text:
Jan Pětr Jordan
Jan Pětr Jordan (* 15. februara 1818 w Čěškecach pola Hodźija; † 20. meje 1891 we Wienje) bě serbski slawist, publicist a wobchodnik. Wón bě jenički wuznamny zastupjer katolskich Serbow w Serbskim narodnym hibanju do 1848. Jeho pseudonymaj běštej Čěščanski a Wićazec Pětr.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Narodźi so do Čěškečanskeje kublerskeje swójby jako syn ewangelskeho nana Mikławša Jordana a katolskeje maćerje Marje Koklic z Baćonja.[1] Wot 1831 do 1838 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze a wopytowaše tamniši němskorěčny Małostronski gymnazij. Wot 1837 studowaše na Praskej uniwersiće, najprjedy teologiju a wot 1838 slawistiku, mjez druhim pola Václava Hanki.
W młodych lětach hač do rewolucije 1848 wěnowaše so hłownje serbstwu a słowjanstwu, zběraše ludowe pěsnički, załoži nowiny „Jutnička“ a běše w rewoluciskim lěće sekretar Praskeho Słowjanskeho zjězda.
Dla swojeho nabožinsce měšaneho pochada bě Jordan predestinowany za přewinjenje tehdyšeje šćěpjeńcy hornjoserbskeje rěče do konfesionelneju wariantow, štož wón – před Smolerjom – ze swojej gramatiku Grammatik der wendischserbischen Sprache in der Oberlausitz z lěta 1841 tež spyta. W samsnym lěće přesydli so do Lipska, hdźež skutkowaše wot 1842 do 1848 jako lektor za słowjanske rěče a literatury při Lipšćanskej uniwersiće. W lěće 1843 promowowaše wo hornjoserbskej gramatice a samsne lěto woženi so z Rosaliju Wilhelminu Sauer (* 1821) z Weißenfelsa. W Lipsku załoži prěni němskorěčny slawistiski časopis, Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft, kotryž wudawaše najprjedy sam a pozdźišo hromadźe ze Smolerjom.
Po swojim wobdźělenju při Słowjanskim zjězdźe zhubi swój lektorat w Lipsku, bu ze Sakskeje wupokazany a přesydli so wróćo do Prahi, hdźež dźěłaše wuspěšnje jako předewzaćel. 1859 wolichu jeho za předsydu Praskeje předewzaćelskeje a wikowanskeje komory. W lěće 1868 wopušći Prahu a poda so k synej do Wiena, hdźež 1891 zemrě. Jan Pětr Jordan měješe štyri dźěći, synow Eduarda (* po 1848) a Arthura (1852–1916) a dźowce Ludmilu (1844–1924/25) a Rosaliju. Dalšej dźěsći Arnošt a Pawoł zemrěštaj hižo w zažnym dźěćatstwje. Potomnicy Arthura Jordana bydla dźensa wokoło Chicaga w Zjednoćenych statach.[1]
Wot lěta załoženja 1847 do 1850 bě Jan Pětr Jordan čłon Maćicy Serbskeje. W Budyšinje je so dróha blisko dwórnišća po nim pomjenowała.
ŽórłaWobdźěłać
WotkazajWobdźěłać
- Serbski institut: Biografien zur sorbischen Volkskunde (Biografije k serbskej ludowědźe) na serbski-institut.de (němsce)
- Michał Nuk: Jordan, Jan Pětr. W Sakskej biografiji na saebi.isgv.de
- Wikisource: Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft


c: text/html

text:
Irlandyjŏ, abo jak niy retować gŏdki
Andrew Carnie, kanadyjski lingwista, dzisio profesōr na arizōńskim uniwerzytecie, zanalizowoł we 1995 roku*, po jakimu Irlandyjŏ niy poradziyła ôdnowić swojij tradycyjnyj, celtyckij gŏdki. Niy szafła tego, chociŏż ta mŏwa mŏ piykno, dugo tradycyjo, spōmŏganie systymu edukacyje, a ku tymu robi za ôficjalno, państwowo. We 1995 roku po irlandzku gŏdało relatywnie mynij ludzi jak we 1914, jak jeszcze niy było swobodnyj Irlandyje. Czymu tak sie podzioło? Werci sie wejrzeć na tyn fal, bo moc padŏ ô retowaniu kożdyj jednyj myńszościowyj gŏdki.
Jedynŏście powodōw, skuli kierych sie niy podarziło
1. Emigracyjŏ z gaeltacht
Gealtacht – regiōny z durś żywōm irlandzkōm gŏdkōm – sōm ekōnōmicznie płōne, bez wielgich miast i przemysłu. Coby poukłŏdać se życie, mode ludzie wyjyżdżajōm tam, kaj dōminuje angielsko: do irlandzkich miast abo do USA a Australije. Angielski jynzyk robi do modych za bilet do ekōnōmicznyj swobody.
2. Imigracyjŏ anglofōnōw
Użytkowniki angielskigo, co przikludzajōm sie do gealtacht, majōm wysoki status we społeczności; ôsobliwie jak to sōm szpecjalisty: inżyniery, fachmōny, rechtōry. Status ôd nich przełazi tyż na status gŏdki, kieryj używajōm. Ku tymu we pokrojcowanych małżyństwach tyż porzōnd gŏdŏ sie i chowie dziecka w tyj mŏwie, co mŏ wiynkszy prestiż – angielskij.
3. Turystyka
Gealtacht to jedne z nojpiykniyjszych kōnskōw Irlandyje. Skuli tego ściōngŏ tam fol turystōw – zaôbycz anglojynzycznych. W usugach nojsnadnij je używać angielskij gŏdki, tōż w sezōnie blank wypiyrŏ ôna z użyciŏ irlandzko. Ta blank sie niy nadŏwŏ do ôbsugi wielgij tulmy turystōw.
4. Przidajność
Same Irlandczyki majōm jōm za niyprzidajno. To angielskŏ je dō nich gŏdkōm ôd nauki, geszeftōw, techniki i modernyj technologije. Irlandzkŏ wrażajōm do sfery tradycyje, starych ôsprŏwek a poezyje. Niy ma to dō nich mŏwa na beztydziyń.
5. Stereotyp gŏdki ôd biydŏkōw
Tradycyjnie po irlandzku gŏdali siodłŏki: biydne a niyszkolōne. Tyn stereotyp rōs nojwiyncyj we XIX wiyku. Ku tymu angielskŏ polityka patrzyła wyrojmować nisko, barbarzyńsko gŏdka ôd irlandzkich autochtōnōw.
6. Przimusowo edukacyjŏ
Aże do lŏt 70. XX stoleciŏ kożdy, fto kōńczōł wyższo szkoła we Irlandyji, musioł zdŏwać egzamin z irlandzkigo. Skuli negatywnych spōmniyń moc Irlandczykōw niy chce mieć nic spōlnego z ôdnowōm irlandzkij gŏdki.
7. Porozciepowane gaeltacht
Niy ma łōnczności miyndzy naturalnymi jij użytkownikami z roztōmajtych regiōnōw. Trzi dialekty – dōnegalski, z Connacht a z Munstru – niy ino sōm dalekie ôd siebie geograficznie, ale tyż majōm inkszo leksyka, składnia i fōnologijo: słowa, prawidła skłŏdaniŏ zdań a wymŏwa. Ku tymu dochodzi jeszcze czwŏrty, ôficjalny muster, inkszy jak te trzi. Fto by sie zaczynoł uczyć, musi sie ôbrać abo ôficjalno irlandzko gŏdka, kiero wszyńdzie je “sztucznŏ”, abo jedyn, lokalny dialekt.
8. Stereôtyp ciynżkij gŏdki
Irlandzkŏ gŏdka mŏ stereotyp ciynżkij do nauczyniŏ. Prŏwda – jeji wymŏwa i składnia je fest inkszŏ jak we popularnych europejskich jynzykach, tak co wyglōndŏ przi nich bezmała egzotycznie. Ale przi ćwiczyniu i praktyce idzie sie jōm nauczyć, choby kożdyj inkszyj. Skuli tego stereotypu ale moc potyncjalnych użytkownikōw mŏ strach aby sprōbować.
9. Nauczanie ino we szkole
Rewitalizatory dali szkołōm cyl nauczyniŏ Irlandczykōw irlandzkij gŏdki. Dziecka miały sie nauczyć gŏdać we szkołach, coby sie ôdrodziyła. Ale żywŏ gŏdka to niy ma przedmiot, kierego idzie kogo nauczyć za godzina dziynnie. To je systym, kiery potrzebuje ciōngłego wkładu, rozwoju i doskōnalynio. W gŏdce trza chować, a niy jij nauczać.
10. Felernŏ metodologijŏ
Aże do niydŏwna w nauczaniu rozchodziyło sie ô przekłŏdanie a czytanie tekstōw. Ciynżko było znojś w nim plac na normalne gŏdanie: kōnwersacyje a używanie dziynnie.
Coby ôżywić gŏdka, trza jij używać w dōma i we społecznościach, a niy izolować jōm w systymie edukacyjnym.
11. Gŏdki niy ma we massmydiach
Irlandzkij gŏdki mało wiela niy było we massmediach: telewizyji, radyju, cajtōngach. Jak już co sie znodło, to narychtowane wiyncyj do starszych użytkownikōw jak do modych, na kierych trza nojwiyncyj nabrusić przekŏz. Przegrywŏ ôna we kożdyj dziydziynie: po angielsku je wiyncyj programōw, audycyji i ksiōnżek; a ku tymu niy ino wiyncyj, ale tyż lepszych: lepij narychtowanych i wyprodukowanych.
Co idzie zrobić, coby uretować irlandzko gŏdka? Je taki spusōb: trza by zrychtować jednogŏdkowe społeczności, w kierych ludzie by używali ino ônyj i patrzyli przekazować jōm nastympnym pokolyniōm. Ino – jak padŏ sōm Carnie – tyn knif niy nadŏwŏ sie do wkludzyniŏ. Rŏz, co Irlandczyki niy ôdciepnōm ôrŏz angielskij mŏwy. Dwa – takie prōby kōńczyły sie katastrofōm: tam kaj dziecka na siyła były chowane w irlandzkij gŏdce, same jōm ôdciepowały, jak ino zaczynały decydować za siebie. I trzi – coby takŏ sytuacyjŏ richtich prziszła dran, trza by srogij społecznyj zmiany, a takij niy ma bez rewolucyje, wojny abo masowyj migracyje. Beztōż…
Co trza zrobić, coby (irlandzkŏ) gŏdka ôżyła
- Trza jij używać w mocce roztōmajtych kōntekstōw.
- Musi być kōniecznŏ, bez inkszyj, prestiżowyj gŏdki, co by fōngowała za nia.
- Musi niōm gŏdać za tela ludzi i tak, coby poradziyły sie jij nauczyć dziecka.
- Musi mieć dobry ôdbiōr. Kreowanie pozytywnego ôbrazu to je piyrsze zadanie do rewitalizatōrōw.
- Trza inwestować we atrakcyjno i profesjonalno ôbecność tyj gŏdki w modernych mydiach. Ôbecność ta mŏ być nakierowanŏ ôsobliwie na modych.
Trzi słowa kōmyntŏrza
Tekst ôd profesōra Carnie je fest pesymistyczny i niy dŏwŏ wiela nadzieje do myńszościowych gŏdek. Sōm Carnie ale zmiarkowoł w nim zmiana we Irlandyji, kaj ôrŏz gŏdać po irlandzku zaczło być modne. Bo jynzyk niy robi ino za nŏrzyńdzie do kōmunikacyje, ale dźwigŏ tyż kultura, idyntyfikacyjo, tożsamość. Podug profesora Carnigo kole 1995 roku Irlandczyki pōmału zaczynali mieć swoja gŏdka w zŏcy. Tyn muster, w kierym było ônych za nia gańba, zaczynoł sie tracić (abo chociŏż przestowoł być za jedyny). Corŏz czyńścij szło trefić nowe myślynie – “To je nasze i sōm my z tego dumni”. Trza tyż pedzieć, co tekst ôpublikowany bōł dwajścia lŏt do zadku, na progu ery internetu, kierŏ dała nowe życie mocce myńszościowych gŏdek (miyndzy nimi tyż ślōnskij) i ôdewrziła dō nich blank nowe przestrzyństwo do fōngowaniŏ.
Chociŏż sytuacyjŏ ôd irlandzkij i ślōnskij gŏdki je cołkiym inkszŏ, niy idzie niy pochytać analogiji, jak rozchodzi sie ô retowanie naszyj gŏdki. Werci sie wejrzeć, jak to robiyli inksi. Niy sōm my piyrszōm nacyjōm, co sie starŏ ô swoja mŏwa. Dziwejmy sie naôbkoło, uczmy sie i patrzmy niy robić tych felerōw, kiere porobiyli ôni.
* Andrew Carnie: Modern Irish: A Case Study in Language Revival Failure. Tekst je dostympny tukej.
Dziynkuja profesōrowi Tomaszowi Wicherkiewiczowi za to, co doł znać ô tym artiklu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Francek Fyrtok, 1.02.1922
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Witajcie dziouszki, koleksy i ty Hanysie! Bez cołki rok sie kocyndrowało, byłech w Gynewie, w Cannes, a chciołech pojechać (palcym na landkarcie) do Ameryki do Waszyngtōnu, kaj to cało kula ziymsko radziła ô kulach do kanōnōw i inszych ônakich sprawach. Jużech był tak daleko, żeby tam pojechać, ale choć ech był jyno w Szwajcarji i Francji, to sie jednak kupa widziało, moc sie przeżyło – i tak trwała kocynderka aż sie bōty schacharziły, że nieraz trzeba było iść boso spać do łōżka.
Pytocie sie, z czegoch tam żył? Blank fajnie – z fechtu. Tako kocynderka to nie bylejako rzecz. Kocyndrowało sie z buksami szwajcarskimi, francuskimi i anglickimi. Znōm już teroz wszystkich i wiym, że najporzōndniejszych chacharōw mōmy na G. Ślōnsku. Roz jedyn francuski koleks i jo chodziliśmy po fechcie. Poszlimy kole Ligi Narodōw do inglickego rzeczoznawcy. Anglik, bogaty człowiek, doł koleksowi niby czeski. Ale Francuz, jako koleks hōnorowy, wydobył też czeski i doł je ôba ynglikowi, niby mu dopłacił. I ynglik wziōn!
Kedych przijechoł na Ślōnsk, to dziouszo polityka zastołech ta sama, co downiej. Za to ta polityczno polityka jest inakszo. Mōmy teroz Naczelno Rada Ludowo. Kożdo partjo mo tam swojich człōnkōw. Jeśli chto chce noleżeć do Naczelnej Rady Ludowej, to se musi założyć partjo. Bez tego ani gip. Nojlepiej, że kożdy Gōrnoślōnzak założy jako partjo, to sie wszyscy dostaniymy do Naczelnej Rady Ludowej. Wtedy cołki narōd bydzie [ku] Naczelnej Radzie, a Naczelno Rada bydzie doprawdy narodym i bydzie sprawiedliwo sprawiedliwość na świecie.
To jest jedna polityka. Ale sōm jeszcze insze polityki. Nojlepszo polityka jest wtedy, jeśli sie jest robotnikiym. Jo to wiym ganc gynau. Ale psio-krew, zaś ech po germańsku załoōnaczył, a jo tych niymieckich ausdruckōw nie moga lajdować. Skiż tej polityki byłech na wiecu. Referynt ônaczył ô robotnikach i ô polityce. Kedych i jo chcioł dzierżeć mowa, to referynt sie mie spytoł, czy mōm plynskerze na rynkach i palcach, bo jak sie nie mo plynskerzi, to na wiecu ô polityce godać nie wolno. I godej tu z takim referyntym. Pedziołynch mu, iże na rynkach nie moga mieć plynskerzi, bo robia głowōm. Referynt mie sprzezywoł, że mōm „lekko” fara, że skiż tego nie znōm sie na polityce, że skiż tych plynskerzi na rynkach nie mogōm mie przijōńć do ôrganizacje i skiż tego nie wybierōm mie na posła. Pedziołynch referyntowi, że jak dłużej pracować byda głowōm, to na głowie byda mieć plynskerze. To nie geltuje, padoł referynt, bo na głowach to my sami poradzimy plynskerze zrobić, a to jest w naszym programie.
Pōmyślołech se, że mōndrzejszy głupszymu ustympuje i nie godołech. Na Ślōnsku zawdy mōndrzejszy głupszymu ustympował, bo bez tyn przikłod, jak gardło powiada, iże trzeba pić, a rozum pado, iże nie trza pić, to sie pije bis tausynd. Z tōnd nauka: „mōndrzejszy ustympuje głupszymu” nie jest tak ajnfach. Przi referyncie to było dobrze, ale roz toch sie tak ôleloł, żech zrobił wielke głupstwo, boch wszystke moje długi zapłacił. Ôd tego czasu już nie pija. Keby se tak pijacy ôbrachowali, wiela już przepili, toby se mogli pōmyśleć – wielaby to jeszcze mogli wypić!
Medykuja teroz nad tym, czy sie wdować w dziouszo polityka, czy też w ta drugo. Z dziouchami to jest tako rzecz. Nie wiym, czy wszystke moje libsty ôstały mi wierne. Jedna już mi robiła wymōwki, czymu to rōmtym kocyndruja, czy bych to nie chcioł mieć swojego dōmu. Joch jōm zrozumioł. Joch tam nie jest nigdy ôd tego, jo bych sie i każdy dziyń żynił, jyno, pedziołynch jej, iżech nie znojd jeszcze takej dziouchy, coby miała swōj dōm. Sōm take dziouchy, co se kupujōm Herrynzimmer, ale to jeszcze nie jest swoja chałupa.
Ale to nic. Ślōnske dziouchy sōm roz dobre. Teroz bez zima, bez te wielke mrozy muszōm sie dobrze pozapinać. Ale jak mrozy popuszczōm, to sie puszcza na kocynderka i wszystke nasze dziouchy ôdwiedza.
Francek Fyrtok.


