, we wodźe atp. Je to robjůne skiż kryminalistyki, coby szło ustalić kedy a skiż czego fto umrził. Uoryginalne mjano we angelskij godce: Body farm je znůme skiż bucha uo takij titli, kery naszkryflała Patricia Cornwell. Nojbarźi znůmo farma umrzikůw je we USA wele Knoxville, założůno we 1971 roku uod Williama M. Bassa, antropologa.
Zdrzůdła[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nieboszczyk w służbie nauki i prawa. Farmy ciał, onet.pl (we polskij godce)
- Informacyje na neczajće Uńiwersytyjtu we Knoxville (we angelskij godce)


text:
Přez třista lět trajace samostatne wuwiće staroserbskich kmjenow w rumje mjez Bobrom/Kwisu a Solawu kónčeše so w 10. lětstotku. W hraničnym pasmje podłu Solawy mjez wuchodofrankskim mócnarstwom a připućowanymi Słowjanami, kotrež bě so wot spočatka 7. lětstotka wutworiło, knježeše bórze měrne susodstwo, bórze dochadźeše k wojerskim konfliktam. K zawěsćenju swojeje wuchodneje hranicy započachu Frankojo pod Korlu Wulkim po lěće 800 hraničnu marku zarjadować a tak mjenowany Limes Sorabicus z wěstej ličbu hrodow twarić, kotrež stejachu pod wjednistwom markhrabjow. Mjezsobne wójnske wuprawy w 9. lětstotku zapusćowachu kraj a žadachu wulke krejne wopory, předewšěm pola Słowjanow. Surbi a Talaminzi – tak rěkaštej najwjetšej zapadnje Łobja sydlacej słowjanskej kmjenaj w Bayerskim geografje – wužiwachu zhromadnje z čěskimi jednotkami přez nadpady Normanow zawinowanu słabosć frankskeho mócnarstwa, zadobychu so 880 do Durinskeje a wurubichu a wupalichu wobšěrne kónčiny. Hdyž wjedźeše frankski markhrabja w lěće 892 napřećiwny bój, poćerpi wón ćežku poražku. Rozsudźacy přewrót sta so pod sakskim wójwodu a pozdźišim němskim kralom Heinrichom I., kotrehož rozestajenja z Dalemincami drje 905/06 njewuspěšne wostachu, kotremuž pak so lěta 929 na dalšej wójnskej wuprawje poradźi jich twjerdźiznu Gana zdobyć. Na to sćěhowace załoženje hrodu Mišno zawěsći jemu knjejstwo nad wobydlerjemi tuteje najwjetšeje słowjanskeje župy, kotraž po dopóznaćach mjenowědy wjace hač 10.000 ludźi ličeše. Po tym zo bě němski kral 932 do Delnjeje Łužicy zaćahnył, podćisny sej tež Budyski kraj. Z tym dóstachu so wšitke staroserbske sydlenske kónčiny pod němske nadknjejstwo. Po germanskim prawje słušeše zdobyty kraj kralej, w zastupnistwje za njeho jón markhrabjojo wobknježachu. Woni zepěrachu so při wukonjenju knjejstwa na wobrónjene mocy, kotrež běchu zasadźene w hrodowych městnach. Wottam zastarachu wotpowědny hrodowski wobwod, nuzowachu wjesnjanow k wotedawkam a słužbam. Pod škitom hrodowych městnow natwarichu so prěnje cyrkwje, wottud započinaše so christianizowanje »pohanskich Wendow«.
Nimo rólnistwa, skotarstwa, rybarstwa a hońtwy hraješe w hospodarskim žiwjenju starych Słowjanow lěsne pčołarstwo wažnu rólu. Tute ma so wot pozdźišo nastawaceho domjaceho a zahrodneho pčołarstwa w njeposrědnjej bliskosći ludźacych bydlenjow rozeznawać, hdźež běchu pčołki w schownjach z drjewa, skory abo wjerby zaměstnjene. Při lěsnym pčołarstwje wostachu pčołki w swojej přirodnej wokolinje. Čłowjek wšak skićeše jim za čas rojenja přihotowane prózdnicy we wulkich štomach, kotrež ležachu něhdźe pjeć do šěsć metrow nad zemju. Do lěsnych štomow zabiwachu so swójstwowe znamješka, wěste kruchi lěsa za jednotliwych pčołarjow so wotmjezowachu. Tuta naprawa wotbłyšćuje so, připódla prajene, w městnym mjenje Treblitzsch, jw. Belgern, hlej dale deleka.1 Na tute wašnje škitachu so woznamjenjene štomy před wurubjerjemi a paduchami kaž tež před zničenjom. Přeńdźenja so po tehdom płaćiwym prawje kruće chłostachu.2
Předstawy wo rozměrje a wunoškach lěsneho pčołarstwa kaž tež wo jeho wuznamje za tehdomnišu ludnosć posrědkuja po němskim zdobyću w mnohich zapisach zdźeržane podaća wo mjedowej dani. Nimo mnoholičbnych dalšich wotedawkow – kaž na přikład kože, rybow, žita abo skotu, pozdźišo tež pjenjez – mějachu podćisnjeni Słowjenjo němskim feudalnym knježkam kaž tež cyrkwi a klóštram tajki prašany produkt kaž měd wotedawać. Měd njeběše tehdom jenož jenički znaty srědk k wosłódčenju, ale tworješe tež zakład za wopojenski napoj, mjenujcy mjedowe wino. Zdobom wudospołnjowaše wón ze swojimi wuhlowymi hydratami bytostnje cyrobizny čłowjeka, spěchowaše jeho strowotu a płaćeše nic naposledk swojeho dobreho słodu dla jako prěnjorjadne žiwidło. Při dobywanju mjedu nastawaše jako wažny pódlanski produkt hišće wósk. Tutón trjebachu hižo w zažnym srjedźowěku za leće bronzy, pozdźišo w medicinje k zhotowjenju žałbow a pod., předewšěm pak w cyrkwi za swěčki. Bože słužby, křćeńcy, firmowanja, poslednje wolijowanje, měšniske abo biskopske swjećizny njeběchu bjez swětła swěčkow předstajomne.
Rěčna změna a rěčny konflikt w Lubinje w zažnym nowowěku
»Wuměra naša dolnoserbska rěc?« – Z tutym prašenjom zaběraše so njedawno diskusijne zarjadowanje w Choćebuzu. Bjezdwěla słuša delnjoserbšćina k akutnje wohroženym rěčam w Europje. Zakład dźensnišeje situacije su procesy rěčneje změny, kotrež maja swój započatk we wysokim srjedźowěku a kotrež móžemy žórłoweje situacije dla wosebje w nowowěku rekonstruować. Nastupajo historiske rěčne wuwiće w Delnjej Łužicy stejitej sebi we wědomostnej literaturje dwaj interpretaciskej modelej napřećo. Wosebje němscy etnografojo a historikarjo, mjez nimi Richard Andree a Rudolf Lehmann, zastupowachu w 19. a 20. lětstotku měnjenje, zo je serbstwo »w njezadźeržomnym, přirodnje, same wot so« so wotměwacym procesu z němcowstwom jako »wyše stejacej jednotu« zrostło. Tute stejišćo wotpokazowaše w 1950tych lětach so forměrowaca profesionelna serbska historiografija, předewšěm jeje protagonist Frido Mětšk. Wón zastupowaše poziciju planowaneje a wobstajneje knježerstwoweje germanizacije Serbow wosebje w Delnjej Łužicy, při čimž wosebje Delnjołužiskemu konsistorijej w Lubinje negatiwnu rólu připisowaše. Wuzběhowaše při tym wertikalnje spadowacu móc mjez němskej wyšnosću a serbskimi poddanymi, kotřiž běchu objekt a wopor germanizatoriskich zakazow rěče a druhich předpisow.
Hdyž zrozumimy woznamjenjenje a zapřijeće »powołanje« w najšěršim zmysle jako »nawuknjenu a wukonjanu dźěławosć ze zaměrom zežiwjenja«, potom wopokaza so powołanje ratarja a skotarja jako najstarše. Tuta dźěławosć připućowanych Słowjanow, zastupjerjow pózdnjogentilnje-zažnofeudalneje agrarneje towaršnosće, tworješe zakład za eksistencu čłowjeka. Zo by so worak a rólnik, potajkim bur, pomjenował, stejachu w prasłowjanšćinje a w staroserbšćinje wjacore woznamjenjenja k dispoziciji. Najstarše z nich su wotwodźene wot prasł. *orati, ně. pflügen, z toho hs. worać, ds. woraś, pól. orać, čě. orat.1 Korjenje tutoho słowa sahaja wróćo hač do indogermanskeje zakładneje rěče před něhdźe 4000 lětami, přetož słowo ma dokładne wotpowědniki w litawšćinje árti, we łaćonšćinje arāre, w gotišćinje arjan kaž tež w druhich starych rěčach, wšitke z woznamom ›worać‹. Prasł. korjeń *or- twori zakład tajkich słowow kaž hs. starše worak a ds. wórak ›worak, rólnik‹, ds. starše worac, dźensa wóraŕ, k tomu čě. oráč a druhe. Wot samsneho korjenja wotwodźene su prasł. *órtajb a *órdlo, z toho ds. rataj ›ratar, rólnik‹, ds. a hs. radło, to je ›motykowe radło‹, ně. Hakenpflug. Na *ór- załožuja so tež hs. ratar a ds. rataŕ, ně. Landwirt. We wobłuku našeje wulkeje temy zajimuje nas wosebje wotbłyšćowanje tutych słowow w składźe mjenow. Mjeztym zo staroserbske městne mjena lědma tajke pokazki poskićeja, eksistuja mnohe swójbne mjena we Łužicy, kotrež poćahuja so na woraka a rólnika. Najhusćišo mjez nimi wustupuje Rataj, prěni raz 1533 jako Ratey, swójbne mjeno, kotrež namaka so jenož w Delnjej Łužicy. Jenož tam storčimy tež na jara rědku formu Rataŕ, 1636 Rathars Söhnlein. Podobne płaći za Worak ze swojimi wotwodźenjemi, 1518 Woragk. Jónkróćne je Worač, 1657 Wuraczsch z Wysokeje s. Kamjenca. Wšě mjena su historisce dokumentowane a kartěrowane.2
Kaž je znate, njeby čłowjek swój zmysł za humor, žort a směch zhubić směł. Tute nastajenje k žiwjenju znajachu hižo stari Słowjenjo, a to před wjace hač tysac lětami. Wo tym swědči nic naposledk wěsta ličba staroserbskich městnych mjenow. Wone steja w srjedźišću sćěhowacych wujasnjenjow.
Wo zadźerženju ludźi a wo mjezsobnych poćahach we wonych dołho zašłych časach historiske kaž tež archeologiske a dalše žórła do dalokeje měry mjelča. Tež biskop Thietmar z Mjezyborja (975–1018), kotremuž mamy so za mnohe zajimawe informacije wo starych Słowjanach dźakować, njerozprawja w swojej chronice ničo wo mjezyčłowjeskich poćahach »pohanskich« Serbow abo Wendow. Eksistuje pak rjad słowjanskich městnych mjenow, kiž poćahuja so na psychiske kajkosće čłowjeka abo na jeho charakter, na jeho poměr k susodam, k přisłušnikam druheho rodu abo k wobydlerjam najblišeje wsy. Mjenodawarjo móžachu so na swojich susodow wusmjeć, jich škrěć abo směšić, při čimž so ani před hrubym, haj samo ranjacym abo křiwdźacym pomjenowanjom njebojachu. Tole stawaše so z pomocu wěsteho archaiskeho typa městnych mjenow, kotryž so w pozdźišich dobach wjace njenałožowaše. Wotpowědna mjenowa forma steješe w pluralu a zestaji so z dweju woznam nošaceju wobstatkow.
Wo duchowno-religioznej kulturje Serbow w prěnich lětstotkach po zasydlenju njewěmy skoro ničo. Tež stawizniske žórła po frankowskim zdobyću njewobsahuja nimale žane informacije wo ludowej wěrje, wo nabožnych předstawach a nałožkach, wo »pohanskich« bohach, wyšich bytosćach a kultowych jednanjach Milčanow a Łužičanow. Porno tomu rozprawjeja srjedźowěkowscy historikarjo Adam z Bremena, Helmold z Bosauwa, danski chronist Saxo Grammaticus a druzy, zo česćowachu sej połobscy a baltiscy Słowjenjo, Obodrića, Lutykojo, Wilčenjo a Pomoranojo kaž tež Słowjenjo při delnjej Sprjewi a Haboli w swjatnicach a swjatych hajach swojich přibohow. Woni přeradźeja nam tež mjena jich bójstwow, mjez nimi Svarožic, Triglav, Svantevit a dalše. Biskop Thietmar Mjezyborski pisa, zo běštej žórło a jězor pola Hłomača (Lommatzsch) srjedźišćo kultiskich česćowanjow. By cyle prawdźe njepodobne było, bychu-li Łužiscy Serbja nastupajo dokřesćanske nabožne předstawy a »pohanski« kult tuž wuwzaće tworili. Wědomostny zakład pak pobrachuje mytiskim předstawam a legendam wo bójskim swěće Serbow, kaž su so wone wot kónca 17. lětstotka sem wot bratrow Frenclow a druhich daloko šěrili, tež wo »bójskimaj horomaj« Čornobóh a Běłobóh.
Hižo dołho do nastaća swójbnych mjenow začuwachu ludźo potrjebu, přisłušnosć k swójbje, k rodej abo pochad wot swójbneho nana rěčnje zwuraznić. Tole móžeše so w času do zawjedźenja dwumjenowosće, hdyž přidruži so lěpšeho rozeznawanja dla k předmjenu druhe mjeno najprjedy w městach z rosćacym wobydlerstwom, jenož z pomocu předmjena samoho stać. Při tym nałožowachu so sćěhowace metody:
