text:
Annika Jähn z Klóšterskeje Noweje Wsy je šulerka Wyšeje šule „Korla Awgust Kocor“ Kulow. Wona bě wobdźělnica projekta župy „Michał Hórnik“ wo Jakubje Barće-Ćišinskim. Milenka Rječcyna je so ze 16lětnej młodostnej w Pančicach-Kukowje rozmołwjała.
Kak dołho hižo serbšćinu wuknjeće?
A. Jähne: Na šuli mam serbšćinu mjeztym dźesać lět. Na zakładnej šuli běch w serbskej rjadowni. Sym pak tež hižo do toho rěč wuknyła. Chodźach do Němčanskeje pěstowarnje „Pumpot“.
Maće w swójbje serbskorěčne korjenje?
A. Jähn: Ně, scyła nic. Našej staršej scyła serbsce njemóžetaj. Jeničce někotre wobroty, kaž ,Božemje‘ abo ,Witajće k nam‘. Kaž prajene, móžetaj zakładne słowa. Wšako njejstaj wot doma serbšćinu wuknyłoj. Mój mjeńši bratr Tamino pak na Kulowskej Krabatowej zakładnej šuli tohorunja serbšćinu wuknje. Tež wón je w Němcach do pěstowarnje chodźił.
Z kotreje přičiny staj staršej Waju na serbšćinu słałoj, tež hdyž z njej poprawom scyła žadyn zwisk nimataj?


c: text/html

text:
Semil
Semil jo był wjerch słowjańskego roda Głomacanow.
Dajo wjelgin mało informacijow wó žywjenju toś togo słowjańskego wjercha. Jo znate jano jogo mě a lěto jogo smjerśi w bitwje z Frankami. W lěśe 805 jo wuposłał kejžor Karlo Wjeliki frankske wojsko pod wjednistwom swójogo syna, Karla Młodšego, pśeśiwo Słowjanam. Franki su pobili Głomacanow, kótarychž jo najwedował wjerch Semil a pótom su śěgnuli dalej, pśeśiwo Čecham.
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 17.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rōżanogōrske powstōnie
Rōżanogōrske powstōnie – piyrsze zbrojne wystōmpiynie Ślōnzŏkōw przeciwko Miymcōm, zôrganizowane we ôkolicach Rōżanyj Gōry nocōm 7/8 czyrwnia 1919 roku, poprzedzajōnce ślōnske powstōnia.
HistoryjŏEdytuj
We nocy ze 7 na 8 czyrwnia 1919 roku powstōńcy pod kōmyndōm Walentyna Sojki, mulŏrza ze Rōżanyj Gōry Franciszka Grobelnego a fabrykŏrza ze Zymbowic Augustyna Koja, sebrali kole 200–300 niyuzbrojōnych powstōńców we lasach miyndzy Łowoszowem, bydōncym kole 5 km na zŏchōd ôd Rōżanyj Gōry, a Wachowem. Wydolōno przerwać łōnczność telefōnicznõ miyndzy Rōżanõ Gōrōm a inkszymi placami jak tyż zaminować most pod Sowczycami. Grupa uzbrojōnŏ we gywery, pistōule a hangranaty kerowanŏ bez bratōw Karola a Franciszka Maroniōw trzasnyła na leśniczōwkã we Łowoszowie. Powstōńcy dostali sie do leśniczōwki, jednak niy znŏdli w nij spodziywanego składu brōni. Wezniynto ino dwie myśliwiecke fuzyje. Przi braku dostatecznyj wielości brōni, zaniychano atak na artyleryje bateryjõ we Wojciechowie. Ludzi skōncyntrowanych we lasach rozpuszczōno. We ôpaczności do przewidowań ôrganizatorōw, fungowań niy spōmōgły polske wojska zza rzyki Prosny.
Po ataku na leśniczōwkã rōżanogōrski landrat a prezydynt rejyncyje we Ôpolu ściōngli wojskowõ pōmoc. We wyniku podszukōnku, rewizyji a ôbław heresztowano bez 60 ôsōb. We lipniu 1919 roku przed niyôpedzianym wojskowym gyrichtym we Ôpolu stanyło 17 powstōńōów ôbskarżōnych ô wyzdradã stanu. Rozsōndek zapadł 7 lipnia: Stanisław Węgier ze Rōżanyj Gōry a Franciszek Maroń ze Łowoszowa skŏzani ôstali na 5 lŏt ciynżkigo wiynziynia, ôstali dostali kŏry ôd 3 miesiyncy do 3 lŏt wiynziyniŏ. Rōżanogōrskŏ POW uległa dekōnspiracyje, ôdrodziyła sie dopiyro we marcu 1920 roku pod kōmyndōm Franciszka Grobelnego[1].
Przipisy
- ↑ Franciszek Hawranek: Encyklopedia powstań śląskich. s. 353-4, 437.


text:
Cojsik mie korciōło1, żeby sie szczelić na szybko jakoł zupa. We zamrażalce bōła jeszcze staro bania2, na handlu żech kupiōł take fajne małe cukinie, no i jeszcze mioł żech flaszka z włoskimi tōmatami3. Czasu bōło mało, bo zajś trza bōło lecieć na jake nagranie i musza pedzieć, że chyba mi sie udało szczelić ta zupa we 15 minut- niy bōło źle. Jak bania sie rozmrojzi, to łōna4 już je miynkoł5 i bez to niy trza ji tak dugo warzić, ale jak mołcie trocha wiyncyj czasu, to mogecie sie łobrać tōmaty ze skōry i wciepnōńć je do gorka razym ze świyżōm baniōm, a bajecie mieć jeszcze lepszoł zupa. Ło tyj zupie idzie nawet pedzieć, że je wegańskoł- terozki to je przeca modern6 😉
Co potrza:
0,5 kg łobranyj bani
0,5-0,7 kg tōmatōw (abo jedna flaszka pasaty- takigo przeciyru ze tōmatōw, abo i soku)
1 mało cukinia
1 cebula
2 zōmbki czosku
gorść słōnecznika
połra łyżek oliwy
2-3 łeżki oleju kokosowego
połra gałōnzkōw bazylii
sōł i pieprz
2 szklōnki wody
Do gorka wlyjcie oliwa, wciepcie czosnek, pokrōno byle jak cebula i trocha jōm zeszklijcie. Potyn wlyjcie tam flaszka przeciyru abo pokrōne, łobrane ze skōry tōmaty i łobrano bania. Wlyjcie tam trocha wody, dejcie trocha soli, pieprzu, listki bazyli i niech sie to powarzi.
Bez tyn czas na suchoł patelnia dejcie na chwila nasiōna słōnecznika, a za chwila wlyjcie tam trocha łoleju kokosowego (pōnoś łon je nojlepszy do smażynia), a jak go niy mołcie, to moge być tyż oliwa i wciepcie tam pokrōno na małe kōnski cukinia- jak je małoł, to niy trza jyj łobiyrać ze skōry. Jak cukinia zmiynknie, to tyn dodatek już mōmy fertich.
Idymy nazod do gorka ze baniōm i tōmatami. Jak bania je miynkoł, to wejście blynder i wszysko fajnie wymiksujcie, dosmakujcie i fertich. Do talyrza nalyjcie zupa, po wiyrchu7 posypcie cukiniōm i słōnecznikym… i smacznego 🙂
Nojfajniyjsze je w tym to, że ta zupa kryjm mōmy połōnczōno ze chrupiōncōm cukiniōm i słōnecznikym. Je delikatnoł we smaku, ale jak już sie jōm sprōbuje, to ciynżko sztopnōńć8 😉
1korciło; ō- samogłoska w wymowie między o i u
2dynia
3pomidorami
4ona
5miękka
6modne
7na wierzchu
8przestać


text:
Tych roztomajtych nazwōw1 je tyla, że mało fto2 je wszyske znoł3: karminadle, karbinadle, klopsy, klopse… Niyrozki to i na jedny ulicy ludzie inaczy na nie gołdali. U nos w dōma gołdali my klopse. I w dołwniejszych czasach to bōło take danie, co to sie je robiōło na sobota, a do nich nojlepi zawsze pasowoł panczkraut4– jak go zrobić, napisza kedy indzi5.
Nim zrobiōłech te karminadle, to żech sie trzech gospodyniōw pytoł o recept6 i wszyske trzi- choć dwie z inkszych7 wsi, a jedna nawet z miasta- pedziały8 to samo.
Co potrza?
0,5 kg mielōnego miysa- nojlepi to sie je zrobić samymu, abo wybrać sie u masołża9 kōnsek10 i dać go tam zmielić
jajco
cebula
czosnek
staro bōłka (zamoczōno we wodzie abo mlyku), a jak niy mołcie bōłki, to dejcie 3 łeżki11 tarty bōłki
sōl i pieprz
tarto bōłka do obtoczynia klopsōw
olyj12
Ja tam sie to yno trocha zmiyniōł. Dołech tarto bōłka, co żech zamoczōł w piwie i do lepszego trawiynia jeszcze łyżeczka majeranku. A jedna kōmratka,13 pedziała14 mi, że łona dołwo tyż łyżeczka musztardy- sprōbowołech i bōło15 dobre.
Cebula nojlepi nojprzōd zeszklić na maśle klarowanym (abo na oleju, ale to masło do16 nom jeszcze lepszy smak). Jo wciepłech17 tam tyż wyciśniynty czosnek.
Jak już to zrobicie, wciepcie wszyske składniki do miski i fajnie wyrōbcie, żeby sie te wszyske składniki połōnczōły.18 Potyn19 ukulejcie sie take spłaszōne kulki, obturlejcie w tarty bōłce i na rozgrzōno patelnia. Upiyczcie20 na złoty kolor i fertich21.
Jo zrobiōłech dō nich taki szałołt ze brokuła, kartołfli22 i syra, ale przepis na niego, to już przidzie jutro. Smacznego:)
1 różnych nazw
2 fto
3 zna
4 danie z kapusty i ziemniaków
5 kiedy indziej
6 przepis
7 różnych
8 powiedziały
9 rzeźnika, w sklepie mięsnym
10 kawałek
11 łyżki
12 olej
13koleżanka
14powiedziała
15było
16 Da nam
17 wrzuciłem
18 połączyły
19 później
20 upieczcie
21 gotowe
22 ziemniaków


text:
IV
Tak jô sã mjôł vëdovjedzoné wo drëdzji barzo vôżni rzeczi: ëż jewo rodnô planéta bëła ledvje vjikszô jak jeden bùdink. Tim jô sã nje zadzëvòvôł. Dobrze jem vjedzôł, co wokróm vjeldzjich planét jak Zemja, Jupjiter, Mars abò Vjitrznjô – co tim sõ vëdóné mjona – to dô téż sta drëdzjich, jacjé téj-séj sõ tak môłé, że mùszi sã dichtich namarachòvac, cobë jich z fernrórã dozdrzôł. Cjéj jacji gvjôzdôrz jednã vëkrëje, dô ji numer jakò mjono. Nazvje sã na przikłôd «asterojida 3251».
Jô móm pòvôżné przëczënë vjerzëc, co planéta, z jacjé pôchôdôł môłi princ, to ba asterojida B 612. Na asterojida bëła vjidzec przez fernrór le jeden rôz, v 1909 roce, cjéj dozdrzôł jã jeden tëreccji gvjôzdôrz.
Won przedstavjił z paradõ svój nôlôzk na Mjedzënôrodnim Kongresú Gvjôzdarstva, le przez jewo rúchna njicht jemù nje wuvjerził. Ti wustni jú tacji sõ.
Szczescim dlô repùtacëjé asterojidë B 612, jeden tëreccji diktatór nakôzôł svémù lëdovi sã pò europskú woblakac. Gvjôzdôrz pòvtórził svòjã demonstracëjõ v barzo pësznëch rúchnach. Ë tim razã vszëtcë trzimalë jewo słova pòvôżno.
Jeżlë vama rozpòvjôdajã të detale wo asterojidze B 612 ë vëjôvjajã vama jejé numer, to z przëczënë tëch wustnëch. Ti doroczni majõ rôd cëfrë. Cjéj va jim gôdôta wo svim novim drësze, ti njigdë sã nje pitajõ zó tim nôvażnjészim. Njigdë vama nje rzekõ: «Jakùż brzëmji jewo głos? V ceż nômjilé graje? Zbjérá won mjotélcji?» Wonji sã vajú pitajõ «Jak stôri won je? Kùleż mô bratóv? Vjeleż won vôżi? Kùleż zarôbjô jewo tatk?» Ë vjerzõ, że blós tak mògõ wo pòznac. Gabë va rzeklë tim wustnim: «Móm vjidzoné pjãkné chëcze, wod czyrzvjoné cegłë wubùdovóné, z mëszkôtã v woknach ë gòłõbkami na dakú…», ti bë nje rozmjelë so në chëcze wudbac. Cjéjbë le rzec: «Móm vjidzałé chëcze za sto tësõci frankóv», téj wonji krzikajõ «Jacjé të mùszõ bëc pjãkné!»
Tak samò cjéj jim rzeknjeta: «Ten dokôz, że to pò prôvdze dało môłéwo princa nó tim svjece, je tacji, że béł snôżi, że sã smjôł ë że chcôł baranka. Cjéj njichto chce baranka, to je dokôz, że won egzëstëje», téj wonji le rëszajõ remjonama ë trzimajõ vajú za dzecë! Le jak va jim rzeknjeta «Ta planéta, co z té won pòchôdôł, je asterojida B 612», téj ti bdõ dokònóni ë vama dadzõ pòkú se svòjimi pitanjami. Wonji tacji sõ. Za vjele wod njich nji móże vëmagac. Dzecë mùszõ jim bëc barzo vërozmjałé.
Ale pevno, że më, chtorzi rozmjejemë żëcé, sã smjejemë nad lëczbami! Jô bë rôd mjôł tã pòvjesc naczãté tak jak sã zapòczinô pòvjôstcji. Jô bë chcôł mjec rzekłé: «To béł jednim razã môłi princ, ten żił na planétce blós përzinkã vjikszi jak won sóm ë pòtrzébòvôł drëcha…» Tim, chtërni rozmjejõ żëcé, to bë sã zdôva prôvdzëvszé.
Jednak jô njechc, co mòjã knigã bë czëtalë letkò a njedbale. Nó mjã przëszła vjelgô żałota, cjéj jô jõł rozpòvjadac wo tëch spòmjinkach. To jú sõ szesc lat jak mój drëch wodszed se svòjim barankã. Jeżlë próbùjã jewo tú wopjisac, to temù, co bë jô wo nje zabéł. To je smãtné zabëc drëcha. Nje vszëtcë majõ drëchóv. A jô bë móg sã stac jak ti wustni, jacji njizaczim sã nje cjerëjõ, le za cëframi. To temù jô so zôs kúpjił pùdełkò akvarelk a blifcji. To je żimkò do zapòczicô, v mòjich latach nanovò céchòvac, jeżlë sã njigdë nji mja próbòvóné njic jinszéwo jak zamkłô bóa ë wotemkłô bóa – cjéj sã bëło szesc lat stôrim! Jô mdã próbòvôł, to je gvës, robjic nôvjernjészé vëmalanjce jak to sã dô. Le jô nje jem czësto gvësni, że mje sã to wuzdarzi. Jeden céchùnk sã wudô, jini ale jú njizaczim nje vëzdrzi. Jô sã téż milã ve vjelgòscach. Tú môłi princ je za vjeldzji. Tã je za môłi. Jô sã téż stanovjã, jakõ farvã mja jewo wobleczenjé. Téj jô próbùjã jakòs-takòs na slepéwo, nó ten, na jini ôrt. Jô sã zmilã na wostatk przë tëch nôvażnjészich drobnotach. Ale to mdze trzébno mje przepùszczëc. Mój drëch njigdë njic nje tłomacził. Pevno won vjerził, że jô jem tacji jak won. To je szkòda, le jô nje rozmjejã vjidzec barankóv przez skrzincji. Jô jem mést dróbkã jak ti wustni. Jô jem sestarzałi.
Słowniczek:
Jupjiter Jowisz
Vjitrznjô Wenus
téj-séj czasem
dichtich mocno, bardzo
namarachòvac namęczyć przy pracy
fernrór teleskop
gvjôzdôrz astronom
gvjôzdarstvò astronomia
nôlôzk znalezisko
doroczni dorosły
nômjilé najchętniej
mjotélk motyl
mëszkôt worãżé, geranium, pol. anginowiec
dokôz dowód
wudbac tu: wyobrazić
dokònóni przekonany
pòvjesc opowiadanie, historia
blifk ołówek
vëmalanjc portret
na slepéwo na chybił-trafił
nó ten, na jini ôrt w taki czy inny sposób
na wostatk w końcu, nareszcie
przepùszczëc tu: wybaczyć
mést chyba, prawdopodobnie
dróbkã trochę


text:
Serbski sejm deklarěrujo indigenitu serbskego luda a hupomina te z tym zwisujuce pšawa
K pósejźenju Serbskego sejma dnja 12. junija 2021 buštej pó hobšyrnej diskusiji wó rozměrje a huformulěrowanju hobzamknjonej deklaracija k zwěsćenju indigenity serbskego luda a te z njeje resultěrujuce hužywanje pšawow.
W swětocnem akśe pśed pó serbskem wójowarju wó lichotnosć Janu Skali pómjenjonej źiśowni – zachadnosć, pśibytnosć a pśichod symbolěrujucy – jo pódpisała starstwowa prezidentka Edith Pjeńkowa deklaraciske hopismo. Toś te se něnto w kopiji pśipósćelo Mjazynarodnej źěłowej organizaciji Zjadnośonych narodow (ILO) ze sedłom w Genfje.


