text:
k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Marcel Braumann, Łuh 14.10.2005
K wotnamakanjam w SLA
Zjawna diskusija wo wotnamakanjach w Serbskim ludowym ansamblu, zahajena hižo před měsacami wot Serbskich Nowin a mjeztym wospjet pokročowana wosebje pod hesłom „wadźeńca w Serbach“ na stronach Sakskich nowin je znowa Załožbu za serbski lud scomter jeje direktorom Markom Suchim do srjedźišća kritiki stajiła. Kaž hižo w zańdźenosći dźe přeco zaso wo pozdatne brojenje dawkowych srědkow. Při tym so kritikarjo rady poćahuja na (njezjawne) posedźenje etatowo-financneho wuběrka Sakskeho krajneho sejma.
Štóž so w sakskim parlamenće pola fachowych politikarjow wobhoni, móže zhonić, zo je na wonym zeńdźenju dnja 8. smažnika 2005 statny sekretar w ministerstwje za wědomosć a wuměstwo dr. Frank Schmidt jasnje wobkrućił, zo definitiwnje njeńdźe wo brojenje srědkow w Serbach, ale wo zarjadniske njedostatki. Wyše toho njeběchu so zapósłancy tehdy hišće z prašenjom wotnamakanjow pola SLA zaběrać móhli, wšako je to hakle w nětko předležanym aktualnym rozprawnistwje zličbowanskeho zarjada tema. Na dnjowym porjedźe financneho wuběrka parlamenta w Drježdźanach stejachu konkluzije z poslednjeho rozprawnistwa njewotwisnych pruwowarjow, ke kotremuž słuša tema „Přiražki Domowinje – Zwjazkej Łužiskich Serbow“.
Wěcowne rozestajenja mjez zličbowanskim zarjadom a zjawnymi institucijemi, hač z ministerstwami, podrjadowanymi zarjadami abo frakcijemi krajneho sejma su něšto cyle normalne. Hustodosć pruwowarjo znapřećiwjenja na kritiku wobkedźbuja. Druhdy wostawa pruwowanska instanca stoprocentnje při swojim stejišću, druhdy nic. Druhdy sćěhuje politika daloko sahace doporučenja zastojnikow zličbowanskeho zarjada, druhdy wostanje tež politika při swojej poziciji. Druhdy su načate problemy mjeztym wotbyte, druhdy maja samo sudnistwa rozsudźić.
Nimo toho je přeco derje, hdyž čłowjek relacije wobkedźbuje. W swojim aktualnym rozprawnistwje wumjetuje zličbowanski zarjad na přikład mjez druhim statnemu ministerstwu za wobswět a ratarstwo 89 njetrjebawšich dźěłowych městnow. To woznamjenja brojenje dawkowych srědkow we wysokosći 772.000 eurow kóžde lěto. Nutřkowne ministerstwo ma po měnjenju pruwowarjow zdźěla njerentabelne awtodźěłarnje, wozy policije njejsu wućežene dosć, sta awtow bychu so bjez narunanja wotstronić móhli. Kultusowe ministerstwo spěchuje kóžde lěto Krajny sportowy zwjazk z.t. za sport we wólnym času z 13 milionami eurow, bjez toho, zo eksistuje koncept, ani so njekontroluje wuspěch naprawow. Po słowje rěka w aktualnym rozprawnistwje pruwowarjow, kapitl 14, dypk 2.12., zo njewotpowěduje hospodarskemu a zlutniwemu wobchadej ze zjawnymi srědkami, jeli dóstanje kóžde towarstwo, kiž je spěchowanje šěrokeho a wólnočasneho sporta w swojich wustawkach zakótwiło, bjez dalšeho pruwowanja přiražki z projekta „Verbandsentwicklung“. Sakska stolica Drježdźany njeje z pomocnymi srědkami za wotstronjenje škodow po wulkej wodźe přeco porjadnje wobchadźała; je sej za jedyn móst dźesać milionow eurow přewjele žadała – tomu bu hakle na iniciatiwu zličbowanskeho zarjada zadźěwane. Z prawom su medije w Sakskej tutym temam wosebitu kedźbnosć wěnowali – wjele wjetšu, hač wotnamakanjam w SLA.
Wězo słuša k powšitkownym prawidłam politiskeje taktiki, zo spytaš nastork k rozrisanju zakładnych strukturelnych konfliktow z instrumentarijom punktualneho skandalizowanja wubudźić. Tohodla njeje dźiwa, zo tež w aktualnej nutřkoserbskej zwadźe w prěnim rjedźe njeńdźe wo konkretne prašenje, hač běchu před něšto lětami płaćene wotnamaknaja zdźěla přewysoke a štó ma kelko wróćo płaćić. Za to njetrjebaš dočasa rezultaty přepruwowanja w nowinach wozjewić, kotrež pruwowanski hamt pozdźišo tak a tak sam w oficialnym rozprawnistwje krajnej nowinskej konferency a zjawnosći spřistupni. Ně, poprawna tema je wočiwidnje konstrukcija załožby, kotrejež zaprajenje so po měnjenju kritikarjow w tym padźe jónu zaso markantnje pokazuje. Załožba so stawa z hrěšnym boranom za tezu, zo so w Serbach pozdatnje dawkowe srědki bjez zmysła přetrjebaja.
So wě, zo njesměš bagatelizować, hdyž institucija, kotraž dóstawa lětnje wot serbskeje załožby a kulturneho ruma Hornja Łužica - Delnja Šleska něhdźe pjeć milionow eurow, škodu we wysokosći sto tysac eurow zawinuje přez někotre wotnamakanja, kiž su po měritkach tarifa přewysoke. Zdobom spóznaješ w rozprawnistwje zličbowanskeho zarjada, zo su so zmylki pod ćežkimi wuměnjenjemi přikazaneho krótkodobneho wottwara personala zworali. Sprawdu prajene je cyle grotestne, zo so dźensa wosebje w serbskej zjawnosći mjenje skandalizuja wot „horjeka“ nanuzowane wupowědźenja hač – zdźěla njeporadźene – pospyty, socialne sćěhi wupowědźenjow zmjechčić.
To najwažniše pak je, zo nima tón stary problem ničo z rozrisanjom bytostneje dilemy ansambla činić, kotruž zličbowanski zarjad tak wopisuje: Problem, swójski nadawk spjelnić, mjenujcy prawidłownje w dwurěčnych kónčinach wustupić, a zdobom tak hospodarsce kaž móžno dźěłać, „njemóže so wot njeho samoho rozrisać“. Tohodla maja so płaćerjo přiražkow, to rěka tež Załožba, wo podpěrowanje ansambla prócować. Potajkim, zo móže wón předewšěm w němsko-serbskej Łužicy wustupić, kaž sej to žada towaršnostny zaměr za SLA. Chiba ma so zaměr změnić, štož rěka faktisce, so rozžohnować z dźěławosću ansamblowcow w dwurěčnej Łužicy.
Z tym smy při zamołwitosći załožby, kotruž kritikarjo zaso namołwjeja, so wo porjad starać. Na polu załožby serbskeho ludu skutkuje załožbowa rada, ale jenož mjeńšina jeje čłonow je wot Serbow demokratisce wuzwolena. Financy załožby a z tym tež wobłukowe wuměnjenja za SLA postajeja zdźěla swojowólne rozsudy krajneje a zwjazkoweje – němskeje – politiki. W zjawnej diskusiji wumjetuja załožbje na jednym boku centralizowanje a přemało sensiblnosće za bazowe iniciatiwy. Na druhim boku wot njeje wočakuja, zo ze zarjadniskotechnisce a juristisce perfektnje skutkowacym aparatom wšitkim paragrafam němskeje běrokratije wotpowěduje. To drje bjez přiběraceho aparata njepóńdźe.
Wodajće, ale tež w Serbach mamy so rozsudźić: Chcemy wustupować jako podlěšena ruka zwjazkoweho zarjadniskeho zarjada, krajneho zličbowanskeho zarjada a někotrych zapósłancow na zwjazkowej a krajnej runinje abo jako lobby „kreatiwnych potencialow“ w Serbach? Tuchwilna šmjatańca wokoło załožby je poprawom w prěnim rjedźe wuraz slědow falowaceje awtonomije serbskeho ludu w kulturnych a kubłanskich naležnosćach. Město diskusijow wo strukturach, kotrež bychu serbskosći bóle tyli hač nětčiša syć putacych wukazow a měritkow, haji so bohužel zdźěla tež ze serbskeje strony zawistne wotličenje, hač je jónu něchtó, kiž je dobrowólnje swojemu wupowědźenju přizwolił, přewulke pjenježne narunanje dóstał. Na kóncu so wadźimy měsacy dołho wo jónkrótnu sumu, kiž wotpowěduje – jedyn raz! – dwěmaj euromaj na Serba.
Kaž prajene, kritika je w jednotliwych padach woprawnjena. Ale njechamy na to zabyć, zo płaća Serbja wjace dawkow hač na lěto wot stata jako spěchowanje małeho ludu, kotryž ma prawo na dalše traće, dóstawaja. Njeńdźe wo wužiwanje někajkeje dobroty, ale wo trěbne a legitimne zakładne kulturne zastaranje. Hdyž da sej na přikład „Florida Rolf“ (prjedy wulka tema w „Bild“) socialnu pomoc do USA přepokazać, je to zdobom argument přećiwo statnej podpěrje bjezdźěłnym? Chcemy woprawdźe dale na tutym „Bild“-niwowje diskutować, štó je jónu wotnamakanje dóstał, swojej žonje honorar sposrědkował, nadawk kwalifikowanemu čłowjekej dał, kiž je z nim připadnje přiwuzny, a tak dale? To by snano, što ja wěm, tež magacinej runjewonline wjele maćizny za wotkryće zmóžniło. Ale komu to pomha?
Nawjazujo na diskuju wo kubłanskej awtonomiji je najwjetši čas, tohorunja kulturnej awtonomiji Serbow puć rubać. W tym zwisku da so snano tež strategiska róla załožby znowa definować. Ale štóž z nadutymi pseudo-skandalemi załožbu zjawnje demontuje, nikomu njepomha - chiba jednotliwym politikarjam přidźěła, kotřiž bychu rady na „serbskim budgeće“ lutowali. Ja sym wulki přiwisnik transparency a wotewrjeneho zjawneho diskursa. Tola zawjedźenje zwjeršneho skandalizowanja w Serbach, kotrež jenož wotwjedźe wot jadra bytostnych prašenjow za kreatiwnym tworjenjom přichoda serbskosće, nimam zańć.
Kónčnje přispomnjenje: Hdyž sym so kolegi w sejmje, kiž je čłon financneho wuběrka, za wotrězkom wo wotnamakanjach w ansamblu w rozprawnistwje zličbowanskeho zarjada prašał, je wón jenož wotkiwnył: Ach dźi mi z tym! To tola jowle njeje wulka tema, wo tajke maličkosće so njestaramy.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!


c: text/html

text:
Przeglōnd tydnia na gōrnoślōnskich szpilplacach
We Korei dalyj trwajōm Zimowe Igrzyska, ale dzieje sie też już wiela na gōrnoślōnskich szpilplacach.
Grŏ już polskŏ Ekstraklasa, a w niyj nasze ferajny.
W niedziela Piast Gliwice wygroł we Gdańsku ze Lechiōm 2-0 po golach Szczepaniaka (65 minuta) i Papadopulosa (90 minuta). Dziynki tej wygranej we Gliwicach bandōm mōgli w tym tydniu spokojniyj trynować.
Gōrnik Zŏbrze dopiyro na wieczōr we ôstatnim szpilu kolejki bandzie gojściōł Bruk-Bet Termalica Nieciecza. Kożdy wynik prōcz wygranej Gōrnika bandzie uznany za niespodzianka.
Gōrnik je 4, a Piast 13.
Grajōm też we Republice Czeskej. Karwina wygrała we Mladej Boeslav 1-0 po golu ôd Wagnera w 91 minucie! Nie miōł za to szczyńscia Banik Ôstrawa, kery u siebie przegrōł ze Slovackym 1-2. Jedynego gola przi stanie 0-2 strzelōł Poznar. Bōło to we 74 minucie.
Karwina je 11, a Banik ôstatni – 16.
I we Polsce i we Czechach pauzuje jeszczy drugŏ liga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tež gmejna Worklecy so rady wo młode swójby stara
Runja Sernjanam a Kulowej je so w minjenych lětach tež we Worklecach tójšto młodych swójbow zasydliło a sej tam domčk natwariło. Štož wjesnjanostu Franca Bruska (CDU) zwjesela, je gmejnje zdobom wužadanje. Wšako ma wona swójbam městna a wotpowědne wuměnjenja w žłobiku, pěstowarni a šuli skićić, trěbne su w jednotliwych wjesnych dźělach komuny tohorunja hrajkanišća. Nastroje njejsu runjewon tunje a dyrbja so prawidłownje přepruwować, zo bychu wěstotnym předpisam wotpowědowali. Za porjad a wěstotu tam nastajenych připrawow je wudźeržowar abo wobsedźer ležownosće zamołwity. Při zjawnych hrajkanišćach su to zwjetša komuny, hewak nošerjo pěstowarnjow, šulow a dalši. Měrćin Weclich je so z Worklečanskim wjesnjanostu Francom Bruskom (CDU) rozmołwjał a je zhonił, zo tež dźěći z Kozarc a Chrósćic rady do Worklec na hrajkanišćo jězdźa.
Kelko hrajkanišćow we Worklečanskej gmejnje maće?