text: Na česć Korle Bohuwěra Šěcy, serbskeho wučerja a w fachowych kruhach daloko připóznateho přirodowědnika Łužicy kónc 19. a spočatk 20. lětstotka, bu dnja 25. žnjeńca tohole lěta wopomnjenski kamjeń při bywšej Rachlowskej šuli wotkryty. Z fotom tohole podawka, pokazowacy prawnučkaj wučerja, wědomostnika a publicista sobuiniciator počesćenja, dr. Ludwig Ela, předsyda Rachlowskeje Domowinskeje skupiny, njedawno na spočatku swojeho přednoška před seniorami tudyšeje katolskeje tachantskeje wosady na wony dźeń skedźbni.


text:
Njebjelčanska gmejnska rada je so wčera wurjadnje a njezjawnje schadźowała. Přičina zetkanja bě trěbny rozsud wo nakupje wohnjoborneho awta. Přidatna tema wječora bě diskusija wo horće.
Njebjelčicy (SN/MiR). Gmejna Njebjelčicy budźe kupić wohnjowoborne awto. To su gmejnscy radźićeljo wčera jednohłósnje rozsudźili. Za tule naprawu chcedźa nałožić 30 000 eurow. „Po dwójnym njewuspěšnym wobdźělenju na wupisanjomaj wo nakup tajkeho jězdźidła su rozsudźili, so za trjebanym awtom rozhladować“, rozłožuje wjesnjanosta Tomaš Čornak. Tajke namakali su w Urbachu njedaloko Nordhausena pola předewzaća Merkel, hdźež tajke jězdźidła twarja. Tam chcedźa na wozydle trěbne reparatury wukonjeć. Za šěsć njedźelow, tak so čłonojo Njebjelčanskeje wohnjoweje wobory nadźijeja, móža techniku wužiwać.


text:
„Niebiescy” zagrali dobry szpil i do szczynścia brakło ino tora. Trza jednak szanować tyn rymis i…
Tag: #Konferencja
Zaś rymis… [KONFERYNCJA PRASOWO]
Ruch Chorzów walczōł, ale niy stykło na to coby wygrać i prziwieźć do Chorzowa trzi punkty.…
Konferencja prasowa trenera Jarosława Skrobacza
Dzisiaj, o 13:30 rozpoczęła się konferencja prasowa z udziałem trenera Ruchu Chorzów – Jarosława Skrobacza. Całość…
Pogrom przy Cichyj 6 – konferyncja prasowŏ i wypowiydź fusbalorza po szpilu Ruch – LZS
Ruch Chorzów wygrŏł ze LZSem Starowice Dolne aż 7-2! Po szpilu bylimy na konferyncji prasowyj i…
Nŏjstarsze Derby Ślōnska dla Ruchu! – Konferencja po szpilu Ruch – Polonia [3-1]
Ruch Chorzów pewnie pokonŏł Polonia Bytom 3-1. Tory do Niybieskich szczylali Kasolik, Idzik i Jakub Nowak.…
Konferencja Wielkiego Ruchu [GALERIA]
Dzisiŏj, 17 sierpniŏ, łodbōła sie konferyncja prasowŏ Stowarzyszeniŏ Wielki Ruch. Przedstawiciele pokŏzali czynść zbioru, jaki udało…
Szparing ze Podbeskidziem odwołany!
Na dzisiejszym spotkaniu pracowników Klubu ze mediami dowiedzielimy sie pora ważnych rzeczy. Brak piyniyndzy, brak zaangażowaniŏ…