text:
Raubiyrz chycōny dziynki pozorności sōmsiadōw
Policyjni wywiadowcy z katowskich ôddziałōw prewyncyje chyciyli raubiyrza, co bōł dozdrzōny ôd przitōmnych sōmsiadōw. 54-letni złodziyj bōł dozdrzōny jak wchodziōł do pōmiyszkaniŏ bez balkōn. Może dostać do 10 lŏt wiyńziyniŏ.
W ôstatni weekynd w Rudzie Ślōnskij przitōmni sōmsiedzi wypatrzili mōmynt aż dwōch włōmań. W czasie piyrszego raubiyrz bōł przestraszōny, a na placu zarŏz pokŏzali sie wywiadowcy z Katowic, połniōncy dinst w rejōnie Rudy i Godule. Policjańciŏ po cywilu patrolowali rudzkie ulice, coby niy przizwolić na nocne włōmania. Chociŏż teryn naôbkoło miejsca włōmaniŏ bōł sprawdzōny, niy podarziło sie chycić złodzieja. Wachtyrze prawa byli już barzij pozorni, a tyż mieli czyńściowy rysopis. Dugo niy trza było czekać, pōniywŏż nastympni pozorni miyszkańcy rudzkij Godule dozdrzeli chopa, co nocōm weszoł do jednego z pōmiyszkań bez balkōn. Wystraszōny ôd sōmsiadōw włōmywŏcz zaczōn uciykać. Jak zgłŏszajōncy przekazowali informacyjõ dinstowi, już było wiadōmo, iże to tyn sōm sprawca, co go szukali wywiadowcy. Jedyn z miyszkańcōw wziōn gōnić złodzieja, to samo zrobiyli tyż policyjni wywiadowcy. Włōmywŏcz w czasie uciyczki ôdciepnōł worek z łupami i rozpylōł za sobōm gaz łzawiōncy, to ale niy zastawiyło policjantōw. Po chwili bōł już w jejich rynkach. 54-letni raubiyrz – miyszkaniec Dōmbrowy Gōrniczyj, trefiōł do kōmisariatu I kaj zajōnli sie nim kryminalni. Przi włōmywŏczu znŏdniynto było jeszcze drugõ tajlã łupów, miyndzy inkszymi złotõ biżuteryjõ. Mōndurowi ustalyli, iże tyj jednyj nocy prōbowoł włōmać sie do pŏru rudzkich miyszkań, a dwa podarziło mu sie ôkraś. Jego bardzo rubŏ kartoteka sprawiŏ, iże za włōmania, co sie na nie przizwolōł we Rudzie Ślōnskij, może przepyńdzić w wiynziyniu aż 10 lŏt. Szandarzi sprawdzajōm terŏz, eli chop wczaśnij niy gościōł już w tym mieście. Przirōwnujōm zabezpieczōne ślady i spusoby włōmań z wcześniyjszymi niywykrytymi przipadkami.


text:
Recenzenci
Jakub Adamski (Warszawa), Łukasz Adamski (Warszawa), Dmitry Afinogenow (Moskwa), Michał Baczkowski (Kraków),
Antoni Barciak (Katowice), Philippe Bernardi (Paryż), Katarzyna Błachowska (Warszawa), Michał Bogacki (Gniezno), Krzysztof Bracha (Kielce), Sławomir Bralewski (Łódź), Dariusz Brodka (Kraków), Józef Brynkus (Kraków), Dominika Burdzy (Kielce), Jerzy Ciecieląg (Kraków), Agnieszka J. Cieślikowa (Warszawa), Ewa Danowska (Kraków, Kielce), Andrzej Dróżdż (Kraków), Sławomir Dryja (Kraków), Jarosław Dudek (Zielona Góra), Jarosław Dumanowski (Toruń), Andrzej Essen (Kraków), Dariusz Fabisz (Zielona Góra), Kamila Follprecht (Kraków), Anna Jakimyszyn-Gadocha (Kraków), Agnieszka Jakuboszczak (Poznań), Andrzej Gillmeister (Zielona Góra), Kamila Follprecht (Kraków); Zbigniew Girzyński (Toruń-Gdańsk), Piotr Głuszkowski (Warszawa), Mirosław Golon (Toruń-Gdańsk), Tomasz Graff (Kraków), Geoffrey Greatrex (Ottawa), Ryszard Grzesik (Poznań), Kazimierz Ilski (Poznań), Sławomir Jóźwiak (Toruń), Krzysztof Kania (Toruń), Tomasz Kargol (Kraków), Piotr Kitowski (Gdańsk), Jarosław Kłaczkow (Toruń), Piotr Kochanek (Lublin), Maciej Kokoszko (Łódź), Tadeusz Kondracki (Warszawa), Bartosz Kontny (Warszawa), Lidia Korczak (Kraków), Rafał Kosiński (Białystok), Anna Kotłowska (Poznań), Piotr Kotowicz (Sanok), Szczepan Kozak (Rzeszów), Wojciech Krawczuk (Kraków), Adam Krawiec (Poznań), Paweł Krokosz (Kraków), Mirosław Kulik (Warszawa), Andrzej de Lazari (Łódź), Mirosław Leszka (Łódź), Franciszek Leśniak (Kraków), Anna Rembisz-Lubiejewska (Gdańsk), Tomasz Łaszkiewicz (Warszawa), Anna Markiewicz (Kraków), Torsken Lorenz (Hamburg), Grzegorz Mazur (Kraków), Marian Mudryj (Lwów), Anna Glimos-Nagórska (Katowice), Jarosław Nikodem (Poznań), Barbara Obtułowicz (Kraków), Przemysław Olstowski (Warszawa-Toruń), Szymon Olszaniec (Toruń), Wojciech Olszewski (Toruń), Krzysztof Ożóg (Kraków), Tomasz Pawelec (Katowice), Janusz Pezda (Kraków), Jacek Poleski (Kraków), Jan Prostko-Prostyński (Poznań), Marek Przeniosło (Kielce), Małgorzata Przeniosło (Kielce), Jerzy Pysiak (Warszawa), Stanisław Rosik (Wrocław), Tomasz de Rosset (Toruń), Stanisław Roszak (Toruń), Isabel Röskau-Rydel (Kraków), Maciej Salamon (Kraków), Marek Sioma (Lublin), Bogusław Skowronek (Kraków), Aleksander Smoliński (Toruń), Andrzej Leon Sowa (Kraków), Urszula Sowina (Warszawa), Jerzy Sperka (Katowice), Sławomir Sprawski (Kraków), Stanisław Andrzej Sroka (Kraków), Rafał Stobiecki (Łódź), Małgorzata Strzelecka (Toruń), Anna Supruniuk (Toruń), Mirosław Adam Supruniuk (Toruń), Anna Szylar (Tarnobrzeg), Witold Szymborski (Kraków), Adam Świątek (Kraków), Patryk Tomaszewski (Toruń), ks. Jacek Urban (Kraków), Marek Wilczyński (Kraków), Ewa Wipszycka (Warszawa), Jan Wiśniewski (Toruń), Beata Wojciechowska (Kielce), Jakub Wojtkowiak (Poznań), Teresa Wolińska (Łódź), Mateusz Wyżga (Kraków), Joanna Zagórska-Telega (Kraków), Krzysztof Zamorski (Kraków), Michał Zwierzykowski (Poznań), ks. Jan Żelazny (Kraków), Dorota Żołądź-Strzelczyk (Poznań), Przemysław Marcin Żukowski (Kraków)


text: We wulkich prózdninach njesłyšiš wjele wo protestach šulerjow. Tež woni dyrbja so skónčnje trochu wot napinaceho boja wočerstwić. Nadźijam so, zo činja to tež konsekwentnje na kolesu abo pěši w tukraju abo bliskim wukraju. Ale to dyrbi kóždy sam za sebje rozsudźić, kak a hdźe swój dowol planuje a wobswět mjenje abo bóle poćežuje. Měnju pak, zo by kóždy znajmjeńša trochu zamołwitosće přewzać a so tež jónu z wosobinskim přinoškom k zachowanju wobswěta zaběrać měł. Ja sym so před dźesać lětami k tajkemu krokej předrěł a na třěchu swojeho statoka fotowoltaikowu připrawu instalować dał, kotraž štyri króć wjace elektriskeje energije produkuje, hač sam přetrjebam. To drje k dobremu swědomju přinošuje, ale k wěrnosći tež słuša, zo zawinuju hižo mnoho lět po cyłym swěće we wobłuku pěstowanja swojeho konika jako funkcionar w motorsporće tež cyłu kopicu klimoškódnych maćiznow. Pytnu při swojich aktiwitach pak tež wěstu změnu w tutym sporće nastupajo škit wobswěta. Wo tym sym tež hižo w jednej ze swojich kolumnow rozprawjał.


text: Čorny Chołmc (aha/SN). „Dajće so zakuzłać w Krabatowej wsy!“ Takle Čorny Chołmc internetnje za sebje wabi. Wjes z nimale 800 wobydlerjemi bu před 14 lětami do Wojerec zagmejnowana, přiwabliwa pak je hač do dźensnišeho. Wulke zasłužby na tym ma Gertrud Wincarjowa, kotraž swjećeše njedawno 80. narodniny. 17 lět bě wona tam Čornochołmčanska wjesnjanostka a po tym wjesna předstejićerka. Jeje najwjetša zasłužba drje je Krabatowy młyn. Ale tež druhdźe je swoje slědy zawostajiła. Hižo wot NDRskeho časa steješe wosrjedź wsy štyri metry šěroki metalowy swěčkowy wobłuk, pokazowacy w swojim wuhotowanju jónu na hórnistwo a dale na serbske stawizny holanskeje wsy, kotraž bu 1394 prěni raz pisomnje naspomnjena.


text:
Zakładne šule w Budyšinje su dospołnje wućežene. Tohodla měli starši swoje dźěći do Hodźija pósłać móc. To samsne měło tež w nawopačnym směrje móžno być.
Budyšin (CK/SN). Wot šulskeho lěta 2019/2020 změjetej město Budyšin a gmejna Hodźij zhromadny šulski wobwod. To je wjetšina Budyskeje měšćanskeje rady na swojim zašłym posedźenju wobzamknyła. Pozadk je, zo su štyri zakładne šule města dospołnje wućežene. Tohodla běštej so komunje hižo w lěće 2013 dojednałoj. Wot lěta 2015 wuknu dźěći ze zapadnych měšćanskich dźělow w Hodźiju, předewšěm z 13 wsow, kaž na přikład z Małeho Wjelkowa a ze Smochćic. Z nowym wobzamknjenjom rozšěrja zhromadny šulski wobwod na wšitke měšćanske a wjesne dźěle wobeju komunow. Tak smědźa potom dźěći z města wot lěta 2019 w Hodźiju wuknyć a nawopak dźěći wottam w měsće. W Budyšinje liča z tym, zo móhło hač do sto dźěći z města w Hodźiju do zakładneje šule chodźić.


text:
Wjelkanoc
Wjelkanoc[1][2], tyż Wjelko Ńydźela, we prawosławju Pascha – nojstarsze a nojważńyjsze krześćijańske śwjynto dlo spůmńyńo powstańo Jezusa Krystusa ze umartych, co podug Nowygo Testamyntu kej Boży Syn przezwyćynżůł śmjerć.
W krześćijaństwje kożdo ńydźela je spńyńym zmartwychwstańo Krystusa, atoli Wjelkanoc je nojuroczyśćij fajrowano.
Przipisy
- ↑ Wyszukowanie „Wielgonoc” abo „Wielganoc”. Korpus Ślōnskij Mŏwy. [dostymp 2019-09-25].
- ↑ Wyszukowanie „Wielkanoc”. Korpus Ślōnskij Mŏwy. [dostymp 2019-09-25].