1. Wospjetne pomjenowanje. Nowonarodźene dźěćo dósta mjeno nana, druhdy tež dźěda. Tak pomjenowa Korla Wulki (747–814), kiž bě swoje mjeno wot swojeho dźěda Karla Martella dóstał, najstaršeho syna tohorunja Karl/Korla. Samsne postupowanje móžemy pola słowjanskich wjerchow na Rujanach wobkedźbować. Na Jaromara I. († 1217) sćěhuje Wizlaw I. († 1255), po nim přińdu Jaromar II. († 1260), Wizlaw II. († 1302), Wizlaw III. († 1325) a jeho młódši bratr Jaromar († wokoło 1294).
2. Hižo z najzažnišich časow wužiwachu so pola Germanow, Słowjanow a druhich indogermanskich ludow dwudźělne połne mjena, tak w prasłowjanšćinje Miroslavъ, z mirъ ›měr‹ a slava ›sława‹. K woznamjenjenju pochada móžeše so nowonarodźenemu połne mjeno z mjenowym dźělom nana dać abo jeho z krótkej formu z tajkeho mjena pomjenować. Konkretne přikłady ze słowjanšćiny hodźa so za to jenož sćežka podać, za to pak přikłady z bytostnje zašo traděrowaneje germanšćiny. Tak zapisuja žórła w Starobayerskej lěta 752 jednoho Adalperhta ze swojim synom Chuniperhtom, z -perht (tule w hornjoněmskim pisanju za -bert) ze starowysokoněmskeho beraht ›błyšćate‹.
Zo běchu do kónčinow mjez Łobjom a Solawu w mjeńšich a wjetšich skupinach připućowani Słowjenjo towaršnostnje organizowani a zo stejachu na jich čole wjednicy, tole wuchadźa hižo z jich prěnjeho naspomnjenja w Fredegarii Chronicon k lětu 631/632. Na wotpowědnym městnje zhonimy wo wěstym Dervanus dux gente Surbiorum, wo Derwanje, wjerchu z kmjena Serbow. W naslědnych lětstotkach rozprawjeja žórła přeco zaso wo duces ›wjerchach‹, reges kralach‹, primores ›nadobnych‹, seniores ›staršich‹, milites ›wojakach‹ a dalšich dostojnikach Słowjanow, z kotrychž stupichu mnozy, dalokož njeběchu w bojach z frankskimi dobywarjemi padnyli, po christianizowanju do němskich słužbow.1 We łaćonšćinje spisane chroniki, ludowe tafle, anale, pozdźišo wopisma a druhe pisomne žórła zdźěleja nam tež mjena serbskich wjednikow: 805 Semil rex Dalemincorum, 806 Miliduoch dux Sclavorum, 955 Cuchavicus senior a wjele dalšich. Zawěsće eksistowachu za tutych zastupjerjow wodźaceje woršty, wotpowědujo jich poziciji w systemje mocy a jich róli w towaršnosći, přisłušace słowjanske pomjenowanja. Tute njezawostajachu w žórłach žane slědy, dadźa pak so z pomocu serbskich wosobowych mjenow z pozdźišich lětstotkow wotkryć. Dokelž nałožowachu Słowjenjo hač do 10. lětstotka hišće pózdnjoprasłowjanske dialekty, kotrež přeńdźechu potom do staroserbšćiny, hodźa so za wotpowědne słowa, socialnoekonomiske a politisko-institucionelne terminusy, prasłowjanske formy rekonstruować.
Prawdźepodobnje běchu so hižo w pradomiznje Słowjanow, přiběrajcy pak na wulkich pućowanjach a wosebje po zasydlenju w nowych sydlenskich kónčinach, z jednotliwych rodow a rodowych zhromadźenstwow mjeńše a wjetše kmjeny wutworili. Pod kmjenami rozumimy pochadowe zhromadźenstwa, politisce a wojersce agěrowace skupiny, pozdźišo sydlerske zhromadźenstwa, kotrež zwjazuje přiwuznistwo, zhromadny kult, samsny dialekt a samsnu tradiciju, nic naposledk tež prócowanje wo zdobyće noweho sydlenskeho kraja, kotrež bě za přežiwjenje wažne. Jedyn ze staršich rodu wusahowaše ze swojimi nawjedowanskimi kajkosćemi, ze zmužitosću, žiwjenskimi a wojowanskimi nazhonjenjemi kaž tež ze swojej charismu a móžeše tuž na čoło kmjena stupić. Bytostnu rólu hrajachu při tym přiwuzniske poćahi, kotrež sobu wo daledaću wodźaceje pozicije, funkcije *županъ abo *kъnędzb, wot generacije ke generaciji rozsudźachu. Mjeno wjednika móžeše so tak z mjenom kmjena stać. Tute přinošowaše jako rěčne znamjo k tomu, zo zawěsći so zwjazanosć skupiny runje tak kaž jeje reprezentacija porno druhim cyłkam w tehdomnišich wójnskich časach. Jako přikłady njech so tu naspomnja wone w Bayerskim geografje (850–870) mjenowane kmjeny Bjezunčanow a Milčanow, w druhich žórłach su to Choćimjenjo, Chutyčenjo, Neleticojo, Susłojo a dalše, kotrež wuńdźechu z wosobowych mjenow *Běžunk, *Milk, *Chocim, *Nelet, *Žužel(a) atd.
Hižo wot najstaršich časow, hdyž so ludźo z rólnistwom zaběrachu, běchu woni z rosćacej ličbu wobydlerjow a popušćowacej płódnosću pódy přeco zaso nuzowani, sej nowu rolu zdobywać. To móžeše so w našich kónčinach jenož z trjebjenjom pralěsa docpěć. Rozrisanje tutoho za přežiwjenje wažneho nadawka wopokaza so za tehdomnišu towaršnosć ze swojimi – z dźensnišeho wida – primitiwnymi gratami kaž sekera, motyka a łopač jako nimoměry ćežke a napinace. Stari Słowjenjo kaž tež druhe ludy wuwiwachu tohodla metodu, kotraž so jako wohnjowe trjebjenje woznamjenja. Jeje zakład je wotpalenje lěsneho terena, kotryž je za ratarske wužiwanje předwidźany. Tutón proces w swojej cyłkownej wobšěrnosći ćehnješe so zwjetša přez dlěšu dobu, poćahowaše so na rozdźělne počasy a wopřija wjacore kročele, kotrež běchu zdźěla z wulkej prócu zwjazane.
Jako prěnje dyrbjachu so štomam mjeńše hałuzy wotłamać a wotrubać a skora wot zdónka wotbělić, zo bychu cyle wuschnyli. Po tym buchu hałuzy a hałužki na lěsnym powjerchu naworštowane. Hdyž běše tak zdobyta palna maćizna dosć wusušena, móžeše so tute paliwo zapalić. To stawaše so zwjetša w nalěću, krótko do toho, zo trawy a rostliny znowa rosć započachu. Při spalenju we wulkim mnóstwje zwostawacy popjeł bu w dalšim wobdźěłanju pódy z lěsnej pjeršću změšany a słužeše jako přirodne hnojiwo. Do toho dyrbjachu so w zemi zwostate korjenje wotstronić: zwućahać abo wukopać. Potom so póda z pomocu radła překopowaše. Hakle nětko móžeše rataj abo worak, kaž stari Słowjenjo po wuprajenju we Łužicy zwučenych swójbnych mjenow Rataj a Worak rólnika, woraka, potajkim bura mjenowachu, z wusywom započinać. Wobě słowje du na prasł. *orati ›worać‹ wróćo. Na tym bazěruje tež ds. a hs. radło, ně. Hakenpflug, prasł. *órdlo. Wot słowa radło stej ds. swójbnej mjenje Radłak a Radlik wotwodźenej. Słowjenjo plahowachu předewšěm jahły, ječmjeń, a pšeńcu, hłowna žitna družina běchu jahły.
Připućowacy Słowjenjo přińdźechu do njewobdźěłaneho, wot hoberskich pralěsow a bahnišćow pokryteho kraja. Něhdyše sydlenske rumy Germanow, kotřiž běchu hač na někotre wostatne skupiny hižo dawno wotpućowali, běchu so zaso do pusteho kraja z kerčinami a lěsami přeměnili. Prěnja a najwažniša kročel při wobsydlenju teritorija bě wuběr noweho sydlenskeho městna. Z dotalnych sydlerskostawizniskich přepytowanjow staroserbskeho rěčneho ruma – mjez Bobrom a Kwisu we wuchodźe a Solawu na zapadźe – wuchadźa, zo běchu za zasydlenje we wěstej kónčinje sćěhowace geografiske wobstejnosće bytostne wuměnjenja: Słowjenjo njesydlachu zwjetša na wysokosćach nad 300 metrow, na pódach pod hódnotu 50 dypkow na skali wot 1 do 100, při přerěznej lětnej temperaturje pod 8 °C, při spadkowym wobjimje pod 600 mm wob lěto. Twjerde, kamjenjate a jenož ćežko wobdźěłajomne pódy woni wobeńdźechu. Wěste wotchilenja do plusa abo minusa běchu móžne. Wjeski załožichu při mjeńšich a wjetšich běžitych abo stejacych wodźiznach a w škitanych połoženjach.
Z připućowanjom započa so za Słowjanow jako rólnikarjow a plahowarjow skotu agrikulturne wotkrywanje kraja, wutworjenje materielnych zakładow za zežiwjenje, załožowanje sydlišćow, natwar prěnich bydlišćow, trjebjenje pralěsow. Z tym zahaji so tež rěčne wopisowanje ležownosćow, jich geografiskich wosebitosćow, jich wodźiznow, horow, lěsow ze swojim rozdźělnym štomowym wobrostom, nowonastawacych sydlišćow, potajkim wšeho toho, štož bě za žiwjenje a přežiwjenje w nowej wokolinje bytostne. Hakle tute we wulkim stilu přewjedźene pomjenowanje wažnych objektow garantowaše orientaciju w dotal njeznatych teritorijach. Tajkule akciju směmy za tehdomniši čas jako hoberski rěčno-kulturelny wukon hódnoćić. Wona budźe w tutym přinošku w srjedźišću stać, mjeztym zo změje jedna z přichodnych studijow za předmjet wutrjebjenje lěsa jako bytostne wuměnjenje za wužiwanje kraja.
... »lipojty« njeje – je »libojty«1
Před štyrjomi lětami zetkach w Budyšinje připadnje profesora Hinca Šewca, wuznamneho serbskeho sorabistiskeho rěčespytnika, kotrehož znajach derje z časa při Lipšćanskej uniwersiće. W krótkej rozmołwje dótknychmoj so nowšich publikacijow wo mjenowědźe. Tehdy bu znate, mjez druhim z interviewa z onomastikarjom a historikarjom Hansom Waltherom w najwjetšim Lipšćanskim dźeniku Leipziger Volkszeitung, zo pječa hižo njepłaći wujasnjenje mjena Leipzig ze słowjanskeho słowa lipa. Jako prěnjej zastupowaštaj profesor onomastiki Karlheinz Hengst a po nim Hans Walther měnjenje, zo wotwodźuje so mjeno wot předsłowjanskeho rekonstruowaneho germanskeho słowa *libja, z woznamom ›krajina bohata na rěčnu wodu‹. Čehodla? Bě so pokazało něšto, štož mjenowědnicy dołhi čas njeběchu wobkedźbowali abo prawje posudźowali, mjenujcy wobstejnosć, zo so najstarše dokłady mjena z b- pisachu, nic z -p-, a zo so tole -b- na žadyn pad njehodźi wujasnić jako wotpowědnik staroserbskeho -p-. Partneraj naspomnjeneho zetkanja wšak běštaj sej přezjednaj w dwělach na prawosći noweho pospyta wujasnjenja. Wěrještaj do słowjanskeho pochada, za swoju wosobu dyrbju rjec: skerje intuitiwnje.
Do přichada Słowjanow nachadźeše so nad hornim Łobjom wulki kmjen Hermundurow, kotrychž hižo romski historiograf Tacitus (55–120 po Chr.) naspomnja. Wokoło lěta 100 po Chr. sydlachu mjez Łobjom a Wódru Semnonojo, w Šleskej měješe kmjen Silingow swoje bydła. Durinčenjo zabrachu kónčiny mjez Durinskim lěsom, Werru, Smolinami a Łobjom. Germanske kmjeny běchu w běhu ćahanja ludow hač na někotre skupiny we wjetšinje wotpućowali, hdyž w času wokoło 600 po Chr. prěnje skupiny słowjanskich sydlerjow do nimale bjezludneho kraja přichadźachu. Wo nich rozprawja prěni króć Fredegarii Chronicon k lětomaj 631/632. Wone městno, hdźež je rěč wo Dervanus dux gente Surbiorum, rěka w němskim přełožku: »Dervanus, Fürst des Volkes der Sorben, die slawischen Stammes waren und schon seit langer Zeit zum Frankenreich gehörten«. Wotkel Słowjenjo pochadźachu a po kotrym puću so do sydlenskich kónčin při wuchodnej hranicy regnum Francorum dóstachu, wo tym mjelčachu pisomne žórła tež w dalšich lětstotkach. Hakle kónc 1940tych lět storčichu slědźerjo při přepytowanjach słowjanskich wurywankow w srjedźnych Čechach na swobodnje z ruku formowane, jednore sudobja, kotrež so pozdźišo jako keramika »Praskeho typa« woznamjenichu. Němscy archeologojo namakachu při swojich wurywanjach sewjernje Rudnych horow samsny typ keramiki a sudźachu z toho, zo běchu Słowjenjo srěnjopołobskeje kónčiny z Čěskeje připućowali. Při pozdźišich archeologiskich slědźenjach so wukopa, zo zwisuje keramika »Praskeho typa« z palnym pochowanjom, mohilemi a twarom jamowych domow, wuhotowanych z kachlemi abo wohnišćom. Na tute wašnje hodźeše so archeologisko-kulturelny kompleks postajić, kiž zwjazowaše srěnjopołobsku kónčinu hač k Solawje a daloko hač do sewjera z Čěskej a Morawu. Słowjanske wobsydlenje dyrbješe so potajkim wot juha sem po Łobju dele hač do kónčin srjedźneje Habole wotměć.


