text:
Howard Zieff
Howard Zieff (rodz. 21 paźdźerńika 1927 we Los Angeles, um. 22 lutygo 2009) -amerikański reżyser, dyrechtůr uod reklamy we telewizyje a reklamowy fotograf. Bůł szkolorzym fotografije we Naval Photography School we Pensacola a ńyskorzi we Art Center College of Design we Pasadyńe. We lotach 50. XX stoleća uostoł zawodowym fotografym, a 10 lot ńyskorzi stoł śe fest znůmy a ceńůny jako fotograf uod reklamůw. Pracowoł m. in lo nowojorskigo cajtunga "Daily News", Polaroida a Volkswagyna. Uod kůńca lot 70.sprůbowoł swojich śiłůw jako reżyser filmowy. Jygo filmůma sům m. in.: The Main Event (1979), Private Benjamin (1980), Unfaithfully Yours (1984), The Dream Team (1989), My Girl (1991) a My Girl 2 (1994). Po My Girl 2 wycofoł śe z reżyserowańo skiż wykryća u ńigo ńymocy Parkinsůna.


c: text/html

text:
Uljanowsk
Wspůłrzyndne: 54°19' N 48°22' E
Uljanowsk (ros. yлbяHoBck) je mjastym we Rusyji a stolicům uobwodu Uljanowskigo. We Uljanowsku mjyško 638,3 tys. ludźi (2005).
Zouožůne we 1648 roku bez bojara Bogdana Chitrowo na břygu Wougi a Swijagi, pod mjanym Symbirsk. Uod 1780 pośado prawa mjejske, uod 1796 bůuo stolicům guberńi, a uod 1943 stolicům uobwodu. We 1924 r. zmjyńůno mjano na Uljanowsk, s kuli tego co urodźiu śe sam tukej Wuodźimjeř Lyńin, čyli Wuadimir Iljič Uljanow. Průč Lyńina, urodźili śe sam tyž Aleksandr Kerenskij a Paweł Jasienica.
Mjasto znůne je ze fabryki aut – UAZ, mo port řečny, lotńisko i šula wyžšo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Striptiz
Striptiz (ze ang. Striptease, co idźe tumaczyć jako "seblykańy kere podńeco") je zorta erotycznygo pokazu, kerygo cwekym je wywołańy u widzůw podńecyńo bez pokozańy we tańcu golizny. Jygo charakterystyczno cecha je tako, co tancyrka abo tancyrz naschwol spowolńo seblykańy gynau we můmyntach, jak widze nojbarzi by śćeli uobejzdrzeć gibko wjyncy nagośći. Jydnům ze popularńijszych zortůw striptizu je tańcowańy wele rule. Nojczyńśći striptiz prezentujům baby, nale trefjo śe, co robjům go tyż chopy, kerych mjanuje śe czipyndejlsůma. Striptiz idźe uobejzdrzeć we ńykerych nocnych klubach a inkszych lokalach. Jygo teroźnijszo uodmjana wywodźi śe ze XIX stolećo ze burleski.


