text:
Towaršnosć k spěchowanju Serbskeho ludoweho ansambla Budyšin z. t.
Česćene knjenje, česćeni knježa,
lubi přećeljo a spěchowarjo,
Serbski ludowy ansambl bu 1952 załoženy. Tři profesionalne sparty – balet, chór a orchester – haja serbsku kulturnu tradiciju; zdobom ju dale wuwiwaja a ze srědkami moderneho jewišćoweho wuměłstwa zwjazuja. Při tym su žiwe nałožki ansamblej zakład a inspiracija za jeho jónkrótne wobsahi.
Rejwane dźiwadło a hudźbne bajki za dźěći słušeja runje tak k repertoirej kaž chórowe programy a koncerty.
Turneje wjedźechu ansambl dotal do něhdźe 40 krajow na štyrjoch kontinentach.
Najwažniše skutkowanišćo pak je nam naša dwurěčna domizna.
Wjeselimy so, hdyž nas podpěrujeće!
Cile a nadawki spěchowanskeho towarstwa:
Kak móžeće spěchowanske towarstwo podpěrować:
Předsyda:
Sieghard Kozel
Kontakt:
přez sekretariat Serbskeho ludoweho ansambla tzwr
03591 / 358 101
Towaristwo za spěchowanje Serbskego ludowego ansambla Budyšyn z. t.
Cesćone damy, cesćone kněze,
lube pśijaśele a spěchowarje,
Serbski ludowy ansambel jo se załožył 1952. Tśi profesionelne šparty balet, chor a orchester woplěwaju a wuźaržuju kulturelnu tradiciju Serbow. Rownocasnje se wóna dalej wuwija a zwězujo ze srědkami modernego jawišćowego wuměłstwa. Pśi tom su žywe nałogi zakład a inspiracija za jadnorazowe wopśimjeśa ansambla.
Rejowańske źiwadło a muzikaliske bajki za źiśi słušaju rowno tak do repertoira ako chorowe programy a koncerty.
Turneje su wjadli ansambel dotychměst do wěcej ako 40 krajow na styrich kontinentach.
Nejwažnjejše pólo statkowanja pak wóstanjo dwójorěcna domownja.
Wjaselimy se na Wašu pśipomoc!
Kake nadawki a cele ma spěchowańske towaristwo:
Naš cel jo powšyknje pódpěra Serbskego ludowego ansambla.
Pódpěrujomy spěchowanje dialoga mjazy woglědowarjami a wuměłcami, financielnym zawěsćenim wuzwólonych projektow a spěchowanim serbskego wuměłskego dorosta.
Kak móžośo spěchowańske towaristwo pódpěraś:
Z tym, až zastupijośo!
Z Wašeju pomocu pla wuzwólonych projektow.
Z dodatnymi pósćenjami!
pśedsedaŕ:
Sieghard Kozel
kontakt:
pśez sekretariat Serbskego ludowego ansambla gGmbH
03591 / 358 101


c: text/html

text:
Šleska
Šleska (němsce Schlesien, šlesce Ślůnsk, delnjošl. Schläsing, pólsce Śląsk, čěsce Slezsko) je historiski region w srjedźnej Europje na woběmaj stronomaj Wódry. Najwjetši dźěl Šleskeje leži dźensa w Pólskej, mjeńšej dźělej słušatej do Čěskeje a Němskeje.
Wot lěta 1815 słušachu tež wulke dźěle Hornjeje Łužicy do pruskeje prowincy Šleska, kaž na přikład města Wojerecy, Běła Woda, Zhorjelc a Lubań. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny w lěće 1945 słušeše nimale cyły kraj do Němskeje, štož so po Podstupimskej konferency změni, jako přeńdu wšitke teritorije wuchodnje Łužiskeje Nysy pod pólsku kontrolu. Němskorěčni wobydlerjo Šleskeje so zwjetša wuhnachu a wjele z nich namakachu tež we Łužicy nowu domiznu, štož přinošowaše runje w ewangelskich kónčinach Hornjeje Łužicy k spěšnej germanizaciji prjedy serbskich wsow.
Najwyši wjeršk Šleskeje a zdobom jedyn ze symbolow regiona je Sněžka (1602 m) w Kyrkonošach, kiž tworja jako dźěl Sudetow přirodnu hranicu Šleskeje z Čechami.
Pólska Šleska[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjetšina wobydlerjow pólskeje Šleskeje su Polacy, ale je tež mała němska mjeńšina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Serbske Nowiny
Serbske Nowiny su jenički dźenik w hornjoserbskej rěči. Nowiny wudawa Ludowe nakładnistwo Domowina a spěchuje Załožba za serbski lud. Serbske Nowiny maja něhdźe 2.000 abonentow a wuńdu pjeć króć wob tydźeń.
Nowina steji w tradiciji 1842 wot Handrija Zejlerja a Jana Arnošta Smolerja wudawaneje nowiny Tydźenska nowina abo serbske Powěsće za hornich Łužičanow, kotrež so 1854 na Serbske Nowiny přemjenowachu. Po Smolerjowej smjerći w lěće 1884 přewza jeho syn Marko šefredaktorstwo. Wot apryla 1933, po prěnim zakazu přez nacionalsocialistow, wukonješe Arnošt Dučman tutu funkciju, při čimž wosta Smoler z redaktorom. 1937 bu wuchadźenje Serbskich Nowin doskónčnje zakazane. Po Druhej swětowej wójnje wuchadźachu nowiny wot 1947 a dale w Němskej demokratiskej republice pod mjenom Nowa doba. Po přewróće so prěnjotne mjeno znowa wožiwi.
Wot lěta 2011 je Janek Wowčer jako naslědnik Benedikta Dyrlicha šefredaktor SN.
WotkazWobdźěłać
- Webstronki Serbskich Nowin (hsb.)
Katolski Posoł | Łužyca | Nowy Casnik | Płomjo | Pomhaj Bóh | Rozhlad | Serbske Nowiny | Serbski rozhłós | Wuhladko


text:
Fest Festival 23-24.08.2019
Na festiwalowyj mapie Polski prawie powstoł nowy, musowy pōnkt dlo wszyjskich fanōw muzycznego szalyństwa. Fest Festival, bo tak sie nazywo wydarzynie, to pozycyjo dlo kożdego, fto przaje graczkōm bez ôgraniczyń, muzyka na nojwyższym poziōmie i bezkōmprōmisowe podejście do życio. Piyrszy headliner to je Wu-Tang Clan!
Latoś już w siyrpniu na terynie Parku Ślōnskigo ôdbydzie sie piyrszo edycyjo wydarzynio Fest Festival. Muzyczne świynto zacznie sie w piōntek 23 siyrpnia i bydzie trwało do kōńca weekendu. Na Ślōnsku nastanie prowdziwe festiwalowe miasteczko, co w nim goście bydōm mogli bawić sie i przepyndzać czas z kamratami wychodzynio z terynu festiwalu. Jak przidowajōm ôrganizatorzi – chcymy pokozać, iże festiwal muzyczny to wiyncyj aniżeli biny i artyści. To czas, kedy przenoszymy sie do inkszego świata i uciykōmy ôd naszych dziynnych zajyńć, coby cieszyć sie chwilōm i przebywaniym z fantastycznymi ludźmi.
Piyrszymi ôgłoszōnymi ôd ôrganizatorōw gwiozdami festiwalu sōm Wu-Tang Clan, Little Dragon, Lost Frequencies jak tyż Vitalic pres. Dima (LIVE). Legyndarno hip-hopowo grupa z USA, szwedzko kapela z zorty synth pop, belgijski producynt i ikōna francuskigo electro to mocny dowōd na to, iże program muzyczny bydzie wyrōżniać roztōmajtość, a to dopiyro niywielko tajla ôgłoszōnego line-upu.
Program Fest Festivalu to bez wōntōw gratka dlo wszyjskich fanōw festiwalowyj atmosfery. Na uczestnikōw bydzie czekało piyńć roztōmajtych bin, kaj zagrajōm tak gwiozdy pop, jak i twōrcy, do reprezyntujōmświaty alternatywy, rocka, hip-hopu abo muzyki elektrōnicznyj. W Parku Ślōnskim, to znaczy jednym z nojsrogszych miastowych parkōw w Europie, powstanie ekstra infrastruktura festiwalowo. Na tym ôgrōmnym, zielōnym terynie kożdy z uczestnikōw festiwalu na isto znojdzie plac dlo siebie. Kole muzycznych bin stanōm przestrzyństwa artystyczno-warsztatowe, atrakcyje szportowe, a tyż ukożōm sie aktywności zwiōnzane z tyjatrym abo kōnsztami wizualnymi. W czasie Fest Festivalu bydōm ôbecni przedstawiciele agyncyje niyregyrōnkowych jak tyż ważnych projektōw ôbywatelskich, a do tego na miyjscu powstanie ôgrōmne celtowe pole społym ze wszyjskimi nojważniyjszymi udogodniyniami.
Informacyje ô biletach i inkszych rzeczach na strōnie festiwalu.
Zdrzōdło: Ôrganizatōr festiwalu


text:
Prócuja so dale wo twar kolesowanskeje šćežki podłu hłowneje dróhi
Nowe Město (AK/SN). Sprjewinu dróhu na čarje Budyšin–Hamor–Slepo su podźělnje saněrowali. Tak rozšěrjena wjedźe Sprjewina dróha nětko tež po Nowym Měsće.
Na kromje wsy w gmejnje Sprjewiny Doł skutkuje wot lěta 2013 zapisane towarstwo Předźernja – wo naslědnym žiwjenju. Wone poskića zajimcam wobswětowe kubłanje, dźěćace campy, podijowe diskusije a dźěłarnički. Wot awgusta 2020 jězdźa elektrisce ćěrjene welotaksije po kolesowanskich šćežkach wokoło Běłeje Wody, Wojerec a Grodka. Čłonojo Nowoměšćanskeho towarstwa bychu tuž tajku šćežku witali, kotraž tež nimo jich ležownosće wjedźe. „Tola runje tam chcedźa so tajkeje wzdać“, kritizuje rěčnica towarstwa Friederike Böttcher. „To rěka, zo dyrbja sej welotaksije do směra na susodne Sprjejcy abo do Grodka planowanu wokrjesnu dróhu z nakładnymi awtami a dalšimi jězdźidłami dźělić, a te su zdźěla hač do 100 km/h spěšne. Strach njezbožow za čłowjeka je na tej čarje wosebje wulki.“


text:
Marketingowa towaršnosć Hornja Łužica-Delnja Šleska (MGO) lětuše zarjadowanja łužiskich rybowych tydźenjow najebać koronapandemiju dosć pozitiwnje hódnoći. Štyri swjedźenje, za kotrež běchu wabili, su wopytowarjo jara derje přiwzali.
Budyšin (SN/BŠe). Koronapandemija je so lětsa tež na łužiske rybowe tydźenje wuskutkowała. Najebać mnohe wotprajenja zjawneho wułójenja rybow z hatow je so MGO rozsudźiła, zaměrnje za zarjadowanja wabić. Tak rozdźělichu 15 000 lětakow, informowachu w radiju a nowinach wo nazymskej zwičnjenskej iniciatiwje. Předewšěm nowa wabjenska figura z mjenom Fischers Franzi bě zasadźena a je wosebje swójby informowała. „Něhdźe tři miliony ludźi smy z wabjenskimi akcijemi docpěli“, MGO ze sydłom w Budyšinje informuje. Zajim mjez ludźimi bě jara wulki a njedźiwajcy hygienowych naprawow a z tym zwisowacych wobmjezowanjow je dosć ludźi na swjedźenje přišło.


