text:
Na gōrnoślōnskisch szportplacach, 22.11.2020
Corŏz wiyncej szpilōw po Covidowej pauzie. Nieftore manszafty fest nadgōniajōm zaległości (dlŏ przikłŏdku BK Ôpawa grała w basketbal aże 3 szpile w tydniu). HC Oceláři Trziniec ustanowiōł rekord ôtwarciŏ ligi czeskej – wygrali piyrsze 9 szpili. Rekord mōgli poprawić w niedzielã, kiej wygrywali w Pardubiach po 2 tercjach 3-6. Ôstatniŏ tercyjŏ sie jednak fest nie podarziła i po dogrywce raja wygranych szpilōw ôstatła przerwanŏ.
Mōmy lidera we polskej lidze voleybala i czeskej lidze handbala.
Fusbal
Liga polskŏ chopōw
Górnik Zŏbrze – Piast Gliwice 1-2
Po 10 szpilach Górnik Zŏbrze je 3, Biylsko-Biołŏ 14, a Piast Gliwice durch 16.
Liga polskŏ babōw
Olimpia Szczecin – Rolnik Biedrzichowice 4-1
Rolnik Biedrzichowice – KKP Bydgoszcz 1-2
Po 11 szpilach GKS Katowice je 6, Rolnik Biedrzichowice 11, ROW Rybnik 12.
Liga czeskŏ chopōw
Sigma Olomouc – MFK Karwinŏ 3-0
Slezsky Ôpawa – Slavia Praga 0-6
Po 8 szpilach MFK Karwinŏ je 9, Banik Ôstrawa 12, a Slezsky Ôpawa 17.
Hokej na lodzie
Liga czeskŏ chopōw
HC Oceláři Trziniec – Motor Czeske Budziejowice 6-3
HC Oceláři Trziniec – Škoda Pilzno 3-1
Dynamo Pardubice – HC Oceláři Trziniec 7-6 (po dogrywce)
Po 10 szpilach HC Oceláři Trziniec je drugi, ale mŏ zagrane 3 szpile maniyj ôd lidera.
Liga polskŏ chopōw
GKS Katowice – KS Toruń 0-1
JKH GKS Jastrzymbiy – KS Toruń 6-5
GKS Tychy – Stoczniowiec Gdańsk 8-0
GKS Katowice – Cracovia Krakōw 3-4
JKH GKS Jastrzymbiy – Zagłębie Sosnowiec 4-2
GKS Katowice – KS Toruń 3-2
KH Sanok – GKS Tychy 3-1
Po 19 szpilach na piyrszym placu je JKH GKS Jastrzymbiy, przed GKS Tychy. GKS Katowice je na 5 placu.
Voleybal
Liga polskŏ chopōw
Aluron Virtu Zawierciy – AZS Stal Nysa 1-3
GKS Katowice – Cuprum Lubin 2-3
ZAKSA Kandzierzin-Kojźly – AZS Stal Nysa 3-0
GKS Katowice – Ślepsk Malow Suwałki 3-1
Po 9 szpilach piyrszŏ je ZAKSA Kandzierzin-Kojźly, przed Jastrzębski Węgiel, GKS Katowice je 6, a AZS Stal Nysa 13.
Handbal
Liga polskŏ chopōw
SPR Stal Mielec – Gwardia Ôpole 31-28
Górnik Zŏbrze – SPR Tarnōw 28-19
MMTS Kwidzyń – Gwardia Ôpole 21-21
Po 9 szpilach Gwardia Ôpole je drugŏ, a Górnik Zŏbrze 4.
Liga czeskŏ chopōw
HC Banik Karwinŏ – Dukla Praga 29-26
SHC Malomerice – HC Banik Karwinŏ 27-42
ROBE Zubri – Pepino SKP Fridek-Mistek 27-25
Po 8 szpilach liderym je Banik Karwinŏ, a Pepino SKP Fridek-Mistek je na 5 placu.
Basketbal
Liga czeskŏ chopōw
BK Ôpawa – BK JIP Pardubice 85-69
NH Ôstrawa – BK Ôpawa 94-106
BK Decin – BK Ôpawa 68-77
Po 9 szpilach BK Ôpawa je drugŏ.
Liga polskŏ chopōw
Legia Warszawa – GTK Gliwice 95-85
Po 14 szpilach GTK Gliwice śleciały na 12 plac.


c: text/html

text:
Dalši krok za škit kulturnych pomnikow w Chróšćanskej gmejnje
Chrósćicy (JK/SN). Hižo loni nazymu zaběraše so Chróšćanska gmejnska rada z naležnosću, kotraž njeje jenož za tamnišu gmejnu wažna, ale kotraž by tež druhe gmejny zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe potrjechić móhła. W Chrósćicach buchu we wjacorych padach swjate křiže z dotalnych městnow přestajene abo zrumowane. Gmejna je wo tym hakle zhoniła, jako bě přepozdźe. Tež hdyž so při tym wo priwatne naležnosće jednaše a křiže na priwatnych ležownosćach stejachu, su wone a modlerske stołpy dźěl našeje kulturneje krajiny. Hdźež hižo njesteja, něšto pobrachuje a krajina wochudnje.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Francek Fyrtok 20.11.1920
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Kochany Hanysie!
Alech cie dostoł! Musiało cie dopolić, że aż „Steckbief” postawiłeś do „Kocyndra”, aby mie najść. Kebyś był wydrukowoł moja fotografio, to byłbych pisoł, ale jo nie jest ôd macochy i jak nie było w „Kocyndrze” fotografii toch i nie pisoł.
Ô tym „Steckbriefie” pogodōmy ekstra, boś mie nim ubōdł, ale ci dziynkuja, iżeś sie ô mie staroł i płakoł. Iże mie hajmatstroje zabiły aboch zmorzł na hołdzie jakeś to pisoł w Steckbriefie, tego ci nie zapōmni a choćbyś i sztery achtliki z kōniakym ôdwalił.
Kaj ech był bez tyn czos, tego ci tak blank przi ludziach pedzieć nie moga. Iżech sie bił w Zobrzu kole Kōnkordyji, to prowda, joch doł sztous a szwoby przewrocały sie jak trupy. Iżech potym był na starczynym weselu, to też prowda. Była tam nowo libsta, to ô pisaniu nie było godki. Ciebiech ômalował tak, że Maryśka już z tobōm rzōńdzić nie bydzie. Manuś sie z tego rzoł jak stary hynkszt. Ale tyś sie zymścił w Steckbriefie. S my teraz kwit.
Jakech wrōcił do chałupy toch dopiero mioł wykopki. Staro zrobiła mi wojna, jakej jeszcze nie było ôd kedy my sōm społym. Bez trzi dni trajkotała jak na nowej klekotce. Synek mi zachorowoł. Chodzi już do szkoły na polsko nauka. Nauczyciel ôpowiadoł w szkole, iże Pan Bōg wyjōnł Adamowi ziebro i zrobił z niego Ewa. Na drugi dziyń synek rano stynko, chyto sie za bok i pado: „mamo, jo też dostana Ewa jak Adam”. Darymniech go pocieszoł, iże to stanie sie, jak mu wōns urośnie, ale synek nic, bo już mu brak ziebra i bok go boli. Teraz to płacze skirz Ewy, a jak urośnie, to go ani na powrozach nie udzierża, bo jest synym swojego ôjca. Za to moja cera, co mo piyńć lot, do szkoły nie chodzi, ale jest bardzo porzōndno, bo jeszcze nic nie wie.
Nojgorszy kłopot to staro libsta, co z niejednego pieca chleb jadła, a zerwiesz z niōm i nie wystarosz sie lo niej ô ersatz. Joch sie też lo niej nie postaroł ô ersatz i teroz mōm ôstuda tako, jak Niymcy z hautōnōmijōm. Jużech myśloł, żeby jej narajić Urbanka, bo jest młodszy ôd niej i lo niej by pasował, abo też jakego żyda, bo żydōw ôkrutnie lubi. Już jej głowa siwieje, a pytel jej loce jak cyntryfuga, to by jōm Urbanek umioł przetelegrafować, abo by jōm zasypoł notami. Miołby Urbanek z niōm robota i nie robiłby inszych głupstw. Ôna by sie uspokojiła, młodzi ludzie mieliby też pokōj, jo zaś bych szukoł libsty u masarza, bo mi to jest potrzebne.
Drukowołeś Hanysie ô niymieckej hautōnōmiji a to miało być tak: haut-ōnōmija, niby to pruske przirzeczynie, iże bydzie hautōnōmija z Berlina lo Gōrnego Ślōnska.
Mieszkōm teroz na hołdzie. Sōm tam gazy, ale jo sie nie boja ô moja cnota, że sie uwyńdzi. Kole hołdy bawiōm sie chłopcy we fusbol. Wczora poszełech sie im przijrzeć i co? Jedni chłopcy walili we fusbol a drudzy leżeli do gōry brzuchami. Pytōm sie ich, czymu leżōm i czymu sie też nie bawiōm, a ôni mi pedzieli: „my sie też bawimy, ale w Kōmitet plebiscytowy”.
Niymcy szukajōm na Gōrnym Slōnsku głupich. Tak im chodzi ô nich, że za każdego głupiego płacōm. Ale kożdy głupi musi być robotnikym, nie beamtrym. Moc tysiyncy takich głupich Niymcy chcōm wywieść z Gōrnego Ślōnska do Rumunji, a to skirz tego, iże na Niymcach roboty niyma i swojich ekynsztejerōw chcōm przisłać do roboty na Gōrny Ślōnsk. Ale gōrnoślōnski berchmōn nie głupi robić miejsce lo niymieckich grynzbulikōw, mogōm mu pod łata skoczyć.
Ôgłoś Hanysie wszystkim Niymcōm, co chcōm przijść na Gōrny Ślōnsk do roboty, iże gōrnoślōnski berchmōn mo dużo miejsca pod łatōm.
Pozdrowio cie na kopaset razy Twōj
Francek Fyrtok.


text:
Krys tarnogōrski: chop z Byńdzina porwoł auto i staranowoł wrōta
Porwane auto, poprzniōne ôgrodzynie i instalacyjŏ wodnŏ, to bilans nocnyj szarży 27-letnigo miyszkańca krysu byńdzińskigo. Chop przedostoł sie na teryn ôgrodzōnyj posesyje, kaj w pywnicy chałpy powyrywoł rułki z wodōm, a potym porwoł volkswagena, co nim staranowoł zawarte wrōta wjazdowe. Szarżã chopa skōńczyła kolizyjōm z przidrōżnym ôgrodzyniym, jednak ôn uciyk piechty i zabarykadowoł sie w cudzym pōmiyszkaniu.
Policyjōny dostali zgłoszynie, iże w jednyj z miyjscowości w krysie tarnogōrskim, bez ôgrodzynia posesyji przeskakiwoł chop i wykrzikowoł, iże ftoś go gōni. Potym tyn chop z jednyj z posesyji porwoł zaparkowane auto i staranowoł nim zawarte wrōta wjazdowe. Przibyli na plac policyjōny z Pyrzowic wartko ôbsztalowali, w kerym rychtōnku ôdjechoł sprŏwca i ruszyli w pościg. Już na terynie krysu byńdzińskigo wachtyrze prawa dozdrzeli ôsztrzaśniynte na przidrōżnym ôgrodzyniu porwane wozidło. Bydōncy na placu świŏdkowie, skŏzali szandarōm dōm, do kerego wlecioł chop. 27-latek zabarykadowoł sie w izbie na piyrszym sztoku budōnku i niy chcioł żŏdnego puścić. Dopiyro po gŏdce z policyjōnami z Pyrzowic, miyszkaniec krysu byńdzińskigo ôtworzōł dźwiyrze. W gŏdce z policyjōnami sprŏwca prawiōł, iże gōniyły go niyznōme mu ôsoby, ôn chcioł być bezpieczny, tōż porwoł auto i jechoł w w strōnã swojigo dōmu. Na plac przijechali policyjōny z wydziału ruchu drōgowego, kerzi sprawiyli u 27-latka test na ôbecność w ôrganiźmie postrzodkōw bamōncōnych. Wynik testu bōł pozytywny, tōż policyjōny zabezpieczyli tyż krew do podszukowań. Posiedzicielka skradzionego auta poświŏdczyła, iże chop ôkrōm raubu i poprzniyniŏ wrōt wjazdowych, we pywnicy jeji chałpy zdemolowoł instalacyjõ wodnõ. Cołkość strat porachowano na kwotã 40 tys. złotych. Miyszkaniec krysu byńdzińskigo ôstoł zastawiōny i trefiōł do policyjnyj cele. Wczorej usłyszoł ôbskarżynia. Grozi mu do 5 lŏt heresztu.


text:
Hewimetal
Hewimetal abo po prostu Metal – zorta pjosynek muzycznych uo ćynżkim, mocnym brzmjyńu gitary a uostrym szlagcojgu, podgatůnek muzyki rokowyj[1]. Powstowoł pod końec 60. lot XX st. we Wjelgej Brytańiji a USA zapoczůntkowany m.in. bez take skupiny jak: Black Sabbath, Led Zeppelin, Iron Maiden, a Deep Purple. Hewimetal je uoparty na roztomajtych elektrycznych gitarach (zowdy tyż gitarze basowej), szlagcojgu a wokalu. Teksty pjosynek sům bezma zowdy uo ponurej a roz za kedy i depresyjnej tematyce[2].


text:
- Naklejka "Jsem Slezan, ne Polák. Česko mám rád"
- Magnes Oberschlesien
- CSŚB 8 - Charles DICKENS - Godniŏ pieśń
- Magnes Górny Śląsk
- Kalendarz 2022 "Obrazki ze Śląska" Grzegorza Chudego
- Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw - Lewis Carroll (książka+audiobook)
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Naklejka "Bajtel we aucie"
- Atlas plebiscytu górnośląskiego / Atlas des oberschlesischen Plebiszits
- Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku - Zbigniew Rokita
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
CSŚB 8 - Charles DICKENS - Godniŏ pieśń
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
"Godniŏ pieśń" to śląski przekład klasycznego dzieła bożonarodzeniowego Charlesa Dickensa "A Christmas Carol" (pol. "Opowieść wigilijna") dokonany przez Grzegorza Kulika. Książka ilustrowana jest obrazkami Johna Leecha z pierwszego angielskiego wydania z 1843 roku.
Fragmenty:
Co to sōm do ciebie Gody, jak niy ino czas płacyniŏ rachōnkōw, jak żeś je bez piniyndzy? Czas, jak widzisz, żeś je ô rok starszy, ale ani trochã bogatszy! Czas, jak po kludzyniu ksiōng bez dwanŏście miesiyncy, widzisz, iże niy mŏsz ani ceskigo profitu! Keby moje pragniynia sie społniyły – pedzioł Scrooge zgorszōny – kożdy cymboł, co gŏdŏ „Radosnych Godōw”, winiyn być uwarzōny we makōwkach i wrażōny do ziymie ze patykym jymioły we sercu. Tak by było!
Straszny głos ryknōł we antryju:
– Prziniyście sam kofer ôd panŏczka Scrooge’a! – I pokŏzoł sie w nim sōm dyrechtōr. Dziwoł sie na tego panŏczka Scrooge’a ôkropicznie z gōry i wkludziōł go w nojgorszõ launã, jak podali sie rynce. Przeszli potym do ôszkliwyj studnie, co ôstała z nojlepszyj izby, jakõ świat widzioł, kaj ôd zimy mapy na ścianach i globy na ôknach wyglōndały choby ze wosku. Tam wyciōng zbōnek cudacznie lekigo wina i kōncek cudacznie ciynżkigo kołŏcza, i doł je bajtlōm. Posłoł bedyntra po szklōnkã „czegoś” dlŏ briftryjgra, ale tyn podziynkowoł, bo jeźli to to samo, co dostoł ôstatni rŏz, to ôn tego niy wypije. Kofer ôd panŏczka Scrooge’a bōł już prziwiōnzany do wiyrchu ôd kolasy, bajtle pożegnały sie ze dyrechtorym i z uciechōm ôdjechały drōgōm, a spod kōł wyskŏkowoł śniyg i czŏrne liście.
Grzegorz Kulik - ur. we 1983 r. w Bytōmiu. Bloger, autōr ślōnskich przekłŏdōw "Dracha" ôd Szczepana Twardocha, Euro Truck Simulator 2, Gwiezdnych Wojyn, platformy WordPress i inkszych. Prōmuje ślōnskõ mŏwã swojim kanałym „Chwila z gŏdkōm” we serwisie YouTube, kaj ekleruje jij prawidła.


