text:
Myće Ćišinskeho zdobom namołwa, „zamóžnosće dale wuwiwać“
Budyšin (SN/bn). „Je mi wulka česć a wjeselo, dźensa Myto Ćišinskeho a spěchowanske Myto Ćišinskeho přepodać směć. Lawreaća su k tomu přinošowali, jónkrótnosć bikulturneje a binacionalneje Łužicy wobchować a rozšěrić, štož njeje jenož na dobro Serbow, ale nas wšěch!“ To rjekny sakska statna ministerka za wědomosć, kulturu a turizm Barbara Klepsch (CDU) předwčerawšim na žurli Budyskeho Serbskeho muzeja, hdźež bu „najwuznamniše wuznamjenjenje Serbow“ Trudli a Janej Malinkec kaž tež Jadwize a Fabianej Kaulfürstec spožčene.
Budyšin (SN/JaW). Město Budyšin měło wo tym rozmyslować, postajić Jurjej Brězanej pomnik. To namjetuje předsyda Domowiny Dawid Statnik w aktualnej zjawnej debaće nastupajo znowanatwar Bismarckoweho pomnika na Čornoboze. Swój namjet je Statnik w lisće Budyskemu wyšemu měšćanosće Alexanderej Ahrensej (SPD) sposrědkował, potwjerdźejo jón tak, zo je Jurij Brězan „najwuznamniši serbski spisowaćel nowšeho časa a je w sprjewinym měsće bydlił“, kaž ze zarjada Domowiny rěka.
Wosebita wustajeńca „5 x Němska po cyłym swěće“ pokazuje wšědny dźeń potomnikow něhdy z Němskeje wupućowanych, tworjacych w nowej domiznje dźensa mjeńšiny na cyłkownje pjeć kontinentach. Zhromadnu přehladku Goethoweho instituta a Serbskeho muzeja Budyšin su wčera tudy wotewrěli.
Z wulkej stysknosću čakachu wolejbulisća Viktorije Worklecy po dołhej korona-přestawce na spočatk noweje hrajneje doby w sakskej klasy. Tydźenja bě skónčnje tak daloko. Ale kajka to frustracija. Z poprawom wulkeho kadra Worklečanow dyrbješe šěsć hrajerjow zranjenja abo priwatnych přičin dla wotprajić. Tak zwostaštaj runje jedna šestka a libero. Dypkowu partiju cofnyć njebě žana opcija. Bohudźak ma sportowe towarstwo Worklecy sylnu skupinu talentowanych młodostnych. Tak čitachmy na hrajnym protokolu trójce mjeno Bobka (Ławrjenc, Jakub a Beno).Za Viktoriju Worklecy hrajachu: Jakub Bobka, Ławrjenc Bobka, Marko Brězan, Ludwig Eckert, Maks Jurack, Marcel Rjelka, Józef Šnajder, Daniel Wałda a Šćěpan Wjeńka; poradźowar mustwa Mato Eckert.SSV Drježdźany II – Viktoria Worklecy 1:3 (23:25, 25:17, 8:25, 26:28)
Kurs prěnjeje pomocy w nuzowym połoženju w serbskej rěči su sobotu w Budyšinje přewjedli. Poskićiła bě tele wažne dalekubłanje sanitetna šula Mudrack w swojich rumnosćach na Póstowym naměsće. Informacije sposrědkowa zajimcam Frank Wowčer z Radworja, mjez druhim serbskej gymnaziastce 9. lětnika Mili Dźisławkec z Dobrošic. Foto: SN/Hanka Šěnec
Kermušne wjesela knježachu minjeny kónc tydźenja w Pančicach-Kukowje. Tam běchu Gruhlec hermankarjo karusel kaž tež budki za losowanje, třělenje a za słódkosće natwarili. Předewšěm swójby z dźěćimi so sobotu a njedźelu na klóšterskim dworje zabawjachu. Mila a Klara Ješkec (wotlěwa) stej swoje zbožo při losowanju pospytałoj. Foto: Feliks Haza
Měrko Šołta z Budyšina so słowa jima a skedźbnja na pomjenowanje: SN nałožuja a zaměšeja wospjet pomjenowanja nastupajo cyrkej swj. Pětra w Budyšinje (hlej Předźenak z 8. oktobra, str. 1 a SN z 11. oktobra, str. 4). Zo rěkamy jako katolikojo Pětrowej cyrkwi w Budyšinje „tachantska“ je serbska wosebitosć a poćahuje so jenož na nju. Wot časa Jana Leisentritta bě tachant (dekan) kapitla swj. Pětra najwyša cyrkwinska awtorita Łužicy, a po nim tež kóždy jeho naslědnik, postajeny a wobkrućeny přez krajneho knjeza (čěskeho krala) a bamža. To so přiběrajcy pomjeńšowaše, poćahujo so na cyrkwinsko-prawnisku kompetencu ze spočatkom Třicećilětneje wójny a bu dale a bóle wobtřihowane, wosta pak hišće hač do kónca 18. lětstotka žórło stajnych rozestajenjow mjez tachantstwom a protestantami. Budyska měšćanska němska ewangelska wosada reklamowaše samsnu cyrkej jako swoju farsku. Zwada skónči so srjedź 19. lětstotka ze zrěčenjom mjez tachantstwom a měšćanskej radu, a prawniskim dźělenjom cyrkwje ...
Europska uniwersita Viadrina pak wjace hač tysac studowacych zhubiłaFrankfurt nad Wódru (RD/SN). Z nimale 5 000 studowacymi je Europska uniwersita Viadrina Frankfurt nad Wódru dźensa do nazymskeho semestra 2021/2022 startowała. Wo tym informowaše prezidentka Viadriny prof. dr. Julia von Blumenthal minjeny štwórtk na nowinarskej konferency. Tež hdyž poslednje zapisanja hišće běža, woznamjenja podata ličba drastiski spad. Dokładnje 6 020 studowacych bě w nazymskim semestrje 2019/ 2020, poslednim do koronapandemije, na Frankfurtskim wysokošulskim kubłanišću zapisanych. Hižo tehdy bě Viadrina wo tójšto wot rekordneje ličby zdalena, docpěteje w lěće 2016 ze 6 716. Přičiny hoberskeho spada nimo korony mjenowali njejsu.


c: text/html

text:
Dzisioj…we niydziela dziewiytnostygo lutygo ło osiymnostyj sztartuje szpil Legia – Ruch. Do Warszawy pojechało srogo luda kybiców Niybieskich, a kere niy mogli jechać to zapRaszomy na naszo Ślonsko rylacja ze tego szpilu.
Przewidywane jedynostki:
Legia: Malarz – Jędrzejczyk, Pazdan, Dąbrowski, Hlousek – Kucharczyk, Kopczyński, Radović, Jodłowiec, Vadis – Necid
Ruch: Hrdlicka – Konczkowski, Helik, Grodzicki, Oleksy – Mazek, Surma, Urbańczyk, Lipski, Moneta – Niezgoda
Naszo rylacja sztartnie trocha kole siedymnostyj, a znojdziecie jom tukej: Rylacja live: Legia – Ruch
Zapraszomy!
źródło: własne

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lětuši Serbski ewangelski domizniski dźeń wotměje so njedźelu we Wojerecach a na Horach. Z fararjom Wojerowskeje Janskeje wosady a koordinatorom zarjadowanja Heinrichom Kochom je Andreas Kirschke porěčał.
Knježe fararjo, na čo je serbski domizniski dźeń wusměrjeny?
H. Koch: Wón měł wšěm tym přeprošenje być, kotrymž su serbske korjenje wažne, kotřiž chcedźa so na nje dopomnić. Zdobom dźe wo to, serbsku rěč pěstować a ju dale žiwu dźeržeć, ale sej tež stawizny spřitomnić.
Štó podawk zaměrnje přihotuje?
H. Koch: Wo to stara so dźěłowy kruh něhdźe 20 angažowanych křesćanow z Wojerec, Blunja, Łaza, Slepoho a z dalšich cyrkwinskich wosadow. Wot wšeho spočatka je bywši serbski superintendent Jan Malink pódla. Hakle 29. junija je dźěłowy kruh pandemije dla zawjazujcy postajił, zo so lětuši domizniski dźeń w połnym wobjimje wotměje.
Kotre wobsahi su planowane?


text:
Starjejšyński list wót 26.09.2018 šulskego lěta 2018/2019
Cesćone starjejše,
w tom lisće dostanjośo, ako pśecej na zachopjeńku nowego šulskego lěta, někotare wažne informacije:
- wariabelnej prozninskej dnja stej w tom lěśe tak, ako wót MBJS póstajonej (21.12.2018 a 31.05.2019).
- Gaž se Wašo góle ze strowotnych pśicyn abo woglěda pla gójca dla na wucbje wobźěliś njamóžo, musy se góle na samskem dnju do 7.30 telefoniski wótzjawiś! Gaž góle zasej do šule pśiźo, musyśo weto pisne zagronjenje na separatnem cedliku sobu daś. Pšosby wó wulichowanje wót wucby, na pśikład termina pla fachowego gójca abo zubnego gójca dla, muse se scasom pla rědowniskego ceptarja/rědowniskeje ceptaŕki (respektiwnje wót casowego wótrězka wót 4 dnjow pśi šulskem wjednistwje) stajiś! Gaž Wašo góle musy se chórosći dla, abo z drugich pśicyn, wót sportoweje wucby wulichowaś, musy se wótpowědna pšosba pla wucabnika/wucabnice za sport stajiś. Wy ako starjejše njamóžośo góle sami wulichowaś. Pśi wulichowanju rozsuźijo wucabnik/wucabnica za sport, lěc góle sobu do sportoweje hale pójźo, snaź pózdźej k wucbje pśiś abo jěsnjej domoj hyś smějo.
- Gaž se pówołańskich pśicyn dla pokazujo, až dowolowe zajězdy se jano w šulskem casu zwopšawdniś daju a góle dej se dla togo wulichowaś, zapódajśo zawcasa ako pšosbu na wulichowanje tak teke pisne wobtwarźenje źěłodawarja pśi šulskem wjednistwje pśed planowanim drogowanja! Dowolowe zajězdy wob šulski cas by dejali wuwześe wóstaś!
- Šulske knigły a wucbnice su skóro jano póžycone eksemplary šule a muse se zawobalowaś. Někotare źiśi až doněnta hyšći njamaju zawobalenje. Kontrolěrujśo pšosym wucbnice Wašogo góleśa hyšći raz! Teke gaž někotare knigły južo radne wužywańske slědy maju, musy se weto z nimi wobglědniwje wobchadaś. Gaž Wašo góle wóstaja swóje knigły w šuli, na pśikład aby lažčejšu tobołu měło, jo a wośtanjo góle zagronite za knigły. Gaž se knigły na kóńcu šulskego lěta njewótedaju, muse se knigły dopołnje abo źělnje wuměniś. Šulska konferenca jo k tomu w lěśe 2013 teke wobzamknuła: w prědnem lěśe wužywanja: 75%, w drugem lěśe wužywanja: 50%, w tśeśem lěśe wužywanja: 25% a pśi zgubjenju: 100% abo narownanje knigłow!
- Wobej tśeśej rědowni buźotej pśigótowaś a wugótowaś program za zašulowanje, dnja 03.08.2019. Pětk do togo se pśecej wótměwa generalna proba. Lube starjejše wuknikow a wuknicow tśeśeje rědownje, źiwajśo pšosym na toś ten datum pśi planowanju dowola, aby nowacki, tak samo ako Waše źiśi, rědny program dožywiś mógali!
- My planujomy projektowy źeń (29.05.2019) pód motom „1. Kindernotfalltag”. Pśi toś tom projekśe planujomy źěło pśi stacionach k rozdźělnym temam, kótarež wótpowěduju starstwoju wuknikow a wuknicow. Take temy budu: 1. pomoc, prewentacija namócy, bus, tšachoty w a pśi LKWjach, zaźaržanje w wobchaźe na droze, wognjowy šćit. Za źěło pśi stacijach trjebamy Wašu pódpěru. Chto móžo nam wótpołdnja pomagaś? Chto źěła we firmje, kótaraž móžo nas financielnje pódprěś?
Z pśijaznymi póstrowami
I. Götze
šulska wjednica
Wótedajśo pšosym dołojcny wótrězk nejpózdźej do 30.11.2018 pla rědowniskego wjednika/ rědowniskeje wjednice .
————————————————————————————————————————————
Zakładna šula Lutki, Chóśebuska droga 6a, 03055 Cottbus – Tel: 873154 – E-Mail: sielow-grundschule.cottbus@schulen.brandenburg.de
swójźbne mě: ________________________________________________
mě a rědownja góleśa: _______________________________________
Ja mógu šulu, dnja 29.05.2019, ze swójeju pśibytnosću pódpěrowaś.
Firma _______________________________buźo 29.05.2019 financielnje we formje sponsoring i.H.v. _________________________ pódpěrowaś.
Ja njamógu se na projektowem dnju, dnja 29.05.2019, wobźěliś.