text:
W ciynżkij pilobie człowiek robiuł, coby wydrzić s lasa, lebo s miedzy kónsek ziymi. Wytargowoł kónski ziymi ze starucnej puszczy – polił drzewa (gospodarka żarowo, abo wypolyniskowo), abo mnożił grunt a sadziuł rostomajte rośliny, ale ziymia przes to była coros barży jałowo. Dzisiok o pilobie uż żodyn nie pamiynto, a jakisi ślad je eszcze w nazwach ponikierych dziedzin – baji Kopanica, Kopaniny, Łazy, Plynisko, lebo Żory. Potym nieskorzi sie uż nie wypolało lasów, yny sie jich rómbało, bo to sie barży opłacało, a nie było to taki fabularne. O tym, że sie kiejsi wyrómbowało drzewa w lasach idzie sie dozwiedzieć z nazwy dziedzin – baji Wyrómbano, Porymba, Pasieki, abo Pasieczki. Na Cieszyńskij Ziymi uż od czasów wczaśnego feudalizmu ludzie gospodarzili na gruntach podle systymu trójpolowego, gor tam, kany były doliny. Lasi – Dolanie tyn systym trójpolowy se srobili eszcze lepszy. Sioli w systymie dwupolowym, ale chned przeszli na lepszy dlo nich systym miedzo-polny na gróntach, kiere były pod gorami – na podgórzu beskidzkim. Stawiali óni aji szałasy na gorach Beskidu Zachodnigo, a ty szałasy były porzóndne ni żodne taki ajnfachowe. Dolanie cosi sie nauczyli o szałasach od Wałachów, kierzi uż wtynczas byli w naszych Ślónskich Beskidach. Taki gospodarzyni było ganc dobre dlo tych wszeckich ludzi, bo wtynczas eszcze Cieszynioków nie było tak moc. Jednako piloba była przeogrómno, bo wercajg, kierym ludzie robili był ajnfachowy. Dziepro nieskorzi, jak grunty, kiere człowiek wydrzuł lasóm a miedzóm, sie stowały coros lepsze to aji tyn wercajg był nie był taki ajnfachowy, a ludzie go zaczli osdobiać – czasym ganc pieknie. Grunty, kier były po lasach sie nejprzód kopało motykami, kopaczkami, sercówkami, pniówkami a grackami, a potym nieskorzi sie uż zaczło robić radłami a hokami – w feudaliźmie to były nejważniejszy wercajg, kierym sie orało. To, co ludzie sadzili to jednako było fórt mało, bo grunt na Cieszyńskim ni ma wszyndzi dobry – ledzy kany je ślin a kamiynie. Ludzie sie czasami dziwali na przirode, a fórt szpekulyrowali jako se też pómóc, a jaki by był lepszy wercajg, jako było radło.
Hok wołoski a hok ślónski
Po jakimsikej czasie ludzie uż byli tak chytrzi, że wiedzieli, jako to radło przerobić, coby sie nim lachko orało na naszych cieszyńskich gruntach. Na radło sie prawiło, że to je hok, abo hok ślónski. Skłodało sie s drzewianej (nieskorzi ocelowej) łopatkowej radlicy, kiero miała kształt hoka (tymu sie na tyn wercajg prawiło hok), s grzóndzieli, czepigi, a płoza kiero sie ruszała. Potym nieskorzi s tej płozy ludzie a aji Cieszyniocy wymyślili koleśnice. Starucno socha, kierej na Cieszyńskij Ziymi ludzie nie używali sie skłodała s dwóch soszyn – sośników, kiere rzazały skibe s obu strón, a to było złe, bo postrzodek skiby był utargany na siłe, tóż ledzy kany ziymia była szpatnie poorano. Socha źle przewracała skibe, kiebziła sie, a orali nióm yny silni a srynczni chłopi. Sochóm sie łorało do kóńca dewatnostego wieku gor na lachkich gruntach.
Płóg drzewiany
Starucne radło eszcze szło spotkać na poczóntku dwacatego wieku na gruntach całuśkij Europy. Radło to tak po prowdzie była yny radlica – główno czynść. Nejprzód była drzewiano, a potym nieskorzi żeleźno. Orani radłym też było procne, a nie orało do porzóndku tak jak trzeja, ale to uż był lepszy wercajg, jako ajnfachowo socha. Radłym sie łorało gor na północy Ślónska Cieszyńskigo – we Strumiyniu, Chybiu, Frysztocie, a w Boguminie. Lepszy wercajg jako radło to był hok ślónski, na kiery sie prawiło aji radło ślónski. Łorało sie nim na całej Cieszyńskij Ziymi. Orało a rosdrobniało sie nim ziymie leśnóm, a ziymie na gruntach. S radła bes płozów powstoł hok s płozym, potym nieskorzi drzewiany płóg, półzieleźniok, a na kóńcu zieleźniok. S ajnfachowego hoka człowiek s czasym stworził lepszy płóg zieleźny. Po hodniku było radło s przedpłoziym, kiere sie ruszało na boki, a było miasto koleśnic, kiere sie móntowało dziepro potym nieskorzi. Hokym ślónskim sie łorało na północy aż za Łabóm, a na połedniu aż do Wałaskigo Miyndzyrzeczo, Granic na Morawach, Ołomuńca, Pardubic, a Ujścio nad Łabóm. Na Cieszyńskij Ziymi sie łorało aji hokiym wołoskim, ale yny w Beskidach, a na wónskim posku Podbeskidzio, ale łorało sie nim yny w gorach, a dali jako w Karpatach sie go nie używało. Hok wołoski był ajnfachowy, tóż wartko ludzie miasto niego zaczli łorać hokiym slónskim.
Płóg pół zieleźny
Dzisio na wszeckich gruntach Cieszynskij Ziymi sie łorze uż yny płógiym zieleźnym, kiery ludzie zaczli używać miasto płóga półzieleżnego. Ale eszcze w pindziesióntych a szejdziesióntych rokach dwacatego wieku sie takim płógiym łorało, a potym nieskorzi uż yny ledzy kany. Płóg półzieleźny ludzie zaczli używać miasto płóga drzewianego, kierym sie łorało eszcze w dwacatych rokach dwacatego wieku. Drzewianym płógym sie łorało eszcze na wszeckich gruntach do kóńca dewatnostego wieku, a półzieleźnego do 1950 – 1955, kiej sie grunty gospodorzi dowało do kupy do spółdzielni. Do roków siedymdziesióntych dwacatego wieku eszcze tym płógiym sie łorało ledzy kany na zogrodach przi chałupach. Nejważniejsze czynści drzewianego płóga, na kiere sie rostomajcie po dziedzinach na Cieszyńskij Ziymi prawiło to były: nogi (Guty), czepigi (Wyndrynia - Zaolzi), rónczki (Ligotka Kameralno), nosze (Sucho Górno) – drzewiane czynści za kiere sie chytało coby płóg pieknie szoł w bróździe. Nosze w dolnij czynści sie swynżały do płóga, a był do nij przimocowany drzewiany grzóndziel s dziurkami wiesiołymi dlo gazdy, a smutnymi dlo kóni. Dziurki sie popuszczało kurkiym, kiery był na przodku (kolcach, koleśnicach). Na nim był przimocowany krój (trzusło) na rzazani ziymi w skiby a odwalnica s radlicóm. W płógach półzieleźnych krój, odwalnica a zielozko (lemiysz) – cało radlica były zieleźne rasym ze słupicóm, kiero miała zielozko a spłóz, kiere szło miynić. W każdym płógu była otka (Sucho Górno, Frysztot, Wierzbica), łotka (Mistrzowice, Guty, Karpyntno), do pucowanio korpusu pługa, a do odkutowanio gnoja.
Bróny
Pługiym drzewianym sie ruszało ziymie, a płógiym półzieleźnym sie uz łorało głymboko, a na jesiyń podorówke. Orało sie aji na wiosne przed sadzynim a siocim, ale gazda wtynczas nie rod łoroł, bo wiedzioł, że kupa wody ucieko ze ziymie. Orało sie dycki w zogóny, pomiyndzy kierymi była brózda. Bruzda, do kierej płynyła woda to była wodniora, a ta kiero sbiyrała wodym s całego łanioka, jak baji kupa popadało, to była zwodnica. Bruzda, kiero szła dokoła zogónów to była łobgónka, a ty co ścióngały wodym ze zogónów to były zwodnica a wodniora. Łokraczki to były dwie ostatni skiby, kiere gazda łoroł na takim wónskim posku, że okraczały go koła płóga – koleśnice. Na kóńcu zogónów była eszcze wygónka – ostatnio skiba. W zogóny sie orało dycki tak, coby wyłorać wónski poski po szejśc do szesnost skib. Zogóny sie robiło sie tak, coby wystowały do wyrchu, a na jich kóńcach sie dycki niechało uwrać (uwroć, łuwrać, łuwroć), kany gazda zawracoł kónie zaprzóngniynte do płóga,lebo do brón, bo zogóny przeważnie graniczyły s inkszymi zogónami,na kiere gazda nie śmioł wlyjźć. Uwracie sie łobrobiało na sóm kóniec a szły óny prostopadle do zogónów. Na rok, abo za dwa, trzi roki stare bruzdy sie niechało, a nowe sie łorało w inkszym miejscu, ale uwracie były fórt tam, kany były. Zogóny były kaj indzi, ale fórt sie jich łorało tak, coby do nich gazda jak nejlepszy dojechoł – po uwraciach a po miedzach. Gazda musioł aji wiedzieć, kany łorać, coby sie słónko nejlepszy łopiyrało na zogóny. Rzóndki, a wołki szły dycki s północy na połednie, ale w goraliji, abo na kopcach czasym nie szło tak łorać, tóż gazda se musioł tak kónie kludzić, coby dlo niego było nejlepszy łorać a zawracać zajś spadki. Potym nieskorzi sie uż łorało na zwał a rosgón, w skład a łan, tóż sie tymu prawiło na kónski pola – składniok a łaniok. Na każdy kónsek pola gazda inkaszy prawiuł – baji kónsek przi rzyce, w sodzowkach, na wymowie, pod lasym, przi pańskim, za potokym, w łyngu, na nowinie, za krziżym, nad brzóskami, pod snozóm, w kamiyńcach, abo przi dymbinie. Kiej kónski uż porzóndnie łobeschły, gor po wielkucnych śniegach, to gazda wycióngoł hok, kiery mioł schowany pod szopóm a wynosiuł, abo wywoziuł go na pole. Hok cióngły krowy, woły, nikiedy kónie, a czasym aji ludzie. Hokiym sie ruszało ziymie przed siocim na wiosne, abo na jesiyń. Wtynczas sie sioło reż, pszynice, owies, jynczmiyń, poganke (tatarke, gryke), połownik (owiec a jynczmiyń smiyszany do kupy), a proso. Ziymie sie nejprzód ruszało, bo po zimie była twardo, a eszcze ji nie lza było łorać. Ruszało sie dycki wyrch ziymi, coby jóm kapke wymiyszać. Potym gazda wycióngoł bróny, kiere sie robiło s twardego drzewa – s jesiónu, abo s dymba, coby lepszy rosbijały kónski ziymi, a aji jóm wyrownać. Jak uż gazda pobrónowoł to móg zaczynać sioć. Kiejsi hań downij sie sioło s rynki – na szyroko. Prawóm rynkóm gazda nabiyroł zboży s łoktusze a ciepoł go przed siebie na pół koła przed oczami na prziszłapnyci lewej nogi. Jak gazda tak sioł to zorka leciały do ziymi jedno wedle drugigo a było jich w ziymi godnie. Eszcze w siedymdziesióntych rokach na Cieszyńskij Ziymi sie tak sioło, a gor na miyńszych kónskach. Gazda broł dycki kapke wiyncyj łobilo, jako do maszyny, ale uż nie musioł brać ani traktora ani kóni. Zasioty grunt trzeja było zabrónować, zawłóczyć, coby zorka powlazowały do ziymie. Lepszy potym wschodziły, a ptoki jich nie poradziły wydziubać. Włóczyło sie włókóm. Włóka to były taki lekki bróny, a ponikiedy gor w goraliji gynstych, ciynkich gałynzi. Na zasiote gazda musioł postawić jakisi straszoki, coby straszyć dziki, polne gołymbie. Wróble a inksze ptoki, kiere by chciały wydziubać zorka ze ziymie. W ponikierych dziedzinach na Świyntego Jóna gazda obchodziuł cały grunt dookoła, a na każdym rogu styrkoł do ziymie gałónzke leszczyny, coby była lepszo uroda, a coby pogónić złe moce. Każdy gazda, lebo siedlok na Cieszyńskij Ziymi miłowoł swój grunt, a był ś nim swiónzany tak jako w pieśniczce:
To pole dobrze rodzi, po kierym gaza czynsto chodzi,
Jak ziymia nie chce rodzić, musi sie po nij s głowóm chodzić,
Rodzi rola, a ni bożo wola...
Jak cieszyniocy zaczli łorać płógiym to zaczli aji brónować ciynżkimi drzewianymi brónami – kartaczami (Ligotka Kameralno, Cieszyn), hokami (Mistrzowice, Frysztot, Pietrowice), kierymi sie pole uprawiało przed siocim. W pobrónkach były wrażóne brónioki – zymbym, lebo gwoździe. Pobrónki były słónczóne szynkami (Wyndrynia – Zaolzi, Guty, Ligotka Kameralno), lajśniami (Frysztot, Sucho Górno, Dómbrowa), lisztwami (Mistrzowice, Marklowice, Raj, Cieszyn). Bróny sie wiónzało ze sobóm do kupy lańcuchym na zluzarowani (Sucho Górno, Rychwałd), połónczyni (Ligotka Kameralno, Domasłowice), zepniyni (Wyndrynia – Zaolzi, Niebory), spojowani (Mistrzowice, Dobracice), spinani (Frysztat, Pietwałd). S pobrónek tyrczoł hoczek (Frysztot, Sucho Górno, Wiyncławice), swornik (Ligotka Kameralno, Dobracice, Ligota Górno, Raszkowice), zolytnik (Guty, Niebory, Rzyka), zorożka (Wyndrynia – Zaolzi, Gródek), do mocowanio lańcuszka kiery łónczył bróny s wogóm a biercym. Bróny był ciynżki a lechki. Podle tego jaki miały zymby to sie na nich prawiło bróny proste, ostre a krziwe. Na bróny sie aji prawiło hoki, kartacze, siywne a łónczne, a wogi do nich były krótki a dłógi. Po siociu a zabrónowaniu zasiote sie walcowało drzewianymi walcami, kiere sie robiło s rownych długich pnioków dymbu a jesiónu (walce ciynżki), abo s jedli a ze smreku (walce lechki). Walce były przewiertane, lebo wypolóne w postrzodku, a na kóńcach za obzajtym okute cybantym. Dycki sie wałowało yny jednym walcym długim na jakich dwa metry, do kierego sie zaprzyngało jednego kónia.
Kosa
Zboży, trowe, a kóńczyne sie kosiło kosóm ryncznie. Obili, kiere wysoko tyrczało ze ziymie kosiło sie kosóm s grabkami abo s obłónkiym. Eszcze do dzisia sie kosi kosóm powalóne obili, obkoszo sie miedze, przikopy, a kosi sie trowe wszyndzi tam, kany kosiarka nie poradzi wjechać. Klinga – blot kosy mo ostrzi, szpic, grzebiyń (prynt), a piyntke. Kosa siedzi na kosisku, kiere sie robi s lechkigo drzewa, nejlepszy s wierzbowego a lipowego. Mocuje sie jóm do kosiska pierściyniym a klinkiym. Przi żniwach sie obili rzazało siyrpami – kosokami, gor tam, kany było w pszynicy moc ostów. Obili sie siykło gor kosóm na ściane – dycki to skoszóne obili sie oprziło o to, co eszcze stoło. Czasym sie siykło na pokos – na ziymie, gor owies a połownik. Zesieczóne obili sie dowało na ściyrnisku na kupki, kiere sie wiónzało porwósłym na snopki. Snopki sie stawiało po piynć, po siedym, po dziewiynć, a czasym aji wiyncyj, zorkami ku ziymi. Robiło sie tak kozły, snopy, panny kiere sie stawiało w rajach, kiere szły wedle siebie s północy na połednie, abo opacznie. Jak sie jich tak postawiło to rychlij uschła słóma, a zorka rychlij były zdrzałe, a lepszy sie jich młóciło. Snopy w rajach stoły blisko siebie, a raje musiały byc rowne, coby sie ludzie na dziedzinie nie śmioli. Raje musiały być tak daleko od siebie, coby miyndzy nimi przejechoł drabiniok, a coby szło nakłodać snopki s obu strón naros. Ściyrnisko sie grabiło drzewianymi grabiami, kiere były srobióne s grabiska a s wołka, w kierym były wrażóne zymby. Snopki sie przenoszało, podowało, a dźwigało widłami – dwojokami. Ty widły miały dwa zymby, wrażóne do helmiska – sztyla, a szło nimi dźwigać snopki aji na pore metrów do wyrchu. Dwojokami sie aji podowało siano, jak sie go skludzało. Widły, kiere miały sztyry zymby, na krótkim helmisku, na kóńcu kierej była berliczka, to były gnojoki – widły gnojowe.
Widły a grabie
Urode – zielónke, siano, obili, ziymnioki – sie swożało s pola wozami, kiere cióngły kónie. Siano sie skludzało gor po połedniu, jak był piekny czas, a świyciło słónko. Dziywki ściepowały siano s orstwi (osztropców, łorstwi), a jak uż przeschło, to sie go dowało na drabinioki. Siano nakłodoł gazda, lebo pachołek, ale fura musiała wyglóndać, a to uż trzeja było umieć tak siano poukłodać na drabinioka, coby nie sjechało, a coby fura była szumno. Siano trzeja było skludzić do stodoły nim rosa siadła na trowe, tóż dycki sie ściepowało s orstwi tela siana, wiela szło przes dziyń skludzić do szopy, siynnika, lebo na piyntro do stodoły. Siano sie roschybowało s orstwi, coby lepszy przeschło – bo siano jak było wilgłe, to rade stynchło. Gazda solił siano, coby solóm dlo bydła, coby nie stynchło. Obili sie skludzało s pola na furach do stodoły, kany snopki sie ukłodało do sónsieka, kierym było, aż do omłotu. We stodole na gumnie sie młóciło ryncznie cepami. Cep mioł trzi czynści – cep - bijok, wiónzani – poszyci, kapice, a cepisko – dzierżok. Wymłócónóm słóme sie ukłodało do drugigo sómsieka, kiery był naprociw, abo na piyntro, a zorka sie pucowało. Jak reżno słóma była rowno, a czysto, to sie jóm dowało do filowanio strużoków do legierów. Słóme s łowsa, jynczmiynio jarki, a pszynice jarki sie dowało bydłu do żranio, a inksze słómy sie dowało na ściyl bydłu a babucióm.
Sómsieczek - sztrych
S rownej a czystej słómy reżnej sie robiło słómiónki, a tam, kany na Cieszyńskij Ziymi miyszkali Lachy, robiło sie s nij snopki na pokryci chałup, hóli, orstwi, maty do uszczelnianio okiyn, a na wyciyraczki do pucowanio bótków. Ze słómy sie kiejsi hań downij robiło aji warkocze, kierymi gazda obijoł na zime futra dwiyrzi do chałupy, chlywa, masztale, a owijoł nimi dziure do studni, a młode strómki, coby nie smarzły. Na Cieszyńskij Ziymi po chałupach sie kiejsi używało słómy reżnej do byle czego, a aji artyści ludowi jóm używali, coby srobić jakisi szumne dekoracyje, lebo obrozki. Jak sie uż obili wymłóciło cepami, to sie wiónzało słóme porwósłym w ociypki, a dowało do sómsieka. Na gumnie sie niechało yny wymłócóne zorka s plewami, kłóskami, a resztkami drobnej słómy – ograbki. Ty ograbki sie wygrabiło grabiami stodolnymi, a pote przesioło przes rzeszuto. Obili uż wtynczas było s gruba wypucowane, ale trzeja było go wypucować porzóndnie s plewów, a zorek chwastów – plewioł. Trzeja było wioć zboży. Robiło sie to burdakiym, na kiery sie prawiło wiywok, fukocz, abo fukar. To było taki wielkucne pudło, w kierym było kupa sit, kiere miały rostomajte oczka – wiynksze a miyńsze. Były w nim wytrzepoki, bymbyn ze skrzidłami – fukar, a szuta ze sitym. Burdak sie obracało rynkami kluczkóm, kiero była umocowano na kole napyndowym. Szło nim porzóndnie wioć obili, a pucować zorka s plew. Burdak wioł obili na czyste zboży a na poślod. Do pośladu spadowoł aji maras a zorka chwastów. Futrowało sie nim gor kury, trusioki, kaczyce, a zorka kiere szły na nasiyni trzeja było przewioć przes burdak dwa a aji trzi razy, bo yny nejszumniejsze zboży sie godziło sioć. Porzóndnie opucowane zorka obilo kiere szło na jodło, dlo ludzi, a na nasiyni sie dowało u wielkich siedloków na sypani (na sypke), a u miyńszych gazdów na wyrch do kadłubów – musorów, abo mosorów. Obili sie eszcze dowało aji do przegród ubitych s lajśni, do trówłów (tróhłów) a do fachówek. Reż sie suło do sztrychów. To były taki izby, kany ściany były zapuszczóne do sztyrech słupów, a w tych ścianach były lajśnie poukłodane jedna na drugij jak gónty. Yny kapke obilo sie wiózło do młyna na zymleci, a kapke se mleło dóma na żarnach. Żarna to był taki młynek s kamiynio, na kierym sie mleło rynkami. Był tam kamiyń pioskowiec, paprzice, miylok a żarnówka. Czasym mleły aji dziecka, choć mleci obilo to była ciynżko robota. S zorek jynczmiynio robiło sie krupy w drzewianej stympie, a ze rży sie parziło kawe.
Cep
Na Cieszyńskij Ziymi sie godnie sadziło rzepy, kwaków, a kapusty. Ziymnioki sie zaczło na Cieszyńskim sadzić dziepro nieskorzi pod kóniec siedymnostego wieku, a w piyrszej połówce dewatnostego wieku sie jich uż sadziło godnie wszyndy na gruntach. Rzepe sie sadziło gor dlo bydła, babuci, dlo kur, trusioków, a kaczyc. Czasym rzepe sie aji jodało jak oto nie było co inkszego wrazić do garca. Kiejsi hań downij sie godnie jodało kwaki, a bydłu sie dowało yny zbytki. Inakszy sie sadziło a sioło rzepe, inakszy kwaki, a eszcze inakszy ziymioki. Zorka kwaków a przisady sie sioło uż na Świyntego Macieja – dwacatego sztwortego lutego. Dycki sie jich sioło na zogónach tam, kany sie słónko opiyrało, a tam kany nie fukoł wiater. Dycki sie aji dowało pozór, coby nie sioć, kiej świyciły wroz dwa światła – słónko a miesiónczek, ale sioło sie wtynczas, kiej miesiónczka przibywało. Tak samo sie sioło obili. Wyrośnióne kwaki, lebo kapuste, na kiere sie prawiło flancki, trzeja było pote przesadzić sadzokami na zogóny, kiere były porzóndnie nagnojóne gnojym a gnojówkóm. Flancki sie przesodzało dycki na kóniec kwietnia, abo na poczóntku moja, zoleżało jaki był czas, ale dycki po deszczu, kiej grónt był mokry. Kapuste a kwaki trzeja było ros opleć niż urosły, a aspóń dwa razy okopać. Piyrszy ros sie okopowało, a drugi ros sie osypowało baji jako ziymioki. Rzepe sie posadzowało do wołków w marcu, lebo w kwietniu do wołków, kiere były od siebie jakich sztyrycet – pindziesiónt cyntymetrów, po pore zorek co dwacet – dwacet piynć cyntymetrów. Pote zaros po sadzyniu rzepe sie wałowało. Jak uż rzepa wzeszła to sie jóm przebiyrało, a niechało sie yny nejszumniejsze małe kónski w raji. Rzepe trzeja było eszcze pote ze trzi razy obkopać motykóm. Rzepe szło eszcze sadzić s flancków, ale uroda s tego byla marno. S rzepy, kapusty, a s kwaków jak uż yły urośnióne, sie targało liści, a futrowało sie nimi bydło. Robiło sie tak tymu, że była biyda, a ludzie wiedzieli, że jak sie targo liści, to pote uroda bydzie marno. Sadziło sie na Cieszyńskij Ziymi eszcze godnie bób, groch, fazole, a becoki. W góraliji a na dolinach na gruntach rosło eszcze godnie lnu a konopia.
Niży sóm wypisane rostomajte czynści wercajgu a inkszych rzeczy.
Płóg:
1 – czepigi (rónczki, nogi, nosze)
2 – prynt (sprzyczka, spojka)
3 – nogi (nosze)
4 – pleca s dziurkami wiesiołymi a smutnymi
5 – grzóndziel
6 – krój
7 – trzónek od kroju s klinkiym na łożysku
8 – przikładacz
9 – odwalnica
10 – zielozko
11 – spłóz (spus)
12 – spiyra (sprzyczka, przichytka, podpiyra)
13 – swaczyna (szłapka, hoczek, zawias)
14 – szpandrót (szrub pogłymbiajóncy, szrub od odwalnice)
15 – sztycnia (wspiyra, piyntka)
16 – kurek
Bróny drzewiane:
1 – bierco
2 – woga
3 – szlufa (oko)
4 – gónżew (cybant)
5 – lańcuszek
6 – zolytnik (zorożka, swornik)
7 – pobrónek
8 – szynki (lajśnie)
9 – brónioki (zymby, gwoździe)
10 – oko (witka)
Kosa:
1 – szpic
2 – ostrzi (łostrzi)
3 – blot
4 – prynt (grzebiyń, rómek)
5 – piyntka
6 – pierściyń (okuci)
7 – klinek
8 – trzónek kosiska
9 – rónczka
10 – obłónk
11 – grabki (rożynki, prynty, sprzyczki)
12 – kosisko
13 – kyrblik (kyrlik, łostrzok)
14 – osełka
15 – babka na klepani kosy
Widły:
1 – helmisko (sztyl)
2 – berliczka
3 – widły
4 – zymby
Grabie:
1 – graisko
2 – wołek
3 – zymby
Cep:
1 – cep
2 – wiónzani (poszyci, kapica)
3 – cepisko (dzierżok)


