text:
Kiejsik to cowiekowi (gôdóm łó mie, kiejech miôł dwadzieścia-trzidziyści i pôra lôt) stykło, kiej spôł jakiesik dwie-trzi godziny. Balanga, dziołchy, do dóm, do prykola i za trzi godziny do roboty! Niyskorzij trza bóło ździebko wiyncyj (ta gorzôła jakosik pomaluśku sie ze tyj palicy luftowała). Terôzki juzaś, abo sie nynô dwanôście godzin na dziyń, abo blank cowiek niy poradzi usnóńć, bo ci mu sie ciyngiym we palicy metlajóm bele jake gupoty. I dejcie terôzki pozór! Kiej cowiek miôł pôranôście lôt i niy poradziół nynać, to gawcół we gipsdeka. A tam… a tam na tyj gipsdece choby na jakisik binie, choby kajsik we tyjatrze, pokazôwali ci mu sie roztomajte cudoki. Stykło, co jakisik autok przejechôł a już na gipsdece pokazôwali sie roztomajte stroszki, roztomajte strzigi lebo inksze maszkary. Ździebko tam niyskorzij, to już szło uwidzieć na tyj gipsdece inksze cufale; lecy kedy jakosik baba sie pokôzała… nó, wszyjsko co cowiekowi sie we palicy belóntało. A terôzki? Terôzki to jô ino sztyjc kukóm na ta naszô „Józefka”, kierô ze daleka blynduje (nikiej chnet wszyjskie terôzki kościoły) i gawca kiej jakiesik auto przejedzie. Jes gryfnie, tela co nôjbarzij to ci mie poradzóm wnerwić, poradzóm dopolić te autokowe alarmy. Przeca wszyjskie wiedzóm, co po dziesióntyj na wieczór niy lza larmować, niy możnô zubrować, wiertać we ścianach, klupać po dylinach i take tam takie inksze. Tela, co do sto pierónów, żôdyn niy zakôzôł szkyrtaniô tych alarmów. Pół dwanostyj, moja sztreka jes krótko, ino piyć siyni a sam môsz: „ping-ping” – przijechôł chop, i coby baba jego już sie kapła, iże łón jes, i sie rychtowała…. nó rychtowała ci mu wieczerzô. Piyńć minut i juzaś „ping-ping”, drugi łochyntol sie nazôd do chałpy przikarycół. Juzaś pôra minut i fóncla na côłkô gipsdeka (to u mie); jakisik naprany taksóm ci sie sam do dóm przikarycół. Niy, coby zarôzki zabulół i drab wylôz śnij, niy! Łón – jak to kôżdy naprany chop – jesce musi sie wygôdać, pogôdać sie, musi jesce połozprawiać ło świekrze, ło tym, co mu cheba starô zarôzki prasknie bez łeb kopyścióm. Abo, kieli to śniygo „gieroj”, kiery we tyj chałpie sóm i do imyntu reskiyruje!
Jesce taksa niy łodjechała a sam juzaś inkszô bezkurcyjo titô choby gupiô, bo mu ta taksa zawôdzô. Łodjechała – mie blynduje po gipsdece – tyn istny stôwiô ci ta swoja karyta kole mojij siyni i… drzist dźwiyrzami; za kwilka „ping-ping”, szaltruje alarm we tym starym gracie. Deczko pokój, a sam inkszy jakisik buc, łoszkliwiec podjyżdżô pod jedna siyń dalszij, i tak ze jakiesik piyńć minut gazuje, gazuje, wyrcy tyn motor i wyrcy. Łorôz … zgas, i po kwilce „ping-ping”. Ludzie! Pół nocy: „ping-ping”, „ping-ping”. Jesce tak kole szczwôrtyj na ranym jakisik „nowobogacki”, „biznesmyn”, taki co to fitulityngyszeft łotwar, karycy sie ze – jak to sie terôzki modernie gôdô – „integracyjnyj” wieczerzy, nó i jużciś tyż jesce gôdka na côłki karpyntel ze szoferokym (przeca wszyjskie muszóm miarkować, iże to dupny „biznesmyn” wrôcô sie do dóm ze roboty). To, iże szofera mô na isto pierón szczelić, iże łón sóm jesce niy jes we chałpie, to takigo gorola gówno łobłajzi. Nó, pojechôł – blyndło na gipsdece. Terôzki ino nynać… i juzaś „ping-ping”, anich niy usłyszôł kiej jesce ftoś przijechôł. I tak bez kôżdô noc, ganc egal: pióntek, świóntek czy niydziela. Nale, to niy wszyjsko. Kôżdy przeca ma jakisik tam sómsiadów, prôwda?
Jedyn sómsiôd durch na palcu myje, toplô, glancuje te swoje auto, chocia ino rółz za miesionc kajsik wyjedzie, i to ino kiej jes gryfnô pogoda. Inkszy sómsiôd mô rôd sie dobrze szluknóńć (co jô gôdóm?) mocka wysłepać. Przijndzie kajś ło drugij na ranym, mało-wiela powyrôbiô, ślegnie do prykola, nynô! Inkszy juzaś ciyngiym sóm przi autoku bajstluje. Mô starucnego grata, ale sztyjc bajstluje, choby to bóło jakiesik „Ferrari”. Nale, nôjgorszy jes sómsiôd „złotô rónczka”. Taki poradzi sómsiadóm życie łoszeredzić do imyntu.
Nôjprzodzij rychtuje dyliny. Côłkô chałpa aże bucy łod szlajfmasziny, zyjgi, piyły. Narychtowôł, sprawiół. Niy śleciôł jesce tydziyń, a tyn istny juzaś niy poradzi szczimać, juzaś mô glizdy w rzici i napoczynô bajstlować. Kuchynia mu sie niy zdô. Trza juzaś cosik bajstlować, markiyrować. A sómsiady łod siódmyj (przeca wolno!) za ścianóm suchajóm: majzle, motki, bormasziny – łón kafelki kładzie i musi wszyjsko wyklupać. Śleciôł tydziyn, abo dwa, bo tyn majster jes akuratny, taki majster pyprok po stojóncku srôł. Ludzie przecamć ło dziesióntyj na wieczór już wycióngajóm wszyjskie farfocle, szpónty i inksze frópy z dakli, kiere sie powtykali, coby tego tydniowego larma niy suchać. Nó, jakiesik możno dwa dni spokój. A tyn istny, taki frechowny „majsterdupa” i sroła-bajstlyrz napoczynô juzaś. Ściany mu sie niy zdajóm, trza je łoklupać i blank łod nowa posztrajchować. I zaś napoczynô sie bajzel. Bajzel u niygo a… larmo u nôs, sómsiadów. I… juzaś sómsiady majóm przedzrzistane. Klupanie po ścianach, tómpanie drabinóm po dylinach, baba ciyngiym kible nalywô i wylywô, drugda prasknie kiblym ło zol (wiycie jakie to larmo, kiej taki ajmer śleci na kachle we haźlu, we sroczu?). Szlus, fajrant? Niy, baba sie zawinszowała nowy gysztel, fach na huty we antryju. I juzaś borowanie, klupanie… a wiycie wiela larma poradzi zrobić ta modernô bormaszina ze „widióm”, kieróm sie we starych familokach (a jesce gorzij we tych betóniannych pomiyszkaniach ze srogij platy) – boruje .
I poradziół bych tak jesce dugo wynokwiać, ale spómna możno ino jedyn wicny fal. Taki – jakech skorzij spómniôł – majster pyprok po stojóncku srôł – miôł ci fucha u jednego byamtra. Zrobiół swoji i na łostatku ze gospodôrzym deczko wysłepali. Tyn istny, nadrzistany jak belówa, uzdôł, iże lajstnie sie jesce kwarytka do chałpy. Bóło już festelnie niyskoro, tóż tyż kciôł wlyjź cichym duchym, po kryjóncku do chałpy, tak, coby niy łobudzić swojij staryj. Przed tym swojim familokym wrajziół ta kwarytka do zadnij kabzy galotów, a iże bół naprany w śtyry dupy, przed samóm swojóm chałpóm potknół sie i drzistnół jak dugi. Przi tymu roztrzaskôł ta flaszecka, ta kwarytka, i pokalyczół festelnie swoja rzić. Wlôz po cichuśku rajn do pomiyszkaniô i direkt na palcyskach poszôł do badycimra, coby se zbajstlować facz, coby se ta rzić zabindować a niy pokwawić łobleczyniô prykola. Seblyk galoty, wypnół te swoji zakwawióne półrzitki we stróna zdrzadła, nó i robi te powijadło, tyn łopatrónek. Klyjmuje jedyn floster, drugi… i jesce pôra…. Zatym pokłôd sie po cichuśku do prykola. Wczas ło rozwidnioku jejigo babeczka wrzeskliwóm mordóm cuci go:
– Ty stopieróński giździe! Ty łożarciuchu zapierónowany! Niy dosik, iżeś przikwanckôł sie jutrznióm, ło szaroku, to jesce côłkô sztepdeka jes we kwi!
A jô już na isto, ty giździe stopieróński, blank niy miarkuja, po jakiego dioska prziklyjmowôłeś te wszyjske flôstry na tym… zdrzadle?


c: text/html

text:
Hawaje (ang. Hawaii, haw. Hawaiʻi) – sztat we USA rozlygowany na Pokojnym Uoceańe, kery uobejmuje 137 wyspůw ze archipelagu Hawaje (we tym 8 půmjyszkiwanych: Hawaii, Oahu, Kauai, Molokai, Lanai, Maui, Niihau a Kahoolawe). Ńy mo uůn ńijakigo kuplůngu ze głůwnům tajlům USA, kero je rozlygowano na kůntynyńće.
Wyspy Hawajůw sům gůrzyste a je na ich mocka wulkůnůw.
Rdzynno, polinezyjsko ludność Hawajůw to je ino 6,6% ludźůw, nojwjyncyj je sam imigrantůw ze Azyji a jejich potomkůw.
Lo Ojropejczykůw uoddykńůne uod Jamesa Cooka we 1788 roku, we 1898 anektowane bez USA, uod 1959 majům status sztatu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Djalekt
Djalekt (uode greckigo słowa διάλektoς, dialektos) je to zorta godki kero je charakterystyczno lo danyj skupiny społecznyj używoczůw jakij godki. Słowo to je używane do rygjůnalnych wzorcůw godki, nale djalekt moge śe tyż wyrůžńić bez inksze czyńńiki, jak ntp. socjalno klasa.
We popularnym użyću, słowo djalekt je uodnoszůne tyż do myńi-znůmyj godki (uokryślanyj tyż kej rygjůnalno godka), uosobliwje jak ńy je uůna usztandaryzowano a ńy mo uoficjalnyj formy szrajbůnku (taki przipadek je lo ślůnskij godki). To znoczyńy je brane kej pejoratywne uod godajůncych we takij rzeczy, iże uokryślyńy wespůłidźe zy myślyńym, co tako godka je wybrakowano we słowach, gramatyce a ważnośći.


text:
Brno
Wspůłrzyndne: 49°12' N 16°36' E
Brno (mjym. Brünn, łać. Bruna) – mjasto we Czeskij Republice, stolica połedńowomorawijskigo kreju a historyczno stolica Morawiji. Druge podug wjelośći ludźůw mjasto we Czeskij Republice. Je srogim uostrzodkem kulturalnym, naukowym a industryje (m. in. werk Zbrojovka a bauerske ćůngńiki Zetor). Mjejske prawa mo uod 1243 roka.
Kamracke sztaty[Sprowjej]
- Dallas, USA
- Kowno, Litwa
- Leeds, Yngland
- Lajpcik, Mjymcy
- Poznańy, Polsko
- Rennes, Francyjo
- Sankt Pölten, Austrijo
- Stuttgart, Mjymcy
- Utrecht, Ńiderlandy
- Wjedyń, Austrijo
- Woroneż, Rusyjo
- Odense, Dańijo
- Płowdiw, Bułgaryjo


text:
"Uż za Franca Jozefa nasi starzikawie sie uż tam uczyli...". fot. FJD
"...dziynka Bogu żodyn nie prziszeł na to coby te szkołe zawrzić". fot. FJD
Dzisio Wóm zaś poczytóm po naszymu opowiadanie "Polityka", Zbigniewa Niemca z książki "Kaj idziesz człowiecze". fot. FJD
"Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim niech sie każdy brzidzi".
SZPACYRKYM PO CIESZYNIE
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydze rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
Wydrzito filfedra
O zimie nima latoś uż lepszyj sie nie rozwodzić, bo łóna może naswol skyrs tego do nas nie prziś. Tak to je zawsze jak człowiek fórt czegosi sie domogo, to mo potym moc starości coby to richtig ku niymu prziszło. Mie, czy je zima pod mantlym czy uż mi je wrzawo idym dalij coby cosi zaś napisać o naszym Cieszynie. Jak dalij szpacyrujymy Frysztackóm to idzie uwidzieć wielkóm chałupe w kierej łod hańdownych roków uczóm sie dziecka rozmajtych fachów. Uż za Franca Jozefa sie tam nasi starzikowie uczyli wszeckigo tego co było przidajne do życio, ale też tego co od nich potrzebowali cieszyńscy kapitaliści w jejich werkach. Zaczło sie to uż w roku 1912, i tam nejprzód w tej chałupie zawiyrali spórnych kluków coby uczyli sie fachu a potym za “Starej Polski” dwa roki przed wojnóm uczyć sie też tam mógli wszedcy ci co chcieli mieć w rynkach jakisi fach. Potym prziszła wojna i ta wielko chałupa była przidajno roz Niymcóm a po drugi aji tym ze wschodu bo sie im wtynczas zdało, że to je jejich. Dziepro kole 1948 roku sie to wszecko wybiglowało i do dzisia dziynka Bogu żodyn nie prziszeł na to, coby te szkołe zawrzić. Za to pozawiyralimy prawie wszecki werki i chłapcy s dziywczyntami co pobiyrali tam przidajne nauki nie poradzóm nónś w Cieszynie żodnej roboty. Niekierzi starzi cieszyniocy isto też pamiyntajóm takigo panoczka co był tam dyrektorym prawie dwacet dwa roki i zapisoł sie w historyji tej szkoły jako porzóndny chłop s kierym nie dało sie szpasować. Był to Jan Kotajny, kiery na kóniec swojigo urzyndowanio mioł isto wydrzitóm filfedre od podszrajbowywanio poru tysiónców cojgnistów w rokach 1948-1970.
Mini słownik:
latoś - w tym roku,
naswol - na umyślnie,
skyrs - z powodu,
fórt - ciągle,
mantel - płaszcz,
wrzawo - gorąco,
hańdowny - dawny,
starzikowie - dziadkowie,
przidajne - przydatne,
werk - fabryka,
kluk - chłopiec
fach - zawód,
wybiglowało - wyprostowało,
zawrzić - zamknąć,
szpasować - żartować,
wydrzite - wytarte,
filfedra - wieczne pióro,
podszrajbować - podpisać,
cojgnist - świadectwo.
Mjyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku.
Dzisio Wóm zaś poczytóm po naszymu opowiadanie "Polityka", Zbigniewa Niemca z książki "Kaj idziesz człowiecze".