text:
Tbilisi
Tbilisi (tež Tiflis; georgisce თბილისი) je stolica a najwjetše město Georgiskeje. Ma někak połdra miliona wobydlerjow a leži we wuchodnym dźělu kraja při rěce Kura.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Město je so hižo w štwórtym lětstotku na romskej karće k prěnjemu razej pod mjenom Pilado naspomniło. Měšćanske mjeno pochadźa wot georgiskeho słowa თბილი (tbili, „ćopło“) a woznamjenja „ćopłe žórła“. Tbilisi nadeńdźe so tehdy při křižowanišću wikowanskich pućow wot Čorneho morja do Persiskeje. W pjatym lětstotku přińdźe město pod kontrolu georgiskich kralow a bu na stolicu wutwarjene.


text:
Serbske koparje
– Team Nordschleswig 3:2
Wuspěšnu mjezynarodnu koparsku hru je minjeny pjatk něhdźe 300 ludźi w Hochozy (Drachhausen) w zarjadniskim hamće Picnjo (Peitz) dožiwiło. Mocy měriłoj stej tón wječor mustwje Serbske koparje – Delnjoserbja z Němskeje – a Team Nordschleswig – Němcy z Danskeje. Zhromadnje z Hochožanskim sportowym zjednoćenstwom, z Domowinskej župu Delnja Łužica a z podpěru Lutowarnje Sprjewja-Nysa su čłonojo Serbskich koparjow duel spřihotowali.
Po zajimawych a napjatych 90 mjeńšinach su delnjoserbscy koparjo, pochadźacych z dźesać wšelakich wsow, hrajnišćo jako dobyćerjo wopušćili, přewinywši Němcow z Danskeje z 3:2. Wosebje w prěnim połčasu pak běchu hosćo ze swojimi mnohimi młodymi hrajerjemi wotběh postajeli.


text:
Merkury
Merkury – to je pjyrszo podug uodlygośći uod Słůńca planeta we Słůnecznym Ukłodźe. Tak kej Wynus, Źymja a Mars je to planeta skalisto, nojmyńszo podle masy a wjelgośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu. Merkury je jydnům ze pjyńću planet, kere do śe uobejdrzić gołymi ślypjůma. Ńy je ajnfachowo do uobserwacyje, skuli tygo co kej planeta wewnyntrzno lo źymskigo uobserwatora je dycki kole Słůńca. Merkury je widoczny ino przed wschodym abo po zachodźe Słůńca.
Plac rozlygowańo Merkurygo je fest podany na plac Mjeśůnczka: je sam kupa kraterůw, ńy mo atmosfery a kśynżyca. Temperatura powjyrzchńi waho śe uod −183 °C do 427 °C. Merkury mo sroge żylazowe jůndro kere dowo magnetyczne pole lajchtsze uod pola Źymje.[3]. Wjelgość jůndra powoduje, aże Merkury mo jydnům ze najwjynkszych gynstośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu[4] (kapka wjynkszo mo Źymja).
Pjyrsze udokůmyntowane uobserwacyje Merkurygo sům ze pjyrszygo tyśůnclećo p. Chr. Do IV stolećo p. Chr. grecke gwjoźdźorze uważały, co sům dwa ćoła ńybjeske: pjyrsze widźalne ino przed wschodym Słůńco (mjanowali je Apollo), druge widźalne ino po zachodźe Słůńco (mjanowali je Hermes)[5]. Bez gibki ruch planety Rzymjany mjanowali jům Merkury. Astrůnůmiczny zimbol planety to stylizowano wersyjo kaducyjusza Hermesa[6].
We porůwnańu ze inkszymi planetůma Ůkładu Słůnecznygo, uo Merkurym wjymy ino kapka. Skuli problymůw natury techńicznyj, zbadały go ino dwje sůndy. Pjyrszo - Mariner 10 - zmajstrowoła we lotach 1974-75 karty 45% powjyrzchńe. Ńyskorzi, sůnda Messenger 14 styczńa 2008 zmajstrowoła kolejne 30% powjyrzchńe planety. Messenger bůł kole Merkurego zaś 6 paźdźerńika 2008 a trzeći roz 29 wrześńa 2009. Wuůnaczas bůło sfotografowane 98% placu planety, nale przi felernym śwjetle. We marcu 2011 sůnda wlozła na uorbita coby zbajstlować cołko karta planety. 30 kwjetńa 2015 Messenger zakończůł swojo misyjo[7].
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Mercury Fact Sheet
- ↑ Margot L.J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V. Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core
- ↑ Mercury magnetic field
- ↑ Background Science
- ↑ The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury Dunne, J. A.
- ↑ Astronomy: A Textbook John Charles Duncan
- ↑ Stało się.Messenger zakończył swój „żywot”. Roztrzaskał się o Merkurego


text:
Delnjoserbska rěčna šula w swětle jubilejow 175 lět ludowa uniwersita a sto lět zakonskeho rjadowanja za Němsku
Lětsa spominaše Šula za delnjoserbsku rěč a kulturu kónc swojeho nalětnjeho tydźenskeho kursa delnjoserbšćiny ze swjedźenskim zarjadowanjom na wotewrjenje delnjoserbskeje ludoweje wysokeje šule 20. žnjenca 1954.
Zapřijeće „Volkshochschule“ (VHS) je po hornjoserbskim słowniku ludowa uniwersita. Znajemy 1949 w Chrósće załoženu Serbsku ludowu uniwersitu a z lěta 1951 pospyt załožić delnjoserbsku ludowu uniwersitu. Delnjoserbske słowniki wužiwaja wopřijeće ludowa wysoka šula. Prěnje kubłanišća za dorosćenych pak nastachu wo wjele prjedy.
Danska mysl
Stoćiny ludowych uniwersitow su němske, ale česć přisteji Danam ze staršim jubilejom: Woni wunamakachu tajke kubłanišća za dorosćenych před 175 lětami. Pohladnjemy na tamny započatk. W lěće 1844 załožena Heim-Volkshochschule bu zarjadowana za wjesny lud a bě wužitna naprawa w času hišće njerjadowaneho šulstwa. Předewzaće je wuspěšne: Hižo 1867 maja tajke kubłanišća za dorosćenych po cyłym kraju.


text:
Bielefeld
Bielefeld to mjasto bezkrysowe we Mjymcach, wele Lasu Teutoburskjego, we landźe Půłnocno Nadryńijo-Westfalijo. W 2013 r. mjoło 328.864 mjeszkańcůw, a ůng. 256 km² wjyrchu. Je nojsrogsze mjasto a ekůnůmiczne a kulturalne centrum rejonu Wschodńij Westfaliji ("Ostwestfalen"). Je znone bez firmy kej Dr. Oetker (pudingi, kołoce, pice, a inksze produkty żywnośći), Dürrkopp (maszyny do szyća), Schüco (dźwiże a fynstry), a firmy industryji ćuchůw (Seidensticker). Znony je tyż fusbalklub Arminia Bielefeld.


text:
W róžowniku tutoho lěta bu na katedrje bohemistiki Uniwersity Jana Evangelisty Purkyně w Ústiju nad Labem diplomowe dźěło studentki Moniki Rambouskoveje z pomjenowanjom Percepcija serbšćiny pola šulerjow na srjedźnych šulach w Čěskej republice (Percepce lužické srbštiny u žáků středních škol v České republice) zakitowane.
Awtorka dźěła je swoje slědźenje na dwěmaj sewjeročěskimaj gymnazijomaj a dwěmaj Praskimaj gymnazijomaj zrealizowała (gymnazije słušeja w čěskim šulskim systemje k srjedźnym šulam). Šulerjo wupjelnichu naprašnik, kotryž wobsteješe z dweju dźělow. Prěni dźěl słužeše tomu, znajomosće na polu serbskich kulturnych, stawizniskich a zemjepisnych realijow zwěsćić. Druhi dźěl wěnowaše so zrozumjenju zakładnych serbskich frazow a wobrotow. Rambousková bě z tutej problematiku jara wosobinsce zwjazana, dokelž je z wowcyneje strony serbskeho pochada.
Prěnjotnje chcyše dźěło wo percepciji serbšćiny na čěskich srjedźnych šulach a wo percepciji čěšćiny na Serbskim gymnaziju w Budyšinje napisać. Wuslědki slědźenja je chcyła přirunać a zwěsćić, kajke wědomje wo Serbach maja młodźi Češa a kajke wo Čechach młodźi Serbja. Bohužel njeje so jej poradźiło zwisk k Serbskemu gymnazijej nawjazać a čěskej gymnazijej w Liberecu a na Małej stronje w Praze njeběštej zwólniwej so na slědźenjach wobdźělić. Direktorka Małostronskeho gymnazija, kotrehož chowanc běše mj. dr. Michał Hórnik, wotpokaza naprašowanje z komentarom, zo tam tuchwilu žanych Serbow nimaja.


text:
Wieś
Wieś (tyż dziedzina, dziydzina) – podle polskigo prawa "ôsadniczo jednostka ô zwartyj abo roztopiyrzōnyj zabudowie i istnych fōnkcyjach rolniczych abo zwiōnzanych s nimi usugowych abo turystycznych, bez praw praw miejskich abo statusu miasta" (art. 2 ôrdōnku ze 29 siyrpnia 2003 ô urzyndowych mianach miejscowości i ôbiektōw fizjograficznych).
De facto sōm roztōmajte definicyje wsi, ôpiyrajōm sie ône na przeciwstawiyniu wsi miastu, jij fōnkcyje rolniczyj abo niyzwiōnzanyj ze industryjōm, abo tyż na spōlnotowości strzodowiska, we ôdrōżniyniu ôd miasta, kere dŏwŏ pewnõ anōnimowość.