text:
Prof. dr. Christian Voß je profesor za južnosłowjanske rěče při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje a zaběra so wosebje ze słowjanskimi mjeńšinami w sewjernej Grjekskej, kotrež ze strony grjekskeho stata jako tajke připóznate njejsu. Ze studentami slawistiki poby nimo toho w zašłych lětach wjacekróć w serbskej Łužicy a přewjedźe z nimi mjeńše naprašowanja a slědźenja na serbskich wsach. Składnostnje 200. róčnicy grjekskeho zběžka přećiwo osmaniskemu knjejstwu, kotryž wjedźeše 1830 k připóznaću njewotwisneje Grjekskeje, sym so z nim wo połoženju słowjanskich mjeńšin rozmołwjał.Prof. dr. Christian Voß Foto: Luisa VoßKnježe prof. Voßo, prošu wopisajće skrótka słowjanske mjeńšiny w Grjekskej. Hdźe bydla a wo kotrej ličbje scyła rěčimy?
W kónčinje, wo kotrejž rěčimy, rěča so hižo znajmjeńša ze 7. lětstotka słowjanske dialekty. Něhdy rozpřestrěwaše so rěčny teritorij tutych skupin wo wjele dale do juha, hač na połkupu Peloponnes, kaž widźimy na přikład z mjenowědnych přepytowanjow. Słowjenjo su potajkim domoródni w tutych kónčinach, najznaćiši zastupjerjo su drje swj. Cyril a Metod, kotrajž pochadźeštaj ze Soluna (Thessaloniki). Dźensa rěčimy dohromady wo někak 150.000 domoródnych rěčnikach słowjanskich dialektow w Grjekskej, při čimž njejsu dokładne ličby znate. K nim słušeja na jednym boku křesćanska ludnosć na sewjerozapadźe, wosebje we wokolinje města Florina (Lerin), na tamnym boku muslimscy Słowjenjo w zapadnej Thrakskej, tak mjenowani Pomakojo.
Hanka Šěnec – Předstajenje oratorija »Hrodźišćo« 4. septembra w Budyskej »Krónje«
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
▶ Label »Sorbian Music« załoženy
Załožba za serbski lud je nowy label »Sorbian Music« załožiła, z kotrymž poskića na wšěch znatych streamingowych platformach wothrawanje serbskeje hudźby a dalšich awdijowych produkcijow, kotrež buchu wot załožby w zašłosći produkowane a spěchowane. Label zapřijima wšelake žanry wot klasiki přez rock a pop hač k słuchohram a bajkam. Dotal 20 produkcijam maja krok po kroku dalše sćěhować.
▶ Myto Ćišinskeho
Lawreataj Myta Ćišinskeho staj lětsa Jan Malink a Trudla Malinkowa z Budyšina, kotrymajž so za jeju dołholětne wobstajne skutkowanje na publicistiskim polu, na polu serbskich kulturnych stawiznow a dla jeju angažementa w Maćicy Serbskej a Serbskim ewangelskim towarstwje wuznamjenjenje spožči. Spěchowanske myto Ćišinskeho dóstanjetaj dr. Fabian Kaulfürst a Jadwiga Kaulfürstowa z Pančic-Kukowa za jeju horliwe, mnohostronske skutkowanje na polu serbskeje rěče a kultury, za zwoprawdźenje kreatiwnych projektow a za twarjenje mostow mjez Serbami a Słowjanami. Swjatočne přepodaće mytow budźe 16. oktobra w Budyskim Serbskim muzeju.
W Budyskim Serbskim muzeju přewjedźe so tuchwilu wosebita wustajeńca »machot časa – wot běłeho k čornemu« z twórbami Maje Nageloweje. Wustajene su rysowanki a grafiske łopjena předewšěm zašłych lět. Njedźelu, 18. julija 2021, je wuměłča sama zajimcow po wustajeńcy wodźiła. Kaž Nagelowa rozłoži, móžeše so za čas korony na wosebite wašnje na swoje tworjenje koncentrować. Tak nasta mjez druhim wobraz »Maria«, hdźež so składnostnje konferency, kotraž so lětsa přewjesć ma, z Marju Grólmusec rozestaja. Hewak wobjednawa wustajeńca to wšědne a njenapadne. Wo tym swědči tež 44 dnjow wopřijacy dźenik, nastaty w dobje pandemije, hdźež je w ramiku koronastipendija kóždy dźeń wšědnu wěc rysowała: najprjedy cyle realistisce, potom z tušu a skónčnje w swobodnej interpretaciji. Tute dźěła so prěni króć zjawnje prezentuja. Při tym je wašnje dźěłanja wuměłče jasnje spóznać: »Wuchadźišćo je pola mje stajnje rysowanka, štož widźu a z wočomaj zapřimnu a pozdźišo do swojeje formoweje rěče přełožuju. Za to sym swoje systemowe figury wutworiła, kotrež do rysowankow zapřijam. Při molowanju jako tajkim je pak tež gestika ruki wažna.«
Žurnalistam bě přeprošenka na njewšědne hodowne čitanje profesora za mašinotwar witana, hdyž za spodobnymi, přiwšěm wěcownymi temami pytachu. Na přikładźe tłuskačow rozkładźe profesor swojim studentam na nazorne a tróšku zabawne wašnje zasady konstrukcije mašinow. Z medijow zhoni profesor za resursowy management na samsnej uniwersiće wo dźěle kolegi a jeho za swój projekt w Keniji zahori. Tam trjebachu mašinu za ekologiske, ekonomiske a awtomatizowane tłuskanje makadamijowych worjechow. To bě njezwučene wužadanje za profesora. Da so do dźěła a wuwi ze swojimi studentami mjeztym patentowanu techniku. A Keničanam w kooperatiwje zwostanje wjac dobytka za fairtrade produkt.
Hanka Šěnec – Hudźbnicy SLA wustupichu pod hesłom »Dudy a přećeljo« 22. julija w lětnjej barje Sundowner w Budyšinje.
▶ Dźěćace spěwy online
Na iniciatiwu Lydije Maćijoweje je nastała internetna strona ze serbskimi dźěćacymi spěwami (www.sorbische-kinderlieder.de). Jednotliwe pěsnički su po temach a rubrikach rjadowane, teksty a noty hodźa so downloadować. Strona, kotraž je za staršich, pěstowarnje a šule myslena, so běžnje aktualizuje a rozšěrja a je wuslědk wubědźowanja »Čiń sobu«.
▶ Rozmołwa wo hrě z rěču
Pod hesłom #weiterlesen zarjaduja Měšćanske biblioteki w Drježdźanach digitalny format z čitanjemi a rozmołwami awtorow, nakładnikow a knihikupcow, kotrež su tež na YouTube přistupne. Mjez nimi staj Róža Domašcyna a Volker Sielaff. Wonaj rěčitaj w 16. wusyłanju serije wo swojich publikacijach a kotru rólu hra z rěču při basnjenju hraje.Nowa nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz 2022«▶ »Łužica 2022« wušła
W Ludowym nakładnistwje Domowina je w meji nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz« na lěto 2022 w nowym formaće wušła. Spodobne motiwy z Delnjeje, srjedźneje a Hornjeje Łužicy je za dwutydźenski kalender znaty fotograf Maćij Bulank zapopadnył.
Hanka Šěnec – Po tym zo njebě Budyski Serbski muzej měsacy dołho za zjawnosć přistupny, móža jón zajimcy nětko zaso z přizjewjenjom wopytać. Nawodnica muzeja Christina Boguszowa je 30. meje hišće raz wopytowarjow po wosebitej wustajeńcy »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« wodźiła.
▶ Filmowa premjera online
Składnostnje prěnjeho digitalneho foruma Serbskich Nowin dnja 8. apryla bě online-premjera krótkofilma »Sorbenkind« Lipšćanskeje režiserki Patricije Kaube, na kotrejž je so wjace hač 300 ludźi wobdźěliło. Film bu loni w decembrje we Wotrowje a wokolinje nahrawany.
▶ RBB póbitujo serbsku app
Dnja 17. apryla jo RBB nowu serbsku app startowało, źož staja wšykne serbske póbitowanja sćelaka – serbske rozgłosowe wusćełanje a teke telewizijny magacin Łužyca – k dispoziciji. App jo dermotna a póbitujo se w app-storach pód »rbb serbski«.
▶ Serbski awtor w antologiji
W Berlinskim Nakładnistwje při parku (Verlag am Park) je pod titlom »Spjacy psy VII« (Schlafende Hunde VII) antologija politiskeje lyriki wušła, kotruž je Thomas Bachmann wudał. Při tym rozestajeja so wšelacy awtorojo z načasnymi temami, kaž su to trapjenja, strachi a rozkory wokoło korony, zaničenje přirody a wobswěta abo wěnuja so stawizniskim podawkam a figuram. W njej z třomi twórbami zastupjeny je tež Benedikt Dyrlich. Knihu ilustrowała je z Kazachstana pochadźaca a dźensa w Lipsku bydlaca wuměłča Lena Inosemzewa.


text:
Azerbejdżůn
Azerbejdżůn, Republika Azerbejdżanu – państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.
Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.
Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.
We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.
Przipisy


text:
Maćeršćina
Jako maćeršćinu woznamjenja w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby nawuknjenu rěč, prěnju rěč čłowjeka. Tuta so w swojej zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko zašćěpi, zo rěčnicy swoju maćeršćinu do dalokeje měry awtomatisce wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno hižo wobsadźić.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski podpěranski system za rěčne přiswojenje, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo je rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenych za rěč specifiskich mozowych strukturow wujasnjomne (konekcionizm, kulturne teorije); neokorteks pokazuje w zažnych lětach wysoku plasticitu a dźěćo je přez dlěši čas regularnje pohnuwacej wuknjenskej wokolinje wustajene. Wažne při tym je, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohladam, zaměram) disponuja, kotrež móže dźěćo z nimi přez rěč dźělić („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach zda so tež z ewolucionarneje perspektiwy być nastork k wutworjenju rěče (Dunbar).
W Zjednoćenych statach Ameriki, ale tež w druhich dźělach swěta, hodźi so tendenca wobkedźbować, zo so kóžda wosoba, kotraž ma dobre znajomosće w cuzej rěči, jako „bilingualna“ abo „multilingualna“ woznamjenja. Rěčnopolitisce hodźi so tole wobhladować jako pospyt, woprawdźitu wjacerěčnosć wulkich wobydlerskich skupin, kotrež nimo rěče majority druhu maćeršćinu rěča, porno idealizowanej jednorěčnosći powyšić. W Němskej přitrjechi to mjez druhim migrantowe skupiny powójnskeje doby.
Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč ze samsnej wysokej kompetencu nałožuje kaž maćeršćina.
Po slědźenjach neurowědomostneho instituta w La Jolla špiheluje hudźba wěsteho komponista pječa rěčnu melodiju jeho maćeršćiny. Tuž by maćeršćina swój charakteristiski raz tež hudźbje kraja spožčiła. Jeli so na přikład zwuk sćěhowaceju złóžkow we wotpowědnej rěči po wysokosći sylnje rozeznawa, da pokazuje tež hudźba wurazne zwukowe skoki.


text:
17. požnjenca před sto lětami zemrě w Budyšinje měšnik, słownikar a spisowaćel dr. Filip Rězak. Jeho row je w rozwalinje bywšeje cyrkwje na Mikławšku. „Hišće hłubšo hač je žłobjo Sprjewje do serbskeje zemje zaryte, wostanje jeho mjeno zapisane do pomjatka sprawnych Serbow a jeho přikład wostanje wšěm dobrym synam a dźowkam serbskeho ludu wěčnje drohi.“ Tak pisaše jeho rowjenk, hamtski sobubratr a spisowaćel Jurij Libš w nekrologu w Časopisu Maćicy Serbskeje.
Filip Rězak narodźi so 22. jutrownika 1859 burskej swójbje we Wuricach (Auritz) blisko Budyšina. Wón bě chowanc Łužisko-Serbskeho seminara w Praze, studowaše tam teologiju a 1904 promowowaše na doktora teologije. Bě kapłan w Chrósćicach a je 20 lět protyku „Krajan“ redigował. Wot lěta 1895 hač do smjerće bě dwórski kapłan w Drježdźanach. Sakski kral spožči jemu Albrechtowy rjad 1. rjadownje. Wón bě konsistorialny radźićel w sakskej stolicy a čestny kanonik Budyskeho tachantstwa.


text:
Myślicie, że niy idzie upiyc syrnika, kery bydzie do maszkycyniŏ1, a niy bydzie mioł cukru ani inkszych2 stewii abo ksylitolu? To jŏ Wōm powia3, że idzie. I na spokojnie mogecie sie potyn zjejś i 3 kōnski4, bo nawet, jak tam sōm wynglowodany, to yno te zdrowe 😉
A ze czego ôn mŏ być słodki? Ze jabek 🙂
Co potrza?
1 kg syra (jŏ żech doł ze wiaderka)
5 jajec
5 wiynkszych, słodkich jabek
sok ze poły citrōłny
3 gorście rodzynkōw (a te Asie, kere ich niy lubiōm, to niech wciepnōm żurawina 😉 )
1 pudding
100 gr masła
Jabka ôbiercie, zetrzyjcie na tarle5, wymiyszejcie ze sokym ze citrōłny i wciepcie6 na patelnia, żeby ś nich ôdparowała woda – mogecie je tyż potyn zblyndować.
Biołka ubijcie na piana. Żōłtka zmiksujcie ze masłym, potyn dejcie ku tymu ochōdzōne7 jabka, syr, pudding. Na sōm kōniec wmiyszejcie tam piana, dejcie rodzynki i przelyjcie do formy- jŏ żech mioł tako sztyrogato8 i bez to niy mōm go za wysokego, ale mogecie tyż sie go upiyc we tortownicy.
Bratruła9 ôzgrzyjcie na 180 stopni, wrojście tam syrnik na 50-60 minut i fertich10.
A potyn już yno kafyj abo tyj11 i smacznego 🙂
1łasuchowanie
2innych
3powiem
4kawałki
5tarce
6wzrzućcie
7ostudzone
8prostokątną
9piekarnik
10gotowe
11herbata


text:
Moroni
Moroni (arabsce موروني) je stolica a ze 54.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město Komorow w Indiskim oceanje před juhowuchodnej Afriku. Nadeńdźe so při zapadnym brjoze najwjetšeje kupy Njazidja, kotraž je tež znata pod swojim francoskim mjenom Grande Comore. Město leži pod aktiwnym wulkanom Karthala, kotryž wot 19. lětstotka hižo dwaceći króć wubuchny, dotal posledni raz w lěće 2016.
W měsće knježi włóžna, tropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 14 do 31° C w juliju a 19 do 36° C w decembrje. Monsun traje wot nowembra hač do měrca. Dla bliskosće kupow k ekwatorej su tež cyklony huste.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sydlišćo je so prawdźepodobnje w 10. lětstotku wot arabskich sydlerjow załožiło a wuwiwaše so w 15. lětstotku pod wliwom arabskich a persiskich překupcow k wikowanskemu stejišću. Moroni bě stolica sultanata Bambao, kotryž sta so w lěće 1886 z dźělom zjednoćeneho stata Ngazidja. Wot lěta 1962 je stolica Komorow.


text:
Slepo (AK/SN). Twar němsko-serbskeho šulskeho centruma w Slepom dale postupuje. Nawoda twarskeho wotrjada Slepjanskeho zarjadniskeho zjednoćenstwa Steffen Seidlich je na wčerawšim posedźenju Slepjanskeje gmejnskeje rady tuchwilny staw na twarnišću rozłožił.
Tak su w zakładnej šuli prěnju płonu třěchu dozhotowili a prěnje wokna zatwarili. We wyšej šuli je wjerch nad biblioteku hotowy. Dźensa su tam dalši betonowali. W sportowni je wjerch nad sanitarnymi rumnosćemi wukidany. 28. meje zetkachu so zastupjerjo gmejny ze zastupjerjemi horta a zakładneje šule, zo bychu wšelake prašenja nutřkowneho wuhotowanja rozjimali. Samsny dźeń rěčachu wo tym tež ze zastupjerjemi wyšeje šule.


text:
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
9. Ludowa hudźba jako njewučerpajomne žórło inspiracije – Detlef Kobjela
Bě to jedyn z mojich prěnich interviewowych wopytow jako hudźbny žurnalist, jako zetkach so 1998 z Detlefom Kobjelu. Mějach za jutrowny program žołmy MDR Kultur přinošk koncipować na temu »Što je serbska wuměłska hudźba?« Z měšanymi začućemi jědźech do Budyšina, wšako běch so ze serbskej hudźbu přez tačel »Ow rjana róža« drje hižo raz zetkał, tola wo materiji lědma něšto wědźach.
Wěsty strach, so z mojimi prašenjemi blamować, so po mało wokomikach pozhubi. Šěrowłosaty muž z impozantnej brodu a swojoraznej čapku skutkowaše mjenje kaž »šěra eminenca« hač kaž dobroćiwy starohippie. Při tykancu rěčeše měrnje a přećelnje do mikrofona – a zrazom so za mnje cyły kosmos wotewri! Njeběch tola dotal ničo wo Kocoru a jeho »Počasach« abo wo Krawcowych wobdźěłanjach ludowych spěwow słyšał. K ilustraciji agěrowaše wón z tačelakom a wuzwoli přikłady, kiž mje runje tak putachu kaž to, štož powědaše. W běhu hodźiny běch so temy dótknył, kotraž mje hižo njepušći. Wo Kobjelowe swójske kompozicije a jeho rólu w serbskej kulturje so tež dla mnóstwa historiskich informacijow, kotrež mi wón sposrědkowa, hakle wjele pozdźišo zajimowach. Tola tež tale zaběra je so absolutnje wupłaćiła ...