text:
Ślůnsko godka
Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: [ˈɕlonskɔ ˈgɔtka]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźi Dolnygo Ślůnska.[2] We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2011 roku bez 509 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka[1][3]. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw[4]. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko. Ślůnsko mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.
MjanowańyEdytuj
We ślůnskij godceEdytuj
Godka mo kupa roztůmajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo "jynzyk ślůnski" (samo słowo jynzyk je we tym znaczyńu rzodke); podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc a je babskij zorty).
Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).
We polskij godceEdytuj
Skiż tygo, co ślůnski ńy mo statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uů ńij dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).
We inkszych godkachEdytuj
Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Ciлeзbka MoBa (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлeзиckи jaзиk (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.
FůnologijoEdytuj
SpůłgłoskiEdytuj
Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:
SamogłoskiEdytuj
We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůżńić 7 samogłoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyż jake samogłoski szpecyjolne.
Podstawowo systema samogłoskowo rozrůżńo samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych kej a, e, e, i, o, ů, u a y.
Ćeszyński djalekt, glywicki djalekt, kluczborski djalekt a uopolski djalekt mojům tyż nosowe y, uoznaczůne kej [ɨ̃].
HistoryjoEdytuj
Pjyrszym hanszriftym, na kery śe przistowo, iże we ńim uostała użyto ślůnsko godka, je Kśynga Henrykowsko (Hańcowy Festbuch)[5]. Padze tam wywołane zdańe dai ut ia pobrusa a ti poziwai, kere uoznoczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Bezto, co tyn zac barźi podany je na ślůnsko godka, pokozała śe starość, eli je to blank ślůnski abo polski, a jużći strzedńowjeczny miszůng tych godek.
Za pjyrsze, mjano ligwa Sleziana (ślůnsko godka) przekozało śe we chrůńice jydnygo żagańskygo klosztora, mjanowanyj Catalogus abbatum Saganensium a kero uostała naszkryflano za XIV wjeka (postrzůd rokůma 1392 a 1422).[6]
Ślůnski dźiśejEdytuj
W teroźńich czasach zaboczyć śe do chudoba a pomjyrańy ślůnskij godki pod ajnflusym polskij[7]. Ńykere gramatikowe kůnstrukcyje charakterystyczne lo ślůnskigo, mjyńo śe na wszechuobecny polski, ntp. mjast Być na wjelaś rokůw stary godo śe czynsto Mjeć ileś lot. Ślůnsko godka rygjůnalno mo śe tyż u ńykerych kej godka ludźi bez ausbildůnga a ńyuoklanych[8].
Atoli ślůnsko godka tam, kaj je we użyću, ńy mo uoficyjalnygo statusa, to dźynki internecowi po prowdźe terozki uodżywo. Brano je tyż do ryklamůw[9]. Ze godki potocznyj uoddźylo śe typowy slang, powstajům nowe uokreślyńa, kej na tyn przikuod mobilńok (pol. telefon komórkowy) lebo szlustydźyń (pol. weekend)[10].
We 2007 zaczůn fungować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl pjastowańy a průmowańy ślůnskij godki. Postrzůd jigo założyćelůw je m.in. Bogdan Kallus, autor "Słownika gůrnoślůnskij godki", Mirosław Syniawa, kery we 2007 roku narychtowoł tekst internecowego dyktanda we ślůnskij godce, a Rafał Adamus, ekůnůmista ze Chorzowa[11].
SłowńictwoEdytuj
Na formowańy śe słowńictwa godki ajnflus mjały pożyczki ze godek: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyż słowackij. W godce ty przewożo zdrzůdłosłůw zachodńo-słowjański. Srogo tajla wyrażyńůw bliższo je rodszy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i małopolskymu a godce dolnołůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůłczesnymu standardowymu polskimu.
Krům tygo, do śe tyż nolyźć słowa z takich godek, kej francusko, laszsko, łaćina, słowacko, starowysokomjymjecko, strzedńowysokomjymjecko, strzedńońiderlandzko a italsko[12].
Słowńictwo typowo ślůnskeEdytuj
Choća tela godek mjoło ajnflus na ślůnski, mo uůn tyż słowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstały śe uůne we inszych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostały śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzůnd a inksze[13]. Co wjyncyj, do śe tyż trefić jake słowa ślůnske we inkszych godkach. Towům pożyczkům we polski godce sům uokryślyńa jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźůnka), nale sům tyż take bez polskigo uodpowjedńika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje śe tyż ślůnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majům słowo uöbroz, kere śe mo za polski ajnflus[14], nale we literackij godce ńy uokozuje śe prelabjalizacyjo, stůnd moge to być uod ślůnskigo.
Alfabyt ślůnskij godkiEdytuj
Już uod somygo anfangu robůt nad ślůnskům kodyfikacyjům bůły problymy kej uoddoć głoski kere ńy wystympujům we polskij godce, a gynał ů a u pochodzůnce s prelabjalizacyje. Dowańy sam ł kej we słowje uoko ńy mjało cweku, kej ńy bůło tukej zachowane starodowne prawidło uo ł jako nachfolgera l welaryzowanygo.
W Internecu, kej tyż i poza ńim[15] wywołany je nostympujůncy alfabyt[16]:
Atoli ten warjant szkryflańo je używany nojczyńśći, istńijům tyż inksze szrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyczńy. Uogůlńy, godka ślůnsko może być szkryflono 10 alfabytůma, co sům gorzij lebo lepij widźane[17].
Djalykty a zrůżńicowańy rygjůnalneEdytuj
Godka ślůnsko ńy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gůrnygo Ślůnska. Inakszy godo śe wele Ćeszyna, inakszy – wele Uopola. To, co je mjanowone u użytkowńikůw ślůnskigo djalyktůma[18][19], bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo[20]. Wspůłcześńy do śe wyrůżńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćeszyńsko, gliwicko, jabłůnkowsko, kluczborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko[21].
Ślůnski ńy je jydnolity a na růżnych uobszarach kulturowo-historycznych do śe trefić zarůwno roztůmajte znoczyńo tych samych słůw, kej a jejich růżno wymowo. Ńy wszyjske wjync cechy djalyktu uopisane wystympujům na wszyjskych jigo uobszarach. Czynsto ale wystympujům m.in. labjalizacyjo, mazurzyńy a jabłůnkowańy.
Kodyfikacyjo a godka literackoEdytuj
Terozki trwo robota nade wytworzyńym literackij godki ślůnskij. Używany we Internecu waryjant ślůnskij godki je uoparty zauobycz na djalyktach, we kerych śe godo we becyrku Katowic a Gliwic. Uod lot 30. XX w. egzystuje już ślůnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano bez frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo kej Óndra Łysohorsky, nale zostoł uoparty na grůńće pograńicznyj ślůnsko-morawskij gwary gůrnouostrawskij, beztůż ńy je uůn reprezyntantym lo zespoła djalyktůw ślůnskych.
Bibljoteka Kůngresu USA 18 lipca 2007 wepisała ślůnsko godka we regest godek śwjata[22]. Ślůnsko godka uostała tyż zaregistrowano we Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj przidano uůnyj kod ISO: "szl"[23]. Bůły to pjyrsze kroki zdatne do stworzyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.
Bajszpil użyćo godkiEdytuj
Wymowa we IPA:
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
- ↑ Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1.
- ↑ Podug Norodowygo Wszechuobecnygo Wykozu ze 2002 roku 56 tyśyncy Ślůnzokůw (40 tyśyncy s wojewůdztwa ślůnskigo) zadeklarowało, iże důma posuguje śe godkům ślůnskům.
- ↑ SIL International
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03.
- ↑ http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html
- ↑ http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0
- ↑ http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439
- ↑ http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s
- ↑ (pl)"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów" Gazeta Wyborcza, 25 lutygo 2008.
- ↑ Dykcjunorz polsko-ślůnski we serwiśe slunskoeka.pyrsk.com
- ↑ http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html
- ↑ http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Je uůn tyż powszechńy używany na transparyntach RAŚ s napisym GŮRNY ŚLUNSK (relacyjo z IMA we Wikinews)
- ↑ Wyniki sznupańo "ślůnsko godka".
- ↑ http://www.dyktando.org/?id=ortografia
- ↑ Informacyje na zajće uorgańizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
- ↑ Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr.
- ↑ Uo zaliczańu gwar ślůnskich do polskij godki, uob. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, "Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego" 2004 nr 55-56.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html
- ↑ katowice.naszemiasto.pl
- ↑ SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.
Uobejzdrzij tyżEdytuj
Linki zewnyntrzneEdytuj
- Uo ślůnskij godce na portalu omniglot.com
- Kurs ślůnskij godki na angleskich Wikibooks
- Ślůnske Nowiny – pjyrszy ślůnski serwis informacyjny
- Ślůnsko Eka – dykcjůnorz atp.
- Portal "Pro Loquela Silesiana"
- Jynzyk S'loonski
- Po naszymu - Teshen Silesian
- Slovník ponaszimu
- Pověsti slezského lidu (czes. )
- Ślůnski w katalogu ODP (czes. )


text:
Brytyjsko Kolůmbijo
Brytyjsko Kolůmbijo (ynglicko godka: British Columbia /bɹɪ.tɪʃ kə.lʌm.bi.ə/), BC (francusko godka: la Colombie-Britannique) je prowincyjo we Kanadźe, kero leży na zachodźe uůnygo państwa. Do kanadyjskij kůnfederacyje wźyli ja jako szůsto. Stolica Brytyjskij Kolůmbije je Victoria a ji nojwjynksze mjasto je Vancouver. We prowincyji půmjyszkuje 4 381 603 ludźi[1], zaś ji wjyrch je 944 735 km².
Brytyjsko Kolůmbijo leży wele Pokojnygo Uoceana. Grańica mo uod půłnoce ze Alaskům, kero je stanym USA a tyż ze inkszymi prowincyjůma Kanady - Jukůnym a Půłnocno-Zachodńimi Terytoryjůma. Uode wschodu grańica mo ze prowincyjům Alberta a uod połedńo ze amerikańskymi stanůma Washington, Idaho a Montana. Teroźne grańice Brytyjskij Kolůmbije ustanowjyli we 1846, kedy podpisali uoregůńsko umołwa.
Przipisy
- ↑ Statistics Kanda. Canada's population estimates 2008-11-17. Dane ze dńa: 05.02.2009.


text:
Waldemar Fornalik
Waldemar Fornalik (rodz. 11 kwjetńa 1963 we Myśleńicach) – ślůnski[1] fusbalok a tryner fusbalowy.
Je chowankym Ruchu Chorzów i sam groł cołko fusbalowo karjera. We seńorskim manszafće we 1983-1994 wystůmpjůł we 233 szpilach, a tryfjůł 4 tory. We 1989 erbnůł titel majstra Polski. Groł na pozycyji uobrůńcy abo půmagera. We 1993 zaczůn robić kej II tryner Ruchu Chorzów. We lotach 2012-2013 bůł selekcjonerym reprezentacyji Polski. Wuůnczas prowadźůł ja we eliminacyjach do Mistrzostw Śwjata, we kerych zajyli 4. plac i śe sam ńy zakwalifikowali. Ńyskorzi wrůćůł do Ruchu Chorzów, a we 2017 zaczůn trynować Piast Gliwice kaj erbnůł we 2019 majstra Polski.