text:
Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza
Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza (Mt) – to je jedna z sztërzëch Ewanielów Nowégò Testameńtu, chterne Kòscół ùznôł za natchnioné ë wprowadzył do knégów Swiãtëch Pismión. W kanonie Nowégò Testameńtu òna je jakno pierszô.
Òbaczë téż[edicëjô | editëjë zdrój]
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010; ISBN 9788387258399
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Awtor dźensa
Tadej Cyž
Z kolesom do susodneje wsy po całty jěć, přećelku abo přećela wopytać, pěši na bus abo do šule, popołdnju z přećelemi w kopańcy mocy měrić, na hrajkanišću blidotenis hrać abo so raz po wsy honić. To je jenož mały wuběr móžnosćow dźěćom, młodostnym a wězo tež dorosćenym, zo móhli so pohibować a aktiwni być. Štó pak woprawdźe wšědnje tele poskitki wužiwa – nimo prawidłowneho sporta w towarstwje? Hdyž hladam na swój dnjowy wotběh, wšak tež přeco z přikładom njejsym. Přičiny tajkeho zadźerženja a wuwića su wšelakore a wotwisuja wězo wot wšelakorych faktorow.
Awtor dźensa
André Strelow
Srjedź nowembra wulosowachu skupiny za klětušu europeadu, koparske mišterstwa europskich awtochtonych narodnych mjeńšin. Serbske Nowiny su wobšěrnje wo tym rozprawjeli, tež Beno Šołta činješe to dźens tydźenja na tymle městnje. Kaž připad chcyše, dyrbi Serbska koparska wubranka muži w předkole w samsnej skupinje nastupić kaž hosćićeljo. Hač je to njelěpšina, lěpšina abo wosebita motiwacija hrajerjam, so pokaza. Na kóždy pad budźe partija magnet přiwisnikam wobeju mustwow.
Awtor dźensa
Beno Šołta
Za serbske koparki a serbskich koparjow běše sobotu wažny termin. Wšako su Awstriskej skupiny za klětušu europeadu w Korutanskej wulosowali.
Hrate budźe klětu při Klopijnskim jězoru na wjacorych sportnišćach. Znowa je wšitko chětro centralnje organizowane, puće su krótke. A mustwa budu dokoławokoło jězora zaměstnjene a móža so woměrje na hry přihotować. Je to tajke něšto kaž olympiska wjes. Tež programowe dypki zwonka kopańcy budu při jězoru. Wšako je europeada wjace hač jenož koparski turněr. Tež wuměna wažnu rólu hraje. Tak je klětu znowa planowany swobodny dźeń, na kotrymž móža wšitcy wšelake poskitki wopytać. A wšědnje wotměja wšelke programowe dypki, kaž běše to podobnje w Hornjej Łužicy 2012. Tak budźe tež za přihladowarja nimo kopańcy dosć poskitka.
Awtor dźensa
Jan Hrjehor
Sym pjeć dnjow w conje FC Hansy Rostock, a to jako přiwisnik Dynama Drježdźany – konstelacija to kaž dynamit! Njepřeradźu pak so, ničo na to njepokazuje, zo sym fan čorno-žołtych. A to je tež lěpje tak. Njetraje mjenujcy dołho, a wuhladam na hrajkanišću swójbu: šikwanu žonu a zbožowne dźěći. Na prawym nadłochću nana-plěchača pak widźu wulki tattoo, kotryž pokazuje na fana FCH. Njemóžu pak přiwisnika do praweho lěhwa přirjadować. Pola FC Hansy maja mjenujcy tři fanowe skupiny. Normalny přiwisk, skupinu ultrafanow a k tomu hišće wulku črjódu hooliganow. Cyły čas swójbu wobkedźbuju a prašam so, što budźe pozdźišo ze zbožownych dźěći, hdyž snano raz zhonja, zo je nan ultrafan FC Hansy Rostock abo samo hooligan?
Awtor dźensa
Toni Ryćer
„Nimam chwile!“ To často słyšu, hdyž rěčimy mjez kolegami, znatymi abo tež swójbnymi wo terminach. Ale lepju so tež sam hustodosć z tajkej wotmołwu.
Wězo je žiwjenje połne dźěła, zawjazanosćow abo aktiwitow w swobodnym času. Runje tu pak mamy hoberske mnóstwo móžnosćow, wobmjezowane zdźěla jenož financielnych wuměnjenjow dla. Druhdy pak dyrbimy so tež z njeluboznym a dlěje trajacym dźěłom zaběrać. Posledni raz sym lětsa trawu sykł, a hižo čaka spadane lisćo na zrumowanje. Tajke dźěła bych sej rady zalutował, dokelž za nje poprawom woprawdźe chwile nimam. Najskerje pak njejsym jenički, kiž kóžde lěto nazymu tak mysli, tež hdyž pohib na čerstwym powětře nikomu nješkodźi. Nimo toho móžeš při tajkich stupidnych zaběrach wo tym abo tamnym rozmyslować, na přikład wo zańdźenym lěće.
Awtor dźensa
Tomaš Faska
Maš němske słowa, kotrež su w serbšćinje jenake a runje tak pisane. Wosebje w zwěrinstwje to husto mamy. Krokodil rěka tež w přełožku krokodil, tiger je tiger a salamander wězo salamander, byrnjež nam tu słownik tež přełožk wódna ješćelca poskićał. A runje tak je to pola pumy. Puma je tohorunja puma, hačrunjež sym tež hižo synonym hórski law nadešoł. A jemu so dźensa tu wěnuju, abo lěpje prajene jeho pomjenowanju, nic pumje jako zwěrjo. Nastork k tomu bě mi zaso raz historiski datum 27. winowca, ale 1974. W tym lěće wotmě so w Němskej swětowy pokal w kopańcy a zemrě w Herzogenaurachu blisko Nürnberga Rudolf Dassler. Potajkim nimale dokładnje před 45 lětami.
Mjeno Dassler mnohim zawěsće w prěnim wokomiku ničo njepraji. Dajće mi tuž dźensa skrótka njewšědnu stawizničku wo bratromaj powědać, kotrajž staj swětowe sportowe stawizny pilnje sobu pisałoj. A to, bjeztoho zo byštaj samaj wurjadnaj sportowcaj byłoj.
Awtor dźensa
Jan Hrjehor
Dny póčnu krótše a zymniše być, wonka sportować so tomu abo tamnemu hižo tak prawje njecha. Nazymski čas pak je zdobom zazběh sezony za wolejbulistki. Prěni hrajny dźeń za mustwo Drježdźanskeho SC trenarja Alexandera Waibla skónči so sobotu z rezultatom 1:3 přećiwo SC Podstupimej.
Awtor dźensa
Clemens Šmit


text:
Komisorz Hanusik i Sznupok
ISBN: 978-83-942643-7-6
Wydanie: 1, 2016 r.
Język: polski
Dostępność: dostępny
III tajla ôpowiadanio Marcina Melona: "Komisorz Hanusik i Sznupok"
Godajom ô nim „ślonski Indiana Jones", chocioż blank na takigo niy wyglondo… Godajom ô nim „Sznupok”, bo żodyn niy poradzi wysznupać tego, co ôn… Richat Poliwoda, chop kerego lynko sie kożdy gizd na Ślonsku. Nowo ksionżka Marcina Melona „Komisorz Hanusik i Sznupok” już do lajstnyncio!
Wersja yno po ślonsku! (Polski tekst yno we ksionżce drukowanej na papiorze)
Ôbrozek na ôbkłodka: Jarek Kassner


text:
Hłupońca
Hłupońca (němsce Glaubnitz) je wjeska z 23 wobydlerjemi[2] w srjedźišću wokrjesa Budyšin w Hornjej Łužicy. Z lěta 1994 słuša ke gmejnje Pančicy-Kukow. Do 1957 běše samostatna gmejna z wjesnym dźělom Bukowc.
StawiznyWobdźěłać
Wjeska naspomni so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1374 pod mjenom Glupenicz. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Klóšter Marijina hwězda, při čimž měješe we 18. lětstotku tež Budyski krajny bohot podźěl Hłupońcy w swojim wobsydstwje.[3]
Wobydlerstwo a rěčWobdźěłać
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 52 wot cyłkownje 98 Hłupońčanow serbsce (53 %).[4] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 7 %.[5] Z tym bě Hłupońca najmjenje serbska wjeska w dźensnišej gmejnje Pančicy-Kukow. Nimo Kašec a Žuric je wona tež jedna z třoch gmejnskich dźělow Pančic-Kukowa bjez katolskeje wjetšiny a scyła jenička bjez přispomnjenja hódneho katolskeho wobydlerstwa – 1925 běštaj mjez cyłkownje 69 wobydlerjemi runje dwaj katolskaj. Protestanća přisłušeja ewangelskej wosadźe w Hornim Wujězdźe.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2018; am-klosterwasser.de
- ↑ staw: 31. decembra 2018; am-klosterwasser.de
- ↑ Hłupońca w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 251. [100 wobydlerjow, z nich 6 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 1 z pasiwnymi, 0 serbskich dźěći a młodostnych, 93 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Časecy | Hłupońca | Jawora | Kanecy | Kašecy | Lejno | Nowe Městačko | Stara Cyhelnica | Swinjarnja | Wotrow | Zejicy | Žuricy


text:
Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?
Kożdo chwila je dobro na chwila z godkōm. Nawet pyńdziałek rano. Do wideo dokłodōmy niżyj tekst.
We publikacyji “Deficyty badań śląskoznawczych” profesorka Tamborowo, kero je jednōm z ôsōb, co alfabet ślabikorzowy poskłodały pisze coś takigo:
[Ślōnzoki] utożsamiajōm swoja godka po prowdzie ino ze słownictwym, a i sam porzōnd niy poradzōm skozać richtich silezyzmōw.
Ô co sie rozchodzi? Że my niy wiymy, co to ta godka je. Jak nos spytać, co to znaczy godać po ślōnsku, to nōm sie zdowo, że godka to ino słowa. Że klopsztanga, ôstuda i aszynbecher to je esyncyjo godki. Jo bych pedzioł ôpacznie. Te słowa to je nojmynij ważno rzecz we godce.
Jak powiymy „Jadłem klapsznitę i piłem tyj”, to kożde z tych słōw je ślōnske, bo jeś, klapsznita, i, pić, i tyj to sōm słowa ślōnske, ale zdanie je po polsku. To samo bydzie, jak powiymy “Jedl jsem klapšnitu a pil jsem tyj”, zaś wszyjske słowa sōm ślōnske, ale zdanie je po czesku. To niy słowa sprawiajōm, że naszo mowa je tako, a niy inkszo, ino nojważniyjszy je kod, kerego my używōmy. Kod, znaczy gramatyka: jak ukłodōmy te słowa we zdaniu i jak je ôdmiyniōmy.
Jak powiymy „Jod żech krōmka chleba i piōł żech herbata”, to chocioż krōmka i herbata to niy sōm take gynau ślōnske słowa, to zdanie je po ślōnsku, bo je we ślōnskim kodzie. Abo inkszy przikłod: „Nojlepij jak zjym cheeseburgera i chipsy. Wczorej po takim fast foodzie wartko postawiōłch nowy filter spamu u nos na serwerze maila”. We tych dwōch zdaniach je dwadziścia jedyn słōw, a siedym, jedna trzecio z nich, to sōm słowa angelske. Ale to je durch po ślōnsku, pra?
Bez to, że my dziwōmy sie na słowa, mōmy problym tyż ôd inkszyj strōny. Kożdo godka skłodo sie z rejestrōw. Rejestr to je zbiōr słōw, kerych sie używo we jakijś sytuacyji. Dōm wōm przikłod ze polskij godki:
„atrakcyjna kobieta”, „fajna babka”, „niezła dupa”
Wszyjske trzi znaczōm tak naprowda to samo, pra? Piyrsze to je rejestr wysoki. Używo sie go we kōntaktach ôficjalnych. Jak bydymy godać ze profesorym na uniwersytecie, to niy bydymy używać takich ôkreślyń, jak te dwa inksze. Druge to je rejestr niski. Takigo rejestru sie używo we kōntaktach prywatnych, miyndzy kamratami. Trzecie to je rejestr wulgarny. Jego sie używo we kōntaktach z kamratami, co sōm ôpici. A tak na isto, to sami możecie sie ôdpedzieć, fto takich słōw używo.
I nasz problym przi używaniu godki je taki, że my na siyła prōbujymy wkludzić do zdanio jak nojwiyncyj słōw, co nōm sie zdowajōm ślōnske i niy patrzimy na to, z jakigo rejestru słōw używōmy. Bez to mie już ftoś poprawiōł, że niy godo sie „stopy” ino „szwaje”. A ślōnsko Wikipedyjo mo take hasło ô tym, co chopy noszōm miyndzy nogami (na ôbrozku).
I wrocōmy do tego pytanio, kere żech postawiōł na poczōntku. Co to je ślōnsko godka?
To sōm słowa, ale nojważniyjsze we ślōnskij godce sōm prawidła, podle kerych te słowa fungujōm. Jak powiy sie „krōmka” zamiast „sznita”, to to niyma wielki problym. Ale jak sie ôdmiynio słowa podle polskigo abo czeskigo mustra, to wtynczos to przestowo fungować.
Bez to we nastympnym ôdcinku pogodōmy sie ô tym, jak Ślōnzoki ôdmiyniajōm słowa we rōżnych miyjscach we Ślōnsku.