text:
Turecke godki
Godki turecke lebo turkijske – nojličńijšo podfamilijo godek autajskych, uobejmujůnco ůngyfer 140 mln godajůncych. Zamješkujům uůńi uobšar Azyji Myńšyj (Turcyjo), Zakaukaźa (Azerbejdžan), Azyji Střodkwyj (Kazachstan, Kirgistan, Tadžykistan, Turkmyńistan, Ůzbekistan, Rusyjo a Chiny) a Syberyje (Jakucyjo), a tyž Ojropy Wschodńij (Karaimi, Tataři, Baškiři, Čuwaše). Dźelům śe na nastympujůnce grupy: bůugarsko (dźiś ino čuwasko godka), uoguzyjsko, kipčacko, karucko eli krachańidzko, půunocnosyberyjsko (ino jakucko a dougańsko godka) a pouedńowosyberyjsko.


text:
Barbados
Barbados – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.
Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.
Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.
Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).
Kole 90% ludźůw to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.


text:
James Joyce
James Augustinus Aloysius Joyce (* 2. februara 1882, Dublin; † 13. januara 1941 Curich) bě Irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce je jedyn z najwažnišich spěchowarjow pismowstwa 20. lětstotka. Jeho najznaćiše twórby su: Dubliners 1914 (čěsce Dubliňané 1933 – němsce Dubliner 1969), A portrait of the artist as a young man 1916 (němsce Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926 – čěsce Portrét umělce jako mladého muže 1930), Ulysses 1922 (čěsce Odyseus 1930 – němsce Ulysses 1932).
Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne reče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu.


text:
Iran (farsi: ايران – Īrān), uoficjalno nazwa: Islamsko Republika Iranu (farsi: جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskym Wschodźe, ležůnce nad Mořym Kaspijskym, Zatokům Perskům i Zatokům Uůmańskům.
Pjyršo wersyjo mjana Iran pojawjo śe juž we Aweśće, kaj je mowa uo Aryānām – [kraju] Arjůw. Jeji formům středńoperskům bůuo užywane bez Sasańidůw uokreślyńy Ērānšahr – kraj Arjůw. Mimo to we ojropejskych godkach aže do XX wjeku na uokreślyńy Iranu užywano powšychńy mjana Persyjo, a ńy Iran. Mjano Persyjo pochodźi uod nazwy ludu stanowjůncygo tajla ludůw irańskych přibůuych na terytorjům dźiśijšygo Iranu pod kůńec II tyśuncleća p.n.e.


text:
Republika Chińsko
Republika Chińsko, znono nojčyńśći kej Tajwan (Taiwan) – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyje na wyspje Tajwan (dowńij Formoza) u wybřežy ChRL. Do Republiki Chińskij noležům tyž wyspy Peskadory (Pynghu Ljydao), Kinmyn (Quymoy) a Matsu.
Do 1971 Tajwan reprezyntowou Chiny we UoNZ. Zbližyńy kůmůńistyčnych Chin a USA na počůnku lot 70. a naćiski wuadz we Bejdžingu spowodowouy, aže uobecńy Republika Chińsko je uznawano bez 24 państwa (2007), guůwńy suabo rozwińjynte ekůnůmičńy wyspjarske kraje rejůnu Pacyfiku, kraje Ameriki Střodkowyj a Mořa Karaibskigo a kilka mouych państw we Africe. W Ojropje uznowo ja ino Watykon; we lotach 1999-2001 uznawoua ja tyž Macedůńijo we zamjan za půmoc finansowo ("dyplůmacyjo dolarowo"). Uod 1 styčńa 2002 Republika Chińsko noležy do WTO pod mjanym "Uoddźelny Uobšar Celny Tajwanu, Pynghu, Kinmyn a Matsu".


text:
Uniwersum
Uniwersum (z łat. universus "ceły", z unus a versus "do jadnogo pśewobrośone") jo powšykne zapśimjeśe za cełk wšyknych wěcow a objektow. We wósebnem měnimy z tym swětnišćo abo Kosmos (z grich. kόσuoς kósmos "(swětowy) pórěd", "pyšnotki", "pśistojnosć"; napśeśiwo chaosoju) a pomjenjujomy z nim swět, to groni swětnišćo ako widobny uniwersum, ale teke ako rědowany, harmoniski cełk.
Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.
Powšykne informacije[wobźěłaś]
Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.
Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.
Starstwo a wobstatki[wobźěłaś]
Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. [[big bang]), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).
Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.
Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.
W mjazygalaktiskem rumje (glědaj teke galaksija) jo gustosć něźi jaden wóźikowy atom na kubikny meter, w galaksijach pak jo wó wjele wuša. Pó rumje rozdźělone su póla a promjenjenje. Temperatura slězynowego promjenjenja jo 2,7 Kelvin (pótakem něźi -270 °C). Wóna jo nastała 380.000 lět pó prabuchu a groni se jej teke prědny wukśik pó naroźenju uniwersuma. Wóno wobstoj jano w małem źělu z materije a energije (4%), wót ceje zasej jano późěl 10% swětło wusćeła a stakim widobny jo. Nejwětšy źěl wugótujo z wjele wobglědowanjami indirektnje dopokazana, ale dalej njerozjasnjona "śamna materija" (23%) a "śamna energija" (73%), ako jo za póspěšonu ekspansiju zagronita. Na śamnu energiju pokazuju daty dalokich supernowow, jeje eksistenca se wobkšuśijo z pomocu satelitow ako COBE a WMAP, balonowych eksperimentow ako BOOMERANG, a teke efektow grawitaciskich linsow a rozdźělenja galaksijow w uniwersumje. Cełkowna masa uniwersuma lažy mjazy 8,5 · 1052 a 1053 kg. Arthur Eddington jo južo 1938 gódał, až jo kradnje 136 · 2256, abo něźi 1,57 · 1079 protonow a elektronow, z masu 2,64 · 1052 kg. K tej masy pśiźo hyšći masa neutronow. Wuchadamy z togo, až jo pśidatnje hyšći śamna energija, ako teke ma wěstu masu. W teoriji wóna ma wósebne antigrawitaciske statkowanje. Z nim wopytajo se rozkłasć, cogodla njedojźo ku grawitaciskemu kolapsoju (big crunch). Z wótpowědnje wusokeju temperaturu na zachopjeńku a niskeju gustotu by teke móžno było, až uniwersum dojśpijo kritisku spěšnosć ekspansije (wuběgańska spěšnosć), tak až by móžna była njeskóńcna ekspansija pśeśiwo grawitaciji.
Forma a wolumen[wobźěłaś]
Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.
Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, "zymna śamna materija") ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.
Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.


text:
Bycantinske mócnarstwo
Bycantinske mócnarstwo (starogrjeksce BuZavtιvή Autokpatopίa – Byzantine autokratoria, abo Baσιλeίa tῶv Ῥwuaίwv – Basileia ton Romaion – po słowje Romske mócnarstwo) bě historiski stat w dobje pózdnjeje antiki a srjedźowěka. Bycantinske mócnarstwo bě bjezposrědni nastupnik Romskeho imperija w jeho wuchodnym dźělu, tuž je znate tež pod mjenom Wuchodoromske mócnarstwo. Hłowny jazyk mócnarstwa bě grjekšćina město łaćonšćiny, kotraž bě wužiwana w Romskim imperiju a w tak mjenowanym Zapadoromskim mócnarstwje. Hłowna (a wot lěta 380 oficialna statna) nabožina bě křesćanstwo.
Stolica Bycantinskeho mócnarstwa bě Konstantinopel a teritorij stata bě we wuchodnym dźělu Srjedźneho morja, předewšěm w Małej Aziji.


text:
Kronos
Kronos je w grjekskej mytologiji najmłódši syn Gaie (zemja) a Uranosa (njebjo) a nawjedowar Titanow. W romskej mytologiji wotpowěduje jemu Saturn(us).
Etymologija[wobdźěłać]
Jeho mjeno zwjazachu w antikskej ludowej etymologiji hižo jara zahe z mjenom boha časa Chronosom, štož je pak etymologisce wopaki. Spočatnje běštaj to dwaj bohaj, kotrajž so potom w někotrych tradicijach zjednoćeštej. Prašenje za prawej etymologiju je zwadne; tuka so, zo je so słowo Kronos wot kraino wotwodźiło. Po tym je Kronos tón, kiž zakónči, zdokonja.
Prawdźepodobniše pak je, zo je mjeno předgrjekskeho pochada a Kronos z někajkeje předgrjekskeje tradicije přewzaty.
Mytologija[wobdźěłać]
W zažnym času mytologije njeměješe Kronos hišće žane krute městno w genealogiji bohow. Ze wšelakorych wersijow mytosa je so Hesiodowa přesadźiła, w kotrejž so Kronos jako syn Uranosa a Gaie wobhladuje.
Dokelž je Uranos swoje dźěći – kyklopow a hekatoncheirrow – tak hidźił, zo je jich do Tartarosa, do podswěta, zatamał, porodźi Gaia swoje dalše dźěći – titanow – skradźu. Wona naštyka skónčnje Kronosa, zo by swojeho nana ze serpom kastrěrował.
Kronos bu z tym knježićel nad swětom a załožićel Złoteje doby. Po rysowanju Hesioda wuda so jeho sotra Rhea na njeho. Ze stracha, zo jeho dźěći jemu móc wozmu, zežra wón je: Hestiu, Demetera, Hera, Hadesa a Poseidona, tych Kronidow. Najmłódšeho syna pak, Zeusa, schowa Rhea po radźe Gaie a Uranosa w prózdnjeńcy hory Aigaion na Kreće, mjeztym zo poda Kronosej kamjeń do pjeluškow wity, kotryž tutón spóžrě, bjez toho zo by jebanstwo pytnył. Tak móžeše Zeus njemyleny wotrosć. Pozdźišo poradźi so Zeusej, swojeho nana z lesću a namocu přewinyć, na čož Kronos najprjedy kamjeń a po tym swoje spóžrěne dźěći wupluny. Zeus staji kamjeń na kultowe městno Pytho (Delphi), zo bychu jón smjertni wobdźiwowali.
Orphikojo powědaja, zo Kronos jednoho zakrasneho dnja wot mjeda, kotryž z dubow ćečeše, wopojeny ležeše a Zeus jeho tak sputać zamó a jeho na to do elyziskich honow, na „kupu zbóžnych“, wotwjedźe, hdźež Kronos do dźensnišeho přebywa. Tohodla traje Złota doba na elyzionje dale, mjez tym zo je so z kastrěrowanjom Kronosa na zbytnej zemi skónčiła.
Žórła[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Strzůdźymne Morze
Morze Strzůdźymne – morze mjyndzykůmtynyntalne położůne půmjyndzy trzyma kůntynyntůma: Ojropům, Afrikům a Azyjům. Zajmuje ůng. 2,5 mln km² placu. Zasolyńy 38-39 ‰. Ze Uoceanem Atlantyckim mo kuplůng bez Ćyśnina Gibraltarsko. Na wschodźe bez Ćyśńina Dardanele mo kuplůng s Morzym Marmara a dali ze Morzym Czornym. Bez Kanoł Sueski mo kuplůng s Morzym Czyrwůnym a dali ze Uoceanym Indyjskim. Srogsze wyspy to Balyary, Korsyka, Sardyńijo, Sycylijo, Malta, Kreta, Rodos a Cypr. Na wybrzeżach Morza Strzůdźymnygo kwitnyły roztomajte rozwińynte cywilizacyje tyśůnce lat nazod. Pozostoły po ńich bogate pamjůntki archeolůgiczne a ńy ino.


text:
2 kwjetńa
2 kwjetńa – drugi dźyń kwjetńa we używanym na Ślůnsku grygůrjańskim kalyndorzu. Do kůńca roku uostoło 273 dńi.
Wydarzyńa na śwjeće
- 1984 - Lansana Conté uostoł prezydyntym Gwinyje
- 1997 - Reprezyntacyjo Polski we fusbalu zremisowoła na Ślůnskim Stadjůńy ze reprezentacyjům Italiji 0:0
Rodźili śe
Umrzili
- 1209 - Elżbjeta Mjyszkůwno, kśynżńiczka wjelgopolsko a czesko
- 2005 - Karol Wojtyła, polski duchowny katolicki, papjyż
Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń


text:
Lothringska
Lothringska (francojski Lorraine, wugronjenje [lɔʁɛn], nimski Lothringen) jo jaden z 27 francojskich regionow. Nejwětšej měsće Lothringskeje stej Metz a Nancy, pśi comž płaśi Metz ako stolica regiona, pśeto jo wóno sedło regionalnego parlamenta. Źinsajšny region lažy pśibližnje na městnje něgajšnego Lothringskego wójewódstwa.
Geografija[wobźěłaś]
Lothringska lažy w dłujkozajtšnem kutu Francojskeje pśi źinsajšnych granicach Francojskeje z Nimskeju (Saarlandska, Rheinland-Pfalcojska), Belgiskej a Luxemburgskej.


text:
Wjelki grani WOŚP Ôd rana już ôrkjestra grŏ Kŏżdy jakijś grosik dŏ Do szkarbōnki,do puciynki Ciepejcie dziołchy i synki Jak co roku już tak grajōm Chorym dzieciōm pomŏgajōm Do szpitali sprzynt kupujōm No i życi tym ratujōm Bo do wszyjskich dzieci grajōm Serduszka za datek dowajōm Znani już sōm w cŏłkim śwjecie Wjelko Ôrkjestra – […]
Wjelki grani WOŚP
Modlitwa Górnika
Modlitwa górnika Świynto Barborko ratuj mie, prosza, i wstow sie za mnom u Pana Naszego nie dej mi umrzyć tu na tym dole, i pod opieka weź przisypanego. Tyś moja Patronka i Ty mi pomożesz, jo w Ciebie wierza zawsze żech Ci ufoł, Tyś mie wspiyrała jak żech fedrowoł łod Ciebie dycki opieka żech mioł. […]


text:
Australijo
Australijo, Zwjůnzek Australijski - państwo uobejmujůnce couki kůntynynt australijski, ležůnce nad Uoceanym Indyjskym i Spokojnym. Je uůne šůste pod wzglyndym powjeřchńi państwym śwjata.
Pochodzyńy nazwy[Sprowjej]
Mjano Australijo uodnošůnce śe do kůntynyntu pochodźi uod uokreślyńo Terra Australis, kerygo užywali Ojropejčycy až do pouowy XVIII w. Je to uokreślyńy uaćińske i znočy: terra - źymja, australis - pouedńowy.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Dane šacůnkowe za CIA The World Factbook [1], World Gazetteer šacuje ličba mješkańcůw w 2007 roku na ůngyfer 20 985 000 [2]


text:
P2P
P2P (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) – model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).
We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům we ńij terozki zalogowane.