text:
Malta
Malta, Maltańsko Republika, (uoficjalne mjano: malt. Repubblika ta’ Malta, ang. Republic of Malta) je wyspjarskym państwym na Strzůdźymnym Morzu. Jeji stolica je Valletta. Malta samostanowi śe dźepjyro uod 1964 roku, bestůż co zawczasu bůła brytyjskům kolůńijům.
Geůgrafijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Malta leży na stategicznym placu na Postrzůdźymnym Morzu, 95 km na połedńe uod Sycylije a 290 km na wschůd uod Tůnezyje. Skłodo śe ze trzech wysp:
- Malta, 246 km²
- Gozo, 67 km² (kole 30 000 mjyszkańcůw)
- Comino, 3 km² (ludźe sům tam ino we czas syzůnu feryjůw)
Do Malty nolyżům tyż trzi małe wysepki: Cominotto, Filfla Island a St. Paul's Island. Ranty wszyjskich wysp sům zauobycz skoliste. Nojwyższy wjyrch je Ta' Dmejrek (253 m). Geůgraficzńy a geologiczńy Malta leży we Ojropje.
Leży we klimatycznyj strefje typowyj lo rygjůnůw Postrzůdźymnygo Morzo. Je tam chłodno źima a fest gorke lato, prowje beż żodnych uopadůw.
Wspůłrzyndne geograficzne Malty sům 35 50 N, 14 35 E
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Malta je we strefje klimatůw postrzůdźymnomorskich. Ńy ma sam wjaterůw, nebla, śńyga alibo źimna. Strzedńo tympyratura je uod 14,1 °C we źima (listopad - kwjećyń) do 32 °C latym (moj - paźdźerńik). Klara dowo sam śwjotło 6:46 godźin, kedy je źima a 10:11 godźin, kedy je lato. Uopady sům sam głůwńy we źima. Na rok ślatuje sam 578 mm.
Polityka Malty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Malta bůła brytyjskům kolůńijům aże do 21 wrześńa 1964, kedy śe usamostanowjyła a 13 grudńo 1974 stoła śe republikům, uostoła nale a dali je ferajńistkům Brytyjskigo Ferajnu Norodůw (Commonwealth of Nations). Uod 1 moja 2004 Malta do kupy ze 9 inkszymi państwůma (we tym ze Polskům a Czeskům Republikům) wlozła do Ojropejskij Ůńije.
Malta je republikům parlamyntarnům. Na czele państwa stoji prezydynt republiki, wybjyrany bez parlamynt. Prezydentym Malty je je uod 4 kwjytńa 2009 George Abela. Jydno kadencyjo prezydencko trwo 5lot, co uoznaczo, iże nostympny absztimůng bydźe we 2014 roku.
Uod roku 1993 Malta admińistracyjńy tajluje śe na 68 tzw. lokalnych rad (local council), kere wybjerane sům roz na trzi lata.
Jeszczy przed uusamostanowjyńym maltańsko polityka bůła podźelono na dwje strůny: socjalistyczno-nyutralne Stronńictwo Roboty (Labour Party,Partit Laburista, MPL, Maltese Labour Party) a konserwatywne Strůnńictwo Nacjonalistyczne, Nationalist Party (Partit Nazzjonalista, abrewjacyjo: PN). Je jeszczy wjyncyj partyjůw, nale ńy majům uůne wjynkszygo politycznygo znoczyńo, sům to ntp. Alternatywa dymokratyczno (Alternattiva Demokratika, AD), uodpedńik ojropejskich „Źelůnych“. Wszyjske parlamyntarne absztimůngi majům tradycyjńe ćasne wyńiki a gůwne partyje zmjyńajům śe przi władzy. Absztimůng do parlamyntu s dńo 12 lipca 2003 doł take rozdźylyńy gosůw:
- Nationalist Party – 51,79 procyntůw
- Labour Party – 47,51 procyntůw
Maltańske partyje polityczne fest wadźoły śe uo polityka zagrańiczno. Konserwatywno PN chćoła kej nojbarzi leźć ku Zachodowi, a do Ůńije Ojropejskij, na Labour Party, utrzimowało dobre kůntakty ze Zwjůnzkym Radźeckim, a krajůma RWPG a Chinůma.
Ferwaltůngowy tajlůng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We 1993 ustanowjyli, iże Malta tajluje śe na 68 samorzůndůw (54 na wyspje Malta, 14 na wyspje Gozo). Cołko wyspa Comino je we samorzůńdźe Għajnsielem, na wyspje Gozo.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Poczůntki cywilizacyje we Malće bůły aże 5200lot p.n.e. kej trefjyli sam ze Sycylije pjyrsze uosadńiki. Wele 3500 p.n.e. we mjeśće Ġgantija na wyspje Gozo wzńyśli śwjůntyńo. Podane na ńa budowle ńyskorzi powstoły tyż we inkszych placach, ńy yno na Gozo nale tyż na gůwnyj wyspje - Malće
Malta, kero je dobrym placym do kůnrolowańo strzodkowygo a wschodńigo basynu Strzůdźymnygo Morzo, mjoła moc pośedźićelůw .
Kole 800 p.n.e. założyli sam swoje uośedla Feńicjany, zajś 300lot ńyskorzi wyspa podbjyli Kartagińczyki. We 257 p.n.e. bůł pjyrszy angrif Rzimjanůw a we 218 p.n.e. Malta stoła śe tajlům Rzimskiego Imperyjům. We 60 n.e. wele brzygu wyspy, na mieliźńe, rozbjůł śe statek, kery przewoźůł do Rzimu, św. Paulika, kery nawrůcił Malta na Krześćijaństwo. We 395 po tajlůngu Imperyjům wyspa bůła regjyrowano uod Wschodńigo Cesarstwa ze stolicům we Konstantynopolu. We 870 zdobyli ja Araby, zaś we 1090 Normany a przikuplowali ja do kśynstwa, a potym do Krůlestwa Sycylije.
We 1530 kajzer Karlik V Habsburg skozoł wyspa, jako lynno wyćepanymu ze Rodos Joańitům. 18 maja 1565 napoczůna śe ataka armije Imperyjům Uosmańskigo, we keryj bůło 40 000[2] wojokůw. Uobrůńcy, kerych bůło poraset zakůnnych wojokůw, 2 tyś. szpańelskich wojokůw a wele 6 tyś. cywilnyj ludnośće, poradźyli sztyry mjeśůncy ńyskorzi (8 wrześńa) cołkym uodeprzeć tyn angrif. Lů uczczyńo wygranyj Wjeli Majster Jean Parisot de la Valette wzńes we 1566 sztad, kery nazwali uod jigo mjana Valetta. Mjasto to ńyskorzi stoło śe stolicům Malty. We 1798 francusko wojenno marynarka, kero lozła do Egiptu zaatakowała a zdobůła wyspa. Napoleon Bonaparte kozoł wojokům zakůnu bez pora nojbliższych dńůw iś ze wyspy. Pora mjyśyncůw ńyskorzi Maltańczyki byli fest ńyrodźi ze regjyrůnku Francyje a napoczůnli powstańy. Skiż hilfy uod Sycylije a Wjelgij Brytańije we 1800 Maltańczyki wygrali a Francuzy muśeli śe poddać. Malta wlozła pode protekcyjo Wjelgij Brytańije.
Wjedyński Kůngres, kery bůł we rokach 1814-1815 zuůnaczoł ze Malty brytyjsko kolůńijo. Wyspa bůła lo Wjelgij Brytańije bazům podwodnych uokryntůw wczas II Śwjatowyj Wojny festylńy zawodzała państwům Uośe we posyłańu zaopatrzyńo do Půłnocnyj Afryki. Wojska ośi "uoblegały" wyspa a ńiszczoły konwoje ze zauopatrzyńym, kere płynyły do Malty, przi czym durś ja bůmbardyrowały a zastawjały minůma. Bez to aljanty bez jaki czas ńy mogli ze Malty napoczynać wojynnych dźołańůw. Ńymcy nale ńy zrobjyły wjelgij inwazyje na Malta, skuli tygo, iże chćeli gibko zdobyć Egipt. Po uoblynżyńu, wyspa we 1942 uodznaczyli Krziżym Jorguśa.
We 1947 Malta uzyskoła wewnyntrzno autůnůmijo, zaś we 1963 Malta śe usamostanowjyła. Rok ńyskorzi Malta uzyskoła cołkowito ńypodlygłość, kej ferajńista Ferajnu Norodůw. Podpisali tyż uobrůnny układ, kery dowoł zwolowoł na utrzimańy na wyspje brytyjskich bazůw. We 1967 układ tyn zerwali a dźepjyro sztyry lata ńyskorzi wynegocjowali porozůmjyńy. 13 grudńa 1974 proklamowali Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przistůmpjoła do Ojropejskij Ůńije.
Gyszichtowe pamjůntki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Malta je bogato we gyszichtowe pamjůntki. Trzi ś ńich sům wpisane na lista Kultularnygo Dźedźictwa ferajnu UNESCO: Valetta, megality na wyspach: Malta a Gozo, a tzw. Hypogeum we Hal Saflieni.
Nostympne historyczne pamjůntki sům ze uokresu arabskigo przebywańo na wyspje, gůwne zaś ze czasu władańo Johańitów. Do śe wymjyńić cołke mjasto Mdina (mury wystawjyli juzaś Araby), dali ńyporachowane budowle a twjerdze we Vallećće, stolica wyspy Goza- Victoria, moc pałacůw a wjeży strożniczych rozćepanych po cołkim archipelagu.
Dymůgrafijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wjynkszość Maltanůw, żyje na gůwnyj wyspje: Malće. Nojczyńśći we mjejskich aglomeracyjach (ůng. 90%). Strzedńe zagynszczyńy ludnośći to je 1265 mjyszkańcůw na km² (nojwjynkszo we Ojropje a trzećo na śwjeće). Kole 3% uobywatelůw to sům auslyndry, nojwjyncyj je Brytyjczykůw. Tyla samo Maltanůw żyje za grańicům (we Kanadźe, Australiji a tyż we USA).
Wyspa Gozo je barzi "źylůno" a mo barzi rolńiczy charakter. Mo tyż myńszo gynstość zaludńyńo.
Wyspa Comino je zamjyszkano ino we sezońy turystycznym. Je sam jedyn hotel. Půza sezonym mjyszko tam sztyrych ludźi.
- wzrost ludnośći: 0,6%
- strzedńi wjek: 38 lot
- chopůw: 36,6 lot
- babůw: 39,5 lot
- wspůłczynńik rodzyńo: 10,09 na 1000 uobywatelůw
- wspůłczynńik umarćo: 7,91 na 1000 uobywatelůw
- wspůłczynńik umarćo przi rodzyńu: 5,69 na 1000 rodzonych žywo
- strzedńo dugość żywobyćo: 78,43 lot
- chopůw: 76,39 lot
- babůw: 80,43 lot
- (dane na rok 2003)
Procynt babůw, kere robjům a tyż tych, kere majům wyższe wykstałcyńy je nojwyższy na cołkim śwjeće.
Pochodzyńe ludnośći[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Uo pochodzyńu populacyje s megalityčnego uokrysu sům ino zmjarkowańa. Uośedlyńe teroźnyj ludnośći zaczoło śe kole 2000 lot przed Chystusym. Potym, bez 500 lot Malta bůła ńyzamjyszkano. Wedle jednyj, ńypotwjyrdzonyj teoryje Malta bůła uośedlono ze Sycylije, nale ńyskorzi doszło do tajlowygo wymjyszańo ludnośći s inkszymi norodůma.
Godki Malty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Gůwnům godkům je maltańsko (Malti), nale kupa ludźi godo po angelsku, a po italsku. Angelsko godka je przi tym drugům urzyndowům godkům, zaś italsko mjała taki sztatus do 1934
Maltańsko je semicko godka, fest spokrewńůno ze godkům arabskům (podug ńykerych myńszośćowych poglůndůw mo pochodzyńy blank uod godki feńickij). Maltańsko godka mo fest wjelgi ajnflus godek romańskich (nojbarzi italskij) a angelskij. Maltański je jedynům semickům godkům, kero je zapisowano we łaćińskim abecadle.
Mjano Malta pochodźi s mjan feńickych a tyż arabskich, kere bůły: Malet, Melita, Maltacheum a inksze.
Religijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ůngyfer 98% mjyszkańcůw Malty je rzimskimi katolikůma. Na Malće sům 364 kośćoły. Kśyndze, mńichy a mńiszki dowajům wjynkszo tajla ludźi, ańiżeli we kerymkolwjek inkszym państwje. Katolicyzm je zapisany we uodpedńij ustawje jako państwowo religijo a jigo ajnflus je fest srogi na regjyrůnek, bestůż szajdůngi a aborcyjo sům zakozane.
Mjasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
S lotu ptoka, do śe myśleć, co cołke cyntrům gůwnyj wyspy - Malty je jednym wjegim mjastym. Nale to wrażyńy je felerne, przede wszyjskim we kůnsekwencyji fest pryndkij rozbudowy mjast bez uostatńee myńi a wjyncyj trzista lot. Grańice mjast abo aglomeracyji do śe poznoć ino s informacyji na taflikach. Do nojwynkszych mjast przinoleżům:
- Valletta (tyż: La Valletta), stolica, je to gyszichtowo twjerdza
- Sliema, cyntrům handlowe a zakupowe
- Birkirkara, nojwjynksze mjasto (2008: 20 834 mjyškańcůw[zdrzůdło?])
- Mdina, downo stolica ze historycznym cyntrům, mjanowano tyż „ćiche mjasto“, do śe tam wlyźć ino pjechty
- Victoria, stolica wyspy Gozo
- tzw. „Trzi mjasta“ (The Three Cities), to je:
- Vittoriosa (tyž Birgu)
- Senglea
- Cospicua
Transzport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Malta to je jedne ze sztyrech państwůw, kaj jeźdźi śe po lewyj strůńe drogi. Motoryzacyjo je fest rozpowszechńůno we Malće. Podug danych ze 1990 we państwje bůło 182 254 samochodůw, co dowo Malće zagynszczyńy 582 samochodůw / km². Malta podug tygo wskoźńika je sztwrto we cołkij Ojropje. Malta mo 2 254 km cestůw, ze czygo 1 972 (87,5) je asfaltowe.
We Malće je tyż autobusowy transzport, kery dźoło sam uod 1905 a je na wyspach Malta a Gozo. Maltańske autobusy sům turystycznům atrakcyjům. W kożdy rok przewożům wele 31 000 000 ludźi.
We państwje je jedno lotńisko: Malta International Airport, kero roz za czas mjanowany je tyż Lotńisko Luqa. Za pjyrwa mjała być to baza do brytyjskigo Royal Air Force. Ze tygo lotńiska do śe lećeć lyńijům Air Malta do 36inkszych placůw.
Malta a Uńijo Ojropejsko[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Drůga Malty do Uńije Ojropejskij bůła dugo. Rzůnd dowoł roz poparće, roz uodpora - zoleży fto wuůnczas bůł u władzy. Wjadůmo, iże kożde pomjyńańy władzy na Malće przińesło ze sobům jako zmjana we polityce lo Uńije Ojropejskij a wstympu do ńi. Maltańsko konserwatywno PN bůła blank za, Labour Party (a ńykere zwjůnzki zawodowe) przećiw człůnkostwu we UE.
Pjyrszy roz Malta antragowała uo członkostwo juzaś we 1990. Pů wygranyj Labour Party we absztimůngu we roku 1996 Malta tyn antrag uchyloła. Pů przedwczesnym absztimůngu we 1998, kedy wygroła PN, wńosek uostoł uodnowjůny.
Uo wstympje do Uńije Ojropejskij rozprawjano na konferencyji we Kodani 13 grudńa 2002. We absztimůngu 8 marca 2003 za członkostwym bůło 53,65 % ze tych, co walowali. W ramach rozszyrzyńo Ůńije uo dźyśyńć państw 1 maja 2004 Malta stoła śe członkym UO a wyprzedźoła Luksymburg, jeli łaźi uo nojmyńsze państwo Ůńije.
Uod 1 styczńa 2008 we Malće buli śe we Ojro.
Przipisy
- ↑ Dane szacůnkowe na lipjec 2007 [CIA The World Factbook (Zdřůduo:CIA).
- ↑ .Gyszichta Srogigo Uoblynżyńo znůma je yno ze krześćijańskych zdrzůdłów, a skiż tygo trudno je pedźeć, wjela gynau bůło tureckich wojokůw. Růżnorake zdrzůdła podowajům, co bůło ich uod 20 000, do ańi 100 000, nale nojczyńści podowano jich liczba to je 40 tyś.


text:
First Level Holiday Chojnice folded. Round 1 [Sep 16] Clearex Chorzów 4-4 P.A. Nova Gliwice Inpuls Siemianowice Śląskie 3-1 Radan Gliwice Kupczyk Kraków 3-4 Jango Mysłowice GKS Jachym Tychy '71 3-6 Grembach-Stalbor Łódź Hurtap Łęczyca 3-2 Pogoń 04 Szczecin [Hejży 22, Sobalczyk 26, Zawiar 37; Kunecki 17, 40] Round 2 [Sep 23] Akademia Słowa Poznań 6-2 Inpuls Siemianowice Śląskie Jango Mysłowice 8-5 Hurtap Łęczyca Pogoń 04 Szczecin 0-2 Clearex Chorzów [Jagiełło 33, Kryger 38] [Sep 24] P.A. Nova Gliwice 3-3 GKS Jachym Tychy '71 Kupczyk Kraków 7-3 Radan Gliwice Round 3 [Oct 8] Clearex Chorzów 5-3 Grembach-Stalbor Łódź Inpuls Siemianowice Śląskie 6-4 Pogoń 04 Szczecin Kupczyk Kraków 0-6 P.A. Nova Gliwice Hurtap Łęczyca 3-9 Akademia Słowa Poznań Radan Gliwice 1-1 GKS Jachym Tychy '71 Round 4 [Oct 14] P.A. Nova Gliwice 3-1 Inpuls Siemianowice Śląskie Akademia Słowa Poznań 2-1 Kupczyk Kraków Grembach-Stalbor Łódź 4-2 Hurtap Łęczyca Pogoń 04 Szczecin 8-3 GKS Jachym Tychy '71 [Nov 9] Jango Mysłowice 2-6 Clearex Chorzów Round 5 [Oct 29] Clearex Chorzów 5-3 Akademia Słowa Poznań Inpuls Siemianowice Śląskie 9-1 Grembach-Stalbor Łódź Kupczyk Kraków 3-3 Pogoń 04 Szczecin GKS Jachym Tychy '71 3-6 Jango Mysłowice Hurtap Łęczyca 4-4 Radan Gliwice Round 6 [Oct 20] Radan Gliwice 2-6 Clearex Chorzów [Nov 5] Kupczyk Kraków 1-3 Grembach-Stalbor Łódź Jango Mysłowice 3-4 Inpuls Siemianowice Śląskie P.A. Nova Gliwice 4-3 Hurtap Łęczyca Akademia Słowa Poznań 4-1 GKS Jachym Tychy '71 Round 7 [Nov 12] Inpuls Siemianowice Śląskie 6-3 Clearex Chorzów GKS Jachym Tychy '71 4-6 Kupczyk Kraków Pogoń 04 Szczecin 6-4 P.A. Nova Gliwice Radan Gliwice 3-4 Akademia Słowa Poznań [Nov 14] Grembach-Kolejarz Łódź 5-5 Jango Katowice Round 8 [Nov 17] P.A. Nova Gliwice 9-6 Grembach-Kolejarz Łódź Jango Katowice 5-4 Akademia Słowa Poznań Hurtap Łęczyca 5-2 Kupczyk Kraków [Nov 20] Clearex Chorzów 7-0 GKS Jachym Tychy '71 [Nov 28] Radan Gliwice 1-1 Pogoń 04 Szczecin Round 9 [Nov 26] P.A. Nova Gliwice 7-2 Radan Gliwice Inpuls Siemianowice Śląskie 5-5 Hurtap Łęczyca Kupczyk Kraków 3-3 Clearex Chorzów Pogoń 04 Szczecin 5-7 Jango Katowice [Nov 27] Grembach-Kolejarz Łódź 2-5 Akademia Słowa Poznań Round 10 [Nov 29] Clearex Chorzów 3-1 Hurtap Łęczyca [Dec 3] Radan Gliwice 2-5 Grembach-Kolejarz Łódź GKS Jachym Tychy '71 8-5 Inpuls Siemianowice Śląskie [Dec 4] Jango Katowice 7-6 P.A. Nova Gliwice [Dec 5] Akademia Słowa Poznań 5-4 Pogoń 04 Szczecin
2005/06
Prepared and maintained by Peter Sokołowski for the RSSSF
Author: Peter Sokołowski
(polska_pete_9@hotmail.com)
Last updated: 3 Jan 2007
(C) Copyright Peter Sokołowski and RSSSF 2006/07
You are free to copy this document in whole or part provided that proper acknowledgement is given to the author. All rights reserved.


