text:
Katowice najczęściej kojarzone są z węglem, kopalniami i hutami. Owszem, panował tu niegdyś przemysł ciężki, lecz to tylko część bogatej historii stolicy Górnego Śląska. Miasto jest również największym ośrodkiem kulturalnym regionu, pełnym muzeów, kin, teatrów oraz galerii sztuki. Przechadzając się jego ulicami, nie zobaczymy już huty, zamku, ani Pałacu Ślubów. Latem nie zasiądziemy w restauracji Grünfelda, a zimą nie udamy się na Torkat.
Zapraszamy na spacer po Katowicach, których już nie ma. Zobaczmy, jak zmieniło się miasto i odkryjmy je na nowo.
Kożdy myśli, co Katowice to ino wongel, gruby i huty. Prowda, hań downo tak było i nojwiyncy my samkej mieli bergmonow kerzi musieli bakać coby wykustować familjo. A do tyjatrow i kinow łaziyły byamtry i bogoce. Ale to ino konsek prowdy, bo proste ludzie, same z siebie, malowały łobrozy, robiyły se tyjater, ucyli sie śpiywkow i cytali buchy. Terozki kożdy może se lajstnońć bilet do kina abo na muzyka, a niykere fajery som za darmo. Trocha żol, że kej szpacerujymy po Katowicach, niy widać grubow, zomkow ani chałpy kaj modzioki sie żyniyły. Zaś coby se dychnońć, niy zicnymy se już w gasthałzie u Gruenfelda ani w Caffe Otto. No i niy pokełzomy se w zima na ajsplacu kery sie mianowoł Torkat.
Toż zaproszomy Wos na szpacer po Katowicach kerych już niy ma. Bydzie tak choćby pokazowali nom je nasze starziki.
Książka wydana w jezyku polskim i śląskim.


c: text/html

text:
Staroorientalistika
Staroorientalistika je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow Stareho orienta wot jewjenja prěnich klinopismowych tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej Assyriskej wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa assyriologija mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle Prědnjeho orienta na teritoriju modernych statow Irak, Syriska (antikska Mezopotamiska), Turkowska (Mała Azija) a Iran (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.
Charakteristika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su z klinowym pismom na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra.
Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk prědnjoaziskeje archeologije. K předmjetej facha njesłuša stara Egyptowska, kotruž egyptologija wobjednawa, byrnjež pod mjenom Stary orient we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara Palestina. swět Stareho zakonja, hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez (starozakonsku) teologiju/hebraistiku wuslědźa.
Dźělne pola staroorientalistiki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika rozdźěluje so do slědowacych po rěčach definowanych dźělnych polow:
Akkadska rěč (akkadistika), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.
Sumeriska rěč (sumerologija), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najbóle južneho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca př. Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).
Hetitiska rěč (hetitologija), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca př. Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče luwišćina (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), palaišćina (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež hattišćina (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).
Amurritišćina, ugaritišćina, fenicišćina a staroaramejšćina (aramejšćina), su štyri w Syriskej rěčane sewjerozapadosemitiske rěče z 2. a 1. lěttysaca př. Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež starohebrejšćina, rěč Stareho zakonja biblije.
Hurritiska rěč a urartejska rěč, dwě ze sobu přiwuznej rěči, kotrejž wšak nimatej genetisku přiwuznosć z druhimi rěčemi, prěnja je so w 3. a předewšěm w 2. lěttysacu př. Chr. w Mezopotamiskej (Irak, Syrien) a Małej Aziji (Turkowska) rěčała, druha w 1. lěttysacu př. Chr. w juhowuchodnej Turkowskej a Armenskej.
Elamska rěč, izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.
Staropersiska rěč, indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca př. Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.
Na zakładźe wuslědźenja rěčow a pismow wobjednawa staroorientalistika wšě aspekty staroorientaliskich kulturow, dalokož w prěnim rjedźe materielne žórła njetrjebaja: politiske stawizny, stawizny wšědneho dnja, stawizny nabožiny, stawizny prawa, stawizny literatury, stawizny wědomosće, stawizny hospodarstwa, socialne stawizny atd.
Studij a wučba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: Swobodna uniwersita Berlin, Lipsk, Mainz, Jena ze statnej Hilprechtowej zběrku prědnjoaziskich starožitnostkow, Göttingen, Münster, Marburg, Würzburg, Erlangen-Nürnberg, Heidelberg, Tübingen, uniwersita Freiburg a Mnichow. Za staroorientalisku resp. prědnjoazisku archeologiju dybi so wyše toho Němski archeologiski institut (DAI) kaž tež Němske orientowe towarstwo (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj Wien a Innsbruck wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj Bern a Genf.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Spočatki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19. lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.
Spočatk 17. lětstotka Romski slědźer Pietro Della Valle (1586-1652) wopyta Mezopotamisku, dźensniši Irak, Persisku (dźensniši Iran) a Bliski wuchod (Syriska, Libanon a Palestina). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.
Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez 1780–1790, doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.
Wot spočatka 19. lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.
W lěće 1842 přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z Chorsabada. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.
Dešifrowanje klinoweho pisma[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w 3 rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować.
Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4. lětstotka př. Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, Darius a Kserkses.
Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom Georg Friedrich Grotefend w lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.
Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.
Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu bóle solidny zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.
Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.
Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali.
Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić.
Potom, w lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako determinatiw wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złožkowe znamješka z hebrejskimi pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić.
A w lěće 1857, William Henry Fox Talbot, britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow Henry Creswicke Rawlinson, Jules Oppert a Edward Hincks a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje pismow na hlinje da so mištrować.
Wot Assyriskeje do Sumera[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja akkadšćiny, so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe (Dur-Šarrukin) přez Botty, Brit Austen Henry Layard wury namakanišćo Nimrod (Kalchu), potom Kujundźik, staru Niniwu, hdźež w lěće 1851 Assurbanipalowu knihownju wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho Hormuzd Rassam narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su se do Francoskeje a Zjednoćeneho kralestwa pósłali, hdźež Louvre a Britiski muzej wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w lěće 1872 přełoži George Smith babylonsku wersiju stawizny wo lijeńcy. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.
Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća Ur, Uruk a Suza identifikowachu. W lěće 1877 přewjedźe Francoz Ernest Chocquin de Sarzec wuryća w Tello, prjedy mylnje jako stary Lagaš identifikowany (je jón tehdy Sirbula čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón Girsu. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam wosebje supowu stelu a postawy z Gudeoweho kralestwa. Namakanišći Nippur a Suza stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, Sumeričanow, kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: Hammurabijowy kodeks, kotryž pater Jean-Vincent Scheil přełoži.
Spočatk 20. lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora Wilhelma II. spěchował. Walter Andrae přewjedźe wuryće Assura, mjeztym zo Robert Johann Koldewey započa Babylon wuslědźeć. Parallelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.
Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po 1918 je so Bliski wuchod ze spadom Osmaniskeho mócnarstwa politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w Iraku, w Palestinje a w Jordaniskej a Francozam w Syriskej a Libanonje dowěrjene, potom modernizacija Turkowskeje a Persiskeje budu wuslědźenje archeoligiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć.
Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w Egyptowskej, w Tell el-Amarna wotkryli: Listy z Amarny, diplomatiska korespondenca faraonow Amenhotepa III. a Amenhotepa IV. (Echnatona), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20. lětstotka dokónčiło. W lěće 1906 bě Němc Hugo Winckler město Boghaz-Köy wurył, antikski Hattuša. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: Hetitišćina. Tuta je so w lěće 1915 wot Bedřicha Hrozneho wuhódała, a je najstarša znata indoeuropska rěč swěta.
W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki Dijala ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot Henri Frankforta, su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej Leonarda Woolley dźakować, kiž w Urje wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.
Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. Claude Schaeffer a René Dussaud započeštej Ras Šamra (Ugarit) wurywać, a Tell Hariri (Mari) je so w lěće 1933 wotkrył a wot André Parrot wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w Syriskej a w Anatolskej, předewšěm Yorgana Tepe (Nuzi), da nowy lud wustupować, Hurritow, kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud Urartu, kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž Johannes Friedrich w lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast Dariusa I. w Persépolisu a starše wurywanišća Tepe Giyan, Tepe Sialk abo Tepe Hissar wuryli.
Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, prastawiznam Stareho orienta. Jericho w Palestinje a Çatal Höyük w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća (Ur, Ugarit, Hacilar). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónkróc na mjenje "mezopotamisko-centristiske" wašnje. Wotkryće města Ebla w lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom Paolo Matthiae a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku bronzoweje doby, štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki Chabur du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća Jiroft w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot Egyptowskeje hač do Srjedźneje Azije rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.
Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpała. Po Samuelu Noahu Kramerje, kotryž so w swojim wulkim dźěle Stawizny započinaja so ze Sumerom za "sumerologa" wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so "hetitologow", "elamologow" atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež činja, zo tuta disciplina wěsty zwjazanosć wobchowuje.
Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w Libanonje, iranska rewolucija, wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.
Staroorientalistika dźensa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).
Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji, dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z Mari, kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w Nippurje wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w Qatnje na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).
Rumowy a časowy wobłuk[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7. lětstotkom př. Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wot nětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.
Rum[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku "nakromnych kónčinow" byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje "mezopotamisko-centristiski" wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće "Stary orient" (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće "Mezopotamiska" wutłóčiło.
Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:
- na zapad Srjedźnozemske morjo hač do Lewanty (druhdy z Cypernom) a dźěl Anatolskeje (znajmjeńša hetitiski swět 2. lěttysaca př. Chr.)
- na wuchod iranska wysočina, kotrejež jenička stawizniska ciwilizacija je Elam do jewjenja Persiskeho mócnarstwa srjedź 1. lěttysaca př. Chr.
- na sewjer móhła mjeza w Armenskej być, w prěnjej połojcy 1. lěttysaca z urartejskim mócnarstwom
- na juh je mjeza Persiski zaliw na wuchod (inkluziwnje wěste kupy we wěstych periodach, wosebje Bahrajn/Dilmun), arabska pusćina dale na zapad
Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja k tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej egyptologija a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su listy z Amarny.
Chronologija a periodizacija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Spočatki periody, kotruž staroorientalistika wuslědźa, su jednore: dźe wo spočatk produkcije spisownych dokumentow, tuž jewjenje pisma wokoło 3400 - 3300. To wostawa teoretiske, přetož studije tuteje periody wobroćeja so skerje na archeologiju, a móža dale w času wróćo sahać. Stawizny, kotrež na podawkach bazuja, móže so hakle w druhej połojcy 3. lěttysaca zopočeć, njedostatka prjedawšich dokumentow dla, kotrež nas wo tutym polu informuja.
Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w Babylonskej, kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach k tutomu podawkej móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.
Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8. lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana "srjedźna chronologija" je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke "krótkej chronologiji" wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16. lětstotk "srjedźneje chronologije" steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy "krótkeje chronologije" namjetuja, srjedźnu chronoloiju "wotstronić", štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.
Periodizacija stawiznow Stareho orienta wariěruje po městnach a periodach. Wěste nastupaja wulki dźěl Bliskeho wuchoda: Urukowa perioda, nowoassyriske mócnarstwo, nowobabylonske mócnarstwo. Su sej přiwučili, chronologiju Mezopotamiskeje na zbytk Stareho orienta w 2. lěttysacu nałožić, wosebje za starobabylonsku periodu (2004-1595), njepřihódna terminologija, přetož Babylon bě hakle wokoło srjedźizny tuteje periody politiska wulkomóc, ale je přez konwenciju wostała. We woprwdźitosći je dale a dale tendenca, stawizny regionow Stareho orienta po jich swójskej chronologiji rozdźělić, kotraž móže na tu druhich regionow jara podobna być. Na přikład:
- Mezopotamiska: Urukowa perioda (4100-2900), archaiske dynastije (2900-2340), Akkadowe mócnarstwo (2340-2195), nowosumeriska perioda (Ur III) (2195-2004), starobabylonska perioda (2004-1595), srjedźnobabylonska perioda (1595-1000), paralelnje k tomu srjedźnoassyriska perioda (1350-911), nowoassyriska perioda (911-609), nowobabylonska perioda (624-539), achajmenidiska perioda (539-331), helenistiska perioda (Seleukidźa) (331-140), partiska perioda (140 př Chr. - 224 po Chr.)
- Syriska: Protosyriska perioda (3100-2000), starosyriska (starobabylonska) perioda (2000-1600), srjedźnosyriska perioda (1600 - 12. lětstotk), nowosyriska perioda (12. lětstotk - 8. lětstotk)
- Elam: Protoelamiska perioda (3100-2600), staroelamiska perioda (2500-1600), srjedźnoelamiska perioda (1500-1100), nowoelamiska perioda (1000-539)
- Hetitiske mócnarstwo: Stare mócnarstwo (1650-1465), srjedźne mócnarstwo (1465-1380), wulkomócnarstwo (1380 - wok. 1180), nowohetitiska perioda (1180-720). Trevor Bryce wotpokazuje tutu periodizaciju, a zjednoća srjedźnu a wulkomócnarstwowu periodu.
Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Berlin 1932ff, załoženy wot Ericha Ebelinga a Bruna Meissnera, pokročowany wot Ernsta F. Weidnera, Wolframa von Sodena Dietza Otta Edzarda, wudaty wot Michaela P. Strecka (Wulke referencne dźěło facha, dotal 13 zwjazkow wušło).
- Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2003.
- Elena Cassin, Jean Bottéro, Jean Vercoutter (wudaw.): Die Altorientalischen Reiche. Fischer, Frankfurt/M. 2003 (Fischer Weltgeschichte; zwjazki 2 do 4)
- Vom Paläolithikum bis zur Mitte des 2. Jahrtausends.
- Das Ende des 2. Jahrtausends.
- Die erste Hälfte des 1. Jahrtausends.
- Iorweth E. Edwards u.a. (Hrsg.): The Cambridge Ancient History. 2. grundlegend überarbeitete Auflage, 14 Bände, zdźěla w dźělnych zwjazkach. Cambridge University Press, Cambridge 1970–2005.
- Dietz Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51664-5.
- Brigitte Groneberg: Die Götter des Zweistromlandes. Kulte, Mythen, Epen. Artemis und Winkler, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2306-8.
- Marlies Heinz: Altsyrien und Libanon. Geschichte, Wirtschaft und Kultur vom Neolithikum bis Nebukadnezar. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-534-13280-7.
- Barthel Hrouda (wudaw.): Der Alte Orient. Geschichte und Kultur aus dem alten Vorderasien. Bassermann, München 2003, ISBN 3-8094-1570-7.
- Manfred Krebernik: Götter und Mythen des Alten Orients. Beck, München 2012.
- Michael Jursa: Die Babylonier. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2004.
- Hans J. Nissen: Geschichte Altvorderasiens. Oldenbourg, München 1999 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte Bd. 25) ISBN 3-486-56373-4.
- Astrid Nunn: Alltag im alten Orient. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006 (Antike Welt, Sonderheft; Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-3654-3.
- Mirjo Salvini: Geschichte und Kultur der Urartäer. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 3-534-01870-2.
- Jack M. Sasson (Hrsg.): Civilizations of the Ancient Near East. Scribner, New York 1995, ISBN 0-684-19279-9 (4 Bde.)
- Wolfram von Soden: Der Alte Orient. Eine Einführung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, erw. Sonderausg. der 2., unveränd. Aufl. 1992, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18558-7.
- Michael P. Streck (Hrsg.): Sprachen des Alten Orients. 3. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2007, ISBN 3-534-17996-X.
- Michael P. Streck: Großes Fach Altorientalistik. Der Umfang des keilschriftlichen Textkorpus. Mitteilungen der Deutschen Orientgesellschaft 142 (2010, wušła 2011) 35-58.
- Klaas R. Veenhof: Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen (Grundrisse zum Alten Testament, ATD Ergänzungsreihe Bd. 11). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1.
- Josef Wiesehöfer: Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr. Edition Albatross, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Universität Tübingen - Lisćina wotkazow nastupajo staroorientalistiku (němsce)
- Što je staroorientalistika? - portretowy film k lětu duchownych wědomosćow (němsce)
- Fachowa definicija - definicija facha (němsce)
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Prědnjoaziski muzej Berlin (němsce)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sprjewja
Sprjewja (delnjoserbsce tež Rěka; čěsce Spréva, němsce Spree) je něhdźe 400 kilometrow dołha rěka we Łužicy na wuchodźe Němskeje a sewjeru Čěskeje, kotraž běži přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska a Berlin.
Wužórli so we Łužiskich horach z třoch žórłow: w Habrachćicach, Nowych Jěžercach a při Kotmarje. Z horow běži rěka přez Šěrachow-Korzym, Budestecy a hłuboki doł mjez Hornjej Hórku a Budyšinom do Łužiskeje nižiny a přez holansku a hatowu krajinu kaž tež Łužiski brunicowy rewěr a městačko Grodk dale do Delnjeje Łužicy. Jako znutřkowne delta Sprjewje nadeńdu so za Choćebuzom Błóta, kotrež so w Gójackim jězorje kónča. W Berlinje wuliwa so Sprjewja do Habole.
Na swojim běhu wužiwa so rěka dwójce za zastaranje spjateju jězorow, mjenujcy w Budyšinje a pola Grodka. Wobaj jězoraj słužitej zastaranju łužiskich brunicowych milinarnjow z wodu.
Wódrino-Sprjewiny kanal zwjazuje Sprjewju blisko Přibora z Wódru.
Hlej tež: Nastawki wo při Sprjewi ležacych sydlišćach