text:
Karol Gwóźdź: Dynkmal
Dzisiej ustanowiōny bez UNESCO Dziyń Ôjczystej Mŏwy. Dlŏ nŏs to ślōnski. Skuli tego fest sie radujymy, co Karol Gwōźdź, ôd lŏt aktywny we prōmocyji ślōnskości na wielu frōntach, posłoł nōm swōj nojnowszy wiyrsz. Fest to mōmy w zŏcy, że mogymy go jako piyrsi publikować. Karol Gwōźdź ôd lŏt pisze po ślōnsku we alfabecie dr Feliksa Steuera.
DYNKMAL
Stoji se dynkmal w sercu stropjůnym
Z tekstym postrzodku pjykńe uozłocůnym
Mjyłość moja mo twoje ślypja
Ćało prześůnkło pamjyntnům wůńům
Kjej wargi twoje, słodkośći esyncja
Przećiw samotnośći klangu były brůńům
Słůw zaś Twojich dźwjynkjym uopity
Co z ran trućizna kożdo wykruszy
Ida bes śwjat tyn mockům szprymůw zbity
Wjym, co drugij takij ńy znojda już duszy
________________________
Karol Gwóźdź (rodz. 2 kwiytnia 1987 we Katowicach) – ślōnski poeta, dj, kōmpozytor i producynt muzyczny, kery tworzy ambjyntowo i elektrōniczno muzyka. Znany tyż jako Nail. Jedyn ze barzyj zocnych twōrcōw ślōnskij literatury, kery we 2010 roku wydoł tōmik poezyje „Myśli ukryte“, szkryfniynte we alfabecie dr Feliksa Steuera (jak wiersz powyżej).


text:
Blubry zez Kościana
Kakuś
Kakuś to buł rychtyg najwiynkszo ciaracha, religa i ćmok naszy eki. Nieroz by kozali mu kumple fyrać precz i jeszczyk nawszczylaliby mu po papie, jak kumu głupio przyloz. Dawali so i jymu spokój ino bez to, że buł jedynok, łoczko wew głowie swoi famuły, bez co mioł zawdy dziebko banioków, nowiutkum skórzannum, śnurowanum blaze do kitowanio (choć niewiada po co, bo barzy gorzy łod niego już grajeć nie szło).
Mioł tyż fest szajbe zez mocholu do gry wew dołka, co mu łojciec na tokarni wew Ceglorzu utoczuł i jeszczyk pore inkszych, fifnych rzeczy, jak nowum kufte czyli rower, pistolet na korki i na wode, indianerski strój, takie tam retynta, co ciyngiym inkszo wiara nie miała. A że łostatni nyrol nie buł, abo i buł, ino mioł fefry przed wiarum i nie szczypoł sie, jak mioł co dać abo pożyczyć na wieczne niełoddanie, wiync zez ty łachy należoł do naszy eki. Tyn laicha, niewyrośniynty kakaludek, jak i na ece, tak i wew lani buł cienias, bo prowie kożdum klape zaliczoł bez dwa lata.
Manygowanie zamiast nauki tymu ulelanymu mamisynkowi nojbarzy pasowało. Zaś na leji, jak buł pytany, to klepoł byle co, abo co mu jako inkszo psianyga podpowiedziała. Roz na historii buł pytany o zabytki Krakowa. Kakuś coś tam bebloł łod rzczy. Któś mu podpowiedzioł: „Sukiennice”- łun kiepsko dosłyszoł i paple: „Za- za- zabytkowe su-su-teryny, takie dawne l-latryny...”
Buła zez tego kupa śmiychu, chichranie do kuńca leji.
Rychtyk takie różniaste komsztrasy tymu rojbrowi ciyngiym sie trafiały, a łun rżnuł głupa, jakby sie jakiygo szmergulasu napiół, co nie szło sie za doś borchać na tegu szplina.
Zaś na ece, to nojbarzy pamiyntum, jak roz kiedyś grali my na podwórku u Kakusia wew dołka i ta łamaga tum swojum mocholowum szajbe śwignuł tak, co mało że dwa metry łod dołka, to rychtyk trafiuł wew gulik łod dyszczówki.
Nie znać buło po jego papie, co by sie tym pechowym rzutym przejuł, zaś rug- cug wytorgoł zez szopki kawoł brechy i dali, z cały epy zaczuł mocować sie zez kratkum łod gulika, oż ta wyprysła, ino wew dwóch kawołkach.
-To-o sie u kowola ze-eszwajsuje- fachowo łoceniuł - szak szajba ważniejszo, nie?
Ale tero trzebno buło po nium zleżć na dół. A zez tego gulika capiuło takum zojchum, co nie szło spiłować i kożdymu na womity sie zbiyrało, jak ino sie nad tum dziurum pochyluł. Bo wiara zez tego podwórka (a chebać ciyngiym i zez sunsiednich), co roz to połyn wymbór jakiejsiś ślumpy tam wylywała.
Ale Kakuś eknuł, co sóm tam jakiesiś szczebelki, jednum łapum zatkoł se kluke, drugum złapoł za te szczeble i zaczuł złazić na dół. Bo chcioł pokozać co nimo dryga i so poradzi. Jednak wew półowie drogi jedyn szczebel barzy łod inkrzych zeżarty rdzum, ukrychnuł sie pod Kakusiym i ta siyrota sprys na dół, ale nie cołkiym. Łokozało sie, że gulik jezd coroz to wynższy ku dołowi i tyn nasz szambonurek sie zaklinowoł jak korek wew flaszce jabola. Próbowali my biydoka na różniaste sposoby wytorgać, ale nijak sie nie dało. A łun, siyrota, wew ty dziurze dar sie jak łopyntany: RA-ATUNKU, LU-UDZIE PUMÓŻCIE! TYN S-S-SMRÓD MIE ZA-BIJE!
Zaś zrobiuło sie zbiegowisko, któś zadzwuniuł po straż pożarnum. Strażoki, rozbiyrajunc tyn gulik cegła po cegle, po poru godzinach, już za ciymnygo, wytośtali tego cuchnuncygo, ledwie dychajuncygo biydoka i łodstawili go na pogotowie. Jakoś nic strasznygo mu sie nie stało, łoprócz poru sinioków, łobdarcia skóry, wiukania i niegroźnygo zaczadzynia smrodym.
Za to łojciec jego mioł sprawe na kolegium za niedopilnowanie i narażynie bymbasa, bo niewiada skyndy szkioły tyż sie przyknajuły do ty wpadki Kakusiowy, spisali protokół i łoddali sprawe do kolegium. Nu i musioł un najuńć fachmanów do łodbudowania gulika, co go strażoki rozebrali. Szak najbarzy żal buło mocholowy szajby, co jeji mimo poświyncynia i poniesiunych strat nie udało sie łodzyskać. Ale zez Kakusiym to tak zawsze.


text:
Blubry zez Kościana
Na ece
Nojczyńści jezd tak, co wiara, któro pomiyszkuje wew jednym fyrtlu, gdzie nik nie jezd obski, sum takie nigdzie nie nagrygolune zasady, co by wiara miała rozeznanie, ktu jakum mo pozycje, jak na boichu na meczu.
U nos na ece wiara sie fest znała i kożdyn jedyn, czy to mały pungiel, czy starszy ożgol, czy gideja, czy kakaludek, kożdyn jedyn znoł swoje miejsce i nie wychylol się, co by nie być deknynty wee kluber, abo nie oberwać fangi wew krybuny za to, co się gupio staluje i wtyko sie - gdzie nie jego miejsce - przed łorkiestre. Buło tyż pomiyndzy wiarum takie, nie wiada zez kyndy przekunanie, zez kiym trzebno się liczyć, bo mo epe i dryg do łuzgniu się, a ktu jezd lajcha i lebiega, co kożdy może go poszturchiwać. Na tyn przykad Biniowi nik nie podskoczuł, zaś Kakusia wszyscuy popychali. Dopiyro rychtyk furt buło widać jakum ktu mo kundyche i co potrafi, jak do kitowanygo zaczli my welowa many na tiptopy.
Juras i Biniu zaro byli piyrsi wybrani, a Kakuś na łostatku, chocioż nowo, skórzanno, śnurowano blaza, co mieli my nium grajeć, buła akurat jego. Jo żym się mieściuł dzieś tak pod kuniec piyrszy dziesiuntki, co mo się rozumieć, dawało wysokum pozycje, chocioż buło poru szczurów, zez którymi raczy nie opłaciuło się zadziyrać, ino coś mi mówiuło, że łuni tyż się nie polili do zaczynania wy mnie.
Zaś buły inksze zalety wysoko ceniune u różny wiary. Jaras buł niezastumpiuny wew kitowanygo. Zdzichu mioł smykołke do blubrania wyców. Tedziu ni mioł przeciwnika wew cymbergaja, co by zez nim wygrajoł. Biniu buł nojwyższy ożgol na ece, zaś Juras mioł nawinkciejszum giyre i nosiuł najwinkciejsze papcie.
Wiara mu przygadywała, co mo se lajsnuńć na giyry futerały łod kuntrabasów, to mu bydum w sun raz, jak wyrżnie zez przodka dziury na paluchy. Czechu zbiyroł znaczki i miół jeich oż wew śtyrech klaserach. Mioł cołkie serie, a nawet kumpletnum serie “Bierutków”. Zaś mój brachol mioł talynt do darcia papy jak wew łoperze i przygrywoł so na gitarze. Jo żym bu przydatny, jak sie kumu jaki ajzol popsu, abo dynks łod jakiygo wichajstra ukrychnuł, co nik nie umumioł zreperować, aby mi sie czasym udało, chocioż nieroz nie na długo, ale zawsze. Nu i nik nie wysmyczuł takich drzewniannych koltów jak jo.
Zaś Kakuś, ta lebiega i pażygnot buł do wszystkiego, ale nieprzydatny. A wtykoł sie wszyndzie i do wszyskiygo sie próbowoł załapać, ciyngiym furt zez tym samym rezultatym. Wiara zdżoźniuno a Kakuś dudloł i smykoł do chaty. Jedne co mioł to bejmy. Zawsze wew kiejdach pore banioków u tego juchty dzwuniuło.
Nie buł tyż łostatni nyrol i chocioż sponiewiyrany, to oranżade postaswiuł i jak so lajsnuł klymki, to sie podzieluł. Tak zez grubygo mioł sie przeglund wiary zez moi eki. Buło jeszczyk sporo inkszych szczunów, ło których nie wspumniolym, bo szpejami wew niczym nie byli. Buły tyż mele, ale nie byde sikoł koksym wew temacie, co żym sie dopiyro zaś póżni zez tym zagadniyniym stryknół, a i tak do dzisiej nie jezde pewiyn co jezd lous. Ło szczunach mum zaś fest pamiyntanie, wiync nagrygoluym tutej wszyćko, co byście mogli mieć rozeznanie wew moich inkszych blubrach i zawsze miarkli sie, co buło grane wew tych blubrach, co sum o wiaruchnie zez moi eki.


text: Koslow (SN/MiR). Spěwajo serbsku hymnu „Rjana Łužica“ su jimacu swjatočnosć wčera popołdnju w Koslowje zakónčili. Wjace hač sto ludźi – něhdyšich a dźensnišich wobydlerjow Koslowa, jich přiwuzni a dalši zajimcy – bě so před towarstwowym domom „K žorawjej“ zhromadźiło. Projektowa skupina „Pomnik“ bě před štyrjomi lětami mysl zrodźiła, stajić w Koslowje pomnik za 13 Koslowčanow, kotřiž so z Druheje swětoweje wójny nawróćili njeběchu, a za dweju nućeneju dźěłaćerjow, kotrajž w Koslowje zahinyštaj. Kulisa zarjadowanja wuwabi začuće, zo su wšitcy přitomni zawjazani do kruha, kotryž ma swój centrum we wuměłskim pomniku „Nawrót do Koslowa“. Józef Kupka a Jurij Kubica – wonaj staj swoje dopomnjenki na struchły apryl 1945, jako steješe Koslow mjez rusko/pólskej a němskej frontu, na CDji zwěčniłoj, staj wčera popołdnju zhromadnje z Caroline Měršowej na Koslowskej nawsy wotkryłoj twórbu Roberta Algera, kotraž „je wotnětka schow za zhubjene a nětko do Koslowa nawróćace so 15 dušow“, kaž to čěsko-ameriski wuměłc w swojej narěči zwurazni.


text:
Słónco
Słónco je hwězda w srjedźišću našeho słónčneho systema. Wono je přeměrnje wulka hwězda we wonkownej třećinje mlóčneje dróhi. Słónco wobsahuje 99,86 % masy cyłkowneho słónčneho systema a ma přeměr wot 1,4 milionow kilometrow, 109 króć wjace hač zemja.
Prudźenje plasmoweje kule, kotraž je na powjerchu někak 6000°C horca, je zakładne wuměnjenje za žiwjenje na zemi. Słónco je zemi ze srjedźnej zdalenosću wot 149,6 milionow kilometrow najbliša a najlěpje přepytowana hwězda. Jeho powjerch (fotosfera) pokazuje periodisce so přeměnjacu ličbu słónčnych blakow, kotrež steja w zwisku ze sylnymi magnetiskimi polemi.
Słónco, kotrehož přeběh na njebjesach rjaduje rytmus dnjow a lět, je so hižo w prawěku kultisce česćowało.
Astronomiski symbol słónca je ☉.
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Wobrazy słónca na webstronje NASA (jendź.)


text:
Nimo wulkich nadregionalnych a w medijach prezentnych serbskich towarstwow mamy w dwurěčnej kónčinje njeličomne mjeńše a małe towarstwa, kotrež runje tak pilne dźěło wukonjeja, wo nich pak přewjele njezhoniš. W swojej lětnjej seriji lětsa tajke aktiwne cyłki předstajamy, dźensa Serbsku pčólnicu (20/kónc).
Hižo naši prjedownicy běchu so pčołarjenju wěnowali. W 19. lětstotku zetkawachu so serbscy pčołarjo z Chrósćic, Wotrowa, Róžanta, Poršic a Slepoho w małych kruhach. Wot lěta 1905 schadźowachu so serbscy pčołarjo w tehdyšim Hórnikec hosćencu w Chrósćicach a rozmyslowachu wo zhromadnym towarstwje, k čemuž lěto pozdźišo tež dóńdźe. Za prěnjeho předsydu Serbskeje pčólnicy bu Jakub Kmjeć wuzwoleny. Na swojich zhromadźiznach w Chrósćicach, Ralbicach, Wotrowje, Radworju a druhdźe zaběrachu so z prašenjemi, kak matki plahować, kołće twarić, wunoški powjetšić a nowe dopóznaća pčołarstwa nałožować. Čłonojo pčólnicy mějachu dohromady něhdźe 1 000 ludow, jeničce w Chrósćicach 120.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
„Wuběrk basnjow markěrujo cas romantizěrowanja w dolnoserbskej poeziji, cas serbskich pěsnjarjow. Zapśimjejo se někak casowy wobcerk wót lěta 1867 (nastaśe basni wót M. Lejnika) až do 1934 (wudaśe „Wěnašk błośańskich kwětkow“ wót M. Witkojc). Tak gódnośi zestajaŕ Fryco Libo w swójom teksće. W zběrce su basni 21 awtorow a awtorkow, mjaz nimi wót Pawoła Broniša, Kita Dabowa, Lize a Marjany Domaškojc, Mjertyna Grysa a Mjertyna Rochy. Wóni wobspiwaju domacnu pśirodu a rědnosć dolnołužyskeje krajiny, starosćece pak se teke wó serbski kraj a maśernu rěc, kaž to wucytajomy z M. Rochoweje basni „Ten serbski kraj“ abo z Warkoweje basni „Serbska maś a jeje synk“. Jeju zacuśa a mysli su nam źinsajšnym kradu bliske.


