text:
Baskijsko godka
Baskijsko godka (mjana włosne, znoleżńy na djalekt: euskara, euskera, eskuara, üskara) – godka Baskůw pomjyszkujůncych pora prowincyjůw na pograńiczu Szpańije a Francyje. Posuguje śe ńim dźiśo przez milijůn perzůnůw (90% ś ńich we Szpańiji). Wyrůżńo śe 10 djalektůw baskijskigo. Skiż tygo, co sům sroge růżńice půmjyndzy ńimi, powstało usztandaryzowano uodmjana godki - Euskara batua, łůnczůnco cechy nojwjynkszych djalektůw baskijskigo, uoparto znamjyńńy na djalekće Gipuzkoa. Uodmjana ta nauczano je we szulach. Literatura we tyj godce powstowo uod XVI stolećo. Pjyrszo durkowano kśůnżka po baskijsku wydano we 1545 roku.
Jeji przinoleżność gynetyczno ńy uostała do terozki ustalůno, na zicher ńy je to godka indoojropejsko. Godano ja już przed kolůńizacyjům zachodńij Ojropy uod Indoojropejczykůw. Istńijům przipuszczyńa, co je uůna spokrewńůno ze godkůma kartwelskymi abo tyrryńskymi, je tyż wrachowowano do kůntrowersyjnyj familije dyne-kaukaskij. We baskijskym wystympujům zapożyczyńa ze łaćiny, szpańelskigo a francuskigo.


c: text/html

text:
Uzbekistůn
Ůzbekistan (uzb. O‘zbekiston, Republika Ůzbekistanu – O‘zbekiston Respublikasi) – państwo pouožůne we Azyji Střodkowyj, čuůnek Wspůlnoty Ńypodlyguych Państw.
Kraj ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi řykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Powjeřchńo we wjynkšośći růwńinno. Ůng. 20% placu zajmujům gůry a předgůřa. Na wschodźe i půunocnym wschodźe kraju ležům gůry Tjyn-Šan i Auaj, uośiůngajůnce 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi ležy urodzajno, nawadńano Kotlina Fergańsko, kerej tajla noležy do Ůzbekistanu. Střodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko s rozlyguům pustynjům Kyzůu-kům, na kerej terynůma uosadńičymi sům ńylične uoazy i doliny řyk - Syr-darii, Zarafšanu, Kaška-darji a Amu-darji. Zachodńi skraj zajmuje růwńy pustynny puaskowyž Uostjurt. Do Ůzbekistanu noležy pouedńowo tajla downygo Jeźora Aralskigo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Górski nosowy mjadwjeź
Górski nosowy mjadwjeź (Nasuella olivacea) jo rubjažne zwěrje ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wón jo pśiswójźbny z nosowymi mjadwjeźami (Nasua), se pak w swójskim roźe Nasuella wjeźo.
Wopis[wobźěłaś]
Górski nosowy mjadwjeź ma oliwobrunu až šerobrunu kóžu. Wopuš jo śamno kuźerjony.
Rozšyrjenje a žywjeński rum[wobźěłaś]
Górski nosowy mjadwjeź jo žywy w górach dłujkowjacorneje pódpołdnjoweje Ameriki.
Žrědła[wobźěłaś]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, bok 222, pód lemma Nasenbären (nim.)


text:
Tinta
Tinta – środek barwjůncy we postaći roztworu barwńika we rozpuščalńiku s ewyntualnym dodatkym substancyji zagynščajůncych (np. želujůncych). Wykořistywano je we šerygu přiborůw pisarskych (dugopisy, flamastry, markery, pisoki, pjůra, pjůra wječne a tp.) a we druku atramyntowym (drukorki atramyntowe, plotery).
Tinta, kej środek barwńikowy, mo wuaśćiwośći myńi abo bařij transparyntne, čym růžńi śe uod pigmyntowygo tušu, stosowanygo we tygo samygo typu materjouach pisarskych i uřůndzyńach drukujůncych, nale majůncygo wuaśćiwośći kryjůnce.
Popředńikym tinty kej materjouů pisarskigo je inkaust.
Zobač tyž[Sprowjej]


text:
Uniwersum
Uniwersum (z łat. universus "ceły", z unus a versus "do jadnogo pśewobrośone") jo powšykne zapśimjeśe za cełk wšyknych wěcow a objektow. We wósebnem měnimy z tym swětnišćo abo Kosmos (z grich. kόσuoς kósmos "(swětowy) pórěd", "pyšnotki", "pśistojnosć"; napśeśiwo chaosoju) a pomjenjujomy z nim swět, to groni swětnišćo ako widobny uniwersum, ale teke ako rědowany, harmoniski cełk.
Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.
Powšykne informacije[wobźěłaś]
Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.
Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.
Starstwo a wobstatki[wobźěłaś]
Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. big bang), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).
Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.
Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.
W mjazygalaktiskem rumje (glědaj teke galaksija) jo gustosć něźi jaden wóźikowy atom na kubikny meter, w galaksijach pak jo wó wjele wuša. Pó rumje rozdźělone su póla a promjenjenje. Temperatura slězynowego promjenjenja jo 2,7 Kelvin (pótakem něźi -270 °C). Wóna jo nastała 380.000 lět pó prabuchu a groni se jej teke prědny wukśik pó naroźenju uniwersuma. Wóno wobstoj jano w małem źělu z materije a energije (4%), wót ceje zasej jano późěl 10% swětło wusćeła a stakim widobny jo. Nejwětšy źěl wugótujo z wjele wobglědowanjami indirektnje dopokazana, ale dalej njerozjasnjona "śamna materija" (23%) a "śamna energija" (73%), ako jo za póspěšonu ekspansiju zagronita. Na śamnu energiju pokazuju daty dalokich supernowow, jeje eksistenca se wobkšuśijo z pomocu satelitow ako COBE a WMAP, balonowych eksperimentow ako BOOMERANG, a teke efektow grawitaciskich linsow a rozdźělenja galaksijow w uniwersumje. Cełkowna masa uniwersuma lažy mjazy 8,5 · 1052 a 1053 kg. Arthur Eddington jo južo 1938 gódał, až jo kradnje 136 · 2256, abo něźi 1,57 · 1079 protonow a elektronow, z masu 2,64 · 1052 kg. K tej masy pśiźo hyšći masa neutronow. Wuchadamy z togo, až jo pśidatnje hyšći śamna energija, ako teke ma wěstu masu. W teoriji wóna ma wósebne antigrawitaciske statkowanje. Z nim wopytajo se rozkłasć, cogodla njedojźo ku grawitaciskemu kolapsoju (big crunch). Z wótpowědnje wusokeju temperaturu na zachopjeńku a niskeju gustotu by teke móžno było, až uniwersum dojśpijo kritisku spěšnosć ekspansije (wuběgańska spěšnosć), tak až by móžna była njeskóńcna ekspansija pśeśiwo grawitaciji.
Forma a wolumen[wobźěłaś]
Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.
Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, "zymna śamna materija") ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.
Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.


text:
Kůmputer
Kůmputer (ang. computer uod łac. computare - rachować) – elektroniczno maszyna kero je mogebna być zaprůgramowano do roztomajtych logicznych dźałań a rachowańo. Terozki kůmputry fungujům skiż uoperacyjůw na sztrůmowych sygnołach zero - jedyn. Dowńij, s anfanga uůnych egzistowańo, kůmputry bůły analogowe. Skoro wszyjske kůmputry fungujům we opraću uo architektura von Neumanna. Kożdy kůmputer mo procesor, pamjyńć a urzůndzyńa wejśća/wyjśća. Do kůmputrůw wrachowujům śe kůmputry uosobiste, superkůmputry, mobilńoki, mocka urzůndzyń wbudowanych (embedded devices) atp.


text:
W - Spis ulic - Szczecin - Zumi.pl
- Szczecin, Wadowicka, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wadowicka, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wakacyjna, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wakacyjna, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Walczaka, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Walczaka, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Walecznych, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Walecznych, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wandy, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wandy, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wapienna, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wapienna, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Warmińska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Warmińska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Warnawska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Warnawska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Warszawska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Warszawska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Warsztatowa, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Warsztatowa, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Waryńskiego, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Waryńskiego, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wawelska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wawelska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wawrzyniaka, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wawrzyniaka, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wały Chrobrego, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wały Chrobrego, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wańkowicza, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wańkowicza, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wczasów, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wczasów, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wejherowska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wejherowska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wendeńska, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wendeńska, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wendy, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wendy, woj. Zachodniopomorskie - mapa
- Szczecin, Wernyhory, woj. Zachodniopomorskie - firmy na tej ulicy »
- Szczecin, Wernyhory, woj. Zachodniopomorskie - mapa


text:
Barry's Bay, Ontario
Barry's Bay, Ontario to je miastkò w Kanadze, w chtërnym je kòle 1100 mieszkańców. Wiele z nich je òtrokama Kaszëbów. Tu béł i ò Kaszëbach w tim miastkù napisôł dr Jan Drzéżdżón (1974), a pò nim béł tu Sven Gustavsson - profesor słowiańsczich jãzëków ze Szwedzczi. Tèż tu w kòscele probòszczem òd 1978 rokù béł ks. Ambrose Pick, a w 2008 rokù òn celebrowôł Mszã Sw. i gôdôł w ni wiele pò kaszëbskù. Kòl niégò w Kanadze béł ks. Francyszk Grucza. Tu na smãtôrzu mô grób o. Alojzy Rekowski CSsR - dzejôrz kaszëbsczi kùlturë w Kanadze. Tu w 1934 rokù ùrodzył sã Julian Kulas[1]. Òn napisôł słowôrzk Kashub-English-Kashub. Kaszubsczi-Anielsczi-Kaszubsczi (2009 ISBN 9780973680904). Tu znóny je kaszëbsczi wësziwk, a w szkòle dzece ùczałë sã òd séwnika 2010 rokù kaszëbsczégò jãzëka.


text:
Samoa
Samoa (do 1997 oficielnje Pódwjacorna Samoa) jo njewótwisny kupowy stat w pódwjacornem źělu Śichego oceana, kótaryž wobstoj ze pódwjacornych Samoaskich kupow, mjaztym až słušaju pódzajtšne kupy ako Amerikańska Samoa k Zjadnośonym statam. Samoa bu w lěśe 1962 njewótwisna wót Nowoseelandskeje a ma pśisamem 200.000 wobydlarjow.
Republika Samoa słuša ku Commonwealthej a jo cłonk Zjadnośonych narodow.
Geografija[wobźěłaś]
Samoa lažy w krotkowjacornem Pacifiku, na dłujke zajtšo wót Fidžija. Nejwětšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), źož namakatej se samoaska stolica Apia a mjazynarodne lětanišćo. Dalšej wobsedlonej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stawnje wobsedlone. Wětše kupy archipela su wulkaniskego póchada, mjeńše su nastali z koralowych riffow.
Na kupach kněžy tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchym casom. Pśerězna temperatura lažy pla 27 stopnjow. Dla swójogo geografiskego połoženja jo Samoa wót hurrikanow a tsunamijow wogrozona.


text:
Pśedłoga:Smjertny datum
Wopśimjeśe
Wužyśe
Wrośa smjertny datum wósoby a jeje starstwo za toś ten datum.
Wužywanje toś teje pśedłogi źiwa pla jadnorego zapódaśa datuma zapśimjeśe zakšytych metadatow wó datumje. Toś te metadaty góźa se pśez browserow a druge programy wužywaś, až bychu se pódrobnosći ekstrahowali a jo z pomocu drugich websedłow abo zwobraznjenski program zwobraznili, indicěrowali abo pśepytali.
- Syntax:
- {{Smjertny datum|smjertne lěto|smjertny mjasec|smjertny źeń}}
- Pśikład:
{{Smjertny datum | 1993 | 2 | 24}}
wrośi februara 24. 1993
Opcionalny parameter, df, móžo se nastajiś (na pśikład na "j" abo "jo"), aby se źeń pśed mjasecom zwobraznił. To se zwjetšego w nastawkach wó wósobach z takich źělow swěta wužywa, gdźež pódaśe dnja mjasecoju w datumje pśedchada. Nawopak da se (njeimplementowamy) parameter mf wužywaś, aby mjasec na prědnem městnje stojał, což jo tuchylu standardne zaźarženje.
- Pśikład:
{{Smjertny datum | 1993 | 2 | 24 | df=jo}}
wrośi " 24 . februara 1993 "
Glědaj: Pśedłoga se wobškóźona pokazujo, gdyž se parametry prozne wóstajeja (glědaj górjejce).
Glědaj teke
Pśedłoga:Smjertny datum a starstwo


text:
Ceuta
Koordinaty: 35°53′0″N 5°18′0″W /  35.88333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Ceuta je španiske město a španiska enklawa na sewjeru Afriki. Leži na južnym brjoze Gibraltarskeho přeliwa přećiwo Gibraltarej. Mjezuje na wuchodźe ze Srjedźnym morjom, na sewjerozapadźe z Atlantiskim oceanom a na zapadźe z Marokkom. Ceuta ma dobry přirodny přistaw.
Dźensa je Ceuta awtonomne město, ale hač do lěta 1995 bě z dźělom prowincy Cádiz. Ceuta ma cirka 75 tysac wobydlerjow a cyłkowa přestrjeń enklawy je 18,5 km², hustosć wobydlerstwa je tohodla cirka 4000 wobydlerjow na kwadratny kilometer. Najwyša hora enklawy je Monte Hacho (starowěke mjeno Mons Abila) z wysokosću 204 metrow nad mórskej hładźinu. Monte Hacho leži nad přistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jejnom wjeršku je wojerske zepěranišćo španiskeho wójska.


