text:
Ihre Sprache: Deutsch Niedersorbisch Obersorbisch
Beschreibung
„Nic wšitke naše wsy su jenak znate, ale kóžda z nich ma swoje mjeno. Hač pak sej něchtó wo tym, štož tam na žołtej wjesnej tafli steji, wulce hłowu łama?“
Tute prašenje steji na spočatku wuwjedźenjow Alfonsa Frencla wo serbskich wjesnych mjenach. Awtor zwjaza je stajnje ze starodawnym podeńdźenjom abo někajkej stawizničku a wotkrywa na zajimawe wašnje zwiski našich małych serbskich wjeskow z dalokim swětom. Čitar zhoni, što maja Rom a Bronjo zhromadneho, kotry wuznam měješe Wěteńca w srjedźowěku, hdźe we Łužicy ludźo pozdaću njeswača a kotra łužiska wjes najwjetša je. Njech so čitar z awtorom na puć poda wot Budestec do Barbuka a wot Pěskec do Žornosyk.
###
Čitanski wurězk
„Lubka lilija, rjenje zakćěwa ...“
Praji so, zo nosy kóždy čłowjek melodiju we sebi. Serbja zawěsće nic jenož jednu. Při najlěpšej woli njemóhł nichtó zličić, što wšo je so na serbskich kwasach a při zabawnych schadźowanjach zanošowało. Jedyn spěw do dźensnišeho njepobrachuje, cyle wěsće něchtó zakantori: „Lubka lilija, rjenje zakćěwa ...“ – a hižo wšitcy sobu spěwaja. Ale kak da měješe so poprawom z jednym z najznaćišich serbskich spěwow? – Běše lěto 1827. Třiadwacećilětny Handrij Zejler, tehdy hišće student w Lipsku, wopyta swojeho přećela, kiž bě mjeztym z fararjom w Malešecach. Handrij Brósk a jeho młoda mandźelska Zejlerja na Malešanskej farje přećelniwje přiještaj. Powědać měještaj sej přećelej wjele. Zejlerjej pak njewosta tež słódke helčenje młodeho mandźelstwa zakryte. „Při jeju košenju běch njetrěbny, tuž wzach swoju pišćałku a dźěch do chłódnicy w farskej zahrodźe.“ Wzawši sej pjero a papjeru, wužórli so jemu hišće samsny wječor prěnja štučka. Tež druha bě bórze hotowa, a tři dalše sćěhowachu. Na druhi dźeń přednjese Zejler baseń swojimaj hosćićelomaj jako dźak za dobre hospodowanje. Na papjerje pak bě tež zawostajił rjadce linkow z notami za melodiju. Zrodźeny bě spěw, wo kotrymž budźe pozdźišo rěkać: „Žadyn serbski spěw njeje do dźensnišeho dnja w Serbach – ale tež zwonka Łužicy – telko wothłosa namakał kaž Handrija Zejlerjowa Lubka lilija.“ Na nawsy při cyrkwi w Malešecach je pomjatny kamjeń z bronzowej taflu a němskim tekstom, kotryž přełoženy rěka: „Na starej Malešanskej farje je 27. oktobra 1827 młody Handrij Zejler (1804–1872) napisał znaty serbski spěw ‚Lubka lilija‘ za swojeho studijneho přećela Handrija Bróska a jeho mandźelsku Amaliju.“
Tute prašenje steji na spočatku wuwjedźenjow Alfonsa Frencla wo serbskich wjesnych mjenach. Awtor zwjaza je stajnje ze starodawnym podeńdźenjom abo někajkej stawizničku a wotkrywa na zajimawe wašnje zwiski našich małych serbskich wjeskow z dalokim swětom. Čitar zhoni, što maja Rom a Bronjo zhromadneho, kotry wuznam měješe Wěteńca w srjedźowěku, hdźe we Łužicy ludźo pozdaću njeswača a kotra łužiska wjes najwjetša je. Njech so čitar z awtorom na puć poda wot Budestec do Barbuka a wot Pěskec do Žornosyk.
###
Čitanski wurězk
„Lubka lilija, rjenje zakćěwa ...“
Praji so, zo nosy kóždy čłowjek melodiju we sebi. Serbja zawěsće nic jenož jednu. Při najlěpšej woli njemóhł nichtó zličić, što wšo je so na serbskich kwasach a při zabawnych schadźowanjach zanošowało. Jedyn spěw do dźensnišeho njepobrachuje, cyle wěsće něchtó zakantori: „Lubka lilija, rjenje zakćěwa ...“ – a hižo wšitcy sobu spěwaja. Ale kak da měješe so poprawom z jednym z najznaćišich serbskich spěwow? – Běše lěto 1827. Třiadwacećilětny Handrij Zejler, tehdy hišće student w Lipsku, wopyta swojeho přećela, kiž bě mjeztym z fararjom w Malešecach. Handrij Brósk a jeho młoda mandźelska Zejlerja na Malešanskej farje přećelniwje přiještaj. Powědać měještaj sej přećelej wjele. Zejlerjej pak njewosta tež słódke helčenje młodeho mandźelstwa zakryte. „Při jeju košenju běch njetrěbny, tuž wzach swoju pišćałku a dźěch do chłódnicy w farskej zahrodźe.“ Wzawši sej pjero a papjeru, wužórli so jemu hišće samsny wječor prěnja štučka. Tež druha bě bórze hotowa, a tři dalše sćěhowachu. Na druhi dźeń přednjese Zejler baseń swojimaj hosćićelomaj jako dźak za dobre hospodowanje. Na papjerje pak bě tež zawostajił rjadce linkow z notami za melodiju. Zrodźeny bě spěw, wo kotrymž budźe pozdźišo rěkać: „Žadyn serbski spěw njeje do dźensnišeho dnja w Serbach – ale tež zwonka Łužicy – telko wothłosa namakał kaž Handrija Zejlerjowa Lubka lilija.“ Na nawsy při cyrkwi w Malešecach je pomjatny kamjeń z bronzowej taflu a němskim tekstom, kotryž přełoženy rěka: „Na starej Malešanskej farje je 27. oktobra 1827 młody Handrij Zejler (1804–1872) napisał znaty serbski spěw ‚Lubka lilija‘ za swojeho studijneho přećela Handrija Bróska a jeho mandźelsku Amaliju.“


c: text/html

text:
Agatha Christie
Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, (po prowdźe: Agatha Mary Clarissa Miller Christie, znano tyž kej Dame Agatha Christie) cera Clary a Fredericka Miller (ur. 15 wřeśńa 1890 we Torquay, umřyua 12 styčńa 1976 we Wallingford) – angelsko autorka kryminalnych růmanůw.
Agatha Christie je nojbarźi znůmům na śwjeće pisarkům kryminouůw a nojlepij předajůncům śe autorkům wšechčasůw. Wydano přez miljord ygzymplaři jeji kśůnžek we angelskij godce a drůgi miljord přetuůmačůnych na 45 inkšych godek. We Francyji předano 40 miljůnůw jeji kśůnžek, lo porůwnańo: zajmujůncygo drůgi plac Ymila Zoli – 22 miljůny. Pod pseudůńimym Mary Westmacott wydoua pora powjeśći uobyčajowych, kere tyž ćešůuy śe popularnośćům.
Christie wydoua přez 80 powjeśći a štuk teatralnych. Jejich akcyjo točůua śe guůwńy we zawartych půmješčyńach, a mordercům můg być ino jydyn s mješkańcůw. Wńosua wjela nowych rozwjůnzań do tradycyjnyj štuki pisańo kryminouůw, co zapewńiuo jyj sukces. Ńykere s jeji powjeśći majům zaskakujůnce a wčeśńij ńyspotykane we kryminouach rozwjůnzańo, lo bajšpila: Zabůjstwo Rogera Ackroyda abo Morderstwo w Orient Expresśe.
Agatha Christie stwořůua suynne postaći literacke dwojga detektywůw: ekscyntryčnygo Belga Herkulesa Poirota a staršyj pańi, detektyw-amator panny Marple. Bydůnc ješče u ščytu karjery naškryfloua dwje powjeśći s tymi bohaterůma s zastřežyńym, aže majům śe ukazać dźepjyro po jej śmjerći (čyli kilkadźeśůnt lot půźńij).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Moskwa
Moskwa (rusce MockBa, [mɐˈskva] ) je stolica a najwjetše město Ruskeje. Z něhdźe 10,5 milion wobydlerjemi na 1.081 km² je wone na wobydlerjow najbohatše město Europy. Moskwa je kulturelne a ekonomiske srjedźišćo kraja a leži při rěce Moskwa, po kotrejž bu pomjenowana.
Wobsah
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1147. Wot 1328 do 1712 bě Moskwa z ruskej stolicu, potom so pak nowozałoženy Pětrohród wot carja Pětra Wulkeho jako hłowne město wuzwoli. Hakle 1922 sta so Moskwa pod sowjetskim knjejstwom zaso ze stolicu. Wot 1991 je Moskwa hłowne město njewotwisneje Ruskeje. Wažny twarski pomnik w Moskwje je sydło ruskich carow a prezidentow Krjeml.


text:
Ioniske mórjo
Ioniske mórjo (grichiski Iόvιo ΠέλaYoς – Ionio Pelagos, italski Mar Ionico , albański Deti Jon) jo źěl Srjejźnego mórja a pótakem teke źěl Atlantiskego oceana.
Lažy mjaz Italskej, Albańskej a Grichiskej. Na pódpołnocu granicujo z Jadrańskim mórjom. Na pódwjacorje granicujo z Siciliskej a je zwězane pśez Messinsku wudcynu z Tyrrenskim mórjom. Ma pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Egejskim mórjom.
Ioniske mórjo ma płoninu 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 5121 metrow.


text:
Blubry zez Kościana
W tyn czas furt inaczyj niż dzisiej
Dzisieji jak sie kumu papcie rozklejum, a sum zez napisym Made in China na podeszwie, to je wyćpi na gymyle i fertig, bo za 40 złociszy lajsnie so nastympne, co so nie bydzie robić ceregieli zez naprawum starych. Zaś downi buło inaczyj. Jak zdarły sie zelówy abo korki to sie papcie zanosiuło do szewca do podzelowania abo założynia fleków i buły jak nowe. Tak samo zygarki abo sum za dwadzieścia złociszy i nie warto jeich naprowiać, abo zaś za pore stów abo tysiyncy i sie nigdy nie psujum. To co majum naprowiać zegarmistrze?
Zaś downi buło inaczyj. Jak dzieciok dostoł na kumunie zygarek, to go mioł co najmni do dorosłygo. A że najszbci chodziuły zygarki marki "Ruchla" to i zygarmistrze mieli robotę. Stary kluft sie dało do krawca do przenicowania, zaś łojca katane do przeróbki, kołniyrzyk letko przytarty łod jupy abo koszuli do odwrócynia. Przenicowanie polegało na kumpletnym spruciu wszystkich kawołków klufta, rozprasowaniu i na powrót zeszyciu, ino to co buło na wierzchu, tero buło łodwrócune do środka i kluft buł jak nowy.
Dzisiej zaś jest cołkiym inaczyj. Mało ktu sie bawi wew przeróbki, wew lumpeksach połno tego towaru za grosze wedle wagi nieroz i cołkiym nowe, to krawce co najwyży mogum nogowki łod dżinsów skrocać, chocioż młodzioki rosnum coroz wiynksze łożgole i nie skrocajum nowych portków, guli tego co jeich długie szkiyty sum w sam raz.
Downi wew sobote i przed świyntami na kilometr łod piykorzy pochnioł placek zez rabarberym abo dżyzgowkami. Dzisiej jest cołkiym inaczyj. Blaszki zez plackiym nikt do piykorza nie zaniesie do upieczenia, bo tych pyikorzy downo juz ni ma ino kożdyn jedyn wew chaci mo piekarnik, czasym nawet zez elektrunikum, termoobiegiym, abo na mikrofale. A jak ni mo dryga do pieczynia abo uwarzynia jedzy, to bez kómórke zamówi słodkie abo i cołki łobiod i mu wnet do chaty przyniesum. Zaś downi mieli my fest łobiod jak matka uważuła ańtop abo ślepe ryby, abo plynce, abo pyry zez jajcym. Jak ni miała czasu uworzyć jedzy na obiad, to my so musieli sami radzić. Przeważnie buło to pore skibków chleba zez leberkum abo smoluszkiym po dwie złożune do kupy wew klapsztule. I takie sznytki musiały być za cołki łobiod.
Matka miała zeszyt zez przepisami na różniaste potrawy do futrowaniu i tyż na słodkie. Na tyn przykład na pyry zez jajcym wew tym zeszycie stojało nagrygolune tak:
Pyry łod bambra zez jajcym
Najsamprzód natośtej na stół:
piyńć deka boczku
cebule
jedno jajco
ździebko łoleju abo smaluszka
sól, pieprz, papryke mielunum i maryjanke
sztyrdzieści deka pyrów abo i cołki funt
To wszyćko powinno rychtyk rajchnąć.
Narychtuj piyrw tytke na obiyrki i nastrugej pyrów na obółke. Ino akuratnie. Nie jak jaki papudrok, zaś je uworz i porżni łodpowiednim knypym wew ćwiortki. Weź podsmaż boczek na łoleju abo smoluszku, ino wprzód narychtuj go wew ciynkie poseczki. A przykłodej se i uchajtej ciynko, co by wiara do gymby brała ze smakum. Tero jak boczek fest rumiany jak skrzyczka dokłodej pokrojune pyry, drobnno posiekanum cebulke i zaś inne przyprawy i posól do smaki. Miej Baczynie, co byś nie przypoluł, co rug – cug może sie stanuńć jak łogiyń jest fest podhajcowany. Podawej zez jajem sadzonym i kwaśnym mlykiym abo maślankum, ino zbytnio nie nabombej na talyrze, co by sie wiara napoluła na dokładke.
Downi jo zez bracholem co dziyń na wieczór łazili my zez aluminiowum kankum do gospodorza na naszy ulicy po mlyko prosto łod krowy, świyżo udojune. Bamber tyn mioł sporum gospodare, a wew ni łobore zez krowami. Mlyko buło ciepłe, dziebko capiało, ale za to miało gruby kożuch zez śmiytany na wiyrzchu i żodny chemii wew środku. Bez to zawsze nadawało sie na kwaśne abo na gzike. Trzebno dodać, co ta gospodara buła wew mieście, na główny ulicy, na któryj buł bank, poczta, liceum a nawet siedziba powiatowych i miejskch łorganów władzy. Za to buła aby jedna stacja bynzynowo wew mieście, do który nigdy nie stojało sie wew kolejce, a dzisiej jest cołkiym inaczyj. Jest jeich jakie piytnaście abo coś kole tego, zaś mlyko wew kolorowych kartonikach, chocioż pachnie, to nigdy sie nie skwaśnieje.
Downi na ogół wew sobote sporo wiary zasuwalo zez mydłym i ryncznikiym do kumpielki, do miejski łaźni kole gazowni, bo wew chacie mało ktu mioł warunki do kumpania sie wew wannie, co najwyżyj miske do mycio na ryczce i wymborek na ślumpe mieli stojeć wew jakim kuncie, przeważnie wew kuchni.
Downi wew kamienicach tyż na ogół nie buło ubikacji ino drzewnianne wygódki na podwórkach a wew środku decha zez łodpowiednio wyrżniyntum dziurum i drzewnianno pokrywa, na gwoździu, pociynte na łodpowiednie kawołki gazyty robiuły za papiyr toaletowy. Zaś same podwórka dobrze jak buły wybrukowane "kocimi łbami", choć nie zawsze. Doobkoło podwórka połno szopków na wyngle i klotek zez królasami. Wew kuncie murowany śmietnik łopróżniany dzieś tak roz wew miesiuncu. Zapachy zez tych podwórek buły łokropne, guli co ino pasowały szczurum, co jeich tam buło sporo, jak tyż rozwrzeszczanych dzieciorów bez to, co nie buło telewizji, a czynsto to aby harczuncy głośnik zez radiowynzła, co i zaś wiara, zez braku inkszych rozrywków, nierozważnie powiynkszała so rodzine, choć downi przeważnie pomiyszkanie skłodało sie aby zez kuchni i jednygo pokoju, a dziecioki już spały po dwa wew jednym wyrku.
Downi imieniny krzciny, kumunie a nawet wesela nie urzundzało sie wew lokalu, ino cołkiym inaczy, wew chacie. Jak buło trzeba to niektóre groty wyniesło sie na góre, brakujunce krzesołka pożyczyli sumsiedzi i pasowało. Na stole micha kiełbasy na ciepło, tort i placek, kawa i herbata wew musztardówkach, a i pore flaszek czystyj kapslowanyj za sztyrdzieści pore złotych łod flaszki tyż sie nojdło.
A wew sobote wieczorym dzieciary szły nynać, zaś starzy na migane do Migdołka.
Na miganie szpanujunce na bikiniorza szczuny zez plerezum na łbie, wew kraciastych marynarach i wew papciach na słuninie szarpali swoimi melami wew tańcu, co to niby mioł być rock'n'roll. Zarówno fryzur, marynara, papcie na gruby słuninie i tyn dziki taniec buły wew tamtym czasie nowomodum, która miała sporo przeciwników, jednako u stary wiary jak i u młodych ZMP-owców, co sie zaś odróżniali światopoglundym i ciyngiym paplali jakiesiś głupoty, jak to łuni budujum dobrobyt dla wszyćki wiary, aby dla bikiniorzy, co na nich przywlekła sie moda zez zgniłygo Zachodu, to nie.
Te ZMP-owce wew biołych koszulach i czerwunych krawatach, zez odznakum Przodownika Pracy Socjalistycznyj, nie widzieli sie ani staryj wiarze, co czasy przedwojynne pamiyntała i zez żalym wspuminała starum biyde, ani młodymu bikiniarstwu, zapatrzunymu wew Presleja. Zez tego czasym du sie dopadli i nawzajym po sznupach so nawszczylali, co by wage swoich argumyntów podnieś guli lepciejszygo przekunania przeciwników.
Dawni nie roz to nawet szkioły musiały interwyniować, spokój i porzundek zaprowadzić. Jednakoż ZMP-owcum sie zawsze upieklo, a bikiniarstwo lundowało wew areszcie. Szak szkioły zawsze słuszny sprawy bruniuły, a władza dbała o jeich kałundki, żeby byli przekunani światopoglundowo, co to jezd słuszno sprawa. Zaś ZMP buło przedmurzym ty władzy, wiync ni mogło być inaczyj. Nie kce roztrzunsać czy buło lepi jak dziś, czy gorzyj. Pewnikiym dawni buło wszyćko furt inaczyj jak dzisiej.