text:
James Joyce
James Augustinus Aloysius Joyce (* 2. februara 1882 w Dublinje, † 13. januara 1941 w Curichu) bě irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce bě jedyn z najwažnišich zastupjerjow literariskeje moderny w 20. lětstotku. Jeho najznaćiše twórby su: Dubliners 1914 (čěsce Dubliňané 1933 – němsce Dubliner 1969), A portrait of the artist as a young man 1916 (němsce Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926 – čěsce Portrét umělce jako mladého muže 1930), Ulysses 1922 (čěsce Odyseus 1930 – němsce Ulysses 1932).
Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne reče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu. Joyce bydleše nimo swojeho ródneho města zwjetša w Tersće, Parisu a Zürichu.


text:
Hdyž dyrbja do posedźenja Radworskeje gmejnskeje rady přidatne stólčki přinjesć, je jasne, zo chcedźa naležnosć wobjednawać, kotraž mnohich wobydlerjow zajimuje.
Radwor (SN/MkWj). Tema, kotraž jenož Radworčanow njezaběra, jewješe so wčera wječor skerje na kóncu dnjoweho porjada: wutwar křižowanišća při Radworskim kěrchowje. Hnydom pjeć dróhow tam na so trjechi – puć na Radworsku nawjes runje tak kaž dróhi do Łupoje, Kamjeneje, Lutobča a Boranec. Hižo dlěje wo tym rozmysluja, tónle strašny dypk přetwarić a wobchadne połoženje polěpšić. Nětko dyrbi wšitko jara spěšnje hić. Sakski krajny zarjad za dróhotwar a wobchad je gmejnje připowědźił, zo móže přetwarjeć započeć a zo projekt z 90 procentami spěchuje. Za to pak dyrbjachu radźićeljo dojednanje ze wšitkimi wobdźělenymi wotzamknyć: z krajom, z krajnoradnym zarjadom a nic naposledk ze zaměrowym zwjazkom za wopłóčki. Hižo w februaru chcedźa twarske dźěła wupisać a potom spěšnje započeć.


text:
Wotrowska wosada swj. Bena je ze swojimi něhdźe 500 wěriwymi najmjeńša serbska katolska wosada a leži na južnej kromje dwurěčneho teritorija we Łužicy. Srjedźišćo wosady je Wotrow. Něhdźe dwě třećinje wobydlerjow wužiwaja wšědnje serbšćinu jako maćeršćinu, wšo jedne hač doma, na puću, ze susodami, w šuli abo w cyrkwi. Serbsce rěči so nimo toho w Kašecach, Žuricach a Kanecach, zdźěla tež w Krěpjecach a Nowym Dworje. Hač na jednotliwe wuwzaća swjeća so Bože mšě jenož w serbskej rěči. Wot septembra 2010 nima naša wosada hižo swójskeho fararja. Administrator je Chróšćanski farar Měrćin Deleńk, wo dušepastyrske zastaranje pak staraja so wjacori měšnicy. Přez čestnohamtske skutkowanje wjele wosadnych wochowa sej wosada žiwe wosadne žiwjenje. K wosebitym składnosám spěwa cyrkwinski chór abo holčaca šola.
Do wosady słušeja sćěhowace wsy: Wotrow, Kanecy, Kašecy, Krěpjecy, Žuricy, Horni Wujězd, Mały Wosyk, Jědlica, Wulki Wosyk, Hłupońca, Bukowc, Nowy Dwór, Njeradecy, Ledźborecy, Panecy.
Z Wotrowskeje wosady je wušło dotal 31 měšnikow a 24 knježnow.


