text:
Ani helikopter wuchowanskeje słužby njebě małemu Martinej Timotheusej ze Sewjerorynsko-Westfalskeje spěšny dosć: Hólc so narodźi, jako so helikopter z něhdźe 200 km/h Osnabrückskej chorowni bližeše. Helikopter běchu pósłali, dokelž bě 24lětna mać něšto dnjow prjedy hač planowane hrona dóstała. Mandźelski dyrbješe z awtom ke chorowni jěć, dokelž njebě w mašinje městna. Jako tam dojědźe, bě wón hižo nan. Ćěšenk a mać staj strowaj. Posledni porod w helikopteru mějachu 1992 w Mnichowje.
Prózdny tank je šofera nakładneho awta direktnje do jastwa wjedł. Lkw bě na awtodróze A 9 njedaloko bayerskeho Hofa stejo wostał. Policisća jón zawěsćichu a papjery šofera kontrolowachu. Při tym zwěsćichu, zo 52lětneho z wukazom zajeća pytaja a dowjezechu jeho do jastwa. Nakładne awto dyrbjachu wotwlec, dokelž njehodźeše so wjace startować.
Dramatisce wupadaca pozdatna mróčel kura při katedrali w Kölnje je wulkozasadźenje wohnjoweje wobory zawiniła. Wobydler bě jej wo sylnym kurje při južnej wěži tachantskeje cyrkwje rozprawjał. Na to přijědźe nimale 40 awtow ze sto wohnjowymi wobornikami z cyłeho města k sławnemu symbolej města, woheń pak njemóžachu žadyn zwěsćić. Prawdźepodobnje běchu swětłomjetaki kurjawu a dešć při wěži wobswětlili, wuskutkujo tak zaćišć mróčele sylneho kura.
Wokno awtowych duri rozbić dyrbjeli su policisća w bayerskim Hohenbrunnje. Do toho bě jim Pkw napadnył, kotryž na awtodróze po seklojtej šćežce jědźeše. Šofer pak policiju ignorowaše a nochcyše zastać. Skónčnje so jej poradźi awto zadźeržeć. Dokelž nochcyše muž awto wočinić, su jeho zastojnicy namócnje wućahnyli a za alkoholowy test sobu wzali.
Swoju před sydom lětami dobytu postawu Oscaroweho myta njemóže dźiwadźelnik USA Jared Leto wjace namakać. Při přećahu w Los Angelesu bě wón pytnył, zo je postawa preč, kaž telewizijnemu moderatorej rjekny. Tež po dlěšim pytanju wostanje wona zhubjena. 49lětny wšak njewuzamkuje, zo je něchtó pozłoćanu figuru cyle jednorje spakosćił. Wón so jenož nadźija, „zo je w dobrych rukach“, Leto praji.
Sydomlětny syn šefa pućowanskeho portala Trivago Axel Hefer je njewočakowano do jstwy přišoł, jako měješe Hefer runje internetnu rozmołwu z ameriskim powěsćowym sćelakom CNN. „Mamy wopytowarja“, rjekny moderator sćelaka, jako so hólc w spanskim wobleku přidruži a so na klin nana sydny. Mały Victor chcyše do łoža. Moderator so jemu dźakowaše prajo: „Ty sy nam dźeń porjeńšił.“
Do nadróžneje latarnje zrazyło je policajske awto w sewjerorynsko-westfalskim Hammje, jako přesćěhowaše moped. Zastojnikam bě tón napadnył, dokelž spodźiwnje jědźeše a žanu čisłowu tafličku njeměješe. Jeho šofer signale policistow ignorowaše a ćěkaše. Awto policistow suny so z jězdnje, prasny do sćežora a wosta stejo. Mopedist móžeše tuž woměrje twochnyć.
Wodu kisałych kórkow na hładke zymske dróhi pryskać to tež w Braniborskej zajim zbudźa. Nadróžna słužba w delnjobayerskim Dingolfingu hižo wot lońšeho kórkowu wodu regionalneho zawoda město sypanskeje sele wužiwa. Na te wašnje chcedźa tam hač do tysac tonow sele zalutować. Braniborski krajny zawod za dróhi móhł sej tajki projekt hladajo na błótowske kórkowe zawody tohorunja deje předstajić.
Jako mobilny dodawar jědźe je wobchadny policist w Jendźelskej zaskočił. Do toho bě posoł, kiž skazanu jědź wjezeše, ze swojim mopedom padnył a sej ruku złamał. Najebać bolosće a ćmu móžeše posoł zastojnika hač k domej w měsće Banstead južnje Londona wodźić, hdźež na jědź čakachu. „Dokelž sergeant Chris Schultze nochcyše, zo něchtó wo swoju skazanku přińdźe, je so wón rozsudźił jědź sam k ludźom dowjezć“, policija piše.
Při kradnjenju awta sej wusnył je paduch w bayerskim Weidenje. Jako so wobsedźer wčera k swojemu awtu wróći, widźeše 39lětneho spjaceho na sydle šofera. Prawdźepodobnje bě muž spytał, kable zwjazać a tak awto startować. Policija wšak zwěsći, zo steji wón wočiwidnje pod wliwom wopojnych srědkow. Z awtom drje 39lětny wotjěł njeje, načinjena wěcna škoda pak přiwšěm tysac eurow wučinja.
Nimale tysac nahubnikow typa FFP2 je paduch w jednym z Bochumskich wobchodow spakosćił. Skućićel bě škleńcu zachodnych duri rozbił a karton z nahubnikami z předawanskeje rumnosće pokradnył. Njedaloko městna njeskutka wšak móžeše policija podhladneho 38lětneho zajeć a jemu karton z nahubnikami wotewzać. Skućićel je policiji derje znaty.
Z 500 ludźimi w běhu 24 hodźin telefonował je reporter rozhłosoweho sćelaka 1 Live w Kölnje. Ze swojimi 500 telefonatami je moderator Daniel Danger nětko mějićel rekorda najdlěšeho telefonata ze wšelakimi rozmołwnymi partnerami. Institut bě do toho wšelake prawidła postajił. Tak dyrbjachu rozmołwy znajmjeńša mjeńšinu trać a „zmysłapołne być“. Rozmołwni partnerojo Dangera běchu mjez druhim žurnalist Frank Plasberg a komikar Luke Mockridge.
Jenož nócny woblek zdrasćeny je šěsćlětny pachoł w delnjosakskim Celle wčera wječor staršimaj twochnył. Policistam wón praješe, zo chce so z přećelom na hrajkanišću pěstowarnje zetkać. Doma bě z woknom zalězł a so jenož w nohajcach na puć podał. Napadny pak šoferce, kotraž jeho zadźerža a policistam přepoda. Zastojnicy dowjezechu hólca staršimaj, kotrajž hižo za nim pytaštaj.
Z módrej swěcu na třěše awta staj so 18lětny šofer a 17lětny sobujěducy w sewjerorynsko-westfalskim Hammje jako ciwilnaj policistaj wudawałoj a pěškow narěčałoj, doniž prawa policija njepřijědźe. 28lětny muž bě policiju alarmował, po tym zo běštaj so młodostnaj jeho z awta za wupokazom prašałoj. Jako sej wón jeju słužbny wupokaz žadaše, wonaj bjez kóždeho słowa wotjědźeštaj. Skónčnje policija jeju lepi a samotwarjenu swěcu sćaza.
Drjewjana postawa wirologi Christiana Drostena jako rudnohórski kurjak ma hižo bórze městno w muzeju dóstać. Bonnski Dom stawiznow je tajki eksemplar skazał, kaž wottam rěka. Figura z nahubnikom znazornja, kak je wědomostnik Berlinskeje Charitéje za čas koronapandemije na popularnosći přibył. W Seiffenskim zawodźe maja kurjaka dla tójšto skazankow: Tydźensce rozposyłaja 500 eksemplarow – tež do wukraja.
Chorobne awto zadźeržał je helikopter w sewjerorynsko-westfalskim Velberće. Do toho bě so strowotniski staw pacienta w helikopteru pohubjeńšił. Pytajo za móžnosću přizemjenja wuhlada pilot jěduce chorobne awto, w kotrymž maja lěpše móžnosće lěkowanja. Helikopter tuž awto nisko lećo přesćahny a před nim přizemi. Tak móžachu pacienta stabilizować a z nim na to dale lećeć.
Za přebytk w jastwje dźakowała je so žona w kanadiskim Langfordźe. Na pohladnicy wobswědča wona policiji najlěpše wuměnjenja w jastwje a dźakowaše so dohladowarjam za „ćežke dźěło“, kotrež sej jeći častodosć njewaža. Podobnje kaž w hotelu je wotpósłarka pohladnicy jastwo ze štyrjomi hwězdami hódnoćiła. Čehodla dyrbješe žona wjacore dny w jastwje přebywać, policija z datoškitnych přičin njepřeradźi.
Chětro nimokuliła je so prezentacija noweho busa w Hornjej Frankskej. Zastupnik firmy chcyše kupcej demonstrować, kak derje so bus tež za zymske poměry hodźi. Jako so zajimc z busom w gmejnje Gutteberg na nahłu a hładku horu měrješe, so zadni dźěl jězdźidła wotsuny a je we wulkej hromadźe sněha na kromje puća tčacy wostał. Z pomocu zymskeje słužby bus skónčnje wućahnychu.
Hoberski powětrowy balon z wobrazom Donalda Trumpa jako małe dźěćo w pjelchach a z handyjom w ruce dóstanje nětko městno w Muzeju London. Demonstranća běchu balon za čas wopyta Trumpa w Londonje wužiwali. Wobrazy sydom metrow wulkeho objekta běchu po wšěm swěće kedźbnosć zbudźili. Najwjetše wužadanje za muzej wšak je, kmane městno za balon namakać.
Škleńcu wokna přerazył je kołp w Jendźelskej, njezbožo pak wón přežiwi. Wobydlerka měješe wulke zbožo, dokelž bě kupjel krótko do toho wopušćiła. Ptak je při zražce tójšto kreje zhubił a bě zamućeny, kaž organizacija za škit zwěrjatow pisa. W hodźinje trajacej operaciji móžachu ranu pod křidłom zašić. Prawdźepodobnje chcyše kołp na bliskej rěce přizemić, ale sylneho wětřika dla dyrbješe kurs změnić. Nětko so w zwěrjatowni wočerstwja.


c: text/html

text:
Dziynnie rano dzwoni budzik. Niechyntnie wyłączōm te moi dźwięki skowronków i przewracōm sie na drugi bok. Piernika, ale dyć trza stować! Ni ma co sie ociągać bo zaros sie zrobi za nieskoro i trza bydzie lecieć drap. Yyyy, kaj to sie szło do tej moji łaziynki? Doczkej, jaki to dzisio dziyń tydnia? I kaj je moja byrszta do zymbów?
Śniodani – sie zdąży lebo sie nie zdąży zjeść
W taki poniedziałek to sie na zicher nie zdąży. Trza bydzie zjeść przi biurku ale to nic, już prziwykłach. Klucze som w dwiyrzach, ufff, nie trza chledać. Fajnie mi sie przidarzyło i do roboty se chodza piechty, pół godziny szpacyru i żech je. Przichodza i odpalōm kompa. Mejle, dużo mejli… O, nastympne przichodzōm… trza iść na kawa 🙂
Potym spotkani, trza by sie wykozać
Robia mondre miny i godōm jeszcze mondrzejrze duperszwnace. Jakoś poszło, szef zadowolony, monej bydzie prymia na koniec roku. Kupia se za nia zapas magnezu i melisy bo co sie nasztresuja przi tych kańtyczkach to moi.
Po spotkaniu ôbiod. Jeee, firma stawio wiync ni ma źle. Pogodōm se ze znajomkami, posłuchōm jako sie to ożrali na grillu bez weekend i wracōm do roztomiyłego biurka.
Uzaś maile, uzaś kawa
Jakiś zmierzluch dzwoni z pretynsjami, kieryś dzwoni z podziękowaniami… i tak to zleci fascynujōnco szychta. Wtorek, środa, czwortek i piontek bydōm wyglōndać gynał tak samo. Nastympny tydzień bydzie taki som. I potym z tygodni zrobiōm sie miesiące i w końcu lata. Ale rychtyk??

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Komjaki
Komjaki, ńykej Komi-Zyrjany to nacyjo ze ugrofińskij grupy, kero żyje we Republice Komi we Rusyji, a tyż na Kolskim půłwyspje a we zachodńij Syberyji. Je uo to zwada, aże Komjaki prawe a Komi-Permjaki je to jedno nacyja abo dwje, kej uůnych rachować do kupy je ich 418 tyś., we tym 293 tyś. Komjakůw prawych. Komjaki godajům we godce komi, roz za kedy tyż we ruskij godce. Uůnych religijo je prawosławje, nale majům we swoji duchowośći tyż elementy kultu przirody. Uod XIV-XV stolećo krej Komjakůw wlazuje we skłod Rusyji.