text:
Na wobydlerskim dialogu plany za nowy Miłoraz předstajili
Miłoraz (CK/SN). Wona přeje sej ručež móžno přesydlenje, praji Liesbeth Fabian. To měješe so hižo před pjeć lětami stać. 74lětna chce „skónčnje wědźeć, kak dale póńdźe.“ Tuchwilne połoženje je ćežke dosć. Rodźena Miłoražanka a jeje syn André, kiž w swojim staršiskim domje bydli, běštaj dwaj z wjace hač 80 zajimcow tele dny na wobydlerskim dialogu w Miłorazu. Slepjanska gmejna bě k tomu na žurlu Miłoraskeho hosćenca „K wočerstwjenju“ přeprosyła. Tam móžachu so ze zastupjerjemi gmejny, zarjadnistwow, LEAG a z planowarjemi rozmołwjeć, sej naćisk twarskeho plana za nowy Miłoraz wobhladać a so wo znowanatwarje towarstwoweho domu, kupjele a wo wjele dalšim wobhonić. Wužiwali su to mnozy Miłoraženjo, ale tež wobydlerjo Slepoho, kotřiž mějachu wjele prašenjow wo přichodnym susodstwje, zwěsći Sten Kowalick z přirady za přesydlenje.


text:
Ochotske morjo
Ochotske morjo (rusce OxoTckoe Mope, japansce ホーツク海) je nakromne morjo w sewjerozapadźe Ćicheho oceana. Na wuchodźe mjezuje z połkupu Kamčatka, na juhowuchodźe z Kurilemi, na juhozapadźe z japanskej kupu Hokkaido, na zapadźe ze Sachalinom a na sewjeru z ruskej twjerdźu. Přestrjeń Ochotskeho morja je někak 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 3521 metrow. Najwažniši přitok Ochotskeho morja je rěka Amur. Wuznamne přistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.


text:
Gumocz w piecu
wt 26.11.2019Michoł
Stojym na posiónku i dziwóm sie na dół do dziedziny spowitej w pajynczyne jesiynnych mgieł i dymów. Odzimniło sie i partyja zaś zaczyno hajcować. Nad wiynkszościóm kuminów unosi sie lehutko bioło mgliczka, ale przeca jyny ze dwóch sie wali gynsty brónotny dym.
Żyjymy se tu w przepieknej dziedzinie, tak jako w gniozdku pomiyndzy gróniami. Tu sie nóm dobrze siedzi, tu sie czujymy bezpiecznie. Drugij takij dziedziny nima. Ale jak udróm mrozy i tóm naszóm nydeckóm kotline przikryje pokrywka inwersji, to tu ponikiedy miywómy jako we wyndzoku. Smrody, kiere se tu wypuszczymy z kuminów, muszymy potym dychać.
Czym bardzij je zima, tym wiyncyj trzaba hajcować, coby nóm dóma było fajnie cieplutko i mógli my przed telewizorami siedzieć wypiyrzóni. Tak my przeca prziwykli. Przikludzyni gazu do dziedziny stoło gmine kupe piniyndzy, a jeszcze wiyncyj starości ze spłocaniym dłógów. Ale cóż? Ponikierym z nas se zdo, że choć je dóma gaz, to sie dzisio wiyncyj opłaco hajcowani łacnym wónglim, kiere je reklamowane na każdym słupie po dziedzinie. A ty natrzite terym i obite dachpapóm deski z rozebranego króliczoka też przeca trzeba spolić. Dyć tak fajnie goróm! Chcymy tu ścióngać turystów, coby im ukozać, jako to u nas je pieknie a na kóniec ich stela wykurzimy.
Pisołech już o tym kiejsi do gmińskigo informatora. Pisołech, coby my sie fórt nie wymówiali na sómsiadów, czy to spoza płota, spoza kopca czy spoza granice, ale przizdrzili sie tymu swoimu kuminowi. Coby my sie sami prziczynili, aby sie nóm tu lepij dychało. Baji sprawili strzyszke na przidaszku czy szopce, niech nóm drzewo na hajcowani lepij schnie, abo se dóma prziwlykli sweter z owczej wełny zamiast bez ustanku chodzić przikłodać do pieca. Coby my porozmyślali czy pinióndze, kiere ponikiedy utracómy za cypowiny, nie było by rozumniejsze inwestować do porzóndnego zacieplynio chałpy, abo do lepszej hajctechniki. Gor taraz, kiej na to aji dotacje idzie zyskać.
Za jakisikej czas po tym, mi jedyn nydczan powiado: „ Michoł, tyś je dobry chłop, ale nie podobo sie mi, że mi chcesz zakozować stare gumocze w piecu polić." Jasne, górolowi cosi zakozować nimo cyny, bo i tak po swoimu zrobi. Jo ale wierzym, że w kóncu aji tyn ostatni nydczan sóm przidzie na to, że przeca idzie o zdrowi i o zgode w dziedzinie. Idzie o to, coby nas w nosach nie szczypało i we wiyrszlach nóm nie charczało, coby nóm dziecka nie krzipały, coby sie dało aji w zimie powiesić prodło na pole, abo okno na noc kapeczke uwrzić.
Żyjymy se tu na przepieknej planecie. Tu sie nóm dobrze siedzi, tu sie czujymy bezpiecznie. Drugij takij planety nima. Ale ta naszo Ziymia je ganc jako tyn Nydek przi inwersji. Smrody, kiere se tu wypuszczymy z kuminów, muszymy potym dychać. Tóż se dowejmy pozór, czym do pieca przikłodómy. Bo gdo wiy? Możne to prowie tyn gupi nydecki gumocz spolóny w piecu kiejsi przesóndzi o tym, że już nie bedzie cesty nazod i że sie w tej naszej dziedzinie i na tej naszej planecie w kóńcu ganc uwyndzymy i upiekymy.
***
Słowniczek:
hajcować – palić w piecu, grzać;
wyndzok – wędzarnia;
wypiyrzóny – skąpo ubrany;
ter – dziegieć;
dachpapa – papa dachowa;
przizdrzić – spojrzeć z bliska;
cypowina – głupota, nonsens;
wiyrszle – płuca;
krzipani – kaszel;
uwrzić – częściowo otworzyć;
prodło – wyprane ubrania, bielizna


text:
Brasilia
Brasilia (serbsce tež Brazilija[1], portugalsce Brasília) je stolica Brazilskeje. Ma tři a poł miliona wobydlerjow a potajkim je štwórte najwjetše město Brazilskeje (wjetše su São Paulo, Rio de Janeiro a Salvador da Bahia).
Nadeńdźe so porno druhim metropolam w nutřkownym kraju a bu hakle w druhej połojcy 20. lětstotka jako planowane město natwarjena, hłownje pod nawodom architekta Oscara Niemeyera. Wot 1987 słuša centrum planowaneje stolicy k swětowemu herbstwu UNESCO.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text:
Wãgòrz
Wãgòrz (Anguilla anguilla) - to je rëba z rodzëznë wãgòrzowatëch (Anguillidae). Czedës na Kaszëbach bëło dosc wiele tich rëbów, ale terô nie je wòlno jich wiele łowic.
Na nordze Kaszëb wilijnym smaczkã béł gòtowóny wãgòrz z klóskama i krëszkama abò solony wãgòrz z pùlkama.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Malicki L.: Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s.10
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Oferty i zlecenia Na Zywo turystyka:
1. Na Zywo turystyka i rekreacja
2. Na Zywo turystyka i rekreacja białystok
3. Na Zywo turystyka podlasie
4. Na Zywo turystyka studia
5. Na Zywo turystyka w polsce
6. Na Zywo turystyka białystok
7. Na Zywo turystyka kwalifikowana
8. Na Zywo turystyka augustów
9. Na Zywo turystyka podlaskie
10. Na Zywo turystyka aktywna
11. Na Zywo turystyka alternatywna
12. Na Zywo turystyka aborcyjna
13. Na Zywo turystyka allianz
14. Na Zywo turystyka allegro
15. Na Zywo turystyka albania
16. Na Zywo turystyka awf
17. Na Zywo turystyka aktywna definicja
18. Na Zywo turystyka angielski
19. Na Zywo turystyka a środowisko
20. Na Zywo turystyka a zdrowie
21. Na Zywo turystyka a rozwój gospodarczy
22. Na Zywo turystyka a rekreacja różnice
23. Na Zywo turystyka a kultura
24. Na Zywo turystyka a pkb
25. Na Zywo turystyka a podróżowanie
26. Na Zywo turystyka a ochrona środowiska
27. Na Zywo turystyka białystok studia
28. Na Zywo turystyka biznesowa
29. Na Zywo turystyka bieszczady
30. Na Zywo turystyka bez barier
31. Na Zywo turystyka białoruś
32. Na Zywo turystyka bez granic
33. Na Zywo turystyka bydgoszcz
34. Na Zywo turystyka biznesowa w polsce
35. Na Zywo turystyka bielsko biała
36. Na Zywo turystyka co to
37. Na Zywo turystyka czechy
38. Na Zywo turystyka chorwacja
39. Na Zywo turystyka cmentarna
40. Na Zywo turystyka co po tym
41. Na Zywo turystyka czy warto
42. Na Zywo turystyka czarnobyl
43. Na Zywo turystyka cytaty
44. Na Zywo turystyka co to jest
45. Na Zywo turystyka ciekawostki
46. Na Zywo c. Na Zywo kaspar turystyka
47. Na Zywo turystyka ćmielów
48. Na Zywo turystyka w polsce ćwiczenia
49. Na Zywo turystyka dolny śląsk
50. Na Zywo turystyka dla dzieci
51. Na Zywo turystyka dla niepełnosprawnych
52. Na Zywo turystyka dzieci i młodzieży
53. Na Zywo turystyka definicja pdf
54. Na Zywo turystyka definicje
55. Na Zywo turystyka dentystyczna
56. Na Zywo turystyka dla seniorów
57. Na Zywo turystyka decathlon
58. Na Zywo kierowca d turystyka
59. Na Zywo kierowca kat d turystyka
60. Na Zywo turystyka etniczna
61. Na Zywo turystyka ekstremalna
62. Na Zywo turystyka ezoteryczna
63. Na Zywo turystyka edukacyjna
64. Na Zywo turystyka ekologiczna
65. Na Zywo turystyka egipt
66. Na Zywo turystyka europa
67. Na Zywo turystyka elbląg
68. Na Zywo turystyka ełk
69. Na Zywo turystyka eventowa definicja
70. Na Zywo e turystyka net
71. Na Zywo e turystyka co to
72. Na Zywo e-turystyka.pl
73. Na Zywo e-turystyka definicja
74. Na Zywo e turystyka wikipedia
75. Na Zywo e turystyka wady i zalety
76. Na Zywo e turystyka co to jest
77. Na Zywo e-turystyka pdf
78. Na Zywo e-turystyka zachodniopomorskie
79. Na Zywo e-turystyka kraków
80. Na Zywo turystyka filmowa
81. Na Zywo turystyka forum
82. Na Zywo turystyka film
83. Na Zywo turystyka festiwalowa
84. Na Zywo turystyka filmowa w polsce
85. Na Zywo turystyka filipiny
86. Na Zywo turystyka firmy
87. Na Zywo turystyka forum dyskusyjne
88. Na Zywo turystyka francji
89. Na Zywo turystyka francja
90. Na Zywo turystyka gov
91. Na Zywo turystyka górska forum
92. Na Zywo turystyka górska w polsce
93. Na Zywo turystyka gastronomiczna
94. Na Zywo turystyka górska sklep
95. Na Zywo turystyka góry
96. Na Zywo turystyka gruzja
97. Na Zywo turystyka gdańsk studia
98. Na Zywo turystyka grecja
99. Na Zywo j & g turystyka s.c
100. Na Zywo forum turystyka g