text:
Pore opowiadań o hań downych zwykach i o tym, jako ludzie kiejsi balandrowali...
Moji downe wilije
Zakiyl eszcze żyli moji starzicy, kierzi s nami gospodarzili na chałupie za miastym, każdo wilija Godnich Świónt była dlo nas pamiyntnym dniym w roku. Joch była wtynczas dzieckiym, alech tyn dziyń godnie przeżywała. Nasza chałupa była pełno życio, roboty i fórt kogosi w rodzinie przibywało, abo i ubywało. Pamiyntóm ty mroźne zimy i wielkucne śniegi. Od naszej chałupy ku ceście musiało sie odsypować śniyg łopaciskami, coby my nie wpadali w zomiynty. Uż przed wilijóm nasza chałupa była do jmyntu wysprzóntano. Drzewiane meble, dwiyrze i dłażki były do czysta wydrzite kartaczami. W oknach wisiały biołe, wyskróbióne gardiny, a wszyndzi wóniało pieczónym ciastym i żywicznym smrekiym, co go nasz Tatulek s pola przismyczyli i postawili w krziżoku we wielkij izbie, kany my wieczerzali. Strómek my szumnie ustroili banieczkami, barewnymi lańcuchami, światełkami i rachetlami. Mamulka zajś na rosłożónym w izbie stole, przikrytym biołym wybiglowanym serwetym, położyła świycznik, kole niego zajś opłatki, miód i orzechy. Na stole w koszyczku leżały też dycki nejlepsze czyrwióne jabuszka s naszej zogrody. Na wieczerze my dycki jodali rybióm polywke i smażónego karpa s jarzinowym sałotym. Bywały też kompoty s pieczek, sztrucle i kołocz s tejym. Kiej moja Stareczka, pieknie obleczóno do nowych szot i wyczepióno, prziniósła i położyła na stole Biblije, Dómbrówke i kancynoły na śpiywani, to my wiedzieli, że uż je wszycko narychtowane, coby siadać ku wieczerzi. To znaczyło, że krowy były uż wydojóne, mlyko było ocedzóne do warzynio i do schłódzynio w glinianych śmietnikach. Wieczerza przi zapolónych świyczkach sie zaczynała dycki głośnym rzykaniym naszego Starzika, kiery też czytoł nóm wersy s Biblije o narodzyniu Pana Jezusa w Betlejem. Nasze śpiywani kolynd i pieśniczek godowych s kancynoła zaczynała dycki naszo Stareczka radosnóm pieśniczkóm: Czas radości, wesołości nastał światu temu. Potym my sie łómali opłatkym i jedyn drugimu my skłodali życzynia. Po wieczerzi zajś nasz Tatulek ze Starzikym obabulili sie w gunioki i baranice, i dycki szli do chlywa i szopki s opłatkym ku krowiczkóm i gowiydzi, coby też i bydlóntka wiedziały, że sóm Gody. My, dziecka też dycki były na to ciekawe, ale Mama i Starzikowie nie chcieli nas tam puszczać, bo, jak pamiyntóm, na polu było dycki pełno śniega. Był też aji mróz, a s chałupy do chlywa był kónszczek cesty, a też godnio chwila mijała, nim sie Tatulkowie wracali spadki do izby, nieros i we fujawicy. Tu zajś, w przestrónnej i ciepłej izbie, czakały na nas narychtowane pod strómkym podarki, bawidełka, a potym nejlepsze, bo moc ciekawe ksiónżeczki, o kierych sie od downa yny słyszało. Czasy sie smiyniły przeogrómnie. Tamci ludzie sie potracili i poumiyrali. Tej starej chałupy, kiero była naszym gniozdym, też uż dzisio ni ma, ale po tych downych naszych wilijach zustały nóm nejmilsze i serdeczne spóminki.
Jako my hań downij ochodzili Gody
W grudniu my sie dycki rychtowali na Gody. Nejprzód było Świyntej Barbary, potym Mikołoj, Paniynki Maryji, każdy dziyń my chodzili na roraty, aż do Wilije. Potym były Gody Świyntego Sczepóna i Świyntego Jóna. We Wilije w każdej chałupie było wiesioło i kupa rejwachu, bo każdy cosi robiuł. Baby i dziołuchy piykły kołocze, wszecko ukludzały i robiły porzóndek. Rychtowały tez wieczerze. S każdego jedzynio musiało być po kapce, co sie przes cały rok na polu urodziło. Na stół sie dowało polywke s grochu, bryje s chlebym, kapuste ze ziymiokami, kasze s masłym i s miodym, abo krupice, opłatki s miodym, kapołke ze ziymiokami, jabka, orzechy, kołocze i cosi ku zapiciu, coby w karku nie szkrobało. Psy, kocury, kónie, dostowały we Wilije cosi lepszego do sjedzynio. Jak sie uż zećmiło, to sie siadowało ku stole. Wszyjscy w chałupie musieli siednónć – dziecka, służba, dziywki i pachołki. Kiery prziszoł ku stole nieskoro, tego móg Pón Bóczek pokorać i całe Gody, abo cały rok sie mu nie darziło. Przed jedzynim, wszecy, wiela ich było klynkali i rzykali „Ojczy Nasz…”, „Wierzym…”, a „Anioł Pański…”. Gazda dycki zaczynoł, a potym wszyjscy za nim na głos, wiela ich było. Po rzykaniu, wszyjscy siedli za stołym, na kierym uż był obrus. Tyn obrus był na stole przes całe Gody, nic sie ś niego nie strzepowało. Potym po Godach sie go brało i wszecki okruszki sie suło pod strómki w zogrodzie, coby lepszy rodziły na rok. Każdymu sie dowało jabka, trzeja było jabko roskroć, a jak było chrobacze to znaczyło, że tyn, co go roskroł bydzie nimocny, jak było zgniłe to znaczyło śmierć. S orzechami też tak było, jak był kiery chrobaczy – to znaczyło chorobe, a jak prózny to śmierć. Dziołuchy na wydaniu, jak roskroły jabko to wylazowały na pole i dziwały sie, esi ni ma po blisku jakigo chłopa. Jakby jakigo uwidziały, to tak jak sie mianowoł, tak sie bydzie mianowoł jejich galan. Podle tego wiedziały aji czym bydzie. Miyńsze dziecka loły ołów i ciepały starymi bótkami. Jak sie bótek obróciuł szpicym ku dwiyrzóm, to znaczyło, że to dziecko póndzie do roku do świata. Esi sie prziszwyndoł we Wilije do kokosi żebrok, to dostoł wszecko tak, jako i inksi aji spani w legierze. Jak baby piykły kołocze, a ukludzały wszecko w chałupie, to nie szło ś nimi ani przerzóndzić. Chłopi we Wilije mieli yny jednóm robote – narychtowaćdrzewa do pieca, a potym sie kansik stracić, coby nie zawadzać. Tóż se możecie pomyśleć, że sie dóma moc nie pokazowali, hned rano narychtowali drzewa, a nie czakali coby jich baby przeganiały. Wytracili sie s chałupy, bes śniodanio, prosto do aryndy. Na wilije dycki był wielki post, ani dziecka nie śmiały jejść, a za to jim obiecywali, że widzóm złotego babućka. Aryndator naloł wilijowego sztamperla i eszcze cosi ku tymu, ale chłopi se dowali pozór, coby prziść przed wieczerzóm ku chałupie. Stało sie też kiejsi, że baji kierysi chłop prziszoł do chałupy, jako złoty babuciek, ale ni ma sie co dziwić – cały dziyń o głodzie, chytnie sie jednóm półke, a potym drugóm, a na głodno to je eszcze silniejsze. Dziecka szły rano do przocieli, wszyjscy robili se ś nich błozna i posyłali ich po suche ryby. Przociele sie śmioli, ale dowali dzieckóm miasto ryb jakisi dobroci – suszone śliwki, abo pieczoki. Przes dziyń dziecka stawiały strómek, a hań downij nie było strómków yny gałónzke smreka powieszóne u powału. Piyrszy strómek na dziedzinie stawiały i Strojiły dziecka s całej dziedziny, a starzi sie szli na niego podziwać. Po Wiliji zajś sie rzykało, a potym wszecy szli spać, bo o pół sztwortej rano trzeja było stować i ijść na jutrznie. Na jutrzni śpiywali śpiywocy, a grali muzykancio. Wachtorz trómbiuł na rogu, a śpiywoł: „Wybiła dwanosto godzina, chwol każdy duch Gospodzina.” Kojściół był cały oświetlóny, śpiywali, grali na bymbnach i wszyjscy byli obleczóni od świynta. Na jutrzni było przeszumnie, starzi i młodzi sie nieros pobeczeli, potym eszcze długo ludzie wyrzóndzali na dziedzinie, jako było na jutrzni. Po jutrzni starzi zustali w kojściele na drugij mszy, a młodzi szli do chałupy na śniodani, a o dziesióntej szli zajś na wielkóm. Po Wielkij i po obiedzie było klynkani i rzykani, a potym sie szło do chałupy, bo w tyn dziyń sie nie balandrowało i aji wszecki aryndy były pozawiyrane. Na drugi dziyń na Świyntego Szczepóna, dziecka i starzi chodzili ze szczyńsciym, a przi tymu aji kolyndowali. Za to Kolyndowali dycki cosi dostowali – poczynstne, sztamper warzónki, kołocz, abo jakisi ciastka. Śpiywali se tak:
1. Winszujym Wóm na Szczepóna, na Jóna, młodziyńczy dziyń,
dej Wóm Pón Bóg dobry dziyń.
2. Winszujym Wóm piekne Gody, cobyjście nie pili piwa ani wody,
yny same wino, coby sie Wóm na polu rodziło:
pszyniczka, jarka, jynczmiyń, poganka, ziymioki, reż, kapusta też.
3. Za tyn mój winszunek dejcie kónszczek babucia,
coby sie moja duszyczka, s waszóm dostała do nieba.
Nieskorzi wieczór sie dycki chodziło śpiywać. Dziecka i starzi śpiywali pod oknami kolyndy.
Jako my sie rychtowali na Wilije
Na piekne to były kiejsi Gody i Wilija. Wiycie, jak sie uż też ta zima sbliżała, to my jako dziecka ni mógli sie tych godów doczkać, a nejbarży Wilije. A zima przichodziła dojść wczas. Pamiyntóm, jak żech była takóm dziołuszkóm, jako baji wy, to uż aji w listopadzie, abo na poczóntku grudnia nawaliło śniega po kolana. Mrozy czasym chyciły taki, że aji móg se człowiek uszy abo nos odmrozić, jak se ich dobrze nie obabuloł. Pore dni przed Wilijóm sie dycki zabijało babucia, bo na Gody musiały być jelita i wieprzowina na obiod. Przi zabijaczce było też uciechy aż hej. Człowiek był ciekawy wszyjstkigo, jako tyn masorz tego kormika guszył i zarżinoł, a potym oporzóndzoł, jako bachora szlamowoł, płókoł, coby były czyste strzewa na jelita. W jednym garcu sie warziła kasza, a w drugim pluca, serce, nyrki i inksze miynsa. Potym sie to mleło, miyszało pospołu s kaszóm i krwióm s tej świnie i to sie nazywało gardawa. Tóm gardawóm sie filowało ty strzewa i tak sie robiło jelita. Choć roboty przi tym było co niemiara, a babraniny też moc, strasznie my radzi w tym pómogali a czasym my aji zawadzali, ale dlo dziecek to było cosikej nowego, bo sie to roz w roku yny robiło. A przi tym pojadło sie też dobrze. Potym sie miynso i szpyrki zasoliło na korycie, a po Nowym Roku sie wyndziło, coby zajś były szónki na Wielkanoc. Jak uż tak było ze dwa dni przed Wilijóm, Tatulek kupowali we folwarku karpy s pogórskich stawów. Ryby dzierżało sie aż do Wilije we wodzie, w laworze, coby sie eszcze s tego glónu stawowego wypłókały. Rano we Wilije Tacik ryby zabiuł, a Mamulka wypitwała i pokroła na koński do smażynio. Pore dni przed Wilijóm Tatulek przyniyśli też s lasa strómek, nejczynści smreczek, abo jedliczke. Ale jakby go gojny chyciuł s jedliczkóm, to by sztrof zapłacił, bo jedle sie nie śmiało ścinać. We Wilije, do połednia, jak Mamulka warziła ty rostomajte jedzynia na wieczerze, dziołuchy stroiły goiczek. To była dlo nas radość. Na strómku sie wieszało rostomajte świycónce bańki, gwiozdki, bómbóny w kolorowych papiórkach i złotkach, lańcuszki, włosy annielski. Wieszali my aji pierniczki, co Mama w trómbie napiykła, taki fajne ze zozworym, orzechy włoski, jabka, a na kóniec zapinało sie na gałónzki żabki ze świyczkami. Lampek elektrycznych, takich jako to dzisio, wtedy eszcze nie było, ani elektryki nie było, a ludzie świycili petryolkami i świyczkami.
O jednej Wiliji i starym zwyku
A było to tak. Była Wilija rano, ale dziyń stanył jakisi straszny, gorszy jako wczora. Fujawica waryjowała, śniyg s wiatrym sie cis przes szpary aż do siyni popod dwiyrze. Mama chodzili, poglóndali przes okno, a yny narzykali, jakóż tam ijść, jakóż w taki czas kozać kómu ijść. Na kóniec cosi se rosmyśleli, zawołali mie i prawióm: – Na oblycz sie, dziywcze, dobrze, bo jakosi nie widać żodnej poprawy na polu, a zaniyś ciotce Zuzce pore jelit i kónszczyczek szpyrki s wczorajszej zabijaczki. Óni nie zabili, a każdymu je zocne, jak cosi mało wiela dostanie, dyć swojigo ni mo. We mnie sie cosi zbuntowało i prawiym: – Jo? Dycki jo? Co nejgorsze, to jo! Dyć je eszcze Zosia, Jewka, Jónek... A Mama: – Na nie byłoby cie gańba, jakby młodsi w taki szpatny czas szli a ty byjś była dóma? Rozmyśliłach se to, bo aspóń żech nie musiała myć garców rostomajtych masnych i przigorzanych, a nigdych tego rada nie robiła. Oblykłach se, coch yny miała nejcieplejszego. Na głowe szatke, a Mama mi jeszcze dali swój czorny kocek wełniany. Skrziżowali na piersiach i zawiónzali na plecach na wynzeł. Było mi wtynczas dwanost roków. Napakowali do taszki, co przed tym umyślili, i szłach. Nie zapómnym do śmierci tego chodnika. Uż zaros po poru krokach porwoł mi wiater szatke, isto mało ścióngniónóm. Ledwoch jóm dopadła, porzóndnie zawiónzała pod brodóm i chcym srobić jaki krok – nie lza. Wiater sie do mnie oprzuł s przodku i ani kroku do przodku. Przi tym prały mi prosto do gymby taki tumany śniega, że ani tchu nie lza było dopajść. Na chwilinke przestało. Wziynach sie s miejsca i idym. Uszłach pore kroków, naros sie cosi przedy mnóm zakrynciło, buchło do mnie i uż leżym. Stanym s biydóm, przed nogami w jednej chwili urosła kupa śniega i ani przekroczyć. Wyzolano po pas, uszłach kónszczyczek, umotano, utropióno, że strach. Taszka mi coros bardzy ciónżyła, a tu ani połówka cesty. Och, mój ty smutku, jakóż jo też tam dóńdym? Ale myślym se – Mama muszóm cosi na wieczerze narychtować, nie byłoby dobre, dyby byli szli. Dziecka młodsze ody mnie byłby isto wiater posbiyroł, a tak przidym do ciotki, przyniesym jelit, ciotka sie uraduje, narychtuje mi ciepłego teju, na chwile posiedzym i pujdym spatki. Beje uż potym pryndzyj Wilija. Fujawica sie piekliła dali. Szłach coroz pumalij, nogi coros ciynżejsze, taszke przekłodóm s rynki do rynki, naros sie mi zachciało spoczónć. Ale kaj se siednóć? Ech, ni ma kany. Muszym ijść dali, gdo wiy, jak dłógo uż idym. Uż nic nie wiym. Na ceście żywego ducha, yny jakisi wyci dokoła. Mój Boże, jak też to wilki... Strach mie poderwoł na nogi, przibyło mi naros siły, pokroczyłach pore kroków kapke warciejszy, ale chałupy, w kierej ciotka mieszkała, nie widać. Zećmiło sie, isto przidzie wiynkszo fujawica. Byłoby trzeja dobiyc, niż mie dopadnie. A tu cosi yny wyje. Wyje przedy mnóm, za mnóm, kole mnie... Naroz sie mi spómniało, że to sie snoci djobli żynióm... Kapke sie mi srobiło wiesielszy, użech wolała, niech by aji djobli, yny coby ni wilki. Na wszystki stróny cosi hóczy, jynczy, płacze, zwóni, gwiżdże. Ni ma isto na świecie głosu, kierego by w tej śniegowej sumeryji nie było słychać. Co tu moc prawić. Tyn chodnik, co by normalnie trwoł pół godziny, żech przeszła ze strasznóm biydóm za dwie godziny. Stanym przed dwiyrzami, uż w duchu widzym, jak sie ciotka ogrómnie uraduje, jak uśmiychnióno dewrze taszke, a potym jak bydzie dziynkować i tak dali. Zaklupkóm na dwiyrze – nic. Zaburzym, gdosi otwiyro, a jo sie jako śniegulok wtoczym ledwo żywo do siyni. Ciotka i wszycki sztyry jeji dziecka kole mnie. Naros sie mi spómniało, że móm taszke z jelitami. Ale kaj je taszka? Straszniech sie zlynkła, że gdo wiy, kanych taszke posbyła. Wystynkała żech yny, że ni móm taszki. Ale ciotka jóm zaros naszła za dwiyrzami, jakoch jóm położyła, jagech burziła do dwiyrzi. Spod mi ze serca taki ciynżor, że zaros sie mi zachciało choć na chwile siednyć. Potym prawiym ciotce, jako mi Mamulka kozali powiedzieć, żech im prziniósła na Wilije pore jelit ze zabijaczki, coby cosi mieli na świynta, ale zdziwiło mnie, że zamiast uśmiychu i dziynkowanio – ciotka płacze i płacze. Słowa ni może wymówić, przicisko mie ku sobie, a jeji lzy sie kulajóm jako groch po moji hacce. Strasznie sie mi srobiło gupie, bo tak chciałach narobić radojści, a tu yny lzy. Nie było ani ciepłego teju, ani uśmiychu, ani dziynkowanio. Ciotka mie eszcze uściskała na chodnik, nic nie prawiła, yny płakała. S ciynżkim sercym żech sie wracała do chałupy. Taszka była lechciejszo, ale cosi mi ciónżyło gorzi, niż bych kamiynie miała w postrzodku. Dyby to było terazy, to bych sie spytała, czymu tela płaczu, ale jako taki dziywczacko głupi eszcze, ni miałach tela opowogi, cobych s ciotkóm słósznie przerzóndziła. Całóm Wilije uż do wieczora było mi jakosi miersko. Nasi se myśleli, żech sie przeziómbiła, dych szła w takóm pogode, ale to nie było to. Jako dycki we Wilije nejwiyncyj roboty mieli Mamulka, tak, że sie ani moc nie dowiadowali, co a jako było. Spytali sie yny, co tam prawili, a jo prawiła, że nic. Potym za chwile sie pytóm Mamy, czy nie wiedzóm, czymu ciotka płakała. A Mama prawiła – a gdóż tam wiy, co mo za mierziónczke – i na tym sie skóńczyło. Ale ni dlo mnie. Ni mógłach przestać o tym myśleć. Co żech srobiła? Coch takigo srobiła, że było trzeba płakać? Czymu ciotka, kieróm żech miała dycki nejraczy, nic nie prawiła? A ty lzy. Ty lzy hrube, co sie hónym kulały po mojim kocku s ciotczynych oczy. Pónbóczku świynty, coch jo też srobiła? Była wieczerza, na kieróm my sie calutki rok radowali, moji siostry i brat byli szczynśliwi, bo my aji strómek mieli, na stole było co my nejraczy jedli, i miód, i jabka, i orzechi, co Tata nasbiyroł po lesie, a mie było smutno i źle. Minył jakisi czas, jo pomalutku przestowała myśleć o tej Wiliji, o strasznej śnieżycy, o strachu s wilków. Pore razy nas ta ciotka nawszczywiła, cosi tam s Mamulkóm dudorziły, ale nigdy żech ni miała opowogi sie spytać o tym, co mie tak dłógo tropiło. Jeji dziecka i my bawilimy sie do kupy, a óny jako baby miały dycki dojść rzeczy. Minyło pore roków. Ros sie zdarziło, że ta ciotka prziszła do nas a Mamulki dóma nie było. Była to strasznie dziwno ciotka. Miała rada wszyjstko, co je piekne, kwiotka, robiła piekne rynczne roboty, pieknie malowała, miała rada zwiyrzynta, ptoszki, umiała pieknie wyrzóndzać, pisała jakisi pamiyntnik, skłodała aji wiersze. Siadła na stołku, wytchnyła se i chciała spoczónć. Jo sie w sobie jakosi zebrała, dy my były same, i prawiym: – Terazy mi, Cioteczko, powiydz, czymujś wtynczas tak strasznie płakała, wiysz, w te Wilije. Pamiyntała! Toż, posłóchej, prawi. To był mój straszny dziyń. Uż całóm noc żech ni mógła spać, bo za jedno Adam nie prziszoł do chałupy. Kansik chodziuł za robotóm, a nie prziszoł na noc. Jak sie zaczło besroboci, to ón jedyn z piyrszych wylecioł s roboty, tóż chodziuł od Magi do Jagi, esi go kany gdo nie wprawi, ale na darmo. Zarobić nie było raziunko kany. Prziszoł we Wilije ku wieczoru bes wszyjstkigo. A za drugi ni mielimy nic, ale to ganc nic do jedzynio. Przedstow se, że nie było dóma ani halyrziczka, ani kónszczulka chleba, ani mónki, ani masła, ani cukru, nó nic. Ani ziymnioków my ni mieli. Nie chciałach eszcze we wilije kansik pojczować, była mie gańba ijść na chałupy, a zdało sie mi, że przeca te biyde jakosi przemogymy. Nie przemógli my, bo zarobić nie było kany. Ranoch stanyła i rosmyślóm, co powiedzieć dzieckóm, że takóm mómy Wilije. Chodzym od okna ku oknu, czakóm, esi chłop nie prziniesie choć pore korón, bo cosi by eszcze kupiuł, ale darmo. Rosmyślóm, co srobić. Na płacz sie mi uż od rana sbiyrało, dziecka widziały, że móm lzy w oczach, tóż też popłakowały po kóntach. Naros sie mi zdało, że nejlepszy by było ze wszyckim skóńczyć. Taki grzyszne myśli mie nachodziły, że ich dzisio ani wypowiedzieć ni mogym. Przedstawiłach se, jako indzi po chałupach rychtuje sie na wieczerze, a jo od wczora nie dała dzieckóm nic do gymby. Co im powiedzieć? Czego sie uchycić? Co robić? Wtedyś prziszła ty, s tymi jelitami. Nie byłach w stanie wymówić ani słowa, yny, wiysz... A wyjście isto nic nie wiedzieli o tym, że u nas sie jodło skóńczyło, że ni ma wyglyndu na jutro, że straszno biyda nad nami rosczapiyrziła pazury. Wyjście wtynczas, starym zwykiym, posłali nóm kapke s tego, cojście mieli, jako sie to dycki przed Wilijóm, abo aji we Wilije robowało, a to mie uratowało isto od strasznego kroku. Pamiyntóm, było to kansik kole połednia. Ale co potym? Kole sztwortej na polu ucichło, przestało fujać śniegiym i do chałupy gdosi burzi. To od Stebla, też starym zwyczajym, przinióśli nóm cały świyżo upieczóny pecynek chleba i szwarny paczek pieczek. Za chwile od Nogi prziniyśli syra i masła, a potym eszcze od Bartosza szklóneczke miodu i cały kołocz s powidłami. Jaki też to były piekne ty stare zwyki. Esi bedym żyć, a bydym kiej mieć, co inksi ni majóm, dyciutki sie bydym we Wilije ze wszyjstkimi dzielić. I eszcze ros sie ciotka Zuzka strasznie rospłakała. Płakałach wros s nióm, ale uż mie przestała mierzieć tamta Wilija.
Wilija pod lasym
Staro Jewka zozdrzila do okna. Śniyg fórt fujo, kole chałupy sie sbiyrajóm wielkucne zomiynty. Strómy w zogródce bieluśki, a krzoków rybiźli ganc nie widać. Chodniczek do dziedziny zasuty. Jewce sie zdo, że sama na ostatek żyje na tym świecie. W zimie sie rychli robi ćma, a gor jak je tako szudera. Jewka sie ani nie obezdrziła a trzeja było rożygać petryolke. Wziyna kónsek trzoski, zapolila jóm pod blachóm, schynyła celinder, zapoliła knut i niechała lampe na stole. Zima nióm dyrbała, tóż zapiyna hónym knefle przi jakli i chynyła na pleca strokatóm hacke. Podziwała sie na spadek do okna, coby aspóń mały janiczek w jaki chałupie pod gróniczkym zaświyciuł. Nale psińco. Za oknym czorno a śniyg fórt suje i suje... Roki żynóm wartko jedyn za drugim bez opamiyntanio. Jewka downo prziwykła na to, że ni ma do kogo przerzóndzić. Na swoji roki je fórt gibko, porobi kole siebie i szmatle sie po chałupie. Poukludzo capart, na obiod uwarzi bulczónke, abo ficuje kopytka. Dzisio je Wilija, nie lza nic robić i wieczór sie strasznucnie cióngnie, a w izbie tak otympnie. Przociele jóm pytali, coby prziszła do nich na wieczerze, prawili „bodej bydziecie sami”. Nale Jewka już tako je, nie chce robić żodnymu utropy i dopalować, dyć tela roków je sama, na to przeca prziwykła. Pumalutku siadła za stołym, pogładziła wyszkróbiónóm i wybiglowanóm biołóm serwete i rosglóndła sie po izbie. Co wieczór posłócho tóm samóm muzyke – ogiyń trzasko pod blachóm, godziny, co wiszóm na modrej ścianie, co na ni sóm strzybne kwiotka, cicho żynóm naprzód, za oknym wiater ruszo gałynzióm i brzinko o szybe. W te Wilije sie Jewce zdo, że je barży samotno niż w inksze dni. Dycki se nóndzie jakómsik robote, tóż ani ni mo czasu, coby rosmyślać. A dzisio szolónto sie s jednego kónta do drugigo. Dziwo sie do zdrzadła, poprawio szury kragiel i strzybne hornodle we włosach, dyć sóm przeca Gody. Rosglóndo sie po kuchyni. Na ścianie wisi obrozek, co go hań downij Mamulka na odpuście kupili i teschno sie ji robi za Ojcami. Siadła na sztokerle koło pieca i spómino, jako kiedysi strojili s siostrami goiczek, a Mamulka piykli kołocze i ciastka. Dziwo sie na prózne stołki i rozmyślo, jako hań downi było wiesioło. Wieczerzali pospołu, śpiywali kolyndy i szli do kojścioła. Wóniało ciepłymi ciastkami, jedliczkóm, co jóm Ojciec dycki s lasa przismyczuł i świyczkami, co sie jich moc rożygało na goiczku. Jewka niechała ty spóminki, bo kocur skoczuł s pieca na deliny i zaczón sie łochlić kole jejich nóg. Prziniósła mu ze szpajski kónsek szpyrki i ciepła ku kredynsce. Zeżroł to ros dwa i fórt mu było mało. Podrobiła mu okrajek s kołocza i naloła mlyka s glinioka. Pumalutku sie zgibała, ba rewma jóm targała i cosi fórt pichało w krziżu. Zakiyl kocur jod, ciepła kapke chebzio pod blache, coby ganc nie wygasło i zaparzila se w gorczku zielin na krzipote. Podziwała sie na godziny – dziepro trzi sztwierci na siedym. Prziniósła buchte, pore jabłek i orzechów, potym na ostatku łopłatki i miód. Rożnyła świyczke i zaczyna śpiywać s kancynoła „Chwała Tobie, Boże miły, żeś nam pożywienie dał”. Głos starej Jewki sie skyrs tych spóminek załómoł i nie lza ji było samej cióngnóć nuty. Porzygała i chyciła sie jedzynio. Uż pore roków nic nie warziła na Wilije. Dyć kiery by to jod a ónej samej starczy tela co ptoszkowi. Eszcze ros sie podziwała do okna. Śniyg przeca przestoł suć a na niebie Jewka uwidziała złote gwiozdki. Całe wielucne niebo sie blyszczy, jakby go kiery ustrojuł na świynta. Za oknym cicho i ćma, kaj sie podziwosz, ale Jewce sie tak lekczy zrobiło na duszy, bo sie ji zdało, że to ozłocóne niebo dostała od Pónbóczka pod goiczek.
Waldusiowo Wilija
Moc my sie radowali s naszego psa Waldigo, kierego my dostali od naszej potki Machejki. Pies był wielki, szumny, umioł sie nóm przilizować w chałupie, a taki s niego był dobry wachtorz, bo szczekoł i góniuł po zogrodzie, tak że wszyjscy sie go boli. Jo zajś musiała dować na niego pozór, coby przez płot nie przeskoczuł i nie srobiuł jaki breweryje, bo i to prugowoł uż robić, a my musieli Karłowi za zaduszónóm i zagryziónóm kaczke zapłacić. Zbliżały sie Godni Świynta i chłopek mój przismyczył do chałupy żywe karpy, a że Wilija miała być jutro, tóż sie hónym wzión za zbijani ryb, a jo ich oprawiała, szkrobała, czyściła i dzieliła, coby były narychtowane na jutro na smażyni. Jakech tego nejwiynkszego karpa przerznyła, postrzodek wyciepała, łebek mu opajtała, potym go pieknie wypłókała i podzieliła na zwónki, zazwóniuł w izbie telefón. Zwóniła moja przociołka. Joch sie uradowała, że aspóń kapke pofulómy, bo jak telefóny terazy tak mocka podrożały, muszym szporować. Czasym mnie biere mankulija za tym telefónicznym fulanim, tóż my se terazy kapke ulżyły. Położyłach słóchawke na widliczkach, idym do kuchynie, na stole leży przewrócóno prózno miska, a tyn lucyper pies dożyro na dłażce uż ostatni kónszczyczek karpa. Ni mógłach uwierzić, że nic nie zustawił, ani jednej łości, ani s głowy oczka. Wszecko zeszrótowoł i eszcze sie beskuryja oblizowoł. Ani sie mie nie poboł, ale sie eszcze ku mnie przigiboł i łasiuł sie ku mie. Coch miała ś nim robić, dyć ani nic nie namarasiuł w kuchyni, dłażke wylizoł, bo sie mu przeca tej Wilijówki tak chciało uż dzisio.
Moc krawalu skyrs Mikołaji
Hań downi sie dziecka boły Mikołoja, że hruza kandy. Ponikiery mo co spóminać na stare roki, jako kiedysi trzóns portkami ze strachu. Dzisio uż ni ma tela srandy skwóli Mikołaji. Spóminóm se jako my jednego roku siedzieli do kupy w kuchyni. Żodyn nie zabył o Mikołajach i mieli my strachu pełne galaty. Fórt żech sie dziwała do okna, coby sie kansik schować zakiyl przidóm. W chałupie dycki była jakosik robota. Matulka robili masło w maśniczce, stareczka ficowali fusekle, a starzik nuchcili po garcach, co stoły od obiadu na piecu. My, dziecka, gónili na postrzodku kuchyni, kapke sie bónckali i dopalowali Starke, coby Powyrzóndzała cosik o utopcach, abo nocznicach. Jak starka szli s kastlikym, co w nim były jegły i knefle, kierysi do ni musioł tyrknóć i wszecki norychta sie wysuły na deliny. Zajś żech zozdrziła do okna, czy nie idóm ty Mikołaje, a potym żech starce pumógła sbiyrać zicherki, szywanice i szpyndliki. Mamulka, tak jako dycki, na śćmiywku podojili krowiczki, odbyli babucie, a jak prziszli na spadek do kuchyni, ocedzili mlyko i zaniyśli w glinioku do piwnice. Kole chałupy sie srobiuł krawal. Pies przi budzie harwosiuł i gdosi klupoł na dwiyrze. Mamulka gibko ukludzili masło i maślónke do szpajski, utrzili rynce do fortucha i hónym idóm ku dwiyrzóm. Zarozinko otwiyróm – prawióm Mamulka i bieróm baterke, coby nie przipajś głowy w siyni, bo tam cima jak stodno. Jak yny odewrziła dwiyrze, tóż w ty pyndy pieróm sie do postrzodka Mikołaj, djobeł i jakisi dwa umazane pumocniki. Jezeryna, toć żech sie wylynkała – prawióm Starka i doista sie zdało, że slecóm ze sztokerle na deliny. A ci holofióm i szczyrkajóm łańcuchami. Dyby to kiery uwidzioł, jako byli obleczóni – piernika kany, tego nie lza opisać. Każdy miół na gymbie maske z papindekla, obleczóne mioł jakisi mantle i kaboty po starzikach. Szróty były stargane i flekate, powiónzane szpagatami, a na nogach mieli łobute stare charboły. Mikołaj dzierżoł dłógóm loske w gorści, a na plecach miyszek s paczkami. Djobeł był cały umazany sadzami z kumina i szczyrkoł lańcuchym od krowy. Mikołoj to był nejwiynkszy heligón. Mioł isto jakómsik chybe, bo go żodno dziołucha nie chciała. Isto był kapke świdraty. Tyn nejmiynszy – pumocnik djobła, stoi tako ślómpeta w dłógim modrym kabocie. Mioł strasznucnóm ryme i fórt smarkoł do rynkowa. Zakiyl sie chłapcy rosglóndali po kuchyni, jo sie z Jyndrysym schowała kansik za łóżkiym i spod zogłówków my sie dziwali, co to bydzie dali. Nale Mikołaje o nas nie stoli. Dwo z nich byli uż tacy holcy, do żyniaczki zdrzali, tóż sie kryncili kole naszej Ciotki, co miała dewatnost roków. Jedyn jóm kapke targoł za binkocz, drugi jóm prugowoł łechtać. Djobeł hópnył kole pieca, podyrboł kapke starzikym i pomazoł go wónglym po rynce. Tyn nejmiynszy uwidzioł, jak my sie trzynśli schowani za strużokym. Jo se ciepła na głowe heklowanóm deczke, co jóm mamulka po połedniu biglowali, coby mnie nie było widać, ale nic to nie pumóglo i wysmyczyli nas chłapczyska na postrzodek kuchyni. Djobeł wreszczy i lańcuchami szczyrko, Mikołoj loskóm klupie o deliny i koże nóm rzykać. Nejprzód beczymy do potarganio, ale potym żech sie kapke opamiyntała i zaczynóm po cichu szeptać „Ojcze nasz...”. Jyndrys fórt beczoł, cały usmarkany i chowoł sie za maminóm suknie. Tóż Mamulka sie nad nami zaczyli lutować, kozali Mikołojowi dać nóm hónym paczki, bo my sóm przeca szykowne dziecka. Chłapcy se s nas radzi robili błozna, ale Mamulka jim przigrozili śmiatokym i zaczli sie sbiyrać ku dwiyrzóm. Jedyn z nich sie ani nie nazdoł i prasnył na deliny w siyni, dyć tela bagna przinióśli na bótkach. Maska mu s gymby spadła i aji my, dziecka, poznali synka łod sómsiada, co gospodorzóm hanej tam pod grapóm. Mikołaj, djobeł i ich pumocniki sie szmatłali w śniegu ku inkszej chałupie, a jo s Jyndrysym naszła w paczku bómbóny, co mi dycki były zocne, tóż my cyckali jakisi sztolwerki i na kóniec radojści a śmiychu było moc.
Jeko kiejsi bywoł post przed Wielkanocóm.
Post sie zaczynoł dycki od strzody popielcowej. Kiejsi tyn post był inkszy jako terazy. Nasi Starzicy go dzierżeli inakszy, jako my. W ostatki, we wtorek, jak pizła północ, to nastoł Popielec, wszecki muzyki trzeja było zastawić i ijść do chałupy, coby rano stanónć do kojścioła, i coby mu farorz napisoł na czole popiołym krziżik. Tyn krziżik s popiołu mu mioł przipóminać, że je prochym i sie zajś w proch obróci. Potym sie szło s kojścioła do chałupy i trzeja było s tego popiołu, co zustoł na czole, srobić krziżik na głowie tymu, co w kojściele nie był. Hań downij byli aji tacy, co w poście sie nie strzigali, nie golili, nie kurzili ani nie pili. Nie używali żodnych przijymnojści tego świata. Przes cały post nigdzi nie grała muzyka, ani sie nie śmiało tańcować – nejwyżyj s mietłóm po izbie, ale ani to bardzo ni. Post trwoł aż do biołej soboty, jak sie rozzwóniły zwóny, a prziszło sie s kojścioła do chałupy, to każdy dowoł do porzóndku, coby na Zmartwychwstani był jako nowo narodzóny. Post trzeja było dzierżąc aż do Zmartwychwstanio, aż sie zaśpiywało Alleluja. Przes cały post sie chodziło do kojścioła na msze i droge krziżowóm, a potym każdy szoł do swoji roboty. Wieczór po robocie sie czytało jakisi kojścielne ksiónżki, słusznie sie wyrzóndzało, rzykało sie bolesny różaniec, a potym sie szło spać. Potym też prziszła czorno niedziela – przedostatnio przed Wielkanocóm. Rano dziołuchy chodziło od chałupy do chałupy z gojiczkiym. To była tako jedliczka s kolorowymi bandliczkami i owieszano malowanymi wajcami. Ty dziołuszki śpiywały: „Ty czorno niedzielo, kajś taj długo była”. Po połedniu ledwo sie poobiadwało, to chłapcy szli polić marca. Mianowało sie go też Marzik, abo Marzyna. Uż downo mieli narychtowane stare handry, s kierych srobili takigo podciepa, wypchali go słomom, a potym go wciśli na długi kónsek drzewa i niyśli go po dziedzinie. Śpiywali przi tymu: „Niesymy Marzika, kany go poniesymy…” zaniyśli go dycki kansik za chałupy, tam go podpolili, skokali kole niego, tańcowali i pómogali mu, coby co nejrychlij sgoroł. Potym wziyni popiół i suli go wszyndy na sztyry stróny swiata. To był taki starucny, pogański zwyk – chowani Marzyny – witani wiosny, a kóniec zimy. Ostatnio niedziela przed Wielkanocóm „Kwietnio”, lebo „Kwietnica”. Chłapcy i dziołuchy szli do kojścioła s palmami. Palma była srobióno s kocianków. Trzeja było ich utargać przed Wielkanocom i styrczyć do glinioka. Tyn gliniak sie postawiło do izby, abo w ciepłym chlywie, coby ty kocianki dozdrzały. W kojściele na Wielkij były dycki poświyncóne palmy, szło sie ś nimi w procesyji i s muzykóm kole kojścioła, a jak sie jich prziniósło spadki do chałupy, to gazda ś nich narobiuł krziżiczków, kiere postyrkoł na zogónach. Postrykoł jich aji w chałupie, po izbach, we chlywie, na wyrchu, a w kumorze jedyn stryczył nad dwiyrze, jako symbol Boskij ochróny i pómocy. Chłapcy i dziołuchy, co niyśli palmy byli szumnie obleczóni, tóż sie uż nie dziwujym Ojcowi, że swojimu synkowi obiecoł, że jak pójdzie s palmom, to mu do uszyć nowe lónty. Na Kwietnice po obiedzie chłapcy i dziołuchy, aji starsi chodzowali do lasa utargać se jałowiec, coby go mieli narychtowany na śmiergust. Nó, tak to kiejsi hań downij bywało. Dzisio uż ludzie ani na tyn post moc nie zważajóm. Ty stare zwyki uż sie zapómino. Sóm eszcze palmy i śmiergust, ale uż to ni ma to co kiejsi.
S goiczkiym
W Pyndziałek Wielkanocny sie słóńce wczas obudziło i gibko zozdrziło do chałupy u Cieślarów za potokym. Nale tam uż wszyjscy byli downo na nogach. Gazda prziniós krowóm siana, a kuróm obilo, gaździno doiła krowy, a dziecka szolóntały sie po chałupie i nuchciły za kónskiym babki, abo murzina. Nejmłodszy bajtel, Karlik, stoł przi łóżku i drził sie jako stare gacie. Dziywczynta Jewka i Zuzka plótły warkocze przed zdrzadłym, wiónzały maszki i oblykały szaty na lepsze, dyć pujdóm do dziedziny s goiczkym, do kupy z Marynkóm od Bujoka. Karlik fórt beczy, tóż mu Jewka dała bóncke i przikozała, coby był po cichu, zakiyl Mamy ni ma dóma. Tyn milijóński gizd sie drził eszcze barży. Jewka naszła w podstolu jakisik bómbón, dała mu do gymby i zakiyl cyckoł, było cicho. Starszo dziołucha, Zuzka, biglowała hónym kabotek, nie dała se pozór i kapke go spoliła. Odewrziła dwiyrze do korzón. Gaździno prziszła s pełnym szkopcym s chlywa, gibko ocedziła mlyko i wloła do glinioka. Tyn mały bymbyn zaś zaczył dopalować i brnieć. Narobił do galot i stoł taki mamlas. Cieślarka naloła wody do laworka, sewlykla chłapca do saga i roz dwa go umyła. Potym go naspadek oblykla, pohusiała, dała mu cumel i szczyrkowke i niechała go na zogłówku. Zuzka ni miała opowogi prziznać sie Mamulce, że kapke popoliła kabotek. Gańba jóm było i poszła na pojczki do Ciotki, co miyszkali ś nimi do kupy. Ciotka wycióngli s trówły oblyczke i dali dziywczyńciu. Zuzka sie śpiychała, a w siyni było cima i zaździoła spodkiym o jakómsik kiśnie, co stoła na delinach w siyni. Rospruła se kónsek lymki. Jewka sie na nióm podziwała i prask do śmiychu: – Tyjś je zgrabno jako Maćków kocur! A tu trzeja sie było hónym sbiyrać, dyć Marynka uż czakała. Zuzka przipiyna od spodku lymke szpyndlikym, wziyny se s Jewkóm po krepliku ze szpajski i idóm s goiczkiym na dziedzine. Goiczek był ustrojóny szumnymi bandlami i malowanymi wajcami. Kole potoka je chałupa, co w ni Ujec s Ciotkóm miyszkajóm, tóż jim Mamulka przikozali, coby o przocielach nie zabyły i przez obyczoj tam zaśpiywały. Dziywczynta tam szły nierade, bo jim łóńskigo roku Ciotka nie dali ani grosza, yny kónsek buchty, ale stanyły pod oknym i zaśpiywały:
Przistympujymy tu pod wasze okiynko,
chcymy was posdrowić, gazdoszku, gaździnko.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
A na tym goiczku jedwabne sznóreczki,
co ich nawiónzały chudobne dziyweczki.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Nie dowejcie nóm też talarka jednego,
boby my sie biły w polu kole niego.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Pies zaczón harwosić i Ciotka pumału wylyźli w jakisik strokatej oblyczce na każdo a na plecach mieli staróm hacke s farfoclami. Zuzka se pomyślała, że Ciotka wyglóndajóm jako kupa nieszczyńścio, a dyć sóm świynta. Dziywczynta posdrowiły gaździnóm i chciały aspóń jednóm pieśniczke zaśpiywać, ale Ciotka prawióm: „niechejcie to, jo je nimocno” i dali dzieckóm pore wajec w dicie i kónsek brutwanioka. Dziełuchy szły dali. Rade chodziły s goiczkym do Śliwków pod cestóm, bo tam jim dycki dali kapke grosza na lepszóm, a łóńskigo roku jich gaździno wziyni do chałupy, prziniyśli pełny talyrz kołoczy, a do gorczków naloli dojanki. Tóż dziywczynta latojś dyrdajóm tam na przedbiyżki. Marynka ukielzła, ale sie hónym chyciła stróma kole cesty i nie kopyrtła sie. Pod oknym Śliwków se poprawiły szaty, zaruszały goiczkiym i śpiywajóm:
Dej Pón Bóg dobry dziyń pod wasze okiynko,
prziszłyśmy pocieszyć was miła gaździnko.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
A na tym goiczku malowane wajca,
sóm też tu dziyweczki szykowne do tańca.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Zdało sie nóm, zdało, że w polu gorzało,
a to gaździneczce liczko zakwitało.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Chciały śpiywać dali, ale spoza płota wylecioł stary gósior i taki dociyrny leci prosto na dziywczynta. Ty sie poboły i uciekajóm na spadek. Zuzka dzierży wajca w dicie a Marynka goiczek. Jewka zaździoła o jakómsik gałyńź, abo ukielzla i kopyrtła sie prosto do bagna. Złómała se krómflek, a na spodku same fleki, cało zmaraszóno. Piznyła sie do kostki i jowejczała: „jejku kany, jajku kany”. Dziełuchy ji pumógły stanóć i kapke jóm otrzepały s bagna. Stoła tam odulcóno i zabeczano, taki cudok. Ujec dopod gónsiora i chyciuł go za gałgón, ale dziecka sie uż nie chciały wracać i poszły na przejmo kole chrostów ku chałupie, coby jich kiery nie uwidzioł. Jak wlazły do kuchyni i zaszmatlały deliny, byli Mamulka kapke źli, ale hónym naparzili zielin, coby sie dziywczynta nie rosnimógły, dyć były ganc mokre s tego chodnika. Gaździno pumógła sie Jewce sewlyc, pogłoskała jóm po głowiczce i prawi: nie starej sie cerziczko, szróty wypierymy, bolok na nodze pomażymy, do wiesielo sie zagoji. Aspóń na stare roki bydziecie mieć co spóminać.
Dożynki
Po dziedzinie sie roslygo muzyka tako skoczno, że hej! Nie dziwota, dyć sóm przeca dożynki. Kaj kiery idzie wystrójony, tela norodu sie zebrało. Słóneczko pieknie świyci, isto sie raduje pospołu s gazdami. Obili skludzóne do stodoły, podarziły sie latoś ty urody, bydzie szwarny chlebiczek. Terazy sie radujmy – dzisio je świynto wszyckich gazdów, gaździnek, dziywek i pachołków. Jaki to je szumne! Nejprzód idóm dwie szykowne frelki w cieszyńskich sukniach. Strzybne hoczki sie blyszczóm na słóńcu a kwiotki na żywotkach sóm taki piekne, jako chabry, abo maki na zogónach. Na dłógich binkoczach majóm swiónzane na kistke modre i fijołkowe maszki, kiere wiesioło furkajóm. Dziywczynta niesóm pospołu wielkucny winiec s nejszumniejszej pszynice, ustrojóny maszkami i kwiotkami zatarganymi kansik na miedzy. Za nimi jedzie pumału ostatni wóz s pszynicóm zebranóm s pola. Też pieknie przistrojóny na to świynto. Jakisi bandle rostomajte, a pomiyndzy kłóskami kwiotki i kistki jarzymbiny. A kóniczki taki szumne, aż radość sie podziwać. Dali idóm żyńcy s kosami i dziywczynta s grabiami i kosokami. Stanyli przed gazdami, a przodownica prawii:
Nasi gazdoszkowie rostomili
my wóm tyn winiec uwili
z pieknych, obiyranych kłóseczek,
wiela w tym wióneczku ziorneczek,
coby Pónbóg doł na rok tela kopeczek.
Cobyjście byli dobrej myśli
a nóm co dobrego za tyn wiyniec przinióśli.
Gazda dziynkuje za robote i czynstuje wszyckich miodulóm, a gaździno kołoczami. Dziywczynta i pachołcy odgrywajóm, jako trzeja było obili sioć, kosić, stawiać do móndeli, coby uschło, a na kóniec zwożać do stodoły i młócić.
Stóń syneczku z rana, dej kóniczkóm siana,
uż żejś sie móg wyspać przez noc aż do rana.
Stowejcie, dziyweczki, sbiyrejcie siyrpeczki,
zeżenijcie, powiónżcie łostatni snopeczki.
Swiyźcie do stodoły, siadejcie za stoły,
dajóm wóm gazdoszek po dwa, po trzi poły.
A naszo gaździnka nalejóm wóm winka
i s makym kołocza dajóm wóm gaździnka.
Po całej dziedzinie roslygajóm sie taki wiesiołe przyśpiywki, a muzykanci grajóm skoczne kónski, tóż sie radujóm, a tańcujóm wszyjscy. Młodzi i starzi, gazdowie i parobki razym śpiywajóm:
Gazdoszku, gaździnko do was wstympujymy,
wszyjstkigo dobrego wóm też winszujymy.
Wiela to dni trzeja w pocie robić, coby tako szumno pszynica na chlyb urosła, tego terozki żodyn nie spómino. Dziywczynta uśmiychnióne skoczóm s kawalyrami. Maszki przi binkoczach furkajóm, suknie sie kryncóm sie coroz wyżyj, a zgrabne nogi same tańcujóm.
Kozoka bych tańcowala, kozoka mi grejcie,
kierego jo bydym chciała, tego wy mi dejcie.
Bawióm sie i śpiywajóm jedyn przez drugigo. Dzisio sóm dożynki, tóż lyjcie miodule a nie żałujcie! Żodyn przeca terozki nie rosmyślo o tym, że na drugi dziyń zajś trzeja wczas stować, odbywać gowiydź, dojić i pajść krowy, że fórt telkownej roboty czako kole chałupy. Gwiozdki szumnie świycóm na niebie a wszyckim je wiesioło. Eszcze je świynto, eszcze gro muzyka, a stary gazda stoji przi szynkwasie i śpiywo:
Za nic nie zamiyniym tej starucnej chatki,
tu sie mój Ojciec urodziuł, jak i moji dziatki.