text:
Ô ks. Walku a Studziynce z Jōnkowic
Dzisiej chca Wōm ôpedzieć, już niy piyrszy roz, ô piyknym miejscu na Ślōnsku. Ci, co znajōm, to se pospōminajōm, a ci co niy znajōm, to możno posłōchajōm, a sie kedy wybierōm. Kole Rybnika (7 km) we Gminie Świyrklany (pol. Świerklany, zjazd z autobany A1 je we Świyrklanach) leży wieś Jōnkowice (pol. Jankowice). To sam, jak godo nōm staro legynda w 1433 roku Husyty zabiyły ks. Walka (pol. Walenty) z Rybnika. A było tymu tak: w downej wsi Bijasowice, kerej dzisiej już niy ma, a leżała ôna miyndzy Jōnkowicami a Marklowicami, rozchorowała sie baba, a posłała chłopa po farorza z Pōnbōczkym. Niy było z tym tak leko, bo kościōł z farorzym bōł dziepiyro we Rybniku, doôbkoła były same lasy, a po lasach kryły sie Husyty (przociele Jana Husa), kere Pōnbōczkowi, ani farorzōm niy przoły. Chłopu udało sie dostać do Rybnika, a farorz, młody kaplōnek, niy rozważowoł wiela, yno siod na kōnia a pojechoł do chorej Hyjdle (Jadwiga), bo tak bezmała było tej babie. Ledwa farorz ujechoł kōnsek za Rybnik, to zaczły go Husyty gōnić, biydok niy widzioł, co mo zrobić, ale ôroz zejrzoł wielki strōm, dōmb, a w pojstrzodku dziupla, tōż tam skrōł hostyjo z Pōnbōczkym, a sōm uciyk dalij. Niy twało wiela, jak go Husyty dopadły, a go przebōdły pikami. W tym miejscu, kaj umrzōł ks. Walek pokozała sie woda, kero potym zaczła czynić cuda. W miejscu, kaj w dziupli bōł schowany Pōnbōczek, dużo lot niyskorzij, pastuszki paśli barany, a zejrzeli, że sie tam coś blyszczy, tōż posłali po farorza a znodli ta hostyjo. W tym miejscu, kaj stoł dōmb, postawiyli kapliczka, pōmogoł w tym bezmała tyn, co te ziymie były wtedy jego, hrabia Ferdynand Leopold Oppersdorff, a potym (kole 1670 roku) drzewianny kościōł pm. Bożego Ciała, kery stoji tam do dzisiej, a pod ôłtorzym bezmała sōm jeszcze resztki z tego dymba.
Studziynka tyż była zapōmniano, możno stała tam jako kapliczka, abo krziż, aż w 1895 ks. Edward Bolik sie rozchorowoł, a ôbiecoł, że jak wyzdrowi, to postawi tam kapliczka. Tak tyż zrobiōł i postawiōł murowane trzi kapliczki: w pojstrzodku Marije z Lourdes, a po boku Marije Usnytej i ks. Walka. Przed wojnōm, w latach 30 – tych, z boku kapliczek postawiōł ks. Miczko z ludziami Grota z Lourdes z hasio, kere prziwiōźli bezmała z Hoymgruby (kop. Ignacy). We grocie tej stoji wielko figura Marije, z ze zadku je izba, kaj przed wojnōm miyszkoł pustelnik, kery tej Studziynki wachowoł.
Jo pamiyntōm Studziynka od lot 60 – tych, bo miyszkoł żech, wiyncyj jak 30 lot, tam blisko, a mieli my piechty kole pōł godziny do Studziynki, tōż lotali my tam niy roz. Pamiyntōm tyż, jak w latach 70 – 80 tych, skuli szkodōw gōrniczych Studziynka zaczła sie bulić, zaloła jōm woda, a wszystko było zagrodzōne, coby tam niy szło wlyź. Na szczynści gruba zawrzyli (Szyb VI KWK Jankowice), a Studziynka wyremōntowali. Stare murowane kapliczki zbulyli, a postawiyli nowe drzewianne, a grota z hasio tyż poklejyli na nowo a zaś idzie sie na nia dziwać, chocioż je już to trocha inkszo Studziynka, niż ta piyrwej, a wody tyż niy idzie sie napić, bo niy leci skuli szkodōw gōrniczych.
Tōż to by było na tela o historyji, możno żech tam co przecyganiōł, abo pomylōł, ale to se możecie poczytać we inkszych mōndrych ksiōnżkach. Mie sie yno rozchodzi ô to, coby Was namōwić do wybranio sie ku Studziynce. Idzie sie tam wybrać kożdy dziyń, ale już 15 siyrpnia bydzie ôdpust ks.Walka, bydōm szizbudy, Bieg ks.Walentego itp.
A terazki adresa: Kościōł Bożego Ciała ul. Rybnicka 34, 44-264 Jankowice, a ku Studziynce dojedziecie, abo zōńdziecie piechty ôd kościoła (kole 2 km) ul. Rybnickōm a dalij ul. ks.Walentego. Sōm tam tabulki, tōż treficie. Studziynka je w lesie, idzie tam podychać świyżym luftym, tōż tyn co niy bydzie chcioł rzykać tyż znojdzie coś dlo sia. Styknie posiedzieć, a niy marasić, abo niy straszyć ptokōw.
Pamiyntejcie, na Ślōnsku tyż je piyknie.
A na kōniec kōnsek wiersza ôd Fojermana ô ks. Walku a ô Studziynce:
(…) Tōż niy siedź tyż człowieku,
Niy dej sie prosić dłōżyj, yno z nami ruszej,
A tyj ô ksiynzu Walku historyje słōchej:
Bōł to wiek piytnosty, jak na Ślōnsku Husyty
Ludzi napadały. Bōł wtedy porosnyty
Lasami kraj cały, niy było drōgōw, autōw,
Niy było tyż tela wsi, ani tela chałpōw.
Kożdy sie musioł kryć przed tymi Husytami,
Bo tyn lud niywierny, co prziszoł sam z mieczami,
Mordowoł, hereci: chłopōw, baby, czy dzieci,
Kogo trefiōł w lesie, bez wyjōntku, jak leci.
W takich to ciynżkich czasach żōł nasz ksiōnz, tyn Walek,
Ale ôn sie ô swoji życi niy boł wcale.
Jak yno usłyszoł ôd swojigo farorza,
Że je kobiyta choro, wartko wziōn z ôłtorza
Świynte ôlejki i Przenajświyntszo Hostyjo,
Wskoczōł wartko na kōnia i już go niy było.
Jechoł kajś ôd Rybnika tyn nasz ksiōnz, Walynty,
I aż ku Marklowicōm wiōz Sakramynt Świynty.
Tak głosi legynda. Tako rajza ni mōgła
Husytōm dać pokōj, ni mōgli cicho siedzieć.
Keryś im musiol z boku możno ô tym pedzieć,
Tōż sie za ksiynzym Walkym puścili w te pyndy,
Co by mōc sponiywiyrać Pōnbōczka czym pryndzyj.
Dyć kapelōnek mōndry wiedzioł przeca ô tym,
Co go czekać może. Niy nad swojim żywotym
Sie tropiōł, brōń Boże, bo ôn mioł inkszo starość.
We strōmie dziupla była, tōż wraziōł tam zaroz
Ta Świynto Hostyjo i zaś na kōnia wskoczōł.
Dyć niy uciyk daleko, wrōg już go ôtoczōł,
Już na niego czekoł, tōż go z kōnia zwiōdli,
Strasznie ôkalyczyli, szablami przebōdli
I tak zostawiyli. Aż kedyś dobrzi ludzie
Tam go pochowali. Zaczli godać ô cudzie,
Bo w miejscu jego grobu zaczła lecieć woda.
Zdrzōdło te dalij płynie, do dzisiejszego dnia.
(…)


text:
Kiej downo tymu, podle epnej puszcze na kraju Wisły stoła rybacko osada W osadzie ludzie prawiyli, że we Wiśle żyje…
Dzielny ołōwiany żołnierzyk
Ônskigo razu było se dwajścia piyńć ołōwianych żołnierzyków a wszyjscy byli urodzyni z tej samej, starej łeżki Brōń trzimali na…
Co o łażyniu po górach trza wiedzieć
Ida już ôsmo godzina, muskle pomału majōm dojś. Robi sie ćma, trza włōnczyć czołówka coby dobrze widzieć szlak. To był…
Calineczka
Ôńskigo razu żyła se kobiyta, co fest chciała mieć bajtla, a że ni miała męża, poszła po rada do starej…
Książki które przeczytałam tego lata i Tobie też polecam
Cichy, spokojny zakątek na wsi gdzie śpiewają ptaki i nie ma zasięgu. Wygodne łóżko, w którym pod koniec dnia można…
Bibliotyka – dobro rzecz!
„Ksiōnżki som jak towarzystwo, kiere człowiek som se wybiyro” Przechodziyłach kole tej kamieniczki dwa razy dziynnie ale skuli nieuważności dziepro…
Bazyliszek
Kiej downo tymu żył se we Warszawie płatnerz co sie zwoł Melchior Ostroga Melchior mioł dwoje bajtli – dziołsze było…
„Morfina” Szczepan Twardoch
Lektura szterujōnco Ksiōnżka Twardocha przeczytałach już dobrych pora miesiyncy do zadku ale jakoś sie nie umiałach zebrać do recynzyje. Bo tyż…
Paralotniowe spōminki z 2017
Trza prziznać, że mielimy ruła jak stary grynadier – pół roku zeszło na rychtowaniu filmiku z ôńskigo roku. Ale yntlich je…
Rzecz o majōnezie
Kiej downo tymu na hiszpańsko Minorca poasiyli sie Anglijŏki i w XVIII wieku najechali stolica, miasto Mahón Ôbrōną miasta komandyrowoł…


text:
Joł1 wierza, że sōm2 Ślōnzołki take jak joł, co to lubiōm rajzować3 i prōbować roztomajtych4 kuchniōw ze cołkego5 świata. Tyn gulasz to je tako wariacja na tymat kuchni ze Wyngrōw.6 Robiōłech go już połra7 razy i zawsze gościōm smakowoł. Niyftorzi gołdali, że to taki trocha inkszy8 bigos i cojś w tym je, bo przeca9 je tam kiszōnoł10 kapusta, ale połōnczynie ji11 ze ananasym i śmiytōnkōm dołwo12 już całkym inksze doznania smakowe- jak to niyftorzi gołdajōm.
Co potrza?
500 g miysa13 wołowego (moge14 być ligawa)
500 g cebuli
500 g śmietōnki (12 abo 18%)
250 g wyndzōnki15
0,5 świyżego ananasa
500 g kiszonyj kapusty
0,5 szklōnki łoleju16
połra łeżek masła klarowanego
2 zōmbki czosku
2 łeżki kōncyntratu ze tōmatōw17
1 szklōnka buliōnu wołowego
lampka czerwōnego wina
1-2 łeżki sezamu
trocha mōnki18
Prziprawy:
1 łyżeczka słodki papryki
1 łyżeczka ostryj papryki
1 łyżeczka tymianku
1 łyżka kminku
sōl i pieprz
Ananasa łobiercie- nojlepi nojprzōd oberznōńć19 gōra i dōł, poty postawić go i obrzinać boki. Jak żejście już fajnie oczyściyli boki, to mogecie go przerznōńć na pó20 i wyrznōńć tyn twardy środek. Ta poła,21 co jōm weznymy do gulaszu, pokrejcie we kostka. Taki świyży ananas je tak dobry, że ta drugo połowa to sie zarozki22 straci23– no, chyba że mołcie pusto chałpa24i żołdyn25 Wōm niy zaglōndo do kuchni 😉
Podpiykejcie nojlepi wszysko na patelni, a potyn przeciepujcie26 do jakego srogego27 gorka. Nojprzōd pokrōno28 wyndzōnka, potyn na łoleju pokrōno we kosteczka wołowina, potyn na maśle klarowanym zeszklijcie trocha cebula i czosnek (nojlepi przeciśniynty). Wszysko wciepnijcie do gorka, dodejcie ananasa, kōncyntrat i prziprawy i niech sie to trocha podusi. Potyn kapusta (keby29 bōła30 mocno kwaśnoł, to mogecie jōm przepōkać31), a za chwila wlyjcie buliōn i niech sie to dusi, aże miyso baje miynke32. Na kōniec wlyjcie tam wino, śmiytōnka i doprowłcie sie to do smaku. Tera mogecie upranżyć trocha sezam i posuć33 nim tyn gulasz na talyrzu, zanim go dołcie34 na stōł. Smacznego 🙂
1ja
2są
3podróżować
4różnych
5całego
6Węgier
7kilka
8inny
9przecież
10kiszona
11jej
12daje
13mięsa
14może
15boczku wędzonego
16oleju
17pomidorów
18mąki
19obciąć
20połowę
21połowa
22zaraz
23zgubi
24dom
25nikt
26przerzucajcie
27dużego
28pokrojoną
29gdyby
30była
31przepłukać
32będzie miękkie
33posypać
34położycie


text:
Klaudiusz Kaufmann: Skōnd sie biere hejt
Te słowo dzisiej słyszoł już chyba kożdy. Co to je tyn hejt? To wyżywanie sie we internecie na inkszych ludziach, pōniżanie, wyzywanie i pŏra jeszcze przejawōw słownyj agresji. Tak po prŏwdzie wszyjsko to biere sie z niynawiści i stōnd tyż pochodzi ôd tego nazwa – hejtować je ôd angelskego hate, kere to słowo znaczy właśnie niynawidzić.
Agresjŏ we słowach niy je niczym nowym, bo już we pradawnych czasach ludzie jakosik musieli sie brōnić przed tymi „inkszymi”, kerzy mōgliby prziś i porwać im kōnsek jedzyniŏ, abo jeszcze przismyczyć jakosik choroba. Bez to lepi bōło narychtować swoich do tego, żeby wiedzieli, że ci „inksi” na zicher sōm gorsi i trza ich tympić.
Z tyj gŏdki przechodziyło sie co chwila do działaniŏ i w tym je nojwiynksze zagrożynie takego hejtu. Naukowcy gŏdajōm, że dōminuje ôn u modych ludzi, we kerych mōzgu jeszcze niy do kōńca rozwinōło sie rozumiynie emocji. To cosik by tłumaczōło, ale skōnd sie bierōm tysiōnce tych starych lebrōw, kere siedzōm przi kōmputerach i szukajōm zaczepki? Na zicher zawsze je im potyn lepi, ale z tym je jak ze nałogym, zawsze chcymy wiynkszŏ dŏwka. Mŏ to jako granica? Czy czowiek, kerego ôkreślōmy jako hejtera, je w stanie ôbejrzeć ta swoja ciymnŏ strōna? Ôni przeca zawsze sie tłumaczōm, że robiōm to dlo dobra ludzkości, bo przeca ci „inksi” niy sōm takimi ludźmi, jak joł abo ty.
Czy hejt biere sie ze frustracji, strachu, czy ze poczuciŏ misji? A może je to miszōng tych wszyjskich stanōw? Pytań je sam doś, ale gorzij ze ôdpowiedziami i znŏleziyniym lykarstwa na ta bolōnczka dzisiyjszego świata. Już przi piyrszych spōlnotach ludzie wykorzystywali agresjŏ słownŏ do budowaniŏ swojygo wizerunku, władzy, czy inkszych korzyści. Czy we starożytnym Rzymie, ci, co siedzieli na widowni we Koloseum i ôglōndali, jak inksi sie zabijajōm na scynie, tyż niy mieli uciechy ze słownego poniżaniŏ tych na arynie? Abo ci, kerzi prziłaziyli niyskorzij na publiczne egzekucje, kere bez setki lŏt ôdbywały sie na rynkach europyjskich miastōw, czy to, co wylywało sie ze ich gymbōw, niy bōło podobne do tego, co pisze taki dzisiyjszy hejter pod postym zniynawidzōnego polityka abo jakego celebryty?
Dzisiej internet doł nōm anōnimowość, ftoryj niy mieli ci na stadiōnie abo rynku, bo tamtyn, co stōł kole takego rasowego hejtera, widzioł, ôd kogo to wszyjsko wylatuje. Tysiōnce ludzi dziś je skludzōnych za roztomajtymi nickami (pseudōnimami) i czuje sie bezkarnie. Bo wiy, że ta ichnio agresjŏ doleci do adresata, ale niy bydōm widzieć tyż tego, co ôna wyrŏbio z tym, kery niōm ôberwoł. Jak uczestnik egzekucji ciepnōł kamiyń we skazańca, to mioł jeszcze szansa, żeby ôbejrzeć skutek swojego czynu, choć je to wōntpliwe, żeby ôglōndanie czyjegoś ciyrpiyniŏ miało we takim chorym umyśle ôbudzić skrucha.
Tyn we Koloseum niy bluzgoł dlo sławy, yno dlo swoji przijymnojści. Hejterzi ze XXI wieku lubiōm mieć widzōw, czytelnikōw, a możno i nawet wyznawcōw. Internet dodoł agresji skrzidłōw i możliwość prześladowaniŏ 24 godziny na doba. Dzisiej już niy ma tak, że szkolŏrz idzie do dōm i zostawio cołki świat za sobōm. Ôn idzie do dōm, a we kabzie wnosi rajn swoich prześladowcōw. Nojsłabsze ôgniwa we szkole – wrażliwi modzi ludzie, kerzi niy wyglōndajōm jak całŏ reszta, niy majōm piniyndzy na modne klamoty, ôblykajōm sie ekscyntrycznie abo sōm inkszyj oriyntacji seksualnyj, mogōm być na szkolnyj czy klasowyj grupie wyśmiywani, drynczyni, poniżani…
Prześladowcy sōm bezkarni, a ofiara? Zawsze idzie pedzieć, że to ôna sama je winnŏ i niyjedyn totalitaryzm już take coś wykorzystywoł. Rodzice dzieci znyncajōncych sie we internecie nad inkszymi pedzōm: to yno niywinne wice. Kedyś gŏdali „to yno Żydy” i to tyż bōło usprawiedliwiyniym niyjednyj tragedyji. Mniyjszojści etniczne, inksze nŏrody, wszyjscy ci, kerzi inaczyj kochajōm i myślōm, mogōm być na cylowniku tych „złych” słōw.
Historyjŏ ôstatniych stu lŏt pokŏzała, do czego to może prowadzić. Czy tyn, kery dzisiej wciskŏ enter pod kolyjnym niszczōncym kōmyntarzym, bōłby we inkszych okolicznościach skutecznym oprawcōm we Auschwitz abo na Wołyniu? Tamci ludzie 10 lŏt prydzyj tyż byli normalnymi, kulturalnymi sōmsiadami, kerym przi piwie abo na jakim trefie ze kamratami zaczła sie wylywać z gymby agresjŏ. Tam niy bōło anōnimowości, nirozki bōła presjŏ grupy, ale to już tyż trocha inkszŏ sprawa.
Internet dŏwŏ nōm anōnimowość, ale sōm tam take miejsca, kaj niy mogymy być aż tak skludzyni. Na Facebooku abo Twitterze ludzi idzie namierzyć, widać ich na ôbrŏzku, mogymy wyśledzić, fto sie z nimi kōmraci, ale niyftorych wcale to niy hamuje. Sōm żech czytoł pod postami mojigo kamrata na Twitterze, kery je dziynnikarzym we ôgōlnopolskyj, zniynawidzōnyj bez prawicowe kryngi gazecie, kej go wyzywajōm ôd zdrajcōw, faszystōw, życzōm mu śmierci, a nawet idzie tam znojś stwierdzynie „do gazu”. I niy napisali tego anōnimowi ludzie, yno podpisani imiyniym, nazwiskym, a nawet take, kere pokazujōm jeszcze do tego swoja gymba na zdjyńciu. Mianujōm siebie intelektualistami, ale co to je za intelektualizm?
Niy ma dzisiej w przestrzyni publicznyj miejsca na dialog, ludzie yno wypowiadajōm swoje zdanie i niy sōm zainteresowani argumyntami drugij strōny. Dyskusjŏ wyglōndo nojczyńścij jak słownŏ haja i niy ma znaczyniŏ, czy odbywo sie na rodzinnym fajerze, czy we telewizyjnym studiu. Kaj nŏs to zawiedzie?
Mōm yno nadzieja, że ludzkość niy je aż tak gupiŏ i niy zafunduje nōm jeszcze rŏz jakiś ogōlnoświatowyj wojny. Nauczmy sie ze sobōm gŏdać, niy zawsze muszymy sie zgŏdzać, ale nojważniyjsze, żeby my ôstali ludźmi, a niy maszynami do wyciepowaniŏ niynawiści.
Klaudiusz Kaufmann – urodzōny we Gliwicach szauszpiler. We 2002 ukōńczōł warszawsko Akadymia Teatralnŏ, ôd tego czasu groł we roztomajtych filmach i serialach we Polsce i Niymcach – nojczyńścij we Polsce gro Niymcōw, a we Niymcach Polŏkōw, np. ôd 2015 jako Wiktor Król we „Polizeiruf 110”, a Schmidt we „Belle Epoque”. Cołki czas słyszeć go idzie we roztōmajtych dubbingach. Ôd niego głosym gŏdo zebra Marty we Madagaskarze i kupa inkszych animowanych postaci. Ôd 2015 pisze po ślōnsku bloga kulinarnego „Chop w kuchni”, na kerym idzie znojś i dania ze heimatu, i kuchnie świata, i ôd niego autorske wynŏkwiania kulinarne.