text:
Godka Klachuli, 10.02.1922
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły z dŏwnych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Wszyjske teksty trzeba rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji złoci!
Ale tez to, wōm padōm, baby sie ucieszyły, jak ôbocyły nowego Kocyndra i cytały moja godka. Trzi take wypytyny przileciały do mnie z klachami. Byłach im rada, ale mnie potym trocha i mierdziało, jak poszły, bo mi zjadły kreple, coch se napiekła teroz na babski cōmber, jaki my se tu u nos w Towarzistwie Polek zrobiły. Naklachały, napyskowały, kreple zeżarły, utarły fortuchym gymby, zabrały sie i poszły. A jo teroz ôgryzōm swoje ôd starego i ôd dzieci skirz tego, iże zamiast krepli musōm jeść chleb abo żymły. No, ale sie przinojmni ciesza, iże tako jest uciecha nad Kocyndrym, bo choć ôn tam niejednymu powie prowda brewider w ôcy i niejednego paskudnie sztychnie, to sie jednak podobo wszystkim ludziōm, co lubiōm prowda i chcōm sie uśmioć.
To nie tak, jak z tym miymieckim „Pierōnym” (Boże mi tyn grzech ôdpuść) co tez drugi roz napocōn wychodzić, a iże nie uderzoł ani nie blyskoł – jyno głupie pierdoły mazoł, tōz wpod choćby Pierōn do kałuzy i już go niyma.
Bardzo sie, wōm padōm, teroz baby ôzpolitykowały. Jak już jest kaj jake zebranie, to juz tyla rajcujōm, tyla mōndrujōm, ize jo, bezto izech jest niebardzo gadno, jest za nic. Najbardziej to juz deferujōm take, co myślōm ize jejich chłopi byndōm posłami do sejmu. Choć ich jesce żodyn na posłōw nie postawił i nie wybroł, to juz te baby ôpowiadajōm, wiela to majōm starości z przirychtowaniym kuferkōw, wyszywaniym sznuptychli i rozmajitych rzecy. Ô łachy, jak padała jedna, sie tam tak bardzo nie staro, bo jesce mo dobry ślubny kapudrok i sztajfhut. Jyno nojgorzij jest z tōm tasiōm. Skōrzane sōm droge, z bylejakōm by do sejmu nie mōgł iść, a bez tasie to wcale nie idzie, bo jakby tak w sejmie robili bajka, to kazby doł druge śniodanie i bańka z kawōm, a fajfki tez nie może nosić w kabzie, coby mu gryzok było widać, jyno jōm musi dokupy z bajtlikym na tabaka wrazić do tasie. Widzicie, moji Złoci, jake to nase baby już majōm frasunki i starości. Boroki!
Tak klajturza ô posłach, choćbych to nie miała inkszej starości. Toli mi mōj stary jakoś pokucuje a ize mi sie tak niedobrze naśniło, tōz sie starōm i boja, coby mi, czego Boże nie dej, nie pojechoł. Z Getrudōm tez take zgorsynie. Zaroz po powstaniu sie pogniewała ze swojim zoletnikym skirz tego, iże nie bōł na frōncie no i teroz nie chce z nim godać i wstyd mie sie spotkać z jego ôjcami, bo my im przeca na pewno Gertruda ôbiecali. Tak to tak! Porzōnd zgorsynie, prosiynta mi sie tez popśniły i nie chcōm zrić. I tak Pōn Bōg zesyła jedyn krziżyk za drugim na mnie, biedno kobieta.
Jo jyno jest ciekawo, wiela to bydymy mieli u nos na Ślōnsku wojewodōw, landrotōw i sołtysōw, bo juz sama znōm i co tak jesce słysa ôd inkszych kobiet, coś stu ludzi, co chcōm być wojewodami a możno roz tyla ich napewno musi być landrotami abo starostami, no a sołtysōw, to już mōmy wiyncej niż chałup na Gōrnym Ślōnsku. Nojgorzej jest z wojewodami i sołtysami, bo na tych starostōw toby jesce była rada. Trza ich se wszystkich popisać i każdego roz przinojmniej zrobić za starosty – na weselu! Jobych se nigdy nie była myslała, że mōmy tyla mōndrych ludzi!
Ale dość tego na dzisioj, bo mi tez juz karbitka gaśnie a jesce musa wiecerzo warzić, starymu przirychtować jaki tej na kaszel i do prosiōnt jesce zajrzeć. Tōz do widzynio!
Rōźla Pyscycka.


text:
Tworōg: ôżartŏ szoferka jechała szlaczkym
Telefōniczne zgłoszynie i gibkŏ reakcyjŏ szandarōw dokludziyły do chycyniŏ ôpityj szoferki. Kobiyta miała w ôrganiźmie bez 1,5 promila alkoholu. Podle tego, jak zbamōncōnŏ alkoholym była 41-latka jak tyż jeji spusobu jazdy, idzie uzdać, iże reakcyjŏ przipadkowyj ôsoby niy przizwolyła na drōgowõ tragedyjõ. Niyôdpedzialnõ kerujōncõ czekajōm ciynżke kōnsekwyncyje.
Wczorej zarŏz po godzinie ôsmyj na wieczōr policyjōny dostali zgłoszynie, iże Drōgōm Krŏjowōm nr 11 w rychtōnku Tworoga szlaczkym jedzie skoda. Spusōb jazdy szofera auta pokazowoł, iże może być ôpity. Na plac zgłoszyniŏ zarŏz pognali policyjōny z Kōmisariatu Policyje w Tworogu, co już po chwili ôd zgłoszyniŏ zastawiyli podyjzdrzane wozidło w Kotach. Za kerownicōm skody siedziała 41-letniŏ kobiyta. Podszukowanie stanu trzeźwości wykŏzało, iże w jeji ôrganiźmie je bez 1,5 prōmila alkoholu. Na niyôdpedzialnõ szoferkã czekajōm terŏz surowe kōnsekwyncyje. Grozi jij wysokŏ sztrofa, pŏruletni zakŏz kludzyniŏ wozideł mechanicznych, a nawet kŏra heresztu. Ô dalszym losie kobiyty uzdŏ prokuratōr i gyricht.
Zdrzōdło: KPP Tarnowske Gōry, foto: KPP Wodzisław


text:
Radwor
Radwor (po starym prawopisu Radwoŕ; němsce Radibor) je wjes a přisłušaca gmejna we wokrjesu Budyšin w Hornjej Łužicy, něhdźe 10 km sewjernje Budyšina. Wjes sama ma wokoło 650 wobydlerjow, gmejna wokoło 3200. Wosebje w přewažnje katolskim juhu gmejny rěči wulki dźěl ludnosće serbsce.
Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Wobsah
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Radworski gmejnski teritorij rozpřestrěwa so wot Budyskeje měšćanskeje hranicy w juhu hač do krajinje hornjołužiskeje hole a hatow w sewjeru.
Južny dźěl gmejny słuša k pahórkatym Hornjołužiskim zahonam z wunošnymi pódami. Najwyše wuhorbjenje je 199,3 m wysoka Kaponica mjez Drobami a Łupjanskej Dubrawku. Přez płony sewjer gmejny běži Mała Sprjewja, najdlěša rěka w Radworskej gmejnje a zdobom zakład mnohich rybjacych hatow. Z jeje přitokom je z Łomska pochadźaca Łomšćanka. W samym sewjeru leži z Minakałskej holu jedne z najwjetšich lěsnišćow Hornjeje Łužicy.
Radwor mjezuje na gmejnje Łaz a Hamor w sewjeru, Wulku Dubrawu we wuchodźe, město Budyšin a gmejnu Hodźij w juhu a na gmejnje Njeswačidło a Rakecy w zapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1221 jako Ratibor, bě pak hižo w srjedźowěku stejišćo wodoweho hrodu, ležaceho w sewjernym dźělu nowowěkowskeho hrodu. Hrjebja tuteje twjerdźizny je pola dźensnišeho hrodu přeco hišće spóznajomna. Na Hrišći, małym kopcu z dobrym wuhladom přez nižinu Łomšćanki při puću do Kamjeneje, namakachu w běhu twarjenja železniskeje čary Radwor–Lubij w lěće 1905 zažnostawizniske pohrjebnišćo, kotrež so wot srjedźneje bronzoweje doby (1500 do Chr.) hač do zažneje železoweje doby (500 do Chr.) wjace hač tysac lět dołho wužiwaše.
Za zakład wjesneho mjena maja mjenowědnicy muske předmjeno z woznamom „tón, kiž rady wojuje“ (rad = rady, wjesoły; boriti = wojować).
Prěnja drjewjana cyrkej steješe hižo w lěće 1270 při nawsy.[2] Za lěto 1359 su skótne wiki w Radworju zapisane, kotrež so pozdźišo do Rakec a wokoło 1870 do Njeswačidła přepołožichu. Jako zarunanje dósta Radwor kermušne wiki za holanske produkty. W lěće 1397 załoži wěsty Sigmund Behr z Budyšina Radworsku křižnu cyrkej a dari ju wjesku Kamjenej. W lěće 1495 naspomni so Radworska cyrkej w Mišnjanskim wopismje jako jedna z 18 Budyskemu tachantstwu podrjadowanych cyrkwjow. Wot teje stareje wosadneje cyrkwje z 15. lětstotka je so jenož něhdyše wołtarnišćo wobchowało, kotrež je dźensa po zdaću najstarše twarjenje we wsy. Posledni pohrjeb na tamnišim starym kěrchowje bě 1883.[2]
Doba reformacije a jeje wuskutki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Radworske ryćerkubło bě wot 1463, přez dobu reformacije, hač do 1589 we wobsydstwje swójby von Plaunitz. Jako Radworski knjez spyta Hans von Plaunitz, ewangelsku konfesiju přećiwo woli Radworčanow zawjesć, štož bu pak 1575 wot kejžora Maksimiliana II. zakazane. Jeho naslědnik kejžor Rudolf II. w ramiku pobyta w Budyšinje zasadźenje katolskeho duchowneho w Radworju wosobinsce podpěrowaše. Zwada wo nabožinsku přisłušnosć serbskeje wsy traje tež pod knjezami von Minckwitz w 17. lětstotku a wosebje w Třicećilětnej wójnje dale. 1632 chcyše knjez Christoph von Minckwitz samo jutrowne jěchanje jako typiski katolski nałožk zakazać, štož k wulkej bijeńcy z dobyćom wjesnjanow wjedźeše. Diferency mjez Radworčanami a jich knjezom trajachu hač do lěta 1675 a Radwor wosta jako wuslědk jenička katolska wosada z ewangelskim knjezom w cyłej Sakskej.
Dźensniši hród bě so hižo wokoło 1720 natwarił. K prěnjemu razej po reformaciji přewza z generalom Josephom von Riedom w lěće 1765 zaso katolski knjez Radworske ryćerkubło. Wot 1782 bydleše tam hrabina von Bolza, pod kotrejež knjejstwom so poćeženje Radworčanow přez wotedawki přiwótři. 1854 kupi Clemens von Einsiedel ryćerkubło.
Hižo 1650 měješe Radwor swójsku šulu, na kotrejž wučeše hač do 1850 jenički wučer. Mikławš Brojer wuwučowaše w lěće 1836 na přikład cyłkownje 120 šulerjow w třoch rjadownjach. W lěće 1848 so mjeztym hižo wjace hač 200 šulerjow na Radworskej šuli wuwučowachu, z kotrychž rěčachu 98 % serbsce.[3] Wjetša šula natwari so w lěće 1874 za hatkom w zapadźe wsy.
W rewoluciskimaj lětomaj 1848 a 1849 wuwi so Radwor k srjedźišću serbskeho burskeho hibanja. Při tym hraješe Serbske burske towarstwo, kotrež so 4. junija 1848 załoži, z jeho předsydu Michałom Ćěslu centralnu rólu. Po tutym přikładźe załožichu so podobne towarstwa w dalšich serbskich wsach, kotrež wjesne towaršnostne žiwjenje organizowachu. W oktobrje 1848 so 17 towarstwow z 1200 čłonami k Zjedoćenym serbskim towarstwam zjednoćichu a tak prěni serbski třěšny zwjazk załožichu. Po poraženej byrgarskej rewoluciji w meji 1849 bu zwjazk zakazany.
Po zwrěšćenym pospyće Christopha von Minckwitza křižerski procesion 1632 zakazać, so nałožk tola zhubi. Hakle 1882 so jutrowne jěchanje, po wjace hač dwě sćě lětach, znowa wožiwi, spočatnje do Zdźěrje a wot 1892 do noweje Baćonjanskeje wosady. Jenož we wójnskim lěće 1945 so njejěchaše.[2]
Dokelž njebě dalšeho městna we wjace hač 400 lět starej cyrkwi při nawsy, staji hrabja von Einsiedel ležownosć při puću do Chelna w juhu wsy za nowotwar k dispoziciji. Tam natwari so w lětomaj 1895/96 po namjeće Mikławša Žura a pod nawodom Drježdźanskeho architekta Ernsta Giese nowa wosadna cyrkej „Marije kralowny róžowca“.
20. lětstotk[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Poslednja wobsedźerka před rólnej reformu po Druhej swětowej wójnje bě Johanna von Welck. Přez rólnu reformu rozdźělichu so ležownosće ryćerkubła. Pri tym přeńdźe tež dźěl něhdyšeho kublerskeho lěsa za dźensnišim stadionom do wobsydstwa Radworskeje gmejny, kotryž słuša dźensa k poslednim lěsam na Radworskich honach.
W lěće 1935 wučachu při Radworskej šuli pjećo serbscy a jedyn němski wučer, štož bě w tym času nimale jónkrótne. Prawidłownje protestowaše wjednistwo nacionalsocialistiskeho „Jungvolka“ přećiwo tymle wobstejnosćam a přećiwo narodnemu nastajenju serbskich wučerjow, při čimž naspomnichu wosebje wučerja Michała Nawku a šulskeho nawodu Jana Andrickeho jako „radikalneju Serbow“. Zdobom spyta němski wučer Ebermann na šuli struktury nacionalsocialistiskeho młodźinskeho dźěła přesadźić. Farar Józef Nowak a serbscy wučerjo přećiwo tomu swójske serbsko-katolske młodźinske dźěło zesylnjachu, tak zo bě w awgusće 1935 jenož 29 wot 64 Radworskich hólcow z čłonom Jungvolka.[4] 1937 přesadźichu so serbscy wučerjo Michał Nawka, Jurij Kubaš a Hańža Welsec do zapadneje Sakskeje, tak zo bě na Radworskej šuli jenož hišće jedyn serbski wučer přistajeny.[5]
Pomniki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Při starej Budyskej dróze južnje wsy steji srjedźowěkowski kamjentny křiž.
Ze starej wosadnej cyrkwju z 15. lětstotka při nawsy, trochu staršej křižnej cyrkwju na kěrchowje při puću do Lutobča a nowej wosadnej cyrkwju swjateje Marije, kralowny róžowca z lěta 1896 steja w Radworju tři katolske cyrkwje. We wsy a na Radworskich honach namakaja so mnoho swjatych křižow a postawow madony, kotrež zwjetša z 19. a 20. lětstotka pochadźeja.
Radworski hród je so ze zažneho 18. lětstotka wobchował.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po Arnošta Mukowej statistice měješe Radwor we 1880tych lětach 571 wobydlerjow, mjez nimi 548 Serbow (96 %) a 23 Němcow.[6] W lěće 1956 zwěsći Arnošt Černik serbskorěčny podźěl ludnosće wot 73,2 %,[7] zdźěla přez přićehnjenje wuhnatych z něhdyšeho němskeho wuchoda po Druhej swětowej wójnje.
W lěće 1925 bě we wsy samej mjez 705 wobydlerjemi 579 katolskich (82,1 %) a 126 ewangelskich (18,9 %). Po ludličenju lěta 2011 bě 34,4 % wobydlerjow Radworskeje gmejny katolskeje a 32,6 % ewangelskeje konfesije. 33 % njepřisłušachu žanomu nabožinskemu zhromadźenstwu.[8]
Wobkedźbowanja hódny je snadny podźěl žónskeho wobydlerstwa w starobje 18–29 lět. Wot 385 wobydlerjow w tutej starobnej skupinje bě 234 mužow (60,8 %) a jenož 151 žonow (39,2 %).[9]
Wjesne dźěle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźewjatej najwjetšej gmejnje Budyskeho wokrjesa přisłušeja slědowace dohromady 21 wjesnych dźělow (tabulka hodźi so sortěrować):
Sydlišći Stróžišćo a Přezdrěnk słušatej k Miłkecam respektiwnje Wulkemu Přezdrěnjej.
Politika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Radworska gmejnska rada ma tuchwilu 16 čłonow. Minjene komunalne wólby mějachu slědowace wuslědki:
Radworski wjesnjanosta je Wincenc Baberška (CDU). Wón bu dnja 3. měrca 2013 z 78,3 % hłosow w zastojnstwje wobkrućeny. Wolerske wobdźělenje wučini 59,2 %.[11]
W zwisku ze sakskej wokrjesnej reformu chcyše so gmejnske zarjadnistwo w lěće 2008 ze susodnej Wulkej Dubrawu zjednoćić. Při wobydlerskimaj rozsudomaj rozsudźi so w Radworju snadna wjetšina za fuziju, we Wulkej Dubrawje pak wulka wjetšina přećiwo tomu.
Infrastruktura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wobchad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najwažniše dróhi na gmejnskim teritoriju su Zwjazkowa dróha 96, kiž zwjazuje Budyšin z Wojerecami a wjedźe přez Chelno a Čorny Hodler kaž tež statnej dróze 106 (Mały Wjelkow–Minakał) a 107 (Delnja Hórka–Radwor–Haslow). Najblišej najězdaj awtodróhi 4 stej Budyšin-zapad něhdźe sydom a Słona Boršć wokoło wósom kilometrow wot Radworja. Na železniskej čarje Lubij–Radwor z dwórnišćomaj pola Lutobča a Radworja jězdźachu wot 1. meje 1906 hač do nazymy 1972 wosobowe ćahi. W 1990tych lětach so čara tež za nakładny wobchad zawrě a so w lěće 2004 doskónčnje wottwari.
Kolesowanska šćežka „Serbske impresije“ wjedźe přez Měrkow, Lutobč, Radwor a Chasow dale do Njeswačidła. W sewjeru gmejnskeho teritorija přeprěkuje „Žabjacy kolesowarski pućik“ gmejnske dźěle Hat, Wjesel, Lipič a Psowje.
Kubłanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W Radworskej gmejnje stej dwě šuli; Serbska zakładna a Serbska wyša šula „dr. Marja Grólmusec“ w Radworju samym. Do zakładneje šule chodźachu w šulskim lěće 2014/15 149 šulerjow.[12] Na wyšej šuli běchu w samsnym času 170 šulerjow a 22 wučerjow. Šulske twarjenje bu w lětomaj 1925/26 natwarjene.
Pěstowarnja eksistuje we wsy hižo z lěta 1898. 1984 so do farskeho domu přesydli a mjeno „Alojs Andricki“ přiwza. Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom přińdźe statna pěstowarnja k tomu, w kotrejž so pak zwjetša němsce rěčeše, tež w časach NDR. Prěni statny žłobik nasta hakle w lěće 1991.[2]
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W Radworju so narodźili[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Alojs Andricki (1914–1943), katolski měšnik a martrar
- Michał Awgust Brojer (1801–71), wučer, kulturny stawiznar
- Michał Ćěsla (1809–52), zahrodkar a gmejnski předstejer, wjednik serbskeho burskeho hibanja 1848/49
- Jan Grólmus (1851–1924), wučer, šulski direktor, kulturny prócowar
- Jan Jurij Prokop Hančka (1731–89), rjadnik, rěčespytnik, spisaćel nabožinskich spisow
- Michał Handrik-Ćěsla (1846–1928), mjezynarodnje připóznaty wuměłski knihiwjazar
- Cyril Kola (* 1927), publicist, spisowaćel a kulturowědnik
- Ludwig Kola (1931–2018), rozhłosownik a přełožowar
- Franc Kral (1886–1915), wučer, spisowaćel a redaktor
- Jurij Kral (1864–1945), farar, słownikar, gramatikar
- Pawoł Kurjo (1897–1935), prawiznik, stawiznar, redaktor, załožer časopisa Serbski student
- Jakub Lorenc-Zalěski (1874–1939), spisowaćel
- Anton Nawka (1913–98), spisowaćel
- Błažij Nawka (1922–2008), ludowědnik
- Michał Nawka (1885–1968), wučer, narodny prócowar, spisowaćel, basnik, rěčespytnik, hudźbnik
- Maks Rječka (1908–44), wučer, domiznowědnik
- Beno Šołta (1891–1968), farar, dr. phil.
- Jurij Šołta (1886–1978), wučer, kantor, kulturny prócowar
- Jurij Winar (1909–1991), komponist
- Jakub Wróbl (1853–1933), zamkar a misionar
W Radworju skutkowali[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Andricki (1880–1955), wučer, kantor, kulturny a narodny prócowar, dirigent; 1900–08 wučer a 1908–37 kaž tež 1945–48 šulski nawoda w Radworju
- Mikławš Čórlich (1784–1858), duchowny a narodny prócowar; 1813–20 kapłan a 1820–58 farar w Radworju
- Jakub Kral (1828–1911), wučer, domiznowědnik, ludowy spisowaćel; 1853–94 wučer w Radworju
- Jakub Nowak (1821–75), duchowny, kulturny prócowar; 1858–75 farar w Radworju
- Jakub Nowak-Horjanski (1864–1938), farar, domiznowědnik a spisowaćel; 1891–96 kapłan a 1903–31 farar w Radworju
- Józef Nowak (1895–1978), duchowny, basnik, dramatikar a redaktor; 1931–40 a 1945–67 farar w Radworju
- Jurij Słodeńk (1873–1945), wučer, spisowaćel a komponist; 1894–99 wučer w Radworju, załožer „Meje“
- Beno Pětr Šołta (1851–1908), wučer a towarstwowy prócowar; 1872–1908 wučer w Radworju
- Mikławš Žur (1859–1932), farar a awtor; 1886–95 administrator a 1896–1903 farar w Radworju
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 223–228.
- M. Kral: Stawizniske powěsće z našich serbskich wsow [=Serbska ludowa knihownja, čo. 44]. Budyšin, 1937, str. 53–85.
- Hańža Winarjec-Orsesowa: Radwor - starodawna cyrkwinska wjes. Radwor 1996, 116 str.
- tas.: Radwor - ze stawiznow wjesneje šule. LND, Budyšin 2006, 168 str.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Radwor w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- Cornelius Gurlitt: Radibor. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 32. Zwjazk: Amtshauptmannschaft Bautzen (II. Teil). C. C. Meinhold, Dresden 1908, str. 48.
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2017; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Hańža Winarjec-Orsesowa: Wobraz Radworja něhdy a dźens. W Rozhledźe 2/1993 [43], str. 45–49
- ↑ Peter Kunze: Sorbisches Schulwesen. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2002, str. 126
- ↑ Edmund Pjech: Wuskutki nacionalsocializma na serbske šulstwo w Sakskej. W Rozhledźe 2/53 [2003], str. 57/58
- ↑ Edmund Pjech: Wuskutki nacionalsocializma na serbske šulstwo w Sakskej (2. dźěl). W Rozhledźe 3/53 [2003], str. 96
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 59. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 246. [1418 wobydlerjow, z nich 759 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 5 z pasiwnymi, 274 serbskich dźěći a młodostnych, 380 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Wuslědki censusa 2011 za Radworsku gmejnu: Nabožina
- ↑ Wuslědki censusa 2011 za Radworsku gmejnu: Staroba a splah
- ↑ Statistiski krajny zarjad Sakskeje: gmejna Radwor (němsce)
- ↑ Wuslědki Radworskich komunalnych wólbow dnja 3. měrca 2013 na statistik.sachsen.de
- ↑ Podaća w sakskej šulowej datowej bance
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Biskopicy | Bóšicy | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Schönteichen | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
W Běłej Wodźe njejsu wobydlerjo 24. septembra jenož zapósłancow zwjazkoweho sejma wolili, ale tež noweho wyšeho měšćanostu. Kandidat Rico Jung žada sej nětko fairnosć a respekt.
Běła Woda (AK/SN). Přećiwo wuslědkej wólbow wyšeho měšćanosty Běłeje Wody je Rico Jung (njestronjan) jako napřećiwny kandidat amtěrowaceho wyšeho měšćanosty Torstena Pötzscha (Klartext) znaprećiwjenje zapodał. „Za hłownu přičinu mam njedowolene wobliwowanje wolerjow we wólbnym wabjenju“, rěka w znapřećiwjenju. „Zo stej měšćanostka Grodka a Trjebinska wjesnjanostka ze swojimaj wuprajenjomaj knjeza Pötzscha na jeho lětaku podpěrałoj, zrani po mojim měnjenju kaznju neutrality nošerjow hamtskich funkcijow.“ Samsnu kritiku mjenuje Jung nastupajo wólbne wabjenje w Radiju WSW. Tam wabješe nawodnica Běłowodźanskeje zakładneje šule za Torstena Pötzscha. Stat a jeho słužownicy, tak kandidat, njeměli so do wólbow tykać. Nimo toho wón argumentuje, zo bu na Pötzschowym lětaku wosobinsce nadběhowany a difamowany.