text:
Coca-Cola
Coca-Cola (we Wjelgij Brytańiji, USA, Kanadźe a Australije znajůmo kej Coke) to je marka bezalkoholowygo napitka produkowanygo bez firma The Coca-Cola Company. Marka zaregiszterowano na kůńcu XIX wjeku a je terozki jydnům s nojbarzi znajůmych a rozpoznowanych na śwjeće. Napitek zawjyro we skłodźe m.in kwas uortofosforowy, kery zaburzo trowjyńy a rozpuszczo szkliwo zymbůw. Coca-Cola je jydnům s ikon kultury masowyj, nale je tyż jydnym s symboli amerykańizacyje, a firma je uoskarżano uo wspůłpraca s bojůwkůma Zjydnoczůnych Śůłůw Samouobrůny Kolůmbije, uomańy regli pracowńiczych a ńystosowańy śe do normůw a regli co do uochrůny strzodowiska.


text:
Woody Allen
Woody Allen, po prowdźe Allan Stewart Königsberg (rodz. 1 grudńa 1935 we Nowym Jorku) – amerikański reżyser, scynarzysta, aktor, producynt a kůmpozytor żydowskigo pochodzyńo. Uwożany za twůrca nurtu "kůmedyje intelektualnyj" we filmje. Cuzamyn erbnył 136 roztůmajtych nagrůd filmowych, we tym trzi razy Uoskara. Kilkanośće razy mjoł nůminacyje do Uoskara (13 rozůw ze scynarjusze). We 2002 na Festiwalu Filmowym we Cannes erbnył "Palma Palm" za wybitne uośůngńyńco, kej drůgi we geszychće tygo festiwala, po Ingmarze Bergmańe.
Pouno lista jygo filmůw idźe znejść we baźe IMDB.


text:
Japůńijo
Japůńijo (jap. 日本 – Nihon abo Nippon; 日本国 – Nihon-koku abo Nippon-koku posuchej po japůńsku) – państwo wyspjarske leżůnce we Azyji Wschodńij na Pacyfiku. Morze Japůńske uoddźelo kraj uod kůntynyntu azyjotyckigo. Archipelag Japůński rozćůngo śe uod Wysp Nansei na połedńu do Hokkaido na půłnocy i skłodo śe s ůngyfer 4 000 wysp. Nojwjynksze s ńich to: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku.
Japůńczyki sům dźiś społeczyństwym jydnolitym pod wzglyndym narodowośćowym, godkowym, kej tyż wyznańowym i kulturowym.
Mjyszkańcy uowygo kraju uod zarańo dźijůw muszům zmagać śe s śiłami przirody: trzyńśyńůma źymje, wybuchůma wůlkonůw, ńiszczyćelskymi falůma tsůnami i katastrofalnymi sztůrmůma. Natůmjast rzeźba terynu i skrůmne złoża surowcůw mineralnych ńyzbyt sprzijajům powstańu śilnygo państwa. Gůrzisty charakter Japůńje sprawił, iże wůnske ńiźiny nadbrzeżne stoły śe głůwnym mjejscym uosadńictwa ludnośći; sam tyż rozwinyła śe gospodarka, sam powstoły mjasta; rozkwitła cywilizacyjo. Choby na przekůr tym ńysprzijajůncym warůnkům wspůłczesny Kraj Kwitnůncyj Wiśńi je nojbardźij rozwińjyntym państwym Azyje i jydnym s nojlepij rozwińjyntych na źymskym globje.


text:
Wjeliki krejz
Wjeliki krejz jo tak wjeliki ako móžno krejz na kulowem powjerchu. Jogo srjejźišćo padnjo pśecej ze srjejźišćom kule na jadno a rěz na wjelikem krejzu źěli kulu na kuždy pad do dweju („jadnak wjelikeju“) połojcowu. Dokulaž jo pśewšo wjele móžnosćow, kulu tak rozrězaś, aby rězna płonina srjejźišćo kule trjefiła, jo teke pśewšo wjele wjelikich krejzow. Wósebny pad wjelikich krejzow su meridiany, kótarež su poł wjelikego krejza, kótarež wupśestrěwaju se wót pódpołnocnego do pódpołdnjowego pola.
W geografiskem koordinatowem systemje zemje su ekwator (módry) kaž teke kuždy por jadnogo drugemu „napśeśiwo lažecych“ stopnjow dlininy wósebnje lažece wjelike krejze (stopnje dlininy = meridiany, how žołte), na pś. nulowy meridian (0°) a meridian 180°. Šyrinowy krejze pak (smužkowane linije) z wuwześim ekwatora njejsu wjelike krejze, ale mjeńše ako maksimalna wobměra kule. Gronje se togodla póbocne abo małe krejze.
Na wjelikich krejzach zemje wótpowědujo jadna wobłukowa minuta jadnej mórskej mili, skrotconej sm (eng. nautical mile, nm abo NM). Dajo se (pótakem ako „dlininowa minuta“ resp. ako „šyrinowa minuta na ekwatorje“) z 1.852 metrami pśi gódanej zemskej wobměrje 40.000 km woblicyś. Pśerězny zemski radius jo 6.371 km.
Nejkrotšy zwisk mjazy dwěma dypkoma na kulowem powjerchu – tak pomjenjona ortodroma – jo pśecej źěl wjelikego krejza (tak pomjenjony głowny wobłuk). Togodla du ruty łoźnistwa a pśedewšym ruty leśenja zwětšego spóromje wjelikich krejzow. Wobjězdźowanje zemskeje kule na ortodromach groni se płachtowanje na wjelikich krejzach; „kurse wjelikich krejzow“ dojśpěwaju pitśku wětše šyriny ako wótpowědujucy startowy a celowy dypk (na pś. München–Peking pśez Sibirsku).
Na zemskem elipsoiźe a drugich płoninach groni se ortodroma geodetiska linija. Wóna jo kśiwanka wětšego rěda (wótchylenje wót wjelikego krejza kule wó někotare promile) a wótpowědujo pśeběgoju wjelgin wupněteje niśi bźez šurowanja.
Zwobraznjenje na kórtach[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Dokulaž se wjele kórtow (na pś. pśi merkatorowej kórśe) tak zwobraznja, až pokazuju se šyrinowe krejze ako rowne, wodorowne linije, statkuju ruty leśenja njeglědajucy na swóju krotkosć skśiwjone a du dalej k poloju (glej teke loksodroma). Aby zjadnoriło kreslenje, su specialne kórty wjelikich krejzow (glej gnomonisku projekciju), na kótarychž pokazuju se wšykne wjelike krejze ako rowna cera, wokolina pak jo pitśku spryšćona.
Na mórskich kórtach jo na pšawej a lěwej kšomje geografiska šyrina pódana, t. g. wótpowědujucy wurězk wótpowědnego wjelikego krejza dlininy. How móžo nawtikaŕ ze zaštapnym kružydłom distancu pśepśimaś (1 wobłukowa minuta = 1 mórska mila) a za zakreslenje kursa do kórty pśenjasć.
Woblicenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Kut mjazy dypkoma A a B z koordinatami šyriny a koordinatami dlininy na wjelikem krejzu woblicujo se tak:
Jolic pódawa se we wobłukowej měrje, dajo se zdalonosć wjelikego krejza d mjazy wobyma dypkoma ze zemskego radiusa rE woblicyś:
Zdalonosć wjelikego krejza jo maksimalnje poł zemskeje wobměry.
Rězny kut wjelikego krejza wót A a B z meridianom w dypku A groni se kursowy kut . Woblicujo se pśez:
Za pódzajtšne kurse (λB > λA) lažy kursowy kut mjazy 0° a 180°, za pódwjacorne kurse (λB < λA) lažy kursowy kut mjazy 180° a 360°. Na rozdźěl wót rowneje geometrije njerozeznawaju se kursowe kuty wót A do B a wót B do A wó 180°. W ekstremnem paźe, gaž wjeliki krejz źo pśez pola, móžotej wobej kursowej kuta samo jadnak byś.
Eksterne wótkaze[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Zběrka formulow k nawigaciji na wjelikich krejzach (nimski)
- Great Circle Mapper - Great Circle mapper including ETOPS ranges (engelski)
- Woblicadło wjelikich krejzow (nimski)


text:
Michoł Ańoł
Michou Ańou, po prowdźe Michelangelo Buonarroti, poune mjano Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (rodz. 6 marca 1475 we Caprese, um. 18 luty 1564 we Řimje) – italski malyř, řeźbjoř, poeta a twůrca baukunštu s epoki uodrodzyńo. Mjyndzy inkšymi, namalowou freski we Kaplicy Sykstyńskij, a s řeźbůw kere zuůnačůu nojbaři znůme sům "Pietà" a Dawid. Zaprojektowou tyž kopůua Bazyliki Śwjyntygo Pyjtra.
Dźouou we Bolůńije, Floryncyje, a nojwjyncyj we Řimje, kaj můg kořistać s mecynatu papjyža.


text:
Źeliny
Źeliny (Archaeplastida Adl i in. 2005, downe naukowe mjana: Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae) – eukaryjotyczne a samofutrujůnce uorganizmy, kere wykorzistujům słoneczno ynergijo bez farbujůnce substancyje we proceśe asymilacyji. Trefjajům śe tyż postrzůd źelinůw uorgańizmy cudzofutrujůnce - saprofityczne a pasorzitnicze, nale mo to wtůrny charaktyr. Źeliny sům zbudowane ze kůmůrkůw, kere u wyżyj zorgańizowanych zortůw źelinůw tworzům tkanki a narzůndy, kere dowajům jeim dychać, futrujům je, dowajům wzrastać a śe rozwijać. Źeliny przi udźale chloroplastůw kere majům we śa chlorofil przeprowadzajům terminy fotosyntezy, keryj zapasowym produktym je skrobja. Majům uůne sztajfno, nojczyńśći celulozowo kůmůrkowo śćana. Mogům uůne durś wzrastać uod twůrczyj tkanki, kero poradźi tajlować kůmůrki. Nojczyńśćij źeliny sům trwale przirośńynte do zola. We proceśe ywolucyji doszło do srogij roztůmajtośći formůw źelinůw a jejich przistosowańo do růżnych warůnkůw bytowańo na Źymji.