text:
Johana von Puttkamer
Johanna von Puttkamer (ùr. 1824 rokù; ùm. 1894 rokù), prëskô szlachcónka, białka Òtto von Bismarcka - prësczigò kanclérza. Òn pisôł do ni w lësce z 1847 r. ò „pògańsczëch Kaszëbach (Kassuben)”. Zeswiôdczenié, że kòl Kòłczëgłowów "wëją wilczi i Kaszëbi" je w wspòminkach Bismarcka. To znaczi, że chòc w Kòłczëgłowach ju w 1740 r. bëłë zniosłé nôbòżéństwa dlô Kaszëbów - bò bëło rzekłé, że jich ni ma - òni równak, jak je widzec jesz pò kòl 100 latach, tam bëlë.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
FC Bayern München
FC Bayern München to je mjymjecki szportklub ze Můnachijům. Je to jedyn ze nojbarzi utitlowanych klubůw we gyszichće fusbalu. Klub tyn dwa razy wygroł Interkůntynyntalny Puhar, pjyńć rozy UEFA Champions League, roz Puhar UEFA a Puhar Zwyćynzcůw Puharůw. 21 razy bůł majstrym Mjymjec, a 14 razy wygroł jich puhar.
Farby klubu sům czyrwjůno-bjołe. Bayern szpile gro na Allianz Arena, na kery wleźe 69 901 ludźůw. Bayern je jednym ze trzech zawodowych fusbalklubůw we Můnachjům. Jigo nojwjynkszy spůrńik to TSV 1860.
Krům sekcyje fusbalowyj mo tyż szachowo, handbalowo, korbbalowo, turnowańo, krynglůw a stołowygo tyńisa.
Wapyn[Sprowjej]
Od 1900 wapyn Bayernu München bůł aż pjetnoście razy pomjyńany[1]. Farby Bawarji bůły wykorzistane pjyrszy roz we 1954[2].
Terozki (uod roku 2008) wapyn Bayernu mo na strzodku bawarske farby, a wele wapyn je czyrwjůny ze bjołům szrajbům FC Bayern München. Cołki je otoczůny bjołům a modrům lińům.
Necowe uodwołańo[Sprowjej]
Przipisy
- ↑ http://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Fcb1900_2002.gif
- ↑ Dietrich Schulze-Marmeling: Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters (mjym.)


text:
Baškirska
Baškirska (baškirsce БaшҡopTocTaH, rusce БaшkopTocTáH, Бaшkи́pия) abo tež Republika Baškirska (baškirsce БaшҡopTocTaH Pecпyблиkahы, rusce Pecпýблиka БaшkopTocTáH) je awtonomna republika w Ruskej. Statnej rěči Baškirskeje stej baškiršćina a rušćina. Hłowne město Baškirskeje je Ufa.
Baškirska je dźěl Powolganskeho federaciskeho wokrjesa a Uralskeho ekonomiskeho distrikta Ruskeje federacije. Mjezuje z Orenburgskej, Swerdlowskej a Čeljabinskej prowincu, z Tatarskej a Udmurtskej kaž tež z Permskim wokrjesom. Hłowa republiki (wot 19. apryla 2010) a šef knježerstwa (wot 8. awgusta 2011) je Rustem Chamitow (baškirsce PөcTәM XәMиToB, rusce PycTэM XaMиToB).


text:
Tarnowske Gůry
Wspůłrzyndne: 50°27' N 18°52' E
Tarnowske Gůry (pol. Tarnowskie Góry, mjym.: Tarnowitz, čes.: Tarnovice, łać.: Montes Tarnovicenses) – mjasto a gmina we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, śedźiba powjatu tarnůgůrskigo, na půunocnym krańcu Gůrnoślůnskigo Uokryngu Přymysuowygo (GUoP). W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležouo do wojewůdztwa katowickigo.
Tarnowske Gůry ležům na půunoc uod Bytůńa, na pouedńe uod Lublińca i na půunocny zachůd uod Pjekar Ślůnskych. Bez mjasto přepuywo Stoua (Bobrowńiki Ślůnske) i Drama (dźelńica Repty Ślůnske).
Dźelńice[Sprowjej]
Dźelńice Tarnowskich Gůr:


text:
Ceuta
Ceuta jo špańske město a špańska enklawa na pódpołnocu Afriki. Lažy na pódpołdnjowem brjoze Gibraltarskego pśelewa pśeśiwo Gibraltaroju. Granicujo na pódzajtšu ze Srjejźnym mórjom, na dłujkem wjacorje z Atlantiskim oceanom a na pódwjacorje z Marokkom. Ceuta ma dobry pśirodny pśistaw.
Źinsa jo Ceuta awtonomne město, ale až do lěta 1995 jo była z źělom prowincy Cádiz. Ceuta ma něźi 75 tysac wobydlarjow a cełkowna pśestrěń enklawy jo 18,5 km², gustosć wobydlarstwa jo togodla něźi 4000 wobydlarjow na kwadratny kilometer. Nejwuša góra enklawy jo Monte Hacho (starowěke mě Mons Abila) z wusokosću 204 metrow nad mórskej głaźinu. Monte Hacho lažy nad pśistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jeje wjeršku jo wójarske zepěranišćo špańskego wójska.


text:
Kuwejt
Kuwejt, Państwo Kuwejt (Daulat al Kuwajt دولة الكويت) – państwo położůne we połedńowo-zachodńij Azyje, na půłnocno-zachodńim kraju Zatoki Perskij. Grańica mo s Irakym a Arabijům Saudyjskům. 92,2% placu zajmujům sam pustyńe a půłpustyńe. Ńy mo sam stołych rzyk a teryny bauerske zajmujům ino 0,2% powjyrzchńe kraju. Gospodarka je uoparto na wydobyću a przetworzańu ropy naftowyj. Religijům państwowům je we Kuwejće islam sůńńicki. Uod śyrpńo 1990 do lutygo 1991 Kuwejt bůł uokupowany bez Irak, co bůło sztichym ku pjyrszyj wojny we Zatoce Perskij.


text:
Wikipedija:Skrotconki
Wikipedija-skrotconki (engelski „shortcuts“) su dalejpósrědnjenje k cesto wopytowanym bokam w internych mjenjowych rumach. Aby k žycanej bokoju dojšło, zapiš jadnorje wótpowědnu skrotconku (eng. shortcut) do kašćika z tekstom „pytaś“ abo adresoweje linki wobglědowaka.
Pśedłoga »skrotconka« słužy za to, na skrotconku boka pokazowaś. Syntaksa jo:
- {{Skrotconka|WP: }} w Wikipedija-mjenjowem rumje, w pomocnem mjenjowem rumje a w zwětšego drugich internych mjenjowych rumach
Juž eksistěrujuce skrotconki abo naraźenja za nowe skrotconki se mógu w paźe wót pśekšywanjow na Diskusijnem boku pśepowědaś. Nowe skrotconki pšosym do wótpowědowacych pódbokow zarěduj, paralelnje pśi tom boku za skrotconku niže wót #REDIRECT z [[Kategorija:Wikipedija:Skrotconka| ]] kategorizěruj.
Glědaj teke: Skrotconki, Glosar, Tastaturowe kombinacije, dopołna lisćina skrotconkow za mjenjowy rum "Wikipedija"


text:
Srjedźne morjo
Srjedźne morjo (tež Srjedźozemske morjo) je morjo, kotrež leži na sewjernej zemskej połkuli mjezy Europu, Afriku a Aziju.
Srjedźne morjo ma płoninu 2,5 mln km².
Na zapadźe je Srjedźne morjo zwjazane přez Gibraltarski přeliw z Atlantiskim oceanom, na sewjerowuchodźe je zwjazane přez přeliwy Dardanely, Bospor a Marmarske morjo z Čornym morjom a na juhowuchodźe je zwjazane přez Suezski kanal z Čerwjenym morjom a potajkim tež z Indiskim oceanom.
Kupy[wobdźěłać]
W srjedźnym morju leži wjele kupow, kotrež k rozdźělnym statam słušeja. Najwjetša kupa Srjedźneho morja je Sicilska.


text:
Trzi karty
Trzi karty (tyż trzi kůbki abo trzi zdrzadouka) – rodzaj uoszydzańo, kere mo pozory gry hazardowyj. Uodbywo śe na bazarach, roz za kedy tyż we mjejscach ńyprzeznaczůnych do handlu, n.p. we mjejscowośćach wypoczynkowych[1]. Nojczyńśći uoszydzorz s kilkůma wspůlńikůma finguje gra, we kerej je "uogrywany" bez wspůlńikůw do můmyntu, kej na gra zdecydujům śe przipadkowe uosoby. Poczůnkowo i uůne wygrywajům, dopůki ńy zacznům stawjać wjynkszych kwot. Uoszydzańo polygo na tym, aże prowadzůncy gra ukrywo zwyćynsko karta abo kulka - we duůńi abo rynkowje, a po uobstawjyńu bez grajůncygo dowolnygo kubka abo karty podrzuco jům nazod na mjejsce, kerygo grajůncy ńy uobstawiu[2].


text:
Germanizacëjô
Germanizacëjô je proces przëswòjiwaniô miemiecczégò jãzëka abò kùlturë przez jednégò człowieka i spòlëznowé karna, chtërne przed tim funkcjonowałë w jinëch kùlturach.
Germanizacëjô na Pòmòrsczi[edicëjô | edytuj kod]
Na Zôpadni Pòmòrsczi od XIII w. zaczinô sã jintensywnô niemieckô kòlonizacëjô (Ostsiedlung) a téż germanizacëjô. W XV wiekù germanizacëjô zdążëła ju òbjimnąc pòłowã tich strón i górné szëchtë spòlëznë. W XIX w. proces germanizacëji, wspòmôgóny przez państwo (szkòła, wòjskò i lëtersczi Koscół) pòstãpòwôł dosc chùtkò. Słowińcë bëlë germanizowóné, bò m. jin. pastorowie jich niemczelë. Na przełómaniém XIX i XX w. kaszëbizna na Zôpadni Pòmòrsczi bëła ju baro słabô — òstało mało Kaszëbów kòle Łebë i Bëtowa. Przed I swiatową wòjną rzesznota na Kaszëbach przeszkôdza germanizacëji.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Szkocko gaelicko godka
Szkocko gaelicko godka (Gàidhlig) – jedno ze godek celtyckich, we keryj godo bezma 58 000 (2001)[1] ludźi, lo kerych je to godka uojczysto, uosobliwje na Půłnocnych Wyspach, Wyżyńe a myńszych wspůlnotach we Glasgow a Inverness. Poza Szkocyjům je używano we małych grupach we Kanadźe, USA a tyż i Australiji.
Szkocko gaelicko godka je bliżno spokrywńůno ze godkům irlandzkům, atoli separacyjo uod XVI wjeku je trocha porůżńůła.
Alfabet[Sprowjej]
Alfabet zawjyro ino 18 buchsztabůw, nale bez kůmbinacyjo a leńicyjo/aspiracyjo (půmjyńańy słůw na anfangu bez buchsztaba h) robi śe 76 roztůmajtych dźwjynkůw.
Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, (h*) Ii, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu
- ńigdy na poczůnku suowa
Aspiracyjo (bajszpil)[Sprowjej]
m -> czyto śe m
mh -> czyto śe kej ńyzgłoskotwůrcze u
Przipisy
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
- Škocko galelicko Wikipedyjo
- Radyjo gaelicke (naćiś na Èist beò/Èist a-rithist)
- Dykcjůnoř online


text:
Pyreneje
Pyreneje (špański Pirineos, francojski Pyrénées, baskiski Pirinioak a katalański Pirineus) su něźi 430 km dłujka smuga górow w krotkowjacornej Europje, kenž se wupśestrěwaju mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Srjejźnym mórjom na pódzajtšu a wótgranicuju Pyrenejsku połkupu z wóstatneje Europy. Na grjebjenju Pyrenejow běžy statna granica mjaz Špańskeju a Francojskeju; wósrjejź górinow namaka se wušej togo małostat Andorra.
Nejwušy dypk Pyrenejow jo Pico de Aneto (3.404 m) pśisamem dokładnje w srjejźišću górskego rjećaza, něźi 170 kilometrow dłujkowjacornje Barcelony.


text:
Rzykańy
Rzykańy to je jedna ze nojczynstszych form religijnygo kultu. Polego na skerowańu swojich myśli do istoty abo istot, můgůncych być abo bydůmcych przedmjotym kultu (bůgowje, śwjyńći, ańoły), do sfery sacrům. Może uůno być godane abo ino we myślach.
Rzykańy dźelymy przede wszyjstkym ze wzglyndu na jigo charakter. Może uůn być pochwalny (uwjelbjyńo), dźynkczynny abo błagalny. Roz a kedy rzykańe mo elymynty kilku ze powyższych form.
Akty rzykańo sům powszychne we wszyjstkych religjach. Choć rzykańy może przijmować forma indywidualnyj rozmowy ze istotům boskům, to we wjelu religijach uksztołtowoł śe pewjyn kanůn modlitw, kerych treść je śćiśle uokreślůno a przekazywano we takej formje wyznawcům.


