text:
Leoš Šatava je we Łužicy derje znata wosobina, we wědomostnych kruhach – ze swojimi zdawna přewjedźenymi slědźenjemi a přednoškami –, ale tež pola šěršeho publikuma ze swojimi wustupami a popularnowědomostnymi nastawkami. Čitarki a čitarjo Rozhlada znaja dokładnje Šatavowe teksty, kotrež so hižo dlěje hač třiceći lět prawidłownje w časopisu ćišća. K najwažnišim temam, z kotrymiž je so wědomostnik we Łužicy zaběrał, słušeja jeho studije wo etniskosći, wo serbskej młodźinje (kaž w sociolinguistiskim nastupanju, kiž zapřija slědźenja na Budyskim Serbskim gymnaziju, tak tež popularne publikacije, kiž słuža zdźěla jako pokiwy za aktiwnych ludźi w serbskej rěčnej politice) a wo rewitalizaciji mjeńšinowych rěčow. Nowa kniha »Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Etnicita – jazyk – historie – kultura«, wudata w čěskim nakładnistwje »Epocha« (Praha 2020), pokazuje, zo je Šatava tež kulturny stawiznar wo Serbach z literarnowědomostnym nachilenjom.Leoš Šatava, Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Etnicita – jazyk – historie – kultura, Praha: Epocha 2020
Edicija »Lužičtí Srbové« wobsahuje dotal rozbrojene a znowa redigowane wozjewjenja Šatavy z doby 1983–2019, a to z wulkej přewahu tekstow z poslednich pjatnaće lět. Šatava je njesměrnje płódny awtor, kiž předpołoži někotre sta wšelakich nastawkow k serbskej problematice: wot krótkich esejow hač ke chutnym wědomostnym studijam. Wuběr wjace hač dwaceći tekstow, kotrež su tak zrjadowane, zo móhli so tež čitarjo, kotřiž njeznaja stawizny, rěčnu a etnisku situaciju Serbow, wo nich na přewšo kompleksne wašnje wobhonić, njeje scyła lochki. Měnju, zo je so tole Šatavje jara derje poradźiło.
Dźakowano kóždolětnej tradiciji je LND lětsa znowa Serbsku protyku za 2021 wudało. Na dohromady 160 stronach a w znatym přiwěšku předstaja so diwersne temy za dorosćenych, młodźinu a dźěći. Tak kaž so wšě starobne skupiny narěča, su tež awtorojo přinoškow ze wšěch starobow zastupjeni.Serbska protyka 2021, red. Pětr Šołta, Budyšin 2020: LND, 160 str.
Pětr Šołta zahaji z přewšo radźenym předsłowom předležacu twórbu, poda krótke zjimanje a wuwabi bjezdwěla lóšt do čitanja. W jeho słowach poćahuje so na aktualnu koronowu situaciju, ale na pozitiwne wašnje.
Zazběh protyki twori přehlad jednotliwych měsacow. Chwalobne su zaso dwójne pomjenowanja měsacow, staroserbske a dźensniše. Na kóždej z dwanaće dwójnych stronow namakaja čitarjo praktiske paslenske přinoški. Dekoraciske namjety z přirodnymi materialijemi nawjazuja na aktualny trend, sej sam něšto zhotowić. Bianka Šeferowa z Bronja rozjasni na přikład, kak so nopašk za picu ptačkow abo škla z pisaneho lisća spřihotuje. Ke kóždym dokładnym wopisowanju postupowanja přida awtorka stajnje mały wobraz za lěpšu předstawu. Z tym wolóži tomu abo tamnemu paslenje. Inspiracije poćahuja so zdobom na dorosćenych kaž tež na dźěći. Wony zazběh zakónči so z kermušnymi terminami a protykarskimi wšelčiznami.
Skóńcnje jo tak daloko! Njedawno jo wujšeł dolnoserbski knigłowy kalendaŕ za lěto 2021. Serbska pratyja słuša zazdaśim k nejwěcej woblubowanym a wuspěšnym publikacijam w dolnoserbšćinje. Wót lěta 1880 zagórjujo wóna z někotarymi pśetergnjenjami cytaŕki a cytarjow wšyknych starstwowych kupkow, generacijow a schójźeńkow kubłanosći. Ale co na nas tenraz caka na sto a jadenašesćźaset połnje nakłaźonych bokach? Co jo se tenraz něźi tśiźasća awtorkow a awtorow za nas wumysliło?
Głowna tema lětosneje pratyje jo gmejna Běła Góra, kótaraž słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju, a kenž jo prezentna wót zachopjeńka až do kóńca knigłow. Fotowa reportaža, stawizny, tšojenja, legendy, powěsći, wurězki ze starych wudaśow Casnika, warjeńske recepty a dalšne rozwjaselece fakty zwězuju se cele normalnje a awtomatiski do žywego, barwnego a informatiwnego pśewódnika za Běłu Góru, kótaryž se rowna změstymi napšawdnemu lubosćinskemu póznaśu.Serbska pratyja, redakcija Horst Adam, Ingrid Hustetowa, Bernd Pittkunings, Budyšyn: LND 2020, 161 b.
Awtorki a awtory lětosnego dolnoserbskego knigłowego kalendarja su byli tenraz wjelgin kreatiwne. Wše cytaŕki a cytarje pśidu mimo wuwzesá k swójomu. Wósebnje rědne su w głownem wótrězku pratyje ideje za dekoracije z pśirodnych materialijow z pjera Bianki Šeferoweje, kenž te kreatiwne mjazy nami budu zawěsće wopytowaś. Źěl za kśesćijanow jo šyroko rozrědowany. Mimo tradicionelnych tekstow z pjera Marjany Domaškojc namakaju se tam reportaža wó jatšownych nałogach w Pólskej, pśinosk wó młodyma serbskima kśesćijanoma, psalm a dalšne fakty z cerkwinego žywjenja. Wjelgin derje cytaju se wjedrowe prognoze w stolětnej pratyji, kótaraž ma se wě skerjej amizěrujucu daniž informatiwnu gódnotu. Wjelgin informatiwne pak su staroserbske mjenja mjasecow – wěrna chłošćonka za lubowaŕki a lubowarjow dolnoserbšćiny! W źiśecem źělu pratyji namakaju młode cytaŕki a cytarje směšne tšojeńka, wabjecej gódańce, basni a žorśiki, kótarež spóraju bźeze cwiblowanja tež wjele dorosćonych k smjejkotanju.
W lěśe 2000 zachopijo kóńc apryla solarny załožk na Kochojc domje w Žylowje źěłaś, wón sejźi na jich kšywje »kaž serbski plon«. A pśi tom gibjo se toś ta špatna wědobnosć z nadpisma, pótrjefjecy fakt, »až njejo dawno južo na ten part wuglowy koncern góriła«.Jurij Koch, Gruben-Rand-Notizen, Budyšyn: LND 2020, 192 b.
Ludowe nakładnistwo Domowina jo pód titelom »Gruben-Rand-Notizen« wudało, wóspjet kradu spódobnje wót Ise Bryccyneje wugótowany, nimskorěcny wuběrk zapisow z dnjownika a pśewažnje až dotychměst njewózjawjonych fragmentow proze Jurija Kocha z lět 1996–2006. Jo nastał wójowaŕski tekst se politiski stawnje jasnje pozicioněrujucego cłowjeka k nacasnym stawiznam dwójorěcneje Łužyce. Ned na zachopjeńku pomjenijo Koch w prědnem zapisku z apryla 1996 za swójo pśedewześe wjeliki pśikład: Victora Klemperera. Jo źe znate, až jo Nakładnistwo Aufbau za jogo dnjowniki epochy 1933–1945 wuzwóliło titel »Ja cu znaniś až do slědnego«, kótaryž jo źinsa źe južo pśisamem pśigrono. Wó take znankstwo Kochoju how źo, a wón jo rozmějo jasnje politiski. To njewóznamjenijo, až njenadejźoš na bokach knigłow teke zapiski wó žywjenju familije, kótarež se głownje wiju wokoło pówołańskeje a priwatneje žywjeńskeje drogi źiśi, a z dodankom wó naroźenju syna syna z lěta 2009 se knigły zakóńcyju. Pśewažujo pak politiski komentar, konsekwentnje pśednjasony z perspektiwy jadneje w a z NDR socializěrowaneje, kritiskeje pódzajtšnonimskeje lěwice, ku kótarejež drje nejwěcej eksponěrowanym serbskim zastupnikam źinsa 84lětny Jurij Koch licy.
Njelukratiwna je tež naša serbska rěč w digitalnym swěće. Přerěznje 3,7 hodźinow wob dźeń na smartphone sutamy, kiž njehodźi so serbsce posłužować. Smy so na to zwučili, wšako hižo na kompjuterach přewjele ze serbskej rěču započeć njemóžachmy. Za Microsoft, Apple, Google a dalšich ma serbska rěč prosće přemało recipientow. Dźakowano serbskim idealistam a institucijam mamy přehladny poskitk serbskorěčneje open source software a serbskich wobsahow. Realita pak je tajka, zo dyrbju z mojej dźowku falowaceho streaming poskitka dla cyły tydźeń samsneho pěskowčika online hladać, mjeztym zo móže so moja němskorěčna žona kóždy dźeń nad aktualnym »Sandmannom« wjeselić. Tak dźěćo hižo wot małosće wuknje, zo je serbska rěč mjenje hódna. Digitalizacija runja industrializaciji małych zatepta. Štóž nětko mysli, zo by za Serbstwo spomóžne było, čerstwe zaryte kable za spěšny internet zaso wurywać a wšitke škričkowe sćežory spowaleć, zabudźe, zo njemóžeš čas wróćo wjerćeć a zo młodźina swój puć do přichoda dźe.
W lěće 2020 je w Lipšćanskim nakładnistwje Poetenladen šwarna antologija noweje lyriki wušła. Wudałoj staj ju Róža Domašcyna a Axel Helbig. Wona wobsahuje nowše basnje awtorow a awtorkow, kiž su so w Sakskej narodźili abo bytostny čas w njej žiwi byli. Čitarjam z basnjemi poskićeć špihel časa a zdobom přehlad wo aktualnym lyriskim tworjenju sakskich awtor(k)ow je narok wudawaćelow. Sakska je knihu spěchowała, ale štó konkretnje? W knize je mi znata tupa sada zapisana, zo je so »naprawa sobu financowała z dawkowymi srědkami na zakładźe wot zapósłancow Sakskeho krajneho sejma wobzamknjeneho hospodarskeho plana«.Weltbetrachter. Neue Lyrik. Eine Anthologie aus Sachsen, wudałoj Róža Domašcyna a Axel Helbig, Lipsk: poetenladen 2020
Kak so tajkej antologiji ze 180 basnjemi bližić? Jako prěnje přehladaš wobsah. Dźiwaš so, kelko awtorow znaješ a kelko jich na tamnej stronje njeznaješ. Šěsć serbskich awtorow je zastupjene: Měrana Cušcyna, Róža Domašcyna, Benedikt Dyrlich, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, Lenka a Kito Lorenc. Potom ći znaći, wuznamjenjeni basnicy: Marcel Beyer, Volker Braun, Elke Erb, Wulf Kirsten, Reiner Kunze, Uwe Tellkamp. Ći, wot kotrychž jenož mjeno njeznaješ, ale tež tu abo tamnu knihu, mjez nimi Andreas Altmann, Peter Gehrisch, Rainer Kirsch, Lutz Rathenow, Volker Sielaff, B. K. Tragelehn. Wjele basnikow a basnicow staj wudawaćelej přiwzałoj, kotrychž lědma znaju a kotrychž sej z jednej abo dwěmaj basnjomaj wotkryć směm. Wulce wužitny je register awtorow z krótkobiografiju, žórłami a zapisom w knize wozjewjenych basnjow. Basnje njejsu chronologisce abo po awtorach rjadowane. W dźewjeć kapitlach namakaja wone kaž samo wot so po wobsahu swoje prawe městno.
Knižka ze škitnej wobalku leži w mojimaj rukomaj: němskorěčne přełožki wubranych basnjow Mata Kosyka. Wudaće je k jeho 80. posmjertninam wušło. Pětš Janaš a Roland Marti staj wudawaćelej a zdobom přełožerjej do němčiny. Pjeć »Albionskich štučkow« a 52 basnjow, mjez nimi epos, su tu w šěsć tematisce rjadowanych wotrězkach zhromadźene. Dołhe lěta je so Pětš Janaš z basnistwom Mata Kosyka zaběrał, jeho basnje přełožował, wšelake z tule publikowanych basnjow tež hižo druhdźe wozjewił. A tola je tale wubrana zběrka něšto wosebite. Wona da dohlad do wobšěrneho literarneho dźěła basnika, při tym nochce zdobom wědomostne dźěło być. Basnje skutkuja ze sebje. A je čitajo nazhoniš tola tójšto biografiskeho wo wonym basniku.Mato Kosyk, Traute Heimat Fremde Ferne, 125 str., kruta wjazba, edicija Blumbawka 2020
W prěnim dźělu »Poet na burskim dworje« su zapřijate basnje wo Błótach a wobwarnowanym dźěćatstwje na wsy. Wo žiwjenju w Božej stwórbje, ale tež wo žedźbje za měrliwym swětom. Swójbni, dźěd, mać, nałožki, mytiske postawy, lubosć a zachodnosć so w jeho basnjach jewja, tola tež rozžohnowanje a wotchad. Sylne impulsy basniskeho tworjenja. Abo, zo bych to ze słowami ruskeje poetki Mariny Zwetajeweje rjekła: »Kóždy basnik je w swojej bytosći emigrant.« W druhim dźělu »Poezija prerije« so Kosykowy přichad do Ameriki wobjednawa, začuće cuzby, ale tež swobody. Wón pisa, što jeho při pomniku Lincolna zaběra, što w pólskim Chicagu, w Albionje abo při zetkanju z Indianku. W mócnym prudźe rěki Mississippi, howrjenju wichorow a cyklonow spóznaje bjezmóc čłowjeka. Často wotewrja so Kosykowe basnje zapřijećam domizna a cuzba, zo bychu w kombinaciji domizna = swět wjercholili. Žedźba za domiznu w Błótach a w njebjesach, to rěka nadźija na wobě, bě Kosykej wažny nastork do pisanja. Tutomu slědujetaj přełožerjej: »Sym so chcył bližić z němskimi słowami tehdomnišeho časa basnikej kaž čitarjej. A při tym wostać při ›słowje‹ basnika, jemu na hubu hladajo«, pisa mi Pětš Janaš k swojemu dźěłu. Tola kóždy přełožer zawostaji swój rukopis w přełoženej basni. Toho so tež dowěch, hdyž přirunach Kita Lorencowe přenjesenje basnje »Gefangenes Vögelein« (Singvogel im Käfig). Čim wjace přełožerjow, ćim wjace hladanišćow. Čitach raz baseń Puškina a 15 jeje přebasnjenjow do němčiny. Žadyn přełožk so tamnemu njerunaše, a tola běchu wšitke přenjesenje originala.