text:
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4
»70 Mahlerische An- und Aussichten der Umgegend von Dresden« je titul 1820 wudateje knihi nakładnika Johanna Christopha Arnolda. W prěnim wudaću běchu wobrazy z němskim pomjenowanjom titula a w dalšim (1822) z přidatnym francoskim wuhotowane, štož na to pokaza, zo běše nakład wuspěšny a kniha požadana. A tele wobrazy wužiwachu so zdobom tež za dalše knižne wudaće »Merkwürdigkeiten Dresdens und der Umgegend« (1926), pućowansku ručnu knihu Sakskeje Šwicy wot Wilhelma Augusta Lindauwa (1774–1849). 70 litografijow je hač do lěta 1818 nastało, to rěka, zo běše Ludwig Richter tehdom 15 lět młody, z čimž je sej wjele chwalby a připóznaće zdobył, tež wot rysowarja a kopororytwarja profesora Carla Awgusta Richtera (1770–1848), swojeho nana. So wě, zo běše nan swojemu synej při prěnim tak wobšěrnym wuměłskim dźěle k pomocy. »Na kóncu dósta nan kóždu platu do rukow, zo by ju zdźěla retušěrował abo zdalenosć punktěrował a skónčnje wšitko wužrawał«, dopomni so syn.
Přinošk składnostnje wosebiteje wustajeńcy »Barby daliny. Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« (20.9.2020–9.5.2021) w Serbskim muzeju w Budyšinje
Jako kuratorka Wuměłskeje galerije Maribor (Słowjenska) přihotuju prawidłownje přehladki na zakładźe našeje zběrki. Wona wobsteji z twórbow słowjenskeho tworjaceho wuměłstwa a wopřija mólby, skulptury, dźěła na papjerje, fotografije, instalacije a wideja.
Při rešerši a přehladanju materiala za jedne naprašowanje storčich stajnje zaso na seriju Serbowkow, »Lužičanke« mjenowane, słowjenskeho molerja Ante Trstenjaka (1894–1970). Dokelž wobsedźimy wjele druhich twórbow wot njeho, wahach husto, što móhła wuzwolić, zo by so wuměłc optimalnje prezentował. Často wupytach jednu do dwě monotypiji Serbowkow. Wone běchu tak rjane, ale tež cuze a potajne!
Kóždy króć zaběrach so trochu z Łužicu a spytach zrozumić, kotry woznam je čas we Łužicy za Trstenjaka měł, cyły wobraz pak njezamóch dodnić. Čehodla je wuměłc 1961, jako běše w Mariborje žiwy, seriju Łužičankow zhotowił? A čehodla wužiwaše grafisku techniku monotypije, kotruž do toho wužiwał njebě? Buchu wobrazy na zakładźe eksaktnych skicow zhotowjene? Jeli haj, dźe so wone chowaja? Štó běchu modele? Kak hodźi so mnohotnosć drasty rozkłasć?
»Křinja« 1976 do 2005 (11/11)
Njezadźiwa, zo su tute lěta moje dźěło jako fotograf wobwliwowali. Najrjeńšo pak běše, zo mějach začuće, moje dźěło je trěbne a so waži. To njebě a njeje w našej branši samozrozumliwe.
Muzeje, priwatnicy, archiwy, hrody abo pokładownje zmóžnichu mi přistup do swojich magacinow a schowanych zběrkow, zdźěla bjez dowolnosće, dokelž chcychu rady ze swojimi eksponatami w nasćěnowej protyce »Křinja« zastupjeni być. Někotre wěcy, kiž smědźach z ćmowych regalow wzać, běchu pozdźišo tón »hit« we wustajeńcach a so wědomostnje wobdźěłachu.
Tu zwobraznjena postawa swjateje Hany samotřećeje słuša do stareje cyrkwički w Radworju a je jedyn z pokładow, kotrež buchu w 1960tych lětach z wěstotnych přičin přeměstnjene a zdźěla w njedosahacej měrje dokumentowane. W fundusu tachantskeje pokładownje pod dohladom dr. Siegfrieda Seiferta smědźach postawu 1989 fotografować. Šćěpan Delan, pozdźišo farar w Radworju, je na zakładźe přirunanja čornoběłych fotow a mojich fotow za dokumentaciju wo starej cyrkwičce w lěće 2000 postawu spóznał a swjata Hana so do Radworja nawróći.Postawa swjateje Hany samotřećeje ze stareje cyrkwički w Radworju Foto: Gerald Große
W běhu časa sym wjele wo swojej łužiskej domiznje a jeje pokładach nawuknył. Při tym dyrbju přiznać, zo naby někotryžkuliž eksponat přez moje wašnje fotografowanja wuznam »drohoćinki«, byrnjež poprawom žana njebě. Přiwobroćich so na přikład narodnym drastam, kotrež so wjace njenoša. Na to je mje dr. Lotar Balke storčił a mi wotpowědne eksponaty z křinjow spřistupnił resp. wobstarał.
Wot nadawka k wobskóržbje (10/11)
Wšědny dźeń w fotografiji njeje jenož lute tworićelstwo, ale ma wjele z organizaciju, jězdźenjom, wadźenjom, wězo z dobrymi idejemi a podpěraćelemi činić.
K mojim najlěpšim pomocnicam we wobłuku łužiskeje fotografije słušeše wjednica muzeja »Alte Pfefferküchlerei« we Wósporku, Irmgard Wenzelowa. Wona je mje při patentnym sudnistwje NDR wobskoržiła. Sudnistwo je skóržbu přećiwo priwatnej wosobje wotpokazało a na LND přepodało. Njewěm, kak je to tehdom wušło. Nimale zmužiće sym skóržbu jako nastork wzał, zo bych so k njej na puć podał. To je so wupłaćiło, wona je mje pozdźišo husto podpěrała. Běše z wašnjom, zo na dnju załoženja NDR wokrjesy a organizacije zbožopřeća a małe dary do Berlina sposrědkowachu. Za Budyski wokrjes abo Domowinu je knjeni Wenzelowa wuměłsce napodobnjene nowolětki zhotowiła, kotrež sym jako kalendrowy wobraz wužiwał.
Ćeže pak mějach z načolnikom Budyskeho Měšćanskeho muzeja w lěće 1987, kiž nochcyše mi eksponaty wupožčić. Nochcyše wěrić, zo so wone jednorje přez škleńcu witriny fotografować njehodźa. Hakle po wobšěrnym listowanju z ministrom za kulturu so hara skónči.
Bjez prócy – žane foto (9/11)
W zwisku z festiwalom 1972 měješe LND wotpohlad, portret Měrćina Nowaka-Njechorńskeho we wulkim formaće wozjewić. To běše za mnje dobra přiležnosć so ze zajimawej wosobu do zwiska stajić. Nochcyše so w swojim ateljeju fotografować dać, ale radšo na zahrodźe w Njechornju, štož njebě žadyn problem. Krótko po tym je so moler na Domowinu abo nakładnistwo hóršił a wozjewjenje fota najprjedy zakazał.
Při swojim wopyće běchu mi tehdom durje do ateljeja napadnyli. Běše to wulkotny drjewjany wudźěłk a srjedźa běše znamjo Nowaka-Njechorńskeho: rězbarjene lipowe łopješko. Dokelž lubuju detaile w fotografiji, chcych »něšto z toho činić«. Ale wón měješe něšto přećiwo tomu.
Pozdźišo, jako dźěłachmy na Křini dopomnichmoj so z Geratom Hendrichom zaso na wone durje. Hendrich je so ze sotru Nowaka-Njechorńskeho rozmołwjał, kotraž při nim přebywaše. Wona měješe zakaz za přehnaty. Přeradźi nam dźeń, na kotrymž so jeje bratr do Budyšina poda a so hakle z poslednim busom nawróći. To smój sej tam dojěłoj, techniku natwariłoj a durje fotografowałoj. Cyle derje mi při tym njebě.
Znamjenja časa (8/11)
Poprawom by derje było, titul rjada wo zhladowanju na wobrazy raz wobroćić. Potajkim by rěkał: Wobrazy mojeho puća. Wjace hač połsta lět sym časy a podawki ze swojimi wobrazami přewodźał. Wosebje napadnje, zo maja wěcy, kotrež njejsym w 1960tych a 1970tych lětach jako hłowne temy fotografował (prajachmy tež: »To njeje zwobraznjenja hódne.«), dźensa jako dokumenty a napohlady swoju woprawnjenu hódnotu a kedźbnosć zbudźeja.Znamjenja časa, Wernarjecy, 1990 Foto: G. Große
1950 je znaty łužiski fotograf Kurt Hajna prezidenta Wilhelma Piecka z holcu w katolskej narodnej drasće na rukomaj fotografował. Holca bě dźowka hibićiweho redaktora Noweje doby a woblubowaneho braški při programach Serbskeho ludoweho ansambla Bena Šołty. W lěće 1980 wopyta prěni němski kosmonawt Sigmund Jähn Budyšin a Beno Šołta běše měnjenja, zo měła so nětko jeho wnučka w samsnej drasće a w samsnej pozy z wysokim hosćom fotografować dać. Tole je woprawdźe přikładnje organizował. Fotografojo su poprawom jara dźakowni za tajke »organizaciske wukony«.
Dóńty (7/11)
Jürgen Maćij pisa jako wudawaćel knihi »Wobrazy z Łužicy« (LND, 2016) k mojim wobrazam: »Wón chce swoje wobrazy ćišćane widźeć.« Tole trjechi a je mi pohon.
1978 sym foto kanony z běłym hołbjom (jako symbol měra po Pable Picassu) na twjerdźiznje Wartburg pola Eisenacha fotografował, štož so ći takle wšědnje njeporadźi. Wo wobrazu so diskutowaše a wobhladowaše so jako symbolowy wobraz, ale njebu ženje wozjewjeny. Wulke wobrazowe agentury njemějachu žadyn zajim na nim.
We wěstych wotstawkach organizowaše DEWAG (wabjenska agentura NDR) wubědźowanje za fotografiju. Mytowane fotografije wužiwachu so za ćišć plakatow a dobre fotowe mapy abo tež za statne wuměłske wikowanje. K tomu přeprosychu někotrych fotografow a kóždy měješe tři dźěła zapodać. Za to sy sto hriwnow dźěłoweho honorara dóstał a 500 hriwnow při přiwzaću wobraza, štož běše za swobodnje tworjacych tehdom cyle šwarny pjenjez. Wone wubědźowanje wotmě so 1983, w času, hdyž rozsudźi NATO wo dalšim brónjenju a hdyž zaměstnichu so sowjetske rakety w lěsu blisko Hornjeho Wujězda. Z mojej fotografiju »Wójna a měr« chcych trochu na tajke zjawy skedźbnić. Jury pak njeje foto přiwzała, za to pak wone wo ptačim kwasu we Wotrowje 1979. Snano k změrowanju mojeje łužiskeje duše. Motiw bu ćišćany a přez wuměłske wikowanje rozšěrjeny. Lěta po tym sym jón pola nowinskeho swjedźenja w Florenzu wuhladał. Hesło »ptači kwas« přełožowar po zdaću w italskim słowniku našoł njeje. Tam steješe »Póstniski přećah w Sakskej pola Budyšina«.
Zmylki (6/11)
Něhdźe kónc 1970tych lět dósta so swět pisanych wobrazow tež do wuchoda, do telewizije abo jako barbna fotografija do wobrazowych zwjazkow, štož bě tehdom za nas komplikowane a drohe.
Tak nasta ideja, mapu z barbnymi plakatami serbskeje Łužicy nadźěłać. Měnjachu, zo njetrjeba wšo tak »šikwane« a ludowe być. A ja mějach tež swoje naroki na tute wašnje fotografowanja.
Tak nastachu ideje a so fotografowachu. K tomu słušeše zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa, kotrež bu we wuměłskej kowarni w Židźinom ekstra za foto zhotowjene. Chcych ze symboliku lipoweho łopješka, z kotrehož staroba a žiwjenje hladatej, k přemyslowanju pohnuć.Zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa Foto: Gerald Große Přiwšěm měješe wobraz nahladny być. Z tutym wašnjom fotografowanja smy spěšnje zwrěšćili a wo mapje z plakatami so hižo njerěčeše.
A tak móžeš jako »naškarak« tež zmylki worać. Dokelž běch wot zerzawjeneho lipoweho łopješka tak zahorjeny, sym je na spodobne kalendrowe łopjeno přeměnił, štož bu w nakładźe wjacorych dźesać tysac eksemplarach ćišćane a mój poprawny wotmysł dospołnje na hłowu staji. Tak so nětko nadźijam, zo to w 30 wudaćach »Křinje« nichtó njenańdźe. Ale to je wosud abo tež zbožo tajkich wudaćow, zo so će po lětdźesatkach prašeja: »Čehodla sy to tehdom takle fotografował?« Tomu přeco hišće tak je.
Zajimy (5/11)Hana Tilichowa we Wojerecach Foto: Gerald GroßeMi bě tehdy napadnyło, zo škraba knjeni Hana Tilichowa z Nydeje pola Wojerec jutrowne jejka z małym kapsnym nožom. Cyle wšědne to njebě. Ale fotografojo lubuja dźiwne situacije. Podach so tuž z ćežkej fotografiskej techniku do Nydeje. Najprjedy předa mi knjeni Tilichowa za 30 hriwnow škrabane jutrowne jejko, kotrež je na wobrazu deleka widźeć. Wšako by so při fotografowanju móhło wobškodźić! Knjeni Tilichowa měješe zawěsće swoje nazhonjenja z fotografami. Wosebje tunje to njebě – naše bydlenje w Halle-Nowym měsće płaćeše ćopłe 76 hriwnow wob měsac.
Za 1981 přihotowaše Institut Goetheho w Parisu wustajeńcu wo ludowym wuměłstwje w Němskej. Za to mějachu so šěsć fotografijow z dotal wušłych Křinje-kalendrow jako přikład serbskeho ludoweho wuměłstwa wužiwać, mjez nimi foto knjeni Tilichoweje. Wot originalnych diasow dyrbjachu so papjerjane kopije 80 × 80 cm zhotowić. Šwarna wěc! Při tej składnosći zhonich, zo kupuje Institut Goetheho kóždolětnje cyły retomas Křinjow ze sortimenta tworow němskeho knihikupstwa a je po cyłym swěće rozdźěluje.
Skeptiske optimisty (4/11)
Se wě, až smy wuźěłali za naš kalendaŕ koncepciju a plany. Chylu smy pśi tom woplěwali wěstu směšnu strategiju: W LND ga su měli (a snaź maju tam źinsa hyšći) tak pomjenjonu »radu słoda«. Gremijoju som musał eksponaty pśedstajiś, aby cłonki je mógali pógódnośiś ako gódne za fotografěrowanje. To njejo nic za mnjo było.
Z Geratom Hendrichom smej wjelgin malsnje wupytnułej, až buźomej pśez lěta trjebaś zwězkarjow w muzejach, archiwach abo priwatnych zběrkach, kótarež pokazuju nam wobstatk łužyskich drogotkow a wupóžycuju nam eksponaty za fotografěrowanje. To pak jo rowno na zachopjeńku śěžko było, wótergi su to wótpokazali. Pśicyna: Prědny kalendaŕ njejo hyšći pśedlažał a njejsu se našo pśedewześe mógali pśedstajiś. Pó 1976 jo to bywało wjele lěpjej. Tegdy njejsmy ale žeden cas měli, dokulaž jo se śišćaŕnja pśedłogi z pśedběgom pśisamem tśich lět pominała.Arnošt Kowar, nawjedowaŕ Wórjejskego Serbskego muzeja, lěta 1971 w Židźinom Foto: Gerald GroßeArnošt Kowar wót Serbskego muzeja jo mě ned z radu pó boku był a pomagał. Teke ceptaŕ a awtor Alfons Frencl z Róžanta jo pomagał a mě do kloštarja Marijina gwězda pósłał a tam teke pśipowěźeł, až pśidu. Som měł póglědaś, lěc by mógał z bogaśe wupyšnjoneje pratyjownje, zgótowana wokoło lěta 1200, kalenderowe łopjeno wugótowaś. Abatisa jo to pśijaśelnje wótpokazała. Lěta pózdźej jo mě pomagał Pawoł Kmjeć z Chrósćic a jo w kloštarju pšosył wó wupóžycenje wósebneje šabraki za jatšownych rejtarjow. Dokulaž njejo měł žedno awto, som musał transport pśewześ. Ja pak, nic wó tej małej łdžy njewěźecy, som za abatisu spšawne dogrono wó wupóžycenju pśigótował. Wóna jo to z wjelikomyslneju gestu akceptěrowała. A katolik Kmjeć?
Pódobnje njejsom w 1970tych lětach měł žednu gluku z tachańskeju pókładownju sw. Pětša w Budyšynje. Njejsu mě kśěli tam fotografěrowaś daś a teke njejsu kśěli nic wupóžycaś – z wěstotnych pśicynow, ako su gronili. Tegdejšy tachański faraŕ dr. Rudolf Kilank jo rad kśěł, aby w Křini wujšeł pśinosk wó biskupje Wóskem (1692–1771). Ale wuměłski kalendaŕ bźez fota njejo móžny! Stakim jo Kilank ako priwatna wósoba w pókładowni drogotne wopismo wót 1744 wupóžycył a do swójogo bydlenja pśinjasł. Tam som natwarił swóju techniku. Wobraz jo musał nastaś w dopołnje śamnem rumje, dokulaž su błyskowe aparaty jano mału kapacitu měli. Daś to źinsa hyšći něchten rozmějo! Myslim se, až jo se dr. Kilank cuł ako w krimiju, źož njeknicomniki we jśmě originalne wuměłstwo wuměniju.
Rozsud (3/11)
Hižo w adwentnym času 1973 mějachmy zaso zetkanje w zwisku z »Łužiskej fotografiju« w Budyšinje. Ja běch spěchowanske pjenjezy we wysokosći 1.500 hriwnow do techniki a njesměrnje drohich wulkoformatowych ORWO-filmow inwestował. Wo mojej lubosći za ORWO napisam hišće pozdźišo. Za swoje snadź wosom probowych fotografijow běch sej znate eksponaty kaž wušiwanki, Róžeńčansku architekturu, wězo jutrowne jejka a nowolětki wupytał. Wšako chcych přewšo łužisku dušu šefow narěčeć. Z dźensnišeho wida sej myslu, zo běchu z mojim fotografiskim wašnjom wěcneje fotografije dosć spokojom a snano samo překwapjeni. Tež pódla wotćišćanu fotografiju starych myšacych paslow z měšćanskeho muzeja w Lubiju (tule znowa fotografowane) mějach při sebi. Ale z nim nochcychu so spřećelić. W foće zbasnichu sej na Łužicu poćahowanu symboliku »pasle, połć a zabiće«, štož njewostaji mi a wobrazej žanu šansu. Přiwšěm namaka foto swój puć a bu 2002 samo kalendrowy wobraz w nakładnistwje Lusatia.
Dopominam so hišće dokładnje na naše zetkanje. Šeflektor dr. Pawoł Völkel jimaše so – nimale kaž w referaće – słowa a rozkładźe, zo wuda LND wuměłski kalendar z łužiskimi fotografijemi. Změje titul »Meine Heimat – Moja domizna« a podtitul »Křinja – Drohoćinki z Łužicy«. Z titulom »Moja domizna« móžachu zakaz ministerstwa za kulturu za nowe kalendrowe titule hač do 1976 a 1977 wobeńć. Hnydom jewješe so prašenje, hač drje »drohoćinki« za pjeć lětnikow dosahaja? Beno Kućank sonješe wo nakładźe 5.000 eksemplarow. Wšitcy běchu wćipni, što drje budu knižne wiki wo nowej serbskej ediciji rjec. Za mnje bě to naraz wulke wužadanje a wjeselo.
Budyšyńske iniciatiwy (2/11)
Ako su mě w ranej nazymje 1973 do Ludowego nakładnistwa Domowina kazali, som był narski: Za blidom na Sukelnskej su sejźeli Beno Kućank z rozšyrjenja nakładnistwa, dr. Pawoł Völkel ako šeflektor a wjednik nakładnistwa Měrćin Benada.
Mimo komuźenja jo šef wózjawił, až co LND naźěłaś kwalitatiwnu publikaciju wó serbsko-łužyskich temach a až smějom a mam wugótowaś wobraze za nju. Pópšawem jo to gwězdna góźina za fotografa. Ale ned jo se zachopiło za nas styrjoch wjelike gódańkowanje wó tom, kak by dejała ta publikacija wuglědaś. Jo to měł byś wobrazowy zwězk, fotowa mapa abo snaź kalendaŕ? Smy pak wšykne wěźeli, až jo tegdy ministaŕstwo za kulturu (Ministerium für Kultur HV Verlage) z pśicyn žarjabnosći zakazało, nowe kalendarjowe title na wiki daś. Ja sam som był cele njepśigótowany a som wopytał naraźiś wudawanje mapy z carnoběłymi originalnymi fotografijami. Z tym njejsom scełego wuspěšny był. Beno Kućank jo ako pśikład měł sobu wabjeński kalendaŕ ansambla SLUK z Bratislavy z rědnymi Słowackami w słowakskich drastwach. Mě su se pópšawem jano te źowća spódobali, taki kalendaŕ njejsom kśěł fotografěrowaś.
Putace lěta (1/11)
Derje ćišćana fotografija nazhoni w 1960tych a 1970tych lětach prawy rozkćěw. Běše to čas hoberskich fotowych posterow, dobrych wobrazowych zwjazkow a mnohich nowych kalendrow. Tež zběraćelske mapy z originalnymi fotami buchu znowa wunamakane.
1972 wuńdźe prěnje němskorěčne wudaće »Playboyja«. Karol Kallay z Bratisławy zamó z publikaciju »Pieseň o Slovensku« přeswědčić. Swět fotografije steješe znak, hdyž wuńdźechu hižo w 1960tych lětach nimale poetiskej fotowej knize »Five Girls« a »Cowboy Kate« Južnoafričana Sama Haskinsa. Ameriscy fotografojo zawostajichu hłuboki zaćišć z jimacymi fotami wójny USA we Vietnamje, kotrež maja dźensa hišće wšitcy před wočemi.
W tutym euforiskim času fotografije poradźi so nam w Ludowym nakładnistwje Domowina wobrazowy zwjazk »Łužiske impresije« wuwić. Teksty k tomu napisa Jurij Brězan. Jako młody fotograf a awtor sym spěšnje nawuknył, zo nimaš sej ani wot wuznamneho zwjazkarja přejara do fotografiskich naležnosćow zasahnyć dać.Wobalka mytowaneho zwjazka »Łužiske impresije« z lěta 1972 Reprodukcija: SNMějachmy zbožo z »Łužiskimi impresijemi«, hačrunjež njeběch z ćišćerskej techniku spokojom, přirunawši ju z tehdyšimi mjezynarodnymi móžnosćemi. Ale tuta tema je mje čas žiwjenja přewodźała a budźe tež w dalšich přinoškach wěstu rólu hrać. Zwjazk bu jako »Najrjeńša kniha 1972« wuznamjenjeny a na Mjezynarodnej knižnej wustajeńcy 1973 (Internationale Buchausstellung IBA) w Lipsku pokazany. To bě mjez druhim zasłužba rjaneho knižneho wuhotowanja Sonje a Gerta Wunderlicha. Najwažniše pak bě, zo bě »žołma derje ćišćaneho fota« tež do Budyšina dóšła.
W zažnej nazymje 1973 mějach zaso do nakładnistwa přińć. Myslach sej, zo chce wjednistwo ze mnu wo honorarje za runje wušły zwjazk »BUDYSSIN – Budyšin« jednać. Přeprošeny běch na Sukelnsku. Tuž špatnje wupadaše! Hdyž měješe něšto dobreho wobrěčeć, zetkawaše so nawoda nakładnistwa Měrćin Benada z ludźimi přeco w kofejowni Lehmann, dźensa Marxec kofejownja. Wćipny pak běch: Za blidom sedźachu Beno Kućank z rozšěrjenja, dr. Pawoł Völkel jako šeflektor a Měrćin Benada.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
»Mit groteskem Riesenbogen – Trüb. Ein Pizzicato«. Tajke a podobne titule woli wón za swoje kompozicije, kotrež so jara wot toho rozeznawaja, štož so powšitkownje »serbska hudźba« mjenuje. Pola Jura Mětška nimamy reminiscency na ludowy spěw a reju – a jeli su, jewja so wone jeno »subkutanje« a njejsu jako tajke direktnje słyšeć. Mamy činić ze zastupjerjom awantgardy, tež hdyž je zapřijeće dosć njekonkretne. Bychmy tež rjec móhli, zo klinči hudźba Mětška skerje tak, kaž sebi přitomnostnu hudźbu předstaješ. »Njeje ničeho, čehož móžeš so při słuchanju duchownje dźeržeć«, praji něhdyši hudźbny redaktor sćelaka Deutschlandfunk Kultur Gerald Felber.
Mětšk pochadźa ze serbskeje intelektualneje swójby. Nan Frido Mětšk bě filologa, pedagoga a spisowaćel, hudźbny talent syna bu zahe při domjacym klawěrje wotkryty. Wopyta specialnu šulu za hudźbu a studowaše kompoziciju na Berlinskej wysokej hudźbnej šuli »Hanns Eisler«. Wosebje formował je jeho wučer a komponist Günter Kochan. Po studiju dźěłaše Mětšk jako wučer na hudźbnej šuli w Flöha a absolwowaše mišterski studij při Akademiji wuměłstwow NDR pola přezahe zemrěteho komponista Reinera Bredemeyera. Přizamknychu so tři lěta jako hudźbny dramaturg w NSLDź w Budyšinje, a wot lěta 1986 je swobodnje skutkowacy komponist.