text:
Rakusko-Wuherska
Rakusko-Wuherska (němsce Österreich-Ungarn, madźarsce Osztrák-Magyarország) běše historiski multietniski kraj w srjedźnej Europje, ke kotremuž słušachu teritorije dźensnišich statow Awstriska, Madźarska, Čěska, Słowakska, Słowjenska, Chorwatska a Bosniska a Hercegowina (1908–1918) kaž tež dźěle dźensnišeje Pólskeje (Krakow), Ukrainy (Lwiw), Rumunskeje (Sedmihródska), Serbiskeje (Wojwodina), Čorneje Hory (Kotor) a Italskeje (Južny Tirol).
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Rakusko-Wuherska eksistowaše w statnoprawniskej formje dwójneje monarchije wot 21. decembra 1867 hač k wustupej Madźarskeje z unije dnja 31. oktobra 1918. Wobsteješe z historiskeju dźělow Cisleithanska (Rakuske kejžorstwo) a Transleithanska (Madźarske kralestwo). K tomu přińdźe wot lěta 1908 přez aneksiju dobyta Bosniska-Hercegowina.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]


text:
Hiroszima
Spůłrzyndne: 34°23' N 132°27' E
Hiroszima (jap. 広島市 – Hepburn: Hiroshima-shi, Kunrei: Hirosima-si) – mjasto we Japůńije, na wyspje Honsju nade zatokům Hiroszima, stolica prefektury Hiroszima. 6 śyrpńa 1945 sztartujůnco s wyspy Tinjan superforteca B-29 śćepła sam sztyrotůnowo atůmowo bomba. Mjyszkoło sam włůnczas 275 tyś. ludźi a stacjonowoł 40-tyś. garńizůn. Bomba wybuchnyła uo 8:16:02 a zabjůła na mjyjscu 78 100 ludźi, 13983 nastympnych uznano za zagińůnych. Bůło to pjyrsze we gyszichće użyće brůńi atůmowyj we wojńy. Druge bůło trzi dńi ńyskorzi we Nagasaki. Hiroszima uodbudowano we stylu zachodńim a ze ińicjotywy jeij burmistrza uogłoszůno Mjastym Pokoju.


text:
Ferganski doł
Ferganski doł (uzbeksce Fargʻona vodiysi; kirgisce ФepraHa өpөөHү/Fergana öröönü; tadźikisce Boдии ФapғoHa/wodii Farghona; rusce ФepraHckaя дoлиHa/Ferganskaja dolina) je husće wobsydlena dolina mjez horinami Tienšan a Alaj w srjedźnej Aziji. Přez wudolinu ćeče z wuchoda do zapada rěka Syrdarja, jedna z dweju najwjetšeju rěkow tutoho regiona.
W 300 kilometrow dołhim a hač do 110 kilometrow šěrokim dole bydli wjace hač dźesać milionow ludźi, štož wotpowěduje 20 % ludnosće cyłeje srjedźneje Azije. Politisce je Ferganski doł rozdźěleny mjez Uzbekistanom, Kirgiskej a Tadźikistanom. Ludnosć wobsteji z Uzbekow, Kirgizow, Tadźikow, Tatarow a wjacorych etniskich mjeńšinow. Wjetšina wobydlerstwa je muslimska.
Dolina je pomjenowana po měsće Fergana, dźensa uzbeksce Fargʻona.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 18.10.2020
Skuli korōnawirusa we ôstatnim tydniu grane bōło yno 10 szpilōw, z czego wszystke we polskich ligach.
Fusbal
Liga polskŏ chopōw
Cracovia Krakōw – Piast Gliwice 1-0
Górnik Zŏbrze – Raków Czynstochowa 1-3
Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ – Warta Poznań – pyńdziałek
Po 7 szpilach Górnik Zŏbrze je drugi, Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ 13, a Piast Gliwice 16.
Handbal
Liga polskŏ chopōw
Łomża Vive Kielce – Gwardia Ôpole 39-24
Po 4 szpilach Gwardia Ôpole je 7, a Górnik Zŏbrze 8.
Liga polskŏ babōw
KPR Ruch Chorzōw – MKS Zagłębie Lubin 26-36
Po 5 szpilach KPR Ruch Chorzōw je ôstatni.
Hokej na lodzie
Liga polskŏ chopōw
Unia Ôświyncim – GKS Tychy 2-3 (po dogrywce)
JKH GKS Jastrzymbiy – GKS Tychy 0-1
Po 10 szpilach GKS Tychy je piyrszy, JKH GKS Jastrzymbiy 3, a GKS Katowice 5.
Voleybal
Liga polskŏ chopōw
Asseco Resovia Rzeszōw – AZS Stal Nysa 3-1
Verva Warszawa – GKS Katowice 3-1
Basketbal
Liga polskŏ chopōw
BM Slam Stal Ostrōw Wielkopolski – GTK Gliwice 83-61
Po 9 szpilach GTK Gliwice je 5.


text:
Reinhold Olesch
Reinhold Olesch (nar. 24 września 1910 we Zŏłynżu k. Katowic, um. 23 czyrwnia 1990 we Köln) – ślōnski gŏdkoznawca, profesōr slawistyki, czōnek m.in. Polskij Akadymije Nauk i pŏru inkszych miyndzynŏrodowych akadymiji, hōnorowy czōnek Miyndzynŏrodowego Kōmitetu Slawistōw.
Biografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kej jego fater zginōł na frōncie I światowyj wojaczki, familijŏ uzdała sie przekludzić do wsi Anaberg kole Wielgich Strzelec, we keryj Reinhold nauczōł sie gŏdać po ślōnsku. Do kōńca życiŏ nawiydzoł i spōmŏgoł sztofowo przŏcieli ze Anabergu. Reinhold Olesch uczōł sie we Nysie, a potym w gimnazjum św. Macieja we Wrocławiu. Na zaczōntku lŏt 30. XX stoleciŏ sztudiyrowoł filologijõ i słowiańskõ fōnetykã na Uniwerzytecie we Wiedziyniu, kaj uczynszczoł na wykłady m.in. Nikołaja Trubeckoja. Z Wiedziynia przeniōs sie do Pragi, a potym kōntynuowoł naukã na Uniwerzytecie Berlińskim kaj sztudiyrowoł tyż historyjõ i geografijõ. We Berlinie styknōł sie z Aleksandrem Brücknerem jako egzaminatorem, a potym jego nŏstympcōm Maksem Vasmerem, kery stoł sie jego patrōnym. Za namowōm Vasmera Olesch nagrŏwoł słowiańske teksty gwarowe na gramofōnowych platach. Tymatym jego doktorskij dysertacyje Zur schlesischen Sprachlandschaft. Ihr alter slawischer Anteil („we sprawie ślōnskigo landszaftu gŏdkowego, udzioł we nim wōntku starosłowiańskigo”), ôbrōniōnyj na Uniwerzytecie Fryderyka Wilhelma we Berlinie, były słowiańske dialekty Ślōnska, kere sōm Reinhold Olesch uwŏżoł za swojã rodnõ gŏdkã[1]. Ôstały ône bazowym przedmiotym jego baczyniŏ tyż we niyskorniyjszyj naukowyj robocie. Jeszcze przed wojaczkōm we roku 1937 roku ôpublikowoł dwie roboty: bydōncõ pokłosiem dŏchtōratu Die slawischen Dialekte Oberschlesiens („słowiańske dialekty Gōrnego Ślōnska”) i habilitacyje Beiträge zur oberschlesischen Dialektforschung. Die Mundart der Kobylorze, I. Deskriptive Phonetik („przyczynek do podszukowaniŏ gōrnoślōnskigo narzycza, dialekt Kobylorzy”; tajla 1, ôbyjmujōncŏ fōnetykã ôpisowõ). We 1938 roku ôpublikowoł Serbokroatisch aus Herzegovina, a potym Drei polnische Mundarten. Góralisch, Nordmasowisch, Kujawisch. Dziynki dwōm piyrszym robotōm dostoł tytuł dŏchtora i Docentdocenta, a potym robotã lektora polskij gŏdki na Uniwerzytecie we Greifswaldzie. Publikacyje ô ślōnskij gŏdce zyskały barzo pozytywnõ recynzyjõ Kazimierza Nitscha, ale u miymieckich sztudyntōw zwiōnzanych z NSDAP wywołały ściykłe ataki (jego roboty spŏlōno na berlińskim brukflŏstrze a potym zakŏzano jejich publicznego rozszyrzowania), co sprawiyło relegowanie go ze stanowiska lektora, na kere wrōciōł po ôsobistyj interwyncyji Vasmera[2].
We lipniu 1939 roku, jako spisowanego bez Gestapo, wcielono go do Wehrmachtu we gradusie szeregowego (ôprōcz że jako docentowi nŏleżoł mu sie ôficerski stopiyń), we przidŏwku z przydziołem do pielyngnacyje kōni, a niyskorzij do kancylaryje polowych skuli idyalnõ wiadōmość pŏru cudzych gŏdek. Przi wojsku sużōł do kōńca wojaczki, no tōż bezma szejś lŏt. Na Ukrajinie podszukowoł miyjscowe dialekty. Ôd 1946 roku Olesch kōntynuowoł naukowõ karierã we Miemczech[2].
Twōrczość i wyrōżniynia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We jego przirobku znŏdły sie m.in. reedycyje Biblije Leopolity – nojstarszyj polskij Biblije z 1561 roku jak tyż kaszubskich starodrukōw, a tyż ôbrobiyniŏ ruskich bojek i roboty na tymat gŏdki połabskich Słowian. Reinhold Olesch wrōciōł tyż do robot nad sprawami Gōrnego Ślōnska. Ôbrobiōł ôn, wydany we roku 1958 we Berlinie, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg to znaczy słownik gwary wsi Anagerg i Wysokŏ, przinŏleżōncyj do dialektu Kobylorzy. Przeciw poglōndōm Olescha, wyrażōnym w jego wcześniejszych robotach, wydŏwca użōł w tytule „polski”, a niy „słowiański”, chociŏż sōm Olesch użōł tam nawet slawistycznyj transkrypcyji, a niy polskij[3]. Założōł seryjõ „Slavistische Forschungen”, mocka lŏt bōł spōłredachtorym (i spōłzałożycielym) seryje „Mitteldeutsche Forschungen”, cajtōngu „Zeitschrift für slavische Philologie”, a tyż „Die Welt der Slaven, Bausteine zur Geschichte der Literatur bei den Slaven”, seryje „Slavistische Studienbücher” a „Biblia Slavica”.
Przipisy
- ↑ Joanna Rostropowicz, Śląski był jego językiem ojczystym, w: Śląsk bogaty różnorodnością – kultur, narodów i wyznań. Historia lokalna na przykładzie wybranych powiatów, miast i gmin (red. Krzysztof Kluczniok, Tomasz Zając). Centrum MultiMedialne, Czerwionka-Leszczyny 2004, s. 47–54, ISBN 83-920458-5-8
- ↑ 2,0 2,1 Stanisław Urbańczyk, Śp. Reinhold Olesch (24 IX 1910 – 23 VI 1990), „Język Polski”, R. LXXII, nr 2–3 (marzec–czerwiec), 1992, s. 81–85 [dostymp 2020-10-05].
- ↑ Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Teil I–II, In Kommission bei Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1958–1959
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Joanna Rostropowicz, Śląski był jego językiem ojczystym, w: Śląsk bogaty różnorodnością – kultur, narodów i wyznań. Historia lokalna na przykładzie wybranych powiatów, miast i gmin (red. Krzysztof Kluczniok, Tomasz Zając), Centrum MultiMedialne, Czerwionka-Leszczyny 2004, s. 47–54, ISBN 83-920458-5-8
- Gedenkschrift für Reinhold Olesch, hrsg. von Hans Rothe, Roderich Schmidt, Dieter Stellmacher, „Mitteldeutsche Forschungen” 100, Böhlau Verlag, Köln–Wien 1990, ISBN 3-41202-190-3
- Stanisław Urbańczyk, Śp. Reinhold Olesch (24 IX 1910 – 23 VI 1990), „Język Polski”, R. LXXII, 1992, nr 2–3 (marzec–czerwiec), s. 81–85 [trza mieć DjVu].


text:
Blubry zez Kościana
Wew harcerski drużynie
Buło to cheba wew czworty klapie, jak żym sie zapisoł do harcerzy, do drużyny imiyniym tegu rycerza, co ciyngiym szczerum prowde godoł, a nazywoł sie Zawisza Czorny. Rychtyg bez to chusty ty drużyny buły czorne. Bułym dumny zez mundurka, co mi go matka saprawiuła, łodkupujunc łod kulawygo Jacha zez szósty klapy, bo Jachu bez łostatni rok wystrzeluł i zrobiuł sie łożgol. Musieli na te gideje winkciejszy mundur wyrychtować.
Mój nowy strój buł dziebko wyblakły, bez to żym wyglundoł na starygo wyge wew harcerstwie, chocioż póki co, bez krzyża, bez naszywków na rynkowie i zez śnurym szeregowygo. Ale już po wakajach, a rychtyg po łobozie został żym nie belejakiym parzyngum wew harcerstwie. Ciyngiym bez to, że żym sie nie łoszczyndzoł i zdobuł żym kupe sprawności, jak kuchcik, sobieradek, sprawne rynce, aktor (to za wystympy na łognisku), przewodnik, leśnik i jeszczyk pore, co mi mało co miejsca łostało sie na rynkowie łod naszywków. Nu i nojważniejszo rzecz, to przysiynga, czyli taki krzest.
- „Mum szczerum wole cołkiym życiym pełmić służbe Polsce Ludowy...”
Tak sie zaczynały słowa ty przysiyngi, chocioż wew przedwojynny ksiunżeczce mojygo łojca stojało napisane: „Mum szczerum wole cołkiym życiym pełmić służbe Bogu i Łojczyżnie”. Łuni tam przed wojnum jeszczyg nie wiedzieli, co kiedyś bydzie Polska Ludowo i harcerze bydum tak rychtyg ciyngiym zajynci służbum ty ludowy, że na Pana Boga zbraknie jeim czasu, chyba że po cichu, jak który zeblyknie mundurek wew niedziele. Zaro tyż dostoł żym ksiunżeczke i krzyż harcerski, a po łobozie awansowoł żym na zastympowygo wew naszy drużynie Zawiszy.
Na tym łobozie miyszkali my wew hangarach, takich wielgich namiotach wypożyczunych łod wojska, spali my na pryczach zbitych zez sosnowych kołków, na siynnikach ze słumum, co kożdy sum se nusioł napkać. Wew tych namiotach, jak klara świyciuła, to buło cosik duszno, capiuło pleśnium i szkarpytkami a zaś, jak buła fest gisuwa, to siurało zez tych namiotów, gdzie popadło, co my nie nadunżyli menażków podstowiać, bo sie rug-cug robiuły połne.
Stołówke mieli my tyż pod chmurkum. Stoły i ławy buły zez surowych dechów, na sosnowych kołkach, na fest wbitych do ziymi. Cołki czas fajnie pachły lasym i żywicum. Aby jak siumpiuło, to trzeba buło zez menażkami zgolać do namiotu i szamać na pryczy. Ale tak, to szło spiłować a nawet buło wesoło.
Codziynnie rano i na wieczór buł apel. Zastympy, wew mundurkach, ustowiały sie wew czworobok, na wyznaczunych miejscach . Zastympowi meldowali co jest lołs, czy aby ktu nie choruje. Potym kumyndant łodczytywoł swoje i jaki bydzie podział łobowiunzków. Ktu mo dyżur wew kuchni. Wiycie, takie tam struganie pyrów, szorowanie wew jeziorze pioskiym gorów. Dali zaś, ktu mo warte wew dziyń, a który zastymp wew nocy. Jakie bydum zajyńcia, zaś ktu sie wyóżniuł, a ktu podpod poprzedniygo dnia. Zaś na kuniec apelu wciungniyńcie flagi na maszt. Roz aby nie buło co wciungnunć, bo jum wew nocy gibli jakiesiś spryciorze zez innygo obozu, kiedy warta sie skipła aby na chwiułke. Porute mieli ci zez warty do kuńca obozu i trzy razy karnioka, znaczy sie dodatkowum służbe wew kuchni, akurat jak sie grochówa przypoluła wew kotle kuchorzowi. Żol buł na te gilejzy sie gapić, jak sie zez tym kotłym mynczyli uślabrani jak proszczoki. Takie to buło łobozowe życie.
Do dzisiej wspuminum chwile przy łogniskach zez wycami i piosynkami, co my je co pore dni łorganizowli. Nie wiym, czy aby dzisiej harcerstwo, chocioż już na Polske Ludowum nie muszum przysiyngać, jest tyż tak prowdziwe i atrakcyjne jak downi.