text:
Mać Tereza
Mać Tereza (česćena jako Swjata Tereza z Kalkuty; * 26. awgusta 1910 w Üskübje, Osmaniske mócnarstwo, dźensa Skopje; † 5. septembra 1997 w Kalkuće) běše indiska rjadniska sotra a misionarka. Wona bu swětoznata dla swojeho dźěła z chudymi, bjezdomnymi, chorymi a mrějacymi. Za to spožči so jej 1979 Měrowe Nobelowe myto. W katolskej cyrkwi so mać Tereza jako swjata česći.
Dźěćatstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mać Tereza narodźi so 26. awgusta 1910 w Skopju, dźensnišej stolicy Sewjerneje Makedonskeje. Nan bě albanskeho pochada, mać bě Italčanka. Jeju dźowka bu na mjeno Agnes Gonxha, „kćenjowy pupk“, křćena. Swójbne mjeno je Bojaxhiu. Albanska a katolska swójba słušeše hnydom dwójce k mjeńšinje w měsće. Skopje je namjezne město, kiž bě znate přez wójnske rozestajenja. Wone woteda so w běhu stawiznow na Osmaniske mócnarstwo a Serbisku. Tola podźěl albanskeho wobydlerstwa bě chětro wulki. Tež swójba Bojaxhiu čuješe so jako albanska a tuž rěčachu tež mjez sobu albansce. Wobydlerjo Skopja běchu z wjetšeho dźěla muslimojo a grjekscy-ortodoksni křesćenjo. Katolikojo běchu mjeńšina, ke kotrejž słušeše tež swójba Bojaxhiu. Agnes wotrosće w zamóžitej swójbje. Nan běše powołansce jara wuspěšny. Wón běše wjednik architekturneho běrowa, bu ze sobumějićelom twarskeje firmy a měješe sydło w měšćanskej radźe. Jako wón nahle zemrě, běše Agnes 9 lět stara. Za mać swójby započinaše so z tym ćežki čas. Wona dyrbješe tuž swojej dwě dźowce Agnes a Agu, kaž tež syna Lazara sama kubłać a zežiwić. Po spočatnych problemach poradźi so maćeri, swójbu z wikowanjom płatow a wušiwanjemi zežiwić.
Agnes wopytowaše wyšu šulu, štož zmóžni so jenož cyle mało holcam w Skopju. Nimo toho běše wona hudźbnje nadarjena. Wona měješe napadny čisty sopranowy hłós, spěwaše we wosadnym a w katolskim młodźinskim chórje. Wona wustupowaše na koncertach jako wurjadna solistka a spěwaše husto duety ze swojej sotru. Na žiwjenje w klóštrje Agnes tehdy hišće njemysleše, hačrunjež měješe hižo zahe wěsty cil. Wona chcyše so z wučerku stać. Jako běše wona młodostna, bě Bóh za nju jasna woprawdźitosć. Tuž Agnes přemyslowaše, hač ma wón z njej snano něšto wosebiteho předwidźane. Jeje wosadny měšnik měješe sylny zajim na misionje. Agnes započinaše so tež za mision zajimować a čitaše wšitko to wo juhosłowjanskich misionarach w sewjernej Indiskej, štož móžeše namakać. Jako běše wona něhdźe 17 lět, zdźěli wona swojej swójbje, zo chce so z knježnu a wučerku stać. Nimo toho nosyše so wona z myslu, so stać z misionarku a to w Indiskej.
Zastup do rjadu Loreto[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźělenje ze swójbu běše za Agnes jara ćežke. Z 18 lětami, 1928, so wona přiwza do irskeho rjada sotrow Loreto w Dublinje. Misionarki tutoho rjadu pak skutkowachu hłownje w Indiskej. Rjad Loreto je aktiwny na polu pedagogiki a sobustawy tutoho su žiwi po prawidle Jesuitow. Agnes wěnowaše so Bohu a słužbje k druhim ludźom. W běhu dweju měsacow, hdyž přebywaše w Dublinje, chcyše wona jendźelšćinu nawuknyć, přetož tuta rěč so hłownje w Indiskej wužiwaše. Po dwěmaj měsacomaj poda so wona potom z łódźu do Indiskeje. Tam započa so nowiciat w Darjeelingu. To je přihotowanski čas tych, kiž su nowi do rjada zastupili. W lěće 1931 wotpołoži Agnes Bojaxhiu rjadniske sluby, wěčne sluby sćěhowachu w lěće 1937. Nimo toho přiwza wona rjadniske mjeno Tereza.
Sotra Tereza bu na k rjadej přisłušacu St. Mary’s High School pósłana, hdźež podawaše přichodnej dwaj lětdźesatkaj zemjepis a stawizny. Wona sta so w běhu tutych lět z šulskej direktorku. Młoda wučerka so w tutym času jara wuwiwaše, zamóžeše derje hindisce a bengalsce rěčeć a běše wurjadna wučerka. Pozdźišo wupraji so, zo je wuwučowanje jeje najlubša zaběra. Nimo toho nawjedowaše indisku kongregaciju „Töchter der heiligen Anna“, štož běše indiska kongregacija, kotraž přizamkny so Loreto-sotram. Po nimale 20 lětach jako rjadnica loretskich sotrow w Kalkutće a wučerka bohatšich indiskich holcow sćěhowaše mać Tereza hłós Boži, klóšterske murje wopušćić a so chudym w slumach wěnować. Třom rjadniskim slubam chudoby, posłušnosće a knježnistwa běše za swoju zhromadnosć štwórty slub přidała: so wo chudych a najpotrěbnišich starać. W lěće 1950 załoži Tereza zhromadźenstwo „Misionarkow lubosće k blišemu“, kotrež hišće dźensa mrějacych, syroty, bjezdomnych a chorych zastaruje a wothladuje.
Smjerć a zbóžnoprajenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mać Tereza njeboješe so před smjerću. Wona so samo jara na wěčne žiwjenje wjeseleše. Wěčne žiwjenje woznamjenja tola: „Naša duša dźe k Bohu, zo by w přitomnosći Boha była, zo by Boha widźała, zo by z Bohom rěčała, zo by jeho dale lubowała, z wjetšej lubosću.“ (Feldmann, 2016, str. 180). Mać Tereza bě so potajkim jara dokładnje ze žiwjenjom po smjerći rozestajała. Měješe dokładne předstawy wo wěčnym žiwjenju. 5. septembra 1997 skoržeše mać Tereza přez bolosće w hrudźi. Wona dósta jenož hišće mało powětra. Na tutym dnju njemóžeše jej tež lěkar wjac pomhać. Wječor wokoło 21.30 hodź. wudycha mać Tereza. Tuta smjertna powěsć roznjese so spěšnje po swěće, dokelž bě wona wšudźe znata.
Proces zbóžnoprajenja započa so w juniju 1999 z wosebitej dowolnosću bamža Jana Pawoła II., dokelž so tajke postupowanje po zwučenym wašnju nanajzašo pjeć lět po smjerći zahaji. Mać Tereza bu 19. oktobra 2003 wot bamža Jana Pawoła II. w Romje zbóžnoprajena. Jeje wopomnjenski dźeń w liturgiji romsko-katolskeje cyrkwje je 5. september.
Swjatoprajenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wuměnjenje za swjatoprajenje je dźiw, kotryž hodźi so hižo zbóžnoprajenej knježnje přiličić. Wustrowjenje Brazilčana z mjenom Marcilio Hadad Adrionos so 2015 oficielnje jako tajke připózna. Muž schori w lěće 2008 na ćežku infekciju mozow, terapija z antibiotikumom njepomhaše. Žona choreho muža a wón modleštaj so w tutym času k maćeri Terezy. Po měsacach bjeznadźijnosće so nadobo staw muža polěpši. Medicinarjo njemějachu za to žane wědomostne wujasnjenje. Dźensa mataj wonaj dwě dźěsći. Lěkarjo su prajili, zo je to poprawom njemóžne. Swójba wustrowjeneho Adrinosa je dalši dźiw. Tuž běše tute wuměnjenje spjelnjene.Tak bu mać Tereza 4. septembra 2016 w Romje swjatoprajena. Bamž Franciskus wozjewi, zo je załožerka rjadu a nošerka Měroweho Nobeloweho myta katolikam česćowanja hódny přikład. W tradicionelnej ceremoniji poprosy kardinal kurije Angelo Amato, kotryž je za swjatoprajenje přisłušny, formelnje přiwzaće maćerje Terezy do zapiska swjatych. Tući smědźa so po wšěm swěće zjawnje česćować. Na to praji bamž Franciskus łaćonsku formulu, z kotrejž přiwza mać Terezu do zapisa swjatych.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Allegri, Renzo: Mutter Teresa: Ein Lebensbild. Verlag Neue Stadt, München, 2007, ISBN 9783879967322.
- Davey, Cyril: Mutter Teresa. Oncken Verlag, Wuppertal und Kassel, 1992, ISBN 9783789377198.
- Doig, Desmond: Mutter Teresa. St. Benno-Verlag GmbH, Leipzig, 1976, ISBN 9783746202907.
- Feldmann, Christian: Die Heilige von Kalkutta: Mutter Teresa. Verlag Herder GmbH, Freiburg im Breisgau, 1997, ISBN 9783451048555.
- Feldmann, Christian: Die Liebe bleibt: Das Leben der Mutter Teresa. Verlag Herder GmbH, Freiburg im Breisgau, 2016, ISBN 9783451375477.


text:
Prjedy hač so aktualnemu sportej wěnuju, njech je mi dowolene, tróšku do stawiznow sporta pokuknyć a při tym sportowy podawk zašłosće trochu wobswětlić.
1994 wotměchu so swětowe mišterstwa w kopańcy prěni króć w USA. Němske mustwo poda so jako zakitowar titula z wulkimi wočakowanjemi a nadźijemi do Los Angelesa. Tola runje tak kaž loni, hdyž bě so jako zakitowar titula do Ruskeje podało a tam hižo w předkole zwrěšćiło, dyrbjachu Němcy tehdy po poražce 1:2 přećiwo Bołharskej w štwórćfinalu swoje kófry pakować. Finale docpěštej 1994 Brazilska a Italska. Prěni króć na swětowych mišterstwach rozsudźi kónčnu hru třělenje jědnatkow. Před nimale 95 000 přihladowarjemi w Rose-Bowl-stadionje w Los Angelesu mějachu Brazilčenjo wjace zboža a dobychu 3:2.


text:
Loire
Loire ([lwaːʁ]; bretonsce Liger) je wulka rěka we Francoskej. Wona wužórli so w Centralnym masiwje na wysokosći wot 1408 m, běži do sewjerneho směra přez Roanne, Nevers a Orléans, zwotkelž běži dale do zapada, přez Tours a Nantes do Atlantiskeho oceana. Rěka je 1004 km dołha a jeje rěčina ma přestrjeń wot nimale 120.000 km², štož wotpowěduje pjećinje cyłkowneho teritorija Francoskeje. W starowěku njeseše wona łaćonske mjeno Ligera abo Ligara.
We wokolinje města Tours namaka so wulke mnóstwo krasnych hrodow, dla kotrychž je doł rěki Loire swětodaloko znaty. Wot lěta 2000 słuša wotrězk mjez městomaj Sully-sur-Loire a Chalonnes-sur-Loire k swětowemu kulturnemu herbstwu UNESCO.


text:
Pościg we Rogowie i Czyżowicach
Wczorej w rynce policyjōnōw z gorzyckigo kōmisariatu wpŏd 22-latek, co niy zastawiōł sie do kōntrole drōgowyj i uciykoł przed wachtyrzami prawa. Niy dość, iże bōł ôżarty i mioł zakŏz kludzyniŏ wozideł, to do tego bōł poszukowany do ôdbyciŏ kŏry heresztu.
Wczorej kole 23.30 policyjōny z Kōmisariatu Policyje w Gorzycach dozdrzeli na ulicy Raciborskij w Rogowie alfã romeo, co niōm, podle posiadanych informacyji, mōg jechać poszukowany chop. Mōndurowi uzdali go zastawić do kōntrole. Kerowca niy zaryagowoł ale na sygnały do zastawiyniŏ i narŏz przispiyszōł. Przi uciyczce przed szandarami, pŏrã razy naruszoł prawidła ruchu drōgowego. Na rōndzie w Czyżowicach skrynciōł w ulicã Gorzyckõ, a dalij w Piŏskowõ. Na krziżōwce z ulicōm Rybnickōm inkszy patrol zablokowoł mu radiowozym drōgã ucieczki.
22-latek, jak ôbejzdrzoł blokadã, to skrynciōł do posesyje, kaj trzasnōł jeszcze we wrota, jak zastawioł auto. Przeskoczōł wrōta i uciykoł dalij piechty w strōnã Turzy Ślōnskij. Po pŏruset metrach chop bōł chycōny ôd policyjōnōw. Po wyszukaniu go w policyjnych bazach danych pokŏzało sie, iże ôn je poszukowany do ôdbyciŏ kŏry heresztu.
Mōndurowi wybadali tyż ôd niego trzyźwość. W ôrganiźmie pirata drōgowego było hned 1,5 promila alkoholu. Pokŏzało sie tyż, iże kludziōł auto, chociŏż mioł rozsōndzōny ôd gyrichtu zakŏz. Kerowca niy posiadoł ferzicherōngu wozidła i mioł niyaktualne badania techniczne, tōż zastawiōno było mu tyż dowōd registracyjny. 22-latek trefiōł już za krŏty. Jego czas za niymi może sie wydużyć, bo za popołniōne przestympstwo grozi mu nawet do piyńciu lŏt heresztu.
Zdrzōdło i fotografijo: KPP Wodzisław


