text:
Drježdźany. Tež lětsa přeprosy studentski zwjazk „Bjarnat Krawc“ znowa na nalětnje pućowanje, kotrež předwčerawšim, njedźelu, přewjedźechu. Pućowanje běchu studenća 2019 po pjeć lětach přestawki wozrodźili. Před lětomaj dyrbjachu je pandemije dla do nazymy přesunyć. Tónraz wobdźěli so dohromady 16 zajimcow. Tež skupina studowacych Lipšćanskeje Sorabije bě sej do Drježdźan dojěła.
Čara je kóžde lěto hinaša. Lětsa startowachmy připołdnju wot Alaunparka w Nowym měsće do njedalokeje Drježdźanskeje hole. Po šěsć kilometrach, někak na połojcy čary, kiwaše studentam a studentkam přestawka. Při krasnym ćopłym słónčnym wjedrje nóžkowachu wobdźělnicy dale přez lěs a podłu rěčki. Druha etapa wjedźeše pućowacych z hole k lěsnemu hrodźikej a wottam podłu Łobja k róžowej zahrodźe, hdźež sej lód popřachu. Naposledk podachu so po cyłkownje dwanaće kilometrach na łuki při Łobju, hdźež so dalši Drježdźanscy studenća přidružichu. Tam dachu zhromadne popołdnjo a wječor při bjesadźe a kartyplacanju wuklinčeć.
Skupina čěšćinarjow 7. lětnika Budyskeho Serbskeho gymnazija zetka so minjeny pjatk rano na dwórnišću w Budyšinje. Wottam chcychmy z ćahom přez Biskopicy do Libereca jěć. Bohužel dyrbjachmy na dwórnišću zwěsćić, zo naš ćah do Biskopic problemow dla wupadnje. Tohodla stej so našej wučerce hnydom wo druhi železniski zwisk prócowałoj. Tak hakle poł hodźiny pozdźišo do Biskopic dojědźechmy. Ćah do Libereca je pak tam na nas chwilu čakał, tak zo njetrjebachmy na dalši ćah čakać.
Po tym zo běchmy do města nad Łužiskej Nysu dojěli, podachmy so ze starej, pyšnej tramwajku přez město do zwěrjenca. Tam rozdźělichmy so do skupinkow, při čimž dósta kóžda skupina nadawk. Dyrbjachmy na karće zwěrjenca čěske mjena zwěrjatow zapisać. Při tym zwěsćichmy, zo je zwěrjenc jara wulki a ma wjele rozdźělnych městnow za wšelake zwěrjata, wonka runje tak kaž we wšelakich domach.
Po tym zo njebě so chodojtypalenje w zašłymaj lětomaj korony dla wotměć móhło, so studenća a studentki Lipšćanskeje Sorabije wjeselachu, zo móžachu starodawnu tradiciju lětsa zaso přewjesć. Minjena sobota zahaji so z wolejbulowym turněrom při internaće na Arna Nitzschowej, na kotrymž běchu so němscy přećeljo Lipšćanskich studentskich radow jědnatkow wobdźělili. Cyłkownje bě jich dwanaće mustwow. Přidatnje k turněrej poskićachu Sorabičenjo a Sorabičanki tež kofej a samopječeny tykanc. Pozdźišo sydachu hišće kołbaski, steaki a wšelake solotwje. Nawječor wuhrachu finalnu hru. W njej nastupištej mustwje Sorabije Lipsk a jědnatkoweje rady medicinarjow. Serbscy studenća zamóchu wospjet swoje kwality w tutym sporće wopokazać a so jasnje přesadźichu.
Z nimale 40 druhimi małymi a wulkimi pomocnikami zetkachmy so prěnju sobotu apryla w Pančicach-Kukowje, zo bychmy zhromadnje we wsy wokoło ležace wotpadki hromadźili. Wotpadkowa akcija, kotraž wotměwaše so runočasnje we wjacorych gmejnach wokrjesa, so přez centralu za přirodu w Njeswačidle podpěraše. Wona přewostaji rukajcy, wotpadkowe měchi kaž tež mały dar za wobdźělnikow a staraše so tohorunja wo wotstronjenje nahromadźenych smjećow.
Po krótkim witanju rozdźělichmy so do wjacorych skupin a wuprudźichmy do wšěch směrow. Wosebje wokoło Pančan nakupowanišća, sportoweje hale, sportnišća a skłoninach při holi so wjele njerjada nahromadźi. Tež na turistiskim parkowanišću při klóštrje a w přirowach zwonka wsy so měchi z wotpadkami spěšnje pjelnjachu.
Postajenjow korony dla njemóžachmy so w minjenych měsacach kaž hewak zwučene na wuprawu podać. To płaćeše zdobom za tradicionalnu ekskursiju Zwjazka serbskich rjemjeslnikow a předewzaćelow na spočatku lěta. Njedawno pak to skónčnje nachwatachmy. Předsydka Monika Cyžowa bě nam zajimawy, powučacy a přikładnje planowany program zestajiła. 50 wobdźělnikow, mjez nimi dźesać z Delnjeje Łužicy, poda so do Drježdźan. Zastachmy při VW-manufakturje. Postajenja sej žadachu, zo so do třoch skupin rozrjadowachmy. Fachowcy nas wustojnje po zawodźe wodźachu. Na to móžachmy sej při słónčnym wjedrje na parkowanišću při busu kofej a mnoho słódneho słodźeć dać.
Přichodna stacija bě tak mjenowany TimeRide, potajkim časowa jězba. Pokazachu nam z modernej techniku grandioznje inscenowanu historisku kulisu Drježdźan w lěće 1719. Wječer bě w překrasnym hosćencu Sophienkeller w Taschenbergpalaisu skazana. Po wječeri chwatachmy na poslednju staciju do Drježdźanskeho Friedrichstadt-palasta. Tam widźachmy satirisko-kabaretiski program „Lehmanns launige Lieder“.
Po tym zo stej sej raz w nocy kunje w mojej ptačej chěžce ptaču picu słodźeć dałoj, běch najprjedy bjezradny, kak móhł tomu zadźěwać. Ptača pica je so mjeztym chětro podróšiła. Před lětami płaćeše měch z 30 kilogramami zornjatkow słónčneje róže w Čornym Hodlerju 21 eurow, nětko hižo 27 eurow.
Radworčan Šćěpan Paška mi poruči, wokoło štoma pod chěžku groćane pasy z dołhimi kałačemi připrawić. Tajke wužiwaja poprawom tam, hdźež hołbje na twarjenjach sydać njesmědźa. Šołćic třěchikryjerska firma tajke pasy měješe, a tak je hnydom přičinich, hromadźe z kruchom nuklaceho grotu, kotryž kuny zańč nimaja. To pak bě zmylk, štož je moja kamera w přichodnej nocy zapopadnyła. Dwaj šupaj (Waschbären) běštej po groćanych pasach do chěžki zalězłoj a sej moje zornjatka słodźeć dałoj.
Połsta lět po złoženju matury 1971 zetka so minjeny pjatk dwaceći něhdyšich šulerjow serbskeje rjadownje Budyskeje Serbskeje rozšěrjeneje wyšeje šule w Lejnjanskim hosćencu.
Zhromadnje zhladowachu na tehdyši zajimawy šulski čas. Z mjenowaneje rjadownje wuńdźechu wučerki Leńka Wałdźina, Hilža Mehrowa a Marhata Korjeńkowa kaž tež městopředsyda Domowiny Marko Hančik a bywši direktor Załožby za serbski lud Marko Suchy. Nimale wšitcy su swoje powołanske skutkowanje zakónčili. Towaršliwa bjesada, serbski spěw kaž tež rozprawy, kak kóždy swój docpěty wuměnk wupjelnja, zetkanje wobrubichu. Přitomni dopominachu so tež na rjadowniskeju wučerjow Hinca Cušku a na lětsa zemrěteho Gerata Hrjehorja. Tak je so zetkanje maturantow po połsta lětach wšitkim wulkotnje spodobało. Hubert Žur
Město Budyšin haji mjeztym 20 lět partnerske zwiski z pólskim Bolesławiecom. Koronapandemije dla běchu drje lětsa wjacore zhromadne projekty wotprajene, přiwšěm stej wobaj krajnoradnej zarjadaj mały folklorny festiwal přewjedłoj, a to pod hesłom „Přezmjezna kultura Budyšina a Bolesławieca“. Městnosć cyłodnjowskeho zarjadowanja bě Bolesławiecske Stare dźiwadło, štož je rjany pisany plakat připowědźił. Z Pólskeje su so njeličomne ludowe ansamble, chóry a kapały za festiwal přizjewili. Z Budyskeho wokrjesa pak stej po mnohich próstwach a naprašowanjach jeničce balet Serbskeho ludoweho ansambla a nĕmski chór Njewotwisneho zwjazka seniorow připrajiłoj, program sobu wuhotować.
Via Regia a zdobom wjesna dróha přez stare Lejno stej tuchwilu přetorhnjenej, dokelž bu móst wobškodźenja přez Małowosyčansku rěku dla zawrjeny. Železne nošaki su přezerzawjene, tak zo su so kamjenje jězdnje pušćili.
Wohnjowa wobora, wuchowanske a zastaranske awta a dalše jězdźidła docpěwaja tam bydlacych nětko jenož hišće z wuchoda abo zapada wot statneje dróhi S 100 hač k rěčce. Za to je komunalny twarski zawod gmejny Pančicy-Kukow jězdnju w šěrokosći třoch metrow spřihotował.
Dalši móst w bjezposrědnjej bliskosći je tohorunja wobškodźeny. Tam pak město železnych nošakow dołhe zornowcowe stołpy přez rěku leža. Gmejnscy dźěłaćerjo powjerch mosta nětko z betonom wukidaja. Hdyž budźe dźěło zdokonjane, smědźa po nim jenož hišće hač do 3,5 tonow ćežke wozydła jězdźić.
Wobydlerjo Lejna so wězo nadźijeja, zo budźe stary móst Via Regije bórze zaso znowa natwarjeny, wšako je historiski puć w originalnej čarje přez wjes wosebity swědk stawiznow – nic jenož Lejna – a zdobom wažny wobchadny zwisk při njej bydlacym. Benedikt Cyž