text:
Jurij Brězan narodźi so 9. junija 1916 we Worklečanskej chorowni († 12. März 2006 w Kamjencu, w chorowni Maltezow). Na wuswědčenju poroda je jeho přeněmčene mjeno Georg Bresan zapisane. Pozdźišo da sej swoje serbske mjeno na zakładźe zakonja wo zachowanju prawow serbskeje ludnosće z dnja 23. měrca 1948 hamtsce zapisać.
Jurij Brězan płaći jako wusahowacy serbski spisowaćel druheje połojcy 20. lětstotka. Ze swojimi twórbami, tež w němskej rěči spisane, twari serbskej literaturje móst k němskej literaturje. Předewšěm pisaše romany, powědki a dźěćace knihi. Předewšěm pisaše romany, powědki a dźěćace knihi. Jeho knihi přełožowachu so do 25 rěčow.
Wot lěta 1927 wopytaše Budyski gymnazij (dźensa: Philipp Melanchthonowy gymnazij), wot kotrehož bu „ politiskeje njezrałosće dla“ 1936 relegowany. W Drježdźanach swoju maturu złožić, bu jemu zapowědźene. Po njewuspěšnych prócowanjach w Praze poradźi so Brězanej, w pólskim měsće Toruń na statnym gymnaziju, na kotrymž so němsce wuwučowaše, w meji 1938 swoju maturu złožić. W tutym času započa Březan, so na ilegalnym dźěle serbskeho spjećowanskeho hibanja wobdźělić. Za swoje zažne tworićelske pospyty wužiwaše tehdy tež pseudonym Dušan Šwik. Po swojim nawróće do Łužicy bu swojeho politiskeho angažementa dla wospjet w Drjedźanach zajaty. Zdobom bu ze zakazom chłostany, we Łužicy přebywać. Z lěta 1942 do 1944 dyrbješe jako wojak Němskeho wójska słužić a přińdźe jako tajki do ameriskeje wójnskeje jatby. Po wójnskej jatbje nawróći so Brězan 1946 do Łužicy a skutkowaše tu hač do lěta 1948 jako młodźinski funkcionar Domowiny. Hišće w samsnym lěće bu wotrjadnik w Serbskim zarjedźe za kulturu a ludowe kubłanje Krajneho knježerstwa Sakskeje. W słužbnym stopjenju knježerstwoweho rady běše zamołwity za nowinarstwo, rozhłós a film. Socialistiskej zjednoćenej stronje Němskeje (SED) přistupi Jurij Brězan w lěće 1946. Wot lěta 1949 skutkowaše jako swobodny spisowaćel. W lěće 1964 stanje so z čłonom Němskeho PEN-centruma wuchod a zapad. Z čłonom Akademije wuměłstwow bu w lěće 1965. Wiceprezident Zwjazka spisowaćelow NDR běše Brězan wot 1969 do 1989.
K jeho najwuznamnišim twórbam słušeja romanowa trilogija „Feliks Hanuš“, 1. zwjazk „Šuler“ 1958, 2. zwjazk „Wučbne lěta“ 1960 a 3. zwjazk „Zrałe lěta“ 1964 kaž tež bajkowa powěsć „Čorny młyn“ 1968 a romany „Krabat“ 1976, „Stary nan“ 1982 a „Krabat. Druha kniha“ 1994. Krótko do jeho smjerće wuńdźe hišće jeho w němskej rěči zaso powědana zběrka serbskich bajkow „Die Jungfrau, die nicht ins Bett wollte“ 2006.
Krabatowej tematice so wěnujo čerpa Jurij Brězan tež z bohateho składu serbskich ludowych powěsćow. Spočatnje přełoži 1955 „Mišter Krabat“ wot Měrćina Nowaka- Njechornskeho pod titulom „Meister Krabat – der gute sorbische Zauberer“ do němčiny. Maćiznu ludoweje powěsće wo Krabaće pozběhnje pozdźišo w bajkowej powědce „Čorny młyn“ a w romanomaj „Krabat“ a „Krabat. Druha kniha“ na literarnje naročne wašnje.
Hač do swojeje smjerće beše Jurij Brězan blisko swojeje ródneje wjeski Worklecy w Hornim Hajnku žiwy. Po jeho woli dósta Němski literarny archiw Marbach jeho literarne zawostajnstwo, kotrež wopřija manuskripty, listy, fota, zynkonoški a wideja. Hižo někotre lěta do smjerće Brězana signalizowaše Marbachski archiw spisowaćelej zajim na jeho priwatnych archiwalijach. Z tym hódnoći wuznamny archiw serbsku literaturu zdobom jako připóznaty dźěl swětoweje literatury.


text:
Jastrzymbie: Ze sklepu do heresztu
Nojbliższe 15 lŏt może przepyndzić za krŏtami 37-latek, co je podyjzdrzany ô raub rozbōjniczy. Miyszkaniec Wodzisławia porwoł w jednym z jastrzymbskich marketōw alkohol. Potym, jak pracownik ôchrōny prōbowoł go chycić, ôn go proł i targoł. Cołke zdarzynie widzioł 59 lŏt stary chop, co podlecioł do ôchrōniŏrza i trzasnōł go piyńściōm w gymbã. Chopi usłyszeli już ôbskarżynia, a ô jejich dalszym losie uzdŏ prokuratōr i gyricht.
We sztwŏrtek, kole godziny 10:30 dyżurny jastrzymbskij kōmyndy posłoł patrol na ul. Rybnickõ, kaj podle zgłoszyniŏ, w sklepie miała być szarpaczka miyndzy pracownikym a chopym, co porwoł tŏwŏr. Na placu policyjōny z jastrzymbskij patrolōwki dozdrzeli pracownikōw ôchrōny trzimiōncych agresywnego chopa. Pokŏzało sie, iże 37-latek ukrŏd alkohol i uciykoł ze sklepu. Jak ôchrōniŏrz za nim polecioł, to chop wziōn sie z nim targać i proł go po cołkim ciele. Cołke zdarzynie widzioł 59 lŏt stary chop, co podlecioł do ôchrōniŏrza i trzasnōł go piyńściōm w gymbã.
Agresorzi byli chycyni i dokludzyni do kōmyndy. Skuli tego, iże w czasie ôstatnij złodziejskij eskapady 37 lŏt stary rabsik użōł przemocy, ôdpowiy za raub rozbōjniczy. 59-letni miyszkaniec Rybnika usłyszoł ôbskarżynie naruszyniŏ niytykalności cielesnyj ôchrōniŏrza. Jedyn i drugi już mieli problymy z prawym. Jejich dalszy los leży w rynkach gyrichtu.
Zdrzōdło: KMP Jastrzymbie-Zdrōj


text:
Niy ma nadzieje dlŏ ludzkości, 22.07.2018
- patrōna na pamiōntkã
- botoks w kamelach
- zŏpłata w naturze
Wiycie, jak to na lotniskach sie terŏz wszyjsko sprawdzŏ, żeby żŏdyn niy wniōs gupot na pokłŏd fligra, pra? No tōż forsztelujcie sie, że robicie we wasze granicznyj na lotnisku we Wiedniu, a sam narŏz frela kładzie przed wami patrōnã artyleryjskõ ze drugij wojny światowyj i pytŏ, czy sie jã może weznōńć do dōm na pamiōntkã.
Amerykańskŏ (no ja) turystka znŏdła tã patrōnã na szpacyrze po gōrach. We hotelu umyła jã, żeby sie niōm niy pocornić ôblyczyniŏ. 24 lata modŏ kobiyta dostała sztrŏfã 4000 euro. Widzicie, co ta jejich drugŏ poprawka z ludźmi robi?
Zdrzōdło: Deutsche Welle
We Arabiji Saudyjskij, tak jak u nŏs ôrganizuje sie kōnkursy piykności. Nadgrody tyż arabske, bo pula we jednym z nich to było 57 milijōnōw dolarōw. I to przed tym kōnkursym zrobiyła sie haja. Bo widzicie, to bōł kōnkurs piykności kameli, a jednego weterynŏrza chyciyli pŏrã dni wcześnij na strzikowaniu kamelōm botoksu do gymby. Dwanŏście kameli było zdyskwalifikowanych. Skandal.
Zdrzōdło: NPR
Babie we Ameryce poprzniyło sie auto, tōż wezwała mechanika. Za robotã chciała zapłacić, ale niy piniyndzmi, tōż ôba sie zawarli we garażu i wziōnli sie za siebie. Jak na wieczōr jeji chop przijechoł do dōm, to coś mu źle wōniało. Ôtworzōł dźwiyrze ze garażu i znŏd na zolu jego babã, ôpartego ô auto mechanika i auto ze włōnczōnym motorym. Baba i mechanik byli już dŏwno ôba bez życiŏ, bo sie zatruli czadym ze auspufu.
Pamiyntejcie, żeby ôkna ôtwiyrać.
Zdrzōdło: news.com.au


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Prěnje lěta po druhej swětowej wójnje běchu tež za Serbow połne nadźije a wočakowanjow na dalše narodne byće a žiwjenje, po tym zo bě so Łužica runje wot słowjanskich wojakow wuswobodźiła. Wopisuja so šěroke prócowanja serbskeho narodneho hibanja wo zachowanje a wuwiće serbskeje rěče a kultury w prěnich lětach po rozbiću nacistiskeho systema. Ćeže wobstejachu wosebje w Delnjej Łužicy, hdźež běchu wuměnjenja za narodne wuwiće Serbow wo wjele komplikowaniše. Tute a dalše nowe dopóznaća ze swojeho stawiznopisneho slědźenja awtor tu zapleće a z wjele dokumentami, listami a fotami podkładźe. Někotre z nich so tu hakle prěni raz čitarjam spřistupnja.


text:
Jak śmiycie! – Greta Thunberg w ONZ (ślōnski przekłod)
Greta Thunberg, szesnoście lot staro klimatyczno aktywistka, we swojij przemowie w ONZ z pyńdziałku (24 września) ôstro skrytykowała światowych prziwōdcōw za kludzōno ôd nich polityka klimatyczno. Jeji słowa pociōngły za sobōm moc kōmyntorzy w mydiach i socialmydiach. Do czytelnikōw Wachtyrza zrychtowalimy ślōnski przekłod tyj przemowy.
“Moja wiadōmoś je tako, że bydymy na wos filować.
To wszysko je źle. Mie sam miało niy być. Miałach być nazod w szkole, po drugij strōnie ôceanu. Atoli wszyscy prziłazicie do nos, do modych ludzi, po nadzieja. Jak śmiycie!
Ukradliżeście moje marzynia i moje dziecinne lata swojimi prōznymi słowami. Atoli durś jezech za jedna z tych szczyńśliwych. Ludzie cierpiōm. Ludzie umiyrajōm. Bulōm sie cołkie ekosystymy. Sōm my na poczōntku masowego pōmiyranio, a wszysko, ô czym wy umicie godać, to sōm piniōndze abo bojki ô utramyntnym ekōnōmicznym rōśniynciu. Jak śmiycie!
Bez wiyncyj jak 30 lot nauka była blank klarowno. Jak śmiycie ciyngiym ôbrocać wzrok, prziłazić sam a padać, że robicie za tela – jak potrzebnyj polityki i rozwiōnzań durś jeszcze ani niy widać!
Padocie, że nos słyszycie i że miarkujecie ta nogłoś. Ale jakoch by niy była markotno i zło, niy chca w to wierzić. Bo jak byście richtich spokopiyli sytuacyjo i durś niy dowali sie do dziołanio, to byście byli źli. A w to niy chca wierzić.
Popularno idyjo, coby zmyńszyć ymisyjo ô pōł bez 10 lot, dowo nōm ino 50% szans na to, coby ôstać niżyj jak 1,5 grada i [niesie] ryzyko zaczniyńcio lyńcucha reakcyjōw poza ludzkōm kōntrolōm, kierego niy idzie wrōcić.
Piyńdziesiōnt procynt to je do wos możno do zaakceptowanio. Ale w tych cyfrach niy ma pōnktōw krytycznych, wiynkszości pyntli skuplowań, nadbytnigo ôcieplynio skrytego we toksycznych zmaraszyniach luftu ani aspektōw klimatycznyj sprawiedliwości. [Te rachōnki] spuszczajōm sie na to, iże moja gyneracyjo wybiere ze luftu milijardy tōn waszego CO2 technologijami, kierych mało wiela jeszcze niy ma.
Tōż 50% to je ryzyko, kiere dō nos je niy do zaakceptowanio – do nos, co muszymy żyć z jego kōnsekwyncyjami.
Coby mieć 67% szans na ôstanie myńszego jak 1,5% zwiynkszynio globalnyj tymperatury – nojlepszyj ôpcyje danyj ôd Miyndzyregiyrunkowyj Grupy ds. Zmian Klimatu – 1. stycznia 2018 roku światu ôstało 420 gigatōn CO2 do wyymitowanio. Dzisio to je już mynij jak 350 gigatōn.
Jak śmiycie udować, że to idzie rozwiōnzać ino politykōm „business as usual” i jakisimi technicznymi rozwiōnzaniami? Z poziōmami ymisyje z dzisio tyn ôstatek budżetu CO2 blank sie straci za mynij jak ôsiym a pōł roku.
Dzisio niy pokożōm sie żodne rozwiōnzania abo plany zrychtowane podug tych danych, bo te nōmery sōm niyporynczne. A wyście durś niy sōm za tela majoryntni, coby godać, jak je.
Ôszydzōcie nos. Ale mode ludzie zaczynajōm miarkować ta wasza wyzdrada. Ôczy ôd prziszłych gyneracyjōw zaglōndajōm na wos. I jak uzdocie sie nos ôszydzić, godōm wōm: my wōm tego niy wyboczymy!
Niy dōmy wōm ôd tego zymknōńć. Tukej, teroz kryślymy wōm kryska. Świat sie ôcucuje. Idzie zmiana, jeźli sie to wōm podobo, abo niy.
Dziynkuja.”
Przemowa idzie ôboczyć w internecie, bez przikłod sam (w angielskij godce).