text:
Gary Davis
Reverend Gary Davis, tež znaty jako Blind Gary Davis (* 30. apryla 1896 w Laurens, South Carolina; † 5. meje 1972 w Hammontonje, New Jersey) bě US-ameriski spěwar a gitarist bluesoweje a gospeloweje hudźby. Jeho wosebite wašnje gitaru hrać je z inspiraciju za wjele druhich wuměłcow.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Hižo jako dźěćo woslepi, w tym času spěwaše w chorje domizniskeje wosady. Srjedź dwacetych lět 20. lětstotka přećahny do Durhama, w staće North Carolina. Tute město bě w tym času jedyn ze centrumow kultury čornych. Tam dźěłaše mjez druhim hromadźe z wšelakimi wuměłcami kaž Blind Boy Fuller a Bull City Red. W lěće 1935 bu Gary přez J. B. Long hudźbnej firmje American Record Company předstajeny. Tute prěnje zetkanje je woprawdźity započatk hudźbneje kariery Davisa. Mjeztym zo bydleše w Durhamje konwertuje ke křesćanstwu a sta so pozdźišo z fararjom baptistiskeje cyrkwje. Wobwliwowany wot toho zaběra so čas žiwjenje intensiwnje z gospel-hudźbu a z křešćanskej wěru. Wón sam je swoje tworjenje na polu hudźby hłownje jako wuraz swojeje wěry widźał, jenož mało spěwow mějachu swětny pozadk.
W štyrcetych lětach 20. lětstotka poča hudźbna scena w Durhamje rozpadować, tak zo Davis přećahny do New Yorka. Wozrodźenje folk-hudźby wot lěta 1960 da swojej kariery nowy elan, wjeršk bě jeho wustup na Newport Folk Festival. Nimo toho nahrawachu wšelake skupiny jeho spěwy znowa na přikład Peter, Paul and Mary spěw "Samson and Delilah".
Diskografija[wobdźěłać]
Wulki dźěl nahrawanjow bu hakle po smjerći Davisa wozjewjeny.
- Little More Faith, Bluesville Records, dec. 1961
- Blind Reverend Gary Davis, Bluesville, okt. 1962
- Pure Religion, Command, julij 1964
- Blind Reverend Gary Davis, (wšelake alby pod tutym mjenom), Prestige, meja 1964
- Singing Reverend, Stimson, (z Sonnyom Terryom)
- Guitar & Banjo, Prestige, 1970
- Sun is Going Down, Folkways Records, 1976
- Ragtime Guitar, Kicking Mule
- Lo I Be with You Always, Kicking Mule
- Children of Zion, Kicking Mule
- Let Us Get Together, Kicking Mule
- Lord I Wish I Could See, Biograph
- Reverend Gary Davis, Biograph
- Pure Religion and Bad Company, Smithsonian Folkways compilation album
- If I Had My Way: Early Home Recordings, Smithsonian Folkways, 1993
- The Sun of Our Life, World Arbiter 2002 (dotal njewozjewjene spěwy a kemše z połstatych lět)


text:
Serby
Serby su pódwjacornosłowjański lud. Pó doněntejšnych dopóznaśach wědomnostnikow su w 6. stolěśu do stronow źinsajšneje Łužyce pśidrogowali. Tam su bagnišća wusušyli, kraj zdobyli a zachopili rolu wobźěłowaś.
Mjazy 9. a 12. stolěśim jo jich Nimske mócnarstwo w tak pomjenjonych "Wendenkreuzzügen" póbiło. Tak su Serby něnto južo wokoło 1000 lět pód cuzym kněstwom a źinsa jadna ze styrich pśipóznatych narodnych mjeńšynow Nimskeje.
Wóni maju dwě spisownej rěcy: dolnoserbšćinu a górnoserbšćinu. Ale eksistěrujo mimo togo ceła kopica narěcow, ako na pśikład slěpjańska.


text:
Tanzańijo
Tanzańijo, Zjydnoczůno Republika Tanzańije (suah. Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ang. United Republic of Tanzania) – państwo we wschodńij Africe powstołe ze skuplowańo dwůch downych kolůńiji: mjymjeckij (po I wojńe śwjatowyj brytyjskij) Tangańiki a brytyjskigo uostrowa Zanzibaru, co symbolizowoło mjano utworzůne s poczůnkowych sylabůw uobu krejůw. Terozki te kreje sům podmjotůma Tanzańije jako federacyjnyj republiki.
Tanzańijo je rozlygowano mjyndzy Indyjskim Uoceanym a Wjelgim Rowym Wschodńim, we srogszyj tajli na płaskowyżu.


text:
Uniwersita Leiden
Leidenska uniwersita je najstarša uniwersita w Nižozemskej. Załoži so w lěće 1575. Za čas wosomdźesatlětneje wójny (1568–1648) přećiwo Španiskej bu město woblěhowane. Třećeho oktobra 1574 bu město wot tak mjenowanych "Geuzen" wuswobodźeny. Princ Wilhelm Oranski da Leidenčanam, jako myto za spjećowanje přećiwo Španičanam, uniwersitu. Hłowne twarjenje uniwersity leži na Rapenburgu, najrjeńšim kanalu Leidena. Twarjenje bě prěnjotnje klóšterska cyrkej. Pódla tutoho twarjenja leži Hortus Botanicus, botaniska zahroda. Ta zahroda eksistuje hižo štyri sta lět a ma rjanu rostlinarnju, w kotrejž rědke rostliny kćěja.


text:
Wokrjes Srjedźna Sakska
Wokrjes Srjedźna Sakska (němsce Landkreis Mittelsachsen) je krajny wokrjes w Sakskej. Mjezuje na zapadźe z Durinskej a na wuchodźe z Čěsku republiku. Na sewjeru mjezuje z wokrjesami (wot zapada na wuchod) Lipsk, Sewjerna Sakska, Mišno a Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhu z Šwikawskim a Rudnohórskim wokrjesom kaž tež z bjezwokrjesnym městom Kamjenica.
Wulke wokrjesne města su Brand-Erbisdorf, Doblin (Döbeln), Flöha, Freiberg, Mittweida a Rochlica (Rochlitz).
Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju staj Freibergska a Šwikawska Modłej. Najwyša hora je Kohlberg (837 m) w Rudnych horach.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Spektakl
tytuł:
Koziołek Matołek
teatr:
Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie
utwór:
Koziołek Matołek
autor:
reżyseria:
scenografia:
pozostali realizatorzy:
Współpraca dramaturgiczna: Maria Wojtyszko / Choreografia: Anna Iberszer
obsada:
Anna Kózka, Agata Wątróbska, Paweł Domagała, Michał Maliszewski i Wojciech Solarz
data premiery:
2011-06-01
Hulaj Koza, piekła nie ma! - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. Marta Małkińska26.09.2011 Matołek ekologiczny - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. Hanna Baltyn-Karpińska23.09.2011 Z Pacanowa do stolicy - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. Szymon Majewski14.09.2011 W krzywym zwierciadle - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. (-)31.05.2011 Dziecięce premiery w teatrach - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. Jolanta Gajda-Zadworna28.05.2011 O spektaklu... - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. (-)18.05.2011 Ważna jest podróż - "Koziołek Matołek" - reż. Ondrej Spišák - Teatr Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego w Warszawie - aut. (-)11.05.2011


text:
Irena Sendlerowa
Irena Sendlerowa, s důmu Krzyżanowska (ur. 15 lutygo 1910 r. we Waršawje, zm. 12 maja 2008 we Waršawje) – polsko dźouočka spouečno, Sprowjydliwo Postřůd Narodůw Śwjata.
Urodzyno we Waršawje, we lotach mjyndzywojynnych mjyškanka Tarčyna. Jeji uojćec bůu lekařym, kerygo pacjyntůma bůuo moc bjydnych Žydůw. W čaśe wojny pracowoua lo mjyjskigo uostřodka půmocy spouečnyj. Napočyua půmagać Žydům dugo před powstańym getta waršawskigo. W grudńu 1942 r. śwježo utwořůno Rada Půmocy Žydům "Żegota" mjanowoua ja šefowům wydźouů dźećecygo. Kej pracowńik uostřodka půmocy spouečnyj mjoua přepustka do getta, kaj nośiua Gwjozda Dawida kej znok solidarnośći s Žydůma a kej sposůb na ukryće śe postřůd spouečnośći getta. Wspůupracowoua s polskům uorgańizacyjům půmocowům dźouajůncům pod mjymjeckym nadzorym a zorgańizowoua přymycańy bajtli žydowskych s getta, ůmješčajůnc je we přibranych familijach, důmach lo bajtli i u śůstr katolickych we Waršawje, Turkowicach a Chotůmowje. Areštowano we 1943 r. bez Gestapo, bůua torturowano a skazano na śmjerć. "Żegota" zdououa ja uratować, překupujůnc mjymjeckych stražńikůw. W ukryću kůntynuowoua dali robota nad uocalyńym žydowskych bajtli - uratowoua jejich ůngyfer 2500. Bez coue žyće podańy kej jeji uojćec zwjůnzano bůua s ruchym socyjalistyčnym i PPS.


text:
Buenos Aires
Wspůłrzyndne: 34°35' S 58°55' W
Buenos Aires – stolica Argyntyny, nojwjynkše mjasto tygo kraju a jydno s nojwjynkšych we Americe Pouedńowyj.
Cyntrům finansowe, handlowe, naukowe a kulturalne kraju. Lične instytucyje naukowe, bibljoteki, 3 ůńiwersytety (nojstaršy ůńiw. zou. we 1821 r.). Stare zabytkowe cyntrům uotačajům nowočesne arteryje kůmůńikacyjne, luksusowe uośedla mješkańcůw wśrůd parkůw a lasůw. Na půunocny a zachodźe wjelge skupisko dźelńic bjydoty (villas miserias), we kerych žyje blisko 800 tys. uosůb. Lične muzya, galeryje chyntńy uodwjydzane bez turystůw; nojwjynkšy tyjater śwjata – El Teatro Colon (blisko 3,5 tys. mjejsc).
Mjano Buenos Aires uoznačo dosuowńy Dobre Lufty.


text:
Słůńce
Słůńce inakszyj Klara – postrzodkowo gwjozda Słůnecznygo Ukłodu, wele keryj kwyrlo Źymja, inksze planety a myńsze ńybjeske ćoła. Klara to nojwidńyjszy uobjekt na ńybje a uobyczne zdrzůdło energije, kero przibywo ku Źymji.
Astronůmiczny simbol Słůńca to uokrůng s punktym we postrzodku: (Unicode: 2609).
Słůńce je gwjozdům głůwnygo ćůng (V klasa widnośći). Typ widmowy uod ńigo (G2) charakteryzuje bjoławo farba a uobecność we widmje lińji zjůńizowanych a neutralnych metali a fest lichych lińji wodoru.
Klara leży we jydnym s ramjůn szpiralnych Galaktyki, 26 tyśyncy śwjytlnych rokůw uod jeji postrzodka a ůngyfer 26 rokůw śwjytlnych uod plaszczyzny růwńika Galaktyki. Kwyrlo wele cyntrům Mlycznyj Cesty gibko na 220 km/s we czaśe 226 miljůnůw lot, co dowo bez 20 uobjygůw po dźiś dźyń we gyszichće gwjozdy. Uod Słůńca dźeli nos ůngyfer 150 mln km.
Budowa[Sprowjej]
Słůńce je kuglům zjůńizowanygo gazu uo maśe 1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Źymje), przi czym 74% zajmowo wodůr, 25% - hel, a myńi kej 1% to ćyńżejsze elementy a roz za kedy proste chymiczne spojiny (zwjůnzki). Kugla plazmy utrzimywano je we hydrostatycznyj růwnowadze skiż śiły grawitacyje s jydnyj zajty a rosnůncym a tyż s głymbokośćům a ćiśńyńym gazu, kere růwnoważy ćynżar materyje ponad. W cyntrům ćiśńyńy erbuje wertość 1016 Pa, co je wyńikym faktu, aże jůndro rozhajcowuje śe do tymperatury poranośće miljůnůw stopńi, we keryj to tymperaturze můgům już zalajzować reakcyje jůndrowe. W przipadku gwjozd głůwnygo cugu reakcyjům jůndrowům, kero dowo ynergijo je pomjana wodoru we hel. Gynstość materyje we jůndrze Słůńca to 1,5×105 kg/m³, nale wysoko tymperatura trzimje materyja we stańy gazowym, atoli gynstość gazu na wjyrchu to 10–4 kg/m³, czyli je to prawje průżńo. Na podstawje uodmjynnych własnośći plazmy a procesůw we ńij zachodzůncych, kere wyńikajům s růżńic we gynstośći i tymperaturze, idźe wyrůżńić trzi roztůmajte becyrki postrzodku Słůńca: jůndro, uotoczka a atmosfera.
Ewolucyjo Suůńca[Sprowjej]
Připuščo śe, aže Suůńce powstouo ůng. 4,6 milijorda lot tymu. Po trwajůncym kilkadźeśůnt miljůnůw lot uokreśe kurčyńo śe uobuoku mjyndzygwjozdowygo, Suůńce rozpočyuo pobyt na ćůngu guůwnym (zob. Djagrům H-R). Bez 4,6 milijorda lot Suůńce zwjynkšůúo swůj průmjyń uod 8 do 12%, a jasność uo uok. 27%. Zawartość wodoru we jůndře modygo Suůńca wynośiua ůng. 73%, uobecńy juž yno 40%. Kedy zapasy wodoru wyčerpjům śe, co nastůmpi za myńi wjyncyj kolejne 5 mld lot, Suůńce zmjyńi śe we čerwůnygo uolbřima, po čym uodřući zewnyntřne warstwy, přeistačajůnc śe we bjouygo karua. Bez wjela milijordůw lot bydźe styguo, až stańy śe čornym karuym (wšychśwjot je ješče za mody, by istńouy take uobjekty).


text:
Walt Disney
Walt Disney, po prowdźe: Walter Elias Disney (rodz. 5 grudńa 1901 we Chicago, um. 15 grudńa 1966 we Los Angeles) – amerikański producynt filmůw, głůwńy ańimowanych, reżysyr, scenarzista, filantrop.
Jedyn s nojwjynkszych twůrcůw industryje rozrywkowyj we historji, lygynda ańimacyji a filmu. Twůrca Disneylandu a wartej milijordy dolarůw korporacyji The Walt Disney Company.
Na kůńyc 1966 zdjagnozowano u ńygo gibko postympujůncygo raka lewygo płůca, spowodowanygo czynstym kurzyńym tytůńu. Umor skuli asystoliji. Zostoł pochowany, po krymacyji, na kirchofie we Glendale, we Kaliforńji, mimo aże lygynda mjejsko pado, co jygo ćoło zostoło zamrożůne, a fůnkcyje żyćowe majům zostać prziwrůcůne (po 100 lotach, czyli we roku 2066).
Walter wroz ze swojim braćikym - Roy Oliver Disneyem zołożůł Walt Disney Productions, korporacyjo znano dźiś kej The Walt Disney Company, kero uośůngo terozki roczny uobrůt we wysokośći ůng. 32 milijordůw dolarůw.