text:
Najstarši a drje tež najznaćiši serbski lěkar, wyši medicinalny rada dr. Beno Bulank, swjeći dźensa w Budyšinje pjećadźewjećdźesaćiny. Mnozy přiwuzni, přećeljo, bywši kolegojo, serbscy a němscy něhdyši pacienća su jemu k wosebitemu jubilejej wutrobnje gratulowali a wšo dobre do dalšich lět přeli. Hakle kónc decembra 2012 bě wón w žohnowanej starobje nimale 88 lět w fachowej praksy za nutřkownu medicinu syna dr. Tomaša Bulanka lěkarić přestał. Jubilar bě tehdy najstarši hišće praktikowacy medicinar Budyskeho wokrjesa, kiž je tež hišće swojich pacientow doma w Budyšinje a na wsach wopytał a rady pobjesadował.
W Budyšinje-Třělanach swjeći jutře jara angažowany ewangelski Serb a Maćicar Měrćin Wirth swoje pjećašěsćdźesaćiny. 23. nazymnika 1954 běštaj so wón a jeho sotra Madlenka jako dwójnikaj fararja a pozdźišeho serbskeho superintendenta Gerharda Wirtha w Njeswačidle narodźiłoj. Zhromadnje chodźeštaj do Njeswačanskeje šule a Měrćin Wirth chcyše po tym Serbsku rozšěrjenu wyšu šulu (SRWŠ) wopytać. Hinak hač jeho bratřa pak bu wón wotpokazany. Rozsudźi so tuž za powołanje zamkarja za ratarske mašiny, kotrež wón w Lutobčanskim zawodźe za ratarsku techniku nawukny. Zdobom fachowu maturitu złoži. Po tym słužeše w Narodnej ludowej armeji (NLA), bě šofer nakładneho awta we wukubłanišću Wuskidź/Hola. Jeho sotra Madlenka sta so z dźěćacej chorobnej sotru, kotraž je wjele lět jako tajka w Allgäuju dźěłała.
Wjele zboža a krutu strowotu přejachu dźensa w Jaseńcy Ludwigej Zahrodnikej nimo přiwuznych a wulkeje ličby wjesnjanow tež bywši jeho kolegojo lektorata za šulske knihi LND a mnozy jeho přećeljo k 80. narodninam.
Narodźił je so jubilar 10. oktobra 1939 a zastupi nazymu 1945 w Chrósćicach do šule. Po 8. lětniku dźěše na nowu Serbsku wyšu šulu w Pančicach. Złožiwši srjedźnu zrałosć studowaše dalšej dwě lěće na Serbskim wučerskim wustawje w Małym Wjelkowje. Po złoženju statneho eksamena nastupi w septembru 1957 swoje dźěło w redakciji serbskich wučbnicow, štož bě tehdy spočatnje hišće wotnožka nakładnistwa Volk und Wissen. Njesprócniwje a pilnje dźěłaše spočatnje jako redakciski asistent za předmjetaj stawizny a geografija. Runočasnje absolwowaše štyrilětny listostudij na Budyskim Serbskim pedagogiskim instituće. Docpěwši tak kwalifikaciju wučerja za wyši schodźenk zmištrowa wot 1966 dalše štyri lěta dalokostudij na Pedagogiskej wysokej šuli w Drježdźanach w předmjeće stawizny.
Znaty ewangelski Serb Handrij Wirth z Njeswačidła swjeći dźensa sydomdźesaćiny. Hačkuli je diplomowy inženjer za elektrotechniku hižo něšto lět rentnar, je tola hišće jara aktiwny. W Budyskej praksy swojeje mandźelskeje, fachoweje lě- karki za neurologiju a psychiatriju dr. Sigrid Wirthoweje, wupomha jako technikar při měrjenju prudow mozow. Při tym wón ze serbskimi pacientami samozrozumliwje serbuje. W Njeswačanskej cyrkwi hižo mnohe lěta na pišćelach hraje kaž tež na Serbskich ewangelskich cyrkwinskich dnjach. Zhromadnje z 90lětnym Měrćinom Panachom z Łomska tam filmuje kaž tež na kóždolětnej wuprawje Serbskeho busa, kotruž wón a jeho młódši bratr Měrćin hižo wjele lět organizujetaj.
Wot lěta 1991 běše wón połdra lětdźesatka mysler, zdźěla tež wodźer a mjezwočo Serbskeho muskeho chóra Delany. A hač do dźensnišeho njeje so na tym wjele změniło. Rěč je wo Pawole Šołće-Kulowskim. Tež minjene lěta je 2. septembra 1934 rodźeny Šołta skutkowanje muskeho chóra dokładnje sćěhował, ćělesu jako dirigent wupomhał a, bě-li trěbny, zwučowanja w Konječanskej burskej stwě nawjedował.
Woni přińdu, woni dołho njewostanu, woni zaso du. Tak někak móhli poziciju prezidentow we wjacorych sportowych towarstwach dokoławokoło Njebjelčic wopisować. Pola Sportoweje jednotki Njebjelčicy pak je to hinak. Njesłušam do rjadu statistikarjow, kotřiž móhli tu nětko hnydom napisać, kak dołho naš dźensniši jubilar hižo Njebjelčanskej SJ předsyduje. Fakt je, zo je to jara dołho! Wšako móžu so jeničce na njeboh Křesćana Ričela jako prěnjeho muža tamnišeje sportoweje jednotki (SJN) dopomnić, a to běch hišće dźěćo a młodostny.
Z Bjarnatom Deleńkom słuša SJ Njebjelčicy dźensa k mało sportowym towarstwam na teritoriju Zapadołužiskeho koparskeho zwjazka, kotrež ma na polu koparjow-muži hišće dwě mustwje za winowatostne dypkowe hry přizjewjene a kotrejž hrajetej k tomu hišće samostatnje, potajkim nic jako hrajne zjednoćenstwo, kaž je to mjeztym dale a bóle z wašnjom. A to je definitiwnje zasłužba Bjarnata Deleńka. Hač je to prawy puć, njech kóždy sam posudźuje. W Njebjelčicach to znajmjeńša funguje.
Dźensa swjeći we Łomsku pola Njeswačidła Měrćin Panach swoje 90. narodniny. Jubilar bě so do serbskeje burskeje swójby narodźił. Doma rěčachu stajnje serbsce. Dźensa je jubilar jenički tam rodźeny wjesnjan, kotryž hišće serbuje a „Pomhaj Bóh“ čita. Zhromadnje z mandźelskej Brunhildu, synom Manfredom, dźowku Ingrid, štyri wnučkami a pjeć prawnučkami swjeći wón strowy a zbožowny swój jubilej.
„Čestnohamtske nadawki jeho dale wužaduja“, tak rěkaše nadpismo gratulaciskich linkow Wolfganga Kotiseka před pjeć lětami. Kak wěrne tele słowa su! Hakle na hłownej zhromadźiznje Domowiny w Chrósćicach zetkach dźensnišeho jubilara Manfreda Hermaša, župana Domowinskeje župy „Jakub Lorenc-Zalěski“. Tele županstwo je jemu naležnosć wutroby. Před lětomaj hakle su delegaća župneje hłowneje zhromadźizny jeho znowa w zastojnstwje wobkrućili.
W mnohich gremijach zastupuje jubilar swoju Slepjansku domiznu: jako čłon zwjazkoweho předsydstwa runje tak kaž jako čłon předsydstwow Serbskeho ewangelskeho towarstwa, Serbskeho kulturneho turizma abo towarstwa Njepilic dwór. Hdźež sobu dźěła, wón zdobom zaruča, zo njejsu zajimy tamnišich Serbow jeno zastupowane, ale tak wobkedźbowane, zo maja wužitk z toho. Hłós Hermaša je připosłucharjam serbskeho programa RBB z jeho nabožnych słowow znaty. W Slepjanskej wosadźe skutkuje jubilar jako predikant (prědar).
Mnohim gratulantam su so dźensa popołdnju w Cazowje (Zahsow) tež koparjo delnjoserbskeje wubranki přidružili. Zbožopřeća z cyłeje wutroby wuprajichu předsydźe towarstwa Serbske balokoparje Horstej Adamej, kiž swjeći 80. narodniny. Wón je kruće wo tym přeswědčeny, zo to jedne to tamne njewuzamkuje. Narodne dźěło tež w kopańcy wukonjeć zboka zdźědźenych tradicijow w Serbach, kaž w chórje spěwać abo ludowe nałožki hajić, wotkrywa Delnjoserbam wažny nowy puć, sej swoju identitu skrućić.
Loni srjedź hodownika wolach krute čisło swojeho sportoweho přećela Józefa Šwona w Budyšinje, zo bych sej z nim hišće wšelake naležnosće wokoło wulosowanja skupin za 37. sokołski wolejbulowy turněr wo pokal Domowiny dorěčał. Krute čisło wolić pak zwjetša wulki zmysł nima, dokelž je naš „Jozl“, kaž jeho mjenujemy, stajnje něhdźe po puću – tak na přikład w Budyskej kehelerni wjacore sta kehelow spowaleć, pola dźowki na wopyće, w běrowje Serbskeho Sokoła, na škoće pola něhdyšich koparjow Motora Budyšin, pola Zeleno-běłych w Hórkach abo na někajkim koparskim turněrje z wubranku Ü70 Zapadołužiskeho koparskeho zwjazka.


text:
Kwalitu šmrěkowych zdónkow na přirodne wašnje zachowaja
Hamor (CK/SN). Při Hamorskej milinarni woža tuchwilu šmrěkowe zdónki do wulkeje zemskeje wužłobiny, w kotrejž hewak procesowu wodu z milinarnje rjedźa. Na kóncu pušća telko wody do wužłobiny, doniž njeje wšo drjewo pod wodu. Póckowske (Putzkau) předewzaće Sachsen Timber International, kotrež je na zwičnjenje drjewa a hladanje lěsniskich rewěrow specializowane, ma hižo wot časa přewróta nazhonjenja z tutej formu składowanja drjewa. Ale kapacity we wubagrowanym haće pola Póckowow su mjeztym wučerpane.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Slědny zwězk wopśimjejo wót Kosyka wupołnjony cerkwiny awtobiografiski napšašnik w engelskej rěcy, nimske słužbne teksty z wósadnych knigłow, kenž jo Kosyk ako faraŕ wjadł, a serbskej pśinoska z Casnika. Pśizamknu se dodanki a korektury k prědnym wósym zwězkam, drugi źěl casoweje tablice za lěta wót wudrogowanja 1883 do 2017, pśispomnjeśa a ako zakóńcenje dosłowo wudawarjowu, k tomu cełkowna bibliografija a registry Kosykowych twórbow, wósobow a městnosćow ze wšych źewjeś zwězkow


text:
Minjene měsacy a lěta bě kaž zwučeny ritual, zo agentura za dźěło za Hornju Łužicu kóždy měsac mjeńše ličby bjezdźěłnych přizjewi. Nětko je jich zaso trochu wjace. To pak ma sezonalne a nic strukturne přičiny, kaž nowinarjam zdźělichu.
Budyšin (CK/SN). W Hornjej Łužicy bě w januaru 20 438 ludźi bjez dźěłoweho městna registrowanych. To je 2 011 wjace hač kónc lěta 2018. Bjezdźěłnosć je předewšěm sezonalnych přičin dla přiběrała, rjekny Ilona Winge-Paul při njedawnym předstajenju najnowšich ličbow z dźěłowych wikow. To bě tež hižo w zašłych lětach takle wobkedźbować. „Štwórćina tych, kotřiž so jako bjezdźěłni přizjewja, přińdu z wysoko- a hłubokotwarstwa kaž tež z branšow nutřkowneho wutwara“, rozłoži zastupowaca šefina Budyskeje agentury za dźěło. Přiwšěm je 1 572 mjenje nowych přizjewjenjow hač hišće před lětom.


text:
Kej1 Wōm sie zdo, że niy ma ajnfachowych2 receptōw3, ze kerych4 wyńdzie5 elegancke danie, to joł Wōm powia, że sōm i ten sam6 tyż taki właśnie je. Połra minut i mogecie zaskoczyć swōj bezuch7 delikatnym smakym kury i sezamu.
Co potrza?
1 kg piersi ze kury
10 dkg sezamu
1 jajco
sōl i pieprz
olyj do smażynia
trocha soku ze citrōłny8
Kura pokrejcie9 na mańsze10 kōnski11, posōlcie i popieprzcie, jajco łozfyrlejcie12 we jakim talyrzu (mogecie do niego kapnōńć trocha mlyka), na drugi talyrz wysujcie13 sezam- niy dołwejcie zaroz całego, bo możno niy wszyjsko użyjecie, a jak już bydzie zmaraszōny14 jajcym, to go przeca15 niy skludzicie16 do szranku17. Łozgrzyjcie18 na patelni olyj, kura tōnknijcie19 we jajcu, potyn pokulejcie20 we sezamie (nojlepi robić to dwōma widołkami21, bo sie tak niy pomarasicie palcōw) i do smażynia. Jak sie fajnie przibrōnołci22, to jōm przełōżcie na talyrz, kapnijcie na ta kura trocha citrōłny i fertich23.
Tako kura bydzie idealno do jakego szałołtu24 abo i uwarzōnych kartołfli25, abo pure.
1gdyby
2prostych
3przepisōw
4których
5wyjdzie
6tutaj
7gości
8cytryny
9pokrójcie
10mniejsze
11kawałki
12roztrzepcie
13wysypcie
14zabrudzony
15przecież
16schowacie
17szafy
18rozgrzejcie
19zamoczcie, obtoczcie
20obtoczcie
21widelcami
22przypiecze
23gotowe
24sałatki
25ugotowanych ziemniaków