text:
"HONOROWI OBYWATELE MIASTA BYTOMIA" - PRŮMOCJO KSIŮNŻKI Ô BYTŮNIU
Bytůń to sztad ze dugům juże gýszýchtům. We łůnego historyji byli tyż ludzie niýôbyczni, kerzi ôdznoczyli sie jakoś szpecjalnie. Beztůż coby niý przepůmnieć sie ô niýkerych z nich wydano uostała ksiůnżka ô hůnorowych ôbywatelach tego sztada.
Prof. zwyczajny Piotr Obrączka, kerzi sům ze Bytůnio a sztudirowali we Wyższyj Szkole Pedagogicznyj we Ôpolu cołke żywobyciý swiůnzani sům ze ksiůnżkami. Teroski jednako chcům pokozać tyż historyjo jejich włosnego sztada.
Bezto szkryfnyli łůni nostympno juże ksiůnżka, tym razym ô hůnorowych ôbywatelach Bytůnio. Jako pedzieli nům Aleksandra Szatkowska - Kerownik Biura Promocje Sztada - we Bytůniu i przed i po wojnach byli na prowda interesantni honorowe ôbywatele. A prowda je tako, co mocka s nicha nawet niý znůmy. Beztůż ta ksiůnżka niý ýno pomoge průmować Bytůń, nale spůminać przi tymu bydzie tyż jego historyjo.
A jako dodowajům Piotr Obrączka - snodli łůni aże 11 hůnorowych ôbywateli, chocioż leko niý bůło. Wiynkszość s nich je już blank przepůmnianych, a bezto musieli łůni sznupać za informacyjami po roztolicznych archiwach, we roztomatych sztadach, choby dejmy na to we Berlinie, Wiydniu, Wrocławiu, Katowicach a Glýwicach.
Beztuż ta publikacjo moge być na prowda intersant i dobrům motywacjům, coby lepij poznać historyjo a tajymnice Bytůnio, kerymu latosi mijo juże 764 lata ôd uzyskanio sztadnych prow.
KOKSOWNIO NA ÔRZYGOWIE - BYDZIE ZREWITALIZOWANO
Hołdy, industryjne place a pozawiyrane werki. Bez jakiś czos poradziło sie take snojlyź we Rudzie Ślůnskij bez problymu. Teroski wszysko sie pomiynio. I to kożdego roka.
Nostympny juże plac we Rudzie Ślůnskij uostanie zrewitalizowany. Teroski bydzie to downo koksownio na Ôrzygowie. Dziynka piniůndzům ze Unie Europyjskij pomiyni sie łůna we plac przeznoczůny dlo miynszkańcůw, a przede wszyskim zicherny a szykowny.
Cołki plac bydzie tak zrychtowany, coby niý bůł to ýno nostympny park do połażynio, nale tyż plac, we kerym czuć historio. Cuż sie dziwować, kej cyntralnym půnktym bydzie sam stawiyni po downyj koksowni.
Wszysko jednako narazie je projektowane a mo być zrychtowane tak, coby kożdy bůł zadowolůny, a Ruda Ślůnsko zyskała nowo atrakcjo dlo miynkszańcůw a niý ýno.
NANOŚWIOT - CZYLI NANO RZECZYWISTOŚĆ WE MUZEUM GÓRNOŚLĄSKIM
We Muzeum Górnośląskim we Bytůniu przirychtowano uostała na prowda insteresantno wystowka. Zmianowano je "Witamy w nanoświecie" a pokozuje, co nano, chocioż je małe, to je tego mocka wele nos.
Juże we starożytności Demokryt ze Abdery godali, co świot poskłodany je ze festelnie małych czůnstek, kerych nawet niý poradzymy zoboczyć. Teroźnie juże wiymy, co mioł łůn bezmaś recht, chocioż niý blank dobrze sie to wszysko forsztelowoł.
Teroźno technika ai wiydza dowo nům coroz to nowsze możebności. Mogymy sie uozwijać a robić coroz lepsze rzeczy. Niý roz sům łůne tyż coroz myńsze. I tukej włazić napoczyno poleku świot nanotechnologie.
Czym je a czamu je taki wożny? Styknie sie zmiarkować wiela go juże tera je wele nos a jako ôdgrywo juże dzisio rola we noszym żywobyciu. A coby lepij sie to zmiarkować, idzie iś na ekstra przirychtowano wystowka we Muzeum Górnośląskim zmianowano "Witamy w nanoświecie". Werci sie przi tymu gibnyć, bo czos můmy ýno do 26 kwiytnio.
BAJTLE WE INTERNECIE - COBY MŮNDRZE A ZICHERNIE
Internet je teroski bezmaś wszyndzie. We nosze żywobyciý napoczyno włazić coroz prydzy i to na tyla, co niýkere bajtle jeszcze niý poradzům godać, a już śmigajům lepij we Necie jak starziki. Beztuż festelnie wożno sam je rola familje.
Teroźnie ô Internecie słyszoł juże chyba kożdy a mocka s nos s niego korzysto. Dlo niýkerych je to nawet miyjsce roboty. Cuż sie dziwować. Je łůn wykorzystywany we coroz wiynkszym zakresie a bezto coroz czynścij nosze żywobyciý sie s nim motlo.
Tako dostympność ôznaczo jednako, co bajtle tyż coroz gibcij a lecyj poradzům wlyź we wiryalny świot. A tukej trza sie na prowda dować pozůr. Beztůż, coby zwiynkszyć jejich świadůmość a bezto i zicherność we Necie, we Szkole Podstawowyj nr 20 we Rudzie Ślůnskij sbajslowany uostoł kůnkurs. Jako tublikujům Katarzyna Szuba - Dyrehtor tyj szule - mo łůn za cwek, coby bajtle barzi dowały sie pozůr na siebie we Necie ai coby wiedziały, co moge im sie we wirualnyj rzeczywistości stać.
Je to na prowda zocno idyjo, bo bajtlům trza pomogać poznować świot, nale przi ôkazji ôchrůnić je przed tym, co moge zrobić im krziwda. I sam chyba nojwiynkszo rola jejich familje. Toć nojbarzi w důma powinni dować sie pozůr na to, coby kůmputer to bůł zicherny wichajster do nauki a zabawy a niý ôkno do ciymnyj rzeczywistości. Beztuż pamiyntejcie - ufejcie, nale dowejcie sie pozůr.
Z GŮRKI NA SŮNKACH - WE PARKU KOŚCIUSZKI
Chocioż zima latosi za dużo śniega niý nasuła, ani tyż wiela niý mroziła, to kajniýkaj szło pozjyżdżać na sůnkach. Choby we Parku Kościuszki we Katowicach, kaj nawet zrychtowany bůł ekstra tor na sůnki.
Bez cołko ôstatnio zima nojbarzi zimowo to chyba bůło we lutym. Niýstety teroźnie niý můmy juże takigo mrozu ani tyla śniegu co kejsik, a bezto bajtle tera niý majům tyla szpasu ze lotanio na gůrki jak my kejsik. Jednako sům jeszcze bajslowane akcje, choby ta we Parku Kościuszki, kere majům choć trocha pokozać, wiela idzie mieć z tego uciechy.
Jako tublikowali nům Jarek Kopciuch - jedyn ze inicjatorůw tyj akcje - we Parku Kościuszki we Katowicach je ekstra przirychtowano gůrka ai nawet tor do zjyżdżanio na sůnkach. Co interesant, niý bůło to ôblodzane juże ôd bezmaś 20 lot. Jednako latosi modzi wziyni, posprzůntali sam trocha a potyn załatwili ze Zakładym Zieleni Miejskich ai Fojerwerům, coby to wszysko zalodzić.
A że zima tyż w kůńcu chyciła, to i cołko idyjo fest sie spodobała. I to niý ýno bajtlům, bo rada przijechali sam nawet Ci trocha wiynksi. A zjazdy bůły niý ýno na sůnkach, bo jechać idzie na roztomajtych rzeczach. Nojwożniyjsze coby zichernie, nale ze uciechům.
CZEŚĆ. CIAO. HELLO. - PRZIWITEJ SIE NIÝ ÝNO PO NASZYMU
Ô tym, co znać roztoliczne lynzyki je dobrze, to chyba żodnego niý trza przekůnywać. Jednako kej nojlepij zaczůńć, czamu bajtle majům lecyj a co to dowo? Posuchejcie sami.
Bezmaś kożdy dziyń trefiymy sie ze jakůmś inszkům godkům. Cuż sie dziwować. Teroźnie anglicki je bezmaś wszyndzie. Co roz idzie trefić kogoś ze auslandu, co przijechoł sam do roboty, na studia abo na byzuch. Beztůż teroźnie werci sie poradzić godać we wiyncyj niż jednyj godce. Dziynka tymu po prostu je lżyj.
A kej sie miarkujymy, kej nojlepij ta nauka napoczůńć, to prowda je tako, co nigdy niý ma za niýskoro; jednako im pryndzy, tym lepij. A nojlepij juże za bajlta. Choby we ôchrůnce. Bo jako tublikujům nům Agnieszka Siatka - włościciel jednyj ze lynzykowych ôchrůnek - we tym ôkresie bajtle majům nojsrogsze predyspozycje do nauki lynzykůw. Tak po prowdzie to snojdymy hołda inkszych artikli a ôpinii, kere to potwierdzajům.
A jako sie tych lynzůkůw uczyć? Toć knifůw a metod je na prowda mocka. Spytalimy Andrzeja Kowalskigo, kerzi sům lektorym anglickigo. Jako nům padali, podle niego nojlepszo, a nojbarzi interesantno do bajtli je metoda polisensoryczno. Tak po prostu idzie pedzieć, co je to nauka bez angażirowaniý uoroz poru noszych zmysłůw.
Tuż jak widać werci sie uczyć lynzykůw, tym barzi, co bezmaś we kożdym wieku wpływajům łůne dobrze na nosz můzg a pamiyńć. Coby sztartnyć, to nojwiyncyj trza chcieć, a być systymatycznym. Przi tymu trza jednako pamiyntać, iże nic na siła. Toć kożdy s nos nojlepij wiy, co mu samymu trza.
ŚLŮNSKI FESTIWAL ÔPERETKI – 6 KŮNCERTŮW NA ŚLŮNSKU
Ślůnski Festiwal Ôperetki bůł sbajslowany dopiyro piyrszy roz. Jednako juże za piyrszym razym kůncerty bůły na prowda interesant a bezto niý brahowało tyż ludzi, kerzi chcieli na nie prziś. Zresztům, posuchejcie sami.
U nos na Ślůnsku Ôperetka nigdy niý miała problymu dotrzić do ludzi. A chocioż terozki můmy roztomajtyj muzyki juże tyla, co bezmaś kożdy cosik snojdzie, to klasik muzika dalij je we wercie. Potwierdzo to choby cykel kůncertůw sbajslowanych skiż Ślůnskigo Festiwala Ôperetki.
Bajslyrzym tyj inicjatywy byli tynor Sylwester Targosz-Szalonek. Cołko idyjo polegała na tym, coby bez pora tydni sbajslować 6 kůncertůw we niýkerych Ślůnskich sztadach. I tak Ôperetki szło posuchać miyndzy inkszymi we Rybniku, Chorzowie abo we Wrocławiu. Finoł zasik przirychtowany uostoł we Sztad Kultůr Cyntrum na Frynie we Rudzie Ślůnskij.
Kożdy kůncert bůł inkszy jednako na kożdym poradziło sie posuchać Ôperetki ze nojwyższyj zorty. Styknie sam spůmnieć takich tynorůw choby: Wojciech Poprawa, Tomasz Maleszewski ai Sylwester Targosz-Szalonek, a ku tymu sopranistka Agnieszka Zabrzeska. Kej zaś do tego jeszcze skuplujymy Chór Modus Vivendi Cameralis, balet scyniczny Kamienica z Wrocławia abo kameralistów Orkiestry im. Arcyksiężnej Marii Krystyny Habsburg, to můmy na prowda zocne grůno.
Tuż niý ma sie co juże dziwować, co kożdy kůncert bůł na prowda szykowny a bajslyrze miarkujům juże, coby sbajslować nostympno edycjo Ślůnskigo Festiwala Ôperetki.
JPK VAT - CZYLI NOWO FORMA INFORMACJE DLO US
Chocioż JPK VAT dobrze znajům juże sroge a myńsze fýrmy, to te nojmyńsze tak po prowdzie do niýdowna niý musiały ô tym jeszcze myśleć. Teroski jednako wszysko sie pomiyniůło i bezmaś kożdy powiniyn mieć juże wysyłka takigo pliku za sobům.
JPK, czyli Jednolity Plik Kontrolny je wkludzany juże ôd poru lot. Mo łůn usprownić a pomůc Finans Urzyndowi ai Finans Ministerstwie kůntrolować zakupy a sprzedowaniý fýrmůw we Polsce. Karina Bibrzycka - Zastympnik Noczelnika Finanst Urzynda we Rudzie Ślůnskij - tublikuje nodbytnio, co we JPK VAT snojduje sie cołko ewidyncjo, czyli registry VATowske fýrmůw. Czyli jakby to inakszy pedzieć, VATowcy pokazujům w nim, co a wiela kupili a sprzedali.
Co istotne jako same zmianowaniý wskazuje, JPK to jednolity plik, czyli mo łůn jednako struktura za kożdym razym a niýzoleżnie ôd programu we kerym je zrobiůny. Trza sam tyż pedzieć, co moge łůn być wysłany ýno elektrůnicznie, czyli trza przirychtować do tego ekstra program. We Internecie snojdymy jednako przirychtowane do tego programy (nawet za fatki), a jak wto mo elektrůniczne ksiyngi, to we tych aplikacjach, tyż czynsto idzie wysyłać JPK.
Jednako nojwożniyjsze we ôstatnim czosie je to, iże ôd teroski juże kożdy płatnik podatku VAT musi taki plik wysyłać do Finans Ministerstwa. I niýzoleżnie co wiela wysyło sie deklaracjo VAT, to JPK trza posłać kożdy miesiůnc. Beztuż gyszeftmany a fýrmy pamiyntejcie, coby wysyłać JPK we ôdpowiydnim czosie, bo Urzynd sie na zicher upůmni.
Kejby jednako wtoś potrzebowoł cosik wiedzieć, abo sie dopytać, to poradzi sie iś do Finans Urzynda, abo zazwunić na infolinia Krajowyj Informacje Skarbowyj, czyli pod numery: 801 055 055 abo 22 330 03 30.
HAJA Ô 7,5 MLN - TRZA ZABULIĆ LAZARYTŮM
Narodowy Fundusz Zdrowio uzdoł we lutym, co niý zabuli za cołke nadwykonianiý 5 lazarytům ze śląskigo wojywůdztwa. W sumie je to 7,5 mln zł, ô kere Urzynd Marszałkowski chce walczyć.
Rok 2017 uostoł juże podrachowany we Lazarytach i prziszło do rozliczanio utroty ze lyczynio. Niýstety, we tych lazarytach, kaj lyczyli nadbytnio nad kůntrakty, majům problym ze NFZ. Łazi sam ô 7,5 mln zł dlo 5 lazarytůw ze śląskigo wojywůdztwa. Jako tublikujům Michał Gramatyka - Wicy Marszołek śląskigo wojywůdztwa - we kożdym przipadku propůnowano bez NFZ kwota je myńszo jak 70% utroty ze lyczynio.
A przeca jako spůminajům Ryszard Batycki - Dyrehtor Lazarytu Wojewůdzkigo ze Bielska-Białyj - piniůndze te bůły wydowane na retowaniý zdrowio a życio ludzi. Jednako Janusz Szymanowski - ze Szpecjalistik Lazarytu we Chorzowie - majům nodziyjo, co cuzamyn ze inkszymi lazarytami a Urzyndym Marszałkowskim udo sie te problymy uozwiůnzać.
Przi tymu Michał Gramatyka spůminajům, co we kwestii wojywůdztwa leży inwestowaniý we Lazaryty, coby bůły łůne we dobrym stanie ai miały dobry sprzynt, jednako za lyczyniý powiniyn zabulić NFZ. Przeca na to do zdrowotnego systyma idům nasze piniůndze, kery kożdy z nos ôddowo ze wypłaty.