c: text/html

text:
Po dotal jara njespokojacym přeběhu sezony su so zamołwići Łužiskich lodohokejowych liškow rozsudźili, šeftrenarja Chrisa Straubu ze zastojnstwa wuwjazać. Po domjacej poražce 0:4 přećiwo Tölzskim lawam sćahny jednaćel Dirk Rohrbach konsekwency, tež dokelž po zašłych krizach wočakowane wuslědki njewuskočichu.
Z eksistowacym potencialom mustwa a k tomu nowymi impulsami dyrbja sej Liški nětko dočasnje zachowanje klasy jako nowy sezonowy cil stajić a jón na kóždy pad zwoprawdźić. Chris Straube bě mustwo wot Coreyja Neilsona započatk februara 2021 přewzał. W lěću, ke kóncej hrajneje doby 2020/2021, su zrěčenje ze Straubu podlěšili. 47lětny, poł Němc poł Kanadźan, je pak klubej dale k dispoziciji. Wón budźe Łužiske liški ze swojej nazhonitosću w přichodźe mjez druhim we wobłuku scoutinga podpěrać.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nō, tōż mōmy już tyn gryfny marzec na karku. Czamu gǒdōm gryfny? Anō, bo to już chnet bydzie ta diosecko zima forbaj i napocznie sie chnet kalyndǒrzowǒ wiesna. Chocia, czy jǒ wiym eźli idzie na latośno zima jamrować? Cheba niy, bo i śniyga latoś blank niy bōło, i mrozu tyż niy… takǒ ci bōła wiesiynnǒ zima.
Ale skuli tego marca idzie sam terǒzki ździebko połozprawiać ło takim gryfnym marcowym zwyku, ło tym, iże chnet bydymy fajrować, jak kǒżdego roka, tyn gryfny „Dziyń Kobiyt”, dziyń freli, samotnych, wydanych, zowitek eli tyż klǒsztornych pannōw. Znǒcie już to? Znǒcie! I, co z tego? Byda juzaś dzisiǒj ło tym berǒł a to skuli tego, co jǒ tak po prǒwdzie pierōnym ci niy mōm rǒd tych dioseckich Walyntynkōw, do kierych niyftore iptowate modziǒki kcōm ci mie przeprzić, co to jes ci terǒzki już na isto nasz starodǒwny polski zwyk. A psinco prǒwda! Nō ja, ale jakech niydǒwno tuplikowǒł jednymu śpikolowi, co byli czasy kej we sklepach na fachach bōł ino łocet i mosztrich, to tyn ci mi rzeknōł:
– A niy mōgliście sie tego kajsik we zupermarkecie lajstnōńć???
He, he a jǒ ci kajsik naszǒł, co bezmać tyn dziyń, tyn ”Dziyń Kobiyt” napocznōł sie łod tyj egipcjańskij krōlowyj Kleopatry, kierǒ we marcu kǒzała sie zrolować, zawinōńć do takigo srogigo, szykownego tepicha a niyskorzij sużōnce mieli jōm podciepnōńć cysǒrzowi Cezarowi.
A przidarzōło sie to jesce przed Pōnbōczkiym. Tak ci łōna, Kleopatra poradziōła tego cysǒrza wyszwindlować i zbamōńcić, iże łod tego czasu zawdy jakiesik gryfne „marcowe idy” tam we tym Rzymie bajstlowali i łodprǒwiali. Wteda tyż przi marcowych idach tego Cezara zażgali pitwokiym, a iże to bōło trzinǒstego marca, to łod tego czasu trzinǒsty (a ku tymu piōntek) jes diosecko niyszczysny.
Nō, i miarkujecie, co ze tymi babami napoczło sie to wszyjsko metlać jesce za starego piyrwyj i niy idzie tego ściepnōńć na ta łoszkliwo „kōmuna”, chocia tak po prǒwdzie napoczli my tyn dnioszek fajrować dziepiyro po wojnie.
A mie sie sam terǒzki spōmniało jak to łōńskigo roka trefiōłech jake dwa dni po tym babskim fajerze na słodach mojigo sōmsiada Edka. Cǒłko fresa ci miǒł fest podropano, poharatano choby go fto tarłym po nij przejechǒł.
– Edek, boroku, jak ty wyglōndǒsz? Fto ci to tak ta fresa poharatǒł?
– E… tam Ojgyn, to skuli kwiǒtkōw – pado mi na to Edek.
– Jak to skuli kwiǒtkōw? Co majōm blumy do twojij fresy?
– Nō, wiysz przeca, iże we sobota bōł „dziyń kobiyt”?
– Nō wiym, ale dzisiǒj jes już wtorek – padōm do Edka, bo widza iże mu sie cosik we kalyndǒrzu pometlało.
– Nō ja, ale sie dej pozōr. Jakech we sobota fest niyskoro na łodwieczerz prziszǒł do dōm po tym cǒłkim sobotniym „dniu kobiyt”, to jedzine kwiǒtki kiere byli we kwiǒciarni na Krojcce, to byli kaktusy. I terǒzki już miarkujesz czym mi ta fresa moja starǒ tak wybiglowała?
Jake to dǒwnij bōło sroge i gryfne świynto, to wszyjskie baby, kiere majōm wiyncyj niźli trzidziyści lǒt gynał pamiyntajōm. Szumne to bōło świynto, i wszyjskie – a nǒjbarzij chopy – fest fajrowali. To niy to, co terǒzki, iże styknie, co jedyn z drugim modziok glingnie tym jejigo mobilniokiym, szkyrtnie możno jakiegosik „esemesa” ze kwiǒtkiym, afkōm i fertik. Dziołcha mǒ świynto a tyn karlus łodpinkolōł je za piytnǒście fynikōw (we promocji!).
Piyrwyj to bōło tak. Kǒżdy dyrechtōr, kyrownik, majster abo fto tam jesce, już tydziyn skorzij sztalowǒł we kwiǒciarni tela tulpōw, wiela kobiyt kole niygo robiōło. Tulpōw, bo inkszych kwiǒtkōw to wteda za tela niy bōło (możno jesce nelki, ale to już byli i szykowniyjsze, i drogsze blumy).
Nǒjlepszij bydzie kiej połozprawiōm jak to u mie we werku bōło. Mōj szef, a bōł ci to srogi chop, Polok, ale łod Stanisławowa, kresowiok znacy sie, już za wczasu kǒzǒł mi łobsztalować kajsik ze trzidziyści mieteł, bo tela kobiyt u nǒs robiōło. Wszyjskie chopy (a byli to same byamtry) na tyn dziyń wysztiglowali sie choby ficywyrty we Boże Ciało, pod bindrami (choby i do futerbachowyj hymdy). Co bōło do zrobiynio, do strzaśniyńcio, to sie wartko majtło, a zatym, deczko niyskorzij to już ino fajer aże szoł kurz i wiater naobkoło!
My ze szefym we śtyruch takich gryfnych plastikowych kibelkach miyszali, chechlali taki miszōng, kiery mōj dyrechtor wypokopiōł. Brało sie dwie flaszki czystyj gorzǒły, jedna flaszka jakiegosik wermutu, flaszka jałowcōwki i ze dwa litry apluzinowego zaftu. Nō, i to wszyjsko razy tela, wiela my mieli kibelkōw. Dziołchy zasik rychtowali roztomajtǒ zagrycha, kołoczki, zisty, tyj i kafyj. We nǒjsrogszyj izbie zestawiali my do kupy pǒra tiszōw, snosiyli wszyjskie stołki. Ślazowali sie niyskorzij wszyjskie byamtry do tyj izby, dźwiyrze sie zawiyrało i jedyn sztram wachowǒł (taki, co to już mu leberki wysiedli), coby żǒdyn cudzy, niy napytany niy wlazowǒł. Nō, i napoczynǒł sie fajer.
Roztomajcie to bywało, ale kiej mōj szef brǒł sie do śpiywaniǒ takij fajnyj śpiywki:
„Drōtym go, drōtym kolczastym po jajach…”
i zarǒzki po tym drugo sztrofka (dlǒ śmiychu):
„Kochejmy sie, kochejmy sie…”
to wszyjskie gynał miarkowali, co to już jes szlus piyrszyj tajli tego fajeru. Napoczynali sie we myńszych klikach łozłajzić kaj fto sie przodzij namōwiōł, fto z kim i kaj. A wybiyrać szło, bo chocia to bōło za „kōmuny”, to pǒra jesce dobrych szynkōw we Chorzowie bōło. Szło sie abo do „Bałtyku”, „Pod Dzwon”, do „Ratuszowyj” abo „Pod Flota” na łobiǒd. Niyskorzij zasik te, co mieli rade tańcować i byli jesce na tela mōnter deptali do „Magnolii”, „Goplany” abo do „Merkurego”. Niyftorych ciōngło do „Łani” lebo do „Parkowyj”, nō ale tam bōło gyferlich, bo jak we marcu bōło deczko mroza, to niyjedyn łostoł ci we fuzeklach we przikopie. Tela ino rzykna, iże u nǒs bōł ci jesce jedyn taki fraucimer we kierym robiōło ze dwiesta babeczkōw, wiynkszōściōm samotnych. Nō, gǒdōm wōm chopy: bōło w czym przebiyrać!!!
Wicne i szpasobliwe to bōło świynto, chocia nikedy bōło ździebko łostudy przi tym. Na tyn bajszpil.
– Suchej ino, Jorg, fest cie tam wczorej, po tym dniu kobiyt, jakeś ło drugij w nocy przikwanckǒł sie do chałpy, twoja starǒ przijyna? – pytōm sie kamrata, bo wiym, iże jejigo baba zawdy pierōnowe larmo robi.
– Niyyyy, nic mi niy gǒdała. – łodpedziǒł kamrat.
– Nic ci niy gǒdała? Przecamć to jes niymożebne. Niy nazdała ci jak kormikowi do grotka ?
– A dyć niy, bo… łōna przilazła dziepiyro ło szczwǒrtyj nad ranym!!!!
Nō, bo kuknijcie ino. Po prǒwdzie jest we Polsce wiyncyj babōw jak chopōw, ale do fajrowaniǒ to sie wszyjskie niy nadǒwajōm, a chopōw kierym ci sie wydowo, iże sōm samymi Leonardo di Caprio, abo chocia Johnym Weinym, to ci jes dosik pǒrã. I beztōż nasze baby, chocia by my gǒdali cosik inkszego, tyż ze inkszymi chopami musieli fajrować. Prōwda?
Dykcjónôrz:
przeprzić kogo – przekonać kogoś, przeciągnąć na swoją stronę;
lajstnōńć sie – sprawić sobie, kupić, zafundować sobie;
wyszwindlować – otumanić, podpuścić;
zbamōńcić – skusić, zbałamucić;
zażgać – zakłuć, zasztyletować;
pitwok – nóż, tępy nóż;
metlać – plątać;
fresa – twarz;
fest niyskoro – bardzo późno;
wybiglować – wyprasować;
mobilniok – telefon komórkowy;
łodpinkolić – odbębnić, odfajkować;
afka – obrazek, emotikon;
sztalować – (tu) zamawiać;
tulpy – tulipany;
nelki – goździki;
wysztiglować sie – wystroić się, ubrać się elegancko;
ficywyrt – dozorca;
futerbachowǒ hymda – koszula flanelowa;
leberki – wątroba;
bóło gyferlich – było niebezpiecznie;
fraucimer – zbiorowisko kobiet;
Świynty Mikołôj…
Nó, tóż mómy chnet jedyn ze nôjgryfniyjszych dni we roku, i to niy ino dlô dziecek – Świyntego Mikołôja. Kciôłech sam nôjprzodzij pedzieć, co szóstego grudnia kôżdego roka wszyjskie dzieci, i to na côłkim świycie niy poradzóm sie doczkać świyntego Mikołôja. Nó alech zmiarkowôł, co to jes psinco prôwda! Te wszyjskie hamerikóńskie, miymieckie, i jake tam jesce bajtle, już na isto dôwno przepómnieli ło takim świyntym lebo blank ci go niy znali. Bo przeca łóni tego dzisiyjszego, modernego przebleczónego cudoka łoglóndajóm już przecamć łod piyrszych dni listopada, i to aże do półowy stycznia.
Nale, sam na Ślónsku, tyn gryfny mikołôjowy zwyk zawdy bół bajstlowany bez wszyjskich fatrów, ujków, starzików, sómsiôdów. Tak bóło dôwnij u Starki we familoku. Nôjprzodzij za Mikołôja tyrôł ficywyrt, a kej ci go już niy nastykło, to przeblykôł sie za tego boroka ujek abo kamrat Łojca.
Mikołôj łobleczóny bół we szarłatne szaty abo jakisik pelc, ze takóm srogóm, dugóm krykóm w gorzści choby paliczek go gaszyniô świycek we kościyle i ze wielgachnym miechym na puklu, we kerym smyczół gyszynki narychtowane przodzij bez starki i mamulki dlô wszyjskich dziecek we siyni lebo we familoku. Taki Mikołôj znôł wszyjske grzychy (dobre uczynki tyż) bajtli i szkótów. Jednych sprzezywôł, próntkiym dôł po dupie abo po palcyskach, inksze juzaś, usuchliwe pohajôł i rzyknół jake dobre słowecko.
Coby dziecka niy przepómnieli ło tym świyntym, już na dwa-trzi tydnie skorzij starziki i łojce łŏnym tuplikowali, coby byli moreśnie i usuchliwe, bo Mikołôj moge przismycyć niy maszkyty, a ino hasie lebo łoszkrabiny. Jesce tyż ci tyn przeblecóny Mikołôj kôzôł cosik porzykać, nó i na łostatek, zawdy kôżdy najduch, bajtel cosik tam erbnół łod tego fałesznego świyntego. Jak to we powiarce:
„Na świyntego Mikołôja – dziecek czekô côłkô zgrôja,
Usuchliwym do maszkyty – zaś gizdowi hasie w tyty”.
Przi takim fajerze musowo byli zawdy roztomajte kyjksy, makróny, pierniki i… marcipan. Do piciô mlyko, kakał abo kakałszale na mlyku. Niyftorym do terŏzka ze gymby ślinka ciece, kej sie spómnóm kakał uwarzóny na samiuśkim mlyku a do szolki na łostatek bóło wciepnióne biółtko ze cukrym wanilijowym i ździebkiym zoftu ze citrółny lebo citrółnowygo kwasku.
Ftosik napisôł bół kejsik we móndryj ksiónżce, iże bezmać: „Gôdali mi, co sóm take, ftore bez côłkie życie nikaj i nigdy niy uwidzieli skrzóta, cwerga, żywego hampelmana abo… Mikołôja. Jô jim blank niy zowiszcza, bo mocka straciyli, zapodziôli. Możno ci sie łónym ślypia popśniyli we szkole czytaniym, grackóma na kómputrach. A możno jest ci tak i beztóż, iże te dziecka wyglóndajóm dzisiôj tak hersko, tak słósznie i sóm take przemóndrzałe, a wyrostajóm niyskorzij bez pomyślónku, bez marzyń na isto, na ludzi zmierzłych, łoszkliwych, kerzy niy majóm szkrabki ani na życie, ani łopowogi na śmiyrć”. A naszô Starka gôdali, co łod dzieciynctwa łostowo we już na zawdy tyn łod trôwniola pokazôwany Mikołôj ze jejigo lelynióma.
A dyć przeca dobrym ludzióm łod napoczniyńciô świata ferajnowali zawdy roztomajte cwergi, gnómy, koboldy, ubożóntka, skrzoty, Marysine „krasoludki”, nó i Mikołôje ze lelynióma i sónkóma. Przeca łóne, te wszyjske dôwniyjsze podciepy niy medikowali przecamć ło tym eźli Mikołôj je na isto ze Laponii i przijyżdżô ku nóm we sónkach i lelynióma abo je ci to nasz polski, ślónski świynty.
Dykcjónôrz:
zmiarkować – zorientować się, spostrzec, uświadomić sobie;
psinco – nic, figa z makiem, coś niewłaściwego;
przepómnieć – zapomnieć;
przebleczóny – przebrany;
przecamć – przecież;
zwyk – zwyczaj, obyczaj, nawyk;
tyrać – biegać, chodzić szybko, ciężko pracować;
ficywyrt – dozorca, gospodarz domu;
niy nastykło – zabrakła;
borok – biedaczysko, nieborak;
kamrat – kolega, przyjaciel;
łobleczóny – ubrany;
szarłtne szaty – czerwone, szkarłatne ubranie;
pelc – futro, kożuch;
kryka – laska;
gorzść – dłoń;
miech – worek;
na puklu – na plecach;
gyszynki – prezenty;
we siyni – w klatce schodowej,
familok – dawny wielorodzinny dom;
bajtel, szkót – dziecko,
sprzezywać – zwyzywać, skrzyczeć;
próntek – witka;
pohajać – pogłaskać;
maszkyty – przysmak, specjał, smakołyk, rarytas;
łoszkrabiny – obierki z ziemniaków, jabłek lub innych owoców;
hasie – popiół z pieca, spalone odpadki;
najduch – nieco niegrzeczne dziecko (żartobliwie);
moreśny – grzeczny, uprzejmy;
usuchliwy – posłuszny, uległy;