text:
Wot přichodneho štwórtka hač do soboty wotměje so w Budyšinje mjezynarodna konferenca „Reformacija a etniskosć – Serbja, Letojo a Estojo w 16. a 17. lětstotku“. Cordula Ratajczakowa je so ze sobuorganizatorku dr. Madlenu Malinkec rozmołwjała.
Serbski institut a Baltiska historiska komisija konferencu zarjadujetej – kak tomu?
M. Malinkec: Serbski institut měješe wotpohlad, składnostnje reformaciskeho jubileja wosebitu konferencu wuhotować. Sym čłonka Baltiskeje historiskeje komisije, dźěłam tuchwilu na projekće wo Baltiskej a Łužicy a kontakty k institutej tež su. Tak smój z Friedrichom Pollackom ideju zrodźiłoj, to tematisce zwjazać. Historiska komisija je namjet pozitiwnje přiwzała. Budźe to prěni raz, zo so regionaj přirunujetej.
Što sće sej wobsahowje předewzali?
Na swojej lětušej čłonskej a wólbnej zhromadźiznje sobotu w Chróšćanskej „Jednoće“ chce Serbske šulske towarstwo rozjimać docpěte wuslědki a dalše nadawki. Milenka Rječcyna je so z předsydku SŠT Ludmilu Budarjowej rozmołwjała.
Kotre nadawki je Serbske šulske towarstwo minjene tři lěta w swojim dźěle za bytostne měło?
L. Budarjowa: Zaručić kwalitu serbskorěčneho a fachoweho kubłanja dźěći w žłobikach, pěstowarnjach a hortach w nošerstwje SŠT a wabić za kubłanski a wučerski dorost wobhladujemy dale jako bytostny nadawk. Wosebje wažne su tež naše projekty kaž rěčne prózdninske lěhwo, lětsa z rekordnym wobdźělenjom, olympiada hornjo- a delnjoserbšćiny, kóždolětny swójbny swjedźeń, fachowe konferency za kubłarki a kubłarjow, swójbne kubłanje, fachowe poradźowanje, kubłanske wuprawy wuměnkarjow, poradźowanje studentow wučerstwa, zarjadow a dalšich, kotřiž so za serbske šulstwo zajimuja.
Kotre nadawki w přichodnych lětach na serbske fachowe towarstwo za naležnosće kubłanja čakaja?
Gerold Gnausch, solowy basowy klarinetist a saksofonist Komiskeje opery w Berlinje, słušeše hižo před lětami sobuiniciatoram projekta „musica nova sorabica“. Lětsa bě wón wospjet na přewjedźenju wšěch třoch koncertow wobdźěleny. Chrysta Meškankowa je so z nim rozmołwjała.
Zwotkel přińdźe Waš dobry a dosć wuski poměr k hudźbje Serbow?
G. Gnausch: Pochadźam z Lubija. Swoje zakładne wukubłanje dóstach na Budyskej wokrjesnej hudźbnej šuli. Z Janom Cyžom hrajachmoj tam w samsnym orchestrje. W centralnych pioněrskich lěhwach tele kontakty rozšěrjach. Přede- wšěm přez Koło serbskich hudźbnikow pak zeznach pozdźišo Jura Mětška, Detlefa Kobjelu kaž tež Klětnjana Hinca Roja. Wón spisa za legendarneho wirtuozu Oskara Michallika, čłona našeho Berlinskeho kwarteta, kompoziciju za klarinetu a pišćele, tak zo přińdźech z teje strony z načasnym kompozitoriskim tworjenjom Serbow do hišće wušeho zwiska. Přez Załožbu za serbski lud so zhromadne dźěło dale zesylni a skonkretizowa.
Přichod Hornjołužiskeje domjaceje protyki bě po smjerći dr. Franka Stübnera a rozpušćenju nakładnistwa Lusatia wohroženy. Nětko chce wicepředsyda Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow dr. Lars-Arne Dannenberg publikaciju dale wjesć. Cordula Ratajczakowa je so z nim rozmołwjała.
Što bě Was přeswědčiło, Hornjołužisku domjacu protyku dale wudawać?
L.-A. Dannenberg: Mnozy awtorojo stareje domjaceje protyki kaž tež dalši ludźo su so mje wospjet prašeli, hač nochcu z njej na někajke wašnje pokročować. Wšako znaja mje jako wudawaćela Sakskich domizniskich łopjenow kaž tež Hornjołužiskich domizniskich łopjenow, kotrež w Kinsporskim nakładnistwje Via Regia wuchadźeja. Tele nakładnistwo hromadźe z mandźelskej wjedu. Wudam Hornjołužisku domjacu protyku zhromadnje z historikarjomaj-kolegomaj dr. Matthiasom Donathom a Janom Bergmannom. Rozsudny argument za dalewjedźenje běchu potom přinoški awtorow za wudaće 2018.
Njekusa so Hornjołužiska domjaca protyka z tamnymi publikacijemi?
Wosebitu wustajeńcu wo reformaciji w Choćebuzu a Delnjej Łužicy z titlom „A njedajće so wotwobroćić wot praweho puća ewangelija“ (Jan Brězan) wotewru jutře, pjatk, w Choćebuskim měšćanskim muzeju. Axel Arlt je so z muzejowym nawodu Steffenom Krestinom wo ekspoziciji rozmołwjał.
Čehodla wotewrjeće tule reformacisku wustajeńcu hakle 10. nowembra?
S. Krestin: Sprěnja bě so Martin Luther 10. nowembra narodźił. Zdruha smy z ewangelskej cyrkwju w Choćebuzu wusko hromadźe dźěłali a sej myslili, zo njeje tema reformacije z jubilejnej dekadu a ze swjedźenskimi aktami nimo. Tema dźensa dale wulku rólu hraje. Njeje tuž špatne znamjo, zo přehladku drje hišće w lěće 2017, ale tydźeń po 31. oktobrje wotewrjemy.
Kak je ekspozicija natwarjena?
S. Krestin: Zaběramy so w pjeć kapitlach ze stawiznami reformacije w Choćebuzu a Delnjej Łužicy. Při tym smy reformatoriske zakładne principy sola gratia, sola fide, solus Christus a sola scriptura takrjec jako směrnicu přewzali. W poslednim wotrězku wěnujemy so dale stawiznam přijimanja reformacije.
Je aspekt přijimanja tak wuznamny?
Frank Haubitz (njestronjan) je mjeztym dwaj tydźenjej nowy sakski statny minister za kultus. Milenka Rječcyna je so jeho za poměrom k Serbam a jich kubłanskim naležnosćam prašała.
W kotrej měrje znajeće Łužicu?
F. Haubitz: Jako wučer za geografiju ju znaju a wěm wo rjanosći a mnohotnosći krajiny. Wěm tež wo wosebitosći dwurěčnosće w regionje. Mi pak je tohorunja wědome, zo wužiwanje serbšćiny bohužel woteběra.
Što wěsće wo naležnosćach Serbow na polu kubłanja?
Prěni raz wobdźělitej so Budyskej Serbski dom a w nim Serbska kulturna informacija jutře na Budyskej nakupowanskej nocy Romantica. Cordula Ratajczakowa je so ze zamołwitej za marketing Załožby za serbski lud Hanku Budarjowej rozmołwjała.
Što je pozadk rozsuda, aktiwnišo na Romantice so wobdźělić?
H. Budarjowa: Powšitkownje chcemy składnosć wužić a na Serbow skedźbnić. Za to zajimcam durje sobotu šěroko wotewrjemy. Dźe wo to, wćipnosć wopytowarjow budźić a jim přistup k Serbskemu domej wolóžić. Chcemy ludźi, kotřiž sej to hewak snano njezwěrja, do Serbskeje kulturneje informacije wabić – w nadźiji, zo woni tež přichodnje swój puć k nam namakaja. Je to zdobom krok do tohole směra, SKI zjawnosći bóle wuwědomić. Zaměr zhromadneho projekta Załožby, Domowiny a „My – serbske młodźinske dźěło“ je wšelakory, zhromadnje pak přihotujemy projekt z wulkim zapalom.
Što wopytowarjej jutře poskićiće?
Ludowe nakładnistwo Domowina přeproša njedźelu na 23. literarnu kermušu do Chrósćic. Što ludźi na tamnišej Krawčikec žurli wočakuje, wo tym je so Cordula Ratajczakowa z lektorku Weroniku Žurowej rozmołwjała.
Lěta dołho bě literarna kermuša wječorne zarjadowanje, w minjenych lětach sće ju popołdnju z kofejpićom přewjedli, tónraz budźe to swójbne popołdnjo. Čehodla?
W. Žurowa: Inspiraciju smy hižo loni nazymu přez druhu knižnu premjeru za swójby w delanskich Nowoslicach dóstali. Lětsa mamy wospjet knihu, kotruž móžemy dźěćom runje tak kaž staršim na wjetšim zarjadowanju předstajić. Jedna so wo nowostku Moniki Gerdesoweje „Z Francom po swěće“.
Wosebitosć lětušeje literarneje kermuše budźe knižna premjera – kotra to?
Na internetnej stronje Instituta za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity je přistupny nowy material za wuknjacych a wučacych. Milenka Rječcyna je so z jednaćelskim direktorom instituta prof. Edwardom Wornarjom rozmołwjała.
Wo čo w poskitku dźe?
E. Wornar: Wozjewili smy słownu lisćinu z fonetiskej transkripciju jako krok k normowanju wurjekowanja. Ta ma přidźěło k prawopisnemu słownikej być.
Čehodla bě tajki poskitk trěbny?
E. Wornar: Mamy hižo mnohe lěta powšitkowny problem, zo njeje wurjekowanje normowane. To rěka, rodźeny Serb njeje wěsty, kak ma wurjekować, hdyž před publikumom steji. Rozsudźić dyrbi so to praktisce. Studentska pomoc Juliana Rječkec je tuž hižo publikowane wěcy zjała a trochu zjednotniła. Jeje dźěło bazuje tež na slědźenjach mojeho doktoranda a habilitanta Lechosława Jocza, kiž je mjeztym profesor w Pólskej.
Je lisćina słowow hižo hotowa?
Na so skedźbnił je w Němskej dotal njeznaty jědojty pawk. Insekta z mjenom Ammen-Dornfinger – ze srjedźomórskeje kónčiny – pak njetrjebamy so bojeć. Měrćin Weclich je so z dipl.-med. Gerdom Jahnyjom, kiž ma w Ralbicach lěkarsku praksu, rozmołwjał.
Měješće pacienta, kiž je k Wam přišoł, dokelž bě jeho pola nas dotal njeznata družina jědojteho pawka kusnyła. Je to nowa situacija za domjaceho lěkarja?
G. Jahny: Haj, mějach pacientku, kotraž bě kusnjenja Ammen-Dornfingera dla do praksy přišła. Wo čo so jedna, najprjedy dokładnje wědźał njejsym. Wona bě reagowała kaž na kałnjenje wosy. Měješe čerwjeny a zaćekły blak. Po dokładnym přepytowanju a naprašowanju na nuzowu centralu bě jasne, zo jedna so wo woneho pawka.
Što pacientam radźiće, hdyž so jim tajke něšto stanje?


text:
Jurij Gagarin
Jurij Aleksiejewicz Gagarin (rus.: Юpий AлekceeBич ГarapиH, rodz. 9 marca 1934 we Kułszyńy kole Gżatska, um. 27 marca 1968) to bůł sowjecki kosmůnałta, pjyrszy czowjek kery pofurgoł we kosmos. Pochodźił s familije robotniczo-bauerskij. Wybroł karjera pilota, we 1957 ukůńczůł szula lotńiczo we Orenburgu, rok ńyskorzi Akademijo Lotńictwa im. Żukowskigo we Moskwje. We 1960 dostoł śe do grupy 20 pilotůw, kere zaczyńi tryńingi do furgńyńćo we kosmos. 10 kwjetńa 1961 Kůmisyjo Państwowo zdecydowoła, co uůn bydźe pjyrszym kosmůnałtům. Historyczny lot mjoł plac 12 kwjetńa 1961 i trwoł godźina a 48 minut, za tyn czas Gagarin uoblećoł roz doobkoła Źymja. Uostoł bohatyrem narodowym, a ńy poradźyu śe s tům rolům, zaczůn nadużiwać alkoholu a zolyćić s myngům babůw uoroz. Zginył we ńywyjośńůnych uokolicznośćach we katastrofje fligra Mig-15 kole mjasta Kirżacz. Jygo mjano dano mjastu kole kerygo bůł rodzůny - Gżatsk, terozki Gagarin.


text:
Młoda poezija w słowjanskim swěće – nazhonjenja z wuprawow
Wot 23. do 25. nowembra wobdźělich so na Mjezynarodnym literarnym forumje w Opolu, do kotrehož bě lětsa zdobom 26. wuprawa poetow na sławny hród šleskich piastow w Brzegu zapřijaty. Tónle swjatk poezije wuhotowachu literaća a přełožowarjo z hosćićelskeho wojewódstwa, z Krakowa kaž tež z Běłoruskeje a Madźarskeje, z Ukrainy, Čěskeje a Němskeje. Organizował bě festiwal, na kotrymž so tež serbscy poeća wobdźěleja, přećel a podpěraćel Serbow w Pólskej, basnik Janusz Wójcik; jeho smy hižo wjacekróć na Serbske swjedźenje poezije witać móhli.


text:
Smědźa wotewrjene wostać
Budyšin. Sakske knježerstwo je wobmjezowanja, haćić coronawirus, jasnišo sformulowało. Kaž ratarski minister Wolfram Günther (Zeleni) wčera zdźěli, smědźa zahrodnistwa a štomownje, w kotrychž swójske rostliny plahuja a z nimi wikuja, wotewrjene wostać. To płaći mjez druhim za Holešowske zahrodnistwo Matijasa Pěčki a za Wudworske Krollec zahrodnistwo.
Projektny dźeń wotprajeny
Budyšin. Wukaz sakskeho kultusoweho ministerstwa z 13. měrca zakazuje wšitke zwonkašulske zarjadowanja, wubědźowanja, olympiady, powołanske praktikumy, šulerske abo wučerske wuměny hač do kónca šulskeho lěta. Tak je tež projektny dźeń serbskich institucijow 14. julija k powołanskej orientaciji w Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle wotprajeny.
„Seniorski“ nakupowanski čas


text:
Simon Tahamata
Simon Tahamata (rodz. 26 maja 1956 we Vught) – ńiderlandzki fusbalšpiler, napadźor. We Eredivisie debjut mjou 24 paźdźerńika 1976 we farbach Ajaxu Amsterdam. S Ajaxym dwa razy zdobywou majstra Ńiderlandůw a roz Puchor Ńiderlandůw. Ńyskoři přeloz do belgijskigo Standard Liège. Bez štyry sezony zagrou lo tygo klubu 129 špilůw a trefiu 40 torůw. We 1984 wróćiu śe do Ńiderlandůw a grou lo Feyenordu, kaj grou bez 3 sezony. Ńyskoři přeloz zaś do Belgije, kaj grou lo K.F.C. Germinal Beerscho, a zakůńčyu karjera we stolećo 40 lot. Cuzamyn we lidze belgijskij zagrou 408 špili a trefiu 71 torůw.
Grou tyž we reprezentacyje Ńiderlandůw we 22 špilach a trefiu lo ńij 2 tory.