text:
Gwjezdne wojny
Gwjezdne wojny (ang.: Star Wars) to je titel seryje filmůw science fiction/fantasy kero reżyserowoł George Lucas, a tyż roztůmajtych kůmiksůw, kśůnżek, szpili kůmputrowych atp., zwjůnzanych ze ůńiwersům tyj epopeje filmowyj. Zasadńiczo a pjerwotńy je to mjano dwůch trylůgiji filmowych, kere cuzamyn skłodajům śe ze 6 filmůw:
- Gwjezdne wojny: tajla IV - Nowo nadźeja
- Gwjezdne wojny: tajla V - Imperjům kůntratakuje
- Gwjezdne wojny: tajla VI - Powrůt Jedi
- Gwjezdne wojny: tajla I - Mroczne widmo
- Gwjezdne wojny: tajla II - Angrif klonůw
- Gwjezdne wojny: tajla III - Zymsta Sithůw
Plac a czas akcyje Gwjezdnych wojen je uokreślůny we napisach kere sům pokozywane na poczůntku filmu: Za starego, pjyrwy, we pewnyj galaktyce fest furt. Je to gyszichta starćo dwůch śůł: Republiki a Imperjům, we keryj istotny udźoł majům rycyrze Jedi. We ůńiwersum Gwjezdnych wojyn je wyznowano bez ńykerych bohatyrůw a wszyjstkich rycyrzy Jedi fikcyjno religijo Jedi, podug religijoznostwa uodmjana pantejizmu abo panentejizmu - wjara we Moc kero sprowjo a spajo do kupy Wszechśwjot.


text:
Bełk (ślůnske wojewůdztwo)
Bełk (pol. Bełk, mjym. Belk) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we rybńickim kryśe, we gmińe Czyrwjůnka-Leszczyny, nad rzykům Bjerawkům. W Bełku mjyszko 3358 ludźi.
Sům tukej dwa kośćoły - ze XVIII stolećo (pod wyzwańym Maryje Magdalyny), uotoczůny starym murym a grůbůma a tyż i nowy, kery powstoł we roku 2007. Staro je tyż fara ze XVIII/stolećo. Inksze zabytkowe uobjekta:
- lazaryt ze 1908, a dźiśej Chaupa Pokojnygo Starzyńo,
- grobowjec familije Lukas ze XIX stolećo,
- downo szula ze XIX stolećo, dźiśej przedszula,
- downy folwark ze XIX stolećo.
Bez wjeś leći autobana A1 ze Sojśńicy do Czeskij Republiki.


text:
Łuknadź
Łuknadź[1][2] (Caltha) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Systematika[wobdźěłać]
Ród so na zakładźe morfologiskich a geografiskich rozdźělow do dweju sekcijow poddźěli ze cyłkownje dźesać družinami. Sekcija Psychrophyla je ze šěsć družinami na južnej połkuli rozšěrjena a wobsedźi zhibnjene přiwiski na łopjenach; sekcija Caltha z štyri družinami je na sewjernej połkuli rozšěrjena a njetwori žane přiwiski na łopjenach. Tute rozdźělenje roda bu přez molekularbiologiske přepytowanja wobkrućene.
- Sekcija Caltha
- Wuchodoameriski łuknadź (Caltha leptosepala)
- Płuwacy łuknadź (Caltha natans)
- Bahnowy łuknadź (Caltha palustris)
- Caltha scaposa
- Sekcija Psychrophyla
Nóžki[wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 230.
- ↑ 2,0 2,1 W internetowym słowniku: Sumpfdotterblume


text:
Wolga
Wolga (rusce Bóлra – [ˈvolɡə] IPA, tatarsce İdel, w rěči fiu PaB) je rěka we wuchodźe europskeho dźěla Ruskeje. Z dołhosću 3534 kilometrow je wona najdlěša rěka Europy. Wužórli so na sewjerozapad wot Moskwy a cirka 320 kilometrow na juhowuchod wot Pětrohródu. Wuliwa so do Kaspiskeho morja.
Při rěce namaka so wjele rěčnych zawěrow a wuznamnych městow, kaž na přikład Wolgograd, Samara, Uljanowsk a Nižny Nowgorod.
Rěka Wolga je přez łódźne kanale zwjazana z Baltiskim morjom, Čornym morjom, Běłym morjom a Azowskim morjom.


text:
Archikatédra gduńskô
Archikatédra gduńskô to je nôwôżniszô stôrodôwnota Òlëwë – pòcëstersczi kòscół Swiãti Trójcë, Nôswiãtszi Marii Panienczi i swiãtégò Bernata. Je to swiątnica bazylikòwégò ôrtu. Zachòwało sã tuwò bòkadné wëpòsażenié (XVII-XVIII st.), w tim òrganë (XVIII st.). W 1186 rokù Sambòr I sprowadzył tu cëstersczich klôsztorników z Kòlbacza (Zôpadnô Pòmòrskô). Tu je môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi. W archikatédrze są pòrtretë achtnionëch przez Kaszëbów pòmòrsczich ksyżëców np. Swiãtopôłka II, Mscëwòja II. Je òna wôżnym môlã kaszëbsczi kùlturë. Òd 1831 rokù béł to parafialny kòscół, w 1925 rokù stôł òn sã katédrą, òd 1976 rokù miéjszą bazyliką, a òd 1992 rokù je to archikatédra.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Władźisłůw
Wspůłrzyndne: 50°00' N 18°27' E
Władźisłůw[1] (pol.: Wodzisław Śląski, czes.: Vladislav, uać.: Vladislavia) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, wele grańicy ze Czeskům Republikům. Stolica krysa władźisławskigo.
Władźisłůw je podźelůny na dźewjynć bycirkůw
- Jedłowńik Uośedle
- Jedłowńik-Turziczko-Karkoszka
- Kokoszice
- Nowe Mjasto
- Ośedla XXX-leća – Pjastůw – Důmbrůwki
- Radlin II
- Stare Mjasto
- Wilchwy
- Zowada
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958


text:
Boliwijo
Boliwijo, Republika Boliwije (hiszp. Bolivia, República de Bolivia) – państwo we Americe Połedńowyj. Grańica mo z Brazylijům, Paragwajym, Argyntynům, Czile a Peru. Ńy mo dostympu do morza. Teryn sam uobniżo śe ze zachodu na wschůd. Nojwyższy wjyrch - Sajama, 6520 m n.p.m. Uod uzyskańo ńypodległośći we wyńiku wojyn Boliwijo utraćiła tajla swego dowńijszygo terytorjům: we 1884 dostymp do Uoceanu Spokojnygo na rzecz Czile, we 1903 rygjůn Acre, kery zajyła Brazylijo, a we 1935 Chaco, kery zajůn Paragwaj. Wjynkszość ludnośći to Indjanery z plemjůn Keczua (33%) a Ajmara (30%), krům ńich Metysy (25%) a bjoli (25%). Důminůje katolicyzm wyznowany bez 92,5% Boliwjanůw. Bez dugi czas podstawům gospodarki bůło wydobyće cyny, a spodek jeij cen wyołoł sam srogi kryzys we gospodarce.


text:
Trzyńśyńy źymje we Shaanxi we 1556
Trzyńśyńy źymje we 1556 we Shaanxi (chiń.: 华县大地震, pinyin: Huà xiàn dà dìzhèn) to bůuo nojsrogsze trzyńśyńy źymje uodnotowane we gyszichće, we kerym zginyuo ůng. 830 000 ludźi. Zdorziuo śe rankym 23 styczńo 1556 we chińskij prowincyji Shaanxi, nale jygo skutki dotkuy tyż prowincyjůw Shanxi, Henan, Gansu, Hebei, Shandong, Hubei, Hunan, Jiangsu a Anhui. Zniszczůny zostou plac szyroki na 840 km, a we ńykerych krysach poginyuo wjyncy kej 60% ludźi. Nojwjyncy zabitych bůuo we rygjůnach, kaj ludźe pomjyszkiwali zbocza wzgůrz, kere bůuy ze źymje lessowyj a śe uod wstrzůnsůw uobsunyuy, bulůnc chaupy; a tyż te, kaj ludźe pomjyszkiwali we jaskińach, kere śe zawoliuy.


text:
Arne Næss
Arne Næss (rodz. 27 styczńa 1912, um. 12 styczńa 2009) bůł norweski ekologiczny dźołocz a wybitny filozof. Je znůmy jako tworzićel głymbokij ekologije, kero kupluje starańy uo bjoroztůmajtość a uochrůna przirody ze filozofijům uopartům na myśli Mahatmy Gandhigo, Spinozy a tajlowo buddyjskij filozofiji. Sům szykowoł a broł udźoł we radykalnych akcyjach, bajszpilym je kej przikuł śe do szuli coby zaprotestować przećiw planům budowy wodnyj elektrowńe, kero mjała powstać przi ślatowodźe Mardola.


text:
Ślůnske kluski
Ślůnske klůski (gůmiklyjzy, dolnośl. Schläsche Kließla) – sům to klůski robjůne s kartofli uůnczonych we czyńśćach 3:1 s kartofylmyjlym, kulane na uokrůngło s dźurkům, warzůne we uosolůny gorki wodźe. Jy śe je kej przidowka do wusztowego kustu ze zouzům (czynsto s roladům), czasym kej grůndkust ze wytopjůnym szpekym. Sům uůne wywołanym jodłym we Wjyrchńym Ślůnzku (bez Ślůnska Ćeszyńskigo), kaj sům dwje zorty ty szpajze. Jednům sům klůski bjołe, zrobjůne yno s warzůnych kartofli a kartofylmyjlu. Drůgům, to sům klůski czorne, kej do kartofli a kartofylmyjlu dodowo śe tyż we 1/3 surowe tarte kartofle.


text:
Swobodne Uoprůgramowańy
Swobodne Uoprůgramowańy (ang. free software) – uoprůgramowańy, kere je mogebne być załůnczone, sprowjane, rozpowszechńone swobodńy. Swobodne Uoprůgramowańy daje swobody:
- swoboda 0: załůnczońy uoprůgramowańa, zawdy swobodńy.
- swoboda 1: sprowjańy uoprůgramowańa lo śe.
- swoboda 2: rozpwszechńańe uoprůgramowańa.
- swoboda 3: sprowjańy uoprůgramowańa a swoboda rozpowszechńańa ajnzacu, coby korzistało cołka ferajno.
Je to defińycjo uod Free Software Foundation. Coby mogebne bůło korzistać ze swobůd 1 a 3 potrzebny je kod zdrzůdłowy.
Nojbarzi znůmo licyncyjo swobodnygo uoprůgramowańo to licyncyjo GNU GPL.
Lo bajszpila swobodne uoprůgramowańy to Linux, Android, LibreOffice.
Auskůplungi[Sprowjej]


text:
Pòbłocé
Pòbłocé (pl. Pobłocie) - wiôlgô szôłtëskô wies ë dôwny zemsczi majątk, jaczi je kòle drodżi parłãczący Strzépcz z Wejrowã i Lëzënã. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò w stosënkù do stolecznégò dôwni Strzépcza - "pò błoce".
Historiô[edicëjô | edytuj kod]
Pierszé wiadło ò wsë, jaczi pòzwã pòdónô bëła w fòrmie "Poblocz" pòchôdô z 1401 rokù. Z Pòbłocégò pòchôdô szlacheckô familiô Pòbłocczich herbù Brochwicz. W 2. pòłowie 16. stalatégò miéwcama wsë bëło òsmë szlachecczich familiów. Na zôczątkù 19. stalatégò môlowi majątk òstôł rozparcelowóny midzë miestnëch chłopów, a sama wies sta sã sedzbą wëszëznów gminë.
Czekawinczi[edicëjô | edytuj kod]
We wsë w dzélu zaòstôł sã tradicjowi ôrt zabùdowë z przebùdowónym 19-stalatnym dwòrã, a téż bùdinkã dôwny karczmë.
W Pòbłocim stoji szlachòta Szëmicha - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.


text:
Freeciv
Freeciv je turŏwym video szpilem lŏ jednygŏ a wjelu szpilerŏw na PC a Sztacyje Robocze zainsirŏwanŏ bez seryje civilization ôd Sid Meierã. Gra je dŏstymno na wiynkszŏść systymŏw ôperacyjnych. Freeciv je wŏlnym a ôtwartym ôprogramŏwaniyem wydanym pŏd licencyjōm GNU General Public License. Szpil je podany do Civilization II[1]. Freeciv je jydnym ze kilku szpilŏw ze grywalnōm cywilizacyjōm ślōnskōm[2].
Ô szpilu[Sprowjej]
Szpiler wciylŏ siye we wŏdza plymiyniya we 4000 p.n.e, kiery musiy poprŏwadziyć swōj lud bez wiyeki. Podle czasu nowe technologije sōm ôpatyntŏwane, kiere dajōm mogebnŏść twŏrzyniya nŏwych stawiyniy a jednŏstek. Szpiler mŏge tyż używŏć nŏrzindzi dyplōmŏcyji takich kej wŏjna abo sŏjusz. Szpil kōńczy siye kej jednŏ cywilizacyjŏ zniszczyłŏ resztã, skŏlŏnizŏwało kŏsmŏs abo minŏł ôkryślōny czas.
Informacyje[Sprowjej]
Freeciv mŏ srogŏ wjelŏść kōnfiguracyji a mŏże być granŏ bez regle freeciv, civilization I, civilization II abo na swŏich. Hlawne ustawiyniyŏ tŏ:
- Wjelŏść szpilerŏw, maksimōm 126;
- Gibkŏść badaniyŏ technologiji,
- Ustawiyniy szpilerŏw kōmputyrŏwych,
- Ustawiyniy agresyji barbarzincōw,
- Jak dalykŏ mŏgōm być stawiyōne miŏsta ôd siybiye,
- Ustawiyniya mapy,
- Wjelgŏść mapy, maksimōm 128 000 kwadratŏw,
- Tŏpologijŏ mapy.
Dostympnŏść[Sprowjej]
Wpiyrw zrŏbiōny na IRIX, Freeciv ôstałŏ przykształcōne na inksze systymy: Linux, Microsoft Windows, Mac OS X, MorphOS, Solaris, Ultrix, QNX, OS/2, Cygwin, AmigaOS, AROS, RISC OS, Maemo, ZETA, SkyOS, various BSDs ôrŏz Smartphony a Tablyty na Androidziy.
Online[Sprowjej]
Szpil tyż ôstŏł wydany do gry bez przeglōndarke na play.freeciv.org użiwajōnc systymu HTML5.