porzykać – pomodlić się;
fałeszny świynty – falszywy, rzekomy świety;
kyjksy – ogólnie ciasteczka,
makróny – ciastka kokosowe, ciastka z płatków owsianych, z tartej bułki;
marcipan – marcepan;
zoft – sok;
citrółna – cytryna;
kakał – kakao;
kakałszale – łuski kakaowe;
skrzôt – skrzat;
cwerg – krasnoludek lub karzeł;
hampelman – pajac na sznurku, mały niepozorny mężczyzna;
zowiścić – zazdrościć;
zapodziôć – gubić, tracić, podziać, zawieruszyć, zapodziać, zaprzepaścić;
gracki – zabawy, gry;
popśnić – zepsuć, popsuć;
hersko – zdrowo, żywo, dziarsko;
słósznie – władczo, dumnie;
zmierzły – niemiły, nieprzyjemny, przykry, marudny;
mieć szkrabka – mieć ochotę, chęć;
łopowoga – odwaga;
łod trowniola – od lat dziecięcych, od młodości;
ferajnować – towarzyszyć;
A łōni, to fto…
Rōłzczasu jedna babeczka cuci sie we prykolu blank sagǒ. Niy boczy tyż gynał, co sam robi, jak ci sie samtukej znodła. We tym łoka mrziku wylazuje ze badycimra tyż blank sagi chop. Nō, i napoczynǒ sie gǒdka:
– A łōni panoczku to fto? – pytǒ sie ta babeczka.
– A łōni paniczko, że sie spytōm, to… fto? – pytǒ sie tyn blank sagi istny.
– Ło mōj ty Pōnbōczku! Eźli by my…
– Niy pamiyntōm paniczko! Ciyrpia, wiedzōm łōni, na take zaniki „pamiyńci krōtktwołyj”!
– Jǒ tyż, jǒ tyż! – gǒdǒ wartko ta istnǒ.
– Mōmynt, mōmynt… jǒch sam przijechǒł na taki wykłǒd wywołanygo profesora Kowalskigo ło…
– … ło… ło… nowych metōdach leczyniǒ zanikōw pamiyńci! Pewnikym tam ‘echmy sie poznali?… a skoro sōmy tukej… to…
– … to musiało miyndzy nami cosik zafōnkrować, zaiskrzyć i… – rzōńdzi niyśmiǒło, łostrzymnie tyn istny.
Na to łōna ciōngnie go norywnie na zofa. Uprǒwiajōm dziki, namiyntny, upōjny zeks. Po wszyjskim tyn chop pyndaluje do badycimra pod brauza. Baba zasypiǒ. Zatym budzi sie na zofie. Chop wylazuje ze badycimra…
– Aaaa! A łōni panoczku to FTO?…
Dykcjónôrz:
w tym łoka mrziku – w tym momencie,
badycimer – łazienka,
wywołany – sławny, znany,
zafónkrować – zaiskrzyć,
łostrzymnie – bojaźliwie,
nǒrywnie – nagle, gwałtownie,
brauza – (tutaj) prysznic,
Abo faszing, abo balanga …
Suchejcie ino! Faszing, to faszing i tela. Napocznōł nōm sie zarŏzki po Godach i terŏzki niy łostało nic ino brać sie za hałdamasze i inksze bōmse. A jŏ tyż ci sam dzisiŏj poberom ździebko ło tych czasach kejech rŏd, w te pyndy deptŏł na te wszyjskie roztomajte muzyki, na roztomajte tańcowaczki i… to niy zawdy ino ze mojōm Elzōm. Ale jadymy terŏzki podle raje:
Tak ze kielanŏście lŏt tymu nazŏd trefiōłech na drōdze jednego kamrata, starego fyrnioka, znaczy sie samotnygo.
– Ojgyn, dobrze co cie widza! A jeżeś to już żyniaty?
– Ja – padōm mu na to – już łod gryfnych kielanŏstuch lŏt!!!
– A jeżeś zowistny, zazdrosny fest?
– A dyć, jak sto pierōnōw ale… zowiszcza tym, kerzy jesce babōw niy majōm!
Bo ze mojōm babŏm zawdy bōły kōmedyje. Kej ino łobsztalowŏłech bilety na jakosik zabawa to sie napoczynało: A to niy mōm co łoblyc, a to szczewiki niy sōm we mōłdzie, a to juzaś bubikopf trza łod nowa u golaca bajstlować, a to tam jesce inksze take mecyje. A kej już prziszło co do czego, to juzaś trza bōło dŏwać pozōr na kamratōw, na to coby gorzŏły za tela niy słepać, a już kej na zabawie napoczynŏłech rzōńdzić:
– No, tōż szluknymy za nasze babeczki i „kochanki” … coby sie nigdy do kupy niy trefiyły!!!
To już starŏ poradziyła mi cŏłki tyjater zbajstlować.
A przeca żŏdnŏ balanga niy łobyjńdzie sie bez sznapsa. Przeca same znŏcie take ałsdruki:
„Klara świyci, ptoszek kwili, możno by my co szluknyli.”
lebo:
„Zeks to niy wszyjsko, łostowo nōm jesce piwsko!
Nō, tego toch niy miŏł sam terŏzki godać. Styknie, rychtujymy sie…
– A wiysz, iże ta twoja kamratka Frida sie na mie łod łōńskigo roku gorszy? napocznōłech tako gŏdka skorzij jesce łoblykaniŏ sie.
– Po jakiymy, po jakiymu? – pytŏ ci sie mie moja Elza.
– Ano, skuli tego coch sie jōm cosik spytŏł.
– Ja, a co żeś sie jōm spytŏł?
– Po pierōna sie ciyngiym tym lipynsztiftym sztrajchuje?
– Nō, i..? – pytŏ sie moja starŏ.
– Pedziała mi coby lepszij wyglōndać… toch sie jōm spytŏł: a po jakiymu na isto lepszij n i y w y g l ō n d ŏ ???
– Wiysz Ojgyn, a Erna to juzaś na ta zabawa przijńdzie ze nowym szacym! Łod kej łogdowiała to, co trzi tydnie mŏ nowygo karlusa; co łoni we tyj wyliniałyj staryj kalymbie widzōm? – opaternie napoczynŏ juzaś moja Elza.
– Niy poradza tyż spokopić, ale łōna jes łod cia cheba ze dwadziyścia pŏrã lŏt modszŏ… – łodrzyknōłech, bo mi sie zdało, co byda miŏł pokōj.
– Ojgyn! A ty wiysz, iże snami do kupy bydzie Jorg ze swojōm starōm?
– Wiym, wiym i to bydzie dlō mie nŏjsrogszŏ utropa. Bo kej łōn napocznie łozprawiać ło tych jeji chorōbskach to, jŏ tyż zarŏzki musza jakiesik „relanium” łyknōńć, cobych zarŏzki niy glingŏł po waleska.
– Ojgyn, ale tyn twōj kamrat Zefel to latoś cheba niy idzie snami, pra?
– A czamu miŏłby niy pōjńść? Zawŏdzŏ ci to, cy co ?
– A zawŏdzŏ! Bo łōn blank niy poradzi tańcować i łōńskigo roku tak mie podeptŏł, iżech trzi razy musiała hōłzynsztrymfy zwekslować, bo mi ciyngiym lałfki, maszki leciały. A ku tymu łōn sie Bōg wiy co ajnbilduje, taki je zawdy we sia zadufany a do dzisiŏj niy pochytŏł tego kōnsztiku, jak gynał wetkać hymda do galot coby spod westy ta jejigo wampa niy wylywała sie na galoty, kere zawdy mŏ za sztram, za knap, choby po modszym braciku.
– Niy jamruj, niy wajej, bo kej jŏ już musza deptać tańcować ze tōm twojōm kamratkōm Hildōm, to niyskorzij mōm cŏłki ancug poflekowany, kej łōnyj tyn cŏłki puc ze gymby, dychaniŏ i plecyskōw ślatuje.
– To jōm tak giździe przi tym tańcowaniy niy ściskej, niy łobłopiej, chobyś ze jakōmsik Grace Kelly lebo tōm czornōm Naomi Cambell tańciyrowŏł!
Niy, byda ze Ernōm ciyngiym walcowŏł, ło keryj gŏdali kejsik taki szpas, iże poszła ło weta ze jeji starym, co wylejzie na plac przi familoku blank sago, tak jak jōm Pōnbōczek stworzōł.
– Jezderkusie, Gmyrcyno! Eźli by to bōła naszŏ Erna ze drugigo sztoka – pado jedna deczko ślepawo sōmsiŏdka do drugij.
– A toć, iże to łōna – pado drugŏ.
– Jerōnie, ale tyn klajd, kery miała na sia, to mōgła by sie chocia ździebko wybiglować, pra?
– Elza, a briftryger ze pynzyjōm łod Świekry bōł dzisiŏj?
– Niy, niy bōł!
– Nō, to wyszaltruj telewizyjor i idymy nynać… to możno na jakosik gryfnŏ balanga chocia we śniku pōjńdziesz ???
Dykcjónôrz:
hałdamasze – zabawa w lokalu, w gospodzie;
bubikopf – rodzaj damskiej fryzury;
łobsztalować – zamówić;
gorszyć sie – gniewać się na;
szac – narzeczony, chłopak…
łogdowieć – zostać wdową;
waleska – karetka pogotowia ratunkowego;
ajnbildować sie – zarozumiałym być;
Beaujolais Nouveau est arrivé….
Wiycie, tak sie miarkuja, co Polŏki (a terŏzki tyż hneda chned i nasze Ślōnzŏki) przijimajōm roztomajte cudze, auslynderske zwyki nikej swoji. Bali zawdy tak bōło i chichrŏł sie ci już ze tego sōm biszof Ignacy Krasicki. Jak miarkujecie mōmy sam u nŏs, fajrujymy jak sto dioskow (jŏ niy! jŏ i moje przŏciele niy!) jakiesik ichnie „walyntynki” abo tyn cołki „Halloween” skorzij Wszyjskich Świyntych. Terŏzki pomaluśku napoczynŏ sie u nŏs juzaś jakisik nowy zwyk. Ale podle raje:
Zawdy we kŏżdy trzeci szczwŏrtek listopada we Francji u żabojadōw fajrujōm taki „Beaujolais Nouveau est arrivé” co idzie przetłōmaczyć na nasze „nowe (mode) bożole akuratnie przibōło”. Jes ci to nŏjsrogszy fajer na podzim, kej wszyjskie napoczynajōm słepać blank mode, jesce niy za tela zagerowane wino. Tyn ichni jabol, te cŏłkie „bożole” to jes take gryfne szarłatne wino, kerego sie możnŏ nŏjwiyncyj na świycie słepie. Gŏdŏ sie, iże już tak wiela, co chnet moge ci go na świycie niy styknōńć dlo tych wszyjskich, kere majōm rade je słepać. I beztōż tyż terŏzki już łod kielanostuch lot napoczynŏ sie je ze srogim fajerym, ze szipc paradōm duldać, iże niyftore wōntpiōm eźli łōne bydzie dalszij take dobre, eźli niy bydzie łōne skrōny tego gorszyjsze. Ze tym „bożole” to jes gynał tak choby ze modōm dziołchōm, ze świyrgołuszkōm, dlŏ keryj jeji ristik, jeji szkowroźność jes nŏjistniyjszōm szykownościōm. Jes to po jednych pijōndzach ze dziywczycōm i modym winym, bo i jedne, i druge na isto pierōnym wartko dojzdrzywajōm a nŏjlepszij podłajżōm kej sōm richtik mode i friszne. To jes nŏjbarzij wywołane wino we krisie Beaujolais (Bożole), kery przinoleżi do Burgundii (Bourgogne) i wszyjskie, ftore chałzyrujōm, wandrujōm po tyj dziydzinie mogōm we tyn razinku dziyń coch skorzij gŏdŏł nasłepać sie tego wina we Dijon, Nevers, Auxerre, Le Creusot, Chalon-sur-Saŏne abo Montceau-Les-Mines. Nŏjwiyncyj atoli tego wina idzie nŏjść we Lyonie kaj podŏwane jes we takich dymiōnkach podanie nikiej inksze wino, łod cyzarokōw, ałstrijacki Heuriger, kerych jŏ sie miŏł przileżitość natutać we Wiydniu na Grinzigu. Niy trza tyż za dugo doczkać aże bydzie te wino fertig do słepaniŏ. Już za jakiesik kielanŏście miesiyncy jes łōne do słepaniŏ. Skuli tego tyż jes łōne tōńsze łod inkszych zortōw, ftore muszōm lygŏwać gryfnych porã lŏt.
Wiycie, tam u tych Żabojadōw na łostatek listopada to te burgundzke wino leje sie faskami. Te, ftore sie na winach rozumiōm, ftore miarkujōm, kere jes śnich nŏjlepszyjsze, to gŏdajōm, iże te „bożole” listopadowe jes ciynke, ciyrpke i gorzkowate. Niy mŏ we sia nic, coby szło wymŏwiać, kej jim leberki bydōm sztinkrować.
Nale, przeca, jakech już sam rzōndziōł, my wszyjskie Polŏki i niy-Polŏki rade przijimōmy auslynderske, cudze zwyki, i zawdy tak przecamć bōło. To jes ta naszŏ dziedzina, kaj przijmli sie take duperszwance jak Halloween, kej to dziecka polōm świycki we wydubanych, prōznych baniach, swańdajōm sie po chałpach, strŏszajōm sōmsiadōw, chichrajōm sie, larmujōm i zgobiōm wiela sie ino dŏ. Ło tych dioseckich „walyntynkach” już sam ani niy spōmna. Cosik ino mi sie zdŏ, co – jak wiym mojich landsmanōw – chycōm nasze wszyjsko, co ino capi cudzym, auslynderskim cuchym; chycymy na isto kŏżdy belakwaster.
A cōż sie to bydymy zŏwiścić ! Prŏwda ? Bydzie jedyn nowy fajer, to i dobrze!
Aha… mie tyż napytali na latośny fajer skuli tego wina, nale to niy dlō mie… pierōnym niy mōm rŏd niyzdrzałego wina!
Dykcjónôrz:
chichrać się – śmiać się, naśmiewać się;
biszof – biskup;
ristik – dziarskość, żywotność;
szkowroźność – rześkość, świeżość;
podłajzić – tutaj: smakować;
chałzować, chałzyrować – włóczyć się, wędrować bez celu;
dymiōn, dymiōnka – baniak do fermentacji wina, gąsior szklany w koszu;
nantutać – napić się dużo, nażłopać się;
duperszwanc – bzdury, bzdety, dyrdymały, androny;
Błozny…
To bóło jakiesik pôrã lôt tymu nazôd. Wtynczôs ze kamratami mieli my rade wandrować, hałzować bele kaj i to nôjczyńsij cugami. Tak tyż bóło i przi tym cufalu, kiery kciôłech łopedzieć.
Wybrali my sie ze kamratami we piyńciórka do Berlina. Szło już wteda tyrać po dôwniyjszyj Deutsche Dramatische Republik ino ze dowodym osobistym. Wiycie, jak to bóło: rukzaki, gitary, pôrã marek w kabzi, kielanoście flaszek piwa na dróga i hajda …
Przejechali my już Wrocław, dojyżdzómy do Zgorzelca a sam łoroz wlazuje do naszygo kupyju szafnerka .. gryfnô bóła i … modo. Łobejzdrzała ci gynał nasze bilety, dała nóm je nazod, zasalutiyrowała nóm, wylazuje ze kupyju a jedyn nasz kamrat Jorguś Bajcyk po cichuśku, pod fusiskym gôdô:
– Darzi nóm sie … udało sie nóm ….
Ta szykowno szafnerka ino sie na piyńcie łobyrtała, wlazła rajn do naszygo kupyju i dôwej juzaś kce łod nôs te bilety. Połoglóndała je jesce barzij gynał, datum sprôwdziyła, pokiwała gowóm i dała nóm je nazôd. Zasalutiyrowała i wylazuje na wagónowy flur. Jesce bóła we dźwiyrzach kupyju jak Jorguś juzaś szeptłym godo:
– Podarziło nóm sie chopy. Udało sie …
Ale szafnerka juzaś to usłyszała, łobejzdrzała sie, wróciyła sie nazôd i ze takim fałesznym uśmiychym kôzała nóm juzaś pokôzać swoji bilety.
A my ja, chyntnie, czamu by niy, już wycióngómy bilety ze briftasiów i ze chichraniym sie dowómy tyj szumnyj dziołsze, tyj szafnerce.
Łóna ci te bilety jesce rółz, jesce barzij prawie, akuratnie łobadała. Kukła i na tego naszego łorła ze sztympla i ze letkim niydowiyrzaniym dała ci nóm je nazôd. Już, już miała juzaś wylyjźć ze naszego kupyju, już bóła we dźwiyrzach, jesce rółz sie tak na nôs jakosik łostrzymnie kukła ale we tych dźwiyrkach sztopła, łobejzdrzała ci sie na nôs, zwyrtła sie na piyńcie i wróciyła sie rajn do tego naszygo kupyju. Gymba ji sie takô szykownô, czyrstwô zrobiyła, we łocach szło uwidzieć jakosik uciycha i łóna ze herskim uśmiychym na swojij urodnyj fresulce tak jakosik opaternie napoczynô:
– Suchejcie karlusy, jô wóm na isto nic na łujmie niy zrobia, nic niy rzykna złygo i niy dóm żôdnyj sztrofy, ale rzyknijcie mi ino, ło czymeście medikowali jak wasz jedyn kamrat fórt gôdôł, co wóm sie udało?