text:
Afrika
Afrika – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźůw (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.
Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.
Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńijo śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńijo śwjata – Kalahari. Nojdali wysůńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źylůnygo Przilůndka (17°33' W).
Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzeka to Ńil (6 671 km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Śtrzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.


text:
Jak żech roz szeł na ambóne, a prawie se czytoł tekst ło wiesielu w Kanie Galilejskij, kaj Pón Jezus zmiynił wode we wino, toch se ani nie pomyśloł, co se stanie hned na drugi tydziyń, jak bydymy mieć chrzty. Wiycie, z tym winym to nie była żodno sranda, bo jak na takim wiesielu czego chybiało, to to była łokropeczno łostuda dlo żynicha. Że niby jesi se nie umioł wyrachować, wiela jodła i napitku je trzeja na gościne, to isto aji w inszych wiecach też beje dość bulaty. Tymu Pón Jezus piyrsze łofuknył Maryje, że jako co se myśli, dyć łón prziszeł kwóli ważniejszym wiecóm, kwóli zbawiynio ludzi, a ni jakichsi kuchynnych zależytości – ale przeca potym, coby pumóc tymu żynichowi abo jego bulatymu starostowi, koże ty wielki putnie wodóm napełnić... Dlo mie je to dycki strasznie piekne pouczyni, że do Pana Boga mogym przijść aji z nejmiynszóm gupotkóm, że łón mo dycki dlo mie czas i łotwarte serce.
Nó, a potym za tydziyń wóm łotwiyróm szrank w zakrystyji – i Słowo Boże się zaś spełnio! To byście nie uwierzili, ganc tak, jako tam na tym wiesielu. Mómy pore roków takóm szumnóm chrzcielnice, była sołcież, czyli kónkurs na łostrawskij uniwerzicie miyndzy rzeźbiorzami na nejlepszy projekt i na kóniec my też jedyn z nich wybrali, łod jednej szykownej dziełuszki z Wałaska. Trzi drzewa, wydłubane z lipy, kieróm my musieli ściónć na zogrodzie wedle dómu zborowego, nóm przipominajóm Trójcym Świyntóm, a lawor ze szkła „cióngniónego” se łogibo jako ty fale Jordanu. Ku tymu żech se w Biylsku kupił taki mały żbóneczek z dziubkym, z kierego tych chrzczónych polywóm. I tak żech wóm chcioł wycióngnyć ze szranku tym żbónek, naloć do niego wody, a postawić to tam na „wysepce” postrzodku „Jordanu” – a tu cosi na mie „chlust”! No ja, myślym se, gdosi to po minulym chrzcie nie łutrził porzóndnie i je tam woda... Ale ni! Czuchóm tyn poloty rynkow łod talaru – na dyć to je czuć winym! Beztak się spełniło i u nas w Suchej to, co my przed tydniym czytali.
A jesi gdo chce bardży posłochać rozumu niż serca, to se to może wyświetlić tak: kierysi rozbił stary żbónek na wino ku Komuniji i tóż pastor Ondraszek kupił taki piekny nowy, szklanny żbóneczek, jyny kapeczke wiynkszy łod tego ku chrztóm. I isto se to tyn, co mioł słóżbe kościelnego, splót i naloł wino do tego miynszego. A potym, jak się spozorowoł, to wino hónym przeloł, a żbóneczka chrzcicielnego już łutrzić w tych fofrach nie ścignył. Jedinie, że by se potym fakt ta woda we wino zmiyniła, nie wiym.
A co ponikierzi se możne myślóm, że se ta woda we wino zmiynio, bo jak móm kaj Wieczerzym Świyntóm w domowach dlo starzików, to se wino bierym do miynszej plastowej flaszki ze zakryntkóm, kiero dobrze dzierży. Jak tam na tym pisze Rajec abo inszy nazew z mineralki tam stoi, a jo z tego naroz nalywóm do kielicha wino, to to kapke jako tyn zazrak aji może wyglóndać. Głównie, że potym przy Kómuniji to je prowdziwo Krew Pańsko, tak jako Ciało przijimómy pod postacióm łopłatka. Ło tych łopłatkach jeszcze cosikej napiszym, ale to zaś kiedysi inszym razym.
jo.


text:
Maćeršćina
Jako maćeršćinu woznamjenja w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby wuknjenu rěč, prěnju rěč. Tuta zašćěpi w jeje zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko, zo rěčnicy jich maćeršćina do dalokeje měry zawtomatizowanje wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno wjace wobsadźić. Kóždy nic na wosebje rěčnu słabosć chorowacy čłowjek nawuknje w tutym času w jeho wokolinje přewažowacu rěč w samsnej perfektnosći kaž předchadna generacija.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj Generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski podpěranski system za rěčne přiswojenje, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenymi rěčospecifiskich mozowych strukturow je wujasnjomne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wysoke plasticitu w zažnych lětach a dźěćo je regularnje jara pohnuwace wuknjenske wokoliny přez dlěši čas wustajene. Wažne je při tym, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohlady, zaměry) disponuja, kotrež dźěćo z nimi přez rěču dźělić móže („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach so zda tež z ewolucionarneho hladanišća nastork k wutworjenju rěče był być (Dunbar).
W Zjednoćenych statow Ameriki, ale tež w druhich dźělach swěta, so hodźi tendenca wobkedźbować, kóždu wosobu, kotraž ma chětro wužitne znajomosće w cuzej rěči, jako „bilingualna“ abo „multilingualna“ woznamjenić. Rěčopolitisce to so móže jako pospyt wobhladać, woprawdźitu wjacerěčnosć wulkich skupin wobydlerstwa, kotrež nimo rěče majority druhu maćeršćinu rěča, w poměrje k jako idealizowanje zapřijomnej a jenož myslenej jednorěčnosći powyšić. W Němskej to mjez druhim na migrantowych skupin powójnoweje doby přitrjechi.
Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč z runje tajkej wysokej kompetencu kaž maćeršćina rěči.
Po spóznaćach neurowědomostneho instituta w La Jolla pječa hudźba komponista rěčnu melodiju jeho maćeršćiny wotražuje. Maćeršćina da jeje charakteristiski raz po tutym slědźenskim wuslědku tuž tež hudźbje kraja. Jeli so rozeznawa na přikład wysokosć tona jedyn na druhi sćěhowaceju złóžkow we potrjechenej rěči sylnje, da pokaza tež hudźba wurazne skoki tonow.


text:
Francusko godka
Francusko godka (français, la langue française) – godka ze zorty godek růmańskich familije godek indoojropejskich. Je to uojčysto godka lo ůng. 65 mln. ludźi, a ůng. 280 mln. ludźi mjyško we krajach, kaj francusko godka je godkům uřyndowům. Mo ůuna taki status we 32 krajach, wjynkšość ś nich noležy do Frankofůńije - wspůlnoty krajůw francuskogodkowych. Je tyž jydnům ze uoficjalnych godek we uorgańizacyjach mjyndzynarodowych, l.b. Uńije Ojropejskij, NATO a UoNZ.
Francusko godka pochodźi uod uaćiny a je jydnům ze nojbaři do ńyj zbližůnych godek pod wzglyndym gramatyki a suowńictwa, nale ajnflus na ńa mjouy tyž godki celtycke a germańske. Uod XVIII wjeku aže do pjyršyj pouowy XX wjeku peuńiua funkcyjo lingua franca, a bůu užiwany m. in. bez dwory krůlewske a arystokracyjo. Do dźiśej mo tako rola we terminolůgiji počtowyj, šermjerce, ruletce a inkšych.
Alfabyt francuskij godki mo 26 buchštabůw:
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;
a tyž 2 ekstra ligatůry: œ, æ.
Ńykere buchštaby majům tyž znoki djakrytyčne: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.
Wystympujům tyž dwu- a třiznoki: ai, ais, ait, aî, ay, on, om, an, am, en, em, in, im.


text:
Ihre Sprache: Deutsch Niedersorbisch Obersorbisch
Beschreibung
Zhromadna modlitwa je wjele dźěćom zepěra. Tola próstwy a dźak do słowow skłasć, njeje scyła tak lochko. Předležaca knižka z wuběrom rańšich a wječornych paćerjow, paćerjow do jědźe a po njej, modlitwow we wosebitych situacijach kaž w chorosći atd. chce dźěćom při tym pomoc być. Ludmiła Bizoldowa je z najwšelakorišich žórłow znate a mjenje znate modliwty wuběrała. Wórša Šołćic, Terezija Kubašec, Wanda Wokowa, Hana Barčowa, Gabriela Gruhlowa a Jandytar Hajnk-Förster su dalše nowe modlitwy napisali, tak zo móža dźěći nětko po potrjebje z wjacorych wupytać. Z cyłkownje něhdźe 60 modlitwow je połojca nowych.


text:
Wicebsk
Wicebsk (běłorusce Biцeбck/Wicebsk; rusce BиTeбck/Witebsk) je z něhdźe 375.000 wobydlerjemi štwórte najwjetše město w Běłoruskej. Nadeńdźe so nad Zapadnej Dwinu na sewjerowuchodźe kraja blisko ruskeje mjezy, něhdźe 280 kilometrow sewjerowuchodnje stolicy Minsk.
Město je zarjadniske sydło Wicebskeje oblasće a sydło 1999 załoženeho romsko-katolskeho biskopstwa.
Wicebsk je so hižo w lěće 942 po přikazu wjerchowny Olgi z Kijewa jako twjerdźizna přećiwo pohanam z Litawskeje załožił a naspomni so k prěnjemu razej 1021. Pozdźišo bě ze sydłom samostatneho wjerchowstwa, kotrež měješe wikowanske zwiski z Hansu. Wot lěta 1772 słušeše do Ruskeje. W lěće 1900 měješe Wicebsk židowsku wjetšinu wot 52 % wobydlerstwa. W Druhej swětowej wójnje bu město nimale dospołnje zničene.
Najwuznamniši syn Wicebska bě francoski moler Marc Chagall, kiž so w bliskej wsy narodźi.


text:
Kompot na hica
Zaczyno sie rano. O pół ósmej już ni ma czym dychać. O dziesiontej wyglondosz, choby cie wto podloł giskanom. Klara grzeje choby gupio, a ty siedzisz w robocie i myślami jeżeś już kaś na plompanym madracu na Paprocanach. Coby se trocha ulżyć w tym łokrutnym hycu, zrychtuj se kompot. Życi z kompotym je lepsze.
Co nom bydzie trza do kompotu?
Letni kompot robi sie z tego, co ci rośnie na zegrodce. Nadowajom sie do niego maliny, jabka, podzimki, wiśnie, cześnie, wieprzki i hanyski. Zrób se rundka miyndzy krzokami i narwij, co sie yno do.
W naszym kompocie były:
- 4 małe jabka
- gorść wieprzków i hanysków
- 5 gorści malin
- 6 gorści wiśni
- liter wody
- 4 łyżki cukru
Jak już se natargosz łowoców, to je potym musisz umyć, żeby ci ziorka piosku nie zgrzitały miyndzy zymbiskami. Ciepnij wszyjstko na cedzitko i opłukej wodom z kranu. Myńsze owoce, taki jak maliny abo wieprzki mogesz ciepać w całości, a wiynksze, jak jabka abo byrny, trza przekroć na ćwiortki.
Rozchodzi sie tyż o to, coby kuknyć, czy w pojszczodku ni ma jakich chroboków. Te gizdy to sie nikiedy tak skukajom, że se ani niy dosz pozór, jak jich zeżeresz.
Dalij przeciepnij to wszyjstko do wielkigo gorca i zalyj wodom. Wachuj, coby wody nie było po som wiyrch, bo jak kompot je przikryty deklym, to sie trocha piyni i ci to moge wykipieć.
Terozki trza kompot uwarzyć. Coś ci powiym: Jak mosz tako kuchynka na rajza, kiero sie do wystawić na dwór, to uworz tyn kompot na tyj kuchynce. Na dworze już i tak je gorko jak w piekle, a po co mosz se w chałupie robić jeszcze wiynkszo warówa?
Kompot mo sie warzyć jaki pół godziny, abo trzi sztwierci godziny od czasu jak zabulko. Potym se go trza pocukrować, no chyba, że wto lubi, jak mu kwaśny kompot i aże gymba wykrziwio. Cukru se kożdy dowo podle uznanio.
Uwarzony kompot trza łochłodzić, bo przi takim gorkim, to sie yno człowiek bardzij napoci. Jak go chcymy mieć na zaś, to niech se stoi na piecu i chłodnie. Ino pamiyntej, że je hica i może gibko zgerować. I zamiast kompotu bydziesz mieć wino. Jak już niy umisz strzimać i chcesz sie napić jak nojpryndzyj, to nalyj fest zimnej wody do srogij miski i wraź do nij tyn gorniec z kompotym. Mogesz dociepać trocha lodu, to pryndzyj bydzie zimne. Na koniec musisz se yno odpedzieć na jedne ważne życiowe pytani – Czy mosz rod kompot z farfoclami? Kiej ja, to bier kielnia i nalyj se do szklonki i pij. Jak Cie farfocle nerwujom, to se go przelyj przez małe cedzitko i szlus.