text:
Chrapow
Chrapow (němsce Krappe) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow šěsć kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 241 m nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze 178 a na sewjerowuchodnym boku Byčina (346 m).
StawiznyWobdźěłać
Prěnje naspomnjenje jako Krapicz abo Kropezz pochadźa z lěta 1390.[1] Wjeska bě wot 16. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje Nosačanskeho ryćerkubła.
Po statistice Arnošta Muki měješe Chrapow w lěće 1884 84 wobydlerjow, mjez nimi 78 Serbow (93 %) a šěsć Němcow.[2] Rěčna změna k němčinje wotmě so hłownje w prěnjej połojcy 20. lětstotka, tak zo zwěsći Arnošt Černik srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wot jenož hišće 15 % wobydlerstwa.[3] Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Chrapowčenjo přisłušeja wot lěta 1679 Nosačanskej wosadźe.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Chrapow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 105. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 253. [120 wobydlerjow, z nich 10 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 5 z pasiwnymi, 3 serbske dźěći a młodostni, 102 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
LiteraturaWobdźěłać
- Marko Grojlich: Mjez horami a holu. Wjesne zapiski. LND, Budyšin 1998, str. 28–32
Bělecy (Bellwitz) | Dažin (Großdehsa) | Dołhaćicy (Dolgowitz) | Habrachćicy (Ebersdorf) | Hłušina (Glossen) | Chrapow (Krappe) | Karlowa Studnja (Karlsbrunn) | Ketlicy (Kittlitz) | Korecy (Georgewitz) | Łuwoćicy (Lautitz) | Luchow (Laucha) | Małe Radměrcy (Kleinradmeritz) | Mučnica (Mauschwitz) | Njechań (Nechen) | Njeznarowy (Eiserode) | Róžany (Rosenhain) | Serbske Kundraćicy (Wendisch-Cunnersdorf) | Serbske Pawlecy (Wendisch-Paulsdorf | Stara Chójnica (Altcunnewitz) | Stwěšin (Peschen) | Walowy (Wohla) | Wolešnica (Oelsa) | Wopaleń (Oppeln) | Wujer (Unwürde)


text:
Z čerstwym powětrom, kćějacej pychu a wustajeńcu přećiwo krizy
Wochozy (CK/SN). Nalětni swjedźeń we Wochožanskim parku błudźenkow kónc měrca je wotprajeny. Přiwšěm su tam njedźelu nowu sezonu zahajili. „Njewěmy, kak so kriza corony dla na nas wuskutkuje. Ale pohibowanje na čerstwym powětře po přirodźe k stabilizaciji imunoweho systema móžu w našim 20 hektarow wulkim parku jenož poručić. Ćim bóle, hdyž smy wšitcy napominani swoje socialne kontakty redukować“, rjekny předsyda spěchowanskeho towarstwa Ulrich Klinkert.


text: Wojerecy (KD/SN). Před 300 lětami bě hrabinka Katharina von Teschen jako wobsedźerka Wojerowskeho knjejstwa winicu w Małej Nydej znowa zapołožić dała. Cyle w znamjenju tohole jubileja steji njedźelu, 2. junija, lětuše zarjadowanje Wojerowskeje Kulturneje fabriki „KunstLandStrich“, na kotrymž so prawidłownje tež wobydlerjo z Małeje Nydeje, předewšěm ći z Winicoweje hasy, wobdźěleja. Tak chcedźa na přikład Petschikecy a dalše swójby swoje statoki wopytowarjam wočinić a na nich něhdyše ratarske žiwjenje wokoło Wojerec pokazać. Nimo toho wotměje so pola Petschikec njedźelu w 15 hodź. přednošk, na kotrymž porěči Marcel Steller z Wojerowskeho měšćanskeho muzeja wo winicarstwje we Łužicy.


text:
Ioniske morjo
Ioniske morjo[1] (grjeksce Iόvιo ΠέλaYoς – Ionio Pelagos, italsce Mar Ionico , albansce Deti Jon) je dźěl Srjedźneho morja a potajkim tež dźěl Atlantiskeho oceana.
Leži mjez Italskej, Albanskej a Grjekskej. Na sewjeru mjezuje z Jadranskim morjom. Na zapadźe mjezuje z Sicilskej a je zwjazane přez Messinsku wužinu z Tyrrenskim morjom. Ma wuchodźe je zwjazane přez Korintski kanal z Egejskim morjom.
Ioniske morjo ma přestrjeń 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 5121 metrow.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text:
Dubrovnik
Dubrovnik (łaćonsce Ragusium) je město na samym juhu Chorwatskeje. Nadeńdźe so w južnej Dalmaciskej při pobrjoze Jadranskeho morja, něhdźe 400 kilometrow juhowuchodnje Zagreba a 140 kilometrow južnje Sarajewa, blisko hranicy z Bosniskej a Hercegowinu a Čornej Horu. Město ma něhdźe 43.000 wobydlerjow a je tuž třinate najwjetše w Chorwatskej.
Dubrovnik je zarjadniske sydło županije Dubrovnik-Neretva a sydło katolskeje diecezy Dubrovnik. Wot lěta 1979 płaći stare město Dubrovnika jako swětowe herbstwo UNESCO a je jedyn z hłownych turistiskich cilow na Balkanskej połkupje.
Přistawne město bě jedne z hłownych kulturnych srjedźišćow za wuwiće chorwatskeje rěče a kultury. Přez lětstotki bě Dubrovnik jako Ragusa njewotwisna měšćanska republika, kotraž měješe kulturne a wikowanske zwiski nic jenož z cyłej juhowuchodnej Europu, ale tež z wjele druhimi městami srjedźomórskeho ruma.


text:
Hań downij w Beskidach sie nie budowało chałup, yny sałasze. Dziepro potym sie budowało chałupy, kapke podobne do tych sałaszy. Sałasz to było cosi takigo jak koliba, w kierej przesiadowoł owczorz s pastyrzami. Downij sałasz to była polana miyndzy lasami s budami i koszorami, w kierych owczorze pajśli swoji owce. Miyszkali óni w sałaszniczych budach, kiere nazywali koliba. Jak sie dało dwa sałasze do kupy, podeprziło sie jich sochami to szło srobić dach dwuspadowy oprzity na ziymi. W postrzodku wisioł na lańcuchu kocioł, w kierym sie warziło rzyntyce. Pod ścianóm stoła prosto stolica, na kierej społ owczorz. Kole niego była kumora, kaj spali juhasi. Była też tam trówła s bocim. Takóm kolibe szło porosbiyrać i przeniyść kaj indzi. Budowało sie też taki ajnfachowe koliby s żerdzi i gałynzi. Jak owczorze mieli dojść trowy, kaj sie pasły owce, to budowali wiynksze koliby s pni i s kamiyni. Ty nowsze koliby miały dach podniesióny do wyrchu i oprzity na niskich ścianach. Ty ściany były srobióne s grubych kónsków drzewa, abo s kamiyni. Na dach dowali szndzioł. Piyrsi Gorole, kierzi zaczli stawiać chałupy w Beskidach musieli wycinać lasy – ludzióm sie żyło coroz lepszy, tóż jich coros wiyncyj sie naskludzowało.
Jak kiery mioł chałupe to mioł hyr. Jak ni mioł chałupy to miyszkoł jako kumornik u kogosi w chałupie. Chałupy stawiali ludzie, co uż mieli swoji rodziny – babe i dziecka, ale nie każdy mioł s czego stawiać. Chałupy sie nigdy nie stawiało w pióntek, abo trzinostego. We ścianie musiało być belek nie do pory – dziewiyńć, piynć, abo jedynoście. Jak belek było baji dziesiyńć to farorz takij chałupy nie poświyncił. Do nowej chałupy wnoszało sie chlyb i sól, a ci co tam miyszkali musieli przekroczyć próg prawóm nogóm. Hań downij chałupy w gorach sie stawiało s grubych, nieociosanych belek smrekowych, abo jedlowych. Belki sie dowało na srómb. Belek było we ścianie od piynć do dziewiynć. Dolnio belka sie nazywała przicieś i leżała na podmurówce, kole nij był murek – prziklepek. Ostatnio belka sie nazywała płotwia abo srómb. Do nij były wpuszczóne krokwie, kiere były na wiyńźbie dachu. Do krokwi sie przibijało łaty, a do nich sie mocowało szyndzioły. Do ścian trzeja było wrazić mech, coby w chałupie było ciepło. Nad oknami były belki, kiere sie nazywały zawiyrki. Na zawiyrkach leżały tragarze, kierych było od trzech do sztyrech. Nejważniejszy był tyn tragarz w postrzodku, kiery był ozdobióny, s wyciyntóm gwiozdóm i rokiym, w kierym sie chałupe stawiało. Na tragarzach leżały deski, na kiere sie mówiło powół. Okna w chałupach były małe – kwadratowe, abo prostokóntne i miały sztyry, abo szejść szybek. Po dwiyrzach do chałupy sie poznowało, kiery w nij miyszkoł – hudobny chłop, czy bogaty gazda. Dachy na chałupach miały dwa okapy, dwa szczyty po bokach i kalynice na wyrchu. Na chałupach były aji rostomajte ozdoby. W bogatszych chałupach był kozubek, kiery kiejsi osłanioł dymnik, jak eszcze nie było kuminów. Na dachach eszcze była okróngło okółka.
Kiejsi w chałupach nie było kuminów, bo za kumin sie płaciło tela na rok, wiela kosztowała jedna krowa. Warziło sie w kotłach i rynikach, ogiyń sie poliło na polyniskach. Taki chałupy bez kumina sie nazywały kurlawe, a piece kurloki. Chałupy były nejprzód s jednóm izbóm, a potym z dwóma. Dłaszki sie robiło s poczóntku s ubitej gliny, a potym dziepro sie jich delowało – wykładało sie deskami. Dłaszka w siyni była s ubitej gliny, abo s wielkich plaskoczy. W siyni były dwiyrze, kierymi sie szło na strych, a do piwnice sie szło dostać po kamiynnych schódkach, jak sie odewrziło plechowy dekiel. Chałupy miały dycki siyń, izbe i kumore. Izba był nejważniejszo – tam je jadło, śniadało, obiadowało i wieczerzało, myło, spoczywało po robocie i aji rzykało, bo były tam świynte obrozki. Stół stoł dycki w kóncie naprociw dwiyrzi, w drugim kóncie stoł piec. Przi stole stoły stolice, a nad nim wisiały świynte obrozki.
Kole chałupy stoła stodoła s drzewa. Bywało też tak, że do stodoły był przistawióny schlyw. Stodoły ni miały gróntów – pod ścianami były poukłodane polne kamiynie – pecki. Ściany sie stawiało s grubych smrekowych belek, ociosanych założonych na srómb. Z przodku i ze zadku stodoła miała wrota, przez kiere sie wjyżdżało wozym. W postrzodku było gumno s uklepanej gliny. W gumnie sie młóciło obili i reż, a potym sie go aji wioło. Był eszcze sómsiek, kaj sie dowało suche obili i słóme. S gumna sie wylazowało na wyrch na piyntro, kaj była słóma i siano. Przi stodole był dycki bróg, a przi chałupie pociyni – tako szopka, kaj stoły wozy drabinioki, pługi i inksze rzeczy. Dycki sie stawiało chałupe i stodołe tak, coby szło przelyźć s jednego do drugigo i coby było blisko. Chałupy w gorach sie stawiało na gróniu tam, kaj świyciło słónko, ale kupe chałup sie stawiało kole rzyk, abo potoków. Na dziedzinach było kupa chałup, a kole dziedzin były przisiółki, a w tych przisiółkach były dwory. Dwory to było pore chałup kole siebie.
Chałupy sie budowało s drzewa. Nejlepsze drzewo to było drzewo s jedli. Drzewo smrekowe było łacniejsze, ale nie wydzierżało tak długo. Drzewa na ściany sie ścinało na jesiyń i niechało sie suszyć na jakisi czas. Hań downij tesorze ni mieli grzebyków i wszyjstko sbijali kołkami s drzewa. Taki kołki wydzierżały długszy niż grzebyki. Potym sie zaczło stawiać chałupy murowane. Miyszało sie malte, do kierej sie dowało wopno, cymynt dowali potym nieskorzi. Takóm chałupe było trzeja ankrować.


text: Budyšin (SN/mwe). „W rěkach a dalšich wodźiznach je jara mało wody. Za małozahrodkarjow je połoženje skoro bjeznadźijne, ale nic chutne. Njeměli wodu z „běžaceje žołmy“ klumpać a čerpać. Ekologisce trěbne minimalne wotběženje do rěčkow je hižo lědma zawěsćene“, Dunja Reichelt z nowinarskeho běrowa Budyskeho krajnoradneho zarjada na naprašowanje zdźěli. Kaž dale rěka, njetrjebaja pak so ludźo pitneje wody dla starosćić. Wot zastaraćelow wody Budyskeho wokrjesa njejsu zarjadej, kotryž je za zastaranje z pitnej wodu zamołwity, žane problemy dołho trajaceje suchoty dla přizjewili. Při wšěm pak dyrbimy zlutniwje z wodu wobchadźeć.


text:
Żydowski kalyndorz
Żydowski kalyndorz, lebo hebrajski (hebr. הלוח העברי) – mjeśůnczkowy kalyndorz (terozki mjeśůnczkowo-klarowy) używany bez symicke plymjůna uod przedgyszichtowych czasůw. Terozki używano wersyjo bůła wkludzůno we 359 roku uod sanhedryna.
Ajnfachowy rok moge być 354, 355 abo 356 dńůw dugi. Dugość przestympnych rokůw je 383, 384 abo 385 dńůw. Mjanůje śe uůne roki ułůmnymi, ajnfachowymi a połnymi. We ułůmnym roku we mjeśůncu cheszwan je jedyn dźyń myńi. We połnym kislew mo jedyn dźyń wjyncy.
Rachowańy rokůw je uod stworzyńo śwjata we 6 dńůw, kere podug żydowskich religijnych autorytetůw bůło 7 paźdźerńika 3761 p.n.e. skirz tygo rok 2010 je podyg żydowskigo kalyndorza rokem 5770/5771. Religijny rok mo anfang 1 dńa we mjeśůncu tiszri (wrześyń/paźdźerńik).
Hebrajski rok je potajlowany na 12 mjeśůncůw na 29 abo 30 dńůw dugich. Co trzi, a roz za kedy 2 roki dodowo śe trzinosty mjeśůnc mjanowany adar bet, adar szeni (adar II) abo weadar kery mo 29 dńůw, coby roki mjeśůnczkowy a klarowy bůły jednake. Drugi adar dodowo śe we cyklu Metůna co mo 19 rokůw, bez dwa kolejne roki, dodawany je zowdy do 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tygo uokresu.
Mjana mjeśůncůw sům brane ze babilůńskij tradycyji: tiszri, cheszwan, kislew, tewet, szwat, adar I (inksze nazwy: adar, adar-alef, adar II (tyż adar-bet, weadar), nisan, ijar, siwan, tamuz, aw, elul, kere majům do śa na uopy 30 (tiszri) abo 29 dńůw. Anfang mjeśůnca tiszri a śwjynto nowygo roku (Rosz ha-Szana) przipado kole podźimkowyj růwnonocy.