text:
Jakub Bart-Ćišinski
Jakub Bart, po 1884 Jakub Bart-Ćišinski (* 20. awgusta 1856 w Kukowje; † 16. oktobra 1909 w Pančicach) bě wuznamny hornjoserbski basnik, spisowaćel, redaktor a romsko-katolski duchowny. Wón płaći jako „klasikar“ serbskeje literatury.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Jakub Bart narodźi so jako syn Kukowskeho žiwnosćerja a małobura Michała Barta a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Delanec z Wěteńcy.[1] Po wopyće Kukowskeje klóšterskeje šule 1862 do 1869, tachantskeje šule a preparandy katolskeho wučerskeho wustawa w Budyšinje 1869 do 1871, kubłaše so Bart na němskim Małostronskim gymnaziju w Praze. Po tym, zo wotpołoži 1878 abituru studowaše hač do lěta 1881 teologiju na Praskej uniwersiće. W Praze běše Bart chowanc Serbskeho seminara a zdobom čłon studentskeho towarstwa Serbowka, kotrejež starši wot lěta 1877 běše. Bart załoži zhromadnje z Arnoštom Muku a Janom Arnoštom Holanom 1875 w Chrósćicach tradiciju Schadźowanki a nastorči wudawanje zhromadźenych spisow Handrija Zejlerja. Wot lěta 1877 do 1881 běše wón z redaktorom młodoserbskeho časopisa Lipa Serbska.
W lěće 1881 dyrbješe Bart swoju jednolětnu wojersku słužbu w Budyšinje wotsłužić a bu 27. měrca 1883 na měšnika wuswjećeny. Jako kapłan skutkowaše na wjacorych městnach, spočatnje w Ralbicach, 1884 w Radworju, 1887 w Šěrachowje a 1888 w Drježdźanach, hdźež běše za serbskich, čěskich a pólskich wobydlerjow při Dwórskej cyrkwi zamołwity. Nawróćiwši so z pokutneho přebywanja w klóštrje w Zákupach w Čěskej, dokal jeho cyrkwinska wyšnosć 1896 pósła, přińdźe Bart za kapłana do Kamjenicy. 1901 bu wón farski administrator w Radebergu, njedósta pak swójsku wosadu. Po tym, zo dyrbješe 1901 w hojerni za čuwy a pičkow we Waldernbachu we Westerwaldźe přebywać, poda so wón dočasnje na wuměnk a nawróći so do Kukowa.
Jakub Bart-Ćišinski běše mjez literariskimi wosobinami, kotrež so wokoło mecena Jakuba Hermana hromadźachu a zetkachu. Herman wuda wjacore zběrki basnjow Ćišinskeho w swójskim nakładźe a běše zdobom nakład kulturneho časopisa Łužica, kotryž Ćišinski jako wuměnkar mjez 1904 a 1909 redigowaše, přewzał. Jeho twórby přełožowachu so do němčiny, čěšćiny, pólšćiny a ukrainšćiny.
Po přesydlenju 1907 do Pančic a pobyću 1909 we Worklečanskej chorowni zemrě Jakub Bart-Ćišinski 16. oktobra 1909 w Pančicach a bu 19. oktobra we Wotrowje pochowany.
Wot lěta 1875 běše wón sobustaw Maćicy Serbskeje a wot 1900 čłon Koła serbskich spisowaćelow.
ČesćowanjaWobdźěłać
Za „wusahowace wukony na polu serbskeje kultury, wuměłstwa a wědomosće” spožči Załožba za serbski lud dwulětnje, po móžnosći na předwječoru posmjertnin Ćišinskeho (15. oktobra) Myto Ćišinskeho w klóštrje Marijina hwězda.[2]
Wot lěta 2021 eksistuje kubłanska „Šćežka Ćišinskeho”, kotraž zwjazuje wjacore wsy gmejny Pančicy-Kukow a posrědkuje informacije wo Ćišinskim, kotrež hodźa so z pomocu QR-koda z internetowych stronow wotwołać.
TwórbyWobdźěłać
- Moje serbske wuznaće
- Narodowc a wotrodźenc (1879)
- Na hrodźišću (1880)
- Slubowanje ze zadźěwkami (1881)
- Słowjanam (1884)
- Kniha sonetow (1884)
- Formy (1888)
WotkazyWobdźěłać
- Žiwjenorys Jakuba Barta-Ćišinskeho na webstronje serbskeje zakładneje šule „Šula Ćišinskeho“ w Pančicach-Kukowje
- Zawostajenstwo Jakuba Barta w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
ŽórłaWobdźěłać
- Pětr Malink: Bart-Ćišinski, Jakub. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 39sl.
- Dietrich Scholze: Bart-Ćišinski (Barth), Jakub (Jacob) (Pseudonyme: Ćišinski, J. B. Kukowski, Łužičan, Miliduch). W: Sächsische Biografie. Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde e.V. (wud.), wobdźěłała Martina Schattkowsky. (hsb.)
- Serbski institut: Biografien zur sorbischen Volkskunde (Biografije k serbskej ludowědźe) na serbski-institut.de (němsce)
- ↑ Křćenska kniha Chróšćanskeje wosady; zapisk 73/1856
- ↑ Wustawki Myta Ćišinskeho Załožby za serbski lud. Webstrona Załožby za serbski lud. Wotwołana 17. septembra 2013. (hsb.)


text:
Herbata - tej
Cieszyński tej prociw kuckaniu je mytny, lepki, kleji sie a mo kolor bordowy. Tyn tej uż warziły nasze prastarki hań downij, a warziło sie go dycki, jak gdosi w chałupie kuckoł. Recepis je taki: do gorka wloć wode, wciepać do tego kwiotek czornego bzu, jynczmiyń, lebo owies a pokrote figi, warzić to wszecko godzine przikryte pokrywkóm. Potym to ściepać s ognia, niechać ochłódzić, a przecedzić przes gynste płótno. Schować to do chłódnego baji do szpajski. Przed wypicim sgrzoć, a dać do tego miodu. Czorny bez je dobry na rostomajte nimoce. W kwiotkach czornego bzu sóm flawonidy a gor glikozydy a kwercetyny, kwasy wielofenolowe, olejki eteryczne, garbniki, a w owocach sóm barwniki antocyjanowe, kwasy organiczne, a cukry. Wywar s kwiotków je moczopyndny a na wypocyni. Na wypocyni je dobry aji wywar s owoców bzu. Miód je też dobry na rostomajte nimoce – idzie nim posmarować rane, abo wypić s tejym. Miód to je dobry antybiotyk, tóż ludzie go jedzóm, jak majóm ryme, lebo zapolyni oskrzeli. Miód je aji dobry na kuckani. Owoce figi sóm dobre w smaku, ale aji sóm dobre na ponikiere nimoce. Figi odtruwajóm a odkwaszajóm organizm, wspómogajóm układ hormónalny, działajóm prociw bakteryjóm, a sóm dobre na kuckani. Ludzie mianujóm jynczmiyń ziółko lykarski – dobre na wszyjstko. Pómogo na dychani, na strzewa, laksyrke, nadciśniyni, a na nyrki. Wywarym s jynczmiynio idzie płukać kark. Owies to je snoci podstawa jodła narodów północy. Robi się ś niego płatki, kiere sóm dobre gor s mlykiym, a majóm go jejść dziecka, a nimocni. Napar s zorek owsa je dobry jak gdo nie poradzi spać. Jak sie miyszo owies s inkszymi zielinami to to je dobre lykarstwo na rostomajte nimoce.
Na Cieszyńskij Ziymi piło sie kawe, ale aji tej. Warziło sie go we świynta, lebo jak była jakosik uroczystojść w rodzinie. Jak kómu było szpatnie to pił tej gorski bes cukru. Każdóm zieline, s kierego sie warzi tej, trzeja suszyć ekstra. Jak sie jich uż ususzyło w czystych płóciynnych miyszkach to sie zieliny dowało na czyste miejsce, kany był przewiew. Zieliny sie miało suszyć każdy rok, bo jak sie jich suszyło dłukszy to uż nie były taki mocne. Hań downij tej ze zielin sie piło na Cieszyńskij Ziymi na rostomajte nimoce. Ludzie tak nie chodzili dochtora, a aji nie było celi tak jako dzisio. Terazy sie eszcze tej prociw kuckaniu a inkszym nimocóm pije ledzy kany po chałupach, ale pijóm go gor starzi ludzie, kierzi wierzóm, że to je dobre lykarstwo na wszyjstko.
Tej ze zielin
Cieszyński tej s zielin je jasnozielóny a przezroczysty, na jedyn liter teju trzeja było natargać gorść zielin. Tyn tej wónio suszónymi zielinami, a też mo taki szmak. Wónio gor melisóm, miyntóm, malinóm – ale zoleży to jaki zieliny dómy do teju. Tej to je zielina, kieróm przywióźli do Europy s Azyji. Uprawio sie tam tej chiński, asamski, a teje pomiyszane – gruziński a cejlóński. Teje sie uprawio aji poza Azyjóm, a targo sie ś ni pónczki a liści, kiere sie potym zalywo wrzawóm wodóm, a pije. Nejprzód jednako sie ty liści a pónczki suszy a czasym muszóm aji kapke sfermyntować. Teje sie robi aji s inkszych zielin – baji s rumianku.
Piyrsze ślady o teju w Polsce sów w liście króla Jana Kazimierza do swoji baby Ludwiki Maryji (siedymnosty wiek). Nejprzód wszyjscy pili tej jako zieline na rostomajte nimoce, a dziepro potym zaczło sie pić tej miyndzy przocielami. W drugij połowie osimnostego wieku teju było w Polsce uż kupa, bo handlowali my s Anglijóm, a óni byli naszymi kamratami. Tej jednako był przeogrómnie drogi, tóż piło sie go nejprzód yny na zómku króla, a bogatych panów. W dewatnostym wieku tej uż nie był taki drogi, tóż pili go uż aji biedniejsi, a ruscy wojocy mieli samowary, w kierych szło uwarzić kupa teju. Potym ty samowary zaczli kupować Polocy. Na kożdo beskidzcy Gorole pili tej s zielin, kiery sami robili. Gorole nie kupowali chińskigo, ruskigo, lebo indyjskigo teju w obchodzie, bo były drogi a aji mało kiej były. Drogi tej sie warziło yny, jak były jakisi świynta. Gorski tej sie piło jak kogo bolały strzewa, lebo bachor, abo mu było szpatnie. Zieliny rosły kole chałupy, lebo na miedzy. Tej s zielin przeogrómnie wónio. Piło sie go gor do jodła tłustego a ciynżkostrawnego – baji do stryków s wyrzoskami. Tej s zielin piło sie cały rok. Dowało sie do niego rostomajte zieliny, a zoleżało to od gaździnej. Ponikiere dowały bratki (sirotki, małe dziki kwiotuszki), na gorónczke, a na wypocyni. Tej s zielin był dobry na rostomajte nimoce – zoleżało to od tego, jaki zieliny sie do niego wsuło. Na kożdo piło sie kawe sbożowóm, ale aji tej. Tej sie cukrowało, lebo piło gorski. Gorski był dobry na boleść w bachorzu, a na strzewa. Nejlepszy na to był tej s bałaszónki (fermyncki zieli). Na kożdo gaździny warziły tej s podbiału, dziurawca, kwiotka lipowego, liści malin, ostrzyźlic, lebo s czornych rybiźli.
Gazdowie, co mieli pasieki sioli kole chałupy zieliny na miód – ogórecznik, a rojownik. S tych zielin warzili przeogrómnie dobry tej. Jedyn s recepisów na tej s zielin je taki: narychtować dziurawiec, lipe, melise, macierzanke, sok s malin, cukier a wode. Po łyżce zielin wsuć do gorka, zaloć wrzawóm wodóm, a zaparzić. Dać do tego cukier a sok s malin.