text:
Tarnowske Gōry: 7 rannych we wypadku
Tarnogōrscy szandarzi klarujōm ôkoliczności wypadku drōgowego, do kerego doszło na krziżōwce ulice Ôpatowickij z Drōgōm Krojowōm nr 11 w Tarnowskich Gōrach. Ôpity 18-latek, co kerowoł audi, niy ustōmpiōł piyrszego prawa przejazdu i strzas sie ze renault scenic. W zdarzyniu uciyrpiało siedym ôsōb, co z ôchybiyniami ciała trefiyły do pobliskich lazarytōw.
Do zdarzynio doszło w sobota kole 4:50 na krziżōwce ulice Ôpatowickiej z Drōgōm Krojowōm nr 11 w Tarnowskich Gōrach. Ze wstympnych ôbsztalowań policyjōnōw wyniko, iże 18 lot mody szofer audi A3, zignorowoł znak stopu i wjechoł na krziżōwka i niy doł piyrszego prawa przejazdu 63-letnimu szoferowi renault.
Skuli strzaśniyńcio wozideł aż siedym ôsōb ôdniosło rany. Byli to szoferzi jak tyż jejich pasażerowie – trzi 16 lot mode dziouchy, co rajzowały autym audi, 62-latowo kobiyta i 63-letni chop, co byli pasażerami scenica. Wszyjske te ôsoby trefiyły do pobliskich lazarytōw.
Policyjōny, co robiyli na placu zbadali trzyźwość 18-latowego szofera audi. Chop bōł ôpity, mioł bez prōmil alkoholu. Plac wypadku zabezpieczali tarnogōrscy policyjōny, co wyznaczyli ôbjazdy. Uciynżynia na drōdze trwały kole trzech godzin. Ôkoliczności tego zdarzynio klarować bydzie miyjscowo prokuratura we spōłpracy z tarnogōrskōm jednostkōm policyje.
Foto: KKP Tarnowske Gōry


text:
Hdyž wuměłča praji: „Njejsym před dołhimi lětami wustajeńcy dla molowała, ale zo bych słowjanske zynki, kotrež su tam klinčeli, zapopadnyła. Wjeselu so, zo su mi wobrazy zmóžnili, swoje wuprajenje ludźom sposrědkować.“ Z tajkich słowow rěči hłuboka lubosć k Łužicy, k regionej, kotryž běše čěskej molerce Alenje Čermákovej serbski kraj. Wčera před 95 lětami, 28. februara 1926, so wona w Praze narodźi, w lěće 2009 wona zemrě.
Mjez mnohimi słowjanskimi wuměłcam, hač běchu to Čech Ludvík Kuba, Słowjenc Ante Trstenjak, Polak Jerzy Cieslak – mužojo –, je wona swojorazna wusahowaca wosobina. 1976 bu na Zasłužbnu wuměłču ČSSR pomjenowana.


text:
Godka Klachuli 10.11.1920
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji Złoci!
Coś tam Kocyndra pichło i przileciōł do mnie wrołz z Karlikym, tyn co to maluje, pierze szkubać. Nie wiym cy prziśli jyno tak do mnie na wysiady cy tez zkiż Getrudy. Jak my se tak siedziały wziōnł Kralik „blajsztyft”, namaluwoł nos i padoł, ize teroz juz nie byda stoć w „Kocyndrze” z koszyckym jyno inaczej. Toz widzicie jak teroz wyglōndōm i co robia.
Przedstawiōm wōm tez moje dwie nojlepsze kōmratki: Hanecka Nazdōłka z Zopłocio, bardzo cicho i statecno kobietka, ktōro sie tak jyno casym ludziōm ôdgryzie, i Pietryna Wargołka z Kōńca, ktōro zkiż tego, ize straśnie nie cierpi klachōw, przichodzi do mnie.
W niedziela posłoł mōj Pietrek dziołcha po piwo do ôbiadu i po kwaterka ôstrego, bo padoł, że trza tako dobro wiadōmość ôbloć i sie z tego cieszyć, ize nasi tam w tej Rydze taki dobry pokōj zawarli z tymi bolszewikami. Dyć ta nasa Polska to teraz taki wielki i bogaty krōj, a jesce bydzie wiynkszy i bogatszy, jak my do Polski noleżeć bedziymy, e wszystke insze kraje, a nojbardziej ta zbankrocōno Germanio, sie mogōm przed niōm skryć.
We Wszystkich Świyntych był u Getrudy tyn jeji zolytnik ze Szōmbierk. No, dość nōm sie tak podoboł, bo jest widać statecny synek i umie se pogodać ze starsymi ludźmi. Jo myślał iz sie bydōm zgodzali, jakby sie pobrali, ale kaj tam jesce co ôd cego, bo ôna jest w śpiewie a ôn pōno jest jakimś wyższym u Sokołōw, a teraz sie ôba namowili do jakichś Jaskołek. Jak tu był u nos, to prziniōsł ze sobōm gitara dlo siebie tako wielko a dlo Getrudy tako mniejso, i brzynceli mi tu cały boży wiecōr ô wojynce, ô jakimś ułanie, co z kōnia spodł i jesce inkse jakeś polske śpiewki. Bardzo było ucieśnie, jyno że mi teroz Getruda po całym dniu brzyncy i śpiewo, azech jōm juz musiała trocha powrzesceć, żeby tez nie zapōmniała przi tym ô robocie. Jo jest bardzo ciekawo, cy ôni se tam ôba bydōm na tych gitarach brzynceć, jak sie pobierōm i bydōm mieli dzieci. Teraz to sie nawet ciesa, że majōm tako pożōndno zabawka, bo lepiej pobrzynceć na gitarach, jak sie smykać po nocach.
Łostudy kupa z tymi dzieckami. Dyć wōm padōm. Synek wstōmpił tam do jakichś sportowcōw, naprawiōł se w dōma z pacharziny i ze starych szmot tako kula i ôba z tym nojmłodszym kopiōm ta kula jedyn drugymu do gymby i wadzōm sie ô jakoś bramka. Niekedy to juz w izbie zaroz jak wstanōm, kopiōm w ta kula i tu kejś mi wszystke figurki z wertiko potrzaskali, i tak mnie to dopoliło, że ich ôbuch z tōm kulōm wyciepła na dwōr.
Do szkubanio pierzo przisła tez iedna moja kōmornica, ktoro wyjezdzo w świat i handluje masłym, gynsiami i rozmajitymi inkszymi towarami ze wsi. Teraz tez pora dni nie może jechać na wieś, bo ji sie zrobioł jakiś bōlok na nodze i bez to przisła pōmodz szkubać. Ta ôpowiadała, jak to jesce nasi ludzie w niektōrych „krysac”, naprzikłod kole Ôlesna i Kluczborka sōm ôbałamōncyni. Polske nazwiska majōm, po polskku godajōm, z polskej wsi i matki pochodzōm, sōm już wielcy, ale godajōm to, co jim nagodoł rechtōr abo jaki „Beamter” germański i wierzōm w to cygaństwo, jak my wierzili wtedy, kej nōm jesce śpik wisioł. Mie jich jest bardzo żol, bo taki miymiec to jim byle co nacygani, ôni mu wierzōm, a ôn jak ôdyńdzie, to sie wypluje i pōmyśli se, jacy to ci ludzie sōm głupcy. Kożdo liska swōj ôgōn chwoli a ôni chwolōm cudzy, germański. Jo jyno tyla padōm: Ôstatni to ptok, co do swojego gniosda paskudzi. Kedy tez to ci ludzie zmōndrzejōm i rozwozōm se w swojej głowie, cym ôni sōm.
Była tez tu chrzestno z Koszyńcina i nie mogła sie nałopowiadać, jaki to tam mieli wielki dziyń w przedłostatnio niedziela. Było tam pełno sokołōw i rozmajitego polskego państwa. Sokoli skokali i tak rozmajicie wydziwiali na łōnce, tak samo sokolice były bardzo wyzgerne, muzyka w takich „bergmańskich” myckach, grała prześlicnie i wszystko to śpiewało i godało tak pieknie po polsku, ize ludzie w Koszycinie gymby ôtwierali i nie mogli sie nadziwa, ize to Polocy tak sie mogōm pieknie bawić i tak pieknie śpiewać. Teraz pōno cały Koszyńcin chce sie ucyć śpiewek polskich i iść do sokołow.
Dostałach juz zaś trzi listki ôd chłopcōw, co chcōm przijś na zolyty do Getrudy, no ale jo myśla, ize sie nie ôdwożōm ôdbijać dziołchy tymu synkowi ze Szōmbierk, bo choć to jest bardzo dobry karlus, to jednak ô Getruda to by sie biōł na zabito. A potym jak tak po wszystkym widza, to by sie moja Getruda już ôd niego nie ôdciepła. Jesce mōm jedno zgorsynie. Toli mi tyn brzidki pies ôd szandary zagryzł kura. Ale mu jōm zaniesa, i niech jōm se tyn ślimok zezre i mi jōm zapłaci, kej nie dowo pozor na tego swojigo djobligo „Tyrpica” abo jak go tam przezywajōm.
Tōz do widzynio
Rōźla Pyscycka


text:
Katowice: porwoł mobilniŏk. Nagrały go kamery
Policyjōny z Katowic poszukujōm sprŏwcy porwaniŏ mobilniŏka. Chop weszoł do holu jednego z hotelōw i ukrŏd telefōn, co go na chwilã pracownik ôstawiōł na stoliku. Cołke zdarzynie ôstało zaregistrowane bez kamery mōnitoringu. Wszyjske ôsoby, kere majōm informacyje mogōnce pōmōc w ôbsztalowaniu tożsamości sprŏwcy, proszōne sōm ô kōntakt z policyjōnami z Katowic.
Do zdarzyniŏ doszło kole godziny 4 nad ranym 20 września 2018 roku w jednym z hotelōw w Katowicach. Sprŏwca wyużōł to, że pracownik bez chwilã niy dŏwoł pozōr, weszoł do holu i wziōn mobilniŏk, co go posiedziciel ôstawiōł na stoliku, a potym wartko wylŏz. Cyna porwanego telefōnu wynosi bez 1100 złotych. Cołke zdarzynie ôstało nagrane bez kamery mōnitoringu. Wszyjske ôsoby, kere majōm informacyje mogōnce pōmōc w ôbsztalowaniu tożsamości tego chopa, proszōne sōm ô kōntakt z policyjōnami z Kōmisariatu Policyje VI w Katowicach pod nr tel. 32 200 38 91, 32 200 38 50, 32 200 25 55 bydź e-mail kp6@katowice.ka.policja.gov.pl. Szandarzi gwarantujōm anōnimowość.


text:
Stach Kropiciel, 14.04.1924
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Szanowni czytelnicy „Gościa Niedzielnego” zapewnie sobie myśleli że Stach Kropiciel ich wywiōdł w pole, bo tak długo nie dowo ô sobie znać, choć to w pierwszej gawyńdzie uroczyście zapowiedzioł.
Nie dziwia sie, gdy mnie tak prziwitocie, bo jednak bardzo dużo czasu upłynyło, niżym sie znowu ôdezwoł. Ale nie jest już to moja wina, bo na Zapusty wyrznōnłech gawynda i myślołech sobie, że sie ôna dostanie do „Gościa”, a żech sie tu dowiedzioł, że moja gawynda w drodze z Katowic do Mikołowa znikła i przepadła jak kamiyń we woda.
A poruszyłech w tej gawyńdzie rōżne sprawy, na ktōrech podczas zapustōw patrzoł. Bo musza prziznać, że latoś mieliśmy prawdziwe szalōne gody, przi ktōrych i kapsa i głowa szalała. Bo brewider każdymu rzekna, że mi sie to nie widziało, iż niektorzi panoczkowie a potym za nimi i niektorzi robotnicy sobie bale w sobota wieczorym urzōndzali – hulali cało noc aż do rana a kedyśmy szli na jutrznia do kościoła, to ci ze szychty pijani z hałasym wracali a potym aż do południa w pierzinach leżeli. A nawet jak mi mōj kumotr Francek Grzib z Pniokōw pod Krōl. Hutōm pisze, urzōńdzili sobie kupcy bal w czwortek wieczorym i tańcowali aż do piōntku rana. Szkoda że mie tam nie było, bo by im był mōj synkaty po grzbiecie ôberka zatańcowoł. To istno ôbraza Bożo.
Mōj Boże, jak człowiek w chałupie siedzi, to nic sie nie dowie – ale jak jyno wyruszy na wynder to patrzi na dziwolōngi ô ktorych sie mu nigdy nie śni. Bo włōczyłym sie w tym ciynżkim mrozie po świecie, aby sie przijrzeć jak to ludziska sie majōm. I tuplikuja wōm kochani czytelnicy że niektorzi panowie a zwłaszcza paniuchny sie źle majōm – bo nie starczy im na to, aby sie dobrze ôkryć i prziodziać. Boch był z mojim swokym Jyndrōm na balu w Katowicach i widziołech jak to panuchny miały take bluzki bez rynkowōw a na piersiach i plecach tak wykrojōne, żeś widzioł wiyncej miynsa niż u masarza na targu. Suknie miały krōtke a na boku z prziporym, żebyś mōgł dobrze widzieć jake mo nōżki i łydka. A tu nie było sie z czym przekazywać, bo niejedna miała nogi krziwe i ôkrōngłe a na ramiōnach brodowki. Mōj swok i jo parskaliśmy śmiechym i chciołech zrobić skłodka na dokupiynie materyji, ku lepszymu ôkryciu niepōnyntnego cielska. Jednak też to niektōrzi ludzie sōm podobni do małpy. Co widzi u jakisik tam ulicznicy francuskej, abo niymieckej to też musi mieć, bo jakby to mogła być bildowano jak nie jest modern – ale cōż, kedy dzisioj nie wszystko co modern jest przistojne i uczciwe.
Słyszołech, że we Warszawie, no a i w inkszych miastach też, chcieli niektōrzi urzōńdzić w poście hupsztyki, bo jeszcze mało mieli w długim karnawale – ale Czcigodny ksiōndz kardynał Kakowski z Warszawy ôstro przeciwko tymu wystōmpił i słusznie, bo teraz jest czas świyntego postu a kto hulał w czasie zapustnym, niech teraz sie skupi do modlitwy i pobożnych ćwiczyń z czego także chce korzistać idōnc na nabożyństwo drogi krziżowej uniżōny Wasz sługa
Stach Kropiciel.