text:
Przikozania ślonskij baby
Ni ma na Ślonsku dwóch takich samych babów, kiere by sie tak samo łoblykały, tak samo godały, warziły i jeszcze co ino. Bo kożdo Ślonzoczka je inkszo. Ale je tako jedna prowda, że kożdo z nos, chocioż inkszo, je po czynści zaprogramowano tak samo.
Wiy kaj co mo
Prawie kożdo z nos wiy kaj co mo, pamiynto kaj co mo jejij chop i kaj co majom jejich bajtle. Za pierzina niy straci mobilnioka na koncercie, a jak straci, to znojdzie go na swojim placu, dziyń poźnij.
Kiej sie jom chop ło co spyto, to zawdy powiy jako przistało. Szpetnie niy nawciepuje i niy nawylywo rzeczy z przeszłości.
Bajtle jom słuchajom
Staro sie, coby niy łostawiać na pozdoryńdziu żodnych łostrych rzeczy, coby jejij bajtle czego niy popochały i nie trza było śnimi lecieć do dochtora. A kiej do przizwolyni na coś, to durch mo łoczy na łokoło gowy.
Dowo dekle na gorki
Praje kożdo ślonsko baba warzi dobre jodło, taki że kożdymu bydzie smakowało. I tyż tym ludziom, co majom wymyślate podniebiyni.
I kiej ino sie spodziywo, że wtoś przidzie na byzuch, abo widzi, że kiery bajtel mo jako niymoc, to zarozki wiy, jaki jodło sie noleży na ta przileżytość. Zawdy tyż pamiynto ło deklach na gorki. Bez dekli niy warzi, bo je szporobliwo.
Mo łoblyczki na kożdy czos
Niy warzi w tym samym co loto po drodze. Do warzynio mo fortuch (dejmy na to taki łod Gryfnie). Na wyjści mo klajdy, abo jeszcze co inkszego. Jak przidzie do dom to sie zaś przeblyko w łobleczyni po chałpie. Durś sie przeblyko, ale niy skuli tego, co je choby jako paniczka, ino coby uszanować te łoblyczki, kiere mo.
Gorkij babówki niy dowo żodnymu
Niy do gorkij babówki do zmaszkecynio, ani swojim bajtlom, ani chopu, ani tyż szwigermuter. Bo wiy, że to gorkij zisty sie niy jy, bo poradzi potym żołodnek boleć. Ale ni ma sie co czarować, że ino skuli zdrowotności tego wachuje. Łona wiy, że kiej by dała tako blacha na widok, to za chwila by tego niy było. Tako je prowda!
Zawdy posztopuje kiej trza
Kiej jejij chop mo dziura w zokach abo we kufaji mu rajfeszlos szczeli, to baba, łod razu biere sie do sztopowanio. Niy czeko na łostatnio chwila, aż zaś ni ma już w czym łazić, abo co gorsze, aż chop wyciepie galoty do hasioka.
Zwiyrza u nij sie majom jak u Ponboczka za piecym
Dbo fest ło kożdego gowiydnika. Fafika strziże jak trza, czoso a pucuje w ausgusie kiej sie umarasi. Kocikom zawdy dowo ło czasie pożrać. Kiej chowie kury abo gynsi, to dowo pozór, coby je puszczać i zawiyrać tak, coby żodno niy pitła. I do kożdego z nich godo, abo śpiywo, abo chalo po puklu.
Niy wadzi sie o gupoty
Ślonsko baba niy traci czasu na gupoty, toż z żodnym sie niy wadzi o bele jaki dupsy. Ze somsiodym, żyje dobrze, niy robi haji sprzedowaczkom, że wiela to i tamto kosztuje i czymu tak drogo. Staro sie, coby ze szwigermuter tyż se przoć, chocioż czasym psioczy, że bajtle dostowajom za wiela maszketów. A ze swojim chopym dogaduje sie ino wtynczos, jak sprawa je rychtig poważno, bo tak, to przeca chopu zawdy przaje nojbardzij! Taki my som i beztóż wszyjscy nom tyż przajom i ło nos pamiyntajom.


text: Hišće 81 dnjow hač do Pyeongchanga. Swětowy zymski sport hotuje so 13. raz na swój wjeršk. Kónc tydźenja je so w tójšto disciplinach olympiska sezona zahajiła; a hižo na ličbje wobdźělnikow so wotbłyšćuje, kak wažna wona je. A to za etablěrowane kraje faworitow, kotrež liča z wjele medaljemi, runje tak kaž za eksotow. W sankowanju w Innsbrucku-Iglsu na přikład chcyše so jenož pola žonow wjace hač 40 starterkow za hłowne wubědźowanje swětoweho cupa kwalifikować – w njeolympiskej sezonje je to snadź połojca. Někotre su z krajow, hdźež žana lodowa čara njeeksistuje abo hdźež ani sněha njeznaja. W bobowym sporće móhła so samo w februaru stawizna „Cool Runnigs“ wospjetować. Žónske mustwo z Nigerije je so sobotu ze swojim pjatym dokónčenym běhom na čarje w Calgaryju za Olympiske zymske hry kwalifikowało – na samsnym městnje, hdźež bě před nimale 30 lětami jamaiske mustwo cyły swět zahoriło.


text:
Sahara
Sahara to je strefa pustynno we půunocnyj Africe a nojwjynkšo pustyńijo na śwjeće. Zajmuje 9 064 300 km² placu na dugośći 5700 km - uod Uoceanu Atlantyckigo na zachodźe do Mořa Čyrwůnygo na wschodźe. Uod půunocy grańica mo wzduž gůr Atlas a Mořa Střůdźymnygo. Skiž fest ćynžkich warůnkůw - braku wody, jodua a srogigo gorůnca je řodko zaludńůno (ůng. 1 os/km²), krům oazůw, kaj je woda a roślinność.
Sahara je potajlowano na 14 pustyń:
- Al-Dżuf
- Erg Szasz
- Erg Ikidi
- Wielgi Erg Wschodńi
- Wielgi Erg Zachodńi
- Tadmait
- Tanizruft
- Hamada al-Hamra
- Ahaggar
- Tibesti
- Tenere
- Libijsko
- Bajuda
- Arabsko
Sahara půmjyškujům guůwńy nůmady - Tuaregi s ludźi, s roślinůw suchorosty, trowy pustynne a ńykej suonorośla a tyž růža pustyńi, fauna sam to skorpjůny, jaščurki a ze cyckočy fynki, myšoskočki a kamele.


text:
Dzisiŏj łod rana fest wiela sie dzieje we mediach społecznościowych we zwiōnzku ze tragicznôm sytuacjôm we Ruchu Chorzów. Poniżyj zebralimy nŏjważniejsze we jednym miyjscu:
Rano pojawiōła sie zrzutka na zajcie zrzutka.pl. Jesce rano wwidniŏł tam Adam Krawiec – prokurent, kiery według pracowników klubu zabierŏł piyniondze ze konta Akademii Piłkarskij Ruchu. Po weryfikacji konta, pojawiōła sie tam informacjŏ ze zdjyncia. Dodŏmy, że portal tyn działŏ tak, że po wpłyniynciu przelewu weryfikacyjnygo, nazwa właściciela zrzutki zmiyniŏ sie na nazwa właściciela konta ze kierego wyszôł przelew. Świadczy to ło tym, że przelew musiŏł wylyźć ze konta należōncego do klubu:
Leszek Błażyński, ze Przeglądu Sportowego miŏł łokazjŏ dzisiej pogŏdać ze wiceprezesem Ruchu – Marcinem Waszczukiem. Tweet zamieściōł we sieci:
Chodzom tyż słuchy (tukej jesce niy ma nic oficjalnygo), że Miasto bōłoby we sztandzie wyłożyć 600 tys. zł:
Jedne sie nie zmiyniŏ. Sztanowisko kybiców, kierzi zgodnie piszŏm, ło niy dŏwaniu piyniyndzy na obecnŏ spółka akcyjnŏ:
Do wiecora jesce je trocha czasu, śledźcie nasze media społecznościowe, kaj postarŏmy sie na biyżonco Wŏs informować.
Facebook => ŻNN na FB
Twitter => ŻNN na TT
własne / twitter / facebook


text:
Jurij Mjeń
Jurij Mjeń (němsce Georg Möhn; * 14. meje 1727 w Hruboćicach, † 22. awgusta 1785 w Njeswačidle) bě serbski spisowaćel, basnik, přełožowar a Njeswačanski ewangelski farar. Płaći jako załožer serbskeho swětneho pismowstwa.
Narodźi so jako syn bura a sudnika Jana Mjenja a jeho mandźelskeje Hany[1] w Hruboćicach pola Budyšina a wopytowaše wot 1738 do 1743 Kühnowy pietistiski seminar w Klukšu. Wot 1743 do 1747 bě šuler w Franckowej syrotowni w Hali. Po zakónčenju šule studowaše hač do lěta 1750 w Lipsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy skutkowaše na 35 lět w Njeswačanskej wosadźe, najprjedy hač do lěta 1760 jako diakon a wot 1761 hač do jeho smjerće w starobje 58 lět jako farar.
Jako prěni so z tak mjenowanym wyšim basnistwom w serbskej rěči zaběra a spěsni w lěće 1767 odu Serskeje rěče zamóženje a chwalba w rěčerskim kěrlušu w klasiskich heksametrach. Předłoha za to bě jemu Klopstockowy „Messias“, tehdy najsławniše němske basniske dźěło, z kotrehož w samsnym lěće někotre dźěle zeserbšći, zo by bohatstwo a fleksibelnosć serbšćiny dopokazał. W ćišću so jeho oda hakle w lěće 1806 wot jeho syna Rudolfa Mjenja w Budyšinje wuda.
Dale wozjewješe Mjeń někotre prědowanja w serbskej rěči, kaž na přikład Palaty šćěpowc (Budyšin 1772), kotrež słušeja do najzažnišim zjawam serbskeje wuměłskeje prozy. Zhromadnje z Janom Gotttraum Běmarjom, Janom Bjedrichom Langu a Hadam Bohuchwałom Šěrachom přełoži Lutherowu „Domjacu postilu“ (Budyšin 1751).
WozjewjenjaWobdźěłać
- (z Janom Bjedrichom Langu, Janom Gotttrauom Běmarjom a Hadamom Bohuchwałom Šěrachom): Teho woßebneho Muża Bożeho, D. Mertena Luthera, Domjaza Postilla, aby: Wukladowanja tych Szenjow nawschitke Nedzelje, Roczne Czaße.... Serbski přełožk Lutheroweje domjaceje postile, Budyšin, 1749
- Pokutne modlitwy za měr. Budyšin 1761
- Tón modlitwy dostojny bóh. We přihotowanju tych žnjow. Budyšin 1773, 1798, 1863
ŽórłoWobdźěłać
- Franc Šěn: Mjeń, Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 381sl.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Křćenski zapis Jurja Mjenja w křćenskej knize katolskeje wosady swj. Pětra w Budyšinje


text:
Jadno pśisamem zabyte, ale weto wuznamne tšojenje serbskich kulturnych stawiznow lětni se 2019 k styrźastemu razoju. W lěśu 1979 jo wujšeł stwórty a slědny zwězk »Stawizny Serbow« w serbskej a nimskej rěcy. Prědne wědomnostnje wuźěłane a za šyroki publikum wobźěłane cełkowne pśedstajenje serbskich stawiznow, wót wšogo zachopjeńka až do pśibytnosći, běšo z tym dokóńcone.
Dobrej dwa lětźasetka jo se sorabistiske slěźenje z tym projektom zaběrało. 15 awtorkow a awtorow Instituta za serbski ludospyt w Budyšynje ako teke Karla Marxoweje uniwersity w Lipsku su pó wopśimjeśu ku tym styrim zwězkam pśinosowali. Z wusokosću nakłada wót 5.000 (wudaśe w nimskej rěcy) respektiwnje 1.000 (serbske wudaśe) eksemplarow na zwězk lice »Stawizny Serbow« k twórbam sorabistiki z nejwušym nakładom.
Wjelika proca, kótaruž su wobźělone tencas do tych styrich zwězkow inwestěrowaś mógali, ma w prědnem rěźe něco cyniś z politiskim wuznamom toś togo projekta. Historiografija jo měła w NDR jadnu eminentnje legitimatorisku funkciju a jo była wažny kněžaŕski instrument partaje. Wóna jo dejała płaśecy politiski system a towarišnostny pórěd tak pomjenjonego stata źěłaśerjow a burow wobtwarźiś, z tym až jo ideologiski fundament SED-diktatury – marxizm-leninizm – ako historiski njewobinjece wuwiśe portretěrowała. »Stawizniska propaganda jo póśěgnjenje na praksu se wuwijajuceje marxistiskeje [serbskeje – F. P.] ludowědy wósebnje mócnje pódšmarnuła«, jo Jan Šołta, wjednik cełkowneje redakcije styrich zwězkow, slědkglědajucy wuzwignuł.1 Towarišnostny nadawk historiografije jo dejał byś, socialistiske wědobnje Serbow spěchowaś a jich identifikaciju ze statom mócowaś. Wšykne styri zwězki su prezentěrowali źěłowy rěd wóneje stawizniskeje propagandy.


text:
»Pósłanc našeje maćeršćiny« – tak mjenowachu nowiny njedawno modernizowany ćah, kotryž wozy serbske słowa wotnětka po Łužicy a hač do Drježdźan. Tež druhe pósłancy jewja so w zašłym času husćišo w regionalnych medijach kaž tež w interneće – a při našich pućach. Rěč je wo dwurěčnych napisach na pućnikach abo twarjenjach, klasiskej temje rěčneje politiki, kotraž so zašłe lěta tež we Łužicy zaso bóle tematizuje. Někotryžkuli – nic jenož Němc – so snano praša, hač drje nimamy wažniše problemy. Hač je woprawdźe trěbne, zo so na kóždym pućniku a při kóždej wohnjostraži tež serbšćina jewi, a to hišće w jenakej wulkosći.
Haj wšak, mamy wjetše twarnišća– na polu kubłanja na přikład. Přiwšěm njesměli wažnosć zjawnych serbskich napisow podhódnoćeć. Mjeztym zo měrja so serbska wučba, serbske medije, zarjadowanja a podobne »jeničce« na ludźi, kiž so tak a tak hižo ze serbstwom zaběraja a kotrymž je wědomje, zo je Łužica dwurěčna, narěča tajke napisy wšitkich hač přisłušnikow wjetšiny abo wopytowarjow. Přez swoju wulku ličbu a rozšěrjenje po cyłym oficielnym sydlenskim rumje tworja wěstu samozrozumliwosć, zwuraznjejo dwurěčny raz kónčiny. W někotrych gmejnach su wone nimale jenička pokazka na (zdźěla hižo historisku) serbskosć.


text:
Na Wojerowskej dźěćacej a młodźinskej farmje su zahajili wosebitu akciju, w kotrejž zaběraja so wuknjacy z wašnjom wobchada ze zežiwidłami. Akcija traje hač do 6 oktobra.
Wojerecy (KD/SN). „Kóždy wobydler Němskeje mjeta na lěto 75 kilogramow žiwidłow do wotpadkow, byrnjež hodźeli so tute hišće za zežiwjenje wužiwać“, rjekny minjenu wutoru Sebastian Klotsche na Wojerowskej dźěćacej a młodźinskej farmje, kotraž je w nošerstwje Křesćansko-socialneho skutka Sakska (CSB). Jako zastupjer sakskeje iniciatiwy CSB „Zežiwidła maja wulku hódnotu“ je Klotsche z tuteje přičiny z mnohimi partnerami zahajenje cyłoněmskeje akcije „Němska zachowa zežiwidła“ w Sakskej wuhotował.