text:
Armyńijo, Republika Armyńije (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo na Zakaukaźu. Grańica mo s Gruzyjům, Iranym a Azerbejdžanym - jygo guůwnům tajlům a tyž azerskům eksklawům Nachiczewan. Ńy mo dostympu do mořa. Kraj je gůřysty, ůng. 90% jygo powjyřchńe ležy powyžyj 1000 m n.p.m. Nojwyžšym ščytym je wygosuy wulkůn Aragac (4090 m n.p.m.). Podug uormjańskij powjarki, Uormjany pochodzům uod Togarma, prawnuka Noego. Přijyńy uůńi chřeśćijaństwo na anfangu III wjeka. We lotach 1895 a 1915 mjouy plac dwje wele ludobůjstwa we kerych uod Turkůw poginyuo ůng. 1-1,5 mln. Uormjanůw. We lotach 1922 -1991 Armyńijo bůua wćelůno do SSSR.
Uobocz galeryjo na Wikimedia Commons:
Armyńijo


text:
Indůnezyjo
Indůnezyjo – wyspjarske państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyje, kerygo stolicům je Dżakarta s 8,4 mln mjyszkańcůw.
Je rozlygowano na 18 108 wyspach. Ůngyfer 6 tyś. ś ńich je půmjeszkiwanych. Przinoleżům uůne do Malajskigo Archipelagu. Wyspy Indůnezyje sům rozćůngńynte śe na dugość przez 5 tyś. km wzduż růwńika a na dugośći 1750 km s połedńo na půłnoc. Jeich brzygi uopływajům Pokojny a Indyjski Uocean. Na wyspach sům liczne wulkony. Indůnezyjo je czynsto nynkano bez trzyńśyńo źymje a tsůnami. Nojwyższym wjyrchym je Puncok Jaya - na 4884 m wysoki. Indůnezyjo grańiczy s Papuům-Nowům Gwinyjům na Nowyj Gwinei, Malezyjům na Borneo i Wschodńim Timůrym na Timůrze.


text:
Ślōnski Dom 100 lŏt 100 lŏt piykno strōnko Chociŏż wiek twōj mody Pomyślności Ci winszuja Na bok wszyske kłody Ludzi kupluj tyż ku siebie Co Ślōnzkowi przajōm Niychej wprawy we pisaniu Ciyngym nabiyrajōm Ślōnzek piykny nōm pokazuj Chwol go wierszym , pieśniczkami Wspiyrej naszo piykno godka Być na zŏwdy z Ślōnzokami! Barbara Politaj
Ślōnski Dom mo 4 lata!
WSPOMNIENIA – ZILWESTER
Wspomnienia – Zilwester Jak daleko moja pamiync siyngo, tak co roku u nos fajrowano Zilwestra. Zbiyrala sie colko rodzina, ciotki, ujki, kuzyny, kuzynki, no i my: Mama, Papa, moje braciki z dziolchami (te starsze), i jo.Moje kuzynki lepioly z farbionego papioru bele jake mycki, coby kozdy z nos wyglondol wesolo. Ciotki przinosioly cos do […]


text:
Elza Elza ôbjŏd rychtowała I zimjoki szkrobała Pōł palca se rozwaliła Gażōm wartko zawinyła W pjedrōny sie krew kidała Gaża cŏłkŏ przeciekała Co tu robić ? – bjadoliła Drugŏ gaża zawinyła Elza siedzi,ôczy w słup Cŏłkŏ bladŏ je jak trup I sie cŏłkŏ dyrgotała Co ta krew sztyjc sie kidała Przyszoł Karlik już z roboty […]
Elza
Móm dojś
Móm dojś Móm dojś tego łutropjynio ! Móm dojś tyj mynczarnie ! Móm dojś ludzkigo ciyrpjynio ! Móm dojś ! ale co poradza ? Na widok ludzkigo sie mynczynio Łutropa do bliskich,do rodziny Łutropa do człeka nimocnego Kjej życi yno łutropy niesie Padajóm – człek wszysko zniesie A ty sie dziwosz,pómóc ni możesz Tak se […]
Tila
Tila Poszła Tila do dochtora Bo łuzajś była chora Robić nic nie poradziła Bo ji rynka fest spuchnyła W krzyżu jóm tyż pokrynciło Nie wjedziała co jóm wźyno Tak dochtorowi to klaruje I nad sobóm utyskuje Dochtór bado,głowóm krynci Trza by zrobić tukej zdjynci Możno rynka naderwała? Abo rejmatyki dostała? Jak badania porobiła U dochtora […]


text:
Ku wjośnie – szpaska
Ku wjośnie
Dziyń Chłopa
Dziyń Chłopa Dzisio bezmała chłopy śwjyntujōm Tuż jim babeczki zajś usługujōm Żŏl jim sie chyba zrobiło Że babski śwjynto dwa dni tymu było Tyż chcōm śwjyntować i balangować I geszynki pjykne dostować Polŏć po piwku abo po sznapsie Ale macajōm sie sztyjc po kapsie Lepszy dostŏwać niż se kupować Bo przeca dycki je na co […]
Teściowŏ
Teściowŏ A moja teściowŏ To fajnŏ babeczka Czasym trocha ôpjerniczy Dyć postawi tyż flaszeczka Rzōndzić to ôna poradzi Niy śmisz w niczym i tyż wadzić Po swojimu wszysko robi Niych nō kjery sam co zgłobi Połustawjŏ go zarŏzki I jeszcze sprzezywŏ djŏskym Ale nich tam,niych i bydzie Dyć ze zistōm potym przydzie Postawi tyż bōnkaweczka […]
Ta teściowŏ-szwigermuter
Ta teściowŏ-szwigermuter Dyć moja teściowŏ Dyć ta szwigermuter Baba starej daty Chodzi sztyjc po placu Zbjyrŏ stare graty Już pelnŏ kōmora Tego nachabiła I kōnty w pywnicy Tym już zawaliła Wszysko sie i przydŏ Wszysko trza sztaplować I niy mogesz na to Niczego i gŏdać Dyć niychyrskŏ przeca Ôna wcale niy ma Gasi dycki śwjatło […]
1 marca
Dobry krepel
Dobry krepel Krepel zawsze dobry je Na mjynsopust przydŏ sie Bo to dzisio czwortek tłusty Je karnewal i zapusty Tuż już ciasto zamjynszōne Kreple też już sōm pjeczōne Do pjekŏrza jedni lecōm Inksi w dōma kreple pjeczōm Co by były wydarzōne Dobrze muszōm być zrobjōne Ciasto dobrze wyboksować Potym dziepjyr jich formować Już wyciōngłach fet […]
25 luty SD – 4 roki
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm Pjyrszŏ była Ślōnskŏ Gŏdka Nie pomjeściła nŏs do pōjszczodka Karlus za chałpy wziōn sie stawjani Bo budowani to jego zadani Pjykny Dōm Ślōnski w necie zmajstrowŏł Wszyskim izby tam wyszykowŏł My se tam pjyknie mjyszkali S kamratami po ślōnsku berali Cōż kjej za mały tyn dōm buł Tuż za budowani […]
Gŏdka
Se pszajymy
Se pszajymy Ty mi pszajesz Jŏ ci pszaja Tuż kjej ôba se pszajymy Czamu sie tak sztyjc wadzymy ? Niy ma dnia ani godziny Wszyski dŏwŏsz na mje winy ! Potym pjyknie przygadujesz I pochalosz,pocałujesz Jak cukrōwki se gruchomy I sie do sia przytulōmy Ty mi pszajesz,jŏ ci pszaja Na pjedrōna nōm ta haja ! […]


text:
Boże Narodzenie Choć baśniowych Świąt nie mamy Z śniegiem, szronem, sopelkami To je pięknie ozdabiają Choineczki z światełkami W betlejemskich szopkach Dziecię Wszystkim rączką błogosławi Pokój, miłość nam przynosi Calutki świat pragnie zbawić Pomóżmy Mu, choć troszeczkę Sami, lepszymi się stając Nieśmy uśmiech, przyjaźń, pomoc Tym, co smutne buzie mają Maria Kotula
Boże Narodzenie
Gwjŏzda
Gwjŏzda Ô gwjŏzdo betlejymskŏ zaśwjyć na mojim niebje nō i wczora zaśwjyciła i Wilijo dobrŏ była dzisio Boże Narodzyni sōm my wszyjscy ôdmjyńyni radośnie tera śpjywōmy wszyjski kolyndy kjere znōmy radość ône nōm dŏwajōm narodzyni Dzieciōntka ôbwjeszczajōm jak pastuszki do betlyjki przed wjekami tak my idymy do kościoła złożyć pokłōn s familijami Urszula Oślislok
Boże Narodzenie 2013
LIST DO DZIECIÓNTKA
LIST DO DZIECIÓNTKA Zawsze my listy pisali do Ciebie, kartki szkryflane dzieciyncóm rynkóm. I to, co łobsztalowali my w niebie, dycki leżało pod chojinkóm! I wcale niy byli my wymyślate: roler, szlyndzuchy, sanki czy bal… Bo przeca wtedy niy byłoś bogate, w tych czasach kere łodeszły w dal. Potym żech listów niy pisoł […]
BOZE NARODZENIE
BOZE NARODZENIE Jak za bajtla, tak i terozki jest to dlo mie wielge przezycie. Yno teroz jest trocha inakszy. Wtynczos niy musialach sie o nic starac, bo to bolo zadanie od moji Mamy. Jo dostalach od Dzieciontka pod krizbaum skromne gyszynki, radowalach sie niymi bez pora miesiyncy, a maszkety tak se potajlowalach, coby styklo jak […]
Dziecionteczko
Dzieciōnteczko Dzieciōnteczko narodzōne leży w żłōbku położōne Maryja mu śpjywŏ a Jōzef ogrzywŏ baranki mu tam chuchajōm troszka ciepełka dowajōm ôsiołek i wōł ku pomocy w dechu majōm wjyncyj mocy Anioły sie raduōm gloryja gloryja wyśpjywōjōm pastuszki już tam klynkajōm na Jezuska zaglōndajōm my sie mu tyż pokłōniymy do kościoła se pudymy przed betlyjkōm poklynkōmy […]
Dziecionteczko
Dziecineczka nōm sie rodzi radość na śwjat s niōm przychodzi


text:
Papjyż
Papjyż, we Rzimskokatolickim Kośćele mjanowany tyż "Uojćec Śwjynty"[1] to je biskup a patrijarcha Rzimu, gowa Rzimskokatolickigo Kośćoła, Katolickich wschodńich Kośćołůw, Apostolskij Stolicy a państwa Watykůn[2].
Uod 1870 Kośćůł uważo a przijůn za dogmat, aże papjyż je ńyuomylny we interpretacyje wjary a moralnośći. Godność papjyża je dożywotńo, chyba co sům śe jeji zrzekńe. Do terozki ino dwůch papjyżůw, Celestyn V a Benedykt XVI, skorzistoło s takij możliwośći. Papjyż je wybjyrany uod kardynołůw na kůnklawe. Uokres půmjyndzy umrzińym abo abdykacyjům papjyża a wyborym nowygo mjanuje śe sediswakancyjům.
Podug katolickigo Kośćoła, władza papjyża bjere śe ze apostolskij sukcesyje, a pjyrszym papjyżym bůł św. Pyjter. Protestanty godajům, co ńy mo dowodůw na to, coby św. Pyjter bůł we Rzimje, ańi na to co uode samygo anfanga krześćijaństwa Rzim bůł uostrzodkym kerymu podlegoły inksze biskupstwa.
Terozki papjyżem je Franćiszek, a je uůn 266. (podug uoficjolnyj wersyje katolickigo Kośćoła) za rajům.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Je to krytykowane uod protestantůw, podug kerych titel "uojćec" we duchowym synśe je przipisany jyno Bogu
- ↑ Titla "papjyż" używo tyż prawosławny patrijarcha Aleksandrije a cołkij Afriki, gowa Koptyjskigo Kośćoła