text:
Pieter i ceresnie
Downij, kied Pon Jezus ze swyntym Pietrym i Pawlym chodziyli po swiecie, nie
fcialo sie jym dzwignóc z ziymi grajcorza. Jacy Pon Jezus dzwignol piniondz, posel
do sklepu i kupiyl ceresni. A tyf ceresni bylo ze trzidziesci. Naroz slonecko zacyno
okrutnie piyc. Pociol sie Pon Jezus, ale jesce lepiyj pociol sie Pieter. Zafcialo sie mu
pic, a tu wody nigdzie nie bylo. Z tego sickiego Pieter fucol, ni mog chytro is, cynsto
przistajol. Pon Jezus sel na przodku, siyngnol do kiesonka i ruciol na ziym jednom
ceresnie. Pieter uwidziol jom na ziemi, zgion sie chytro, porwol jom i zjod. Idom dalij,
zas Pon Jezus pusciyl drugom ceresnie, a Pieter zgnion sie chytro po niom i zas zjod.
I tak trzidziesci razy. A kied jus Pon Jezus póscol ostatniom, to sie obrociol do Pietra
i mu godo: „Widzis Pietrze, roz zes sie nie fciol zgionc po grajcorza, a teroz trzidziesci
razy zgiones sie po czeresnie kupione za tyn som grajcorz!”
Zapisala: Maria Kuruc
Opowiedziala: Helena Kuruc lat 83, Lapsze Wyzne