text:
Krajny šulski zarjad rozpušćeny
Choćebuz (dpa/ch/SN). Braniborski minister za kubłanje Günter Baaske je wot swojeje předchadnicy Martiny Münch (wobaj SPD) wutworjeny krajny šulski zarjad zaso rozpušćił. Wot wčerawšeho su dotalne wotnožki w Brandenburgu nad Habolu, Choćebuzu, Frankfurće nad Wódru a Neuruppinje samostatne statne šulske zarjady, praji rěčnik ministerstwa Florian Engels. Wone dóstanu přidatnje 24 sobudźěłaćerjow dotalneho šulskeho zarjada a su ministerstwu direktnje podrjadowane. Krajny sejm je zakoń w januaru schwalił. Baaske bě hižo loni w nalěću pobrachowace informacije ze stron krajneho šulskeho zarjada wo wupadźe wučbnych hodźin na braniborskich šulach kritizował a jeho rozpušćenje připowědźił. Něhdźe 1 500 šulerjow njeje žane połlětne wuswědčenja dóstało. Krótše słužbne puće maja nětko spěšniše rozsudy zmóžnić.
Njezbožu zadźěwał


text:
Jak sie zicniesz na placu i wejrzys sie na kury, jak lotajom, sznupiom za maszkytami, abo sie dychajom, to myślisz sie: piyrwyj tak boło i tak mo być. Fajnie popaczeć na te ptoki. Trocha piórów szkubiom, trocha dychajom, trocha paczom na ciebie i hned przilatujom jak mosz jakieś maszkyty.
Zdo sie, że kożdo kura je gynał tako samo. Tak samo wyglondo, tak samo loto. Podziwej sie, kożdo je inkszo – jedno je tako borocka, niy szczimie innych kur, szkubie sie trawa, loto kajś po placu. Drugo czimie sie z innymi kurami, abo je dla nich zmierzło.
Kura w klotce.
Kej jo takie widza, to niy poradza, mie jest żol tych borajstw. Wiym jak sie zachowujom, kiedy majom swoboda, a jak kiedy som kajś zawarte. Serce mi pynko jak widza te ptoki ściśniynte, niykere łoskubane całkiem prawie. Ino sie moga wyforsztelować, jakie to straszne jes dla niyj siedzieć we tyj ciścbie z innymi ptokami. Borajstwa niy mogom sie poszkubać trowy abo łobieli. To je przeca naturalne, że ptok lubi sie wyprostować skrzidła, po to mo pazury, żeby się podropać ziymia i poszkubać co.
Kura tyż lubi sie posypywać pioskiym, bo chce sie okompać. We klotce mo tako ciśba, że ino sie może siedzieć, bezto łono je wylynkano i dostaje na dekiel. Niy może ani sie polotoć, ani połazić, beztoż myśla, że to chacharstwo te ptoki tak czimać.
Przeczytaj też: 20 ciekawostek o kurach
Chów klatkowy – łone majom najgorzi.
To je richtig prowda. Jak sie kupisz kere inksze jajka a niżyli z chowu klatkowego, wybiyrosz lepsze życie dla kury. A Twoje wybory jako konsumynta majom znaczynie. Coroz wiyncyj szynków i geszeftów ustoje od jaj od kur z klotek. Niy kupuj trójek.


text:
Striptiz
Striptiz (ze ang. Striptease, co idźe tumaczyć jako "seblykańy kere podńeco") je zorta erotycznygo pokazu, kerygo cwekym je wywołańy u widzůw podńecyńo bez pokozańy we tańcu golizny. Jygo charakterystyczno cecha je tako, co tancyrka abo tancyrz naschwol spowolńo seblykańy gynau we můmyntach, kej widze nojbarzi by śćeli uobejzdrzeć gibko wjyncy nagośći. Jydnům ze popularńijszych zortůw striptizu je tańcowańy wele rule. Nojczyńśći striptiz prezentujům baby, nale trefjo śe, co robjům go tyż chopy, kerych mjanuje śe czipyndejlsůma. Striptiz idźe uobejzdrzeć we ńykerych nocnych klubach a inkszych lokalach. Jygo teroźnijszo uodmjana wywodźi śe ze XIX stolećo ze burleski.


text:
Lipa Serbska
Lipa Serbska. Časopis młodych Serbow. bě serbski časopis młodoserbskeho hibanja, kotryž wuchadźeše měsačnje wot nazymy 1876 hač do 1881. Wón měješe wobsahi ze wšelakich studentskich towarstwow – kaž na přikład Praskeje Serbowki a Budyskeho Lubina – z wjesnymi towarstwami zwjazać.
Na prěnjej schadźowance serbskich studentow 1875 w Chrósćicach bě Jakub Bart do wustawkow za studentske schadźowanja zapisać dał:
- „Zo bychu so sobustawy ćim bóle za serbstwo zahorjeli, ma nowina załožena być, do kotrejež bychu jednotliwe towarstwa najrjeńše dźěła zapisować móhłe.“
Lěto pozdźišo wuchadźa prěnje čisło Lipy Serbskeje pod hłownym redaktorstwom Arnošt Muka w Lipsku. W lěće 1877 dojednachu so studenća na Bukečanskej schadźowance, zo wukonja Jakub Bart w Praze dźěło redaktora, mjeztym zo přewza Muka zamołwitosć za wudawaćelstwo. Muka postara so wo to, zo so časopis pola Smolerja w Budyšinje ćišći, hdźež bě Jurij Nowak zamołwity za nakładnistwo. Wot 1878 do 1880 přewza Smoler dla pjenježnych problemow časopisa sam redaktorstwo a hłownu zamołwitosć, kotruž potom zaso Bartej přepoda. Dalši soburedaktor bě Jan Arnošt Holan.
Wulka popularnosć Lipy Serbskeje wuskutkowaše so tež negatiwnje na ličbu abonentow stareho Smolerjoweho Łužičana. Dwaj časopisaj běštej po zdaću přewjele za wobmjezowane móžnosće serbskeje inteligency. Tak dojednaštaj so Muka a Bart w nazymje 1881 na zjednoćenje wobeju časopisow a załožichu 1882 Łužicu jako jeju naslědnik, kiž pak předewšěm studentskeje podpěry zhubi.
ŽórłoWobdźěłać
- Měrćin Völkel: Serbske nowiny a časopisy w zašłosći a w přitomnosći. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984.


text:
Nowo Kaledůńijo
Nowo Kaledůńijo (fr. Nouvelle-Calédonie) - francuske zamorske terytoryjům ze sztatusym spůlnoty sui generis, rozlygowane na Pokojnym Uoceańe, we Uoceańiji, we Melanezyji. Skłodo śe ze głůwnyj wyspy Nowo Kaledůńijo a mjyńszych (m. in. Wyspy Lojalnośći, Île des Pins, Wyspy Chesterfield). Do 2018 rok mo sam być absztimůng uo sztatus terytoryjům - ńypodległość (keryj by chćeli Kanaki, rdzynno ludność) abo dalij podległość Francyji.
Lo Ojropejczykůw uoddekńůno we 1774 uod Jamesa Cooka. Uod 1853 kolůńijo Francyji. Gospodarka uoparto na bergmůństwje rudůw ńiklu a turystyce.


text:
19 žonow w jednym Trabanće 601 – tónle nowy rekord chcychu dźensa w Zwickauwje nastajić. 1976 bě w telewizijnym wusyłanju „Außenseiter – Spitzenreiter“ 17 wosobow do tajkeho awta zalězło. 18 žonow rejwanskeho towarstwa w braniborskim Altlandsbergu je rekord z lěta 2019 přetrjechiło. Mjetarki Zwickauskeho mustwa BSV chcychu jón dźensa do domizny Trabanta wróćić. Akciju chcedźa filmisce dokumentować a Institutej za rekordy předpołožić.
Zo by morjenje třoch ludźi přiznał, je muž na samym wuchodźe Ruskeje cyły tydźeń na přichodnu policajsku stražu nóžkował, dokelž njebě tam žanych busowych abo železniskich zwiskow. We wsy Ochotsku wón policistam rjekny, zo je pjany najprjedy znateho a po tym dwě žonje zatřělił. Muža, kiž dźěła na dospołnje wotležanej farmje w lěsu, nablaku zajachu.
Berlin/Róžant (SN/JaW). Wjacore projekty za změnu struktury w Hornjej Łužicy su dalši zadźěwk přewinyli. Z cyłkownje 54 projektow, kotrež je Zwjazk nětko w Berlinje přizwolił, je 17 direktnje z Hornjej Łužicu zwjazanych.
Berlin (dpa/SN). Zwjazkowy strowotniski minister Jens Spahn móhł sej předstajić, dźěłodawarjam prawo dać so přistajenych prašeć, hač su přećiwo koronawirusej šćěpjeni. W tymle prašenju wón runje ze sobu wojuje, rjekny Spahn wčera wječor w sćelaku ARD. W hosćencach wšak to hižo činja, wón zwurazni. Zwjazkowe zjednoćenstwo dźěłodawarjow Němskeje bě Spahna k tomu namołwjało, zo móhli firmy wotpowědne škitne naprawy w zawodach organizować.
Lindner čaka na poskitk
Berlin (dpa/SN). Předsyda FDP Christian Lindner ma knježerstwowy zwjazk z SPD a Zelenymi po wólbach za „teoretisku konstrukciju, wo kotrejž so wjele rěči“. Wón widźi „lědma praktiske zhromadnosće z SPD a Zelenymi“, rjekny Lindner dźensa w sćelaku RTL. Hladajo na kanclerskeju kandidatow SPD Olafa Scholza a Zelenych Annalenu Baerbock wón praji: „Pobrachuje mi fantazija, što chcyłoj Scholz a Baerbock FDP poskićić.“ Zhromadnosće z kandidatom unije Arminom Laschetom su „najwjetše“.
Dźěło Greenpeace wuzběhnyła
Kabul/Washington (dpa/SN). Z cofnjenjom poslednich wojakow z Kabulskeho lětanišća su USA wojerske zasadźenje w Afghanistanje po nimale 20 lětach zakónčili. „Sym tu, zo bych kónc cofnjenja z Afghanistana wozjewił“, rjekny ameriski general Kenneth McKenzie, nawoda centralneho komanda, na internetnej konferency žurnalistam. Tak skónči so tež wojerska akcija k ewakuowanju Američanow, zwjazkarjow a za škitom pytacych. Poslednje wojerske lětadło USA je mjeńšinu do połnocy z Kabulskeho lětanišća wotlećało. Prezident USA Joe Biden bě tónle termin wukazał.
Militantno-islamscy talibanojo, kiž běchu móc w kraju přewzali, swjeća cofnjenje wukrajnych wojakow jako dobyće. Kaž rěčnik talibanow Sabiullah Mudshahid wčera twitterowaše, „je Afghanistan nětko dospołnu njewotwisnosć docpěł. Dwaceći lět trajace wobsadźenje Afghanistana přez USA a NATO je so dźensa wječor skónčiło. Bóh je wulki.“
Drježdźany (dpa/SN). Po šěsć tydźenjach lětnich prózdnin zahaji so přichodnu póndźelu, 6. septembra, za něhdźe 494 000 šulerkow a šulerjow nowe wučbne lěto. Wone steji dale w znamjenju koronawirusa. Za karantenu, testowanje a dalše wobmjezowanja płaća wosebite prawidła. Korony dla je Sakska nowy wukaz za šule schwaliła.
Hinak hač loni płaći wotnětka zaso šulska winowatosć. Dźěći doma wuwučować je jenož hišće z lěkarskim atestom móžno. Noworjadowanje předwidźi prezencnu wučbu, njewotwisnje wot aktualneje incidency. Šule zawrěć njeje hižo předwidźane. Kultusowy minister Christian Piwarz (CDU) ma Saksku za nowe lěto derje přihotowanu a skedźbnja na wobšěrne móžnosće testowanja, na šćěpjenje dorosćenych a na móžne šćěpjenje dźěći, kotrež su starše hač dwanaće lět. Wobmjezowanja šulskeje wučby maja hakle płaćić, je-li strowotniski system znowa přećeženy.
Berlin (dpa/SN). Z pjatnaćedypkowym planom chce CDU wuwiće wobnowjomnych energijow pospěšić. Po informacijach dpa je stronski prezidij wčera w Berlinje koncept schwalił, kotryž je na to wusměrjeny, ručež móžno milinowu potrjebu Němskeje stoprocentnje z wobnowjomnymi energijemi kryć. Přetrjeba miliny přez hospodarstwo a priwatne domjacnosće budźe w přichodźe jasnje přiběrać, w mjenowanym planje rěka. „Tale milina dyrbi skutkowna, regeneratiwna a wobnowjomna – a nimo toho za přetrjebarjow a předewzaća tuńša hač dźensniša milina być.“
CDU chce nimo toho „načolne městno“ na polu technologije docpěć, wužiwaneje za zdobywanje energije ze słónca, wětřika, biopłuna, zemskeje ćopłoty a wodźika. Dale zasadźa so za to, zo hodźitej so wobnowjomna energija kaž tež jeje składowanje bjez běrokratije a wotedawkow zmóžnić. Tež popłatk za wobnowjomne energije dyrbja po nahledźe strony křesćanskich demokratow wotstronić. Planowany je spěchowanski program za twar solarnych připrawow a milinowych wětrnikow.


text:
Andy
Andy (španisce Cordillera de los Andes, kečwa Anti) su z dołhosću wot 7.500 km najdlěši hórski rjećaz na Zemi a namakaja so podłu pobrjoha Ćicheho oceana w Južnej Americe, dokładnišo we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekwadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.
Z wjetšeho dźěla wobsteja Andy z dweju paralelneju rjećazow. Najwyši dypk wulkaniskich sfałdowanych horin je Aconcagua (6.962 m) při hranicy mjez Chilskej a Argentinskej, kiž je nadobo najwyša hora cyłeje Ameriki. W Andach wužórli so tež Amaconas, najwjetša rěka na swěće.


text:
Wydanŏ ôd Charlesa Dickensa w 1843 roku nowela to je jedna z nojbarzij reszpektowanych ôsprŏwek we historyji literatury. Autōr napisoł ja w szejś tydni i ôstatnie strōny skōńczōł w piyrszych dniach grudnia. Ôpublikowanŏ była 19 grudnia, a do Wilije cołki szejściotysiynczny nakłŏd bōł wyprzedany.
Autorym ilustracyji bōł John Leech. Dlŏ wydaniŏ zrychtowoł sztyry ryncznie farbowane akwaforty i sztyry czŏrno-biołe drzeworyty.
Translacyjŏ była ciynżkŏ. Niy ino piyrszy rŏz przekłŏdołch proza na ślōnsko gŏdka (chyba że zarachujymy Czerwōno Kapuca), ale je to baji piyrszy przipŏdek przekłŏdu cołkigo dzieła beletrystycznego na ta gŏdka. Prōbowołch znojść jakoś rōwnowŏga miyndzy pisaniym swojōm gwarōm miyjscowōm a wynojdywaniym kożdego słowa ślōnskigo z kożdyj wsi i miynszaniŏ ich w jednym zdaniu. Beztōż mŏwa tekstu to mŏwa ôkolic Bytōmia z rŏz za kedy wrażōnymi wstŏwkami z inkszych miyjsc.
Niy mōg żech znojść porzōndnych, czystych ilustracyji ôd Johna Leecha z piyrszego wydaniŏ, tōż ekstra żech ôczyściōł te pożōłkniynte skany z Wikimedia Commons (efekt widzicie na spodku).
Niych Wōm ta historyjŏ prziniesie moc radości.
Radosnych Godōw!
Aktualizacyjŏ 30.10.2017:
Wydŏwnictwo Silesia Progress uzdało wydać przekłŏd na papiōrze. Jŏch siŏd do korekty i po wielu przemyślyniach zmiyniōł żech moc we tekście, beztōż źle by było trzimać sam ta wersyjo, co podle mie niyma nojlepszŏ. Ksiōnżka idzie kupić sam: klik.


text: Biskopicy (UM/SN). Lisćina w Biskopicach registrowanych pomnikow wopřijima wjace hač 300 pozicijow. K nim słuša nimo radnicy tež tójšto bydlenskich domow z klinkerowej fasadu z doby klasicizma, kotraž je wažny dźěl stawiznow města architektonisce sobu postajała. K tej zašłosći pak słuša tež wosebity dźeń, jako so takrjec swětowe stawizny wuchodosakskeho městačka bóle hač hdy prjedy dótknychu. 24. februara 1988 su w bliskosći stacioněrowane atomowe rakety typa SS 12 sowjetskeje armeje NDR wopušćili. Nowinarjo z cyłeho swěta tehdy na městnje wobkedźbowachu, kak so na wuchodźe postajenja tak mjenowaneho INF-zrěčenja spjelnjeja. Te předwidźeše, zo mějachu so wšitke nakrajne srjedźočarowe rakety USA a Sowjetskeho zwjazka zničić.