text:
Armeriter
Jednom z nojlepszych cech Ślonzoków je szacunek do jedzynio. Nikomu do gowy niy prziszło, coby wyciepnyć resztki z łobiadu abo kraiczek chleba. Robiyło sie wodzionka, bratkartofle abo jaki ajntopf. Kożdy te jodło zno. Ale niy wszyscy wiedzom, że na Ślonsku robiyło sie tyż armeriter. Jak wto znojd w brołtbiksie wczorajszo żymła, lynga abo plycionka, to już mioł śniodani z gowy.
Armeriter po polsku sie nazywo tosty francuskie. Ale wto pedzioł, że yno Francuzy tak jodali? Tak samo jak we Paryżu robiyli je w Bytomiu. Tak po prowdzie to je blank łatwe i gibki śniodani, kierym se pojysz i łod rana humor zrobisz. Wejrzij, jako sie to robi. My zawdy robiymy to wedle przepisu ze ksiożki “Ślonsko kuchnia dla Hanysów i Goroli” łod pani Joanny Furgalińskiej.
Co nom bydzie trza? (Na sztyrech fest głodnych ludzi)
- wczorajszo lynga abo 4 żymły (plecionka tyż sie nado)
- 1 liter mlyka (ale takigo masnego a niy biołej wody z 0,5% fetu)
- 1,5 łeżki cukru (jak mosz plecionka to mynij, bo ona już je pocukrowano)
- 2 jajca łod kury, kiero depce po placu a niy siedzi w klotce
- 1 zitrona
- sól
- skurzica
- puder-cuker
- konsek masła
- wedle uznanio: łowoce, jogurt, miód, dżym abo mermolada, krym szekuladowy
Jako sie to robi?
1. Nojpiyrw trza se pokroć pieczywo na małe kraiczki. Nojlepij kroć pod skosym, wtynczas te kraiczki som trocha wiynksze. Kiej chcesz mieć myńsze konski, bo mosz mało patelnia, to ni ma problymu, kryj na myńsze.
2. Liter mlyka wlyj do gorca, zetrzij tam skóra z zitrony, wciepej 1,5 łeżki cukru, sypnij troszka soli i nasypej łeżyczka skurzicy. Zafyrlej i czekej, aż zacznie wreć. Wtynczos wyłoncz piec i przelyj te mlyko przez cedzitko do jaki miski abo głymbokigo talyrza.
3. W inkszym głymbokim talyrzu rozfyrlej dwa jajca.
4. Bier po kolei kożdo sznitka i zatonkej nojpiyrw we mlyku, a niyskorzyj w jajcach.
5. Na patelnii rozpuść trocha masła, cobyś mioł na czym smażyć. Jak masło już bydzie roztopione, to poukłodej sznitki na patelni i smoż z kożdej strony, aż sie zrobiom złoto-brunotne.
6. Armeriter połóż na talyrzu i ciepnij se na niego to, co Ci szmakuje. My se dali na wiyrch jogurt naturalny, puder-cuker i maliny. Co byś se tam niy położył, to bydziesz mioł szpas.


text:
Dwutlynek wůngla
Dwutlynek wůngla (CO2) – ńyorgańiczny zwjůnzek chymiczny. We tymperaturze pokojowyj je to bezbarwny, bezwůnny a ńypalny gaz, dobrze rozpuszczalny we wodźe a ćynższy uod powjytrza (kole 1,5 razy). Dwutlynek wůngla je produktym spolańo a uoddychańo. Je wykorzistywany bez rośliny we proceśe fotosyntezy. Tworzi śe przi utlyńańu a fermyntacyji substancyji uorgańicznych. Wystympuje na grubach, cukrowńach, gorzelńach, wytwůrńach win, silosach zbożowych, browarach a studźynkach kanalizacyjnych. W mouych stynżyńach ńy je trujůncy, nale we wjynkszych dwutlynek wůngla je szkodliwy do zdrowja a nawet zabijo. Jygo dźouańy powoduje powstowańy hiperkapńi, a co za tym idźe kwaśicy uoddechowyj i we nostympstwje uobrzynku můzgu.


text:
Świnoujśće
Wspůłrzyndne: 53°55' N 14°15' E
Świnoujśće (pol.: Świnoujście, mjym.: Swinemünde, kaš.: Swina; we 1945 pol. Świnioujście) – mjasto, krys grodzki we Polsce, we wojewůdztwje zachodńopůmorskim. Ležy u ujśćo Świny do Mořa Boutyckigo, na wyspach Uznam, Wolin, Karśibůr a 44 mjyńšych wyspach. Je mjastym grańičnym nade grańicům s Ńymcůma. Industryjo stočńowo a obsuga ruchu turystyčnygo. Mjyndzy wyspůma Wolin a Uznam puywo darmowy prom. Promy kursujům tyž do Šwecyje (Ystad a Trelleborg), Dańije (Kopynhaga a Rønne na wyspje Bornholm), we sezońy tyž stotki bjouyj floty do Ńymjec. Fůnguje sam klub športowy Flota Świnoujśće, kerygo fusbalowy feerajn we sezońe 2008/09 gro we I lidze polskij we fusbalu.


text:
Ślonsk podle Your Silesian Friends
Mode, gryfne, mondre i sie aszom tym, że poradzom godać. Dwie kamratki – Kasia i Paulina, złonaczyły zajta Your Silesian Friends, na kerej łopowiadajom o tym, co trefiom. A to wszystko po ślonsku. Dzisio rozprowiomy z nimi o tradycjach, hajmacie i godce.
Skond pomysł na założyni bloga?
Your Silesian Friends: Przijechałymy sztudierować do Katowic i zaczły my tyż sam robota i fajrowanie- to my zapoznały nowych kamratów. Czasym do wiców pedziały my coś po ślonsku- a oni fest mieli skiż tego szpas i dycki durś godali nom, co by my cosik zaczły z tom godkom majstrować, bo nom się fajnie udowało łonaczyć tradycyjo ze nowoczesnościom. Bestóż jak my pocisły na kolejno rajza autostpym, do Lizbony, założyłymy bloga na fejsbuku, zajta na instagramie i snapczata a zaczłymy publikować zdjyncia i filmiki z rajzy ze ślonskimi akcyntami.
Jak to tak richtik wyglondo?
Z początku fest spontanicznie, terozki wyncyj planujymy i włażymy we wspołpraca z roztomajtymi ludziami, dlo przikładu tero fest pomogo nom Machina Group, kerzy robom do nos filmiki we studio i jeżdżom z nami majstrować reportaże na wydarzynia na Ślonsku. Dziynki tymu mogłymy sztartnonć z kanałym na Youtube. Piyrwy wciepywałymy zdjyncia rajzy, potym była pauza, a potym zaczłymy z nieprofesjonalnymi filmikami krynconymi mobilniokami, na kerych uczymy ślonskij godki- i to nom prziniesło sroge zainteresowanie, skuli kerego zaczły my mysleć o tym coroz to poważnij. We praktyce je tyż tak, że Paulina lepij czuje się przed kamerom, a Kasia wiyncyj pisze. Kożdo z nos mo pomysły i obie momy podobne podejście, som my przeca najlepszymi kamratkami- bestoż to tak fajnie hulo. :)
Co ludzie ło wos godajom?
Ludziom się to chyba podobo- angażujom się, na razie najbarzij na Facebooku ale tyż na snapczacie je spory odzew, a to je do nos iberaszung! Miałymy już kilka takich sytuacji, że nieznajome ludzie padali nom, że nos oglondajom- to boło fest miłe! Interesujom sie tyż media i roztmajte marki, to mono bydziecie sie mogli wnet obejrzeć nos we współpracy z inszymi lokalnymi działaczami.
Co dalij? Bydziecie jeszcze co wynokwiać?
Ja, tak jak my już godały, bydzie sie terozki dzioło co nowego niydugo. A bez lato rychtujymy zaś jakie rajzy, co by o naszym Ślonsku połosprawiać tyż w inkszych placach!
Czym je dlo Wos Ślonsk i ślonsko godka?
Ślonsk to je do nos hajmat, to nie je yno kraina geograficzno, ale take meta-miejsce, inszke od reszty świata, surowe i piykne naroz. Skuli tego, iże Ślonsk je rejonym przemysłowym zrodziyła się sam specyficzno kultura i tradycyje, kere sie opierajom na pracowitości, konkretności, a w wizerunku rzeczy zwionzanych z regionym- we prostocie formy. Mom na myśli pewiyn minimalizm i praktycyzm, kery przyciongo do nos coroz to wiyncyj obserwatorów. Ślonsko godka to je jynzyk, kery łonczy ludzi, richtig! Jak kery poradzi godać to z automatu lepij sie z nim dogodujymy, bo to ciongnie za sobom roztomajte inksze sprawunki, nawet wartości. Ślonzok ze Ślonzokiym się dogodajom- tak to tyż boło jak się wyłaziło na plac do bajtlów abo jak się godało ze starzikami. A łoprócz tego, brzmiyni godki dowo szpas, bo sie trocha (stety-niystety) kojarzy ze środowiskiym robotniczym abo ze starymi ludźmi- toż jak my, mode frelki, godomy po ślonsku, to je to do niekerych blank śmiyszne!
Jaki mocie podejści do ślonskij tradycje? Trzimiecie sie ich wszystkich tak blank na zicher?
Fest szanujmy ślonskie tradycyje, cyniymy je, ale niy kożdo kultywujymy. Dlo przikładu- w naszych chałpach co niydziela je ślonski obiod: kluski, rolada a modro kapusta- ale jak som my poza chałupom to nie sznupiymy ekstra za knajpami, w kerych nom takie danie zaserwujom. Pizza we niydziela to tyż je przeca szpas! Na łamach YSF chcymy połosprowiać trocha ło tych tradycjach, ale ku tymu pokozać tyż nowoczesne łoblicze Ślonska a Ślonzoków!
Chcecie łostać tu na Ślonsku?
Przajomy rajzowaniu! Jeszcze my nie poradziyły zwiedzić cołkigo świota, ani placów, kere richtig chcemy łoboczyć, toż ciynżko pedzieć, eli bydymy chciały sam łostać- dyć je jeszcze tela do łobejrzynio! Jakby my się wykludzały to przeca na zicher bydymy tynsknić za naszym hajmatym a czynsto sam zaglundać!
Wejrzijcie video, kere zrychtowały te dwie frele:
Babsko taszaKamraty!Dzisiej obejrzycie sie roztomajte dinksy, wihajstry i klamory kere baby noszōm we… taszkach! Chopy, czimcie sie, co by sie nie zlynknōć. Hey guys, tonight we gonna show you what woman have in their bags! Watch out, it can be suprising!
Posted by Your Silesian Friends on Monday, 8 February 2016
Kaj Wos idzie trefić – łobejrzeć, posłuchać, poczytać?
Idzie nos znejść na Facebooku (Wejrzij), Instagramie (Wejrzij), i Snapchacie (silesianfriends). Od niydowna som my tyż na YouTube (Wejrzij) i myślymy terozki o jakim blogu, co by pisać teksty.


text:
Florenc
Florenc (italsce Firenze) je wulkoměsto z něhdźe 380.000 wobydlerjemi w Toskanje na sewjeru Italskeje. Metropolowy region ma 1,5 milionow wobydlerjow, tuž je Florenc najwjetše město kaž tež stolica Toskany. Leži při rěce Arno a južnje Apenninow.
Jako srjedźišćo srjedźowěkowskeho europskeho wikowanskeho a finančneho systema a sydło wliwneje swójby Medici bě w 15. a 16. lětstotku jedne z najbohatšich městow kontinenta. Florenc płaći jako kolebka renesansy. Dla wulkeho kulturneho wuznama – wosebje za tworjace wuměłstwo – mjenuje so hižo wot 19. lětstotka tež jako „italski Athen“. Wjele wuměłcow a duchownych měješe město za domiznu, tak na přikład Leonardo da Vinci, Michelangelo a Galileo Galilei. Wot 1982 słuša historiske nutřkowne město k swětowemu herbstwu UNESCO.
Wot 1865 do 1870 bě Florenc stolica nowozałoženeho kralestwa Italskeje.