text:
20. lětstotk
20. lětstotk započa so dnja 1. januara 1901 a traješe hač do 31. decembra 2000. Po dekreće kejžora Wylema II. swjećachu započatk noweho lětstotka w Němskej pak hižo 1. januara 1900. 20. lětstotk słuša k dobje nowowěka.
Najwažnišej podawkaj lětstotka běštej Prěnja (1914–18) a Druha swětowa wójna (1939–45) z holocaustom, zničenjom europskich Židow přez nacionalsocialistisku Němsku. Wot kónca druheje wójny hač do lěta 1990 steješe swět pod wliwom tak mjenowaneje „Zymneje wójny“ mjez supermocomaj, Zjednoćenymi statami a Sowjetskim zwjazkom, kotrejž reprezentowaštej dwaj systemaj – kapitalizm a komunizm. Němska bu mjez 1949 a 1990 do dweju statow rozdźělena – Zwjazkoweje republiki a Němskeje demokratiskeje republiki (NDR) – mjeztym zo zhubichu tamne tradicionelne europske wulkomocy kaž Zjednoćene kralestwo a Francoska dźeń a wjace mjezynarodneho wuznama a w běhu dekolonizacije tež swoje kolonije w Africe a Aziji. Tam nastachu wjele nowych njewotwisnych statow (n.př. Indiska, Pakistan, Algeriska, Kenija atd.). W srjedźnej Europje wobstejachu w běhu 20. lětstotka wjacore mnohonarodnostne staty, kotrež so po 1990 rozpušćichu, zdźěla měrliwje (Sowjetski zwjazk, Čěskosłowakska), zdźěla krawje (Juhosłowjanska).
Za Serbow bě 20. lětstotk dwustronski. Na jednym boku dóstachu po potłóčowanju a zakazu rěče pod nacionalsocialistami w NDR k prěnjemu razej šulstwo, swójske institucije, wědomostnaj institutaj, zjawnu dwurěčnosć a statne připóznaće, na tamnym boku zhubichu so runje w srjedźnej Łužicy wjele serbskich wjeskow dla wudobywanja brunicy a ličba serbskorěčnych spadny wot někak 150.000 kónc 19. lětstotka na mjenje hač 40.000 w lěće 2000.
Cyłkowna ličba swětoweho wobydlerstwa přiběra w běhu sto lět tak spěšnje kaž ženje do toho, wot něhdźe 1,8 miliardow w lěće 1900 na wjace hač 6 miliardow w lěće 2000.
Wrota koncentraciskeho lěhwa Auschwitz – symbol holocausta
Buzz Aldrin – druhi čłowjek na měsačku (1969)
Powalenje Berlinskeje murje w lěće 1989


text:
Anioł - niy czowiek
dodane 2016-10-18 09:46
Musza Wóm pedzieć, że downo żech sie tak niy naśmioł tak, jak przi czytaniu tyj knigi.
Te małe bajtle, co to sóm jyj bohatyrami, przipóminajóm mi trocha dzieci z Bullerbyn. Różnica jes tako, że ich przigody sóm raczyj jynzykowe, bo cołki czos majóm problymy, coby pochopić, pojóńć, zrozumieć, ło czym te dorosłe godajóm.
Bo jak to tak idzie drić koty? Dyć te bjydne ciciule tego niy przeżyjóm. No przeca to jes drynczynie zwjyrzoków.
A marzynie ściyntyj gowy, to zaś co za gupota? Dyć śrydniowiecze downo sie już skóńczyło i terozki żodyn kat ludzióm gów niy ucino!
Heh, no tak to jes. Sóm pamjyntóm, jak jeszcze niydowno musiołek sioszczynicy tumaczyć roztómajte takie powiedzónka, a potym, jak je już pojyła, to zaś używała ich na łokróngło - nojwjynkszo uciycha miała, jak godała, że zrobiła kogoś w kónia, w balóna, abo w bambuko :)
W ksiónżeczce "Aniół niy czowiek. Przigody niy ino jynzykowe" znojdziecie historie mjyndzy inkszymi ło takich zwjónzkach frazeologicznych, jak gruszki na wierzbie, mieć dug wdzinczności, kóń by sie uśmioł, czy przichylić kómuś ńyba. A łosobno sprawa to ilustracje.
Ich autorka to Elżbieta Kidacko - moim zdaniym nojbardzij utalyntowano plastyczka na polskim rynku wydowniczym. Kiedyś prym wiedli Marcin Szancer, czy Bohdan Butenko - terozki na topie jes łóna i życa ji, coby dugie-dugie lata na tym topie łostała.
Ta notka naszkryfloł żech po ślónsku, ale kniga (kiero wydoł Śwjynty Wojciech) jest łoczywiście napisano po polsku. Beztóż, jak chcecie trocha podszkolić swojo polszczyzna, abo podsunóńć fajnisto kniga dziecióm, to zachyncóm do siyngniyńcio po ta pozycjo, kiero zresztóm szło u mie wygrać, a dostowajóm jóm nastympujónce ludzie:
Aleksandra Bruska Pokrzywno ze Żydowa, Władysław Skraba ze Sosnowca i Adam Kumański z Rybnika
Gratuluja! Knigi poślymy Wóm do dóm pocztóm.


text: „Hdźež so spěwa, tam je rjenje – pola lózych ludźi mjenje!“. Takle němske přisłowo po swojim zeserbšćiwši na to myslu, zo w Serbach rady a horliwje spěwamy. Tole drje je ze słowjanskim wašnjom. Znaty braška je mi jónu přišeptał, zo z němskimi kwasnymi hosćimi zaměrnje jich ludowe spěwy spěwa. K tomu ma spěwniki radlubje sobu. Hrozy dźě strach, zo so rjane němske ludowe spěwy w žumpadle Mallorca-klamotow a podobnych idiotiskich šlagrow k sobuhewrjekanju při sněhakowanju a druhdźe zubja. Kóždemu to swoje!


text:
Radlin to je niy za wiele ślōnskie miasto. Je ône zwiedowne dlo wandrusōw? Badnijcie z nami atrakcyje Radlina – tynżnia solankowo i Kolōnijo Ymma.
NAJNOWSZE TEKSTY
-
-
Gliwice – jedne z nojepniyjszych a nojciekawszych miast na Ślōnsku. Byzuchujcie z nami nojlepsze atrakcyje, kuknijcie na co pozaglōndać i kaj pōmaszkecić.
-
Wybiyrocie sie do Wisły i szukocie spania? Proszymy do Hotelu Pod Jedlami – szteli ze superowym bedynōngiym, perfekt śniodaniami i szpecjalnym landszaftym.
-
Sztyjc szukōmy nowych idyji na weekynd i zwiedownych atrakcyji Ślōnska. Tak ôddekowalimy nastympno ślōnsko perla – spływ kajokowy Małōm Panwiōm.
-
Świot ciśnie do przodku coroz gibcyj. Je w nim plac dlo Ślōnzokōw? Jaki taki echt Ślōnzok je? Co je w tej naszej ślōnskości wożne?
-
Krakōw to je miasto, kere idzie zwiydzać roztōmaicie. My bierymy Wos dzisio na alternatywny szpacyr po nojgryfniyjszym polskim mieście.
-
Je marzec 2014. Jeżech na Brooklynie, w Nowym Jorku. Dzisiej piyrszy roz trefia sie z tym hyrskim miastym. Bydzie Times Square, Empire i masa inkszych.
-
Zwiedzanie Palermo od dawna było na naszej liście. Ta wycieczka była strzałem w dziesiątkę – znaleźliśmy tam ciekawe atrakcje, piękne widoki, przemiłych ludzi i wspaniałe jedzenie!


text:
Spočatk septembra we Wojerowskim wóčnolěkarskim zastaranskim centrumje Łužica wudyrjeny woheń drje je wjetšu wěcnu škodu zawinił. Zastaranje pacientow pak wosta zawěsćene.
Wojerecy (SN/mwe). Mjez pacientami we wóčnolěkarskim zastaranskim centrumje we Wojerecach su nimo měšćanow a pacientow z Kulowa a Njedźichowa tež mnozy z wokolnych wsow, kaž ze Salowa abo Rachlowa. 3. septembra je w twarjenju woheń wudyrił, w třěšnym wobłuku so płomjenja wupřestrěwachu. Spěšnje běchu wohnjowe wobory na městnje, zo bychu woheń zhašeli. Połoženje bě dosć komplikowane, tak zo dyrbjachu tež medicinske nastroje na delnich poschodach škitać. Nimo kameradow Wojerowskeje powołanskeje wohnjoweje wobory su wobornicy z Kinajchta, Němcow a Ćiska kaž tež z wokolnych městow a gmejnow – cyłkownje bě 70 kameradow z 20 jězdźidłami zasadźenych – płomjenja hašeli.


text:
Sztrasbana
Sztrasbana (mjanowano tyż banka abo sztrasynbana) – glajzowy pojazd przirychtowany do mjejskigo transzportu, kery poruszo śe po ceśće abo na szpecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. Teroźńe sztrasbany sům zauobycz napyndzůne śilńikůma na sztrům zaśilanymi s trakcyjnygo neca, atoli spotyko śe tyż hybrydowe kůnsztrukcyje, kere majům spalinowy śilńik abo akůmulotory kere dozwalajům na jazda bez zewnyntrznygo zdrzůdła zaśilańo. Dowńi używano tyż sztrasbanůw kere ćůngły kůńe, abo napyndzůnych parowym śilńikym abo spalinowym, kej tyż systymůw ze stacyjůnarnym napyndym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatycznymi.
Gyszychta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pjyrszo sztrasbana pojawůła śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůła uůna wzorowano na powszychnych już we tych czasach kůnnych banach używanych we industryje. Uod lot 60. XIX stolećo banki rozpowszychńjůły śe we Ojropje, kej we uůnym czaśe we Francyje pojowjůły śe pjyrsze sztrasbany na para.
Pjyrszo ekszperymyntalno sztrasbana na sztrům skůnstruowoł Werner Siemens a ruszůł ja we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj bezma wszyjske nece sztrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyrszo we Ślůnsku sztrasbana na sztrům pojawůła śe we Wrocławju we 1893 roku (wůunczas we Prusach) – bůła to tyż pjyrszo sztrasbana na sztrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska sztrasbany na sztrům powstoły 5 lot ńyskorzi.
Nojbarźi rozlygły nec sztrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińije sztrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj szyrzki toru 785 mm powstoła starańym spůłki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Kuplowała uůna Pjekary s Bytůmjym a Bytům, bez Krůlewsko Huta (Chorzůw), Śwjyntochłwicy-Lipiny, Ruda a Zobrze ze Gliwicůma. We 1896 do neca włůnczůno teryn teroźnich mjast Katowicy a Śymjanowicy. We 1898 r. lińije uostoły zelektryfikowane. W Bytůmju a Katowicach s anfangem XX stolećo zbudowano krům tygo normalnotorowe sztrasbanowe lińije. W mjyndzywojynnym uokreśe rozpoczynto uńifikacyjo a kuplowańe necůw (tory wůnske przekuwano na uobyczne). Uostatńům linijům sztrasbany 785 mm bůła przebudowano we 1952 r. trasa lińiji 12 Chorzůw-Śymjanowicy. Lińije bankůw przedużůno tyż za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Důmbrowskigo Zogłymbjo.


text:
Bośńa a Hercegowina
Bośńa a Hercegowina (BiH, bośńacko godka a chorwacko godka: Bosna i Hercegovina, syrbsko godka: БocHa и XepцeroBиHa) – państwo we połedńowo-wschodńij Ojropje, na Bołkanach. Powstoło po rozpańyńću śe Jugosławiji. Grańica mo s Chorwacyjům, Syrbijům a Czornům Gůrům. Skłodo śe s Federacyji Bośńe a Hercegowiny a Syrbskij Republiki.
Je to krej gůrzisty, przez 90% placu je położůne wyżyj kej 200 m n.p.m. Nowyższe wjyrchy na teryńe Bośńe a Hercegowiny sům we Dynarskich Alpach (Maglić, 2386 m n.p.m.).
Bośńa Hercegowina uostała srogo zniszczůno we důmowyj wojńe. Terozki gospodarka je sam uoparto na leśńictwje, bergmaństwje a ynergetyce.