text:
Frydek-Mistek
Frýdek-Místek je mjasto, kere ležy na grańicy Ślůnska a Morawije, we Českij Republice, we kraju Morawsko-Ślůnskim, po uobu břygach řyki Uostrawicy. Mjasto powstouo 1 styčńa 1943 ze skupjyńo dwůch mjast: ślůnskigo Frydka a morawskigo Mistka. Řyka Uostrawica dowo grańica půmjyndzy Morawůma a Ślůnskym, a tyž půmjyndzy Frydkym a Mistkym. Mjasto mo powjyřchńa 51,61 km2, a mjyško we ńim 60 482 ludźi.
Mjasta partnerske[Sprowjej]
Frydek-Mistek mo ino dwa mjasta partnerske. Uobydwa lyžům we polskij tajli Ślůnska[1].
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Bjelsko-Bjoua ležy na grańicy Ślůnska a Mouopolski


text:
Maśeršćina
Ako maśeršćinu wóznamjenja w ranem źiśetstwje bźez formalneje wucby nawuknjonu rěc, prědnu rěc. Toś ta zaśišća w jeje zukowej pódobje a gramatiskej strukturje tak dłymoko, až rěcnicy jich maśeršćina do dalokeje měry zawtomatěrizowanje wobkněže. W cełku njamóžo něźi wót pubertetnosći žedna druga rěc toś te městno wěcej wobsajźiś. Kuždy nic na wósebnje rěcnu słabosć śerpjecy cłowjek nawuknjo w toś tem casu w jogo wokolinje pśewažujucu rěc w samskej perfektnosći kaž zachadna generacija.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitej, až młody cłowjek nad pśinaroźonymi strukturami disponěrujo (Uniwersalna gramatika), kótarež rěcne pśiswójenje aktiwnje pódpěraju (pśirownaj Generatiwna gramatika). Toś ten pśistup rozšyri Jerome Bruner wó starjejšyny pódpěrowański system za rěcne pśiswójenje, kótaryž k tomu wjeźo, až interakcija z mjeńšymi źiśimi jich wuknjenje wósebnje pógnuwa. Nowše pśepytowanja pokazuju, až rěcne pśiswójenje teke bźez pśipušćenja pśinaroźonymi rěcospecifiskich mórzgowych strukturow jo wujasnjobne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wusoke plastiskosć w ranych lětach a źiśe jo regularnje wjelgin pógnujuce wuknjeńske wokoliny pśez dlejšy cas wustajone. Wažne jo pśi tom, až druge luźe nad pśirownajobnymi duchownymi strukturami (wótglědy, zaměry) disponěruju, kótarež źiśe z nimi pśez rěcu źěliś móžo („Theory of Mind“, kulturna teorija wót Tomasello). Zgromadne cynjenje we wětšych kupkach se zda teke z ewolucionarnego rozglěda psicyna k wutwórjenju rěcy był byś (Dunbar).
W Zjadnośonych statow Ameriki, ale teke w drugich źělach swěta, se góźi tendenca wobglědowaś, kuždu wósobu, kótaraž ma bejnje wužytne znajobnosći w cuzej rěcy, ako „bilingualna“ abo „multilingualna“ wóznamjeniś. Rěcopolitiski to se móžo ako wopyt wobglědaś, wopšawdnu wěcejrěcnosć wjelikich kupkow wobydlarstwa, kótarež mimo rěcy majority drugu maśeršćinu powědaju, w poměrje k ako idealizowanje zapśimjobnej a jano myslonej jadnorěcnosći pówušyś. W Nimskej to mjaz drugim na migrantowych kupkow pówójnskego casa pśitrjefi.
Bilingualnosć w eksaktnym wóznamje rěka, až se druga rěc z runje takej wusokej kompetencu kaž maśeršćina powěda.
Pó spóznaśach neurowědomostnego instituta w La Jolla daś muzika komponista rěcnu melodiju jogo maśeršćiny wótbłyšćujo. Maśeršćina da jeje charakteristiski raz pó toś tom slěźeńskem wuslědku toś teke muzice kraja. Jolic se rozeznawa na pśikład wusokosć tona jaden na drugi slědujuceju złožkow we pótrjefjonej rěcy mócnje, da pokaza teke muzika wurazne skoki tonow.


text:
Bjołoruś
Bjołoruś, Republika Bjołoruśi (bjoł. Бeлapycb, Pэcпyблika Бeлapycb, rus. Бeлopyccия, Бeлapycb, Pecпyблиka Бeлapycb) – państwo we Ojropje Wschodńij. Grańica mo ze Polskům (na zachodźe), Litwům, Łotwům (na půłnocy), Rusyjům (na wschodźe) a Ukrajinům (na połedńu). Ńy mo dostympu do morzo.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Mińisterstwo Statystyki a Analiz Republiki Bjołoruś, szac. 1 styczńa 2008, U.S. Census Bureau (International Data Base) szac. na 1 styczńo 2008 na ůng. 9 705 000 [1], CIA The World Factbook szac. na lipjec 2008 na ůng. 9 685 768 [2]


text:
Kantela
Kantela (finski kantele abo kannel, estniski kannel) jo narodny muzikowy instrument Finskeje a wóna jo znaty tšunaty instrument teke w drugich krajach pśi Baltiskem mórju.
Struktura a stawizny[wobźěłaś]
Tradicionalna kantela jo měł pěś tšunow, kótarež su pśicynjali na drjewowem ramiku a dolny bok jo wótwórjony. Nowšu tak mjenjowanu dwudrjewowu pěśtšunowu kantelu nejpjerwjej grifeluju. Pótom su gótowali wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samskej swójźbje muzikowych instrumentow.
Něnto kantelowa muzika jo wjelgin žywa a se pitśku licba grajarjow pówětšujo. Ewolucija jo zachopiła dla źěła Kannelliitto za cas 1970. lět a trajo něnto dla zgromadnego źěła muzikarjow, muzikowych šulow, firmow a zwězkow.
Nejstarše dopokaze za take instrumenty (mjaz drugim finsku kantele, estnisku kannel, letisku kokle [wugroni kuokle], litawsku kanklės a rusojsku gusli) snaź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 w Velikij Novgorod a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.
Kantela jo muzikowy instrument Väinämöinen w Kalevala, kótaraž jo finska narodna poezija.
Finski kantelowy muzej (finski Suomen kantelemuseo) jo w měsće Jyväskylä.


text:
Zachodńosłowjańske godki
Zachodńosłowjańske godki – jedno ze trzech skupinůw słowjańskich godkůw (wele wschodńo- a połedńowosłowjańskich), kerymi posuguje śe kole 56 milijůnůw ludźi we Strzodkowyj Ojropje.
Zachodńosłowjańske djalekta wyuodrymbńůły śe już we uokreśe wandru ludůw, nale dźepjyro ůngyfer VII stolećo idźe godać uo jejich uosobnośći. Mjyndzy VII a X stolećym porůżńajům śe skupiny łużycko a lechicke, a we IX stoleću dolajzuje czesko-słowacko skupina. Je uůna kůntynuowano uod czeskij a słowackij godki, kej to lechicko - uod polskigo, kaszubskigo a ślůnskigo (jeli bjerymy po naszymu za samostatno godka). Ze łużyckich godkůw wyuodrymbńo śe dźiśo ku tymu dwje literacke godki - dolnosorbsko a gůrnosorbsko.


text:
Suzanne Vega
Suzanne Vega (rodz. 11 lipca 1959 we Santa Monica we Kaliforńiji) – amerikańsko pjosynkorka wykonujůnco muzyka ze sorty folk a rock. Jeji twůrčość to we wjynkšośći poetycke ballady. Jeji pjosynka Tom's Diner buůa wykořistano při twořyńu algorytma kůmpresyji plikůw dźwjynkowych do formatu mp3, skiž tygo, co fest ćynžko bůuo ja skůmpresować bes utraty jakośći.
Dyskůgrafijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- Suzanne Vega (1985)
- Solitude Standing (1987)
- Days of Open Hand (1990)
- 99.9F° (1992)
- Nine Objects of Desire (1996)
- Songs in Red and Gray (2001)
- Beauty & Crime (2007)


text:
Radiska
Radiska (Raphanus sativus)- gatůnek źelin uobejmujůncy mocka uodmjan. Nojprawdopodobńi prziloz ku nům s wybrzży Morza Strzudźymnygo abo pouedńa Azyje. We Polsce wystympuje kej roślina uprawno.
Egipcyjůny a Greki przipisywali ji właśćiwośći lyczńicze, iże poprawjo trawjyńy a myślyńy. Půglůndy te trwajům we ojropejskij medycyńy ludowyj do dziśej. Radiska zawjyro fůl witaminůw a jeji leko pjekůncy smak nadowajům uolejki eteryczne.
100 g Radiski zawjyro: 1 g bjołka, 2,8 g wůnglowodanůw, 1 g błońńika, 0,04 mg witaminy B1, 0,02 mg witaminy B2, 0,2 mg witaminy PP, 0,1 mg witaminy B6, 25 mg witaminy C, 24 mikrogramy kwasu foljowygo, 240 mg potasu, 59 mg sodu, 44 mg wapńo, 27 mg fosforu, 11 mg magnyzu, 1,9 mg żelaza a 0,1 mg cynku.


text:
Finlandyjo
Finlandyjo, Republika Finlandyje (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo we půłnocnyj Ojropje, ferajńista Ojropejskij Uńije. Grańica mo uod zachodu ze Szwecyjům a ze Bałtyckym Morzym, uod půłnocy ze Norwygijům a uod wschodu ze Rusyjům.
Wjynkszość wjyrchu Finlandyje to sům ńiźiny ze młodům polodowcowům rzezům. Naturalne zachodńe a połedńowe grańice Finlandyje wyznaczajům Botńicko a Fińsko Zatoka, mjyndzy kerymi rozćůngo śe poprzećinane ćůngůma wzńyśyń morynowych Fińske Pojeźerze ze 60 tyś. jeźor. Jeźora zajmujům 18,8 tys km², fest liczne sům barzouy a torfowiska. We postrzodkowyj tajli kraju uksztołtowańy terynu mo cechy połedńowych pojeźerzů a wyżynůw, kere sům rozlygowane na půłnocy. Na půłnoc uod Podbjygůnowygo Koła je Fińsko Lapůńijo, kero je przedgůrzym Skandynawskich Gůrůw. Lyńijo szkerowygo wybrzeżo je śilńy rozwińynto, mockům małych wysepek.


text:
Don Bosco
Giovanni Melchiorre Bosco, (* 16.01.1815 w Becchi/Castelnovo; † 31.01.1888 w Turinje) znaty pód mjenim Don Bosco jo był italski mjeršnik a załožaŕ rěda Salesianow Don Bosca. Wón pomjenjujo se teke “Pósoł spušćoneje młoźiny“.
Źiśetstwo[wobźěłaś]
Don Bosco jo se naroźił do jadnoreje burskeje familije w Becchi (Piemont) 16. awgusta 1815. Gaž jo był 2 lěśe stary, jo jogo nan wumrěł. Don Bosco jo měł staršego pśirodnego bratša. Ako jo Don Bosco kśěł hyś na wucbu katechizma, jo jogo bratš jomu to zadorał a jomu kazał, až musy na póli źěłaś. Pózdźej jo maś bratša wupłaśiła a ten jo wótejšeł a nigdy njejo se wěcej wrośił.
Gaž jo Don Bosco był źewjeś lět stary, jo měł cesto samske cowanje: Jo stał wósrjejź garujucych źiśi we wjelikem dwórje. Někotare źiśi su tšašnje sakrowali. Z pórokami a pukami jo wopytał jich změrowaś. Na to jo se běły woblacony muž zjawił a jo gronił: „Nic z biśim ale ze zmilnosću a lubosću buźoš musaś swójich pśijaśelow zdobyś.“ Źiśi su se mjaztym měrnje wokoło toś teje wósoby zesedali.
Kubłanje[wobźěłaś]
Don Bosco jo měł wurědny dar: Což jo raz cytał abo słyšał, to jo se naraz markował. 1831 jo prědny raz do zjawneje šule zastupił a juž 1835 jo gymnazium zakóńcył. Dokulaž jo wjelgin chudy był, jo musał se pśecej swój klěb a pśebytk ze źěłom zasłužyś. Pśi tom jo nawuknuł pówołanje šejca, šlodarja a pjakarja. Lěcrownož jo měł cesto pjenjezne problemy njejo žednje naźeju a swóju pśinaroźonu wjasołosć zgubił. Pó gymnaziumje jo do mjeršnikojskego seminara w Chieri zastupił a 1841 su jogo na mjeršnika wuswěśili.
Młoźinske źěło[wobźěłaś]
Pótom jo do Turina šeł, źož jo wiźeł bědne žywjenje tysacych bźezdomnych gólcow. Jo zachopił se wó nich staraś. W katechizmje, pisanju a cytanju a drugich wědomnosćach jo jich wuwucował. Jo zarědował rucnikarske źěłarnicki. Źeń a wěcej gólcow jo k njomu pśichwatało. Wšykno, což jo sam wuměł, jo jich wucył, wšykno, což jo wobsejźeł, jo za swóje młoźinske źěło wužywał. Jo nagromaźił pjenjeze a jo za nich 1846 dom w Valdocco, pśedměsće Turina, kupił. Don Bosco jo casy za nich warił, jich crjeje płatał a drastwu šył. Pózdźej jo teke jogo maś pśišła do Valdocco a jo jomu pomagała.
Załoženja[wobźěłaś]
1859 jo załožył „Towaristwo swětego Franca wót Salesa“, kótarež se źinsa Salesiany Don Bosca pomjenjuju. Swěty Franc wót Salesa (1567 – 1622) jo był za Don Bosca pśikład w kubłanju źiśi dla swójeje wjasołeje, swětoju wótwórjoneje a lubeje wašnje. Cłonki toś teje kongregacije su se starali a se staraju wó kubłanje chudych a wobgrozonych źiśi. Wót 1875 jo Don Bosco pśidatnje pósłał misionarjow do Pódpołdnjoweje Ameriki.
1872 jo Don Bosco gromaźe z Mariu Mazzarellu załožył žeński rěd „Źowki Marije, pomoc kśesćijanow“ (Figlie di Maria Ausiliatrice). Źinsa se wóni pomjenjuju Don Bosco sotšy a se staraju wó chude źowća.
Zawóstajeństwo[wobźěłaś]
Ako jo Don Bosco 1888 zemrěł, jo eksistěrowało 250 domow w Europje a Pódpołdnjowej Americe, w kótarychž je statkowało 956 bratšow a mjeršnikow. Wót 1846 do 1888 jo se dogromady něźi 130 000 kubłańcow w Europje a w Pódpołdnjowej Americe pśiwzeło. Z toś tych jo se 18 000 wucabnikow wukubłało a 6000 su wustuděrowali na mjeršnika. 2003 jo źěłało 16 290 Salesianow w 1853 domach na cełym swěśe. Salesiany su źinsa pó Jezuitach drugi nejwětšy muski rěd.
Don Bosco bu 1929 zbóžny a 1934 swěty wurjaknjony.