text:
Elizabeth II
Elizabeth II, po prowdźe: Elizabeth Alexandra Mary (rodz. 21 kwjetńa 1926 we Lůndyńe) - krůlowo Wjelgij Brytańiji ze dynastyji Windsorůw uod 6 lutygo 1952 (korůnowano 2 czyrwca 1953), cera George'a VI Windsora a Elizabeth Bowes-Lyon. Krům Wjelgij Brytańiji, za gowa państwa uznowo jům tyż 15 inkszych krejůw: Antigua a Barbuda, Australijo, Bahamy, Barbados, Belize, Grenada, Kanada, Jamajka, Nowo Zylandyjo, Papua-Nowo Gwinyjo, Saint Kitts a Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent a Grenadyny, Tuvalu a Wyspy Salůmůna.
Uod 9 wrześńa 2015 je nojdużyj we geszichće panujůncym władcům Wjelgij Brytańiji, a uod 13 paźdźerńika 2016 nojdużyj panujůncym władcům na cołkim śwjeće.


text: Narć (MFü/SN). Po jeno dźewjeć tydźenjach twarskeho časa smědźeštej tele dny sotře Nele a Vivien zhromadnje ze swojej přećelku Stellu-Luisu nowu kolesowansku šćežku podłu zwjazkoweje dróhi B 96 mjez zapadnej kromu Narća a sakskej krajnej wohnjowobornej šulu wotewrěć. Tak móža so holcy nětko lěpje wopytować, wšako šćežka hornju a delnju wjes zwjazuje. Ale tež wobornicy móža po treningu a wukubłanju do Narća abo Wojerec kolesować, praji nawoda wohnjowoborneje šule René Kraus. Nimo toho tójšto z jeho sobudźěłaćerjow w lěću z kolesom na dźěło jězdźi.


text:
Njeswačidło (LR/SN). Mjeztym 14. muzejowy swjedźeń wotměchu minjenu njedźelu w Njeswačidle. Byrnjež tež w druhich wsach mejemjetanja a lětnje zabawy wabili, je wjele wopytowarjow přeprošenje do Njeswačidła sćěhowało. Dujerjo kapały Morawscy wagabundźa starachu so cyłe popołdnjo wo lóštnu zabawu. Skupina šulskich dźěći, kotrež so na cyłodnjowskim poskitku za rejwanje wobdźěleja, wobkuzła hosći z jara zajimawymi rejkami.
Na woblubowanych wikach rjemjesła a přemysła bě lětsa 35 rjemjeslnikow. Woni prezentowachu so na Parkowej kaž tež na Lehmannec a Róblec statokomaj. Wšudźe knježeše přijomna atmosfera. Mjez druhim wobdźělichu so zaso rězbar z rjećazowej piłu, skupina studnjetwarcow kaž tež Budyski zhotowjer powjazow. Pola njeho móžachu sej dźěći na wosebitym nastroju sami powjaz zhotowić. Hižo wjacore lěta je polstrowar Handrij Kral z Kamjeneje na tutych wikach pódla.


text:
Wórjejce/Hoyerswerda. Rada załožby za serbski lud jo wobradowała pětk we Wórjejcach. Znowa wunjaso jich etat 18,725 milionow euro. Institucijam buźo se pśi tom pódobne spěchowanje dostaś ako lětosa – tu powěsć jo rozjawiło serbske radio mdr. Institucije deje se wěcej pilnowaś wó marketing, wó dobywanje dorosta a wó „tśeśe pjenjeze“, jo w radiju groniła pśedsedarka załožboweje rady a generalna sekretarka FUEN Susann Šenkec.
Rada załožby jo wótbiła pšosbu towaristwa „Smy“ wó financěrowanje wuzwólowanja prědnego serbskego parlamenta (glej powěsć na 1. boce).
Za projekty změjo załožba 1,1 milion euro. Dotychměst jo 80 projektow wordowało pśipowěźonych. Kótare wót nich budu se zwóliś, to njejo hyšći wěste – wósebna pśirada buźo załožbowej raźe we tej nastupnosći raźiś.
Zastojnstwo załožby buźo wušej togo kužde lěto zjawnosći rozpšawu (Bericht) daś, za co su pjenjeze wudali.


text:
Rozsudy móhli wjesć k nazhonjenjam, kotrež budu pozdźišo trěbne
Njebjelčicy (JK/SN). Předewzaće Missale je na wčerawšim posedźenju Njebjelčanskeje gmejnskeje rady předstajiło nowy koncept składowanja a překładowanja wotpadkow z kumštnych maćiznow a drjewa na swojim terenje w Miłoćicach. Za zwoprawdźenje noweho systema trjeba zawod stejišćo a přizwolenje gmejny po zwjazkowym zakonju wo škiće před emisijemi. Dokelž je koncept přeswědčiwy a mnóstwo wotpadkow na teritoriju firmy so njepowjetši, móžachu radźićeljo bjez wobmyslenjow planam zawoda přihłosować. Tež ličba transportow do a ze zawoda so njepowjetši, zdźěli jednaćel Justus Große. Za september připowědźi wón dźeń wotewrjenych duri.