text: Jako sobotu při miłym nazymskim wjedrje Stanij Ryćer ze swojimi pomocnikami rybjacy swjedźeń přihotowaše a Hojerecy so na kwasnu hosćinu syna Bena hotowachu, so pola Floriana Rynča w Jaseńcy znaći a přećeljo zetkachu. W něhdyšej bróžni, hdźež tež spočatk decembra tradicionalne beneficne koncerty přewjeduja, bě wšitko k tołkanju kała a k zhotowjenju kisykała přihotowane. Bratr Jurij bě wulke mnóstwo čerstwych kałowych hłójčkow sobu přiwjezł. Florian we wotměnje z druhimi na mašince běły kał na šlebjerdy kraješe. Sotra Lejna rozkraty kał ze selu a kimjelčku měšeše a někotři z něhdźe dwaceći přitomnych na to kał rozdźělichu, tak zo móžeše sej jón kóždy w swojim sobupřinjesenym wjetšim abo mjeńšim horncu tołkać. Při tym lóštnje bjesadowachmy, žortowachmy a sej wězo tež škleńčku sekta abo blešku piwa popřachmy.


text:
Klaudiusz Kaufmann: W co sie ôblykajōm wegany?
Keby fto chcioł szukać źrōdła weganizmu, to by musioł iś wiyncyj jak 2500 lŏt nazod do Indiōw. Tam je taki religijno – filozoficzny twōr, na kery gŏdajōm dżinizm. Idzie ô to, że trza szanować wszyjske istoty żywe i je to tyż zwiōnzane ze reinkarnacjōm – jak bydziesz niydobry, to na drugi rŏz sie urodzisz jako jaki chrobŏk.
Weganizm potyn sie jeszcze pokŏzywoł we starożytnyj Grecyji, pŏra razy we inkszych tajlach Europy i tak to szło do XIX wieku, kej narodziōły sie piyrsze ferajny weganōw. We katolickyj Europie nawet, jak sie pościōło, to i tak sie jadło jakego tustego śledzia abo bobra – Kojściōł pedzioł, że wszyjsko, co je we wodzie, to je ryba i bez to szło zjejś nawet wodnego ssaka. We niyftorych kojściołach prawosławnych, jak je post, to majōm richtich wegańsko dieta.
Jak by fto niy wiedzioł, co te wegany jedzōm, to Wōm to sam wyerkleruja. Niy bierōm do gymby żŏdnych produktōw zwierzyncych, niy jedzōm miysa, rybōw, ani nawet owocōw morza. Niy ma u nich na talerzu jajec, nabiału, ani żŏdnych produktōw, kere sie bierōm ze wykorzystowania zwierzyny i pod ta grupa podpadoł tyż miōd. Jŏ sie zarozki prziznōm, że mie do tego niy ciōngnie, nawet do tyj lekszyj wersyji, kerōm je wegetarianizm. Jŏ lubia syry, ciasta ze jajcami, ryby, a niyrŏz i jako dobro rolada, ale kej fto chce, to moge sie i z tego wszyjskego zrezygnować.
Gŏdajōm, że je to zdrowe – jedzynie gymizōw na zicher niy zaszkodzi i prŏwdōm je tyż, że jymy dzisiej za dużo miysa i do tego jeszcze za kans przetworzōnego, ale sōm we miysie tyż składniki, kerych gymizy niy majōm. Sōm tyż potrawy, kere sōm czyńściōm naszyj kultury i skuli jaki mody niy mōm zamiaru z tego rezygnować.
Dzisiej zrobiōła sie z tego richtich moda, taki snobizm, kery za otoczkōm dbania ô inksze istoty i nasze zdrowie czyści nōm portmanyje. Niy krziwdzymy żŏdnyj zwierziny – fajnie, ale czy w tym całym przemyśle niy dostanie tyż fto po łebie? Bez tych, kerzy jedzōm miyso, ludzie głodujōm – tak czynsto gŏdajōm wegany – je to richtich prŏwda? Quinoa (komosa ryżowa) bōła kiedyjś jedzyniym dlo biydoty we Peru. Potyn prziszła wegańskŏ moda i ôd ni cyna poszła tak do gōry, że ci, kerzi jōm pryndzyj jedli, mogōm sie na nia pozwolić yno ôd świynta. Kilo komosy je dzisiej droższe ôd miysa ôd kury. Tak samo wyglōndo to ze awokado – w krajach, kere je eksportujōm, brakuje go dlo swoich, a ô cynie niy ma ani co gŏdać. Do tego jeszcze dochodzōm niylegalne uprawy, pod kere specjalnie wycino sie lasy. A żeby to jeszcze wszyjsko dobrze rosło, bo przeca jak sie jy yno warzywa, to musi ich być kans, to trza te pola nawojzić – nojtōnij chymiōm, a ôd tego padajōm małe stworzōnka, kere żyjōm we okolicy.
Idzie kupować bio, ale to je droższe i niyrozki wcale niy take bio, jak by nōm sie zdŏwało. We jedym miejscu przi głōwnyj drōdze żech widzioł tako ekologicznŏ grzōndka i wcale niy jejździōły tam same elektryczne auta. I jeszcze je takŏ sprawa, że te wegańske diety opiyrajōm sie ô kans składnikōw, kere sie importuje sie ze dalekich landōw. I te bio-dziouchy i bio-synki myślōm, że taki transportowiec to je na energia słōnecznŏ? Wszyndzie jaki minus…
Szło by zapytać, to co mōmy jejś? Jŏ bych na to pedzioł, że potrzebny je umiar. Jak sie za kans polezie we jakoś strōna, to ani dlo zdrowia, ani świata, ani portmanyja nic dobrego z tego niy przidzie. Jeszcze nojlepij bydzie, kej bydymy jejś to, co je ôd naszych bambrōw, bo niby tyż przyjedzie to autym, ale bydzie to ôdległojść mańszŏ ô pŏra tysiyncy kilometrōw.
I doszoł żech do pytania ze tytułu – w co sie majōm ôblyc wegany? Żeby sie ôblykać we zgodzie ze cołkim światym, to trza by sie na swoim polu flancować bawełna i lyn. Wtedy wiymy, że żŏdyn niy bōł tam wykorzystywany – nō, chyba, że bajecie tam kŏzać robić całyj swoji familiji ôd rana do wieczora. Bawełny ze sklepu normalnyj niy idzie nosić, bo do jij zbiyrania używo sie chymii. Wiskoza odpadŏ, bo za kans chymii przi obrōbce. Wełna i jedwab tyż, bo borŏki zwierzynta. Poliester… nawet niy ma co gŏdać. Choć niyftorzi gŏdajōm, że jak poliester ze recyklingu, to idzie, ale przeca ôn sie potyn tyż bydzie dugo rozkłŏdoł. Ekologiczne je pōnojś ôblykanie sie we szmateksach, ale to trocha jak jedzynie miysa, ftorego inksi niy chcieli zjejś.
A szczewiki? Skóra niy, poliester niy… Sōm szczewiki ze pinatexu – robi sie go ze odpadōw ze uprawy ananasōw. Sōm droge, bo wiadomo, że eko je dlo tych bogatszych. Choć jakby tak popatrzeć na skōry świńske, to przeca ône sōm tyż odpadym przi produkcji… Gŏdajōm, że skōry udŏwajōm spacjalne silikōny (robi sie je ze piŏsku), ale czy ci, co je noszōm, myślōm, że ône sie tak warto po wyciepniyńciu rozłożōm?
Zbawiciele świata wcale niy sōm takimi super bohaterami. Mŏsz piniōndze i bydziesz żōł eko i w super zdrowiu bez sto lŏt – bo przeca jeszcze je joga i siłownia? Niy je to take proste. Mody sōm nojlepsze dlo tych, kerzi na nich zarobiajōm. Na zicher jedzynie jarzinōw – jak sie je dobrze dobiere – żŏdnymu niy zaszkodzi, moge być tyż dlo niyjednego zdrowe, a i bōły take wegańske dania, kere żech sōm ze smakym zjŏd.
Nerwuje mie niyrŏz ta wyższość, ze ftorōm niykere wegany patrzōm na nŏs, tych “niywiernych”, bez ftorych tyn cołki świat tak ciyrpi. Gupie je tyż wyśmiywanie weganōw, jak jakisik cudŏkōw. Niech kożdy wciepuje na talyrz, co chce. A jak my, miyso i jajcożercy, mogymy co zrobić dlo świata? Niyrŏz liczōm sie małe kroczki: segregowanie śmieci, jedzynie jajec niy ôd kurōw we klŏtkach, niy wyciepowanie jedzynia… A czy zjedzynie rolady skrōci nōm życie? Tego żŏdyn niy wiy, ale jak jōm lubiymy, to aby bydymy mieli w życiu troszka radojści. Ideałōw niy ma.
Klaudiusz Kaufmann – urodzōny we Gliwicach szauszpiler. We 2002 ukōńczōł warszawsko Akadymia Teatralnŏ, ôd tego czasu groł we roztomajtych filmach i serialach we Polsce i Niymcach – nojczyńścij we Polsce gro Niymcōw, a we Niymcach Polŏkōw, np. ôd 2015 jako Wiktor Król we „Polizeiruf 110”, a Schmidt we „Belle Epoque”. Cołki czas słyszeć go idzie we roztōmajtych dubbingach. Ôd niego głosym gŏdo zebra Marty we Madagaskarze i kupa inkszych animowanych postaci. Ôd 2015 pisze po ślōnsku bloga kulinarnego „Chop w kuchni”, na kerym idzie znojś i dania ze heimatu, i kuchnie świata, i ôd niego autorske wynŏkwiania kulinarne.


text: Po cyłej Łužicy běchu pobožni ewangelscy wěriwi w lěću 1751 znjeměrnjeni. Hrabja Friedrich Caspar von Gersdorf, wyši hamtski hejtman Hornjeje Łužicy a spěchowar pobožnych kruhow, bě njenadźicy zemrěł. Gersdorf bě w minjenych lětach z Ochranowa wuchadźace nabožne budźenje podpěrował a so wo to prócował, zo by so tež mjez ewangelskimi Serbami šěriło. Tak je mjez druhim hród w Ćichońcy před wrotami Budyšina k nadregionalnemu zetkanišću zbudźenych Serbow wutwarić dał. Jeho namrěwc pak nochcyše pobožnych Serbow dale w Ćichońcy hospodować. Tohodla přeprosy Matej Dołhi, jedyn z Gersdorfowych najwušich sobudźěłaćerjow, zbudźenych Serbow na swoje kubło do Małeho Wjelkowa, kotrež bě sej něšto lět do toho z pomocu Gersdorfa kupił. Spočatnje bě Małowjelkowske ryćerkubło jeno centralne zetkanišćo pobožnych. Zbudźeni Serbja pak prócowachu so zaměrnje Mały Wjelkow po přikładźe Ochranowa a Niskeje k Ochranowskemu sydlišću wutwarić, w kotrymž Boža słužba wšědny dźeń postajowaše. Tak wuwi so ze skromneho Małowjelkowskeho ryćerkubła w druhej połojcy 18. lětstotka nahladne Ochranowske sydlišćo ze wšěmi funkcijemi a wosebitymi twarami. Hladajo na stawizny serbskeho pismowstwa směmy zdobom zwěsćić: W běhu mało lět wuwi so Mały Wjelkow k centrumej serbskeho (rukopisneho) pismowstwa we 18. lětstotku.1 Prjedy hač tute wuwiće bliže předstaju, chcu skrótka z Ochranowa wuprudźace nabožne hibanje charakterizować.2


text:
Francek Fyrtok, 10.11.1920
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
List gōńczy!
Moji Kochani Czytelnicy! Smutno wiadōmość wōm musza ôznajmić: Francek Fyrtok zaginōn. Na wszystke strōny pytołech sie ô niego, ani dudu! Już cały tydziyń nie śpia i już ech sie spłakoł jak Ulitzka w Berlinie nad autōnōmijōm, ani rusz nie ma i niyma! Kaj tyn saperlajcki koleks mōgł sie podzieć?
Jo już z ôstatniego jego listu widzioł, że z nim jest coś nie richtig. Bredził trzi po trzi i czuć było z pisma gorōnczka. Ôtōż nojwiyncyj boja sie ô to, że biedaczysko kaj zmorz pod hołdōm albo w zawaliskach. Smykoł sie w Zobrzu hole Kōnkordyje, bo tam znaleziōno jego nowo fotografijo, co jōm tu dziś umieszczōm. Zaczōn też pismo do mnie pisać, ale go nie skōńczył. I to tam pod tōm hołdōm znaleziōno i przisłano mi. Tōż nie wiym i starōm sie, co sie z nim stać mogło. Kto wie czy go jake hajmatstrojery zobrske nie zabiły? Matko Bosko, aż cierpna na ta myśl!
Ale jeszcze prōmyk nadzieje mōm, bo mi pisali z Pszczyńskigo, że Fyrtok w niedziela przed W. Swiyntymi tańczōł w Tychach i ôpowiadoł, że sie na kermasz kajś wybiyro. Tōż Moji Ludkowie, poszukejcie tam dobrze u siebie, a jeśli go znojdziecie, kożcie zaaresztować i ekstracugym prziwieźcie do Bytōmia. Kasta zwrōca.
Pisała też „Freiheit” berlińsko, iż w Berlinie za Ulitzkōm włōczył sie jakiś „Geborener Ôberschlesier” i wciōnż sie go pytoł: „farorzku, a wiela to zarobiyli na tej autōnōmiji?” Podobno Ulitzka kazał go zawrzić. Kto wie, czy to nie był Francek, bo ôn Ulitzce i w piekle pokoju nie do.
Mōj Francku drogi! Jeśli tyn „Steckbrief” mōj dojdzie do twych rōnk, uwijej sie do dōm, inaczej po Spieckerta zatelegrafuja, a tyn cie znojdzie.
Jeszcze roz prosza: szukejcie Fyrtoka i napiszcie kaj jest?
Stropiōny
Hanys Kocynder.


text:
Choćebuz (B/SN). Zhorjelski biskop Wolfgang Ipolt wita zjednoćenu Europu. „Runje my jako cyrkej chcemy europsku mysl spěchować. Nacionalistiske tendency katolska cyrkej wotpokazuje, dokelž je mjezynarodne zhromadźenstwo. Z iracionalneho stracha hranicy zaso zawrěć njeby dobytk za nas był.“
Partnersku wosadu wopytali
Erfurt/Uljanowsk (B/SN). Dwanaćewosobowa skupina z Erfurtskeje katolskeje wosady swj. Měrćina pod nawodom diakona Matthiasa Burkerta pućowaše w prěnim połleće do ruskeho Uljanowska, zo bychu partnerstwo z tamnišej wosadu pohłubšili. Nimo wšelakich zajimawostkow běchu wosebje mnohostronske a wutrobne zetkanja wažne. Samo biskop Clemens Pickel ze Saratowa je 450 kilometrow přijězda na so wzał, zo by z Erfurćanami dźeń přežiwił a z nimi Božu mšu swjećił.
Nowa biskopka zapokazana


text:
Molekul
Molekul jo źěl, kótaryž wobstoj z dweju abo wěcej atomow zwězanych pśez kowalentnu wězbu. Dajo molekule, kótarež su z jadnogo elementa natwarjone (Cl2, S8), ale wětšyna molekulow su zwězanja njemetalow z drugimi njemetalami abo z połmetalami. Pódla tośteje atomistiskeje definicije dajo hyšći kinematisku: Molekul jo kupka atomow, kótaraž se w płunowej fazy dlej ako 10^-13s gromaźe pógibujo.
Formy wězbow w molekulachWobdźěłać
Atomy su w molekulach pśez zgromadne elektronowe póriki zwězane. Toś tym wězbam se groni "atomowe wězby" abo "kowalentne wězby". Rozrěduju se do:
- njepolarnych atomowych wězbow – diferenca elektronegatiwity lažy mjazy 0 a 0,4
- polarnych atomowych wězbow – diferenca elektronegatiwity lažy mjazy 0,4 a 1,7.
Wopisanje molekulowWobdźěłać
Natwaŕ molekulow wopisujomy na wšakorake wašnje. Za jadnore molekule wužywamy sumowu formulu, na pś. CH3CH2OH (Ethanol). Pśedewšym za kompleksne molekule w organiskej chemiji jo sumowa formula njegódna. Eksistěruju rozměj molekule ze samskeju sumoweju formulu ale z hynakšeju strukturu (konstituciju) – tak pomjenjowane izomery. W tom paźe wužywa se strukturna formula, dokulaž natwaŕ grafiski wopisujo.