text:
Wino
Wino jo alkoholiski napoj ze z droždźejami pśeźěłaneje mězgi winowych jagodow. Jagody rostu w granojtych kisćach na winowym pšuśe. Toś te póchadaju zwětšego wót europskego dobrego winowego krja (Vitis vinifera subsp. vinifera), kótaryž pak njejo rezistentny pśeśiwo winowej šmicy. Togodla se na druge družyny, kaž na pś. brjogowy winowy keŕ (Vitis riparia, nimski Uferrebe), Vitis rupestris, kalkowy winowy keŕ (Vitis berlandieri, nimski Kalk-Rebe) a jich hybridy našćěpi.
[wobźěłaś] Etymologija
„Wino“ jo klasiske drogowańske słowo, kótarež jo było w cełem mediteranem rumje rozšyrjone. Arabske wayn, łatyńske vinum, grichiske Pśedłoga:Polytonisce [oínos] resp. *Pśedłoga:Polytonisce [woínos] – wót myk. wo-no – su jaden z drugim pśiswójźbne, bźez togo až se móžo konkludowaś, z kótareje rěcy originalnje póchada. Nejskerjej se móžo pódobny póśěg k georgiskemu słowu ღვინო [ghwino] měniś.
Wusokonimske słowo Wein, starowusokonimske wîn abo winam, francojske słowo vin a engelske słowo wine su wše z łatyńskego słowa vinum wupóžycone. Teke waliziske słowo gwin ale teke irske fion su samskego póchada. To se pśez fakt wujasni, až Germany ale teke Kelty su prědny raz pśez Romarjow we wětšym rozměrje z winje do dotyknjenja pśišli a z tym łatyńske słowo pśewzeli.
Pśez pózdźejše wikowańske póśěgi se dosta zapśimjeśe wina wót Germanow až do Słowjanow (glědaj serbske zapśimjeśe wino a rusojske słowo vinó) a až do Baltow, pśi comž na pś. w Litawskej zapśimjeśe vynas a w Letiskej słowo vins stej znatej.
[wobźěłaś] Glědaj teke
- winowa jagoda (płod)
- winowa grana (płodnistwo)
- winowy keŕ (rod)
- winowy pšut (družyna)
- dobry winowy keŕ (nejwažnjejša póddružyna)
- winowy pšut (družyna)


text:
Florida
Florida je ( [ˈflɒrɪdə] IPA) je zwjazkowy stat Zjednoćenych statow Ameriki. Leži na połkupje ze samsnym mjenom. Florida mjezuje na sewjeru z Georgiu, na sewjerozapadźe z Alabamu, na zapadźe z Mexiskim zaliwom a na wuchodźe z Atlantiskim oceanom.
Hłowne město je Tallahassee, kotre ma jeno 180 tysacow wobydlerjow. Wjetše města su Jacksonville, Miami, Tampa, St. Petersburg, Orlando a Hialeah. Je tu tohorunja najstarši město Sewjerne Ameriki załožene z europskimi kolonizatorami, St. Augustine.
[wobdźěłać] Eksterne wotkazy
- Oficialne stronki (jendźelsce)


text:
Azerbejdżůn
Azerbejdżůn, Republika Azerbejdżanu - państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.
Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.
Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.
We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.
Przipisy


text:
Kantela
Kantela (finsce kantele abo kannel, estisce kannel) je narodny hudźbny nastroj Finskeje a wona je znaty trunowy nastroj tež w druhich krajach při Baltiskim morju.
[wobdźěłać] Struktura a stawizny
Tradicionalna kantela měješe pjeć trunow, kotrež přikrućowachu na drjewowym ramiku a delni bok je wotewrjeny. Nowšu tak mjenowanu dwudrjewowu pjećtrunowu kantelu najprjedy grifeluja. Potom stwarichu wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samsnej swójbje hudźbnych nastrojow.
Nětko kantelowa hudźba je jara žiwa a so tróšku ličba hrajerjow powjetšuje. Ewolucija je započała dla dźěła Kannelliitto za čas 1970. lět a traje nětko dla zhromadneho dźěła hudźbnikow, hudźbnych šulow, firmow a zwjazkow.
Najstarše dopokazy za tajke nastroje (mjez druhim finsku kantele, estisku kannel, letisku kokle [wurjekuj kuokle], litawsku kanklės a rusku gusli) snadź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 w Velikij Novgorod a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.
Kantela je hudźbny nastroj Väinämöinen w Kalevala, kotraž je finska narodna poezija.
Finski kantelowy muzej (finsce Suomen kantelemuseo) je w měsće Jyväskylä.