Co mielichmy robić? Trza bóło dziołsze razinku pedzieć, co my zrobiyli.
– Wiedzóm łoni paniczko my … my sie ciupnyli, pozamiyniali biletóma !!!
Dykcjónôrz:
rukzak – plecak;
szafnerka – konduktorka;
kupyj – przedział;
pod fusiskym – pod nosem, pod wąsem;
darzi nóm sie – poszczęściło nam się;
flur – korytarz;
briftasia – podtfel;
chichranie – śmiech, podśmiewanie się;
łostrzymnie – nieśmiało, wstydliwie;
zwyrtnóńć sie – obrócić się;
czyrstwy – rumiany;
wrócić rajn – wrócić do środka;
herski uśmiych – (tutaj) ładny uśmiech;
urodnô fresulka – urodziwa twarzyczka;
opaternie – ostrożnie, spokojnie;
na łujmie – wbrew, na przekór;
sztrofa – kara;
medikować – myśleć;
ciupnóńć sie – (tutaj) zamienić się;
Boże Ciało…
Latoś Boże Ciało bydymy fajrowali do kupy ze Dniym Mamulki. Ale jŏ sam terŏzki kciŏłbych połozprawiać ino ło tym Bożym Ciele abo jak ci sie to terŏzki gryfnie mianuje: „Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa”.
Bezmać wszyjsko to wypokopiōł taki papiyż Urban IV a przikwolōł na zicher we 1314 roku inkszy papiyż – Klemens V. Te świynto zawdy trefi na jedynŏsty dziyń po Zielōnych Świōntkach, tōż tyż nigdy niy ma tego we tyn sōm dziyń we kalyndŏrzu, chocia zawdy to musi być szczwŏrtek. Ze kŏżdym srogszym fajerym skuplowane byli roztomajte powiarki, choby ino take:
„Kej we Boże ciało pogoda darzy,
bydzie roczek dobry dlŏ gospodŏrzy.”
abo:
„Kej na Boże Ciało dyszcz bywŏ,
siece tyż niyskorzij we piyrsze żniwo.”
Roztomajte tyż byli zwyki skuplowane ze Bożym Ciałym. Takim szykownym, gryfnym zwykym bōło plecynie srogich i blank maluśkich wiōnkōw. Wiōnki sie plytło na Boże Ciało, ale niyskorzij po poświyncyniu bez kapelōnka wisieli łōne jesce bez cŏłkŏ „oktawa” we kościyle, coby nabrali festelnyj mocy. Bez ta „oktawa” we cŏłkim kościele wōniało tymi ziylami, a tyn cuch to tyż bōł taki richticzny znak „cnoty” wszyjskich, kerzy te wiōnki na ōłtŏrzu skłŏdali.
Te wiōnuszki byli choby palmy ze niydzieli palmowyj. Byli na wszyjsko dobre i kŏżdy sie tropiōł, coby śniymi nastyknōńć dōma. To byli na isto nŏjlepszejsze medikamynta, i to niy ino skuli przōniŏ, bo tyż i na pierōny, na rzgmoty, na łogiyń, na dobre żniwo, na gradobicie, coby sie gadzina dobrze chowała, i na co tam jesce. Już łod blank starego piyrwyj, we staropolskim lynzyku gŏdało sie, iże idzie kōmu „wiōnkami nakadzić” lebo kej tam kōmu zawdy wszyjsko blank letko szło, to sie gŏdało, co łōn choby „wiōnki wiŏł”.
Take wiōnki to tyż byli festelnie ważne dlŏ dziołchōw, ftore plytli ze lilowych, czerwiōnych i biŏłych kwiŏtkōw, kere byli maluśke, coby ino łobranymu synkowi na lewo graca szło wrajzić jesce skorzij zrynkowinowego piestrzōnka. A kej taki karlus nic niy zgłobiōł dziołsze na łostuda i prziszŏł śniym juzaś na sobōtka, na świyntego Jōna, to wtynczŏs, we ta jedna ino noc wszyjsko mu sie mōgło ze tōm dziołchōm przidarzić. Nŏjważniyjsze, ale ino dlŏ jōngferek byli wiōnki ze krziżowygo ziylŏ (ruty) ło kerym już pisŏł i nasz Jan Kochanowski, a to możno skuli tego, co listecki tyj ruty i pod śniygiym byli zawdy zielōne, znaczy poradziyli jak te dziołchy uchować to, co dlŏ dziołchy bōło ci bezmać nŏjważniyjsze. Nō, terŏzki już przeca żŏdnŏ dziołcha to sie cheba ło to niy trŏpi i krziżowe ziyle (ziyle heksōw) sie już blank na merta zwekslowało. Juzaś tym synkōm, łochyntolōm, kerym abo dziołcha, abo jeji łojce niy byli radzi, bele kaj sie podciepowało szykowny wiōnek ze grochowiny. To już je ale blank inkszŏ bŏjka.
Boże Ciało to tyż procesyje. Kej tak dobrze posznupać, to mocka idzie nŏjść takich, kerzy ło tym gryfnie pisali. Bōł taki zŏcny mōndrok, profesor Jan Stanisław Bystroń, kery kejsik napisŏł ci bōł szykownie, jak to nasz krōl Jan Kazimierz przikazywŏł już we 1658 roku (takij kupieckij „konfratyrni”), coby „..wszyscy ogółem bracia sami (…) i ich faktorowie albo słudzy starsi (…) w szaty przystojne i poczciwe przybrani niech się zejdą (…) z muszkietami albo rusznicami, z szablami polskimi albo niemieckimi, pospołu z chorągwią Bractwa pospolitą, z bębnami, trębaczami, także jeżeli można z muzyką przystojną (…) porządnie na procesji i na każdym akcie niech będą. Najświętszy Sakrament (…) niech poprzedzają, i to trzeźwi, skromni i pokorni.”
Tak sie miarkuja, iże Boże Ciało to je nŏjbarzij paradne, nŏjszykowniyjsze świynto. Śtyry ōłtŏrze sprawiōne bez parafijanōw. Smōnd kadzidła, kwiŏtki ciepane bez dziecka na cesty przed Przenŏjświyntszym Sakramyntym nad kerym niesōm baldachin, śpiywanie, rzykanie, kŏzania, egzorty. I idzie sam pedzieć słōwecka za Tadeuszem Makowieckim, mōndrokiym, profesorym ze Torunia:
„Pod baldachimem z gorącej mgły i złota
(na wysokich drążkach niosą go anieli)
Słoneczna monstrancja rzęsiście migota.
Złociście się weseli.
A w dole chwieją się, chwieją aż do ziemi
Kłosy zbożne, pobożne, kornie, nieśmiało,
W chrzęście nie słyszą, jak w nich cicho tajemnie
Rośnie chleb – Boże Ciało.”
Terŏzki już możno niy, ale za starego piyrwyj, to jesce i mōnstrancjŏ prziblykali wiōnkami. Niyskorzij wiōnki i ta cŏłko ziylynina wiyszało sie na ścianach, we winklach, za rōmami łobrŏzkōw, nad dźwiyrzami i jak te świyntojōńskie.
Dykcjónôrz:
wypokopić – wymyśleć;
przikwŏlić – tutaj: potwierdzić;
wŏniać – pachnieć;
zrynkowinowy piestrzōnek – pierścionek zaręczynowy;
zgłobić – napsocić;
trŏpić sie – martwić się;
Ptôki…
Kŏżdy chop, kiery by kciŏł coby go chopym mianować, musi mieć jakiegosik ptŏka, abo jak inksi gŏdajōm – „hobby”.
Sōm take, ftore sztaplujōm brifmarki. Inksze cichtujōm briwy, mewki, basztardy lebo kanary. Jesce inksze trzimiōm we zegrōdku kormiki, krōle lebo roztomajtŏ gowiydź. Zasik nieftore poradzōm bez trzi dni za rajōm szkacić. A sōm ci i take u nŏs, kiere ciōngnōm roztomajte gupiki, skalary, paletki i inkszyjsze fisze, a skuli tego muszōm ciyngiym chytać waserflyje i bele jake glizdy.
A moge być i tak jakech usłyszŏł kiejsik wele naszygo familoka. Łozprawiali trzi sōmsiŏdki.
– Mōj to ci mŏ takigo ptŏka – padŏ jedna śnich – iże poradzi dwa dni zicować we gołymbniku aże jego briwy ze flugu przifurgnōm.
– A mōj – pado na to drugŏ – to ci durch szkyrtŏ tymi szkartkōma, łoglōndŏ te brifmarki, rōłz je wtyknie tam, rołz zasik kaj indzij. Nō, mŏ jak gŏdŏ take „hobby”.
– A bogać tam – gŏdŏ trzeciŏ – mōj to ci mŏ dziepiyro „hobby”, ptŏka … łōn durch słepie choby gupi!!!
Nŏjgorzij to bōło ze starōm Gōminiorkōm. Tak sie tropiōła, tak sie starała ło swojigo chopa aże polazła kiejsik do dochtora, wiycie, tego łod gupielokōw.
– Panie dochtorze, dadzōm mi jake pile abo co, cobych mojigo chopa sztopnōńć, zahaltować we chałpie mōgła, coby łōn mi ciyngiym niy wylazowŏł z dōma i sztyjc bele kaj niy gymziōł.
– Wiycie paniczko – padŏ dochtōr – musicie nojńść tyż take „hobby” jak wasz chop. Mŏ łōn jakesik gryfne „hobby”?
– A mŏ, mŏ… mode blōndiny ze dugimi szłapami i gryfnymi cyckami!!!
U nŏs na Pniokach bōł ci jedyn briftryjger. Niy dosik, iże musiŏł tōmpać ze sztoku na sztok – jesce niy bōło kastli we siyniach – to kiej ino wećkoł łobiŏd, zawiyrŏł sie we izbie i sztyjc sztaplowŏł, przebiyrŏł, hebowŏł te brifmarki. Jego starŏ niy szczimała podwiyl tego niy miała zatela. Narychtowała sie dlŏ sia dwa kofry i ruk-cuk pofurgła fligrym do Afriki. Niy zetwało wiela, ani sie chop niy pozdoł i baba sie przikwanckała nazŏd do chałpy. Chop sie uradowŏł i łod dźwiyrzy padŏ:
– A jakiesik brifmarki mŏsz dlō mie? Ja?
– Brifmarki, brifmarki. Doczkej to uwidzisz – padŏ jego starŏ.
Za dziewiyńć miesiyncy baba śległa i uplōncnōł sie maluśki nyjgerek.
Chop tak gawcy i czekŏ aże mu baba to wszyjsko gynał, direkt wyekleruje.
– Nō i cōż sie tak gupio filujesz? Ty ino te twoje brifmarki, a jŏ ci ciyngiym gŏdała cobyś te fōncle we izbie na noc… gasiōł.
Nō, i jesce na łostatek ło tych ptŏkach. Przikarycyła sie kiejsik baba do alwokata, bo niy poradziōła ze jeji chopym dugszij szczimać.
– Panoczku, jŏ bych kciała szajdōng ze tym mojim starym, bo łōn nic ino we tych brifmarkach gracŏ, kajpluje, machluje a na mie ani niy kuknie. Nō i pedzōm mi łōni wiela musza zabulić?
– A mŏcie jakisik przocieli we Miymcach?
– Ja. Łojcōw i bracika.
– Nō, to by uczyniōło ze dwa tysiōnce ojro.
– Co wyście łogupli? Za poła tego, to jedyn jejigo przociel te jejigo brifmarki poszmaruje trutkōm na szczury i łōn sōm kipnie.
Dykcjónôrz:
sztaplować – tutaj: zbierać;
cichtować – hodować;
gowiydź – zwierzęta domowe, drób, ptactwo domowe;
szkacić – grać w śląską grę karcianą, w skata;
waserflyje – dafnie, rozwielitki (pokarm żywy dla rybek);
briwy ze flugu przifurgnóm – gołębie przylecą ze swoich lotów;
gymzić – chodzić bez celu, łazikować, włóczyć się, wałęsać;
briftryjger – listonosz;
baba śległa – kobieta urodziła;
uplōncnōńć sie – urodzić się;
fōncle – słabe żarówki;
alwokat – adwokat;
Marzec szejśćdziesiōntego łōsmego roka…
Niy wiym po jakiymu, ale we tym marcu to mi sie wszyjsko tak jakosik do kupy metlŏ. Kejsik, za samotnego, za fyrnioka miŏłech rŏd łamzić po roztomajtych kafyjach, szynkach i tam bele kaj. Bōł ci taki jedyn gryfny kafyj we Katowicach, kery sie „Miskolc” mianowŏł. Maluśki, zawdy pŏłny, ale jŏ miŏł już take łoko u szynkiyrki, iże zawdy dlō mie sie tam jakisik plac znŏdła, cobych sie mōg zicnōńć. A miołech rŏd taki madziarski likiyr słepać „Hubertus” (ło czymech już niyrōłz spōminŏł). Niy, cobych bōł fyrszt, myśliwiec, to niy. Jŏ to miŏł rŏd i to jesce skuli tego, że tam we tym „Miskolcu” bōła gryfnŏ dziołcha kelnerka. Po jakiymu jŏ to dzisiej spōminōm? Ano, skuli tego, co wlŏz mi do gracy taki tomik sztrofek, kere kejsik napisŏł łojciec mojigo kamrata ze chymicznego technikum, Stanisław Jędrzejek. Łōn ci bajstlowŏł roztomajte sztrofki ze tych naszych powiarkōw. Wszyjskie znŏcie powiarka, iże „kaj dzioboł niy moge, tam baba pośle”, pra? I tyn kamratowy łojciec napisŏł bōł tak :
„Gdzie diabeł nie może tam babę pośle.
Nieprawda! – pewna dama odparła wyniośle.
Nikt dzisiaj nie uwierzy w to głupie gadanie.
Bo bab już przecież nie ma, tylko same panie.
Owszem – ktoś mruknął – ale te paniusie,
Zbyt łatwo ulegają diabelskiej pokusie.
Z tej racji wynika prawda oczywista,
Że diabeł dosyć często z ich usług korzysta.”
Nō, i beztōż, coch tam zolyciōł we tym „Miskolcu”, dostŏłech sie do heresztu. Ja, do heresztu. Bōło ci to śtyrnŏstego marca we tym łoszkliwym 1968 roku. Jakech to miŏł we zwyku, szluknōłech małowiela tego „Hubertusa”, połozprawiŏłech ze tōm gryfnōm dziołchōm i smōwiōlech sie śniōm na wieczōr, iże pōjńdymy potańcować do takij knajpy „Monopol” kole banhowa we Katowicach. Podwiyl co, spichnōłech sie z kamratym i podeptali my jesce do takigo szynku na Mariackŏ. A sam sie wija, chaja zrobiyła. Sztudynty wyrŏbiali wiela wlejzie we tych Katowicach. Jednych autokami wykludziyli do heresztu a te, kerym sie udało pitnōńć, wyrŏbiali na ulicach. Juzaś we wszyjskich werkach, na grubach tyn ci „aktyw robotniczy” wywrzaskiwŏł tam roztomajte take gupoty (niy byda sam powtŏrzŏł, bo starsze boczōm, a te modsze, a tych modszych – to psinco łobłajzi terŏzki). Styknie co rzykna, iże i mie ze kamratym wkludziyli do kibitki i wywiyźli na kōmynda. I terŏzki łobejzdrzijcie. Jŏ niy bōł wtynczŏs sztudynt. Jŏ robiōł już we werku. A zōłwizōł mie zawarli, chociach ino gawcōł i festelnie mi sie ta chaja podobała. Nŏjgorzij, iże niy wiedzieli te ichnie policajty, co symnōm zrobić. Bo to niy sztudynt ino robol. Protystuje skuli tego co dziŏło sie we Warszawie we „Dziyń kobiyt”, abo jes wnerwiōny na – jak to wtynczŏs klyciyli – „antysocjalistyczne i syjonistyczne elementy”. Nŏjbarzij to sie tropiōł taki jedyn porucznik, naprany jak kalny ślyp, kerymu z gymby capiōł „wykwintny bukiet” gorzŏły i machory, a ło kerym kamraty gŏdali:
– Łōn jes jak rzyka!!!
– Ja, skuli tego, co łōn z gōr pochodzi?
– Niy! Tyż niy moge żyć bez koryta! I to do dzisiŏj!
Niyskorzij dostŏłech dwa razy kneblym bez rzić i kŏzali nōm ze kamratym deptać do dōm. Tela ino, co ta frela z kerōm bōłech ugŏdany, niy doczkała sie na mie i cŏłke moje zolycynie zdało sie psu na buda. I, niy jeżech blank pewny, czy mi to na dobre wylazło abo niy, bo możno niy bōłbych terŏzki wrōłz ze mojōm Elzōm.
Łozprawiali jesce wteda taki wic: Stary profesor, kerymu już nic niy poradziyło zaszkłōdzić chyciōł sie ze swojimi sztudyntōma pograć we pokera. Szpilowali tak bez cŏłkŏ noc i nad rańcym tyn profesor gŏdŏ:
– Wōm to chopcy dobrze, protystujecie a terŏzki fukniecie do prykoli i mŏcie pokōj!
– A Łōni, panie profesorze? – pytajōm sztudynty.
– A jŏ, to musza sie jesce chocia wodōm łoszpluchtać!!!
Dykcjónôrz:
fyrniok – kawaler;
zolycić – flirtować, randkować, umawiać się;
spichnōńć sie – spotkać się, trafić się, trafić na siebie;
capić – śmierdzieć;
fuknōńć – wskoczyć;
łoszpluchtać sie – opłukać się;