text:
Profil zawodnika
Dariusz Depczyński
GK. Piotr Szczepański Szymon Kaźmierski Karol Rutkowski GK. Seweryn Korsak GK. Michał Szymański Michał Dryhynycz Artur Dryhynycz Marcin Kamiński Tomasz Rudowski Jarosław Karowiec Kamil Domagała Jacek Łuczak Jakub Żurek GK. Łukasz Wankiewicz Marcin Mikłosz Kamil Rengel Sławomir Nikitiuk Rafał Panaś Konrad Domalczuk Michał Sudym Michał Wilk Bartosz Dembowski Tomasz Osieczko Filip Stadnicki Łukasz Buder Bartosz Grygorowicz Patryk Stadnicki Adam Kapusta Daniel Mlonek Wiktor Biedrzycki Karol Stryjec Michał Suchodolski Jakub Zimowski Zbigniew Rostecki Przemysław Żurawski Paweł Rudziński Grzegorz Metera Andrzej Furgała Łukasz Sokołowski Michał Kątek Marcin Mosakowski Adam Łastowski Grzegorz Myślisz Łukasz Wiśniewski Jarosław Leśniak Paweł Ratuszny Krzysztof Iwański Łukasz Malanowski Artur Pykało Paweł Kieć Dariusz Paszkowski Mateusz Mieczkowski Paweł Grabowski Mariusz Wołczkiewicz Tomasz Kawałko Paweł Sobór Łukasz Adamowski Patryk Skruszewski Aleksander Żejmo Paweł Sobolewski Marcin Zieliński Dariusz Wichman Marcin Rudzki Adam Podczaski Piotr Ślizgi Adam Woźniak Arkadiusz Mazurkiewicz Grzegorz Zejer Bartosz Piórkowski Michał Borowy Dariusz Depczyński Maciej Miszczak Mateusz Dudek Piotr Miszczak Andrzej Miszczak Rafał Miszczak Kamil Drząszcz Patryk Miszczak Grzegorz Miszczak Bartosz Wasiak Tadeusz Dowiedczyk Bogumił Stendel Marcin Kowalski Wojciech Dubis Maciej Kowalski Jakub Porczyński Tomasz Zinkiewicz Damian Rozbicki Mariusz Jaskólski Paweł Przybyszewski Bartosz Pikała Kamil Szot Piotr Kasperski Łukasz Marciniak Piotr Oberbek Michał Wojnicki Artur Kiernozek Krystian Kinicki Michał Jakubiak Damian Jurgielewicz Robert Dudaniec Adrian Szumilas Przemysław Orzoł Krzysztof Maciuk Damian Szalpuk Jan Jurkowski Szymon Stupczyk Mateusz Wasiak Filip Sokołowski Jacek Goliszewski Przemysłam Galewski Paweł Krakowiak Jakub Kicerman Marcin Kuś Patryk Basałygo Tomasz Szulgo Tomasz Popko Tomasz Długokęcki Adam Tabaka Daniel Kozłowski Marcin Abramowski Mateusz Bartycha Michał Molenda Dominik Niestępski Dawid Bogdański Kamil Półtorak Damian Zach Kamil Kępka Dawid Kwiatkowski Michał Gnes Tomasz Olszewski Mateusz Gut Bartłomiej Szok Robert Pogłód Konrad Kierstan Dawid Pniewski Rafał Machniak Adam Kaczoła Marcin Greda Paweł Szwajorek Tomasz Bielecki Paweł Lech Przemysław Rymkiewicz Łukasz Galik Dawid Marchewka Adrian Nowikiewicz Mariusz Sulowski Kamil Barasiński Przemysław Sowiński Krystian Chudzik Konrad Rusiecki Łukasz Wiktorowicz Damian Pesla Sebastian Stasiłowicz Cezary Sobolewski Bartosz Sobótka Kacper Nawrocki Sebastian Kowalski Michał Miąsko Rafał Miara Przemysław Makar Ireneusz Gabor Adrian Orzoł Marcin Szałkowski Krzysztof Osiecki Łukasz Zach Paweł Ciach Adam Mroczka Michał Mysakowski Daniel Kiełdanowicz Artur Poznański Michał Chudecki Marcin Skóra Patryk Gołaś Kamil Pich Krzysztof Pich Mirosław Kamiński Marcin Sosnowski Mirosław Wnuk Tomasz Wernik Jarosław Wałpuski Mariusz Adamowicz Andrzej Surmacz Mariusz Wojciechowski Jarosław Galewski Artur Mosakowski Jakub Mosakowski Tomasz Mościcki Mateusz Sikorski Marcin Szatanek Robert Lipatow Jarosław Kowalski Piotr Sikorski Łukasz Zawadzki Kamil Dekert Tomasz Jagielski Adrian Adamkiewicz Adam Kazimierczak Rafał Glinka Robert Lechowski Marcin Kudelski Marcin Kubejko Bartosz Krych Wojciech Burkiewicz Dawid Kostewicz Bartłomiej Sadkowski Dariusz Staroń Radosław Blicharski Damian Rapacki Eryk Wleklik Piotr Pawłowski Marek Zaręba Krzysztof Repiński – Janachowski Adam Lemieszek Dariusz Oleszek Andrzej Baluch Paweł Dublanka Marcin Brall Paweł Drzewiński Daniel Dębicki Andrzej Len Jakub Koledziński Patryk Opaliński Kamil Opaliński Dariusz Długokęcki Gościniak Czechowski Przemysław Centkowski Cezary Centkowski Maciej Wierzbowicz Piotr Staniszewski Michał Górski Tomasz Segin Adrian Podgórski Kamil Juśkiewicz Damian Piasecki Krystian Chaliński Piotr Senyszyn Łukasz Cieszyński Adam Malinowski Dawid Ślimak Kacper Bigda Kamil Brdyła Leszek Koziatek Cezary Adamowicz Artur Szeremeta Kowalewski Tomasz Panikowski Tomasz Kruszewski Kamil Żebrowski Damian Chojnacki Bartosz Bieńko Sebastian Tacik Bartłomiej Mańkowski Michał Czerwiński Przemysław Klimek Łabęcki Lewicki Mateusz Przytulski Adrian Polewaczyk Borysiuk Pudzio 1. Łukasz Bielewicz 1. Rafał Warcaba 1. Rafał Sowul 1. Mariusz Gibowicz 1. Mikołaj Kuszka 1. Emil Marecki 1. Piotr Wasilewski 1. Rafał Langowski 2. Adam Bojarzyn 2. Bartosz Sowa 2. Marcin Ługiewicz 2. Łukasz Kalczuk 2. Sławomir Saluk 2. Marek Demczak 2. Kamil Kurek 2. Paweł Stefanowicz 3. Szymon Jezierski 3. Mariusz Basior 3. Grzegorz Janczak 3. Mateusz Łesyk 3. Andrzej Łuczyński 3. Kamil Madej 4. Adam Miller 4. Mateusz Bielecki 4. Karol Marszewski 4. Andrzej Bryl 4. Mariusz Kołdys 4. Michał Saniewski 5. Tomasz Dziczek 5. Dariusz Ewczyński 5. Krzysztof Rutecki 5. Bogdan Bogusław Serafin 5. Krystian Kaźmierczak 5. Piotr Demczur 5. Łukasz Kozłowski 5. Paweł Amulewicz 6. Marek Łangalis 6. Adrian Grzegorczyk 6. Maciej Trusewicz 6. Piotr Semczyszyn 6. Piotr Pankiewicz 6. Karol Szuniewicz 6. Przemysław Kwiatkowski 7. Michał Cieszyński 7. Mariusz Podsiadły 7. Mariusz Dziechciarek 7. Tomasz Szliwiński 7. Michał Kajda 7. Łukasz Bogdanowicz 7. Tomasz Rzepliński 7. Arkadiusz Leszczyński 8. Adam Raducha 8. Jarosław Słowik 8. Sebastian Godlewski 8. Michał Migus 8. Jarosław Magiera 8. Marcin Kiszko 8. Michał Czyszejuk 8. Piotr Wobolewicz 9. Tomasz Ochodzki 9. Szymon Krupiński 9. Arkadiusz Mędrzycki 9. Michał Kowalski 9. Mirosław Ortyński 9. Leszek Panek 9. Marcin Gryszko 9. Marcin Przybylak 9. Piotr Kamiński 9. Paweł Fiedorowicz 10. Grzegorz Szczepański 10. Kamil Łopatek 10. Łukasz Wójtowicz 10. Szymon Dubowski 10. Grzegorz Zieliński 10. Martyn Stanisławski 10. Szymon Czyża 10. Jakub Wądołowski 10. Mariusz Klimek 11. Wojciech Ratyński 11. Dawid Krauze 11. Mirosław Szul 11. Arkadiusz Tarasewicz 11. Krzysztof Pawliczuk 12. Dawid Nowakowski 12. Maciej Turek 12. Marek Małż 12. Tomasz Chojnowski 12. Maciej Bukowiecki 12. Mateusz Rodziewicz 12. Krzysztof Kałudziński 13. Przemysław Piotrowski 13. Marcin Kordowski 13. Damian Wardziak 13. Dawid Pawłowski 13. Jacek Truchan 13. Maciej Spychalski 14. Michał Gałka 14. Marcin Pilip 14. Piotr Kajda 14. Patryk Ziemak 14. Rafał Sobczak 14. Adam Duda 15. Józef Rogowski 15. Szymon Celiński 15. Szymon Bialik 15. Karol Miller 15. Paweł Krezymon 15. Jakub Klimczak 16. Piotr Janiszewski 16. Jarosław Lewczyszyn 16. Wojciech Śmiechowski 16. Mateusz Zalewski 16. Garik Petrosjan 17. Andrzej Kamiński 17. Maciej Kowalski 17. Łukasz Ogonowski 17. Mateusz Rutkowski 17. Patryk Gleba 17. Kamil Nalewajk 17. Łukasz Biłas 18. Karol Kurta 18. Łukasz Paukszto 18. Marek Dudak 18. Patryk Siemiesz 19. Grzegorz Bugalski 19. Mateusz Ostrowski 19. Mateusz Świercz 19. Michał Szalecki 20. Paweł Kościjańczuk 20. Krzysztof Zieliński 20. Krzysztof Zakrzewski 20. Tomasz Świercz 21. Rafał Kij 69. Paweł Murzyn 69. Mateusz Dymarczyk 77. Kamil Słowicki 77. Piotr Harpak 89. Piotr Żórański 92. Mateusz Jurczak 99. Mariusz Zalewski 99. Łukasz Jędrzejewski 99. Mateusz Karbowski
Number Położenie Zawodnik grający League 1 Liga Sezon Jesień 2016, Wiosna 2016 Narodowość — Current Team Falco Past Teams


text:
Andy
Andy (španisce Cordillera de los Andes, kečwa Anti) su z dołhosću wot 7.500 km najdlěši hórski rjećaz na Zemi a namakaja so podłu pobrjoha Ćicheho oceana w Južnej Americe, dokładnišo we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekwadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.
Z wjetšeho dźěla wobsteja Andy z dweju paralelneju rjećazow. Najwyši dypk wulkaniskich sfałdowanych horin je Aconcagua (6.962 m) při hranicy mjez Chilskej a Argentinskej, kiž je nadobo najwyša hora cyłeje Ameriki. W Andach wužórli so tež Amaconas, najwjetša rěka na swěće.


text:
Jak już termōmetr sie zbliżo do 30 stopni, to idzie pedzieć,[1] że je hic, a co dopiyro, jak ta czerwono abo niybiesko kryska[2] idzie sie jeszcze barzi[3] w gōra. O gorkim jołdle[4] idzie zapōmnieć, ale tako chōdno[5] zupa je jak skok do morza po smażyniu sie na plaży. Robi sie jōm[6] gipko[7], ale nojlepi sie […]
Kategoria: Zupa abo eintopf
Grochōwka (Grochówka)
Na pōniydziałek- jak komu niy łostało[1] nic z niydzieli- werciōłoby[2] sie uwarzić[3] cojś einfachowego[4], co by bōło tōnie- bo to sie czowiek wykosztowoł na tyn niydzielny łobiołd[5]– i nie trza by bōło mudzić[6] bez godzina. To je barzi taki eintopf[7] i jak zjycie porzōndny talyrz taki zupy, to sie nie bajecie[8] łoglōndać za drugim. […]
Zupa kryjm ze bani i ryby (Zupa krem dyniowo-rybna)
To bōł[1] piyrszy przepis, co to żech go sprōbowoł napisać po ślōnsku. Jak żech go pisoł, to jeszcze bōło połno baniōw, a terozki to już trza by trocha pokōmbinować- chyba, że fto[2] mōł jeszcze zamrożōnoł:) Co potrza? 0,5 kg bani 30-50 dkg ryby (jo żech robiōł z tiliapii, ale mogecie sprōbować tyż jakoś […]


text:
1 - 19.03.1961: Zawisza - Odra Opole 1 - 0 samobójcza (3 - Henryk Brejza) -
Zawisza: Henryk Rosiński (46, Edmund Rychlewicz) - Ryszard Harmata, Hubert Fiałkowski, Jerzy Sułkowski - Józef Rembecki, Jan Góral, Waldemar Chmara, Zygmunt Marciniak, Bronisław Waligóra, Bogdan Szmyt, Kazimierz Frąckiewicz.
25 - 29.10.1961: Polonia Bytom - Zawisza 2 - 1 - Jan Góral (19) Zawisza: Edmund Rychlewicz - Bronisław Szlinter, Kazimierz Biernacki, Ryszard Harmata, Mirosław Ziółkowski - Jan Góral, Bogdan Szmyt, Jerzy Sułkowski, Józef Rembecki, Bronisław Waligóra, Waldemar Chmara.
50 - 17.06.1965: Szombierki Bytom - Zawisza 2 - 0 Zawisza: Edmund Rychlewicz - Augustyn Sobolewski, Bolesław Szadkowski, Kazimierz Zgoda, Ryszard Harmata - Bronisław Waligóra, Jerzy Fiodorow, Mirosław Ziółkowski, Zdzisław Kostrzewiński, Jerzy Krasucki, Jacek Kowarski.
100 - 25.05.1967: Zagłębie Sosnowiec - Zawisza 4 - 0 Zawisza: Edmund Rychlewicz - Augustyn Sobolewski, Jerzy Fiodorow, Kazimierz Zgoda, Ryszard Harmata, Zbigniew Czerwiński (Stanisław Kaczmarek), Zdzisław Kostrzewiński, Paweł Miller, Jan Pieszko, Roman Armknecht, Zbigniew Unton.
150 - 08.03.1980: Lech Poznań - Zawisza 2 - 0 Zawisza: Andrzej Brończyk - Marek Czerniawski, Adam Kwaśniewski, Benedykt Nielipowicz, Marek Ostrowski - Andrzej Bianga, Adam Kensy, Jerzy Banaszak (82, Bogdan Kwapisz), Andrzej Burchacki, Jarosław Nowicki (55, Jacek Sierant), Andrzej Milczarski.
200 - 26.08.1989: Górnik Zabrze - Zawisza 2 - 0 Zawisza: Andrzej Brończyk - Adam Kwaśniewski, Dariusz Pasieka, Franciszek Jarosz - Mirosław Rzepa, Paweł Straszewski, Mariusz Modracki, Dariusz Durda, Krzysztof Arndt, Piotr Nowak, Jacek Kot.
250 - 26.05.1991: Zawisza - Legia Warszawa 0 - 0 Zawisza: Andrzej Brończyk - Maciej Bierwagen (46, Dariusz Porbes), Mirosław Rzepa, Grzegorz Wódkiewicz, Franciszek Jarosz - Dariusz Durda, Robert Wilk, Krzysztof Arndt, Dariusz Kołacki, Jacek Kot, Radosław Marut (69, Mirosław Mazur).
300 - 17.10.1992: Zawisza - Jagiellonia Białystok 4 - 3 Krzysztof Arndt 2 (35, 90), Jurij Malejew (5), Tomasz Szuflita (72) Zawisza: Arkadiusz Onyszko - Tomasz Szuflita, Dariusz Pasieka, Mirosław Rzepa, Franciszek Jarosz - Jurij Malejew, Mariusz Modracki, Michaił Smirnow (64, Dariusz Malagowski), Jarosław Chwiałkowski, Krzysztof Arndt, Jacek Kot
350 - 14.05.1994: Stal Mielec - Zawisza 1 - 0 Zawisza: Krystyn Hilscher - Mirosław Rzepa, Grzegorz Wesołowski, Grzegorz Wódkiewicz, Tomasz Szuflita - Krzysztof Arndt, Robert Stankiewicz, Maciej Mizia (67, Mirosław Drączkowski), Sławomir Wojciechowski, Jacek Kot, Grzegorz Pawłuszek (46, Krzysztof Stefański).
400 - 29.08.2014: Piast Gliwice - Zawisza 3 - 0
Ostatni mecz (do awansu w sezonie 2012/2013): 15.06.1994: Pogoń Szczecin - Zawisza 3 - 0 Zawisza: Dariusz Piechota - Piotr Grzelak, Grzegorz Wesołowski, Tomasz Szuflita - Krzysztof Arndt, Grzegorz Wódkiewicz (54, Maciej Nuckowski), Mirosław Rzepa, Maciej Mizia, Jacek Kot, Robert Stankiewicz, Grzegorz Pawłuszek.