text:
Dźensa za tydźeń zahaja so w Budyšinje 635. Wjacławske wiki, pječa najstarše adwentne wiki Němskeje. Na wopytowarjow čakaja lětsa někotre nowosće, kotrež je sej kulturny zarjad města wumyslił.
Budyšin (SN/MWj). Wot 30. nowembra hač do 23. decembra chce něhdźe 90 wikowarjow a gastronomow swoje twory na Wjacławskich wikach poskićeć. Wosebitostka budźe wot 7. do 9. decembra, hdyž přeproša na srjedźowěkowske wiki prěni raz w saněrowanej rozwalinje mnišeje cyrkwje. Dalša nowosć je, zo pokazaja štwórtk, 6. decembra, woblubowanu bajku wo popjelawce. Tydźeń pozdźišo změja na Hłownym torhošću tak mjenowanu apres-ski-party. A posledni štwórtk wikow budźe potom klasikar „Die Feuerzangenbowle“ widźeć.


text:
Ôd soboty do soboty: 31.03.2018
26-03-2018: Kanada bydzie mieć legalno marihuana
Chociŏż kanadiański parlamynt zawelowoł za legalizacyjōm w listopadzie łōńskigo roku, nowe prawo bydzie wkludzōne dopiyro na kōniec latosigo lata. Je to niyskorzij, jak szło sie spodziywać, skuli ôdpory ôd kōnserwatystōw w Synacie. Ku tymu rozchodzi sie ô to, coby do nowyj sytuacyje dobrze przirychtowała sie policyjŏ.
Regiyrōnek robi tyż przi wkludzaniu zawadōw, bez kiere niy pudzie normalnie reklamować marihuany, tak coby zmyńszyć jeji marketingowo atrakcyjność, ôsobliwie do modych.
Źrōdło: High Times
27-03-2018: Kim Dzong Un ô denuklearyzacyji
Pōłnocnokoryański prziwōdca Kim Dzong Un na trefie ze chińskim prezydyntym Xi Jinpingiym doł znać, co rŏd by przichwolōł procesowi denuklearyzacyje koryańskigo pōłwyspu. Doł ale warunek, co ku tymu trza dobryj wole ôd Korye Połedniowyj a USA.
Byzuch we Chinach to była piyrszŏ zagranicznŏ rajza ôd Kim Dzong Una, ôd kiedy zaczōn regiyrować we 2011 roku.
Deklaracyjŏ to je nastympny krok ku ôcieplyniu sytuacyje w Koryji, po trefie Kim Dzong Una z przedstawicielami połedniowego państwa a udziale ôbydwōch Koryji na olimpiadzie.
Źrōdło: cnbc
27-03-2018: Problymy ôd Facebooka
Facebook straciōł na wartości bez 10 dni (ôd 17 do 27 marca) wiyncyj jak 70 milijardōw dolarōw skuli afery z niylegalnym przekazowaniym danych. Ôstuda zaczła sie, kiej sie pokŏzało, co Facebook doł używać fyrmie Cambridge America danych ôd 50 milijōnōw użytkownikōw serwisu na przileżytość amerykańskich a brytyjskich welōnkōw.
Afera to je srogi szlag do ôbrazu Facebooka miyndzy użytkownikami, ale tyż geszeftowymi partnyrami. Idzie zmiarkować reakcyjo ôd srogich reklamodawcōw, co sōm terŏzki pozorniyjsi przi używaniu tego mydiōm, a niykierzi aże cofli swoje kampanije.
Źrōdła: Financial Post
28-03-2018: Aborcyjŏ w Irlandyji
25 mŏja Irlandczyki bydōm mieć referyndōm, w kierym pokŏże sie, czy chcōm tak zmiynić swoja kōnstytucyjo, coby legalno była aborcyjo. Terŏzki we Irlandyji je ôna legalno ino przi zagrożyniu zdrowiŏ ôd matki. Kiero kobiyta byłaby chycōno na aborcyji, może za nia dostać 14 lŏt heresztu.
Referyndōm ôdbydzie sie 3 miesiōnce przed tym, jak na wyspa przijedzie papiyż Franc.
Żrōdło: France 24


text:
Formalny zmylk móhł so tež w druhich gmejnach jewić
Hodźij (CK/SN). Hospodarski plan 2019 je Hodźijska gmejnska rada na swojim wčerawšim posedźenju wobzamknyła. To běchu tež hižo na zašłym zetkanju w nowembru 2018 činili. Po wuprajenju komornicy Ines Henichoweje pak je wokrjesny dohladowanski zarjad při tym formalny zmylk zwěsćił. Dotal dyrbješe naćisk komunalneho etata sydom dźěłowych dnjow wupołoženy być. Na to mějachu wobydlerjo dalše sydom dźěłowych dnjow chwile znapřećiwjenja zapodać. Po změnje sakskeho gmejnskeho porjada pak je to hižo wot prěnjeho dnja wupołoženja móžno. To w Hodźiju wobkedźbowali njeběchu. A kaž wjesnjanosta Gerald Meyer (njestronjan) rjekny, drje njejsu při tym jenička gmejna. Dohladowanski zarjad měješe za trěbne, wobzamknjenje z nowembra cofnyć a etat znowa schwalić. Na tym tež ničo njezměni, zo nichtó z wobydlerjow do naćiska pohladnyć nochcyše a tež nichtó žane znapřećiwjenja zapodał njeje – ani do prěnjeho wobzamknjenja ani w druhim pospyće.


text:
Bratislava
(SŽ/K). Ukrainski prezident Wolodymir Želenskij je oficialnje Słowaksku wopytał. Při tej składnosći podpisaštaj wón a jeho słowakska kolegina Zuzana Čaputová dwě zrěčeni. Jedne dowola Ukrainje wužiwanje Užgorodskeho lětanišća, tamne předwidźi rozšěrjenje zhromadnosćow na hranicach, hłownje na jich přechodach a nastupajo transport tworow. Na nowinarskej konferency Čaputová zwurazni, „smój z hosćom přezjedneho nahlada, zo su poćahi mjez Słowakskej a Ukrainu jara dobre a konstruktiwne. Ukraina je naš najwjetši susod a nam ekonomiska prosperita.“ Po rozprawach słowakskich medijow pojednaštaj hłowje wobeju statow tež aktualnu situaciju w zwisku znowa so rozšěrjaceje koronapandemije w Europje, pohłubšenje kooperacije na polu infrastruktury, tak rozwiće železniskeho a pućowanskeho wobchada kaž tež dalše zhromadne dźěło w kulturje a sporće. Nastupajo połoženje na wuchodźe Ukrainy je prezidentka Čaputová Želenskemu k jeho zeskutkownjenym kročelam gratulowała. „Směmy konstatować, zo w Donbasu brónje najdlěje mjelča.


text:
1 000 nowych delnjoserbšćinu rěčacych w Delnjej Łužicy hač do lěta 2040, to je wizija iniciatorow projekta „Zorja“. Cordula Ratajczakowa je so ze sobuiniciatorom Gregorom Kliemom rozmołwjała.
Kak sće ideju projekta zrodźili?
G. Kliem: Projekt SMiLE ameriskeho Smithsonian a Serbskeho instituta, na kotrymž sobu dźěłach, je mje za rěčnu rewitalizaciju sensibilizował. We wobłuku tohole projekta wobdźělištaj so Šarlota Kušcojc a Maksimilian Hasacki na konferency w Kanadźe. Wonaj nawróćištaj so z tójšto idejemi a dopóznaćom: Imersija – tež za dorosćenych – je jenički puć za nas w Delnjej Łužicy, dokelž rěč w swójbach hižo dale njedawaja. Z přikładom je nam imersiski program za mohawkšćinu w Kanadźe, z kotrehož iniciatorom smy styki nawjazali. Tam so dorosćeni w tak mjenowanych rěčnych domach dlěši čas do rěče a kultury zanurjeja. A za tónle swój „job“ woni tež pjenjezy dóstawaja.
Njeje to tróšku dźiwne ludźi za to płaćić, zo woni rěč wuknu a nałožuja?


text: Wojerecy (SN). Pod hesłom „Serbske hody“ je sobudźěłaćerka měšćanskeho zarjadnistwa Wojerec Gabriela Linakowa njedawno na historiskej žurli tamnišeje radnicy dźěćom z města a wokoliny we wobłuku žiweho adwentneho woknješka wo serbskich do- a hodownych nałožkach přednošowała. Zdobom jim zbliži, kak běchu dźěći we Wojerecach a wokolinje něhdy adwent a hody dožiwili. Žurlu radnicy bě Linakowa za to jako „dobru stwu“ wuhotowała, informuje město w nowinskej zdźělence. Tehdy wšak mějachu jenož prosty hodowny štomik, bjez swěčkow a lamety, debjeny jeno z jabłukami a samopaslenymi słomjanymi hwězdami. Boži narodk pod božodźěsćowy štom pak njesmědźeše na žadyn pad pobrachować. „Rumpodich je tehdy jenož jednore hrajki kaž bariki abo klanki, dźěćacu knihu a druhdy snano tež raz čumpateho konika přinjesł. Často běchu hodowne tež jeničke dary wob lěto, kotrež dźěći dóstachu“, Gabriela Linakowa rozłoži. Wona bě so za zarjadowanje narodnu drastu Wojerowskich ewangelskich Serbowkow zhotowała.


text:
Pore powiadań o tym, jako ludzie kiejsi balandrowali...
Pochowani Barbory
U nas na dziedzinie jak uż przeszoł miynsopust, to razym ś nim przeszły wiesiela, bale i inksze balandrowani i wygupiani. Na Ślónsku się to mianowało kóńczyny. Kiejsi Hań downij nasi Starzicy i Ojcowie nie odprowiali miynsopustu, jako terazy. Przeogromnie radzi tańcowali, tóż poradzili tańcować w ostatki wszecki trzi dni. Muzyka po aryndach jak zaczła źnieć w niedziele po Wielkij, tóż grała do pyndziałku do rana. A we wtorek uż zajś zaczła grać, hned po obiedzie, ale yny do dziesióntej godziny wieczór. Jak muzyka przestała grać, to uż każdy wiedzioł, że sie zacznie ceremónia s pochowanim Barbory i że uż się zaczyno Popielec. W postrzodku zoli się postawiło dwa stołki, na nich się dało bas, przykryło się go płachtóm, kieróm sie pojczało od aryndziorza, a jedyn muzykant oblyk na siebie babskóm suknie, drugi mu jóm zawiónzoł kole karku, coby wyglóndoł jak farorz w sutannie. Dwa młodsi muzykancio obrócili swoji lonty na rymby, przecióngli se jich przes pleca, bo mieli być jak ministrancio. Jedyn dzierżoł w rynce miske s piwym, a drugi gałónzke a stanyli se po strónie tego, co mioł grać panoczka, każdy ś nich musioł być słuszny i zamyślóny. Naszli się aji tacy, co zaczli niby płakać, brali sznuptychle i ucierali se oczy. Potym jedyn wzioń od ministranta gałónzke, namoczył jóm w laworku s piwym, obeszoł pore razy bas, pokropiuł go, szal przi tymu rzóndziuł pod nosym cosi, co żodyn ani nie rozumioł. Robił to na schwol, bo kiejsi się ros stało, że tyn co mamroł powiedzioł cosi po łacinie, a na drugi dziyń zaros go farorz zawołoł na fare i mu prawiuł kozani, że tak się nie robi i że to je grzych. Farorz móg mu srobić taki kozani, bo tyn chłop robiuł w arcybiskupskich fabrykach. Potym uż jodyn raczy nie rzóndziuł po łacinie, bo sie ludzie boli. Potym tyn, co rzóndziuł eszcze ros pokropiuł bas s piwym, podeszoł s ministrantami do basa s piwym i zaczón rzóndzić: „Moji mili kamraci, podziwejcie się na niego, eszcze niedowno sie szkroboł pod brzuchym,a terazy tukej leży nimocny, my go bydymy zajś walić, coby nas roswesieluł.” Potym obeszoł s ministrantami pore razy bas, porzóndnie go pokropiuł piwym. Stanył se eszcze ros przi niymu i cicho przerzóndziuł: „Basie, szykowny żeś był, wiesioło żejś nóm tańcowoł, spocznij se na chwile, dojść my sie nabalandrowali, świecko sława – polno trowa! Wszyjscy, co przi tym obrzóndzie byli prawili amyn. Potym aryndziorz prziniós flaszke gorzołki i czynstowoł wszeckich. Jak dopili, tóż prziniós nowóm flaszke, a wtenczas uż wszyscy byli wiesieli i robili błozna i srande. Muzykancio też dostali swój dzioł, a wiela razy się tak stało, że balandrowali do biołego rana. Potym uż szli prosto s aryndy do kojścioła na Popielec.
Jak sie kiesi na dziedzinie balandrowało
Nejszumniejsze i nejhyrniejsze bywowały w naszej dziedzinie bale rolniczy i fojermóński. Byli tu siedlocy na wielkich gruntach, bogaci jako mało kany, a jak sie eszcze ze sómsiednich dziedzin bachrocze sjechali, to sie było czymu dziwować. Na taki bal lecy kogo nie pytali, bo by im parade psuł. Dziedziński biydacz, kiery nigdy nie była syto widoku siedloczych zwyków i szumności, sie spod okiyn yny prziglóndała. Aryndziorz, jedyn s wiynkszych siedloków, dboł jak sie patrzi o to, coby był zol szumnie przistrojóny jedlowymi wiyńcami i papierowymi rużami. W oknach musiały być zawieszóne bieluśki firanki, a zelówka dobrze do bieluśka wymyto i dobrze posuto drobno posiekanym mydłym. Aryndziorz posganioł jedzyni i napitek, kaj co nejlepszego móg dostać, coby mioł co, za drogi pinióndze, balownikóm przedłożyć. Było przi tym mocka gónu, ani kole wiesielo, bo choć sie kołoczy nie piykło, były za to pełne ziymnioczane kosze kreplików. O warzónce ze skurzicóm i o rostomajtych fajnych rozolkach ani nie spóminóm. Na taki bal nie rosnoszoł zaproszyń byle gdo, ale ordynanc gminny, kiery też był krawcym. Siedloczkóm szywowoł szykowne suknie i żywotki, a na balu dzierżoł porzóndek. Bal sie zaczynoł o szóstej wieczór. Nejlepsi muzykanci s okolicy przigrowali. Co hyrniejsi gazdowie piyrsi nie lecieli, bo to nie pasowało, a prziszli s cerami i gaździnkami dycki kapke nieskorzi – iści, że sie dlo nich nejlepsze miejsce w izbeczkach czy w zolu dycki nóndzie. Muzykancio, też wystrojóni, zaczynali bal pumałym walcerym, a potym grali na przemiane: walcery, polki, szpacyrpolki, szołtyszki, a baji mazurki. A wszyjstko pieknie, statecznie, hyrnie, po siedlocku. Jednako ukorónowaniym wszyjstkich balowych tańców był sarocz, kierejo sie tańczyło kole, abo po północy. Kiej sie roslygła przigrywka do sarocza, sbiyrały sie pory szpacyrkym dokoła zolu, aż ich podle uznanio prowodyra było dojść. S biydniejszych chłapców by sie żodyn nie opowożył cijść ze swojóm taniecznicóm miyndzy nich. Ci nejczynścij szli wtynczas na pole i wystowali przed gospodóm, aż sie tyn taniec skóńczół. Zebrani do sarocza na chwilke szpacyrowali dokoła, aż piyrszy taniecznik podniós rynke. Wtynczas pory stanyły i ustawiły sie szyrokim szpalyrym tak, coby miyndzy nimi jedna pora mógła tańcować. Muzykancio sie wtynczas s ostra wziyni grać. Taniec zaczynoł piyrszy taniecznik s ostatnióm taniecznicóm, a ostatni s piyrszóm i na smiane ros jedni, ros drudzy swojóm figure drobnymi kroczkami odtańcowali. Tych figur było moc. Dłógo trwoł taki taniec, ale tym, co go tańcowali, sie nie sprzikrzuł, ani tym, co sie im prziglóndali. Dziołuchy były wszyjstki w sukniach. Żodno swojana nie nosiła pańskigo stroju, tóż sie miyniły wszelijakimi farbami fortuchów, przeposek, bandli, szumnie wyszywanych żywotków, strzybnymi i złotymi szpyndlikami, lańcuszkami, hoczkami abo pasami s lańcuszków i rozetek. Było sie czymu dziwać, bo aji gymbulki dziołuch były szwarne a wiesiołe – uradowane, aż uciecha! Taniecznicy też jim urodóm i hyróm nie ustympowali. A jak sie dziołuchóm w tańcu zalycali, jak jim prziszeptowali, jak głowami ciepali, a rynkami prziklaskowali, to uż ni ma ku opowiedzyniu – to trzeja było widzieć!...
O strzylaniu s bicza
Żónaci nie strzylali, yny pachołcy. Nejwiynkszy tyn biczownik w Jaworzince był na Maciejce, mianowoł sie Wawrzacz Michoł. Jo go pamiyntóm eszcze za chłapca. Strzyloł też stary Czepczor. Jak strzeluł tyn pachołek s Maciejki, to sie to niósło ze trzi kilometry. Jego Matke to uż ros dopoliło to jego strzylani i jak oroł, schowała mu bicz pod skibe. Jo zaczón strzylać, jak żech mioł siedymnoście roków. Wtynczas to umioł lecy kiery pachołek. Na wiosne, jak sie jechało orać, strzeluł jedyn na Maciejce, drugi na Kikuli i tak sie jedyn drugimu odzywoł. Jakech to poczuwoł, toch porwoł jaki porwóz i teżech lecioł strzylać. Rano sie strzeliło przi wyjyżdżaniu. To było o siódmej. Potym zajś przi oraniu sie strzeliło pore razy. W połednie a wieczór uż ni. Mie sie nejlepi strzylowało we Wielkim Potoku, abo na Stecówce. W lesie to echo barży odbijało. Ty porwozy na bicze kryncowoł Kawulok a Zapasiyk. Mie też taki porwóz ukryncił. Robiło sie to ze lnu, s kóndziele. To musiało być dłógi dobrze ze trzi metry, a sbiygłe ku kóńcu. Oprócz tego było ze sztwierć metra sznóry s konopio a na kóńcu kónsek skurzanego rzymiynio. Nie śmi być taki bicz moc lahki. Jak był moc lahki, to sie robiło wynzły. A jak sie na biczysko ucinało patyk w lesie, musioł być taki, coby sie troszke wygiboł.
O muzykantach
Kiejsi były u nas aryndy: na Czerhli u Jośka, na Gróniu u Czepczora, a potym na Krziżowej. Była też u Bestwiny, w Czadeczce i przi kónzumie. To tam mioł Żid nojynte – arynde i obchod. Jak my jechali na Bystrzice, to my do niego wlazowali. Taki kluki, jako terazy, do aryndy nie chodziły. Pachołek musioł mieć oto z dewatnoście, ze dwacet roków. Chodzilimy do aryndy w soboty, bawili sie. Tyn kupiuł sztwiertke, tyn, a karty grali. Aryndziorz prawi: „Co, bydziecie w karty grać? – Zagrejcie se na pukiewkiym”. To sie tak biło na dupe. Jak tyn, co był bity, zgodnył, gdo bił, to lygoł drugi, a jak ni – to był bity fórt, aż zgodnył. Ros było wiesieli. Muzyka była w gospodzie, kaj je teraz klub „Ruchu”. I pożrali sie dwo gazdowie. Tyn jedyn polecioł dó chałupy, zawachowoł na tego drugigo i jak tyn wyszeł ze siyni do podsiynio, przewaluł go nożym. Potym zaniós tyn nóż ku krziżu. Chycili go i dwacet roków siedzioł na Mirowie. To je po czeskij strónie. Dwacet roków za to dostoł. Jak prziszoł spadki, pożroł sie z Byrtusym. Jedyn drugimu nadoł do żebroków. Byrtus prawi: „Ty eszcze do mie przidziesz po żebrach”. A tyn szoł i zapoluł mu chałupe. Jak uż ta chałupa gorała, to ji bróniuł.