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Kóžde druhe lěto w prózdninach přijědźe na połsta wukrajnikow do Łužicy, zo bychu tu zakłady za samostudij serbšćiny našli abo serbsku rěč donawuknyć móhli. Do kruteho programa tajkeho kursa słušeja přednoški fachowcow wo swojim najnowšim slědźenju. Kursanća přichadźeja tež z wočakowanjemi; tak přeješe sebi finski přełožer Eero Balk informacije wo stawje w serbskich šulach. Z toho nasta potom mały stawizniski cyklus. Zo bychu kursanća a druzy zajimcy přednoški woměrje čitać móhli, wuda Serbski institut, w tradiciji Lipsčanskeho Instituta za sorabistiku, tute tež w ćišćanej formje. Předležacy zešiwk spřistupnja přinoški zašłeju ferialneju kursow. Wot aktualnych stawizniskich a rěčespytnych slědźenjow hač k prašenjam k stawej najnowšeje serbskeje prozy abo k nałožowanju serbskeje rěče w zjawnosći – bywši a přichodni kursanća a tež někotryžkuli Serb budu so za to zajimować.


text:
Składnostnje lětušeho Dnja archiwa 7. měrca chcetej tež Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka popołdnju swoje durje zajimcam wotewrěć. Cordula Ratajczakowa je so ze sobudźěłaćerjom archiwa a Serbskeho instituta Měrćinom Brycku rozmołwjała.
Lětuše hesło Dnja archiwa rěka „Wot depeše k tweetej“. Kak sće jón zwoprawdźili?
M. Brycka: Zwjazk němskich archiwarkow a archiwarow je lětsa komunikaciju jako ćežišćo wuwołał. Wězo je kóždemu archiwej přewostajene, tež něšto druhe poskićeć. Smój so z dr. Annett Brězanowej rozsudźiłoj zestajeć programowy poskitk, kotryž so z tutej tematiku zaběra. Přeprošujemy tuž na klasiske wodźenje po archiwje a bibliotece kaž tež na tři dalše poskitki.
Što je prěni poskitk?


text:
Skuter ôdzyskany podwiela posiedziciel sie spōmiarkowoł, że ftoś go ukrŏd
Tarnogōrscy szandarzi, krōtko po porwaniu, ôdzyskali wert 4 tys. złotych skuter i zastawiyli podyjzdrzywanego ô raub 16 lŏt modego synka. Policyjōny zadziałali tak wartko, iże pokrziwdzōny posiedziciel, niyświadōmy niczego, to ôd nich przewiedzioł sie ô sprawie. Ô losie modego miyszkańca Tarnowskich Gōr uzdŏ terŏz gyricht familijny.
Zeszterowanŏ miyszkanka Tarnowskich Gōr zgłosiyła policyjōnōm, iże dwōch modych chopcōw miało porwać skuter. Sprŏwcy, pod ôsłōnōm nocy wziōnli skuter, co bōł zaparkowany zarŏz pod ôknym pōmiyszkaniŏ ôd posiedziciela.
Szandarzi ôbsztalowali rysopis i drōgã ucieczki sprŏwcōw. Policyjne patrole wybadowały teryn, aż w jednyj chwili spłoszyni raubiyrze napoczli uciykać. Jedyn z nich skrōł sie w dōmku dlŏ bajtli, drugi za to uciyk. Karlus ôstoł chycōny, a wachtyrze prawa ôdnŏdli porwany skuter. Bōł skryty na ôstawiōnyj posesyji i niykere tajle mioł ôdkryncōne.
Szandarzi ôbsztalowali posiedziciela wozidła. Chop bōł moc udziwiōny, jak na jego dźwiyrze zaklupali policyjōny. Mōndurowi pedzieli mu, iże godzinã wczaśnij ôstoł skradziony jego skuter, ale bōł już ôdzyskany. Posiedziciel porachowoł cynã wozidła na 4 tys. złotych.
Ô losie 16 lŏt modego tarnogŏrzana uzdŏ terŏz gyricht familijny. Policyjōny ôbsztalowali już tyż dane drugigo sprŏwcy.
Zdrzōdło: KPP Tarnowske Gōry


text:
»Mooinjer Veggey« groni se lutkam na kupje Man. »Lutki« maju wósebnu móc a su za luźi widobne, jano gaž kśě. Někotare su złosne, druge pomagaju rad. K »lubosnym lutkam« słušaju cłonki rowno tak pomjenjoneje organizacije, kótaraž jo nosaŕ styrich kubłanišćow z celom mansko-keltisku rěc rewitalizěrowaś: Possan Cloie – kupka, źož starjejše a źiśi gromaźe wuknu pśez zarědowanja, grajkanje a spiwanje, dwě źiśowni a zakładna šula »Bunscoill Ghaelgagh« w St. Johnsu, jadnučka z manskeju wuwucowańskeju rěcu. Wóna jo zachopiła 2001 ze 9 wuknikami, źinsa ma něźi 70. Pózdźej mógu starše wukniki se kubłaś bilingualnje w dwěma pśedmjatoma na gymnaziumje w Peelu.
Manšćina jo wótemrěła ako prědna rěc južo w 1970tych lětach. Zachadaś jo zachopiła južo w 19. stolěśu ako »rěc głupakow«. Pśi minjenju rěcy jo nastał zwisk mjazy maminorěcnymi a aktiwistami, což jo wjadło do gibanja, kótarež jo rozkwitło w 1990tych lětach. 1992 jo był prědny manski rěcny zastojnik wumjenjony. Wón nawjedujo »wandrujuce ceptarje«, kótarež póbituju mansku rěc ako fakultatiwny pśedmjat w šulach pó cełej kupje.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 7.03.2021
Tragiczny kōniec mioł ôstatni tydzień hokejowej ligi we Rep. Czeskej. Na pŏra godzin przed szpilym HC Oceláři Trziniec – Verva Litvinov na sztaubekach Slezská Harta utopiōła sie Lindsey Vrana, kobiyta ôd kapitana manszaftu ze Trzińca, Petra Vrany. Prōbowała retować swojego psa, kery wlŏz na lōd. Skuli tego ôdłożōny bōł ô jedyn dziyń szpil. Ale hokejŏrze ze Trzinca nie poradziyli sie pozbiyrać po takej tragedyji i przegrali dwa szpile za sobōm, skuli czego ślecieli z piyrszego placu we lidze i do play-offōw włażōm z drugego placu.
Zebrali my dlŏ Wŏs we tyn tydniu 29 rezultatōw.
Fusbal
Liga polskŏ chopōw
Wisła Krakōw – Górnik Zŏbrze 0-0
Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ – Lechia Gdańsk 2-2
Piast Gliwice – Stal Mielec 2-1
Po 20 szpilach Górnik Zŏbrze je 8, Piast Gliwice 9, a Biylsko-Biołŏ 15.
Liga polskŏ babōw
GKS Katowice – Medyk Kōnin 0-1
Śląsk Wrocław – ROW Rybnik 3-0
Po 12 szpilach GKS Katowice je 7, Rolnik Biedrzichowice 11, a ROW Rybnik 12.
Liga czeskŏ chopōw
FK Teplice – Slezsky FC Ôpawa 3-1
MFK Karwinŏ – Zbrojovka Brno 1-1
Slavia Praga – Banik Ôstrawa 2-1
Po 22 szpilach Banik Ôstrawa je 9, Karwinŏ 12, a Ôpawa ôstatniŏ.
Puchar Polski chopōw (sztwierćfinał)
Legia Warszawa – Piast Gliwice 1-2
Hokej na lodzie
Liga czeskŏ chopōw
HC Oceláři Trziniec – Verva Litvinov 2-3
HC Oceláři Trziniec – BK Mlada Boleslav 3-4
Motor Czeske Budziejowice – HC Oceláři Trziniec 0-4
Po 52 szpilach (kōniec rōndy podstawowej) HC Oceláři Trziniec je na 2 placu i czekŏ na rezultaty baraży, coby poznać przeciwnika do sztwierćfinału play-off.
Liga polskŏ chopōw
Podhale Nowy Tŏrg – JKH GKS Jastrzymbiy 1-2
Unia Ôświyncim – GKS Katowice 0-2
GKS Katowice – Unia Ôświyncim 3-2 (po dogr.)
Unia Ôświyncim – GKS Katowice 1-2 (po dogr.)
Do halbfinału wlazły wszystke manszafty ze Gōrnego Ślōnska. GKS Tychy trefi na Cracovia Krakōw, a JKH GKS Jastrzymbiy na GKS Katowice. Piyrsze szpile 11 marca. Grŏ sie do 4 wygranych.
Handbal
Liga czeskŏ chopōw
Talent Pilzno – HCB Karwinŏ 30-29
Dukla Praga – Pepino SKP Fridek-Mistek 32-22
Cement Hranice – Pepino SKP Fridek-Mistek 22-23
Po 21 szpilach HCB Karwinŏ je 1, a Pepino SKP Fridek-Mistek 5.
Liga polskŏ babōw
SPR JKS Jarosław – KPR Ruch Chorzōw 35-26
Po 18 szpilach KPR Ruch Chorzōw je ôstatni.
Liga polskŏ chopōw
Łomża Vive Kielce – Górnik Zŏbrze 34-30
Azoty Puławy – Gwardia Ôpole 30-28
Po 15 szpilach Górnik Zŏbrze je 4, a Gwardia Ôpole 6.
Voleybal
Europejskŏ Liga Majstrōw
ZAKSA Kandzierzin-Kojźly – Cucine Lube Citanova 0-3 (piyrszy szpil wygrała ZAKSA, we dodatkowym secie ZAKSA wygrała 16-14 i to we Kandzierzinie radowali sie skuli awansu do halbfinału Ligi Majstrōw)
Liga polskŏ chopōw
Cuprum Lubin – Jastrzębski Węgiel 0-3
Ślepsk Suwałki – Stal Nysa 3-1
GKS Katowice – Czarni Radōm 2-3
ZAKSA Kandzierzin-Kojźly – Verva Warszawa 3-0
Po 26 szpilach ZAKSA Kandzierzin-Kojźly je 1, Jastrzębski Węgiel 2, GKS Katowice 10, a Stal Nysa 13.
Basketbal / Korbbal
Liga czeskŏ chopōw
USK Praga – BK Ôpawa 60-75
BK Ôpawa – CEZ Basketball Nymburk 74-99
Po 3 szpilach we grupie ô majstra BK Ôpawa je drugŏ.
Liga polskŏ chopōw
GTK Gliwice – HydroTruck Radōm 75-83
Po 27 szpilach GTK Gliwice je 10.


text:
»Domownja móžo byś wěcej nježli jano meštno«
Rozgrono z wuměłcowku a muzikaŕku Marion Kwicojc wó domowni, póchadu a móžnosćach we wuměłstwje se zwurazniś
Wy póchadaśo z Bórkow, sćo pak južo wjele lět w Lipsku žywe. Źo cujośo se doma?
Pópšawem cujom se na wobyma městnoma doma. Doma, to jo teke we Łužycy pla starjejšeju, rowno tak ako how w Lipsku. Njeby pak kśěła bydliś w Chóśebuzu, how w Lipsku se wěcej tšoj. How mam teke tśi muzikowe projekty z tudejšymi muzikarjami, źož irsku, šotisku, amerikańsku pśewažnje koncertantnu folkmuziku grajomy ze žeńskecym trio »Isle of Sounds«, rusku a serbsku rejowańsku muziku z trio »Kupazukow« a srjejźowěkowu rockowu muziku z band »Ohrenpeyn« na jawišćo spórajomy. W toś tom nastupanju w Błotach tak derje njewuglěda, rownož jo teke tam móžno, we wěstem ramiku muziku gótowaś. Tak som cesto we Łužycy, źož grajom teke solistiski na akordeonje a gitarje pśi cołnowanjach abo mjeńšych zarědowanjach. Pśi tom profitěrujom teke wót serbskich spiwow. Ja znajom pśisamem wšykne spiwy, kenž tam raźi spiwaju. Mimo togo som za Rěcny centrum Witaj pšawidłownje we Łužycy, aby na se wótměnjajucych městnach ze źiśimi muzikopedagogiski źěłała a gromaźe muzicěrowała.