text:
Italsko godka
Italsko godka (it. lingua italiana, italiano posuchej) – indoojropoejsko godka, kero przinoleży do skupiny růmańskich godkůw. Wespůłbytuje ze inkszymi noworůmańskimi godkůma a mo moc regijůnalnych waryjantůw, ńyrzodko uodtajlowujůncych śe uod ńi a stanowjůncych dali regijůnalne godki.
Italski je uoficjalny we Italiji, San Marino, Szwajcaryji (wespůł ze francuskim a mjymjeckim, kej to retorůmańsko godka je uoficjalno ino we Gryzůńiji) a tyż we Watykańe (ze łaćinům). Je drugům godkům we Istryji (Chorwacyjo) a, do kupy ze słowyńskům godkům we mjastach Pirůn, Izola a Koper we Słoweńiji.
Ńimo tygo, co ńy je we tych krajach sztyjc italsko godka godano a ńy je skiż tygo wykorzistywano we uoficjalnym prawjyńu, je pospoliće rozůmjano we Můnako, na Malće, Korsyce we Nizzardo (Francyjo) a we myńszych skupinach we Libiji a Algeryji.
Italsko a ślůnsko godka[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
We ślůnskij godce do śe uwidźeć jakich słůw a ausdrukůw, kere majům italske pochodzyńy. Przikłodym takigo moge być zozwůr (it. zenzavero), paryzol (it. parasole) a tyż i take typowe ślůnske słowa, kej galoty (it. caligotte). Ńy je ale takich wyrazůw kupa, skiż tygo, co prymarny ajnflus na ślůnsko godka mjoł mjymjecki a polski.


text:
Město Kulow podpěruje projekty na wsach
Kulow (AK/SN). W Mučowje, Salowje a Koćinje podpěruje město Kulow twarske předewzaća. Z nimi su so měšćanscy radźićeljo tele dny na swojim posedźenju zaběrali. W Mučowje jedna so wo wobtwarjenski plan „Při jamowej železnicy“. K njemu měještej wodowy zarjad Budyskeho krajnoradneho zarjada a Sakske krajne zarjadnistwo rěčnych zawěrow kritiske přispomnjenja. Te pak móžeše architekturny běrow rozrisać wotwažujo zapodate stejišća.
W Salowje zdźěłuje město wobtwarjenski plan za Cyhelerski puć. „Tam je so nam poradźiło tři twarske ležownosće wutworić“, rozłoži nawoda měšćanskeho twarskeho wotrjada Stephen Rachel. Po jeho słowach je we wsy jara ćežko, twarske ležownosće namakać. Swobodne městna mjez statokami jich wobsedźerjo často njepředadźa, dokelž rezerwuja je za swoje wnučki a prawnučki.


text:
Z Budyskim wozjewjenjom chce tudyši wokrjesny sejmik na aktualne połoženje we wokrjesu reagować a zdobom wobydlerstwo docpěć. Jedyn dypk poćahuje so na Serbow. Předsyda wokrjesneho sejmika, krajny rada Michael Harig (CDU), bě naćisk wozjewjenja po wurjadnym posedźenju sejmika 18. septembra do diskusije dał.
Budyšin (SN/at). „Budyske wozjewjenje za demokratiju a tolerancu“ wabi za tolerantne zhromadne žiwjenje w Budyskim wokrjesu. Mjeztym prěnje wudospołnjenja wokrjesnych radźićelow předleža. Po słowach krajneho rady Michaela Hariga móže sejmik wobdźěłany dokument na posedźenju 11. decembra schwalić.
„Česćowanje čłowjeskeje dostojnosće, toleranca a swoboda su naše zakładne hódnoty, wo nich so njejedna.“ Tohodla maja so „wobydlerjo, politika a zarjadnistwo zhromadnje zjawnje přećiwo prawicarskemu ekstremizmej, ekstremizmej docyła, njepřećelskosći cuzym napřećo, rasizmej a antisemitizmej wobarać“, rěka w preambli naćiska.


text:
Co zrobić ze ślōnskōm gŏdkōm? Uczmy sie ôd inkszych
Niy ino ślōnskŏ mŏwa walczy ze zapōmniyniym. Sōm tysiōnce gŏdek, co mōgōm sie stracić przed kōńcym naszego stoleciŏ. Nad prziwrŏcaniym mŏwy ôd praôjcōw robiōm na świecie tysiōnce ludzi. My wejzdrzimy na trzi europejske, a jejich przikłŏd przełożymy na Gōrny Ślōnsk.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Bretōński ekstrymizm
We 1950 roku bretōńskõ mŏwã używało bez milijōn ludzi. Hned cołkŏ naturalnŏ transmisyjŏ gŏdki straciyła sie miyndzy 1950 a 1970 rokym, tōż tym, co używajōm tego jynzyka je z wiynksza wiyncyj jak 60 lŏt. Dzisiej wszyskich ôsōb, co mōwiōm po bretōńsku je mynij jak 200 tysiyncy.
Bretōńskŏ mŏwa je bardzo potajlowanŏ dialektalnie, ludzie znajōm ino swōj dialekt, pisać i czytać po bretōńsku (napisać prosty ôsobisty listek) poradzi 0,2-0,3%.
Ludzi, co używajōm bretōńskij mŏwy idzie podzielić na dwie grupy. Piyrszŏ to starzi ludzie, co nauczyli sie gŏdać naturalnie, w dōma. Nazwiymy ich sam Paleobretanami abo starymi. Drugŏ grupa to ci, co nauczyli abo uczōm sie tyj gŏdki ôd siebie. Tych nazwiymy Neobretanami abo modymi.
Kole 90-95% modych niy rozumiy gŏdki ôd starych. Paleobretany tak sie gańbiōm swojigo jynzyka, że niy chcōm go używać przed żŏdnym, co niy gŏdŏ perfekt jejich włŏsnym dialektym. Neobretany padajōm, iże ôryginalnŏ mŏwa je tak zdegynerowanŏ, iże jij niy ma co retować, a ôkrōm tego niyma ważne, jak felerny je jejich włŏsny bretōński, bo lepszy taki jak żŏdyn.
Modzi nowõ gŏdkã majōm w zŏcy, sōm dumni z prziwrŏcaniŏ bretōńskij tożsamości. Padajōm, że starzi zdradziyli bretōńskõ sprawã niygŏdaniym do dzieci po bretōńsku. Chociŏż ôryginalnŏ bretōńskŏ mŏwa je blank autōnōmicznŏ ôd francuskij, ôni wyciepujōm ze swojij wszysko, co sie wziōnło z gŏdki państwowyj. We tym samym czasie ta mŏwa ôd Neobretanōw je w stu procyntach rōwnoległŏ do francuskij, podmianōm słōw na francuske idzie dojś do zdań, co sōm gramatycznie perfekt po francusku. Modzi niy przijmujōm krytyki neobretōńskij gŏdki, bo podle nich jynzyki sie umiyniajōm i ewoluujōm, chociŏż neobretōński to je cołkym nowŏ forma, a niy naturalnŏ ewolucyjŏ.
Irlandzkŏ szpotlawość
Irlandzkŏ mŏwa mŏ jednã z nojstarszych literatur w Europie. Jak u nŏs były ciymne stolecia, to do irlandzkij gŏdki to je złoty czas. We drugij połowie piyrszego tysiōncleciŏ niy ino Irlandyjŏ była cyntrum europejskij nauki, ale jeji mŏwa rozchodziyła sie na inksze wyspy. To z irlandzkich kolōniji we Szkocyji i na Wyspie Man wziōnły sie szkocki gaelicki i manx. To ale niy miało znaczyniŏ bez czas panowaniŏ angelskigo. Irlandzkŏ mŏwa pōmału cŏfała sie, nojprzōd z miast, potym irlandzki głōd lŏt 40. XIX stoleciŏ wybiōł jã tyż ze wsi. W 1922 wziōnło fungować Wolne Państwo Irlandzke, co uzdało, iże irlandzkŏ gŏdka mŏ być uczōnŏ we szkołach aby jednã godzinã dziynnie i zaczło robić nad jeji rewitalizacyjōm. Idyjŏ była takŏ, iże rejōny, kaj gŏdŏ sie jeszcze po irlandzku (gaeltachtaí), miały być chrōniōne i ôd nich gŏdka miała sie rozejś po cołkim kraju. Chociŏż kōnstytucyjŏ z 1937 roku zapisała, iże piyrszōm mŏwōm państwa je irlandzkŏ, to jego administracyjŏ była nojwiynkszym agyntym angelskości. Urzyndnicy mieli wiedzieć sie rady gŏdać po irlandzku, ale żŏdyn niy sprawdzoł stopnia znajōmości tyj gŏdki, tōż z wiynksza ludzie musieli używać we rozmŏwach z państwym gŏdki angelskij. Politycy tyż dycki gŏdali po angelsku, a po irlandzku pasowało im ino we kōntekstach ôficjalnych, bez przikłŏd na dynkmalach.
Nojwiyncyj złego dlŏ sprawy irlandzkij zrobiyli sami rewitaliści. Cołki ciynżŏr prziwrŏcaniŏ jynzyka bōł położōny na systym edukacyje. Do lŏt 70., coby dostać sie do sztudyje, trzeba było przejś egzamin ze irlandzkij mŏwy. To, społym ze bardzo złymi spusobami nauczaniŏ, prziniosło niychyńć anglofōnōw dō nij. Żŏdyn ale niy prōmowoł gŏdaniŏ po irlandzku za coś użytecznego w żywobyciu. Ôczekowało sie ôd dzieci, iże nauczōm sie gŏdki w szkole i to miało jã zrewitalizować. Dzisiej je mynij ludzi z irlandzkōm mŏwōm wyniesiōnōm z dōmu aniżeli jak zaczynało fungować państwo irlandzke.
Baskijske utrŏpy i sukces
Baskijskŏ mŏwa używanŏ je we Kraju Baskōw na granicy Hiszpanije i Francyje. To je mŏwa izolowanŏ, to znaczy takŏ, co niy mŏ żŏdnyj familije, je sama. Ô Baskach (abo mōm pedzieć: ô Waskōnach, jejich praôjcach) piyrsi pisali łacińscy autorzi, postrzōd nich Pliniusz Starszy, Strabōn i Pōmpōniusz Mela.
Piyrsze prōby ustandaryzowaniŏ baskijskij gŏdki, co dycki była potajlowanŏ na dialekty, idzie trefić we XVI i XVII stoleciu ze kalwińskimi i katolickimi przekładami biblije i tekstami religijnymi. We dziele Pedro de Axulara „Gero” („Niyskorzij”) z 1643 roku mōgymy znojś fragmynt, kaj autōr mōwi ô dialekcie, co w nim pisoł:
Ale skuli tego, że we mŏwie i piśmie, kożdy mŏ swōj włŏsny za nojlepszy i nojszumniyjszy, a tyn mōj niyma taki jak wasz, niy wadźcie sie i niy gŏdejcie źle bez to. Jak wōm sie to niy podobŏ, możecie to przerobić na swoje, podle tego, jak sie u wŏs gŏdŏ. Jŏ sie skuli tego niy pogorszã.
Niy bydã sie rozpisować nad historyjōm wszyjskich wydŏwnictw baskijskich ôkrōm informacyje, iże piyrszŏ gramatyka była wydanŏ we 1729 roku.
Chociŏż Akadymijŏ Baskijskŏ fungowała ôd 1918 roku, to modernŏ standaryzacyjŏ baskijskij mŏwy zaczła sie w 1968 po tym, jak na trefie Akadymije lingwista Koldo Mitxelena zapropōnowoł swōj projekt unifikacyje, co dostoł miano euskara batua („zjednoczōnŏ baskijskŏ”). Do tworzyniŏ nowego standardu idzie użyć trzech metod: porōwnawczyj, archajizujōncyj i statystycznyj. W piyrszyj porōwnuje sie formy dialektalne i lingwistycznōm rekōnstrukcyjōm skłŏdŏ sie nowe słowo, co mōgłoby istnieć we jejich hipotetycznyj gŏdce-matce. W drugij znojduje sie ôryginalne udokumyntowane formy ze dŏwnych tekstōw, co ôd nich rozeszły sie formy dialektalne. We trzecij zbiyrŏ sie słowa, co sōm nojwiyncyj używane i mŏ nadziejã, iże nojłacnij bydōm zaakceptowane. Baskowie tōż użyli archaizacyje i statystyki.
Do czasu robōt nad standaryzacyjōm, baskijscy pisŏrze, słownikŏrze i inksi bardzo dŏwali pozōr na puryzm gŏdki. Prōbowali wyciepnōńć z nij wszyjske cudze wpływy, znojdowali rzŏdke słowa, co mōgły zastōmpić zapożyczynia abo skłŏdali neologizmy. Po latach lingwistycznego ekstrymizmu ôstoł bajzel, tōż Akadymijŏ uzdała, iże słowo winno być widziane za baskijske, jak mŏ tradycyjõ używaniŏ we baskijskij mŏwie; niy mŏ znaczyniŏ jego etymologijŏ i niy majōm znaczyniŏ jego „czyste” synōnimy.
Dzisiej edukacyjõ we Kraju Baskōw podzielōnŏ je na sztyry zorty szkōł podle tego, po jakimu sie w nich uczy. Mynij jak jedyn procynt uczy po hiszpańsku, ćwierć uczy po hiszpańsku z baskijskōm mŏwōm ôbowiōnzkowōm, ćwierć uczy czyńść po baskijsku, czyńść po hiszpańsku, połowa uczy wszyjskigo po baskijsku z hiszpańskōm mŏwōm ôbowiōnzkowōm. Nojwiyncyj ludzi, co gŏdajōm po baskijsku dzisiej je postrzōd tych, co im je mynij jak 24 lata, miyndzy 1991 a 2011 rokym liczba takich ôsōb urosła z 528 tys. do 714 tys.
A my?
We wszyjskich tych trzech przikładach widać analogije do tego, co mōmy u siebie. Neobretany skłŏdajōm swojã mŏwã na nowo bez patrzyniŏ na to, jak sie gŏdało kedyś. Jejich metoda to je gŏdać niy tela po bretōńsku, co barzij po antyfrancusku. Niy rozumiōm ôryginalnyj gŏdki bretōńskij, a starzi niy rozumiōm jejich. Po co retować starŏ bretōńskŏ, jak je zdegynerowanŏ. Tyn sōm puryzm zjŏdoł Baskōw bez lata. Znojdowało sie bele jake słowa abo tworziło nowe, bele ino inksze ôd tych zepsutych. Niy ma u nŏs tego tyż? Niy ma to gŏdaniŏ, że Ślōnzŏcy zawsze polōnizowali swojã gŏdkã, tōż trzeba z nij wyciepnōńć te polske słowa? Niy ma to wyciepowaniŏ perfekt ślōnskich słōw ino skuli tego, że po polsku tak sie trefiyło, iże tyż take sōm?
Niy ôczekujymy tyż trochã za moc ôd systymu edukacyje? Mie sie zdŏwŏ, że my myślymy, iże jak bydzie gŏdka regiōnalnŏ i dzieci bydōm sie uczyć ślōnskij mŏwy we szkołach, to sprawa bydzie zawartŏ, prziszłość naszego jynzyka bydzie bezpiecznŏ. Zawiyrōmy tyż gŏdkã we symbolice: dyrechtorka muzeum mi padŏ, iże ôni robiōm warsztaty z bajtlami, przichodzi starszŏ pani we rozbarskich szatach i uczy je gŏdać. Piszymy po ślōnsku, wychodzymy przed ludzi, coby im ô tyj ślōnskij ksiōnżce ôpowiedzieć i robiymy to po polsku.
Tōż co zrobić?
Gŏdkã trzeba profesjōnalnie zaplanować. Niy mōgymy budować bele czego, bele ino gŏdać po antypolsku. Abo ślōnskõ mŏwã chcymy ratować, abo chcymy ino łatkã inkszości. Jak chcymy prziwrōcić gŏdkã do inkszych sferōw życiŏ, to musi ôna tyż być estetycznŏ. Tak prawie je, iże nojbarzij czułe na estetykã sōm te ôsoby, co sōm tyż nojważniyjsze przi transmitowaniu mŏwy do nastympnych pokolyń, to znaczy kobiyty. Badania na cołkim świecie pokŏzały, iże jak kobiyty majōm do wyboru dwa spusoby gŏdaniŏ, to wybierōm tyn, co je barzij prestiżowy. Stōnd tyż postrzōd ślōnskich działŏczōw wierzã 90 procynt to sōm chopi. Jak my chcymy prziwrōcić prestiż ślōnskij mŏwie, to niy mōgymy jij pozbywać puryzmym cołkigo wysokigo rejestru ino bez to, że polske słowa sōm podobne do naszych. „We piyrszyj halbie nojncyjnte rokōw sztartła sie rozłazić moda na Uberszlyjzjyn.” Mōgymy take coś poskłŏdać, ale niy doś, iże to je cołkym nowŏ forma, to za trzi dekady bydymy mieć piykny jynzyk mŏrtwy.
We tym samym czasie muszymy pamiyntać, iże gŏdka pisanŏ je dycki inkszŏ ôd gŏdanyj. Jak słożymy jakeś rōmy pisanyj ślōnskij mŏwy, to niy znaczy, iże ftoś niy może używać swojich regiōnalizmōw. Ale tyż muszymy skōńczyć ze szamanizmym. Kożdy Ślōnzŏk jak indianerski szaman mŏ infolinijõ ze swojōm umartōm ōmōm, co była fachmankōm ôd ślōnskij gŏdki. Muszymy patrzeć na tych ludzi, co byli przed nami, ale muszymy na nich patrzeć globalnie, a niy indywidualnie.
Gŏdka mŏ tyż inkszõ naturã ôd polskij mŏwy, kaj je ino jedyn szimel ôdmiynianiŏ słōw, a wszyjsko inksze to feler. Beztōż muszymy być ôtwarci na wariantywność we ôdmiynianiu słōw. Pisze sie „cŏfnōńć” abo „cŏfnyć”, pisze sie „krowami”, „krowōma” abo „krowama” itd. Rozmajte formy muszōm mieć taki sōm status.
Muszymy tyż ale ôczekować profesjōnalizmu. Jak partyjŏ Nowoczesna zôrganizowała w mŏju łōńskigo roku tref, coby podyskutować ô gŏdce, to piyrsze ślōnske słowa na tym trefie, to były „Rŏd wŏs tu witōmy!” Jakby we Krakowie ftoś zôrganizowoł tref na tymat polskij mŏwy i pedzioł „Zaraz będzie dyskusja, prosimy się w ów dyskusję włanczać”, to by była kōmprōmitacyjŏ. Niy mŏ znaczyniŏ to, jak sie gŏdŏ prywatnie, ale jak sie stŏwŏ przed ludźmi, żeby prōmować ślōnskõ mŏwã, to trzeba to robić porzōndnie.
Niy mōgymy tyż ôczekować ôd dzieci, że sie nauczōm gŏdać po ślōnsku w szkole. Gŏdkã sie nabywŏ, a niy jij uczy w szkole jednã godzinã na dziyń. Jak tak zôrganizujymy edukacyjõ, to nic z tyj ślōnskij mŏwy niy ôstanie, ino ludzie, co bydōm jã spōminać jako nastympny przedmiot, co go niy ciypieli. Do dzieci trzeba gŏdać. W szkole, w dōma, lecy kaj. Ale niy na siyłã. Ône sie same nauczōm.
Beztōż krōtko moje postulaty sōm take:
- kōniec z leksykalnym rasizmym,
- gŏdka standardowŏ musi być kōntynuacyjōm tego, co je udokumyntowane,
- gŏdka musi być wariantywnŏ,
- gŏdka musi być estetycznŏ,
- gŏdka musi być prōmowanŏ profesjōnalnie,
- gŏdka niy może być łōnczōnŏ ze jakōmś symbolikōm,
- gŏdka niy może być nauczanŏ na siyłã.
Zaprŏszōm do dyskusyje.