text:
To co kiejsi było w izbie w chałupie, to zoleżało od tego gdo w nij miyszkoł, wiela mioł grejcarów, a co potrzebowoł. Inakszy wyglóndała izba bogatego siedloka, inakszy wielkigo gazdy a eszcze inakszy hudobnego kumornika. Gorole kierzi miyszkali w Beskidach mieli inksze izby jako Cieszyniocy czy Skoczowiocy. W drugij połówce dewatnostego wieku w izbie na dziedzinie było niewiela mebli. Naprociw dwiyrzi, w kóncie stoł wielkucny stół, pod ścianami stoły szyroki stolice, pod oknym stoła wielko malowano trówła, a pod ścianóm stoł ajnfachowy legier, a łodmaryja s garcami. W gorach izby też były wtynczas ajnfachowe – pod ścianami stoły szyroki stolice, w kóncie ciynżki, wielkucny stół, kiery ponikiedy mioł płyte s kamiynio, na sztyrech hrubych nogach. W inkszym kóncie stoła ponikiedy łodmaryja s garcami. Bogatsi gazdowie mieli izby wiynksze a meble były droksze a lepsze. Ci co robili meble dziwali sie dycki jaki óny sóm w pańskich chałupach a potym robili podobne dlo hudobniejszych ludzi. Poradzili jich jednako szumnie prziosdobić. Izby na dziedzinach hań downij były ćmawe, skuli tego, że okna były małe, powół czorny, a ściany też były czorne od dymu s pieca. Żodyn nie malował mebli bo by sie zaros zamazały. Nieskorzi, jak ludzie zaczli biylić izby to stolorze zaczli malować meble w rostomajte kwiotki, róże, tulipany, abo całe pukiety pstrokatych kwiotków. Wtynczas kwiotki a osdoby sie zaczło szyć aji na oblyczkach. Izba na dziedzinie w dewatnostym wieku była ajnfachowo. Stoł w nij stół na skrziżowanych nogach, stolica do siedzynio, a do spanio, półka, lebo łodmaryja na garce, a potym nieskorzi stołki s żydlami a hólka. Hań downij w chałupie nie było ani legiera. Potym jak sie ludzióm zaczło lepszy płóżyć, to mieli w izbach uż aji lepsze meble, a bogatsi siedlocy mieli meble s lepszego, twardszego drzewa, kiere były szumnie sdobióne. Każdy mebel mioł swój plac w izbie.
Stół strugany gorolski na krziżokach
Stół stoł w kóncie obrazowym, naprociw pieca, stolice pod ścianóm, a półka kole dwiyrzi. Przi piecu stoły eszcze stolice bes żydla. Na postrzodku izby nie śmiało być nic. Potym nieskorzi sie to zaczło miynić, jak s miasta na dziedzine ludzie zaczli skludzać lepsze meble. Na poczóntku siedymnostego wieku w chałupach na Cieszyńskij Ziymi zaczło sie robić kuminy, a izbów sie też robi wiyncyj. Ludzie zaczynajóm osdabiać swoji meble, a wtynczas wszecko se człowiek robiuł sóm. Dziepro potym nieskorzi na dziedzinach byli stolorze, a tesorze, kierzi aji malowali meble. Nejstarsze meble na Cieszyńskim sóm s osimnostego wieku, a nejwiyncyj sie jich robiło w drugij połówce dewatnostego wieku. Hań downij chałupy gorolski miały dwie izby, pomiyndzy kierymi była siyń, kiero szła w poprzyk drzewiónki. Izba po lewej strónie to była izba czorno, a naprociw nij po prawej strónie była izba bioło – świetnica. Hudobniejsi Gorole miyszkali w drzewiónkach s jednóm izbóm. W nejstarszych chałupach gorolskich czasym nie było żodnych mebli, a to co było to se Gorol sóm ustrugoł, podle tego co potrzebowoł. To wszecko było ajnfachowe, a niewiela s tego dotrwało do dzisia.
Stół szafkowy
Ledzy kany sóm starucne stoły s kamiynnóm płytóm, a ciynżki skrzinie bukowe. Nejstarsze skrzinie gorolski były sdobióne takimi wyrzazanymi linijami – ryzowanim. To były skrzinie wołoski – przeogrómnie ajnfachowe – miały sztyry słupki, kiere były na dole połónczóne sprzyczkóm – to był taki szkielet tej skrzini. We ścianach były deski, kiere nachodziły jedna na drugóm, a wlazowały w rowki na słupkach. Taki skrzinie były sbite kołkami, a miały twarde, strugane deski bukowe. Były sdobióne prostymi linijami, kiere sie rzazało na całej skrzini. Ty linije sie krziżujóm, a robi sie s nich tako siatka. Na ścianach s boku tóm siatke przecinajóm pasy, kiere idóm s wyrchu na dół, a miyndzy nimi je linija zygzakowato. Wieko skrzini je pół okróngłe, kapke wygiynte a siedzi na drzewianych czopach, kiere sóm miasto bantów. Na wieku sóm też osdoby, ale ajnfachowe. Taki skrzinie to były tróhły wiesielne Hań downij snoci żynich se takóm trówłe robiuł sóm, a pieknie jóm musioł osdobić. Szło jóm wartko rosebrać na kónski, a przeniyść kansik w inksze miejsce. Taki skrzinie były w Małopolsce, na Słowacyji, na Bukowinie, a w Siedmiogrodzie. Nejdłukszy taki skrzinie sie robiło we Szwajcaryji, kany ty osdoby sóm szumniejsze. Kapke podobne do trówłów były faszki – skrzinie na obili. Miały plaski wieko, a ni miały żodnych osdób. Hań downij w izbach wszecko musiało mieć swój plac. Baji ciynżki stół, kiery stoł w kóncie izby naprociw pieca, a kole niego stoły szyroki stolice. Stół to był nejważniejszy mebel w całej chałupie. Nad nim były powieszóne świynte obrozki. Starucne stoły były ciynżki a porzóndnie srobióne. Nejstarsze s nich sóm s siedymnostego wieku, a sóm ganc ajnfachowe. Baji stół s Istebnej s 1610 roku mo hruby blat, a sztyry nogi, kiere sóm do niego wpuszczóne przes dziury. Stół s Wiseł s roku 1621 mo kamiynnóm płyte, kiero stoji na sztyrech skrziżowanych nogach. Kupa stołów z Cieszyńskigo je s dewatnostego wieku. Nejbarży ajnfachowe a nejstarsze stoły na dziedzinach stoły na dwóch wyrzazanych nogach, srobiónych s hrubej deski s twardego drzewa. Majóm hrubóm płyte, kieróm idzie ruszać. Ta płyta mo kształt kwadratu, lebo prostokónta, a była srobióno s szerokich desek, kiere miały s dołu sprzyczki, coby sie dzierżały kupy. Nogi też miały taki sprzyczki, kiere były do nich zaklinowane. U bogatych gospodorzi były stoły barży prziosdobióne. Płyta leżała na sztyrech nogach – stołygach, kiere stoły szregym do dłaszki. Stołygi były srobióne s hrubej, szyrokij deski s twardego drzewa. Tak po prowdzie to były taki dwa krziżoki, kiere potym sie zaczło robić barży sdobióne, a wygiynte. Płyta stoła była srobióno s drzewa topolowego, a stołygi s jaworowego. Stołów sie nie malowało. Inksze stoły miały szumnie osdobiónóm płyte. Nogi miały szyroko powyginane, a na bokach sóm szumnie osdobióne – wyrzazane fale, łuki, lebo spirale. Stołygi majóm poprzibijane belki, w kierych sóm kołki – coby sie dzierżały kupy. Potym stoły miały pod płytóm podstoli s szyrokóm szuflodóm, kiero miała przednióm ściane szregym. W podstolu były aji dwie szuflody wedle siebie. Szumne sóm taki stoły, kiere majóm plaskóm skrzinie, a szuflode pod blatym. Ta skrzinia stoji na pudle s dwiyrkami do szafki, a pudło stoji na podstawce podobnej do podstawek kiere majóm malowane skrzinie. Taki stoły były barży w miastach, jako na dziedzinach. We świetnicy Buzków w Kónskij stoł stół sztrajchowany, na sztyrech toczónych nogach, kiere miały na dole dwie szyroki sprzyczki – coby wszecko sie dzierżało kupy. Płyta była okróngło na rogach, a pod nióm była skrzinka sztrajchowano ze sztyrech strón w kwiotki. Cały stół był sztrajchowany na modro, a mioł szuflode. Kwiotki na stole były podobne do tych, kiere były na ścianach świetnicy. Hań downij stół sie mało używało, a gdo przi nim móg siedzieć tyn był hyrny. Siedzieli przi nim baji farorz, rechtór, fojt, lebo bogaty gazda. Przi stole siodywali aji gazda s gaździnóm. We świynta, a oto baji na krzciny, jodało sie przi nim obiod. Pod kóniec dewatnostego wieku zaczło sie robić stoły, kiere prziszły s miasta. Ty stoły miały nogi proste do dłaszki, płyte prostokóntnóm, s ajnfachowóm szuflodóm w podstolu. Stoły na postrzodku izby. Na Cieszyńskij Ziymi po chałupach ludzie mieli sztrajchowane skrzinie na oblyczki – tróhły (cieszyński), trógły (Jabłónków), lebo trówły (Zagłymbi). Robiło sie jich na całym Ślónsku, a były rostomajte. Żodyn nie wiy, kiej ludzie jich zaczli robić. Nejstarsze tróhły na cieszyńskim sóm s poczóntku osimnostego wieku.
Przednio ściana tróhły s Bukowca s 1700 r.
W Muzeum Macierzy szkolnej była kiejsi tróhła ze Sibice s roku 1766. Jednako je kupa takich skrzyń, co żodyn nie wiy wiela majóm roków. Na tróhłach, s przodku na ścianie, był czasym napisany rok, w kierym jóm srobili. Ponikiere tróhły majóm aji napisane miano tego, gdo jich mioł. Czasym sóm na tróhłach yny wypisane piyrsze litery miana. Ludzie mieli po chałupach kupa takich skrzyń, a gor w drugij połówce dewatnostego wieku. Tróhły dlo młoduch robiło sie na całym Ślónsku do piyrszej wojny, a w Beskidach eszcze dłukszy. Tako tróhła to było całe wiano młoduchy, tóż wszyjscy w chałupie jóm szanowali, a nie wyciepowali ji, tóż mógła być we familiji długi roki. Każdo starszo gaździno miała kiejsi jednóm, lebo dwie taki sztrajchowane tróhły, jednóm swojóm, a drugóm po matce. W tróhłach były schowane lepsze oblyczki, kiere sie oblykało przi świyncie. Starsze gaździny ukłodały w tróhłach swoji suknie, na świynto, jedwabne fortuchy, kabotki, chustki, a wołki płótna. Czym szumniejsze i paradno tróhła, tym młoducha bogatszo a hyrno, tóż tatowie nieros dowali na nióm kupa grejcarów. Tróhła musiała być wielko, pieknie srobióno, a szumnie sztrajchowano. Hań downij stoła w izbie niedaleko okna, tak coby jóm każdy widzioł. Potym nieskorzi sie jóm dowało do kumory, a potym uż na góre. Tróhły sie robiło gor w Cieszynie, we Skoczowie, a w Jabłónkowie. Robili jóm aji tesorze na dziedzinach, a szło jich kupić na torgu. Sztrajchowane skrzinie robiło sie aji daleko od Ślónska – nad Bałtykiym, w Czechach, na Słowacyji, na Ukrajinie, a w Niemcach, ale tam sie jich robiło inakszy. Tróhła to było taki pudło, kiere sie robiło ze struganych desek, kiere były na rogach łónczóne. Na skrzini było plaski wieko, kiere sie otwiyrało na bantach s oceli. Pudło skrzini w postrzodku na krawyndziach było sdobióne, a cało tróhła leżała na rómie s desek. Miasto rómu tróhły miały czasym nogi srobióne s dwóch kónsków deski, kiere były sdobióne. Deski na kierych stoła tróhła były na rowno ze ścianami, ale czasym były wysuniynte. W postrzodku tróhły, na wyrchu, przeważnie po lewej strónie był prziskrzinek s ruchómym wyrszczkym. Wyrszczek sie swyrtoł na takich czopach. W ponikierych tróhłach były dwa prziskrzinki – jedyn na drugim – s dołu a s wyrchu. W tym na wyrchu gaździno miała schowany maszki, modlitewnik, kancynoł, pisma, a inksze rzeczy, a na dole chowała grejcary, oryngle, lebo strzybne łańcuszki. Prziskrzinek na dole swyrtoł sie na czopach, a coby sie do niego dostać, trzeja było naciść dynko, a ón sie sóm swyrtnół. Ponikiere prziskrzinki miały dwa dna, coby słodziyj tak wartko niczego nie ukrod. Tróhły sie robiło ponikiedy s miynkigo drzewa, coby były łacniejsze. Robiło sie jich gor s drzewa sosnowego, bo óno mo w sobie kupa żywicy, kiero je snoci dobro prociw molóm. W goraliji sie jich robiło s drzewa ze smreka, a s jedli sie robiło yny prziskrzinki. Yny ponikiere, bogatsze dziołuchy dostowały tróhłe s drogigo drzewa jasiyniowego. Skrzinie sie robiło dycki s ostruganych, szyrokich desek, bes synków. Dowało sie pomiyndzy nich kołki, coby sie dzierżały kupy, a klejiło eszcze klejym do drzewa. Deski pudła sie robiło na cynki. Dynko też sie przibijało kołkami a klejiło ze spodku do ścian tróhły. Tróhły miały ocelowe banty a zómek. Banty były czasym ajnfachowe – jedna czynść była wbito we wieko, a drugo w zadnióm ściane. Lepsze były banty pasowe – majóm krawyndzie wyrzazane. Jedyn kóniec bantów je wbity w zadnióm ściane, a drugi do wieka, od postrzodka. Ty drugi był czasym sdobióny. Zómek tróhły był ajnfachowy i skłodoł sie ze sprynżyny, a s hoka. Potym nieskorzi zómki były uż lepsze. Plechy na zómkach – szyldki miały rostomajte kształty. Nikiere tróhły miały ocelowe ucha, za kiere sie chytało jak sie jich chciało przeniyjść. Na Ślónsku tróhły były rostomajte. Szumne tróhły miały bogate dziołuchy, a mniyjsze, ajnfachowe miały ty na słóżbie. Wielki skrzinie miała sto dwacet cyntymetrów, a miynsze szejdziesiónt. Nogi miały przeważnie od dwanost do trzicet cyntymetrów. Stolorze s jednej dziedziny robili tróhły jednakowo wielki. Tróhły były szumnie sztrajchowane, lebo miały yny jakisi ajnfachowe wzorki. Na cieszyńskim jedne sztrajchowane tróhły miały gładki ściany, spodek, na kierym stoły, a malowane kwiotki na dwóch placach na ścianie. Miały też sztrajchowany rómek naokoło kwiotków, a tło kwiotków było szare, lebo modre. Rzadko kiej miały kwiotki bes osztrajchowanego placu. Inksze tróhły były posztrajchowane na zielóno, a jedyn, lebo dwa place majóm inakszy kolor. Na placach sóm szumne kwiotki, a pukiety. Każdy plac mo dookoła sdobióny drzewiany rómek. Taki skrzinie sóm przeogrómnie szumne. Nejbarży ajnfachowe tróhły miały jedyn plac, kiery był osdobióny. Majóm óny jedóm wiynkszóm osdobe na całej ścianie s przodku kiery je od postrzodka ku krajóm. Na Cieszyńskim sie robiło tróhły, kiere miały jedyn, lebo dwa place s osdobami. Osdoby na tróhłach to sóm gor zieliny a kwiotki, kiere sóm ganc szumnie srobióne. Czasym to sóm kwiotki, kiere nie rosnóm nigdzi na miedzach. Malyrze jich sztrajchowali s głowy – to co zapamiyntali. Baji tulipan może mieć kwiotki modre, a liści czyrwióne. Nejczynścij sztrajchowało sie na tróhłach wielkucne pukiety, w kierych sóm kulate kwiotki, lebo taki podobne do gwiozdek. Ty kwiotki sóm wrażóne do wazónu, lebo do źbónka, a gałónzki majóm swónzane maszkóm. Na deklu tróhły był nasztrajchowany tako wielkucno pukieta – gor na dziedzinach pod gorami. Oprócz pukietów a wiónków na tróhłach sztrajchowało sie eszcze małe drobniejsze kwiotki, a zieliny kiere były porościepowane na wolnych placach po całej ścianie s przodku tróhły, na bokach a na rogach. Sóm to gor małe gałónzki kwiotków. Rzadko kiej na tróhłach sie sztrajchowało ptoszki dziubami do siebie. Taki tróhły sie robiło yny w Jabłónkowie a po dziedzinach kole niego. Nejszumniejsze osdoby na tróhłach sie robiło kole ślónskich miast, a czym bliżyj goraliji tym były barży ajnfachowe. Źbónki a wazóny sztrajchowane na tróhłach miały rostomajte kształty. Ponikiere s nich były maluśinki, inksze zajś wielkucne, ponikiedy wiynksze jako pukieta, kiero była w nich wrażóno. Były eszcze na cieszyńskim taki małe tróhełki, w kierych sie chowało grejcary. Taki skrzinki miały wieko kiere sie wysuwało a stoła na toczónych nożkach. Tróhełki były sdobióne jak wielkucne skrzinie na lónty. Dziepro w dewatnostym wieku zaczło sie na Cieszyńskij ziymi stawiać do izby łodmaryje – sztrajchowane szafy na oblyczki. Miały jedne, lebo dwoje dwiyrzi, a na dole czasym eszcze szuflode. Nejstarsze łodmaryje miały jedne dwiyrze s kutymi bantami, kiere wystowały. Łodmaryje sztrajchowane zaczło sie stawiać w izbach dziepro nieskorzi jako sztrajchowane tróhły. To były taki ganc ajnfachowe, plaski skrzinie.
Olmaryja ze Skoczowa s XVIII w.
Łodmaryje sie robiło s miynkigo drzewa, a były rostomajcie wielki. Sztrajchowało sie jich farbami na brónzowo, zielóno lebo na modro. Ściany s przodku miały osdoby podobne jako tróhły. Na dwiyrzach były place, na kierych też były osdoby – kwiotki, strómek życio, pukieta we wazónie, lebo ajnfachowo pukieta. W łodmaryjach, kiere miały dwoje dwiyrzi były sztyry place na osdoby. Dwa na dole majóm ponikiedy ganc inaksze osdoby w kwiotki. Łodmaryje, kiere miały yny jedne dwiyrze majóm jedyn, abo dwa place, na kierych sóm osdoby. Ty place majóm tła, kiere sóm sztrajchowane inakszy jako cało łodmaryja – sóm jaśniejsze – podobnie, jako w tróhłach. Kolory sztrajchowane na łodmaryjach sóm świyże, a wiesiołe. Spodek łodmaryji to był rómek s desek. Łodmaryje hań downij ni miały szuflody. Dziepro nieskorzi sie jóm zaczło robić na spodku. Szufloda miała kapke inksze kolory, jako cało łodmaryja. Zómki były przeważnie żeleźne, zawiyrane na klucz. Szuflody ni mały zómków. Hań downij łodmaryje robili stolorze, kierych nie znómy ani, a nie wiymy ani jako mieli na miano. Zaczło sie jich u nas na Cieszyńskij ziymi robić w dewatnostym wieku, a s poczóntku jich kupowali yny bogatsi siedlocy. Nejstarszo łodmaryja w Muzeum w Cieszynie je s roku 1722, a inksze sóm przeważnie s dewatnostego wieku. Ślónski łodmaryje sóm ajnfachowe, majóm osdoby w kwiotki, a ponikiere majóm taki osdoby, jaki robili kiejsi tesorze po dziedzinach. Wiynkszo czynść łodmaryj była robióno w miastach. Czeski łodmaryje majóm eszcze filunki kiere były malowane w rostomajte figury, a yny krawyndzie szafy były osdobióne w kwiotki. Pod kóniec dewatnostego wieku łodmaryje zaczło sie sztrajchować yny na jedyn kolor, a robiło sie jich uż yny w miastach. W ponikierych ślónskich chałupach w izbie w kóncie stoła szafa na ksiónżki do kojścioła na msze. Na bokach były wyrzazane a profilowane. Były sztrajchowane tak jako szafy na oblyczki – gor na zielóno. Ty szafy były srobióne tak, coby wlazły do kónta izby, a s przodku były jedne dźwiyrka s dwuma placami, na kierych była osdoba – pukieta kwiotków we wazónie.
Szafa s Wisły, w kierej sie chowało jodło
Pod dwiyrkami była mało szuflodka, na kierej był napisano data, s kierego szafka je roku. Robiło sie jich gor w piyrszej połówce dewatnostego wieku. W siyni stoła hań downij szafka, w kierej gaździno miała jodło. Miała jedne dźwiyrka, na bantach, kiere wystowały s przodku, a były kute w rynkach. Potym nieskorzi w takich szafkach było eszcze pore szuflod. Na spodku tako szafka była szumnie warzazano, a miała osdoby. Szafy na jodło sie sztrajchowało na jedyn kolor, gor na żółto. Naprociw pieca, w kóncie izby, naprociw dwiyrzi ze siyni stoła szafka na garce, gorki a talyrze. Tesorze robili taki szafki s miynkigo drzewa, gor ze smreka. Sztrajchowało sie jich na jedyn kolor gor na żółto, lebo na brónzowo. Mało kiej sie na nich sztrajchowało kwiotki. Półka na gorki była podobno do kredynsów kiere sie potym nieskorzy zaczło robić na Cieszyńskim.
Sztrajchowano szafka na talyrze a na garce.
Dołu miała dźwiyrka na bantach, nad kierymi była szufloda, a na wyrchu były trzi odewrzite półki. Pod kóniec dewatnostego wieku półki na wyrchu zawiyrało sie dwóma dźwiyrkami ze szkła. Dolu gaździno chowała garce w kierych warziła, a na wyrchu były pochowane miski, a talyrze. Ty szafki sie nie sztrajchowało tak szumnie, jako inksze meble. Nie było na nich osdób s kwiotków, jako na trówłach. Na wyrchu szafki miały ajnfachowóm lajśnie. Dzisio taki szafki sóm uż yny w muzeum, lebo w starucnych chałupach. Aji szafki bes osdób uż je biyda nalyźć. Na poczóntku dwacatego wieku w kuchyniach sie zaczło stawiać kredynsy s dwóma dźwiyrkami ze szybami, a dwóma szuflodami dolu. Szafki na garce były ajnfachowe, a yny osdoba ornamyntowo była szumno a było widać, że je ludowo. Na ścianie w izbie wisiała aji półka s lajśnióm na kieróm sie ukłodało talyrze, a wieszało gorki. Ty półki były krótsze, lebo delsze. Były sztrajchowane na zielóno, lebo na brunatno. Ponikiere ś nich miały osdoby – kwiotki, lebo inksze zieliny.
Stolica s osdobiónym zopleckiym
Półka na talyrze to były dwie lajśnie sbite ze sobóm tak, że jedna była oprzito o ściane, a drugo była leżmo. Do lajśni, kiero była leżmo była przibito eszcze jedna lajśnia, szumnie wystrugano, oprzito na dwóch podpórkach, kiere też były szumnie wyrzazane. Kraje lajśni były osdobióne czyrwiónym poskiym, a były na nich eszcze żółte oczka w jdnakowych odstympach. W lajśni, kiero była oprzito o ściane były powbijane kołki. Na lajśni, kiero była leżmo stawiało sie miski s gliny, a biołe talyrze sztrajchowane w kwiotki. Na kołkach były powieszane sztrajchowane gorki – glinioki, a źbónki. Krótszo półka wisiała gor nad dwiyrzami ze siyni do izby. U bogatszych gazdów półki delsze wisiały aji na inkszych ścianach we świetnicy. Wszecko co stoło na tych półkach to były pamióntki, kiere sie prziwożało s pónci, s odpustów, a czasym aji od gańczorza. Nie jodało sie s tego na kożdo, bo to były barży osdoby. Półka na talyrze pospołu ze sztrajchowanymi garcami, to była szumno osdoba w izbie w dewatnostym wieku. Hań downij w izbach pod dwóma ścianami, pod oknami, stoły aji stolice s galandrami, s nogami kiere były szregym. Zadni oprzici było rowne, lebo szregym do lajśni, na kierej sie siedziało. To były dwie lajśnie połónczóne dwóma małymi lajśniami, lebo kołkami. Stolice miały dycki swój plac pod ścianóm, kole stoła.
Półka s lajśnióm na talyrze s Kóńskij s 1782 r.
Na stolicach sie siedziało, ale aji spało. Krótsze stolice to były stolice żydlowe. Inksze stolice szło przenoszać. Miały óny oprzici srobióne s pieknie wyrzazanej, nikiedy osztrajchowanej lajśni. Ta lajśnia sie dzierżała na dwóch słupkach, kiere były przimocowane do lajśni, na kierej sie siedziało. Oprzici stolicy było nikiedy osdobióne zielinami, kiere były na nim nasztrajchowane. S drugij stróny stoła a przi piecu stoły krótsze stolice bes oprzicio, kiere stoły na sztyrech nogach, kiere były szregym. Na inkszych stolicach sie siedziało a aji czasym spało. Miały oprzici, kiere szło posuwać na drugi brzyg lajśni, na kierej sie siedziało. Taki stolice były w chałupach, kany była wiynkszo familija, a gor jak było wiyncyj dziecek, bo na nich spały. Stolice, kiere sie robiło potym nieskorzi sóm uz ajnfachowe, miasto nóg majóm dwie szyrsze lajśnie s krajami kiere sóm sdobióne ze zadku a aji s przodku. W chałupach, kany miyszkali chałupnicy były taki małe stolice, kiere szło przeniyjść – stoliczki. Siedziało sie na nich w kuchyni, przi robocie. Miały prostokóntnóm lajśnie, na kierej sie siedziało s dziuróm w postrzodku, coby jich szlo chycić przi przenoszaniu. Stolice a stoliczki robili se gazdowie sami, gor s sosnowego drzewa. Nie sztrachowało sie jich farbóm, ale niechalo sie dycki kolor jaki miało drzewo. Wielkucne stolice robili po dziedzinach tesorze, lebo stolorze. Meble, kiere szło przesunónć s placu na plac to były gor stołki, na kiere sie eszcze prawiło żydlok, lebo zydel. Miały zaplecek – oprzici było kapke szregiym do lajśni na kierej sie siedziało. Lajśnia do siedzynio miała rogi ściynte, lebo kulate, a miała kształt jak trapez. Do nij był przimocowany zoplecek a eszcze sztyry nogi, kiere były szregiym. Stołki ze zopleckiym robiło sie s drzewa jesiónowego, lebo jaworowego, czasym s bukowego a aji s lipowego. Drzewo ze smreka a s jedli sie strugało tam, kany nie było drzewa twardszego. Stolorze po dziedzinach jak wybiyrali materiał, to dycki sie dziwali jako sie drzewo strugo, a co idze ś niego srobić, wiela go je, a czasym aji jaki sóm kole takigo drzewa obrzyndy, a wierzynia. Zoplecek był osdobióny dziurami kiere sie wykrowało, a każdo dziura miała jakisi kształt. Nejprzód sie rysowało jakisi kształt a potym sie go wyrzało piłkóm. Nejprzód sie robiło dziure w postrzodku w kształcie serca. Za tóm dziure sie chytało żydel, jak sie go chciało przeniyść, ale to była aji tako osdoba. Tam kany miała być dziura nejprzód sie rysowało podle szblónu s papióru (deszczółki) kształt, a potym sie rzazało. Jak zoplecek był symetryczny to sie pisało yny na jednej strónie, a rzazało. Czynść lajśni, kiero odpadła sie przikłodało potym do drugij stróny, znaczyło sie blajstyftym a zajś rzazało. Jak zoplecki były niesymetryczne, to nowy sie robiło dycki podle starszego. Zoplecki slónskich stołków sie kiejsi osdobiało a sztrajchowało w taki ajnfachowe kwiotki, ale jak jich gaździny pucowały to sie ty kwiotki ściyrały. Yny resztki czyrwiónych rómków a słabe ślady tulipana ze zadku zoplecka kole wyrzazanej dziury a na krajach to sóm ty osdoby kwiotkowe, kiere tam kiejsi były. W dewatnostym wieku każdy gazda mioł aspóń dwa taki stołki, na kierych sie nie siedzialo na kożdo. Na nich siedzieli yny ci ważniejsi kierzi prziszli na nawszczywe, a yny we swiynta siedzieli na nich ci, co miyszkali w chałupie. Czym stołek był szumniejszy, tym wiynkszóm hyre mio tyn, gdo na nim siedzioł. Starzi ludzie prawili, że jak byli młodzi to kiejsi na dziedzinie stołek ze sztrajchowanym zopleckiym był yny u hrubych gazdów. Potym w drugij połówce dewatnostego wieku takich stołków uż było wiyncyj po chałupach. Stołki s miasta prziszły na dziedzine dziepro nieskorzi. Ty stołki s zopleckiym nejdłukszy sie używało po chałupach w goraliji. Były jednako kapke mniyjsze, miały szyroko postawióne nogi, a zoplecek – opiyrok był ajnfachowo wyrzazany. W gorolskich izbach były zaji stołki robióne w miastach, kiere były sdobióne w geómetrycznie motywy razowe. W kóncie isby w każdej chałupie przi ścianie stoło jedno lebo pore legierów. Legiery w dewatnostym wieku były niski, szyroki a miały ściany heblowane na gładko. Legiery były do siebie kapke podobne, yny osdoby miały kapke inksze.
Legier gorolski
Nejstarsze legiery miały sztyry, niski kołków, kiere były na wyrchu wyrzazane szregiym, a dołu były swynżane. Miyndzy nimi na wyrchu a dołu była lajśnia. Przigłówek – zadnio czynść – mioł dwie lajśnie, kiere były leżmo. Wyrch lajśni przigłówka był sdobióny wyrzazanymi welami, a s boku długi, a miyndzy rowne lajśnie a słupki dowało sie kołki, coby sie to wszecko dzierżało kupy. Postrzodek wyrchu lajśni kiero była s przodku była kapke niży a było tam wyrzazane. Na spodku legiera były lajśnie, szyroki tak, jak szyroki był legier. Cały legier był osztrajchowany olejnóm farbóm żółtóm, lebo brunatnóm. Mało kiej legiery były sdobióne – mało je takich na Cieszyńskij Ziymi. Legier sie zaczło stawiać w isbie dziepro nieskorzi, tóż nie sdobiło sie go tak jak baji tróhły. Legiery robili tesorze a stolorze, ale szo jich kupić aji na torgu. Jedne były wiynksze, dugi mniyjsze – podle tego jaki gdo potrzebowoł. Miały aji rostomajte sdobiynia a wyrzazani w lajśni. Legiery sie filowało słómóm a przikrywało płachtóm s lnu. Hań downij w chalupach na dziedzinach legierów było mało, aji wtynczas kiej familija była wielko. Spowało sie na stolicach, lebo za piecym. W isbie kole legiera Matki stoła kolybka – hólka, kiero była podobno do skrzini, a była postawióno na kozidłach - biegunach. Była podobno jak legier. S przodku a ze zadku były posklejane lajśnie, kiere były leżmo. Lajśnia w postrzodku była kapke ciyńszo, a ta na wyrchu miała wyrzazane osdoby, a miała dziure w postrzodku, za kieróm sie chytało. Miyndzy lajśniami były kołki ze słupkami – kozidłami, kiere były na biegunach. S boku kolybka miała jednóm lebo dwie lajśnie, kiere w postrzodku były wyrzazane. Yny hólki u bogatszych gazdów miały wyrzazane osdoby. Ponikiere sie sztrajchowało jako tróhły na oblyczki. U bogatszych gazdów kolybki miały bogate osdoby – na wszeckich sztyrech ścianach były osdoby s kwiotków. Pod kóniec dewatnostego wieku zaczło sie robić kolybki bez osdób a sztrajchowanych kwiotków. Miały yny wyrzazane kozidła a wyrchy lajśni ściany s przodku a ze zadku. Do poczóntku dwacatego wieku hólki były yny ledzy kany po biydniejszych chałupach. Miasto kolybek ludzie zaczli kupować wózki s obchodów. Hólki na Cieszyńskij Ziymi nie różniły sie kupa od inkszych, kiere sie robiło dokoła. Pod kóniec dewatnostego wieku w chałupach a w isbach zaczło sie smiyniać. Coros wiyncyj ludzi zaczło robić na szachtach a we werkach. Chłopi zaczli zarobiać lepszy, s miasta prziwożali nowe meble a inksze rostomajte rzeczy, a ty stare wyciepowali. Stawiało sie nowe chałupy, a bulało stare, gor młodzi se kupowali nowe rzeczy, a ty stare wyciepowali na wyrch, lebo polili. W goraliji, kany do miasta było daleko ludzie dłukszy mieli po chałupach starucne meble a rzeczy.