text:
Francusko godka
Francusko godka (français, la langue française) – godka ze zorty godek růmańskich familije godek indoojropejskich. Je to uojčysto godka lo ůng. 65 mln. ludźi, a ůng. 280 mln. ludźi mjyško we krajach, kaj francusko godka je godkům uřyndowům. Mo ůuna taki status we 32 krajach, wjynkšość ś nich noležy do Frankofůńije - wspůlnoty krajůw francuskogodkowych. Je tyž jydnům ze uoficjalnych godek we uorgańizacyjach mjyndzynarodowych, l.b. Uńije Ojropejskij, NATO a UoNZ.
Francusko godka pochodźi uod uaćiny a je jydnům ze nojbaři do ńyj zbližůnych godek pod wzglyndym gramatyki a suowńictwa, nale ajnflus na ńa mjouy tyž godki celtycke a germańske. Uod XVIII wjeku aže do pjyršyj pouowy XX wjeku peuńiua funkcyjo lingua franca, a bůu užiwany m. in. bez dwory krůlewske a arystokracyjo. Do dźiśej mo tako rola we terminolůgiji počtowyj, šermjerce, ruletce a inkšych.
Alfabyt francuskij godki mo 26 buchsztabůw:
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;
a tyž 2 ekstra ligatůry: œ, æ.
Ńykere buchštaby majům tyž znoki djakrytyčne: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.
Wystympujům tyž dwu- a třiznoki: ai, ais, ait, aî, ay, on, om, an, am, en, em, in, im.


text:
Blubry zez Kościana
Kiepskum zimum wew świetlicy
Wew czasie zimy buło czasym tak, że jak sie przyknajuła wielgo łodwilż, to na pore dni abo i tygłodni przed normalnum zimum ni miała zamiaru ustumpić i na nowo mróz wpuścić, jak sie należy. Śniyg zamiyniuł sie wew błocko, stopnioł cołki lód, wpiyrw na kanole, a zaś potym na lodowiskach i na wylywach Obry. A do tegu ciyngiym siumpiuł dyszcz i żeby nie świetlica wew Peesesach, to nie buło sie gdzie podzioć wew takum pogode. Nu bo szak zdrowy, normalny szczun, przciyż ciyngiym wew chacie, jak tabaka wew rogu, siedzioł nie bydzie. Zaś potym, do tego zez wiarum zez eki, tyż trzebno sie gdzieś zetknuńć, co by pogodać o tym, co jezd lous.
Do tego świetlica buła akuratno, a i jakiesiś zastympcze, świetlicowe rozrywki można buło uskuteczniać. Na tyn przykład zagrajeć wew cymbergaja abo wew bildrda zez grzybkiym, abo wew pingla, na specjalnym stole zez siatkum, abo wew karty, wew kopa, abo tysiunca. A wszyćko na drobne bejmy. Starszo wiara to nawet wew pokerka gdzieś wew kunciku po cichu rżnyli, co by nie robić szulerni zez świetlicy, a co wiynkciejsze inteligynty to wew szachy abo zaś tyż wew brydża. Buło tam swietlicowe “Bambino”- taki gramofun na 33 i 45 obrotów, wiync jak który mioł wew chaci płyty pocztówkowe zez naszym big-bitym, dejma na to zez pocztówek darli sie i charczeli Karin Stanek, Stan Borys, Michaj Burano, Czechu Niemen, Czerwuno-Czorni abo Niebiesko-Czorni, to na tym Bambinie fest, na ful, można buło posłuchać, jak aby samo młodo wiara buła.
A mieli tyż na pocztówkach nagrania big-bitu światowego, jak Bitlaje, Rollingstunsi, Szedołsi, Animalsi abo Preslej czy Marino Marini. A jak co który szczun przyknajuł zez swojum melum, to i dylanie sie uskuteczniuło i czas buł barzy przyjymnie spyndzuny, prawie jak na jaki miganie. Czasym aby który szaranek zez bekiym do chaty lecioł. Najbarzy to roz dudloł Kakuś, jak przeputoł wszyćkie banioki, co mioł uszporane za butelki i łod matki na drobne wydatki, na cołki miesiunc. Nu bo wpiyrw zaczuł beblać, co mo nowy grzebiń, co sie rychtyk specjalnie nadaje do cymbergaja i stalować sie, że kożdymu jednymu tym grzebiniym przyleje, bo nikt ni mo zez nim szans.
Ni mocie pojyńcia ło cymbergaju, guli co by sie kożdyn jedyn jorgnuł, o co sie tam rozchodzi, wyjasnie, że to sie gro na prostokuntnym stole, który robi za boicho i tam, gdzie na boichu sum bramki, łodpowiednio, na krawyndzi stołu sum narysowane, najlepi kopiowym ołówkiym, abo nacinte kozikiym, “odtund dotund”- bramki. Każdy grajuncy mo zawodnika, za którygo robi jako drobno dzienga- dwadzieścia, obo najwyży piyńdziesiunt groszy, a dodatkowe dziesiyńć groszy robi za piułke. Zawodnicy grzebiyniami, na zmiane, bumbajum wew tych swoich graczy na stole - tak, aby ci bumnyli wew te dziesiyńć groszy, co jezd za piułke, i to tak fifnie, co by ta piułka, (znaczy sie dziesiyńć groszy) wpadła do budy.
W tyn - czas jezd gol, który łodpowiednio kosztuje, zależy po ile za gola umówium sie ci, co grajum. Nojczyńści po dziesiyńć, a najwyży, jak bumbajum stare wyjadacze, po piyćdziesiunt groszy za gola, jak so pozwolum grać na wysokie stawki. Inksze przepisy, jak korner, czy elwa sum łodpowiednio dopasowane zez kitowanygo. I to by buł cołki cymbergaj. Zaś diabli wiedzum skynyk sie nojdła tako nazwa, podobno że łod jednygo cymbała, co te gupkowatum gre wynajdnuł, kiedy wyłysioł na glace i ni mioł co zrobić zez grzebiyniym, a żol mu buło go wyćpnuńć.
Kakuś zaczuł fest, bo ugroł złoty piynćdziesiunt od Edy. Edy grzebiń mioł ino pore zymbów, wiync Eda ni mioł szans, a prócz tego, mioł zyza i wew cymbergaju sie nie specjalizowoł. Buł zaś szpejym od kopa. Dali potym to już Kakusiowi poszło aby barzy gorzy, jak trafiuł na Jacha. Jachu mioł tak wyrobiune dekniyńcie, co zez każdy pozycji szczyloł brame i już biydny Kakuś buł pore złotych do tyłu, bo zaś fifny grzebiyń za gylejze sum nie chcioł goli szczylać. Zez ty porażki tako go ipta wziuła, jakby dostoł kumpletnygo szplina i zajoba zez przerzutkum. Nu bo jak móg sie nie jorgnuńć, że Juras go podpuszczo wew bilarda, że jezd bez formy i pazury mu sie trzynsum, co wew bile ledwo trafio i zez ślypiami coś mu sie pomojtało, co grzybka rychtyg wcale nie widzi, ino szczylo na czuja, a szag łoboluny grzybek to rychtyk przegrano jest.
Ale jak zaczli grać, to tak sie Jurasowi poprawiuło, że bez pół godziny Kakuś buł kumpletnie zez reszty banioków wyportkowany. Przeciyż Juras mioł taki dryg do bilarda, że zez takum lebiegum, jak Kakuś, móg so pozwolić wygrać zez zawiunzanymi ślypskami, abo grajunc tyłym do stołu.
Takie to buły na ece zimowe rozrywki wew świetlicy, jak sie zima nie popisała i sanki zez łyżwami rdzewiały niepotrzebnie wew szopce abo antrei - downo tymu, bo piyndziesiunt lot nazad.


text:
Godka afrikaans
Godka afrikaans, inakšy: afrikanersko godka (af. Afrikaans) to wywodzůnco śe s śedymnastawjecnygo ńiderlandzkigo godka indoojropejsko, šyroko rozpowšychńůno we Republice Pouedńowyj Afriki a Namibiji, ze myńšymi grupami užywajůncych we Botswańe, Angoli, Swazilandźe, Zimbabwe, Lesotho, Zambiji a Argentyńe. Godka afrikanersko je guůwnům godkům lo jydnyj třećyj Pouedńowyj Afriki.
Počůnkowo, djalykt ńiderlandzkigo stosowany sam mjanowano ‘přilůndkowym ńiderlandzkym’, půźńij tyž ‘afrikańskim ńiderlandzkym’ lebo ‘kuchennym ńiderlandzkym’. Tak śe go mjanowouo djalyktym aže do XIX wjeku. We 1925 uostou uoficjalnům godkům RPA. Do 1961 wespůu s ńiderlandzkym bůua uoficjalno, kedy tům drůgům půmjyńono na angelski. Afrikaans to godka kero nojbaři śe rozwinyua na kůntynynće afrikańskym.
Afrikaans kej godkům uojčystům posuůguje śe ůng. 6,2 mln mjyškańcůw RPA, s čygo wjynkšość stanowjům Koloredźi, a dodatkowo 4 mln kej jydnům s dwůch godek uojčystych (do kupy ůng. 26% populacyje RPA). Nojwjyncyj užytkowńikůw afrikaans skupjo śe we stolicy kraju – Tshwane a we Bloemfontein, a tyž na coukym uobšaře Kraju Přilůndkowygo, eli we zachodńij tajli RPA. Ze wspůučesnych prowincyji RPA nojwjynkšym udźouym godajůncych afrikaans cechujům śe:
- Pouedńowo Prowincyjo Přilůndkowo (Suid-Kaap) – 70%
- Půunocno Prowincyjo Přilůndkowo (Noord-Kaap) – 54%
- Wschodńo Prowincyjo Přilůndkowo (Oos-Kaap) – 30%
- Zachodńi Transwal (Wes-Transvaal) – 22%
- Mpůmalanga (rygjůn stouečny) – 21%
- Uorańje – 16%
- Wschodńi Transwal (Oos-Transvaal) – 12%


text:
Gmejna wuda wjele pjenjez za planowanu nowu zakładnu šulu
Hodźij (CK/SN). Za hłubokotwarske dźěła planuje gmejna Hodźij klětu 947 000 eurow. Twarić chcedźa wjesny wopłóčkowy kanal w Debiškowje (Döbschke). Tež w Njezdašecach (Nedaschütz) stej nowy wopłóčkowy kanal a dróhotwarski projekt předwidźanej. To wuchadźa z naćiska hospodarskeho plana za 2019, z kotrymž je so gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju zaběrała. W nim zapřijatych je 259 000 eurow, kotrež chcedźa takrjec přihotowane měć, móža-li ležownosć za nowotwar zakładneje šule kupić. Jako dochody planuja poł miliona eurow spěchowanskich srědkow, klučowe připokazanki Swobodneho stata Sakskeje a dróhotwarske přinoški wobydlerjow. Kaž wjesnjanosta Gerald Meyer (njestronjan) rozłoži, so sadźby za ležownostny a přemysłowy dawk klětu njezwyša. Dohromady steji pod smužku deficit 238 000 eurow. Přiwšěm płaći plan jako wurunany, dokelž jedna so při minusu wo wotpisanja za stare zamóženstwo.


text:
W septemberskim wudaću Česko-lužickeho věstníka je wozjewjeny přinošk Jiříja Wolfa »K prašenju pochada a žórła łužiskoserbskeje powědki wo Krabaće«. Awtor so na zakładźe »barokneho rukopisa« z klóštra Oseka praša, hač »móhli hinak wusměrjować prašenje předstawy, zo je so powědka wo Krabaće z Hornjeje Łužicy na čěski bok Rudnych horin rozšěrjała«. Podobnje je to hižo 2007 Adam Votruba we Věstníku proklamował. Wo kotry rukopis so jedna? Přisłušnik rjadu cisterciensow z klóštra Oseka P. Malachias Welcker bě w druhim dźělu swojeje rukopisneje chroniki w lěće 1640 powěsć wo rubježniku z mjenom Hans Krawat podał, kiž bydleše we wsy Loučná blisko klóštra. Zhromadnje z někotrymi kumpanami zahaji Krawat partizanski bój přećiwo šwedskim wojakam, kotřiž tehdy Rudne horiny zapusćachu. Morjenych Šwedow ćisnychu do prózdnjeńcy pola Oseka, kotruž »Krawatenloch« mjenowachu. Krawata samoho mějachu ludźo za kuzłarja.
Jako wusud pisa Wolf, zo móhł dźěl serbskeje powědki wo kuzłarju Krabaće z wokoliny Osekskeho klóštra pochadźeć: »Za posrědkowarjow, kotřiž powěsć do Hornjeje Łužicy přenjesechu, móžemy po mojim zdaću měć mnichow z tudyšeho cistercienskeho klóštra, kaž bě to Josephus Gallus († 1712), pochadźacy z Kulowa.« Mjenowany je hišće dalši Kulowčan, wěsty Jacobus Gallus († 1738), kiž bě na jezuitskim gymnaziju w Chomutowje studował. Wo woběmaj so praji, zo měještaj po zastupje do klóštra dale kontakt z domiznu, »tak móžeše so powědka wo podrudnohórskim rubježniku a kuzłarju snadź do Hornjeje Łužicy dóstać, hdźež bu wjele pozdźišo wobohaćena«.


text:
Sněžka
Sněžka (čěsce Sněžka, pólsce Śnieżka, němsce Schneekoppe) je z wysokosću wot 1.603 m najwyše wuhorbjenje w Kyrkonošach a najwyša hora Sudetow, srjedźohorinskeho proha a Čěskeje. Přez wjeršk běži statna hranica mjez Pólskej a Čěskej. Tež hdyž leži wjeršk Sněžki nad lěsnej mjezu, je wón za turistam spřistupny. Na pólskim boku wjerška namaka so mjez 1665–81 natwarjena kapałka swj. Ławrjenca (kaplica św. Wawrzyńca) a futuristiska hórska hospoda, kotraž so mjez 1969–74 natwari. Na čěskim boku wjerška je póstowy zarjad a wjeršna stacija sedłoweho lifta.
Klima[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ze stron klimy a wegetacije so wysokostne połoženje Kyrkonošow jako alpiniske wopisuje, hačrunjež so wotpowědna wysokosć njedocpě. Na Sněžce knježi přerězna lětna temperatura wot 0,2 °C.