text:
Slepjanska narěč
Slepjanska narěč je serbska přechodna narěč w regionje na sewjerowuchodnej periferiji Sakskeje. Slepjanski region z relatiwnej rěčnej a kulturnej samostatnosću je dźensa dźěl Wokrjesa Zhorjelc Swobodneho stata Sakskeje, mjezuje pak bjezposrědnje z Braniborskej. K Slepjanskej wosadźe słuša sydom dwurěčnych wsow: Slepo, Dźěwin, Brězowka, Trjebin, Miłoraz, Rowno a Mułkecy. K wosadźe słuša tohorunja nětko němskorěčny Lisk (Lieskau), kiž leži hižo w Braniborskej.
Slepjanska narěč rěči so jenož w horjeka mjenowanych sydom dwurěčnych wsach, na sewjeru přizamknje so Wuchodna Gródkowska narěč, na wuchodźe Mužakowska narěč, na juhu Wochožanska narěč a na zapadźe Sprjejčanska narěč. Najbliše přiwuznistwo wobsteji k Mužakowskemu dialektej, kiž je dźensa nimale hižo wotemrěty.
Wobsah
Rěčne charakteristika[wobdźěłać]
Wot hornjo- a delnjoserbskich narěčow rozeznawa so slepjanska narěč přez sćěhowace zjawy, kotrež pak móža (w hinašej kombinaciji) tež w druhich serbskich narěčach wustupować:
Fonetika
- zachowanje skupiny *str, na př. wóstry (hsb. wótry, dsb. wótšy), sostra (hsb. sotra, dsb. sotša)
- zachowanje dentalneho wurjekowanja twjerdeho *l (wurjekowanje ł jako twjerde l)
- wuwiće skupinow *pŕ a kŕ na (p)ć a sć, na př. (p)ći (hsb. při, dsb. pśi), sćidło (hsb. křidło, dsb. kśidło), skupina *tŕ je so kaž w delnjoserbšćinje na [ć] (w ortografiji tež: tś) wuwiła.
- refleks złóžkotwórbneho r jako er: na př. sterkać (hsb. storkać, dsb. starkaś), kercma (hsb. korčma, dsb. kjarcma)
Wot hornjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
- zachowanje u we werbach na *-no,ti (na př. kopnuć, padnuć)
- (prěnjotny) delnjoserbski typ ó-towanja (ó steji - pod akcentom - po b,p,m,w,ch,k,g jeli njesćěhuje b,p,m,w,k,g , na př. kół - ale: kopać, góra - ale: gowno; zhubi-li potrjechene ó akcent, wurjekuje so zaso o: góra - ale: 'na gorje
- refleks akcentowaneho *ę je ě, na př. měso (hsb. mjaso)
Wot delnjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
- zachowanje ć a dź (dsb. ś resp. ź), na př. ćěgać (dsb. śěgaś), dźěk (dsb. źěk)
- zachowanje skupinow *pr, *kr a *pr, na př. prawy (dsb. pšawy), kryće (dsb. kšyśe), trawa (dsb. tšawa)
Morfologija Tež na morfologiskim polu ma slepjanska narěč swoje wosebitosće.
- 3. wos. pl. prez. někotrych werbow na --aje (pódla -aja, -aju), na př. ludźe spiwaje
Leksika Slepjanski dialekt ma tójšto leksikaliskich wosebitosćow. Někotre njech su tu naličene:
- majka (hsb. kačka, dsb. kacka)
- gólica (hsb. holca, dsb. źowćo)
- (te) skót (plurale tantum; hsb. (tón) skót, dsb. zbóžo)
Sociolinguistiske wuwiće[wobdźěłać]
W něhdy jednorěčnych (serbskich) wsach Slepjanskeje wosady woteběraše ličba serbsce rěčacych wot kónca 19. a přez cyły 20. lětstotk. Přičiny za to su wšelakore: restriktiwna politika pruskeje wyšnosće (wot 1815 hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše tež tutón region k pruskej prowincy Delnja Šleska); industrializacija a wudobywanje brunicy; wójny a jich politiske, demografiske, administratiwne a hospodarske wuslědki; towaršnostne změny (na př. medije); zacpěwanje a wusměšowanje w zjawnosći a mnohe dalše faktory. Negatiwnje wuskutkowa so w Slepjanskej wosadźe fakt, zo njeje po Gottfriedu Rösleru wot lěta 1938 žadyn serbski abo serbsce rěčacy farar wjace w Slepom skutkował. Do toho běchu so tajcy wuznamni duchowni kaž Jan Wjelan (z fararjom 1810–1852), jeho syn Julius Eduard Wjelan (z fararjom 1852–1892) a Matej Handrik (z fararjom 1892–1934) wo zdźerženje a hajenje rěče a tradicijow mjezy swojimi wosadnymi prócowali abo so z pruskimi statnymi instancami dla toho rozestajeli.
Dźensa so tuta něhdy po swojim geografiskim połoženju a swojich chakteristiskich rěčnych kajkosćach „centralna” a tuž wšitkim Serbam derje zrozumliwa warianta masiwnje pozhubja, jako maćernu rěč ju jenož hišće někotři starši ludźo zwjetša přez 65 lět nałožuja. Srjedźna generacija, młodostni a dźěći rěča němsce, su pak zdźěla hornjoserbšćinu (někotři tež delnjoserbšćinu) w šuli měli.
Přinoški k slepjanskej narěči[wobdźěłać]
Wažne dźěła wo slepjanskej narěči pochadźeja z pjera horjeka mjenowanych fararjow, kotřiž su wuslědki swojich slědźenjow we formje zběrki a zapiskow wozjewjeli. Tak staj na př. Wjelan (młódši) a Handrik w Časopisu Maćicy Serbskeje a druhdźe zawostajiłoj słowne zběrki, teksty, linguistiske a etnografiske studije. Na tutym polu přinošował je tež Jan Hantšo-Hano (1846–1901), ratar a šołta w Slepom, kiž je był autodidaktiski rostlinar, ludowědnik, stawiznar a basnik.
Wažny přinošk na polu fonetiki a fonologije tuteje narěče spisa Arnulf Schroeder. Jeho disertaciju wuda R. Olescha 1958 w Tübingenje pod titlom Die Laute des wendischen (sorbischen) Dialekts von Schleife in der Oberlausitz, Lautbeschreibung. (Schroeder padny 1945.)
Wobšěrnje wopisany je leksikaliski, morfologiski a fonetisko-fonologiski staw slepjanskeje narěče w 15 zwjazkach Serbskeho rěčneho atlasa. Dalše wopisanja namakaja so w jednotliwych edicijach z rěčnymi pomnikami slepjanskeho dialekta. (hlej "dalša literatura" na kóncu nastawka)
Rozsahłe žórło staršeho stawa slepjanskeje narěče su zdźeržane rukopisy Hanza Njepile z Rownoho, kotrež su so najprjedy we wurězkach wot Handrika w Časopisu Maćicy Serbskeje wozjewili. Při tym je Handrik zdźěla do originala zasahował, narunujo wosebje němske požčonki ze serbskimi słowami. Z etiskich přičin pak wjetši dźěl rukopisow njewozjewi. Wědomostnu ediciju najwjetšeho dźěla zdźeržanych rukopisow wobstara nižozemska sorabistka Hélène Brijnen, kotraž tekst zdobom dokładnje analyzuje. Za kulturno-historisce a rěčnje zajimowanych njefachowcow eksistuje mjeztym tež popularne wudaće Njepilowych tekstow z němskim přełožkom a nimo toho zběrku najwšelakorišich tekstow w slepjanskej narěči (hlej deleka).
Rěčnopolitiske marginalija[wobdźěłać]
Přez centralne połoženje slepjanskeje narěče mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi stej za jeje nošerjow wobě spisownej rěči poměrnje komunikatiwnej. Tutón fakt je wospjet wjedł k přemyslowanjam jednotliwcow, wužiwać tutu narěč jako zhromadnu spisownu rěč wšitkich Serbow. Tak piše na př. Měrćin Nowak-Njechorński w swojich dopomnjenkach „Zapiski Bobaka” po wopyće Slepjanskeje wosady tydźeń do jutrow lěta 1937 slědowace:
"Farar njeprěduje w spisownej serbšćinje, ale rěči k holanam w jich rjanej jadriwej podrěči, kiž je jedna z najrjeńšich podrěčow serbskeje krajiny, rjeńša hač naša spisowna rěč. Kak rjenje by było, hdy bychu před sto lětami serbscy prócowarjo město Budyskeje narěče sej slepjanšćinu wuzwolili za literarnu rěč! Tehdy byštej Hornja a Delnja Łužica byłej hišće wušo zwjazanej z rěču. Wěčna škoda, kiž so njeda hižo narunać.(…) Bě hižo chětro pozdźe popołdnju, hdyž wopušćichmy Slepo, stražnicu Serbowstwa na pomjezach našeje narodnosće, hdźež běchmy wjele nawědźili a noweje nadźije nabyli do přichoda, přetož běchmy widźeli a spóznali, zo Serbstwo kruće steji a traje tež tam, hdźež njeje ani kruteje zwonkowneje formy narodneje organizacije. Hišće Serbstwo njezhubjene ani w Slepjanskej wokolinje!"
Rěčnej přikładaj ze staršeho a nowšeho časa[wobdźěłać]
A tak jo mój nan póten to Słabcyc pół žywnosći krynuł, a na tej su byli wěkšy dźěl lute lěda a mało role; a wónej stej byłej jeno dwě peršonje na cyłej žywnosći a njejstej mogłej hobstać a doprjodka pćić a stej lědym tu półowicu hobdźěłałej. A ten wuj jo był mójeje maćerje bratr a mój kmótr, a ta ćota jo była mójeje maćerje sostra, a tak su byli bratry a sostry wše wót jeneje maćerje. A tak stej póten mój nan a mać to pół žywnosći měłej a te lěda stej hukopowałej a tež huworowałej. A ja som z nima raz sobu jěł na to huworowanje na Doły na te dlejke góry hot Syjańskeje drogi. To stej tam huworowałej, a ja som chójdźił za nanom pó tej brozdźe a pak som chójdźił pći tom pługu, a som glědał, kak to se wórjo. A mać jo póganjała a za wócku pomagała ćěnuć, a nan jo tež pomagał ten pług ćišćać. A dyž stej ten pěty raz hokoło jěłej a zasej k tej droze stej jěłej a mały kusk stej do kóńca k droze měłej, da jo ten kóń se zwalał. Da stej póten jogo zwigałej, mać za głowu a nan za hopyš, a to jima njechał nedy stanuć; da ten nan jo póten jogo jare bił a tergał górjej. Da jo ten wół – aby jo była krowa? to ja prawje njewěm, Bog wě lěpjej hako ja, co jo było, krowa aby wół – da to jo se bójało, njechało změrom stojać, dyž jo nan na togo kónja harował, bił a tergał. A ja som se tež bójał teje hary a bića, kak to budźo. A tak jogo póten šak někak górjej krynuštej, da stej póten pomałem jěłej do kóńca pó tu drogu a stej se roćiłej zasej a na kóńcu filku zastałej a wótpocynułej stej. A póten stej zasej pomałem jěłej hokoło, da ja som póten zasej lubjej šeł domoj a tež njejsom wěcej z nima sobu šeł nidźon. A tedym ja som jěšći mały gólc był. Ja som był jakle (w) štwórtem lěće, jako som z nima sobu był na tom huworowanju. A to běšo jěšće někotere lěta pjerjej togo drogego lěta…
- Hanzo Njepila, ČMS 1899, str. 110
We Derbnje pći Beršću jo bydlił raz jeden kněz, a ten jo měł jenogo kucharja. Ten kuchaŕ jo musał tomu knězoju wjele raz šwony pjec. Ten kuchaŕ měł jenu lubku, a tej był wón cujare dobry. A ta jo ćěła rada tež raz pjeconeg šwonu měć a jěsć. Toć ten kuchaŕ jo wótrězał jenu nogu wót tog šwonu a ju hopjekł swójej lubce. Hako jěnter ten kněz měł tog pjeconeg šwonu na blidźe, jo wón prašał togo kucharja, dlacogo da ma ten šwon blows jenu nogu. Da jo ten kuchaŕ prajił, až wšycke šwony blows jenu nogu maje. Jěnter stej šłej wen tej běžni hoglědać, jo-lik to wěrno. A glědaj, wšycke šwony su stojali na tej kupje ho tej běžni na jenej noze. Ten kněz jo wółał "ša-ša" a šakał a te šwony hušakał, až su hulećeli, a naraz su měli dwě noze. Da jo prajił ten kuchaŕ tomu knězoju, dyby tej pjeceni wółał "ša-ša", da by wóna tež krydła dwě noze. běžnja = wjesny hat
- (po J. Hantšo-Hanje zasopowědane wot Magdaleny Jakubikoweje ze Slepoho)
Dalša literatura[wobdźěłać]
- Arnošt Muka: Historische und vergleichende Laut- und Formenlehre der niedersorbischen (niederlausitzisch wendischen) Sprache. Mit besonderer Berücksichtigung der Grenzdialekte und des Obersorbischen., Lipsk 1891
- A. Schroeder: Die Laute des wendischen (sorbischen) Dialekts von Schleife in der Oberlausitz, Lautbeschreibung, Tübingen 1958
- Helmut Faska, Helmut Jenč, Siegfried Michałk: Serbski rěčny atlas, zwj. 1–15 Budyšin, LND 1965–1996
- Helmut Faska: Der Schleifer Dialekt – eine lebendige Existenzform der sorbischen Sprache w: Die Folklore der Schleifer Region, Zur Wortfolklore, Heft 4, Bautzen 1990
- Hélène Brijnen: Die Sprache des Hanso Nepila, Der niedersorbische Dialekt von Schleife in einer Handschrift aus der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts, Budyšin, LND 2004, ISBN 9783742019417
- Hanzo Njepila: Šycko som how napisał – Cytanka, zestajał a za ćišć pćigotował Fabian Kaulfürst, Budyšyn 2006, ISBN 9783742020437
- Hinc Rychtaŕ: Slěpjańska cytanka – teksty z dweju stolěćowy w Slěpjańskem dialekće a w němskej rěcy, Budyšyn, LND 1996, ISBN 9783742016010


text:
Wjelgo Brytańijo
Wjelgo Brytańijo, Zjydnočůne Krůlestwo Wjelgij Brytańije i Irlandyje Půunocny (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Britain, UK) – ůńitarne państwo wyspjarske pouožůne we Ojropje Zachodńij. W skuod Wjelgij Brytańije wuažům: Yngland, Walijo i Škocyjo pouožůne na wyspje Wjelgo Brytańijo, Irlandyjo Půunocno ležůnco we půunocnej tajli wyspy Irlandyjo. Guernsey, Jersey a Wyspa Man, pośadajům uodrymbny status depyndyncyje Korůny brytyjskij. Terytorjůma zaležnymi uod Wjelgij Brytańije sům: Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Brytyjske Wyspy Dźewiče, Falklandy, Georgja Pouedńowo a Sandwich Pouedńowy, Kajmany, Můntserrat, Turks i Caicos, Św. Helyna, Brytyjske Terytorjům Uoceanu Indyjskigo a Pitcairn.
Wjelgo Brytańijo je tyž čuůnkym-zouožyćelym Wspůlnoty Norodůw zřešajůncyj bůue kolůńy, důmińo i inkše pośadośći brytyjske, wchodźi tyž we skuad G8. Noležy do Rady Bezpječyństwa UoNZ, we kerej pośada prawo veta. Wjelgo Brytańijo to jydno s guůwnych mocarstw uobecnych časůw. Jeji śyuy zbrojne stacjůnujům we 80 krajach śwjata (nojwjynkše stoue garńizůny sům we Ńymčech, na Cypře, na Falklandach, we Gibraltaře i we Kanadźe). Zjydnočůne Krůlestwo mo tyž ůngyfer 200 guowicůw atůmowych. Kraj tyn je tyž zaličany do nojbaři ajnflusowych we Uńiji Ojropejskij.


text:
Bůmbaj
Wspůłrzyndne: 19°02'05" N 72°50'52" E
Bůmbaj (hindi a marathi मुंबई, trl. Muṁbaī, trb. Mumbaj; ang. Mumbai; do 1995 hindi बम्बई/बॉम्बे, trl. Bambaī/Bômbe, trb. Bambaj/Bombe, ang.) – stolica indyjskigo stanu Maharashtra, pouožůno na wyspje Salsette, na Mořu Arabskym.
Podug nojnowšych danych, we mjeśće tym mjyško 17 mln mješkańcůw a je 6. co do ličby mješkańcůw metropoljům na śwjeće. Wroz s mjastůma satelitarnymi twoři wjelgo kůnurbacyjo mjejsko. Dźynki naturalnymu portowi je to tyž nojwjynkšy port zachodńich Indji.
Je to tyž wjelgi uostřodek finansowy. Śedźiby sam majům lične banki, (m.in. Reserve Bank of India), geuda (Bombay Stock Exchange) a lične indyjske firmy i korporacyje. Dźynki tymu, aže poźům žyća je sam wyžšy ńiž inkšych tajlach kraju, přićůngo uůn imigrantůw s coukich Indji a coukij Azyje Poúedńowyj. Bez taki ukuod řečy mješajům śe sam nojrůžńijše kultury, religje a tradycje. Mjasto čynsto je nazywane Bollywoodym, gdyž je to stolica indyjskij kinůmatůgrafije. Tutejše wytwůrńy produkujům ročńy nojwjyncyj filmůw na śwjeće.
Indyjsko nazwa pochodźi uod mjejscowyj hinduskij bůgińi Můmba. We XVI w. Portůgalčyki nazwali to mjasto Bom Bahia co uoznočo Dobro Zatoka. Brytyjčyki podčas swojij kolůńizacyji Indji zmjyńili mjano mjasta na Bombay. Uoficyjolno zmjana mjana nastůmpiua we 1995, nale mjano Bůmbaj nadal je powšychńy užywane na Zachodźe. Wjelge korporacyje tyž ńy zmjyńiuy swojich mjan s Bůmbay na Můmbai.