text:
Jurij Křižank
Jurij Křižank (němsce Georg Zieschang; * 6. awgusta 1868 na Židowje, † 6. apryla 1938 w Budyšinje) bě serbski katolski farar, domiznowědnik a kulturny stawiznar.
Narodźi so jako syn chěžkarja na Židowje a běše wot 1883 do 1892 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Tam wopytowaše hač do lěta 1889 němskorěčny Małostronski gymnazij a studowaše potom teologiju. Po studiju nastupi městno jako kapłan w Seitendorfje pola Žitawy (dźensa Zatonie, gmejna Bogatynia) a přewza 1898 farske městno za Grunau (Krzewina) a Seitendorf. Wot 1912 do 1930 bě z fararjom we Wotrowje.
W swobodnym času wěnowaše so historiskim a kulturno-historiskim slědźenjam. Wosebje so zaběraše ze stawiznami a předstawiznami Wotrowskeje wokoliny. Na tamnišim hrodźišću přewjedźe wurywanja a załoži z namakankow mały muzej. Jeho eksponaty nadeńdu so dźensa w Kamjencu.
Křižank bě wot lěta 1890 čłon Maćicy Serbskeje.
Spisy
- Wo nastaću a wuwiću Budyskeho dekanata. KP 53 (1915), čo. 1–5
- Wo łužiskim prawěku. ČMS 78 (1925), str. 95–119
Žórło
- Jurij Młynk: Křižank, Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 312


text:
k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Jurij Łušćanski, Budyšin 19.05.2006
Mailka z Minnesoty/USA
Ameriscy fanojo Budyskeje skupiny - zaběraja so aktiwnje ze Serbami, jich rěču a kulturu. Wobraz powjetšić? Tu kliknyć!
"Sym słyšał, zo je skupina "Silbermond" z Budyšina. Su to Serbja? Moji šulerjo su hižo wjele wo Serbach słyšeli a su sej nětko projekt předewzali wo skupinje Silbermond. Woni Ći bórze foto sčinja a pósćelu." Tole piše Brian Rigwald dnja 7. septembra 2005 w mailce zarjadej Domowiny do Budyšina. Mjeztym su wězo tež fota třoch rjadownjow do Budyšina dóšli. Štó je Brian Rigwald a kak je kontaktam do Łužicy a k Serbam přišło?
Američan Mr. Brian Rigwald, American History Teacher, Century Junior High School je resp. běše wučer němčiny w Forest Lake w Minnesoće/USA a wón je před wjele lětami, tehdom jako student pedagogiki, připadnje widźał widejo wo Łužicy a Serbach. Štóž USA znaje, wě, zo zhoniš w jich medijach - hač w telewiziji abo w nowinach - lědma što wo Němskej abo scyła wo "starej Europje". Tele wuwzaćne wusyłanje je Brian připadnje widźał.
"Jako Błóta widźach, přińdźe mi mysl, zo móhł tola tematiku Słowjanow ze swojej wučbu němčiny zwjazać", piše Brian. Wot dźěda a wowki wědźeše, zo je sam pólskeho pochada a zo běštaj so wonaj hišće Rigwalski pisałoj.
Ameriscy fanojo Budyskeje skupiny - zaběraja so aktiwnje ze Serbami, jich rěču a kulturu. Wobraz powjetšić? Tu kliknyć!
Přez Statnu kencliju Braniborskeje w Podstupimje namaka Brian puć do Budyskeho Serbskeho domu, do zarjada Domowiny a po krótkich listach (k internetej tehdom hišće přizamknjeni njeběchmy) přez wulku wodu wón tule přizemi. To běše před 13 lětami, a z planowaneho krótkeho studijneho přebywanja bu třiměsačny wopyt wot septembra do nowembra 1992. Student Brian běše z hosćom priwatnych ludźi w Budyšinje, Njebjelčicach, Rownom a Slepom, Janšojcach a Berlinje a je swój wopyt intensiwnje wužiwał. Je swoje znajomnosće w němčinje polěpšił a serbšćinu a pólšćinu rěčnje přirunował. Wězo je mjeztym tež derje serbsce zrozumił a sady rěčał, tež tajke, kotrež we wučbnicach podarmo pytaš. A nic jenož to; na Njebjelčanskim karnewalu je na přikład ze Sexy Girls rejował a w Slepom pola Leńki Nowakoweje so do syteje wole z tam typiskimi plincami zeznajomnił. Něšto dnjow běše tež z hosćom pola přiwuznych w Rzeszowje w Pólskej. Brian je - byrnjež jemu to na prěni napohlad njepřicpěwaš - w pólskej rejowanskej folklornej skupinje w swojim ródnym měsće w USA rejował. Tale skupina běše zańdźene lěto w juliju potom prěni raz tež w pólskim Rzeszowje.
A što ma tole wšo ze "Silbermond" činić? Najprjedy móžach prašenje Briana, hač je skupina serbska, do toho směra wotmołwić, zo je nan drummera skupiny Andreasa Nowaka fotograf našich Serbskich Nowinow Maćij Bulank. Samsny dźeń hišće dóstach na swój list wotmołwu: "Maćija tola znaju, wón je mje tehdom za nastawk w SN fotografował " (23.2.1992). Kaž prajene, to běše před 13 lětami a tehdom běše Andreasej Nowakej hakle 10 lět.
Hižo za čas swojeho přebywanja we Łužicy zajimowaše so Brian tež za skupiny, kotrež němske teksty spěwachu a wza sej CDje Xaviera Naidoo a druhich sobu domoj do USA. Hudźba so jemu lubješe a přez měrnu hudźbu běchu teksty derje rozumić. Tute CDje wón w šuli swojim šulerkam a šulerjam hraješe a mějachu sej sobupisać, štož zrozumichu. Zajimawa wučbno-hudźbna metoda. Abo?
Ameriscy fanojo Budyskeje skupiny - zaběraja so aktiwnje ze Serbami, jich rěču a kulturu. Wobraz powjetšić? Tu kliknyć!
Za dalšimi skupinami a bandami w interneće pytajo, je wučer Brian tež na "Silbermond" z Budyšina přišoł. A ze swojim zajimom za Budysku skupinu je mjeztym tři rjadownje na Century Junior High School w Forest Lake "inficěrował" a su so stali z wopawdźitymi fanami.
"Škoda, zo je tele šulske lěto moje posledne jako wučer němčiny; w přichodnym wuwučuju ameriske stawizny. Móžno pak, zo mam bórze tež zemjepis podawać, potom móžu tež zaso něšto wjac za Serbow činić!" To piše wučer Brian.
Prašenje je, što budźe ze fanow skupiny "Silbermond"? A što měni "Silbermond" k tomu? Móžno, zo poda so "Silbermond" bórze na wučbu němčiny do Minnesoty, a drummer Andreas ma móžno najnowši informaciskiny material wo Serbach sobu ...
PS: Hakle při zaběrje ze skupinu zhonich, zo staj hudźbnikaj a bratraj Johannes a Thomas Stolle sotrowčaj mojeho šulskeho towarša Arnolda Gutsche, z kotrymž běch za swój šulski čas hromadźe pola "kapałnikow" w Drježdźanach.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!


text:
Don
Don (rusce ДoH) je 1870 kilometrow dołha rěka w južnej Ruskej, kotraž so na srjedźoruskej plaće blisko Nowomoskowska w Tulskej oblasći wužórli a za Rostowom do Azowskeho morja wuliwa. Don je štwórta najdlěša rěka w Europje.
Don bě hižo starym Grjekam pod mjenom Tanais znaty a płaćeše hač do 17. lětstotka jako wuchodna hranica Europy. Wot časa carja Pětra Wulkeho hraješe rěka za Rusku wažnu rólu jako přistup k Srjedźnemu morju.
Běh[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła přitokow Dona namakaja so něhdźe 150 kilometrow južnje Moskwy na srjedźoruskej plaće. Wot tam běži rěka najprjedy do južneho a pozdźišo do juhowuchodneho směra. Při hornim běhu leži wulkoměsto Woronjež, hdźež so rěka ze samsnym mjenom z Donom zjednoći. Za wuliwom rěki Ilowlja we Wolgogradskej oblasći wobroći so Don do juhozapadneho směra. Na tutym wotrězku je jenož 40 kilometrow wot dale na wuchodźe běžaceje Wolgi zdaleny. Něhdźe 300 kilometrow dołhi Zimljanski spjaty jězor je z lěta 1952 přez Wolgo-Donski kanal z najwjetšej europskej rěku zwjazany. Kanal zwjazuje tak přez rěčny system Dona Čorne morjo z Kaspiskim, Baltiskim a Běłym morjom. Něhdźe 150 kilometrow za wuliwom z Ukrainy pochadźaceho Donjeca a za milionowym městom Rostow twori Don 340 km² wulki delta a wuliwa so do Azowskeho morja.
Na 1360 wot 1870 kilometrow je Don pławny.
Hlej tež: Nastawki wo při Donje ležacych sydlišćach


text:
Nowosće a zajimawosće z lětušich křižerskich procesionow
Po wašnju swojich wótcow budu křižerjo tež lětsa w dźewjeć procesionach poselstwo wo zrowastanjenju Zbóžnika wozjewjeć. Kaž kantorojo a nawodźa procesionow na naprašowanje Serbskich Nowin zdźělichu, dožiwimy w jich rjadach někotružkuli nowosć a zajimawosć.
Tak chce w Budyskim procesionje prěni raz pólski duchowny sobu jěchać – kapłan Grzegorz Malinowski. To rjekny nam wjelelětny kantor Bosćij Čórlich. Wón drje sobu jěcha, strowotnych přičin dla pak lětsa kantorić njemóže. Tuž přewozmje za njeho tele zastojnstwo Florian Kaulfürst. Hižo trochu wjeselić smědźa so Budyscy křižerjo na klětu, hdyž podadźa so po wozrodźenju swojeho procesiona 25. raz do Radworja. Nimo dweju slěborneju jubilarow změja woni njedźelu w swojich rjadach pjeć nowačkow, štož je za tónle procesion nahladna ličba.