text:
Walijo
Walijo (walij. Cymru, ang. Wales) to je jydna ze sztyrech skłodowych tajli Wjelgij Brytańije, rozlygowano we połedńowo-zachodńij tajli wyspy Wjelgo Brytańijo, nad Irlandzkim Morzym. Mo 20 779 km² wjyrchu a podug danych ze 2008 roku půmjyszkuje ja 3 004 600 ludźůw. Uod 1267 je we personalnyj uńiji ze Ynglandym. Uod 1967 roku walijsko godka je sam zrůwnano we prowach ze angelskům. Uod 1999 mo autůnůmijo. Srogszo tajla ludźůw we Waliji to Walijczyki. Stolicům Walije je Cardiff (walij. Caerdydd).


text:
ДлиTeлbHocTb: 0 MиH 48 cek
ПpocMoTpoB: 530
Tэrи: prowokator Raś marsz autonomia Katowice zdrada Gorzelik Śląsk Korfanty
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 39 cek
ПpocMoTpoB: 256
Tэrи: raś śląsku 2012 kyks marsz autonomii ruch autonomii śląska ruch autonomia śląsk katowice
ДлиTeлbHocTb: 5 MиH 1 cek
ПpocMoTpoB: 93
Tэrи: 14.07.2012 raś katowice marsz obchody ruch autonomi śląska super fajne śląskie oberschlesische Gůrny Ślůnsk
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 47 cek
ПpocMoTpoB: 416
Tэrи: Spotkanie liderem RAŚ Ruch Autonomii Śląska Jerzy Gorzelik Pszczynie pless.pl pless
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 37 cek
ПpocMoTpoB: 650
Tэrи: RAŚ Ruch Autonomii Śląska Bytom Muzeum Górnośląskie Jerzy Polaczek
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 41 cek
ПpocMoTpoB: 152
Tэrи: etnografia nauka szkoła szula gruntszula hilfka łowcy felerów raś raslaska ruch autonomii śląska gorzelik folk oberek oberschlesien muzyka śląska musik oberschlesiens Polackei Polen Polska folklor przylądek starej pieśni olsztyn allenstein warmia mazury warmland masuren schlesien silesia superierur upper silesia naród śląski slunsko nacyjo Karol Miarka vaterlandslied preussen preußen deutschland II Reich śląsk
ДлиTeлbHocTb: 12 MиH 14 cek
ПpocMoTpoB: 106
Tэrи: Długosz
CTpaHиц: 1 of 24
Дaлbшe


text:
Kornwalijo
Kornawalijo (ang. Cornwall IPA: /ˈkɔrnwɔːl/; kor. Kernow IPA: /ˈkɛ(r)nɔʊ/ abo /ˈkɛ(ɹ)nɔʊ/) - gyszichtowo-geograficzny kraj, a tyż nojbarzi na zachůd położůne hrabstwo Ynglandu. Je uůno położůne na Kornwalijskim Půłwyspje, na zachůd uod rzyki Tamar. Ferwaltůngowe cyntrům a tyż jedźine mjasto uo katedralnym (city) sztatuśe je Truro. Wjyrch Kornwalije (do kupy ze wyspůma Scilly je 3 563 km². Gynstość zaludńyńo hrabstwa je 144 ludźi na km².
Kornawlijczyki to je jedyn ze sześću celtyckich norodůw. Ńykere ś ńich uodporujům uobecnymu politycznymu sztatusowi regijůnu a fantujům uo wjynkszo autůnůmijo.
[Sprowjej] Ferwaltůngowy tajlůng
Kornawlijo tajluje śe na 7 dystryktůw. Tyn tajlůng ukozuje karta.
[Sprowjej] Mjano
Mjano Kornawlije (Kernow) wźyno śe uod celtyckigo plymjyńa, kere kejśik pomjyszkiwało teroźno Kornwalijo, a kere Rzimjany zmjanowali Cornovii. Uůne słowo wźyno śe uod jeszcze wcześńijszygo mjana plymjyńa Brytůw - Corneu. Celtycki zdrzyń cern abo łacińske mjano cornu - uoba uoznoczajům winkel abo půłwysep[1] - mogům pokozować, co mjano uodnośi śe do kształtu Kornwalije [2]. Podańy na to używane uod ůng. 700r. p.n.e. mjano Cornubia uoznaczo ludźůw winkla[3] a nawjůnzuje do kształtu půłwyspa.
We VI a VII stoleću mjano bůło pomjyńane skiż ewolucyje staroangelskij godki[4]. Anglosasy dodali przirostek -wealas (auslyndery), kery we przikuplowańu do jednyj ze nowszych form stworził mjano Corn-weales[5].
[Sprowjej] Symbole
[Sprowjej] Fana
Fana Kornwalije (fana św. Pirana) to je czorny prostokůnt ze bjołym krziżym, kery je prostopadły do podstow a bokůw. Powjarka godo, co tworzićel fany, śwjytny Pirůn (patrůn kornwalijskich grubjorzůw cyny) stworził ja, kej widźoł erc cyne, kery rozpuszczoł śe we uogńu. Jeji pochodzyńy ńyma ale do kůńca ustalůne. Terozki je coroz czyńści używano, choćoż dali je powożano za nacjonalistyczny symbol.
Fana ta jest podano na fana św. Dawida.
[Sprowjej] Patrůny
Patrůnym Kornwalije je śwjynty Piran, kery je tyż patrůnym grubjorzůw cyny. Je uo ńim kupa kornwalijskych powjarkůw[6]. Kornwalijczyki fajrujům uůnygo dźyń 5 merca[7].
Krům tygo roz za kedy godo śe, co patrůny Kornwalije to tyż św. Petroc a św. Michał. Nale tyn pjyrszy czyńśći kojarzůny ze sztadym Padstow a drugi ze gurům St Michael's Mount.
[Sprowjej] Korńijsko godka
Korńijsko godka przinoleży do skupiny celtyckich godkůw a je fest spokrewńůno ze walijskům a bretůńskům, myńi ze irlandzkům, szkockům gaelickům a manx. Korńijski fůngowoł jako godka społecznośći do kůńca XVIII stolećo. We 1904 wydany uostoł "Porynczńik korńijskij godki", kery napisoł Henry Jenner. Podszukůnki ze 2002 pokozały, iże po korńijsku poradźi godać do porzůndku wele 300 perzůnůw, a 3 000 poradźi po korńijsku jyn trocha pogodać[8]. We Wjelgij Brytańiji ńy mo uůna uokreślůnygo prownygo sztatusu, nale uczům jeji we 12 kornwalijskich podstawowych szulach. Używo śe ji na przileżytość religijnych a śwjeckich śwjůnt[9]. We 2002 korńijski uostoł uoficjalńy uznany za godka norodowyj myńszośći we Wjelgij Brytańije[10], a we 2005 lokalny regjyrůnek dostoł pjyńůndze uod cyntralnygo rejyrůnku na jeji průmocyjo a uochrůna[11]. Sztandardowo forma godki przijyli we 2008[12]. Dwa człůnki brytyjskigo parlamyntu: Andrew George, deputowany ze St Ives a Dan Rogerson, kery reprezyntowoł Půłnocno Kornwalijo, złożyli parlamyntarno prziśynga po kornijsku.
[Sprowjej] Dymografijo
We Kornwaliji pomjyszkuje 513 527 perzůnůw[13], co dowo 144 ludźe na km2. Bestoż pod zglyndym gynstośći zaludńyńo Kornwalijo je 41 na 47 hrabstwůw Ynglandu. Strzedńi wjek je 42roki. Kornwalijo mo zatela wysoki wzrost populacyje - 11,2% we dźyśyńćoleću 80. a 5,3% we dźyśyńćoleću 90. co dowo ji zaś pjůnty plac pojstrzůd hrabstwůw[14].
Regijůn tyn ńy ma zaludńony růwno. Połedńowo tajla Kornwalije je wjyncyj zaludńono jak půłnocno, zaś wschodńo wjyncyj jak zachodńo.
Nojmyńszo gynstość mo půłnocne wybrzeże a Wyspy Scilly. Jedźińy dystrykt Restormel je mo gynstość zaludńyńo wjynkszo ańiżeli cołki regijůn South West England.
Podug uůńskigo wszechuobecnygo wykozu (2001) nowjyncyj we Kornwaliji je Ynglanderůw, zaś Kornwalijczykůw je ino 7%. Godo śe, iże wele 50% mo richtig celtycke korzyńe.
[Sprowjej] Klimat
Kornwalijo je rozlygowano na nojbarzi wysůńůnyj na połedńe tajli Wjelgij Brytańije, skuli czygo jeji klimat je ćopły a słůneczny. Źimy sům łagodne a śńyg ślatuje fest rzodko. (krům wyżki we postrzodkowyj tajli Kornwalijskigo Půłwyspa). Strzedńo roczno tymperatura je mjyndzy 9,8 a 12°C. We Kornwaliji je moc łagodnych zachodńich wjatrůw uod Atlantyckigo Uoceanu a je sam trocha deszczůw, nale myńi jak we inkszych tajlach zachodńigo wybrzyżo Wjelgij Brytańije. Rocznych uopadůw je kole 1100mm[16].
Przipisy
- ↑ Cornwall – Online Etymology Dictionary (en)
- ↑ Cornwall (en)
- ↑ Michael Newton: Cornish (Cornwall)
- ↑ Cornubia (en)
- ↑ Cornubia – Corniu – Cerniw (en)
- ↑ St. Piran's Day
- ↑ St. Piran's Day
- ↑ The Cornish language in education in the UK
- ↑ European Comission: Cornish in United Kingdom
- ↑ Cornish gains official recognition
- ↑ Cash boost for Cornish language
- ↑ An Outline of the Standard Written Form of Cornish
- ↑ Population Change in England by County 1981-2000
- ↑ 200 years of the Census in Cornwall and the Isles of Scilly
- ↑ Cornwall and the Isles of Scilly: Total Population
- ↑ Average rainfalls


text:
Pyrsk pierońske hanysy fajnie jest poczytać po ślonsku ino gożi coś naszkryflać jak by pedziała moja oma a kirzech francik to sprubuja tysz cosik naszkryflać Antek i Francek byli na obozie popiyli sie niyzile i poszli spać a mieli jedyn szpiwor to spali razym nad rany budzi sie Antek budzi Francka i pado Francek kurde co ty robisz a konia se wala ,to se wol ale sfojego
idzie Anyek we wiecor wele kyrchowa patrzi a tam Francek jakoś frelka bara bara podłazi do niego i pado Antek mażno dołbyś to bych sie tysz tak bara bara Antek mu pado mosz łopata i som sie wykop
Dobre, właź tu czynści i zaś coś fajnego wymyśl. Wspiyrej nos bo widzisz jak to si tukej kulo. Jo co rano tu wleza jak mom czas to ino czytom wto z kim i za ile. Już mie to mierzi, bo som przeca jakieś erotyczne fora i jeszcze tu.
Bo jo jak tyn baca
Jak mom czas to siedza i myśla
a jak ni mom czasu to ino myśla
Lexus400,jerona,ale zech sie usmiola.No,niywtorzy sam na tym colkiym forum by se tyz musieli wykopac jakos.To by im moze ulzylo;)Naprowdy dobre!Wlaz sam ino czynsciyj!Pozdro!
Dziyńuja z fajne przyjyńcie byda tu napewno czyńści bo chciołech sie pogodać po ślonsku i prubowołech na czacie ale nic niy rozumia co łoni tam piszom to niy jest po ślonsku ino jakeś szyfry to teros wic Francek mioł iś w nocy wele kyrchowa a tam niy świycioła żodno lampa i tak stoji i sie boji naroz z ty ciymności idze ku niymu fojno frela jak boła blisko to łon sie jom pyto frelko jest puzno w nocy a tysi niy bojisz tyndy przechodzić . Teras to sie niy boja jo sie boła jak żech żoła
lexus400 Dziyńuja z fajne przyjyńcie byda tu napewno czyńści bo chciołech sie pogodać po ślonsku i prubowołech na czacie ale nic niy rozumia co łoni tam piszom to niy jest po ślonsku ino jakeś szyfry to teros wic Francek mioł iś w nocy wele kyrchowa a tam niy świycioła żodno lampa i tak stoji i sie boji naroz z ty ciymności idze ku niymu fojno frela jak boła blisko to łon sie jom pyto frelko jest puzno w nocy a tysi niy bojisz tyndy przechodzić . Teras to sie niy boja jo sie boła jak żech żoła
No ja,lexus take wice na dobranoc,to w som roz:)Teroz byda sie ino bola;)Bo jo to jest wystraszono pieronem,wiys?
Moja oma fajnie lopowiadala nom zawsze na noc take strachy,lo duchach,na faktach.A jo potym miala ino skuli tego koszmary.Ale fajnie zes sam wloz,Ty nawet niy wiys,jak nos to raduje.Trzym sie!I do nastympnego!
Aha,mozes tyz wlyzc na dwa inksze nasze topiki.To bych sie jesce barzyj radowala.
Tarnogorzankalexus400 Dziyńuja z fajne przyjyńcie byda tu napewno czyńści bo chciołech sie pogodać po ślonsku i prubowołech na czacie ale nic niy rozumia co łoni tam piszom to niy jest po ślonsku ino jakeś szyfry to teros wic Francek mioł iś w nocy wele kyrchowa a tam niy świycioła żodno lampa i tak stoji i sie boji naroz z ty ciymności idze ku niymu fojno frela jak boła blisko to łon sie jom pyto frelko jest puzno w nocy a tysi niy bojisz tyndy przechodzić . Teras to sie niy boja jo sie boła jak żech żoła
No ja,lexus take wice na dobranoc,to w som roz:)Teroz byda sie ino bola;)Bo jo to jest wystraszono pieronem,wiys?
Moja oma fajnie lopowiadala nom zawsze na noc take strachy,lo duchach,na faktach.A jo potym miala ino skuli tego koszmary.Ale fajnie zes sam wloz,Ty nawet niy wiys,jak nos to raduje.Trzym sie!I do nastympnego!
Aha,mozes tyz wlyzc na dwa inksze nasze topiki.To bych sie jesce barzyj radowala.
Dziołcha jo ci napisoł że żech jest trocha do zadku wytłumacz mi co znaczy TOPIKI
Kedyś unos na placach boły take inne hasioki cołke murowane nowiyrch miały dziury do wsyoywenie hasio a boło tak Siedzom se na placu dwa stażiki kużom fajki i beblajom a prwie Hilda Rołtiglino cisła z kiblym na hasiok jak sie z niym schyloła to wleciała do niego ino ji połowa wystowała Zeflik tak patrzi i pado Jorguś pacz tako fajno żić ajusz jom na hasiok wyciepli
spotkały sie na siyni dwie somsiadki. Ginterko powiydzcie wy mi co ty wasza cera robi bo durch słysza że nania godajom" stiłardesa" przeca loto.Hmm moja tyż loto a na nia godajom ku...a.
Stoi baba na przystanku a wiater i dźwignoł kiecka. Łona jom szybko chyciła i godo do Jasia co tyż tam stoł:
- Widzisz Jasiu jaki jo mom reflesks
- Ja widziołech. Ino u nos to sie rzyć nazywo