text:
Krabatowe swjedźenske hry drje dyrbjachu lětsa w Čornym Chołmcu wotprajić. Za to pak so tam přichodny tydźeń z kinowym lěćom event hinašeho razu započnje.
Čorny Chołmc (SN/MWj). Tež w koronowych časach so Čornochołmčanski Krabatowy młyn wot 2. julija hač do 30. awgusta na wulke kino pod hołym njebjom přeměni. Krabatowe filmowe nocy přeprošuja lětsa na 35 wječorach na kinowe předstajenje z wotstawkom. Stajnje wot štwórtka hač do njedźele pokazaja nowe filmy z Hollywooda, klasikarjow, kultowe filmy a najwšelakoriše němske paski, praji zamołwita za zjawnostne dźěło Katja Wersch. Předpředań je so hižo minjenu wutoru započała.


text:
Beno Šołta
Hauptinhalt
Najradšo je Beno Šołta live wonka po puću, hač na póstnicach, w přirodźe abo při kupanju w zymnej wodźe. Hewak smali ze sportowymi črijemi po Łužicy.
Što dokładnje činju …
- moderěruju rańše a njedźelniše wusyłanja
- přihotuju wusyłanja
- a najradšo sym live wonka po puću, hač na póstnicach, w přirodźe abo při kupanju w zymnej wodźe
Mój lětnik …
1984
Hdźe sym wotrostł, hdźe bydlu dźensa …
-w krasnym Róžeńće sym wotrostł, a hačrunjež bydlu w Miłoćicach, sym přeco hišće Róžeńčan
Moje wukubłanje/studij …
sym wukubłany fachowc za multimedia
Mój puć k rozhłosej …
- přez něhdyšeho redaktora sym w meji 2002 připadnje k Satkuli přišoł
- 12 lět sym so tam wucychnował a při tym wjele wot staršich kolegow nawuknył a sej wothladał
- paralelnje stajnje hižo přinoški a dźěła za “wulki” rozhłós přewzał
- z lěta 2009 swobodny sobudźěłaćer pola Serbskeho rozhłosa
Što so mi na mojim dźěle lubi …
- najradšo sym live po puću a pokuknu do wšěch móžnych stwow a dam sej cyle zajimawe podawizny powědać
- stajnje zaso něšto přinawuknješ a zeznaješ a so dźiwaš, wo kotrych zajimawych powołanjach/hobbyjach/stawiznach móža Serbja powědać
Što činju w swojim swobodnym času najradšo …
- smalu po Łužicy ze sportowymi črijemi, wubědźowanskim kolesom abo płuwam w našich chłódnych hatach a jězorach
- ale prewšo rady dundam tež něhdźe po swěće
Moje žiwjenske moto …
Njebjer žiwjenje pře chutnje, hewak to njepřežiwiš.


text:
Mjezynarodne sydlišćo a wuznamne duchowne srjedźišćo Serbow
Dźensa před 300 lětami, dnja 17. junija 1722, bu w lěsu mjez Lubijom a Žitawu štom pušćeny. Wšědny to tehdy podawk a tola je slědy w swětowych, runje tak kaž we łužiskich a serbskich stawiznach zawostajił. Štom trjebachu za twar noweho sydlišća, kiž sej čěscy eksulanća na kromje Berthelsdorfskeho kubła při wikowanskej dróze natwarichu. Sydlišćo mjenowachu Herrnhut, čěsce Ochranov, dokelž měješe „pod Pánovou ochranou“ stać. Z toho nasta serbske pomjenowanje Ochranow.


text:
Grzegorz Religa, Kazimierz Suwalski, Franciszek Majstrak, Piotr Żelazny, Piotr Kołsut, Jerzy Lichomski, Małgorzata Pastuszek, Kazimierz Kuśmierski, Teresa Partyka, Ewa SitkowskaNowa Medycyna 2/1999
Piotr Kołsut, Kazimierz Suwalski, Franciszek Majstrak, Jerzy Lichomski, Krzysztof Kuśmierski, Teresa Partyka, Grzegorz Religa, Zbigniew Kacprzyk, Ryszard JackowskiNowa Medycyna 2/1999
Kazimierz Suwalski, Jerzy Lichomski, Małgorzata Pastuszek, Jan Heybowicz, Ryszard Jackowski, Franciszek Majstrak, Ewa Sitkowska, Magdalena Rzączyńska, Zygmunt SadowskiNowa Medycyna 2/1999


text:
Što je Budyske wokrjesne rjemjeslnistwo loni docpěło a kak startuje do noweho lěta? Axel Arlt je z jeho jednaćelku Sabinu Gotscha-Schock rěčał.
W kotrych wobłukach sće lońše předewzaća spjelnili?
S. Gotscha-Schock: „Dorostowe dźěło“ w swójskim domje smy derje zmištrowali. W měrcu 2016 wuzwolichu zjednoćenstwa elektromištra Franka Scholzu za noweho wokrjesneho rjemjeslniskeho mištra, po tym zo bě so třěchikryjerski mišter Joachim Winter staroby dla na wuměnk podał. W našich zjednoćenstwach su kubłanja minjene lěta dale přiběrali. Nimo powšitkownych poskićachu wone tójšto fachowospecifiskich kubłanjow, na přikład za sobudźěłaćerjow pjekarnjow, za instalaterow hač k zjawnemu předstajenju trendow frizurow.
Wjeršk bě zawěsće tež akcija „Dźakuju so“.
S. Gotscha-Schock: Akcija bě jara poradźena. Jadro bě wubědźowanje za rjemjeslniskich kupcow. Nimo hłowneju mytow – kónc tydźenja w Berlinje a kolesa – móžachmy wjace hač 50 dalšich mytow wulosować. 10. nowembra na hromadźe z IKK classic organizowanym „dnju strowoty“ smy je přepodali.
Z kotrymi ćežemi sće so bědźili?
Za nowe lěto je sej tež Towarstwo Cyrila a Metoda znowa wosebity kulturny wjeršk předewzało. Cordula Ratajczakowa je so z předsydu TCM Jurjom Špitankom rozmołwjała.
Kotry kulturny wjeršk lětsa planujeće?
J. Špitank: Chcemy oratorij „Serbske jutry“ Jana Cyža a Chrysty Meškankoweje, kotrejež prapremjeru dožiwichmy 2013 w Chrósćicach, znowa předstajić. Budźe to tróšku skrótšena wersija, kotruž je hudźbny nawoda Friedemann Böhme zhromadnje z komponistom zdźěłał.
Što je Was k tomu pohnuło?
J. Špitank: Tehdy smy so hižo wo to prócowali, oratorij tež w sakskej stolicy předstajić, štož pak njeje so poradźiło. Běch za to, jón w Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi přednjesć, wšako bě Alojs Andricki, kotrehož teksty z listow w oratoriju wužiwaja, tam jako jenički serbski kapłan skutkował. Chcemy serbsku duchownu kulturu tež ludźom w sakskej stolicy zbližić, a lětsa budźe tak daloko.
Štó budźe předstajenje spěchować?
Zbrašeni dźěłarnje swj. Michała z Pančic-Kukowa su lětsa w septembru we wobłuku Połčničanskeje wustajeńcy skulpturow Markusa Keulera wosebity rejwanski projekt předstajili. Měrćin Weclich je so z nawodu dźěłarnje Andreasom Ošiku wo projekće a dalšich předewzaćach ze zbrašenymi rozmołwjał.
Kak z rejwanskim projektom „zbrašeni zetkawaja wuměłstwo“ pokročujeće?
A. Ošika: Klóšter Marijina hwězda budźe 24. a 25. junija 2017 stacija łužiskeho wuměłstwoweho busa. Tón kónc tydźenja chcemy zajimcam rejwanski program předstajić. Do toho zbrašeni wězo pod profesionalnym nawodom dale intensiwnje a prawidłownje zwučuja.
Kak wažne tajke a podobne projekty za nich su?
Wojerowske wuměłstwowe towarstwo je z dwurěčnosću regiona wusko zwjazane a zhladuje na lěto połne podawkow. Z předsydu Martinom Schmidtom je so Andreas Kirschke rozmołwjał.
Kak hódnoćiće lěto 2016 za towarstwo?
M. Schmidt: Bě to intensiwne lěto z bohatymi žnjemi. Wjace hač 70 zarjadowanjow smy přewjedli – čitanja, přednoški, koncerty, matineje, wustajeńcy, wulěty a samo dźesać literarnych wuchodźowanjow na temu Brigitte Reimann. Mějachmy samo hosći z Ameriki. Wosebity projekt „Ze žiwjenja Brigitty Reimann“ zwoprawdźichmy z hudźbnej šulu. Šulerjo słyšachu časowych swědkow, kotřiž běchu Reimann hišće wosobinsce znali. Na zakładźe toho spisachu šulerjo mału dźiwadłowu hru „Kak nasta Wojerowski młodźinski klub“.
Kajke bě čitanje z Kitom Lorencom?
M. Schmidt: Za nas bě wone jara wažne. Kito Lorenc čitaše basnje druhich awtorow, kotrež bě wón aktualnje do němčiny přenjesł, kaž tež teksty ze swojeje zažneje twórby „Struga“. Wot lěta 1970 smy z nim w rozmołwje zwjazani.
A matineja na česć Jurja Brězana?
W Ralbicach ma dipl. med. Gerd Jahny swójsku lěkarsku praksu. Internist je runja swojim kolegam, domjacym lěkarjam, wustojny w najwšelakorišich medicinskich wobłukach. Měrćin Weclich je so z nim wo chłóšćenju rozmołwjał.
Móže to strowe być, štož ludźo na dohodownych wikach zjědźa a wupija?
G.Jahny: Zasadnje njeje to njestrowe. Wšako měli to rozumnje činić. A poprawom tež nješkodźi, hdyž jónu přez postronki bijemy a raz dwaj nopaškaj horceho wina pijemy, k tomu poprjančki a praženu kołbasku jěmy. Njestrowe jenož je, činimy-li to přehusto.
Tež na wjesnych a druhich swjedźenjach so wjele pije a jě. Je to „zadźerženske wašnje w zhromadnosći“?
G. Jahny: Zasadnje je to woprawdźe skupinska dynamika. Ta nas často zawjeduje tak činić kaž druzy, zo njebychmy zboka stali. We wokolinje kaž na adwentnych wikach su tež wónje a aromy, kotrež so wupřestrěwaja. To wuwabja apetit. Jěmy rady tučnišo a wjace słódkeho, štož pak ćěło scyła njetrjeba.
Pomha běhać punty wotbyć?
Hórnikečanska energijowa fabrika chce klětu zajimcow přeprosyć, so na slědy swj. Borbory we Łužicy podać. Cordula Ratajczakowa je so z kuratorku Barbaru Brunner rozmołwjała.
Što je Was inspirowało, tajku turu poskićeć?
B. Brunner: We wobłuku rešeršow za wosebitu wustajeńcu, kotraž je pola nas hač do 4. junija přistupna, rozsudźich so wuskušować, kak je Borbora w našej kónčinje zastupjena. Z toho nastachu pokiwy za wulěty, kotrež móže sej wopytowar přehladki jako pohladnicu sobu wzać, zo móhł so sam na puć podać. Tak zrodźichmy ideju, wotpowědnu turu poskićeć, na kotrejž wodźimy zajimcow w běhu dnja wot jednoho městna na druhe. Stawizny wo jednotliwych postawach swjateje Borbory we Łužicy skića napjate stawiznički.
Na kotrych městnach je swjata swoje slědy we Łužicy zawostajiła?
Njedawna wuprawa delegacije Łužiskich Serbow do Waliziskeje je mjez wobdźělnikami trajny zaćišć zawostajiła. Dr. Fabian Jacobs z Budyskeho Serbskeho instituta je na někotre prašenja Milenki Rječcyneje wotmołwił.
Kak widźiće poskitk Domowiny, so pola druheje mjeńšiny rozhladować?
Dr. F. Jacobs: Sym jara dźakowny, zo smědźach jako zastupjer Serbskeho instituta skupinu přewodźeć. Předewšěm spodobał je so mi perfektny přihot programa. Tak bě móžno w krótkim času kompleksny dohlad do waliziskeje mjeńšinoweje politiki kaž tež do přichoda rěče a kultury dóstać.
Byšće sej dalše wuprawy přał a čehodla?
Na kóncu Smolerjoweho lěta je Měrko Šołta serbsku zjawnosć z nowym widom na Smolerjowe „Pěsnički“ překwapił. Cordula Ratajczakowa je so z publicistom-slědźerjom rozmołwjała.
Čehodla sće so z „Pěsničkami“ zaběrał?
M. Šołta: Hižo dlěši čas mi napadny, zo njebě hišće nichtó zakładnu publikaciju serbskeho wozrodźenja dokładnje analyzował. Pytnych to při lětdźesatki trajacym wobchadźenju z nimi. A jako so mje redaktorka Rozhlada wopraša, hač njemóžu jej něšto přidźěłać, započach ze skoro lěto wužadacym dźěłom.
Kak hódnoćiće zajim za Smolerja?
M. Šołta: Mam zaćišć, zo so tajke wažne róčnicy z wulkim hołkom a tołkom swjeća, kritiske rozestajenja pak witane njejsu. Naši oficialni – funkcionarojo, zamołwići a sobudźěłaćerjo serbskich institucijow, wědomostnicy a wučerjo – chcedźa radšo swjedźenske narěče a hódne swjatočnosće měć. „Njech wostanje wšo tak, kaž smy to zdawna zwučeni – změny jeno znjeměrnjeja.“
Sće so na nowe žórła złožował?
Po njedawnej premjerje synchronizowaneho filma „Peeweeje – mišterstwa na lodźe“ wuńdźe nětko tež wotpowědna DVD. Cordula Ratajczakowa je so rozmołwjała z Michaelu Hrjehorjowej, kotraž stara so w Rěčnym centrumje WITAJ wo synchronizaciju filmow.
Kak nasta ideja, filmy synchronizować?
M. Hrjehorjowa: Nastork dał je jednaćel Domowiny Bjarnat Cyž, kiž bě wjacore lěta čłon Rozhłosoweje rady MDR. W tym zwisku wopytowaše wón filmowe festiwale, tež „Šibałc“ w Kamjenicy, a nawjaza kontakty. Tele styki su so wuwili, a wupytamy filmy z festiwalneho programa. Mjeztym smój z Michałom Cyžom z Budyskeho studija Sakskeho wukubłanskeho a wupruwowanskeho kanala štyri hrajne filmy synchronizowałoj.
Po kotrych kriterijach filmy wuzwoliće?
Na 7. dołhej nocy krótkofilmow załožby za wuměłstwo Saksko-Anhaltskeje minjeny tydźeń w Halle předstaji Frauke Rahr wurězk ze swojeje filmoweje dokumentacije „Wopyt w domiznje“ wo Rownjance. Cordula Ratajczakowa je so z absolwentku Halleskeje Wysokeje šule za wuměłstwo Burg Giebichenstein rozmołwjała.
Kajki bě wothłós na předstajenje?
F. Rahr: Něhdźe 200 přihladowarjowtam bě. Mějach zbožo, zo su mój film jako prěni pokazali. Tuž bě kedźbnosć ludźi jara wulka. Bě wjele přikleska; w přestawce dóstach hnydom prěni wothłós, přewšo pozitiwny. Sym jara spokojom, zo je so wšitko tak derje radźiło.
Čehodla sće film wjerćała?