text:
Lětosna tema, pśestrukturěrowanje Łužyce, wóstanjo zawěsće hyšći tśiźasća lět aktualna, což »wuspěchy« na tom pólu w Poruhrskej pokazuju. Ale program njebudu wóspjetowaś, dokulaž serbski publikum wócakujo kužde lěto něco nowego, chóśebuska młoda generacija zazdaśim mało wócakujo. Na plakatach za program SLA jo se wabiło z fotom młodych žeńskich w pseudorebeliskich drastwach punkeroweje resp. wójarskeje mody. Weto njejo razka źaseś procentow tych wósymźaset pśiglědarjow dnja 18. januara w Komerowem jawišću młodšych ako tśiźasća lět było. Móžno jo pak teke, až młoźina źinsa njejo taka rebeliska ako młoźina něga, ale wěcej bergarska. Generacija 50+ jo se zwětšego wjaseliła na program SLA z ludowymi spiwamy a z rejowarjami w drastwach abo kostimach ptaškow. Zachopił jo se wopšawdu ze spiwom Handrija Zejlera: »Gaž bóžemje ptaški kśě dawaś«, spiwany wót chora a Johanny (Heleny Bětnarjec), kótaraž jo głowna figura programa. Toś ten spiw ma něco z ptaškami cyniś, ale chtož tekst znajo, wě, až basnikarjeju se styska pó raju na njebju, aby měł tam pokoj wót žywjenja how na swěśe. To jo zacuśe stotysacow luźi w Nimskej, kenž śerpje na depresiju, ale za dobry pśichod to njepowěda. Johanna pśiźo pak z cuzby slědk do Łužyce, aby se w domowni nowu eksistencu natwariła. How wužywa inscenacija móžnosći techniki, dokulaž witanje do starjejšynego doma pokažu na sćěnje w slězynje jawišća ako film. Tak móžo SLA teke w małych zalach wustupiś, dokulaž licba trjebnych kulisow jo minimalna. Johanna »skocyjo« ako se groni z filma do jadnanja na jawišćo, což pomina se wjelgin kradosćiwe graśe źiwadłownice. Taki efekt jo mógał publikum w běgu wjacora hyšći někotare raze wobźiwaś. Wósebna dobrota togo graśa z filmom jo była, až balet jo rejował rownocasnje na jawišću a w filmje, což dawa za choreografiju Kornela Kolembusa wjele móžnosćow za kreatiwnosć. »Carnoběła reja«, kótaraž symbolizujo konflikt neoliberalnego towaristwa mjazy profitom a šćitom pśirody, jo za to dobry pśikład. Za wideowe filmy mamy se źěkowaś Michałoju Cyžoju. Wósebnje kreatiwny jo pak libreto Wita Bejmaka. Zwětšego jomu se raźijo, kabaret z tradicionalnym źiwadłom a tradicionalnymi spiwami zgromaźiś, a mimo togo pśechwataś. Tak groni Johanna raz: »Musym bamža zazwóniś«, pón zwóni smartfon dirigenta a muzikaliskego wjednika pśedstajenja, Andreasa Pabsta, a wón se rozgranja pó nimsku z Johannu. Pśipódla: Andreas Pabst spušćijo SLA. Togodla how: Wutšobny źěk za Wašo źěło w Serbach!
Sćěhowace bě so mi 7. nowembra w Choćebuzu stało a rysowach podawk hnydom na to w mejlce nadawkidawarjej:
Krotko pó zeger 8:00 som šła k listowemu kašćkoju pśi ABC, aby jen prozniła, Tam jo był hyšći roznosowaŕ wót LR z kólasom.
Roznosowaŕ: »Hier, die könn’se auch noch kriegen!« (Jo mě napśeśiwo tyknuł dwa/tśi eksemplary Nowego Casnika.)
Ja: »Ich brauche nicht mehr Zeitungen, nur die, die wir bestellt haben.«
R: »Die sind übrig, was soll ich mit denen.«
Ja: »Ich brauche sie nicht.« A som listowy kašćik wócyniła, tam su byli wšykne casniki nutśi: pózdźej librowany a tej dwa aktualnej.
R: »Nehm’se die auch noch. Sie beschweren sich doch immer, dass ich zu wenig liefere.«
Ja: »Nicht zu wenig, sondern wenn, dann gar nicht.«
R: »Was soll ich mit denen?« Jo casniki roztergnuł a pśi tom, až jo šeł na tamny bok drogi, aby roztergnjone casniki do tuny za wótpadanki chyśił, jo mě pśiwołał: »Serska riś.«
Ja: »Ach, daher weht der Wind.«
R: (ducy wót tuny): »Wissen Sie was das heißt? Arschloch.«
Ja: »Ah, serbski teke hyšći rozmějośo a samo powědaśo.«
Na to jo se roznosowaŕ na kólaso sednuł a wótjěł.
Wót dalšnych juristiskich kšacow wótglědajom, gaž se toś ten pad politiski motiwěrowanego zranjenja/skśiwźenja wót źěłodawarja z roznosowarjom wugódnośijo a wón kaž teke źěłodawaŕ se pśi mnjo zagronijotej.
Budyšyńske iniciatiwy (2/11)
Ako su mě w ranej nazymje 1973 do Ludowego nakładnistwa Domowina kazali, som był narski: Za blidom na Sukelnskej su sejźeli Beno Kućank z rozšyrjenja nakładnistwa, dr. Pawoł Völkel ako šeflektor a wjednik nakładnistwa Měrćin Benada.
Mimo komuźenja jo šef wózjawił, až co LND naźěłaś kwalitatiwnu publikaciju wó serbsko-łužyskich temach a až smějom a mam wugótowaś wobraze za nju. Pópšawem jo to gwězdna góźina za fotografa. Ale ned jo se zachopiło za nas styrjoch wjelike gódańkowanje wó tom, kak by dejała ta publikacija wuglědaś. Jo to měł byś wobrazowy zwězk, fotowa mapa abo snaź kalendaŕ? Smy pak wšykne wěźeli, až jo tegdy ministaŕstwo za kulturu (Ministerium für Kultur HV Verlage) z pśicyn žarjabnosći zakazało, nowe kalendarjowe title na wiki daś. Ja sam som był cele njepśigótowany a som wopytał naraźiś wudawanje mapy z carnoběłymi originalnymi fotografijami. Z tym njejsom scełego wuspěšny był. Beno Kućank jo ako pśikład měł sobu wabjeński kalendaŕ ansambla SLUK z Bratislavy z rědnymi Słowackami w słowakskich drastwach. Mě su se pópšawem jano te źowća spódobali, taki kalendaŕ njejsom kśěł fotografěrowaś.
Wót 22. do 24. oktobra 2019 jo se w měsće Oldenburg/Starigard (Holsteinska) wótměło mjaztym pěte zmakanje słowjańskich muzejow Nimskeje. Něźi 30 wobźělnikow jo dožywiło wurědnje organizěrowane zarědowanje. Mjazy nimi jo była kupka »Wendenfreunde« z Wendlanda, kótaraž jo take zmakanja pśed tśimi lětami póstarcyła. Z Łužyce su se wobźělili Andrea Pawlikowa ze Serbskego muzeja w Budyšynje, Torben Schmeiduch z Domowniskego muzeja w Dešnje a Werner Měškank z chóśebuskego Serbskego muzeja. Śěžyšćo zmakanja jo była archeologija srjejźowěka. Na to jo wusměrjona wětšyna fachowych pśednoskow na tych zmakanjach. Dr. Matthias Maluck wót Archeologiskego krajnego zastojnstwa Schleswig-Holstein jo pśednosował wó wurywanjach w muzejowej jsy Wikingow w Haithabu, kótaraž jo dostała 2018 pśipóznaśe ako swětowe kulturne derbstwo UNESCO. Dr. Sönke Hartz, zagronity za dokumentowy archiw Muzeja za archeologiju w groźe Gottorf, jo pśedstajił nejnowše slěźeńske wunoski wó tak pomjenjonej Oldenburgskej grobli. Direktor Muzeja za archeologiju w groźe Gottorf, dr. Ralf Bleile, jo zgromadnje z wědomnostneju radu Załožby oldenburgskego groźišća pśewjadł workshop na temu »Mjazy wědomnostnym pominanim a muzealnym pósrědnjenim. Kak zwěžomy wědomnosć a nosarjow muzealnych institucijow?«
Haida su lud Indianarjow z pódpołnocneje Ameriki, bydlecych pśi brjogu Kanadiskich kupow Haida Gwaii a British Columbia a teke we wokolinje granicujucej z pódpołdnjom Alaski. Za cas prědnych zmakanjow z běłymi luźimi su Haida licyli až do 15.000 dušow, z tym su byli w pśirownanju z drugimi rodami Indianarjow z pśibrjoga pódpołnocnego Pacifika w kuždem nastupanju bźezkonkurencna móc.
Epidemije jim njeznatych chórosćow, kaž poki, su zdeciměrowali populaciju Indianarjow w 19. stolěšu na pór stow. Tuchylu powěda rada ludu Haida wó něźi 2.500 pśisłušnikach. Haida maju swójsku rěc, kótaraž jo źinsa pśipisana do kupki izolěrowanych rěcow a njejo ze žedneju drugeju rěcu pśiswójźbna. Njejo śěžko wugódaś, až stej kolonizacija a christianizacija wjadłej do spěšnego wóteměranja rěcy a kultury Haidow dla dominance engelšćiny. Licba aktiwnych powědarjow rěcy haida fluktuěrujo źinsa wót 30 do 50 luźi pó wšakich žrědłach. Rěc haida stoj na cerwjenej lisćinje wobgrozonych rěcow, kaž tuder dolnoserbšćina.
Haida wobstoje z dweju rodowu: wronow a hodlarjow. Spomnjeśa gódne jo, až manźelstwa su byli móžne jano mjazy kupkoma, nic pak w samskej kupce. Druga typiska kakosć Haidow jo tak pomjenjony dłujki dom, wótergi ga jo 40 do 50 luźi w takem domje bydliło, a charakteriske su teke wusoke totemy prědk tych domow.
Zachopjeńk decembra 2019 jo w Barlinju do nimjernosći wujšeł Měto Pernak, luź, ako jo z njewšednym angažementom se zasłužył nejwušu cesćownosć a toś su jogo w casnikach a casopisach južo słušnje wopomnjeli. Pśi tom su znosyli radnu licbu kamuškow do mozaika žywjenja, kótarež jo se zachopiło 1938 a jo wóstało do kóńca połne dožywjenjow a njewomucnego źěła. Kśěł tomu wobrazoju dodaś někotare wósobinske dopomnjeśa.Měto Pernak Foto: Madlena NorbergowaGaž spomnjejom se slědk na rane źiśetstwo, ga myslim se wótergi na serbske ewangelske cerkwine dny. Te su byli kužde lěto w drugej górnoserbskej jsy a naša familija jo była pśipódla. Za nas źiśi jo to było něco wósebnego. Duchowne su byli hynac woblacone nježli pla nas katolskich, kjarliže su byli hynakše a samo rěc namšarjow jo pak jano se wótchyliła. My pak smy ceło wułykowali za jadnym wujkom z Barlinja ... Tomu jo se spódobało, kak smy serbski grajkali – a toś jo pak raz wuśěgnuł za kuždego z nas bananu. Jo powědał tšochu hynacej ako my Budyšynarje. Až to jo była zewšym druga rěc, dolnoserbšćina, som zbadał akle lěta pózdźej, 1996, rowno na swětego Mjertyna (pótakem Měta). Som był sedymnasćolětny kjarlik a su mě pśepšosyli na Swěźeń serbskeje poezije, kenž jo był pósćony Minje Witkojc. W pśestawce jo Měto Pernak mě a žednym bórkojskim žeńskim kazał na mlince do šenki. Tam za blidom jo se warkotało a šwarkotało, chejkało a smjejkało! Njejsom tencas hyšći wuměł dolnoserbski powědaś a som toś zaprědka jano wušy natśěgał. Pó chylce pak som jo teke wopytał. A to jo šło! Wótněnta som se cesćej wupórał do Dolneje Łužyce, aby rěc pšawje nawuknuł. Źinsa se źeńk ak źeńk z njeju zaběram a mam bejne wjasele na tom. Gaž něcht mě pšaša, ga som chopił dolnoserbski powědaś, ga mógu z cysteju wutšobu groniś, až wšo jo se zachopiło z tymi mlincami, ako jo »naš Martin« w bórkojskej kjarcmje za mnjo skazał. Jogo som pó tom cesćej zmakał: na serbskich namšach, doma pla luźi – pjerwjej na swěźenjach, pózdźej na zakopowanjach, na zarědowanjach Maśice Serbskeje w Górnej a Dolnej Łužycy. Wšuźi jo glědał za tym, aby luźe něco zgónili. Gaž som 2004 chopił w Serbskem instituśe źěłaś, som markował, kak akribiski jo se wědu naźěłał, kótaruž jo drugim pósrědnjał. Kuždycku drogu do Budyšyna jo wužył, aby w kulturnem archiwje a centralnej bibliotece rešeršěrował. Jo znał tam młogu drogotku, mjaz drugim rukopisnu agendu z Noweje Niwy, jogo rodneje jsy. Zgromaźonu wědu njejo jano w njeliconych pśednoskach dalej dawał, ale teke w knigłach a kniglickach, brošurkach a łopjenach, kótarež jo pisał, zestajał a pó źěłach sam wudawał. Jogo swěźeński spis k cesći Jana Bjedricha Fryca z lěta 1997 słuša k prědnym dolnoserbskim publikacijam, ako som wobsejźeł. Njejsom se jen ako abiturient trjebał kupiś. »How maš«, jo se pśijaznje wusmjejknuł.
Zamrěty pak njejo se zaběrał jano z kulturu a stawiznami, ale teke z rěcu. Swóju wědu wó serbšćinje, wósebnje wó tej pódwjacornej, błotojskej, jo mjazy drugim ako pśedsedaŕ Maśice Serbskeje, cłonk źěłoweje kupki »Serbske perikopy« a Dolnoserbskeje rěcneje komisije dalej dawał. Ako źinsajšny powědaŕ togo slědnego gremiuma som jomu za to z cełeju wutšobu źěkowny. Pódla teoretiskego źěła z rěcu pak jo Měto Pernak, laureat myta Ćišinskego, lubował kreatiwne wobchadanje z njeju. 1966 jo chapjał swětowu poeziju do dolnoserbšćiny pśestajaś: Rutebeufoju a Baudelairoju jo rowno tak ako Žukowskemu a Puškinoju serbski jězyk pśispórał. A kaki ten jo był lasny, wiselny a chytšy! Wó tom znanje młoge wudaśa casnikow a casopisow a wót Kita Lorenca zestajony zešywk rěda Serbska poezija.
Paweł Goźliński Akan. Powieść o Bronisławie Piłsudskim, Warszawa: Agora, 2019, 450 str., 9788326829161
»Źěkujom se Bronisławoju Piłsudskemu, až wón jo se mě wusunuł a se mě stawnje wuswa« – to jo slědna sada knigłow, kótarež mógu teke słužyś ako zaběra nic jano wědomnostnego źěła Goźlińskego, ale teke žywjenja Bronisława Piłsudskego. Cytajucy roman »Akan« som stawnje měła zaśišć, až kuždy raz, gaž som mysliła, až něnt som blisko, južo na pśiducem boku, jo mě Piłsudski wuběgnuł, jo se zgubił, jo se schował w jadnej pótajmnej kurjawje. Take něco jo se stało na wjele rowninach. Piłsudski jo měł na kuždy pad komplikowanu wósobinu, kótaruž jo awtor wjelgin derje reflektěrował w swójom źěle. Wón jo był teke njewšedny cłowjek, kótaregož njamóžoš jasnje pógódnośiś. Te knigły su roman, wěrnosć ga se změšajo z literariskeju fikciju, a typiske kakosći głownych figurow, jich zacuśa a zaźaržanja, jo Goźliński napisał mj. dr. na zakłaźe listow a knigłow Piłsudskego. Zespódobał jo se mě ten w casu a rumje skokajucy roman wó Bronisławje Piłsudskem, bratšu pólskego maršala Józefa P., pitśku ignorěrowanem w Pólskej, ale pśipóznatem na swěśe, jomu ga se groni Bronisław Piłsudski – wjeliki slěźaŕ indigenego luda Ajnow.
Bronisław jo był ten nejstaršy ze styrich Piłsudskich bratšow. Źiśetstwo a młodosć jo pśežywił w Litawskej, jogo maś ga jo wjele gruntow wobsejźeła a nan jo se z handlom žywił a jo měł na pśikład jadnu drožkowu firmu we Wilnje. W lěśe 1886 jo Bronisław zachopił studium pšawnistwa w Sankt Petersburgu. Tam jo w prědnem lěśe póznał Aleksandra Uljanowa, staršego bratša Lenina, kótaryž jo pśistupił towaristwoju »Wóla luda« (HapoдHaя Boля). Wóno jo kśěło cara wótpóraś. Aleksander Uljanow jo był teke jaden z organizatorow atentata na »kejžora Rusojskeje, krala Pólskeje a wjelikowójwodu Finskeje« Aleksandra III. Piłsudski jo kaž wjele drugich studentow-cłonkow »Wóle luda« padnuł do popajźeństwa w lěśe 1887 a bu k smjerśi zasuźony, což su pótom na zakłaźe wusokich pjenjeznych pokutow na 15 lět na wupokazowanje (tak pomjenjonu konfinaciju) na połkupu Sachalin změnili1.
»To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca« – to su prědne słowa drje nejwěcej znatego ludowego spiwa Kašubow. Jano w Kašubskej? Ně, w cełej Pólskej znaju ga »kašubski alfabet« (kašubski Kaszëbsczé nótë, pólski Alfabet kaszubski abo Kaszubskie nuty). Ale co to ma na se, w kraju, źož njepłaśe Kašuby až do źinsajšnego ako pśipóznata etniska abo narodna mjeńšyna?
Bźez cwiblowanja jo, až Kašuby južo dłujko wěcej njejsu mógali ze swójeju kulturneju identitu we takej lichośe žywe byś, ako pó padnjenju zeleznego zapowjeska w lěśe 1989. Móžomy samo wó «kašubskem wózroźenju« powědaś. Pšawniski wiźone se Kašuby jano na bazy jich rěcy šćitaju – powěda se wó »regionalnej rěcy«. Fokus stakim na rěcy lažy a to hyšći pśed woplěwanim kulturnych nałogow. Dajo wšak jaden element, z kótarymž móžomy wobej faktora šykownje ze sobu zwězaś: muziku. Wóna tak a tak jo kšuty wobstatk kašubskeje identity a jo se wopšawdu kontinuěrujucy celebrěrowała. Ironiski jo, až jo tomu tyła wobstojnosć, až jo komunistiska ludowa republika Pólska kašubsku rěc na dialekt zdegraděrowała. Su se w bogatej licbje wózjawili słowniki a publikacije wó »kašubskem dialekśe«. Dokulaž su w komunizmje folkloru pódpěrowali a propagěrowali, su se rowno dialekty mógali w spiwnej formje na jawišćach Pólskeje prezentěrowaś. Źinsa jo stojnišćo kašubskego ako dialekt wětšy źěl passé. Wucynki su pak weto hyšći do wěsteje měry dłymoko zakórjenjone – teke w kašubskej zgromadnosći samej. Pśedewšym młodej generaciji su bóžko to »kašubske byśe« z wjelikim wuspěchom zagnali. Pśeśiwo tomu slědne dwaźasća lět aktiwnje wójuju. Etablěrowanje šulskego systema wubuźujo wjeliki zajm, tak až licba źiśi, kótarež wuknu w šuli kašubski, sega pśecej bližej 20.000. Tendenca stupa lěto wob lěto! Za rewitalizaciju kultury a rěcy jo wšak jeje witalita wažna, howac grozy tšach, až se Kašuby ako wěsty part atrakcije a žywy muzej pód gołym njebjom pśenjeroźiju.
BERND PITTKUNINGS
Nejwuspěšnjejšy dolnoserbski chor wobstoj mjaztym dlej ako 25 lět. Duo »Słowjańske barwy«, to stej dirigentka chora »Łužyca« Lubina Žurec-Pukačowa a Jaroslav Pukač. Ako duo stej měłej swóje prědne wustupy pśed 15 lětami. Na folklornych festiwalach, koncertach a wšakorakich zarědowanjach grajotej a spiwatej wobźěłane dolno- a górnoserbske, słowakske a druge słowjańske pěsni. Jeju swójorazne instrumenty su słowakska pastyŕska flejta fujara, dudlawka, brumejza a mimo togo fidle a dudy.