Nimale tři lětdźesatki po wudaću w lěće 1991 tehdy aktualnje nastateje zběrki (po)přewrótowych refleksijow Zwróćene dny1 pokaza so na serbskim knižnym blidźe jeje wěsty pendant, zestajany wot Cordule Ratajczakoweje. Njejedna pak so wo ryzy paralelu – mjeztym zo bě z awtorami tekstow prěnjeje mjenowaneje knižki takrjec »prěnja liga« serbskich spisowaćelow, je skala powědacych w nowej knižce profilowje wo wjele šěrša a powołansce njewobmjezowana. Zasadniši rozdźěl je pak wězo w zwisku z mjeztymnym běhom časa widźeć: Započatk 1990tych lět bě wšo začuwane a wopisowane hišće chětro nowe a zdobom njewěste, dźensa su zhladowanja na tule turbulentnu dobu a jeje dalše wuwiće a wuskutki přez prismu třicećilětneje časoweje distancy a mjeztym docpětych dožiwjenjow a nazhonjenjow hižo wuhódnoćowane.
Runje mjenowana rozdźělnosć a z tym zwjazana pisana optika cyłkownje třinaće powědarjow (w 12 wotdźělach) »projektej« Noweje swobody? bjezdwěla tyje. Wuběrk respondentow je (nastupajo pochad a skalu měnjenjow) derje wupytany. Tež hdyž su wjacori z nich wurazne profilowane wosobiny na serbskim narodnym a kulturnym polu (apropos: spisowaćelenje je tež tule pola někotrych znajmjeńša dźělnje pódla), njejsu wuprajenja a zjimanja druhich, mjenje znatych a w najwšelakorišich sferach žiwych wuwoprašowanych na žadyn pad mjenje wažne a zajimawe.
Nimale sto lět pozdźišo ma so na Lawskich hrjebjach nowy serbski kulturno-wědomostny centrum twarić. Prašam so, kak by tajki wobraz dźensa wupadał, kiž by tam w foyeru ludźi witał a na prěni pohlad přehlad wo centralnych serbskich wosobinach poslednich sto lět a z tym zjimanje serbskich stawiznow a dohlad do serbskeho sebjezrozumjenja dał? Koho bychmy na wobrazu wuhladali a koho nic? Bychu so wubrane wosoby tež tak rjenje do cyłka zestajić dali? Socialistiski sekretar Domowiny pódla duchowneho? Wopory nacionalsocializma a komunizma pódla podpěrarjow abo sympatizantow systema? Štó by zwobraznjenym kak hołdował? Hač a na kotre wašnje bychu so mjezsobne a strukturelne konflikty zwobraznili? Bychu cyrkej, přiroda a folklora dale w pozadku stali? Kotry zastupjer młodeje generacije 21. lětstotka by městno namakał a štó z (ludowych) wuměłcow? Haj, a nic naposledk, by so žonam wjace přicpěło, hač mužam w drastach přikiwać, kaž to pola Trstenjaka widźimy? A při tym bě tola hižo Adolf Černý w lěće 1895 Milu Imišowu jako »prěnju serbsku wótčinku« počesćił – titul, kotryž jej tež druzy serbscy publicisća připóznachu.
Wot januara 2019 wuknu z pomocu »Sorbisch Online Lernen« serbsce, a to woboje: hornjo- a delnjoserbsce. Na spočatku wahach, hač je to prawy program za mnje, wupruwowach jón pak a sym spokojom. Za hornjoserbšćinu eksistujetej kursaj za rěčny certifikat A 1 a A 2 z němčinu a jendźelšćinu jako wuchadźišćowej rěči kaž tež kurs B 1. Tutón pak so jenož w němčinje poskićuje. Za delnjoserbšćinu eksistujetej tohorunja kursaj A 1 a A 2 ze samsnymaj wuchadźišćowymaj rěčomaj, kurs B 1 so hišće přihotuje. Kursaj za delnjo- a hornjoserbšćinu stej nimale identiskej z mało wotchilenjemi a hodźitej so za samostudij.
Kóždy kurs je do wosom kapitlow rozdźěleny a kóždy kapitl wopřija šěsć lekcijow, kotrež wobsteja z dialogow, rěčneho treninga a gramatiki. Kapitle započnu a kónča z comicom serbsce abo němsce – móžeće wolić! Spjelnjene nadawki so sporjedźeja a zmylki so čerwjene woznamjenjeja. Móžeće kóždy nadawk wospjetować, tak husto kaž chceće. Nimo toho poskićuje so pomoc při rozrisanju. Wjele nadawkow su jako hry tworjene, wosebite wjeselo wobradźa memory. Wón a pisanski trening pomhaja při wuknjenju słowow. Małe kruhi při nadawkach pokazaja, hač su so rozrisali. Na kóncu kóždeho kapitla slěduje test. Wužiwarjej kursa pak so tež nadrobne informacije ke kulturje a serbskemu žiwjenju skića. So wě, SOL ma słownik za kóždy kapitl. Wjele słowow, bohužel nic wšitke, so wot wšelakich rěčnikow w awdijo-dataji wurjekuja. Wjetšina słowow, gramatika a temy wospjetuja so w dalšich schodźenkach. Tohodla je derje, hižo wobjednane a nawuknjene wěcy wospjetować.
Chcyjo nochcyjo je w Serbach wjele hinak hač w druhich kónčinach. Přikładow za to je dosć we wjesnej chronice »Worklecy něhdy a dźensa / Räckelwitz einst und heute«, njedawno w LND wušłej. Najprjedy wupada, jako by to dwurěčna serbsko-němska kniha była, ale we woprawdźitosći steja pod wobrazami dwurěčne teksty a tójšto tekstow su němske, wot Rejzy Šěnoweje do serbšćiny přełožene. Bjez hornjoserbšćiny pak nimaš prawy přistup ke chronice. Druha wosebitosć je, zo zestajerjomaj Benej Wałdźe a Eckhardej Kliemannej a dalšim awtoram pobrachuje hdys a hdys wotstawk k wopisowanemu. Přikładaj za to stej: »Tež dźěło Delnjoserbskeho rozhłosa RBB je Marja (Krawcec B. P.) podpěrała.« (str. 83) abo: »Jeho ródny dom namakaš w Nuhliku, tam hdźež su sej Grubertec/Reineltec swójsku ležownosć rjenje ponowili.« (str. 89). Dalša wosebitosć napřećo druhim chronikam je funkcija radu dawarja ze stron chronista: »Tu dyrbi so předsydstwo towarstwa wo prawu wuwaženosć starać« (str. 69) abo komentar: »... wšako so politiski a hospodarski embargo Němskeje přećiwo Ruskej wosebje negatiwnje na tajke firmy kaž ›Čornak-Trans‹ wuskutkowaše« (str. 113). Tola kóžda wjesna chronika je balansa mjezy wěcami, kiž ma chronist za wažne, kiž bychu wubudźili zajim wjesnjanow a kiž bychu so za šěroku zjawnosć hodźeli. Drobnostki kaž při naličenju wohenjow we Worklecach z lěta 1886: »Nr. 6 Kopatsch, später Räde, jetzt Schneider bzw. Mögel, Nr. 7 Wenzel, später Heiduschke, jetzt Opitz« (str. 53), su něšto za domoródnych ekspertow. Ale žiwjenje koparja a gmejnskeho radźićela Jurja Bětki (1937−2017) by móhł přichodnym generacijam z přikładom za to być, kak so prócowanje jednoho čłowjeka pozitiwnje na wuwiće towaršnostneho, wosadneho a gmejnskeho žiwjenja wuskutkuje (str. 65−67). Ale tež při tym njepobrachuje serbski aspekt. Pisa so wo Mikławšu Žurje (1859−1932): »Tež jako wysoki tachantski knjez njeje zabył, zo je syn małeho serbskeho naroda« (str. 93). Sada praji wjace wo serbskim sebjezrozumjenju dźensa hač wo žiwjenju Žura před wjace hač wosomdźesat lětami. Nabožne žiwjenje prjedy a dźensa njeje pak jenož w kapitlu wo wosobinach wokoliny tema (str. 70−93), ale ćehnje so kaž čerwjena nitka přez cyłu knihu. Foto dźaknych kemšow w Nowej Wjesce składnostnje 400lětneho jubileja prěnjeho naspomnjenja wsy ze serbskej chorhoju w pozadku wołtarja (str. 100) njeby na delnjoserbskich kemšach předstajomne było a podobne foto z němskej chorhoju by protest wubudźiło.
W zymje nadźijamy so sněha a rjanych zymskich pućowanjow. Přiroda wotpočuje a přihotuje so zdobom na nowe lěto połne pisanosće, kćěwa a bujneho žiwjenja. Druhdy pak su zymy tež tak jěre a lodojće zymne. Potom je rjenje, hdyž maš knihu, kotruž sej při ćopłym čaju nutřka sedźo wotkrywaš, »Zelen[u] radosć« začuwaš a so tak »Na slěd[y] serbskich přirodospytnikow« podaš. Wo tute wokřewjenje postara so Jan Kral, kotrychž chce nam w swojej zběrce sposrědkować »[w]ědu wo žiwjenju a přirodospytnym skutkowanju našich wučerjow a fararjow […], kotřiž so z přirodu zaběrachu z kedźbyhódnymi spóznaćemi a [kotřiž] swoju wědu napisachu.« (str. 7–8)Jan Kral, Zelena radosć. Na slědach serbskich přirodospytnikow, Budyšin: LND 2020, 232 str.
Jan Kral zapřija do tuteje knihi dźesać mužow, kotřiž rozestajachu so z rozdźělnymi žiwochami abo žiwjenskimi rumami. Wotpowědne kapitle maja stajnje třidźělny natwar. W prěnim dźělu zhoni čitar něšto ze žiwjenja wotpowědneho přirodospytnika, w druhim dźělu originalny tekst k jeho slědźerskej tematice a skónčnje jima so Jan Kral w swojich rozmyslowanjach abo zwuraznjenjach nahladow sam słowa. Kniha skića potajkim krótke zarysy do biografije wuzwolenych muži a dohlad do jich dźěła a originalneho tworjenja. Přidatnje jewja so esejistiske zhladowanja dźensnišeho čłowjeka-awtora na přirodu.
Połne tři lěta po zběrce »Mlóče« zwjesela nas Ludowe nakładnistwo Domowina (LND) znowa z »Antologiju serbskeje prozy«. Na dobrych 200 stronach namakamy 26 powědančkow, krótke abo krótše, napisane wot 21 awtor(k)ow, žiwych abo zemrětych. Hinak hač zwjetša dotal njejsu mjena pisacych alfabetisce rjadowane, ale – bych prajił: asociatiwnje, po temach. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je tónkróć předspomnjenje přidała (kotrež we »Wobsahu« faluje), w nim cituje wona předewšěm Měrćina Nowaka-Njechorńskeho. Nowak pak jewi so hnydom w prěnjej stawiznje hišće raz, hromadźe ze swojej žonu Martu, a to jako hósć na ležownosći Křesćana Krawca. Tón zaso, naš česćeny Hrubjelčanski prozaist, słuži mi jako swědk za nadpismo tutoho komentara: Krawc wobkruća mjenujcy na pjeć stronach, zo znajemy tež w našej kónčinje lěpšich a hóršich susodow – hač němskich abo serbskich. Hewak rěči cyle mało tekstow noweje knihi direktnje wo susodach, najbóle te wot Bena Budarja, Měrki Mětoweje, Sylwije Šěnoweje abo Dorotheje Šołćineje.Susodźa, antologija serbskeje prozy, wudała Ingrid Juršikowa, titulna ilustracija: Iris Brankačkowa, Budyšin: LND 2020, 212 s.
Ale wo čim jedna potom wostatnych 20 powědančkow? Haj, wone wopisuja wšelakore epizody, z kotrychž zdawa so něhdźe połojca ze wčerawšeje abo dźensnišeje woprawdźitosće wubrana. Pola njebohich serbskich awtorow a awtorkow njemóže to zadźiwać, jich přinoški su zamołwići z aktualneho hladanišća wuzwolili. Tole płaći za Marju Krawcec, Marju Młynkowu, Jurja Brězana, Jana Lajnerta, Kita Lorenca a Jana Wornarja. A tež pola načasnych, aktiwnych spisowaćelow njeje konkretny poskitk tematisce wopačny. Přetož kóždy čłowjek je tohorunja susod, tak kaž je wón z wěstosću kupc, kolega abo přećel. Při tym njeje wažne, hač storčimy w tekstach na rozprawy a zetkanja we abo zwonka Łužicy, na psychologiske (kaž Měrana Cušcyna, Jěwa-Marja Čornakec, Benedikt Dyrlich, Měrka Mětowa), na kriminalne stawizny abo samo na sciencefiction (kaž pola Lubiny abo Dušana Hajduk-Veljkovićecow). Někotre twórby hodźa so jako lyriska proza zarjadować (wot Róže Domašcyneje, Marje Krawcec), druhe zaso jako pućowanske skicy (Pětr Dźisławk, Lydija Maćijowa) abo jednorje jako wjesna idyla (Alfons Wićaz).
Hinak hač wjetšina našich prjedownikow wopušćimy jako młodostni naše ródne wsy a města, podamy so – znajmjeńša za čas wukubłanja – do swěta a so zdźěla tež wjace njenawróćimy. Abo přesydlimy so powołanja abo wosobinskich přičin dla do druhich městow a krajow a spytamy w cuzbje nowu domiznu nańć abo sej na přikład přez warjenje jědźow, kiž znajemy ze dźěćatstwa, přez čitanje knihow w maćeršćinje a pěstowanje nałožkow a wašnjow něšto wot doma wobchować. Někotři swoju domiznu tež dobrowólnje njewopušća, ale su tomu nuzowani, dokelž so jich wjes brunicy dla wotbagruje abo dokelž buchu po wójnje wuhnaći abo přesydleni abo před wójnu ćěkachu. W tajkich padach zwostawaja jenož dopomnjenki, fota abo kluče wopušćenych statokow, kotrež su potrjecheni domiznu wopušćiwši wuchować móhli.
W rjedźe »Stysk za dalinu« zwoprawdźi so w minjenych lětach zhromadne dźěło mjez serbskimi hudźbnikami a komponistami kaž tež interpretami w Rostocku a druhich hudźbnych regionach Němskeje. Sakski hudźbny zwjazk ze sydłom w Lipsku kaž tež dalše zjednoćenstwa a institucije, mjez nimi Załožba za serbski lud, tute aktiwity podpěrowachu. Nimo koncertnych rjadow pak so tež druhe aktiwity přewjeduja, w kotrychž so hudźba Serbow na respektabelne wašnje pěstuje. Tak wotmě so po dlěšim planowanju 4. winowca na žurli Serbskeho muzeja w Budyšinje komorny koncert z interpretomaj, kotraž staj w serbskich hudźbnych kruhach dołho znatej. Wiolinist a komponist Malte Hübner z Rostocka koncertowaše na klasiskich kaž tež wulkich serbskich huslach a Martin Flade, kiž je solowy bračist w orchestrje Komiskeje opery w Berlinje, hudźeše na swojim instrumenće. Jako čłon ansambla UNITED BERLIN běše wón tohorunja aktiwnje na zapřijeću kompozicijow serbskich hudźbnikow do relewantnych programow wobdźěleny. Ze sobuskutkowanjom serbskeje dźiwadźelnicy Lizy Čornakowej pak dósta koncert pod hesłom »Pućowanje po hudźbnym swěće Serbow« přidatnu barbu.