text:
Ôd soboty do soboty #4
Przeglōnd wydarzyń na świecie we czwŏrtym tydniu lutego narychtowoł, jak kożdy tydziyń, Rafał Szyma.
20-02-2018: Strōmy naschwŏl Trumpowi i smogowi
Skuli akcyje “Trump Forest”, co sztarła rok tymu, aktywisty posadziyli już milijōn strōmōw. Akcyjŏ zaczła sie naschwŏl Donaldowi Trumpowi, coby ôdpedzieć na antyekologiczno polityka ôd jego administracyje, bez przikłŏd na cŏfniyńcie sie USA ze paryskij zgody a plany powrotu do używaniŏ wynglŏ. Cyl ôrganizatorōw to posadzić 10 milijardōw strōmōw – do rōwnowŏgi ze spodziywanōm ymisyjōm CO2.
Niydŏwno moglimy tyż sie przewiedzieć ô masowym sadzyniu strōmōw ôd chińskij armije. 60 tysiyncy wojŏkōw dostało przikŏz, coby flancować – mŏ to być brōń we walce ze smogiym we prowincyji Hebei. Latoś Chiny chcōm zasadzić wiyncyj jak 84000 km2 lasu – to je takŏ powierzchnia, jako mŏ cołkŏ Irlandyjŏ.
Źrōdła: EcoWatch, Independent
20-02-2018: Religijŏ przestŏwŏ być ôbowiōnzkowŏ we irlandzkich postrzednich szkołach
Szkolŏrze ze postrzednich szkołōw we Irlandyji bydōm mogli mieć inksze zajyńcia na plac religije, kierŏ do terŏz była tam ôbowiōnzkowŏ.
Chociŏż fto bōł zwolniōny ze katechezy ôd ôjcōw, durś bez czas religije musioł siedzieć we klasie na zadku abo we bibliŏtyce, a porzōnd niy śmioł przi tymu robić inkszych zajyńć. Terŏzki do istnych mŏ być rychtowany alternatywny program zajyńć.
Richard Bruton, minister edukacyje, padŏ, iże dzisio niy idzie durś zakłŏdać, co wiynkszość szkolŏrzy to sōm katoliki.
21-02-2018: Wiynkszość krajōw na świecie je skorumpowanŏ
Wiyncyj jak ⅔ krajōw na świecie je skorumpowanych – idzie pedzieć skuli raportu ôd Transparency International.
Ôrganizacyjŏ kludzi ranking korupcyje (Corruption Perceptions Index) – wykŏz ze 180 krajami, kiere ôcyniŏ podug raportōw ôd ekspertōw a ludzi biznesu. Łōńskigo roku wiyncyj jak ⅔ krajōw miało wynik 50 abo mynij we stostopniowyj skali.
“Nojczyściejsze” kraje we 2017 roku to Nowŏ Zelandyjŏ a Danijŏ, a nojwiyncyj skorumpowane – Sōmalijŏ, Połedniowy Sudan a Syryjŏ. Polska je na 28., a Czechy na 30. placu.
Ku tymu TI ofyn padŏ, co korupcyjŏ je direkt skuplowanŏ ze słabōm ôchrōnōm mydiōw a ôbywatelskich grup społecznych.
Źrōdła: Transparency International, DW
22-02-2018: Kokajina we ruskij ambasadzie w Buenos Aires
Argyntyński minister bezpieczyństwa doł znać, co sużby sfantowały bezmała 400kg kokajiny we ruskij ambasadzie w Buenos Aires. Ku tymu chyciyły handlyrzy narkotykami ze Argyntyny a Rusyje.
Heresztowania kōńczōm wiyncyj jak rok spōlnyj roboty ôd argyntyńskij i ruskij policyje. Spōłpraca zaczła sie po tym, jak w grudniu 2016 ruski ambasador doł znać ô narkotykach znŏleziōnych we ambasadzie.
Gang handlyrzy prōbowoł użyć kanałōw dyplōmatycznych, coby przeciepać kolumbiańsko abo peruwiańsko kokajina bez Argyntyna ku Rusyji a Niymcōm.
Źrōdło: The Journal
23-02-2018: Raport ONZ ô zbrodniach w Sudanie Połedniowym
Raport ONZ ôd ôbrōńcōw praw człowieka padŏ ô 40 połedniowosudańskich byjamtrach (miyndzy inkszymi 5 pōłkownikach a 3 gubernatorach stanōw), kierzi mogōm mieć ôsobisty udzioł we wojynnych zbrodniach. Tożsamość ôd nich bydzie ale tajymnicōm aże do terminu.
Raport to je bezma ino śpica ôd lodowyj gōry. Chociŏż we 2015 podpisany bōł pokōj, we Sudanie Połedniowym durś trwŏ kōnflikt miyndzy strōnami w regiyrōnku. Wojna nojgorzij tykŏ cywilōw. We raporcie stojōm relacyje ô torturach, ôkruciyństwach, gwołtach, mordach a niszczyniu cołkich wsi na masowo skala.


text:
Francek Fyrtok 13.03.1921
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Kochany Hanysie!
Zbiero mi sie na kocynderka. Sprzikrziło mi sie moje mieszkanie, bo mieszkōm na gōrze, pod dachym niby w gołymbniku, a niymo schodōw jyno drabinka. Jak mi gospodyni wynajmowała to pōmieszkanie, to pedziała mi, że byda mioł fajny Aussicht, niby widok. I doprowdy mōm widoki roztōmajite, bo w ścianach i dylōwce sōm szpary na palec i na dwa. A nojpiekniejszy widok jest bez dylōwka, ale co to za widok, tego ci nic powiym, bo byś pedzioł mojej libście i mioł bym z niōm ôstuda. Zebych sie chcioł wykludzić skiż dylōwki, to nie, jyno skiż drabinki. Po tej drabinie nie jyno jo właża do mojej izby, ale i dziouchy mojej gospodyni jak idōm po jajca na chlewik. Jo zaś czynsto droźnia te dziouchy skiż tej dylōwki i tōż sie zymściły. Wziyny mi drabinka i bez dwa dni musiołech siedzieć w pōmieszkaniu jak w hereszcie. Tōż musza sie wykludzić, bo drabinki se nie kupia. Żol mi bydzie tej dylōwki, ale niech tam.
Zamieszkołbych w barakach lo ymigrantōw, co je Niymcy budujōm. Ale w barakach sie leży, jak sie mo cholera abo biedrōnki, a jo nie mōm cholery i nie potrzebuja sie iskać. Potym baraki wyglōndajōm jak lauzoleum i pryndko sie spolōm. Nojlepiej naszafna se jako ymigrantka. Naszych ymigrantōw przijedzie cało hołda, to trzeba se bydzie wybrać jako szykowno. Nasze dziouchy, co wyjechały do Westfal urosły a dziōbki majōm jak jabłka. Jo Je znōm. boch był w Botropie, Boer, Ôberhausyn, Altstadyn itd. Ale jak sie ślōnske dziouchy dowiedzōm, iże se chca naszafnōńć jako gryfno ymigrantka, to mi ôczy wydropiōm. A jednak chciołbych se trocha pobłoznować. Ale co tam, jo wszystkim dziouchōm byda wierny, jezi głosować bydōm za Polskōm. Kożdo dzioucha, co bydzie głosować za Polskōm, wydo sie jeszcze w tym roku i dostanie dobrego i tyngego chłopa. Wszystke nasze dziouchy głosować bydōm za Polskōm.
Inaczy jest u Urbanka. Questera i Ulitzki. Libsty Urbanka i Questera zasztrajkowały skiż tego iże Urbankōw Cōmisaryat plebiszczytowy „hinter Deutschland” jut bankrutuje. Libsta Urbanka głosować bydzie za Polskōm. Skiż tego Urbanek ciōngle sie szkrobie po głowie i potym mo zielōne palce. Ulitzka i Quester pakujōm już swoje łachy, bo 21 marca wyjadōm z Gōrnego Slōnska. Ulitzka tak wyjedzie jak Nieborowski. Ks. Nieborowski ôpuścił fara. kupił se tuzin ślipsōw a drugi tuzin podarowały mu Niymki we Westfalach.
Jo bych libsty nie narożoł na koszta, bo bych tego bez hōnor nie przyniosł. Byłech wczora w parku ôbejrzeć jak wyglōndajōm ôlejandry, a tu trzi moje stare libsty idōm alejōm. Po wesołym prziwitaniu skryńcili by w bok i wiesz kogochmy spotkali? Czterech buksōw z Berlina i Hamburga. Byli to ci sami, co szturmowali łōńskego roku w Katowicach. Ale wtedy ich nasi przegnali kole Bogucic i uciekać musieli bez rzeka Rawa. A iże, jak kożdy na Niymcach, mieli ancugi z papieru, a buty z papyndeklu, toż im to wszystko ôstało w rzece, jyno im ślipsy tak wisiały. Jakech to libstōm ôpedzioł, zaczyny sie głośno śmioć, a buksy chcieli nos zbić. Ale Julcia, wiesz ta, co mie nie chciała i ciōngle bez telefōn godo, umie boksować, szmernyła ci jednego w broda, że sie jak widełka do gōry nogami postawił, a ci insi uciekli. Nie miołech jo roboty. Kopnyła ci go jeszcze roz w Ameryka i wpodł pod sztrasbanka, co zazwyczaj nie jeździ. Z tej uciechy poszli my na kawa i kreple.
Teroz Niymcy rozsyłajōm „Mobilmachungsbefehl” choć to jest zakazane. Joch ci też taki befel dostoł alech im ôdpisoł, iże mie mogōm pohuśtać. Koleks Walek Brōzda też dostoł „Mobilbefehl” choć służył we wojsku pod mostym i żaby żgoł. Ôn se tym befelym zapolił do fajfki, bo nie jest w ciymia bity. Niymcy se myślōm, iże wrōcił rok 14-sty, ale my ich weźniymy na ejinunzwanzig i walić ich bydziymy tuzym, że nie poznajōm marmelady.
W ôstatnim piśmie, jakech ôpisowoł Lyski, wydrukwołeś źle, bo niymiała być godka ô Leśnikach, jyno ô leśniczym Beyerze, co to poradzi gnać kozy Urbankowe. A Lojek w Lyskach jeszcze se nie kupił nowej baraniny, chodzi w niej i bez lato, choć mu Hajmatstroje przajōm.
Hanysie, strugej plecybit, a dziołchōm, jak przidōm w niedziela z mojikiym. dej jajca, abyś dostoł ôd nich na śmiergust fajne kroszōnki.
Francek Fyrtok.


text:
Tachantska cyrkej swj. Pětra
Tachantska cyrkej swj. Pětra (němsce Dom St. Petri abo prosće Petridom) je najwjetši Boži dom w Budyšinje a simultana cyrkej, kotraž přisłuša tachantskej wosadźe swjateho Pětra a ewangelskej wosadźe samsneho mjena. Wona je konkatedrala Drježdźansko-Mišnjanskeho biskopstwa. Jako jedna z najstaršich simultanych cyrkwjow w Němskej wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Cyrkej nadeńdźe so na Mjasowych wikach wosrjedź města a je po zdaću starša hač Serbska cyrkej při Žitnych wikach. Wona běše tež sydło tachantskeho kapitla swjateho Pětra.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje dopokazane naspomnjenje pochadźa z lěta 1217, hačrunjež eksistuje tež starši zapisk wokoło lěta 1000. W lěće 1218 bu prěni raz z kamjenja natwarjena a 24. junija poswjećena. 1456−1463 bu znowa natwarjena w pózdnjogotiskim stilu. Wot bamža Benedikta XV. dósta w juliju 1921 titul katedralneje cyrkwje. Mjez 1921 a 1980 běše ze sydłom ponowjeneho Mišnjanskeho biskopstwa, kotrež so pak w lěće 1980 do Drježdźan přesydli.
Twarjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Tachantska cyrkej je žurlowa cyrkej z třomi resp. štyrjomi łódźemi (štwórta łódź je přitwar w juhu) z pózdnjogotiskimi wjelbami. We hłownej łódźi je syćowy wjelb, w južnej hwězdny. Cyrkwinska łódź je 59 metrow dołha, 30 metrow šěroka a 17 metrow wysoka. Tachantska wěža je 83 m wysoka.
Wosadźe[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
K ewangelskej wosadźe swj. Pětra słušeja protestanća města Budyšina. Katolska wosada měješe w lěće 2016 3.825 čłonow z Budyšina a wokolnych wsow (2015: 3.811). Serbskorěčne kemše wotměwaja so w cyrkwi Našeje lubeje knjenje.
Do katolskeje tachantskeje wosady słušeja mjez druhim katolscy wobydlerjo Dźěžnikec, Hrubjelčic, Mnišonca a Słoneje Boršće.
Galerija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Cornelius Gurlitt: Der Dom St. Peter. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 33. Zwjazk: Bautzen (Stadt). C. C. Meinhold, Dresden 1909, str. 1–58. (wobšěrne wopisanje)
Žorła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Webstrony wosady swj. Pětra (hsb.)
- Webstrony města Budyšina (hsb.)
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bart | Bukecy | Budestecy | Budyšink | Budyšin, swj. Pětr | Budyšin, swj. Michał | Halštrow | Hodźij | Horni Wujězd | Hrodźišćo | Hućina | Huska | Chwaćicy | Klukš | Korzym | Kotecy | Kumwałd | Łupoj | Malešecy | Minakał | Njeswačidło | Palow | Porchow | Poršicy | Protecy | Rakecy | Smělna | Smječkecy | Wjelećin | Wóslink | Załom


text:
Hokejowe reprezyntacyje U-18 na Gōrnym Ślōnsku
Dzisiej (7 listopada) napczōn sie we Krawŏrzach (cz. Kravaře, niem. Deutsch Krawarn) wele Ôpawy na Gōrnym Ślōnsku turniej hokejowych manszaftōw U-18 Rep. Czeskej, USA, Szwecyje, Szwajcarie i Finlandyje.
Manszafty bandōm grać we Buly Arena na ul. Kostelní 360/28 do niedzieli. Szpile sōm ô 3 i 7 po połedniu.
Turniej je we Krawŏrzach, bo trynerym czeskygo manszaftu U-18 je Alois Hadamczik, kery narodziōł sie i miyszkōł we tyn mieście.
Co ciekawe, Alois Hadamczik je bratym ôd śp. Evžena (urodzōnego jako Eugen) Hadamczika, legyndarnego trynera fusbalŏrzy Banika Ôstrawa, z kerym bōł dwa razy majstrym i dwa razy wicemajstrym Czechosłowacji we fusbalu.