text:
Kónc tydźenja bě poprawom wjedro za kupanje abo zaběru w chłódnej pincy. Štóž pak bě so zmužił a sej na hornčerske wiki do Hózka dojěł, njeje to wobžarował.
Hózk (aha/SN). Před 20 lětami kupi sej Christian Schmidt něhdyši młyn w Hózku. Zo njeby twarski kompleks njewužiwany był, zarjadowa sej wón tam z Gundulu Gleinig hornčernju. Swoje wudźěłki poskićowaštaj wšelakim wobchodam, hdźež kwalitatiwnje hódne sudobja za domjacnosće rady přijimowachu. Rozhladujo so tu a tam na hornčerskich wikach zrodźištaj ideju, tajke tež pola sebje w Hózku zarjadować. Kónc tydźenja bě tomu mjeztym 16. raz, zo staj tajke na zahrodźe a na nutřkownym dworje wotměłoj. 20 hornčernjow, tež z Braniborskeje a Durinskeje je tam swoje twory poskićało. Mjez nimi bě wučena keramikarka a dźowka wobsedźerki Josefine Gleinig, kotraž w Hózkowskej hornčerni „Baćonjacy dwór“ sobu skutkuje.


text:
Zwjazk za wobydlerjam přichilenu wobchadnu politiku je tež lětsa pokutny katalog wudał, kotryž je w interneće přistupny. Na stronje „ptački pod ptakoškitom“ rěka, zo ma tón, „kiž dźiwjeho ptaka dosahnje, rani abo mori“, w Sakskej z pokutu hač do 5 000 eurow ličić.
Prašach so na Budyskim krajnoradnym zarjedźe, kak je to z pokutu we wokrjesu rjadowane? Tak na přikład nastupajo wosebje škitanu wosu, kotruž je wobydler Sakskeje „bjez praweje přičiny dosahnył, zranił abo morił“, za čož móža sej wot njeho „wosebitu“ pokutu hač do 50 000 eurow žadać. Njeměł tuž hižo wosu tak bjeze wšeho placnyć? Dunja Reichelt z nowinskeho běrowa Budyskeho wokrjesa mi zdźěli: „Za zarjady zwjazowacy katalog wo pokutnym pjenjezu za přeńdźenja přećiwo zwěrinoškitej njeeksistuje. Chłostajomne po paragrafje 17 zwěrinoškitneho zakonja je, morić rjapnika bjez rozumneje přičiny.“


text:
Druhi captainscup we volleyballu wotmě so njedawno we Worklecach. Hižo loni bu turněr wot sportowcow derje přiwzaty, ale bohužel njemóžach tehdy zhromadnje ze swojim bratrom nastupić. Lětsa přichwata nimale 90 hrajerjow a hrajerkow. Woni běchu w cyłkownje 21 mustwach zasadźeni.
Volleyball na trawniku
Turněr ma dwě kategoriji. Jedna je ludosportowy turněr na trawniku, tamna je beachvolleyball muskich dwójkow w pěsku. Wot popołdnja w dwěmaj wojowaše jědnaće wjesnych a dalšich mustwow na dwěmaj hranišćomaj na trawniku wo dypki. Zdźěla nastachu při tym wuběrne akcije. Wosebje wuzběhnyć dyrbi so tu wukon žonow, kotrež zamóchu často sylne a mócne nadběhi mužow wěsće wotwobarać. We wjacorych cyłkach běchu tež někotři aktiwni hrajerjo a tak wuwi so hižo w skupinje horcy bój. Kaž hižo loni móžeše so Młodźinski klub Smjerdźaca zaso přesadźić.
Beachvolleyball w pěsku


text:
Žórło: Němsko-hornjoserbski słownik (red. Helmut Jenč), Budyšin 1989/1991
Pokazka: Jedna so wo starši słownik, němski a hornjoserbski prawopis njewotpowědujetaj aktualnej normje. Ćišćane wudaće je na předań pola LND.
verschwimmen
1. p|očeć ~óčnje p/ip/počinać njejasny być; daloke hory počinachu dale njejasniše być, pismiki póčnu njejasne być; (zusammenfließen) zběž|eć ~i p, spłuwać p, spłunyć p, płuwać; mi před wočomaj wšo spłuwa; (auseinanderfließen) rozběž|eć ~i p, rozpłuwać p, rozpłunyć p, płuwać 2. verschwommen njejasn|y, njewótry; telewizijny wobraz bě ~y, ~e zwuki


text:
Żymlok
Żymlok (śl-mjym. Sammelwurscht) – je to wuszt ze mjůnszu żymły a śwjyżyj krwje ze wjeprzka a zemlůnych wůntrůbkůw, skůrůw a fetu. Nojczyńśći prziprawjo śe je cwiblům, korzyńůma a majorankym.
Żymloki sům czorno-fjoletowe, majům uůne nojczyńśći skůra zrobjůno ze strzewja. Żymlok mo ksztołt ańfachowygo wusztu a je do 5 cm ruby.
Necowe uodwołańo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Żymlok śląski / zemlok / zemlouk / bułczanka - Mińisterstwo Rolńictwa a Rozwoju Wśi (pol.)
- Wegański żymloki - Nowy ślonski wegański maszket.