text:
Ôtwarcie galeryji Stela we Cieszynie
22 listopada we Cieszynie ôtwaro Galeryjŏ Stela. Je to piyrszy tego typu geszeft we Cieszynie, a już 10 inwestycyjŏ funduszu INBAP we Polsce. Co sie werci podkryślić, STELA to we cieszyńskiej ôdmianie ślōnskigo ôznaczŏ STŌND.
Piyrszego dnia do STELI prziszło przeszło 38 tys. klijyntōw, a przeca sōm Cieszyn liczy yno 37 tys. miyszkańcōw. Galeryjŏ je postrzodku miasta, przi ulicach Hajduka i Bobreckej, a do jyj zbudowaniŏ wykorzystano dŏwny banhof dlŏ autobusōw, przi nowym wynźle przesiadkowym.
Galeryjŏ mŏ 4 sztoki, ôkrōm geszeftōw i restauracyjōw znojdziecie tam tyż kino na 400 ludzi. We Steli zbudowno tyż 100 parkplacōw.
Inwestycyjŏ realizono przi spōłpracy ze Unibep SA, kery bōł generalnym wykonawcōm inwestycyji. Projekt narychtowoła i nadzorowła pracownia Król. Projektowanie Architektoniczne.
Uroczyste ôtwarcie galeryji prowadziōł Krzysztof Ibisz.
Materiały prasowe i fotografije: INBAP


text:
Aberwitzig
Z kruha rozhłosownikow dóstachmy njedawno prašenje, kak měło so najlěpje přełožić němske „aberwitzig“. Tute słowo njenamakamy w němsko-hornjoserbskim słowniku ani tež w słowniku noweje leksiki. Wězo njeje to žane nowe słowo, za to pak słuša wone w němčinje do wyšeho stila. Tuž je najlěpje za druhim němskim słowom pytać, potajkim za synonymom. A tych je cyła šwita: mjez druhim „absurd“, „irrwitzig“, „unsinnig“, „verrückt“, „wahnwitzig“. Tole dowjedźe nas na slěd serbskich wotpowědnikow: Tak móže „ein wahnwitziges Unternehmen“ być kołwrótne abo błudne předewzaće. „Er kam mit einem wahnwitzigen Tempo gefahren“ móžemy přełožić takle: Wón přismali kaž złonjedobre. A „ein wahnwitziger Gedanke“ njech budźe absurdna abo wólberna myslička. Widźimy potajkim zaso, zo njewotpowěduja sej serbske a němske słowa přeco jedyn do jedyn, ale zo dyrbimy pytać za wurazom, kotryž hodźi so najlěpje do konteksta.
S. Wölkowa
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: adjektiw, synonym
hesła: aberwitzig, -witzig, wahnwitzig, absurd


text:
Susann Šenkec
Susann Šenkec (němsce Susann Schenk; * 1976 w Drježdźanach) je wot 2016 předsydka załožboweje rady Załožby za serbski lud. Wot 2008 do 2018 dźěłaše za Federalistisku unij europskich narodnych mjeńšin (FUEN) ze sydłom we Flensburgu, naposledk jako jeje generalna sekretarka.
Wona je so w Drježdźanach narodźiła a w Budyšinje a Měrkowje narostła. Po maturje na Serbskim gymnaziju studowaše w Lipsku a Drježdźanach. Wotzamkny swój studij jako diplomowa komunikaciska hospodarka při Berlinskej Uniwersiće wuměłstwow (UdK).
Pod jeje nawodnistwom wotewrě FUEN w lěće 2014 kontor Domu mjeńšinow we Flensburgu a europski běrow w Brüsselu kaž tež zastupnistwo FUEN a dźěłoweje skupiny němskich mjeńšin w Berlinje. Šenkec je wot 2014 čłonka załožboweje rady a bu dnja 22. nowembra 2016 jako naslědnica Jana Budarja za předsydku wolena. Na posedźenju dnja 7. meje 2019 bu w tutym zastojnstwje wobkrućena.
Susann Šenkec ma štyri dźěći a bydli w Oxlundźe w Schleswigsko-Holsteinskej.


text:
Rajza po Bytōmiu szlakym nadburmistrza Georga Brüninga
„Rajza po Bytomiu” szlakym nadburmistrza Georga Brüninga ôdbydzie sie latoś w niydzielã 29 kwietnia. Piyrszŏ „Rajza po Bytomiu” bydzie poświyncōnŏ legyndarnymu nadburmistrzowi miasta Georgowi Brüningowi. W czasie trefu ôdbydzie sie m.in. wykłŏd prof. Piotra Obrączki pt. „Brüning budowniczy Bytomia” jak tyż szpacyr szlakami burmistrza. Wszyjsko zakōńczy spōlnŏ kawa w Cafe Silesia we bytōmskij Agorze. Ôrganizatorym trefu je Szlak Magnatów Przemysłowych.
Profesōr Piotr Obrączka narodziōł sie 24 września 1941r. w Bytomiu, kaj do dzisiej miyszkŏ. We familijnym mieście skōńczōł Szkołã Podstawowõ Nr 4 im. Mikołaja Kopernika jak tyż LO im. Jana Smolenia. Sztudiyrowoł na WSP w Ôpolu, kaj sie tyż dochtoryzowoł. W latach 1989-1991 bōł za lektora gŏdki polskij i kultury polskij w Instytucie Bildowaniŏ Tumaczy Uniwersytetu Wiedeńskigo. Pod jego ôpiekōm napisano było 150 prŏc magisterskich jak tyż 5 prŏc dochtorskich. Prōmowoł dochtorat ôd Adama Hanuszkiewicza. Je autorym pōnad 170 publikacyji, w tym 14 ksiōnżek. Jego zainteresowania naukowe tykajōm literatury polskij z ôkresu Modyj Polski jak tyż relacyji literackich polsko-niymieckich. Profesōr Obrączka w 2018r. dostoł tytuł Hōnorowego Ôbywatela Bytomia.
Plan trefu:
- 16.00 – wykłŏd prof. Piotra Obrączki pt.: „Brüning budowniczy Bytomia”, zal widowiskowy w Cyntrum Handlowym Agora w Bytōmiu
- 17.00 – szpacyr szlakym burmistrza po Bytōmiu
- 18.00 – kawa w Cafe Silesia
Szlak Magnatów Przemysłowych to idyjŏ na połōnczynie w jednã cołkość placōw i historyji swiōnzanych z magnatami, co grali istõ rolõ w industrializacyji Gōrnego Ślōnska. Realizacyjõ idyje zaczła seryjŏ artykułōw w Dzienniku Zachodnim.
Patrōnat nad trefym trzimie Halina Bieda, radnŏ sejmiku wojewōdzkigo jak tyż Radio Piekary.
Zdrzōdło: Szlak Magnatōw Przemysłowych, fot. na wiyrchu: wila ôd Georga Brüninga w Bytōmiu. Autōr Adrian Tync, Wikimedia Commons


text:
Wielkanoc coroz to bliżyj i trza sie pomału1 brać za jedzynie, kerego2 niy moge zabraknōńć przi świōntecznym fajrowaniu3. Za starego piyrwy we moji familiji niy bōło, jakby to dzisiaj pedzieć4, za kans5 „tradycji kulinarnych”. We Wielki Piōntek sie zjedli śledzia, a na niydziela bōły kroszōnki, szinka i kołocz. Tera sie to trocha zmiynio i nawet w tych chałpach, kaj6 piyrwy ło świyncōnce ani niy słyszeli, to tera we Wielkoł Sobota cisnōm7 do kojścioła ze koszyczkym. A jak idzie o słodkojści, to jak czowiek sie pomyśli ło Wielkanocy, to zarozki moł we łebie8 syrnik. Możno to i dō nołs prziszło ze Rusyji9, kaj sie na te Świynta zawsze jy Pascha? Syr i jajca sōm symbolym łod nowego życia, a te wszyske bakalie to richtig10 luksus i czowiek zarozki wiy, że to niy je byle jaki dziyń. Tyn mōj syrnik niy bydzie za wymyślny i bez to nawet te ludzie, co to im niy nojbliżyj do pieczynioł, dajōm sie śnim11 rada.
Co potrza?
Czorne:
40 dkg mōnki pszynny
2 łeżki cukru
1 łeżeczka proszku do pieczynioł
200 g masła
2 łeżki kakao
4-5 łeżek śmiytōnki (12 abo 18%)
kapka arōmatu rumowego
Biołe:
1 kg syra (nojlepi ze wiaderka, bajecie mieć mani12 roboty)
połra łeżek śmiytōnki- idzie pedzieć, że mogecie sam dać reszta śmiytōnki, jak żejście mieli akurat take małe pudełko
1 łeżka masła
25 dkg cukru
2 łeżki kartofylmyjlu13
4 jajca
1/3 szklōnki rodzynek
1/3 szklonki pokrōnych suszōnych moreli
2-4 łeżek rumu
Nojprzōd14 sie zalyjcie te rodzynki rumym- nojlepi kebyjście sie to zrobiyli dziyń pryndzyj.
Tera wszyske „czorne” składniki wciepcie do jaki miski, zagniyćcie, zróbcie sie z nich 2 kulki i wrojście na godzinka do zamrażalki. I nim sie wejźniecie za dalszoł robota, to mołcie kans czasu na kafyj abo i na klachy15 ze jakōm kōmratkōm16 😉
Jak już we zamrażalce te nasze „czorne” ciasto bydzie fajnie twardōńć, to sie oddzielcie biołka łod żōłtek- żōłtka dejcie do jaki wiynkszyj miski, a biołka we jaki mańszyj utrzaskejcie17 na sztajfno18 piana. Do żōłtek dejcie cuker i wymiksujcie. Niyskorzi19 dejcie tam śmiytōnka, masło, kartofylmyjl i syr. Jak już te wszyske składniki sie wymiyszajōm, to wciepcie tam piana i za chwila tyż te rodzynki i morele.
Rozgrzyjcie piec na 200 stopni i przigotujcie sie forma. Mogecie sie tyn syrnik dać i do taki kwadratowyj formy- wtedy bajecie20 mieć go trocha niższy- abo do normalnyj tortownicy.
Wyciōngcie ze zamrażalki te „czorne” ciasto, wejście sie jake tarło21 i na tych srogich22 łoczkach potrzyjcie na spodek formy jedna kulka. Na to wylyjcie syrnik, a na wiyrch23 zajś przidzie ta potarto kulka „czornego”.
Wrojście24 go do pieca nojprzōd na 10 min na 200 stopni, a potyn sie zmniyjszcie tymperatura na 180 i niech sie łon tam siedzi ze 40 abo 50 minut. Pod kōniec patrzcie, żeby sie niy przipołlōł25, bo przeca26 kołżdy piec je inkszy i trza dołwać pozōr27. Jak byjście tyn syrnik robiyli we tortownicy, to na pewno bydzie musioł siedzieć we piecu chwila dużi.
Tera nōm już yno łostało poczekać, żeby tyn nasz syrnik sie trocha ochōdziōł i… smacznego 🙂
1powoli
2którego
3świętowaniu
4powiedzieć
5dużo
6gdzie
7idą
8głowie
9Rosji
10prawdziwy
11z nim
12mniej
13mąka ziemniaczana
14najpierw
15rozmowy
16koleżanką
17ubijcie
18sztywną
19później
20będziecie
21tarkę
22dużych
23górę
24włóżcie
25przypalił
26przecież
27uważać


text:
Gŏdka Klachuli 20.03.1921
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji złoci!
Podobōm wōm sie dzisiej, pra? Tak mnie se przedstowcie w palmowo niedziela i jo myśla, ize tez napewno kożdo porzōndno kobieta i dzioucha tu u nos tak bydzie wyglōndała. A choć sie tam możno kajiniekaj i jaki ôdrodek abo jako Miymcula znojdzie, to nic nie znacy i tak choćby sie wypluł, bo wszystke inksze i tak bydōm głosowały za Polskōm. Zaś te głupie abo też złe, co to zapōmniały jako matka je porodziła, to potym na Wielkanoc jak my Alleluja, to ône „Gorzke żale” śpiewać bydōm i dopiero potym ich bydzie gańba i sumiynie ich bydzie gryzło tak, ze im ani sodra ani jajca smakować nie bydōm. Bo jo wōm padōm, że choćby sie Miymcy na głowach stawiali i choćby te nasze djoble ôdrodki i przechrzty jesce nawet w ôstatnich dniach sie nie nawrōciły, to my jednak do Polski przidymy, bo wszystke baby i dziołchy, cho jesce majōm rozum w porzōndku dajōm głos za Polskōm.
Widziałach tyz tu kejś w mieście, jak sztudynci na „rolwagach” i autōmobilach ôzwozili „strōzaki”. To pōno dlo tych smykōw, co przodzi tu stōnd uciekli, a teroz ize widzōm, że ich w Miymcach ceko bieda, tōz tu przijadōm, aby nos przegłosować i Gōrny Ślōnsk zaprzedać Miymcōm, coby ich nasa ziymia i nase bogactwa wyratowali z tego marasu, do ktōrego wleźli samochcōnc. No wszyscy tam z tych, co na tych strōzakach bydōm leżeli, za Miymcami głosować nie bydōm. Dużo ich juz nawet pisało, że bydōm głosować za Polskōm, byle im jyno Miymcy „rajza” i za ta zmuda zapłacili, a dużo ich sie tez jesce nawrōci i strōcaki nōm sie potym przidajōm.
Ci Miymcy to jednak sōm niespokopiōni, bo co inkszego godajōm, a co inkszego robiōm. Na tyn przikłod, te nojwiynksze pyskoce, co to przi kożdej sposobności wołajōm iz sōm „dojcz” i ize Gōrny Ślōnsk napewno zostanie „baj Dojczland”, to juz teraz swoje meble i nocynie „nach Dojczland” wysyłajōm, i jak ech słyszała, to speditory jesce nigdy nie miały tyla roboty jak teroz. Możecie ich sie spytać. Z tego widać, ize Miymcy już wiara w „zik” stracili. A zaś ci inksi Miymcy, co tu majōm chałupy i nie mogōm pryndko uciekać, to majōm na swojich chałupach nojwiyncej polskich plakatōw i kartek nalepiōno. Take mōndroki! To na to, coby potym mōgli pedzieć, ize ôni tez byli za Polskōm. Tak, tak, moji Złoci. Kożdy mōndry Miymiec juz wie, ize Gōrny Ślōnsk przijdzie do Polski, jyno na ôko to jesce godo inacej, tak jak te „bymatry”, ci ktōrzi nojwiyncej na Korfantego i na ta jego ôdezwa przezywali, to nojpiersi Korfantymu na nia ôdpedzieli. Jyno niektōrzi Polocy sōm tacy ciymni i głupcy, ale Miymcy sie potym z nich bydōm śmioli, jak ôni choć cudzi tu ôstanōm a swoji rodowici, ale głuptasie i ôdroki pudōm z packami.
Słyszałach, iże w Piekarach, kaj jesce przed poru miesiōncami trzech żydōw miało dōmy, to dzisioj juz ani jedyn, bo sie zawcasu wynoszōm. A wiecie, ize żydy majōm bardzo dobry nos i nojprzōd już wiedzōm, jak co przijdzie, to jest ize my przidymy do Polski.
Jak ech było w ôleski „kresie” na ôdwiedzinach, to tam we Wolnym Kadłubie i w inkszych wsiach łaziła jakoś ôbtargano baba i żebrała ô chleb, a przitym ôpowiadała, ize jest z Polski i że tam w Polsce jest wielko bieda. Chłopōm naszym w tej wsi sie jakoś ta baba niezdała, jej zacyna broda cernieć. Roz jak tak prawie pyskowała na Polska, chycioł jōm jedyn synek nogle pod kecki i cōz byście pedzieli? Toli chycił za chłopske galoty, bo to nie była baba jyno chłop cygōn, przepłacōny agitator z pod Ôpola, a nie baba z Polski. Widzicie, take to sōm casym u nos gizdy i cygany.
Tu u nos w bytōmskim chcieli Miymcy jesce na ôstatku zrobić pora ôgłupiajōncych wiecōw, bo ci mōwcy chcieli jesce zarobić na cygaństwie, ale im sie nie udało, bo u nos żodyn nie chce ich brōw i pierdōł słuchać i jo myśla, ize tak samo w inksych ôkolicach tez chyba żodyn nie wierzi w te cygaństwa, co mu tam przepłacōni ludzie na wiecach miymieckich i co mu take baby w galotach, co zarostajōm na brodzie, na Polska nagodajōm, abo co w takich świńskich szmatach jak „Wola Ludu”, „Dzwōn”, „Pierōn” i inkszych Miymcy, abo przepłacōne polske ôdrodki nacyganiōm. Tacy zaś przeca nasi polscy ludzie nie sōm głupcy, za jakich ich Miymcōw trzimajōm.
Prawie jak pisa i przichlipuja se kawy z gorcka, a tu wroz ktoś klupie na drzwi. Ôtwierōm, patrza i azech sie przeżegnała. Dyć tu włazi siostra mojego Pietrka za swojim chłopym z Westfal. Piersi ymigranci! Bardzo sie ździwili, jak ech jim na jejich „Gutnamt” ôdpedziała „dobry wiecōr” i jesce bardziej sie ździwili, jak widzieli przi stole cała rodzina Pyscyckōw ôd małyngo do srogego cytajōncych polske gazety. No i tak ôd słowa do słowa jedne głupstwo i cygaństwo za drugim, ktōre im Miymcy tam we Westfal i jesce po drodze do głowy wbili, my im wydmuchali. Ale cobych wōm tam dopiero miałōm cało ta nasza godka ôpowiadać. Kōniec kōńcym był taki, iże ô szōstej na wiecōr ôba śli z nami do kościoła na Nowynna do Serca Pana Jezusa prosić ô zwyciynstwo dlo Polski. A w Palmowo Niedziela to jedna głowa mōm, ale jōm kłada, ize ci ôboje za Miymcami głosu nie dajōm. Ha no, kożdego roz sumiynie polske rusy i prowda zawsze wyjdzie na wierch. Jyno do tych ludzi, do tych ôcyganiōnych borokōw trzeba dobrze i serdecznie przymōwić.
Mōj młodszy synek bardzo sie cieszy, ize choć sōm jesce nie może dać głosu za Polskōm, to jednak sie bay trocha przisłuży, bo tu w chałpie mōmy tako staro choro kobieta, co trocha nie dojrzi i ôn jōm do głosowanio zawiedzie, bo w naszej chałupie nie bydzie ani jednego cłowieka, co by ôstoł w dōma. Wy tez jak wszyjscy rōbcie, bo tu chodzi ô kożdy głos.
Troskach sie za dużo dzisiaj ôzbajdurziła, ale ize to jest ôstatni roz przed plebiscytym, tozech chciała wszystko wypedzieć, coch miała na sumiyniu i jo myśla, ize jak byda pisać do tego Kocyndra, co wyjdzie na Wielkanoc, to juz cały świat bydzie wiedzioł, ize Gōrny Ślōnsk jest polsko ziymia, i ze tu mieszko norōd polski. Wszystke narody prōc Miymcōw i zdrajcōw bydōm sie cieszyć, ize my sie nie dali ôcyganić i nie dali se zawrōcić głowy, jyno my pokozali, ize mōmy swōj włosny rozum i że wiymy, i sami juz ôsōńdzić mogiymy, kaj nōm bydzie lepiej. Byleby jyno wszyjscy nasi ludzie młodzi i starzi, chorzi i zdrowi, wszyjscy do jednego na plebiscyt pośli, głos za Polskōm dali, to te miymiecke basoki i ci wszyjscy zdrajcy ôd wstydu jesce przed wielkanocōm tustōnd uciecōm.
Miymcy myślōm ô cygaństwie i jejich przigotowanie to jest posyłanie tu na Ślōnsk rozmajitych zbōjōw, „gwerōw” i granatōw, zaś Polska i z niōm wszyjscy katolicy całyngo świata modlōm sie i tak jak my prosōm Boga ô zwyciynstwo dlo Polski. Ktōż jest lepszy i kōmu Pan Bōg bydzie błogosławił? Nōm biednym prześladowanym, co go na kolanach prosymy ô wolność, cy tez złodziejōm i zbōjōm, co w kościołach ô świństwach godajōm, plujōm i kurzōm, co św. Jana na rynku w Rybniku ôblepieli kartkami, a w Mikołowie nawet spowiednica w kościele, co świńske i bluźniōnce śpiewki śpiewajōm?
Ale Pan Bōg tez chce, coby cłowiek sōm sobie scyńście zbudowoł i na to mu doł wolno wolo. Tōz spełnijmy Wola Boska i idźmy w niedziela palmowo z Bogiym na plebiscyt i dejmy kartka za naszōm prawdziwōm i kochanōm Ôjczyznōm, Polskōm.
Wasza Rōźla Pyscycka.