text:
Rozprŏwki ô Głogōwku i ôkolicach: Dzierżysławice
Dzisiej napiszã dwa słowa na poczōntku, bo nie wiã, czy słyszeliście ô takij fajnyj wsi, z ktōryj mogecie se już piechty iść na czeskõ strōnã Ślōnska. Dzierżysławice to wiejś z ktōryj pochodzi moja mama. Tam siedziałach w każdy lato u ōmy a ôna mi rosprawiała ô chabernicach, morach, utopcach i historiach rodzinnych.
Jak se urodził mōj wnuczek, to poczułajch se fest ōma i napisałajch ekstra do niygo jednã z tych rosprŏwek. Latojś Antek skōńczōł siedym lŏt i na geburstag pojechałajch do przedszkola w Głogōwku i przeczytałajch tã historiã wszystkim dzieckōm z jego grupy. Choć było po naszymu, wszystky rozumiały, a słuchały z ôtwartymi gambōma. Nŏbarzi ty, co miyszkajōm w Dzierżysławicach…
Porosprawiōm ci, Antku, jak to było…
Było to dŏwno, dŏwno tymu… To skōnd ô tyj wiã? Bo rosprawiała mi moja ōma, a ônyj ôd niyj ōma, a tyj tyż ôd niyj ōma. Tera jŏ tyż je ōma i bestoż rozprawiōm to tobie, mōj malutki Antku. Jak trochã urojśniesz, to se ô tyj przeczyjtŏsz.
W Dzierżysławicach, skōnd pochodzi moja mama i gdzie sōm wiãże pobożni ludzie, bo połno tam kapliczkōw, krziżōw, figur i świantyjch ôbrŏzōw na chałupach – jednygo dnia prziszoł do gospodyni, co mieszkała przi drōdze na Kolōnijõ jedyn wandrus. Gospodyni myjślała se, że prziszoł po projśbie, bo wtedy było siyłã żebrŏkōw i roztōmajtyjch borŏkōw, ale tyn padoł, że je malyrzam, co maluje ôbrazy. Jak szoł mino, to widzioł na ścianie wycugu bardzo zniszczōnyj ôbrŏz z Matkōm Boskōm i za niewielkōm ôpłatōm chciołby go ôdnowić.
Kobiyta powrōżyła, powrōżyła i padała: dobrze. Abo możno padała: gut – tygo to już nie wiã, bo w Dzierżysławicach, co bōł wtedy Dirschelwitz jedni rzōńdziyli po ślōnsku, a drudzy po niymiecku. Jak tam było, tak było, dojść, że baba nakładła mu do rukzaka wandzōnki, kiołbasy, szpeku i preswusztu a potyj wyciōngli ôbrŏz, zapakowali do papiōru i ôbwiōnzali szpagatam. „Banã nazŏd za dwa tyjdniy, bajecie mieć ôbrŏz jak nowyj, w całyj wsi nie baje takygo drugygo fajnygo” – padoł malyrz, wez zawiniōntko pod pachã i poszoł.
Kobiyta czekała i czekała na swōj skarb podarymnie, a na ścianie straszyła szpatnŏ dziura. Żŏdyn nie wiedzioł, że chop jak jyno skranciōł na Kolōnijōm, wciep ôbrŏz do krzipopy i uciek z połnyj ruksakam bez Bażantkam na Głogowiec i dali.
Prziszła zima. Ludzie zaczli chodzić szkubać piyrzi. Nierŏz rosprawiali se ô roztōmajtyjch straszydłach, utopcach, chabernicach i morach. Potyj jak szli w nocy nazŏd du dōm mieli połny galŏty strachu. Beztōż jak jedyn z drugi zacznōm gŏdać, że na Kolōniji straszi – na poczōntku żŏdyn nie wierzōł. To przecã nie je myjglich. No ja, ale wszyscy rzōńdziyli to samo: ze krzipopy wstŏwŏ bardzo piyknŏ Pani i gorzko płacze, a potyj znikŏ. Każdyj, kogo postraszyło widzioł to samo. W kōńcu poszli tam do kupy za dnia i zaczli szukać.
W krzipopie pod śniegam znŏdli ôbrŏz, jeszcze barzi zniszczōnyj niż przōdzi. Zaniyjśli go gospodyni a ta wezwała farŏrza, coby pokropiōł to miejscy świancōnōm wodōm i porzykoł. Ôd tygo czasu przestało straszyć a kobiyta ufundowała na Kolōniji krziż, ktōryj nŏprzōd bōł drewnianyj a teraz je z kamiynia. Ôbrŏz bōł tak zniszczōnyj, że nie szło go dać nazŏd do muru i do dzisiej je skowanyj dōma a na jego miejscu stoji figurka Nŏświantszy Paniynki.
Ta pobożnŏ kobiyta, to bōła twoja praprapraołma mōj małyj Antku. Jak troszkã urojśniesz, to ci ty miejsca pokŏżã. Do Dzierżysławic z Głogōwka niy mōmy daleko.
Co je na fotografkach?
1. Dzierżysławianki przed kapliczkōm we wsi (lata 50-ty)
2. Starŏ kartka pocztowŏ z Dzierżysławic – wszystky ty miejsca se zachowały (szkoła, dyjnkmal, kościōł)
3. Krziż na Kolōniji (drōga we wsi), dzie straszyło.
4. Miejscy w murze, dzie bōł ôbrŏz, a tera je figurka.


text:
Prof. Josef Leisen
Johannesa Gutenbergowa uniwersita, Mainz
Statny studijny seminar Koblenz
Za rěč sensibelna wučba – što drje to je?
Spěchowanje rěče je nadawk wšěch předmjetow. Metodiske graty su instrumenty k zmištrowanju rěčnych standardnych situacijow fachoweje wučby. Su to rěčne situacije, kotrež ma kóždy šuler prawidłownje a w nimale kóždej hodźinje fachoweje wučby zmištrować. Metodiske graty su postupowanja, materialije, pomocne srědki, kotrež podpěraja wuwučowanske a wuknjenske procesy w rěčnych standardnych situacijach. Rozeznawamy mjez gratami, při kotrychž wučer sylnje wodźi, a tajkimi, při kotrychž šulerjo aktiwnje dźěłaja.
W přednošku předstajeja so metodiske graty a podawaja a diskutuja so praktiske pokiwy k zasadźenju tutych. Praksy blisko wobjednawaja so slědowace prašenja:
Wo prof. Josefje Leisenje
Profesor Josef Leisen je nawoda Statneho studijneho seminara za wučerstwo na gymnazijach w Koblenzu a profesor za didaktiku fyziki při uniwersiće w Mainzu. Z jeho nazhonjenjow jako fachowy wučer za matematiku a fyziku na bilingualnej Němskej šuli w Španiskej je didaktika a metodika za rěč sensibelneje fachoweje wučby nastała.
Znaty bu wón jako wudawaćel metodoweje přiručki DFU, kotraž njeje jenož němskorěčnu fachowu wučbu na šulach we wukraju skutkownje wowliwowała, ale so tež we wobłuku němčiny jako druheje rěče za šulerki a šulerjow z připućowanskim pozadkom wužiwała. Nowa publikacija Josefa Leisena "Sprachförderung im Fach" chce narokam tuteje skupiny šulerjow hišće lěpje wotpowědować a koncepty a praktiske přikłady za rěčspěchowacu wučbu w zmysle za rěč sensibelneje fachoweje wučby předstajić.
Kristian Raum
Centrum za wučerske kubłanje, šulsko- a powołanskokubłanske slědźenje, TU Drježdźany
Korjenje w domiznje, křidła za swět - impulsy za bilingualnu wučbu
Naš swět je zjaty do rěče - wona je skład našich dopomnjenkow, srědk našeje komunikacije, forma zwuraznjenja našich začućow a stejišćow. Kajka šansa to za tych,
kotřiž dwě rěči wěsće wobknježa, wotewrětej so jim tola hnydom dwaj swětaj! Aktualne přikłady kaž wobchadźenje Francoskeje ze swojimi regionalnymi resp. šulskimi cuzymi rěčemi pokazuja porno
tomu, zo so tež w 21. lětstotku rěčna mnohotnosć přeco jako bohatosć njezapřimnje. Tež my stejimy před wužadanjom, staršim, šulerkam a šulerjam, ale tež zamołwitym w politice a zarjadnistwje
přeco zaso na prašenje za zmysłom z poměrnje wulkim nałožkom zwjazaneje bilingualneje wučby wotmołwić dyrbjeć. Přednošk ma pozbudźić, so tutomu wužadanju stajić a tuž zaměrnje wotewrjene
prašenja narěčeć: W čim wobsteji nadhódnota bilingualneje wučby a kak móžemy ju hišće lěpje zwužitkować? Kotre temy a kotre metody resp. wuknjenske formy měli wosebje w fokusu stać?
Poćahujo so na nazhonjenja w bilingualnej francoskej wěcnofachowej wučbje a konkretne šulerske projekty w němsko-francosko-serbskim konteksće spyta so, impulsy za dalše dźěło a tež za rěče přesahowacu kooperaciju mjez koleginami a kolegami wuwiwać.
Wo Kristianje Raumje
Kristian Raum je gymnazialny wučer za francošćinu a stawizny z dołholětnymi nazhonjenjemi w bilingualnej wěcnej wučbje stawiznow. Wón dźěłaše na Romaina Rollandowym gymnaziju w Drježdźanach, hdźež je mjez druhim němsko-francoske šulerske wuměny přewjedł, do kotrychž je tež elementy serbskeje kultury sobu zapřijał. Je sobu zawjedł němsko-francosku dwójnu maturu „Abibac“. K jeho nadawkam słušeše nimo toho dźěło jako fachowy poradźowar za francošćinu na gymnazijach we wobłuku regionalneje wotnožki Drježdźany. Wot awgusta 2015 skutkuje wón jako powołany wučer při Centrumje za wučerske kubłanje, šulske a powołanskokubłanske slědźenje TU Drježdźany we wobłuku fachoweje didaktiki francošćiny. Wosebje wěnuje so diferencowanej wučbje a interkulturelnemu wuknjenju. W tutymaj wobłukomaj je hižo dalekubłanja koncipował a přewjedł, mj. dr. schadźowanje k bilingualnym a mjezydisciplinarnym modulam a kóždolětnje so wotměwace dny wučerjow francošćiny w Drježdźanach.
Kotre didaktiske metody zmóžnjeja šulerjam wuspěšne wužiwanje rěče? W dźěłarničce so rozjimuje, kak móže wučer w zakładnej šuli z pisanej nitku a rěčnymi mustrami krok po kroku aktiwne
nałožowanje rěče kóždeho šulerja docpěć. Předstaji so planowanje efektiwneho wuknjenskeho a „rěčneho“ časa na zakładźe partnerskeho eksperimentowanja ze słownym materialom. Dale poskića so
lóštne zwučowanja, kotrež su na rozšěrjenje słowneho składa rjadowniskeho cyłka wusměrjene.
Daniela Knoblichowa
Serbska zakładna šula „Michał Hórnik“ Worklecy
Daniela Knoblichowa je wučerka za delni schodźenk a ma dołholětne powołanske nazhonjenja. Wona skutkuje na Serbskej zakładnej šuli „Michał Hórnik“ we Worklecach. Nimo toho dźěła jako powołana poradźowanska wučerka a je fachowa poradźowarka za serbšćinu na zakładnych šulach we wobłuku regionalneje wotnožki Budyšin kaž tež wuwučowarka we wukubłanju studentow wučerstwa (Lehrbeauftragte). Wosebje wěnuje so wona diferencowanemu a na kompetency wusměrjenemu wuwučowanju. Na tutym polu ma mnoholětne nazhonjenja w dalekubłanju wučerjow.
Heterogenita w zakładnej šuli je wot spočatka sem jara wulka. Dźěći přińdu z wuknjenskimi wuměnjenjemi do šule, kotrež wotpowěduja wuwićowemu rozdźělej hač do třoch lět. Naša wučba ma nětko
kóžde dźěćo indiwidualnje spěchować, diferencowana być, kubłać, na kompetency orientowana wužadować a po móžnosći pola kóždeho šulerja stopnjowanje jeho wukonow docpěć.
Wotewrjene wuwučowanske metody zmóžnjeja dźěćom aktiwne, samostatne a kooperatiwne wuknjenje - wot spočatka sem.
Silke Huge
referatna nawodnica, Sakski kubłanski institut
Silke Huge ma wjace hač dwacećilětne nazhonjenja jako nawodnica zakładneje šule. Wona skutkowaše jako referentka na polu kwalifikacije šulskich nawodnicow a nawodow w Sakskej. Tučasnje dźěła
wona jako nawodnica referata „Wuwiwanje kwality w kubłanju“ při Sakskim kubłanskim instituće.
A. Meißner
47. zakładna šula w Drježdźanach
Antje Meißner je wučerka na 47. zakładnej šuli w Drježdźanach a za nowe ideje jara wotewrjena. Swoju wysoku kompetencu při indiwidualnym spěchowanju šulerkow a šulerjow w zakładnej šuli zasadźuje wona w nadawku Sakskeho kubłanskeho instituta we wobłuku dalekubłanjow wučerkow a wučerjow w ramiku projekta „Lětniki přesahowace wuwučowanje na małych zakładnych šulach na wjesce“. K jeje aktualnym nadawkam słuša nimo toho dźěło jako zamołwita za šulskozachodnu fazu kaž tež jako mentorka při wukubłanju referendarow.
Koncept 2plus je so přez lěta w našich šulach zadomił. Přeco zaso pytamy za přiměrjenymi metodami wuwučowanja. Dwurěčnosć we wučbje je wužadanje za kóždu wučerku a kóždeho wučerja, přetož su
předznajomosće a zakłady šulerkow a šulerjow jara rozdźělne. Kak spěchujemy dźěći němskeho pochada, a kak runočasnje dalewuwiće maćernorěčnych dźěći? Kotre metody su móžne, kotre wašnja
wuwučowanja wunošne?
Zhromadnje chcemy so z wšelakimi móžnosćemi dwurěčneho wuwučowanja rozestajić a so z metodami bilingualneje wučby, mj. dr. na přikładźe francosko-němskeje wučby Drježdźanskeho Romain Rolland gymnazija, zeznajomić. Při tym su najwšelakoriše nazhonjenja wšitkich koleginow a kolegow pohon a nastork za nowe ideje žiweje dwurěčnosće w našej wučbje.
Diana Šołćina
Serbska wyša šula „Michał Hórnik“ Worklecy
Diana Šołćina je fachowa wučerka za stawizny a sport. Referendariat wukonješe wot 2003 hač do 2005 w Lipsku. Wot lěta 2005 sem wuwučuje na Serbskej wyšej šuli „Michał Hórnik“ we Worklecach a
je zdobom mentorka. Tuchwilu kubła so na poradźowansku wučerku. Wona ma wobšěrne nazhonjenja w dwurěčnym wuwučowanju, teamteachingu a w organizaciji wšelakich prezentaciskich formow, kotrež
diferencowane dwurěčne wuwučowanje podpěraja.
Kristian Raum
Centrum za wučerske kubłanje, šulsko- a powołanskokubłanske slědźenje, TU Drježdźany
Kristian Raum je gymnazialny wučer za francošćinu a stawizny z dołholětnymi nazhonjenjemi w bilingualnej wěcnej wučbje stawiznow. Wón dźěłaše na Romaina Rollandowym gymnaziju w Drježdźanach, hdźež je mjez druhim němsko-francoske šulerske wuměny přewjedł, do kotrychž je tež elementy serbskeje kultury sobu zapřijał. Je sobu zawjedł němsko-francosku dwójnu maturu „Abibac“. K jeho nadawkam słušeše nimo toho dźěło jako fachowy poradźowar za francošćinu na gymnazijach we wobłuku regionalneje wotnožki Drježdźany. Wot awgusta 2015 skutkuje wón jako powołany wučer při Centrumje za wučerske kubłanje, šulske a powołanskokubłanske slědźenje TU Drježdźany we wobłuku fachoweje didaktiki francošćiny. Wosebje wěnuje so diferencowanej wučbje a interkulturelnemu wuknjenju. W tutymaj wobłukomaj je hižo dalekubłanja koncipował a přewjedł, mj. dr. schadźowanje k bilingualnym a mjezydisciplinarnym modulam a kóždolětnje so wotměwace dny wučerjow francošćiny w Drježdźanach.
DIGITAL krok po kroku – serbski prawopis interaktiwnje wuknyć a zwučować
W dźěłarničce prezentuje so digitalny wučbny srědk k zwučowanju a skrućenju gramatiskich a prawopisnych kmanosćow šulerjow rěčneju skupinow 1 a 2, kotřiž po koncepće 2plus serbsce wuknu.
Wučbny srědk ma indiwidualnemu spěchowanju šulerjow słužić a diferencowane wuwučowanje podpěrać.
Zhromadnje z agenturu za młode medije KIDS interactive wujasni so funkcionalita webstrony a skići so móžnosć, kwalitu prěnich zwučowanskich jednotkow posudźować.
Dźěłarnička słuži zhromadnemu kritiskemu rozestajenju z digitalnymi medijemi we wšědnej šulskej wučbje.
Serbske rěčne znajomosće šulerjow certifikować – přihot na pruwowanje
Dale předstaji so certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po zasadach Zhromadneho referencneho ramika za rěče (ZER), kotrež zmóžni rěčne kmanosće w mjezynarodnje přirunajomnej formje
přepruwować. Certifikacija měri so w prěnim rjedźe na dorosćenych, kotřiž w rěčnych kursach abo awtodidaktisce serbsce wuknu. Tola tež wotchadnikam 10. lětnika doporuča so rěčne pruwowanje na
niwowje B2 a wotchadnikam 12. lětnika na niwowje C1.
Nimo toho prezentuje so internetowy poskitk za testowe pruwowanje. Wobdźělnicy informuja so wo wobsahu, natwarje a hódnoćenju certifikata kaž tež wo rěčnych niwowach a wobdźělenskich wuměnjenjach za pruwowanje RĚČNY CERTIFIKAT HORNJOSERBŠĆINY.
Manuela Smolina
Rěčny centrum WITAJ
Manuela Smolina je wědomostna sobudźěłaćerka a wotrjadnica w Rěčnym centrumje WITAJ.
Do toho wuwučowaše jako wučerka za němčinu a serbšćinu na wyšej šuli w PančicachKukowje a na Serbskim gymnaziju Budyšin.
Wona je mjez druhim zamołwita za spřistupnjenje zakładow serbskeje gramatiki a ortografije za šulsku potrjebu a za nowowudaća maćeršćinow. Dalše ćežišćo jeje dźěła je koncipowanje a nadźěłanje zakładow za certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po Europskim referencnym ramiku za rěče. K tomu wuwiwa so wosebita webstrona za zajimcow, kotřiž wuknu hornjo- abo delnjoserbšćinu.
Jadwiga Dyrlichowa
Rěčny centrum WITAJ
Jadwiga Dyrlichowa je diplomowa přełožowarka za jendźelšćinu a čěšćinu. Wot lěta 2015 sem dźěła w Rěčnym centrumje WITAJ jako projektowa koordinatorka za digitalne wučbne srědki. Při tym skutkuje tež jako awtorka při wuwiwanju interaktiwnych nadawkow.
Mnoho dźěći wotrosće dwurěčnje. Přiswojenje rěče wotběži na zakładźe wšelakich rěčnych biografijow jara indiwidualnje. To rěka, zo su wažne parametry rěče kaž zrozumliwosć, słowoskład a
gramatika jara wšelako wuwite. Přez zaměrne nałožowanje wobkedźbowanskich instrumentow móže so zwěsćić, što šuler derje wobknježi a hdźe ma so zapřimnyć. Dźěći z deficitami při přiswojenju
pisomneje rěče su husto přežadani. Zo by so dołhodobnym wuskutkam a negatiwnym wuwićam zadźěwało, ma so sčasom jednać – ma so wo šulskich a eksternych formach podpěry přemyslować, ale tež
jich hranicy maja so spóznać.
Wanda Wokowa
rěčnoterapeutiska praksa w Budyšinje
Wanda Wokowa studowaše na Martina Lutherowej uniwersiće w Halle rěčne wědomosće a fonetiku. Po postgraduaciji ke kliniskej rěčnej wědomostnicy dźěłaše někotre lěta w praksach za logopediju, doniž so 2002 w Budyšinje na tutym polu njezesamostatni. Dźěła jako akademiska rěčna terapeutka z klientami wšěch starobnych skupin, kotřiž ćerpja pod rěčnymi, rěčenskimi a hłósnymi mylenjemi. Terapija přewjedźe so w sylnej rěči klienta – serbsce abo němsce. Wosebite ćežišćo jeje dźěła je přewod wuwića dźěći hladojo na jich rěčne wuwiće kaž tež poradźowanje a terapija šulskich dźěći, kotřiž maja deficity při přiswojenju pisomneje rěče. Wona poradźuje tež staršich, wučerjow a kubłarjow w pěstowarnjach.
Rozmołwy w předmjeće matematika wjesć rěka zhromadnje a jedyn wot druheho wuknyć, wot idejow a myslow druhich dźěći profitować a sam jasnosć wo swójskich předstawach dóstać.
Kak maja so tajke rozmołwy wjesć? Kotre metody a nadawki so za to hodźa? Kotre rěčne kompetency maja so za to wuwić? Na wšitke tute prašenja ma dźěłarnička wotmołwy dać.
Bärbel Czornack-Menzzer
zakładna šula Reichenberg
Bärbel Czornack-Menzzer skutkuje wot 1992 jako wjednica we wobłuku zakładnych šulow a wuwučuje hłownje matematiku. Wona ma dołholětne nazhonjenja na polu dalekubłanja a je w fachowym časopisu „Matematika w zakładnej šuli“ (Friedrichowe nakładnistwo) publikowała.
Starši su wažny dźěl kubłanskeho procesa. To je w Sakskim šulskim zakonju runje tak zakótwjene kaž w koncepće 2plus. Woni dožiwjeja dźeń wote dnja wuspěchi swojich dźěći w rěčnym wuwiću a so
z prawom nad tym raduja. Runje tak pak registruja starši tež ćeže a dožiwja snadź rezignaciju. Rěči so wo tym? Hdyž haj, štó to organizuje a kak móhli so dobre nazhonjenja šěrić? Hdyž nic,
kak móhło so to w přichodźe zeskutkownić? Rěčna hodźina njech so jako móžnosć wuměny nazhonjenjow wuwije. Wobdźěleni přindu do rozmołwy a pytaja zhromadnje za nowymi pućemi a perspektiwami –
cyle w zmysle hesła zarjadowanja.
Bosćij Handrik
Sakska kubłanska agentura, regionalna wotnožka Budyšin
Bosćij Handrik dźěła z lěta 2001 mjez druhim jako šulski referent w mjenowanym zarjedźe. Aktualnje skutkuje jako wosobinski referent nawody zarjada a jako koordinator za serbske naležnosće. Wón je wučer za chemiju, biologiju a astronomiju. Wot 1990 bě šulski nawoda PWŠ “Dr. Marija Grólmusec” w Radworju a wot 1992 do 2001 nawoda tamnišeje srjedźneje šule.
Rěčny centrum WITAJ
fachowy wotrjad
Domowiny - Zwjazka Łužiskich Serbow z.t.
WITAJ-Sprachzentrum
eine Fachabteilung der
Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V.
Póštowe naměsto 2 / Postplatz 2
02625 Budyšin / Bautzen
Tel.: 03591 550 400
Fax: 03591 550 375
E-Mail: witaj-bautzen@sorben.com