text:
Molerka Jana Noack wustaja w Choćebuskim Serbskim domje
Rozhladuju-li so po wustajeńcy abo galeriji, so přeco zaćichim prašam, kotru z wuměłskich twórbow bych sej kupił a sej w swojim bydlenju powěsnył, by-li něhdźe na sćěnje hišće prózdny blak był. Tak je so mi tež zešło, jako wobhladach sej nětčišu wustajeńcu w Choćebuskim Serbskim domje. Dyrbju přiznać, zo su mjez tymi 23 wobrazami někotre, na kotrež bych kóždy dźeń rady hladał. Stworiła bě je młoda wuměłča, hdyž je doma w delnjołužiskim Drjowku/Drebkau. Rěka Jana Noack. Wosebite na njej je, zo je so w Ruskej narodźiła. Tam běše žurnalistiku studowała a je na tym polu tež dźěłała. Ale poněčim so dźeń a bóle druhej lubosći wěnowaše – molowanju, bórze tež z cyłej wutrobu a mocu, jako přesydli so do Němskeje, hdźež bydli ze swojim partnerom a dźěćimi.


text:
Rozmołwa z aktiwnym a swěrnym wobdźělnikom swjedźenjow poezije
Štóž je so mjez 1979 a 2019 na wšitkich kóžde lěto so wotměwacych mjezynarodnych swjedźenjach serbskeje poezije wobdźělił, je zawěrno swěrna duša a spušćomny podpěraćel tuteje wulkotneje tradicije. Basnik a spisowaćel Beno Budar tole hač do kónca tutych swjatkow běše. Po zakónčenju lětušeho 40. mjezynarodneho swjedźenja serbskeje poezije je so Alfons Wićaz z nim rozmołwjał.
Kajki wuznam widźiće w festiwalu serbskeje poezije?
B. Budar: Za mnje je wón najlěpši multiplikator Serbow w kraju a wukraju. Multiplikator je čłowjek, kotryž rozšěrja wědu, w našim padźe wědu wo Serbach. Za nas je to jara wažne a tole nam tež wosebje tyje.
Wot wšeho spočatka sće so na tutych 40 lět so wotměwacych festiwalach wobdźělił, sće tam swoje basnje kaž tež twórby na swjedźenju spomnjenych serbskich basnikow a Waše přełožki basnjow wukrajnych poetow-wobdźělnikow předstajił. Kajki wuskutk měješe to na Was?


text:
Boris Jelcyn
Boris Jelcyn (rus.: Бopиc HиkoлaeBич EлbциH, rodz. 1 lutygo 1931 we Butce, um. 23 kwjetńa 2007 we Moskwje) – prymjer (grudźyń 1991 - 15 maja 1992, dowńi: prymjer Sowjeckij Federacyje uod 6 lipca 1992), a ńyskorzi pjyrszy prezydynt Rusyje. We lotach 1961 - 1990 noleżoł do Kůmůńistycznyj Partyje Sowjeckigo Sojuszu, bůł uod 1977 do 1985 jeji pjyrszym sekrytorzym we Swjerdłowsku (terozki Jekaterinburg), a uod 1985 pjyrszym sekrytorzym we Moskwje. Wyćepany s tygo stanowiska uod Michaiła Gorbaczowa we 1987. 29 maja 1990 wybrano go na Przewodńiczůncygo Nojwyższyj Rady Ruskij Federacyjnyj Sowjeckij Republiki. Ńyskorzi wygroł we welůngu na prezydynta RFSR. We dńach 19 - 21 śyrpńa 1991 uorgańizowoł uopůr przi průbje puczu przećiw władzy Gorbaczowa. We 1996 wygroł zaś absztimůng na prezydynta wůunczas już ńypodległyj Rusyje. Zrzeknůł śe tyj fůnkcyje 31 grudńa 1999. Umrził 23 kwjetńa 2007 skiż ńywydolność śerca a cyrkulacyjnygo układu.


text:
Połćežka woda
Połćežka woda je woda, w kotrejž w kóždym molekulu jedyn atom wodźika je lochki (z atomowej masu runje tajka kaž 1) a druhi atom wodźika je deuterium (z atomowej masu runje tajka kaž 2).
Dla disociěrowanja molekulow wody połćežka woda kontinuowanje stanje měšenje lochkeje wody a ćežkeje wody a nawopak:
2 HDO → H20 + D20
H20 + D20 → 2 HDO
Mjez tymaj dwěmaj procesomaj stej dynamiska runowaha.
Dokelž w přirodźe kóždy atom wodźika z něhdźe 6000 je deuterium, molekule połćežka woda je 1/3000 ze wšěch molekulow wody.


text:
Beschreibung
Swójba w Paradizu – što móhło rjeńšeho być!
Paradiz, bajkojty kućik přirody, pjeć domow na kromje hole, je žiwjenske srjedźišćo swójby serbskeho twarskeho mištra Pawoła Šewca z třomi dźěćimi. Pola nich je wšo, kaž ma być, tak najmłódši z nich, Jan-Pawoł husto mysli.
Ale je to woprawdźe? Čehodla Pawoł Šewc na kóncu swojeho žiwjenja konstatuje: Wšo wopak činił?
Inflacija, serbstwo w hitlerskim času a po wójnje, z propagowanjom jeho bujneho rozkćěwa a jeho dóńt we wuchodnych kónčinach Budyskeho kraja, mjez holu a Čornobohom, z wiziju wo přichodźe su wažne mězniki w stawiznach swójby.
Awtor podawa žiwy dohlad do žiwjenja Serbow w 20. lětstotka.
Měnjenja čitarjow ke knize
»[...] Zas a zaso dóstawaš nawočity pohlad do rěčnych a politiskich přeměnjenjow, do serbskich nadźijow a prócowanjow w małym třiróžku narańšeje ewangelskeje Hornjeje Łužicy. W srjedźišću pak wostanje njelochke hospodarjenje bědźeneje swójby, kotruž Krawc z jemu typiskej zamóžnosću za dramatiske zwjazanje ratarskich realijow z čłowjeskimi wosudami zapopaduje a kotrejež rozpad w maličkostnych swójstwowych rozestajenjach z njesmilnym realizmom rysuje.« (Franc Šěn)
»Wuběrnje rysuje awtor socialne a narodne połoženje wosebje ewangelskich Serbow sewjernje a wuchodnje Budyšina, jich rozdźělne stejišća k swojej narodnosći, maćeršćinje a k narodnemu hibanju. [...] Z njeličomnych wopisanych kamuškow nastawa wulkotny mozaik žiwjenja wjesnych ludźi.« (Manfred Laduš)
»Krawcowy roman je dobytk wšitkim, kotřiž su dožiwili wójnu a powójnske lěta, ale tež młodym, kiž nochcedźa jenož bjezstarostnje žiwi być, ale sej tež prašenja stajeć a na nje wotmołwy pytać.« (Cyril Pjech)
»Awtor je elementy wuwićoweho romana do swójbneho integrował a saha zdobom chětro hłuboko do problemow towaršnosće, dokelž zapřijima tež stawiznički přiwuznych po kreji a duchu a politiskich po- a zestupowarjow do swójbneje stawizny.« (Reiner Janec)
Čitanski wurězk
Prolog
Wostajće mje na pokoj! – Byrnjež sej wón, Pawoł Šewc, wot Němcow Zement-Schuster mjenowany, na swoju muskosć tójšto być zdał, so to poskaše, kaž by žona zakřiknyła. Hdyž so rozhněwa, na swoju muskosć zaby. Potom zaprasny durje z tak mócnym dyrom, kaž by so doskónčnje rozsudźił: Ja z nikim wjace njerěču!
Po tym so tyšna ćišina po domje rozlehny. Tola nic předołho, bórze zaso za durjemi pisanska mašina klepotaše, raz nahle pismik po pismiku, raz z dlěšej přestawku.
Pawoł Šewc zaso žiwjenske dopomnjenki pisaše, w bydlenskej stwě, na swojej starej Rheinmetall – za syna.
Žona, jeho druha žona, mjeztym jenička wosoba w jeho bliskosći, wućekny do kuchnje. Běše so jeho woprašała, što by chcył k snědanju měć. Hač měła muku zwarić? W kropje muka jeho změruje. Njezwaži sej, hišće raz k njemu do jstwy zastupić. Wona wě: Hdyž zahe stawa a bjez snědanja pisansku mašinu na blido staji, potom z nim žane rěče njejsu. Potom wšo to, štož jeho w nocy njeje spać dało, do mašiny sklepa.
Hdyž tak njemdrje na mašinje pisa, potom w njej styskne mysle schadźeja. Boji so, zo móhło jeho klepanje na čorne tasty do něčeho złeho přeńć, samo do dyra kaž tehdy před wjele lětami, hdyž jeje muž na knježim dworje z wysokeho wuhenja palencarnje padny. Róštowe žerdźe wrjesnychu wo twjerdu zemju a wona, młoda žona, ani lěto po kwasu, jeho na mjezwoču ležo widźeše, bjez hibnjenja. Na tym dnju a pře wšě lěta po tym wosta sama. Bydleše w swojej komorce na hrodźe jako spušćomna słužowna pola knjeni von Boxberg. Njedyrbješe do wsy, njedyrbješe do ludźi. Tež to bě přičina, zo sej noweho njezhlada. K tomu wójna a po wójnje wjele młodych wudowow a mało młodych muži. Na nju, róžičku w nazymskej zahrodźe, so žadyn njedohlada, tež hdyž po wójnje jako samostatna burowka, nowosydlerka na třoch hektarach z polow rólneje reformy, jara za mužom pytaše. Štó žno sej žonu bjerje, kotraž muža do ratarstwa trjeba? Wosta sama, so sama zežiwjaca, so sama na swojim drějaca, doniž njedaše swoje pola – hač na zbytk poł hektara – wot drustwa wobdźěłać. Poda so zaso do słužby, staraše so w drustwowej hródźi wo ćelata.
Lěta lećachu a nadźija na muža hasny. Tola nadobo, kaž dźiw, so tónle přeco derje zwoblěkany muž k njej sydny. To sta so na cyrkwinskim dnju w žurli, hdźež běchu ludźo k zhromadnemu spěwanju a k wobjedu při dołhich blidach městna zabrali, ewangelscy Serbja, nimale wšo starši ludźo. Po mjenje bě wón jej znaty, na wobdźělenskich lisćinach přeco z jasnym podpismom zapisany – Pawoł Šewc, wot mužow Šewčiko! wołany, dokelž wo hłowu mjeńši hač přerězk. Bě so bjez prašenja pódla njeje sydnył, so k njej přiwobroćił a z posměwkom we wočomaj přispomnił: Hdyž budźeće chcyć, budźeće w paradizu žiwa. Budźeće žiwa kaž kralowna ...
Wona njewědźeše, što jemu na tajke rěče wotmołwić. Dokelž so zaso posměwkny, sej wona mysleše, zo z njej žortuje. Ale njebě žort, wo čimž jej rěčeše. Jeli byšće mje za hódneho měła, bych sej ja móhł derje předstajić, zo byšće móhła ke mni přićahnyć, do ćopłeho hnězda. Tak běše jej rěčał, z jasnym mjechkim rrr na jazyku, kaž Serbja tuteje generacije rěča. K tomu skaza škleńcy wina. Wona jenož połojcu wupi, wón hišće mjenje, zo njeby žaha paliła. Radšo pije babydušku. A zaso so posměwkny: Tu njetrjebam kupić, ta rosće w Paradizu na pěsku.
Ludźo ju warnowachu, jej radźachu, zo njeměła so na stare dny do chomota přahać dać. Wo nim so tajke a hinaše wěcy powědaja. Zo so chětře roznjemdri a zo z nim nichtó njewuńdźe. A zo je jemu žona ćeknyła. Čehodla je so wot njeho dźělić dała?
Wona ludźom wotmołwješe: Jeho žona so njeje wot njeho dźělić dała, wón je so wot njeje dźělić dał.
Wo čimž nikomu słowčka njepikny: Zo je jej přepisanje swojeho zamóženja přilubił, jeli prjedy zemrěje hač wona. A to drje tak budźe, dokelž je wona wo nimale dźesać lět młódša. Dam ći wšitko, štož mam. Dźěćom a prěnjej ničo wjace! Njejsu sej zasłužili.
Potom bě tak daloko. Přišoł bě dźeń – dźeń přesydlenja. Na tym dnju, hdyž sej ju přiwjeze, jej rjekny: Ja dyrbju wědźeć, što so w Praze stawa! Ty hladaj z woknom won do Paradiza! Njeměješe chwile, so wo nju starać. W kuchni, poł na šeslonk zlehnjeny, dźeržeše wucho k Telefunken-radijej. Poskaj, poskaj, Rusa je zapřimnył!
Wona dźěše do jstwy, kaž bě jej kazał, wočini wokno won na słónčny bok, před njej so wotewri zahroda, wulka zahroda. Hdźež hladaše, wšudźe jeho paradiz.
Paradiz, tak tym chěžam na kromje hole praja, dźensa hišće, a to nic bjez přičiny. Bě jej powědał: Paradiz je sydlišćo, pjeć domow w runym rjedźe na kromje hole, kóždy dom ze swislemi k słóncu. Před nimi swětlina, polo a łuka, a dokoławokoło so ćehnje kaž škitna murja ćmowa smuha chójnoweho lěsa. Tam a sem zeleny klinčk rožki do chójnow saha, na nim so we wječornym słóncu sorny pasu. Jenička haska z toho chójnoweho wobkruženja je wuhlad do směra bliskeje wjeski Lipjo.
Wona nygny: To wšo tajke je, kaž je wón mi rěčał. Za Lipjom frinkoleja kaž črjopy špihela w zelenym Haćinjanske haty a za nimi mjez horbami dubow so zabłysknje slěbro so wijateje rěki. A wo čimž je wón tež rěčał: Z woknom druheho poschoda, wottam horjeka, po tej wuskej hasce do daliny su widźeć, hdyž je jasne wjedro, wótrokónčkate wěže města, za nimi pas módrych horow.
Wón bě swój Paradiz chwalił a jej we wšěch barbach z rjanymi słowami molował: W rjedźe tych domow so jedyn doprědka tłóči, dokelž je jenički dwuposchodowy a z napadnej žołtej barbu. To je mój dom, mój byt! Wot spočatka sem, hodźinu po wěrowanju, je mi nan kluče do ruki stłóčił, tehdy w krizowych lětach po prěnjej wójnje tajke twarjenje z dźesać stwami!
Na tym dnju, hdyž jej činić da, kaž so jej chcyše, so słónco staješe kaž w nalěću, byrnjež spočatk oktobra było. Poliza z dołhim jazykom hač do kućikow stwow, samo do fachow kamora. We jstwě z wysokim kamorom, pisanskim blidom a pisanskej mašinu so woprawdźe kaž kralowna čuješe. Jej cyle tak bě na tutym dnju, kaž by tu słónčko na wšě časy takle stejo wostało.
Stupi na koridor a wočini wokno k sewjeru. Tu jenož chójny, mjez nimi tu a tam dźěra w zemi, žołty žłob, zbytk pěskoweje jamy. W chójnach šiški pikotachu. Poskaše a so stróži. Njejapcy před njej žołma zachichota kjaw-kjaw-kjaw. Ptak, tajki wulki, zelenožołty, zadźiwany na žonu pohladny, nachili hłójčku z čerwjenym hrjebjeńkom, kaž by chcył jej woznamjenić: Mojedla, da tu wostań, ale mje wostaj na pokoj! Žona so posmwěkny, žołma wotleća, wótře z kjaw-kjaw-kjaw.
Po tym zo bě w Praze zaso měr, jej pokaza, hdźe što je a wo čo měła so starać. Rěčeše jej nanowsce z přijomnym ćopłym hłosom: Za nakupowanje zežiwidłow je wona zamołwita, tež za wotličenje. Kusk porjada dyrbi być.
Po prěnim wotličenju wučeše jej ličenje, wosebje wotćahowanje. Minus běše jej njezwučeny. Scyła jej ličenje a pisanje njeležeše. Čas žiwjenja njeje ličić, pisać, čitać trjebała. Porsty so jej na suchim wołojniku lěpjachu. Wón jej ličenske nadawki dawaše. Sedźeše před njej, před sobu swój nowy metalowy ličbowak, z kotrymž statiku nakreslenych twarskich objektow wobličowaše. Wón na swojim ličbowaku suwaše a sej ličby wotpisowaše, wona mjelčo ličeše. Spyta pod so pisane ličby zličić. Chwilu wosta sćerpny, potom zdychny a na nju pohladny, zaso z posměwkom: Štož je moja prěnja na šlag móhła, ty drje ženje njenawuknješ.