text:
Pociorek ślōnskigo szrajbera
Mom starani Pōnbōczku. Jako to mo być ta piyrszo szkryfa kero mōm postawić? Prosto mo być ôna, eli ôkrōngło? Jakeś kryki mo mieć eli daszki? Jako je mōm skuplować, coby ze tych szkryfōw pojedynczych zrychtować wyrażyni, kere by bōło i gryfne i pasowne i mōndre. A potym jeszcze druge ku tymu piyrszymu, i trzeci a mono i sztworte. A niyskorzij, jako te sowa uwić ze sobōm, coby zdani mōndre a istne i przidajne wynokwić. Bodej Hymingwej ze szejściu wyrażyń cołko gyszichta zrychtowōł, nale to bōł majster ôd wyrażyń plecynio. Jo bez Twojigo Pōnbōczku retōngu, ani tego piyrszego szkryfa niy postawia. A kaj tam dziepiyro dugszo ôsprowka zrychtować.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Nale mōm jeszcze Pōnbōczku inksze starani, eli niy wiynksze jako te, ze postawiyniym piyrszyj szkryfy. Bo durch myndykuja po jakimu jo mōm tak rychtig szrajbować? W tyj rodzōnyj eli wyuczonyj mowie? Bo uznōłech se, co chca szrajbować we tyj mowie, w keryj myndykuja, śnia i rozprowiōm ze familijōm a przocielami. We tyj, kero je mi nojpiyrszo, keryj wyuczać sie nikyj niy musiołech. Mowie moich ôjcōw a starzikōw. Mowie, kero sie słyszało zowdy i wszyndy ôd samych narodzin. Kiero była mi jako luft a jodło. Kero mie piastowała i ze kerom szpacyrowōłech za rynka. I kej bōłech bajtlym, to mi sie zdało, co yno ôna je, a cołki świot w ônyj rozprawio. Co krōm ônyj niy ma żodnyj inkszyj. Yno kej przijyżdżoł ônkel Maks ôd Rajchu to sie dziwowołech po jakimu ôn godo do tante Eriki. Nale pora sōw ze tyj ônych godki tyż dycki poradziłech pochytać.
Kej dostołech lot to mie posłali do elymyntarszule i ôroz tyn ganz ajnfach świot mi sie przekopyrtnōł. Dyrechtōr wroz z rechtōrami roz dwa mi dali znać, co moja mowa je nic we wercie. Fanzolisz mi godali. Muter ku sia wołali, coby sy mnōm w doma zaczyni inaczyj ôsprowiać. Dwa świoty ze godkōm mi sie ôtwarły a zaczōny się wzajym bajsać choby dwa wilczoki – tyn stary we doma i na szpilplacu, a tyn nowy, ze tymi wszyskimi mōndrymi buchami i godkōm rechtorōw. Fto mioł prawie? Kogo miołech wtynczos suchać? Herca a Ōmy, eli rechtorōw? We moji mowie szrajbowanych buchōw żodnych niy poradziłech znojś. Coroz wiyncyj wele mie bōło takich persōn, kere godać po naszymu niy poradzily. Eli niy chciały. Musiołech szkolić sie we godce, kero bōła mi tak rychtig cudzo, kiero za starego piyrwyj słyszołech yno wele wulchauzōw, a czytołech we roztomajtych cajtōngach. To przidołech se do gowy, co ta mowa musi być ganz zocno. Yntlich ta cudzo mowa zaczōna wypiyrać ta istno ze mojigo mamlasiatego żywobycio. Myślołech, co tak to terozki musi ôstać już na zowdy.
Terozki mōm już swoji lata Pōnbôczku, i już żodyn mi niy może nakozać, jako mōm godać. Nale ôto dołeś mi Pōnbōczku ta zwola na szkryflani. Pedziołeś: „ôto dowōm Ci blajsztift mōj i tinta a heft”. Tak se ô tym myndykuja Pōnbōczku bezmaś trocha we błoznach, nale tyż po jakimu by mi to tak ôroz do gowy wlazły take pomysła? Pedziołeś – tak mi sie zdo: „Mōj mikry świot umiyro. Musisz go ôpisać zatym kojfnie do kōńca”? Taki coś mi sie zabelōntało we gowie. I spomniało mi sie, co Kyks Skrzek ô tym śpiywoł. Ôn śpiywoł ô sztrōmach a fabrykach co je kasyrujōm. A jo se ôbmyślōm, co ôn tyż musioł ôd Cia dosłyszeć Pōnbōczku, to samo co jo. „Ôto dowom ci Kyksie Hanku grajfka do granio i ôrganki”. Jan Kyks se śpiywo ô sztrōmach, a jo ôbmyślōm wtynczos ô klopsztandze. Ô brōnotnyj ryczce pod ausgusym i waszpeku ze ubitōm glyjtōm. Ô kōmorze we kuchni i bōncloku ze fetym na trzecim ôd wiyrchu fachu we kōmorze. Ô fynsterbrecie ze zielonych kachli i chlywiku we kerym miast wieprzka trzymali my z ujkiym koła. Ô tych wszyskich zocnych, dziwocznych, farbistych a pozwyrtanych persōnach, kere handownij lazowali po sztrasach we mojim sztacie a terozki durch lazujōm we mojej gowie. I klupiom hań choby do dźwiyrzi coby dać ônym swoboda. Eli wystawić dynkmal ze szkryfōw. Ô tym se myndykuja, kedy mi Kyks śpiywo, co Ślōnsk umiyro w bioły dziyń. I kedy zicōm za szrajbtiszym ze blajsztiftym w gorści. Co werci sie wystawić tyn dynkmal, coby tyn świot niy zymrził wroz ze ôstatnim, kery go pamiynto. I coby tyż niy zymrziło sie wroz tyż tyj naszyj gryfnyj mowie.
Nale mōm jeszcze jedna starość Pōnbōczku. Bo widza, kej świot sie wele mie weksluje. Ciśnie fest do przodku. Miast buchōw poczytuje sie terozki to, co fōnguje po internecach. Mode persōny majōm moderne telefōny choby przirośniynte do gorści. Po szynkach ludzie niy rozprowiajōm miyndzy sobōm yno filujōm, kożdy do włosnego laptopa. A hań, we tych internecach niy uświadczysz wiela naszyj mowy, eli trza za niōm fest posznupać. Je hań za to fol tych wszyskich modernych ausdrukōw, kerymi sie fest gibko nasiōnko a przeciepuje do ryalności. Sōm chytōm terozki na knap te wyrażynia, kere bōły mi kedyś przirodzone jednako kej dychani eli ruszani rynkami i giczalami. A cōż dziepiyro mo pedzieć ftoś, fto godo po naszymu yno roz za kej.
Skuli tego mōm starani Pōnbōczku. Eli szrajbowanie po naszymu je co we wercie? Wela persōn to bydzie niyskorzij poczytować? Eli te buchy niy bydōm stoć kajś na fachach we bibliotykach i chytać kurz? Nale zarozki se przidowōm do gowy, co moja generacjio je możno tōm ôstatniōm, kero ta ślōnsko mowa mo wrodzōno. Skuli tego widza szrajbowanie po naszymu jako mus a zadani. Niy yno dlo tych, co wiedōm żywobyci terozki, nale tyż dlo tych, co przidōm po nos. Nale tyż werci sie szrajbować po ślōnsku beztoż, coby dowiyźć inkszym, auslyndrōm a i tyż tym nieprzeświadczōnym, co ślōnsko mowa je zdatno do szrajbowanio poymatōw, rōztomajtych rōmanōw, kryminalgyszichtōw, traktatōw filozoficznych, kōnsztōw dlo tyjatrōw, nale tyż zdatno do przekłodanio literatōra ôd świota, wydowanio cajtōngōw a kludzynio zajtōw we internecu. A kożdy, fto sie ôpowoży szrajbować po ślōnsku, nale tyż ôstać wydowcōm, przedować eli doradzać ślōnsko literatōra godny je reszpektu a powożanio.


text:
Poskićeja znowa dalekubłanja
Smjerdźaca. Nowy semester na Serbskim kubłanskim srjedźišću LIPA w Smjerdźacej je minjeny tydźeń zaběžał. Mjez nimale 70 strowotniskim kursami a tajkimi k wukmanjenju serbskeje rěče organizuje zarjadnišćo znowa dalekubłanja za kubłarjow kaž tež kruh za maćerje a dźěći. Planowej stej tohorunja kubłanskej wuprawje.
Trjebaja noweho šefa
Budyšin. Budyski policajski rewěr trjeba noweho nawodu. Dotalny, Uwe Kilz, bu po dobrym lěće do Drježdźan přesadźeny. Tam steji wón na čole 1. wotrjada hotowostneje policije, kaž sakske ministerstwo nutřkowneho wobkrući. Kilz bě loni kritiku wubudźił, dokelž mjenowaše wukročenja prawicarskich skupin na Žitnych wikach „eventy wuzběhowacych młodostnych“.
Přetrjeba sele přewulka


text:
Dóstanu wjac spěchowanja
Berlin/Flensburg. Federalistisku uniju europskich narodnych mjeńšin (FUEN) spěchuje Zwjazk wot klětušeho z poł milionom eurow. Zyšenje wo 400 000 eurow je etatowy wuběrk zwjazkoweho sejma wobzamknył, zdźěli FUEN. Prezident FUEN Hans-Heinrich Hansen ma to za wysoke hódnoćenje mjeńšin a za wuslědk prócowanjow mnohich podpěraćelow.
Rozsud přestorčili
Radwor. Na posedźenju zawčerawšim su Radworscy gmejnscy radźićeljo rozsud wo zjednoćenju stawnistwow na teritoriju gmejny do jednotneho w Malešecach přestorčili. Wobzamknychu ponowjenje dróhi při Lodowej pincy w Lutobču. Dale počesćichu štyrjoch kameradow wohnjoweje wobory z rjadom pomocnikow při wulkej wodźe 2013.
Informuja tež wo Serbach


text:
Gůchołazy
Gůchołazy (gś. Ziegahåls, śl-mjym. Ziegenhols, pol. Głuchołazy, dowńi Kozia Szyja, mjym. Bad Ziegenhals, czes. Hlucholazy) – sztad we uopolskim wojewůdztwje, we nyskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskij gminy. Gůchołazy leżům wele grańice ze Czeskům Republikům (nojbliższe sům Zlaté Hory) a Uopawskich Gůr.
Uod ślůnskich wojnůw noleżoły do Prusůw, a uod 1871 tyż do Skuplowanych Mjymjcůw. We 1945 nolozły śe we grańicach Polski.
We cyntrům mjasta je moc zabytkůw - stare chałpy, kośćoły a wjeże mjejske.


text:
Premjera Božu nóc w Róžeńčanskej cyrkwi překwapjenka była
Róžant/Bluń/Budyšin (SN/MiR/JaW). Serbscy ewangelscy kaž tež katolscy wěriwi su lětsa znowa měrne a spokojne hodowne dny přežiwili. Přewodźane běchu swjate dny wot wjacorych kulturnych wjerškow.
Wčera popołdnju su w Ralbičanskej cyrkwi Róžeńčanske dźěći hodownu hru předstajili. Po premjernym předstajenju patoržicu w Róžeńće bě to jich druhe předstajenje. W Ralbicach je cyrkwinski chór Lilija pod nawodom Bernadet Šołćineje druhi swjaty dźeń Božu mšu wobrubił. Runje tak su Ralbičanscy pozawnisća pod nawodom Joachima Dučmana wčerawše kemše w Róžeńće hudźbnje wuhotowali. Wobě ćělesy běštej zdobom kemše a poł hodźiny do Božeje nocy w Ralbicach wuhotowałoj, při čimž podpěrowaše jej znowa młodźinski chór. W Chrósćicach a Njebjelčicach su dujerjo a cyrkwinski chór Božu nóc wobrubili. W Chrósćicach dirigowaštaj Michał Cyž a Hańža Bjeńšowa, w Njebjelčicach prěni raz Chrystof Mikławšk.


text:
Rozprŏwki ô Głogōwku i ôkolicach: Dzierżysławice
Dzisiej napiszã dwa słowa na poczōntku, bo nie wiã, czy słyszeliście ô takij fajnyj wsi, z ktōryj mogecie se już piechty iść na czeskõ strōnã Ślōnska. Dzierżysławice to wiejś z ktōryj pochodzi moja mama. Tam siedziałach w każdy lato u ōmy a ôna mi rosprawiała ô chabernicach, morach, utopcach i historiach rodzinnych.
Jak se urodził mōj wnuczek, to poczułajch se fest ōma i napisałajch ekstra do niygo jednã z tych rosprŏwek. Latojś Antek skōńczōł siedym lŏt i na geburstag pojechałajch do przedszkola w Głogōwku i przeczytałajch tã historiã wszystkim dzieckōm z jego grupy. Choć było po naszymu, wszystky rozumiały, a słuchały z ôtwartymi gambōma. Nŏbarzi ty, co miyszkajōm w Dzierżysławicach…
Porosprawiōm ci, Antku, jak to było…
Było to dŏwno, dŏwno tymu… To skōnd ô tyj wiã? Bo rosprawiała mi moja ōma, a ônyj ôd niyj ōma, a tyj tyż ôd niyj ōma. Tera jŏ tyż je ōma i bestoż rozprawiōm to tobie, mōj malutki Antku. Jak trochã urojśniesz, to se ô tyj przeczyjtŏsz.
W Dzierżysławicach, skōnd pochodzi moja mama i gdzie sōm wiãże pobożni ludzie, bo połno tam kapliczkōw, krziżōw, figur i świantyjch ôbrŏzōw na chałupach – jednygo dnia prziszoł do gospodyni, co mieszkała przi drōdze na Kolōnijõ jedyn wandrus. Gospodyni myjślała se, że prziszoł po projśbie, bo wtedy było siyłã żebrŏkōw i roztōmajtyjch borŏkōw, ale tyn padoł, że je malyrzam, co maluje ôbrazy. Jak szoł mino, to widzioł na ścianie wycugu bardzo zniszczōnyj ôbrŏz z Matkōm Boskōm i za niewielkōm ôpłatōm chciołby go ôdnowić.
Kobiyta powrōżyła, powrōżyła i padała: dobrze. Abo możno padała: gut – tygo to już nie wiã, bo w Dzierżysławicach, co bōł wtedy Dirschelwitz jedni rzōńdziyli po ślōnsku, a drudzy po niymiecku. Jak tam było, tak było, dojść, że baba nakładła mu do rukzaka wandzōnki, kiołbasy, szpeku i preswusztu a potyj wyciōngli ôbrŏz, zapakowali do papiōru i ôbwiōnzali szpagatam. „Banã nazŏd za dwa tyjdniy, bajecie mieć ôbrŏz jak nowyj, w całyj wsi nie baje takygo drugygo fajnygo” – padoł malyrz, wez zawiniōntko pod pachã i poszoł.
Kobiyta czekała i czekała na swōj skarb podarymnie, a na ścianie straszyła szpatnŏ dziura. Żŏdyn nie wiedzioł, że chop jak jyno skranciōł na Kolōnijōm, wciep ôbrŏz do krzipopy i uciek z połnyj ruksakam bez Bażantkam na Głogowiec i dali.
Prziszła zima. Ludzie zaczli chodzić szkubać piyrzi. Nierŏz rosprawiali se ô roztōmajtyjch straszydłach, utopcach, chabernicach i morach. Potyj jak szli w nocy nazŏd du dōm mieli połny galŏty strachu. Beztōż jak jedyn z drugi zacznōm gŏdać, że na Kolōniji straszi – na poczōntku żŏdyn nie wierzōł. To przecã nie je myjglich. No ja, ale wszyscy rzōńdziyli to samo: ze krzipopy wstŏwŏ bardzo piyknŏ Pani i gorzko płacze, a potyj znikŏ. Każdyj, kogo postraszyło widzioł to samo. W kōńcu poszli tam do kupy za dnia i zaczli szukać.
W krzipopie pod śniegam znŏdli ôbrŏz, jeszcze barzi zniszczōnyj niż przōdzi. Zaniyjśli go gospodyni a ta wezwała farŏrza, coby pokropiōł to miejscy świancōnōm wodōm i porzykoł. Ôd tygo czasu przestało straszyć a kobiyta ufundowała na Kolōniji krziż, ktōryj nŏprzōd bōł drewnianyj a teraz je z kamiynia. Ôbrŏz bōł tak zniszczōnyj, że nie szło go dać nazŏd do muru i do dzisiej je skowanyj dōma a na jego miejscu stoji figurka Nŏświantszy Paniynki.
Ta pobożnŏ kobiyta, to bōła twoja praprapraołma mōj małyj Antku. Jak troszkã urojśniesz, to ci ty miejsca pokŏżã. Do Dzierżysławic z Głogōwka niy mōmy daleko.
Co je na fotografkach?
1. Dzierżysławianki przed kapliczkōm we wsi (lata 50-ty)
2. Starŏ kartka pocztowŏ z Dzierżysławic – wszystky ty miejsca se zachowały (szkoła, dyjnkmal, kościōł)
3. Krziż na Kolōniji (drōga we wsi), dzie straszyło.
4. Miejscy w murze, dzie bōł ôbrŏz, a tera je figurka.