c: text/html

text:
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska – ôkryślynie pasowane na ôblyczynia dziynne i ôdświyntne używane bez Ślōnzŏkōw. Ôblyczynia ludowe wystympujōnce na terynie Gōrnego Ślōnska sōm roztōmajte dlŏ roztōmajtych grup ludności, a na przestrzyństwach ôstatnich pŏrudziesiyńciu lŏt ulegnōł licznym a srogim pōmianōm.
Cieszyńske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Cieszyna.
Babske ôblyczynie skłŏdŏ sie z fest marszczōnyj, ćmawyj kecki z sukna, zszytyj społym z aksamitnym formetlōm zwanym "żywotek", wrażanym na biołõ bluzkã -"kabotek", keryj przodek i bufiaste rynkŏwy pokryte sōm biołym sztikowaniym. Zglyndnie jedbŏwny fortuch mŏ tã samã dugość co kecka (dugości uległy srogim pōmianōm: we pōłowie 19. stoleciŏ rōncz zakrywały klinu, kole 1900 roku noszōno kecki - duge bezma do kobla, we miyndzywojynnym ôkresie i terŏźnie siōngajōm do pōłowy brzuszki). Fortuch zwiōnzany je we pasie szyrokõ szlajfkōm z przodku na kokardã, kōńce wiszōm do samego spodka fortucha[1].
Ôblyczynie te skłŏdŏ sie z ôbcisłych galŏt z dwōma przyporami, wykōnanych z ćmawomodrego, fabrycznygo sukna. Z tyj samyj materyje uszyty bōł kaftan - szaket (doś krōtki, siōngajōncy cosikej pod pasa). Pod szaket ôblykano biołõ płōciynnõ hymdã z kraglym jak tyż krasiatõ westã. Pod szkrabiklym wiōnzano szatkã, zaôbycz farby czyrwōnyj. Wysoke strzewiki, czŏrne, z usztywnionymi cholewkami. Czŏrny hut z szyrokim rōndym. Wiyrchnie ôkrycie Cieszyniŏka stanowiōł mantel - peleryna ô kroju barzo zbliżōnym do ôkryć, noszōnych tedy wszeôbecnie we miastach[2].
Ôblyczynie ślōnskich gōrŏlyEdytuj
Babske ôblyczynie: ciasnŏ biołŏ hymda, siōngajōncŏ klinōw (ciasnocha), na hymdã nałożōny kaftanik z ciynkigo biołego cwelichu, suto marszczōny przi szkrabiklu, z bufiastymi do łokcia rynkŏwami, luźno puszczōny we pasie, krōtki - siōngŏ ledwa do bieder, przi szkrabiklu i we rynkŏwach wykōńczony haftowanõ lamōwkōm. Zapaska (kiecka niyzszyta z przodku) drobno plisowanŏ z czŏrnego cwelichu, dugŏ do pōłowy brzuszek. Fortuch perkalowy szafirowyj farby abo ćmawomodryj we drobny muster. Na nogach kiyrpce i biołe wołniane fuzekle. Gowa ôdkrytŏ, wosy splycione we pyrczek zwiōnzany szlajfkōm[3].
Mynske ôblyczynie: hymda z biołego adamaszkowygo cwelichu, z szyrokimi rynkŏwami zakōńczōnymi sztikowaniym i zdobiōnym sztikowaniym na przodku. Kamizela bez rynkŏwōw (bruclik) z czyrwōnego abo czŏrnego sukna, naszywanŏ dwōma rzyndami knefli z fałesznymi pyntelkami, z zadku sztimowanŏ, dugość do bieder. Nogawice biołe ôbcisłe z wołoskigo sukna. Fuzekle biołe z ôwczyj wołny i kiyrpce z nawłokami - to znaczy sznōrami z kozij sirchoły, kere kilkakrotnie ôwija sie naôbkoło kobli aże do kōńca fuzeklōw. Filcowy hut z szyrokim ôpuszczōnym rōndym, we zimie barōniŏ czŏpka[3].
Ôblyczynie Lachōw ślōnskichEdytuj
Babske ôblyczynie: starszy lachowski i tm. "ślōnski" z miyndzywojynnego ôkresu. Byklajdōng "ślōnski" prziwandrowoł z cieszyńskij ziymie. Je to ôblyczynie cieszyńskich wałachōw z lokalnymi, małopolskimi wpływami. Na ôplecku za elymynt zdobniczy ukŏzały sie krasiate cekiny i koraliki. Kobiyty zakłŏdajōm czyrwōne korale niy wystympujōnce po cieszyńskij zajcie.
Mynske ôblyczynie: nosi ôn ajnfachowe znaki byklajdōngōw z karpackigo łuku. Wykōnany je z fabrycznygo sukna, czŏrnego, ćmawomodrego abo biołego (galŏty i czasym mantle). Galŏty "syte na dyslu", to znaczy nogawice zwynżajōnce sie ku spodkowi. Noszōne wysoko na brzuchu. Westa (bruślocek) jak tyż jakla (spencerek) we kroju tm. madziarskim, skrojone we knif jak keby były cosikej za krōtke. Strzewiki "polŏki" skōrzanne z wysokimi cholewami, marszczone na koblach. Znakym charakterystycznym sōm wysoke stożkowe huty z kolitõ gōwkōm i ciasnym rōndym. Zdobiōne krasiatym sznōrkōm z "kućkom" i buketym sztucznych blum. Noszōno było tyż tyniycke magierki i stożkowe baranice. We ôpisie byklajdōngu ukazujōm sie tyż żupany, biołe sukmany i płōtniŏnki.
Ôleske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Ôleszna.
Babske ôblyczynie na kōmplet ôblyczynia z burokiem skłŏdoł sie przyramkowy kabotek z krōtkimi rynkŏwami, zwiōnzowanymi tasiymkōm a tyż płōciennŏ modra, brōnawŏ abo czŏrnŏ haftowanŏ zapaska. Nakrycie gowy zamynżnyj kobiyty stanowiōł tiulowy czepiec z fałdowanõ krezōm, kery snŏdź przejynto było z ôziymnastowiecznych mustrōw mieszeczańskich. Widać stōnd, iże miyjscowy byklajdōng chopski ulygoł licznym pōmianōm i do czasōw terŏźnych małowiela sie zachowało z jego nojstarszych form[4].
Ôpolske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Ôpola, Prudnika[5].
Babske ôblyczynie skłŏdŏ sie z szyrokij, wołnianyj plisowanyj kecki we czŏrnyj farbie, brōnnym abo ćmawomodrym jak tyż frajnego kaftana ô kształcie trapezu, zwanego ,"jakla", wykōnanego z tyj samyj materyje co kecka. Na keckã zakłŏdŏ sie fortuch brokatowy: ćmawomodry, brōnny abo szady. Na nodze wrażŏ czŏrne cypelōwki i pōłstrzewiki na ôkōlniku - sznurowane abo z paskym; na gowã - wołnianõ szatkã z jedbŏwnymi fryndzlami, we farbie harmonizujōncyj ze ôstatkym ôblyczynia[6].
Mynske ôblyczynie ôstoło zaciepniynte we drugij pōłowie 19. stoleciŏ. Ôdpadoł ôn popularnymu byklajdōngowi noszōnymu we rejōnie bytōmskim. Skłŏdoł sie: ze galŏt ze żōłtyj irchy - "jeleniokōw", strzewikōw z wysokimi cholywami, ćmawomodryj abo czŏrnyj (we ôkresie niyskorniyjszym) "kamizeli" z "jargankami" (ôdstajōncymi faltami) na plecach - ôd pasa we dōł, dugości ajnfachowego szaketu, westy (nazwanyj tyż "brzuślek"), zapinanyj wysoko zamarkerujōm, zakłŏdanyj na biołõ, płōciynnõ hymdã. Na gowã latym hut z szyrokim rōndym, tm. "kaniã", zimōm - "tworzōwkã" - futrzanã czŏpkã krytõ futerkym tchōrza[7].
Pszczyńske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Pszczyny.
Pszczyńske ôblyczynie uległo roztōmajtym pōmianōm we ôkresie ôstatnigo stoleciŏ i posiadało pŏrã ôdmian. Z jednyj zajty dadzōm sie zauważyć podobiyństwa do ôblyczynia cieszyńskigo, z drugij do ôpolskigo i rozbarskigo.
Babske ôblyczynie skłŏdŏ sie z szyrokij, marszczonyj kecki siōngajōncyj kobli, wrażanyj niyrŏz na pŏrã halek, zszytej społym z formetlōm zwanym "ôplecek". Formetla, porzōnd farby ćmawomodryj, pokrywoł krasiate sztikowanie ô roślinnym motywie. Spodek kecki ôbszyty bōł kwiycistõ krasiatõ szlajfkōm i złotym galōnem. Fortuch, dugości kecki, z biołego batystu abo tiulu zdobiōny biołym sztikowaniym. Płōciynnŏ bluzka z bufiastymi rynkawami zakōńczōnymi falbanōm, a koło szkrabikla kryza zdobiōnŏ biołym sztikowaniym. Dzioucha z ôkolic Pszczyny nosiyła na szkrabiklu czyrwōne korale wiōnzane na gnyku krasiatõ tkanõ szlajfkōm. Takõ samã szlajfkã zawiōnzywała we pasie na kokardã z dugimi kōńcami. Na gowie - kranc ze sztucznych lilowych blum i zielōnych listkōw, zakōńczōny ôpadajōncõ na pleca kwiecistõ szlajfkōm. Na nogach buciki sznurowane abo płytke trzewiki na słupkowym abzacu[8].
Mynske ôblyczynie - drużba ôblyczōny bōł we galŏty z ćmawomodrego sukna, wpuszczane do czŏrnych strzewikōw z cholewami, w westã z tyj samyj materyje, bez rynkŏwōw, zapinanõ na jedyn abo dwa rzyndy metalowych knefli, wrażanõ na biołõ płōciynnõ hymdã, ô dości szyrokich rynkŏwach wszytych we ciasny mankiet, zakōńczōnõ pod szkrabiklym małym stojōncym kołniyrzykiem, przewiōnzanym czyrwōnõ szlajfkōm. Na gowie czŏrny hut przepasany szlajfkōm tkanõ we blumy; z lewyj zajty za szlajfkōm zatkniynty buket ze sztucznych blum, ôd kerego ôpadŏ we spodek pŏrã dugich krasiatych szlajfek. Ôkrycie wiyrchnie stanowiōł dŏwnieć mantel-peleryna, podany do cieszyńskigo mantla[8].
Raciborske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Raciborza, Rybnika, Wodzisłōwia, Hulczyna[9].
Ludność raciborskigo regiōnu ôblykała sie cosikej inakszyj aniżeli miyszkańcy inkszych, nawet niydalekucznych terynōw Ślōnska. Stworziła swōj regiōnalny byklajdōng majōncy charakterystyczne elymynta, m.in. krasiate i kwiyciste szatki wołniane zakłŏdane na ramiōna, skrziżowane z przodku i wiōnzane z zadku na postrzodku. Szatki zakłŏdały mode dziouchy na biołe, płōciynne "koszułki" z bufiastymi rynkŏwami. Na gowach frelki nosiyły wionki uplecione ze sztucznych kwiŏtkōw. Elymyntym wyrōżniajōncym raciborske ôblyczynia były tyż zebrane, kwiatowe aplikacyje naszywane na kaftanach wzduż zapniyńciŏ, przi spodnim rancie jak tyż przi abszlusach rynkŏwōw[10][11].
Rozbarske ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Bytōmia.
Babske ôblyczynie skłŏdŏ sie z biołyj cwelichowyj abo batystowyj bluzki, wołnianyj kecki; klajdnego formetle jak tyż jedbŏwnego fortucha. Cwelichowŏ bluzka posiadŏ szyroke rynkŏwy, zmyrszczōne nad łokćym i wykōńczone falbanōm, pokrytõ biołym sztikowaniym. Takim samym sztikowaniym pokrytŏ je tyż kryza ôkalajōnca wykrōj szkrabikla. Keckã wiyrchniõ - "mazelonkã" wiśniowõ abo szafirowõ, ukłŏdanŏ we falcie była noszōnŏ na pŏru keckach. Sōm to: "ôdziymek", "wiyrchniok", dwie kecki - piyrszŏ biołŏ, drugŏ krasiatŏ, "fryzka" i "watówka". Jedbŏwny fortuch ("zopaska") posiadŏ zaôbycz muster blum - czynsto sōm to krasiate rōuzy. Formetla "wiyrcheń", zaôbycz z czŏrnego abo czyrwōnego sukna niyma zszyty ze keckōm. Charakterystyczny krej "wiyrchniŏ" tworzi zwynżonõ sylwetkã we pasie a poszyrzōnõ we biedrach. Wytniyńcie formetle koło szkrabikla ôbszyte je szyrokõ szlajfkōm we tkane blumy. Przodek formetle, zapinany na knefle, ôzdobiōny koło zapniyńciŏ krasiatõ tasiymkōm. Formetle rozbarske niy sōm pokryte sztikowaniym. Dopołniyniym tego byklajdōngu je pŏrã sznōr korali ze złotym krziżykym jak tyż szlajfki tkane we blumy. Starsze kobiyty zamiast formetle noszōm kaftan zwany "jaklōm" i ôkrywajōm sie tureckimi chustami. Nakryciym gowy je bioły czepek z koronkowõ kryzōm ôpadajōncõ na czoło i szlajfkami spływajōncymi wzduż klajdu. Czynsto bioły czepek zastympuje czyrwōnŏ wołnianŏ szatka we blumy, wiōnzanŏ z zadku gowy, tm. "purpurka". Ôkrōm blum i zielyni mocka we gōrzańskich krancach krasiatych korali jak tyż złotego i strzybrnego szychu. "Korōnã" wrażŏ sie na ekstra upiyncie gowy, zrobiōne ze srogij wielości szlajfek[12].
Mynske ôblyczynie rozbarsko-bytōmske je take samo jak ôpolske. Skłŏdŏ sie z żōłtych galŏt ze irchy, zwanych "jelonioki", abo sukiynnych ćmawomodrych, wpuszczŏnych do czŏrnych wysokich strzewikōw, z biołyj hymdy, westy zwanyj "bruszlekiem" i kaftana. Kaftan (kabot) jak tyż westa sōm z ćmawomodrego sukna, posiadajōm jednaki krej, czyrwōne abo modre wypustki jak tyż jednake ôzdoby koło strzybrnych knefli i na kabzach. Rozdzioł w tym, iże westa je bez rynkŏwōw. Pod szkrabiklym jedbŏwnŏ wystrŏ szatka, na gowie za to szyroki czŏrny hut, to znaczy "kania", abo tyż futrzanŏ czŏpka "lisica". Byklajdōngym paradnym je, dugŏ po koblu, ćmawomodrŏ sukmana zwanŏ klajdym - zapinanŏ na haftki, lamowanŏ amarantym, poszerzŏnŏ z zadku falcami i faltami[13].
Rybnicke ôblyczynieEdytuj
Używane we ôkolicy Rybnika.
Babske ôblyczynie cechowało sie: szyrokõ keckōm utrzimowanõ na lajbiku ô pōłkolitym dekolcie, kabotkiem z krōtkimi, bufiastymi rynkŏwami ô biołych, plaskatych i dziurkowanych sztikowaniach, kere zdobiyły tyż grōnt czepcōw. Czepce szyto abo z cwelichu, abo z tiulu ze stojōncõ nad czołym koronkowõ ryszōm ukłŏdanõ we drobne fałdki i z sztikowaniym na grōncie. Weselne czepce miały we tela zebrane sztikowanie złoty abo strzybrny, wszyjske inksze czepce - sztikowanie bioły plaskaty i dziurkowany. Do kecki przypasywano fortuch szyroki, jedbŏwny, za kery zatykano kōńce narożników wzorzystyj, wołnianyj chusty zaciepowanyj na ramiōna i skrziżowanyj na piersiach. Dziouszki na gowie nosiyły galandã z krasiatych sztucznych blum i blyszczōncych koralikōw[14].
Mynske ôblyczynie nawiōnzowało do form znanych z cieszyńskigo i pszczyńskigo ôblyczynia, ale zaciepniynto go doimyntnie już we drugij pōłowie 19. stoleciŏ[14].
Przipisy
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 42-43.
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 43.