text:
Wojerecy. Prašenje, kak swoje wobsydstwo před paduchami a zadobywarjemi škitać, steji w srjedźišću akademije seniorow Křesćansko-socialneho kubłanskeho skutka jutře, štwórtk, w 10 hodź. na Wojerowskej dźěćacej a młodźinskej farmje. Kriminalny hłowny komisar Burkhard Röwer poda k tomu najwšelakoriše pokiwy a rozprawja wo najnowšich njeskutkach z tohole wobłuka.
Pólski wuměłc wustaja
Budyšin. Z wernisažu wotewru pjatk, 29. septembra, w 19 hodź. w Budyskim Kamjentnym domje wustajeńcu z rysowankami a kolažemi pólskeho wuměłca Janusza Wincenta Lipińskeho. Pod hesłom „Tole je smjerć wuměłstwa“ rozestaja so Lipiński z liniju a barbu, z konstrukciju a dekonstrukciju kaž tež z rumom a kak jón přewinješ. 1949 rodźeny wuměłc bydli a skutkuje w Jelenjej Górje.
Zawru dalši wotrězk dróhi


text:
Łužiska Nysa
Łužiska Nysa (němsce Lausitzer Neiße‚ delnjoserbsce Łužyska Nysa, čěsce Lužická Nisa, pólsce Nysa Łużycka) je 256 km dołha rěka w srjedźnej Europje a lěwy přitok Wódry. Łužiska Nysa je najdlěša z třoch rěkow z mjenom Nysa a twori, we wuslědku Druheje swětoweje wójny, dźěl hranicy mjez Němskej a Pólskej. Jednozmyslnosće dla w nastupanju na Němsku mjenuje so tohodla často jenož Nysa (němsce: Neiße).
Łužiska Nysa wužórli so w čěskich Jizerskich horinach w Nová Ves nad Nisou (Neudorf an der Neiße) sewjerowuchodnje wot Jablonca nad Nisou a njedaloko pólskeje mjezy. Běži tam přez Jablonec a Liberec do Hornjeje Łužicy a twori wot třikrajoweho róžka, kotryž docpěje na juhu Žitawy, pomjeznu rěku mjez Němskej a Pólskej. K sewjeru běži dale přez Zhorjelc, hoberski Park wjercha Pücklera pola Mužakowa a Delnju Łužicu. Pola Radšowa, w gmejnje Neißemünde mjez Gubinom a Eisenhüttenstadtom, so Łužiska Nysa wotlěwa do Wódry wuliwa.
Hlej tež: Nastawki wo při Nysy ležacych sydlišćach
Wuliw Łužiskeje Nysy do Wódry


text:
W Chrósćicach na podawki před 70 lětami spominali
Chrósćicy (SN/JaW). Ani wětřik ani dešć njeje dźensa wulku syłu ludźi z Chrósćic a blišeje wokoliny kaž tež pólskich hosći wotdźeržał, wopominać pólskich wojakow, kotřiž běchu w Druhej swětowej wójnje padnyli. Cyłkownje nimale 200 ludźi, mjez nimi něhdźe 160 hosći z pólskich Żarow, Żaganja a Leśnicy – přitomni běchu tež někotři wójnscy weteranojo –, šulerki a šulerjo Chróšćanskeje zakładneje šule a wyšeju šulow z Worklec a Ralbic, Chróšćanski wjesnjanosta Maćij Brycka (CDU), předsyda Domowiny Dawid Statnik a městožupanka Kamjenskeje župy „Michał Hórnik“ Zala Cyžowa běchu k Fulkec hórce w Chrósćicach přišli.