text:
Ruda Chebzie: Grzegorza Chudego “Wōngel i szmaragdy”
Wōngel i szmaragdy
Wystawa akwareli Grzegorza Chudego na banhofie we Chebziu
Hań downo ftoś mi pedziōł fest piykno bojka ô Szmaragdowyj Wyspie, kero je blank inkszo niż tyn ańfachowo-prozaiczny świat naôbkoło nos. Kożdy je szczynśliwy, trowa je zielyńszo niż u nos, zamiast autokōw mōcie ôwieczki, a na niebie durś je hangniynto gryfno danga (pod niōm siedzōm leprechauny, kere wachujōm bōnclokōw ze złotym). Na koniec pedzieli mi, co ta bojkowo kraina richtiś istnieje, mianuje sie Irlandyjo i idzie hań rajzować. Nale jo niy chciōł, bo żech sie bōł, co ôkoże sie, że to je wichlyrstwo i Irlandyjo je tako sama jak reszta świata. Yntliś żech sie do nij przekludziōł i wiycie co? Niy rozczarowōłech sie. We lufcie woniajōm celtycke mity, trowa je richtiś zielyńszo, ludzie sōm szczynśliwsze, sōm ôwieczki i danga, leprechauna żech niy trefiōł nale pedzieli mi, co ône terozki sōm wylynkane, coby im ftoś tego złota niy zachachmynciōł. To bōł do mie taki trocha miszōng prozy i celtyckij liryki, bo przeca skludziōł żech sie tam skuli roboty. Nale chobyś sie sztresowōł tym, co manager prawie ci nazdōł, to lepij sie sztresować jak naôbkoło mosz take landszafty, pra? Zowdy lepij je żyć we bojce, niż we ôszkliwyj prozie ludzkigo żywobycio.
Trzecie ôko Grzegorza Ch.
Ino niy kożdy poradzi to zoboczyć. Musisz mieć cosik choby trzecie ôko, maszketno zorta wrożliwości. Hań kaj niykere widzōm ino trowa i ôwce, inksze widzōm mityczno celtycko kraina. Choby sam u nos, na Ślōnsku. Jedyn widzi ino maras i niydoinwestowano postindustrialno erbowizna. Inkszy widzi magiczno Silesia, kaj miyndzy ajnfartami durś smykajōm sie duchy naszych starzikōw. Choby tamta downo Silesia żyła sztyjc wele nos, ino niy kożdy poradzi jōm zoboczyć. Malyrz (niy ino malyrz, nale tukej godōmy prawie ô jego malowaniu) Grzegorz Chudy na zicher poradzi. (Je to ino cufal, co chop poradzi zoboczyć ta inkszo Irlandyjo i ta inkszo Silesia tyż? Dyć przeca to je tyn som Grzegorz Chudy, kerego znocie jako frontmana “Beltaine”, uwożanego manszaftu, kery promuje irlandzko muzyka. Jo myśla, co to niy może być cufal.) Eli Wy tyż poradzicie, to musicie zjechać na banhof do Chebzio, kaj bydzie szło ôglōndać akwarele Chudego. Eli niy poradzicie, tym bardzij musicie! A we niydziela bydzie szło posuchać sie mojij godki z Grzegorzym ô jego celtycko-ślōnskich inspiracjach.
Leprechauny! Jerōna, kaj sōm leprechauny?!
Gynau. Jo zowdy miōł tyn gyfil, co na Ślōnsku ftoś na mie kuko z gulika, abo zza winkla, abo z ajnfartu. Ciynżko pedzieć fto: możno utopek, możno jaroszek abo jakeś inksze diobły? Niy roz wejrza w gymba jakigoś Ślōnzoka i wetnōłbych sie, co to niy ma richtiś Ślōnzok, ino jakiś stworok, kery Ślōnzoka ino udowo. Malować niy poradza, beztōż niy pokoża Wom ô czym godōm, ale Grzegorz Chudy poradzi i na jego ôbrozach widać małe czorne stworoki, na kere ôn godo “Beboki”. Padocie, co to niy mogōm być richtiś beboki? Za małe, ja? Jo myśla, eli ftoś mo fotografijo takigo beboka i mu pokoże, to Chudy do sie przegodać. Nale zaczym tako fotografijo zoboczymy, to muszymy ôstać przi Grzegorzowych bebokach. Te beboki sōm choby irlandzke leprechauny, take wandrusy miyndzy mitycznōm Silesiōm a ańfachowōm prozōm żywobycio. I ô nich tyż bydymy godać.
Festiwal Polska-Eire 2021, Stacja Bibliotyka-Chebzie, ôd piōntku do niydziele. Godka Marcina Melona z Grzegorzym Chudym w niydziela czwortego lipca, napocznie sie ô czwortyj popołedniu a skończy sie trzi ćwiyrci na piōnto. Wystawa akwareli Grzegorza Chudego pōdzie ôglōndać aże do ôziymnostego lipca.
Zdzrzōdło wodniokōw: www.grzegorzchudy.pl


text:
Štóž so přichodne tydźenje a měsacy po Budyšinje wuchodźuje, tomu móhło napadnyć, zo zelenišća a trawniki snano hižo tak wulizane kaž zašłe lěta njebudu. To pak ma swoje dobroty.
Budyšin (CM/SN). Při wozelenju zjawnych městnow chce město Budyšin lětsa po nowych pućach kročić. Hromadźe z wobdźělenskej a zawodowej towaršnosću (BBB), kotraž je za zeleń w měsće zamołwita, wupytachu w měsće nimale 20 městnow, hdźež maja małe łuki na dobro mnohotnosće družin nastać. Zo móhli na přikład pčołki a druhe insekty wjac picy namakać, chcedźa na zjawnych městnach dźiwim zelam a trawam wukćěć dać. To woznamjenja, zo tam hižo tak husto trawu syc njebudu, na přikład na Jordanowej, na Fabrikskej a w tak mjenowanej Frankfurće. Dohromady jedna so wo 42 000 kwadratnych metrow. Na wšitkich potrjechenych městnach wotpowědne informaciske taflički nastaja.


text:
Rebelijo czesko i lisowczyki
Na poczōntku lutego 1620 roku Korōngew Elearsko, kero znōmy tyż pod mianym Lisowczyki stanyła na Ślōnsku. Czego sam szukali?
Ôd 1526 roku krōlami Czech byli Habsburgi, kerzi byli katolikami. Skuli tego podle zopisōw pokoju augsburskigo mogli przemiynić Czechy, a tyż Ślōnsk, Morawy i Łużyce w państwo blank katolicke. Przeciw tymu stoła tradycyjo niyciśniyńcio sie do gōw ôd poddanych.
We 1609 roku cysorz Rudolf II wydoł dokumynt mianowany Rudolfowym Majestotym, w kerym zapisano było, że żodyn niy może być przimuszōny do żodnyj religije na ziymiach czeskich. Po Rudolfie prziszoł w 1612 roku Maciej. Chocioż chcioł kōntynuować liberalno polityka, to dużo do pedzynio mioł jego brat – Maksymilian. Bōł ôn twardym katolikym i chcioł dokludzić do tego, coby nostympnym cysorzym bōł blank antyprotestancki arcyprinc Ferdynand.
Ferdynand bōł korōnōwany na krōla Czech we 1617 roku i zaczōn dysputyrować ze czeskimi panami, eli Rudolfowy Majestot fōnguje ino na ziymiach ôd panōw abo we cołkim czeskim państwie, a w lutym 1618 roku cysorz kozoł strzimać robota na bausztelach protestanckich kościołōw. 6 marca grupa nojbarzij radykalnych protestantōw napisała petycyjo do namiestnikōw ôd cysorza, coby dostać potwierdzynie religijnych swobōd. Dostali ôdpowiydź negatywno, tōż posłali drugi brif, ôd razu do cysorza. Cysorz ôdpisoł to samo i tak ciepnōł protestantōm rynkowica.
23 moja we zōmku na Hradczanach trefiyli sie namiestniki ôd cysorza ze panami protestanckimi. Zrobiyła sie chaja i protestanty wyciepli namiystnikōw bez ôkno, ale ôba ino sie trocha potrzaskali i uciykli.
W marcu 1619 roku umrził cysorz Maciej i dlo krōla czeskigo doszoł jeszcze problym przejyńcio cołkigo Cysarstwa, bo chocioż była to mōnarchijo elekcyjno, to tak na isto korōna cysorsko była erbowiznōm Habsburgōw, a Ferdynand bōł piyrszy we raji do trōnu. We mōmyncie, kej krōm Karniole, Styryje i Tyrolu, wszyjske ziymie habsburske były we fermyncie abo ôtwartyj rebeliji, ziymia sie zaczła Ferdynandowi pod nogami suć.
We czyrwniu 1619 armijo czesko stała pod murami Wiednia. Kōmandyr wojsk rebelianckich, grof von Thurn pewnikym mioł nadzieja, co stolica Cysorstwa skapituluje ze strachu, bo niy mioł tela ludzi, coby weznōńć take sroge miasto. Wojska było kole 10000 ludzi, a moc z nich to była ziymsko gotowość (zemská hotovost – czesko forma pospolitego ruszynio). Thurn po poru dniach, kej widzioł, co miasto sie niy poddo, poszoł z armijōm nazod do Czech.
Czechy szukali koalicjantōw i skuli tego uzdali sie, co zdetrōnizujōm krōla i ôbiyrōm nowego. Kej Ferdynand bōł we Frankfurcie na welōnku cysarskim w siyrpniu 1619 roku, stany czeske, morawske, łużycke i ślōnske zdetrōnizōwały go i poprosiyły Fridricha, elektora Palatynatu, kalwinisty i gowa Unije Protestanckij, coby wziōn czesko korōna. Fridrich przijōn forszlag i 4 listopada korōnowoł sie na krōla Czech. Efekt bōł blank ôpaczny ôd tego, co chcieli Czechy. Krōl Anglije Jakōb I, teść ôd Fridricha, bōł ściykły skuli tego, co robi nowy krōl Czech, a dlo Hiszpanōw i Bajerokōw Elektorat Palatynatu bōł atrakcyjnym strategicznie kōnckym ziymie.
3 lutego 1620 roku na Ślōnsk weszli lisowczyki, kerzi zaciōngli sie do sużby Cysorzowi. Nojprzōd stanyli pod murami Tarnowskich Gōr, kaj prziwitano ich kanōnami. Na noc ôstali we poru wioskach na połednie ôd Bytōmia, a sztwortego lutego złupiyli Strumiyń i Skoczōw. 8 lutego byli już pod Wiedniym i skuli tego kōmandyry ôd Cysorza nojprzōd miarkowali, co majōm przed sobōm wroga, bo niy poradziyli spokopić jak wojsko może iś 60 kilōmetrōw na dziyń.
20 września armijo cysorsko weszła do Czech i zaczła iś na Praga. Wtynczos wojsko rebeliancke było na Morawach i niy mogło zrobić inakszyj, ino wartko iś, coby brōnić stolicy. Jedni i drudzy trefiyli sie wele Rokycanōw, ale katoliki ôbeszli protestantōw i poszli dalij. Czechy musieli zaś desperacko gōnić, coby stanōńć miyndzy armijōm katolickōm i stolicōm.
8 listopada wojsko cysorske stanyło pod Pragōm, kaj byli już tyż rebelianty, kerzi ufortyfikowali sie na Biołyj Gōrze. To, co sie niyskorzij stało, ciynżko mianować batalijōm, bo w godzina cołko czesko armijo była rozniesiōno na tajle. Rebelijo była skōńczōno.
Ślōnsk mioł dopiyro we dalszych latach być zniszczōny i chocioż szkody niy były take, jak bez tyn przikłod we Wirtymbergiji, kero straciyła trzi ćwierci populacyje, to zdo sie, co zmiany dymograficzne i rekatolizacyjo zmiyniyły ôbroz naszyj ziymie nojbarzij we naszyj historyji.


text:
IV Piekarskŏ Noc Ślatujōncych Gwiŏzd
W niydzielã, 12 siyrpnia, już po sztwŏrty rŏz na terynie naôbkoło Kopca Wyzwolyniŏ w Piekarach Ślōnskich zôrganizowanŏ bydzie Piekarskŏ Noc Ślatujōncych Gwiŏzd. Prawie we tã noc padŏ maksimum roju perseidów – meteorōw, mianowanych potocznie ślatujōncymi gwiŏzdami.
Podle szpecyjalistōw, jeźli dopisze pogoda, we tã bydzie szło ôbejzdrzeć nawet do 110 ślatujōncych gwiŏzd na godzinã. Już po piyrszych minutach ôbserwacyje nieba, idzie dozdrzeć piyrsze ślatujōnce gwiŏzdy. Im ciymniyjszy plac ôbserwacyje, tym barzij klarowne sōm ślatujōnce meteory. Kopiec Wyzwolyniŏ w Piekarach Ślōnskich, ôddalōny ôd chałpōw i wygaszony na tã ôkoliczność, to je idyalnym plac do przepyndzyniŏ tego wieczora. Coby ôgraniczyć sztuczne światło, we tã noc zagaszōne bydōm latarnie na sōmsiednij ulicy Jōna Pawła II (kōncek ôd krziżōwki z ul. Bytōmskōm do krziżōwki z drōgōm nr 911). Dobrze je weznōńć ze sobōm podryncznõ taszynlampã.
Ôkrōm spōlnego wypatrowaniŏ ślatujōncych meteorōw, ôrganizatory narychtowali tyż siyłã inkszych atrakcyji. Dlŏ wszyjskich gości udostympniōne bydzie mobilne planetarium, co przizwŏlŏ poszyrzać swojã wiedzã ô świecie gwiŏzd i planet. W programie je tyż wykłŏd multimydialny ô astrōnōmiji. Dalszōm atrakcyjōm bydzie Fire Show – pokŏz tańca z ôgniym. Na terynie naôbkoło Kopca Wyzwolyniŏ bydzie szło pojeś we strefie gastrōnōmicznyj, wziōńć udzioł w ciekawych kōnkursach jak tyż wejzdrzeć w gwiŏzdy ze pōmocōm profesjōnalnych maszin astrōnōmicznych.
Noc zaczynŏ sie ô ôsmyj na wieczōr.
Zdrzōdło: UM Piekary


text:
Lothringska
Lothringska (francojski Lorraine, wugronjenje [lɔʁɛn], nimski Lothringen) jo jaden z 27 francojskich regionow. Nejwětšej měsće Lothringskeje stej Metz a Nancy, pśi comž płaśi Metz ako stolica regiona, pśeto jo wóno sedło regionalnego parlamenta. Źinsajšny region lažy pśibližnje na městnje něgajšnego Lothringskego wójewódstwa.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Lothringska lažy w dłujkozajtšnem kutu Francojskeje pśi źinsajšnych granicach Francojskeje z Nimskeju (Saarlandska, Rheinland-Pfalcojska), Belgiskej a Luxemburgskej.


text:
Seul
Spůłrzyndne: 37°33' N 126°59' E
Seul (kor. 서울특별시, Seoul, Sŏul; posuchej) – to uod přez 600 lot stolica Koryje. Uod kůńca II wojny śwjatowyj po roztajlowańu Půuwyspu Koryjańskigo na dwa państwa Seul zostou stolicům Republiki Koryjańskij (Koryje Pouedńowyj), a Pjůngang stou śe stolicům Koryjańskij Republiki Ludowyj (Koryje Půunocnyj). Bez čas wojny koryjańskij na krůtki čas Seul bůu zajynty bez kůmůńistyčnych uokupantůw, a stolica Korei Pouedńowyj přyńyśůno do inkšygo mjasta.
Seul znojduje śe we cyntralno-zachodńij tajli Půuwyspu Koryjańskigo. Mjasto pouožůne je ńydaleko na pouedńe uod strefy zdymilitaryzowanyj (DMZ) a ležy nad řykům Han. Seul je polityčnym, spouečnym a ekůnůmičnym cyntrům Pouedńowyj Koryje.
Seul s gynstośćům zaludńyńo powyžej 15 tys/km² je jydnym s nojbardźij zatuočůnych mjast na śwjeće. Jednočeśńy pośado nojwjynkšo na śwjeće ilość šybkych uůnč internecowych a půnktůw dostympowych WiFi. W Seulu je tyž zarejerowane přez 1 mln pojazdůw mechańičnych.