text:
Moja angažowanosć za wuchowanje Klětnoho w rozsudnych měsacach měrliweje rewolucije – a pozdźišo tež za Rogow pod wuměnjenjemi wobnowjenja demokratije – ma swoje předstawizny. Tute so njehodźa z někotrymi słowami rozjasnić. Njech su tohodla jenož někotre wuchadźišća naspomnjene, kotrež mje pohnuwachu, so Klětnjanam kónc lěta 1989 a Rogowčanam nalěto 1990 w boju wo přichod jich sydlišćow direktnje přizamknyć – a to w zhromadnosći z mnohimi serbskimi spisowaćelemi, dźiwadźelnikami a dalšimi wuměłcami a kulturnikami:
W etnologiskim wuwiću pisanja je městno jednanja prěnjeho pólneho slědźenja wažny měznik, kotryž so w předmjeće nimoměry rady mystifikowaše a nadal mystifikuje. Zo bych we wobrazach profesije wostał: Mamy před sobu iniciaciski ritus. K prěnjemu razej poda so slědźacy subjekt won do »pola«, zo by wupruwował, što je wot profesorow na uniwersiće nawuknył. Bjez kóždeje wěstoty ma nětko wonka (potajkim w dźiwiznje) wobstać. Hakle nětko so woprawdźe wopokaza, hač běše wjacore lěta trajacy studij snano podarmo. Zakładna dźěławosć etnologije je slědźerska praksa, na kotruž móžeš so teoretisce a z njewohroženosće biblioteki jenož na njedosahace wašnje přihotować a za kotruž njejsu někotre probowe slědźenja we wobłuku seminara žadyn woprawdźity chutny pad. Wobsteju »tam wonka« pola »nich«? A jako kajki so nawróću?
Na tutym městnje njech to z mystifikaciju dosaha, wotpowědna literatura a cyły wotběh a jeho teoretiski nadtwar kritiskich dekonstruowacych analyzow pjelni cyłe polcy. Mój měznik w horjeka wopisanym zmysle je Klětnjanska gmejna. Tu mějach napjate wjeselo w jara suchim lěću a nazymu 2003 (Tute měsacy běchu wróćo zhladujo najskerje hižo posoły přez klimowu změnu wusušaceje so Łužicy.) k prěnjemu razej swoje powołanje we wšej hłubokosći w swójskej zamołwitosći wukonjeć. Z toho nasta moje magisterske dźěło w předmjeće europska etnologija a pozdźišo 2008 ćeńka knižka z titulom »›Wir bleiben in Klitten‹. Zur Gegenwart in einem ostdeutschen Dorf.«
W nětko hižo stolětnych stawiznach Serbskeho Sokoła – w Budyšinje bu 9. nazymnika 1920 prěnja jednota załožena – hrajachu serbscy wučerjo wusahowacu rólu. W rozdźělnych funkcijach wot starosty abo načolnika (to bě nazwučowar) w jednoće hač k wodźacym funkcijam we Łužisko-serbskim sokołskim zwjazku skutkowachu wučerjo kaž Feliks Hajna, Arnošt Holan, Filip Jakubaš, Ota Jurak, Jan Meškank, Michał Nawka, Pawoł Pjetaš, Jurij Słodenk, Herman Šleca, Jurij Wjela a druzy.
Mjez katolskim resp. ewangelskim duchownstwom sahaše nastajenje k Sokołej wot zjawneje zwjazanosće přez tolerancu hač k napřećiwnemu wustupowanju. Z ewangelskeje strony mamy dotal přemało faktow. Symboliske njech je měnjenje fararja Jana Křižana z Klukša, kiž jako tehdyši předsyda Domowiny na sokołskim zarjadowanju 1. měrca 1931 w Lichanju młodźinu do sobudźěła za narod namołwješe.1 W slědowacym wěnujemy so přikładam z katolskeho duchownstwa hač do 1933.
21. septembra 1924 zetkachu so Sokoljo ze 14 jednotow w Pančicach k prěnjemu zwjazkowemu zlětej. Wobsah programa bě swjedźenski nyšpor.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
Kak spušćomny je naš stawiznopis? Z tutym prašenjom njezaběraja so jenož historikarjo, ale tež cyły rjad powšitkownje stawiznisce zajimowanych čitarjow a čitarkow. Při tym njeje spušćomnosć žadyn kriterij, kotryž by so lochko zrozumił abo zapřimnył. Proste zwěsćenje lětoličbow a rozprawow kaž tež dodźerženje chronologiskich wotběhow njezamóžetej tutomu kriterijej dospołnje wotpowědować. Skerje sej studij stawizniskich žórłow a pojednanjow tež kritiske rozestajenje z pozadkom nastaća spisow žada, tak zo so wotpowědne wliwy knježacych towaršnostnych poměrow a ideologiskich konceptow při hódnoćenju wobkedźbuja. Sćěhowacy přinošk ma tole na přikładźe z prěnjeho zwjazka »Stawizny Serbow« demonstrować. Jedna so wo naratiw »Serbow dobyća«, kotryž powěda wo dobyćerskim boju serbskich kmjenow přećiwo Němcam w srjedźowěku. Dwě ludowej episkej pěsni – hornjoserbska »Serbja so do Němcow hotowachu« a delnjoserbska »Naše gólcy z wójny jědu« – měještej jako swědstwje fungować. Jan Rawp hódnoćeše jej jako »reminiscency z časa politiskeje njewotwisnosće«.1 Z ilustraciju tutoho časa sta so pjerorysowanka Měrćina Nowaka-Njechorńskeho »Naši hólcy z wójny jědu« (wokoło 1926), kotraž pokaza dobyćerskeho pana na konju, kotremuž wobrónjeni wojacy sćěhuja. Woni stuleneho jateho w putach ze sobu wjedu.
Dóńty (7/11)
Jürgen Maćij pisa jako wudawaćel knihi »Wobrazy z Łužicy« (LND, 2016) k mojim wobrazam: »Wón chce swoje wobrazy ćišćane widźeć.« Tole trjechi a je mi pohon.
1978 sym foto kanony z běłym hołbjom (jako symbol měra po Pable Picassu) na twjerdźiznje Wartburg pola Eisenacha fotografował, štož so ći takle wšědnje njeporadźi. Wo wobrazu so diskutowaše a wobhladowaše so jako symbolowy wobraz, ale njebu ženje wozjewjeny. Wulke wobrazowe agentury njemějachu žadyn zajim na nim.
We wěstych wotstawkach organizowaše DEWAG (wabjenska agentura NDR) wubědźowanje za fotografiju. Mytowane fotografije wužiwachu so za ćišć plakatow a dobre fotowe mapy abo tež za statne wuměłske wikowanje. K tomu přeprosychu někotrych fotografow a kóždy měješe tři dźěła zapodać. Za to sy sto hriwnow dźěłoweho honorara dóstał a 500 hriwnow při přiwzaću wobraza, štož běše za swobodnje tworjacych tehdom cyle šwarny pjenjez. Wone wubědźowanje wotmě so 1983, w času, hdyž rozsudźi NATO wo dalšim brónjenju a hdyž zaměstnichu so sowjetske rakety w lěsu blisko Hornjeho Wujězda. Z mojej fotografiju »Wójna a měr« chcych trochu na tajke zjawy skedźbnić. Jury pak njeje foto přiwzała, za to pak wone wo ptačim kwasu we Wotrowje 1979. Snano k změrowanju mojeje łužiskeje duše. Motiw bu ćišćany a přez wuměłske wikowanje rozšěrjeny. Lěta po tym sym jón pola nowinskeho swjedźenja w Florenzu wuhladał. Hesło »ptači kwas« přełožowar po zdaću w italskim słowniku našoł njeje. Tam steješe »Póstniski přećah w Sakskej pola Budyšina«.
Dźěło z rěču w němskorěčnych basnjach Kita Lorenca
Z tym zo je Kito Lorenc w němskorěčnych tekstach přeco zaso ›serbolił‹ a swoju kulturnu identitu tematizował, zeznajomi němskich čitarjow ze serbskimi horicontami; znowa před někotrymi lětami přez wudawaćelstwo Petera Handkeho (Gedichte, 2013), jako bu Lorencej myto Petrarki spožčene. Přiwšěm je dwukulturny basnik němskemu čitarstwu – čitarstwu, kotremuž wosta imensne serbskorěčne tworjenje Lorenca zaraćene a kotrež w dalokej měrje njeznaje serbsku kulturu – mało znaty. Předmjet předležaceho zhladowanja je wašnje, kak Kito Lorenc w němskorěčnych basnjach z rěču hrajo wobsteji. Skicuje so wuchadźišćo tuteje rěčneje hry, z fokusom na basnje poslednich lětdźesatkow.
W interkulturelnych přepytowanjach dźe wo připisowanje woznama w padach kulturelneje diferency. Při tym skomplikuje so połoženje, hdyž bikulturelny awtor nic jenož teksty wo dwěmaj kulturomaj wozjewja, ale to tež w dwěmaj rěčomaj čini. Lorenc osciluje mjez kulturomaj a rěčomaj, při čimž sej na jednej stronje swójski hybridny rum twori a na druhej stronje wuchow pyta. W swojich němskich a serbskich tekstach stwori sej Lorenc we wjacorych žanrach wěstu ›Sorbisku‹, rum dopomnjeća a zaznawanja serbskosće, z kotrymž basniske tradicije, nałožki a zadźerženske wašnja husto ze słownej lochkosću hromadźe zwjedźe. Kito Lorenc bě žiwy mjez rěčnymi registrami, z kotrymiž sej hraješe a přez to tež swobodne rumy rěče pytaše a stwori. Z tym smě so pomjenować jako z domiznu zwjazany awantgardist. Chceš-li dwurěčnemu skutkej basnika wotpowědować, dyrbiš so wězo ze zwiskami mjez serbsce a němsce spisanymi tekstami zaběrać1; ale tež pohlad na němskorěčny tekstowy swět Lorenca skići potencial za analyzu.
Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) a jeho »Der Panslawismus, unter den sächsischen Wenden (...)« před pozadkom słowjanofilstwa 19. lětstotka1Hodźijski farar Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897) je awtor derje přemysleneho pojednanja, w kotrymž chcyše němsku zjawnosć ze serbskim narodom zeznajomić.Wo započatkach wutworjenja wšosłowjanskeho wědomja hodźi so hižo wot druheje połojcy 9. lětstotka rěčeć, to rěka wot časa misionstwa Cyrila a Metoda, hdyž wuwichu so chětro žiwe kontakty mjez dźělom zapadnych a dźělom južnych Słowjanow. Pozdźišo formowaše wšosłowjanske začuće we wěstej měrje cyrkwinosłowjanšćina, kotrejež jednotliwe teritorialne wobwody dołho funkciju pisomneje rěče prawosławnych Słowjanow wobwliwowachu.
W mnoho srjedźowěkowskich chronikach stej etniska bliskosć Słowjanow a jich rěčna přiwuznosć naspomnjenej. W 16., 17. a 18. lětstotku zastupowachu w słowjanskim swěće spisowaćeljo, chronikarjo, historikarjo, słownikarjo a gramatikarjo ideju słowjanskeje zhromadnosće.
Pod zapřijećom španiska gripa rozumi so pandemija influency, kotraž so w třoch žołmach po cyłym swěće z powyšenej ratu letality jewi. Pomjenowanje španiska gripa złožuje so na wubuch chorosće w Madridźe w pózdnjej meji 1918. Dźensa so z toho wuchadźa, zo pochadźeše tuta influenca prěnjotnje z USA. W Němskej wužiwaštej so za to pomjenowani »Flandern-Fieber« abo »Blitzkatarrh«, jendźelsce pak husto »three-day-fever« abo »purple death«, dokelž so koža potrjechenych pobrachowaceho kislika dla husto ćmowomódrje barbi. Prěnja žołma chorosće jewješe so w nalěću 1918 a w juniju so w němskich časopisach z wjerškom prěnjeje žołmy wo tym pisaše. Druha žołma w nazymje samsneho lěta bě po zdaću hórša, hladajo na ličbu smjertnych woporow. Za Němsku trochowaše so, zo dwaj wot třoch wobydlerjow schorještaj. Hladajo na smjertne wopory njebě třeća žołma, kotraž wubuchny w februarje lěta 1919 we Wulkej Britaniskej, tak sylna. Wona rozpřestrě so w meji do druhich krajow, doniž njezachadźeše 1920 w Americe a Europje.
Jara wysoke mnóstwa smjertnych woporow w relatiwnych ličbach, přirunujo ze zapadnymi krajemi, žadaše sej španiska gripa w južnych krajach a kolonijach. Dohromady sta so 50 do 100 milionow ludźi z woporom pandemije, wjac hač direktnje přez Prěnju swětowu wójnu.1 Spěšnosć wupřestrěća gripy zwisowaše z wutworjenjom swět přesahowaceje transportoweje a komunikaciskeje syće za zastaranje frontow w Europje za čas wójny2.
Co su wuměnjenja a wuslědki serbskego stawiznopisa w drugej połojcy 20. stolěśa? Mały rěd pśinoskow zaběra se z nastawanim »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šyršem zmysle. Comy nowe slěźeńske wuslědki pśedstajaś a zrazom pśepšosujomy ku kritiskej debaśe wó zakładach nacasnejeserbskeje kultury.
Pólske zajmy za stawizny nejdalej na pódwjacor segajucego słowjańskego luda su na pólu slěźenjow wó Łužycy nejwěcej frekwentěrowane. Pólska wědomnosć móžo pak teke pokazaś na wuznamne wuspěchy na pólu slěźenjow, kótarež se pśiwobrośuju jano stawiznam Serbow. Wupłaśijo se źe sebje wuwědobniś, až z tśich doněntejšnych syntezow stawiznow togo luda, mimo w sedymźasetych lětach slědnego stolěśa wudanych Stawiznow Serbow w styrich zwězkach stej byłej dwě wuškownej statk pólskich slěźarjow.
Prědne źěło, kótarež wobjadna stawizny słowjańskich wobydlarjow Łužyce, jo wujšło 1861 w Petersburgu: Pśeglěd serbskich stawiznow, kótarychž awtor, Wilhelm Bogusławski, jo z Wołynja póchadał. By mógali se pšašaś, zwótkul jo pla wobydlarja Wołynja zajm za geografiski tak zdalonu krajinu. Zachopjeńki zajmow Bogusławskego za serbske pšašanja segaju do zachopka studiuma, za tym ako jo starcył na pśinoski Aleksandra Maciejowskego1 wó Łužycy. 1858 jo prědny raz do Łužyce woglědał. Tam jo wuznał, až wušej drobnych nastawkow Korle Awgusta Jenča a snadneje licby nimskich pójadnanjow njejo dało žedno źěło, kótarež by se w šyršej měrje ze stawiznami Serbow zaběrało. Tak jo se rozsuźił, se studiumoju teje problematiki pśiwobrośiś. W Budyšynje jo nawězał zwiski z Janom Arnoštom Smolerom, Michałom Hórnikom a Korlu Awgustom Jenčom, kótarež su jogo ze stawiznami Łužyce wopóznali. Njeglědajucy na jogo rozpalonosć a sprocniwosć by se Bogusławski cesćej raz w swójom źěle zakopnuł, njeby jomu wót junija 1859 do apryla 1860 w Petersburgu pśebywajucy Jan Arnošt Smoler wjeliku pomoc wopokazał. Z pomocu jogo pokazkow a radow jo se mógał rukopis źěła južo 7. septembra 1871 w petersburgskej śišćaŕni Józefata Ohryzki wótedaś. Źěło na knigłach jo było 11. nowembera 1861 dokóńcone. Bogusławski jo publikaciji pód titelom Pśeglěd serbskich stawiznow dał chronologisko-problemowu strukturu a jo ju źělił do wósym kapitelow: Case njewótwisnosći; Case nimskego rubjenja a plundrowanja (927–1002); Pólske case (1002– 1033); Case njepśestawnych a zmuśonych zwadow wó kněženje nad Łužycu (1033–1319 a 1373); Wó změnje towarišnostnych poměrow a zgubjenju serbskeje narodnosći pód wliwom nimskego pódtłocowanja (927–1319 a 1373); Česke case (1319–1636); Sakske a pšuske case; Case wózroźenja. W lěśe 1877 jo Bogusławski zachopił pśigótowanja za wóspjetne wudaśe swójogo źěła. Wón sam a jogo pśijaśele su zachopili zběraś knigły a za aktualizaciju twóŕby njewuzbytne notice. Ten zaměr su pak zasej zachyśili, dokulaž w tom samem lěśe jo Poznańske towaristwo pśijaśelow wědomnosćow wupisało wuběźowanje za źěło: Póglědanje na stawizny pódwjacorno-połnocnych Słowjanow mjazy Łobjom a granicami něgajšneje Pólskeje, wót casa jich stupjenja na historisku scenu až do zgubjenja politiskego byśa a narodnych znamjenjow, na kótaremž jo se Bogusławski rozsuźił se wobźěliś. Napóslědku jo nastała wobšyrna twóŕba, wopśimjejuca 2.800 bokow, kótaraž jo se pśipóznała ako nejlěpše źěło wuběźowanja. Awtor jo se mytował, a styri zwězki Stawiznow połnocno-pódwjacornych Słowjanow do XIII. stolěśa su se publicěrowali 1887–1900. Něźi w tom samem casu jo se Hórnik dał do pśełožka Pśeglěda serbskich stawiznow. Na dwójaki part zwjaselece jo se lěto 1884 wopokazało. Wušej naspomnjonego myta Poznańskego towaristwa pśijaśelow wědomnosćow jo se mógał tejerownosći wjaseliś pśez publikaciju w Budyšynje dłujko wócakowaneje Historije Serbskeho Naroda. Pódobnje kaž Pśeglěd stawiznow, źěło signěrowane wót Bogusławskiego a Hórnika, jo wóna wopśimjeła wósym kapitelow: Stare case; Rěd žywjenja; Case njewótwisnosći (531–929); Wójowanje wó njewótwisnosć; Serby a Łužycanarje pód kněženim cuzokrajnikow wót XI. do XIV. lětstotka; Łužycy w zwězku z Čechami (1319–1635); Kněženje Sakske a Pšuske w 17., 18. a 19. stolěśu; Cas narodnego wózroźenja. W lěśe 1884 jo Bogusławski wótnowotki do Łužyce woglědał. 1885 jo se ako źasety cesny cłonk do Maćice Serbskeje pśiwzeł. Z tym su se pśipóznali rowno tak jogo wědomnostne statkowanje ako teke zasłužby w pśigódnem zwónoźenju z petersburgskeju hypoteku Bašmakowa zwězanych financielnych problemow Maćice Serbskeje. Slědny raz jo pśijěł do Łužyce w l. 1886, źož jo měł góźbu se z Adolfom Černym2 zmakaś.
Zmylki (6/11)
Něhdźe kónc 1970tych lět dósta so swět pisanych wobrazow tež do wuchoda, do telewizije abo jako barbna fotografija do wobrazowych zwjazkow, štož bě tehdom za nas komplikowane a drohe.
Tak nasta ideja, mapu z barbnymi plakatami serbskeje Łužicy nadźěłać. Měnjachu, zo njetrjeba wšo tak »šikwane« a ludowe być. A ja mějach tež swoje naroki na tute wašnje fotografowanja.
Tak nastachu ideje a so fotografowachu. K tomu słušeše zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa, kotrež bu we wuměłskej kowarni w Židźinom ekstra za foto zhotowjene. Chcych ze symboliku lipoweho łopješka, z kotrehož staroba a žiwjenje hladatej, k přemyslowanju pohnuć.Zerzawjene lipowe łopješko z rozpušćeneho železa Foto: Gerald Große Přiwšěm měješe wobraz nahladny być. Z tutym wašnjom fotografowanja smy spěšnje zwrěšćili a wo mapje z plakatami so hižo njerěčeše.
A tak móžeš jako »naškarak« tež zmylki worać. Dokelž běch wot zerzawjeneho lipoweho łopješka tak zahorjeny, sym je na spodobne kalendrowe łopjeno přeměnił, štož bu w nakładźe wjacorych dźesać tysac eksemplarach ćišćane a mój poprawny wotmysł dospołnje na hłowu staji. Tak so nětko nadźijam, zo to w 30 wudaćach »Křinje« nichtó njenańdźe. Ale to je wosud abo tež zbožo tajkich wudaćow, zo so će po lětdźesatkach prašeja: »Čehodla sy to tehdom takle fotografował?« Tomu přeco hišće tak je.
Prěni nam dotal znaty serbski napis na materielnym objekće steji na wazy Jana Gelanskeho z Hodźija a pochadźa z lěta 1735. W dalšich lětdźesatkach sćěhowachu serbske napisy předewšěm na narownych pomnikach, ale tež na zjawnych twarjenjach a w priwatnym wobłuku.1 W běhu 19. lětstotka jewja so serbske napisy w přiběracej měrje tež we wuhotowanju cyrkwjow w katolskich kaž ewangelskich wosadach Hornjeje Łužicy. Při tym zapřijachu so tež zwony na cyrkwinskich wěžach, kiž běchu w předchadźacych lětstotkach pak z łaćonskimi pak z němskimi tekstami wuhotowane. Po rjedźe jich nastaća maja so w přinošku najstarše zwony ze serbskimi napisami předstajić.Dźensniši srjedźny zwón na wěži cyrkwje w Budyšinku pochadźa z lěta 1846 a je najstarši zdźeržany zwón ze serbskim napisom. Nimo němskeho teksta steji na jednym boku bibliske hrono a na tamnym rymowana štučka w serbskej rěči. Foto: Andreas Sureck
Dalokož dotal znate, bě Radworska wosada prěnja, kiž wobsedźeše zwón ze serbskim napisom. Jednaše so wo mały z dohromady třoch zwonow tehdyšeje farskeje cyrkwje při nawsy, kotrejež wołtarnišćo dźensa jako sakralny muzej słuži. Na jeje wěži bě so 18. apryla 1835 srjedźny zwón puknył, na čož da jón wosada hromadźe z małym zwonom do zwonylijernje Friedricha Gruhla w Małym Wjelkowje, hdźež buštej wobaj za 196 tolerjow nowej latej. Na srjedźnym zwonje stejachu nimo lětoličby 1835 mjena kolatora, biskopa, fararja a wučerja. Mały zwón pak bu ze štučkomaj w němskej a serbskej rěči, kóžda po štyrjoch linkach, wuhotowany. Swjatočne poswjećenje noweju zwonow wotmě so 7. februara 1836 w Radworju.
W lěće 1933 na horje Mužský w Čěskim raju
Na puću na wjeršk Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště wita wot lońšeho julija informaciska taflička turistow. Tuta dopomina na to, zo bě hora w zašłosći něšto króć městnosć manifestaciskich zhromadźenjow. Loni bě tomu 150 lět, zo spjećowachu so čěscy politikarjo 11. julija 1869 přećiwo dwě lěće staremu rakusko-wuherskemu wurunanju. Njejednaše pak so wo jónkrótnu podawiznu. Spočinajo w lěće 1868 ze zhromadźenjom pod horu Říp, zwotkelž kamjeń za twar Narodneho dźiwadła w Praze pochadźa, rozšěri so w čěskich krajach tak mjenowane lěhwowe hibanje (táborové hnutí) manifestaciskich politiskich zetkawanjow. Tute wotměwachu so prawidłownje na pomjatnych a wuznamnych horach. Mužský, markantny wosamoćeny wjeršk nad Jizeru, poskićeše so jako idealne městno za podobne zetkawanja. Tu manifestowaše so tež runoprawosć čěšćiny a němčiny w lěće 1900, w lěće 1919 woswjeći so tu nastaće republiki a w lěće 1928 so jeje dźesaćlětne wobstaće wopomni.Hora Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště běše městnosć manifestaciskich zetkanjow. Foto: SKAMjenowane zetkanja informaciska taflička jadriwje předstaji a podobnu kedźbnosć kaž k lětu 1869 wěnuje hakle zaso 5. julijej 1933. Na wopomnjenskim dnju słowjanskeju japoštołow Cyrila a Metoda (w namołwje k wobdźělenju bě tež róčnica smjerće Jana Husa naspomnjena), přińdźe na městno bohatych stawiznow k sylnej manifestaciji přećiwo přesćěhanju Serbow ze stron němskeho nacistiskeho režima. To je zawěsće přiměrjena kedźbnosć – wšako naspomnjenje manifestacije na wjeršku Mužský w žanym přehledźe serbskich stawiznow njepobrachuje, jedna-li so wo Stawizny Serbow Měrćina Kaspera, Kurze Geschichte der Sorben Petera Kunzeho, njepobrachuje ani w druhim zwjazku wučbnicy Serbske stawizny. Podobna je tež situacija na čěskej stronje. Na internetowej stronje Towarstwa přećelow Serbow je samo w tołstym pismje napisana sada, kotraž je podawiznam na wjeršku Mužský wěnowana. A wo naspomnjenje manifestacije w bjezposrědnjej bliskosći wjerška so wulki podpěraćel Serbow, historikar a bywši senator Jaromír Jermář dołhi čas staraše.
Bjez wulkeho přehnawanja móže so manifestacija na wjeršku Mužský jako zakładny kamjeń abo samo mytiski dypk modernych serbsko-čěskich poćahow mjenować. Hačrunjež so pola podawiznow z wjace hač 30.000 wosobami, kotrež wustupowachu hnydom po zetkanju, jara přehnawa (w lěće 1935 pisa hłowny organizator zetkanjow, zastojnik Miloslav Škoda z čěskeho města Mladá Boleslav w brošurce Tragiske serbske prašenje, zo zetkachu so na městnje »přez 20.000 ludźi z Jizerskeje kónčiny«), jednaše so z přehladom wo najbohatšu wopytanu zjawnu narěč k podpěrje Serbow. Tutu přetrjechichu najskerje hakle w lěće 1945 manifestacije ze žadanjom wo přidruženje Hornjeje a Delnjeje Łužicy k Čěskosłowakskej.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
K płodej zezrawjene lipowe kćenje pyši wobalku knihi, kotraž wuńdźe w nazymje 1945 we Warnoćicach a měješe jednory kaž programatiski titul »Srbská Lužice. Severozápadni hlídka slovanská«.1 Njebě to wosebitu kedźbnosć zbudźacy a tola wurjadny podawk. Na 138 stronach prezentowaše awtor Jiří Kapitán (1901–1980) powědančko před dołhim časom do njeswobody storčeneho a hač do dźensnišeho pod njepřećelskim nadknjejstwom Němcow žiweho serbskeho luda. W čěskej rěči rysowaše kontury Łužicy, wopisowaše zwjazanosć Serbow z krajinu wot wobsydlenja hač do dźensnišeho jako měrliwu koeksistencu, rozprawješe wo narodnym wozrodźenju Serbow a wo zdźěla namócnym potłóčowanju přez Němcow. W nimale bibliskim wobrazu přispomni awtor: Je na času, Serbow z wotročstwa a njeswobody dowjesć do swětłeho přichoda. Z jich wuswobodźenjom z rozpadankow přemóženeho agresora, Němskeje, móže cyłe Słowjanstwo wozrodźenje a zjednoćenje swjećić. Tak daloko, tak derje. Naratiw jako tajki skići mało překwapjaceho. Njedźiwajcy toho w mjezywójnskim času zajim čěskeje towaršnosće na wosudźe Serbow chětro stupaše. Zamołwitej za to běštej Towarstwo přećelow Serbow a politiska relewanca mjeńšinoweho prašenja. Ideja čěskeje bratrowskeje pomocy kaž tež funkcija Serbow jako sewjerozapadna prědnja straža Słowjanow zajim powyšištej. A skónčnje bě tež žadosć za nowym časom, w swobodźe a bjez horja, hladajo na poražku Němskeje a nacionalsocializma, zrozumliwa.