text:
Richtich ślōnski Jurapark
Fto mŏ bajtla abo bajlti tyn wiy, co placōw kaj idzie z niymi pojechać co by mieli kupa szpasu, je w pierōny. Roztōmajte parki rozrywki, rōmle z karasolami i inksze. Ale ô małowiela we kŏżdym idzie sie trefić z wielgszōm abo myńszōm grupōm dinozaurōw. Toć, że to skuli sukcesu hollywoodzkigo filmu sprzed 20 lŏt – Park Jurajski. Niy mōm sōm nic przeciwko dinozaurōm, a nawet pedziōłbych co fest mie zŏwdy interesowały. Ale jak patrza na te gupoty, kere właściciele tych przybytkōw fōndujōm naszym dzieckōm to aż mie telepie. Wszyndy jyno t-rexy (niykerym nawet sie niy chce, abo niy poradzōm, przetuplikować, a dyć u nŏs na tyn gatōnek sie zŏwdy gŏdało tyrranozaur), diplodoki z dugimi karkami i inksze mynij abo bardzij udane kopie amerykańskich gŏdōw przedpotopowych. Niby wszyjsko je doporzōndku, ale w zdecydowanyj wiynkszości walory edukacyjne tych parkōw sōm lichuśke. Kole siebie stojōm zorty dinozaurōw, kere nigdy sie niy trefiyły bo żyły dziesiōntki miliōnōw lŏt ôd siebie. Kŏżdy taki park nazywŏ sie Juraparkym (skuli filmu, ô kerym żech już spōmniōł), ale jejich nŏjwiynkszŏ „gwiŏzda” czyli tyrranozaur nigdy w geologicznym ôkresie, kery je nazywany jurōm, niy żyła. Styknie pedzieć, że bliżyj t-rexōm je do nŏs – ludzi. Dyć żyły pod kōniyc kredy – 65 mln lŏt do zadku. A take – tyż już spōmniane – diplodoki, kere czynsto sōm pokŏzane kole tyrranozaurōw, niykedy jak tyrranozaury na nich napadajōm, żyły 150 mln lŏt tymu. Czyli 85 mln lŏt przōdzij niźli tyrranozaury. I żŏdnego właściciela takego Dinoparku to niy szteruje.
Na tym tle Jurapark w Krasiejowie je wyjōntkowy. Postawiyli go na placu po staryj grubie ôdkrywkowyj, kaj fedrowali za surowcym do produkowaniŏ cymyntu w Cymyntowni Strzelce Ôpolske, kerŏ potym połōnczyli ze Cymyntowniōm Gōrażdże. W czasie roboty na tym terynie, „ôdkrywkowe bergmōny” trefiyli na skamiyniałości jakijś przedpotopowyj gadziny. Przyjechali tam paleōntologi. W latach 90-tych XX storŏcza znŏdli tam kupa kości roztōmajtyj – wtynczŏs jeszcze niy poznanyj – gadziny. Dopiyro niyskorzij prof. Dzik z Insztytutu Paleobiologiji Polskij Akadymii Nauk, ôpisōł to co znŏdli. I jak to yntlich pokŏzały naukowe cajtōngi, to bōła richtich wielgŏ synsacyjŏ. Dyć tam bōł ôpisany blank nowy gatōnek – silesaurus opolensis czyli ślōnskozaur ôpolski. Potym bōły znŏleziōne w Krasiejowie jeszcze inksze zorty nowyj gadziny – w tym tyż cyklotozaur (ziymno-wodny płaz), metopozaur (płaz słodkowodny), fitozaur (wodny gŏd drapieżny) czy polonozuch ślōnski (piyrszy na naszym terynie naczelny gŏd drapieżny). We Krasiejowie cōłkŏ ta gadzina idzie ôbejrzeć. Toć, że tyż inksze, „ôbce” gatōnki jak tyrranozaur. Ale blank inakszyj niźli w inkszych dinoparkach. Tam widać jak fest daleko tyrranozaurowi je do naszych, ślōnskich dinozaurōw, kere żyły na kōńcu triasu, wiyncyj jak 150 mln lŏt przed nim. Ale zanim to sie ôbejrzy trza sie karnōńć „wehikułym czasu” czyli wozidłym, kere wyglōndŏ jak cosik a’la cug, kery jedzie bez tunel czasu ôd poczōntku wszechświŏta aże po czasy jak gŏdy zawładnyły naszōm Ziymiōm. Potym trza wylyż ze cuga i dalij sie idzie piechty. Wszyjsko je poukłŏdane chrōnologicznie i nŏjprzōd sie ôglōndŏ gadzina ze triasu (przede wszyjskim nasze, ślōnske gatōnki), potym ze jury, a na kōńcu ze kredy. I – trza to prziznać – czuje sie we nogach jak daleko je ôd naszego ślōnskozaura do słynnego t-rexa. Niy jyno bajtle spamiyntajōm ta lekcyjŏ. Po drodze idzie tyż ôbejrzeć to czego sie niy trefi w żŏdnym inkszym Juraparku – prawdziwe skamiyniałości silesaurusa. Ôkrōm tego we Krasiejowie sōm dwa wielge place zabaw, park rozrywki ze plażōm i małym jeziorym, kaj idzie popływać jakby kōmuś bōło za gorko, kino 5D, prehistoryczne ôceanarium i – niydŏwno ôtwarty – Park Nauki i Ewolucyji Czowieka. Ta ôstatnio tajla je blank multimedialnŏ i interaktywnŏ i doprŏwdy robi wielge wrażynie. Żeby niy bōło tak piyknie trze pedzieć, że gastrōnōmijŏ mogłaby być lepszŏ. Ale i tak Krasiejōw to niyzwykłe miejsce i aż żŏl, iże ôdległe ô 30 km Lisowice kole Lublińca, kaj ôstōł znŏleziōny inkszy sławny ślōnski dinozaur (smok z Lisowic) niy mogōm sie pochwŏlić nawet kupa myńszym dinoparkym.


text:
Ptoki
Ptoki (Aves) – grůmada stouoćeplnych zwjyřůnt s podtypu kryngowcůw. Je nojbarźi zrůžńicowanům spojstřůd grůmad kryngowcůw lůndowych – na coukij Źymji je ůngyfer 10 000 gatůnkůw ptokůw, kere zamjyškujům ekosystymy na coukym śwjeće. Jejich wjelgość waho śe uod 5 cm u koliberka hawańskigo do 2,7 m u struśa. Dźou bjolůgije badajůncy ptoki to uorńitolůgijo.
Charakterystyčne lo ptokůw nowočesnych (Neornithes) sům: skůra wytwařajůnca fyjdry, předńy kůńčyny překštoucůne we křidua, ščynki uokryte růgowym dźobym, u wspůučesnych předstawićeli pozbawjůnym zymbůw, leki, mocny škelet a štyrodźouowe serce. Ptoki sům prowje zawdy zdolne do lotu, atoli ńykere gatůnki sům wtůrńy ńylotne – jejich ukuad pokarmowy a uoddechowy sům přistosowane do tej zdolnośći. Krům tygo uodznačajům śe wysokům aktywnośćům metaboličnům. Rozmnažajům śe bez skuadańy a wyśadywańy uotočůnych twardům šupům jajcůw. Ńykere ptoki, ščygůlńy s řyndůw krukowatych a papůgowych noležům do nojbarźi inteligyntnych gatůnkůw zwjyřůnt, zdolnych do twořyńo a užywańo přiřůndůw půmocńičych a překazujůncych ta wjydza nastympnym pokolyńům.
Wjela gatůnkůw uodbywa dalekodystansowe wyndrůwki, inkše přymjyščajům śe myńi rygularńy na krůtše uodlyguośći. Sům zwjeřyntůma socyjolnymi, porozůmjewajům śe při půmocy wizualnych sygnouůw a zawouań kůntaktowych, kej i śpjywym, bjorům udźou we wspůlnych lyngach, polowańach, přepyndzańu drapježńikůw, zgrupowańach migracyjnych.
Wjynkšość gatůnkůw ptokůw žyje můnůgamičńy, nojčyńśći na čos jydnygo sezůnu, roz na kedy na uokres kilku lot, řodźi twořům ta samo para bez coue žyće. Inkše gatůnki twořům lyngowe systymy poligyńične – s kilkůma samicůma připadajůncymi na jydnygo samca. Řodko spotyka śe gatůnki polijůndryčne s wjelůma samcůma a jydnům samicům. Jajca sům na zwyk skuadane do gńozd i wyśodywane bez uojcůw. Cechům charakterystyčnům lo wjynkšośći ptokůw je dugi uokres uopjekůńčy nad wyklutymi pisklyntůma.
Wjela gatůnkůw ptokůw mo znočyńy gospodarče lo čowjeka, nojčyńśći kej zwjyřynta užytkowe. Sům přede wšyjskym zdřůduym požywjyńo pozyskiwanygo bez hodowlo abo polowańo. Zastosowańy gospodarče znojdujům tyž tajle pozyskiwane s ptokůw np. fyjdry. Ńykere gatůnki, ščygůlńy ptoki śpjewajůnce, kej i papůgowate, sům popularnymi zwjeřyntůma důmowymi. Krům tygo uodchody kilku gatůnkůw sům užywane kej nawůz we rolńictwje. Ůngyfer 120–130 gatůnkůw ptokůw wymoruo uod XVII w. kej rezultat ludzkij dźoualnośći, setki inkšych gatůnkůw wymaruo wčeśńij. Uobecńy uocyńo śe ůngyfer 1200 gatůnkůw kej zagrožůnych wygińyńćym bez čynńiki antropůgyńične, s drůgij strůny čowjek stara śe atoli uo jejich uochrůna. Ptoki sům tyž ylymyntym ludzkij kultury – uod religje bez poezyjo do muzyki popularnyj. Amatorsko uobserwacyjo ptokůw, kera rozwinyua śe we uostatńich dekadach do rozmjarůw masowygo hobby, je uprawjano we wjelu krajach rozwińyntych.