- ↑ 3,0 3,1 Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 42.
- ↑ Barbara Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Śląsk, 1988, s. 70, ISBN 83-216-0512-5.
- ↑ Cyfrowe Muzeum polsko-czeskiego pogranicza, wok4u.eu [dostymp 2021-03-25].
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 47.
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 48.
- ↑ 8,0 8,1 Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 44.
- ↑ Wystawa "Raciborski strój ludowy" w Muzeum, web.archive.org, 16 kwietnia 2016 [dostymp 2021-03-25] [zarchiwizowane z adresy 2016-04-16] .
- ↑ Zofia Lipiarz, Raciborski strój ludowy, Racibōrz: Muzeum w Raciborzu, 1978 .
- ↑ Julita Ćwikła, Raciborskie stroje ludowe, „Notatnik Skansenowski. Rocznik Muzeum Wsi Opolskiej”, 5, 2015 .
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 45.
- ↑ Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska: Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska. Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, 1973, s. 46.
- ↑ 14,0 14,1 Barbara Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Śląsk, 1988, s. 71, ISBN 83-216-0512-5.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.
Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4
Socialno-etnografiske slědźenja w Radworju (1963–1968)*
Před 70 lětami, w meji 1951, bu z Institutom za serbski ludospyt w Budyšinje prěnja slědźerska institucija zwonka uniwersitow na polu sorabistiki załožena. Tutón podawk ma so w rozšěrjenym konteksće wobšěrneje institucionalizacije a profesionalizacije serbskeje kultury po Druhej swětowej wójnje wobhladować. Tehdy wobdźělenych akterow, Serbow kaž tež Němcow, wjazaše ze załoženjom institucije narok, přichodne nacionalne wuwiće Serbow w »staće dźěłaćerjow a burow« na wědomostny fundament stajić. Po zahubnosćach NS-diktatury wěnowaše so dźěłowy program instituta předewšěm přezcyłnym dokumentacijam, inwentarizaciji a systematizaciji wšitkich k dispoziciji stejacych swědkow a swědčenjow serbskeje rěče a kultury.1 K tomu zahajichu so w běhu 1950tych a 1960tych lět někotre z wysokimi koštami zwjazane dołhodobne projekty, kotrychž wuslědki so husto we wudaćach wobstejacych z wjacorych zwjazkow wozjewichu, kiž su hač do dźensnišeho njeparujomne standardne dźěła sorabistiki, mjez druhim rjad Serbske narodne drasty (wušli 1954–1979) a Serbski rěčny atlas (1965–1996). Empiriske hrube daty a dalše dźěłowe materialije z wšelakich sorabistiskich slědźerskich projektow Instituta za serbskich ludospyt nańdu so dźensa z wulkeho dźěla w Serbskim kulturnym archiwje. Wone chowaja zwjetša přeco hišće wulki potencial za wědomosć a praksu – přetož njeje so zmolom wšitko, štož bu za čas NDR dokumentowane a přeslědźene, wozjewić směło. Na přikładźe Radworskeho projekta chcu to w slědowacym bliže rozłožić.
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.
Přinošk k 250. narodninam Augusta Bergta
»Štó zhubi hdy dostojnišeho, lubosćiwišeho wučerja dyžli šulerjo, kotřiž mějachu zbožo, pola njeho wuknyć?« Tak prašeše so seminarny direktor Johann Gottlieb Dreßler1 při rowje Augusta Bergta, kotrehož 250. narodniny w lěće 2021 woswjećimy.
Christian Gottlob August Bergt narodźi so 17. junija 1771 w Oederanje pola Freiberga.2 Jeho nan běše měšćanski herc Johann Christian Bergt, kiž swojich synow zahe na wšelakich instrumentach wuwučowaše. K tomu přińdźe wučba na pišćelach pola Oederanskeho kantora Johanna Christopha Willischa. Tež šulske wukony hólčeca běchu jara dobre. Ze zapalom nawukny na př. łaćonsku rěč.
Na poručenje kantora Willischa dósta stipendij za wopyt Křižneje šule w Drježdźanach. Wot lěta 1785 njedóstawaše tam jenož wobšěrne humanistiske kubłanje, ale móžeše pod wjednistwom křižneho kantora Christiana Ehregotta Weinliga swoje hudźbne znajomosće rozšěrjeć. 25. meje 1791 rozžohnowachu Bergta čestnje z Křižneje šule. Jenož pjeć dnjow pozdźišo zapisa so do matrikle Lipšćanskeje uniwersity jako student teologije.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Rozrost katolskeje cyrkwje w Sakskej mjez industrializaciju, imigraciju a antislawizmom na přikładźe Michała HórnikaCyrkej w Hajnicach Foto: Serbski kulturny archiwW druhej połojcy 19. lětstotka wuwi so Sakska w běhu mało lětdźesatkow k wysoko industrializowanemu krajej. Tole njeby móžno było bjez tysacorych wukrajnych dźěłaćerjow a dźěłaćerkow, kiž w ratarstwje, rjemjesle a hórnistwje, w fabrikach a škleńčernjach abo při twarje železnicy dźěłachu. Někotři z přićehnjenych dźěłaćerjow běchu kwalifikowani fachowcy a derje zasłužichu, wjetšina pak měješe sej swój wšědny chlěb ćežko zasłužić. Dźěłaćerjo pochadźachu přewažnje z dźensnišeje Pólskeje a Čěskeje, wšelcy tež z Italskeje abo Francoskeje. Někotři z nich so trajnje w Sakskej zasydlichu, druzy pak jeno (wospjet) na wobmjezowany čas na dźěło přichadźachu. Znata je we Łužicy Porakowa předźernja w Hajnicach, hdźež hłownje Češa přistajeni běchu. Pokazać móhło so pak tež na wsy wokoło Lubija, hdźež stotki Polakow w ratarstwje słužachu abo na kónčinu mjez Njedźichowom a Rólanami, hdźež pólske a čěske kolonije industrijowych dźěłaćerjow nastachu. Jeničce mjez Radworjom a Zdźěrju zličichu w lěće 1912 wokoło 350 pólskich sezonowych dźěłaćerjow w ratarstwje a w kaolinowych jamach wokoło Chrósta dźěłaše wokoło 200 dźěłaćerjow ze susodneju krajow. Situaciju w Rudnych horach abo we wulkoměstach kaž Kamjenicy, Šwikawje, Lipsku abo Drježdźanach móžemy sej podobnje předstajić. Wjetšina tysacorych imigrantow-dźěłaćerjow w Sakskej bě katolskeho wěrywuznaća a ma wulki podźěl na rozwiću katolskich cyrkwinskich strukturow kónc 19. lětstotka.1 Bě katolske žiwjenje w ewangelskej Sakskej hač dotal přewažnje na Drježdźanski dwór a łužiske wosady wobmjezowane, załožichu so w druhej połojcy 19. lětstotka po cyłej Sakskej nowe wosadne struktury a twarjachu so kapały, cyrkwje, fary a šule.
Wulki dźěl serbskich katolskich duchownych, kiž běchu so za čas studija w Praze (wšo)słowjanskeho ducha nasrěbali, so samozrozumliwje słowjanskim dźěłaćerjam w jich maćeršćinje přiwobroći a spyta jim tak čwak domizny w cuzbje stworić: hač bě to přećelne słowo po kemšach, pomoc při wobchadźe z němskimi zarjadami, słuchanje spowědźe abo swjećenje kemšow w pólskej a čěskej abo tež italskej (Michał Hórnik) a francoskej (Jakub Buk) rěči. Někotři duchowni, tak na přikład Hórnik, Jakub Bart-Ćišinski abo Jakub Šewčik, tež prawidłownje před sudnistwom jako tołmačerjo skutkowachu. Tak přełožowaše Hórnik z čěšćiny, pólšćiny, francošćiny a italšćiny.2 Jako w Budyšinje tež tołmačerja za madźaršćinu pytachu, prócowaše so Hórnik tež tutu rěč nawuknyć.3
Tekst a kontekst serbskeho pokěrluša
Z Koćiny
Jěł je Bóh wjeršeń do městačka
na swojim zelenym wozyčku,
... haj, wozyčku.
Do pół je městačka njepřišoł,
wosrjedźa městačka pozastał,
... haj, pozastał.
Nichtón tam k njemu won njepřińdźe,
štož jenož jedyn stary měšnik,
... haj, stary měšnik.
»Čohodla płačeš, ty syno Boži?«
»Kaha ja płakaći njedyrbju,
... haj, njedyrbju?
Wóše tóh’ městačka wulke znamjo,
wulke mi znamjo, haj, krawy mječ,
... haj, krawy mječ.
Na jednym boku je krawy mječ,
na druhim boku je čorny křiž,
... haj, čorny křiž.«
»Na čo tón krawy mječ pokazuje?«
»Pokaže, pokaže wulku wójnu,
haj, wulku wójnu.«
»Na čo tón čorny křiž pokazuje?«
»Pokaže, pokaže wulki mór,
haj, wulki hłód.
Zo budźa maćerje dźěći jěsć,
hišćen je njebudźa we měri jěsć,
... haj, we měri jěsć.
Budźe so zebrać tón mały knajb,
hišćen je budźe jim z rukow wudrěć,
... haj, z rukow wudrěć.«
Nimo tam ćehnjechu wojacy,
z cuzeho kraja mi wojacy,
... haj, wojacy.
Hdyž so pak za městačkom wohladnychu,
ničo tam wjace njesłyšachu,
... haj, njesłyšachu,
štož starych ludźi wulki hołk,
małych tych dźěći wulki křik,
... haj, wulki křik.
Nimo tam jědźichu fórmani,
z cuzeho kraja mi fórmani,
»70 Mahlerische An- und Aussichten der Umgegend von Dresden« je titul 1820 wudateje knihi nakładnika Johanna Christopha Arnolda. W prěnim wudaću běchu wobrazy z němskim pomjenowanjom titula a w dalšim (1822) z přidatnym francoskim wuhotowane, štož na to pokaza, zo běše nakład wuspěšny a kniha požadana. A tele wobrazy wužiwachu so zdobom tež za dalše knižne wudaće »Merkwürdigkeiten Dresdens und der Umgegend« (1926), pućowansku ručnu knihu Sakskeje Šwicy wot Wilhelma Augusta Lindauwa (1774–1849). 70 litografijow je hač do lěta 1818 nastało, to rěka, zo běše Ludwig Richter tehdom 15 lět młody, z čimž je sej wjele chwalby a připóznaće zdobył, tež wot rysowarja a kopororytwarja profesora Carla Awgusta Richtera (1770–1848), swojeho nana. So wě, zo běše nan swojemu synej při prěnim tak wobšěrnym wuměłskim dźěle k pomocy. »Na kóncu dósta nan kóždu platu do rukow, zo by ju zdźěla retušěrował abo zdalenosć punktěrował a skónčnje wšitko wužrawał«, dopomni so syn.
Hanka Šěnec – Po tym zo njebě Budyski Serbski muzej měsacy dołho za zjawnosć přistupny, móža jón zajimcy nětko zaso z přizjewjenjom wopytać. Nawodnica muzeja Christina Boguszowa je 30. meje hišće raz wopytowarjow po wosebitej wustajeńcy »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« wodźiła.
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.
Ličba Serbow bu po kóncu Druheje swětoweje wójny na něhdźe 100.000 přisłušnikow trochowana, mjez nimi něhdźe 12–15.000 katolikow. Mjeztym zo w slědowacych lětdźesatkach mjez ewangelskimi Serbami ličba serbsce rěčacych sylnje woteběraše, suma katolskich Serbow jenož poměrnje snadnje spadowaše. Cyłkownje dźewjeć serbskich katolskich parochijow bě z wuwzaćom Kulowskeje wosady (dieceza Zhorjelc) biskopstwu Mišno resp. wot 1980 Drježdźany-Mišno přirjadowanych. K nim słušachu wosady w Budyšinje (wosada Našeje lubeje knjenje), Chrósćicach, Njebjelčicach, Wotrowje, Radworju, Ralbicach, Zdźěri (1923–2005 samostatna), Baćonju a ta w Kulowje.
Tola tež w katolskej kónčinje dóńdźe po 1945 přez zasydlenje němskorěčnych wuhnatych k sylnišemu etniskemu změšenju. Hinak hač w ewangelskim sydlenskim rumje nawukny wjetšina němskich wuhnatych młódšeje generacije, tež dźakowano serbskorěčnej wučbje a prawidłownym serbskim Božim słužbam, aktiwnje serbsku rěč. Ze stron Mišnjanskeho biskopstwoweho wjednistwa bu hižo krótko po kóncu wójny wobzamknjene, dwurěčne fary 1940 namócnje přesadźenym serbskim duchownym wróćo dać. Wróćopřesadźenje, zdźěla tež nowowobsadźenje farskich městnow ze serbskimi duchownymi so skónčnje jara zasobu w lěću a nazymje 1945 přewjedźe.2 Z tym běchu serbske dušepastyrstwo, serbske Bože słužby a cyrkwinska wučba za młódšu generaciju zaručene. Nabožna wučba bě zaso w serbskej rěči a tež dźěćace a šulerske kemše wotměwachu so zaso w maćernej rěči.3
W juliju 2021 planujo se tśeśi raz jaden »Wendentag« w kulojcowem muzeju w Lübelnje, źož ma se na słowjaństwo we Wendlanźe spominaś. To jo witana góźba se w seriji bližej z drjewjańšćinu zaběraś.
Dajo se źinsa zwenka linguistiki hyšći něco zachopiś z rěcu, kótaraž jo pśisamem tśi stolěśa njaboga?
Pód titlom »Proces reaktywacji języka połabskiego oraz słowiańskich tradycji i folkloru w Wendlandzie. Wyzwania i perspektywy« jo se w decembrje 2020 na uniwersiśe w Lublinje pśednjasł referat we wobłuku mjazynarodneje wědomnostneje konference »Folk – Folklor – Folkloryzm«. We njom jo se wobtwarźił žywy zajm za drjewjańšćinu a za pśikłady wobgranicowanego, ale zmysłapołnego nałožowanja teje rěcy w zajźonych lětach.
Až do 18. stolěśa jo se we Wendlanźe w Dolnej Sakskej powědała awtochtona pódwjacornosłowjańska rěc. 1756 jo w měsće Wustrowje pśi rěce Jeetzel wumrěła 88-lětna wudowa, Emerentz Schultze (1668–1756) ze jsy Dolgen, ako slědna, kótaraž jo drjewjańšćinu ako maminu rěc wobkněžyła. Wó njej jo w zastojnskich aktach zapisane: »Toś ta stara wudowa jo slědna z tych, kótarež su perfektnje wuměli drjewjański wulicowaś a spiwaś, togodla jo derbjała tež pśiś pśed jogo kralojsku majestosć našogo nejgnadnjejšego krajnego kněza do Göhrde, aby wón toś tu rěc słyšał ze jeje wust.«1