text:
Dolnoserbsko-nimski słownik
Dolnoserbsko-nimski słownik (nim. Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch) jo dwójorěcny słownik wót Manfreda Starosty, wudany pśez Ludowe nakładnistwo Domowina w 1999.
Toś ten słownik jo źinsa naglědany ako nejwobšyrnjejšy słownik spisowneje dolnoserbskeje rěcy ze cełkownym wopśimjeśim wót něźi 45.000 lemata. Wón wopśimjejo bogatu leksiku, zezběranu z dolnoserbskego pismojstwa ze 19. a 20. stolěśa. Z dodatnym žrědłom rěcnego matriala su byli teke doněnt eksistěrujuce stare słowniki, mj. dr. Słownik dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow wót Arnošta Muki, Dolnoserbsko-němski słownik wót Bogumiła Šwjele a Nimsko-dolnoserbski słownik wót Pětša Janaša.
W słowniku Starosty su zastupjone frazeologizmy a póžyconki z nimšćiny a górnoserbšćiny. Dajo wušej togo lokalnu, dialektnu leksiku, pśestarane słowa ze staršego dolnoserbskego pismojstwa, słowa z wobchadneje rěcy ako teke wjele rěcnych wobrotow a kolokacijow. Mimo togo Starosta wopśimjejo tež někotare nowe słowa, kótarež su nastali akle w 20. stolěśu.


text:
Cykl „Niebieska eRka” to pozycja Radia Widzew, która od sierpnia 2020 roku weszła do ramówki, a…
Tag: #ILiga
Gdy upadniesz, wstań! Nie poddawaj się! My wspieramy Cię!
Ruch Chorzów slecioł drugi roz z rzyndu i piyrwszy roz we swojij prawie 100-letnij historii zagro…
Ruch niy dostoł licyncji na I Liga – niy spełnioł 3 wymogów
Dzisioj pojawioł sie komunikat Komisji d.s Licyncji. Ruch niy dostoł licyncji na I Liga, bo niy…
Galyria „Ze Murawy” ze szpilu Ruch – Zagłymbie
Zapraszomy na naszo galyria zdjynć ze szpilu Ruch Chorzów – Zagłymbie Sosnowiec. Autorym je Dariusz Grabiński:
Konferyncja prasowo po szpilu Ruch – Zagłymbie
Zapraszomy do oglondanio zapisu ze konferyncji prasowyj po szpilu Ruch – Zagłymbie: Zalecomy podfolowanio głośników bo…
Ruch Chorzów – Zagłymbie Sosnowiec, cyli Świynto Wojna po naszymu!
Dzisioj, we ramach 33 raji szpilów we Nice 1 Lidze, gromy u sia łostatni szpil domowy…
Życie na Niebiesko – Przed Kamerom #12
Zapraszomy Wos wszistkich gorko do łoglondanio nostympnego łodcinka cyklu Życie na Niebiesko Przed Kamerom. Zaś podsumowali…
Mini galyria ze szpilu Odra – Ruch (0-3)
Zapraszom na mało galyria fotek ze szpilu Ruchu ze Odrom. przipomna, że Ruch wygroł 3-0.
Drugo wygrano Ruchu, tym razym ze Odrom 3-0!
Niybiescy po fest dobryj grze wygrywajom dzisioj szpil ze Odrom we Opolu 3-0. Tory do nos…
Ślonski LIVE ze szpilu Odra – Ruch ino u nos!
Dzisioj kolyjny szpil Ruchu we I Lidze, tym razym jadymy do Opola szpilać ze tamtyjszom Odrom.…
Życie na Niebiesko – Przed Kamerom #11
Zapraszomy Wos wszistkich gorko do łoglondanio nostympnego łodcinka cyklu Życie na Niebiesko Przed Kamerom. Zaś podsumowali…
Skrót szpilu Ruch – GKS (1-0)
Zapraszomy do łoglondanio skrótu ze szpilu DeRbowego, kiery wygroł ocywiście Ruch! Link: Skrót szpilu: Ruch – GKS…
Galyria „Ze Murawy” ze DeRbów Ślonska
Wcoryj wygrali my szpil ze GKSem Katowice 1-0! Zapraszomy na obszerno galeria ze tego szpilu łode…
Galyria ze przemarszu kybiców Ruchu na DeRby
Zapraszomy na galyria ze przemarszu kybiców Ruchu na derbowy szpil ze GKSem Katowice. Szpil wygrany 1-0!…
Ślonski LIVE ze DeRbów ino u nos!
Czasym cołki sezon czeko sie ino na taki jedyn szpil jak Derby. Dzisioj je tyn dziyń…


text: Město Sighişoara (hungorski Segesvár, nimski Schäßburg) we wutšobje Sedymgórskeje, kótaregož historiski centrum wót 1999 k swětowemu kulturnemu derbstwoju UNESCO słuša, jo pla turistow znate pśedewšym ako (pózdatne) rodne městno sławnego wjercha Vlada III. Drăculea. Cłonki kulturneje kupki »Serbska reja« z Lipska/Chóśebuza – Gregor Kliem, Fabian Jacobs, Beth Fogleman, Robin Brück a Clemens Isensee, ako su ze mnu dnja 20tego awgusta z najmjetym małym busom do Sighişoara jěli – pak njejsu byli na slědach togo kšejłacnego groby Dracula. W koferowem rumje smy sobu pśiwjadli kopicu muzikowych instrumentow a samo pór głažkow z błośańskimi górkami – ale žeden kobołk. Wjeliki event, kenž jo nas dotam pśiwabił, jo był interetniski festiwal »Proetnica«, kenž jo lětosa južo k 16temu razoju w Sighişoara etnokulturnu wjelerakosć swěśił. Kulturne kupki wšyknych 20 rumuńskich mjeńšynow (mjazy nimi na pś. Hungory, Roma, Grichy, Pólaki, Ruteny a Tatary) su tam wót 22. do 26. awgusta ze spiwanim a rejowanim wustupili. A lětosa jo tam k prědnemu razoju teke kupka ze serbskeju kulturneju slězynu wustupiła: Serbska reja. Ale kak jo se to wušykowało?


text:
28 siyrpnia – we sobota – przijdzie szpilać Ruchowi na wyjyździe ze Pogonią Grodzisk Mazowiecki. Szpil łodbyndzie sie we ramach 6 kolyjki szpilów eWinner II Ligi.
Drużina Pogoni bez wielu szpecjalistów wymiyniano jest jako kandydat do slecynio ze tyj ligi. Mimo wszistko po 5 szpilach niy sôm we sztrefie spadkowyj, a trocha nade niom. Mo na ta chwila 4 punkty (1 wygrany, 1 rymis, 3 sfalone) i zajmuje 14 plac.
Ruch bydzie chciôł wygrać, po tym jak côłki szpil ciśli Garbarnia i ino zrymisowali, wsziscy czekajōm na łokazjo do rehabilitacji. Na tyn momynt mômy 3 plac we lidze ze 11 punktami i żodnygo szpilu my niy sfalili.
Dzisiyjszy szpil zacnie sie ło 17:15, a syndziom bydzie Karol Iwanowicz ze Lublina. Kożdy może poczitać tyż nôsz łodświyżony tekstowy LIVE po naszymu RELACJO LIVE kaj zacnymy szprechać kole 16:00.
własne


text:
Opis:
Opis:
Tagi: Babiogórski Park Narodowy, Białowieski Park Narodowy, Biebrzański Park Narodowy, Bieszczadzki Park Narodowy, Drawieński Park Narodowy, Gorczański Park Narodowy, Kampinoski Park narodowy, Karkonoski Park Narodowy, kolorowanki parki narodowe, Magurski Park Narodowy, Narwiański Park Narodowy, Ojcowski Park Narodowy, Park Narodowy Bory Tucholskie, Park Narodowy Gór Stołowych, Park Narodowy Ujście Warty, Pieniński Park Narodowy, Poleski Park Narodowy, Roztoczański Park Narodowy, Słowiński park narodowy, Świętokrzyski Park Narodowy, Tatrzański Park Narodowy, Wielkopolski Park Narodowy, Wigierski Park Narodowy, Woliński Park Narodowy


text:
Něhdy bě w nimale kóždej wsy nakupowanišćo, hdźež poskićachu twory wšědneje potrjeby. Runočasnje běchu to socialne centrumy, hdźež so wjesnjenjo zetkawachu a rady pobjesadowachu. W našej lětnjej seriji na něhdyše wjesne wobchody dopominamy.
Dźensa: Wětrow (8)
Hižo we 18. lětstotku eksistowachu pola Wětrowa jamy, hdźež wudobywachu běłu hlinu. 1898 natwarichu za jeje předźěłanje šamotownju. Srjedź minjeneho lětstotka wutworichu na jeje městnje zawod za wohnjokrute cyhele, kotryž rozrosće w lětach wot 1959 do 1963 k najwjetšemu swojeho razu cyłeje NDR. Wjace hač 2 000 dźěłaćerjow sej tam swój wšědny chlěb zasłužeše. Runočasnje dyrbjachu za wulki dźěl dźěłaćerjow bydlenja zaručić. 89 swójbow tam spočatnje bydleše a 1968 bydlenske sydlišćo samo hišće powjetšichu. Za tam bydlacych natwarichu wulki kulturny dom a za zastaranje wulku konsumowu předawarnju, wšako so ličba wobydlerjow Wětrowa w běhu dźesać lět wo pjeć razow powjetši a 45 procentow wšěch wobydlerjow Bóščanskeje gmejny we Wětrowje bydleše.


text:
Trjebin (AK/SN). Za 40 000 eurow chce gmejna Trjebin swoje wohnjowoborne awto ponowić. To je gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju wobzamknyła. Pjenjezy bjeru po informacijach wjesnjanosty Waldemara Locki (CDU) z pawšale Swobodneho stata Sakskeje k sylnjenju wjesneje kónčiny. Z 5 000 litrami wody je wone najwjetše tankowe hašenske jězdźidło na terenje Slepjanskeje gmejny.
„Jězdźidło je 27 lět stare“, rozłoži nawoda gmejnskeje wobory Bernd Kowalick. Awto ponowić pak je wjele tuńše, hač nowe kupić, štož by něhdźe 450 000 eurow płaćiło. Ponowić dyrbja mjez druhim klumpy a módre signalowe swěcy, to je jasne. Ale kak dołho awto potom hišće funguje, prašeše so radźićel Carsten Heinz. Wón chcyše dale wědźeć, čehodla je ponowjenje módreje swěcy ze 6 000 eurami tak drohe. „Hdyž žno awto ponowimy, potom činimy to porjadnje“, Bernd Kowalick znapřećiwi. Po jeho słowach dyrbi awto wěste być a fungować. K tomu słušeja tež signalowe swěcy.


text:
ST Marijina hwězda –
Póst Germania Budyšin 0:3 (0:0)
Zestawa domjacych: Matik – Wróbl, Rab, Lipič, R. Cyž, Lugge, Ch. Cyž, Bělk (72. Fa. Langer), Fe. Langer (18. T. Jurš), Eldor, Peschmann (72. Czapik)
Na Dnju němskeje jednoty witachu koparjo ST Marijineje hwězdy mustwo Póst Germania z Budyšina. Při najrjeńšim nazymskim wjedrje chcychu woni skónčnje raz dypkować, čemuž po dobrym prěnim połčasu tež tak wupadaše. W druhim wotrězku pak worachu přewjele zmylkow a zmóžnichu tak hosćom lochke dobyće. Tež tónkróć pobrachowachu wjacori hrajerjo zranjenja dla, a tak dyrbješe trenar Bodo Pjetaš samo třoch „starych knjezow“ (Křesćan Bělk, Jeffrey Rab a Beno Czapik) zasadźić.