text:
Wjazońca (gmejna)
Koordinaty: 51°06′0″N 14°19′0″E /  51.1, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Wjazońca (němsce Neukirch/Lausitz) je wjes, gmejna a statnje připóznate wočerstwjenišćo na juhowuchodźe zwjazkoweho kraja Sakska. Słuša ke krajnemu wokrjesej Budyšin a leži zanurjena mjez dwěmaj hórskimaj rjećazomaj Hornjołužiskich hór pod bohaće zalěsnjenym 587 m wysokim Sokolnikom.
Wobsah
Geografija[wobdźěłać]
Geografiske połoženje[wobdźěłać]
Sokolnik je Wjazońčanska "domjaca hora". Pod nim so přez Wjazońcu běžaca rěka z jenakim serbskim mjenom Wjazońca, kotrejež němske mjeno je Wesenitz. Wjetše města we wokolinje stej Budyšin (15 km) a Biskopicy (12 km).
Susodne gmejny[wobdźěłać]
Přimjezowace gmejny su (po směrje časnika) Dobruša-Huska, Wjelećin a Wołbramecy z wjesnym dźělom Rynar w krajnym wokrjesu Budyšin, Neustadt in Sachsen w krajnym wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory kaž tež Smělna-Póckowy w krajnym wokrjesu Budyšin.
Stawizny[wobdźěłać]
W lěće 1222 je so Wjazońca ze swojim němskim mjenom „Neinkirgen“ prěni raz we wopismje naspomniła. Mjeztym zo so němske mjeno na tehdy nowotwarjenu cyrkej we wjesnym dźělu Delnja Wjazońca poćahuje, pokazuje serbske mjeno na geografiske połoženje nad rěku Wjazońca[1].
W bliskosći sydlišća su so w meji 1813 w zwisku z Bitwu pola Budyšina boje mjez francoskimi a ruskimi jednotkami wotměli.
Wuwiće wobydlerjow[wobdźěłać]
Ličby wobydlerjow (staw 31. decembra):
- 1960 - 7.134
- 2002 - 5.680
- 2004 - 5.540
- Datowe žórło wot lěta 2002: Statistisches Landesamt Sachsen
Měšćanske partnerstwo[wobdźěłać]
Wot lěta 1992 je Bönnigheim w krajnym wokrjesu Ludwigsburg partnerske město Wjazońcy.
Hospodarstwo[wobdźěłać]
Najebać woteběracych tendencow w Hornjej Łužicy, ma gmejna Wjazońca wobdźiwajomny hospodarski róst. Bytostny přinošk za to wukonja zhotowjer gratowych mašinow Trumpf, kotryž w regionje wjele dźěłowych městnow wutworja.
Wažne firmy we Wjazońcy:[wobdźěłać]
- TRUMPF Sachsen GmbH
- Käppler und Pausch GmbH
- Tradicionelna cwibakowa fabrika
Hornčernje:
- Heise - Original Bunzlauer Keramik
- Kannegießer Keramik
- Karl Louis Lehmann GmbH
- Hornčernja Heinke Neukirch
K tradicije hornčerstwa we Wjazońcy słuša tež kóždolětny hornčerski swjedźeń.
Infrastruktura[wobdźěłać]
Wot Wjazońcy hač do Žitawy wjedźe derje z taflemi wuhotowana kolesowa ruta - hornjołužiska kolesowarska šćežka chěžow ze stołom.
Wobchad[wobdźěłać]
Awtodróha A 4, kotraž 13 km na sewjer Wjazońcy nimo wjedźe, je najspěšnišo po dojězdnej dróze k najězdej Słona Boršć docpějomna. Lětanišćo Drježdźany je 40 awtowych mjeńšin zdalene. Wjazońca leži direktnje na B 98, kotraž so w Biskopicach započina a so we Wopakej z B 96 zjednoća, kotraž wot Budyšina přińdźe a k čěškej hranicy na sewjernej kromje Žitawskich horin wjedźe.
Za železniskich pućowacych steja wobě dwórnišći Wjazońca-zapad a Wjazońca-wuchod k dispoziciji, kotrejž na zelezniskej čarje Biskopicy - Žitawa ležetej, z direktnymi zwiskami do Drježdźan a Libereca. Hač do něšto lět bě direktny železniski zwisk Žandow–Zebnica–Neustadt w Sakskej–Wjazońca-zapad–Wjazońca-wuchod–Wjelećin–Budyšin. Mjeztym wšak je wobchad na čarowymaj wotrězkomaj Neustadt w Sakskej - Wjazońca-zapad a Wjelećin - Budyšin zastajeny.
Z regionalnymi busowymi linijemi su Biskopicy, Budyšin, Wopaka a Neustadt w Sakskej docpějomne. Wot Neustadta su busowe linije do Zebnicy a dale do Žandowa, do Drježdźan, do Pěrna a Hohnsteina. Nimo toho leži Neustadt w Sakskej při železniskej čarje Pěrno–Zebnica–Žandawa.
Zdźěłanje[wobdźěłać]
Wjazońca ma dwě zakładnej šuli, Pestalozziowa šula a Lessingowa šula a jedna srjedźnu šulu.
Literatura[wobdźěłać]
- Domizniski slědźer Jurij Pilk (němsce Georg Pilk) je dwě knize wo stawiznach Wjazońcy spisał: „Neukirch am Hohwald in den Befreiungskriegen“ und „Neukirch im 18. Jahrhunderte“.
Přispomnjenki[wobdźěłać]
- ↑ Jan Meschgang: Die Ortsnamen der Oberlausitz; Domowina Verlag, Bautzen 1973; S. 97
Wotkazy[wobdźěłać]
Biskopicy | Bóšicy | Bretnig-Hauswalde | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Schönteichen | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
Lazaryt
Lazaryt to je fest ważno jydnostka uorgańizacyjno we systymje zdrowotnygo pjastůnku. We lazaryće dowo śe śwjadczyńo zdrowotne we warůnkach zawartych. Nojważńijszym cwekym dźołańo lazarytůw je kuryrowańy pacjyntůw, nale lazaryty dowajům tyż pjastůnek do ludźi zdrowych, jako np. lazaryty położńicze.
Wele lazarytůw czynsto sům tyż przichodń ambulatoryjne a zakłady djagnostyczne. We lazaryće pacjyntům dowo śe lekarski a uopatrůński pjastůnek bez cołki dźyń. Ńykere lazaryty, uosobliwje akadymicke lazaryty, zajmujům śe prowadzyńym dydaktyki przed- a podyplůmowyj.


text:
Kůnfucyjus
Kůnfucyjus (łać.: Confucius, chiń.: 孔子, 孔夫子, pinyin: Kǒng zǐ, Kǒng Fūzǐ, podle tradycyje rodz. 28 śyrpńa 551 p.Kr., um. 479 p.Kr.) bůł chińskim myślićelym a społecznym filozofym, kerygo nauczańy a filozofijo mjały fest srogi ajnflus na chińsko, koreańsko, japůńsko a wjetnamsko kultura, myśl a żyće.
Uůnygo filozofijo dowała druk na ludzko a państwowo moralność, prawość relacyjůw ludźi, sprawjedliwość a szczyrość. Te werty nadwyrosły przez inksze filozofije we Chinach, take kej legalizmus eli taojizmus we czas dynastyje Han[1] (206 p.Kr. – 220). Myśl Kůnfucyjusa rozwijały śe we systym filozofije znůmy jako kůnfucjańizmus (儒家). Bůł uůn wprowadzůny do Ojropy uod italskigo jezujity Matteo Ricci, kery bůł pjyrszy, co uůn przetumaczůł mjano filozofa jako "Confucius".
Przipisy


text:
Hůnduras
Hůnduras (Hůnduras, Republika Hondurasu; República de Honduras) – państwo we Strzodkowyj Americe, mjyndzy Karajibskim Morzym a Pokojnym Uoceanym (Zatoka Fonseca), do kupy mo 820 km wybrzeżo. Hůnduras mo grańica na zachodźe ze Gwatymalům (dł. grańicy 256 km), na połedńowym wschodźe ze Ńikaraguům (922 km) a na połedńowym zachodźe ze Salwadůrym (342 km). Do Hůndurasu przinależům tyż przybrzeżne wyspy, ze kerych nojsrogsze to Wyspy Bahia (Islas de la Bahia). Uod 1972 roku do Hondurasu przinoleżům Islas Santanilla.
Bezma 90% mjyszkańcůw hůndurasu to Metysy, 6,7% Indjanery, 2,1% Negry a 1,3% bjołe. 24% ludźůw sam je analfabetůma.


text:
Elza Elza ôbjŏd rychtowała I zimjoki szkrobała Pōł palca se rozwaliła Gażōm wartko zawinyła W pjedrōny sie krew kidała Gaża cŏłkŏ przeciekała Co tu robić ? – bjadoliła Drugŏ gaża zawinyła Elza siedzi,ôczy w słup Cŏłkŏ bladŏ je jak trup I sie cŏłkŏ dyrgotała Co ta krew sztyjc sie kidała Przyszoł Karlik już z roboty […]
Elza
Jesiynno robota
Jesiynno robota Pusto robi sie na polach Gospodorz łorze swoja rola Kopjóm już zimjoki Zbjyrajóm i małe pómpeloki Kaj pojrzysz robota wre Bo to jesiyń praje je S pola wszysko trza pochować Co by potym przezimować Do dobytku i do ludzi Do pywnice trza to skludzić Jeszcze ćwikla połokrować Wjyrchy na płot połukłodać Cołki grincojg […]


text:
DJOBOŁ PYRTOŃ W piekle jakoś cicho sie zrobiyło Bo pod kotłami ognia nie było Ogyń wygaszony pod kotłami Djobły tańcowały z djoblicami Bo „Pyrtoń”-djoboł co im sztajgrowoł Wcale ich nie wachowoł Zamias patrzeć roboty To sie go czimały gupoty Siedzioł w piekelnej pywnicy Przi jednej młodej djoblicy Ona dopiyro dwiesta lot miała I ogromnie sie […]
DJOBOŁ PYRTOŃ
KRET I ZAJONC
KRET I ZAJONC Jednymu kretowi co sie nazywoł „Bercik Kopała „ Roz głowa z kretowiny wylazowała Wystyrczył se kichol na chwila, na słońce Zaroz prziszły ku nimu dwa zajonce Tyn jedyn ni mioł zymba , nazywoł sie ” Florek Szczyrbaty „ A tyn drugi „Jorgel Buła „- miano erbnył od taty „Jorgel” pozdrowiył piyknie kreta […]
NASZA PSZOWSKO PANI
NASZA PSZOWSKO PANI Ślonsk to je tako piykno krajina Że szumniejszej na całym świecie ni ma Tukej rosnom najpiykniejsze brzozy , dymby i brzimy Nikaj ni ma piykniejszej od Ślonska krajiny Sam na Ślonsku rosnom najpiykniejsze kwiotka Ukochano je nasza ślonsko godka Na Ślonsku u „Morawskij Bramy” Leży Pszow – też ukochany W małym […]
ANIOŁ STRÓŻ
ANIOŁ STRÓŻ Moj dobry Stróżu Aniele Bydź przi mie dycki – bez tydziyń i w niedziele Pamiyntej o mie tam na wysokim niebie Wachuj mie sztyjc i w kożdej poczebie Bydź zy mnom cały czas – jak mom utropa i jak sie raduja Proś za mnom u Ponboczka jak zachoruja Pomoż mi Aniele jak wylynkano […]
UTOPEK „PURTEK ŚMIAŁY”
UTOPEK „PURTEK ŚMIAŁY” We stawie od starego Świtały Miyszkoł utopek a był fest mały Dyć wszyjscy wiedzom że utopki To som taki małe wodne chłopki Jedne robiom ludziom szkoda i som złośliwe Inksze nie robiom ludziom na złoś i też som szczynśliwe Tyn co miyszkoł we stawie od Świtały Nazywoł sie „Purtek Śmiały” „Purtek” […]
CZEKULADOWO MARYJKA
CZEKULADOWO MARYJKA Maryjka maszkeciyła i ogromnie rada Jadła mlyczno czekulada A tak ji ta czekulada szmakowała Że dziynnie jedna sfricowała Jak upiykła Franckowi dorta urodzinowo To musiała być ona czekuladowo Roz prziszły na kawa dwie ciotki ze strony fotrowej Maryjka dała na stoł żbonek kawy i lody czekuladowe Jak se kupiyła klajd nowy To mioł […]
„Dupa”
„Dupa” Uciekała do lasu „dupa” Wylynkano jak zelter-strachu miała kupa. Goniył jom skorzanny „pas”-chcioł jom sprać Żeby ji nauczka dać. Wpadła „d…” na polana A było to wczas z rana. Spocono i zafuczano Ze strachu mało co zdżistano. Prziszła do nij wrożka -sie pyto „co ci to je?” – „Goni mie skorzanny „pas „i sprać […]
ALOJZOWA WILIJO
ALOJZOWA WILIJO Hyjdla była zmierzło jak chrzon Zaroz jak se jom Alojz za baba wzion. Durch go przeganiała I cojś od niego chciała. Teraz już byli starsi i dzieci już w doma nie było Ale Hyjdli sie nic nie poprawiyło. Dali Alojza przeganiała Po nim od rana do wieczora dondrała. Babsko było zmierzłe i miało […]
Marietta Nikel wydala ksionzka
Marietta Nikel wydala ksionzka. Wiyncyj na tyn tymat mozecie sie dowiedziec tu: ksiazka0001@wp.pl Zyczymy powodzynio i gratulujymy.
UTOPEK „CHLASTUŚ”
UTOPEK „CHLASTUŚ” Siedzioł nad stawym i chytoł ryby Jorgel Pyrchała Jakoś żodno ryba chycić sie nie chciała Jorgel był zły i zabuczały Nogle obie wyndki aż sie ogibały! Cojś z wielkim gwołtym wyndkami targało I we wodzie fest sie ciepało „Kiż pieron ?”-padoł se Jorgel Pyrchała „Czy by jedna ryba na dwie wyndki chycić sie […]


text:
Kaliforniska (jendźelsce a španisce California, jendźelske wurjekowanje [kælɪˈfɔrnjə] IPA) je zwjazkowy stat Zjednoćenych statow Ameriki. Je to na ludnosć najwjetši a na přestrjeń třeći najwjetši zwjazkowy stat, po Alasce a Texasu. Leži na juhozapadźe Zjednoćenych statow Ameriki na brjoze Ćicheho oceana. Mjezuje na sewjeru ze zwjazkowym statom Oregon, na sewjerowuchodźe ze zwjazkowym statom Nevada, na wuchodźe ze zwjazkowym statom Arizona a na juhu z Mexikom (zwjazkowy stat Baja California). Štyri najwjetše města su Los Angeles, San Diego, San José a San Francisco, hłowne město je Sacramento.
Eksterne wotkazyWobdźěłać
- Oficialne stronki (jendźelsce)


text:
SZKUBANIE PIYRZO Jak juz osprawialach, kolegowali my sie z Hankym od bajtla. Wiela razy Hanek przijyzdzol do nos yno po to, coby nom prziwiyzc co ze swiniobicio, pora jajec, abo grzibow czy jagodow, kere jego Mama uzbiyrala w lesie. Przi chalpie mieli konsek pola, kaj sadziyli kartofle i gymiza, a we chlywiku czimali pora gynsi, […]
Szkubanie piyrzo
Wiesna, Kuba i tónkanie Marzanny – audio
Wiesna, Kuba i tónkanie Marzanny….
Łod prziszłygo pióntku bydymy mieli wiesna. Chocia ino we kalyndôrzu, ale zawdy to już wiesna. Ludziska majóm przeca już za tela tyj latośnyj zimy. Tela, iże jakij zimy. Przeca, tak prôwdóm, latoś żôdnyj zimy niy bóło u nôs. A ludzióm sam sie już tyż ckni do tyj richticznyj wiesny, do tych ptôszków-świyrgoloszków, kiere ze dalekij […]
Wiesna, ptôki i stary knaker – audio
Wiesna, ptôki i stary knaker…
Nó, tóż mómy już za piyńć dni wiesna, i fajrant ze zimóm. Ale, eźli to latoś na isto bóła zima? Szłoby sam mocka ło tych wszyjskich pogodowych falach gôdać, ino po jakiego dioska? Wszyjskie sam u nôs na Ślónsku ta zima jakosik przetrzimali (chocia, tak po prowdzie to niy bóło co przetrzimać) a terôzki ludzie […]
Ynglynder we Chorzowie – audio
Ynglynder we Chorzowie…
Co to jes wytrzyźbiôłka miarkuje pewnikiym kôżdy Polôk (coby już niy gôdać ło samtyjszych, ło Ślónzôkach). Ale, niy kôżdymu tyn przimusowy hotyl sie na isto zdô. Bo dejcie sie pozór! Taki na tyn przikłôd Ynglynder abo Szkot. Kiej ci łóne kcóm sie karnóńć na zapióntek, na ichni weekend sam dó nôs do Polski (festelnie ci […]
Modziokowe tańcowanie – audio
)
Modziokowe tańcowanie…
Nó, tóż mómy już richtik szlus ze karnewalym, szlus ze tańcowaniym, szlus ze faszingowymi uciechóma. Ale pogôdać ło tańcowaniu… mogymy. Słówa tych terôzki modernych śpiywek „rapowych” prosto do łócz gôdajóm ło „zeksie” a dzisiejsze modzioki tańcujóm pôrami, trzikóntami abo i srogszymi hormijóma. I łociyrajóm sie ło sia – festelnie procnie jes łopisać jejich ruchy tak, […]


text:
Giskana
Giskana to przynośny zbjorńik na woda, wykůnany nojczyńśći s blachy abo ze sztucznygo tworzywa, przeznaczůny do podlewańo źelinůw.
Ksztołt giskany je podany na walec uo podstawje elyptyczny, s půłkolistym hynklym s wjerchu. S boku, przi podstawje przimocowano je kůńcůwka, bjygnůnca na sztyjc na wjyrch a słůżůnco do podlewańo. Jeji ksztołt je podany na mocno wydużůny śćynty stożek, zakůńczůny cedzitym. Mo uůno za zadańy rozdźelić mocny strůmjyń wody, tak coby fest nie gichło a ńy wypłůkiwoł uůn gleby i ńy tworzůł zagłymbjyń we zolu. Głůwny zbjorńik giskany a tyż wydużůno kůńcůwka tworzům ukłod połůnczůnych naczyń. Podlewańy uodbywa śe bez przechylańy giskany we strůna kůńcůwki, co powoduje podńyśyńy we ńij poźůmu wody a powstańy ćiśńyńo, dźynki kerymu woda wypływo bez cedzitko. Gůrno powjerzchńo giskany je zwykle tajlowo zawarto uod strůny yndůngu, tak coby zapobjegnůnć wylewańu śe wody przi przechylańu. We myńszych giskanach s sztucznych tworzyw czynsto zawarto je cołko gůrno powjerzchńo, we kerej pozostawjůny zostowo jedźińy moły uokrůngły uotwůr do filowanio. Uobjyntość giskanůw waho śe we grańicach uod kilku do kilkudźeśyńću litrůw.