text:
Atlantycki Uocean
Uocean Atlantycki, Atlantyk – drůgi pod wzglyndym wjelgośći uocean na Źymji, kery pokrywo ůngyfer 20% jeji powjeřchńi. Mjano wywodźi śe s mitolůgji greckij a uoznačo "Moře Atlasa".
Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby "S"(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.
Atlantyk wroz s přileguymi mořůma zajmuje powjeřchńo ůng. 106 450 000 km², a bes ńich 82 362 000 km². Přibližůno uobjyntość tygož uoceanu wynośi 354 700 000 km³ (z mořůma) a 323 600 000 km³. (bez můř). Středńo guymbokość: 3600 m; nojwjynkšo - Růw Puerto Rico - 9220 m. Dugość lińji břygowej: 111 855 km (nojbařij urozmaicono we tajli půunocnyj). Rozćůnguość růwnoležńikowo we nojwjynkšym přewynžyńu mjyndzy wybřežůma Ameriki Pouedńowyj a Afriki wynośi 2 800 km, a 13 500 km rachujůnc uod zachodńigo kraja Zatoki Meksykańskij do wschodńygo břygu Mořa Čornygo.
Charakterystyčnymi lo dna Uoceanu Atlantyckigo sům wzńyśyńo Gřbjetu Śrůdatlantyckigo rozćůngajůnce śe bez střodek dna. Guymbja Růmanche (7 758 m) dźeli Gřbjet Śrůdatlantycki na půunocnoatlantycki a pouedńowoatlantycki. Na wschůd uod Gřbjetu Śrůdatlantyckigo wystympujům basyny uoceańične - Hišpański, Gwinyjski, Angolski, Kapski, Afrikańsko-Antarktyčny a Źelůnygo Přilůndka, natůmjast zachodńo tajla Uoceanu Atlantyckigo zawjero basyny - Gujański, Půúnocnoamerykański, Labradorski, Brazylijski a Argyntyński.
Uogůlno powjeřchńa wysp pouožůnych na Uoceańy Atlantyckym to 8,6 mln km². Wjynkše wyspy a archipelagi: Grynlandja, Wyspy Brytyjske, Islandja, Źymja Baffina, Nowo Fůndlandja, Wjelge a Moue Antyle, Bahamy, Azory, Wyspy Kanaryjske a Wyspy Źelůnygo Přilůndka.
Myńše wyspy: Wyspa Bouveta, Georga Pouedńowo, Sandwich Pouedńowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Śwjyntej Helyny.


text:
Maltezojo su za dwě swojich šěsć na předań stejacych chorownjow hižo kupne zrěčenje podpisali. Wjace pak na naprašowanje Serbskich Nowin najprjedy raz zdźělić nochcychu.
Kamjenc (SN/mwe). „Za sakske chorownje po wuprajenju našeho towaršnika jednanja tuchwilu traja“, wuswětla Stephanie Hänsch, wjednica předewzaćelskeje komunikacije maltezow Sakskeje-Braniborskeje. Zamołwitosć za předań a z njej zwjazane konsekwency ma jeničce katolska pomocna organizacija ze swojim sydłom w Kölnje. „Nam stej ruce wjazanej a móžemy na naprašowanje medijow a dalšich jenož to rjec, štož z běrowa generalneho społnomócnjeneho Karl Prinza zu Löwensteina zhonimy“, Stephanie Hänsch praji.
Kaž z najnowšeho wozjewjenja jednaćelstwa maltezow Němskeje wuchadźa, su w minjenych měsacach intensiwne rozmołwy z potencielnymi nošerjemi wjedli. Wšako chcedźa „za kóždu městnosć a kóždy dom to najlěpše“.


text:
KS SILESIA Rybnik majstrym Polski
Baseballowy manszaft KS Silesia Rybnik zajś majstrym Polski we baseballu. Drugi rŏz pod rzōnd. Łōnskiygo roku wygrali ze Centaury Warszawa, a w tym 3-0 ze MKS Stal BiS Kutno.
Piyrsze dwa finałowe szpile bōły we Kutnie. Tam Silesia Rybnik wygrała ze MKS Stal 14-11 i 5-3. Do wygraniŏ majsytra stykła jednŏ wygranŏ we Rybniku. KS Silesia Rybnik już we piyrszyn szpilu we Rybniku nie dała szansōw manszaftowi z Kutna i w sobota wygrała 10-5.
To piōnty majster dlŏ manszaftu ze Rybnika.
Szpile finałowe:
15 wrzejśnia:
MKS Stal BiS Kutno – KS Silesia Rybnik 11-14
16 wrzejśnia:
MKS Stal BiS Kutno – KS Silesia Rybnik 3-5
22 wrzejśnia:
KS Silesia Rybnik – MKS Stal BiS Kutno 10-5


text:
Sewjerna Dwina
Sewjerna Dwina (rusce CeBepHaя ДBиHa/Sewjernaja Dwina) je 744 kilometrow dołha rěka w sewjernym dźělu Ruskeje. Přimjeno „Sewjernaja“ dósta, zo njeby so ze Zapadnej Dwinu w Baltikumje zaměnjała.
Wona nastanje w sewjeroruskej nižinje přez zjednoćenje rěkow Jug a Suchona blisko města Wjelikij Ustjug we Wologodskej oblasći, při čimž je Suchona z 558 kilometrami dlěši přitok. Wottam běži na ryby bohata rěka hłownje do sewjerozapadneho směra přez lěsatu, bahnojtu, zdźěla hač do 100 kilometrow šěroku nižinu. W delnim běhu je najwjetša pławna rěka w sewjerozapadnej Ruskej z městnami hač do sydom kilometrow šěroka a 15 metrow hłuboka. Za Archangelskom so blisko města Sewjerodwinsk z 900 km² wulkej deltu do Běłeho morja wuliwa. Přerězny wotběh wody w bliskosći wuliwa přińdźe na 3490 m³/s, štož je wjace hač w Rynje.
Přitočnišćo Sewjerneje Dwiny je z 357.000 km² runje tak wulke kaž Němska. Rěka je w połnej dołhosći pławna a přez kanale z Wolgu a přez Onjegaski a Ladogaski jězor tež z Baltiskim morjom zwjazana. Mjez decembrom a aprylom je zamjerznjena.


text:
Wulke jězory
Wulke jězory (jendźelsce Great Lakes) je zapřijeće za pjeć wulkich ze sobu zwjazanych jězorow w Sewjernej Americe. Wone so nadeńdu při hranicy mjez Zjednoćenymi statami na juhu a Kanadu na sewjeru. Wšě jězory słušeja k 15 najwjetšim na swěće.
K Wulkim jězoram słušeja:
- Erieski jězor (Lake Erie)
- Huronski jězor (Lake Huron) – druhi najwjetši jězor Ameriki a štwórty na swěće
- Michiganski jězor (Lake Michigan) – třeći najwjetši jězor Ameriki a pjaty na swěće
- Horni jězor (Lake Superior)
- Ontarioski jězor (Lake Ontario) – najwjetši jězor Ameriki a druhi na swěće
Najwjetši rozdźěl wysokosće mjez jězorami je 150 metrow, při čimž tworja Niagaraske wodopady najwjetši dźěl tutoho rozdźěla. St.-Lorencowa rěka wotwódnjuje wulke jězory do Atlantiskeho oceana. We wšěch pjeć jězorach je wokoło 35.000 kupow.
Na US-ameriskim boku maja staty Minnesota, Wisconsin, Michigan, Illinois, Indiana, Ohio, Pennsylvania a New York podźěl na Wulkich jězorach, na kanadiskim boku prowinca Ontario.


text:
Washington/Genf (B/SN). Při jednym z najhrózbnišich nadpadow na kemšerjow je njedawno w baptistiskej cyrkwi texaskeho Sutherland Springs 26 ludźi zahinyło a dalšich 30 so zraniło. Cyrkej tónle njeskutk jara wobžaruje, zdobom pak žada sej restriktiwniše zakonje wo brónjach. Předsyda romsko-katolskeje biskopskeje konferency, kardinal Daniel DiNardo, rěčeše wo „fundamentalnym problemje“ towaršnosće w USA. „Kultura žiwjenja“ měła bjezzmyslnej namocy we wšěch formach zadźěwać. Hižo bywši ameriski prezident Barack Obama je prajił: Bóh njech pomha namóc w našej srjedźiznje přewinyć.
Cyrkej w kritice


text:
Szlangi
Szlangi (łać. Serpentes) to je podraja gadůw s raje łuskonośnych. Majům uůne duge ćoło bes szłapůw a szczynkowy aparat kery dozwalo jeim fest a fest szyroko rozwjyrać szczynki, bez cůż poradzům uůne połykać uofjara we całośći. Ńy majům strzodkowygo ucha ańi bymbynkowyj błůny. Liczba kryngůw poradźi dolyźć u ńich do 400. Do terozki porachowano bezma 3000 gatůnkůw szlangůw. Ńykere ś nich sům jadowite (10-25% wszyjstkich gatůnkůw) a wszyjstke sům mjynsożerne a połykajům uofjary we całośći. Dźoł zoologiji kery zajmuje śe szlangůma je mjanowany uofjologijo.


text:
Uralske rěče
Uralske rěče tworja samostatnu rěčnu swójbu, kotrejž přisłuša 24 milionow wobydlerjow srjedźnej, sewjernej a wuchodnej Europy. Wosebje rěči so je we Finskej, Madźarskej, Estiskej a Ruskej.
Přiznamjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Někotre přiznamjenja tutych rěčow su:
- su syntetiske rěče
- časte wužiwanje njewotwisnych sufiksow
- wulka ličba padow
- wokalna harmonija (faluje wšak na př. w estišćinje)
- žadynžkuli gramatiski genus
- za negaciju eksistuje w najwjace rěčach flektujomny pomocny werb.
Pradomizna[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Domizna zhromadneje maćeršćiny wšěch uralskich rěčow, tuž protouralšćiny, ležeše najskerje w centralnym abo južnym Uralskim regionje. Tuta předpokładowana pradomizna bě rozsudna za pomjenowanje rěčneje swójby. Proces wotdźělowanja jednotliwych uralskich skupinow a jich připućowanja do pózdnišich sydlenskich teritorijow je před něhdźe 5000 lětami započał.
Wědomosć[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wědomosć wo uralskich rěčach a z tym zwjazanej kulturje rěka uralistika abo – w padźe wobmjezowanja na jednu wot wobeju uralskeju hłowneju hałuzow – finougristika a samojedistika.
Hłowny hałuzy a rozšerjenske regiony[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hłownej hałuzy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uraliske rěče wobsteja z dweju jasnje definowaneju hłowneju hałuzow, kotrejž stej so před znajmjeńša 6000 lětami rozdźělowałoj:
- wjetšu zapadnu hałuzu finougriskich rěčow z dźensa wjace hač 99 % uralskich rěčow a cyłkownje bóle hač 20 rěčemi
- mjeńšu na sewjer a na wuchod Urala ležacu hałuzu samojediskich rěčow z hišće štyri žiwymi rěčemi, kotrež so wot jenož hišće maksimalnje 30.000 ludźi w njesměrnych mało wobsydlenych teritorijach sewjerneje sibiriskeje rěča.
Rěčny wotstawk mjez finšćinu a madźaršćinu – wobě stej čłonaj finougriskeje hałuzy – da so z tym mjez němčinu a rušćinu přirunować; rozdźěle mjez jednotliwymi finougriskimi a samojediskimi rěčemi su hišće wo wjele wjetše.
Finougriske rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najznaćiše finougriske rěče su madźaršćina (13 mio. rěčnikow), finšćina (5,4 mio.) a estišćina (1,1 mio.). Tute tři su tež jeničke uralske rěče ze statusom narodneje rěče.
Samišćina (prjedawše pomjenowanje „lapšćina“ bu wot Samow wotpokazowane; Lappe pochadźa ze šwedšćiny a woznamjenja ‘lumpy’ abo ‘zapłata’) twori skupinu 10 rěčow z něhdźe 30.000 rěčnikami, kotřiž so wosebje w Norwegskej a Šwedskej, ale tež w Finskej a Ruskej na połkupje Kola rěča.
Najprjedy přidruža so Estišćinje w Ruskej w šěrokim pasmje hač do połkupy Kola rěče wotišćina, ingrišćina (wobě nimale mortwej), wepsišćina (1600 rěčnikow) a karelšćina (36.000, Karelska). Liwišćina je faktisce mortwa, estišćinje blisko přiwuzna rěč w Letiskej.
Wšě druhe uralske rěče su rozšěrjene w dźensnišej Ruskej. W centralnym wolzynym teritoriju su w swójskich republikach mordwinšćina (390.000 rěčnikow), marišćina resp. čeremisišćina (510.000 rěčnikow) a udmurtšćina (340.000). Dale na sewjer so komišćina z warietetomaj syrjenišćina (160.000 rěčnikow) a permjakišćina (63.000 rěčnikow) přidruži. Někotri awtorojo syrjenišćinu a permjakišćinu za separatnej rěči maja.
Na wuchod Urala so w Obskim regionje wobě ob-ugriskej rěči chantišćina (abo ostjakišćina, 9.600 rěčnikow) a mansišćina (abo wogulišćina, 940 rěčnikow) we swójskim awtonomnym wokrjesu (Okrug) Chantow a Mansow rěčatej. Stej najbliše přiwuznej z daloko zdalenej madźaršćinu a tworitej z tutej ugrisku podskupinu.
Samojediske rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najebać sowjetskeje zasydlowanskeje politiki zdźěla nomadisce wostajace Samojedźa wobydla w na sewjer Ruskeje hoberski teritorij wot Běłeho morja hač do połkupy Tajmyr. Něhdźe 41.000 Nencow abo Jurakow zdaloka wjetši dźěl Samojedow předstaja. Woni tworja w tři awtonomnych wobwodach (awtonomny wokrjes Nencow, awtonomny wokrjes Jamal-Nencow a w prjedawšim awtonomnym wokrjesu Tajmyr) titularny narod, nimo toho wobydla něhdźe 1.200 lěsnych Nencow w awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow a něhdźe 8.000 w oblasći Archangelsk. Hišće 22.000 Nencow rěči jich maćeršćinu, nencisku rěč. Blisko přiwuzni Ency (prjedy Jenisej-samojedźa) při wuliwje Jeniseja su jenož hišće něhdźe 230, wot kotrychž hišće něhdźe 40 staršich wosobow encisku rěč rěči.
Na sewjer a na juh so Nganasanojo (prjedy Tawgi-samojedźa) přidružeja, wot kotrychž nehdźe 130 ngasanisku rěč rěči. Na juhowuchod w regionje srjedźneho Oba wobydla Selkupojo (prjedy Ostjak-samojedźa) z 1000 rěčnikami selkupisćiny, dźensa jeničkeje juhosamojediskeje rěče. Druhej juhosamojediskej rěči matorišćina a kamasišćina stej mortwej. Matorišćina bu w zažnym 19. lětstotku wot Turkowskeje rěče wutłóčena; wona bu pak před tym přez intensiwne linguistiske pólne slědźenje spřistupnjena. Poslednja rěčnica kamasišćiny, Klawdija Plotnikowa, wumrě w lěće 1989.
Uralske rěče a jich klasifikacija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Stawizny a aktualna diskusija genetiskeje přiwuznosće uralskich rěčow so deleka nadrobnje wopisuje. Dokelž aktualna wědomostna diskusija diwergěrowace přistupy za nutřkowne rozčłonkowanje uralskich rěčow poskićuje – wosebje za finougrisku hałuzu –, złožuje so tam do dalokeje měry na „tradicionalnu“ klasifikaciju, kotraž so wot najwjace slědźerjow faworizuje.
Wězo je trjeba so po přezjednosći najwuznamnišich finougristow jednota finsko-wolzynych rěčow (zjednoćenje wot mordwinšćiny a marišćiny) spušćić. Tež prjedy předpokładowana jednota finsko-samiskich rěčow so wot někotrych slědźerjow hižo njezastupuje, tak zo wobě separatnej skupinje znutřka finsko-permskich rěčow stej. Dóńdźemy potom k slědowacej genetiskej strukturje uralskeje rěčneje swójby:
Genetiska struktura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- finougriske rěče
- samojediske rěče
Uralske a finougriske słowne runicy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zaćišć wot stopjenja přiwuznosće jednotliwych uralskich rěčow dadźa slědowace tabele z wubranymi uralskimi słownymi runicami. Wone pokazuja na prěni pohlad, zo finšćina a estišćina stej jara blisko přiwuznej a zo so samojediska nencišćina – najebać spóznajomneje přiwuznosće – wot njeju jara wotchiluje. Wosebita bliskosć chantišćiny k madźaršćinje – wobě stej ugriskej rěči – njewotwodźuje so bjeze wšeho z tabele, ale pokazuje so hakle při zasadźenju bóle subtilnych linguistiskich technikow.
Hłownej žórle tutych tabelow stej Uralisches Etymologisches Wörterbuch wot Károly Rédei (1986–1991) a podaća w zběrniku The Uralic Languages (1988). Rekonstrukcija uralskich abo finougriskich formow slěduje nowšemu systemej Pekka Sammallahti’a. W druhej rjadce su často wužiwane alternatiwne mjena rěčow resp. jich skrótšenki podate. Podaće „(FU)“ za rekonstruowanej formu woznamjenja, zo tuta słowna runica je jenož we finougrišćinje dokładźena, ale nic w samojedišćinje. Je tuž rekonstruowana protofinougriska forma. Cyłouralske słowne runicy su relatiwnje zrědka; najebać toho je přisłušnosć samojediskich rěčow k uralšćinje bjez dwěla.
Uralske słowne runicy I: Substantiwy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uralske słowne runicy II: Werby, ličbniki, pronomeny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uralske zwukowe wotpowědniki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Date etymologije dadźa někotre uralske zwukowe wotpowědniki spóznawać, na př. při přirunowanju finskich a madźarskich słowow słowneje runicy:
- w nazwuku stejacy finski /p-/ wotpowěduje madźarskemu /f-/ (na př. puu : fa)
- w nazwuku stejacy finski /k-/ wotpowěduje před /a/ a /o/ madźarskemu /h-/ (na př. kala : hal), hewak madźarskemu /k-/ (na př. käsi : kéz)
- w mjezyzwuku stejacy finski /-t-/ wotpowěduje madźarskemu /-z/ (na př. sata : száz)
- w mjezyzwuku stejacy finski /-nt-/ wotpowěduje madźarskemu /-d-/ (na př. tunte- : tud-)
- w nazwuku stejacy finski /s-/ wotpowěduje madźarskemu /sz-/ abo /Ø-/ (na př. silmä : szem, syli : öl), kotryž na tym pokazuje, zo finski /s/ wot dweju rozdźělneju s-zwukow pochadźa, kotrejuž rozdźěl w madźaršćinje hišće je jasny.
Z tutych a dalšich wobkedźbowanjow dadźa so fonemy protouraliskeje rěče do dalokeje měry rekonstruować. Uralistika wuchadźa z toho, zo finšćina je zwjetša protouralske konsonanty wobchowowała – konsonanty madźaršćiny tuž su nowowuwića, mjeztym zo originalne wokale najprjedy w samiskich rěčach eksistuja.
Najstarše dokłady a spisowne rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Madźaršćina je uralska rěč z najstaršimi pisomnymi dokładami. Po prěnich rozbrojenych jednotliwych słowach w druhorěčnych tekstach je Nekrolog z kónca 12. lětstotka najzažniši tekstowy dokład. Wón wobsteji z 38 linkow a ma wobjim wot 190 słowow. Slěduje wokoło lěta 1300 staromadźarska Marijowa skóržba, wuměłsce hódnotne přebasnjenje łaćonskeho teksta, takrjec prěnja madźarska baseń.
Najstarši karelski rěčny pomnik pochadźa z 13. lětstotka a je jara krótki na brězowej skorje pisany tekst. Staropermišćina, zažna forma komišćiny, dósta w 14. lětstotku wot misionara Stephan swójski alfabet, kotryž na grjekskim a kyriliskim alfabeće bazuje. Najstarša estiska kniha bu 1525 ćišćana, ale njeje so wobchowała; prěni wobchowany estiski tekst je 11 stronow w lěće 1535 ćišćaneho nabožneho kalendra. Finska literatura započa w lěće 1544 z Rukouskirja Bibliasta Mikaela Agricole, w lěće 1548 slěduje jeho přełožk Noweho testamenta. Najstarše samiske teksty pochadźeja ze 17. lětstotka.
Nimo mjenowanych rěčow z relatiwnje zažnymi rěčnymi pomnikami su mjeztym nimale wšě uralske rěče spisownu formu dóstali, byrnjež so woprawdźita literariska produkcija jenož pola wjetšich rěčow wotměła. Uralske rěče w Ruskej wužiwaja modifikacije kyriliskeho alfabeta, zapadne rěče łaćonski alfabet.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Károly Rédei: Uralisches Etymologisches Wörterbuch. Akadémiai Kiadó, Budapest 1986–1991, ISBN 96-3053067-8.
- Denis Sinor: The Uralic Languages. Brill, Leiden 1988, ISBN 90-0407741-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Tabela uralskich rěčow a narěčow z projekta Database of Uralic Typology
- Álgu (Datowa banka samiskich etymologijow)