text:
▶ Nowy nowinski rěčnik
Wot 1. januara je Marcel Brauman nowinski rěčnik a referent za zjawnostne dźěło Domowiny a naslěduje Borboru Felberowu. Wot 2000 je tutu funkciju za frakciju Lěwicy w Sakskim krajnym sejmje wukonjał.
▶ Serbske nastupnosći we wokrejsu Dubja-Błota
Wót januara jo Sabrina Kušy z Běłeje Góry głownoamtska zagronita za serbske nastupnosći wokrejsa Dubja-Błota a naslědujo cesnoamtskemu zagronitemu Dieteru Freihoffoju, kótaryž jo amt slědnych pěś lět wugbał. Kušy jo dotychměst źěłała ako zastojnica za turizm we wokrejsu. Za nowe źěło zachopijo wuknuś serbski.
▶ Změna w referaće za serbske naležnosće
Wot 1. januara dźěła stawiznarka Madlena Malinkec w Sakskim statnym ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm jako referentka za serbske naležnosće. Tři lěta dźěła hromadźe z dotalnym referentom Stanijom Brězanom, doniž nadawk dospołnje njepřewozmje.
▶ Statnik 2020 předsyda mjeńšinoweje rady
Lětsa přewozmje předsyda Domowiny Dawid Statnik třeći raz předsydstwo mjeńšinoweje rady Němskeje. Loni bě Dana Jon Hardon Hansen z Južneje Šleswigskeje jeje předsyda. Mjeńšinowa rada chce so lětsa wosebje wo přiwzaće narodnych mjeńšinow do němskeho zakładneho zakonja prócować. Nimo toho přihotuje dale pućowacu wustajeńcu wo narodnych mjeńšinach w Němskej.
▶ »Wendentag 2020«
Pó wuspěšnem prědnem swěźenju »Wendentag« we Wendlanźe 23. junija 2019 planuju organizatory dalšny taki swěźeń na tenraz dwěma dnjoma sobotu, dnja 22.08., a njeźelu, dnja 23.08.2020, zasej w kulojcowem muzeju w Lübelnje. Głowne zarědowarje su towaristwa »Wendischer Freundes- und Arbeitskreis«, »Rundlingsmuseum Wendlandhof Lübeln« a »Rundlingsverein. Verein zur Förderung des Wendlandhofes Lübeln und der Rundlinge«. W źinsajšnem wokrejsu Lüchow-Dannenberg w Dolnej Sakskej jo něga sedlił rod Drjewjanarjow, kótaregož pódwjacornosłowjańska rěc jo srjejź 18. stolěśa wumrěła. Wót jogo kultury su zwóstali wšake nałogi a powěsći, kulojcowe formy jsow, narodne drastwy, někotare zběrki drjewjańskich słowow a jaden spiw. Módlitwa »Wóścenaš« bu 1691 w tej narěcy Obodritow zapisana.
▶ Nowostku předstajiła
Dorothea Šołćina je swoju nowostku, hodownu stawiznu »Jank a Majka w njebjesach« za dźěći wot štyrjoch lět, ze sydom čitanjemi dźěćom w šulomaj w Chrósćicach a Pančicach-Kukowje, w Budyskimaj pěstowarnjomaj »Jan Radyserb-Wjela« a »Kraj pjerachow« kaž tež na adwentničce a w dźěłowej skupinje Serbšćina towarstwa Stup dale w Drježdźanach předstajiła. Premjera běše 13. nowembra 2019.
Zo by so Mukowe dźěło šěršej wědomostnej a powšitkownej zjawnosći we Łužicy a zwonka njeje přistupniło, je etnologa Robert Lorenc twórbu přełožił a kritisce hódnoćace předsłowo napisał. Přidał je Mukowe dodawki z lět 1896 a 1900, kotrež wudospołnjeja wopisowanja někotrych delnjo- a hornjołužiskich wosadow, a jeho kartu serbskeho rěčneho teritorija.
Gerald Große – »Nachtschicht« (»Nócna změna«) 1978; »... es bewegt sich ...« (»... pohibuje so ...«) 1974
Nejwuspěšnjejšy dolnoserbski chor wobstoj mjaztym dlej ako 25 lět. Duo »Słowjańske barwy«, to stej dirigentka chora »Łužyca« Lubina Žurec-Pukačowa a Jaroslav Pukač. Ako duo stej měłej swóje prědne wustupy pśed 15 lětami. Na folklornych festiwalach, koncertach a wšakorakich zarědowanjach grajotej a spiwatej wobźěłane dolno- a górnoserbske, słowakske a druge słowjańske pěsni. Jeju swójorazne instrumenty su słowakska pastyŕska flejta fujara, dudlawka, brumejza a mimo togo fidle a dudy.
Zwjazk wotzamknje rjad přepytowanjow, kotryž wopřija zwjazki »Namen und Geschichte« (2014), »Slawen in Deutschland« (2015) a »Die slawische Frühgeschichte Sachsens im Licht der Namen« (2017).
▶ Michałej Lorencej k wosomdźesaćinam
K česći serbskeho dźiwadźelnika, režisera a awtora Michała Lorenca, kiž swjećeše 18. septembra swoje wosomdźesaćiny, bě prěnje zarjadowanje w 17. sezonje rjada »Łužiske literarne dopołdnja« w Budyskim Dźiwadle na hrodźe dnja 27. oktobra jemu wěnowane. Nimo awtora samoho čitachu intendant Lutz Hillmann a dźiwadźelnicy Marian Bulank, Měrko Brankačk, Gabriele Rothmann, Erik Dolata a Torsten Šlosar dotal njewozjewjene teksty Lorenca.
▶ Wo žiwjenju w industrijowych krajinach
W Leopolda Hoeschowym muzeju města Düren w Sewjerorynsko-Westfalskej bu 27. oktobra fotowa wustajeńca »Wo žiwjenju w industrijowych krajinach« wotewrjena, kotraž budźe tam hač do 16. februara 2020 přistupna. Muzej kooperuje při tym z Braniborskim krajnym muzejom za moderne wuměłstwo w Choćebuzu. Regionaj stej wot strukturneje změny brunicy dla wosebje potrjechenej. We wustajeńcy wopisuja so nazhonjenja z industrijowymi krajinami na wsy, identifikacija, distanca abo kritika žiwjenskich rumow. Mjez 14 fotografami a widejowymi wuměłcami su klasikarjo kaž August Sander, Albert Renger-Patzsch a Bernd a Hilla Becher zastupjeni. Nimo toho je mjez 1985 a 1990 nastaty cyklus fotografa Jürgena Maćija wo wotbagrowanju serbskeje wsy Liškowka widźeć.
▶ Čitanska turneja
Nimo druhich knižnych premjerow předstaji LND we wobłuku nazymskeje čitanskeje turneje tež nowu Protyku a delnjoserbski přełožk knihi Svena Nordqvista »Findus a kokot-spiwarik«. Premjera Protyki steješe 21. septembra w Njeswačidle w srjedźišću 25. literarneje kermuše. Na premjerje dźěćaceje knihi čitaše Madlena Norbergowa 23. septembra šulerjam zakładneje šule w Brjazynje a samsny dźeń šulerjam Wětošowskeho horta. Přełožowarka bě knihu ze šwedskeho originala přełožiła. Diana Šołćina bě knihu do hornjoserbšćiny přełožiła a předstaji ju we Worklečanskej zakładnej šuli. Na dalšich čitanjach zetkachu wopytowarjo awtorow Křesćana Krawca z knihu »Sej statok stajili« w Ralbicach a Trudlu Malinkowu z knihu »Serbske pomniki« w Radworju. W oktobrje słyšachu Radworscy šulerjo wot Andreje Chěžcyneje předstajene wurězki z antologije »Hura, prózdniny« a Worklečanscy wurězki z knihi Jěwy-Marje Čornakec »Łójerjo sonow«.
▶ Łužiska protyka
W oktobrje je w Kinsporskim nakładnistwje Via Regia nowy lětnik protyki »Neues Oberlausitzer Hausbuch« wušoł, kotraž naslěduje protyku nakładnistwa Lusatia. Wona wobsahuje mjez druhim přinošk Trudle Malinkoweje wo serbskich slědach w Malešecach a rozmołwu z etnologu Robertom Lorencom wo jeho disertaciji wo »šleskosći« Zhorjelca.


text:
Republika Chińsko
Republika Chińsko, znono nojčyńśći kej Tajwan (Taiwan) – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyje na wyspje Tajwan (dowńij Formoza) u wybřežy ChRL. Do Republiki Chińskij noležům tyž wyspy Peskadory (Pynghu Ljydao), Kinmyn (Quymoy) a Matsu.
Do 1971 Tajwan reprezyntowou Chiny we UoNZ. Zbližyńy kůmůńistyčnych Chin a USA na počůnku lot 70. a naćiski wuadz we Bejdžingu spowodowouy, aže uobecńy Republika Chińsko je uznawano bez 24 państwa (2007), guůwńy suabo rozwińjynte ekůnůmičńy wyspjarske kraje rejůnu Pacyfiku, kraje Ameriki Střodkowyj a Mořa Karaibskigo a kilka mouych państw we Africe. W Ojropje uznowo ja ino Watykon; we lotach 1999-2001 uznawoua ja tyž Macedůńijo we zamjan za půmoc finansowo ("dyplůmacyjo dolarowo"). Uod 1 styčńa 2002 Republika Chińsko noležy do WTO pod mjanym "Uoddźelny Uobšar Celny Tajwanu, Pynghu, Kinmyn a Matsu".


text:
Biblijo
Biblijo, Śwjynte Pismo (BιBλίov, biblion – mało kśynga, l.m. BιBλίa, biblia – małe kśyngi) – zbjůr kśůng, spisanych z poczůntku we godkach: hebrajskij, aramejskij a greckij, uznowanych uod żydůw a krześćijanůw za natchńůne uod Boga. Biblijo a jeji tajle majům inksze religijne znaczyńy lo růżnych wyznanůw. Na krześćijańsko Biblijo skłodajům śe Stary Testamynt a Nowy Testamynt. Hebrajsko biblijo – Tanach – uobejmuje tajla kanůnu Starego Testamyntu. Muzułmany mjarkjům, iże tajla Biblije (dp. Kśyngi uod Mojżesza, Psalmy) powstała we wyńiku boskigo uobjawjyńo, nale jeji treść bůła zafałszowano.


text:
Portugalsko godka
Portugalsko godka (port. Português) je godka ze skupiny růmańskich godkůw. Rzůńdźi we ńi 210 mln ludźi we Portugaliji a jeji downych kolůńijach, co dowo ji 6. plac, kej idźe uo wjelość godajůncych. Literacko portugalsko godka je uoparto na půłnocnym djalekće. Nojstarsze zapisowańo po portugalsku sům ze XII stolećo. Państwa, we kerych portugalsko godka mo sztatus urzyndowyj godki (Angola, Brazylijo, Gwinyjo Bissau, Růwńikowo Gwinyjo, Mozambik, Portugalijo, Republika Źylůnygo Przilůndka, Wschodńi Timůr, Wyspy Śwjyntygo Tůmasza a Kśůnżynco) wespůłrobjům ze sobům we zołożůnyj we 1996 Spůlnoće Portugalskogodkowych Krajůw.
Do zapisowańo portugalskij godki używo śe zmodyfikowanygo łaćińskigo abecadła.
Klasyfikacyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Portugalsko godka je to godka indoojropejsko -> italsko -> růmańsko -> zachodńorůmańsko -> galo-iberyjsko -> zachodńoiberyjsko -> galajiko-portugalsko.


text:
Bŏjki Hankowe dlŏ bajtli grzecznych i rozumnych (cz. 2 – Bŏjka ô kozie)
Bŏjki te ôpedzioł nōm Hanek.
Aleksander Lubina ôpowiŏstkã Hankowã spisoł.
Ewa Wrożyna namalowoła piykne akwarele.
Mirosław Syniawa bŏjki na ślōnski tumaczōł.
Cz. 1: Bŏjki o kurce i ô kocie.
Cz. 2: Bŏjka ô kozie
Koza, jak to koza, była wrazidlatŏ i ździebko upartŏ. Rada sie asiyła. Łaciatŏ koza to niy bele fto. Jakich to ôna niy miała przodkōw.
Co to ôna niy je! Czego to ôna niy wiy! Czego to ôna niy jadła!
Kozy jedzōm wszyjsko. Jedzōm wszyjsko, co znojdōm. Tōż Yma, bo to ô kozie Ymie ta bŏjka, zeżyrała zboże z wypuszczkami kurzyntōm, siano ôwcōm, futrōnek Erwinowi, strzewiki Filipowi, Paulkowi halsband, napoczła i ucho ôd Pyjtra, dyć tyn ôcucnōł i podrŏpoł jyj nos.
Kozy jedzōm wszyjsko. Jedzōm wszyjsko, co znojdōm. Tōż Yma wyrzōndzała strōmōm i krzōm. Łōński rok Yma zeżarła ślazowe rōże, słōneczniki i hanyski. Dwa lata tymu straciyła sie rajfa!
Zjadła tyż Yma wszyjske rozumy. Yma mŏ siostrã – Ernã. Erna jet roztropnŏ. Erna upozorniŏ Ymã na skutki gupoty. Yma niy suchŏ Erny. Yma wiy lepszyj. Słyszała Yma, że na zŏpłociu rośnie moc gymizy i ôwocu, co ich jeszcze niy jadła.
Umiyniyła se Yma skosztować niyznanych jyj maszketōw. Jak sam ale wydostać sie na wolność? Jak przelyź bez płot? Łazi koza wduż płota. Łazi i łazi. Łazi i myśli ô tym, co jyj padała stroka.
Stroka Magdalyna narozprawiała Ymie ô cudach za płotym.
Za płotym wszyjsko jest smaczniyjsze i wiynksze. Nō i wszyjsko je dlŏ wszyjskich. A nojbarzij dlŏ wszyjskich kōz. Kapusty majōm gowy jak nojwiynksze banie. Szałŏt rośnie tak wartko, że żŏdyn rŏz niy brakuje świyżego.
Łazi Yma wduż płota, dziury w całym szukŏ i blyńdzi ô kapuście i szałŏcie. Blyńdzi ô zezimkowyj brzozie, ô skŏkaniu na krziwe strōmy, ô brykaniu, ô meczyniu na głos.
Łazi koza wduż płota i dziury szukŏ. Trŏwy niy szkubnie, krasikōniu niy ruszy, mlycza nie urwie. Za płotym trŏwa, krasikōń i mlycze wiynksze sōm i take inksze, take zapłotowe. Radowała sie koza na maszkety, plac w żołōndku rychtowała se na wyblyndzōne maszkety.
Łaziyła koza wduż płota dziyń cołki i nic niy jadła.
Łaziyła koza wduż płota drugi dziyń i dalij nic niy jadła. Łaziyła koza wduż płota trzeci dziyń i dalij uwziyńcie nic niy jadła… Na sztwŏrty dziyń Yma niy wylazła z chlywika, a Erna miała mlycze i krasikōń dlŏ siã. Snadnōm rzeczōm, jak niy pas sie spyntany Erwin.
C.d.n.


text:
Tennis Borussia Berlin –
Energija Choćebuz 2:2 (2:1)
Zestawa hosći: Stahl – Hofmann (76. Harz), Kauter (87. Geisler), Koch, Borgmann, Erlbeck (46. Eisenhuth), Hildebrandt, Hasse (46. Schulz), Proničew, Zografakis (46. Badu), Engelhardt.
Z módrym wóčkom a dypkom su so koparjo FC Energije Choćebuz minjenu srjedu z Berlina nawróćili. Woni drje móžachu so hižo po pjeć hratych mjeńšinach přez wrota Maximiliana Proničewa po zmylku wrotarja wjeselić, štož pak njerěkaše, zo bě FCE hižo dobył. Zhubjene bule a přěhrate dwuboje Berlinjanow sylnjachu, štož bu přez dwoje wrota Turki Tahsina Çakmaka krónowane. Wobaj razaj wón krótko před šěsnatku na wrota třěli a bě wuspěšny.


text:
Marek Krawc rozprawja za Serbske Nowiny z čěskeje stolicy
Po aktualnych powěsćach ze susodneje Němskeje wo krutym lockdownje chcyše tež čěske knježerstwo radšo „šruby přićahnyć“. Po dwěmaj skerje łahodnymaj tydźenjomaj, nastupajo škitne naprawy přećiwo koronawirusej, zwěsćichu minjeny tydźeń zaso snadny rozrost nowonatyknjenjow, mjeztym ličba z 5 169 inficěrowanymi skerje stagněruje. Zo pak bychu politikarjo w Praze dalšej žołmje schorjenjow zadźěwali, předstajichu wobydlerjam kraja minjenu póndźelu po dołho trajacych wuradźowanjach nowe postajenja.


text:
Indyje
Indje, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat posuchej po hindi, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo we Azyji Pouedńowy, zajmujůnce wjynkšość subkůntynyntu indyjskigo.
Uod půunocy Indje sům uůgrańičůne bez pasma gůrske: Karakorům i Himalaje. S Indiůma grańičům: Pakistan na půunocnym zachodźe, Afgańistan na bardzo mouym uodćinku i Chiny, Nepal a Bhutan na půunocy, Birma i Bangladeš na půunocnym wschodźe, Sri Lanka bez zatoka Mannar i ćeśńina Palk na pouedńowym wschodźe. Uod pouedńowygo zachodu kraj uotačajům wody Mořa Arabskigo, zaś uod pouudńowygo wschodu Zatoki Byngalskij i Mořa Andamańskigo. Do Indii noležy archipelag Lakkadiwůw ležůncy na Mořu Arabskym 450 km na zachůd uod wybřežy kraju, a ležůnce we Zatoce Byngalskej archipelagi Andamanůw i Ńikobarůw.