text:
Michoł Ańoł
Michou Ańou, po prowdźe Michelangelo Buonarroti, poune mjano Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (rodz. 6 marca 1475 we Caprese, um. 18 luty 1564 we Řimje) – italski malyř, řeźbjoř, poeta a twůrca baukunštu s epoki uodrodzyńo. Mjyndzy inkšymi, namalowou freski we Kaplicy Sykstyńskij, a s řeźbůw kere zuůnačůu nojbaři znůme sům "Pietà" a Dawid. Zaprojektowou tyž kopůua Bazyliki Śwjyntygo Pyjtra.
Dźouou we Bolůńije, Floryncyje, a nojwjyncyj we Řimje, kaj můg kořistać s mecynatu papjyža.
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
Krześćijaństwo
Chřeśćijaństwo (gr. Xpισtιavισuóς , uać. Christianitas) – religijo můnotejistyčno i familijo zwjůnzkůw wyznańowych, kere guošům naučańy uo mesyjůństwje i synostwje božym Jezusa Chrystusa, jygo mynčyńskij i uodkupjyńčej śmjyrći a zmartwychwstańu. Śwjyntům kśygům chřeśćijan je Biblijo. Nojwjynkšo religja na śwjeće pod wzglyndym ličby wyznawcůw (kole 1/3 ludnośći śwjata), bjorůnc pod uwaga wšyjstke uodůmy wchodzůnce we jej skuad. Zgodńy s Dźejůma Apostolskymi (11,26) "W Antjochje po roz pjyršy zmjanowano učńůw chřeśćijanůma" (gr. Xpισtιavός).
Pjerwotńy symbolym chřeśćijaństwa bůua ryba, zaś we III w. stou śe ńim křiž. Nawjůnzano we tyn sposůb do dwůch pjyršych liter greckych suowa Christos (chi i ro), a nastympńy tyž do ukřižowańa Jezusa Chrystusa. Wprowadzyńy křiža greckigo do chřeśćijaństwa připisuje śe mńichowi ygipskymu Pachůmjušowi (rok 322 n.e.).
Dokuadne uokreślyńy grańic tej religije je kwestjům spornům. Ńy wšyscy zaličajům do wyznań chřeśćijańskych (guůwńy s kulitego, co ńy uznojům istńyńo Bůga we Trůjcy Śwjyntej) Śwjadkůw Jehowy, mormůnůw, arjan a ńykerych nowych ruchůw religijnych, nawet kej te wyznańo uwažajům śe za chřeśćijańske.
Treść
Podstawy wjary[Sprowjej]
Chřeśćijaństwo je objawjůnům religijům můnotejistyčnům: zakuodo wjara we jydynygo Bůga, kery je Stwůrcům śwjata. Wjynkšość chřeśćijan wyznoje dugmat tryńitarny (wjynkšość uznoje wjara we uůw dugmat za warůnek kůńyčny, by můc śe nazywać chřeśćijańinym), kery gośi, aže Bůg istńije we třech uosobach (hipostazach), čyli, aže Bůg je Trůjjydyny. Uoznača to, aže Bůg, co do natury je Jedyn, choć we třech Uosobach: kej Bůg Uojćec, Syn Božy (Jezus) i Duch Śwjynty. Koždo s uosůb Božych mo ta samo, jydno bosko natura i pozostaje we wzajymnej relacyji uosobowyj na zasadźe pochodzyń: Bůg Uojćec stanowi zasada pochodzyńo do Syna, a cuzamyn s ńim (wspůlńy - uac. filjoque - we tradycyji zachodńij, bez Syna - uać. per filium - we tradycyji wschodńij) do Ducha Śwjyntygo.
Bůg s miuośći do půgrůnžůnej we gřechu ludzkośći posuou swygo Jednorodzůnygo Syna kery "stou śe čuowjekym" i dokůnou dźeua zbawjyńo śwjata. Chřeśćijańy wjeřům, aže přijmujůnc uofjara Jezusa uzyskujům zbawjyńy i žyće wječne. W časach uostatečnych nastůmpi "zmartwychwstańy ćou" a Sůnd Uostatečny na kerym nastůmpi tajlůng na zbawjůnych i potympjůnych.
Chřeśćijańy ńykerych wyznań (m.in. katoliki i prawosuawńi) uoddajům tyž čeść Marii - matce Jezusa, śwjyntym i ańouům, kere to kulty rozpowšychńiuy śe uod IV stolećo.
Podstawowym přikazańym etyčnym chřeśćijan krům přikazań Dekalůgu je přikazańy miuośći Bůga a bliźńich (nawet ńypřoćeli).
Klasyfikacyjo wyznań i Kośćouůw chřeśćijańskych[Sprowjej]
Chřeśćijańy wjeřům we jydyn Kośćůu powšychny ustanowjůny bez Jezusa, kej wspůlnota ludźi wjeřůncych i důnžůncych do zbawjyńo. Tajla s ńich uwaža, aže uowym Kośćouem je zgrůmadzyńy do kerygo noležům (chřeśćijańy ekskluzywńi), a inkša tajla - aže Kośćouem tym je ńywidźalno wspůlnota ludźi pouůnčůnych wspůlnům wjarům, noležůncych do růžnych wyznań (chřeśćijańy inkluzywńi). Pjyrše podejśće skuańo do uodmawjańo inkšym wyznańům prawa do nazywańo śe chřeśćijańskymi a prozelityzmu - nawracańo inkšowjercůw. Drůge skuańo do ekůmyńizmu a dostřygańo we inkšych wyznańach inspirujůncych wartośći. Bo we ramach chřeśćijaństwa fůnkcjůnuje wjela wyznań (dynůminacyji) te wewnyntřne tajlůngy můgům być bez wjernych traktowane kej nojwjynkša rano wspůučesnygo chřeśćijaństwa, nale tyž kej bůgactwo i wartość.
Klasyčny tajlůng dźeli chřeśćijaństwo na tři guůwne uodamy:
- katolicyzm i starokatolicyzm - uobejmujůncy přede wšyjstkym Kośćoů katolicki a inkše wyznańo katolicke, we tym marjawityzm i wyznańo starokatolicke, do kupy přez milijord wjernych,
- prawosuawje - do kerej zaličůmy prawosuawje (waśćiwe) a kośćouy wschodńy, cuzamyn přez 300 mln wjernych
- protestantyzm i anglikańizm - grupa wjelu růžnorodnych wyznań uobejmujůnca m. in. luterańizm, kalwińizm, metodyzm, prezbiterjańizm, baptyzm, ůńitarjańizm a pyntekostalizm, a tyž Anglikańizm i wyznańo episkopalne. Nojstarše s ńich wywodzům śe s XVI-wječnej Reformacyji.
Inkše wspůlnoty wywodzůnce śe s chřeśćijaństwa[Sprowjej]
Na śwjeće istńije tyž wjela wyznań uznojůncych śe za chřeśćijańske, nale ńy uznawanych bez inkše wspůlnoty za chřeśćijańske. Přikuadym može być antropozofja Rudolfa Steinera, přijmujůnca reinkarnacyjo. S kolei we Stanach Zjydnočůnych powstou Kośćůu Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, kerygo wyznawcy nazywańi sům mormůnami, gdyž uobok Bibliji uznojům ješče Kśynga Mormůna, kerům řekůmo spisali žydźi, keři wywyndrowali s Jerozolymy do Ameryki we VI stolećo před Chrystusym.
Ličebność chřeśćijan[Sprowjej]
Wyznańo chřeśćijańske twořům jydno s nojwjynkšych religii, ščygůlńy ličnům we Ojropje a na terynach skolůńizowanych bez Ojropejčykůw - we Americe i Australiji.
Bardzo trudno je šacować dokuadna ličebność wyznawcůw, bo wjela s tych wyznań, we ščygůlnośći katolicyzm, praktykuje chřest ńymowlůnt i uwaža koždygo uochřčůnygo za swojygo wyznawcy, nawet ježeli zostou uůn čuůnkym inkšygo Kośćoua eli nawet religii. Jedynym sposobym na uopuščyńy Kośćoua za žyća je apostazyjo.
Šacůnkowo uobličo śe, aže chřeśćijaństwo wyznoje přez 33% ludnośći śwjata (ůngyfer 2,1 miljarda), we tym:
- ůngyfer 1,1 milijorda to katoliki
- 590 miljůnůw - protestańći
- přez 310 miljůnůw - prawosuawńi,
- 77 miljůnůw – anglikańy,
- ůngyfer 1,5 miljůna - Žydźi mesyjůńistyčńi


text:
BRUNOTNY BER Po cieplym lecie prziszly zas dugsze, jesiynne wieczory. Na dworze wczas sie robi cima, jest zimno, dyszcz padze, niy chce sie z chalpy wylazic, toz zas nachodzom czlowieka wspomniynia. Prawie mi sie przipomnialo, jak mi bolo tak z osiym lot, to moj bracik Jorgus kupiol mi takego brunotnego, wielgego bera. A bolo to […]
BRUNOTNY BER
JAK JO BOLA CHORO…
JAK JO BOLA CHORO Juz po Wszystkich Swiyntych, ale to niy znaczy, ze dziepiyro zas za rok pojdymy na kerchowy odwiedzic groby naszych Bliskich. Kozdy roz, jak stoja nad grobym od mojich Ojcow, to mi sie bele co przipomino z dziycinstwa. Tak tyz wspomnialo mi sie, jak moj Papa jeszcze robiol na grubie, to […]
MOJ PIYRSZY DZIYN WE SZKOLE
MOJE PIYRSZE KROKI WE SZKOLE Jak mi bolo niycale siedym lot, to prziszol czas, co musialach isc do szkoly. Pamiyntom tyn dziyn, jak Mama mie fajnie oblykla w biolo bluza i modry, plisowany rok, a we wlosach mialach tako wielgo, biolo szlajfa. Na ta okazjo kupiola mi tyz Mama nowe szczewiki. Jak tak terozki mysla, […]
Wrzesiyń – szkoła czeko
Wrzesiyń – szkoła czeko I zajś przyszoł wartko wrzesiyń Dyć za chwila bydzie jesiyń Dziecka nauka zaczynajóm I do szkoły sie śpjychajóm Łobleczóny kożdy pjyknie Kamrat na kamrata bliknie Czy sie zmjyniół,uros trocha We tyn pjyrszy wrzesiyń wjelko radocha Wszyjscy pjyrsze sie ściskajóm Ło feryjach łosprowjajóm A rechtory sie dziwajóm Nie jednego nie poznajóm Kożdy […]
Zajś do szkoły
Zajś do szkoły Już cirlipki se ćwjyrkajóm Że zajś szkoła łowjyrajóm Nie bydóm dzieci lyniuchowały Nie bydóm już bańtowały Trza do szkoły sie szykować Wszyski ksionżki pokupować Pukeltasza nowo też Staro już stargano je Fyjderkastla jeszcze nowo Co sie do ni pisoki dowo Hefty trza tyż pokupować Do starszych dzieci rógzak szykować […]
Witej szkoło
Witej szkoło!! Zajś godómy- witej szkoło! Ji zajś dzwónek do klasy woło Dziecka bydóm tasze brały Dźynnie rano do cia gnały Stowo Andzia no ji Józik Dziynnie rano budzi budzik Myjóm sie ji łoblykajóm I tabulki do tasze dowajóm Wjelaż tego tam je dane? Jeszcze pytlik ze śniodańym Cojś do picio by tyż było Co […]


text:
Handrij Zejler
Handrij Zejler (* 1. februara 1804 w Słonej Boršći; † 15. oktobra 1872 we Łazu) bě basnik serbskeho narodneho wozrodźenja a ewangelski farar.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Handrij Zejler narodźi so 1. februara 1804 w Słonej Boršći, kotraž je dźensa měšćanski dźěl Budyšina. Zejler, syn žiwnosćerja a studnjerja, wopyta mjez 1818 a 1825 gymnazij w Budyšinje.
Katolski biskop Franc Jurij Lok zmóžni Zejlerjej studij při Lipsčanskej uniwersiće, hdźež studowaše wot 1825 do 1829 ewangelsku teologiju. W lěće 1826 załoži zhromadnje z Krygarjom rukopisny studentski časopis Serska Nowina. W tutej wozjewi Zejler 1827 prěni króć baseń Na sersku Łužicu – dźensnišu serbsku hymnu.
Zejler płaći jako załožer moderneho serbskeho basnistwa. Nimo toho bě wón wudawaćel wšelakorych serbskich časopisow (n.př. Serbskich Nowin zhromadnje z Janom Arnoštom Smolerjom) a serbskeje gramatiki. 1847 bě Zejler sobuzałožer Maćicy Serbskeje.
Wotkazy[wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać]
- Kito Lorenc (wudawaćel): Sorbisches Lesebuch. Serbska čitanka. Lipsk 1981.
- Lucija Hajnec: Zejler, Handrij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 642ff.