text:
Wuspěšni sportowcy - Erfolgreiche Sportler [04/2017]
Wokrjesny sportowy zwjazk je njedawno najbóle sportowsku šulu wokrjesa Budyšin wuznamjenił. Jedyn z pokalow přija za Serbsku wyšu šulu „Michał Hórnik“ Worklecy sportowy wučer Křesćan Bejmak. Šulerjo-sportowcy wudobychu sej w swojej kategoriji 3. městno.
Dohromady je so loni 24 šulow z wokrjesa nai šulerskim wubědźowanju wobdźěliło. Z 5.500 wobdźělnikow zaruči sej wjac hač 3.300 šulerjow złote, slěborne a bronzowe sportowe znamješko. Tak tež Worklečanska wyša šula. Mjez wobdźělenymi wyšimi šulemi a gymnazijemi Budyskeho wokrjesa wjesela so Worklečenjo nad 3. městnom a pjenježnym mytom 200 eurow. 160 Worklečanskich šulerjow-sportowcow wuwojowa sej 81 čestnych znamješkow - 27 złočanych, 45 slěbornych a 9 bronzowych. Druhe městno wobsadźi Lessingowy gymnazij Kamjenc a dobyćer tuteje kategorije bu Leon-Foucalt gymnazij z Wojerec. Jednaćel wokrjesneho sportoweho zwjazka Lars Bauer počesći dobyćerjow w krajnorjadnym zarjedźe zhromadnje z 1. přirjadnikom krajneho rady Udom Wićazom.
Worklečanscy šulerjo maja nětko tež ponojenu sportowu halu, a tak je jim myto wokrjesneho sportoweho zwjazka dalši pohon za přichodne wubědźowanja.
Error
foto a tekst: F. Zopic


text:
Bayern Mōnachium to je wizytōwka miasta, a stadiōn Allianz Aryna to je jedna ze nojwożniyjszych tajli kożdego byzuchu na Bajerach. Miyszkōmy we Mōnachium już przeszło dziesiynć miesiyncy, a sztyjc niy bylimy społym na fusbalowym szpilu. Do wczora!
Lepszyj przileżytości do nawiedzynio Allianz Aryny niy szło trefić. Audi Cup to je turniyj dlo sztyrech ferajnōw, ôdprowiany ôd poru lot gynau przed napoczynciym sezōnu we nojlepszych europejskich ligach. Na szpile we 2017 roku ajnladōngi ôd FCB zebrały italijskie Napoli, szpanijskie Atletico i angielski Liverpool. Turniyj idzie bez 2 dni, a kożdy dziyń idzie pozaglōndać na dwa szpile z godzinnōm pauzōm miyndzi nimi. Terozki bōła piōnto edycyjo, przōdzij 3 razy wygrywoł Bayern i roz FC Barcelōna.
Fto fusbalowi przaje, tyn na isto zaglōndoł na Audi Cup już wczora we telewizorze. Tōż my ô samych szpilach szrajbnymy yno krōtko na szlag, a dalij pokożymy Wōm, jako wyglōndo byzuch na mōnachijskim stadiōnie “ôd kuchnie” – jako to narychtować, wiela co kosztuje i eli werci sie tamek wybrać. Chopy – czytejcie, bo dzisioj szkryflōmy ô fusbalu na nojsrogszym poziōmie. Baby – czytejcie, bo mocie samek akuratnie wytuplikowane jako załatwić szacowi jedyn ze nojlepszych gyszynkōw w życiu.
Szpil nr 1: Atletico Madryt – SSC Napoli
Już po piyrszym szpilu szło spokopić, że chocioż to je turniyj kamracki, to żodyn samek nogi niy ôdstowi. Dwie ferajny tak mocne, że kożdej gańba było przegrać, a ôkrōm tego żodyn fusbaler niy ma tamek pewny placu we piyrszej jedynostce, tōż walka je bōła naprowda na maksa. Nojlepij widać to po szkartkach, bo ôźmiu żōłtych i jednej czerwōnej sie czynsto we takich meczach niy widzi.
Julia pedziała, że jij sie niy mierzło, a to już godo same przez sie, jak zwiedowny bōł tyn szpil. Masa fajnych akcyji, sztrzałōw i parad tōrmańskich. Chocioż we piyrszym pōłku niy było ani jednej tōry, to na szpilplacu dzioło sie fol i mecz zlecioł naprowda gibko. We drugij tajli sztrzylanie napoczōł cudnie Callejon, ale za 25 minut już wygrywało Atletico po golach Torresa i Vietto.
Na trybunach ludzie we roztōmaitych treskach, ale nojwiyncyj bōło farby czerwōnej – fanōw Bayernu i Liverpoolu (!) przilazło na Allianz Aryna naprowda fol. Beztōż dycht cołki stadiōn bōł uradowany po kożdej tōrze – eli dlo Atleti, eli dlo Napoli. Ftoś powiy, że my sōm “pikniki”, ale ze takimi ludziami naôkoło zaglōndo sie na szpil naprowda superowo. Nojlepszo bōła raja kibicōw przed nami – nojprzōd “Forza Napoli!“, a za pora minut “Atleti, Atleti!“. Mielimy richtich szpas.
A! Bōł tyż ślōnski akcynt, bo we Napoli ôd poczōntku lotoł Arek Milik, synek ze Tychōw. Pora razy fajnie zagroł, ale wyglōndoł na wykamanego rychtōnkiym do sezōnu. No i niy trefił z elwra – sztrzelił bai niy tak źle, ale superowo wyczuł go Oblak (kery ôstoł potym nojlepszym fusbalerym meczu).
Atlético Madryt – SSC Napoli 2:1
Tōry: Torres, Vietto – Callejon
Atlético: Oblak – Juanfran (Vrsaljko), Godin, Savić (Kranevitter), Filipe Luis (Gimenez) – Gabi (Vietto), Koke, Gaitan (Thomas), Carrasco – Griezmann (Lucas), Torres (Correa)
Napoli: Reina – Hysaj (Maggio), Albiol (Koulibaly), Chiriches (Maksimović), Ghoulam (Rui) – Allan (Rog), Hamsik (Zieliński), Jorginho (Diawara) – Callejon (Ounas), Milik (Mertens), Insigne (Giaccherini)
PS. ôd Julie dlo babōw: Pepe Reina i Fernando Torres to sōm naprowda szwarne karlusy!
Szpil nr 2: FC Bayern Mōnachium – FC Liverpool
Stadiōn tak richtich nafolowoł sie kapka po ôsmej. Coroz bliżyj szpilu ôblubiōnego Bayernu, coroz bardzij uradowani fani. Masa piw ze plastikowych becherkōw już wysłeptanych, tōż przi śpiywaniu hymnu FCB przed grzociym sie, żodyn sie niy gańbił ani trocha. Przeszło 50 tysiyncy chyrtōni wyryczało nojprzōd “FC Bayern Deutscher Meister” (Stern des Südens), a potym wroz ze angielskimi kamratami “You’ll never walk alone“. Mega!
Zawodnikōw, kerzi wylecieli sie grzoć, prziwitała szudera braw. A i ôni zachowali sie richtich fajnie – podlecieli do sektorōw, pokiwali i podziynkowali. Zaro potym do bali. Dlo kożdego, fto kedyś szpiloł we A, B abo C klasie, mōm dobre info – poczōntek grzocio sie we Waszych klubach i we Bayernie je gynau taki sōm! Kożdy biere bal, robi “triki”, zakłodo “sita” i loce bele kaj. Co trzeci pucuje sztrzewiki, co piōnty poprawio frizura. Standard, fto groł, tyn spokopi. Yno ci z Bayernu na prōzno tōra niy walōm, ale możnej jeszcze niy wiedzōm, że nojlepszo rozgrzywka to szlag z “całej pety”, z piynciu metrōw, bez tōrmana. 😁
Drugi szpil jednako zwiedowny, jak piyrszy, yno rōżnica miyndzy ferajnami wiynkszo. Friszny, gibki i dynamiczny Liverpool skasyrowoł Bayern, kery wyglōndoł wczora niy jak Audi, a jak stary Wartburg. Widać, że fusbalery ôd Ancelottigo sōm wykamani rychtowaniym do Bundesligi, ale ôd Bayernu zawdy bydzie sie ôbczakować wiyncyj. No a Liverpool? Fertich na sezōn, a ze takōm kadrōm i takimi krzidłami umiōm we tym roku namiyszać. To, co grajōm Salah, Mane i Moreno na bokach to je miazga.
Bayern Mōnachium – Liverpool FC 0:3
Tōry: Mane, Salah, Sturridge
Bayern Mōnachium: Ulreich – Rafinha, Javi Martinez, Hummels, Alaba (Friedl) – Thiago Alcantara (Renato Sanches), Tolisso (Vidal) – Mueller, James Rodriguez (Coman), Ribery – Lewandowski
Liverpool FC: Karius – Alexander-Arnold (Flanagan), Lovren, Matip (Klavan), Moreno – Henderson (Sturridge, Solanke), Can (Wijnaldum) – Mane (Lallana), Coutinho (Woodburn), Salah (Grujić) – Firmino (Kent)
PS. ôd Julie dlo babōw: żodnego szwarnego synka na szpilplacu we tym meczu!
Ajntryty na Audi Cup 2017
Ajntryty pokupowalimy bez interneca. Na zajcie Bayernu trza sie yno zaregiystyrować, ôbrać na kery dziyń scecie bilety i kaj bydziecie zicać. My wziyni nojtōńsze ajntryty, takie po 35€. Godo sie, że im bliżyj szpilplacu, tym lepij i beztōż place na wiyrchu sōm nojtōńsze. Jo tam richtich lubia kukać na szpil z wiyrchu, a Julie było wszyjsko jedno, tōż ôbralimy ôpcyjo ekōnōmiczno. Bilety drukujecie sami w dōma abo ôbsztelujecie, coby Wōm posłali (wtynczos pora ojro wiyncyj, no i trza pryndzyj kupować, coby prziszły przi czasie).
Na szpile Bayernu we Bundeslidze szanse na kupiynie ajntrytōw bez bycia we klubie kibica sōm praktycznie niymożliwe, bo na kożdym (!) meczu je kōmplet ludzi – przeszło 75k! Potym idzie już kupować yno ôd “biznesmynōw” pod stadiōnym, ale to ni ma do kōńca lygalne. Beztōż Audi Cup je echt super – mocne ferajny, gryfny stadiōn i tōnie bilety, kere idzie normalnie kupić.
Dojazd na Allianz Aryna
Regiyrōnek Mōnachium to żodne gupieloki, tōż bez lata granio Bayernu nauczyli sie jako wszyjsko ôrganizować we dziyń meczu. Audi Cup je wyjōntkowy, bo fest rzodko sie trefio, coby szpil na Allianz Arynie bōł we wtorek i strzoda ôd 17:45. Skirz tego na nojwożniyjszych stacyjach metra je fol bedinerōw, kerzi pōmōgajōm, wachujōm i ryczōm na ôżartych kibicōw.
My jechali ze samego cyntrum miasta, ze Marienplatzu. Presa we bance bōła tako, że ledwo szło dychać, ale jakoś my dojechali. My i – jak sie potym ôkozało – przeszło 57 tauzynōw inkszych ludzi. Na stadiōn ciśnie yno metro U6 (modro kryska na mapkach), wysiodocie na przistanku Fröttmaning – tam, kaj wylazujōm wszyjscy i tam, kaj przi mianie sztacyji je namalowany fusbal.
Włażynie na stadiōn
Ludzi ôd grōma, tōż zawdy lepij wybrać sie na szpile kapka pryndzyj. Ôd banki idzie sie jeszcze 15 minut (po drōdze ludzie bydōm przedować ajntryty). Potym bydzie stoł chop, kery przistawi Wōm do taszy abo rukzaka prostokōnt wieli jak szkartka A4 i abo pokiwie, że śmicie ciś dalij, abo koże Wōm ôstawić tasze we depozycie (bodej 2€ ôd sztuki).
Dalij umicie iś abo dołym, abo wiyrchym. Na dole sōm kasy. Tamek idźcie yno, jak niy mocie biletōw, abo jak planujecie pojeś na stadiōnie. Przi tej drugij ôpcyji musicie stanyć we raji, kaj bydzie napisane “ArenaCard”. We ôkiynku godocie, że scecie karta i za wiela scecie jōm nafolować (min. 10€). Pod spodkiym mocie cyny jodła i napowkōw, tōż spokopicie wiela Wōm trza.
Na tōrach Wos wymacajōm ôd wiyrchu ku dołowi i pozaglōndajōm do kapsōw i rukzakōw. Niy śmicie wnosić żodnych napowkōw. Jedne, co idzie wyōnaczyć, to mieć przi sia prōzno flaszka (max. 0.5l), kero potym umicie se nafolować wodōm na stadiōnie (bez gańby, we Nimcach dycht kożdy pije “kranōwa”, tōż folowanie flaszek we haźlu je dlo nich ganc normalne). Pokazujecie ajntryt i yntlich przełazicie. Czejś, sōm żeście na Allianz Aryna!
Jodło, napowki i zakupy na Allianz Arynie
Jak już wlyźliście, znojdliście swōj sektor, a nojlepij i raja, i zic, a mocie głōd, to umicie cosik pomaszkecić. Na tym, gynau przi turnieju takim jak Audi Cup, kaj siedzi sie na stadiōnie w sumie 5 godzin, Bayern robi fest dobry interes. Chocioż co je fajne, to to, że niy ma tamek tak srogij rōżnicy miyndzy cynami na stadiōnie, a kajś we mieście.
Piwo za 4.4€ i frytki po 3.5€ to nasze ôblubiōne menu. Ale sōm i precle, hot-dogi, nuggetsy. Ale na spōmnianej ArenaCard 20€ na dwōch ludzi raczyj starczy.
A i musicie wiedzieć, że Nimce przajōm kupowaniu na stadiōnie. Roz, że wiedzōm, że ôd nich kasa idzie na ôd nich klub i dwa, że majōm co udować, tōż kupujōm pełne tasze. Na plecach “Lewandowski 9”? No ale przeca jako to tak bez “James 11” terozki?! Raje do jodła, piwa i wszyjskich pierdōłek klubowych sōm mega dugie, ôd godziny przed meczym, do ôd nigo kōńca, ale i je w czym ôbiyrać, tōż szporujcie zawczasu.
Ciście na Allianz Aryna we Mōnachium!
Chocioż we drugim meczu Audi Cup mōnachijski Bayern przegroł, to atmosfera na stadiōnie bōła do samiuśkigo kōńca superowo. I bai jak trza było we dyszczu ciś na metro, a w nim zaś sie tulić ze rubym Italianerym we modrej koszulce slim-fit (kery wyglōndoł gynau jak Arnlod Boczek ze “Kiepskich”!), to uśmiychy nōm z gymbōw niy slazowały.
Super przigoda! – tak pedziała w dōma Julia i niech to bydzie nojlepszōm recynzyjōm byzuchu na Allianz Arynie.
PS. Dziynki Julcia!!! 😘
Nawciepuj nōm skirz tego tekstu tukej: na FB! Kōmyntowanie je fajne!