text:
Joseph von Eichendorff – SPŌMNIYNIE
230 lŏt tymu, 10 marca 1788 roku, narodziōł sie Joseph Freiherr von Eichendorff. Skuli tej ôkazyje publikujymy wiersz poety po ślōnsku we tumaczyniu ôd Mirka Syniawy. Wiersz je z tōmiku “Dante i inksi”
SPŌMNIYNIE
(Erinnerung)
1
Ty ptŏszku, cojś przifurgnōł sam
Z daleka, lipo, co tak sie
Kolybiesz, zdrzōdło, pedzcie mi
Kaj isto tyn mōj hajmat je.
We śniku zajś żech widzioł go,
Gōry tyż szumne tam widziołech,
A take ś nich szło pozdrowiynie
ku mie, co płaczki w ôczach miołech.
Sam, na tych cudzych wiyrchach, ludzie,
Zdrzōdła, kamiynie, strōmōw sto –
Wszyjsko to szumi pōmiyszane,
Wszyjsko sie jyno śnikym zdŏ.
2
Umiyłowane wiyrchy,
Wysoki, cichy dōm
I gōra, z keryjch patrzoł,
Jak wiosna idzie k nōm,
Matka, przŏciele, braciŏ,
Wszyjsko, co w myślach je,
W tã nockã przi miesiōnczku
Pozdrŏwiŏ juzajś mie.


text:
Lucka i Chopek z klockōw
Lucka zicła sie na tepichu i ôbaliła kibelek z klockami. Potym wziyna jedyn klocek, drugi i dała sie do budowanio ś nich czego fajnego.
Z dwōch klockōw zrobiyła nogi, a z trzecigo bas. Inkszy – srogi, zielōny – zaczōn robić za pukiel, do kerego przidała żōłte rynce: jedna na jednyj, a drugo na drugij strōnie.
– Boroczku, już wszysko mosz, ale jeszcze niy mŏsz gowy! – pedziała Lucka i posznupała miyndzy klockami za takimi, co by robiyły za gowa. Żōłty na gymbiczka, czerwōny na włosy. Ku tymu jeszcze taki czorny, chudy a dugi, co piyknie pasowoł na antyna. Ale piykno gowa!
Lucka wraziyła gowa na pukiel i – dziwej sie! – ôroz leżoł wele nij gryfny chopek: z nogami, basym, puklym, rynkami a gowiczkōm. A na gowiczce – taaako antyna!
– Dobry, Chopku – pedziała Lucka – Jako to sie dzisio mocie?
– Dobry, Lucko! – prziwitoł sie Chopek. – Wszysko dobrze. Prawiech sie ôbudziōł.
Chopek chcioł stanōńć, ale jak ino sie dźwignōł, to zarozki mu ôdleciała gowa i pokulała sie po tepichu. Lucka sie ôśmioła! Zmiarkowała ale, co Chopek fest sie ô to zestaroł i zebrało mu sie na płacz. Tōż gibko pō nia chopsła, wziyna jōm i prziczepiyła Chopkowi nazod. Tyn bōł ale rod!
– Dziynkuja ci piyknie, Lucyjko – pedzioł.
– Niy ma za co, Chopeczku – ôdpedziała Lucka i zarozki sie go spytała – Pośniodocie teroz zy mnōm?
Lucka wiedziała, co już je dużo godzin, ale pōmyślała se, co Chopek jeszcze nic niy jod. Przeca prawie go zbudowała! Beztōż piyrw chciała dać mu pośniodać. Dopiyro niyskorzij przidzie czas na ôbiod i wieczerzo.
***
Lucka i Chopek pojedli se tak, co wyglōndali, choby im fto naplōmpoł basy. Potym dali sie do budowanio chałpki do Chopka, coby mioł kōnsek placu ino do siebie. A niyskorzij prziszli dō niego goście: pupka Ana i dinozaur Rex. Lucka wachowała, coby wszyscy byli radzi na tym byzuchu.
Ôroz usłyszała taty wołać z antryju:
– Lucka, zbiyrej sie. Jadymy!
Dziouszka zarozki poleciała, ani żodnymu niy pedziała “baj-baj!”. Bawidołka ôstały same.
***
Na wieczōr cołko familijo ściōngła nazod do dōm. Zarozki ôboczyli, iże cosik było sam niyrichtich.
Nojsōmprzōd tata, przi sebuwaniu, depnōł na co kanciatego.
– Aaa! – zaryczoł jak lew.
Chyciōł sie za bolawo szłapa i skokoł naôbkoło na drugij, tak że mało wiela niy ôbalił sie na mama i na Lucka.
– Lucka! Po jakimu klocki leżōm w antryju na zolu?! – zawołoł, jak sie ino trocha spamiyntoł.
– Ale jo ich sam niy rozsułach. – ôdpedziała Lucyjka. – Jo sie nimi bawiyła w mojij izbie, a niy tukej.
Tata ale blank jij niy uwierzōł.
Zaroz potym mama wlazła do kuchnie. A tam? Sumeryjo! Poôtwiyrane wszyskie szranczki i bratruła, niyprziwrzōne dźwiyrze do lodōwki i zamarznika! Na delōwce już stoła kałuża wody!
– Hanek! – zawołała mama na taty – my sam chyba mieli kradzioka. Wejrzij ino gibko do izbōw, czy nōm aby czego niy zebroł!
Tata polecioł do jednyj izby, do drugij: wszyńdzie to samo: poôtwiyrane dźwiyrze i bajzel – niysamowity! Ale – zdało sie – żodyn sprzynt sie niy straciōł. I telewizōr durś stoł, i kōmputer, i mamine ôbrazy durś wisiały na ścianach. Lucka wylynkała sie, co ftosik zebroł kōnsola i terozki niy bydzie miała już na czym grać, ale niy – czorno krzinka leżała tam, kaj zawdy. Tela co pōłka ze szpilami wyglōndała, choby fto w nij dugo za czymś sznupoł.
Nojgorzij ale było w Lucyjkowyj izbie. Tukej porozciepywane było chyba wszysko. Szaty, bawidołka, gry, pupy i ksiōnżki – choby sam przeszło prawe tornado! Lucyjka niy miała ani kaj stanōńć, tela tego było. Aże sie chyciyła za gowa.
Ôroz ale uwidziała na łōżku leżeć trocha klockōw. Doczkej ino! Dwa klocki na dole, jedyn, srogi, na postrzodku. Ku tymu zielōny z wiyrchu i żōłte po bokach. Ty wiysz, co to było?
Toć! Przeca to Chopek! Chocioż, trza pedzieć, niy cołki. Niy mioł swojij gowy z dugōm antynōm. Lucka przelazła bez tyn bajzel i dała sie do szukanio. Na łōżku – gowy niy było. Na stole – tyż niy. Pod szrankiym – niy! Przi wertiku – niy! Możno kajś na tepichu? Gynau! Klocki z gowiczki leżały zaroz wele dźwiyrzi, pod ôbalōnym łōżeczkiym ôd pupki Any.
Lucyjka gibko poskłodała klocki do kupy i prziczepiyła do Chopkowego ciała.
– Chopku, Chopku, pedźcie mi: co sie tukej podzioło? – zawołała.
– Ach Lucko, kaj żeś to była? – ôdpedzioł Chopek tak markotnie, iże sie dziousze zrobiyło go żol. Dziwała sie na niego z szyroko ôtwartymi ôczami, a ôn zaczōn ôsprawiać:
– Ty żeś kajś poleciała i jo niy wiedzioł, co tyż je louz. My wszyscy ôstali sami: i jo, i pupka Ana, i dinozaur Rex, i inksze bawidołka. Ôni mi padali, co mōm sie niy starać, co przidziesz nazod… Ale jo ich niy słuchoł, jo chcioł cie znojś. I zaczōn żech szukać: trocha sam, trocha tam, trocha jeszcze kaj indzij. I jakech tak szukoł, to ôroz żech straciōł gowa! Wtynczos toch sie już fest wylynkoł! Nicech niy widzioł, ino lotoł, szukoł, chytoł, co ino szło. Bez gowy niy miołech na ciebie ani jak zawołać, ani sie kogo spytać… – Chopek z lankoru niy umioł dalij godać.
Lucka przituliła go i pohalała.
– Boroczku, niy starej sie! Przeca jo zawdy na ôstatku przida do dōm! Ana i Rex pedzieli ci prowda!
Chopek potrzebowoł chwile, coby sie ucholkać.
– To jo niy wiedzioł! Ale terozki już wiym: jak cie niy ma, to kiejś wrōcisz, pra?
– Toć, Chopeczku, toć!
***
Lucka wstoła i podziwała sie naôbkoło.
– Nō ja, to sie ale popochało! – pedziała trocha do Chopka, a trocha do siebie. – Ino fto to wszysko teroz posprzōnto?!
2019


text: Kóždolětnje wuhotuje Smjerdźečanska LIPA dwě kubłanskej jězbje. Na lětušu prěnju poda so minjenu wutoru 40 wobdźělnikow do Sakskeje Šwicy, zo bychu so wěnowali stawiznam twjerdźizny Königstein. Hižo na tampuću běchu woni wo bicarnej rjanosći podłu Łobja fascinowani a zhonichu, zo znajemy pomjenowanje jónkrótneje rjaneje kónčiny jako Sakska Šwica hakle z 18. lětstotka. Tehdy staj šwicarskaj wuměłcaj, kotrejuž běchu na Drježdźansku wuměłsku akademiju powołali, kónčinu ze swojej domiznu přirunajo mjeztym wšěm znate pomjenowanje tworiłoj. Za čas nacionalsocializma pak njebě pomjenowanje němskeje krajiny jako „Šwica“ witane.


text: Praha (ČŽ/K/SN). Lědma zo su so tři hłowne čěske konserwatiwne strony ODS, KDU-ČSL a TOP 09 do koalicije SPOLU (zhromadnje) zwjazali, to prezentuje nowy trojozwjazk zjawnosći tež hižo program hłownych zaměrow, kotrež wotmysli zeskutkownić, dyrbjał-li přichodne wólby parlament dobyć. Tak SPOLU wolerjam mjez druhim přilubja, dawki znižeć, podpěrować swójby, rentnarjow a pomocy potrěbnych, zesylnić šulstwo, spěchować ratarstwo, přewjesć antiběrokratisku rewoluciju, pospěšić digitalizaciju a dodźeržeć prozapadne wusměrjenje kraja.


text:
Dzisio robia #2: Kroszōnki z cymyntu
Latoś widzōm ci sie jakie inksze kroszōnki? Mōmy do cia pōmys na blank… alternatywne wielkanocne jajca.
Czego bydziesz potrzebować?
- Cymynt budowlany i woda
- Plastikowe jajca, co robiōm za forma. Rŏz za kiedy idzie trefić w kōnzumie tako zorta jajec-niyspodzianek.
- Wazelina
- Asjetka i jako fyrlaczka
02. Wyszmaruj forma do porzōndku wazelinōm, coby niyskorzij szło leko wykryńcić ôdlyw.
03. Wlyj ćwierć szklōnki wody do asjetki z cymyntym. Mŏsz mieć cymynt z kōnsystyncyjōm ciasta na gofry. Jak sie niy znŏsz na gofrach, to zarōb go blank tak, jak stoi na ôbpakowaniu.
Pozōr: śpiychej sie z tym, bo cymynt gibko gynstnieje i zastygŏ.
04. Wlyj cymynt do jednyj połōwki jajca, potym do drugij i zarŏzki je połōncz.
05. Doczkej 5-10 minut.
06. Poluzuj forma nożym i wykryńć jōm z ôdlywu.
07. Dej sie jajcōm wysuszyć bez jedyn dziyń.
08. Na ôstatku poglancuj jajca (przidŏ ci sie taki ekstra szwam do glancowaniŏ) i piyknie je pomaluj. Fertich!
Wersyjŏ z szupinami
To samo idzie zrobić z szupinami.
10. Cymynt musi być ale trocha rzŏdszy i dużyj sie suszyć.
11. Szupa idzie ôszkrobać pōł godziny po nalōniu, abo na drugi dziyń, jak cymynt blank wyschnie.
12. Na ôstatku tyż bydziesz mieć cymyntowe kroszōnki, ino trocha myńsze.


text:
Kōncert Muzyki Ôrganowyj i Kameralnyj we Jastrzymbiu – zaproszynie
W Kościele Ewangelicko-Augsburskim we Jastrzymbiu ôdbydzie sie niyôbyczajno “Muzyczno rajza bez stolecia”. To wszyjsko za sprawōm XIV Kōncertu Muzyki Ôrganowyj i Kameralnyj.
Jastrzymbie-Zdrōj społym ze Miastowym Ôstrzodkym Kultury zaproszajōm na te niyôbyczajne muzyczne wyrarzynie, w czasie kerego bydzie szło usłyszeć Magdalena Kania i Sławomira Drózda, co grajōm na flyjcie traverso, Mariusza Burego, co gro na teorbie, a na klawesynie i ôrganach zaprezyntuje sie Urszula Jasiecka-Bury.
Kōncert ôdbydzie sie 29 września ô godz. 18.00. Stymp wolny


text:
Z wutwarom serbskeho programoweho poskitka Rozhłosa Berlina-Braniborskeje (RBB) je wčera braniborska Rada za naležnosće Serbow we wobłuku fachoweje rozmołwy serbske poskitki w medijach rozjimała.
Podstupim (SN/at). „Z app ,RBB serbski‘ móžeš sej wšitke serbskorěčne poskitki wotposkać abo wobhladać“, rjekny šefredaktor RBB dr. David Biesinger wčera na posedźenju braniborskeje serbskeje rady a skedźbni na jedyn z najnowšich wupłodow swojeho wustawa. Wón a nawodnica Choćebuskeho studija sćelaka Angelika Jordan staj radźićelam wo tym rozprawjałoj, što su nastorki wunjesli, kotrež złožuja so na prěnju tajku rozmołwu před nimale połtřeća lětom. Tehdy běchu wuhotowanje wusyłanskeho časa, personalne połoženje a nowosće kaž akcije w socialnych syćach rozjimali, rjekny předsydka rady Kathrin Šwjelina.


text:
Walek Brōzda 20.03.1921
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Kochany Kocyndrze!
To teś to moje pierwsze pismo postawił, narobiło larma u nos na wsi. W zeszło niedziela po nabożyństwie ôbstōmpili mnie gospodorze i padajōm: winszujymy ci, Walku, tych błoznōw w „Kocyndrze”, pisz jyno dalej, bo jest na wsi ô czym pisać. A rechtor, co też jest u nos ôrganistōm, pado: „Herr Brozda, erlaubujōm jyno na chwila na bok”. A potym ci mi godo: „wiedzōm co, Herr Brozda, ôni to tam geschickt napisali, ale jobych im radził pisać do „Dzwōnu” abo „Gazety Gōrnoślōnskej”, dobrze wōm za to zapłacōm, Kocynder przeca nie mo piyniyndzy”.
A jo mu na to: „Jo też ôd Kocyndra piyniyndzy za moje pisanie nie żōndōm, a jeźlich napisoł, to skiż tego, że mi sie tak chciało, a z tōm jejich, panie rechtor radōm – to do – – hinterdojczland zajadōm” – wyplułech sie i poszołech. Rechtor stanōnł jak baba Lotowa ze soli i nie wiedzioł co pedzieć, potym coś tam mruknōnł i poszoł.
Wiosna sie, Hanysie robi. Gnōj wywoża na pole, jak ôbeschnie, byda ôroł. Strokula już też znaczy, tak sie mo ôcielić koło plebiscytu. Moja też już postynkuje, żeby jyno dziepiero po głosowaniu sie położyła, bo szkoda by było głosu.
Wiesz co, Hanysie! Jako gospodorz radza, aby w dziyń plebiscytu, na pamiōntka tego wielkego dnia wyzwolynia Gōrnego Ślōnska – wszyscy gospodorze na Gōrnym Ślōnsku zasadzili w ôgrodzie abo w stosownym miejscu koło gospodarstwa, strōmek, gruszka, jabłōń, a najlepiej to byłaby lipa, staropolska lipa, ktōrōm i krōl Sobieski sadził na Gōrnym Ślōnsku, kej pod Wiedyń jechoł.
Tako lipa przetrwo wieki i bydzie przipōminała naszym potōmkōm tyn wielki, ważny dziyń, kedy to nasz kochany Gōrny Ślōnsk, przez naszōm wola znōw do Polski wrōcił. Teraz jeszcze drzewka można sadzić. Tōż ci ta mōja myśl przedstawiōm, podej jōm tam dalej do wiadōmości wszystkich gospodarzi na Gōrnym Ślōnsku.
Mieli my tu w niedziela wiec polski, chcioł nōm go rechtor, iszpektor ze dworu i myśliwczyk rozbić. Ale padōm ci, ci dziepiero dostali smary. Zapamiyntajōm ôni se tyn dziyń dobrze. Jedyn mōj synek jest ministrantym, tōz ci szkut wczora wlozł na wieżo ku dzwōnōm, czy tam kobuszek mo jeszcze swoje gniozdo. Przilatuje ci do dōm cały zdyszany i pado: „tatulku, pudźcie jyno, bo jo wōm musza coś pedzieć”. Wychodzymy do szopy a ôn tak: „wiecie tatulku, jo tam tego nie chcioł przi mamulce i przi dzieciach godać, żeby sie to nie rozniosło, wiecie, ale tam we wieży jest maszingwer i kisty z patrōnami i z rewolwrami!”
„Kto ci to godoł?” – pytōm. „Żodyn – pado – jo to sōm widzioł, boch tam był”. – „Toś dobrze zrobił – padōm mu, ale wiyncej ô tym ani mrumru”. – „Rozumia tatulku, jyno wy też tam ô tym nie rozklyćcie”. – „Co ty se, ty snoplu myślisz” – krziknyłech i biera za pas alech go nie ôdpiōnł, bo mi sie tyn mōj Manuś jednak spodoboł, iż to tak tam wynuchtoł.
Poszołech do naszych do miejscowego kōmitetu plebiscytowego; zrobiliśmy wacha i pokozało sie, że tyn Waffynlager urzōńdzili se tam nasze hajmaki: rechtōr, myśliwczyk i iszpektor. Rechtora myśmy chycili, iszpektor kajś uciekł, myśliwczyk kajś w lesie sie ukrył. Rechtora ôddalimy kōntrolerowi powiatowymu, ktōry też i skład brōni skōnfiskowoł. Ale jak se kōmisyjo do wypuścić tego lumpa, tak jak tych buksōw w Koźlu, to niyma co dalej na drugich sie ôglōndać, jyno sami zrobimy porzōndek z Stosstruppami. Strōmy i powrozy na wsi jeszcze sōm.
Walek Brōzda.