text:
Wóda
Wóda jo chemiska wězba, kótaraž jo njewuzbytna za wšych žywych byśow na zemi. Wóna pód normalnymi wuměnjenjami jo žydka pśi temperaturach mjaz 0 °C a 100 °C. Pód škrějnym dypkom bywa kšuta maśizna, a to lod. Nad warjeńskim dypkom bywa para.
Wóda wobstoj z wóźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wopśimjejo w drobnych kopicach śěžku wódu.
Tśi běrtyle powjerch zemje su pśikšyte pśez wjeliku kopicu wódy, oceany. Cirkulacija wódy mjaz oceanami a powětšom zwětšego kreěrujo wjedro.
Wóda jo głowny napoj wšych zwěrjetow.
Wjele maśiznow se móžo we wóźe rozpušćaś, pśi tom rozpušćonosć wótwisujo wót maśizny a temperatury. Rozpušćonosć płunow wóteběra z pśiběrajuceju temperaturu, mjaztym až rozpušćonosć solow pśiběra z pśiběrajuceju temperaturu.
Wopśimjeśe
Kakosći[wobźěłaś]
Chemija[wobźěłaś]
Wóda jo wjelgin jadnora chemiska wězba. Jeje formula jo H2O. To wóznamjenijo, až molekul wódy ma 2 atoma wóźika, a 1 atom kislika. Temperatura, pśi kótarejž wóda bywa lod, jo 0 Celsius pód normalnym atmosferiskim śišćom; temperatura, pśi kótarejž wóda se wari, definěrujo 100 Celsius pśi normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim śišćom. Wóna jo jadnučka substanca, kótaraž se śěgnjo, gdyž bywa lod.
Jadnora ale wažna a jónkróćna kakosć wódy jo, až jeje kšuta forma plěwa na žydkej. Kšuta faza jo mjenjej gusta ako žydka wóda, dla geometrije mócnych wóźikowych wězbow kótarež se jano pśi niskich temperaturach zdźěluju. Togodla dłymoka wóda wóstanjo žydka, śoplejša ako lodowy powjerch, a wódowe organizmy (prědnje žywe organizmy na zemi) mógu lodowe wuměnja pśežywiś.
Śěžka wóda, połśěžka wóda a pśeśěžka wóda[wobźěłaś]
Mimo „normalneje“ wóda eksistěrujo teke tak mjenjowana „połśěžka wóda“, „śěžka wóda“ (deuteriumowy oksid) a „pśeśěžka wóda“ (tritiumowy oksid). Pśi śěžkej a pśeśěžkej wóźe normalny wóźikowy atom (protium, symbol H) se pśez jeju śěžkej izotopa deuterium abo tritium narowna. Pśi połśěžkej wóźe, jaden wóźikowy atom se pśez deuterium narowna.
Śěžka wóda se wót wšedneje wódy we fyzikaliskich a chemiskich kakosćach rozeznawa, na pś. ma wušy škrějny dypk, warjeński dypk a je gusćejša. Na bazy wjelikeje masoweje diferency mjaz protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kótarejž matej dwójnu a tšojnu masu), kinetiski izotopowy efekt jo wjelgin akutny. Dla narownanja normalneje wódy pśi chemiskich substancach rownowagowe reakcije změnja, což móžo na pś. k śěłoškódnym slědam w cłowjeskem śěle wóźiś.
Molekulowa geometrija[wobźěłaś]
Wódowy molekul wobstoj z dweju wóźikoweju atomow a jadnogo kislikowego atoma. Geometriski wódowy molekul jo kutny a wótpowědujo VSEPR-teoriji, AB2E2-typa. Dwa atoma wóźika a dwa pora elektronow su pśesunjonej do róžkow pśedstajonego tetraedra. Kut, kótaryž dwa O-H-wězba zacynjatej, jo 104,45°. Nastanjo dla wjelikeje pótrjeby na rumje lichotnych porow elekronow daloko idealnego tetraedrowego kuta (~109,47°). Dłujkosć O-H-wězbow jo něźi 95,84 pikometrow.
Biologija[wobźěłaś]
Wóda jo nejnotnjejša substanca za wšych žywych byśow, dokulaž ma wjele rědkich kakosćow kótarež su wjelgin wažne za žywjenje. Jo dobra rozpušćadło, a ma mócne pówjerchowe napněśe. Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C; jeje gustosć wóteběra, gdyž zamarzujo abo se wogrěwa. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, gra wažnu rolu ako absorbowadło ultrawioletnego promjenjenja. Dokulaž wóda ma wusoku specifisku śopłotu kótaraž stabilizěrujo klimu na cełem swěśe.
Wóda jo wjelgin dobre rozpušćadło, a rozpušćujo wěcej družynow substancow, kaž wšake sole a cukory, a wolažcujo jogo chemiske wzajomne statkowanje, kótarež pomaga kompleksne matabolizmy. Weto někake substancy se njederje měšaju z wódu, inkluziwnje wólejow a hydrofobnych substancow. Celowe membrany wužywaju toś tu kakosć aby starosćiwje kontrolěrowali wzajomne statkowanje mjaz swójimi wopśimjeśami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu pitśku wót pówjerchowego napněśa wódy wolažcowane.
Wódowe kapki su stabilne dla mócnego pówjerchowego napněśa wódy. Se móžo wiźeś toś te gdyž pitśku wódy bu kapana na njerozpušćony powjerch kaž głažk. Wóda se do chrapkow zwězujo. Toś ta kakosć jo trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobźěłaś]
Na pówjerchu zemje se nagromaźujo wódowe mase běžece dołoj — na pś. rěcki a rěki — a stojece na wěstem niwowje — na pś. jazory, mórja, a oceany.
-
-
Otava rěka,
Kanada
-
-
Dokulaž wóda jo trěbna za cłowjeske, zwěrjece a rostlinowe žywjenje, jeje disponujomnosć ma wjeliku wažnosć sociusku a politisku. Pódlańska kórta pokaza pśez cerwjenu barwu kraje, kótarež lětnje wobsejźe mjeńšej ako 500 m³ wobnowjoneje wódy na wšogo wobydlarja. Žołta barwa pokaza disponujomnosć mjaz 500 a 1700 m³. Dokulaž někotare rěki, kótarež su wažne za wódowe zastaranje (na pś. Jordan, Kolorado), pśekšacaju krajowe granicy, su móžne mjazystatne konflikty wó pitnej wóźe.


text:
Kůntynynt
Kůntynynt to je podstawowo, kole uoceanůw, jydnostka tajlowańo śwjata. Mjanuje śe tak nowjynksze pode wzglyndym zajmowanygo wjyrcha uobszary lůndowe na Źymji. Kůntynynty uobejmujům tyż wyspy kere leżům na tym samym co uůne cokole kůntynyntalnym. Tajlůng na kůntynynty je umowny a sporny, skiż tygo co jydne uznajům Ojropa za kůntynynt, inksze zaś godajům co je to půłwysep Ojrazyje. Podańy je s Amerikům - jedne godajům, co je to jydyn kůntynynt, inksze tajlujům ja na Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. Ńykere tyž uznowajům, co Australijo je wyspům a ńy kůntynyntym a zaliczajům ja do Azyje.


text:
Wokrjes Budyšin
Wokrjes Budyšin (něm. Landkreis Bautzen) we wuchodnej Sakskej je najwjetši wokrjes Swobodneho stata. Ma něhdźe 320.000 wobydlerjow (2011). Wulke wokrjesne města su Budyšin, Biskopicy, Kamjenc, Radeberg a Wojerecy.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe ze Zhorjelskim wokrjesom, na juhu z Čěskej a wokrjesom Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhozapadźe z Drježdźanami, na zapadźe z Mišnjanskim wokrjesom a na sewjerozapadźe z wokrjesom Hornje Błóta-Łužica (Braniborska).
Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju staj Sprjewja a Čorny Halštrow. Tamne naspomnjenja hódne rěčki su Čornica, Klóšterska woda, Lubata, Połčnica a Wjazońca. Najwyša hora je Sokolnik (587 m) blisko Wjazońcy.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Šotiska wysočina
Šotiska wysočina (gelsce A' Ghàidhealtachd, jendźelsce The Highlands) su horiny na sewjeru Šotiskeje. Kónčina je dźensniše srjedźišćo šotiskeje gelšćiny a mjezynarodnje sławna dla produkowanja whiskyja.
Tektoniske hrjebje Great Glen rozdźěli Šotisku wysočinu do dwěju dźělow, a to Grampian Mountains w juhowuchodźe a Northwest Highlands w sewjerozapadźe. Přez hrjebje běži Kaledonski kanal. W Grampian Mountains njedaloko města Fort William namaka so najwyša hora Zjednoćeneho kralestwa, Ben Nevis (1344 m).


text:
UTOPEK „CHLASTUŚ”
Siedzioł nad stawym i chytoł ryby Jorgel Pyrchała
Jakoś żodno ryba chycić sie nie chciała
Jorgel był zły i zabuczały
Nogle obie wyndki aż sie ogibały!
Cojś z wielkim gwołtym wyndkami targało
I we wodzie fest sie ciepało
„Kiż pieron ?”-padoł se Jorgel Pyrchała
„Czy by jedna ryba na dwie wyndki chycić sie chciała?”
Targoł wyndkami i zapiyroł sie nogami aż spadła mu czopka
Ze stawu wyciongnył zamias wielkij ryby – utopka
Utopek wylynkany , ślypia ze strachu wyblyszczone
Mioł wielki , szpicate uszy i szkuty zielone
Ze strachu borok utopek prawie zdżistany zdżistany
Czepoł pazurami a miyndzy palcami mioł błany
„Jeszcze w życiu ech nie widzioł takigo pierona
Djoboł to ni ma – bo ni mo ogona!
Coż to sam je za cudaczny chłopek?”
- „Czy ty Jorgel nie widzisz że jo je utopek ?
Pokazowoł żech kaprom we stawie jaki mom w pazurach błany
Nie doł ech pozor , hnet żech był we wyndkach zamatłany
Nazywom sie „Chlastuś Ciompała”
Moja mama”Dżistla” sie nazywała
Fest cie prosza puś mie nazot do wody
Bo jo nie robia ludziom żodnej szkody”
Jorgel ze spory zrobiył sie czerwony jak rak
I padoł utopkowi tak :
„Skuli tego że kapry twojich berow o błanach słochały
Na moji wyndki chycić sie nie dały
Bestoż cie nie puszcza nazot do wody
Bo to je robiyni ludziom szkody !”
Wzion zaroz z wyndki linka
I zrobiył „Chlastusiowi” na karku szlinga
Uwionzoł go do stroma
Zebroł sie i hnet był w doma
„Chlastuś” borok mianczoł i ślimtoł nieszczynśliwy
Jeszcze ku tymu popolyły go pokrziwy
Po licach kulały sie mu zielone płaczki
Ze strachu dostoł jeszcze dżistaczki
- – - – - – -
Utopki mogom żyć bez wody yno sztyry godziny
A potym uschnom jak treciny
Bestoż”Chlastuś” tak sie boł
Bo jeszcze trocha pożyć by chcioł
Duczoł , wołoł pomocy , uwionzany już trzi godziny
Aż go znejdła jedna baba co zbiyrała maliny
Kozikym urzła linka na karku utopkowym
A on fuknył do wody – cały i zdrowy
Chcioł babie cojś dać na podziynkowani
I wyciepnył ze stawu miyszek z drogimi kamiyniami
Baba była całe życi biydno i świdrato
Kamiynie sprzedała – stała sie bogato
- – - – - -
Tukej jeszcze ni ma koniec tego
Bo „Chlastuś”roz dopod Jorgla ożratego
Jorgel Pyrchała był kajś na urodzinach
Szoł do chałupy – prawie pizła dziesionto godzina
Pochytany kole stawu szoł
A utopek już sie naprzod śmioł
Już downo wachowoł na niego
Teraz go cylnył ożratego
„Chlastuś Ciompała”ze stawu wroz wyskoczył
Poświyciył Jorgelowi ślypiami do oczy
Zaroz Pyrchale w łebie sie zakrynciyło
I cojś go choby zamroczyło
Sztyry godziny smykoł po patoryjach utopek Jorgla Pyrchały
Aż od tego już go szłapy bolały
Bez siedym wsi”Chlastuś”Jorgla kludziył
Jorgel szłapoł za nim i sie nie obudziył
Smykoł go utopek bez harpanci , miedze i wygony
Jorgel od tego harpancio mioł pysk czerwony
Już durch od tego smykanio zajechany
Pysk mioł ganc podropany
Ale za sztyry godziny utopka ogromnie suszyło
Wartko jaki staw znejść czabyło
Mioł suche szupy na puklu i też był zajechany
Skyrkły sie mu na pazurach błany
Znojd gibko jakiś staw we siodmej wsi
Doł yntka do wody – roz , dwa , trzi
- – - – - – - -
Obudziył sie Jorgel dopiyro nad ranym
Kole stawu i do saga poseblykany!
Nie wiedzioł kaj je i skond sie tam wzion
„Co jo tukej robia sagi i som?”
Rod by sie kaj spytać , iść do jakij chałupy
Ale przeca nie chcioł pokozać sagij …..
A „Chlastuś” jak yno yntka do stawu doł
To sie z kaprami ze Jorgla śmioł
Chodziył Jorgel kole stawu fest zastarany
Lonty znojd ale kabot skuli tego chraścio był potargany
Tak sie odpłaciył za krziwda „Chlastuś Ciompała”
Dostoł nauczka zły Jorgel Pyrchała
Marietta Nikel


text:
Modlitwa górnika Świynto Barborko ratuj mie, prosza, i wstow sie za mnom u Pana Naszego nie dej mi umrzyć tu na tym dole, i pod opieka weź przisypanego. Tyś moja Patronka i Ty mi pomożesz, jo w Ciebie wierza zawsze żech Ci ufoł, Tyś mie wspiyrała jak żech fedrowoł łod Ciebie dycki opieka żech mioł. […]
Modlitwa Górnika
Miano
Miano Łojciec berkmonym boł łod pradziada i za berkmona mioł tyż somsiada sztyrech karlusow mioł tyn chop w doma kerych szykowoł tyż na berkmona A że boł krzepki nie twało wiela prask wykulała mu się tyż cera łokropne starani miało chopisko jaki mo miano mieć te dziołszysko Starka i starzik łokropnie radzi padajom niy momy […]
Francik na słożbie u św.Barborki
Francik na słożbie u św Barborki Ciynżko miołeś Francku ta życiowo droga a że jo Ci pszaja toż Ci tyż pomoga Wezna Cie na słożba bo rady niy dowom bydziesz mi pomogoł rynkami i gowom Bydziesz tu we niebie moji wojsko ćwiczoł a jak styknie czasu z Piotrym dusze liczoł Kejby śmiertka kosom fest niy […]
W starej cechowni
W starej cechowni Barborka stoji W starej cechowni Barborka stoji sama jak palec za czymś wyglondo płaczka we łoku blysknyła jyno bo żodyn berkmon tu niy zaglondo Prziszoł pod kryczkom tu Francik stary zegnoł kolano chocioż fest boli pora Zdrowasiek porzykoł cicho a we pojstrzodku sromota poli Francik rozumi że ciynżki czasy Łonymu tyż przeca […]
Tela pszocio
Tela pszocio W przepastnej czeluści piekła kaj berkmon rynkami byt kuje je tako Jedna Jedyno kero go sztyjc wachuje Dobro jak sznita chleba Barborka mo na miano łociyro mu płaczki potu i gymba wonglym zmazano A jak we chodniku tompnie światełkiym pokoże droga a Tych co nie zdonżom uciyc zakludzi do Ponboczka I jak tu […]
Na ślónskij ziymi
Na ślónskij ziymi Na tyj naszej ślónskij ziymi Co sam gruby nastawjali Tu pod ziymjóm,robjóm ludzie Co berkmóny jich nazwali Czy berkmóny,czy grubjorze Mjyj jich w swej łopjece Boże ! Barbóreczko ty być s nimi ! Nie łostawjej jich samymi Tam na dole łokyn ni ma Tam je zawsze yno cima Robota je niebezpieczno Idzie […]
Barbórka – patrónka berkmónów
Barbórka – patrónka berkmónów Barbórka śwjynto berkmónóm dano Patrónka jejich fest miłowano Na kożdej grubje stoji w cechowni I łopatruje sie nimi tera jako było ji downi I jeji pszoci berkmony czujóm Jak tam pod ziymjóm wóngel fedrujóm Łóna je s nimi furt tam na dole Co by pokludzić jich nazot do szole Bo ciynżko […]
Andrzejki
Andrzejki Magio lezie czary mary Niy ma strachu ani kary We Andrzeja W miska leja Gorki wosk bez kluczyk stary Barbara Politaj
Stary pjernik
Stary pjernik
Stary pjernik
Stary pjernik Górniku górniku ty stary pjerniku na dole fedrujesz na wjyrchu błoznujesz A w dóma babeczka łobjod przyszykuje pjyknie cie przywito za piwo ci wsuje Bo żeś z kamratami do szynku pocióngnół i zajś po stóweczce z geltaku wycióngnół Utropisz sie na to ciynżko nafedrujesz ale na to piwo nigdy nie żałujesz Łucichy tyż […]