text:
Górny jazor
Górny jazor (engelski Lake Superior, francojski Lac Supérieur) jo nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a drugi nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 184 metrow nad mórskej głaźinu a je z pśestrěnju 82.103 km² tak wjeliki kaž Awstriska.
Pódpołnocny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statoju Minnesota; pódpołdnjowy pśibrjog k zwězkowyma statoma Wisconsin a Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Isle Royale. Górny jazor ma wěcej ako 200 pśitokow a wulewa se do Huronskeho jazora.
Pśi Górnem jazorje laže města Duluth a Superior w Zjadnośonych statach a Thunder Bay w Kanaźe.
Wótkaz[wobźěłaś]
Koordinaty: 48°0′0″N 87°0′0″W /  48, Wurazowa zmólka: Njewócakany opeator *


text:
San Francisco
Wspůłrzyndne: 37°46'45" N 122°25'09" W
San Francisco – mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo, nad Zatokům San Francisco (Uocean Spokojny). Je pouožůne na uskoku tektůńičnym, bez cůž čynsto trefjajům śe sam třynśyńo źymje. Skiž čynstych sam mguůw bywo mjanowane "Mjasto Mguůw". Na teryńe San Francisco je 48 wzgůř, wjynkšość ś nich je fest strůmo, bez cůž sům sam problymy s kůmůńikacyjům.
Pjyršo stouo uosada zouožyli sam Hišpany we 1776 pode mjanym Yerba Buena, bůua to misyjo Franćiškůnůw. Uod 1821 we skuodźe Meksyku, uod 1848 we USA. Mjasto fest rozwinyuo śe we uokreśe fibru zuota (1848-1860), bůuo guůwnům hawynům lo obsugi zapotřebowańo zwjůnzanygo s jygo eksploatacyjům. We 1850 erbuo prawa mjejske. We 1869 skuplowano San Francisco s wybřežym atlantyckim bez bana transkůntynyntalno. We 1906 bůuo sam katastrofalne třyńśyńy źymje. San Francisco bůuo cyntrum ruchu hippisowskigo, a terozki je cyntrum ruchu LGBT.
Fest rozwińynto industryjo střodkůw transportu a elektrůńično. Srogi uostřodek naukowy a kulturalny.
S baukůnštu nojlepij znůmy je most Golden Gate.


text:
Eùropa
Eùropa (gr. ë łac. Europa, mòże bëc zrzeszëne z grecczim europos, 'letkò ùnoszącë sã', abò òd asyrsczégò ereb, co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny kòntinentã) na nordowi półkùglë planetë Zemia. Rozcëgò sã òd Atlantëcczégò Òceanu na zôpôdze do górów Ùral na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd Westrzódzemnegò Mòrza, Czôrnégò Mòrza ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do Nordowégò Mòrza na nordze.
Geògrafne pòdôwczi[edicëjô | edytuj kod]
Wiéchrzëzna Eùropë: 10 521 324 km2, (5,96 mln km2 z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Lëdztwò: kòl 584 mln (wôrtosc na ògle z 2002, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Równoleżnikòwi rozskòczënk: 5600 km (79 gradów)
Pôłnikòwi rozskòczënk: 4200 km (35 gradów)
Długota strądôw: 38 tys. km
Strzédna wiżô môlu: 340 m n.r.m.
Nôwëższi wëszéńc w Eùropie: Mont Blanc (4807 m n.r.m.)
Nôniższi môl w Eùropie: na strądze Kaspijsczégò Mòrza (-28 m p.r.m.)
Nôdłëgszô rzéka w Eùropie: Wołga 3530 km
Nôwiksze jezero w Eùropie: Ładoga 17700 km2
Strzédna gãscëzna lëdzy: 64 sztaturë/km2
Nôwiksze garde w Eùropie: Stambuł, London, Pariz, Mòskwa
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata:
- na nordze - Òstrów Rudolfô w òstrowinié Zemii Franciszka Józefa
- na pôłnie - òstrów Gavdos
- na pòrénkù - Flissingsczi Retk na Nowi Zemi
- na zôpôdze - kamiznë kòle òstrowa Flores na Azorach
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù:
- na nordze - retk Nordkinn (Norweskô)
- na pôłnie - retk Marroquí (Szpańskô)
- na pòrénkù - ùbiega Bajdaratë do Bajdaraccziej Hôwindżi (Ruskô)
- na zôpôdze - retk Roca (Pòrtugalskô)
Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô.
Razã z Azëją Eùropa je Eùrazëjã ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã.
Òbôcze téż[edicëjô | edytuj kod]
Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë
- Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie
- Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie
- Lësta eùropejsczich państw
- Eùropejskô Ùnijô ë Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny
Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny – mjano zwjůnzku mjastůw gůrnoślůnskij aglůmeracyje. Mjano 'Gůrnoślůnski' sam je ńyakuratne, skiż tygo iże ino 11 sztadůw, za 14 kere sům we zwjůnzku leżům we Gůrnym Ślůnsku. Krům tygo 2 sům we Důmbrowskim Zogłymbju a jedno we Krakowskim Zogłymbju. Uobadwa te regijůny sům tajlůma Małopolski, przi czym Gůrny Ślůnsk je tajlům Ślůnska.
Do GMZ noleżům:
- Bytůń, Chorzůw, Glywicy, Katowicy, Myslowicy, Pjekory, Ślůnsko Ruda, Śymjanowicy, Śwjyntochlowicy, Tychy, Zobrze
- Důmbrowa Gůrńičo, Sosnowjec
- Jaworzno
Lista mjast (alfabytyczńy):


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton (ur. 4 styčńa 1643, zm. 31 marca 1727, wedle kalyndořa grygorjańskigo; abo ur. 25 grudńa 1642, zm. 20 marca 1726 wedle užywanygo wůunčas kalyndořa julijůńskigo) – angelski fizyk, matymatyk, astrůnům, filozof, historyk, badač Biblije a alchymik.
W swojym suynnym dźele Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687 r.) předstowiu prawo powšychnygo ćůnžyńo, a tyž prawa ruchu ležůnce u podstaw mechańiki klasyčnyj. Ńyzaležńy uod Gottfrjyda Leibńiza přičyńiu śe do rozwoju rachůnku růžńičkowygo i coukowygo.
Kej pjyršy wykazou, aže te same prawa řůndzům ruchym ćou na Źymje kej i ruchym ćou ńybjeskych. Jygo doćekańo doprowadźiuy do rewolucyji naukowyj a přijyńćo teorji heljocyntryzmu. Podou matymatyčne uzasadńyńy do praw Keplera i rozšeřůu je udowadńajůnc, aže uorbity (we wjynkšośći kůmet) sům ńy yno eliptyčne, nale můgům być tyž hiperbolične i parabolične. Guośiu, aže śwjotuo mo natura korpuskularno, čyli aže skuodo śe s čůnstek. Bůu pjyršym, kery zdou se sprawa, aže widmo barw uobserwowane podčas padańo bjouygo śwjotua na pryzmat je cechům padajůncygo śwjotua, a ńy pryzmatu, kej guośiu 400 lot nazod Roger Bacon.
Dźeua Newtona[Sprowjej]
- Method of Fluxions (1671)
- De Motu Corporum (1684)
- Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687)
- Opticks (1704)
- Arithmetica Universalis (1707)
- An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture(1754)
Opublikowane pośmjyrtńe we 1728: Short Chronicle, The System of the World, Optical Lectures, Universal Arithmetic, The Chronology of Ancient Kingdoms, Amended a De mundi systemate.


text:
Japanšćina
Japanšćina (日本語; Nihongo) je rěč, kotraž rěči wjace hač 127 milionow ludźi zwjetša w Japanskej, ale tež zhromadźenstwa japanskich emigrantow po cyłym swěće. Japanšćina je aglutinaciska rěč z mnoha niwow stopnja zdwórliwosći narěči.
Pismo[wobdźěłać]
Město alfabeta japanšćina ma tři pismowe systemy. Dwaj z tych stej złóžkowej pismje. Třeći je znamješka ze chinšćiny, ale ze cyle druhim wurěkowanjom.
Gramatika[wobdźěłać]
Japanšćina nima žadyn genus ani numerus, ani pad. Město padow ma partikle po substantiwje.


text:
Grziby
Grziby (uać.: Mycota, Mycetes, Fungi (we l. poj. Fungus) – krůlestwo abo podkrůlestwo (zależńy uod przijyntyj systymatyki) przinależne ku uorgańizmům eukarjotycznym. Sům uůne uobecne we wszyjstkich klimatycznych sztrefach, nojczyńśćij na lůndźe, s rzodka i we wodźe. Uopisanych je ůng. 120 tyś gatůnkůw grzibůw, a szacuje śe, co je ich cuzamyn ůng. 1,5 miljůna.
We tradycyjnych systymatykach (Arystotelesa, Linné'a) grziby zaliczano do źelinůw, do ńyuwzglyndńanyj we tajlůngach kere momy terozki grůmady plechowcůw. We potocznyj śwjadomośći je tak i terozki, mimo, aże we nowych tajlůngach grziby sům jednům ze 6 lińji rozwojowych jůndrowcůw, a wlazujům we skłod supergrupy Opisthokonta - tyj samyj co i zwjyrzynta. Majům uůne ńykere cechy wspůlne ze zwjyrzyntůma, jako uobecność chityny a glikogynu, u ńykerych grzibůw tyż wići. ino grupa lyngńowcůw, u kerych sům pewne cechy spůlne s źelinůma, zaliczůno je do supergrupy Chromalveolata, we keryj sům tyż rośliny.
Grziby to we zasadźe wjylokůmůrkowe abo kůmůrczaki bydůnce uorgańizmůma cudzożywnymi, ńyzdolne do aktywnygo ruchu, uo śćanach kůmůrkowych zbudowanych ze chityny. Nale trefjajům śe wyjůntki ńy pasujůnce do tyj defińicyje, l.b. śluzowce kere poradzům śe same poruszać.
Podug sposobu uodżywjańo, grziby idźe potajlować na saprofity, pasożyty a symbjůnty.
Popularńy, godajůnc "grzib" mo śe na myśli hutowy grzib, uůne zaś sům tajlowane na jadalne, ńyjadalne a trujůnce. Nale ńy je to we żodnym raźe tajlůng naukowy abo systymatyczny.
Grziby kej jedyne uorgańizmy żywe poradzům rozkłodać lignina, bez cůż połńům ważno rola we ekosystymje kej reducynty - uostatńe uogńiwo pokarmowyj kety.


text:
Totalitarysm
Totalitarysm – charakterystyčny lo XX-wječnych režimůw dyktatorskych systym řůndzyńo, kery důnžy do coukigo podpořůdkowańo spouečyństwa państwu při půmocy monopolu informacyjnygo a propagandy, idyjolůgije państwowyj, terroru tajnych instytucyji a masowyj monopartyji. Mjano uostouo utwořůny bez italskigo filozofa Giovannigo Gentile, idyjolůga Italije fašystowskych. Guůwnymi tyjoretykůma genezy totalitarysmu sům ntp. Hannah Arendt a Karl Popper.
Totalitarysm uoznočo państwa, we kerych ambicyje moderńizacyjne a mocarstwowe idům do kupy s brakym tradycyje demokratyčnyj abo - jako we připadku Ńymcůw - uobmjerźlyńo do demokracyje, jeji kryzysym abo ubůstwym. Přikuadůma państwůw totalitarnych bůuy nacyjowo-socyjolistyčno III Rajch, stalinowski Sojuš Socjalistyčnych Sowjeckich Republik lebo Chiny Mao Zedonga. Totalitarny systym řůndzyńo istńije do chwili uobecnyj we Koryji Půunocnyj.


text:
Wodno hawyna
Wodno hawyna (ze uać. Portus) – plac lo wodnych pojazdůw, kaj może tyż śe uodbywać ładowańy towaru, właźyńy ludźůw na szif, tankowańy a inksze[1].
Zorty[Sprowjej]
Podle zorty wodnyj skupiny przi keryj nojdźi śe wodno hawyna wyrůżńo śe[1]:
- morsko hawyna
- strzůdlůndowo hawyna
- morsko-rzyczno hawyna
Podle funkcyji jake mogům spełńać wodne hawyny wyrůżńo śe:
- handlowo hawyna
- rybacko hawyna
- wojenno hawyna
- jachtowo hawyna
Ńyskorzi kajńykaj jedno morsko hawyna spełńo wjela funkcyji, kere sům uůnaczůne we uosobnych tajlach[1].