text:
Systymatyka ôrganizmōw
Systymatyka ôrganizmōw, systymatyka biologicznŏ – nojstarszŏ dōmyna nauk biologicznych, nauka, co sie pŏrŏ klasyfikowaniym, katalogowaniym jak tyż ôpisowaniym ôrganizmōw we ôparciu ô podszukowanie jejich roztōmajtości, pochodzyniŏ i przŏcielstwa. Systymatyka grupuje ôrganizmy w jednostki, co stanowiōm taksōny w hierarchicznyj strukturze kategoryje systymatycznyj, w wyniku czego powstŏwŏ ukłŏd systymatyczny (systym). Prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ taksōnōmijŏ, a relacyje przŏcielstwa ewolucyjnego miyndzy taksōnami – filogynetyka. Niykedy termin taksōnōmijŏ bywŏ rozszyrzany na cołkõ systymatykã, ale we ścisłym znaczyniu je to jeji dzioł, co zajmuje sie metodologicznōm, zmatymatyzowanōm strōnōm[1]. Do dziś było ôdkrytych, ôpisanych i nazwanych nojmynij 1,75 mln zortōw ôrganizmōw, co żyjōm terŏźnie na Ziymi, jak tyż poraset tysiyncy ôrganizmōw wymartych.
Rys historyje systymatyki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nojstarsze prōby naukowego systymatyzowaniŏ roślin i zwiyrzōnt sōm znane ze antyku. Piyrszy systymatyczny ukłŏd zwiyrzōnt, ôparty na zewnyntrznych włŏsnościach budowy, stworzōł Arystoteles, a jego uczyń i kamrat Teofrast z Eresos sformułowoł rozdziały miyndzy światym zwierzyncym i roślinnym, jak tyż wkludziōł, utrzimany do XVI w., podzioł świata roślinnego na 4 grupy. Srogi wpływ dlŏ rozrostu systymatyki ôrganizmōw mioł Karol Linneusz, co ôpisoł kole 10 tys. zortōw roślin i kole 6000 zortōw zwiyrzōnt, jak tyż upowszechniōł binōminalne nazewnictwo zortōw.
Pierwotne prōby klasyfikowaniŏ ôrganizmōw ôpiyrały sie na sztucznie dobranych kryteriach, porzōnd zewnyntrznych znakach morfologicznych abo siedliskowych. Takŏ postawa funkcjōniyrowała do XIX w. Terŏźnŏ systymatyka dōnży do poskludzaniŏ informacyji sebranych na tymat ôsobnych ôrganizmōw, do nadaniŏ kożdymu z nich niyôbyczajnego miana, jak tyż wrażyniŏ ich do usytymatyzowanych hierarchicznie kategoryjŏ systymatycznŏ kategoryji systymatycznych, żeby ôbsztalować ukłŏd systymatyczny ôparty na znōmości zwiōnzkōw.
Metody badawcze[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W terŏźnyj systymatyce ôrganizmōw idzie wyrōżnić trzi bazowe metody badawcze[2]:
Systymatyka gynealogicznŏ, klasycznŏ systymatyka ewolucyjnŏ – ôpiyrŏ sie na analizie anatōmoporōwnawczyj, ymbriologicznyj i paleōntologicznyj, jak tyż na sztyrech bazowych kryteriach: nieciōngłości morfologicznyj, niszy przistosowawczyj, bogajstwa gatōnkowego i mōnofiletyzmu (we szyrszym znaczyniu).
Systymatyka fynetycznŏ (numerycznŏ) – zakłŏdŏ, iże niy idzie poznać filogynezy i grupuje taksōny, co posiadajōm nojwiyncyj spōlnych cech, podobnie jak nojstarsze systymy ôd czasōw Arystotelesa. Inakszyj ale ôd tradycyjnyj systymatyki, ôrtodoksyjnŏ fynetyka ôdciepuje intujicyjne rangowanie cech jako ważniyjszych abo mynij ważnych dlŏ ôbsztalowaniŏ ôddalyniŏ systymatycznego[3].
Systymatyka filogynetycznŏ – za jednostki taksōnōmiczne definiuje klady, to znaczy naturalne grupy ôrganizmōw, co ôbyjmujōm zortã ancestralnõ i wszyjske zorty potōmne.
Jednostki, kategoryje, systymy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bazowŏ jednostka taksōnōmicznõ to taksōn. Taksōny pokrewne sōm grupowane w taksōny wyższego poziōmu.
W tradycyjnyj systymatyce ôrganizmōw taksōnōm nadŏwŏ sie rangã, ôkryślanŏ za kategoryjõ systymatycznõ.
Terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô ôrganizmach je ôbrazowany ôd systymatykōw we formie układu systymatycznego, nazywanego systymym taksōnōmicznym, klasyfikacyjōm systymatycznōm, klasyfikacyjōm biologicznōm abo podziałym systymatycznym ôrganizmōw. Bez to że sztand tyj wiedzy durch sie umiyniŏ, ôdkrywane sōm nowe grupy ôrganizmōw, a tyż doskōnalōne sōm metody badawcze – propōnowane ôd ôsobnych autorōw klasyfikacyje biologiczne sztyjc podlygajōm modyfikacyjōm.
W systymatyce kladystycznyj ôdchodzi sie ôd ôkryślaniŏ kategoryji systymatycznych, a zależności filogynetyczne miyndzy ôsobnymi taksōnami ôkryślane sōm ze pōmocōm kladōw, co tworzōm strōm filogynetyczny, nazywany strōmym rodowym abo strōmym życiŏ.
Wejzdrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Krzysztof Spalik: Klasyfikacja biologiczna (pol.). W: Krótki kurs systematyki [on-line]. Zielnik Wydziału Biologii UW. [dostymp 2010-02-23].
- ↑ Loic Matile, Pascal Tassy, Daniel Goujet: Wstęp do systematyki zoologicznej. Koncepcje, zasady, metody. Warszawa: PWN, 1993, s. 64–65. ISBN 83-01-10981-5.
- ↑ Krzysztof Spalik: Ku współczesnej taksonomii (pol.). W: Krótki kurs systematyki [on-line]. Zielnik Wydziału Biologii UW. [dostymp 2015-12-12].
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. Wrocław: Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-61492-24-5.
- Czesław Jura: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
- Clive A. Stace: Taksonomia roślin i biosystematyka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-11251-4.