text:
Ojgyn łozprawio
Łozprowki, bery, szpasowne gyszichty a wszyjsko we naszyj szykownistyj ślónskij mółwie!
poniedziałek, 3 października 2016
Szajdōng...
– Pedzōm mi łōni paniczko, co wōm niy sztimuje we chałpie?
– Anō, mie wszyjsko we chałpie sztimowało – łodrzykŏ ta istnŏ. Je ci ta chałpa na isto gryfnistŏ i poza miastym. Ło wiela dobrze bocza, to je ci tam tyż cŏłke 10 hektarōw grōntu.
Sōndca niy dowo za wygranŏ:
– Łōni mie źle spokopiyli. Joch pytŏ łna jakij podstawie...
– Ło, sztabilnyj, prosza wysokigo sōndu. Żelbetōn i to na śtyry myjtry w ziymia...
Sōndca już letko podłōmany:
– Pytōm jake sōm wasze stosōnki...
– Ło, pierōńsko dobre, wysoki sōndzie. Mōmy mocka przocieli i kamratōw, kŏżdy piōntek chodzymy grać we bridża.
Sōndca już fest zaufryjgowany dalszij pytŏ
– Suchajōm mie łōni paniczko, iże sie tak ajnfachowo spytōm, eźli cosik we waszym małżyństwie niy grało?
– Tak prŏwdōm mōmy dwie wieże hi-fi, moderny radijok, klawiyr, nale zaobycz to niy suchōmy muzyki... nale werkcojgi sōm we nŏjlepszykjszym stanie...
Na łostatku sōndca niy strzimŏł:
Na miyłōść bosko, babo! To czamu kcecie tego szajdōngu?
– Anō, to niy jŏ kca szajdōngu, ino mōj chop! Łōn zawdy miyni, iże niy poradzi sie symnōm bla nk dogŏdać!
piątek, 30 września 2016
Nowy japtykŏrz...
– Wiedzōm łōni panoczku, u nŏs we japtyce niy robi żŏdyn chop. Włŏściciylkōm japtyki je moja szwestra, a jŏch tyż je farmacyutkōm. W czym mōgłabych wōm panoczku spōmōc?
– Mōm jedna takŏ zacha ło keryj miŏłbych rŏd pogŏdać... ze chopym...
– Suchejcie panoczku, joch je diplōmowanōm japtykŏrkōm i zapewniōm wŏs, iże podyjńda do waszyj sprawy wyjōntkowo diszkretnie.
– Ja, jŏ miarkuja. Ale mie procno ło tym gŏdać... Mōm srogachnŏ utropa, skuli tego, co mie sztyjc i jednym ciyngym styrcy ciulik. Co mōgliście paniczko mi na to dać?
– Hmmm... doczkejcie kwilka, musza sie spytać mojij szwestry.
Po pŏruch minutkach wrŏcŏ sie ta istnŏ nazŏd i rzōńdzi:
– Mŏj roztomiyły panoczku, ugŏdali my sie ze szwestrōm i wszyjsko, co mogymy wōm dać panoczku, to pōłowa udziałōw we japtyce, sużbowy autok i piyńć tysiyncy miesiyncznygo gyhaltu!
czwartek, 29 września 2016
Wczorej...
– A co jŏ za te betki moga dostać?
– Nōōō, za tela, to możno ino... kurzica.
– Dobra, biera! – pedziŏł tyn istny i wziōn ta kura.
Na drugi dziyń przilazuje juzaś i mŏ jesce mynij pijyndzy.
– Za to panoczku, to mogōm łōni ino pŏra minutek pozaziyrać, kuknōńć rajn bez dziurka łod klucza.
Poszŏł tuż tyz tyn istny do miyjsca kaj już jedyn fric tyż podglōndŏł. Kuknōł bez dziurka łod klucza i widzi jak tam driny jedyn chop dupczy takŏ dmuchanŏ gōmipupa. Wypyrsknŏł śmiychym! Na to tyn fric, kery stŏł ze boku:
– Ha, panoczku, trza sam bōło przijńś wczorej. Bōł sam taki jedny ftory dupczōł kura!
środa, 28 września 2016
Kŏżdy chop to świnia...
A rzyknij ty mi fuksiczko, po jakymu jeżeś tako markotno, takŏ jankornŏ?
– Anō, wiysz hazoczku... Nŏjprzodzij miyszkałach ze ryżokudłōm, ze starym fuksym. Po jakimsik czasie urodziōłch ci mu... prosiŏki, tōż tyż ci mie ganc ajnfach wyciep. Niyskorzij przigarnōł mie srogachny wolf, i dobrze ci nōm bōło aże do czasu kejech zaciōnżŏła i juzaś uplōncli mi sie prosiŏki. Nō i zwykowo... tyż mie wyciep na zbity pychol.
– Nō, niy ślimtej fuksiczko. Zamiyszkŏsz symnōm. Bydziesz symnyōm i bydzie dobrze!
Żyli se łoba bez dugszy czŏs aże fuksiczka juzaś bōła nabito, ciynżobnŏ. Nō, i jak zawdy juzaś sie łōnyj uplōncli prosiŏki....
Nō, i jak ze tyj gyszichty mōrał:
Anŏ.... kŏzdy facet to świnia!
wtorek, 27 września 2016
Kaj je światło...
– Teee, a przikludź ty sie ku mie, to ci pokŏża cosik ekstra!
Tōż tyż ta kamratka przijechała, a blōndina łozhajcowanŏ rzykŏ:
– Mōm ci take cosik na ścianie we kuchyni... pōdź, to ci pokŏża.
Idōm wrōłz do tyj kuchyni, blōndina gasi i zapŏlŏ pŏra razy światło i ze ojforyjōm rzōńdzi:
– Kuknij! Je światło, niy ma, je, niy ma...
A ta łōnyj kamratka na to ze rułōm:
– Jeżech festelnie ciykawŏ kaj je te światłŏ, kej go niy ma?
Blōndina łozewrziła kilszrank i ze powŏgōm gŏdŏ:
– Dzisz! Sam je te światło!
poniedziałek, 26 września 2016
To ci i pomiyszkanie sprawia...
– Kurwa! Tela lōt już robia i niy poradza sie lajstnōńć takigo merca, a ty taki łobtargany sagodupiec takim ciaćkym sie fyrtŏsz. Jakōż to je myjglich?
– Bo jŏ, wiedzōm łōni, mōm taki darek: jak najscōm glacokowi na gowa, to mu zarŏzki wosy łodrŏstajōm. Wiedzōm łŏni, jednymu takimu nojrajcherowi, takimu nowobogackimu najscŏłech na glaca i mi za to tego merca szynknōł.
Policajt syjmuje czŏpka i nastŏwiŏ glacatŏ palica:
– Pojscej i mie chopie, to niy zabulisz sztrofy i puszcza cie fraj!
Tyn mynel łozepinŏ prziporek, wyciōngŏ zymściałego, zszlajferowanego ciulika i napoczynŏ jscać. Ze zadnigo kanapyju autoka słychać hystericzny śmiych:
– Ło żesz we morda! Za taki nōmer, to ci chopie i pomiyszkanie sprawia!
piątek, 23 września 2016
Ło co weta...
– Muszōm łŏni panoczku miarkować, co idzie mi ło srogachnŏ suma pijyndzy. – rzykła ta istno do byamtra.
Po dugotwałych dyskusyjach dali zwōlŏ starucnyj paniczce trefić sie ze prezesym, bo – tak prŏwdōm – klijynt nasz pōn.
Prezes spytŏł sie ło wiela to pijyndzy sie rozłajzi, wiela to tyż ta starucnŏ ōłma kce wpłacić do banku.
Zwiykowanŏ paniczka łodpedziała, iże idzie łōnyj ło 50 milijōnōw ojro. Zatym łozewrziła ta swoja tasia, tyn jeji koferek, coby tego istnego przeprzić, iże to je na zicher prŏwda.
Ganc ajnfach interesowny prezes pytŏ ło pochodzyni tych pijyndzy:
– Roztomiyło paniczko, jeżech festelnie zadziwany takōm ilōściōm pijyndzy, jakŏ mocie przi sia. Jakeście to paniczko erbli?
Ta klijyntka ze rułōm łodrzykła:
– Blank ajnfach. Mōm rada sie wetować!
– Idziecie ło weta? – pytŏ prezes. – Nale ło co sie wetujecie?
Zwiykowano damulka łodrzykŏ:
– Nō, cōż, tarŏzki wszyjsko je myjglich. Na tyn przikłŏd moga sie wetnōńć swami panoczku prezesie ło 25 tysiyncy ojro, iże wasze panoczku jajca sōm śtyrykańciate!
Prezes sie ino lachnōł festelnie i pedziŏł:
– To przecamć je festelnie wicne! Na tyn szimel niy mōglibyście paniczko nigdy tak wiela zarobić.
– Nō, cōż, przecamć pedziałach, co we tyn szimel zarobiōłach moje pijōndze. Sōm łōni fertik wetnōńć sie ło to symnōm?
– A już-cić... wetna sie! – łodpedziŏł prezes ( w kōńcu szlo ło mocka pijyndzy). Wetna sie swami paniczko ło 25 tysiyncy ojro, iże moje jajca nie sōm śtyrykańciate!
Starszyjszŏ paniczka łodpedziała wrōłz:
– Nō, tō wetlichmy sie , ale skuli tego, co idzie lo srogachne pijōndze, musza spytać eźli moga przijńść jutro ło dziesiōntyj ze mojim anwalterym, alwokatym, coby sprŏwdzić nałōcznie i przi świadku?
– Ja, moge być, iże sprŏwdzymy to jutro!
Bez cŏłkŏ noc prezesbōł niymożebnie snerwowany i przetrŏwiōł mocka godzinōw na sprŏwdzaniu, eźli jejigo jajca sōm jak przinŏleżi. Łobadowŏł je ze kŏżdyj zajty. Na łostatku przi spōmożyniu gupigo testu bōł 100 % isty, iże wygrŏ weta.
Na drugi dziyń ło rozwidnioku, ło dziesiōntyj prziszła do banku ta zwiykowanŏ paniczka ze jeji anwalterym, ze jeji prawnikym. Przedstawiōła łobiuch chopōw i tuplowanie powtōrzōła, iże idzie ło weta, kerego stŏwkōm je 25 tysiyncy ojro.
Prezes przichwŏlōł wetowanie ło to, iże jejigo jajca sōm śtyrokańciate.
Starszŏ damulka kŏzała prezesowi spuścić galoty. Prezes spōściōł, zwiykowanŏ damulka gynał łobadała te prezesowe jajca, spytała jesce eźli moge tyknōńć tych jajec.
– Dobra! Tykejcie, bele wartko, 25 tysiyncy ojro je tego we wercie. Zwiykowanŏ paniczka kukła rōłz jesce, pomacała gynał prezesowe jajca...
Wtynczŏs prezes uwidziŏł, co tyn anwalter zwiykowanyj paniczki piere palicōm ło ściana. Kuknōł na ta zwiykowanŏ damulka i pytŏ sie jōm:
– A rzyknijcie mi paniczko po jakymu tyn wasz prawnik, tyn wasz alwokat tak piere palicōm ło ta ściana?
– Anō, wiedzōm łōni, jŏch sie ze mojim alwokatym wetła ło 100 tysiyncy ojro, iże dzisiŏj ło dziesiōntyj z rańca byda dziyrżōła we mojich gorzściach jajca samego prezesa Deutsche Bank!


text:
Od stycznia pódzie se zamontować trzecio tabula na pakynhalter we kole abo hoku holowniczym. Terozki tabula z rejestracjom musiała wisieć yno na aucie. Nieżyciowe i sztywne przepisy niy pozwalały zrobić inakszyj, bez to ciynżko było przewozić koło. We Europie takigo problymu ni ma, bo tam tabula z numerym rejestracyjnym auta moge być powiyszono właśnie na pakynhaltrze
O trzebio tabula pódzie sie upomnieć przi rejestracji auta abo jak bydzie nom potrzebno. Wprowadzyni nowych przepisów na zicher prziniesie wiynkszy popyt na pakynhaltry.
Cołki koszt wydanio dodatkowej tabule to bydzie 52,50 zł.
aku/iła


text:
Haja miyndzy NATO a Moskwom. Rozchodzi sie ło to, że Rusy fest sie burzom na stawiani tarcz antyrakietowych we państwach Wschodnij Europy. Ministerstwo Spraw Zagranicznych we Rosji mo nadzieja, że Amerykonie dadzom se pokój z pomysłym lokowanio uzbrojynio we krajach bałtyckich. We Rusach terozki myślom, że to je wszystko przeciwko nim wynokwione. NATO im godo, że ta budowa tarczy mo charakter czysto obronny, ale Rosja ich w ogóle niy słucho a swoi tam wiy.
W ramach drugigo etapu tworzynio obrony przeciwrakietowej Amerykonów i NATO już je blank gotowo instalacja antyrakietowo we południowej Rumunii. Baza w Deveselu mo chytać rakiety balistyczne, kere bydom furgać z krajów Bliskigo Wschodu, dejmy na to ze Iranu. Nostympno baza w ramach tarczy antyrakietowej postawiom u nos w Polsce. Potym jeszcze zamontujom taki bazy we Turcji, Hipszanii i Portugalii.
Skuli prziszłorocznego szczytu, kery bydzie sie odbywoł we Warszawie, moge sie zrychtować blank srogo haja, bo NATO ogłosi komunikat o swojij strategii nuklearnej.
aku/iła


text:
Skuli Godów we Syjmie na chwila wszyscy przestali se godać do lacia i powinszowali se wszystkigo nojlepszego na świynta. We spotkaniu brała udział m.in. prymiyr Beata Szydło, szefowo Kancelaryje Prezydynta, marszałek Sejmu i Synatu, wicemarszałki, posły i synatory. Niy brakło tyż przydstawiciela kościoła katolickigo, to je metropolity warszawskigo kard. Kazimierza Nycza.
Marek Kuchciński z PiS winszowoł wszystkim zgromadzonym, coby „przeżyli świynta w duchu zmiany, pokoju, ale tyż radosnym, coby tyn świonteczny czas i nastympny rok owocowoł w dobrej robocie parlamyntarnyj, obywatelskij, życiu familie i łosobistym”. Kardynał Nycz zaś pedzioł, że polityk sie powiniyn starać o człowieka, o jego godność, famijilo, dobro wspólne, ojczyzna i państwo.
aku/iła


text:
Niy dojś1, że śliwki sōm2 dobre we smaku, to jeszcze majōm kans3 fetaminōw4: magnez, potas, żelazo i inksze5, ale- co dlo niyjednego je nojważniyjsze- sōm richtich6 dobre na trołwiynie7. I żech sie tak pomyśloł, że jak tera mōmy jeszcze na nie sezōn, to trza to wykorzystać. Receptōw8 na take ciasta je połno, ale joł żech […]
Tag: #słodycze
Szokoladowe karminadle ;) (Trufle z mascarpone)
Jak je lato, to sie czowiek robi jeszcze barzi zgniōły1, jak kedy indzi2. Bez to trza wymyślać take maszkyty3, co sie je szybko narychtuje4. Sam sōm yno 3 składniki, to nawet listy zakupōw niy trza specjalnie zapisywać. Co potrza? 250 g mascarpone 100 szokolady 100 g podłużnych biszkoptōw Szokolada łozpuśćcie5 w jaki misce nad gorkym […]
Mirbetajg ze bananōma (Kruche z bananami)
Jak byjście sie chcieli zjejś kōnsek1 ciasta, a niy lubicie kupnego, ale tyż niy chce Wōm sie za kans smolić2 ze pieczyniym, to tyn mirbetajg bydzie idealny. Szło by pedzieć, że przeca sōm tera3 pozimki4, ale zarozki ftojś powiy: tyla łobiyrania. Jabka? Trza by bōło łostrugać…. A banany otwiyrocie, krajecie byle jak i fertich5 ! […]
Windbojtle (Ptysie)
Już dołwno żech niy zaglōndoł do tyj staryj ksiōnżki ze receptami1, kero mi pożyczōła kōmratka2 od moji Mutry3. Ksiōnżka ta moł w tym roku 90 lołt i bez to werciōłoby4 sie cojsik z ni upiyc, tym barzi, że nawet Pani Truda- bo tak sie nazywo ta kōmratka- gołdała mi, że sie mōm zrobić te windbojtle. […]
Tarta ze rabarbarym (i wszystko jasne ;) )
Rabarbar ze Azji do Europy przikludziōł1 pōnojś2 we XVI wieku Marko Polo. Tyn rabarbar moł kans roztomajtych3 fetaminōw, ale i moł tyż kwas szczawiowy, co to wypłukuje wapń ze łorganizmu i bez to niy idzie go za kans jejś. Ale dyć jak sie rołz4 za jaki czas czowiek szczeli jake ciasto ze rabarbarym, to sie […]
Drożdżowe Hydraulika (i wszystko jasne ;) )
A z tym drożdżowym to bōło tak: prziszoł rołz1 hydraulik sprawdzić instalacja i jak łobejrzoł pustoł blacha, to jakosik my sie dali do gołdki2 ło pieczyniu. I łon tu narozki padoł3, że moł taki recept4 na drożdżowe, co to jego „babcia robiła 100 lat przed wojną”- pedzioł tak, bo to bōł hadziaj5, ale że recept […]