text:
Ecser
Ecser (suow. Ečer) to wjeś we komitaće Pest na Madźarach, kole Budapešta, we kerej mjyško 3272 ludźi (2001). Je uůna pouožůno na pouedńowy wschůd uod tygo mjasta, blisko do lotńiska Ferihegy. Bliske wjoski sům tam tyž Mglód, Vecsés, Gyömrő a Üllő. We uokolicach Ecseru přebjygo tyž autostrada M0, a som Ecser je usytuowony při štrece banowyj 120a (Budapest-Újszász-Szolnok). Ecser mo we śe myńšość suowacko.
Wjeś Ecser mo fest důgo historyjo – pjyrse uo ńi hańšrifty sům ze 1315 roku, nale wjeś istńouo juž uod 896, kedy pjyrše Madźary přyleźli sam ze wschodu.


text:
Gůrne Łaźiska
Wspůłrzyndne: 50°09' N 18°51' E
Gůrne Łaźiska (pol. Łaziska Górne, mjym. Ober Lazisk) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we połedńowyj tajli Gůrnoślůnskigo Industryjnygo Uokryngu (GIU), we mikołowskim kryśe.
We sztadźe je śedźiba Huty Łaźiska, Sztrůmwerku Łaźiska a Gruby "Bolesław Śmiały" - wjelge industryje.
Gůrne Łaźiska sům mjastym uod 1951. We 1973 jejich tajlům stały śe Dolne Łaźiska a Strzedńe Łaźiska a tyż kůnsek Mokrego, kery bůł tajlům Mikołowa.
Bana we Gůrnych Łaźiskach[Sprowjej]
Gůrne Łaźiska majům dwa banhofy na lyńiji Katowicy-Rybńik:
- Łaziska Górne (Gůrne Łaźiska)
- Łaziska Górne Brada (Gůrne Łaźiska Brada)
Dowńi dźołała tyż lyńijo Tychy-Uorzesze; terozki je zawarto lo uosobowych cugůw.


text:
Symnůn
Wspůłrzyndne: 35°33' N 53°22' E
Semnan (perski: سمنان) to mjasto we uostańe semnańskim we půunocnym Irańe, jigo populacyjo šacowano je na 126 780 mjyškańcůw (2005)[1]. Je to stolica tygo ostanu.
Semnan znajduje śe na wysokośći 1 138 myjtrůw nad poźůmym mořa a na pouedńowych zbočach Gůr Elburz. Industryjo Semnana uopjyro śe guůwńy na handlowańu zbožůma a baumwolům.
Produkcyjo uoblečyń a tepichůw uod downa je podstawowym zdřůduym utřimańo rdzynnych sam ludźi, nale uobecńy kej śe porůwnuje to do ušuocy rozwijo śe tyž a industryjo autowo. Semnan historyčńy je přistankym na ceśće mjyndzy Tehranym (220 km) a Mashadym (685 km) a je uůnčńikym drůgowym a banowym tych mjast.
Na zachodźe Semnana najmyřo śe Maleh, kery bůu zawčasu uosobnym uośedlym, nale přiuůnčůno go do Semnana. W lokalnym djalykće mjyškańcůw tyj dźelńicy mjanuje śe Malezh.


text:
Istanbul
Koordinaty: 41°00′0″N 28°57′0″E /  41, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Istanbul (turkowsce İstanbul, historiske serbske mjeno tež Konstantinopel abo Carohród) je najwjetše město Turkowskeje a tež pjate najwjetše město swěta. Ma 12,8 milionow wobydlerjow a běše hač do załoženja turkowskeje republiki w lěće 1923 stolica Osmaniskeho mócnarstwa. Wot toho časa je centralnišo ležaca Ankara z hłownym městom. Istanbul leži na brjohomaj mórskeje wužiny Bosporus a tohodla na dwěmaj kontinentomaj, w Europje a w Aziji.


text:
Łužiske hory
Łužiske hory (němsce: Lausitzer Bergland, čěsce Šluknovská pahorkatina) je hórkata srjedźohorinska krajina w sakskej Hornjej Łužicy mjez Sakskej Šwicu na zapadźe a Łužiskej Nysu na wuchodźe. Na juhu přechadźeja do Łužiskich horin. Jich němski dźěl - Žitawske horiny - so zwjetša k Łužiskim horam přiličuje. Po krajinje słušeja tež Šluknowski wuběžk (němsce Schluckenauer Zipfel, Böhmisches Niederland, čěsce Šluknovsko) k Łužiskim horam. Łužiske hory su dźěl horinskeho pasma Sudetow.
Geologija[wobdźěłać]
Łužiske hory su najwjetša granitowa kónčina w srjedźnej Europje. Tuta saha tež hišće dźensa hač do pólskeho teritorija Hornjeje Łužicy na wuchod wot Łužiskeje Nysy. Byrnjež kamjenizny poprawom geologisce granodiority byli, je so tola pomjenowanje Łužiski granit zadomił. Wottwarjowachu a wottwarjuja so jón we wjacorych skałach a su jako přirodne dźěłowizny daloko rozšěrjne.
Jasnje młódše hač granity su zbytki staršich wulkanow z terciera. Dołhi rjećaz wulkaniskich horow wot Čěskich Srjedźohorin přez Łužiske horiny pokročuje so we Łužiskich horach hač k Łužiskej Nysy. Tajke bazaltowe hory su na př. Kotmar, Lubijska hora a Sedło.
Najwuznamniše geologiske dislokaciske pasmo je Łužiske přesunjenje, při tutym přesunjenju je so granitowa plečica Łužicy nad pěskowc na juhu sunyła. Hórnistwowe pospyty we Łužiskich horach běchu njedostatka na rudach dla mało wuspěšne. Město toho bě tuta kónčina něhdy centrum granitoweje industrije w Němskej. We formje plesternakow, chódnikowych plečicow, płotowych stołpow, elementow fasadow a m.w. so tutón material w cyłkownym srjedźoněmskim rumje namaka.
Topografiske wopisanje[wobdźěłać]
Powjerchowe formy su jasnje rozčłonkowane. Łužiske hory zestajeja so z třoch hórskich pasmow, kotrež běža wot wuchoda do zapada. Mjez nimi ležetej dwě šěrokej dólnej wani. Najsewjerniši hórski rjećaz stupa nahle z Łužiskich honow horje. Najmarkantniše hory wot wuchoda do zapada su Rubježny hród pola Dažinka (541 m), Čornobóh (556 m), Lubin (432 m), Mnišonc (447m), Wulki Pichow (499 m), Honak (němsce: Hoher Hahn) pola Trjechowa (446 m) a Pinč (němsce Klosterberg) pola Zemic-Tumic (394 m).
Na juhu wot jich leža w dólnej wani: Kumwałd, Wjelećin a Wjazońca. Druhi hórski rjećaz rozpřestrěwa so wot Běłoboha (499 m) přez Pikowsku horu (486 m), Chołmy (487 m), Weifaer Höhe (505 m) do Sokolnika, kotryž je z 589 metrami najwyše wuhorbjenje Łužiskich hór.
Na juhu wot tutoho hórskeho rjećaza leža zaso w dole: Nowosólc-Hródk, Wopaka, Hołbin, Załom nad Sprjewju a Wołbramecy. Třeći hórski rjećaz twori zdźěla statnu mjezu z Čěskej a započina so při Kotmarju (583 m), pokroči přez Schlechteberg (486 m), Taubenberg (458 m), Brandbusch (443 m), Hutberg pola Wołbramec (503 m), Hoher Hahn pola Langburkersdorfa (528 m) hač k Ungerej (538 m).
Hohwald, ze swojimaj wjerškomaj Sokolnik a Hoher Hahn pola Langburkersdorfa, je najwjetše zwisowace lěsnišćo (na 30 km²) we Łužiskich horach, tu pada tež najwjace spadkow a w zymje su tu najwjetše sněhowe wysokosće tuteje kónčiny. Hłowna rěka we Łužiskich horach je Sprjewja, kotraž so pod Kotmarjom wužórli a najprjedy wot wuchoda do zapada přez Habrachćicy, Nowosólc-Hródk, Hołbin hač do Załomja běži. Wottud wobroća so na sewjer a twori mjez Chołmami a Weifaer Höhe pola Šěrachowa jako šumjaca horinska rěka wuski předrjeńčny doł přez srjedźny hórski rjećaz. W meandrach přeprěkuje potom sewjernu dólnu wanju pola Korzyma, Rozwodec a Jiłoc. Tu so w šěršim dole předrěw přez sewjerny hórski rjećaz započina, a skónčnje docpěwa Budyšin.
Doły Łužiskich hór a južneje Hornjeje Łužicy su husće wobsydlene a zatwarjene. Hdyž so wot Wjazońcy po B98 a B96 přez doły do Žitawy jědźe, da wostawaš na něhdźe 60 km dołhej čarje faktisce stajnje w zwisowacym sydlišću, dokelž tu sydlišća kaž na parlowu šnóru stykane leža a jedne do druheho přechadźa.
Łužiske hory su tež hłowna kónčina Hornjołužiskeje narěče z typiskim jazykowym Rrr, praja, zo ludźo maja "a Radl a dr Gurgl" (serbsce koło w kyrku) a tu je tohorunja wjele chěžow ze stołom – domy, kotrež słowjanske kładźite twarstwo a němske tykowane twarstwo w sebi zjednoćeja.
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Amerika
Amerika (tyż Hamerika, roz za kedy Nowy Śwjot abo Zachodńo Půłkugla) to je mjano tajle śwjata kero leży na zachodńij půłkugli, a we keryj skłod wlazujům Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. S půłnoce na połedńe je uůna dugo na 15 500 km, uod Arktycznygo Archipelagu po Uogńisto Źymja. Zajmuje 42,5 milijůna km² placu, a zamjyszkuje ja przez 900 mln ludźi. Jeji mjano pochodźi uod mjana Amerigo Vespuccigo, kerymu na anfangu XVI stolećo ńysłůszńy przipisywano uodkryće Ameriki. Po prowdźe, lo nowożytnych Ojropejczykůw uodkrůł ja Krzisztof Kolůmb we 1492. Ńykej mjano "Amerika" używo śe kej abrewjacyjo uod Zjednoczůnych Stanůw Ameriki.


text:
Karńůw
Karńůw (czes. Krnov, mjym. Jägerndorf, pol. Krnów lebo Karniów, łać. Carnovia) – mjasto we Czeskij Republice, we Ślůnsku, wele grańice ze Polskům, we Morawskoślůnskim kraju. Bez Karńůw płyńe rzyka Uopawa.
Pjyrsze spůmńyńy kole 1240, mjeske prawa Karńůw dostoł kole 1260 roku uod uopawskich fysztůw. Po 1918 noloz śe we grańicach Czechosłowacyje, nale bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma abo Żydůma. We 1945 a 1946 Mjymcůw wyćepano ze Ślůnska do uokupacyjnych sztrefůw alijantůw.
Dźiśej je wożnym cyntrům kultury we Czeskim Ślůnsku.


text:
Hrabstwo Hamilton
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Floryda
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Illinois
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Indiana
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Iowa
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Kansas
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Nebraska
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Nowy Jork
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Ohio
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Tennessee
- hrabstwo Hamilton (ang. Hamilton County) w USA, w stanie Teksas


text:
Tuvalu
Tuvalu jo mały kupowy stat w Śichem oceanje. Wón bu w lěśe 1978 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha. Z něźi 10.000 wobydlarjami a pśestrěnju wót jano 26 km² jo Tuvalu tśeśi nejmjeńšy stat na swěśe nastupajucy wobydlarstwo a stwórty nejmjeńšy pó pśestrěni. Až do njewótwisnosći se jo gronił teritorij Ellice Islands.
Mě kraja wóznamjenijo „wósym kupow“, dokulaž jo było až k wobsedlenju nejwěcej pódpołdnjoweje kupy Niulakita w lěśe 1949 jano wósym wobsedlonych.
Geografija[wobźěłaś]
Archipel namaka se w krotkowjacornem źělu Pacifika na pódzajtšo Papua-Neuguinea a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. W dalšej wokolinje laže kupowy staty Salomonow, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis a Futuna, Fidži a Vanuatu.
Nejwušy dypk kupow lažy jano pěś metrow nad mórskeju głaźinu, tak až jo Tuvalu pówažnje wogrozony wót změny klimy a pówódnjowanja pśez mórjo. Dla togo planujo tuvaluske kněžarstwo dłujkodobnje ewakuěrowanje wobydlarstwa do Awstralskeje abo Nowoseelandskeje.
Na kupach kněžy góruca tropiska klima z pśerěznej temperaturu wót 30 °C.
Stolica jo centralny atol Funafuti, źož jo połojca wobydlarstwa žywa, a sedło kněžarstwo na tom atolu lažeca wjas Vaiaku.
Stawizny[wobźěłaś]
Tuvaluske kupy su wót něźi 2000 lět wobsedlone. Prědny europski nadejźaŕ, kótaryž jo w lěśe 1568 na kupy dojšeł, był Španijaŕ Alvaro de Mendaña de Neyra. Akle 1861 jo zachopił se pókśesćijańšćenje wobydlarjow z pśijězdom prědnego britiskego misionarja. Južo 16 lět pózdźej su dojšli kupy w lěśe 1877 pód britiske zastojnistwo a wót 1915 byli zgromadnje ze susednymi Gilbertowymi kupami – źinsajšnym Kiribatijom – oficielnje britiska kolonija.
W lěśe 1974 su rozsuźili se wobydlarje za wótźělenje wót Gilbertowych kupow a njewótwisnosć ako pśidatny stat. Wót lěta 2000 jo Tuvalu ze cłonkom Zjadnośonych narodow.
Tuvalu njejo w žednom wójarskem zwězku organizěrowany, daniž ma swójske wójsko.
Góspodarstwo[wobźěłaś]
Głownej góspodarskej gałuzy stej rolnikarstwo a rybarstwo. Głowne rolnikarske produkty su kokosowe wórjechy, banany a taro. Nejwažnjejšej eksportowej produkta stej kopra (kokosowe měso) a listowe znamki. Teke pśedawanje pšawow na internetowych domenach .tv, kótarež su wósebnje pla telewizijnych sćelakow wjelgin woblubowane, jo měł w 2000tych lětach wěsty góspodarski wuznam.
Infrastruktura[wobźěłaś]
Wót lěta 2002 ma Tuvalu cełkownje wósym kilometrow asfaltěrowaneje drogi a z tym nejkrotšu nadroznu seś na swěśe. Wót lětanišća we Funafuti dawa liniju do Fidžija. Wobchad mjaz kupami pśewjeźo se z pśewóznymi cołnami.
Wótkaza[wobźěłaś]
- Potepjenje Tuvalua (eng.)