text: Açıklama: B M W E30 SHOW videosu, B M W E30 SHOW izle, B M W E30 SHOW seyret, B M W E30 SHOW dinle, B M W E30 SHOW indir, B M W E30 SHOW video izle, B M W E30 SHOW videosu indir, B M W E30 SHOW mp3 indir, B M W E30 SHOW rapidshare indir, B M W E30 SHOW sarki sözü, B M W E30 SHOW bedava izle, B M W E30 SHOW sarkisi, B M W E30 SHOW sarkisi dinle, B M W E30 SHOW mp3 dinle, B M W E30 SHOW online izle, B M W E30 SHOW full izle, B M W E30 SHOW full hd izle, B M W E30 SHOW mp4 indir, B M W E30 SHOW album indir, Kategori:Modifiye Araç VideolarıEtiketler:E30,SHOW,Sitene Ekle: Video Linki:


text:
Afgańistan
Afgańistan, Islamsko Rybublika Afgańistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Dawlat-e Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Daulat-e Eslami-je Afghanestan; pašto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Dawlat, trb. Dy Afghanestan Eslami Daulat) - střůdlůndowe państwo pouožůne w Azyji Střodkowyj.
Přez 4/5 placu zajmujům gůry. S půunocnygo wschodu na pouedńowy zachůd rozpośćero śe Hindukuš s nojwjyžšym ščytym kraju (Nušaak, 7 455 m n.p.m.), přechodzůncy we surowe uobšary Wyžyny Irańskij, a nastympńy we půupustyńa Rygistanu, mjyndzy kerymi znojduje śe Wyžyna Haradžat s kilkůma přeuynčůma ůmožliwjajůncymi kůmůńikacyjo půmjyndzy rygůnůma kraju.


text:
USB-tykač
USB-tykače (tež: USB-kluč, USB-stick) mjenuja so USB-nastroje we wulkosći zapalaka, kotrež hodźa so do wotpowědnych USB-tykačkow tykać.
[wobdźěłać] Skład
Najčasćišo wužiwaja so USB-tykače jako składowanski medij. Po podaćach producentow hodźa so na nich daty hač do 10 lět dołho składować. Daty so elektronisce na flash-składźe zapisuja. Hinak hač starše wersije (na př. Windows 95 a 98) spóznawaja Windows ME, Windows 2000, Windows XP a Windows Vista USB-tykače bjez eksternych ćěrjakow. Nowše unixowe systemy (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, linuxowe distribucije wot žra (kernela) 2.4.x) tohorunja tajku podpěru poskićuja. Hižo do Windowsa poskićeše Mac pod Mac OS 9.1 a Mac OS X awtomatiske spóznawanje USB-tykačow.
-
-
Nutřkowne USB-tykača (3). Nalěwo chip flash-składa.
Móžne kapacity su 1GB, 2GB, 4GB, 8GB abo wjace.


text:
Domowina swěśi swój 100. narodny źeń
Južo w lěśe 2006 jo wujšła brošurka, kenž ma nimskorěcny titel „W znamjenju lipowego łopjena – Domowina - Zwězk Łužyskich Serbow z.t. na droze k stolětnemu wobstaśeju 1912- 2012“. Kniglicki pśedstajaju Domowinu ako reprezentantku serbskego luda a teke ako kšywowy zwězk serbskich towaristwow. Pśi tom se pśedstajaju ze słowom a wobrazom Rěcny centrum Witaj, Serbske šulske towaristwo, Zwězk serbskich wuměłcow, Zwězk serbskich rucnikarjow a pśedewześarjow, wědomnostne towaristwo Maśica Serbska, młoźinske towaristwo Pawk a Towaristwo za spĕchowanje serbskego kulturnego a informaciskego centruma w Barlinju SKI.
Za swěźeńske lěto wuzwólony wuběrk „Domowina 2012” jo něnto w połnem źěle. Dnja 13. oktobra dej byś wjelike swěźeńske zarědowanje w měsćańskej hali we Wórjejcach, źož su Domowinu załožyli. K tomu stej teke wobej ministerskej prezidenta kraja Bramborskeje a Lichego stata Sakskeje pśepšosonej. Južo źeń do togo, dnja 12. oktobra, jo planowane wuznamjenjeńske zarědowanje za lawreatow cesnego znamužka a Myta Domowiny. How se cesće wósoby, ako su se we Domowinje za serbsku rěc a kulturu zasajźowali a se za Domowinu angažěrowali.
W Dolnej Łužycy stakim buźo se Domowina prezentěrowaś na Bramborskem dnju, ako buzó tenraz w Lubnjowje, kóńc tyźenja, dnja 1. a 2. septembra 2012, a nejskerjej teke dwa tyźenja pótom na žnjownem swěźenju w Dešnje. Teke 5. Serbski swěźeń w ramiku měsćańskego swěźenja w Chóśebuzu, dnja 23. junija 2012, stoj w znamjenju „100 lět Domowina”.
(Feedreader notwendig)


text:
Trzyśńa
Trzyśńa, mjanowano tyż amlarům, ptaśům trzyśńům (Prunus avium, Cerasus avium (L.) Moench.) - gatůnek uowocowygo strůmu, kery noleży do familije růżowatych. Rośńe we dźiwokim stańe uod půłnocno-zachodńij Afriki a zachodńij Azyje, bez Brytyjske Wyspy[1] na połedńe dů Maroko a Tůnezyjo do połedńowyj Szwecyje, Ukrajiny aże śyngo na Kaukaz a půłnocny Irůn, s mołymi populacyjůma we zachodńich Himalajach[2][3]. We Polsce trefjo śe ja na teryńe cołkigo kreju, uod ńiźinůw po pogůrze a ńiższe gůrske teryny (po 700 - 900 m n.p.m.), nale znamjyńńy na połedńu kreju.
[Sprowjej] Charakterystyka źeliny
Trzyśna je to strům śćepujůncy liśće na źima, kery dorosto ańi do 15-32 myjtrůw, s pńym uo szyrzce 1,5 m. Mode strůmki pokozujům śylno apikalno důminancyjo ze prostym pńym a symetrycznům korůnům, kero pomjyńo śe na ńyregularno jyno we starych strůmach. Trzyśńa wyrobjo żywica ze swojich ranůw na pńu, kerům lakuje se rany coby ńy wpuśćić do śe chrobokůw a grzibowych infekcyjůw.[4]
[Sprowjej] Pjyń a liśće
Pjyń je lekuśko modro-brůnzowy a mo mołe gůmkowe wćyńća na modych strůmkach, kere stowajům śe ćmawo czorno-brůnzowe a rube na starych uosobńikach. Liśće sům uobłůnczaste a uostre, 7-14 cm duge a 4-7 cm szyroke, gładke a matowe lebo leko śe jarzůnce na wjyrchu, roz za czas tyż uomszůne, ze zůmbkowanym brzygym a szpicatym kůńcym. Sům utwjyrdzůne do sztyngla mołym źylůnym abo czyrwjůnym sztyngelkym uo dugośći uod 2 do 3,5 cm, kery mo na śe jake gruczołki (uod dwůch do pjyńću). A tyż na brzygach liśći wystympujům take gruczouki.[5] Na podźim, liśće stowajům śe apluzinowe, růżowe abo czyrwjůne podwjela ślatujům.
[Sprowjej] Kwjoty
Kwjoty pojowjajům śe na trzyśńi wczesnym zeźimkym tedy, kedy robjům to tyż liśće. Rodzům śe we wjechach od dwůch do szyśću, kożdy kwjotek mo 2,5-3,5 cm wjelgośći a 2-5 cyntymyjtrowo szypułka, 5 śńyżnobjołych płatkůw, żůłte pryńćiki a srogi supek (kwjoty sům uobupłećowe a zapylane uod pszczołůw).
[Sprowjej] Uowoce
Uowoc je 1-2 cyntymyjtrowy we uobwodźe kostkowjec (może być srogszy we chowanych zortach), leko czyrwjůny do ćmawomodry kedy je już dojzdrzały latym), kożdy je zjodliwy, uod słodkich bez ćyrpke, do gorzkich. Amlarowe jagůdki nodajům śe do jedzyńo na surowo. Skłodo śe ze uoźmju- do dwanastumilimyjtrowyj szupy szyrokij na 7-10 mm a rubyj na 6-8 mm, mjůnższowyj uotoczki a samygo źorynka dugigo na 6-8 mm. Uowoc je jydzůny uod moce ptokůw a cyckaczůw, kere trowjům trzyśńa a wydolajům źorynka we uodchodach. Ńykere gryzůńe a pora ptokůw (uosobliwje rubodźůb) uodmykajům szupa coby zeźreć naśůnko. Wszyjske tajle trzyśńe krům dozdrzałych uowocůw sům leko trujůnce skuli tygo, co zawjyrajům glikozydy.[6][7][8]
Jako jodło, amlarowe jagůdki sům zdrzůdłym cukrůw, uorgańicznych kwasůw, pektyny, witaminy C, prowitaminy A, mineralnych solůw a srogij ilośći ryboflawiny.[9]
[Sprowjej] Uodmjany
Postrzůd uodmjan trzyśńi mogymy stworzić podstawowy tajlůng na syrcůwki (uo uowocach mjynkich a pounych soku) a chrzůnstki (uo uowocach twordych, nale lepi przetrzimujůncych transportowańy)[9]. Jagůdki mogům być zbjyrane uod styczńa do wrześńa, zależy to uod uodmjany (kej bajszpil zorta Rivan wytrzimuje do styczńa, mo strzedńo podatność uowocůw na pynkańy, nale jeji jagůdki sům fest moue; půźno zorta Regina zbjyro śe uod śyrpńa do wrześńa, nale sam już uowoce barzi pynkajům, choć sům srogsze). Nojbarzi wytrzimouům zortům amlarowům je Sam, kery jednocześńy mo nojwjynkszo śyua wzrastańo strůmůw.[9]
[Sprowjej] Nůmynklatura
Downo historyjo klasyfikacyje trzyśńe ńy je fest jednoznaczno. We pjyrszyj edycyji Species Plantarum (1753) Karol Linneusz traktuje tyn uowoc ino jako waryjacyjo a ńy jako gatůnek, Prunus #8 cerasus [var.] ι avium, cytujůnc Pinax theatri botanici (1596) Gasparda Bauhina. Jigo uopis, Cerasus racemosa hortensis ("Wiśńa grońasto zygrodowo") dowo bewajs, co uopisańy gatůnku mjouo plac na roślińe uprowjanyj.[10] We drůgij edycyji Flora Suecica ze 1755 roku Linneusz pomjyńo waryjacyjo na uosobliwy gatůnek Prunus avium, co śe tuplikuje "ptaśo wiśńa" s uaćiny[11]. Mjano uaćińske trzyśńi to zaadaptowane a przetumaczone suowo we suowo mjana duńske a mjymjecke (uodpowjydńo: Fugle-Kirsebær, Vogel-Kirsche)[3]. We angelskij godce mjano Bird Cherry (ptaśo wiśńa) je używane lo czeremchy pospolityj (Prunus padus).[12]
[Sprowjej] Cucht a używańy
[Sprowjej] Uowoce
Dźiwoke jagůdki amlarowe skuodouy śe na ludzke joduo juz pora tyśůncůw lot nazod. Skamjylinki uodnejdźůno na roztůmajtych stanowiskach s Epoki Brůnzu, pojstrzůd coukij Ojropy, a w tym tyż we Wjelgij Brytańiji[13]. We jydnym bajszpilu uod ńich, skamjyńouośći trzyśńe znjedźůno we uodwjyrće uod nygůw spode důma na palach, wywodzůncygo śe ze wczesnyj lebo strzodkowyj Epoki Brůnzu, a stawjůnygo kole jeźora Garda we Italiji. Pri půmocy datowańo radyjowůnglowygo ustalůno, co průnbka pochodźi s przydźouů czasowygo uod 2077 do 10 roku p.Chr. Naturalne lasy bůuy wtynczos fest wyplewjůny.[14]
Kole 800 roku p.Chr. trzyśńe bůuy już cylowo cuchtowane w Turcyji, a ńyskorzi potym we Grecyji.[13]
Jako poprzedńik chowanyj suodkij wiśńe, dźiwoko amlara je pod tyn czos jydnym s dwůch gatůnkůw kery dostarczo nojwjyncyj plůnůw pode industryjo a handel zjodliwymi gatůnkůma wiśńe (tyn drůgi to je wiśńa pospolito – Prunus cerasus – używano guůwńy do warzińo; reszta zort mojům sam fest mouy ajnzac)[13]. Roztůmajte uodmjany trzyśńe do chowu sům cichtowane na coukim śwjeće kaj ino klimat na to pozwolo; nůmera uodmjan do chowu je fest wjelgo[13]. Gatůnki tyż a ućyknůuy uode chowu a stouy śe wynaturalizowane we ńykerych uagodnych rygjůnach, wuůnczajůnc sam Kanada, Japůńijo, Nowo Zelandyjo a ańi půunocno-zachodńe a půunocno-wschodńe tajle Stanůw Zjydnoczůnych.[3]
Uobecńy, srogům problymům we chowańu trzyśńi je uobecność muszki trzyśńůwki s gatůnku Rhagoletis cingulata. Skuodo uůna jajca we uowocach, ker stanowjům potym joduo lo larw. Take uowoce sům po wylyngu skurczůne, uodksztoucůne a ńywyrůśńynte. Gibći tyż gńijům a dozdrzewajům, a jejich mjůnższ je wydrůnżůny uod larw. Uobecność Rhagoletis cingulata wymogo uod sadowńikůw kůntrola kożde dźyśyńć dńůw. [15]
[Sprowjej] Zdobńictwo
Trzyśńa je czynsto chowano lo swych kwjotůw. Skiż swygo rozmjaru, je durś używane w parkach, ale tyż myńi czynsto na ulicach. Nojczyńśći ale spotykano uodmjano, kero nadaje śe do tygo cyla to je Plena, skuli tygo, co mo podwůjne kwjoty, uodmjyńńy uod dźiwokich, jednokwjotowych zortůw.[16]
Dwje specyficzne mjyndzygatůnkowe hybrydy, P. x schmittii (P. avium x P. canescens) a P. x fontenesiana (P. avium x P. mahaleb) sům tyż cuchtowany ńyrzodko jako strůmy zdobńicze.[16]
[Sprowjej] Drzewo trzyśńe
Ćymne, czyrwůno-brůnzowe drzewo kere śe pozyskuje uod trzyśńi, je wysoko cyńůne we swyj roli jako uatwo formowalne drzewo do tokarstwa. Powszechńy wyrabjo śe ś ńigo meble a tyż i instrumenta muzyczne.[4]
[Sprowjej] Inksze stosowańo
Je możność żućo żywicy amlarowyj kej substytut gumy do żućo. Medikamynta mogům być narychtowane sztyngelkůw - mojům uůne tedy dźouońy śćůngajůnce, przećiwkrzipotny a moczopyndny.[17] Ze strůmu do śe ańi pozyskać farba uo uodćyńu źylůnkawym.
[Sprowjej] Historyjo
Już Plińjusz Starszy rozrůżńo gatůnek Prunus, śliwkowy[18], a Cerasus, wiśńowy[19]. We zdrzůduach uode ńigo je cytowane mynga uodmjan, ńykere ale to jedźińy warjanty, a ńykere moguy być uosobnymi gatůnkůma. Wymjyńo uůn take jak Aproniana, Lutatia, Caeciliana atd. Dźeli je podug szmaku, wuůnczajůnc sam dulcis (suodke) a acer (ćerpke)[20] .
Idźe we swych szrajbůngach ańi dali, kedy godo, co podwjela rzimski kůnsul Lucius Licinius Lucullus pokonou Mitradytůw we 74 roku p.Chr., Cerasia... non fuere in Italia, “Ńy bůuo trziśńowych strůmůw we Italiji”. Podug ńigo, Lucullus sprowadźiu je s Pontu a pů 120 lotach rozplywiuy śe po coukij Ojropje a Wjelgij Brytańiji.
Naśůnka kupy zort amlarowych uostou znejdźůne we Epoce Brůnzu a rzimskich stanowiskach archyjolůgicznych pů coukij Ojropje. Uodńeśyńa do “suodkich” a “gorzkich” wspjyrajům uobecno teza, co “suodko” bůua Prunus avium; ńy mo bowjym inkszych kandydatůw postrzůd znajůmych wiśńi. We 1882 roku Alphonse de Candolle wskozou co naśůnka Prunus avium trefjůno na na zachach uod kultury Terramare na půunocy Italije (1500-1100 p.Chr.) a przez warstwůma uod szwajcarskich důmůw na palach[21]. Uo zdańu Plińjusza godo (z. 210):
De Candolle sugeruje, iże to co Lucullus przińůs to bůua zorta Prunus avium s Kaukaza. Pochodzyńy uodmjan Prunus avium je durś problematyczno a uodymkńynto kwestyjo. Ńykere uoźymnasto- a dźewjytnastowjeczńi botańiki przipisujům pochodzeńy amlary ze zachodńij Azyje, bazujůnc na szrajbůngach Plińjusza; zaprzeczajům tymu ale uodkryća archyjolůgiczne a uodnejdźůne naśůnka s prehistorycznyj Ojropy.
Uobecńy cuchtowane trzyśńe růżńům śe uode dźiwokich skiż tygo, co mojům wjynksze uowoce uo uobwodźe 2-3 cm. Strůmy sům chowane na karuowatych kuůnczach coby utrzimać je myńsze a uatwijsze we plonowańu.[22]
Przipisy
- ↑ British Trees Online
- ↑ Euro+Med Plantbase Project: Prunus avium
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Den Virtuella Floran: Prunus avium (po szwedzku; s map)
- ↑ 4,0 4,1 Vedel, H., & Lange, J. (1960). Trees and Bushes in Wood and Hedgerow. Metheun & Co. Ltd., London.
- ↑ Jim Conrad's Newsletter. Cherry leaf glands.
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Mitchell, A. F. (1974). Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe. Collins ISBN 0-00-212035-6.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus avium
- ↑ 9,0 9,1 9,2 http://www.brzezna.pl/CZERESNIA.htm
- ↑ Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum 1: 474. Online facsimile.
- ↑ Linnaeus, C. (1755). Flora Suecica, ed. 2: 165.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus padus
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
- ↑ Marinis, R. C. de, Rapi, M., Ravazzi, C., Arpenti, E., Deaddis, M., & Perego, R. (2005). Lavagnone (Desenzano del Garda): new excavations and palaeoecology of a Bronze Age pile dwelling site in northern Italy. In: DellaCasa, P. & Trachsel, M., eds. Wetland Economies and Societies. Proceedings of the International Conference in Zurich, 10-13 March 2004. Collectio Archæologica 3: 221–232 Available online (pdf file)
- ↑ http://www.virginiafruit.ento.vt.edu/cff.html
- ↑ 16,0 16,1 European Garden Flora; Volume IV
- ↑ Plants for a Future: Prunus avium
- ↑ Natural History Book XV Section XII.
- ↑ Pliny. Natural History Book XV Section XXX.
- ↑ N.H. Book XV Sections XXXI-II.
- ↑ Candolle, A. de (1882). Origine des plantes cultivées. Geneva.
- ↑ Panda, S., Martin, J. P., & Aquinagalde, I. (2003). Chloroplast DNA study in sweet cherry cultivars (Prunus avium L.) using PCR-RFLP method. Genetic Resources and Crop Evolution 50 (5): 489-495. Abstract