text:
Geografiska šyrina
Geografiska šyrina (něga stopjeń šyriny), φ abo B (łatyński latitudo, engelski latitude, mjazynarodnje skrotcona pśez lat. abo LAT) jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa zdalonosć dypka zemskego powjercha wót ekwatora, pódana w kutowej měrje, pótakem w stopnju. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódpołnoc, −pódpołdnjo) jo teke N resp. S dowólony.
Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu zemje.
- Městna z samskeju šyrinu laže na jadnom šyrinowem krejzu, teke šyrinowy paralel abo paralelny krejz pomjenjony.
- Za identifikaciju dypka na zemskem powjerchu – za póstajenje jogo geografiskego połoženja – jo pśidatnje k šyrinje pódawanje jogo geografiskeje dlininy (něga stopjeń dlininy) trěbne. Definicija geografiskeje šyriny źo na Klawdiusa Ptolemeusa slědk.
Wopśimjeśe
Rozrědowanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Geografiska šyrina pódawa se seksagezimalnje w stopnjach, minutach a sekundach, pśi comž jadna minuta 60 sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60 minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi decimalnych stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.
Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na pś.:
- Stopnje, minuty, sekundy: 66° 43′ 12″
- Stopnje, minuty, decimalne sekundy: 66° 43′ 12,0″
- Stopnje, decimalne minuty: 66° 43,20′
- Decimalne stopnje: 66,7200°
Wobłukowa minuta wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje meridianow cerje jadneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach φ (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor cos φ mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694 km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574 km/°), dokulaž wokłon na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.
Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.
Pśi pódawanju městnych koordinatow musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: „B pśed L, ako w alfabeśe“. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.
- Koordinatowe pśikłady
- München (Marienlatz): 48° 8′ 13,94″ pódpołnocneje šyriny, 11° 34′ 31,98″ pódzajtšneje dlininy
- Santa Cruz County (Kaliforniska): wok. 37° pódpołnocneje šyriny, 122° pódwjacorneje dlininy
Zwěsćenje geografiskeje šyriny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Šyrina dajo se cele jadnorje z nejwušego słyńcnego stawa (połdnjowa šyrina) abo z wusokosći kulminěrowacych gwězdow póstajiś. Na pódpołnocnej połkuli zemje pódawa wusokosć relatiwnje swětłego polarneje gwězdy (Polaris) nad horicontom dosć dokradnjej šyrinu: Na ekwatorje pokazujo se polarna gwězda na horiconśe, na pódpołnocnem polu stoj pśisamem padorownje na njebju. Napšawdu jo Polaris nic cele 1° wót njebjaskego pola zdalony; zmólka, kótaraž nastawa pśez to, jo zemskeje rotacije dla dwojcy na źeń 0°, dwojcy wok. 0,75° a dajo se pśez jadnore formule abo woblicenje pśerězka pomjeńšyś.
Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za nawigaciju wužywaś. Woblicenje geografiskeje dlininy wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu koplowańsku nawigaciju abo měrjenje distancow mjasec-gwězda pominało. Wót kóńca 18. stolěśa stawa se z dokradnym casom chronometrow, wót srjejźi 20. stolěśa z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z GPS-pśidostawakami satelitow.
Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šyrina[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Elipsoidiska abo geodetiska šyrina: wótpowědujo, gaž rotaciski elipsoid wužywa se ako zemski model, kutoju mjazy ekwatoroweju rowninu a elipsoidoweju normalu. Toś ta wersija geografiskeje šyriny wužywa se w rozměrjenju kraja a kartografiji.
- Astronomiska šyrina: pomjenjujo w geodeziji kut mjazy napšawdnym lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu. Diferenca k elipsodiskej šyrinje jo komponenta lotowego wótchylenja (druga jo diferenca mjazy astronomiskeju dlininu a elipsoidiskeju dlininu).
- Geocentriska šyrina: jo směr k zemskemu srjejźišćoju. Lotowy směr a elipsoidowa normala njejźotej – mimo na ekwatorje a na poloma – pśez zemske srjejźišćo. Geocentriska šyrina rozeznawa se wót geografiskeje šyriny wó až k 0,2°.
Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.
Wliw na klimu[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Dokulaž pśerězne słyńcne pśipromjenjenje na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu klimu a móžo definiciji (geografiskich) klimowych conow słužyś: Tropy laže mjazy wobrotnyma šyrinoma (23° 26′) a polarskimi stronami wušej polarneju krejzowu (66° 34′), mjazy nimi subtropy a klimatiski wósrědne cony.
Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na pś. europske městna pódpołnocnoatlantiskego tšuženja dla zwětšego jasnje śoplejše ako aziske a pódpołnocnoamerikańske městna samskeje geografiskeje šyriny.
Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na wětšowe wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž łoźi su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za łoźnistwo wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako kónjece šyriny abo Roaring Forties wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.
Stopjeń šyriny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wuraz stopjeń šyriny wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.
Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy Freiburg im Breisgau: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow
pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo
pótakem něźi 27.000 km.


text:
Ryptura
Ryptura (uać. hernia) – patolůgične uwypuklyńy zawartośći dukli ćoua (nojcyńśći dukli lajbowyj) bez uotwůr we powuokach, na placu zwonym "mjejscym uo uobńižůnyj uopornośći" (uać. locus minoris resistententiae). Ryptura, půmimo uobjygowyj uopińje, ńy powstowo uoroz pod ajnflusym dužygo wyśiuku. Wyśiuek može přičyńić śe do ujawńyńo ryptury, kero istńoua zawčasu. Wspůučeśńy za nojwažńijšo přičyna powstawańo ryptur mo śe wrodzůne zabuřyńo syntezy a dygradacyje wuůkyn kolagynowych. Wroz s wjekym zachodźi dygradacyjo tych wuůkyn, stůnd tyž čynstše wystympowańy ryptur we wjeku staršym.


text:
Lipsk. We wobłuku Lipšćanskeho serbskeho nalěća 2017 wotměja so we wulkoměsće wjacore zarjadowanja ze serbskej a mjeńšinowej tematiku. Jedne budźe jutře, štwórtk, w 17 hodź. w Europskim domje (Markt 10). Tam porěči Werner Měškank wo wjerchu Pückleru a jeho poměrje k Serbam. Wšitcy zajimcy su wutrobnje přeprošeni.
Za jězbu so přizjewić
Ramnow. Lětuša Ramnowska hrodowa kołojězba konjacych zapřahow wotměje so njedźelu, 21. meje. Za jubilejnu 20. kołojězbu planuja organizatorojo jěchanskeho towarstwa Hufnagel wosebitu čaru. Start a cil budźetej před kulisu Ramnowskeho barokneho hrodu. Čara powjedźe wottam přez Biskopicy skład- nostnje 790lětneho wobstaća města. Připołdniša přestawka budźe při Steinaskim lěsnym hosćencu „Zur Finke“. Jězdźerjo zapřahow móža so hač do 14. meje pola Reginy a Andreasa Mikus z jěchanskeho towarstwa Hufnagel pod telefonowymaj čisłomaj 03594/ 701 365 abo 0171/ 78 92 481 přizjewić. Wuraznje su tež wodźerjo zapřahow z wukubłanymi konjemi ze serbskich wsow namołwjeni so na kołojězbje wobdźělić. Dalše informacije pod www.reitverein-hufnagel.de
Orchester so předstaji
Budyšin. We wulkim domje NěmskoSerbskeho ludoweho dźiwadła wotměje so wutoru, 9. meje, w 16 hodź. wopominanska swjatočnosć za njedawno zemrěteho dr. Franka Stübnera. Kaž wotrjad za zjawnostne dźěło NSLDź zdźěli, su wšitcy přeprošeni, kotřiž su dr. Franka Stübnera na jeho žiwjenskim puću zetkali. Zhromadnje chcedźa so na njeho wosobinsce, literarnje a hudźbnje dopominać.
Sportowy kurs za žony
Ralbicy. Sportowu hodźinu za žony a holcy poskićuje wotnětka Ralbičanska fyzioterapeutka Sylwija Šołćina. Zajimowane žony su přeprošene kóždy štwórtk wot 20 do 21 hodź. do Ralbičanskeje sportownje.
Jutře koncertuja
Zhorjelc. W Smochčanskim Domje biskopa Bena wotměchu so tele dny dźěćace chórowe dny Zhorjelskeho a Drježdźansko-Mišnjanskeho biskopstwa. Zwučowanje zakónči so z koncertom pod hesłom „Hudźba je barba po notach“ jutře, sobotu, w 15 hodź. w něhdyšej Zhorjelskej synagoze.
Wopominanje při pomniku
Debsecy (SN). Swójba Heinza Kalleyja w Debsecach (Großdöbschütz) pola Hornjeje Hórki je zrudna, dokelž je jej jutry póndźelu wjelk tři měsacy stare jehnjo a tři lěta staru maćernu wowcu zakusał. Wšako so Heinzecy wosrjedź wjeski wjelka njebojachu a při Sprjewinej kolesowarskej šćežce dwě skoćeći plahowachu. Mnozy so wuchodźowace dźěći jehnjo rady majkachu, dokelž tam wosebity płót njebě. Tola póndźelu susodźa zrudni zwěsćichu, zo běštej wowcy mortwej. „W politice ma so k temje wjelk něšto činić, takle dale njeńdźe“, so Heinz Kalley hněwa.
Při haće sej punty wotběhali
Budyšin (SN). Aktualnu delnjoserbsku inscenaciju Jurja Kocha „Sergej“, kotraž změje 21. apryla w Hochozy premjeru, móža sej zajimcy na zjawnej generalce w Budyšinje wobhladać, a to štwórtk, 20. apryla, w 19.30 hodź na probowym jewišću 2. Zastup je darmotny. Přihladowarjo njech wužiwaja jewišćowy zachod wulkeho domu NSLDź na Seminarskej.
Nowe pućowanske hěty
Bóšicy (SN). W Bóšičanskej gmejnje budu wosom nowych pućowanskich hětow nastajić. Kaž wjesnjanosta Stanij Ryćer (Rjemjesło Bóšicy) praji, je regionalne předewzaće hěty sponserowało. Prěnja hižo steji, tamne chcedźa hač do kónc meje nastajić. Tež stara wodarnja na Horje dóstanje nowe městno k podstajenju.
Wojerecy. Wjelelětna fararka ewangelskeje wosady Wojerecy-nowe město Antje Kruse-Michel wosadu kónc apryla wopušći. Kaž nawodnistwo wosady zdźěli, nastupi wona 1. meje farske městno dušepastyrki we Wojerowskim jězorinowym klinikumje. Rozžohnowanska bohosłužba w Domje Martina Luthera Kinga ze superintendentom dr. Thomasom Koppehlom budźe njedźelu, 7. meje, w 14 hodź.
We wopomnišću rozmyslować
Budyšin. Pjatk, 14. apryla, wotměje so w Budyskim wopomnišću znowa mjeztym hižo tradicionalne ćichopjatkowne rozmyslowanje. Wot 10 hodź. chcedźa tam na wosud woporow diktaturow 20. lětstotka spominać. Na to Smochčanski Dom biskopa Bena hromadźe z Budyskim wopomnišćom wšitkich zajimcow wutrobnje přeproša. Přizjewjenje trěbne njeje, zastup do wopomnišća je darmotny.
Nowa putniska hospoda
Budyšin. Nawjazujo na swoju prěnju rěčnu hodźinu pod hołym njebjom loni w septembru chcedźa čłonojo Budyskeje měšćanskeje rady tule formu rozmołwow z wobydlerjemi přichodnje časćišo wužiwać. „Na te wašnje chcemy ludźom zmóžnić, zo z radźićelemi direktnje do rozmołwy přińdu“, praji zastupowacy šef frakcije CDU Patrick Höhne. Přichodna tajka rěčna hodźina pod hołym njebjom budźe srjedu, 12. apryla, wot 15 do 18 hodź. na Žitnych wikach.
Po zwěrjencu so rozhladować
Wojerecy. Na dojutrowne wodźenje přeprosy Wojerowski zwěrjenc ćichi pjatk. W 10 a w 14 hodź. poskića zajimcam składnosć, so wot fachowcow po zwěrjencu wodźić a sej nowosće rozkłasć dać. Wobdźělnicy mjez druhim zhonja, kotrych nowych wobydlerjow maja w tropowym domje a kak nowa připrawa za kenguruwy wupada. Nimo toho wotmołwjeja fachowcy wězo tež na prašenje, kotre zwěrjata w coowje jeja lahnu.
Nowe wusyłanje
Budyšin. Nowe rjadowanja wobchada a parkowanja płaća wot dźensnišeho w Budyskej wokrjesnej chorowni. Wopytowarjo a wuchowanske kaž tež transportne jězdźidła maja nětko jenož hišće wot hłowneho zachoda na Behringowej přijězd. Tam móžeš tež direktnje do parkowanskeho domu jěć. Za parkowanje dyrbi so zasadnje płaćić, a to za prěnju započatu hodźinu 50 centow a za kóždu dalšu započatu hodźinu euro. Cyły dźeń płaći maksimalnje pjeć eurow. Štóž chce přiwuznych přiwjezć abo jich wotewzać, móže tež z Měšćanskeho nasypa do chorownje jěć. Wujězd pak je jeničce na Behringowu móžny. Parkować na terenje chorownje je jenož na za to wupokazanych městnach dowolene.
Wo wandrowskim zahorjeni
Ćisk (mka/SN). Wjace hač 80 Ćišćanow a jich hosći zezna minjeny pjatk we wobłuku „Ćišćanskeho wotewrjeneho wokna“ tamnišeho kulturneho towarstwa Franca Čornaka z Chrósćic. Bywši wandrowski rozprawješe wo swojich dožiwjenjach w dalokim swěće a wo tym, kak bě tři lěta přiwšěm ze swojej swójbu a ze serbskej domiznu zwjazany.
Radźićeljo so schadźuja
Budyšin. Po zymskej přestawce pokročuja jutře z dźěłami na kružnym wobchadźe na Budyskej Schliebenowej. Wobchad rjaduja tak kaž loni, z Biskopičanskeho směra do města a nawopak z amplu. Z města won móže wobchad tež do směra na Wojerecy jěć, wottam do města nutř pak jenož busy. Hasa do směra na Móst swjateho Ducha wostanje do wobeju směrow zawrjena.
W septembru změja wólby
Trjebin. Runočasnje z wólbami zwjazkoweho sejma 24. septembra wola wobydlerjo Trjebinskeje gmejny wjesnjanostu resp. wjesnjanostku. Tónle termin je gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju wobzamknyła. Wólby su trěbne, dokelž so hamtska doba tuchwilneje wjesnjanostki Kerstin Antonius (Trjebinske wolerske zjednoćenstrwo) po sydom lětach skónči. Hač wona k wólbam znowa nastupi, njeje wěste, tohorunja nic hač je dalšich kandidatow.
Žony zhromadnje swjećili