text:
Antarktyda
Antarktyda (ang. Antarctica) – kůntynynt uo wjyrchu kole 13,2 mln km² kery je ze połedńowyj půłkule Źymje, ze becyrka koło podbjygůnowygo połedńowygo. Terozki, praktyczńy cołko (98% placu) dekńůno je lůndolodym, kery je ruby na 4774 myjtry. Lůndolůd tyn mjanuje śe Antarktykům. Je to nojźimńyjszy ze kůntynyntůw. Strzedńo rokowo tymperatura je sam -55,6 stopńůw Celsyjusza. 21 lipca 1983 spisano cołke mińimům tympyratury: -89,2 stopńůw Celsyjusza na stacyji Wostok (przi -60, -70 zamarzo ćycz we uocznych gołkach).


text:
Elias Howe
Elias Howe (rodz. 9 lipca 1819 we Spencer, um. 3 paźdźerńika 1867 we Brooklyńy, Nowy Jork) to bůu amerikański wynolozca, kery pjyršy uopatyntowou mašyna do šyćo, 10 wřeśno 1819. Ńyskoři wadźiu śe bez gerycht ze Isaakym Singerym, kery začůn produkować mašyny do šyćo we kerych užyto rozwjůnzańo techńičnygo zastřežonygo we patynće. Howe sprawa wygrou i dostou uodškodowańy, s kerego wjynkšość dou na potřeby Armije Uńije we čos wojny secesyjnyj. Som suůžyu we ńi kej uochotńik we lotach 1862-1865. We 1865 zouožyu Howe Machine Company we Bridgeport, a jygo mašyna erbua zuot mydajla na Wystawje Śwjatowyj we Paryžu we 1867.


text:
Himačal Pradeš
Himačal Pradeš (Hindi: हिमाचल प्रदेश, Himachal Pradesh, po słowje: „Kraj Himalaje“) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 6,7 milionow wobydlerjow a přestrjeń 55.673 km², potajkim 120 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Shimla. Himačal Pradeš ma Hindišćinu jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Pandźabi (6,0%) rěči.
Stat leži w Himalaji a mjezuje z Dźamu a Kašmirom na sewjeru, Chinu na wuchodźe, Utarančalom na juhowuchodźe, Harjanu na juhu a Pandźabom na zapadźe. W zwjazkowym staće so tež McLeodGanj, sydło Dalai Lama, namaka.
Zaćišće[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Webstrony knježerstwa Himačal Pradeša (jendźelsce)


text:
Hu Jia
Hu Jia (uproščůne pismo chińske: 胡佳; pinyin: Hú Jiā; rodz. 25 lipca 1973 we Bejdžingu) to je dźouoč spouečny a dysydent s Chińskij Republiki Ludowyj. Dźouo na řeč chińskigo ruchu dymokratyčnygo, chrůńyńo střodowiska a prow uosůb zaražůnych wirusym HIV. Uod 17 lipca 2007 de facto přebywou we herešće důmowym, pilnowany bez uoblyčůnych po cywilnymu agentůw policyje, kere ńy dowali mu wylyźć s mjyškańo a śledźili jygo žůna. We grudńu 2007 zostou areštowany, a we kwjetńu 2008 skazany na 3 lota cuchthauzu skiž "podžygańo ku uobalyńu wuadzy państwowyj".
Hu Jia je autorym a uoroz bohatyrym filma "Prisoners in Freedom City" ("Wjynźńowje we Mjeście Wolności"), kery dokumyntowou uokres kej přebywou we herešće důmowym. 23 paźdźerńika 2008 Parlamynt Ojropejski uhonorowou go Nadgrodům Sacharowa.


text:
Karlo Jordan
Karlo Jordan jo był ceptaŕ a narodny procowaŕ. Wón jo se naroźił 22. maja 1885 ako syn serbskego ceptarja, spisowaśela a narodnego procowarja Hendricha Jordana w Popojcach. Po wuchójźenju wucabnikojskego seminara w Starej Darbni w lěśe 1906 jo nejpjerwjej styri lěta w Popojcach a wót 1910 do 1937 we Wusokej pla Wětošowa ako wucabnik źěłał. Pó zakazanju wšogo serbskego su fašisty jogo w lěśe 1937 z domownje wugnali.W Neuenburgu w Šleskej jo až do kóńca wójny pśebywał a ned po wójnje do domownje wrośił, źož jo nejpjerwjej ako sekretaŕ Domowiny w Dolnej Łužycy źěłał. Jo se sobu starał wó to, až jo se w lěśe 1949 Domowina oficialnje w Dolnej Łužycy dowoliła. W samskem lěśe jo se społniło jogo žycenje, znowa źěłaś ako wucabnik. Karlo Jordan jo był docent za dolnoserbsku rěc na Serbskej ludowej uniwersiśe w Chrósće a w Bórkowach a pózdźej na Centralnej serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Z lěta 1952 až do wuměńka jo pótom wucył na ludowej šuli w Dešnje. Karlo Jordan jo wuznamnje spěchował kulturne žywjenje Dolnych Serbow. Wót lěta 1910 jo był cłonk Maśice Serbskeje a dłujke lěta jeje pokładnik. Toś tej tradiciji slědujucy jo wót 1955 do 1957 ako župan nawjedował Chóśebusku župu. Karlo Jorda jo 3. maja 1967 w Chóśebuzu wumrěł.
Literatura[wobźěłaś]
- Christa Brandtowa: Ako smy chopili ceptariś. Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn 1989


text:
Staropólšćina
Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).
Pó dupjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. ańjoł → janžel wót łat. angelus)
Gramatika[wobźěłaś]
W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zderbnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w swětokśicnych prjatkowanjach. Wót XV. stolěśa zgubujo se w stronach pólskego kralojstwa dual (w Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiskej pśiznamjeni stej byłej teke relatiwnej pronomena jąż (kótaruž), jegoż (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzicy a źinsa se wěcej njewužywatej.
Wugrono[wobźěłaś]
W běgu stolěśow jo staropólske wugrono pódlažało wjele modifikacijam. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:
- pismik ł jo se wugronił ako t. p. "jawišćowe l" (ɫ).
- pismik ą jo se cytał ako "nazalne a" (ã), togodla teke źinsajšny pšawopis (pisanje "a" z ogonkom).
- Jo eksistěrował teke zjaw wokaloweje dłujkosći, wokale su měli dwě warianśe wugrona – dłujku abo krotku (dłujke o – ó – jo pśejšło do źinsajšnego u).
Pisanje[wobźěłaś]
Śěžkosć, na kótaruž srjejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład cz, sz. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. s jo se cytało ako s, sz abo ś. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom łatyńšćiny, na pś. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło lěta 1270 w Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalne zněnje: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – źinsajšna pólšćina: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" abo "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij")[1].
Prědne naraźenje zjadnotnjenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwójne pisanje wokalow, na pś aa – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu se wót nikogo pókšacowali.
Pśikład[wobźěłaś]
- Zawjeźenje do „Legendy wó swětem Aleksandrje”, pśestajoneje do pólskeje rěcy w XV. stolěśu:
- Ach, Królu wieliki nasz
- Coż Ci dzieją Maszyjasz,
- Przydaj rozumu k'mej rzeczy,
- Me sierce bostwem obleczy,
- Raczy mię mych grzechów pozbawić
- Bych mógł o Twych świętych prawić.
Bibliografija[wobźěłaś]
- Zenon Klemensiewicz – Historia Języka Polskiego, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)
Pśispomnjeśa[wobźěłaś]
- ↑ dolnoserbski: "Daj mě zemlaś, a ty wótpócni"


text:
Cug
Cug – skupina transzportowych uobjektůw (cestowy, banowy, bankowy, wodny, metra, kosmiczny itp.); skupinowy cug - zestawjůny s uobjektůma przirychtowanych do wyłůncznyj roboty we skupińy (poszczygůlne człůny majům roztomajte fůnkcyje): banowo skupina trakcyjno (jydnostka cugowo)- wyposażůno we swůj napynd a sygnalizacyjo, skupina maszyn do uobsugi techńicznyj banowych glajzůw (usuwańy chwastůw, śńyga), naprawy, śodłowy ćůngńik s naczepům. Słowo cug fůnguje tyż kej przejazd (kurs) pojydynczygo banowygo pojazdu abo jejich skupiny podug rozkłodu jozdy. Roz na kedy cugowi dowone je mjano - głůwńy do stale kursujůncych pasażerskych cugůw, rzadźij towarowych cugůw.
Zobocz tyż[Sprowjej]


text:
Zyma
Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.
Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:
- na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
- na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija.
Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
- 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
- 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.
Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.
Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchyli, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.
Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.
Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót zymskego sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora. Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.
Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.
nalěśe (nalěto) | lěśe | nazyma (nazymje) | zyma (zymje)
dešćowy cas | suchy cas


text:
San Marino
San Marino, Republika San Marino (it. Repubblica di San Marino) , tyż Nojjaśnijszo Republika San Marino (it. Serenissima Repubblica di San Marino) – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 30 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.
San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 goda uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kiej prziszły kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.
Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje[1]. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.[2]
Gyografijo[Sprowjej]
San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39 km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.
Klimat[Sprowjej]
Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27 °C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6 °C[3].
Ferwaltůngowy tajlůng[Sprowjej]
- Acquaviva
- Borgo Maggore
- Chiesanuova
- Domagnano
- Faetano
- Fioryentino
- Montigiardino
- San Marino
- Serravalle
Zdrzůdła[Sprowjej]
- ↑ CIA The World Factbook - Country Comparison :: GDP - Per Capita (PPP)
- ↑ CIA The World Factbook - San Marino
- ↑ San Marino Climate


text:
Pod Mocnym Aniołem (Film polski) Cam
Jerzy, pisarz i alkoholik, pod wpływem miłości do kobiety próbuje wyjść z nałogu.Tagi: Pod Mocnym Aniołem 2014, Pod Mocnym Aniołem bez limitu, Pod Mocnym Aniołem chomikuj, Pod Mocnym Aniołem ekino, Pod Mocnym Aniołem filmweb, Pod Mocnym Aniołem filmytv, Pod Mocnym Aniołem ipla, Pod Mocnym Aniołem kinomaniak, Pod Mocnym Aniołem kinosik, Pod Mocnym Aniołem lektor, Pod Mocnym Aniołem maxvideo, Pod Mocnym Aniołem napisy, Pod Mocnym Aniołem nextvideo, Pod Mocnym Aniołem odcinki, Pod Mocnym Aniołem ogladaj, Pod Mocnym Aniołem online, Pod Mocnym Aniołem Online za darmo, Pod Mocnym Aniołem opis, Pod Mocnym Aniołem peb, Pod Mocnym Aniołem polsat, Pod Mocnym Aniołem putlocker, Pod Mocnym Aniołem serial, Pod Mocnym Aniołem streszczenie, Pod Mocnym Aniołem tvn, Pod Mocnym Aniołem tvnplayer, Pod Mocnym Aniołem tvp, Pod Mocnym Aniołem tvp1, Pod Mocnym Aniołem tvp2, Pod Mocnym Aniołem videoslasher, Pod Mocnym Aniołem vod, Pod Mocnym Aniołem za darmo


text:
Polecóm BLANCHE z 2002 roku (jes na DVD w wypożyczalniach!). Mosz tam czerówny proszek (jakiś dziwny narkotyk), wokół którego kryńci sie intryga A tak w ogóle, to tyn film to prowdziwe kuriozum.
Kiedyś gatunek płaszcza i szpady zobowiónzywoł do dbałości o kostiumy i odwzorowanie epoki, ale że mómy postmodernizm, to widać idzie sie to darować. Do świata przedstwaiónego z muszkieterami w tle wkrado sie naroz chopek w mantlu i kapelusz, jak z westernu, pirat i kólumbijskie handlyrze narkotyków, co to przipłynyły z Nowego Świata. Damy dworu obleczóne sóm jak gwiazdy porno, czorny charakter mo kucyk a la samuraj, a na ściyżce dźwiynkowyj królujóm rock i techno.
Na dokładka dodóm jeszcze, że złowieszczy kardynał jes groteskowy (rozmyślnie), a film kóńczy sie, jak tradycyjno baśń, czy bajka - czyli finał z morałym... Dziwno jes ta produkcja - coś jak tyn serial o Xynnie, wojowniczyj ksiynżniczce, czyli prziwołujymy epoka, ale bez dbałości o szczegóły. Niystaranne uwspółcześniynie i tyla... A fakt, że gro sam w epizodzie sóm Gerard Depardieu lepij chyba przemilczeć...
/topic/631297/reply/1427914/edit /forum/reply/1427914/canEdit


text:
Plaskato Źymja
Plaskato Źymja to bůło forsztelowańy uo Źymji jako uo płaszczyźńe lebo plaskatym dysku. We ńykerych forsztelowańach uůnyj zorty Źymja pływoła po Wszechuoceańe, lebo bůła postawjůno na puklu żůłwja abo inkszyj gadźiny. We inkszych ze wjyrchu bůła dekńynto bez Ńebo, a uod spodku bez pjekło.
Forsztelowańy uo Źymji jako uo kugli lebo sferze mjoło anfang we starożytnyj Grecyji we VI stoleću p.n.e. Forsztelowańy uo plaskatyj Źymji bůło uobyczne lo wszyjskich kulturůw ńim prziszły do jakigo poźůmu we nauce. We Chinach do XVII stolećo forsztelowano śe aże Źymja je plaskato.
Terozki fůnguje czelodka Flat Earth Society (Towarzistwo Plaskatyj Źymji), założůno we 1956 roku, nale już jino jako neczajta.