text:
Grziby
Grziby (uać.: Mycota, Mycetes, Fungi (we l. poj. Fungus) - krůlestwo abo podkrůlestwo (zależńy uod przijyntyj systymatyki) przinależne ku uorgańizmům eukarjotycznym. Sům uůne uobecne we wszyjstkich klimatycznych sztrefach, nojczyńśćij na lůndźe, s rzodka i we wodźe. Uopisanych je ůng. 120 tyś gatůnkůw grzibůw, a szacuje śe, co je ich cuzamyn ůng. 1,5 miljůna.
We tradycyjnych systymatykach (Arystotelesa, Linné'a) grziby zaliczano do źelinůw, do ńyuwzglyndńanyj we tajlůngach kere momy terozki grůmady plechowcůw. We potocznyj śwjadomośći je tak i terozki, mimo, aże we nowych tajlůngach grziby sům jednům ze 6 lińji rozwojowych jůndrowcůw, a wlazujům we skłod supergrupy Opisthokonta - tyj samyj co i zwjyrzynta. Majům uůne ńykere cechy wspůlne ze zwjyrzyntůma, jako uobecność chityny a glikogynu, u ńykerych grzibůw tyż wići. Jyno grupa lyngńowcůw, u kerych sům pewne cechy spůlne s źelinůma, zaliczůno je do supergrupy Chromalveolata, we keryj sům tyż rośliny.
Grziby to w zasadźe wjylokůmůrkowe abo kůmůrczaki bydůnce uorgańizmůma cudzożywnymi, ńyzdolne do aktywnygo ruchu, uo śćanach kůmůrkowych zbudowanych ze chityny. Nale trefjajům śe wyjůntki ńy pasujůnce do tyj defińicyje, l.b. śluzowce kere poradzům śe same poruszać.
Podug sposobu uodżywjańo, grziby idźe potajlować na saprofity, pasożyty a symbjůnty.
Popularńy, godajůnc "grzib" mo śe na myśli hutowy grzib, uůne zaś sům tajlowane na jadalne, ńyjadalne a trujůnce. Nale ńy je to w żodnym raźe tajlůng naukowy abo systymatyczny.
Grziby kej jedyne uorgańizmy żywe poradzům rozkłodać lignina, bez cůż połńům ważno rola we ekosystymje kej reducynty - uostatńe uogńiwo pokarmowyj kety.


text:
Jadrańske mórjo
Jadrańske mórjo jo źěl Srjejźnego mórja, pótakem słuša k mórjam Atlantiskego oceana. Lažy na pódpołdnju Europy a wótźělujo Appeninsku połkupu wót Balkańskeje połkupy.
[wobźěłaś] Mě
Mě Jadrańske mórjo póchada wót łatyńskego Mare Hadriaticum (abo Mare Adriaticum), kótarež ze swójeje strony wót mjenja města Adria (abo Hadria) póchada, kótarež jo něga na jogo brjogach lažało.
[wobźěłaś] Geografija
Staty, kótarež z Jadrańskim mórjom granicuju, su Słowjeńska, Italska, Chorwatska, Bosniska-Hercegowinska, Carna Góra a Albańska. Na pódpołdnju jo Jadrańske mórjo zwězane pśez Otrantsku wuscynu z Ioniskim mórjom.
Wjele pśistawow lažy na Jadrańskem mórju, wósebnje Venedig a Triest, kótarejž stej byłej wažnej wuchadnišći Awstrisko-Hungorskego imperiuma do Srjejźnego mórja.


text:
Manchester United F.C.
Manchester United je ynglicki fusbalklub, kery gro we Premier League. Uůnygo stadjůn je Old Trafford we sztadźe Manchester, na kery wlyźe 76 312 ludźůw. Jygo nojwjynksze sukcesy sům trzi wygrane we Champions League (1968, 1999, 2008) a 17 wygranych we Premier League. We sezońe 2007/08 wygroł swoja liga a mjoł 2 půnkty wjyncy jak Chelsea London.
Klub założyli we 1878 a mjanowoł śe uůn wuůnczas Newton Heath LYR F.C. kej klub robotńikůw. We 1902 mjano půmjyńili na take, jake mo terozki. Na terozki trynerym Manchesteru je sir Alex Ferguson,a kapitanym Nemanja Vidić.
Farby kluby sům bjoło-czyrwjůno-czorne.


text:
Peru
Peru (Perú, Republika Peru - República del Perú) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.
Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.
Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo w kraju.
Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje w Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.


text:
Malezyjo
Malezyjo (mal. Malaysia) - państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyji, na Malajskim Půłwyspje a wyspje Borneo; wjyrch 329 847 km², ludźůw 23 275 tyś. (lipjec 2000), stolica Kuala Lůmpur (ůng. 1 500 000 mjyszkańcůw), śedźiba rzůndu we Putrajaya. Malezyjo na Malajskim Půłwyspje mo grańica s Tajlandyjům, na wyspje Borneo s Brůnei a Indůnezyjům.
Państwo uobejmuje dwa terytoryja uoddźelůne Połedńowochińskim Morzem: połedńowo tajla Malajskigo Půłwyspu a tyž půłnocno tajla wyspy Borneo. Uksztołtowańy terynu je podane na śa we uobu tajlach - nadmorske růwńiny przechodzům we gynsto zaleśůne zbocza gůrůw. Nojwyższym szczytym Malezyji je Kinabalu, 4101 m n.p.m., położůny na Borneo.
Malezyjo znojduje śe we strefje růwńikowyj klimy. Nawjydzajům jům połedńowo-zachodńe (uod kwjetńa do paźdźerńika) a intynsywńijsze, půłnocno-zachodńe můnsůny (uod paźdźerńika do lutygo).


text:
Mexiko
Mexiko (španisce Mexico, hamtsce Estados Unidos Mexicanos) je wulki kraj w Sewjernej Americe. Namaka so mjez Ćichim oceanom w zapadźe a Atlantiskim we wuchodźe a mjezuje ze Zjednoćenymi statami w sewjeru a z Belize a Guatemalu w juhowuchodźe. Stolica Mexika je Mexiko-město (Ciudad de México) w srjedźišću kraja, kotrež ma wjace hač 30 mil. wobydlerjow a słuša tuž k najwjetšim městam cyłeho swěta.
W kraju knježi přewažnje subtropiska, zdźěla - wosebje w sewjerozapadźe - pak tež pušćinowa, abo kaž w horinach alpinska klima. Najwyše městno je aktiwny wulkan Citlaltépetl (5636 m) blisko pobrjoha Mexiskeho golfa.


text:
Lěćo
Lěćo je najćopliši ze štyri počasow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym hač wono na sewjernej abo južnej połkuli knježi, rozeznawaja mjez sewjernym a južnym lěćom. Sewjerne lěćo so runočasnje z južnej zymu wotměwa. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so lěćo w kóždej hemisferje w lětnym turnusu.
Astronomisce započina so lěćo z lětnim zawrótom słónca: časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad wobrotnikom steji a dny najdlěše su. Na sewjernej połkuli stanje so to 21. junija, na južnej połkuli 21. abo 22. decembra. Po tym bywaja dny zaso krótše a nocy dlěše. Lěćo kónči z nazymskim runonócnosću 22. abo 23. septembra w sewjerje a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcej w juhu.
Dokelž je wobkružna čara zemje wokoło słónca lochko eliptiska, wot eksaktneho kruhoweho orbita wotchilaca, njejsu wšě štyri počasy dokładnje samsne dołhe. Sewjerne lěćo je snadnje dlěše a miliše hač južne lěćo, dokelž za čas sewjerneho lěća so směr ze zemje k słóncu tróšku pomałšo změni a zemja tróšku dalešo wot słónca zdalena je.
Fenologiski spočatk lěća móže so wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) tež přez spočatne wjedrowe wulkosituacije a mnohe regionalne faktory wobwliwuje. Rozeznawa so nimo toho mjez zažnym lěćom, wysokim lěćom a pózdnym lěćom. W lodowcowych regionach wotwisuje ablacija rozsudnje wot toho, hdy (zwjetša w septembrje) prěni sněh pada.
Meteorologisce so sewjernemu lěću měsacy junij, julij a awgust přirjaduja, južnemu lěću měsacy december, januar a februar. Při geografiskich čopach knježi poł lěta dołho tak mjenowany polarny dźeń, w arktiskich regionach po tydźenjach połnócne słónco a běłe nocy.
We wjele kulturach su ze spočatkom lěća nałožki a rity zwjazane, w Němskej na přikład woheń zawróta słónca abo swjatojanski woheń.
Lěćo liči tež jako počas stopnjowaneje žiwjenskeje radosće. To so wosebje na, přez wyše temperatury wabjene, přebytkach pod hołym njebjom pokaza, přez čož čłowjek přirodu sylnišo zaznawa.