text:
Skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka?
Skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka? Na isto niyjedna ôsoba sie postawiyła take pytanie. Problym jynzykōw je taki, iże ich niy idzie tak do porzōndku zdefiniować. Kaj sie kōńczy jedna mŏwa, a zaczynŏ inkszŏ? Jak jedyn gŏdŏ trowa a drugi trawa, to ôni gŏdajōm inkszymi jynzykami? A co z tymi, co gŏdajōm trouwa, trauwa abo tráva? Wszyjsko to je kwestyjŏ umŏwy. I my terŏz sprōbujymy sie umōwić.
Tōż ślōnskŏ mŏwa je we tyj samyj grupie gŏdek, co kaszubskŏ, polskŏ i wymarłe słowińskŏ i połabskŏ. To grupa jynzykōw lechickich, co je tak piyrszy nazwoł ruski lingwista Aleksander Hilfedring we XIX stoleciu.
We nauce ô mŏwach używŏ sie takigo pojyńciŏ jak kōntinuum dialektalne. Rozchodzi sie w nim ô to, iże miyndzy jynzykami niy ma twardych granic, ino co wieś to gŏdŏ sie trochã inakszyj aż w kōńcu jak sie trefiōm ludzie ze dwōch rozmajtych wsi, ôni mogōm sie niy spokopić, chociŏż jedyn i drugi spokopi kogoś ze wsi, co leży we połowie drōgi miyndzy niymi. Tōż gŏdki sōm trochã jak dynga. I tak prawie wyglōndały te wszyjske lechicke mŏwy ôd IX do XV stoleciŏ.
Polskŏ mŏwa niy miała formy literackij, niy pisało sie w nij za wiela, nawet polske kancelaryje państwowe do połowy XVI stoleciŏ używały łaciny. Za to zabytki kościelne ze rozmajtych rejōnōw Polski ze XIV i XV stoleciŏ (bp.: Kazania świętokrzyskie, Kazania gnieźnieńskie, Przekład praw mazowieckich) pokazujōm iże jeszcze niy było jednego nadregiōnalnego standardu, co wszyscy by go używali, ino kożdy pisoł swojim dialektym.
We XV stoleciu pōmału na przodek wziōn wychodzić dialekt małopolski i to na nim zaczōn sie budować polski standard. Ciekawe je to, iże tyn polski jynzyk literacki tworzōł sie na bazie mŏwy, co sie niōm gŏdało zarŏz kole Ślōnska, a niyrŏz za szimel sie brało czeskõ gŏdkã, tōż inkszõ mŏwã, co sie niōm gŏdało zarŏz kole Ślōnska. To beztōż – chociŏż ôd Mazowszŏ bez Małopolskã aż do Ślōnska sie sycało – polski dialekt literacki niy sycy, bo Czesi niy sycōm.
Do Krakowa ôd nŏs niyma daleko, tōż we tym samym czasie we miastach idzie już pōmału trefić protokoły pisane po swojymu. Niy gŏdōm „po naszymu”, bo to było trochã skōmplikowane. Na ślōnskich pisŏrzōw urzyndowych pewnikym wpływoł tyn mody polski jynzyk literacki, ale niy do kōnca. Z wiynksza dokumynta ślōnske pisane sōm regiōnalnōm ôdmianōm jynzyka polskigo, jak pisze Alina Kowalska. To znaczy były pisane po polsku i w jakimś syńsie we polskij kodyfikacyji, ale po swojymu. Jak sie wejzdrzi bez tyn przikłŏd do protokołōw woźnickich abo tarnogōrskich, to idzie znojś ofyn po ślōnsku pisane słowa, co bez cufal takimu pisŏrzowi spod piōra wyszły, bo myśloł po ślōnsku, a prōbowoł pisać po polsku.
Chociŏż te protokoły były pisane bez 400 lŏt tymu, to widać z nich, iże ślōnskŏ mŏwa niy zmiyniyła sie jakoś ekstra. Mōmy bez tyn przikłŏd:
Przejście z dŏwnego dugigo a do o: przedol (Woźniki, 1590), dlo, mo, lniano, zeznanio (Tarnowske Gōry, 1596). We XVI stoleciu tak po ślōnsku, jak tyż po polsku, używało sie tego o (abo głoski miyndzy o i a), co wyszło ôd dŏwnego dugigo a. We literackij polskij gŏdce straciyło sie to we XVIII stoleciu, ôstało ino w niykerych gwarach. Po ślōnsku gŏdōmy tak do dzisiej.
Czas przeszły ze kōńcōwkōm -ch: alechmy uczynili (Woźniki 1558), budowałech (Tarnowske Gōry 1579). Co ciekawe, we tamtym czasie tryb warunkowy (robiōł bych, robiyli bychmy) wyglōndoł tak samo po polsku jak po ślōnsku. Mało tego, chociŏż istniała polskŏ forma czasu przeszłego (robiłem, jadłem), to na jakiś czas do użyciŏ weszły formy ô bliższym nōm klangu: robiłech, jadłech. Na kōniec szesnŏstego stoleciŏ ale po polsku już kożdy gŏdoł we czasie przeszłym robiłem, a we piyrszyj połowie siedymnŏstego stoleciŏ wszyjscy zaczli gŏdać robiłbym we trybie warunkowym.
Żyńske rzeczowniki miynkotymatowe we dopołniaczu kōńczyły sie na -e: kuźnice, niedziele, świnie, szyrgowanie (Tarnowske Gōry). Po polsku tyż tak sie kejś gŏdało, ale tam kole 1750 roku to już bōł archaizm, a my tak gŏdōmy do dzisiej.
Przechodzynie o do ō przed m, n i ń: bratuma (Woźniki 1556), dumu, kumornicza (Tarnowske Gōry, 1596). Miynkŏ wymŏwa rz: patrzicz, przipowiada, przyizwolenim, Skrzinski (Tarnowske Gōry, 1590). Ślōnski muster prasłowiańskich grup *sŕ, *zŕ: strzoda (Woźniki, 1588), uzdrzy (Woźniki, 1567), strziebrny (Tarnowske Gōry, 1590). Tela lŏt, a my durch mōmy tyn sōm systym.
A co ze nagłosym, to znaczy tym, jak my gŏdōmy uokno, uoko itd? Kedyś nagłos tyż bōł używany we literackim polskim, a tyż we czeskim (ale tam sie wymŏwiŏ vokno), sorbskich mŏwach (wokno, hokno), abo połabskij (våknü). Ambroży Szklŏrz z Ôlesna, 7 czyrwca 1574 roku we listku do ksiōnżyńcia, pisoł:
Kdies ÿo vbogi człowiek zallowaleh sze przed giegieh panem, panem piothrem biskupskim, a won gim przikazował, abi sie snium zgodzilli dobrowolnie, a wuni natho giey gieno […] thallarow posthempowalli nad thesthamenth, a thesthamenthu wopisanego niekczum wokaszacz, […].
Kdyż jŏ ubogi człowiek żałowałech sie przed jejich panym, panym Piotrym Biskupskim, a ôn jim przikazował, aby sie s niōm zgodzili dobrowolnie, a ôni na to jij jyno […] talarōw postympowali nad testamynt, a testamyntu ôpisanego niy kcōm ôkazać, […].
Szklŏrz we swojim listku zaznaczŏ nagłos, bo pisze tak, jak gŏdŏ.
Myslã, że mogymy sie umōwić, iże ślōnskŏ i polskŏ mŏwa, co piyrsze kroki stawiały 100-200 kilōmetrōw ôd siebie, wziōnły sie rozchodzić kole XVI stoleciŏ. I czym barzij Polska patrziła na wschōd, tym barzij jeji mŏwa ôddalała sie ôd ślōnskij.
Tōż skōnd sie wziōnła ślōnskŏ gŏdka? Ôna tu dycki była. Rŏz jakeś słowo sie zaimportowała z niymieckigo, rŏz z czeskigo, rŏz z polskigo. Ale tych słōw używōmy durch tak samo jak ludzie pŏrãnŏście pokolyń przed nami. Dynkmal.