text:
Żory: Ôżarty szofer skuloł sie z drōgi
Ôżarty szofer, co wczorej sprawiōł wypadek w Żorach na ulicy Pszczyńskij mioł bez prōmil alkoholu we wydychanym lufcie. Chop niy przipasowoł szwōngu do warōnkōw na drōdze, straciōł panowanie nad kerownicōm, po czym wypŏd z jezdnie, staranowoł dwa zegrodzynia i poprzniōł auto zaparkowane na prywatnyj posesyji. Skuli zdarzyniŏ, z powŏżnymi ranami, do lazarytu trefiōł pasażer, co jechoł z ôżartym kerowcōm.
Do zdarzyniŏ doszło wczorej przed 22.00 w rejōnie rōnda przi ulicy Pszczyńskij. Jak tymczasowo ôbsztalowali szandarzi, 29-latowy kerowca renault niy przipasowoł wartkości do warōnkōw na drōdze, straciōł panowanie nad kerownicōm, po czym wypŏd z drōgi i i skuloł sie ze skarpy. Potym jego wozidło ôdbiyło sie ôd jednego zegrodzyniŏ na prywatnyj posesyji i trzasło w dalsze, a tam do tego poprzniōł inksze, zaparkowane przed dōmym auto.
Z 29-latkym jechoł jego 35 lŏt stary kamrat. To ôn skirz zdarzyniŏ doznoł powŏżnych ran. Pasażera do lazarytu przetransportowało pogotowie ratunkowe.
Szofer renault, co sprawiōł wypadek niy bōł trzyźwy. Podszukowanie alkōmatym wykŏzało u niego bez prōmil alkoholu we wydychanym lufcie.
Policyjōny apelujōm ô usōndek za kerownicōm, nojbarzij terŏz, kej wczaśnij robi sie ćma, a na drōgach panujōm złe warōnki.
Zdrzōdło: KMP Żory


text:
Z ôstanij chwile: We świōntecznym szwōngu
Wele świōnt je zowdy kupa larma. Yno mignie Wszystkich Świyntych, już we sklepach sōm świōnteczne pieśniczki i loce brodziaty chop we czerwōnych galotach z belōntajōncym mu w rynce zwōnkym. Towor wywalo sie aż za dźwiyrze! Tela go je! Niy myni je tyż ludziōw, co w nim kopiōm, bo na świynta trza mieć wszystko co nōm Chińczyki przirychtowali.
Niy było by świōnt bez jednakich cwitrōw, laczōw dlo cołkij familie. Już widza tych chopōw z ryniferami na basach.
Trza mieć blyndujōnce byrny, kierymi poôbwieszōmy chałpa, siyń, a plac. Idzie sie tyż asić roztōmańtymi krasnoludami a sorniokami, kiere sie idzie postawić we zegrōdce.
We telewizorze, a kaj yno słysza, co mōm sie kupić, a co popucować i posraniać. Jaki glaskugle muszōm mi tyczeć na krisbaumie i z czego nojbardzij bydzie rod mōj chop, bajtle a teściowo. Kaj yno słysza śmiatajōm, biglujōm a pierōm. Gipsdeki, delōwki, kachle a krōmlojchtry – to wszystko mo być na glanc. Mōno rychtyk przidzie tyn sanepid?
Przi tym wszystkim musza pamiyntać, coby być wysztiglowano a wysztafirowano.
Toż cało fort ôd tego świōntecznego miszungu pōda sie… do kościoła. Tam je cicho, a idzie sie tam tak posraniać a popucować we sia, coby Pōnbōczek nimioł gańba sie wkludzić a rychtyk urodził sie w sercu. Przeca to to je Jego geburstag!
Agnyszka Ôciypkowo
Agnieszka Snopek – Dziołcha z Leszczyn, ze Ślōnska. Rechtōrka, artystka, mamulka trojki bajtli. Baba swoigo chopa. Durch we szwōngu a dycki w gangu i na ôstatni driker. Godo, a ôstatnio i szkryflo.


text:
Grziby
Grziby (łac. Mycota, Mycetes, Fungi) to je krōlestwo przinŏleżōnce do dōmyny jōndrowcōw (Eucaryota)[1]. Dŏwnij, w znŏleżności ôd systymatycznego ujyńciŏ, taksōn tyn mioł gradus podkrōlestwa (Fungi R.T. Moore, 1971), podtypu (Fungi Engl. 1889) i klasy (Fungi Bartling, 1830)[2].
Istniynie grzibōw zaôbserwowano było we wszyjskich cōunach klimatycznych, przede wszyjskim na lōndach, ale tyż w wodach (słodkich i słōnych). Do terŏz ôpisanych było kol. 70 tysiyncy zort grzibōw, ale brak litych kryteriōw niy przizwŏlŏ na akuratne szacowanie, w efekcie ta wielość może być wyższŏ[3]. Szacuje sie, iże co roku cechuje sie strzednio 1700 nowych zort grzibōw[zdrzůdło?]. Podle danych dostanych z terynōw, na kerych poznane były ôrganizmy żywe, trufŏ sie, iże je kol. milijōna zort grzibōw (4 razy wiyncyj aniżeli roślin nasiynnych)[4].
Wiek nojstarszych skamyniałości idyntyfikowanych za prŏwdopodobne kōnski grzibōw znŏdniyntych we arktycznyj tajli Kanady szacowany je na kole milijard lŏt[5].
Charakterystyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wszyjske grziby to bez wyjōntku ôrganizmy cudzożywne, mogōm tōż wystympować ino w siedliskach zawiyrajōncych ôrganiczne zwiōnzki. Jednak mocka zort do swojigo życiŏ wymŏgŏ ino jejich minimalnych wielości. Mogōm być saprotrofami, co żywiōm sie umrzitõ materyjōm ôrganicznõ, abo pasożytami rozwijajōncymi sie utrŏtōm inkszych, żyjōncych ôrganizmōw. Zasadniczo sōm niyzdolne do aktywnego ruchu, w definicyji tyj sōm jednak niyścisłości. Prymitywne grziby wielokōmōrkowe wytwŏrzajōm mogōnce sie ruszać, jednokōmōrkowe, uwiciōne zarodniki pływkowe (zoospory). Charakterystycznõ cechōm grzibōw je ściana kōmōrkowŏ zbudowanŏ z chityny[6].
Postrzōd grzibōw nojliczniyjszõ grupōm sōm ôrganizmy wielokōmōrkowe, jednak wystympujōm tyż grziby jednokōmōrkowe, bp. drōżdże. Kōmōrka grzibu może być jednojōndrowŏ, dwujōndrowŏ abo wielojōndrowŏ – takõ wielojōndrowõ kōmōrkã nazywŏ sie kōmōrczakiem. Bazowym elymyntym budowy grzibōw sōm strzympki, porzōnd duge, nitkowate, ajnfachowe abo rozgałynziōne. Strzympki czynsto wystympujōm we skupinach i tworzōm grzibniã, a ta może tworzić jeszcze barzij słożōne struktury pełniōnce ekstra funkcyje, bp. podkłŏdki, sznōry grzibniowe, sklerocja, ôwocniki. Jednak ciało grzibōw niy wykazuje rozdziału na tkance i ôrgany – grziby sōm plechowcami[7].
Grziby mogōm dychać tlynowo abo beztlynowo (drōżdże). Dostŏwajōm tedy ynergijõ zdatnõ do życiŏ. Dychanie beztlynowe to gerowanie. W wyniku tego powstŏwajōm: alkohol etylowy i CO2[8].
Przipisy
- ↑ CABI databases [dostymp 2021-05-03].
- ↑ Index Fungorum.
- ↑ Maria Ławrynowicz, Królestwo grzybów na przełomie tysiącleci, „Wiadomości Botaniczne nr 46/2002”, 2002 [dostymp 2017-05-15] (polski).
- ↑ Znawcy grzybów walczą o własne królestwo, naukawpolsce.pap.pl [dostymp 2016-03-20].
- ↑ Corentin C. Loron i inni, Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada, „Nature”, 2019, DOI: 10.1038/s41586-019-1217-0 (angelski).
- ↑ red: Selim Kryczyński, Zbigniew Weber. Fitopatologia. Tom 1. Podstawy fitopatologii. Poznań: PWRiL, 2010, ISBN 978-83-09-01-063-0
- ↑ Claude A. Villee. Biologia. Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973.
- ↑ Małgorzata Kłyś, Jadwiga Stawarz. Świat Biologii. Podręcznik dla gimnazjum. Warszawa: Nowa Era, 2010, ISBN 78-83-7409-711-6


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
K 100. narodnemu dnju pěsnjarki (1893–1975) jo pśeglědał Pětš Janaš wšykne nakłady jeje lyriskich zběrkow ako teke Chrestomatije dolnoserbskego pismowstwa, kotarež su nanejmjenjej w prědnem nakłaźe za cas jeje žywjenja wujšli. Basni – jich jo wušej 120 – jo chronologiski rědował a pśidał změny a warianty teke w pśirownowanju z awtorcynymi manuskriptami, ze starym Casnikom a z dowojnskimi casopisami. Tak jo nastała zajmna chronika Witkojc tworjenja.


text:
Zlínský kraj
Zlinský kraj je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje. Nadeńdźe so na samym wuchodźe republiki w juhowuchodnym dźělu Morawy a ma něhdźe 580.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 75.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Zlín.
Zlinský kraj mjezuje z Olomouckim a Morawsko-šleskim krajom na sewjeru, ze Słowakskej na juhowuchodźe a z Juhomorawskim krajom na zapadźe. Wobsteji z 307 gmejnow w štyrjoch wokrjesach. Najwjetša rěka w kraju je Morawa, lěwy přitok Dunaja, kotraž ćeče přez zapadny dźěl Zlinskeho kraja. Na sewjerowuchodźe při słowakskej hranicy rozpřestrěwa so krajinoškitny park Beskydy.
WokrjesyWobdźěłać
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy (čěsce okres):
Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.
MěstaWobdźěłać
Najwjetše města Zlínskeho kraja su:


text:
Krzisztof Kolůmb
Krzisztof Kolůmb kat. Cristòfor Colom, wuos. Cristoforo Colombo, szp. Cristóbal Colón (ur. 25 śyrpńa abo 31 paźdźerńika 1451 we Gynue, ůng. 20 maja 1506 we Valladolid) – ojropejski żyglorz a nawigator (tradycyjńy uznowany za Gynuyńczyka, podug nojnowszych uoddeknyńćůw wjerza Katalůńczyk[zdrzůdło?]).
Kapitan wyprawy, kero płynůła na trzech statkach: Santa María, Niña a Pinta pod fanům Kastylije we poszukowańu zachodńij cesty morskij do Indyjůw. Jako pjyrszo we gyszichće nowożytnych geograficznych uoddekńyńćůw przepłynůła zwrotńikowy Uocean Atlantycki a 12 paźdźerńika 1492 dotarła do Zachodńich Indyjůw (Antylůw) u brzygu Ameriki - kůntynyntu ńyznůmygo wuůnczas we Ojropje. Mjanowany uostoł za dokůnańo admirałym a pjyrszym namjestńikym szpańelskich kolůńijůw we Strzodkowyj Americe, uorgańizatůr a kapitůn sztyrech uodkrywczych rajzůw transatlantyckych ze Szpańije do Ameriki.


text:
Lětuša bičwolejbulowa tura Radija Satkula je so 2. julija zahajiła. Hač do kónca awgusta hišće so mustwa na potom dohromady dźewjeć stacijach wubědźuja. W małej seriji tu jednotliwe hrajnišća předstajamy.
Miłoćicy (SN/pdź). W Budyskej Sprjewinej kupjeli wubědźowaše so minjenu póndźelu zaso 16 mustwow w bičwolejbulu. Běše to poslednja stacija Satkula-bičtury do wulkeho finala w Miłoćicach. Přesadźił je so na kóncu cyłk Škit Budyšin, bjezdwěla jedyn z faworitow na cyłkowne dobyće. Dołhož so bičwolejbulowa tura Radija Satkula po Łužicy wotměwa, zarjaduja jeje finalne wubědźowanje w Miłočanskej Bobkec jěchanskej hali. Tam wubědźuje so stajnje 20 mustwow na dwěmaj hrajnišćom wo pokal młodeje žołmy Satkula.