text:
Dzisiej Niydziela Wielkanocno…- audio
Jak fajrujóm Wielkanoc – audio
Jak fajrujóm Wielkanoc…
Wiycie, jô już mocka razy pisôł ło wszyjskim, co jes skuplowane ze gryfnymi świyntami, ze wiesiynnóm Wielkanocóm. Ale łostatnioch prziszôł na te idy (po przeczytaniu szykownistego artikla Wilhelma Karuda), coby połozprawiać ło deczko inkszych prziwykach, i ździebko inkszym fajrowaniu tyj Wielkanocy. Nôjprzodzij spytóm: Co ze sia do kupy majóm ukraińske perepyczki, szwedzke påskkaerringar i nasze podbeskidzke kyćki? Ze czym tyż tak blank ajnfach idzie skuplować patrónka ludów Północy, greckô citrółnowô zupa i łobrôz ruskigo malyrza? Wszyjsko to sie binduje ze zymbolikóm Srogigo Postu, Wieligo Tydnia i Wielkanocnych Świónt.
Wiycie, kiejsik faterek Beda mianowany Czcigodnym abo Wspaniałym (ur. 672 w Wearmouth k. Sunderlandu w Anglii, zm. 25 maja 735 w Jarrow), mnich i prezbiter anglosaski, już przi napoczniyńciu VIII wiyku naszyj yry mocka ci szpekulowôł na tyma wiesiynnego fajrowaniô. We stodiosich murach klôsztoru we Jarrow zgłymbiôł, sztudjyrowôł niy ino dziyje Mynki Pańskij. Interesowali go łobyczaje pogańske, wiyrzynia niyłokrzczónych przodków i wpływ na sia roztomajtych kóltur. Łón już wtynczôs wiedziôł, iże Ziymia jes kulitô i piyrszy napocznół rachować lata łod narodzyniô Pónbóczka. Pewnikym tyż niy miôł nic na prociw, iże szpasowne cyrymónije na czyść bóginki Ēostre (abo Ostary) zbógaciyli usiyszne fajery Dnia Mortwychstaniô. Ta ci „Wspaniała Matka” – jak jóm mianowali – bóła patrónkóm ludów Północy, a łoddôwanô ci jij przi tyj przileżitości czyść – słôwióła równonoc wiesiynnô. Jajco, bagnióntka (wiyrbne kotki) i łokwitóść żywych farbów, to ino niyftore zimbole tyj łodnowy życiô i uciychy, ftore we blank przirodzóny szimel kuplowali sie ze całbrównóm mistykóm Wielaknocy. Te nôjważniyjsze, i tyż cheba nôjstarszyjsze świynto blank przi napoczniyńciu naszyj yry, fajrowanli we dniu żydowskigo Pesach (Pascha – „przejście”, Pajsoch, Pejsoch abo jesce po naszymu Przaśniki). Juzaś we szczwôrtym wiyku Kościół gównym dniym fajerów ustanowiół piyrszô niydziela po piyrszyj wiesiynnyj pôłni miesiónczka. Ale tyż Wielô Niydziela we côłkim krześcijóńskim świycie poprzydzónô jes Srogim Postym i Wielim Tydniym. To czôs zastôraniô, pokuty i rzykaniô. Rychtuje nôs, wiyrnych ku fajrowaniu Dnia Mortwychstaniô. Kościół rzymskokatolicki, ale tyż luterôki, ynglikany, wyznôwce prawosławiô i inksze kónfesyje deczko inakszij podłajżóm ku fajeróm Świónt Wielkanocnych (ino łóńskigo roku u wszyjskich te świynta trefiyli we tym samym czasie). Jednakowóż wszandy, króm kultu religijnygo, reszpektuje sie uświyncónych tradycyjóm łobyczajów i ludowych cyrymónijów skuplowanych ze uprawóm ziymi i côłkóm zimbolikóm tego tisza świóntycznygo. Niyftorzi snôs krajzujóm, wandrujóm po świycie, i mómy beztóż tyż przileżitość przifilować, przijzdrzić sie tyj religijnyj, łobyczajowyj i kucharskij roztomajtóści i łokwitóści. Wszyjske pewnikiym widzieli już sroge procesyje we Lipnicy Murowanyj, kaj idzie uwidzieć palmy na bez trzidziyści myjtrów sroge. Juzaś kajsik we Górnyj Szwabiji (Oberschwaben lebo inakszij – Schwäbisches Oberland) łocaubrujóm ci nôs do łostatka blank maluśke palymki, ale niypodobnie zbytkównie ugarniyrówane. Na Podolu (łac. Podolia, ukr. Пoдiлля, Podilla, ros. Пoдoлbe, Podolje, rum. Podolia) dowiymy sie juzaś jak to za starego piyrwyj nałónczôs postu schróniało sie dzieckóm gracki, a miasto bôjków czytało sie jim żywoty świyntych. Tam tyż idzie pojeść perepyczków, takich – jak to tameszne mianujóm – zaduszónych babów, ftorymi sie kajplujóm we Wielim Tydniu na… smyntôrzach. Kajsik hań-tam we afrikańskij masajskij dziydzinie idzie posuchać łodświyntnygo babskigo śpiywaniô – kigelegele, a zatym we Łętach Szlachyckich kajsik pod Piotrkowym Trybunalskim mogecie sie porôczyć festelnie szmektnym żurym wielkanocnym. Deczko juzaś inkszym żurym, ale tyż festelnie szumnym, ugościć wôs poradzóm i na côłkim naszym gryfnym Ślónzeczku.
We moskiewskij Galeryji Tretiakowskij (ГocyдapcTBeHHaя TpeTbяkoBckaя Гaлepeя) idzie we zastôraniu przetrowić deczko czasu przed moc wywołanym łobrôzym Ilji Riepina (Илbя EфиMoBич PeпиH) „Procesyjô we Gubyrni Kurskij, a we inkszych muzyjach wielkanocne akcynty idzie merknóńć na łobrôzkach ino chocia Borysa Kustodijewa (ros. Бopиc MиxaйлoBич KycToдиeB), Matthiasa Grünewalda, Michelangela Merisi da Caravaggio, Rembrandta (Rembrandt Harmenszoon van Rijn) i mocki jesce inkszych. Łoglóndali my ze mojóm Haźbiytkóm szykownistô ale chamernô „Wiyczerza we Emaus” Rembrandta we paryskim Musée de Louvre, Caravaggia „Słożynie do gróbu” we Watykanie, „Wiyczerzô we Emaus” we lóndyńskij National Gallery abo „Pocałunek Judasza” we dublińskij National Gallery. Łóńskigo roku juzaś we kwiytniu zbajstlowali srogô wystowka na Kremlu we Moskwie wielkanocnych jajec petersburskigo jubilyrza Petera Carla Fabergé (ПeTep Kapл Фaбepжe). Łón ci jajca robiół ze półszlachytnych kamiyni bindowanych ze goldym i strzybłym. Nôjwiyncyj takich jajec zrobiół dlô carskij familiji. Mieli my tyż przileżitość ze mojóm Haźbiytkóm łobejzdrzeć jajco zrobióne we 1891r. dlô cara Aleksandra III na gyszynk dlô jego babeczki Marii Fiodorownej tela, co we moskiywskim muzyjóm uzbrojyniô (OpyжeйHaя пaлaTa). A we biyrkowickim skanzynie, frajlichtmuzyjóm – Muzyjóm Wsi Łopolskij kôżdyrok łodbywô sie wywołany niy ino we Polsce kónkurs kroszónków. Werci sie tam zajzdrzić skuli szmektnyj przileżitóści do skosztónku ślónskigo kołocza.
Juzaś ze wiyrnymi Kościoła etiópskigo mogymy jóńć sie we mszy wieczornyj, ftorô poradzi zetwać i do szczwôrtyj ło szaroku, coby usłyszeć yntlich, iże Krystus Mortwychstôł. We szwedzkim miyście Mora nałónczôs świynta Påsk bydzie interesantnô przileżitóść rajzy na mszô ugarniyrówanóm wielkanocnóm łódkóm. Zatym idzie skusić sie, pomaszkycić krymowych buchtów „semlor”, roztomajtych kyjksów, zezworków i futermyjloków. A po jôdle juzaś nôpitek ło mianie, ftore na naszô gôdka tumaczymy jako kukółka… Jes ci to kafyj ze myńszóm, abo srogszóm zawartościóm szwedzkij gorzôłecki „akvavit”.
Wiynkszóścióm na naszych ślónskich abo polskich tiszach króm wusztów, szinków, szołdrów i ćwikli królujóm łod pôruchset lôt ciôsta, kołocze, babówki, mazurki i feferkuchy. Nałónczôs kej na przikłôd Skandinawy we wielkanocne szlustydnie łokupujóm pynzjónaty i „agroturystyczne gospodarstwa” kajsik na zadupiu – my skupczómy sie na familijnym fajrowaniu dóma. Nawiydzómy Grób Pański, bierymu udziôł we procesyjach, a niyskorzij jymy, fachlujymy, ćkómy i ćkómy na macht. Podanie fajrujóm grekokatoliki i wyznôwcy prawosławiô. Ale tyż mocka śnich nôjprzodzij reszpektuje srogi post, zatym biere grómadóm udziôł we szykownistych nabożyństwach, a zatym mocka czasu przetrôwi przi tym tiszu świóntecznym. Bulgary zajôdajóm sie swojimi zwykowymi plackami pieczónymi naskwol na Wielkanoc. Wiyrch tych ci dróżdżówych wypiyków garniyrujóm zimbole religijne i familijne. Rody wajnsztelerów, ichnich winiôrzy rzyźbióm na ciyście winne gróna, wajntrauby i faski, pastyrze pokazujóm cigi i łowiyczki, a muzykanty majóm rade huśle i roztomajte flyjtki. Na Ukrainie i Besarabiji (rum. Basarabia, ukr. Бecapaбiя) – historicznyj dziedzinie miyndzy Dniestrym a Prutym) jôdô sie wielkanocne korowaje, srogachne pecynki chleba filowane banióm i flaumusym. Robi sie je durch bez siedym godzin a wszyjske skłôdniki dosztimowane sóm we siedmiuch proporcjach. A nóm juzaś z Elzóm cypryjskô Pascha na zawdy już bydzie sie kuplować ze festelnie szmektnóm citrółnowóm zupóm „avgolemono”, ftorô szynkuje sie na śniôdanie. Ku tymu zwykowo jôdô sie „kidoni”, znacy sie łowoce pigwy gotowane we cukrzannym zirópie ze zetrzitymi apluzinowymi skórkami i zoftym ze szczyrboka (rozyndli). Idzie jesce natrefić na take ci „vazanaki me amigdalo”, kónfitura ze znanego już u nôs bakłażana.
Italijôki majóm juzaś mocka zwykowych wielkanocnych wypiyków, ale gównie aszóm sie dróżdżówym ciôstym „colomba”. Piykli to już kajsik we dôwnym strzydniowiyczu a terôzki jes ci to podane na kyjksy we gysztalcie gołymbia. Na Balkanach, a tyż i we Turcji, Armyniji i Azerbyjdżanie, łod dôwiyn dôwna bóło znane podane ciôsto a jego miano wandluje sie łod tureckigo słówecka „çevrek”, a jesce pod inkszymi mianami idzie je trefić u Madziarów, we Portugalii, u Ruskich i we kuchyni żydowskij.
Hymn o Krzyzu
Wielkanoc
Wielkanoc
Dzisiej od samego rana
cało ziymia rozśpiywana.
Wielkanocny ranek nastoł
bo Pan Jezus z martwych powstoł.
Radość panuje na ziymi
Wiosna se pyszni i zielyni.
Na stole świonteczne śniodanie
jajka ,szynka i buchta ku kawie
Dzieci gniozdek już szukajom,
od zajonczka na kładzone majom
Dzisiej od samego rana wkoło
pisku śmjychy, i jest wesoło.
Synki dziołchy wodom lejom
dziołchy za to im zgroźby dajom.
Ale że je polto już w nocy
wjy że je u synkow w zocy
Kożdo kroszonki szykuje
i synkow z nimi czynstuje.
A na wieczor na zabawa wielkanocno
po poście potańcować idom bo je zocno.
Maria Kostrzewa
Aleluja! biją dzwony
Aleluja! biją dzwony
Słonka promyk sygnał dał.
Że Pan Jezus zmartwychwstał.
Ziemia cala rozśpiewana
Śpiewa i modli od świtania.
Ale luja biją dzwony.
Cały świat już rozmodlony.
Z czystym sercem Go lud wita.
Radość wielką z tego ma.
Cała ziemia się weseli.
kwiatami pod stopy ścieli.
Ptaki radośnie śpiewają.
Panu ziemi hołd od dają.
Ale luja biją dzwony.
na wszystkie świata strony.
Dzwony głośno wydzwaniają.
Pan z martwych wstał obwieszczają.
Ale luja Jezus żyje.
Ten co za nas życie dał.
Echo słowa wychwytuje.
Życie dałłł… radośnie przytakuje.
Maria Kostrzewa
Pan zmartwychwstoł
Alleluja
Świąteczne warkocze
Świąteczne warkocze
Siadła brzoza tuż nad rzeką
i żałośnie płacze
jakiś psotnik obciął nocą
jej piękne warkocze
Wiatrem zimnym uczesane
wiosną zaplecione
i baziami mięciutkimi
pięknie ozdobione
Nachyliła się nad wodą
roni łzy rozpaczy
już ci ona swych warkoczy
nigdy nie zobaczy
Nie płacz brzozo twe warkocze
stoją dziś w wazonie
ułożyły je tam przecież
czyjeś ciepłe dłonie
Obok zaś piękne pisanki
cudnie kolorowe
od paru dni już czekają
na święta gotowe
Twoje bazie są ozdobą
stołu świątecznego
zaś pisanki podarunkiem
poniedziałku lanego
R,SOBIK
Jajko wielkanocne
Jajko wielkanocne
Poszło jajko ze święconką rano do kościoła
i ciekawe świata z koszyka wygląda
pięknie kolorowe jak tęcza na niebie
z wyższością na inne jajeczka spogląda
Jestem najładniejszym jajeczkiem w koszyku
na skorupce noszę modne tatuaże
ustąpcie mi miejsca baby i kiełbasy
pozwólcie że światu wartość swą pokażę
Na świątecznym stole już od wieków wielu
jestem najważniejsze dla rodzin i gości
przecież przy śniadaniu najpierw się mną dzielą
a potem kolejka na inne pyszności
Choć jestem dla zdrowia i dodaję siły
Wielkanoc z jajeczkiem będzie zachowana
w lany poniedziałek wszyscy chcą mnie zdobyć
by tradycja dziadków była utrzymana
R.SOBIK