text:
Budyšin (JK/SN). Mnohe hrjebje, wosebje podłu gmejnskich pućow, njejsu hižo w tym stawje, zo bychu wotpowědowali swojej bytostnej funkciji: wotwodźeć wodu po zliwkach z dróhow a polow do směra na přichodnu wjetšu rěku. Přiběrajcy jewjachu so na wuradźowanjach gmejnskich radow Budyskeho wokrjesa w minjenych měsacach žadanja wobydlerjow a radźićelow za tym, zhromadnje postupować, zo bychu přirowy podłu dróhow zaso fungowali. W zajimje škita ludnosće kaž tež towaršnostnych a priwatnych zajimow je trjeba so tomule nadawkej na wsach zhromadnje wěnować.
W Njeswačanskej gmejnje maja hižo dobre nazhonjenja zhromadnje ze Zarěčanskim ratarskim zawodom. Njedaloko Łuha znowa wuzběhane přirowy zamóža nětko wulke mnóstwa wody přiwzać a bjez stracha za wobsydstwo wobydlerjow wodu do bliskich přirodnych rěčnišćow wotwjesć. Tež ratarske zawody maja swój wužitk z toho. Dobra póda zwostawa na polu abo znajmjeńša w přirowje. Tak njetrjebaja přidatnje dróhi a puće rjedźić a drohotnu zemju zaso wróćo na pola wozyć.


text:
Rozprawa sekcije literatura/wuměłstwo/wukraj 2015/2016
Přiznaju, zo je sekcija literatury, wuměłstw a wukraj hižo „tučniše lěta“ měła, hač tele.
Njedźelu dnja 3. meje 2015 stej Jašćanska Domowinska skupina a Maćica serbska spominali na Maćicarja fararja, stawiznarja a spisowaćela Jakuba Nowaka-Horjanskeho składnostnje jeho 150. narodnin. W ródnej wsy Hora pola Bóšic je so kamjeń postajił z wopomnjenskej taflu a swjedźenske zarjadowanje ze spěwami a narěčemi wobrubiło. Běše to hódne spominanje na nimale pozabyteho Maćicarja Jakuba Nowaka, předsyda sekcije je tam wopomnjeńske słowa rěčał.
Ateljejowy wopyt pola serbskeje wuměłče mejachmy hižo wjele lět na planje a skónčnje je so předewzaće 1. awgusta 2015 z wopytom Maji Naglowej do Nossena poradźiło. Wjele časa a dleje hač předwidźane je Maja nam wěnowała a jara wobšěrnje swoje dźěło předstajiła. Pokazała je nam wšě móžne techniki wuměłstwa, kotrež so wona posłužuje. Čłonojo sekcije wužiwachu zdobom składnosć sej originalne wobrazy kupić.
W Praze přewjedźechu so 28.-30. awgusta 2015 Sakske kulturne dny we zastupnistwje Sakskeje kenclije a to po cyłym Serbskim seminarom. W mjenje předsydy Domowiny Dawida Statnika so na zarjadowanju wobdźělich a w postrownych słowach - spominajo na dwaj jubilaraj zańdźeneho lěta, na Jana Husa a Maćija Jakule wuprajich so tež w mjenje Maćicy.
Něšto pozdźišo běše ll. Pražski sorabisticki sympozium rězbarjej baroka Maćijej Jakuli - składnostnje jeho 360. posmjertnym narodnin - wěnowany a zarjadowanje wotměješe so dnja 27. nowembra 2015 w Serbskim seminarje. Mjez wjele přizjewjenjow - 21 referentami - běstaj dwaj Maćicarjej, Měrko Šołta a ja. Přednoški - ja rěčach wospjet k žiwjenju a skutkowanju Horsta Šlosarja - maja so lětsa jako kniha wudać.
We wšelakich gremijach a wospjet je so přesydlenje Serbskeje kulturneje informacije won ze Serbskeho domu do Serbskeho ludoweho ansambla diskutowało.
K tomu sym jako čłon MS a župneho předsydstwa J. A. Smoler Budyšin wospjet swoje stejišćo zabrał a to tež w Zwjazkowym předsydstwje. SKI ma wostać hdźež je, zo by so z tym charakter Serbskeho zjawneho domu wobchował - w zmysle J. A. Smolerja, na kotrehož tu dźensa spominamy.
Předsyda sekcije je z čłonom Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny a wobdźěla so prawidłownje na wuradźowanjach a informuje předsydstwo Maćicy wo wuslědkach. Runje tak je tež čłonom Mytowanskeho wuběrka Myta Ćišinkeho - woboje w nadawku Maćicy Serbskeje - a prócuje so we woběmaj gremijomaj wo fairne dźěło a dobre rozsudy.
Je wšak tak, zo so tež čłonojo sekcije na přednoškach Maćicneje akademije stawizniskeje sekcije we Wjelbiku wobdźěleja. A wobdźěleja so tež na wotewrjenju wustajeńcow w Serbskim muzeju w Budyšinje a Chośebuzu, w Serbskej kulturnej informaciji w Budyšinje. Runje tak na knižnych premjerach LND kaž tež na čitanjach w Smolerjec kniharni jako publikum abo tež z čitanjemi. Su zdobom wobdźělnicy na zarjadowanjach ZSW, wosebje na Swjedźenju serbskeje poezije w tu- a wukraju abo na zarjadowanjach Přećelow Smolerjec kniharnje.
Čłonkam a čłonam sekcije - kotrejž přisłuša dale 24 čłonkow a čłonow - so za dźěło wutrobnje dźakuju a nadźijam so kaž kóžde lěto dalšeho dobreho zhromadneho dźěła.
Jedne předewzaće, kotrež smy sej w sekciji předewzali, njeje spjelnjene, mjenujcy, zo stajimy našemu čłonej dr. Janej Rawpej wopomnjensku taflu na row. A to zhromadnje ze ZSW a Serbskim institutom - a tež priwatnicy chedźa so wobdźělić. Naćisk jednoreje tafle je hotowy, ale čakamy hišće na připrajenje syna Kita Rawpa. Klětu je tomu 10 lět, zo smy Jana Rawpa pochowali, snano so nam hač do 13.9.2017 předewzaće poradźi.
Jurij Łušćanski, předsyda
Budyšin, 5.3.2016


text:
ST Marijina hwězda
– HZ Łaz/Běły Chołmc 2:2 (1:1)
Zestawa domjacych: O. Schmidt – Wróbl, T. Škoda, Jurš, Lipič, Winkler (67. Rab), Kuring, O. Hawš, P. Schmidt (46. R. Hawš), Eldor (46. A. Škoda), Pakoßnick
K poslednjej domjacej hrě sezony 2017/2018 pohosćichu koparjo ST Marijineje hwězdy mustwo Hrajneho zjednoćenstwa Łaz/Běły Chołmc. Po wulkim boju dźěleštej so cyłkaj ze sprawnym 2:2. Kaž hižo tydźenja měješe trenar Erwin Kleinmann wšitkich hrajerjow k dispoziciji. Po dewizy „never change a winning team“ započachu kaž při dobyću w Rychbachu.
W prěnich dwaceći mjeńšinach wotměwaše so hra mjez šěsnatkomaj. Wosebje w srjedźnym polu nastachu chětro bojowniske duele. Pančičenjo pospytachu so z dołhimi třělwami, štož wjedźeše k 1:0. Po kopje Matijasa Wróbla njeběštaj sej posledni muž a wrotar hosći přezjednaj. Bul skoči před lěwu nohu Jakoba Pakoßnicka, a hižo domjacy nawjedowachu (23.). Nětko mějachu woni wjace hrajnych podźělow a šansow. Bul pak so do wrotow njenamaka (25., 30., 34.). 1:1 (41.) bě dar hosćićela.


text: W lětušim 3. čisle Praskeho časopisa Česko-lužický věstník wozjewi Jan Tomášek prěni dźěl dosć wobšěrneho přinoška wo markhrabi Geru. Nětko w dóšłym aprylskim (4.) wudaću awtor jeho wosobu dale wobjednawa. Wustaja, zo běchu „w dobje hrabje wot spočatka 19. lětstotka hač do kónca Druheje swětoweje wójny wuslědki jednotliwych studijow často wot narodnostneho a politiskeho zmyslenja wobwliwowane“. Tak steješe w čěskej historiografiji a pola Pavela Josefa Šafaříka wuraz „złowólny zabijak Słowjanow“. Jako złóstnik bu Gero tež w 1904 wušłej dźiwadłowej hrě Aloisa Jiráseka předstajeny. Hra bu wot Mikławša Andrickeho zeserbšćena a wuńdźe w Budyšinje 1906 jako čisło 14 w rjedźe „Serbska dźiwadłowa zběrka“. Jan Tomášek rysuje we woběmaj dźělomaj žiwjenje a skutki pod stawizniskimi pozadkami – boja němskich zadobywarjow ze słowjansko-serbskimi kmjenami. Gero bě so w lěće 897 abo 900 narodźił a 20. měrca 965 w starobje 65 lět zemrěł.