text:
Brawo Fojerman
W Mikołowie wczoraj 17.11.2018r bōł już VI Finał Kōnkursu „Napiszmy to po naszymu”. Kōnkurs szykuje Bibliotyka we Mikołowie. Wymyślōł tyn kōnkurs Jōzef Żur. Kożdy rok je inkszy tymat kōnkursu. Latoś trza było napisac 1-3 wiersze po ślōnsku, abo po polsku ô ślōnskij tymatyce.
Człōnek Demokratycznyj Uniji Regiōnalistōw Ślōnskich Stanisław Neblik, kery pisze pod pseudonimym FOJERMAN, dostoł latoś drugi plac za wiersze:
„Pogaduszki z Adamym”
„Gwiozdka”
„Kaj iś”
Łōńskigo roku trza było napisać po ślōnsku list do przociela kerego downo niy widzioł, a ôn dostoł wyrōżniyni.
Fojerman to znany ślōnski poeta eźli jedyn z najlepszych .W 2016 roku wydoł ksiōnżka „Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz”. We ksiōnżce były roztomańte utwory (wiersze, fraszki, limeryki, bojki atp)
Terozki chce wydać coś we prozie, ôpowiadania po ślōnsku.
Kludzi zajta internetowo “Giskana Fojermana”. Je tyż wspōłautorym Internecowygo Słownika Godki Ślōnskij”DYKCJŌNORZ”(www.dykcjōnorz.eu), a razym ze kamratami z DURŚ uczy szkolorzy jak pisać po ślōnsku we Rybniku, Rudzie Ślōnskij a inszych placach.
Wiersze za kere dostoł nagroda:
Pogaduszki z Adamym
Pisoł żeś, Adam, kedyś „Pana Tadeusza”,
Tōż jo, Ślōnzok z Rybnika, tyż napisać musza
Ô mojim piyknym Ślōnsku, ô tej Ôjcowiźnie,
Bo kery sam choć trocha tej ślōnskości liźnie,
Tyn już serce ji ôddo, już je Ślōnzok cały.
Chcioł bych ôpisać wszystko, co ôczy widziały,
Dyć je żech zwykły synek, talyntu brakuje,
Tōż niech sie tyż nady mnōm czytelnik zlituje.
Jo niy byda sam pisoł żodnej epojeje,
Bo chca yno Wōm pedzieć, co sie u nas dzieje.
Adam bōł wielki pisorz, nazywany „wieszczym”,
A jo sie durch pisanio musza uczyć jeszcze,
Ale czuja, że ôba mōmy coś wspōlnego,
A choć niy poradza sam mianować tego,
To wiym, że Adam wtedy czuł sie tam choćby jo:
Niby je człowiek szczynśliwy, niby wszystko mo,
A czegoś mu brakuje, w sercu prōzno jakoś,
Tōż niyroz by tak siedzioł a bōł by zapłakoł,
Nad losym Matki biydnej, tak poniywiyranej.
Jo, synek tej Ziymie, tej godki zakozanej,
Niy moga sie dziwać, jak sie to wszystko traci,
Co tak procnie chowali te starziki nasi.
Kaj sōm te familoki, przi nich te chlywiki,
Te ławki przed laubōm? A kaj sōm te muzyki?
Te ôdpusty, uciecha, wszystko sie straciyło.
Czy mie sie to yno śni, czy tak richtig było?
Kaj sōm te piykne czasy, co my we przikopach
Raki se chytali, a fuzbal szło pokopać
Z kamratami ze szkoły, na łōnce przi lesie?
Terazki tak myśla, co nōm jeszcze prziniesie
Ta dymokracyjo, ta wolność, ta swoboda?
Nowe czasy, tōż dziynka, że jeszcze sam moga
Pisać po naszymu, dyć tyż do czasu możno,
Aż keryś sam „ôpcyjo cudzo” wy mie pozno.
Dyć co mi ôstało? Czego mi wziōnś niy mogōm?
Tego, żech je Ślōnzok a z tōm Matkōm, niybogōm,
Na dobre a złe. Dyć doś! Czas już stanyć z kolan.
Jo se po swojimu tyn mōj Ślōnsk widzieć wola:
Te nasze hołdy, lasy, łōnki, rzyki, strōmy,
Co szumiōm mi nad głowōm. My sie dogodōmy.
Ô tych starych czasach, jak sam piyrwej bywało,
Jak sie w krōtkich galotkach po rżysku lotało,
Drachy sie puszczało, a strzylało ze szlojdra.
Możno jeszcze dzisiej kaj we szopie tam znojda
Jaki stary gōmin, a łatka ze strzewika.
Tela człowiek umi: rozkraka zrobić z patyka,
A po lesie lotać, choćby te indianery.
Niech mi tego sprōbuje tyż zabrōnić kery.
Abo siedna na koło, a bez pole rusza.
Jo se na tym kole zaś poôbjyżdżać musza
Wszystki te stare kōnty, te miejsca w pamiynci.
Przeca tam mi wyntili żodyn niy wykrynci,
Żodyn mi sam niy koże pokozać paszportu,
Bo jo se byndaluja tak yno dlo szportu.
A że to robić musza w ukryciu, na niby?
Czasym tak je w życiu. Niy ma go, choć prawdziwy.
Twōj kraj dzisiej je wolny a Ty tyż, Adamie,
Tōż pokoż Pōnbōczkowi tyż roz za czas na mie.
Możno sam tyż doczkōmy kedyś takich czasōw,
Że godać sam bydymy piyknōm godkōm naszōm,
Jak nasze starziki. Żodyn nōm niy powiy,
Że miejsce ślōnskości je yno na kerchowie.
Przeca my sōm żywi, ludzie z krwie, a kości
I chcymy żyć we zgodzie, bez haje, a złości.
Kożdego przijmnymy sam, choćby przociela.
Dyć niech niy rozrobio. Styknie. I yno tela.
Miejsca sam je doś, roboty nōm tyż niy braknie
Na dłōgi lata. Niech sie zaś lepszy dzioć zacznie
A niech kwitnie nōm ślōnskość, jak te kwiotka polne.
Ślōnzoki w swojich sercach dycko bydōm wolne.
Gwiozdka
Wysoko, na miesiōnczku,
Siedzi gwiozdka malutko,
Trzimie sie mocno rōnczkōm
A popłakuje cichutko,
Bo sie boji, że śleci.
Jo tyż sie trocha boja,
Że już niy bydzie dlo dzieci
Po nocach bojek bojać.
Dyć, jak ta gwiozdka śleci,
Jo jōm chyca, we klinie,
A na miesiōnczek, dlo dzieci,
Wleza z niōm po drabinie.
Kaj iś?
Siod żech se pod strōmym,
A kole mie przeszol czas.
– Czamu tak siedzisz?
Siod żech se nad rzykōm,
A woda mie mijo wartko.
– Czamu tak siedzisz?
Siod żech se na łōnce,
Szmaterlok przelecioł z boku.
– Czamu tak siedzisz?
Siod żech se tak w ciyniu,
Jak mie żodyn niy widzioł,
A kōmbinowoł żech: kaj iś?


text:
Hakynkrojc
Hakenkrojc, (we szrajbůnku dewanagari स्वस्तिक co idźe transliterować jako "svastika") to je we ksztołće krziża kery mo "połomane" ramjůna uo ece 90°. Sanskrycke mjano uoznaczo "przinoszůncy szczyńśće". Hakenkrojc pochodźi wjerza ze Indyji, kaj bůł używany jako talizmůn, nale je znůmy we roztumajtych kulturach na cołkim śwjeće uod starożytnośći. Ramjůna hakenkrojca mogům być złomane na prawo abo lewo strůna. Hekenkrojc ze ramjonůma złomanymi prawo je symbolym ruchu słůńca na ńebje (tak kej go idźe zoberzeć ze půłnocnyj půłkule), a je simbolym mocy słůńca a fojyry. Hakenkrojc ze ramjonůma złomanymi we lewo to je znok ćmoka a magije, a je uůn ymblyjmům bůgińi Kali. Simbol hakenkrojca przijůł we państwowyj symbolice III Rajch, kaj hakenkrojc bůł na fańe a we godle (trzimany we szpůnach uod adlera wjyńec ze liśćůw důmbu ze hakenkrojcym). Skiż tygo używańy hakenkrojca we wzorze podanym na naźistowski je zakozane uod prawa ńykerych państwůw, we tym Mjymcůw. Terozki hakenkrojc je używany uod ńykerych rodźimowjercůw jako simbol Swaroga a Perůna, je uůn tyż na fańe Kuna Yala a we rodowym wapyńe polskigo rodu Boreyko.
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Thomas Wilson, The Swastica (1894): I tajla 242 zajty a II tajla 171 zajtůw (uoba tůmy we formaće PDF a we angelskij godce)


text:
Kapias, Piotr ; Chamer, Ryszard ; Botor, Jan ; Kurek, Zygmunt ; Orski, Jacek ; Lisiecki, Piotr ; Bednarek, Andrzej ; Ciosek, Jan ; Brzezina, Eugeniusz ; Stasiak, Roland ; Czaja, Marian ; Śnieżewski, Mikołaj
numer zgłoszenia: 310858 ; data zgłoszenia: 1995-10-05 ; numer publikacji: PL 176473 ; data publikacji: 1999-06-30
Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej
Baza „Dorobek” ; oai:delibra.bg.polsl.pl:32720
Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej - Serwer Publikacji
Wydział Inżynierii Materiałowej i Metalurgii. Politechnika Śląska
UDA-RPSL.01.03.00-00-042/12-00
Mar 28, 2017
Dec 16, 2015
103
https://delibra.bg.polsl.pl/publication/36790
Kapias, Piotr Botor, Jan Chamer, Ryszard Byszyński, Leszek Kurek, Zygmunt Orski, Jacek Sosin, Jan Bednarek, Andrzej Ciosek, Jan Czaja, Marian Brzezina, Eugeniusz
Kapias, Piotr Bednarek, Andrzej Ciosek, Jan Stasiak, Roland Brzezina, Eugeniusz Zakrzewski, Jerzy Sobierajski, Stanisław Bielecka, Anna Prajsnar, Ryszard Bednarek, Piotr Wójcik, Stanisław Barszcz, Jerzy Okoń, Lesław
Kapias, Piotr Prajsnar, Ryszard Grabowski, Tadeusz Bednarek, Piotr Bielecka, Anna Barszcz, Jerzy Stasiak, Roland Ciosek, Jan Bednarek, Andrzej Brzezina, Eugeniusz Wójcik, Stanisław Okoń, Lesław
Kapias, Piotr Zakrzewski, Jerzy Chamer, Ryszard Kościelniak, Adela Ciosek, Jan Bednarek, Andrzej Stasiak, Roland Chmielarz, Andrzej Bielecka, Anna Głuszczyszyn, Andrzej T. Benke, Grzegorz
Kapias, Piotr Śmieszek, Zbigniew Zakrzewski, Jerzy Sobierajski, Stanisław Wójtowicz, Janusz Chmielarz, Andrzej Płonka, Jerzy Prajsnar, Ryszard Bednarek, Piotr Stasiak, Roland Ciosek, Jan Bednarek, Andrzej
Kapias, Piotr Śmieszek, Zbigniew Sobierajski, Stanisław Zakrzewski, Jerzy Leśniak, Adam Wójtowicz, Janusz Stasiak, Roland Ciosek, Jan Bednarek, Andrzej Wesołowski, Edward Bednarek, Piotr Prajsnar, Ryszard Płonka, Jerzy Chmielarz, Andrzej Bielecka, Anna
Kapias, Piotr Sosin, Jan Śmieszek, Zbigniew Sobierajski, Stanisław Błaź, Adam Pander, Jan Bednarek, Piotr Ciosek, Jan Bednarek, Andrzej Wesołowski, Edward
Kapias, Piotr Sosin, Jan Śmieszek, Zbigniew Sobierajski, Stanisław Błaź, Adam Pander, Jan Bednarek, Piotr Bednarek, Andrzej Ciosek, Jan Wesołowski, Edward


text:
Nowy Jork
Spůłrzyndne: 40°42' N 74°00' W
Nowy Jork abo Mjasto Nowy Jork (ang. New York, New York City abo City of New York, uoficjalńe The City of New York) – mjasto we stańy Nowy Jork, nojwjynkše pod wzglyndym ličby ludnośći mjasto we Stanach Zjydnočůnych. "Mjasto, kere ńigdy ńy zasypjo", zwane tyž "Wjelgim Jabkym" ("Big Apple"). Ležy na wschodńim (atlantyckym) wybřežu USA, při ujśću řyk Hudson i East River do Zatoki Nowojorskij.
Ůwožany za śwjatowe cyntrům m.in. reklamowe i medjalne (do ńydowna tyž finansowe). W Nowym Jorku mjeśći śe guůvno śedźiba UoNZ.
Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Novy Jork zouožůny zostou we 1614 bez Holyndrůw na wyspje Manhattan kej faktorja handlowo, we 1625 zouožůno uośedle Nieuw Amsterdam (Nowy Amsterdam), guůwny port kolůńji Nowe Ńiderlandy. Prawa mjejske Nowy Amsterdam zyskou we 1653. We 1664 wroz s kolůńjům zostou zdobyty bez Anglikůw i přemjanowany na Nowy Jork. W roku 1673 Holyndři uodzyskali mjasto, nale na mocy pokoju we Westminster 19 lutygo 1674 uoddali mjasto Anglikům we zamjan za uznańy holynderskych praw do Surinamu. W XVIII stolećo podčas wojny uo ńypodleguość USA (1775–83) brytyjske wojsko prowadźiuo uokupacyje mjasta. W lotach 1785–90 bůu śedźibům wuadz USA. We 1929 krach na geudźe nowojorskij započůntkowoú wjelgi śwjatowy kryzys gospodarčy. 11 wřeśńa 2001 přeprowadzůno zamach terrorystyčny na World Trade Center, wskutek kerygo zginyuo ůng. 3000 ludźi, we tym 343 stražokůw FDNY (Fire Department New York City abo Fire Department New York) a zńiščůny zostou couky kůmpleks WTC.


text:
Znaty Budyski prawicar je za 8. měrc demonstraciju přećiwo Budyskej blogowarce Annalenje Schmidt přizjewił. Zastupjerjo Budyskeje měšćanskeje rady nětko namołwjeja, tomu samsny dźeń na měrliwe wašnje znapřećiwić.
Budyšin (SN/MWj). Planowanej prawicarskej demonstraciji 8. měrca w Budyšinje njeměli wobydlerjo sprjewineho města bjez znapřećiwjenja přihladować. To bě přezjedne měnjenje Budyskich měšćanskich radźićelow na jich wčerawšim posedźenju. W mjenje ewangelskeje a katolskeje wosady swj. Pětra radźićel Heiner Schleppers namołwješe, zo měli so měšćenjo a dalši tohorunja jutře za tydźeń we 18 hodź. na měrowym modlenju w tachantskej cyrkwi wobdźělić. Po tym chcedźa tam swěčki rozdźělić, z kotrymiž wobdźělnicy před cyrkej stupja. Na Mjasowych wikach ma potom k měrliwym rozmołwam dóńć.