text:
Z „Lelynij Gōry” do „Grinbergu”, abo pojakymu muszymy z tōm Wikipedyjōm yntlich cosi zrobić
Nojsamprzōd sie poaszã. Nikej we internecie niy poradziōłech znojść mapã Gōrnego Ślōnska, co by społniała wszyjske sztyry warōnki: 1) była czymsi wiyncyj jak nŏkłŏdkōm gōrnoślōnskich granic na mapã ôd Googla abo fest uproszczōnymi cychōnkami, 2) pokazowała niy jyno nojwiynksze miasta, 4) pokazowała cołki regijōn, a niy jyno polskõ abo czeskõ tajlã 3) była spōczesnŏ, a niy jyno ze starymi ksiynstwami, granicami plebiscytowymi itd., 4) była dostympnŏ we internecie na swobodnyj licyncyji, a niy jyno do kupiyniŏ i powiyszyniŏ na ścianã. Tōż’ech jã sōm zrobiōł a ôd razu we piyńciu jynzykowych wersyjach.
Sam sie możecie ôboczyć po ślōnsku, ôkrōm tego zrychtowołech polskõ, niymieckõ, czeskõ i anglickõ/miyndzynŏrodowõ wersyjõ. Biercie i jydzcie z tego wszyjscy.
No a jak’ech już takõ mapkã zrobiōł, to’ch ôbjawiōł na Commons (baza ôbrŏzkōw, z keryj korzistajōm wikipedyje i inksze wikiprojekta) cołkõ kategoryjõ Maps in Silesian. A w nij… dziwy, dziwy, dziwy. Bez przikłŏd takŏ szumnŏ karta Ślōnska, cołkigo we historycznych granicach przed rokym 1742. Dobra, niych już bydzie ta rzŏdkŏ forma „Polskŏ”. Niy bydã sie ani czepioł pisaniŏ „Katowicy” i „Gubczycy”, chocia to etymologijnego uzasadniyniŏ niy mŏ, wyglōndŏ ôszkliwie choby walijskŏ ôrtografijŏ (wybŏczcie, ale im naprowdy kot po tastaturze przelecioł) i je blank niypotrzebne, bo to że Polŏki i Czechy tam wymŏwiajōm szyroke ɛ, a my wōnske e, to je problym ôd Polŏkōw i Czechōw, a niy nasz. Nale dobra, jŏ tyż niyma zicher, czy mōm pisać dziydzina abo dziedzina, Bielsko abo Biylsko, to wōnske i szyroke E my jaksikej przi wymyślaniu prawideł szrajbōnku przepōmnieli. Co je to ale, um Gottes Willen, Lelyniŏ Gōra? Czamu Lelyniŏ Gōra, ale Grinberg? Tōż czamu niy na ôpy? Czamu niy Hirszberg i Grinberg? Abo czamu niy po prostu Jelyniŏ Gōra i Zielōnŏ Gōra, jak powie wierzã 98 % spōczesnych Ślōnzŏkōw? Co je to Ślōnska Środa? Pojakymu gdosi wymyślŏ jakis wannabe ślōnski Grinberg, kej niy poradzi tak prostego słowa jak „strzoda” do porzōndku poślōnszczyć i dobryj kōńcōwki ôd przimotnika dać, kej już zaczynŏ tworzić nowe ślōnske miana ôd miast, co leżōm poza historycznym i spōczesnym przestrzyństwym ślōnskigo jynzyka. Ôleszno to je ôrŏz „Rōżanŏ Gōra” (dyć jake to mŏ znaczynie, że dzisiyjszŏ ôficjalnŏ nazwa Olesno je wziyntŏ prawie ze lokalnego sycōncego ślōnskigo dyjalektu), ale nad Ôdrōm leży „Głogōw”, a niy podug ślōnskigo mustra wymŏwianiŏ Gogōw (jak Gogōwek).
Wejdrzijmy sie terŏz na mapã Cieszyńskigo Ślōnska ôd tego samego autora. Dobre, uzdōmy, że „Ôrłowa” i „Strumień” to je jyny gupi feler. Wiedzieliście ale, że popularny kurort we Beskidach sie mianuje „Ustrōnie”? No, ôn by sie tak baji mianować mioł, keby Polŏki byli kōnsekwyntne. Kole Chybiŏ sōm take dziedziny: Zaborze, Zarzecze i Zabłocie. Lokalne ludzie ale do dzisiŏ prawiōm jadym na Zobōrz, na Zorzycz, na Zobłōć. Aji stare austryjacke mapy sōm dowodym, że takŏ je tradycyjnŏ ślōnskŏ forma – kartografy z 19. stolyciŏ prōbowali je po niymiecku zapisać jako Zaborz, Zarzicz i Zablacz. Pisali też Pogorsch, co ôdpowiadŏ ślōnskij nazwie Pogōrz dlŏ dziedziny, co jã dzisiŏ znojdymy jako Pogórze, i pisali Nalenz, to znaczy Nołynż – Nałęże. Ze tyj samyj kategoryje je Ustrōń, co podug polskigo mustra by sie mioł mianować Ustronie, ale… jaksikej tego niy umiynili. To sie stŏwŏ. Mōmy podug ślōnskij wymŏwy Żory, chocia historyczne polske miano je Żary. Na Pōmorzu sie ôstała pomorskŏ nazwa Stargard ze archaicznym prasłowiańskim niyprzestawiōnym -ar- miast polskigo Starogród. Piwniczna niy mŏ nic spōlnego ze piwnicōm, to po rusińsku (łymkowsku) znaczy: Pōłnocnŏ. Mieli by my sie cieszyć, że mimo polōnizacyje sie aspōń niykere take stare miana ôstały aji we ôficjalnym użyciu. Nale zamiast tego napiszymy hiperpoprawne „Ustrōnie” jyny po to, aby było „inakszy niźli po polsku”.
Ôczywiście, spytołech sie autora tych kart, skany te formy wziōn. Tōż ze ślōnskij Wikipedyje, prziznoł sie szczyrze. Na ja, doista znojdymy tam „Ustrůńe”, ô kerym sie idzie miyndzy inkszymi przewiedzieć, iże je to plac do dychowano a mjyńo fraj (sic!). Aji „Grinberg” tam je, „Ślůnsko Środa”, „Růżano Gůra” i… ansznalujcie sie, „Koźo Szyja inakszy Cigowy Chyrtůń”. Jŏ sie ino dziwujã, że Zŏbrze je ańfach „Zobrze”, a niy hmm… „Hindynburek”.
Ach, Ślōnskŏ Wikipedyjŏ…
Legyndarny cuzamynnucůng tajle placa bes 2 kůnkuryncbandy wolfůw hned po filmiku ôd Grzegorza Kulika wyciepali, ale styknie porã razy kliknyć Losowŏ strōna, coby trefić do piekła.
Walki uo samostanowjyńy mjouy sam anfang we 1790 roku, a we 1804 uoguošůno ńypodleguość. Bez lota 1822-1844 Hajiti bůuo potajlowane na tajle lo Negrůw na půunocy a tajla lo Mulatůw na pouedńu. Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na Źymje, we kerym 80% ludźi žyje we ubůstwje.
Mjeśůnček je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynžycym we Ůkuodźe Suůnečnym.
Uod anfanga istńyńo Wikipedyjo je corozki barzi hyrsko, a Fůndacyjo kero ńům szafarzi wprawjůła we ruch tyż roztoliczne szwesterplana.
Nikere amerykańskie burzy bōły cŏły tydziyń po angrifŏch zastawiōne a po znowuôdwiyrzyniy wykazały wielge straty, nojwiyncy we werzikyrungu a fligrowym transporcie.
I tak dalij, i tak dalij… Szkockŏ choroba.
Ô Wikipedyji po szkocku sie zrobiyło głośno łōńskigo roku we siyrpniu, kej sie pokŏzało, iże ôgrōmnõ tajlã, baji wiynkszość, ze 60 tysiyncy artykułōw na szkockij Wikipedyji napisoł jedyn mody synek ze Ameryki, kery po szkocku blank niy poradzi. Ôn jyny przekopiyrowoł anglicke artykuły i pōmiynioł w nich słowa na zŏpis, co mu sie zdŏwało, iże brzmi choby szkocki akcynt. Zamiast prawych szkockich słōw deformowoł anglicke, w gramatyce i syntaksie robiōł nojbarzi podstawowe felery. Przipōminŏ wōm to cosi? Ô uoddekńyńću, jak pisujōm na pseudoślōnskij wiki, „kulturowego wandalizmu bez precedynsu” napisały rōzne światowe cajtōngi i we społeczności Wikimedia zaczła sie debata, jak to wszyjsko terŏz dać do porzōndku.
Pojstrzōd głōwnych idyji było:
- „atōmowŏ bōmba”, czyli wyciepać wszyjsko i zacznyć jeszcze rŏz;
- wrōcić szkockõ wiki zpatki do inkubatora – miejsca, kaj sōm rozwijane projekta, co niy sōm jeszcze fertig do ôpublikowaniŏ;
- masowo wyciepać artykuły napisane ôd używŏcza Amaryllis Gardener (tego synka z Ameryki) i cofnyć wszyjske ôd niego edycyje;
- poprōbować te teksty ryncznie poprawić;
- zapłacić profesjōnalnym autorōm (niymożebne skuli wolōntaryjnego charakteru projektōw Wikimedia);
- masowo wyciepać artykuły, co sie niy tykajōm Szkocyje, i skōncyntrować sie jyny na regijōnalnyj tymatyce;
Kōniec kōńcym wygrała propozycyjŏ: wyciepać artykuły ôd używŏcza Amaryllis Gardener, co ich niy idzie poprawić. Szkockŏ Wikipedyjŏ zmyńszyła sie ô piytnŏście tysiyncy strōn, a Scots Language Centre złōnaczyło kampanijõ Big Wiki Rewrite. Jeźli im to dobrze idzie je ciynżko pedzieć, bo porzōnd je tam mocka artykułōw, co ôd łōńskigo siyrpnia pōmiyniane niy były, a dyć Amaryllis Gardener niy bōł jedyny, co tam gupoty wypisowoł. Bezma ôziym tysiyncy edycyji zrobiōł isty Varlaam ze Toronto, kery na swojij zajcie używŏcza deklaruje intermediate level szkockij gŏdki. Miyndzy adminami projektu sie naszło dwōch esperantystōw tyż ze intermediate level gŏdki, baji jedyn czowiek (1320 edycyj), co prziznŏwŏ, iże my Scots sucks, ale the language amazes me. Native speakerōw – ôziym, tych samozadeklarowanych.
Z gŏdkōm scots je trochã jak ze ślōnskōm. Lza sie spiyrać ô jeji sztatus, czy idzie ô anglicki dyjalekt abo ôsobliwõ godkã, nŏleżōm do jednyj grupy i sōm na siã dość podane. Milijōn piyńćset tysiyncy ludzi zadeklarowało w roku 2011, iże gŏdŏ po szkocku, nale w praktyce tyn kożdodziynny scots to je kōntinnum rōznych warjacyj ôd anglickij gŏdki ze szkockim akcyntym bez rōzne poziōmy jynzykowego miszōngu do „prawego” scots, co go używajōm poprŏwdzie jyny aktywisty i rewitalizatory. Gynau jak na Ślōnsku, prziznejmy sie szczyrze.
Tyż bezto je to tak wielgŏ tragedyjŏ. Ulrach, używŏcz reddita, kery piyrszy ôpisoł tã aferã, padŏ: To bydzie wyglōndało, że przesadzōm i histeryzujã, ale myślã, iże tyn czowiek zrobiōł szkockij gŏdce wiynkszõ krziwdã, aniżeli kerykolwiek inkszy we historyji. Wikipedyjŏ je miyndzy nojczynścij nawiydzanymi zajtami na świecie. Potyncjalnie dziysiōntki milijōnōw ludzi sie pomyślōm, iże scots je ôkropicznŏ karykatura anglickij gŏdki, a niy dyjalekt abo ôsobliwy jynzyk jyny bezto, że byli wystawiōni ôkropicznyj karykaturze, co jã tyn czowiek i jyny ty czowiek nazywŏ scots. Napisoł telã po udŏwanymu szkocku, iże prŏca prawych Szkotōw sie we tym abfalu straci. Abo, jeszcze gorzij, bydzie zedytowanŏ tak, coby sie ś nim wiyncyj zgŏdzała.
Dyć to same sie dzieje skuli ślōnskij wiki. Autōr mapy Ślōnska wpisoł na niã „Grinberg” i „Rōżanõ Gōra”, bo dyć tak sie mianuje artykuł na wiki. Gdosi kiejsi wymyślōł bzdurã i terŏz ta bzdura sie durch i durch reprodukuje. Ô tym, iże Guchołazy sōm po ślōnsku „Koźo Szyja” pisze już tyż anglickŏ Wikipedyjŏ! Aby niy, kaj sie mŏ jaki edytōr z Anglije abo Ameryki piyrsze podziwać, jeźli nie na wiki we danym jynzyku? To je dlŏ kożdego jynzyka snŏdź nojbarzi reprezyntatywne dzieło, ôd niego auslaga. Możno ważnijsze jak tyn Mały Princ.
Jŏ bez tyn przikłŏd niy wiym, jak wyglōndŏ i brzmi aragōńskŏ gŏdka. Niy wiym, jake tam majōm cajtōngi i jake ksiōnżki wydali, tōż piyrsze, kaj sie podziwōm, coby sie przewiedzieć, co je to za jynzyk, bydzie aragōńskŏ Wikipedyjŏ. I mogã jyny dufać, iże zdanie O vin ye una bebida alcoholica obtenita d’a fermentación alcoholica, por l’acción d’os recientos, d’o suco u mosto d’os fruitos d’a planta Vitis vinifera (vinyers) que transforma os zucres d’o fruito en alcohol etilico y gas anhidrido carbonico je naprŏwdy we tym jynzyku, a niyma wymysłym synka ze Zaragozy, co poprzestawioł buchsztaby we szpanijskich słowach. Mogã jyny dufać, iże zdanie A Firense Galilei a l’ha arseivù soa prima educassion ëd tipo umanìstich literari e religios al monasté ëd Vallombrosa a Firense, anté ch’a l’ha studià grech, latin e lògica je przikładem rychtycznyj piymōnckij gŏdki. Gdosi inkszy sie terŏz we Turinie chce przeświadczyć, jak wyglōndŏ la lingua silesiana, i piyrsze, kaj sie wejzdrzi, bydzie nasza wiki. Tak to fōnguje.
Amaryllis Gardener na aferã zareagowoł tak: Byłech dwanŏście rokōw starym bajtlym, kej żech zaczōn, a kej zaczynŏsz cosi robić mody, niy widzisz z wiekym, że chowanie, kerymu żeś uwyknōł, je niyzdrowe i niy pōmŏgŏ. Srogõ tajlã ślōnskij Wikipedyje stworziło we jeji piyrszych rokach trzech-sztyrech używŏczōw. Jedyn z nich je powŏżanym adminym polskij wiki z 80 tysiōncami edycyj, drugi zasużōnym ślōnskim aktywistōm, o kerym dobrze wiym, iże dzisiŏ by na zicher niy napisoł Mouopolsko – kraina historyčno w Polsce, kera uobejmuje pouudńowo-wschodńo čyńść kraju, na wjerchu a čyńśćowo we środku dořeča Wisuy, wtynczŏs ale mioł tyż nŏście lŏt i wiyncyj yntuzjazmu, aniżeli wiadōmości… To niyma tak, że to robiyli jakie gupielŏki. They meant no harm, nale wiycie, co sie ô dobrych chyntkach gŏdŏ. We 2008 roku, kej ślōnsko wiki sztartowała, niy było żŏdnych prawideł zapisowaniŏ, bezma żŏdnych powŏżnych ślōnskich ksiōnżek, projektu Silling… Było improwizowanie: sznupanie, szkryflanie, A na O umiynianie. Lza spokopić, że to lepsze wyjść niy mogło. Żŏdyn niyma bez winy, przi pisaniu tego tekstu podziwołech sie na niykere z mojich 70 edycyji i… poprawiōłech w nich włosne gramatyczne i ôrtografijne felery. We 2011 roku mie było szesnŏście lŏt, miołech kupã miynij ksiōnżek przeczytane i liche pojyńcie ô gŏdkoznawstwie, ale tyż’ech chcioł pōmōc amazed by the language.
Wikipedyjŏ ale niyma jaki gupi blog, to je zajta, co je dycki na piyrszyj pozycyji we wyszukowaniu, jedno z dziesiyńciu nojczyńścij nawiydzanych miejsc we internecie, kere ôsobliwie w przipadku myńszościowych jynzykōw, jak ślōnskŏ gŏdka, tworzi tyż forsztelōnek co do tego, jak tyn jynzyk wyglŏndŏ i je, niych to chcymy abo niy chcymy, do wielu autorytetym. Ślōnskŏ wiki sie polepszŏ, to zajś niy mogymy pedzieć, że niy. Dziynka Sami-Wiycie-Kōmu aspōń Przodniŏ zajta wyglōndŏ do porzōndku, sōm tam take artykuły, interfejs już nōm niy kazuje szkryflać i sznupać, w nowych tekstach fōrt idzie znojść felery i cudaczne formy, ale bez wōntōw miynij jak we epoce wolfowych kůnkuryncbandůw. Jednakowōż porzōnd srogŏ czyńść ze bezma 10 tysiyncy haseł (zbywajōnce 42 856 je sztuczny tłum zrobiōny ôd maszinowo przełożōnych ze szwedzkij wiki artykułōw ô grzibach) je tragicznŏ, a Wikipedyjŏ cołkym niyma spolegliwe zdrzōdło, jakim by miała być i za jake je moc ludzi naturalnie biere.
Je ślōnski Big Wiki Rewrite możebny przi tak mało ludziach, co ôzajst poradzōm standaryzowanym spusobym we naszym jynzyku pisać? A możno jakŏ inkszŏ szkockŏ idyjŏ by była do tego projektu ôdpedniŏ? Pewnikym ale to take ôstać niy może.


text:
Nowa kniha historikarja Erharda Hartstocka
Druhdy hižo dźělčk po wobjimje a wobsahu nahladneje knihi za cyłkowne wudaće rěči. Hdyž naliča serbski historikar Erhard Hartstock w swojej nowostce „Plagen in der Oberlausitz“ wšě dračiny, krjudowanja, bětlowanja w přehladnej tabulce wot lěta 1112 hač do lěta 1869/1870, je to tajke wuswědčenje dokładnosći a zaměrnosći slědźenja w stawiznach.
Erhard Hartstock, rodźeny 1939, je minjene lěta z dwěmaj na fakty jara bohatymaj knihomaj – wo hornjołužiskim ratarstwje a wo hornjołužiskim hospodarstwje – kedźbnosć zbudźił. A to nic jeno mjez bratrami- a sotrami-historikarjemi, ale w samsnej měrje tež w zajimowanej a dotal tola jenož fragmentarisce wo temje informowanej zjawnosći. Wobě knize je dr. Frank Stübner (1954–2017), serbski nakładnik a mějićel nakładnistwa Lusatia, knižnym wikam přepodał. Najnowša Hartstockowa kniha bu w Oberlausitzer Verlag do ćišća data.


text:
Iniciatiwa sejma wita šěroki konsens k wutworjenju hornjoserbskeje rěčneje šule a zasadźi so za realizowace rozmołwy
Po předsydźe Domowiny Dawida Statnika podpěruje nětko ze zapósłancom krajneho sejma Marka Šimana dalši wažny akter centralne žadanje, kotrež bu w januarje při kubłanskim wjeršku iniciatiwy sejma wot wobdźělnikow wudźěłane. „Wjeselimy so jara, zo bu ideja hornjoserbskeje rěčneje šule za kwalifikowanje wučerjow a dorostłych tak derje přiwzata. Nětko wo to póńdźe, zo, namakamy skutkowny puć k přesadźenju, k čemuž budźemy wšitkich zajimcow krótkodobnje přeprosyć“, takle Handrij Kluge, kotryž kubłanski wuběrk iniciatiwy nawjeduje a kubłanski wjeršk z wobšěrnej analyzu prekerneje situacije bytostnje katalizowaše. „Móžemy sej na přikład jara derje nošerstwo rěčneje šule předstajić přez přichodnu 'Serbsku zhromadnosć', korporaciju zjawneho prawa, z kotrejež organom budźe Serbski sejm. Z tym by tute wažne zarjadnišćo było w rukach serbskeho luda“, Kluge dale rjekny.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Rady by bur Worjech přez žeńtwu Mikławša, najmłódšeho z třoch swojich synow a tohorunja naslědnik na kuble, z Moniku, dźowku nahladneho bura-wudowca Pětranca ze susodneje wsy, swoje wobsydstwo rozmnožił. Ale kaž w žiwjenju tak je, přeco so wšo po přećach jednotliwca njeradźi. Mikławš nima ani wóčko za Moniku, ale zalubuje so do Hilže, kotraž je pola Worjechec kaž swójska dźowka žiwa a tam mjeztym na rjanolinku wotrostła. Z tym pak so připowěduje harmoniskemu žiwjenju na kuble pod worješinu katastrofa. Dotal njewozjewjena nowela ze zawostajnstwa Antona Nawki (1913-1998) wuńdźe 2003 składnostnje jeho 90. posmjertnych narodnin.