text:
Eko-ławka we Radlinie
We cyntrum Radlina, na pl. Radlińskich Olimpijczyków stanyła ławka, na kerej idzie ôdpoczōnć i naładować we tyn czasie bateryje. Eko-ławka dziynki panelōm solarnym wytwŏrzŏ sztrōm przidajny do naładowaniŏ telefōnu abo tabletu. To jedna ze zwyciynskich propozycyji w piyrszyj edycyji budżetu ôbywatelskigo we Radlinie.
Podzimym łōńskigo roku, z propozycyjōm stworzyniŏ ławki solarnej w Radlinie zgłosiyła sie grupa miyszkańcōw, przi skłŏdaniu antragu w rōmach debiutanckiej dlŏ Radlina edycyje budżetu ôbywatelskigo. W czasie welowaniŏ bez miyszkańcōw projekt zyskoł uznōnie i ôstoł zaplanowany do ryalizacyje w 2018 roku. Ławka finalnie stanyła wczorej w cyntrum Radlina.
Tyn miastowy mebel wyposażōny je w panel fotowoltaiczny, kery ynergijõ słōnecznõ zamiyniŏ na sztrōm. Idzie dziynki tymu podładować swōj telefōn abo tablet. Ławka ôbsługuje tyż masziny z ładowarkōm indukcyjnōm. Ekstra ôstała wyposażōnŏ we sztyry stojaki na koła jak tyż instrukcyjõ w alfabecie Braille’a. Produkcyjōm ławki zajōnła sie fyrma Smartta z Krzepic.


text:
Rybnik: strōmiki za stare bateryje a tōnery
Latoś, ôd 21-23 moja we Urzyndzie Miasta Rybnika bydōm zbiyrać prōzne bateryje a tōnery. Kery prziniesie stary elektryczny szmelc, bydzie mōg dostać za to małe strōmiki.
Prōzne bateryje a tōnery pudzie zaniyś do Wydziału Ekologije Urzyndu Miasta Rybnika (izba 012 na parterze przi ul. Bolesława Chrobrego 2).
Tyn, kery prziniesie chocioż 10 prōznych bateryjów, abo 5 starych tōnerōw, a bydzie chcioł sadzić strōmiki, dostanie kwitek, kaj bydzie stoło napisane, że może dostać fōndnyte ôd Fesztrownie ze Rybnika małe strōmiki, zorty Sosna pospolito.
Strōmiki te pudzie se wziōnś do 30 czyrwnia ze Szkōłki ód Fesztrownie Rybnik przi ul. Wielopolskij 6 we Rybniku. Jedyn człowiek może dostać najwiyncyj 10 strōmikōw.
Informacyjŏ: UM Rybnik, przekłŏd: Staniław Neblik


text:
San Marino
San Marino, Republika San Marino (it. Repubblica di San Marino) , tyż Nojjaśnijszo Republika San Marino (it. Serenissima Repubblica di San Marino) – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 32 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.
San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 goda uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kiej prziszły kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.
Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje[1]. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.[2]
Gyografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39 km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27 °C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6 °C[3].
Ferwaltůngowy tajlůng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Acquaviva
- Borgo Maggore
- Chiesanuova
- Domagnano
- Faetano
- Fioryentino
- Montigiardino
- San Marino
- Serravalle
Zdrzůdła[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ CIA The World Factbook - Country Comparison :: GDP - Per Capita (PPP)
- ↑ CIA The World Factbook - San Marino
- ↑ San Marino Climate


text:
Z Gołbina/Gulben. „Něga jo było wšykno rědnjejše!“ Chto njejo taku sadu južo słyšał abo sam gronił? Ako góle wiźiš wjele na hynakšy part a sy pregowany wót danego ducha casa.
Kak jo to pak było pśed 80 abo 120 lětami? Kak su luźe w našom regionje tencas žywe byli, kótare zwuconosći a móžnosći su měli? Pla nas jo pśedewšym rolnikaŕstwo wjeliku rolu w žywjenje luźi grało. Bury, slědnikarje (Hüfner), kósace (Kossäten), knechśi ... su měli mjenjej abo wěcej dobre wujźenje (Auskommen). Zemja njejo how nejlěpša była, su musali se wjelgin napinaś, aby se najědli. Toś su musali teke źiśi pomagaś. Wót tśeśego abo stwórtego lěta su źiśi južo mógali pśi wuzběrnjenju na pólach pomagaś. Pitśku starše źiśi su byli ze zbóžom na pastwach ducy a su jo pasli. Pśi tom su cesto radny kus drogi wót swójogo doma pšec byli. Su musali sami se spójźeś, su nosyli zagronitosć. Ale njejsu měli swójsku śpu abo swójsku póstolu. Familije su cesto jano jadnu śpu měli, źož su spali, jědli a rownocasnje žywe byli. Gaž źinsajšne źiśi za jich śpu pšašaś, buźo wětšyna wót nich wótegroniś: „Se wě, až mam swójsku śpu – z kompjuterom!“


text:
Koszyncin: chop spŏlōł budōnek ze gołymbiami we postrzodku
Policyjōny zastawiyli miyszkańca Koszyncina podyjzdrzanego ô podpŏlynie budōnku ôd gminy i zabicie ze ôsobliwym ôkruciyństwym bydōncych we postrzodku gołymbi. Decyzyjōm prokuratora, podpalacz ôstanie pod policyjnym dozorym.
Do zdarzyniŏ doszło we sztwŏrtek niyskoro na wieczōr. Po 22.00 we flamach stanōł budōnek gospodarczy ôd Gminy Koszyncin. Po ôpanowaniu ôgnia ôd fojermanōw pokŏzało sie, iże we postrzodku bōł gołymbnik. Żywcym spŏlyło sie pŏrãdziesiōnt ptŏkōw. W czasie niyspełna trzech godzin ôd wybuchu ôgnia policyjōny zastawiyli podpŏlacza, kerym pokŏzoł sie 63-letni miyszkaniec. Pokŏzało sie, iże ptŏki nerwowały chopa, tōż podpŏlōł budōnek, w kerym sie znojdowały. 63-latek ôdpowiy przed gyrichtym. Grozi mu 5 lŏt heresztu. Prokurator uzdoł, iże ôstanie terŏz pod policyjnym dozorym.
Zdrzōdło i foto: KPP Lubliniec


text:
Budyšin (CK/SN). W juniju bě w Hornjej Łužicy 18 831 žonow a muži jako bjezdźěłnych registrowanych. To je 469 mjenje hač w meji a samo 1 674 mjenje hač w samsnym času loni. Dale woteběrała je bjezdźěłnosć w Hornjej Łužicy dobreje hospodarskeje konjunktury dla, ale tež sezonalnych přičin. „Wuwiće minjenych dźesać lět pokazuje, zo je so ličba bjezdźěłnych wo wjace hač społojčiła“, rjekny operatiwna jednaćelka Budyskeje agentury za dźěło Ilona Winge-Paul, jako wona aktualne ličby z dźěłowych wikow předstaji. Před dźesać lětami bě we wuchodnej Sakskej 45 224 ludźi bjez dźěła.
„Dokelž su knihi předewzaćelow połne nadawkow, je jich zwólniwosć wulka nowych sobudźěłaćerjow přistajić“, Ilona Winge-Paul rozłoži. Jeje sobudźěłaćerjo móža tuchwilu 4 561 swobodnych dźěłowych městnow sposrědkować. We wobłuku podźělneho dźěłoweho časa maja 1 078 městnow, w předźěłacym přemysle 895, a na polu strowotnistwa a hladanja starych ludźi 430. Runja zašłym měsacam pytaja w tychle branšach najwjace nowych přistajenych.


text: W Nürnbergu wotmě so wot 14. nazymnika 1945 hač do 1. winowca 1946 proces Mjezynarodneho wojerskeho sudnistwa aliěrowacych dobyćerskich mocow Druheje swětoweje wójny. 24 wobskorženym złóstnikam přisłušachu prěni wicekancler hitlerskeho knjejstwa Franz von Papen (strona Zentrum), reichski społnomócnjeny za zasadźenje dźěłaćerjow Fritz Sauckel, awstriski jurist a reichski minister Artur Seyß-Inquart, minister za wobrónjenje a municiju Albert Speer a radijowy komentator Wulkoněmskeho sćelaka Hans Fritzsche. Wobskorženy bu tež Baldur von Schirach, wjednik Hitlerskeje młodźiny a bohot Wiena. Wón měješe serbske korjenje, kotrež pak zasakle zaprěwaše. Jeho předchadnik, uniwersitny profesor Bohuchwał Benedikt von Šěrach (1743–1804), bu wot rakusko-němskeje kejžorki Marije Theresije do zemjanstwa pozběhnjeny. Pětr Šěrach (1656–1722), syn bura z Křidoła pola Kamjenca, bě farar w Chrjebi a prěni z wulkeje Šěrachec dynastije serbskich duchownych a wědomostnikow.