text:
Kamjenc (BG/SN). 75lětny gitarist a spěwar Thomas „Monster“ Schoppe je jenički hišće žiwy hudźbnik z prěnjeje wobsadki Lipšćanskeje kapały Klaus RenftCombo (pozdźišo Renft). Na koncert minjenu sobotu w Kamjenskim měšćanskim dźiwadle k 50. róčnicy wobstaća kapały běchu wopytowarjo ze wšěch kónčin do Lessingoweho města přijěli. To wobkruća, zo jónkrótna wuchodoněmska rockowa hudźba ludźi dale wabi, tež hdyž je kruh publikuma mjeztym sam w rentnarskej starobje. Přiwšěm je skupina dale woblubowana a ma swojich přiwisnikow.
To pokaza so hižo z prěnim spěwom „Zwischen Liebe und Zorn“. Tekst z časa załoženja skupiny pochadźa z pjera legendarneho opoziciskeho basnika Gerulfa Pannacha. Melodiju spisał bě Peter Gläser. Tež na jubilejnym akustikowym koncerće interpretowaše Thomas „Monster“ Schoppe tónle spěw ze wšej swojej čućiwosću.


text:
Hospodarstwo Hornjeje Łužicy pyta za wukubłanymi fachowcami, a to we wšěch starobnych skupinach, rěkaše dźensa na nowinarskej rozmołwje Budyskeje dźěłoweje agentury.
Budyšin (CK/SN). Sobudźěłaćerjo Budyskeje agentury za dźěło móža tuchwilu 3 500 dźěłowych městnow z winowatostnym socialnym zawěsćenjom poskićeć. To je 44 wjace hač w juliju. „Wo lětnjej přestawce na dźěłowych wikach lětsa ničo pytnyć njebě“, rjekny dźensa dopołdnja šef agentury Thomas Berndt. Wot spočatka lěta je ličba swobodnych městnow wobstajnje přiběrała. W septembru liči Berndt z dalšimi poskitkami. Po dotalnych nazhonjenjach su dźěłodawarjo nazymu jara zwólniwi, nowych sobudźěłaćerjow přistajić. Předewšěm fachowcy maja dobre šansy. Rozdźělene po powołanskich skupinach maja z 1 620 najwjace swobodnych městnow we wudobywanju surowiznow, produkciji a zhotowjenju. 500 městnow ma so we wobłuku strowotnistwo, socialne a kubłanje wobsadźić, nimale 400 we wobchadźe a 340 w twarstwje.


text:
Colorparts ekspanduje
Kumwałd (SN/ch). Specialist zlěpšowanja powjerchow Colorparts z Kumwałda chce dalše produkciske stejnišćo w Kodersdorfje blisko Zhorjelca twarić. Na nimale tři hektary wulkim arealu při awtodróze ma nowe twarjenje nastać. Wčera wječor je gmejnska rada nakupi ležownosće přihłosowała. Twar ma so klětu srjedź lěta zahajić. Předewzaće je wobstajnje rozrostło a trjeba nětko přidatne kapacity, zdźěli Colorparts. Wo inwesticiskej sumje a wo ličbje nowych dźěłowych mocow so firma njewupraji. Tuchwilu ma Colorparts nimale 50 sobudźěłaćerjow. 2003 załožene swójbne předewzaće zlěpšuje powjerchi we wobłuku medicinskeje techniki, elektriki, pisanskich nastrojow a domjacnosće.
Wobydlerske myto Budyšanej


text:
Stróža (CS/SN). 19. němsko-serbske nalětnje wiki přirody na dworje zarjadnistwa biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty w Stróži (Wartha) móžachu so předwčerawšim bjez koronowych wobmjezowanjow wotměć. Něhdźe 4 600 wopytowarjow je po wšěm zdaću jenož na to čakało, ze swójbu po wikach dundać, sej rostliny za balkon a zahrodu wobstarać, regionalne chłóšćenki woptać a znatych zetkać. Při słónčnym wjedrje běchu prěni hosćo hižo do wotewrjenja přišli a chwalachu sej dobru organizaciju, kotraž je kóždemužkuli stresej a wšej hektice zadźěwała. Wikowarjo njeposkićowachu jenož najwšelakoriše rostliny, ale tež drastu kaž tež drjewowe a keramiske wudźěłki. Tež Ludowe nakładnistwo Domowina bě z knižnym blidom zastupjene. Mnozy so za literarne dźěła a wobrazowe zwjazki zajimowachu. Dale sy přihladować móhł, kak so kosa klepa, korby pletu a powjazy nastawaja. Kwis drje njebě cyle lochki, za to pak kiwachu za prawe wotmołwy rjane myta.
Bóšicy (SN/MiR). Nadměru wulki bě wothłós na kónctydźensku jězbu dwu- a štyritaktowych oldtimerow po třiróžku mjez Bóšicami a Wětrowom. Wjace hač 1 500 wopytowarjow, kaž běchu organizatorojo wočakowali, je sej wobhladało jězbu 80 motorskich kaž tež tajkich z přiwozom, kotrež jězdźachu, haj samo smalachu, po dróhach, kotrež Wětrow, Bóšicy a Nowe Bóšicy zwjazuja. Wobdźělnicy běchu z cyłeje Němskeje a ze susodneje Čěskeje do Łužicy přijěli.
Schuster zastojnstwo nastupił
Drježdźany. Armin Schuster je dźensa zastojnstwo sakskeho ministra nutřkowneho nastupił a powołanske wopismo z ruki ministerskeho prezidenta Michaela Kretschmera (wobaj CDU) dóstał. Wón chce w swojim skutkowanju komunalnej politice wulku wažnosć přicpěwać. 60lětny naslědnik minjeny pjatk pušćeneho Rolanda Wöllera je dotal zwjazkowy zarjad za škit ludnosće a katastrofowu pomoc nawjedował.
Incidenca znowa woteběrała
Budyšin. Přez kónc tydźenja je incidenca w Hornjej Łužicy wobstajnje woteběrała. Roberta Kochowy institut je dźensa za Budyski wokrjes ličbu 481,2 a za Zhorjelski 368,8 podał. Wčera a dźensa njeje RKI za wobaj wokrjesaj žane dalše zwěsćene natyknjenja wozjewił. Wokrjes Zhorjelc informowaše pjatk wo 295 infekcijach, mjez nimi bě 31 dźěći, a smjertnym padźe wot 11. apryla.
Ukrainske knihi zawěsćić
Z předešćnikom biłoj
Wojerecy. We Wojerowskej kupnicy chcyštaj 36lětny muž a 34lětna žona předwčerawšim twory w hódnoće 50 eurow pokradnyć a schowaštaj je w dźěćacym wozyčku. Přistajeny pak to pytny a jeju narěča. Na to započeštaj skućićelej nakupowanske korbiki do přistajeneho mjetać a jeho z předešćnikom biještaj. Skónčnje so personalej tola poradźi, podhladneju zadźeržeć a přiwołanym policistam přepodać.
Čorny Chołmc (AK/SN). Blisko farskeho hata w Čornym Chołmcu je w minjenych měsacach nowe hrajkanišćo „Rapakowe hnězdo“ z wjele fantaziju nastało. Tole zdźěli nowinska rěčnica města Wojerecy Corinna Stumpf. „Dokelž bu dotalne hrajkanišćo intensiwnje wužiwane a dokelž stej čas a wjedro swoje slědy zawostajiłoj, dyrbjachmy staru připrawu nuznje ponowić“, wona rozłoži. „Město Wojerecy a Čornochołmčanska wjesna zhromadnosć stej wusko hromadźe dźěłałoj a hrajkanišćo nowym žadanjam wotpowědujo wuhotowałoj.“
Městno wopřijima nětko wjacore hrajkanske elementy za dźěći hač do staroby dwanaće lět. Nastało je tohorunja beachvolleyballowe hrajnišćo. Jako hłowna tema noweho hrajkanišća słuži dwanaće rapakow z baje wo Krabaće. Dźěći wuhladaja je na wšelakich městnach na hrajkanišću, na přikład jako dekoratiwnu figuru na wjeršku nastroja abo na jednej z mnohich drjewjanych žerdźow. Dotalne nastroje su po dokładnym přepruwowanju ponowili a zaso do hrajkanišća zatwarili.
Budyšin. Za lětuše 26. Budyske lětnje dźiwadło započnje so jutře, sobotu, w 11 hodź. předpředań zastupnych lisćikow při dźiwadłowej kasy na Seminarskej. Hižo krótko do toho pokazaja prěnje sceniske a hudźbne zaćišće z hry „Sherlock Holmes a Budyska bestija“. Předstajenja pokazaja wot 23. junija hač do 31. julija stajnje wot srjedy hač do njedźele. Přeco wutoru wječor wotměja so w tym času Budyske filmowe nocy.
Dialogowe pućowanje
Njebjelčicy. Drježdźanske towarstwo Kultur aktiv, towarstwo Kamjenjak kaž tež akterojo z regiona a Njebjelčanskeje gmejny přeprošuja jutře, sobotu, na dialogowe pućowanje pod hesłom „Łamki a mosty“ do Njebjelčic. Započatk budźe w 15 hodź. na parkowanišću při gmejnskim centrumje. Čara powjedźe k Miłočanskej žabje, k Miłočanskej skale a skónči so w Miłoćicach pola Neumannec. Tam poskićuja zakuski, film a móžnosće k rozmołwje.
Na adresu njezabyć!


text:
Serbski sejm podpěruje wobydlerjow Miłoraza
Dnja 1. měrca 2019 zetka so delegacija Serbskeho sejma z wot Wochožanskeje jamy potrjechenymi w Miłorazu. W rozmołwje so wujasni, zo je wjesna zhromadnosć pačena a zo njechcedźa wšitcy wjes wopušćić. Wjesnjenjo su znjeměrnjeni.
Serbski sejm podpěruje wobydlerjow a wobydlerki Miłoraza, kotřiž poćežowanja přez wudobywanje brunicy wjace njewudźerža, při žadanju nowu a měrnu domiznu dóstać. LEAG by dyrbjała potrjechenym krótkodobnje nowu domiznu, n. př. blisko Slepeho, poskićić.
Serbski sejm podpěruje wosebje wšitkich, kotřiž chcedźa wostać: Přez wustup z brunicoweho sektora a přiběracy woznam alternatiwnych ponowjacych energijow towaršnostna potrjeba na wudobywanju miliny přez brunicu přeco dale woteběra. Wuswojenje tuž njeje trjeba a njeda so přesadźić. Wujednanja k brunicowemu planej za Miłoraz so hišće wotzamknyli njejsu. Tohodla njeměła LEAG wjesnjanow dale pod ćišć stajeć.
Tež spotorhanju temporarnje wopušćenych domskich měło so zadźěwać, zo njeby so rjany wjesny cyłk wobškodźał. Wjele cyhelowych chěžow a samo zachowana drjewjana chěža steja pod pomnikowym škitom. Tute chěžy móža po kóncu wotbagrowanja zaso domizna za ludźi być, kotřiž swój wosobinski přichod w tajkej rjanej serbskej wjesce zwoprawdźić chcedźa. Tak, kaž chěžki a dwory w Slepom, kotrež so hižo zhubjene być zdachu, nětko zaso nowych wobsedźerjow namakaja. Dalši pozitiwny přikład je Pricyn.
Zastupjerjo sejma proša wobydlerjow a wobydlerki Miłoraza, wjesnu zhromadnośc dla rozsudow a zajimow Swobodneho stata Sakskeje abo LEAG njećerpjeć dać. Přetož susodźa a někotři wobydlerjo ze susodnych wsow ze snano hinašimi žiwjenskimi planami njejsu přičina problema.
Stajnje doporučajomny je film Edmunda Ballhausa „Über Kohle wohnt der Mensch“.


text:
Dzisioj…we niydziela dziewiytnostygo lutygo ło osiymnostyj sztartuje szpil Legia – Ruch. Do Warszawy pojechało srogo luda kybiców Niybieskich, a kere niy mogli jechać to zapRaszomy na naszo Ślonsko rylacja ze tego szpilu.
Przewidywane jedynostki:
Legia: Malarz – Jędrzejczyk, Pazdan, Dąbrowski, Hlousek – Kucharczyk, Kopczyński, Radović, Jodłowiec, Vadis – Necid
Ruch: Hrdlicka – Konczkowski, Helik, Grodzicki, Oleksy – Mazek, Surma, Urbańczyk, Lipski, Moneta – Niezgoda
Naszo rylacja sztartnie trocha kole siedymnostyj, a znojdziecie jom tukej: Rylacja live: Legia – Ruch
Zapraszomy!
źródło: własne


text: Budyšin (SN/JaW). W debaće wo znowanatwar pomnika Otta von Bismarcka na Čornoboze so tež Budyska župa „Jan Arnošt Smoler“ słowa jima. W lisće wyšemu měšćanosće Budyšina Alexanderej Ahren- sej (SPD) župa pisa: „Naše přeswědčenje je, zo jedyn pomnik kanclerej Ottej von Bismarckej na Łužiskich horach dosaha. Smy přećiwo dalšemu pomnikej, a ćim bóle na horje po słowjanskim bohu pomjenowanej.“ W spisu, kotryž je amtěrowaca županka Jana Pětrowa podpisała, dale rěka, zo podpěruje župa protestny list Serbskeho instituta. Župa Budyšin skedźbnja w nim tohorunja na hižo eksistowacy Bismarckowy pomnik na Mnišoncu. List je na blogu Domowiny pod dokumentowany.