text:
Francyjŏ
Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Francuskŏ Republika (fr. République française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – państwo, kerego metropolitarnŏ tajla we Zachodnij Ojropie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.
Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.
Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.
Etymologijŏ mianaEdytuj
Worta „Francyjŏ” przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.
GyjografijŏEdytuj
Francyjŏ je krŏjym leżōncym z wiynksza w Zachodnij Ojropie, jednak posiadajōncym terytoria znŏleżne i departamynta zamorske na inkszych kōntynyntach. Wiyrchnia metropolitarnej czynści Francyje wynosi 551,5 tys. km², skirz czego zajmuje 48. plac na świecie pod wzglyndym srogości wiyrchnie, za to wiyrchnia społym z terytoriami znŏleżnymi i departamyntami zamorskimi 643 801 km².
Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo Morza na połedniu ku Pōłnocnymu Morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij Zatoki na wschodzie.
Cołkŏ dugość granic lōndowych Francyje to 2 892,4 km. Metropolitarnŏ Francyjŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- na weschodzie:
- Italijo (488 km)
- Mōnako (4,4 km)
- Mjymcy (451 km)
- Szwajcaryjo (573 km)
- na pōłnocach:
- Belgijŏ (620 km)
- Luksymburg (73 km)
Granice terytoriōw znŏleżnych i departamyntōw zamorskich z:
- Brazylijo (673 km)
- Sint Maarten (10,2 km)
- Surinam (510 km)
KlimatEdytuj
Na pōłnocach krŏju włażnawy klimat umiarkowany (ôziōmbniynte lata, dości ciepłe zimy). Jŏr to nojlepszŏ burlu na zwiydzanie Paryża, trza być jednak narychtowanym na dyszcze. Podzimym rania bywujōm radszyj zimne i niyprzijymne, ale przed połedniym sie wypogadza.
Na połedniu lata sōm suche, a tymperatura czynsto przekrŏczŏ 30°C. Sporadycznie wystympujōm herske burze i krupy. Zimy sōm ôpaterne (tymperatury na wybrzyżu Morza Strzōdziymnygo rzŏdko ślatujōm pod 10°C) i czynsto deszczowe. Jeszcze wiyncyj ôpadōw idzie sie spodziywać jŏrym.
Mocka przestrzyństw Francyje mŏ ôsobny mikroklimat. Utrapieniem połedniŏ stoł sie porywisty, ôziōmbniynty mistral. Wiater tyn wieje zaôbycz zimōm i jŏrym, przi przinoszyniu słōneczny czas i jasne, bezchmōrne niebo.
MiastaEdytuj
HistoryjŏEdytuj
Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.
Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.
Karolingi regirowały we Francyji do 987 r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.
Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792 r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799 r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804 r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.
We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.
PolitykaEdytuj
Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958 r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003 r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".
Ôrgany regirōnguEdytuj
Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls.
Podzioł administracyjnyEdytuj
Francyjŏ, jeji tajla metropolitarnŏ tajluje sie terŏźnie na 13 regiōnōw, 96 departamyntōw jak tyż kol. 36 300 gmin. Pōnadto wyrōżniŏ sie departamynta i terytoria zamorske jak tyż zamorske zbiorowości terytorialne.
RegiōnyEdytuj
Podzioł europejskij czynści Francyje ôbowiōnzujōncy ôd 1 stycznia 2016:
- Nowŏ Akwitanijŏ
- Grand Est
- Bretanijŏ
- Burgundia-Franche-Comté
- Île-de-France
- Korsykŏ
- Pays de la Loire
- Oksytanijŏ
- Hauts-de-France
- Normandijŏ
- Auvergne-Rhône-Alpes
- Provence-Alpes-Côte d'Azur
- Centre-Val de Loire
DepartamyntaEdytuj
DemografiaEdytuj
Statystyki dymograficzneEdytuj
Struktura etnicznŏEdytuj
GŏdkaEdytuj
Amtowōm gŏdkōm we Francyji je francuskŏ, posuguje sie niōm srogŏ wiynkszość miyszkańcōw tego krŏju, jednak poza nim je mocka regiōnalnych gŏdek:
- baskijskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Béarn
- bretōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dolnyj Bretōnije
- franko-prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dauphiné, Jura, Lyonnais, Savoie
- niyderlandzkŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Flandrije
- katalōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Roussillon
- miymieckŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Alzacyje i Lotaryngije
- prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Ôksytanije
- italskŏ – regiōnalnŏ gŏdka na Korsyce
Nŏrodne świynta i dni swobodne ôd robotyEdytuj
- Nowy Rok (Nouvel An) – 1 stycznia
- Wielkanoc (Pâques) – ruchōme
- Pyńdziałek Wielkanocny (Lundi de Pâques) – ruchōme
- Świynto Roboty (Fête du Travail) – 1 mŏja
- Dziyń Zwyciynstwa (Fête de la Victoire) – 8 mŏja
- Wniebowstōmpienie (Ascension) – ruchōme
- Zielone Świątki (Lundi de Pentecôte) – ruchōme
- Świynto Nŏrodne Francyje (Fête Nationale Française) – 14 lipnia[7]
- Wniebowziyncie NMP (Assomption) – 15 siyrpnia
- Wszyjskich Świyntych (Toussaint) – 1 listopada
- Dziyń Zawieszyniŏ Brōni (Jour d’Armistice) – 11 listopada[8]
- Boże Narodzynie (Noël) – 25 grudnia
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 France (ang.). CIA – The World Factbook. [dostymp 2012-06-14].
- ↑ Demography – Population at the beginning of the month.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostymp 2018-07-24].
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Zamorski departamynt.
- ↑ Euro HIV. [dostymp 2007].
- ↑ France – People Groups (ang.). Joshua Project, 2017. [dostymp 23 paździyrnika 2017].
- ↑ Święta państwowe Francja 2019 – Dzień Bastylii – dni wolne od pracy Alzacja, www.tania-wypozyczalnia-samochodow.pl [dostymp 2019-07-01] (angelski).
- ↑ Znany tyż za Dziyń Spamiyńci – Jour du Souvenir.


text:
Gmejna Hamor chce projekt najebać stupace kóšty zwoprawdźić
Hamor (AK/SN). Gmejna Hamor runa puć za přichodne łódźnistwo na Bjerwałdskim jězorje. K tomu wuznachu so radźićeljo na swojej njedawnej zhromadźiznje. Z wjetšinu hłosow wuprajichu so woni za zakónčace financowanje a přihłosowachu tež wotpowědnemu dojednanju wo přewzaću z Łužiskej a srjedźoněmskej towaršnosću hórnistwoweho zarjadnistwa (LMBV). Předewzaće wopřijima planowanje, zwoprawdźenje a inženjersko-techniski přewod za tak mjenowanu helling (při tym jedna so wo zepěranski twar), tři přistawne rampy, najwšelakoriše přizamki k zastaranju z milinu a pitnej wodu, wotwodźenje wopłóčkow kaž tež swěcu. „Poprawom měła cyłkowna naprawa hižo lětsa wotzamknjena być. Za nowy cil je nětko lěto 2024 postajene“, rozłoži projektowy koordinator Hamorskeje gmejny při Bjerwałdskim jězorje Roman Krautz, kiž zastojnstwo wot lěta 2010 wukonja.


text:
Nowy ślōnski przekłod jednyj z nojbarzij kochanych ksiōnżek świata! 93 lata i dwa miesiōnce po prymierze ôryginalnego wydanio „Winnie the Pooh”, nojlepij znōmy niedźwiydź na świecie zysko miano Marysia we ksiōnżce pod tytułym „Niedźwiodek Puch”. Do ksiōnżki je dodany audiobook, co go czyto Mirosław Neinert, co tak piyknie przeczytoł „Małego Princa”.
Prosiōntko miyszkało we fest srogim dōmu we postrzodku buka, a buk bōł we postrzodku lasa, a Prosiōntko miyszkało we postrzodku dōmu. Kole jego dōmu bōł kōncek złōmanyj tabule, co na nim stoło „WCHŌD W”. Jak Krziś spytoł Prosiōntka, co to znaczy, to ône mu pedziało, iże to je miano ôd jego starzika, i że ône je we familiji ôd downa. Krziś prawiōł, iże niy idzie sie nazywać Wchōd W, ale Prosiōntko padało, że toć, że idzie, bo jego starzik mioł take miano, i to było skrōcōne ôd Wchōd Wil, a to było skrōcynie ôd Wchōd Wilym. I ôd niego starzik mioł dwa miana, jakby jedne straciōł — Wchōd po ujku, a Wilym po Wchodach.
— Tyż mōm dwa miana: Krzisztof Robin — pedzioł Krziś ôbojyntnie.
— No widzisz, to mosz dowōd — prawiyło Prosiōntko.
W jedyn piykny zimowy dziyń, jak Prosiōntko ôdśniyżało przed swojim dōmym, bez cufal podniosło gowa i ôbejzdrzało Marysia Pucha. Puch chodziōł i chodziōł w kōłko, i myśloł ô czymś inkszym, a jak Prosiōntko go zawołało, to ôn ino dalij chodziōł.
— Halo! — pedziało Prosiōntko. — Co robisz?
— Poluja — prawiōł Puch.
— Na co polujesz?
— Śledza coś — powiedzioł moc tajymniczo Maryś Puch.
— Co śledzisz? — spytało Prosiōntko, jak podchodziyło bliżyj.
— Sōm sie siebie pytōm. Pytōm sie siebie „Co?”.
— I jak myślisz, co ôdpowiysz?
— Byda czekać, aż to dogōnia — pedzioł Maryś Puch.
„Niedźwiodek Puch” to „Kubuś Puchatek” po śląsku, choć dzieło Ireny Tuwim nie było źródłem przekładu. Śląska wersja jest bliższa oryginałowi A. A. Milne’a, więc warto na nią zwrócić uwagę, aby lepiej poznać kształt utworu, jaki stworzył Autor.
Kup ksiōnżka:
Empik Ceneo Inbook Świat Książki Merlin.pl Gildia.pl Matras Allegro


text:
Wjesny swjedźeń w Smječkecach steji lětsa cyle w znamjenju 20. róčnicy wobstaća tamnišeho wjesneho kluba. Jeho čłonojo pak w běhu lěta wjele wjace na nohi staja.
Smječkecy (SN/MWj). Na swjedźenišću před Smječkečanskim towarstwowym domom knježeše zawčerawšim čiłe žiwjenje. W přihotach na wjesny swjedźeń, kotryž tam hač do njedźele swjeća, su piwowy wóz na prawe městno storčili a započachu stan twarić. Wosrjedź pomocnikow bě Handrij Hejduška, kiž ma přihotowanske nitki sobu w horšći. Wón dźě je předsyda wjesneho kluba a so derje dopomina, kak bě tón něhdy nastał.
1998 chcyše gmejna towarstwowy dom spriwatizować. Zo njeby wón za wjesnjanow zhubjeny był, je so na zwołanej wjesnej zhromadźiznje něhdźe 50 wobydlerjow spěšnje dojednało, wutworić wjesny klub. Jeho prěnja předsydka bě Marlies Kralowa, a wona wukonješe zastojnstwo hač do lěta 2009. W tym času wudawachu samo wjesnu nowinu Kilop.


text:
Smolerjec kniharnja
Hižo w 19. lětstotku měješe Budyšin serbsku kniharnju. W lěće 1851 bě Jan Arnošt Smoler pod Bohatej wěžu swoje knihikupstwo wotewrěł. Pozdźišo prócowaštaj so Jan Bohuwěr Pjech a Smoler wo rozšěrjeny poskitk w Serbsko-słowjanskej kniharni.
W 20. lětstotku namaka kniharnja swoje stajne městno w starym Serbskim domje při Lawskich hrjebjach. Hižo tam je so serbski knihikupc Arnošt Simon wo šěrjenje serbskeje literatury starał. Serbsku kniharnju na Drjewowych wikach a pozdźišo hač do kónca 1961 na Kurta Pchalekowej 20 znaja hišće mnozy Serbja. Wot lěta 1991 do 2006 běše Smolerjec kniharnja zaso tam zaměstnjena. Srjedź lěta 2006 je kniharnja nětko swój nowy domicil w delnich rumnosćach nakładnistwa našła. Wona je dźensa jeničke městno w Němskej, hdźež so čitarjej wšitke serbske a němske knihi nakładnistwa poskićuja, k tomu wšelake zynkonošaki a antikwariske wudaća. Prawidłownje přewjedu so awtorske čitanja a knižne premjery.
W meji 2000 załoži so towarstwo „Přećelow Smolerjec kniharnje“, kiž podpěruje zaměry kniharnje.
Smolerjec kniharnja / Smolerʼsche Verlagsbuchhandlung
02625 Budyšin / Bautzen
Sukelnska / Tuchmacherstr. 27
Annett Šołćic, wjednica
e-mail: buchhandlung@domowina-verlag.de
tel.: 0 35 91 / 57 72 88
Wotewrjenske časy
wot póndźele do pjatka 10.00 hodź. do 18.00 hodź.


text:
Wukubłanske lěhwo na wujednawarja zwadow - Streitschlichtercamp [03/2018]
Wot 21. – 23.03.2018 přebywachu pjeć šulerki 6. a 8. lětnika Serbskeje wyšeje šule „Michał Hórnik“ Worklecy we wosebitym wukubłanskim lěhwje w Papstdorfje. Tam wukubłachu so na wujednawarja zwadow, zo bychu sobušulerjam pomhali, konflikty wujednać a samostatnje rozrisać. Je to wosebity peer-to-peer přistup, kotryž wukmani dźěći, rozestajenja bjez pomocy dorosćenych rjadować. W měšanych skupinach wuknychu na přikład, što konflikty wučini, što wjedźe mjez čłowjekami k njedorozumjenjam, kak móža tym zadźěwać a kak hodźi so napjata situacija z wotpowědnej komunikaciju pozitiwnje wobwliwować. Program bě naročny a žadaše sej wot dźěći dobru disciplinu a wutrajnosć. Wotměnu skićachu skupinske hry a zwučowanja. Na kóncu wukubłanja złožichu ertne pruwowanje a smědźachu so přez wopismo wjeselić. Šulska socialna dźěłaćerka Rěčneho centruma WITAJ, Franciska Zopic dźěći w lěhwje přewodźeše. Wona wjedźe projekt na šuli dale. Po jutrach chce šulerki dale wukmanić a projekt wujednawarja zwadow na šuli we Worklecach etablěrować.
W přestawkach a na wječoromaj mějachu dźěći składnosć, šulerjow druhich šulow zeznać a tak nowych přećelow zdobyć. Na nócnym pućowanju dopokazachu hólcy a holcy swoju zmužitosć a wuwědomichu sej dowěru do swójskich zamožnosćow.
Fachowa wuměna mjez šulskimi socialnymi dźěłaćerjemi a angažowanymi wučerjemi přinošowa tohorunja k poradźenju třidnjowskeho zarjadowanja.
Cyłkownje wobdźělichu so na wukubłanskim lěhwje w dźěćacej a młodźinskej wjesce ERNA 78 šulerjow z cyłkownje 16 šulow z cyłeje Sakskeje. Zarjadowar wukubłanskeho lěhwa, Sakski krajny hamt za šulu a kubłanje, projekt hižo wjacore lěta podpěra.
Error
tekst a foće: F. Zopic


text:
Hižo srjedź julija chcedźa nowy móst nad Klóšterskej wodu přepodać
Pančicy-Kukow (SN/MWj). Po wšěm zdaću poł měsaca prjedy hač planowane chcedźa w Pančicach-Kukowje nowy móst nad Klóšterskej wodu přepodać. Na wčerawšim posedźenju tamnišeje gmejnskeje rady mjenowaše wjesnjanosta Markus Kreuz (CDU) jako termin swjatočneho akta pjatk, 13. julija, w 17 hodź. Při planowanju wobšěrneho twarskeho projekta běchu dotal z toho wuchadźeli, zo budźe to kónc julija.
Hač k terminej přepodaća ma mały móst nad Klóšterskej wodu spotorhany być. Tohodla budu pěšcy nowy móst hižo do toho wužiwać móc, a to po chódniku, kotryž powjedźe při Hawšec kowarni zdźěla po nimale hotowym twarnišću. Posledni wotrězk statneje dróhi S 100 wot twarnišća do směra na Budyšin chcedźa hakle po klóšterskim swjedźenju ponowić. Tam ma so stara asfaltowa woršta wotškrabać a nowa poćahnyć.