text:
Bośńa a Hercegowina
Bośńa a Hercegowina (BiH, bośńacko godka a chorwacko godka: Bosna i Hercegovina, syrbsko godka: БocHa и XepцeroBиHa) – państwo we połedńowo-wschodńij Ojropje, na Bołkanach. Powstoło po rozpańyńću śe Jugosławiji. Grańica mo s Chorwacyjům, Syrbijům a Czornům Gůrům. Skłodo śe s Federacyji Bośńe a Hercegowiny a Syrbskij Republiki.
Je to krej gůrzisty, przez 90% placu je położůne wyżyj kej 200 m n.p.m. Nowyższe wjyrchy na teryńe Bośńe a Hercegowiny sům we Dynarskich Alpach (Maglić, 2386 m n.p.m.).
Bośńa Hercegowina uostała srogo zniszczůno we důmowyj wojńe. Terozki gospodarka je sam uoparto na leśńictwje, bergmaństwje a ynergetyce.


text:
Absolwenci: 1. Boroch Robert 2. Borzyszkowski Ryszard 3. Brzuszczyk Tomasz 4. Cieślak Grzegorz 5. Cieśliński Jakub 6. Czerwiński Marcin 7. Dąbrowski Piotr 8. Jagodziński Szymon 9. Jegers Marcin 10. Kaczorowski Krzysztof 11. Kawczyński Radomir 12. Kiedrowski Radomir 13. Klimek Piotr 14. Kropop Ireneusz 15. Krygowski Grzegorz 16. Kubiak Rafał 17. Łowczyk Wojciech 18. Łuczak MArek 19. Niewiadomski Remigiusz 20. Popławski Dariusz 21. Przybyłko Wojciech 22. Toboła Bogusław 23. Woronkowicz Jacek
Absolwenci: 1. Boroch Robert 2. Borzyszkowski Ryszard 3. Brzuszczyk Tomasz 4. Cieślak Grzegorz 5. Cieśliński Jakub 6. Czerwiński Marcin 7. Dąbrowski Piotr 8. Jagodziński Szymon 9. Jegers Marcin 10. Kaczorowski Krzysztof 11. Kawczyński Radomir 12. Kiedrowski Radomir 13. Klimek Piotr 14. Kropop Ireneusz 15. Krygowski Grzegorz 16. Kubiak Rafał 17. Łowczyk Wojciech 18. Łuczak MArek 19. Niewiadomski Remigiusz 20. Popławski Dariusz 21. Przybyłko Wojciech 22. Toboła Bogusław 23. Woronkowicz Jacek
Absolwenci: 1. Barczyk Karol 2. Babula Grzegorz 3. Beker Zenon 4. Borodziuk Tadeusz 5. Breska Arkadiusz 6. Ciecholewski Przemysław 7. Czerepko Adam 8. Drewczyński Jacek 9. Drzazgowski Tomasz 10. Galewski Grzegorz 11. Galiński Marek 12. Krzakowski Jacek 13. Korzeniowski Sebastian 14. Kulas Marek 15. Ludwiczak Grzegorz 16. Michnowicz Klaudiusz 17. Mierzwa Roman 18. Niedziołek Ryszard 19. Peć Jacek 20. Piotrowski Krzysztof 21. Powelski Zbigniew 22. Rabko Roman 23. Rodziewicz Dariusz 24. Ruciński Janusz 25. Szmidt Remigiusz 26. Sobiecki Tomasz 27. Socha Dariusz 28. Żakowski Damian 29. Janeczko Krzysztof 30. Łukaszewski Włodzimierz
Absolwenci: 1. Banaszewski Tomasz 2. Burandt Adam 3. Dąbrowski Robert 4. Frontczak Waldemar 5. Golianek Przemysław 6. Hrynkiewicz Grzegorz 7. Kitlas Wojciech 8. Ledziński Miłosz 9. Lewiński Andrzej 10. Maciejewski Piotr 11. Miotk Waldemar 12. Pucek Miorosław 13. Sawicki Sławomir 14. Stoltman Piotr 15. Adaśko Waldemar
Absolwenci: 1. Chyła Bartosz 2. Ciuk Krzysztof 3. Dołkowski Ryszard 4. Hajdeczko Hubert 5. Jankowski Błażej 6. Kijek Mariusz 7. Popiński Mariusz 8. Kosobudzki Miłosz 9. Krzewiński Ryszard 10. Kwas Tomasz 11. Lewandowski Leszek 12. Łęgowski Grzegorz 13. Malinowski Janusz 14. Romanek Roman 15. Stępniewski Grzegorz 16. Świątek JArosław 17. Tyborski Kazimierz 18. Zamachowski Zbigniew 19. Ziółkowski Bogdan
Absolwenci: 1. Baranowski Mariusz 2. Baranowski Tomasz 3. Boguszewski Norbert 4. Białek Marek 5. Czaja Dariusz 6. Formella Klaudiusz 7. Główczewski Wiesław 8. Hinc Roman 9. Jedzierski Arkadiusz 10. Kluczyk Karol 11. Korkowski Ryszard 12. Koszela Robert 13. Lawrenc Mariusz 14. Małys Piotr 15. Szotrowski Tomasz 16. Szymańczak Janusz 17. Warczachowski Wiesław 18. Wolanowski Artur 19. Wójtowicz Robert 20. Żejmo Jarosław
Absolwenci: 1. Badaczewski Roman 2. Gliński Jan 3. Grabka Marcin 4. Grugiel Adam 5. Grzegorzewski Piotr 6. Hajczuk Wiesław 7. Jurkiewicz Sławomir 8. Karolczak Andrzej 9. Kazimierski Daniel 10. Kwiatkowski Sławomir 11. Książka Krzysztof 12. Laskowski Tomasz 13. Łasecki Jacek 14. Łęgowski Marek 15. Manowski Zbigniew 16. Niewiadomski Włodzimierz 17. Pipke Andrzej 18. Roszman Tomasz 19. Siwicki Janusz 20. Sławiński Sławomir 21. Skórzewski Piotr 22. Sumiński Zbigniew 23. Sladowski Artur 24. Tecław Dariusz 25. Tryjankowski Sławomir 26. Wyppych Janusz
Absolwenci: 1. Bandalewski Zbigniew 2. Biedziak Robert 3. Błaszczyk Adam 4. Gutowski Tomasz 5. Foksiński Krzysztof 6. Gostomski Maciej 7. Grzonka Dariusz 8. Guzman Piotr 9. Kapanka Adam 10. Klaczyński Andrzej 11.Kowalski Mirosław 12. Kruchowski Andrzej 13. Krzyżan Paweł 14. Kuczyński Adam 15. Mikołajczyk Zbigniew 16. Nawrocki Jacek 17. Peć Krzysztof 18. Pikulski Paweł 19. Rogowski Dariusz 20. Rosiak Jacek 21. Sajdak Jacek 23. Seklecki Arkadiusz 23. Siuda Hubert 24. Sut Paweł 25. Szwajkowski Dariusz 26. Wiśniewski Artur 27. Zabrocki Wojciech 28. Zalewski Marcin
Absolwenci: 1. Argasiński Jacek 2. Dolny Wiesław 3. Fiderewicz Jan 4. Filochowski Mariusz 5. Felski Mirosław 6. Graczyk Dariusz 7. Jażdżewski Grzegorz 8. Kluska Wojciech 9. Kocikowski Sylwester 10. Negowski Krzysztof 11. Olszewski Piotr 12. Pawelec Mirosław 13. Podgórski Mariusz 14. Radzikowski Tomasz 15. Seweryniak Arkadiusz 16. Szamocki Adam 17. Szczepaniak Leszek 18. Wasilewski Krzysztof 19. Wilmanowski Dariusz 20. Wesiora Wojciech 21. Wojtasz Adam 22. Zieliński Robert
Absolwenci: 1. Argasiński Jacek 2. Dolny Wiesław 3. Fiderewicz Jan 4. Filochowski Mariusz 5. Felski Mirosław 6. Graczyk Dariusz 7. Jażdżewski Grzegorz 8. Kluska Wojciech 9. Kocikowski Sylwester 10. Negowski Krzysztof 11. Olszewski Piotr 12. Pawelec Mirosław 13. Podgórski Mariusz 14. Radzikowski Tomasz 15. Seweryniak Arkadiusz 16. Szamocki Adam 17. Szczepaniak Leszek 18. Wasilewski Krzysztof 19. Wilmanowski Dariusz 20. Wesiora Wojciech 21. Wojtasz Adam 22. Zieliński Robert
Absolwenci: 1. Drzycimski Leszek 2. Falowski Jarosław 3. Frąckiewicz Henryk 4. Górski Waldemar 5. Jarzębski Mirosław 6. Krauze Jacek 7. Łepek Leszek 8. Łosiński Grzegorz 9. Małkowski Dariusz 10. Nasiadko Dariusz 11. Ortman Grzegorz 12. Perzewski Grzegorz 13. Polak Piotr 14. Przytuła Paweł 15. Sarnowski Benedykt 16. Starościn Waldemar 17. Wilanowski Krzysztof
Absolwenci: 1. Borsuk Mirosław 2. Chudziński Roman 3. Falkowski Adam 4. Fierek Krzysztof 5. Kisiek Maciej 6. Kot Piotr 7. Lewandowski Sławomir 8. Makowski Dariusz 9. Mikołajczak Mirosław 10. Nitecki Sławomir 11. Połom Alfred 12. Sobolewski Piotr 13. Suchomski Mirosław 14. Stawicki Mariusz 15. Kreder Zbigniew 16. Wawryszczuk Mieczysław 17. Zdanowski Dariusz 18. Żołądź Waldemar
Absolwenci: 1. Barczyk Krzysztof 2. Gularek Leszek 3. Kamiński Ireneusz 4. Kołomyjski Mieczysław 5. Kulas Zbigniew 6. Malinowski Ryszard 7. Motykowski Grzegorz 8. Pająk Paweł 9. Parfion Marek 10. Pietuszko Mirosław 11. Pobłocki Piotr 12. Recki Jarosław 13. Rosochacz Andrzej 14. Stefański Paweł 15. Szalecki Dariusz 16. Szeląg Janusz 17. Szmidt Adam 18. Waruszewski Zygmunt 19. Zakrzewski Bogdan 20. Zwolak Aleksander
Absolwenci: 1. Bach Erwin 2. Balicki Romuald 3. Belter Andrzej 4. Goliński Krzysztof 5. Jankowski Eugeniusz 6. Łosiak Wiesław 7. Maliszewski Mariusz 8. Niebrzydowski Waldemar 9. Oldenburg Zbigniew 10. Przybył Jarosław 11. Pysiakl Adam 12. Ramik Eugeniusz 13. Renka Piotr 14. Sikorski Sławomir 15. Sobiechowski Jacek 16. Sobieralski Ireneusz 17. Wiloch Bogdan
Absolwenci: 1. Adamczuk Dariusz 2. Brzuchalski Tadeusz 3. Dziedziak Andrzej 4. Krzydziński Wiesław 5. Kosiński Janusz 6. Krak Wiesław 7. Kucharski Ludwik 8. Kujawa Mirosław 9. Kulas Andrzej 10. Kurpet Ryszard 11. Lejk Marek 12. Lubrant Grzegorz 13. Łeppek Piotr 14. Martuszewski Stanisław 15. Mikołajczyk Robert 16. Miśkiewicz Piotr 17. Młodzik Tadeusz 18. Olejniczak Krzysztof 19. Siciński Wiesław 20. Sikorski Jarosław 21. Śliwiński Gabriel 22. Stanek Szczepan 23. Świgoń Jarosław
Absolwenci: 1. Andrzejewski Mirosław 2. Anklewicz Henryk 3. Gąsiorowski Krzysztof 4. Jacek Nadrzej 5. Kalwejt Wiesław 6. Laskowski Piotr 7. Lewandowski Krzysztof 8. Lewkowicz Jarosław 9. Machujski Jan 10. Murawski Piotr 11. Mytlewski Andrzej 12. Pawelec Wiesław 13. Pietrzakowski Ryszard 14. Rafa Mirosław 15. Rudnicki Daniel 16. Rutkowski Henryk 17. Sawicki Andrzej 18. Siciński Krzysztof 19. Stachowicz Kazimierz 20. Szczygielski Marek 21. Szymański Ryszard 22. Wegenek Wacław 23. Wilczyński Zdzisław 24. Zawojski Piotr


text:
Bycantinske mócnarstwo
Bycantinske mócnarstwo (starogrjeksce BuZavtιvή Autokpatopίa – Byzantine autokratoria, abo Baσιλeίa tῶv Ῥwuaίwv – Basileia ton Romaion – po słowje Romske mócnarstwo) bě historiski stat w dobje pózdnjeje antiki a srjedźowěka. Bycantinske mócnarstwo bě bjezposrědni nastupnik Romskeho imperija w jeho wuchodnym dźělu, tuž je znate tež pod mjenom Wuchodoromske mócnarstwo. Hłowny jazyk mócnarstwa bě grjekšćina město łaćonšćiny, kotraž bě wužiwana w Romskim imperiju a w tak mjenowanym Zapadoromskim mócnarstwje. Hłowna (a wot lěta 380 oficialna statna) nabožina bě křesćanstwo.
Stolica Bycantinskeho mócnarstwa bě Konstantinopel a teritorij stata bě we wuchodnym dźělu Srjedźneho morja, předewšěm w Małej Aziji.


text:
Harry Potter
Harry Potter to je mjano seryje kśůnżek kerych autorkům je J. K. Rowling. Sům ůune fest popularne postřůd bajtli a modych, majům tyż czytoczůw postrzůd dorosłych.
Seryjo Harry Potter uopisuje przigody modygo czarodźeja bez sześć lot, bez kere bůł ůun szkolorzym we Szule Magije a Czornokśynstwa we Hogwarće. Autorka pado, co idyja seryje wlozła jeij do gowy kej mjoła rajza cugym.
Pjyrszo kśůnżka, Harry Potter a Filozoficzny Kamjyń, bůła wydano we 1997 roku, nale jeij akcyjo mo plac we roku 1991. Nostympne tajle majům anfang przed anfangym roku we szule a kůńczům śe na anfangu wakcyji letńich. Choć uopisujům roztomajte przigody, ńy sům ůune uodrymbymi cołośćůma, ino tajlůma seryje uo wspůlnyj fabule. Zwjyńczyńy cołkigo cyklu mo być jygo uostatńi, śůdmy tům.
Tůmy cykla[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Harry Potter a Kamjyń Filozoficzny
- Harry Potter a Kůmnata Tajemńicůw
- Harry Potter a wjyńźyń Azkabanu
- Harry Potter a Czara Fojyry
- Harry Potter a Zakůn Fyńiksa
- Harry Potter a Kśůnże Půłkrwi
- Harry Potter a Insygńa Śmjyrći
Filmy a inksze[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Krům kśůnżek, s kuli "Poteromańije" a srogigo zainteresowańo fanůw (we 2007 podug stanu na lipjec sprzedano 325 mln. egz. růmanůw uo Potterze), powstoły tyż adaptacyje filmowe, szpile kůmputrowe a inksze. Do terozki sfilmowano pjyńć tajli cyklu, prymjera kinowo szůstyj tajle je planowano na 2009, a śůdmyj we dwůch tajlach na 2010 a 2011.