text:
Roler Bolo mi tak ze siedym lot, jak moja ciotka (nojmlodszo siostra od moji Mamy) smykala mie bele kaj na szpacyry, abo po miescie, po sklepach, do swoich kamratkow, abo blank normalnie na lody. Ciotka bola do mie dobro, przola mi, ale niy ciyrpiala, jak jaki bajtel bol frech. Toz staralach sie dycki byc niyfrechowno, […]
Roler
NOWE SOMSIADY
NOWE SOMSIADY Jak mi bolo szesc lot, a miyszkali my jeszcze na trzecim sztoku, tam, kaj sie urodziolach, to do naszy chalpy na drugi sztok przikludzioly sie nowe somsiady: panstwo z jednym synkym i z dinstmyjdlom , kero nazywali „gosposia”, ona o nich godala: „Pan” i „Pani”. Z tym synkym, kerymu na miano bolo Jarek, […]


text:
LEGENDA O SWIETYM MARCINIE
Dziolo sie to we czwortym wieku po Chrystusie. Bola wtynczos siarczysto zima, nasulo moc sniega, mroz szczypol po gymbie, a na galynziach i rantach dachow wisialy lodowe sople. We glymbokim sniegu siedziol ubogi zebrok i trzons sie ze zimna. Po drodze rajtowol na koniu rzymski wojok owiniynty we cieply, czerwony mantel, a na glowie miol zloty helm obstrojony piorami. Nogle wele niego stanol trzynsoncy sie zebrok, kery niy miol nic, yno pora potarganych szmatow na grzbiecie, wyciongol do niego rynce i prosiol o pomoc. Wojok spojrzol na biydoka, kery bol siny ze zimna, ulitowol sie nad nim, sloz z konia, symnol swoj cieply, wojskowy mantel, przerznol go mjeczym na pol, i jedna polowa darowol biydnymu. Potym owinol sie drugom polowom mantla, skoczol na zatel i porajtowol dalij. Tyn wojok miol na miano MARCIN, kery potym zostol swiyntym.
Kozdego roku 11 listopada fajrujymy imiyniny Marcina, coby pamiyntac o swiyntym, kery podzielol sie z biydokym mantlym i uratowol mu zycie. Tradycjom jest we tyn dziyn zjodanie pieczonyj gynsi. Piyrwy dziyn 11 listopada bol poczontkiym postu, kery miol przigotowac ludzi na Swiynta Bozego Narodzenia. Terozki fajer na swiyntego Marcina urzondzo sie przede wszystkim dlo bajtli i z bajtlami. We szkolach i przedszkolach dziecka bastlujom z kolorowego papioru lampionki, dryny som male byrny i bateryjki, a wszystko to jest przichycone na kijoku. Piyrwy dowali swiyczki do pojszczodka, ale niyroz sie taki lampionek chyciol, a przi tymu sie bajtel poparzol. Koscioly, szkoly i przedszkola organizujom omcugi, kere som ubezpieczone przez policjo, a ruch drogowy jest zatrzimany. Toz po poledniu, tak kole 17.00, jak sie juz robi cima, grupy bajtli zbiyrajom sie pod swoim Kosciolym i zaczyno sie fajer. Wszyscy zaswiycajom swoje lampionki i omcug ruszo na ulica. Na samym przodku rajtuje na koniu chop przebleczony za wojoka Marcina we piykny, czerwony mantel, a ranty tego mantla som pozlocane. Na glowie mo zloty helm z piorami. Kon na grzbiecie pod zatlym tyz mo tako piykno, czerwono, pozlocano kapa. Zarozki za nim maszyruje orkestra , kero gro na trompyjtach i wali w bymbny. Zarozki za orkestrom idom bajtle, kere niesom zaswiycone kolorowe lampionki i spiywajom spiywki o swiyntym Marcinie. Prawie z kozdym bajtlym idzie ktos z ojcow abo starszego rodzenstwa. Na samym koncu idzie pora policjantow, kere dowajom pozor, coby niy wydarzolo sie jake niyszczynscie. Potym w jednym miejscu, na jakimsik pustym placu trefio sie pora takich omcugow, kaj sie bawiom dalij i robiom wielgo fojera. Tam juz stoi fojerwera z fojerwermanami, kere dowajom pozor, coby sie nic niy chyciolo.
Colki tyn fajer to jest jedne wielge, piykne widowisko od samego poczontku do konca. Dziecka majom moc uciechy i niy chcom isc do dom, bo przeca na nowy fajer z Marcinym trza czekac zas colki rok.
Barbara Matusiewicz


text:
Brzoza Rozpłakała się brzoza deszczu kropelkami listeczki zgubiła z wiatrem poleciały stoi smutna w parku nie opodal ławki na nagich konarach siedzą tylko kawki a ławeczka pusta liśćmi zaścielona skaczą czasem po niej kruk i czarna wrona brzoza zasmucona krople z niej spłyają że już zakochani pod nią nie siadają Urszula Oślislok
Brzoza
KASZTÓNOWO ZARAZA
KASZTÓNOWO ZARAZA Kasztóny sie zaraziyły, wszystke liście potraciyły! W samym środku lata, liście trza zamiatać, a mie sie niy chce, boch zgniyły! Autor: Bernard Śmigała
Kasztōn
Kasztōn Kwitnie majym Kej matura Podzim rajym Ryżych fura Sztyjc we liściach sie kulajōm Chowanego z bajtlym grajōm Barbara Politaj
Chojinka
Chojinka Szpica mjała, Korzyń w ziymi, W niebo gnała, Cojś sie mjyni. Porki pod niom siadowały, Kusiki tam smakowały. Autor: Urszula Oślislok
Grzyby
Grzyby Mechy leżom, Kozok rośnie, Ludzie idom, Rwać radośnie. Kjejby sie na grzybach znali, Gaduwów by niy targali. Autor: Urszula Oślislok
Domb
Domb Szumi w lesie Domb zgrzibjały, Echo niesie, Że zmurszały. Łod starości chrobaczywy, Ale jeszcze żywotliwy. Autor: Urszula Oślislok
FLIDER
Flider Flider majowy Zawōnioł piyknie Karlus gotowy Łodwagi styknie Powiy że przaje, że ta jedyno Flider ech flider jak stare wino. Barbara Politaj (z serii „Zolytne kwiotki”)
MOIKI
Moiki Żōłte moiczki Małe słōneczka Zachciywne bliki W wionku Aneczka Karlus jak w ôbroz zerko na frela Skuli moika chce sie wesela? autor Barbara Politaj Z serii „zolytne kwiotki”
Nelki
Nelki Piykne czyrwōne Kwiotki dlo frelki W puket słożone Z listkym– dlo Nelki W ôczkach Kornelki krynci sie płaczka Trza dować pozōr miyłość niy graczka. autor Barbara Politaj Z serii „zolytne kwiotki”
GYNSIPYMPKI
Gynsipympki Pympuszkym asi Wyzgerno Hela W zegrōdce Basi Znolozła sztela Pympek wystawio na gorke słōnko We gynsipympkach gowisia tonko. autor Barbara Politaj Z serii „zolytne kwiotki”


text:
TAK SIY TO WSZYSTKO ZACZŁO By siy dobrze dzioło i dobrze by bylo, To kupa Ślonzokow, Dom siy założyło. To już sztyry roki, tak gibko sleciały, Jak Ślonzoki siy tyn, Dom wybydowały. Toż siy w tyj Chałupie, czynsto spotykajom, Śpjywajom, godajom,po ślonsku szkryflajom. A to wszystko po to, by ta Ślonsko Godka, Dziecka nasze znaly, […]
TAK SIY TO WSZYSTKO ZACZŁO
25 luty SD – 4 roki
WE SZTWORTE ŁURODZINY ŚLONSKIGO DOMU !
WE SZTWORTE ŁURODZINY ŚLONSKIGO DOMU ! Już sztyry roki nom przeminyły, Jak siy Ślonzoki budowy chyciyły. Tak siy to zbudowali Ślonski Dom – Ślonsko Chałupa, Kaj siy zebrało Ślonzokow kupa. Tu siy szkryflajom, tu pogadujom, Ło tym jak swoj Ślonsk, wszyjscy wjelcy mjyłujom. Tyż siy po ślonsku tu pośpjywajom, Boć przeca wszyściutko co ślonski, to […]
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm
Nasza chałpa – Ślōnski Dōm Pjyrszŏ była Ślōnskŏ Gŏdka Nie pomjeściła nŏs do pōjszczodka Karlus za chałpy wziōn sie stawjani Bo budowani to jego zadani Pjykny Dōm Ślōnski w necie zmajstrowŏł Wszyskim izby tam wyszykowŏł My se tam pjyknie mjyszkali S kamratami po ślōnsku berali Cōż kjej za mały tyn dōm buł Tuż za budowani […]
Laptop
Laptop Mały kofer łotwiyrany W kerym mały je ekranik A przi nimu knefli mocka Musisz zajrzeć dóń do środka Jak załónczysz to cudyńko To łotworzy się łokynko Teroz mogesz w internecie Lotać już po cołkim świecie Zmierznie ci się te lotanie To się weźniesz za pisanie Na SG wlyź, jak chcesz klachać Tam czelodka czeko […]
Ślōnski Dom mo 4 lata!
Ślōnski Dom 100 lŏt 100 lŏt piykno strōnko Chociŏż wiek twōj mody Pomyślności Ci winszuja Na bok wszyske kłody Ludzi kupluj tyż ku siebie Co Ślōnzkowi przajōm Niychej wprawy we pisaniu Ciyngym nabiyrajōm Ślōnzek piykny nōm pokazuj Chwol go wierszym , pieśniczkami Wspiyrej naszo piykno godka Być na zŏwdy z Ślōnzokami! Barbara Politaj
Urodziny SD
Życzenia dla jubilatów
Dlo Wszystkich Kamratow i Kamratek Slonski Godki kerzi w lutym obchodzom swoj geburstak Dzisioj w Radijoku Bercik wyjontkowe świynto momy geburstak kamraci majom toż życzynia im skłodomy Nie po darmo a s uciechom wszyjscy my sie tu zebrali żeby naszym jubilatom jak łorkiestra zaśpiywali Sto lot sto lot abo wiyncy żyjcie ludki bez te lata […]
Nowe Logo witryn SlonskoGodka
Slonsko Ziymia ma 3 lata
Dzisioj nasza gazeta, nasze czasopismo, SlonskoZiymia.com obchodzi swoje 3 urodziny. Z tyj okazji chcieli my pogratulowac pani Regina Sobik i pani Maria Kostrzewa za wszystkie wspaniale osiongniyncia jakich dokonaly w tym czasie. A tyz, podziynkowac im za caly trud, wysilek i serce wlozone we pisaniu i prowadzyniu tyj gazety. A poniywaz piszom na tymaty kere […]


text: Saturn to je šůsto podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo, drugo podug masy a wjelgośći po Jowišu, a uo nojmńyjšyj gynstośći s planet coukigo Ůkuodu Suonečnygo. Saturn znůmy je uod Starožytnośći. Charakterystyčnům jygo cechům sům ringi kere skuodajům śe guůwńy s lodu a trocha ze skou. Terozki znůmy 60 kśynžycůw Saturna (3 ńypotwjyrdzůne). Mjano planety je uod řimskiego boga Saturna. Saturn je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma. We coukim Ukuodźe Suonečnym ino Saturn mo gynstość mjyńšům uod wody. Wynośi uůna středńo 0,69 g/cm³. Ino jůndro je gynstše.


text:
1 styczńa
1 styczńa – pjyrszy dźyń styczyńa a roku we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim
Śwjynta[Sprowjej]
Wydarzyńa na śwjeće[Sprowjej]
- 1837 - trzynśeńe źymji we Galileji, umrziło co najmnij 6 tyś. ludźůw
- 1876 - szwydzki chymik Alfred Nobel wynoloz dynůmit
- 1951 - powstańe Bjylsko-Bjołyj bez skuplowańe ślůnsko ćeszyńskego mjasta - Blyjska, a małopolskego mjasta - Bjołyj
- 2002 - wprowadzono nowo waluta lo sporej zorty człůnkůw OU - ojro
Rodźili śe[Sprowjej]
- 1909 - Stepan Bandera - ukrajiński politiker nacyjonalistyczny
- 1941 - Sir Martin Evans - brytańijski bjolog, zdobůł Nadgroda Nobla we 2007


text:
Pśedłoga:Border-radius
Wopśimjeśe
Toś ta pśedłoga definěrujo z pomocu CSS-formatow kulojte rožki.
Pšosym glědajśo, až formaty njefunkcioněruju w pitśku starych wobglědowakach. Toś, funkcioněrujo w nowych wersijach wót
- Opera,
- Firefox,
- Safari,
- Chrome
- IE 9 a nowšy
Wužyśe
- Wše radiuse su samske.
{{border-radius|gódnota z měrneju jadnotu}}
- Wše radiuse su rozdźělne.
{{border-radius|radius1 radius2 radius3 radius4}}
Parametry
Wóna ma jano jaden notny parameter, ale móžo wopśimjeś jadnu, dwě, tśi abo styri definicije wó rožkach.
- Pśi jadnej wše rožki dostanu samsku kulojtosć.
- Pśi dwěma prědna definěrujo rožki górjejce nalěwo a dołojce napšawo, mjaztym až druga definěrujo górjejce napšawo a dołojce nalěwo.
- Pśi tśich prědna definěrujo rožki górjejce nalěwo, druga górjejce napšawo a dołojce nalěwo a tśeśa dołojce napšawo.
- Pśi styrich pórěd jo kaž slědujo: górjejce nalěwo, górjejce napšawo, dołojce napšawo a dołojce nalěwo.
Pśikłady
- Jadnory pśikład
Kócka ma dwě wušy.
- Bóle detailny přikład
-  Lorem ipsum...  redonas:
Eksterne wótkaze
Glědaj teke
{{Seń kašćika}}