text:
Dźeń němskeje jednoty
Dźeń němskeje jednoty (tež Dźeń jednoty Němskeje; němsce Tag der Deutschen Einheit) je narodny swjatk Němskeje, kotryž so wot lěta 1990 kóždolětnje dnja 3. oktobra swjeći. Na tutym dnju přistupichu wuchodoněmske kraje Braniborska, Durinska, Mecklenburgsko-Předpomorska, Sakska a Saksko-Anhaltska kaž tež wuchodny dźěl Berlina – potajkim bywša Němska demokratiska republika – w lěće 1990 zwjazkowej republice.
Wot 1954 do 1990 běše w zapadnej Němskej k wopomnjeću na zběžk dźěłaćerjow we wuchodnej Němskej lěta 1953 pod samsnym mjenom 17. junija zakonski swjatk, mjeztym zo měješe NDR 7. oktobra (Dźeń republiki) jako narodny swjatk.


text:
„Niebiescy” zagrali dobry szpil i do szczynścia brakło ino tora. Trza jednak szanować tyn rymis i fest ważny punkt kiery utrzimuje Ruch we bezpiecznyj przewodze nad trzecim placem. Po szpilu mômy zapis konferyncji prasowyj po naszymu:
Daniel Myśliwiec: „Nôjbarzij łogólnie, to jakbymy ściōngli te emblymaty ze band tego sztadionu to powiedzielibymy, że to niy bōł szpil II ligi, ino jakijś ligi wyżyj. Na pywno niy jestech zadowolony ze nôszej piyrwszyj połowy. We drugij wlyźlimy na nôsze normalne łobroty. Mielimy pora sytuacji i ciesza sie, że tyn szpil tak wyglondoł i moga pedzieć, że tyn szpil bôł jednym ze nôjlepszych jak nie nôjlepszy we naszym wykonaniu. Mômy nadzieja, że we rywanżu bydymy barzij skuteczni i wygrômy”.
Jarosław Skrobacz: „Myśla, że tyn wynik, 0:0 absolutnie niy łoddaje tego co sie działo na szpilplacu. Gralimy u siã i bardzo chcielimy tyn szpil wygrać. Byliśmy nastawiyni, coby zaatakować i wybić Stali argumenty. Piyrwszo połowa bōła dobro we nôszym wykonaniu i wiadomo, że stracilimy srogo sił, i ta drugo połowa z poczôntku niy bôła nôjlepszo. Dobra interwencjo tormana uratowała nôs przed sfalonym. Nôsze zmiany spowodowały, że ta gra niy bōła już tak płynno jak wcześnij. Wiedzielimy ło Stali wszystko i dzisioj zagrali bardzo dobrze w defensywie. Nôsze szczały bōły na tyle słabe, że torman gości je wyłapôł i mômy 0:0. Zapisujymy punkt kery szanujemy”.
własne


text: Z Cazowa/Zahsow. Na tudskem Hobrachtojc dwórje (Najs 12) tšoj se tuchylu wjele, ako pokažo Heike Hobrachtowa. Wóna jo wobsejźaŕka lody „Zahsower Hoflädchen“, w kótarejž pśedawa wšakorake produkty z domacneje wałmy. We skłaźe ma wóna barwojte štrumpy, mice, rukajce, zagłowki, jadnore kłubaški (Knäuel) a samo crjeje z wałmy. Heike Hobrachtowa pśewzejo teke priwatne skazanja a pśedawa online na ebay abo facebooku. Gano pak jo musała pilna źejaŕka „pśeśěgnuś“. Wokoło gód jo jeje familija wóttergała chromcyk na dwórje, w kótaremž jo lěta dłujko póbitowała swóju wałmu. „Źiśi twarje wuměńk za mnjo a mójogo muža Torstena, aby śěgnuli do wjelikego bydleńskego domu“, groni Hobrachtojc mama . Až su musali za to nowe twaŕnišćo wutergaś jeje rostlinki a kwětki, to se jej kradu bóli. Weto su se źiśi starali wó narownanje. Na lěwem boce za dwórowymi wrotami stoj mała drjewjana budka. „Mója nowa loda hyšći njejo dogótowana, ale mója wałma ma dosć městna“, groni Heike Hobrachtowa.


text:
Kruch awtorki Esther Undisz „Šěrcec Hanka“ po motiwach Jurja Kochoweje nowele dožiwi 12. februara swoju prapremjeru w Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Cordula Ratajczakowa je so z režiserku, kotraž z Choćebuza pochadźa, rozmołwjała.
Kak jara maće so po předłoze Kocha?
E. Undisz: Dźakowano jemu dźensa docyła na Hanku Šěrcec dopominamy. Přiwšěm bě mi po lekturje jasne, zo mje dźensa něšto hinaše zajimuje. Što móžemy hišće wuslědźić wo najskerje wot nacijow zamordowanej katolskej Serbowce židowskeho pochada? Tak nasta plan, jeje stawiznu – kaž by so stać móhła – rekonstruować. Njejsym stawiznarka, sym pak so na historiske slědy podała, tež na zakładźe rešeršow stawiznarjow, kaž staj to Alexander Pólk, kiž je jako student seminarske dźěło wo žiwjenju Hanki Šěrcec spisał, a prof. dr. Hermann Simon, kiž w němskorěčnej noweli dosłowo podawa. Wužiwamy w kruchu tež fota Hanki Šěrcec, kotrež je nam Jěwa-Marija Elic přewostajiła. Jeje nan bě Šěrcec statok přewzał, a wón spisa tež swoje dopomnjenki na młodu holcu.
Što dźensa wěmy?


text:
Předstaja wuhlowy atlas
Choćebuz (SN/ch). Na přeprošenje Heinricha Bölloweje załožby diskutuja jutře wječor energijowy eksperta Arne Jungjohann, krajny rada wokrjesa Sprjewja-Nysa Harald Altekrüger (CDU) a hospodarska a energijopolitiska rěčnica frakcije Zwjazka 90/Zelenych Heide Schinowsky na BTU wo srjedźodobnym zakónčenju wudobywanja wuhla a wo perspektiwach łužiskeho industrijneho regiona. Do toho předstaji sobuawtor Jungjohann tak mjenowany „wuhlowy atlas“. Z mnohimi grafikami a tekstami atlas zwobraznja, kak je wužiwanje „čorneho złota“ industrializaciju doprědka ćěriło, za to pak dramatiske škody na wobswěće a na čłowjeku zawiniło. Centralne prašenje tuž rěka: Smě sej Łužica dowolić, dale brunicu wudobywać?
Slědy zamazać chcyli


text:
Powěsće: pjatk, 13.05.2022
Hauptinhalt
Budyšin: Nowa wustajeńca w Serbskim muzeju
Serbski muzej w Budyšinje pokazuje wot njedźele nowu wosebitu wustajeńcu "Party w 21. lětstotku". Widźeć su twórby mjezynarodnje wuspěšneho wuměłskeho projekta ze Słowakskeje. Fotografaj, etnologowka a molerce su zhotowili portreje žonow z tradicionelnej pychu za hłowu, kotraž rěka słowaksce "parta". Kombinowali su to z pomolowanjom mjezwočow po přikładźe ludowych ornamentow. Wustajeńca bě mjez druhim hižo w USA, Chinje a na Expo 2020 w Dubaju widźeć.
Hamor: Nowa fabrika za 60 milionow planowana
Łužiskej předewzaći LEAG a Veolia chcetej w Hamorje 60 milionow eurow do noweje fabriki inwestować. Při tym dźe wo lěpše zwužitkowanje čisćenskeho błóta z kapacitu hač do 30.000 tonow wob lěto. Při tym so nimo spalenskeje připrawy tohorunja recyclingowa twari, zo by so z błóta fosfor dobył. Start je za 2027 planowany. Projekt, kiž ma za pjeć lět startować, je dalši krok k wuwiću energijoweho stejnišća Hamor, rjekny Hubertus Altmann wot LEAG.
Němcy: Přetwar wjesneho srjedźišća zahajeny
Wot srjedź junija ma so wjesne srjedźišćo w Němcach ponowić. Kaž Wojerowski měšćanski zarjad zdźěli, chce zawod Strabag wot 18. junija dotal njewužiwane płoniny tak přetwarić, zo nastanje w srjedźišću Němcow zjawne zetkawanske městno. Tež serbske motiwy maja w přichodźe nawsu wupyšić. Cyłkownje je za twarske dźěła 480.000 eurow zaplanowane a so z tym k 75 procentam spěchuja. Hač do kónca nowembra maja dźěła trać.
Ralbicy/Hórki: Štwórćfinale budźe w Skaskowje
Prěnje koparske mustwo Sokoła Ralbicy/Hórki hraje w štwórćfinalu we wokrjesnym pokalnym kole přećiwo cyłkej hrajneho zjednoćenstwa Wóslink/Skaskow/Kulow. To wuńdźe z wulosowanja zamołwitych Zapadołužiskeho koparskeho zwjazka. Dalše wulosowane partije: Wachau – Wojerecy, Arnsdorf – Němske Pazlicy a Großnaundorf – Biskopicy. Duel Wóslink/Skaskow/Kulow přećiwo Sokołam z Ralbic wotměje so njedźelu, 22. meje, na sportnišću w Skaskowje.
Tři Hwězdy: Parkowanišćo ma kónc lěta hotowe być
W Třoch Hwězdach pola Budyšina natwari Hornjołužiske předewzaće BauCom tuchwilu parkowanišćo za 70 nakładnych awtow. Stejnišćo dóstanje sanitarne připrawy z dušu a tež imbis. Widejowe dohladowanje jězdźidłow ma šoferam nimo toho wotpočink bjeze štresa zmóžnić. 2,6 milionow eurow projekt płaći, kiž ma kónc lěta dotwarjeny być.


text:
Już dzisioj łod osiymnostyj sztartujemy relacjo ze noszygo szpilu 25 kolyjki Ekstraklasy ze Cracoviom Kraków. Szpil bydymy szprechać u nos i zapraszomy Wos do czitanio.
U nos murawa je dobro i szpil łodbyndzie sie na zicher 😉
Przewidywane jedynostki:
Ruch: Putnocky – Konczkowski, Grodzicki, Koj, Oleksy – Mazek, Surma, Lipski, Iwański, Zieńczuk – Stępiński
Cracovia: Sandomierski – Deleu, Wołąkiewicz, Polczak, Zejdler – Wójcicki, Budziński, D. Dąbrowski, Cetnarski, Kapustka – Jendrisek
Szpil po ślunsku bydzie do czitanio tukej: Relacjo Live: Ruch – Cracovia
źródło: własne


text:
Powěsće: sobotu, 14.05.2022
Hauptinhalt
Towarstwa: TCM ma noweho předsydu
Nowy předsyda Towarsta Cyrila a Metoda je 44-lětny Cyril Hančik z Radworja. Na hłownej a wólbnej zhromadźiznje pjetk bu wón wot noweho předsydstwa woleny. Wón přewza zastojnstwo wot Jurja Špitanka, kiž bě 12 lět předsyda TCM. Špitank je nowemu předsydstwu jako poradźowacy čłon po boku.
Hornja Łužica: Statistika wobchadnych njezbožow 2021
W policajskej direkciji Zhorjelc je so loni mjenje ludźi při wobchadnych njezbožach zraniło hač 2020. To wuńdźe z wuhódnoćenja wobchadnych datow direkcije. Policajski prezident, Manfred Weißbach, pokaza pak na to, zo je přez pandemiju a z tym zwisowacym domjacym dźěłom mjenje wobchada było. Njehladajo na to dóńdźe k 27 smjertnym njezbožam, přewažnje přewysokeje spěšnosće dla.
Wojerecy: Ćiskowska wodarnja so wutwari
Ćiskowska wodarnja Zastaranskich zawodow Wojerecy so hač do kónca lěta wobšěrnje rozšěrja. Jeho wukonowa kapacita potom wot tuchwilu 8.600 kubiknych metrow wody wob dźeń na 11.500 kubiknych metrow stupa. Z tym hodźi so přichodnje wjac hač do 40.000 domjacnosćow w měsće a we wokolinje kaž tež přidatne přemysłowe a industrijowe předewzaća stabilnje zastarać. To praji wyši měšćanosta Torsten Ruban-Zeh pjatk při symboliskim prěnim zarywje. Cyłkownje 2,5 milionow eurow projekt płaći, z ćehož so 90 procentow z pjenjez za strukturnu změnu spěchuje.
Chrósćicy: Jakšt dale nawoda
Na hłownej zhromadźiznje Chróščanskeje gmejnskeje wohnjoweje wobory pjatk bu Měrćin Jakšt znowa jako gmejnski nawoda wohnjoweje wobory wuzwoleny. Jako jeho zastupjerja wopodstatnichu wobornicy Hórčana Clemenca Suchyja. Za přichodne pjeć lět staj zamołwitaj za wobornistwo w Chróščanskej gmejnje. Nimo toho posćesćichu dweju kameradow za 50-lětnu a pjeć kameradow za 40-lětnu słužbu we wohnjowej woborje.
Budyšin: Jan Chlebniček zemrěł
W starobje 86 lět je srjedu w Budyšinje zemrěł čěski dirigent a komponist Jan Chlebniček. 22 lět skutkowaše jako orchestrowy nawoda w Serbskim ludowym ansamblu a wobohaći z instrumentalnymi twórbami a wobdźěłanjemi serbsku hudźbnu kulturu. Za to spožći so jemu tež Wuměłske myto Domowiny. Jeho hudźbne tworjenje wobsahowaše tež twórby za klankodźiwadło a činohrajne kruchi. Hač do wysokeje staroby podpěrowaše Chlebniček ludowuměłske skupiny, wjesne chóry, regionalne ansamble a samo cyrkwinske wosady z přewodom na klawěrje, keybordźe a pišćelach.