text:
W pilotowym projekće zasadźeja karbonowy beton
Zubornička (SN/MWj). Hdyž budźe wot přichodneje póndźele w Zuborničce (Kleinsaubernitz) w Malešanskej gmejnje statna dróha S 109 zaso wočinjena a z njej ponowjeny móst nad Starej rěčku, drje nimo jěducym šoferam napadnyć njebudźe, zo su tam minjene tydźenje pilotowy projekt přewjedli. Móst su mjenujcy na nowe wašnje ponowili, a to z karbonowym betonom. Je to zhromadny projekt sakskeho dróhotwarskeho zarjada a Drježdźanskeje techniskeje uniwersity, hdźež na tymle polu slědźa a twarske dźěła wědomostnje přewodźuja.


text:
Mjez 138 wobdźělnikami knižneho lěća 2019 Kamjenskeje Lessingoweje biblioteki je tež dwanaće dźěći serbskich zakładnych šulow. Měrćin Weclich je so z nawodnicu Kamjenskeje knihownje Marion Kutter rozmołwjał.
Sće z wobdźělenjom na lětušim knižnym lěću spokojom?
M. Kutter: Ze 138 čitarjemi w starobje jědnaće do 16 lět smy jara spokojom. To je dwanaće wjace hač loni a wot spočatka knižneho lěća w lěće 2012 rekord. Mjez wobdźělnikami je 88 holcow. Tež zajim hólcow na čitanju dale přiběra.
Što je zmysł čitanskeje akcije?
M. Kutter: Zaměr je, zo kóždy wobdźělnik w běhu lětnich prózdnin tři dźěćace abo młodźinske knihi přečita. Kóžda čitana kniha dóstanje wot šulerja censuru, kaž w šuli. Při wotedaću to tež pruwujemy a so za přičinami censury prašamy. Chcemy dźě sej wěsći być, zo je kóždy wuzwolenu knihu tež čitał.
Kelko knihow sće na wuběr měli?


text:
K stotym narodninam prof. Nikolausa Joachima Lehmanna z Kamjeneje
„NJ bě dźěćo swojeho časa, w samsnej měrje tež přećiwo swojemu časej a zwjetša daloko před swojim časom.“ (Dolly Lehmann)
Jedyn z najwuznamnišich informatikarjow něhdyšeje NDR pochadźa z małeje serbskeje wjeski blisko Radworja Kamjeneje. Lětsa 15. měrca bě tomu runje sto lět, zo je so NJ (iniciale bě sej jako maturant w Budyšinje dał a wobchował) do tamnišeho rězakec domu narodźił. Dobra přiležnosć, w Serbskich Nowinach dźensa na tule wosobinu dopominać. Rěč je wo profesorje Nikolausu Joachimje Lehmannje / Mikławšu Joachimje Wićazu.


text:
Andra Pradeš
Andra Pradeš (Telugu: ఆంధ్ర ప్రదేశ్, Andhra Pradesh) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 82,4 miliony wobydlerjow a přestrjeń wot 275.045 km², potajkim 300 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Hyderabad. Andra Pradeš ma Telugu jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Urdu (8,6%) a Hindi (3,2%) rěči.
Je štwórty najwjetši stat Indiskeje a mjezuje z Tamil Nadu na juhu, Karnataku na zapadźe, Maharaštru na sewjerozapadźe, Čatisgarom na sewjeru a Orisu na sewjerowuchodźe. Na wuchodźe je pobrjóh Bengalskeho zaliwa přirodna hranica.
WobrazyWobdźěłać
WotkazyWobdźěłać
- Webstrony knježerstwa Andra Pradeša (jendźelsce)
- K stawiznam (jendźelce)