text:
Wjetša ličba natyknjenjow
Budyšin. Ličba natyknjenjow z koronawirusom w Budyskim wokrjesu dale přiběra. Krajnoradny zarjad je wčera wo 57 informował. Runje tak stupa tu incidenca, po RKI wučinja wona dźensa 46,6 a je tuž třeći dźeń za sobu nad hódnotu 35. Za wokrjes Zhorjelc poda RKI dźensa incidencu 26,3. Tam rozprawjachu wčera wo 25 infekcijach.
Serbski sejm Michel přijał
Njebjelčicy. Tudyša direktna kandidatka SPD za wólby zwjazkoweho sejma Kathrin Michel je dźensa Njebjelčicy wopytała. Z wjesnjanostu Tomašom Čornakom (CDU) rozhladowaše so wona po wsy a poby w pěstowarni. Po tym su ju čłonojo Serbskeho sejma wo idejach za kulturnu a kubłansku awtonomiju a wožiwjenju serbskeje kultury, rěče a identity informowali.
Pjenjezy za přemysło


text:
Witaj Tadzik,
Wulki zek za post.
Psipokladam tebje ten felowany artikl Irka Czaji wo Serbach.
Wutsobny zek teke za posicie internetnych stron. Wodaj ale slednym casu
wjela zela mam, tak wotom hysci buzomy gronis.
Mej se derje a tak na zasejpisanje!
twoj
Robert
=============
Konsek o Sorbach 06/2001
Irek Czaja
Pyrsk Pierony!
Dzisio szkrynolch Wom konsek o Sorbach, kere wedug mie majom mocka spolnego
z nami Slonzokami. Niystety mom ino niymieckojynzyczne materialy na ich
temat. Beztosz zaroski przepraszom tych kere niy znajom niymieckego ze
uzywom sie sam niymieckich fragmyntow (wyrazow). Na poczontek cos po
sorbsku i niymiecku.
Na serbsku
Luzicu
An die sorbische
Lausitz
Rjana Luzica,
Sprawna precelna
Moich zboznych snow raj,
Swjate su mi twoje hona!
Lausitz, schones Land,
Wahrer Freundschaft Pfand,
Meiner Vater Glucksgefild,
meiner Traume holdes Bild,
Heilig sind mir deine Fluren!
Caso prichodny,
Zakcej radostny!
Ow, zo bychu z twojeho
Klina wusli muzojo,
Hodni wecnoh wopomnjeca!
Bluhst du, Zukunftszeit,
Uns nach langem Leid
Oh, entwuchsen deinen SchoB
Manner doch, an Taten groB,
Wurdig ewigen Gedankenes!
Handrij Zejler
Niymiecke tumaczynie Kito Lorenc.
Miyjwiyncyj 80 km na pol.-wsch. od Berlina, w kerunku wsch.-zach. Kaisik 50
km szyroki i w kerunku pol.-pol. tak jak Szprewa przeplywo (kole 100 km)
dugi, je kraj Luzycki, kaj zyjom Luzyczanie abo inaczyj Sorby. Jeszcze
inaczyj godo sie na Sorbow, Wyndy (z niymieckyj szprachy Sorben, Wenden). Po
polsku nazywo sie ich Serbo-luzyczanie. Same godajom na sia "Serbsky". Sorby
som poprawdzie blank blisko krewne ze Serbami, ale od nich niyoficjalno
stolica nazywo sie Budysin=Bautzen=Budziszyn, a godka nolezy oficjalnie do
grupy zachodnioslowianskich jynzykow (kole Polskego, Slowackego, Czeskego i
Kaszubskego), i dzieli sie na dwa idiomy: dolnosorbski i gornosorbski.
Piyrszy je podobny konsek do polskyj godki i slyszy sie go w regionie
Spreewald, a drugi sucho sie choby czesko godka i je w okolicach Bautzen,
abo mozno wiyncyj choby Slowacki. Downiyj (aze Vi wiek) teryny kaj zyli
Sorby (20 serbskich plymion) boly wiynksze i ciongly sie razym z terynami
inkszych polabskich slowian (np. Obodrzytow=Abodriten=Abotriten) kole colkyj
Laby. Dzisej szacuje sie liczba Sorbow na 50000 do 100000 osob, ale
nojczynsciyj spotykom sie z podowanom liczbom 60000. Zyjom oni we Freistaat
Sachsen (Oberlausitz) i w Brandynburgi (Niederlausitz). W wiynkszosci
godajom po sorbsku i niymiecku, a niykere ino po niymiecku. Wiyncyj z nich
je wyznania protestanckego a 15000 w ece Bautzen-Kamenz-Hoyer swerda to
katoliki. Nosi sie u nich jeszcze tradycyjne sorbske klajdy (dzisio jeszcze
4 rodzaje; okolice Cottbus, Hoyerswerda, Schleife i katolickich Luzyc) i
fajruje sorbske swiynta jak np. Zapust, Vogelhochzeit=ptasie wysele, abo
Hahnrupfen=szkubanie kokota. Za Bismarcka i Wilhelma II byli traktowane jak
Pflock im deutschem Fleisch - krotko godajonc, nawet gorzyj jak my Slonzoki
wtedy a mozno jeszcze i dzisiej u siebie w doma. W DDR byli Sorby dotowane
bez panstwo za cyna wykorzystania do cylow propagandy. Dzisiej zyje 20000
Sorbow w Brandynburgi i 40000 w Saksoni.
Sorby, kole Dunczykow i Fryzow som oficjalno mynszosc i dotowane (Stiftung
fur das Sorbische Volk) w polowie bez Bund a wpolowie bez landy Sachsen
(2/3) i Brandenburgia (1/3). W 1991 roku byla to kwota 41 mil. DM. Dzisiej
je to niystety 10 mil. myniyj a Bund chce swoja pomoc jeszcze o 1 mil.
zmiyjszyc. W 1992 roku mieli Sorby jeszcze 16 swoich instytucji (np. szkoly
godki do doroslych, sorbske muzeum, narodowy zespol piesni i tanca).
Prawa Sorbow umieszczone som w Art. 25 Landesverfassung Brandenburgi i
istnieje Rada do spraw Sorbow, ale jak same Sorby godajom, je to pozytywno
dyskryminacja, bo ino Niymcy rostrzygajom sorbske "rzeczy". Niykere gminy
niychcom juz ponosic kosztow np. dwojynzycznych napisow na szyldach ulic.
Sorby podobnie jak Baski w Hiszpani, abo Bretonczyki we Francyji szafli
swoja prawie co wygaslo godka juzas ozywic. Godo sie ino po sorbsku w
sorbskich przedszkolach i szkolach podstawowych. 2000 bajtli uczy sie
dzisiej sorbskyj godki. W wiyncyj jak 20 szkolach (ostatnio alech slyszalo o
zamykaniu niykerych szkol) stoi jynzyk sorbski na planie nauki. W telewizji
puszczo sie sorbske programy (pol godziny na miesionc-smiysznie malo-w
Brandenburgi) Ani w Sachsyn, ani w Brandenburgi niy je uregulowane wejscie
narodowyj mynszosci do Parlamyntu. Jak widac majom Sorby mocka wiyncyj praw
niz my slonzoki, ale potrza im duzo wiyncyj, coby przetrwac dalyj i sie
rozwijac. Niych by my choc pola z tego co Sorby wywalczyli bez niy ino jedne
sto lat. Na poczontku szkryknolch konsek sorbskego autora, kery sie nazywo
Handrij Zejler. Tekst od niego stol sie niyoficjalnym hymnym Sorbow, kerych
niyoficjalno stolica je Budysyn. Zrzeszone som Sorby w zwionzku sorbow
"Domowina", kery je aktywny w europyjskim ruchu mynszosciowym. Fana sorbsko
je niybiesko-czerwono-biola. Jako ciekawostka podaje jeszcze co po piyrszyj
wojnie swiatowyj bola rozpatrywano mozliwosc utworzenia samodzielnego
panstwa sorbskego, abo przylonczynia Luzyc do Czechoslowacji, a pod koniec
drugyj wojny istnialy projekty odloczynia Luzyc od Niymiec, i abo
prziylonczynia do Czechoslowacji, abo utworzynia ich autonomii w zakresie
Niymiec. W 1947 roku wyszla ze strony Sorbow propozycja politycznego
odlonczynia Luzyc od Niymiec i ogloszynia tego terytoriu, neutralnym pod
nadzorym jadnego abo wiyncyj panstw slowianskich.
Sorby witajom sie: Chwaleny Jezus Chryst, abo Dobry dzen, a zegnajom:
Bozemje, co znaczytyle co w imie Boga, abo z Bogym.
Godka serbsko je bogato w 42000 slow i mo siedym przipadkow w Deklinacji.
Pyrsk 1
===============
LUZYCE - NIEMIECKI TYBET
Redna Luzyca
spsawna psijazna,
mojich serbskich woscow kraj,
mojich glucnych myslow raj,
Cas ty psichodny,
zakwis radostny!
Och, gab muze stanuli,
za swoj narod zelali,
godne nimjer wobspomnjesa!
HYSCI SERBSTWO NJEZGUBJONE!
Nadal toczy sie walka o dusze dzieci luzyckich. Odpowiedzia na
zamykanie luzyckich szkol przez niemieckie wladze jest
"Witaj-projekt" ktory promuje nauke j. luzyckiego w przedszkolach i
szkolach, niestety organizacja ta operuje na bardzo skromnych funduszach!
Organizacje lub osoby prywatne zaiteresowane jaka kolwieg wspolpraca lub
pomoca luzyckim szkola moga sie zwrocic do Towarzystwa Luzyckich Szkol gdzie
mozna nawiazac konkretne kontakty. Adres i numer konta bankowego, dla osob
ktore zechcialyby ewentualnie wesprzec luzyckie szkoly
finansowo jaka kolwieg suma, nawet symboliczna !
Serbske sulske towaristwo
http://www.witaj.de
email: info@sorbischer-schulverein.de
Ludmila Budarjowa
psedsedar (przewodniczaca)
tel. (0 35 91) 57 72 41
Beno Jurk
zastupny psedsedar (zastepca przew.)
tel. (03 57 96) 9 89 19
Serbske sulske towaristwo z.t.
pod gronidlom: "WITAJ-Fonds zweisprachige Erziehung"
- Konto: 72 20 700
- BLZ: 870 700 24
- Banka: Nimska banka 24
Sorbischen Schulverein e.V.
- Kennwort: "WITAJ-Fonds zweisprachige Erziehung"
- Konto-Nr.: 72 20 700
- BLZ: 870 700 24
- Geldinstitut: Deutsche Bank 24
wjednica Maria Elikowska-Winkler
Sula za dolnoserbsku rec a kulturu
Zylojska droga 37
D-03042 Chosebuz
Luzyca
Germany
tel./ fax 0355 - 792829
email: Volkshochschule-Cottbus@t-online.de