text:
Jedyn nowy pad korony
Budyšin. Ličba w Budyskim wokrjesu z koronawirusom natyknjenych powjetši so wčera wo jednu wosobu na 486. Sto z nich je schorjenych. W 147 padach je strowotniski zarjad karantenu postajił. Dźesać pozitiwnje testowanych w chorowni lěkuja, pola dweju je přeběh ćežki. W Zhorjelskim wokrjesu hižo połtřeća tydźenja žane nowe pady njejsu, dwě wosobje stej tam w karantenje.
Myto SPTWS Radworčanam
Budyšin. Radworska młodźina je šesty dobyćer Serbskeho poskitka tydźenja w syći (SPTWS) a je sej po hódnoćenju jury sto eurow zasłužiła. Z livestreamom, wuhotowanym kaž wusyłanje, su k tomu přinošowali, zo móžachu přihladowarjo lětsa nałožk mejemjetanja přiwšěm dožiwić. Dale běchu Radworčenjo hižo z poskićenej nakupowanskej akciju za čas korony wažnu pomoc organizowali.
Nawrót Romow z ćežemi
Dalšej wosobje zemrěłoj
Budyšin/Zhorjelc. W Budyskim wokrjesu stej dalšej wosobje na koronawirus zemrěłoj. Tak rozrosće ličba smjertnych padow na 19. Dale strowotniski zarjad wčera wozjewi, zo su pola třoch wosobow infekciju zwěsćili. W Zhorjelcu so město toho ničo njezměni, tam žanoho na koronu schorjeneho wjac nimaja.
Pomhaja potrěbnym šulerjam
Drježdźany. Swobodny stat Sakska je dźensa zrěčenju ze Zwjazkom wo 500 milionow eurow wopřijacym programje za hnydomne wuhotowanje šulow přihłosował. Tak ma Sakska 25 milionow eurow k dispoziciji, zo móhła mobilne kompjutery za šulerjow kupić, kotřiž tajke nastroje njewobsedźa. Nošerjo šulow maja kompjutery kupić a potrěbnym za přichodne šulske lěto wupožčić.
Nowe čoło frakcije CDU
Budyšin. Rolf-Alexander Scholze předsyduje nětko frakciji CDU Budyskeje měšćanskeje rady, Matthias Knaak je jeho naměstnik. Jeju su měšćanscy radźićeljo CDU předwčerawšim wuzwolili. Wólby běchu trěbne, dokelž bě dotalny frakciski předsyda Karsten Vogt kónc lěta 2019 mandat złožił a měšćansku radu wopušćił.
Ličba poměrnje konstantna
Budyšin/Zhorjelc. Ličba wobkrućenych koronainfekcijow je so w Budyskim wokrjesu wo jedyn pad na 482 powjetšiła. Cyłkownje 109 ludźi je tuchwilu schorjenych, 356 je so mjeztym wustrowiło. W Zhorjelskim wokrjesu nimaja ani jeničkeho schorjeneho. Wot 6. meje njeje tamniši strowotniski zarjad žanu nowu infekciju přizjewił. Jenož dwě kontaktnej wosobje stej hišće w karantenje.
Namjezne kontrole zběhnjene
Praha. Čěska policija je wobšěrne a systematiske kontrole na němskej a awstriskej mjezy zběhnyła. Město toho chcedźa wotnětka jenož hišće „zaměrnje a lubowólnje“ kontrolować, kaž čěske knježerstwo na swojim wčerawšim posedźenju wobzamkny. Přiwšěm je wukrajnym turistam dale zakazane do kraja přińć, hewak hroža jim razne pjenježne pokuty.
Mjenje terminow korony dla
Ličba infekcijow snadnje wjetša
Budyšin/Zhorjelc. Kónc tydźenja bu dalša z koronawirusom natyknjena wosoba zwěsćena, tak zo je w Budyskim wokrjesu tuchwilu 481 dopokazanych padow. Sydom pacientow je so wustrowiło. Ličba postajenych karantenow je so na 247 jasnje pomjeńšiła. W Zhorjelskim wokrjesu njejsu dale žane infekcije zwěsćili. Tam je hišće sydom schorjenych. Dwě wosobje stej w karantenje.
VW dyrbi wotškódnjenje płaćić
Karlsruhe. Awtotwarc Volkswagen je zasadnje winowaty wobsedźerjam dieselowych awtow, kotřiž manipulowaneho wotpłuna dla skorža, wotškódnjenje płaćić. To je Zwjazkowe sudnistwo w Karlsruhe dźensa rozsudźiło. Kupcy, kotřiž chcedźa pjenjezy za swoje awto wróćo měć, dyrbja pak sej kilometry, kotrež su z nim mjeztym po puću byli, přiličić dać.
Geyer: Mnohe wěcy su chore
Pjeć nowych inficěrowanych
Budyšin. Budyski wokrjes je korona-hotspot w Sakskej. Ličba natyknjenych zwyši so wčera wo pjeć na 480. Z nich je 114 schorjenych. Z dalšim smjertnym padom je nětko dohromady 17 mortwych korony dla. Aktualnje je strowotniski zarjad 310 karantenow postajił. W Zhorjelskim wokrjesu je dale 268 wobkrućenych koronapadow, nowe tež wčera žane njeběchu, 22 ludźi dotal zemrě.
Za dalšu wuměnu so wuprajił
Budyšin. Budyski krajny rada Michael Harig (CDU) referowaše wčera na mjezynarodnej wědomostnej konferency „Sacharowe čitanja 2020: ekologiske problemy 21. lětstotka“ mjez druhim wo tudyšich naprawach korony dla a wo kóncu wudobywanja brunicy a sćěhach toho za łužiski rewěr. Konferencu online wuhotowała je Běłoruska statna uniwersita. Zdobom wupraji so Harig za dalšu hospodarsku a kulturnu wuměnu Němskeje z wuchodoeuropskimi statami.
Melodija zwonohry změnjena
Infekcije w Kamjenskej chorowni
Budyšin/Zhorjelc. Ličba z koronawirusom natyknjenych je w Budyskim wokrjesu na 469 (+11) stupała. Mjez druhim su pady w Kamjenskej chorowni maltezow a we Wojerowskim powołanskošulskim centrumje zwěsćili. 120 ludźi je tuchwilu schorjenych. W Zhorjelskim wokrjesu njejsu wot 6. meje žane nowe infekcije zwěsćili, tu je dale 268 inficěrowanych, zo toho je wosom ludźi chorych.
Nakładnistwa wuznamjenjene
Berlin. Społnomócnjena Zwjazka za kulturu a medije Monika Grütters (CDU), Bursowe towarstwo němskeho knižneho wikowarstwa a załožba Kurta Wolffa su wčera dohromady 66 nakładnistwam Němske nakładnistwowe myto přiznali. Mjez šěsć sakskimi lawreatami je tež Lipšćanske nakładnistwo Poetenladen, kotrež je mjez druhim lyriku Róže Domašcyneje a Kita Lorenca publikowało.
Region zhromadnje wuwić
Dalša wosoba zemrěła
Budyšin/Zhorjelc. W Budyskim wokrjesu je dalša wosoba na koronawirus zemrěła. Ličba smjertnych padow wučinja nětko 15. Z jednej nowoinfekciju je tu dohromady 458 natyknjenych. 114 z nich je schorjenych, 19 lěkuja w chorowni. W Zhorjelskim wokrjesu njejsu wot 6. meje žane dalše nowoinfekcije zwěsćili, tu je dale 268 natyknjenych. Aktualnje maja tam dwanaće schorjenych, 22 ludźi je w zwisku z pandemiju zemrěło.
Dobre znamjo staršim
Budyšin. Budyski wokrjesny sejmik je wčera wobzamknył, zo njetrjebaja starši wot meje hač do julija za šulski bus ničo płaćić. Wšako so wuwučowanje na kubłanišćach tuchwilu jara rozdźělnje wotměwa. Rozsud bě jednohłósny. Po prózdninach budźe wotpowědny zarjad wokrjesa busowy popłatk zaso regularnje wotknihować.
Jara mało hosći w měrcu
Hladanska słužba potrjechena
Budyšin/Zhorjelc. Ličba z koronawirusom natyknjenych je přez kónc tydźenja w Budyskim wokrjesu wo dźewjeć na 457 přiběrała. W ambulantnej hladanskej słužbje w Kinsporku kaž tež w Halštrowskej hladarni su infekciju zwěsćili a dalšich ludźi testowali. Dalša wosoba je zemrěła. Wokrjes Budyšin registruje dotal 14 smjertnych padow w zwisku z pandemiju. W Zhorjelskim wokrjesu je dale 268 infekcijow. Tam je dotal 22 wosobow wirusa dla zemrěło.
Na prašenja wotmołwjał
Budyšin. Sakski ministerski prezident Michael Kretschmer (CDU) je minjeny pjatk w Budyskim hosćencu „Alter Bierhof“ na prašenja hosćencarjow sprjewineho města wotmołwić spytał. Zarjadowanje bě tež přez internetnu syć Facebook sćěhujomny. Wosebje připosłucharjo su składnosć wužiwali a ministerskemu prezidentej kritiske prašenja stajeli.
Normalizuja bliskowobchad
Dźěći dale wosebje potrjechene
Budyšin/Zhorjelc. Ličba z koronawirusom natyknjenych je w Budyskim wokrjesu wo dalšich dźewjeć na 448 přiběrała. Wulki dźěl nowoinficěrowanych su dźěći, kotrež su so zwjetša doma pola swójbnych natyknyli. Dohromady je 115 wosobow schorjenych, z nich 19 w chorowni. 320 ludźi je so wustrowiło. W Zhorjelskim wokrjesu wosta ličba inficěrowanych z 268 dale konstantna. Tuchwilu je tu 25 schorjenych, jednoho lěkuja w klinice. 221 ludźi je zaso strowych.
Wo lěsu mnozy mało wědźa
Drježdźany. Dźěło hajnikow a lěsnikow je njezbytne za zachowanje lěsa a tuž hódne za cyłu towaršnosć. To wujewi reprezentatiwne naprašowanje wo lěsu a lěsnistwje w Sakskej, kotrež je wičnoslědźenski institut hopp w nadawku zarjada Sachsenforst přewjedł. Mnozy ludźo pak wo funkciji lěsa a jeho wobhospodarjenju wjele njewědźa.
Hudźbne lěćo wupadnje
Infekcije dale přiběraja
Budyšin/Zhorjelc. Ličba z koronawirusom natyknjenych je w Budyskim wokrjesu wo cyłkownje dwanaće na 439 rozrostła. Tež Njeswačanska pěstowarnja je potrjechena. Dohromady je 107 ludźi schorjenych, wosomnaćo su w chorowni. 319 ludźi (+10) je so mjeztym wustrowiło. W Zhorjelskim wokrjesu je dale 268 inficěrowanych, 28 wosobow je schorjeło, jednu lěkuja w klinice. 218 ludźi je zaso strowych.
„Kahoot“ myto dobył
Budyšin. Internetny kwis ze serbskorěčnymi nabožnymi hódančkami na platformje „Kahoot“ je tónle tydźeń myto Serbskeho poskitka tydźenja w syći (SPTWS) dobył. Skupina kołowokoło šefa Budyskeho studija SAEK Michała Cyža kóždy tydźeń prawidłownje nowe hódančka zestaja, při čimž móža wužiwarjo stajnje něšto nowe nawuknyć a sej zajimawe pozadki wotkryć.
Nowosće w Soblexu


text:
Rym do arachnologij: różne rodzaje rymów do słowa arachnologij - słownik rymów.
Rymy - 2 literyuwydatnij zaokrąglij salwinij zlęknij elektrotermij ściśnij zaflegmij dyskografij przymilknij nawilgotnij spadnij wychluśnij podgarnij odchrząknij psychodelij rzeźwij podrażnij waszyngtonij asynchronij kamarinskij scyntygrafij wyzwij tyrpnij lipij hipertymij pentarchij podlij udaremnij hierarchij psyknij technofobij smagnij zarośnij leksykografij zapuchnij zadmij wygarnij stenografij dobrnij przypnij uszynij agorafobij weżnij pęknij metonimij przebąknij amzonij cynij pachnij wybiegnij tiksotropij przyżółknij zagrzmij panoftalmij milknij mahonij mumij anorgazmij zaróżowij izotonij synafij udogodnij przycupnij poderwij melotypij gloksynij dyspareunij glottografij przeziębnij ujednoznacznij stereochemij ammetropij paleodemografij wyżółknij wypluśnij uszlachetnij popełźnij wciągnij tlenoterapij chrząśnij zepchnij zawilgnij klapnij anabolij
Rymy - 3 literyonychofagij aerofagij asynergij paraplegij polifagij bioenergij autofagij irwingij nekrofagij aortalgij skatofagij alergij hydrometalurgij dramaturgij proktalgij autoalergij stillingij
Rymy - 4 literypedagogij demagogij
Rymy - 5 liter i pozostałemyrmekologij zoopatologij hilobiologij teatrologij organologij kinezjologij tekstyliologij fotobiologij traumatologij ftyzjologij charakterologij ichtiologij defektologij bromatologij reanimatologij stomatologij terminologij geomorfologij immunopatologij hejlogij seksuologij patomorfologij myrmekologij ichtiologij fitopatologij planktonologij palynologij papirologij ikonologij tematologij afrykanologij eschatologij socjologij planktologij karpologij zymologij demonologij fumologij zoofenologij fredrologij magnetobiologij ontologij planetologij biometeorologij dialektologij makroreologij semejologij abiologij paleologij biologij archeozoologij felinologij gelologij szekspirologij cytofizjologij turkologij tanatologij hipologij irydiologij mikroreologij muzeologij runologij mniemanologij hylobiologij teatrologij potamologij eulogij tautologij epistemologij artrologij koagulologij hematologij analogij bizantynologij synekologij psefologij geologij serologij entomologij hymnologij enzymologij ajtiologij antologij histerologij etiologij implantologij hagiologij patrologij kostiumologij miologij ekopedologij mikrobiologij asyriologij palinologij prognozologij geoarcheologij teratologij genologij kynologij nekrologij ojnologij mniemanologij flebologij fitofenologij cytofizjologij kriologij eufonologij helmintologij bromatologij pseudologij malakologij ontologij paleobiologij mariologij hilopatologij oftalmologij zoopsychologij wpływologij psychologij neurofizjologij akarologij glottologij ornitologij filmologij geoekologij hylobiologij mineralogij sinologij paleontologij nanotechnologij tyflologij promorfologij metodologij charakterologij daktylologij helkologij zoofenologij fredrologij bałtologij irydiologij enologij baltologij gemeliologij neontologij dulologij mastologij angelologij algologij apologij potamologij selenologij prognozologij charytologij traumatologij ichtiobiologij teleologij gelologij somatologij ideologij fizjopatologij metapsychologij palynologij tribologij kontrideologij kostiumologij monadologij osteopatologij dantologij typologij spychologij parapsychologij tanatologij kosmetologij paludologij gemmologij afrologij ajtiologij batologij gastrologij epizootiologij astrobiologij ergologij papirologij kariologij ekologij eudemonologij fitosocjologij amfibologij bioselenologij socjopatologij pneumonologij estezjologij farmakologij socjologij myrmekologij immunologij mundurologij
Inne rymy do słówpresuponujące rozkoszujże siedmioraki
Reklama:


text:
Wjacław Warichius
Wjacław Warichius (tež Wenceslaus Warichius, Wawrich abo Worjech; * 1564 w Hrodźišću pola Wósporka, † 5. septembra 1618 w Hodźiju) bě serbski farar, pedagog a pioněr spisowneje hornjoserbšćiny.
Narodźi so jako syn Hrodźišćanskeho knježeho zarjadnika (šosarja) Michała Worjecha a wopytowaše wot 1576 do 1584 Budysku radnu šulu. Wot 1584 do 1586 studowaše we Wittenbergu ewangelsku teologiju. Po nawróće do Łužicy skutkowaše 1587–89 jako diakon a wot 1589 hač do swojeje smjerće w lěće 1618 jako farar w Hodźijskej wosadźe.
Hodźij bě tehdy administratiwne a cyrkwinske srjedźišćo Serbskeho wobkruha Mišnjanskeho hamta Stołpin a jeho farar bě jako zastupjer Biskopičanskeho superintendenta zamołwity za serbske naležnosće. Do nadawkow Warichiusa słušeše mjez druhim tež nawodnistwo Hodźijskeje łaćonskeje šule, kotraž měješe serbske dźěći přihotować za pozdźiši studij na jednej ze sakskich wjerchowskich šulow. Za čas Warichiusa docpě Hodźijski šulski wustaw najwyši rozkćěw.
W lěće 1595 přełoži a wuda Lutherowy Mały katechizm w serbskej rěči z němskim paralelnym tekstom, při čimž jedna so wo scyła najstarši znaty ćišć w hornjoserbskej rěči a zdobom prěnju serbsku agendu za spožčenje sakramentow, słyšenje spowědźe a katechizmowe pruwowanje. W zawodźe poda směrnicy za serbske pisanje a čitanje. Jedyn z třoch znatych eksemplarow tutoho čisća nadeńdźe so wot apryla 2019 zaso w Serbskej centralnej bibliotece w Budyšinje.
Warichius měješe dohromady jednaće dźěći, z toho sydom synow a štyri dźowki. Druhi syn Wjacław (1595–1633) běše runje tak z fararjom w Hodźiju.
ŽórłoWobdźěłać
- Ludmila Mětškowa: Warichius, Wjacław. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 593
LiteraturaWobdźěłać
- Der oberwendische (obersorbische) Katechismus des Warichius. Tekst ze zawodom a gramatiskim wobdźěłanjom wot Karla Heinricha Meyera, Leipzig 1923.
- Hinc Šewc: Die ältesten Drucke des Obersorbischen. Wencelaus Warichius und Gregorius Martini. LND, Budyšin 2001.
WotkazWobdźěłać
- Jens Bulisch: Wenceslaus Warichius w Sakskej bibliografiji (serbsce a němsce)