text:
Jedyn z wjerškow nazymy su kóždolětne Stróžanske wiki přirody. Lětsa su wone do Łužiskich rybowych tydźenjow sobu zapołožene, kotrež pak so hakle 22. septembra oficialnje zahaja.
Stróža (CS/SN). Nazymske přirodowe wiki na dworje zarjadnistwa biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty w Stróži su sobotu znowa tójšto wopytowarjow zbliska a zdaloka přiwabili. Něhdźe 4 800 ludźi su zamołwići zličili. Nimo mnohich stejnišćow z chłóšćenkami z domizny, kaž běchu to čerstwa ryba, pjekarske wudźěłki ze starych žitnych družin kaž tež najwšelakoriše mjasowe a kołbasowe produkty, měd a mlokowe wudźěłki, pokazachu rjemjeslnicy swojej wušiknej ruce, při čimž jim zajimcy rady přihladowachu.
Srjewina łučina pola Drětwje (Zerre) dóstanje nowy panorama. Wutoru su tam wulke nošaki noweho Kruwjaceho mosta na sćežory zmontowali.
Drětwja (JoS/SN). Napjate wokomiki dožiwichu minjenu wutoru w Drětwi. Hižo w nocy bě tam wosebity transport cyłkownje šěsć ćežkonakładnych awtow šěsć nošakow přiwjezł. Wulke twarske dźěle zhotowiło je železowobdźěłanske předewzaće C&P w saksko-anhaltskim Elsteru pola Wittenberga. Transportna logistika bě derje spřihotowana. Podłu čary trjebachu na někotrych městnach policiju, wšitko pak je po planje wotběžało. Posledni wotrězk wjedźeše přez Čornopumpske industrijnišćo hač k městnu, hdźež ma nowy móst nastać.
Hižo rano w štyrjoch bě prěnje nakładne awto na twarnišću. Dopołdnja w dźewjećich započachu dźěłaćerjo z hoberskim montažnym kranom twarske dźěle kedźbliwje pohibować, dźiwajo na milimetersku dokładnu kónčnu poziciju. Hłownej nošakaj nad Sprjewju zběhnyć bě hladajo na dołhosć 30 metrow a wahu 40 tonow wužadanje. Skónčnje zmontowachu dźěle na předwidźane sćežory na kóždym boku Sprjewje.
Stróža (SN/BŠe). Drjewo, jeho trěbnosć kaž tež jeho wobdźěłanje steja lětsa w srjedźišću přirodowych wikow pod hesłom „Wobhospodarjenje lěsa w změnje časa“ zajutřišim, sobotu, na dworje zarjadnistwa biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty w Stróži.
Typiske powołanje za žony to runjewon njeje. Přiwšěm je so Luisa Jurkec z Bronja na ratarstwo zwažiła. Njedawno dósta wona w Pančicach-Kukowje swoje kónčne wuswědčenje a smě so nětko ratarska fachowa dźěłaćerka mjenować. „Mi su powołanje takrjec do kolebki połožili“, 23lětna wujasnja. Dźěd ratarješe w Bronju na wulkim kuble, hdźež je wotrostła. Dźesać lět chodźeše Luisa w Radworju do šule a złoži po tym abituru na Serbskim gymnaziju Budyšin.
Zwjazk Łužiskich Serbow Domowina widźi trěbnosć, zo so tež Serbja ze strukturnym wuwićom rozestajeja a wo přichodźe po wudobywanju brunicy w serbskim sydlenskim rumje rozmysluja. Hišće w septembru přewjedźe tuž dwudnjowsku konferencu „Ouo vadis, Łužica?“ w Złym Komorowje. Bianka Šeferowa je so z referentom za hospodarske naležnosće Domowiny Pětrom Brězanom a z jednaćelom trěšneho zwjazka Markom Kowarjom rozmołwjała.
W kooperaciji z Dźěłarnju přichoda Łužica zarjaduje Domowina zhromadnu konferencu wo strukturnym wuwiću. Kak je k tomu dóšło?
P. Brězan: Dźěłarnja dósta nadawk, směrodajny program (Leitbild) za Braniborsku a Saksku spisać. W tym zwisku je so na Domowinu wobroćiła, hač nochce w gremiju sobu skutkować a za Serbow tajki program ze serbskim podźělom přidźěłać.
Kak bu mysl zhromadneje konferency zrodźena?
Budyšin (SN/at). Lěta dołhe napinanja, wutworić w Kulowskim meblowym předewzaću Maja zawodnu radu, a jeje dźěło su wčera počesćili. Předsydka Daniela Krätzschmar a jeje naměstnik Bartosz Drobniuch přiještaj we wurisanju wo Sobupostajowanske myto DGB Sakskeje wuznamjenjenje za druhe městno. Wosebitosć je, zo dźěłaja pola Maja mnozy Polacy. Jich do prócowanjow wo zawodne sobupostajowanje zapřijeć bě wulke wužadanje. Wšako woni tajke něšto ze swojeje domizny njeznaja. „Wojujemy wšědnje znowa. Mjeztym je so jednaćelstwo na naše wobliča zwučiło“, rjekny Daniela Krätzschmar. „Pólscy kolegojo zawodnu radu akceptuja. Wopačne informacije, na přikład nastupajo přistup k dźěłarnistwu IG metal, jim strach načinjeja, nochcedźa dźě dźěłowe městno zhubić“, rozprawješe Bartosz Drobniuch. „Postupujemy w mały krokach“, podšmórny předsydka zawodneje rady. „Kolegojo tajke kroki husto njepytnu. To je problematiske“, doda jeje naměstnik a mjenowaše za to hač do kónca lěta płaćiwe nachwilne zawodne dojednanje. „Myslimy sej, zo smy z nim po prawym puću.
Budyšin (UM/SN). Puće w rjemjeslni-stwje su wšelakore. Po tym zo je Philipp Skotowski z Njebjelčic abituru złožił, bě jemu cyły swět wotewrjeny. Wón pak rozsudźi so za wukubłanski blidarski zawod Tobiasa Cyža hnydom prěki přez puć. Wobchadna rěč w zawodźe je samozrozumliwje serbšćina. Nětko po třoch lětach słuša Njebječan k tym wosom wučomnikam Budyskeho wokrjesa, kotřiž maja swoje rjemjeslniske wopismo po derje wobstatym pruwowanju w zaku. Wokrjesne rjemjeslnistwo je jich minjeny pjatk w Budyšinje z wukubłanja wuwjazało a na wukony serbskeho młodostneho skedźbniło.
Philipp Skotowski je mjez cyłkownje 72 młodymi mužemi a žonami, kotřiž su swoje wukubłanske pruwowanja wobstali. Nětko su woni pjekarjo, fachowi předawarjo, třěchikryharjo, rěznicy, frizerojo, molerjo, mulerjo abo blidarjo.
Narodne mustwo kucharjow Němskeje chce w Bórkowach za swětowe mišterstwa Culinary World Cup trenować. Teamej přisłušeja třo kucharjo z Braniborskeje a dwaj ze Sakskeje.
Bórkowy (SN/MiR). Mjezynarodne wurisanje přewjedu najlěpši kucharjo potom wot 24. do 28. nowembra w Luxemburgu. W Bórkowskim hotelu Blejcha Resort & Spa makaja čłonojo skupiny so wubědźowacych a wosebje talentowanych kucharjow za trening wurjadne wuměnjenja. „Z nimi smy kucharsku branšu na so skedźbnili. Nětko smy jara wćipni, kak to kolegojo při dźěle začuwaja“, rjekny šef hoteloweje kuchnje René Schreiber.
Ramnow (SN/BŠe). Tekstilna industrija ma we Łužicy wjelelětnu tradiciju. Tež ludźo su dale zajimowani na tym, kak drohotne płaty, na přikład z lena, nastawaja. Njezadźiwa tuž, zo podawaja so kóžde lěto po syłach do Ramnowa na lenowe dny, zo njebychu jenož wudźěłki z Łužicy, ale z cyłeje Němskeje wobdźiwali a wězo kupowali.
Mjez něhdźe 200 wustajerjemi bě tež lětsa zaso Wjazońčanska manufaktura von Kleist. Towarstwo Wětrnik z Wodowych Hendrichec je zajimcam wšelake kročele wot rostliny přez zhotowjenje nitki hač k płatej rozłožowało. A wopytowarjo móžachu so sami wuspytać. Wosebje dźěći składnosć wužiwachu. ,,Wužadanje je, swojej noze koordinować. Dale maja so lenowe nitki w prawym směrje kłasć, tak zo nastanje płat bjez zmylka“, rozkładźe Regina Hoyer jednotliwe wotběhi na ručnych krosnach. Wona wobdźěli so mjeztym štwórty raz na Ramnowskich lenowych dnjach.
Wězo móžachu sej ludźo lenowe płaty w najwšelakorišich barbach kupić, zo móhli sej doma něšto rjaneho zešić. Za to trěbne utensilije, nitki, knefle abo tu a tamnu radu jim tekstilni fachowcy sobu na puć dachu.
Zo bajki wěrne njejsu, wě kóždy, kiž je wěstu starobu docpěł. Najlěpši přikład za to je bajka wo Čerwjenawce, kotruž je wjelk zežrał. Zo tuta bajka wěrna njeje, sym kaž druzy tež po zasydlenju wjelkow we Łužicy z njeličomnych wozjewjenjow wjelčich specialistow zhonił. Wěm nětko, zo wjelk za čłowjeka strašny njeje. Za tu wědu sym po lěsach běhacym a wjelče hromadki přepytowacym specialistam woprawdźe dźakowny.
Přiwšěm mje tróšku mjerza, zo tež woni bajki baja. Twjerdźa mjenujcy, zo so wjelk čłowjekej wuwinje, zo jemu z puća dźe a zo so sydlišćam njebliži. Zo to cyle njetrjechi, w Delanach najlěpje wědźa. Tute móličke njewěrnosće pak njejsu tak wažne. Tuž měli wšitcy Łužičenjo dźakowni za wjelki być. Jenož pola nas sej wjelki mjez sobu na pazory teptaja, dokelž njeje za nich ruma dosć. A ničo njenaruna wjeselo, kotrež maja wulkoměšćanscy přećeljo wjelkow z łužiskeje wjelčeje wobrady.


text:
Òpiartô na Slackware francëskô distribùcëjô Zenwalk Linux (przódë Minislack) je ju przistãpnô w wersëji 4.2, z jądrã 2.6.18.6 ë X.ORG 7.1.1. Pòprôwiony òstôł m.jin. “Zenpanel” jaczi dôwô mòżnotã prostegò dopasowaniô wëzdrzatkù graficznegò òkrãżô XFCE jaczé je w paczéce Zenwalk (dô téż wersëjã “Zenwalk-core” jakô je mniéjszô, bò nie zamëkô w se graficznegò òkrążô ë programów sparłączonëch z serwerama X).
Distribùcëjô je kòl 400 MB wiôlgô (core – blós 230 MB) ë zamëkô w se blós wëbróné programë, jaczé zezwôlają równak na swòbòdné brëkòwanié biurkòwégò kòmpùtra – n.p. bënë je le blós Firefox jakno przezérnik. KDE, GNOME czë jinszé programë je mòżno zladowac dodôwno z sécë.
Zenwalk Linux je czérowóny do barżi awansowónëch, w instalacëji systemë Linux, brëkòwników ë dô sã zrëszëc ju na kòmpùtrach ze 128 MB robòczi pamiãcë.


text:
Huronski jazor
Huronski jazor (engelski Lake Huron, francojski Lac Huron) jo drugi nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a stwórty nejwětšy cełego swěta. Wón jo centralny z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 176 metrow nad mórskej głaźinu, pótakem wósym metrow pód powjerchom susednego Górnego jazora a jo z pśestrěnju 59.586 km² wětšy ako Chorwatska.
Pódzajtšny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a pódwjacorny k zwězkowemu statoju Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Manitoulin, kótaraž jo teke nejwětša jazorowa kupa na swěśe. Huronski jazor jo z Michiganskim jazorom pśez Mackinacsku wuscynu bźez wusokostnego rozdźěla zwězany a wulewa se pśez rěku St. Clair River do Erieskego jazora.
Pśi Huronskem jazorje laže města Saginaw a Bay City w Zjadnośonych statach a Sarnia w Kanaźe.
Wótkaz[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Koordinaty: 44°48′0″N 82°27′0″W /  44.8, Wurazowa zmólka: Njewócakany opeator *


text:
Měrćin Renč
Korla Měrćin Renč (tež Marćin Renč, němsce Martin Rentsch, * 11. nowembra 1853 w Ketlicach; † 28. oktobra 1911 we Wjelećinje) bě farar, dr. phil., serbski stawizniski slědźer a kulturny prócowar.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Měrćin Renč, bratr Jana Renča, narodźi so 11. nowembra 1853 jako syn tehdyšeho Ketličanskeho diakona a pozdźišeho fararja Jana Karola Renča a jeho mandźelskeje Hany Thusneldy rodź. Fuhrmanec z Wóslinka a bu 1. decembra samsneho lěta wukřćeny.
Po tym zo Ketličansku wjesnu šulu wopytowaše, a zdobom šuler kantora Korle Awgusta Kocora běše, poda so wón jutry 1866 na gymnazij do Budyšina a jutry 1869 na wjerchowsku šulu swj. Afry do Mišna. Hižo tu bu Renč, přewažnje wot historikarja Heinricha Theodora Flathea (1827–1900), profesora při gymnaziju, za stawizniske studije zahorjeny. Jako gymnaziast dopisowaše hižo literarne pospyty (přełožki) do Łužičana. Wot lěta 1874 studowaše Renč teologiju w Lipsku a wopytowaše tež stawizniske a slawistiske čitanja pola Leskiena. W Lipsku běše z čłonom Łužiskeho prědarskeho towarstwa a dlěši čas podstarši jeje serbskeho wotrjada.
Po wobstaću teologiskeho pruwowanju w awgusće 1877 wobdźěli so wón na wot Imiša nawjedowanym serbskim prědarskim seminarje w Hodźiju. Po tym bu Renč krótki čas pomocnik swojeho nana w Ketlicach, doniž powołanje za fararja do Klětnoho njedósta. Za tute zastojnstwo w Pruskej měješe wón pak najprjedy wědomostne statne pruwowanje za teologow w filozofiji, stawiznach a literaturje wotpołožić, štož so 26. februara 1878 we Wrócławju sta. 27. měrca přińdźe wón za farskeho wikara do Klětnoho a sta so po wuswjećenju na duchowneho 15. decembra 1878 z tamnišim fararjom. W lěće 1881, dnja 3. awgusta, bu Renč w Jenje z disertaciju Pedagogika Augusta Hermanna Francki we swojich zasadach wědomostnje rozpisana promowowany. Po něhdźe štyrjoch lětach sta so Měrćin Renč 23. apryla 1882 z fararjom we Wjelećinje, hdźež postara so zdobom wo nowotwar cyrkwje 1901/02 a polěpšenje šulow a šulskeje wučby.
Dnja 5. septembra 1882 so wón z Theklu Domškec z Klětnoho woženi. Jenička dźowka Renča wobdźěli so 1906 při hołdowanju Serbow sakskemu kralej před Budyskim Serbskim domom w Klětnjanskej narodnej drasće. K tomu běše Renč nan třoch synow. Měrćin Renč je z awtorom nastawka Volkssitte, Brauch und Aberglaube bei den Wenden w knize Sächsische Volkskunde, kotruž Robert Wuttke 1901 w wuda, pisaše tež za Brockhausowy konwersaciski leksikon a časopis Neues Lausitzisches Magazin. Na wutrobu schorjeny Renč zemrě 28. oktobra 1911 we Wjelećinje a bu 31. oktobra z wulkim wobdźělenjom wosadnych a duchownstwa (mjez druhimi Jan Křižan z Hodźija a monsignore Skala z Budyšina) pochowany.
Wot lěta 1877 bě Měrćin Renč čłon Maćicy Serbskeje a bě dołhi čas zdobom jeje wuběrkownik. Sakski kral wuznamjeni jeho jako ryćer sakskeho Albrechtskeho rjadu prěnjeje rjadownje.
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Křižan: Nekrolog LXVI. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Zwjazk 65 (1912), čo. 1, str. 75–80. (hsb.)
- Rudolf Kilank: Renč, Měrćin. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 467sl.