text:
Nasz sōmsiod, co lata z moim chopym kamraci, tyż niy rod ku nim chodzioł, bo godoł, że ni mo rod ludzi, co sie na ludzkim ciyrpiyniu piniyndzy dorobiyli, ale jak go przicisło, to we Godni Świynta we pojstrzodku noce prziszoł ȏbudzić mojigo ślubnego, coby śnim jechoł do Chorzowa, tyn bolawy zōmb wytargać, a tam sie ȏkozało, że mu rośnie „zōmb mōndrości”, bezto go tak fest gymba targo! Dostoł antybiotyki a mioł sie pokozać za trzi dni i przedstowcie se, jak tyn chop za tyn czos zmōndrzoł! Ni mōg przeżałować, że musioł wydać tela piniyndzy na tego „siarońskigo zymbocza”, a we gowa sie klupoł, że do dyntysty niy chodził, jak go mioł na kasa! Ale teroz zaś nejści niy chodzi, bo na kasa słabe blōmby dowajōm! Taki to dycki znojdzie jaki wytłumaczyni!
Moja kamratka, co już cołki lata robi za pōmōc u jednego znajōmego dyntysty, czynsto nōm co wesołego ze roboty prziniesie, ale zdorzajōm sie tyż taki historyje, co w nich ni ma nic do śmiychu!
Jedyn roz prziszoł ku nim mody dochtor ze swojim małym synkiym. Syneczek był wylynkany a porzad sie ȏjca pytoł, eli te borowani we zōmbku bydzie boleć? Kamratka chciała dzieciōntko uholkać, ale jego tatulek sie ji wrył do godki a padoł, że to musi boleć! Po co bajtla tak straszyć! Maluśki sie rozpłakoł, a gymby już wiyncy niy ȏtworził! Jednako za pora dni prziszoł nazod, tym razym ze mamulkōm, a wszyjstek sie dobrze skōńczyło!
Troszka strachu szwestera ze doktorym przeżyli, jak do gabinetu we wieczōr wloz ȏstatni pacjynt - taki wielgi mody chop ze spuchniyntōm gymbōm a chcioł, coby mu co dali na bolyni zymba! Dyntysta padoł, że musi nojprzod tym zōmb ȏbejrzeć, ale modziok ani niy chcioł ȏ tym słyszeć:
-Nic s tego starzik, bo wy mi tym zomb wytargocie abo docie jako szpryca, że sie ruszać niy byda mōg! – wrzasknoł i ȏdskoczoł do zadku a liznoł przi tym jak dugi, prosto pod nogi policjantōw, co go szukali za bijatyka!
Grymlino


text:
Mjezu překročace dźiwadło
Zły Komorow (dpa/SN/ch). Młodostni z Braniborskeje a Pólskeje rejuja w Złym Komorowje po spěwach Bertolta Brechta. W projekće „Njepřestawajcy ... bjez mjezow ... po puću“ jedna so wo skupinje młodych ludźi, kotřiž so w nocy w awtodróhowym wotpočnišću zetkaja, hdźež wo swojich přećach a sonach powědaja. Spěwa so we wjacorych rěčach. Premjera a zdobom jeničke předstajenje je zajutřišim, sobotu, w 15 hodź. na Złokomorowskim Nowym jewišću. Młodostni pochadźeja ze Złeho Komorowa a z pólskeje Bielsko-Białeje. Němsko-pólski młodźinski skutk projekt podpěruje. Tež město je swoju podpěru přilubiło.
Proces zahajeny


text:
Přeco hišće debatuja w němskim knježerstwje wo winowatosći, přećiwo koronu so šćěpić dać, aktualnje dale tež wo tej sobudźěłaćerjow w medicinskim a hladanskim wobłuku. Milenka Rječcyna je z Torstenom Bognitzom, jednaćelom Carity Hornja Łužica wo tuchwilnym połoženju rozmołwjała.
Kelko sobudźěłaćerjow Hornjołužiski zwjazk Carity tuchwilu ma, a kak wulki je podźěl pře koronawirus šćěpjenych?
T. Bognitz: Wot lětušeho mamy z přewzaćom dźěćaceho domu swj. Antoniusa w Žitawje něhdźe 325 sobudźěłaćerjow. Podźěl přećiwo wirusej šćěpjenych sobudźěłaćerjow we wobłuku hladanje hiba so mjez 55 a 75 procentami.
Wuprajeja sobudźěłaćerjo swoje wobmyslenja přećiwo winowatosći šćěpjenja a hdyž, z kotrymi argumentami?


text:
Dzisiŏj, na Cichyj 6, Ruch zagrŏł trzeci szparing przed syzonem III Ligi. Tym razym zagrali ze ligowym rywalem – Stalą Brzeg.
Tory szczylali: Jakub Siwek (5 i 70 min.); Tomasz Neugebauer (72 min.); Jacek Wuwer (89 min.) do gości trefiōł we 10 min. Mateusz Dychus.
Skład: Tomasz Nowak (62- Bielecki) – Szwak (46- Kwaśniewski), Kawula (70- Lipp), Kasolik, Będzieszak – Rudek (70- Starzyński), Mokrzycki (46- Sikora), Neugebauer (46- Wuwer), Siwek, Szołtys (79- Dąbrowski) – Janoszka.
Testowani byli: Kacper Będzieszak, Maksymilian Szwak, Paweł Szołtys i Jacek Wuwer. We szparingu zagrŏł tyż testowany junior ze Akademii Ruchu – Tomasz Neugebauer.
Szpil szło oglōndać tukej => Relacja TV
własne


text:
Wobsteji na samostatnosći
Choćebuz (dpa/SN/ch). Braniborski minister za nutřkowne naležnosće Karl-Heinz Schröter (SPD) předstaji wobydlerjam Choćebuza dźensa w 17 hodź. swoje plany k wokrjesnej reformje. Wona předwidźi, zagmejnowanje Choćebuza do wokolneho wokrjesa. Město pak wobsteji na swojej samostatnosći a je k tomu kampanju z póstowymi kartami pod motom „Smy tak swobodni“ startowało. Krajne knježerstwo chce ličbu regionalnych zarjadnistwow woteběraceho wobydlerstwa dla redukować. Na demonstraciji před schadźowanskim hotelom chce wyši měšćanosta Holger Kelch (CDU) wobydlerjow namołwjeć, so přećiwo planam Schrötera wobarać.
Kapacity wučerpane


text:
W Porchowskej kupjeli witaja wobhospodarjo wot spočatka junija zaso hosći. Meteorologojo wšak přichodne dny ćopłe samo horce dny připowědźeja, na kotrychž ludźi zawěsće zaso za wochłódźenjom pytaja. W kupjeli čaka na nich wodowa přestrjeń z cyłkownje 3 000 kwadratnymi metrami, při čimž je wjeselo za wšitke starobne klasy zaručene. Foto: Steffen Unger
Zły Komorow (SN/BŠe). Wjele wobydlerjow we Łužicy zhladuje z wulkej starosću na trajacu suchotu, wšako je dale a mjenje wody k dispoziciji. Nimale we wšitkich rěkach ćeće tuchwilu mało wody a přichodne dny meteorologojo wjele spadkow njewěšća. Tež ze stron politiki so nětko něšto hiba. Tak chce sakske knježerstwo 27. junija zakładnu koncepciju wodoweho zastaranja 2030 předstajić. Suche lěta w zašłosći wšak su dopokazali, zo so klima měnja a suche periody z mało spadkami přiběraja.
Zwjazkowy etat wobzamknjeny
Berlin. Z přizwolenjom krajow je zwjazkowy etat wobzamknjeny. Z tym je wot dźensnišeho tež nachwilne hospodarjenje Załožby za serbski lud zakónčene. Wona móžeše lětsa dotal jenož spěchować, hdźež wobsteješe prawniska winowatosć.
Pomoc Ukrainjanam
Budyšin. Wot spočatka junija stara so jobcenter krajnoradneho zarjada Budyšin wo podpěru ćěkancow z Ukrainy. Za prašenja, za kotrež je wosobinska přitomnosć potrjechenych trjeba, dosaha, hdyž jedyn swójbny tam přińdźe. Za Ukrainjanow, kotřiž nětko hakle přińdu, płaći, zo maja so w zarjedźe za wukrajnikow přizjewić. Tón rozsudźi, hač smědźa we wokrjesu wostać abo hač jich na dalše zarjadnišća za přiwzaće ćěkancow w Sakskej rozdźěla.
Namjeznej kriminaliće zadźěwać
Zwjazk Łužiskich Serbow Domowina ze změnu strukturow wulku nadźiju na wozrodźenje serbskeje rěče zwjazuje. To zwurazni jeho předsyda Dawid Statnik wčera po zhromadnym posedźenju sakskeho a braniborskeho knježerstwa na Łužiskim motodromje a skedźbni při tym na delnjoserbski projekt „Zorja“.
Braniborski kabinet je wčera druhi krajny plan za skrućenje delnjoserbskeje rěče schwalił, kotryž bě kulturna ministerka Manja Schüle (SPD) zapodała. Dokument wobsahuje mjez druhim samozawjazk kulturneho ministerstwa, w serbskim wobłuku jenož hišće projekty z poćahom k rěči spěchować.
Podstupim/Šejkow (SN/at). „Braniborska profiluje so ze swojim druhim krajnym planom dale jako progresiwny mjeńšinowy region w Europje, wo tym sym přeswědčena“, rjekny braniborska kulturna ministerka Manja Schüle (SPD) wčera po wobzamknjenju krajneho knježerstwa nastupajo dalšu podpěru delnjoserbšćiny. Po słowach ministerki nječinja to, „dokelž mamy Serbow za folkloristiski přiwěšk. Ale dokelž tči w Serbach potencial, jónkrótny region Łužicu hromadu wjesć“. Schüle zdobom wuzběhny, zo woni „jako witalna žiwa skupina hižo nětko strukturnu změnu we Łužicy rozsudnje wobwliwuja“. A tohodla chce braniborske knježerstwo wot Zwjazka wuwabjene srědki za strukturne wuwiće we Łužicy w přichodnych lětach bóle za planowanje a wožiwjenje rěče zasadźować.
Wojerecy su dźěl modeloweho projekta komunalne wuwićowe přirady. Z iniciatiwu chcedźa předewšěm dowěru do demokratije skrućić. 10 000 eurow dóstanje město za zwoprawdźenje naprawow. Konkretna ideja, kotruž maja we Wojerecach předwidźanu, je „Zelena wobkroma“.
Wojerecy. (SN/AK) Wojerecy su dźěl cyłozwjazkoweho modeloweho projekta „Zhromadnje na městnje přichod wuhotować – komunalne wuwićowe přirady“. Tole podšmórny Wojerowski wyši měšćanosta Torsten Ruban-Zeh (SPD) wčera na posedźenju měšćanskeje rady. Ze štyrjomi dalšimi komunami so město wot meje 2022 hač do klětušeho oktobra na projekće wobdźěli.
Kaž w hornjołužiskej Niskej, w Arneburgu-Goldbecku w Saksko-Anhaltskej, w sewjerorynsko-westfalskim Kalletalu a Rottenburgu nad Neckarom w Badensko-Württembergskej ma tež we Wojerecach komunalna wuwićowa přirada nastać. Předewzaće iniciěrowałoj běštej zwjazkowa centrala za politiske kubłanje zhromadnje z Humboldt-Viadrina Governance platform gGmbh.
Berlin (dpa/SN). Zwjazkowy minister za strowotnistwo Karl Lauterbach (SPD) chce přistup do testowanskich centrumow za ludźi wobmjezować. Jenož hišće ludźo ze symptomami a wuzwolene skupiny ludźi kaž małe dźěći a samodruhe měli prawo měć, so na koronawirus testować dać. Tole wuchadźa z „nazymskeje strategije koronawirusa dla“. Lauterbach chcyše koncept na dźensnišej konferency strowotniskich ministrow w Magdeburgu předpołožić.
Zelensky za nowe sankcije
Kijew (dpa/SN). Ukrainski prezident Wolodymyr Zelenskyj žada sej wójny přećiwo swojemu krajej dla nowe sankcije EU přećiwo Ruskej. Sedmy paket sankcijow je tak spěšnje kaž móžno trěbny, rjekny Zelenskyj w swojim nócnym widejowym poselstwje. „Ruska dyrbi přiběracy ćišć wójny a agresiwneje antieuropskeje politika dla začuwać“, wón rjekny. Zdobom wón potwjerdźi, zo trjeba Ukraina nuznje dalše a tež ćežke brónje.
Koaliciske jednanja skónčene
Napity na policajsku stražu přijěł je 73lěty muž w sewjerorynsko-westfalskim Hagenje, zo by so w naležnosći ćeknjenja po njezbožu „na swoje njedobro“ wuprajił. Jako zastojnik wuprajenja zapisa, čuješe alkohol w powětře. Test wunjese nimale 1,5 promilow. Jězbnu dowolnosć jemu nablaku sćazachu. Nimo toho spisachu skóržbu jězdźenja pod wliwom alkohola dla – na njedobro 73lětneho.
Dwanaće metrow do hłubiny padnyła – a njezbožo přežiwiła – je žona na Rujanach. 41lětna je wčera wječor z třećeho poschoda wjaceswójbneho domu w gmejnje Dranske padnyła. Po wuprajenjach swědkow bě wona na swjedźenju wjetše mnóstwa alkohola piła a na woknowej desce rejwała. Skónčnje bě runowahu zhubiła a z wokna na łuku před domom padnyła. Ju dowjezechu zranjenu do chorownje.


text:
Dzisiŏj, ło godzinie 17:00 we hali MORiS przi ul. Dąbrowskiego we Chorzowie zacnie sie nowy sezon, tym razym zawodowyj ligi we handball kobiet!
We PGNiG SuperLidze Kobiet zagrŏ 8 drużin: KPR Ruch Chorzów, MKS Lublin, Zagłębie Lubin, MKS Piotrkovia, Start Elbląg, Energa AZS Koszalin, KPR Kobierzyce i JKS 1909 Jarosław.
Handbalistki KPRu Ruch Chorzów zagrajŏm ze Startem Elbląg i gorko zapraszŏmy na tyn szpil.
Ceny biletów: 10 zł normalny, 5 zł ulgowy, a karnet na cŏłki syzon kosztuje 40 zł.
własne / foto: Dario


text:
Radwor (SN/MkWj). Planowane twarske předewzaće při Radworskich Młynskich chěžach na dobro noweho sydlišća za jednoswójbne domy je z blida. Gmejnscy radźićeljo su na swojim wčerawšim posedźenju z wjetšinu přećiwo tomu hłosowali. Město toho chcedźa nětko nowe ležownosće za Radworskej wjacezaměrowej halu „Slavia“ za twar nowych swójskich domow přewostajić.
Hłowny nastork rozsuda běchu wuwjedźenja nawody Čornohodlerskeho ratarskeho předewzaća Svena Graffy. Wón so starosći, zo bychu nowi wobydlerjo w sydlišću wot smjerda, kotryž z dejneho kombinata ćehnje, potrjecheni byli. To móhło nawodźe po jeho měnjenju tójšto „potenciala zwady“ wunjesć. Nic naposledk starosći so wón w tym zwisku wo dalewobstaće swojeho zawoda. Hižo nětko dyrbja wobydlerjo Pod Dubami a Młynskich chěžow stajnje zaso emisiju znjesć. Sven Graff gmejnje tuž wčera namjetowaše, zo móhł płoninu nimale dweju hektarow na druhim městnje přewostajić.