text:
Beschreibung
Rěčny centrum WITAJ wuda nětko zhromadnje z LND přiručku “Kak to jenož praju?” z pjera Lubiny Hajduk-Veljkovićoweje. Je to prěnja jednorěčna hornjoserbska přiručka, w kotrejž nadeńdźe wužiwar za něhdźe 2.100 hesła wotpowědniki, z kotrymiž móže pytane słowo narunać. Njeje to ryzy synonymowy słownik, skerje słownik synonymow a po wobsahu podobnych słowow, kotrež hesłowemu słowu wotpowěduja. Dokelž so hustodosć jich woznam porno hesłowemu słowu změni, maja přikładowe sady prawe nałožowanje znazornić. Rěčne wobroty a přisłowa přiručku přidatnje wobohaćeja.
“Kak to jenož praju?” njeje wědomostna přiručka a nima narok, być dospołna. Ma być wužiwarjej pomoc so hodźace słowo abo wobrot namakać a z tym swój słowoskład rozšěrić. Byrnjež hłownje na šulerjow wot 5. do 12. lětnika wusměrjena była, sej zawěsće tež dalši zajimcy to jedne abo druhe słowo wotkryja, kotrež jim snano w prěnim wokomiku njeby do mysli přišło.


text:
Handrij Mehliš
Handrij Mehliš (němsce Andreas Mehlisch; * 12. decembra 1721 we Wojerecach; † 28. septembra 1790 w Čornym Chołmcu) bě serbski ewangelski farar a pěsnjer.
Narodźi so jako syn měšćanskeho žiwnosćerja we Wojerecach a wopytowaše wot 1736 do 1743 gymnazij w Budyšinje. Wot 1743 do 1746 studowaše ewangelsku teologiju w Lipsku, hdźež bě tež z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše wot 1746 do 1751 jako domjacy wučer a wot 1752 do 1760 jako rektor w ródnych Wojerecach. Wot 1760 hač do swojeje smjerće w lěće 1790 skutkowaše jako farar w bliskim Čornym Chołmcu.
Mehliš spisa wjele němskich pěsnjow, mjez kotrymiž so wosebje wuznamjeni spěw wo domojwjedźenju a powitanju młodeje serbskeje mandźelskeje, Die Heimführung unter den Wenden.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Rudolf Kilank: Mehliš, Handrij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 363


text:
Rakecy. Poprawom zetkawaja so čłonojo Rakečanskeje Serbskeje Bjesady w „Zejlerjowej stwě“ Rakečanskeje farskeje bróžnje. Minjenu srjedu pak schadźowaše so skupina na Dubiču pola Wysokeje při hońtwjerskej budce Wernera Sporki. Při rjanym wjedrje nawječor w lěsu zaběrachu so ze serbskimi hesłami a tekstami. Bjesadu nawjedowaše dr. Günter Holder. Nimo hodźiny serbšćiny dorěčachu sej přichodne serbske ewangelske zarjadowanja, tak serbski ewangelski cyrkwinski dźeń. Naposledk sćěhowaše serbski Wótčenaš. Z lóštnej bjesadu wječor w lěsu wuklinča.
Skupina zajimcow zetkawa so prawidłownje jónu wob měsac, zo bychu so ze serbšćinu zaběrali a so w njej wukmanjeli. Gramatika hraje při tym wulku rólu, dokelž jenož nĕkotři serbšćinu jako maćeršćinu wobknježa. Za swoje zetkanja wužiwaja serbske wučbnicy, powědančka a CD Rěčneho centruma WITAJ „Serbsce lochko“.


text:
Skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka?
Skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka? Na isto niyjedna ôsoba sie postawiyła take pytanie. Problym jynzykōw je taki, iże ich niy idzie tak do porzōndku zdefiniować. Kaj sie kōńczy jedna mŏwa, a zaczynŏ inkszŏ? Jak jedyn gŏdŏ trowa a drugi trawa, to ôni gŏdajōm inkszymi jynzykami? A co z tymi, co gŏdajōm trouwa, trauwa abo tráva? Wszyjsko to je kwestyjŏ umŏwy. I my terŏz sprōbujymy sie umōwić.
Tōż ślōnskŏ mŏwa je we tyj samyj grupie gŏdek, co kaszubskŏ, polskŏ i wymarłe słowińskŏ i połabskŏ. To grupa jynzykōw lechickich, co je tak piyrszy nazwoł ruski lingwista Aleksander Hilfedring we XIX stoleciu.
We nauce ô mŏwach używŏ sie takigo pojyńciŏ jak kōntinuum dialektalne. Rozchodzi sie w nim ô to, iże miyndzy jynzykami niy ma twardych granic, ino co wieś to gŏdŏ sie trochã inakszyj aż w kōńcu jak sie trefiōm ludzie ze dwōch rozmajtych wsi, ôni mogōm sie niy spokopić, chociŏż jedyn i drugi spokopi kogoś ze wsi, co leży we połowie drōgi miyndzy niymi. Tōż gŏdki sōm trochã jak dynga. I tak prawie wyglōndały te wszyjske lechicke mŏwy ôd IX do XV stoleciŏ.
Polskŏ mŏwa niy miała formy literackij, niy pisało sie w nij za wiela, nawet polske kancelaryje państwowe do połowy XVI stoleciŏ używały łaciny. Za to zabytki kościelne ze rozmajtych rejōnōw Polski ze XIV i XV stoleciŏ (bp.: Kazania świętokrzyskie, Kazania gnieźnieńskie, Przekład praw mazowieckich) pokazujōm iże jeszcze niy było jednego nadregiōnalnego standardu, co wszyscy by go używali, ino kożdy pisoł swojim dialektym.
We XV stoleciu pōmału na przodek wziōn wychodzić dialekt małopolski i to na nim zaczōn sie budować polski standard. Ciekawe je to, iże tyn polski jynzyk literacki tworzōł sie na bazie mŏwy, co sie niōm gŏdało zarŏz kole Ślōnska, a niyrŏz za szimel sie brało czeskõ gŏdkã, tōż inkszõ mŏwã, co sie niōm gŏdało zarŏz kole Ślōnska. To beztōż – chociŏż ôd Mazowszŏ bez Małopolskã aż do Ślōnska sie sycało – polski dialekt literacki niy sycy, bo Czesi niy sycōm.
Do Krakowa ôd nŏs niyma daleko, tōż we tym samym czasie we miastach idzie już pōmału trefić protokoły pisane po swojymu. Niy gŏdōm „po naszymu”, bo to było trochã skōmplikowane. Na ślōnskich pisŏrzōw urzyndowych pewnikym wpływoł tyn mody polski jynzyk literacki, ale niy do kōnca. Z wiynksza dokumynta ślōnske pisane sōm regiōnalnōm ôdmianōm jynzyka polskigo, jak pisze Alina Kowalska. To znaczy były pisane po polsku i w jakimś syńsie we polskij kodyfikacyji, ale po swojymu. Jak sie wejzdrzi bez tyn przikłŏd do protokołōw woźnickich abo tarnogōrskich, to idzie znojś ofyn po ślōnsku pisane słowa, co bez cufal takimu pisŏrzowi spod piōra wyszły, bo myśloł po ślōnsku, a prōbowoł pisać po polsku.
Chociŏż te protokoły były pisane bez 400 lŏt tymu, to widać z nich, iże ślōnskŏ mŏwa niy zmiyniyła sie jakoś ekstra. Mōmy bez tyn przikłŏd:
Przejście z dŏwnego dugigo a do o: przedol (Woźniki, 1590), dlo, mo, lniano, zeznanio (Tarnowske Gōry, 1596). We XVI stoleciu tak po ślōnsku, jak tyż po polsku, używało sie tego o (abo głoski miyndzy o i a), co wyszło ôd dŏwnego dugigo a. We literackij polskij gŏdce straciyło sie to we XVIII stoleciu, ôstało ino w niykerych gwarach. Po ślōnsku gŏdōmy tak do dzisiej.
Czas przeszły ze kōńcōwkōm -ch: alechmy uczynili (Woźniki 1558), budowałech (Tarnowske Gōry 1579). Co ciekawe, we tamtym czasie tryb warunkowy (robiōł bych, robiyli bychmy) wyglōndoł tak samo po polsku jak po ślōnsku. Mało tego, chociŏż istniała polskŏ forma czasu przeszłego (robiłem, jadłem), to na jakiś czas do użyciŏ weszły formy ô bliższym nōm klangu: robiłech, jadłech. Na kōniec szesnŏstego stoleciŏ ale po polsku już kożdy gŏdoł we czasie przeszłym robiłem, a we piyrszyj połowie siedymnŏstego stoleciŏ wszyjscy zaczli gŏdać robiłbym we trybie warunkowym.
Żyńske rzeczowniki miynkotymatowe we dopołniaczu kōńczyły sie na -e: kuźnice, niedziele, świnie, szyrgowanie (Tarnowske Gōry). Po polsku tyż tak sie kejś gŏdało, ale tam kole 1750 roku to już bōł archaizm, a my tak gŏdōmy do dzisiej.
Przechodzynie o do ō przed m, n i ń: bratuma (Woźniki 1556), dumu, kumornicza (Tarnowske Gōry, 1596). Miynkŏ wymŏwa rz: patrzicz, przipowiada, przyizwolenim, Skrzinski (Tarnowske Gōry, 1590). Ślōnski muster prasłowiańskich grup *sŕ, *zŕ: strzoda (Woźniki, 1588), uzdrzy (Woźniki, 1567), strziebrny (Tarnowske Gōry, 1590). Tela lŏt, a my durch mōmy tyn sōm systym.
A co ze nagłosym, to znaczy tym, jak my gŏdōmy uokno, uoko itd? Kedyś nagłos tyż bōł używany we literackim polskim, a tyż we czeskim (ale tam sie wymŏwiŏ vokno), sorbskich mŏwach (wokno, hokno), abo połabskij (våknü). Ambroży Szklŏrz z Ôlesna, 7 czyrwca 1574 roku we listku do ksiōnżyńcia, pisoł:
Kdies ÿo vbogi człowiek zallowaleh sze przed giegieh panem, panem piothrem biskupskim, a won gim przikazował, abi sie snium zgodzilli dobrowolnie, a wuni natho giey gieno […] thallarow posthempowalli nad thesthamenth, a thesthamenthu wopisanego niekczum wokaszacz, […].
Kdyż jŏ ubogi człowiek żałowałech sie przed jejich panym, panym Piotrym Biskupskim, a ôn jim przikazował, aby sie s niōm zgodzili dobrowolnie, a ôni na to jij jyno […] talarōw postympowali nad testamynt, a testamyntu ôpisanego niy kcōm ôkazać, […].
Szklŏrz we swojim listku zaznaczŏ nagłos, bo pisze tak, jak gŏdŏ.
Myslã, że mogymy sie umōwić, iże ślōnskŏ i polskŏ mŏwa, co piyrsze kroki stawiały 100-200 kilōmetrōw ôd siebie, wziōnły sie rozchodzić kole XVI stoleciŏ. I czym barzij Polska patrziła na wschōd, tym barzij jeji mŏwa ôddalała sie ôd ślōnskij.
Tōż skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka? Ôna tu dycki była. Rŏz jakeś słowo sie zaimportowała z niymieckigo, rŏz z czeskigo, rŏz z polskigo. Ale tych słōw używōmy durch tak samo jak ludzie pŏrãnŏście pokolyń przed nami. Dynkmal.


text: Wulka Dubrawa (CK/SN). Wot 1. oktobra 2016 podróši so we Wulkodubrawskej gmejnje staršiski přinošk za městno w žłobiku na 210 eurow, w pěstowarni na 120 eurow a w horće na 70 eurow wob měsac. Tole je wjetšina gmejnskeje rady na swojim wčerawšim posedźenju wobzamknyła. Přirunujo z tamnymi gmejnami leži Wulka Dubrawa w srjedźnym polu, rěkaše ze zarjadnistwa. Wone wobkrući zwyšenje předewšěm z rozrosćenymi personalnymi wudawkami. Po słowach wjesnjanosty Lutza Mörby (njestronjan) pak při tym ani hišće wobličili njejsu, zo wot lěta 2017 hišće wjace personala trjebaja, dokelž so tak mjenowany hladanski kluč změni. Dohromady płaći zastaranje dźěći w dnjowych přebywanišćach Wulkeje Dubrawy a wokolnych wsow lětsa 950 000 eurow, štož sej Sakska, gmejna a starši dźěla. Nimo swojeho podźěla přewostaji gmejna přidatnje 100 000 eurow.


text:
Saksko-braniborska powšitkownowužitna towaršnosć maltezow je minjene tydźenje na zarjadowanjach wospjet swoje wukubłanske městna w chorowni a starowni předstajała.
Kamjenc (SN/mwe). „Cyłkownje smy ze zajimom za naše wukubłanske powołanja jara spokojom“, praji Beate Mögel, hladanska direktorka w Kamjenskej chorowni maltezow swj. Jana. „Wjeselimy so, zo móžemy lětsa nazymu zaso dźewjeć młodych ludźi jako strowotniskich a hladarjow chorych kaž tež na baby wukubłać.“ Na wustawach maltezow započnu w druhej połojcy lěta tež hladarjow starych ludźi wukubłać. Nimo toho móža so wuknjacy Worklečanskeje, Kulowskeje a Ralbičanskeje wyšeje šule w chorowni přizjewić, zo bychu na stacijach praktikum přewjedli.