text:
Akademia Piłkarska Ruchu Chorzów zawitała na twitterze! Od teraz można śledzić ich profil gdzie umieszczane będą…
Kategoria: UKS Ruch Chorzów
UKS Ruch Chorzów ze awansem do A-Klasy!
7 maja PZPN poinformowŏł, że decyzjŏm prezesów Wojewódzkich Zwniŏnzków fusbalu, wszistkie rozgrywki łōd IV ligi we…
UKS Majstrem Jesieni we Vitasport B Klasie!
We minōny weekend łodbōła sie łostaniŏ raja szpilów rundy jesiennyj we Vitasport B Klasie. Grŏ tam…
UKS Ruch Chorzów zapraszŏ na szpil juniorów!
Uczniowski Klub Sportowy Ruch Chorzów zapraszŏ na szpil I Wojewódzkiej Ligi Juniorów Starszych A1 „InterHall”! Piyrwszy…
UKS Ruch Chorzów – Ruch Chorzów [II GALERIA]
Mŏmy do Wŏs jesce drugŏ galeria ze szpilu Pucharu Polski UKS – Ruch. Foty cykŏł zaprzijaźniōny…
UKS Ruch Chorzów – Ruch Chorzów [I GALERIA]
Ruch Chorzów wygrŏł dzisiej swój szpil we ramach II Rundy Pucharu Polski na szczeblu okryngowym. Rywalem…


text:
Wprowadzenie do Uchwał II Synodu Archidiecezji Katowickiej
I. Wspólnota (koinonia) Kościoła katowickiego
- Duszpasterstwo w Kościele katowickim
- Świeccy w Kościele katowickim
- Duszpasterstwo rodzin w Kościele katowickim
- Duszpasterstwo młodzieży w Kościele katowickim
- Duchowieństwo Kościoła katowickiego
- Powołania i formacja do prezbiteratu w Kościele katowickim
- Życie konsekrowane w Kościele katowickim
- Dziedzictwo Kościoła katowickiego
II. Świadectwo (martyria) Kościoła katowickiego
- Przepowiadanie w Kościele katowickim
- Katecheza i wychowanie katolickie w Kościele katowickim
- Nowa ewangelizacja w Kościele katowickim
- Misje Kościoła katowickiego
- Kościół katowicki wobec kultury
- Media w Kościele katowickim
III. Liturgia Kościoła katowickiego
- Wstęp
- Duszpasterstwo sakramentów i sakramentaliów
- Czas i przestrzeń sakralna
- Formacja liturgiczna duchownych i świeckich
- Muzyka sakralna
IV. Służba (diakonia) Kościoła katowickiego
- Kościół katowicki wobec kwestii społecznych
- Posługa charytatywna w Kościele katowickim
- Dobra materialne Kościoła katowickiego
- Dialog Kościoła katowickiego


text:
Ludowy zwjazk staraćelstwa wo němske wójnske rowy wobsteji 100 lět
Wojerecy (AK/SN). „Ludowy zwjazk staraćelstwa wo němske wójnske rowy wukonja intensiwne wobstajne dźěło za wopominanje, měr a dorozumjenje ludow.“ To wuzběhny Wojerowski wyši měšćanosta Stefan Skora (CDU) tydźenja na jubilejnym zarjadowanju w tamnišim hrodźe. Na swjatočnosći hódnoćachu stotu róčnicu wobstaća organizacije, kotraž ma mjeztym 20 lět regionalny zwjazk we Wojerecach a w Halštrowskej Holi.
Lěta 2014 běchu we Wojerecach mjezynarodnu młodźinsku dźěłarničku organizowali, rjekny Stefan Skora k aktiwitam zwjazka. Kóžde lěto wopominaja wopory wójny we Wojerowskim čestnym hajku a na wojerskim pohrjebnišću w Narću. Składnostnje 750. jubileja města Wojerec poskićachu přednoški k stawiznam. Kóžde lěto přewjeduja domowu a nadróžnu zběrku.


text:
Ansprechpartner
Na serbskej internetnej stronje, hdźež so předstaja přistajeny personal, čitach njedawno, zo je „něchtó narěčny partner za serbske towarstwa“ abo „narěčny partner za knježerstwo“. Spodźiwnje, při sebi myslach. Wšak je narěčny wotwodźenka wot słowa narěč. A narěč móže něchtó před publikumom dźeržeć respektiwnje něchtó rěči nimo spisowneje rěče swoju domjacu narěč, swój dialekt. Dyrbimy potajkim na to dźiwać, wot kotreho słowa mamy adjektiw wotwodźeć. W našim padźe wot werba narěčeć a tón rěka narěčenski. Tuž by serbski ekwiwalent za „Ansprechpartner“ był narěčenski partner. Předstajomne je pak tež pomjenowanje kontaktowa abo kontaktna wosoba. Słowo kontakt je so w interneće tak zadomiło, zo namakaće pod tutej rubriku zwjetša mjena, adresy, telefoniske a faksowe čisła. Potajkim je něchtó, na kotrehož móžeće so we wěstych prašenjach wobroćić, waša kontaktowa wosoba, kontaktna wosoba respektiwnje waš narěčenski partner. A Bóh dał, zo w kóždym zarjedźe tajkeho tež namakaće.
A. Pohončowa
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: substantiw
hesła: kontaktna wosoba, kontaktowa wosoba, Ansprechpartner, Kontaktperson


text: Ludowe nakładnistwo Domowina poskića tučasnje we wšelakich předawarnjach pisane wudaće „Dźesać mojich porsćikow“. Kniha za 9,90 eurow je zestajenka Lydije Maćijoweje. Mjeno awtorki błyšći so prěni raz na wobalce nowostki. Z jeje pomocu nasta wulkotny wuběr hrow, hrónčkow a wuličenkow. Našła bě je w pěstowarnjach, we wobłuku maćernych kružkow abo při naprašowanjach w přiwuznistwje a přećelstwje. Na cyłkownje 21 stronach předstajene su moderne kaž tež hižo staroznate linki kaž „Myška běži dźěrku pytać“ za ćěšenki, małe dźěći a wězo tež za wšěch druhich zajimcow. Někotrym budźe te abo tamne hrónčko z němčiny znate, kaž na přikład klasikar „Himplašk a pimplašk“. Lóštne hrónčka wabja do zhromadneje zabawy a pohibowanja: porsćiki, humpawa – wšitko je prašane. Tak njejedna so tónkróć wo ryzy předčitanski eksemplar.


text:
Blubry zez Kościana
Scyzoryk
Już od małygo gzuba miołżym pociung do łojstrych narzyńdzi. Nu, bo jak tu bez fifnygo knypa wystrugać so, sipla abo knebloszek na szpade, abo drzewnianny karabin czy pistolet. Nojczyńści to podprowadziułym matce zez szuflody, wew kuchynnym kredensie, piyrszy lepszy hajek, jaki wew pośpiechu udało mi się głabnuńć. Taki kuchynny knyp nie buł za doś przydatny do moich potrzeb, ale jak godajum „zez braku laku dobry kit”. Musowo wiync tyn kuchynny robiuł u mnie rychtyg za wszyćkie lojstre narzyndzia do drewna. Czasym, jak co grubszejsze mioł urżnuńć, musiołym mu pumóc młotkiym, ino że akuratnie ty próby knypek co przed tym ino pyrki i kapuche obslugiwoł, ni móg zez dobrym skutkiym znieś młotka i rozlecioł się jak by buł śklanny abo co.
Zaś po tym, jak się cołko sprawa rypła, czymu nastympnygo noża wew kuchni braknie, jako że moji staruszkowie rug cug jorgli sie, ktu jezd sprawcum taki szkody, nastympowoło dla mnie spotkanie łojcowygo paska zez moimi portkami, co by tum drogum dotarło du mnie, do czego jezd noż kuchynny, a do czego nie. To miołżym so roz na zawsze wbić do łba, a u takich juchtów jak jo to bez portki do łba jezd podobno nojkrótszo droga. Jednakoż dziwnym trafym podobne zdarzynie, zakuńczune rychtyk ganc wew idyntycznm stylu, powtorzalo sie doś regularnie. Widć szplin, co żym go mioł na tle majstrowania, buł aby gorszy łod zajoba zez przerzutkum. Przylatywały mi do makówy coroz to nowszejsze i lepciejsze pomysły, do których buły niezbyndne zakazane narzyndzia.
Aż roz na imiyniny dostołżym łod łojca fajny scyzoryk zez dwuma ostrzami, wiynkszym i mniejszym. Bułym najszczynśliwszym szczunym na świecie. Nic ni mogło mi wiynkciejszy radochy sprawić, ino że zez wieczora łojciec kozoł mi go zdać na przechowanie, co by sie tako ładno rzecz gibko nie zmarnowała. ” Jak bydziesz duży, to ci sie przydo” pedzioł du mnie, i chcioż wew ślypiach miołym czornum rozpacz, nic nie wskurołym. Może bez tydziyń borchołym sie i strojułym muki, jednakoż dłuży nie spiłowołym ty udrynki i cichaczym zabrołżym tyn, szag mój scyzoryk, wew kiejde. “Przeciyż wew kiejdzie tyż sie nie zmarnuje”- pomyślołżym.
Na ece kumple zez podziwym go obglundali. Szag żodyn takiygo ni mioł. “Biyda sie hejbła, ihno za dług un u cie sie nie uchowo”- stwierdziuł Eda. “Ady idź, nie blubrej pierdół”- łodpolułym Edzie i gibko wetkołym mój scyzoryk wew kiejde. Tak sie złożuło, co wiara zez eki akuratnie wybiyrała sie nad Obre po knebloszki na baty do bunka. To mi pasowało ,co bydzie łokazja wypróbować mój scyzoryk. Ale jak żym buł jakie trzy metry nad ziymium, na stary topoli, scyyzoryk wysmyknuł mi sie zez pazury i wpod wew kieretyny, miyndzy wysokum trowe, kole pnia. Migiym zlozłym zez drzewa i zaczłym unygo szukać , a un jakby sie pod ziymie zapod, ani śladu, nic sie wew trowsku nie błysło. Rułym doobkoła tego drzewa durch jak jako dziko świnia chebać zez dwie godziny i nic. Wew kuńcu zaczło sie ściymniać, wiync zez klukum opuszczunum poczłapołym do chaci. Zaś, ani nastympnygo dnia, ani bez pore dalszych niczego nie nojdłym. Wew życiu zgubiułym jeszczyk pore, nie mni cynnych rzeczy, ale żodno zguba barzy gorzy mi nie dopiekła.
Dzisiej dali mum wew modzie podłubać i coś zmajstrować. Downo już so lajsłym rózniaste dynksa i narzyńdzia do drewna. Nie musze młotkiym po knypku tłuc. Mum tyż szwajcarski scyzoryk, bo żodno maszynerja fest scyzoryka nie zastumpi. Pilnuje go jak oka wew głowie, a i na drzewo nawet krzywe sie nie gramole. Nie rozchodzi sie ło mnie, ino ło scyzoryk, co go mum mieć przy sie zawsze.


text:
Chwila z gŏdkōm: Ruby abo hruby?
Ślōnskŏ gŏdka je używanŏ inakszyj niy ino we wymŏwie, co dobrze słychać, jak trefiōm sie Ślōnzŏki z Koźlŏ, Raciborza i Rudy. Na nia jeszcze nakłŏdŏ sie to, że na te same rzeczy używōmy inkszych słōw. Skuli tego ale, że dō nŏs jakeś słowa mogōm być symbolami gŏdki, a niy wiymy, że kajś indzij używŏ sie inkszych słōw, myślymy, że z tōm gŏdkōm ôd kogoś je coś niy tak. A terŏz piyńć rzeczy, na kere Ślōnzŏki gŏdajōm inakszyj podle tego, skōnd sōm.
Po czesku jak czegoś niy ma, to sie gŏdŏ, że to chybi. Po polsku w tym przipadku gŏdŏ sie, że brakuje. We Wiśle przi swojich rajzach po Ślōnsku Malinowski zapisoł:
A ta pani była w czwŏrtym sztoku. A tyj drabiny mu chybiało.
Za to w Zaraniu Ślōnskim autorka tekstu z Krōlewskij Huty pisze:
Jeszcze przedtym matka dŏwŏ modyj pani skibka chleba i sōl, coby jij nigdy w dōmu niy brakło.
Granica miyndzy tymi dwōma słowami idzie bez pojstrzodek Ślōnska. Stōnd połednie gŏdŏ chybiać, a pōłnoc brakować.
Boskŏ ambrozja, napōj bogōw, to u mie kawa. We tym samym Zaraniu Ślōnskim czytōmy:
Mamulka zarŏz przigotowali kawy i kołŏcza z posypkōm.
Za to ino pŏra kilōmetrōw dalij, w Szobiszowicach, znojdymy:
I toch dostoł wieczerza, na rano dobro kafej a dobro wōdka,…
I tak to tyż wyglōndŏ na mapce, kaj ôd Gliwic na zŏchōd gŏdŏ sie kafyj, a cołki weschōd ôd Lublińca do Cieszyna gŏdŏ kawa.
Zdŏwŏ sie, że kartŏfle to symbol ślōnskij gŏdki. Jŏ sōm żech nigdy niy słyszoł Ślōnzŏkōw gŏdać inakszyj. Ale czym barzij na połednie bydymy jechać, tym mynij tych kartŏfli trefiymy, aż kożdy bydzie gŏdoł ziymiŏki abo coś kole tego.
W ôzprŏwce Jyndrys ze Ślōnska Cieszyńskigo przeczytōmy:
Byli baji niykerzi radzi, że Jyndrys na drugim świecie, bo sie jyny bōnczōł, ziymiŏczki i kapusta wyjŏdoł, a nic niy robiōł,…
A w Ucieszkowie usłyszymy:
A te świnie te były zwyczajne uciekać prosto do tych kartŏfli.
Na mapie wyglōndŏ to tak: Ôd Rybnika na połednie mogymy gŏdać ô ziymiŏkach i podobnych, we pojstrzodku ô kartŏflach, a na pōłnocy w sklepie kupiymy knule.
A terŏz dwa słowa, skuli kerych widziołch nojwiynksze larmo we internecie. Piyrsze słowo to ruby. Na połedniu wymŏwio sie to tak, jak po czesku: ze „h” na przodku:
Musieli ci ludzie wbić do ziymi hruby zaciosany kōł.
Za to na pōłnocy to „h” sie straciyło i gŏdōmy ruby:
Pusto było, jyno ruby las, gōry a ćmawe doliny.
Po polsku gŏdŏ sie gruby i we cołkij polskij gŏdce, a we ślōnskij tyż, to prasłowiańske „g” niy przeszło w „h”, jak to miało miejsce po czesku. Stōnd Czech gŏdŏ hruby, na graczka gŏdŏ hraczka, a na nagi gŏdŏ nahy. I nagi to je ôstatnie słowo, ô kerym dzisiej bydymy gŏdać. Kedyś ftoś mi pedzioł, że gŏdŏ sie po sagu, a po nagu to gorole gŏdajōm. I mioł żech wrażynie, że to gŏdanie po sagu to je jakŏś sprawa hōnoru.
Tyż trocha mie zdziwiyło, że po nagu miałoby być po polsku, jak przeca nagi po niymiecku to nackt, po angelsku naked, po irlandzku nuocht, a we sanskrycie naga znaczy bez wosōw. To słowo je starsze niż naszŏ cywilizacyjŏ i we wszyjskich mŏwach indoeuropejskich idzie trefić na jakoś jego forma. Jŏ terŏz spekuluja, ale sagi to może tyż być forma ôd nagi. Jak piszōm autorzi Yncyklopedyje Kultury Indoeuropejskij, skuli swojigo znaczyniŏ, to słowo we historyji było wiela razy przekształcane.
We Wiśle trefiymy:
Ôpŏlōł sie cały, aże sagi zostoł.
Za to we Łōnce kole Pszczyny usłyszymy:
Wyszoł za miasto. Tam siedzioł dziŏd nagi.
Trza pamiyntać, że te granice miyndzy słowami niy sōm take ôstre jak na mapkach. Ludzie jeżdżōm, dziynnie trefiajōm sie ze sobōm i ta gŏdka je trocha barzij zmiyszanŏ, ale rozchodzi sie ô pokŏzanie, kaj jakŏ forma przewŏżŏ.
Pewnikym piyńć wyrażyń to ani niy jedyn procynt tych rōżnic we gŏdce, ale dŏwajōm ône jakiś ôbrŏz ślōnskich regiōnalizmōw. Tam, kaj je bliżyj do Czech, tam wiyncyj tego wpływu czeskigo, ôd zŏchodu wiynkszy wpływ niymiecki, ôd weschodu polski. Tak to dycki było i tak to je.