text:
Wjace ludźi w karantenje
Budyšin/Zhorjelc. W Budyskim wokrjesu je aktualnje 35 wobydlerjow z koronawirusom natyknjenych, štyrjoch lěkuja stacionarnje. 63 wosobow je tuchwilu w karantenje. Incidenca po Roberta Kochowym instituće (RKI) je na 5,7 spadnyła. W Zhorjelskim wokrjesu zwěsćichu tři nowoinfekcije a pjeć dopokazow delta-warianty. W karantenje je hišće 22 wobydlerjow, incidenca tam wučinja 6,7.
Sakska krajne projekty zapodała
Drježdźany. Sakska namjetuje Zwjazkej w zwisku ze strukturnej změnu w brunicowymaj rewěromaj swobodneho stata cyłkownje dźewjeć krajnych projektow. Kaž powěsćernja dpa zdźěla, stej mjez nimi tež planowany „Serbski forum wědy“ na Budyskich Lawskich hrjebjach a campus Łužiskeho slědźenskeho centruma „CircEcon“.
Demokratiska kultura mytowana


text:
Na konjacy sport
W Hórkach přewjedźe konjace sportowe towarstwo Při Klóšterskej wodźe Pančicy-Kukow jutře a njedźelu swój 28. jěchanski turněr. Na programje steja mj. dr. 8. Hórčanske mustwowe wubědźowanje, sakske mišterstwa w mnohostronskim jěchanju we wotewrjenej klasy a 3. Hórčanski derby. Wobaj dnjej su wurisanja wot ranja hač do popołdnja.
Hnydom štyri koparske derbyje
Na hornjej kaž tež delnjej koparskej runinje dotal wšitko bjez wjetšich problemow běži. Hinak je tomu w regionalnej lize-sewjerowuchod, hdźež hraje FC Energija Choćebuz. Cyłk Tennis Borussije Berlin móžeše dotal na přikład jeničce pjeć wot dźesać hrow přewjesć, FC Energija a 1. FC Lokomotiwa Lipsk šěsć.
18.09. 13:00 Wojerowski FC II
– SJ Njebjelčicy
18.09. 15:00 Rakečanske ST
– BSV 68 Sebnitz
18.09. 15:00 ST Ćisk – SJ Chrósćicy
18.09. 15:00 FSV Łuty – SJ Chrósćicy II
19.09. 11:30 Sokoł Ralbicy/Hórki II
– SJ Njebjelčicy II
19.09. 14:00 Sokoł Ralbicy/Hórki
– TSV Połčnica
19.09. 14:00 ST Marijina hwězda
– Módro-běli Kulow
19.09. 15:00 Módro-běli Minakał
– ST Radwor
Worklečanki derje přihotowane


text:
Ćežki čas to nětko w pandemiji, hdyž njehodźa so žane mustwowe sportowe družiny přewjesć a hdyž njemóžeš sej je live lubić dać. W telewiziji wšak atmosfera tajka njeje, kaž ju znaješ. Ale sym optimistiski, zo to zaso raz budźe, a snano sej to potom bóle česćimy, štož běše za nas hewak samozrozumliwe.
Tak dołho móžemy na přikład biatlonej přihladować. Napjaty je tón kaž kóžde lětoo. Tajku kombinaciju dźě zrědka maš: wulku strapacu wonka w kole, horu horje, horu dele. A potom dyrbiš cyle koncentrowany na třělnišću stać a mału čornu dźěrku trjechić. Kak rady bych to tež raz sam wuspytał! Na zbožo je kalender biatletow lětsa runje tak derje pjelnjeny kaž hewak. Jenička změna: Na wšěch stacijach su woni dwójce, za to maja mjenje stacijow.


text:
Wokrjes Zhorjelc
Wokrjes Zhorjelc (němsce Landkreis Görlitz) leži we wuchodnej Sakskej a ma něhdźe 255.000 wobydlerjow. Wulke wokrjesne města su Běła Woda, Lubij, Niska, Zhorjelc a Žitawa. Někotre gmejny wokoło Slepoho w sewjernym dźělu wokrjesa słušeja k oficielnemu serbskemu sydlenskemu rumej.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe z Delnjošleskim wojewódstwom w Pólskej, na juhu z Libereckim krajom w Čěskej a na zapadźe z Budyskim wokrjesom.
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Nysa, kotraž twori hranicu k Pólskej. Najwyša hora je Łysa (793 m) w Žitawskich horach.
Zhorjelski wokrjes přisłuša euroregionej Nysa.
Města a gmejnyWobdźěłać
(staw: 31. decembra 2019)


text:
Czad
Czad, Republika Czadu (fr. République du Tchad, arab.  جمهوريّة تشاد [Jumhuriyat Tashad]) – państwo we strzodkowyj Africe. Granica mo uod půłnocy s Libijům, uod wschodu s Sudanym, uod połedńa s Strzodkowoafrikańskům Republikům, uod połedńowygo zachodu s Kamerůnym a Ńigeryjům a uod zachodu s Ńigrym. Jygo mjano pochodźi uod Jeźora Czad.
Půłnocno tajla kraju zajmuje Sahara, na połedńu idźe trefić sawanny. 3/4 ludnośći kero mo robota pracuje we bauerstwje. Rozpoznane, nale ńyeksploatawane sům surowce mineralne, krům wydobywanyj na pouedńu naftowyj ropy.


text:
Štó a što tči za serbskimi projektami, kotrež buchu we wobłuku wubědźowanja Sakskeho fondsa „Čiń sobu!“ mytowane? W lětušim serialu Serbskich Nowin je předstajamy.
W medijach a socialnych syćach je tež Čłonstwo za integraciju ludoweje akordeonoweje kultury (ČILAK) wo Sakskim fondsu „Čiń sobu!“ zhoniło. „Njejsmy žane zapisane towarstwo a tak wot nikoho pjenjezy njedóstawamy. Fonds bě tuž jónkrótna naležnosć, tež raz fenk za předewzaće dóstać“, rozjasnja Syman Pöpel, kiž je w mjenje cyłka próstwu wo spěchowanje zapodał.


text:
Starši so wudawkow w Njebjelčanskej pěstowarni dla naprašowali
Njebjelčicy (SN/MWj). Wjele wutrajnosće trjebachu čłonojo Njebjelčanskeje gmejnskeje rady na swojim wčerawšim posedźenju, jako steješe hospodarski plan 2021 w srjedźišću. Přećiwo njemu běchu někotři radźićeljo tójšto znapřećiwjenjow zapodali, kotrež so na najwšelakoriše pozicije wudawkow měrjachu. Kóžde jednotliwe prašenje wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) wčera nadrobnje rozłoži.
Tak porokowachu radźićeljo mjez druhim wudawki gmejny za rězbarsku dźěłarničku, měnjo, zo měła wona tež tamne towarstwa spěchować. Nimo toho wěnowachu so wjacore zapodaća přećiwo planowanym wudawkam za komunalny twarski zawod, kotryž chcedźa přichodny čas rozšěrić a wjacore rumnosće přemysłownikam wotnajeć. Při jednotliwych wothłosowanjach wjetšina radźićelow znapřećiwjenja wotpokaza. Tak móžachu skónčnje cyłkowny hospodarski plan gmejny Njebjelčicy za lěto 2021 wobzamknyć.


text:
Chemiska wjazba
Chemiska wjazba je pomjenowanje za krutu zwjazanosć mjezy najmjeńšimi dźělkami, a to móžeja być atomy, iony abo molekule. Zwjazanje a wotwjezanje chemiskich wjazbow je zakład za přetworjenje maćiznow. Rozrjaduja so do sylnych a słabych wjazbow.
Sylne wjazbyWobdźěłać
Sylne wjazby so do slědowacych typow rozrjaduja:
W periodiskej tabulce přiběra metalowy charakter wot prawa na lěwo a wot horjeka dele. Přechody mjezy njekowami a metalemi su tohodla běžne, runjež tak je z přechodami mjezy tutymi třomi wjazbowymi typami.
Ionowa wjazbaWobdźěłać
Metale a njekowy z diferencu elektronegatiwity wyše hač 1,7 wutworje ionowu wjazbu. Dokelž maja metale nišu elektronegatiwitu hač njekowy, přepodaja wone wšě swoje walencowe elektrony na njekow. Potajkim zwjazuja so metale jako pozitiwne nabite iony (kationy) z negatiwnje nabitymi ionami (aniony) njekowow. Iony so mjezy sobu elektrostatiski přićahuja a tworje ionowy lěsycu. Čim wyše su iony nabite a čim mjeńše su jich radiusy, ćim stabilniši je lěsyca a ćim wjetši je toś škrějny dypk tutoho zwjazanja. Ionowe lěsycy wodźa milinu jenož w škrjenju a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kotrež wodźa milinu, ale rozpušćene iony. Wšitke zwjazanja, kotrež su z ionowych lěsycow natwarjene, so pomjenuja w chemiji sele. Přikłada stej NaCl a AlCl3.
Metalowe wjazbaWobdźěłać
Metale maja nisku elektronegatiwitu a tohodla su wonkowne elektrony słabje na metalowe atomy wjazane. Wone so lochko wot atomow pušćeja. Atomowe tyłowy metala (atomy bjez wonkownych elektronow) so zwjazuja k metalowemu lěsycy. Elektrony so jako tak pomjenowany elektronowy płun w lěsycy swobodnje pohibuja. Tohodla móžeja metale jara derje milinu a ćopłotu wodźić. Je to tež přičina za duktilnosć (daja so lochko formować). Swobodnje so pohibowace elektrony móžeja wšě žołmowe dołhosće swětła, kotrež zapromjenja, zaso njepřeměnjenje wotpromjenić (emitować). Tohodla so metale tak błyšća – wšo swětło so mjenujcy reflektujo.
Atomowa wjazbaWobdźěłać
Njekowy wěžu so mjezy sobu přez elektronowe poriki. Po tutej wašni zwjazane atome pomjenjujomy molekule. Atomowe wjazby móžeja być polarne abo njepolarne. To wotwisuje wot diference elektronegatiwity wobdźěleneju njemetalneju elementow. Pola polarnych wjazbow je wjetšina hustoty wjazbowych elektronow pola njemetala z wyšej elektronegatiwitu. Molekule maja niski škrějny dypk a su izolatory (njewodźa milinu). Synonyma za atomowu wjazbu stej kowalentna wjazba a wjazba elektronowych porikow.
Słabe wjazbyWobdźěłać
Słabe wjazby so w zasaźe mjezy molekulemi wutworja a wobwliwuja fyzikaliske kajkosće jako škrějny abo zawarjenski dypk. Pola słabych wjazbow njepřechadaja elektrony wot jednoho atoma na druhi a so tež njewutworja wjazbowe elektronowe poriki. Jedna so jow wo přesunjenje negatiwneho nabitka w molekulu. Při tym nastanje elektriski dipol, to rěka, zo ma molekul w sebje pozitiwnje nabity a negatiwnje nabity pol. Dipol móže druhe dipole přićahować a tak so wutworje słaba wjazba mjezy molekulemi. Słaba wjazba je na přikład:
Wodźikomostowa wjazbaWobdźěłać
Hdyž je wodźik na kislik, dusyk abo fluor wjazany, přesuwa so hustota wjazbowych elektronow k tutym elementam, dokelž maja wone wyšu elektronegatiwitu hač wodźik. Wutworje so potajkim dipol z pozitiwnje nabitym wodźikom a negatiwnje nabitymi atomami kislika, dusyka abo fluora. Kislik, dusyk a fluor maja nimo wjazbowych wonkownych elektronow tež swobodne elektronowe poriki na wonkownej cerje elektronoweje wobalki. Pozitiwnje polarizowany wodźik móže nětko tak pomjenjene wodźikomostowu wjazbu z tutymi swobodnymi elektronowymi porikami wutworić.
Dalšne słabe wjazby su Van-der-Waalsowe mjezsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjezsobne wobwliwowanje.
PřehladWobdźěłać
Zakład wšitkich wjazbow je potajkim elektrostatiske přićahowanje. Tabulka dajo přehlad sylnych a słabych wjazbow glědajo na pozitiwnje a negatiwnje nabite partnerje.


text:
Ioniske mórjo
Ioniske mórjo (grichiski Iόvιo ΠέλaYoς – Ionio Pelagos, italski Mar Ionico , albański Deti Jon) jo źěl Srjejźnego mórja a pótakem teke źěl Atlantiskego oceana.
Lažy mjaz Italskej, Albańskej a Grichiskej. Na pódpołnocy granicujo z Jadrańskim mórjom. Na pódwjacorje granicujo ze Siciliskeju a jo zwězane pśez Messinsku wudcynu z Tyrrenskim mórjom. Na pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Egejskim mórjom.
Ioniske mórjo ma płoninu 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 5121 metrow.
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]