text:
Aleksander Lubina: Hanka rajzowanie i szpiclowanie cygaństwa – cz. 3
Aleksander Lubina
Hanka rajzowanie i szpiclowanie cygaństwa.
Mimrów z mamrami tom trzeci.
ilustracje: Grzegorz Chudy
okładka: Joanna Jakóbik, Aleksander Lubina
edycja: Paula Stępień
– Wydawnictwo: Lubina sp. z o.o.
Ligota Łabędzka 2017
Jak widać, niy samym świoniobiciem sie u Hanka doma żyło. Była robota, to sie robiło, był fajer, to sie fajrowało. Po fajrancie zaś, kożdy coś tam robił. Fusbal, hokej, boks, gołymbie i takie tam. Na grzyby do lasu, na maliny i ostrynżyny. Na sztauwajery popływać. To niy koniec, to niy wszystko. Markus na tyn przykłod muzykowoł, malowoł i rzeźbił. Jakosik mu to szło. Cołkiym, cołkiym. Po szychcie, po robocie, w niydziela po obiydzie rozpinoł knefle ze pokrowca, po leku rozpinoł, jako to sie bajtla chorego rozdziywo, eli najmilszo frelka, abo swoja, kiej sie jei przaje. Rozpion knefle, seblyk zamtowy pokrowiec ize futerału. Rozwarł futerał, jak sie downiyj krzynia ze zapalnikami rozwiyrało – we czci nabożnyj i skupiyniu.
Takoż tyż wyciongoł krzipki stare, stare, bo starzikowe. Smyk czekoł naszmarowany i napiynty. Posztrichowoł niym struny – struny mało wiela fałszym zadrżały – Markus je dostroił. A potym groł. Groł cicho, cichutyńko. Ino sie poruszył, a luft już szymrol i grzmioł. A muzyka jego boła do omek i bajtli wsom roz – bo Markus groł cicho, cichutyńko, jako to starki bojki łosprowiają dzieciom zasypiającym.
Zbijoł ramy ize suchego drewna, napinoł płótno lniane, co oma tkała. Położył podkład. Ciongnoł ciynkom biołom farbom, coby tynsknie obraz sie miynił zielyniom i błynkitami, kłod grubiyj pod czerwiynie, coby zmysłów dotknonć. Palcami farby kłod na te podkłady, opuszki palców kolor czujom lepiej niże pyndzel. Woloł Markus palce od pyndzla, a pyndzel od szpachelki. Kiej go bolało, to szpachlom nakładoł farby – przikrywoł, zasłonioł swój ból i tynsknica i marzynia. Poradził spolić taki obrozek, co był za szczery, za prowdziwy. Roz go Hanek chycił przi tymu. Spytoł sie go niyroztropnie: Czymu? Markus doł mu odpowiydź, kero Hanek som se móg dać: Tymu! Czymu? Tymu! Wkurzył sie Hanek i już niy pytoł. Hanek niy zowdy mondrze sie pytoł. Chocia gadajom, co niy ma gupich pytań. Moge i niy ma, nale spytać sie gupio idzie. Czymu? Tymu! I tela tego mondrego. Lepszo tako odpowiedź niźli gupio, a gupio szczyrszo ode cyganionyj.
Lukas groł w szacha i szkata, do bridża sie niy prziznowoł, nale tyż poradził – ino co do bridża musi być sztyrech, do szkata trzech, do szachów dwóch. Lukas, Mats i Markus klepali szkata. Czasym grali tysz z Giynkiym eli z Mankiym – w sztyrech tysz sie do, tako to jedyn mo cicho siedzieć, bo gro trzech. Potym się zmiyniajom. Tyn co niy groł, to gro. Inny siedzi i niy gro. Siadali se w niydziela na altanie przi piwku
i rajcowali. Szkat jako życie prosty je, zdo sie. Wto to uwierzy, tyn życie przesmoli. Wto szkata komplikuje, ten tyż sie oszydzi. Som zasady i je majesteria.
Dowo sie kożdymu po 10, dwie som zakryte i to je szkat, eli tajlung. Karty dowo zadek, po zadkowyj lewyj siedzi przodek, środek siedzi po prawyj zadka. Kiej wyrajcowali, no pogodali, to klepali kartami na stół. Piyrszy sztych… i gro muzyka. Śmiychu i przigadywania boło przi tym doś. Wto wyrajcowoł, tyn gro – zwie sie go solistom – ci inni to przeciwnicy. Przi szkacie som sztyry farby, co sie po naszymu tak zwiom: krojc, grin, herc, szel. Kart som 32. Najbarziyj sie werci, kiej sie mo dupka. Najlepszy je szeldupek. Dupki som trumfami. 32 myni sztyry dupki to 28, 28 bez 4 maści to 7, 7 w maści dodać 4 dupki i mosz 11 trumfów kiej grosz krojca, grina, herca abo szela. Przi szkacie trza rachować. Tego sie w Mimrach niy nauczysz – musisz som.
Hanysy poradzom cołkiym dobrze rachować. Ino, kiej dużo grosz, to potym grosz na pamiyńć – i to cie bamonci, bo ci sie zdo, co jusz poradzisz. Bezto Hanek w te ślonskie karty niy groł prawie wcale – kiej już groł, to zawsze wygrywoł, bo rachowoł i myśloł do przodku – jak przi szachach. Spojrzoł w karty, porachowoł i wiedzioł gynał, jako to bydzie gra. Niy dowoł sie podpuścić i niy poradzili go ocyganić piyknom godkom.
Chopy grali w szkata, a bajtle rombali w chlusta, psa, tysionca – na knefle, sztrachecle i bele jakie stare piyniondze, kerech dość leżało na strychu i w piwnicy u opy w Dobronyndzy, bo tam przed wojnom byli Niymcy, to mieli zatyla piyniyndzy.
Przed Hitlerym Niymcy najwiyncyj to produkowały piyniyndzy. U opy na stryszku w kofrze nolyźli my ich miliardy. Niy miały żodnyj wartości. To taki gelt bez geltungu – szydziła oma. Opa godoł, jakeś w sobota za wochyngelt kupił ancug, to we pyndziałek za te same marki dostołś ino binder. Straszno boła inflacyjo. Na nic sie zdoło rachowanie – na nic szporowanie, na nic sztrajkowanie.
Niymcy płaciły reparacyje, no, takie sztrafy za wojna, co sie terozki piyrwszom zwie. Wprzódzi wojna z Francyjom wygrali, kero im za wygrano zapłaciła. Za franki Bismarck narychtowoł nowoczesny drugi kajzerrajch (drugo rzesza) – renty, ubezpieczynia zdrowotne i społeczne: od nastympstw wypadków i od bezrobocia – tak załatwił socjalistów i zatrzymoł emigracja do Ameryki, bo Niymcy do Ameryki pitali, skuli amerikon drim, nale niy boło tam ferzicherungów. Ludzie zdrowi i młodzi robili na bogoczy, wiela chcieli, do siebie, wiela poradzili, a starzy i chorzy czekali na łaska rodziny i kościoła, bo państwo nic niy dowało – ani pensyji ani altershajmu. Bismarck dowoł i robota i zarobek i opiyka kajzerrajchu. W zamian za to Żelazny Kanclerz zabiyroł wolność. Doł jeść i trzimoł za pysk. Ponoć niy ino Niymcy tak chcom.
Bismarck niy boł wszechmocny i wieczny. Nastoł nowy kajzer, Bismarcka wyciep i naczon wojna. Wojna Francuzy wygrały i terozki germany piyniyndzy niy mieli. Przegrali wojna – musieli oddać zamorskie kolonie, okrynty wojynne i handlowe, złoto i banki, kopalnie i huty na granicy ze Francyjom. Potym kopalnie i huty na Wiyrchnim Ślonsku.
Niy mieli co sprzedać i niy mieli za co kupić te Niymce po tyj przegranyj wojnie w tyj ich republice, co jom wywołali po wyciepniynciu kajzra na emigracyjo.
A kiyj republikańskie Niymcy już kupowali, dejmy na to wongiel i żelazo, abo zboże, to kupowali u swoich po swoji stronie ślonskiyj granicy.
Gruby po polskiej stronie granicy niy miały co robić z urobkiem, bo Niymcom sie niy chciało i niy werciło kupować u Poloków. Tam u Poloków, u Poloków, tako sie ino godało, bo po polskiej stronie ślonskiyj granicy mało boło polskiego, wiyncyj francuskiego. Na dodatek problym z transportym urobku – koleje po polskiej stronie boły kiepskie, a kanał i rzyka Oder ostoły po niymieckiej stronie, to czym czorne złoto transportować?
Ślonzoki robota przedowały za byle grosz. Poloków się wyciepnonć niy dało, bo przeca ichnie werki, kuźnie i gruby niy boły ichnie.
Czwortego powstanio sie niy dało zrobić, bo Niymcy gewery i municyjo w Neustadt noleźli – insurgynte niy zdobyli nowych terenów, niy przywrócili macierzy Tost, Annabeg, Leschnitz, Ober Glogau i NeiBe.
Trzy powstania stykły, żeby pociongnońć granica i wadzić się. Trzecie powstanie boło wygrane – i to wygrane narodowo! Miało być szczyńście i dostatek. Dyć gewerkery, kuźniki i grubiorze powstały przeciw Germanom, bo biyda z nyndzom panowały i głód. Kościołowi się prusko polityka rozdziylynia kościoła ode państwa niy podobała, to kościół postawił na Polska. Państwo polskie najpierw powstaniom niy pomogło, bo niy miało pojyńcia, co to je tyn Śląsk i do czego sie przidać może. Pooglondali landkarty: Łódź, w porządku, Jasło, Krosno, Gorlice – w porządku, Wieliczka w porządku! Som przyndzalnie, som pola naftowe, je sól. Trocha mało… I co wiyncyj? Co dalyj? Z samego handlu zbożem się nie użyje. Mało tego przemysłu mo młode państwo, przido się wiyncyj. Mało tego! Wongiel sie przido, stal sie przido, fachmany sie przidadzom.
Pomogły farorzyki insurgentom, pomogło państwo insurgentom, to sie powstanie narodowe sukcesem narodowym zakończyło.
Te inksze powstanio, te ize 1905 i te tkaczy, te to thurzonowe pany i stany rozgoniyli, bo boły to chopskiei robotnicze rewolucyje. Kościół niy pomóg i państwo interesu w pomocy biydokom niy ujrzało. To boły robotnicze, a niy narodowe i kościelne. Tak to opa Hankowy widzioł i Hankowi klarowoł. Godom ci Hanek: Tak to widzam.
W jednych powstaniach powstańcy niy mieli nic, a mieć coś chcieli, to im dali po rzici. W naszych aufsztandach mieli zarobki jako takie, kasy chorych, ubezpieczynia, kościoły, szkoły, zidlungi, kaufhauzy – no może niy kożdy na cołkim Wiyrchnim Ślonsku i niy jednako – nale u Hegenscheidów, u Gieschów, u Winclerów, Donnersmarcków, Ballestremów, u Dietlów, u Schönów, u Uthemannów mieli to grubioże, pudlingorze, friszery i inksze roztomaite gewerkery. Mieli tela, wiela mieli.
Możno to mało? Możno lepiej nic niy mieć i być wolny narodowo i religijnie.? Czamu niy pojechali do Ameryki jako ci ize Rozmierzy, Płużnicy Wielkiej, Spóroka, Kadłuba, Kielczy. Przeca ksiądz Moczygemba im pomogoł. To ze wsi boł naród, a bambry i pamponie to gupieloki, nale swój rozum majom – chopski rozum. No ja, u nos werki w miastach stoły. Gwarantowały wypłaty i ubezpieczynia. Bajtli po miastach myni tysz umierało niźli na wsiach. Majontku tu u nos boło niymało – boło sie czym dzielić z tymi, co tego niy mieli. Jako tym sie podzielili ci, co nos przijechali uczyć ładnego języka i szczerej wiary, to powstańcom samo miłość sie ostała do macierzy a i ta krótko trwała, bo cyganiono boła.
Naobiecywali powstańcom przed plebiscytem co niymiara – po plebiscycie powstańcy otrzymali nic. Rzykać terozki powstańcy mogli po polsku i mieli o co rzykać, bo gruby i huty czynsto stoły, a nowe państwo słuchało sie ino na bier, na dej niy reagowało. Opa machnoł rynkom: Możno jo niysprawiedliwy do tych z Anabergu. Możno. Jo to tak widzam. Ty sie swoji prowdy szukej. Ponoć prowda tym służy, co kij majom rubszy.
Ponoć ze prowdom je, jak z rziciom kożdy mo swojo. To mi kiedyś pedzioł Ojgyn z Pnioków – tyn stary, mondry pierdoła.
cdn.