text:
Pyrsk! Zastanawialimy sie ôstatnio, czamu niy bawiōm nos za bardzo muzea. I co? I sztyjc niy wiymy. Ale je tako zorta kōnsztu, kerej fest przajymy.
Niy idzie mylić murali, kere utramyntnie robiōne sōm na ôbsztelōnek, z wandalizmym. Te drugie sie nōm niy podobo. Bo jak idzie mieć w zocy napisy “Legia
pany szmata mistrz” abo “Ruch spuch”? Bai miłosnych wyznań typu “kochōm Jadźka”, naszkryflanych czornym szprajym na biołym pucu niy rozumiymy.
Nowojorskie murale zmiyniajōm wszyjsko. Staro, industryjalno dziylnica, do kerej normalnie wieli, mocny chop boi sie wlyź, stowo sie galeriōm sztōki, placym modnym i kolorowym. Gynau taki je Bushwick. Zajechalimy tam roz yno skuli szmateksōw. Przijyżdżalimy do nich jeszcze potym bez pora weekyndōw. Ale wdycki ciekawiły nos te wszyjskie bildy naôkoło. I w końcu Julia znodła we internecy Bushwick Collective.
Niy znodlimy jeszcze wszyjskich murali z tej kolekcje, ale sōm my na dobrej drōdze 😉 Doś pedzieć, że szmateksy zlazły na drugi plan…
Bushwick to w sumie ani dziylnica ni ma. To je kōnsek Williamsburgu – placu, kerego pōłek je ortodoksyjnie żydowski, a pōłek ekstrymalnie hipsterski. Masa modych ludzi, bai z Manhattanu, kludzi sie tam, coby dychać tym modnym luftym.
Miyndzy poszkryflanymi ścianami idzie znolyź i firmy budowlane, i szwoczki, i sztela z kawōm za 3$. No i ukochane geszefty z używanymi klamotami, w kerych robiōm yno ludzie z Meksyku. Ich tyż tam je ôd pierōna. No i Polokōw.
Miszōng kultur i roztomaitych godek. Czamu gynau tam? “Polski” Greenpoint je coroz drogszy, bo je zaro przi rzyce i idzie sie z niego dziwać na stawiynia Manhattanu. Tajla Williamsburgu, ta przi moście, łacno nigdy niy bōła i już niy bydzie. Skuli tego, że Żydzi tak już majōm, ze żyjōm kożdy fest blisko kożdego. Dolny Brooklyn to samo – kasa, kasa, kasa. Kajś ludzie miyszkać muszōm, tōż kludzōm sie coroz dalij ôd Central Parku, Wall Street i Empire State Building. Tela, że na Bushwicku tyż dugo niy posiedzōm. Skirz tego samego powodu. $$$


c: text/html

text:
Wojerowskej měšćanskej radźe su wčera zaměry a wobsahi za přichodnu wyšu šulu předstajili.
Wojerecy (AK/SN). Přichodna centralna wyša šule we Wojerecach ma w nošerstwje města wostać. To je tamniša měšćanska rada wčera z wjetšinu hłosow wobzamknyła. Štyrjo zapósłancy běchu přećiwo tomu, štyrjo dalši so hłosa wzdachu. Gremij sćěhowaše poručenje měšćanskeho zarjadnistwa.
„We wjacorych rozmołwach ze Sakskej natwarnej banku smy zdobom pruwowali, hač njeměł wokrjes Budyšin nošerstwo kubłanišća přewzać“, wuswětli měšćanosta za šule, kulturu a socialne Thomas Delling. Facit bě, zo by spěchowanje chětro komplikowane było. Město njemóže so nad směrnicy spěchowanja stajić. „My jako město inwestujemy. Tohodla měło tež nošerstwo w našich rukach wostać“, měnješe Wojerowski wyši měšćanosta Stefan Skora (CDU). Najwažniši zaměr je, wo kóždeho Wojerowskeho šulerja wojować a jeho na powołanske wukubłanje w rjemjeslniskich a přemysłowych zawodach přihotować, zwurazni Hans-Joachim Donath.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Wudwor (SN/MWj.) Lońša akcija Wudworskeho Krollec zahrodnistwa, w jednej ze swojich rostlinarnjow čaporowe wiki wuhotować, je mjez wobydlerjemi dobry wothłós žnjała. Nimo toho je Smječkečanska młodźinska wohnjowa wobora z toho profitowała, dóstawši dźěl dobytka. Mjeztym so wjacori naprašowachu, hač drje lětsa pokročowanje slěduje. A dokelž chcyše něchtóžkuli k tomu přinošować a starožitnosće přewostajić, staj so Kerstin Kroll a jeje mandźelski René za dalše čaporowe wiki rozsudźiłoj. Te wotměja so sobotu, 2. februara, wot 8 do 18 hodź. w samsnej rostlinarni, kotruž běchu hižo loni za to wužili.


text:
Glendale
Mjejscowośći we USA[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Glendale – mjasto we sztaće Arizůna, we hrabstwje Maricopa
- Glendale – mjasto we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje Los Angeles
- Glendale – uosadniczo jednostka we sztaće Połedńowo Karolina, we hrabstwje Spartanburg
- Glendale – mjasto we sztaće Kolorado, we hrabstwje Arapahoe
- Glendale – mjasto we sztaće Missouri, we hrabstwje St. Louis
- Glendale – wjeś we sztaće Ohio, we hrabstwje Hamilton
- Glendale – mjasto we sztaće Oregon, we hrabstwje Douglas
- Glendale – mjejscowość we sztaće Utah, we hrabstwje Kane
- Glendale – mjasto we sztaće Wisconsin, we hrabstwje Milwaukee
Gminy we USA[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Glendale (ang. Glendale Township) – gmin we sztaće Kansas, we hrabstwje Saline
- Glendale (ang. Glendale Township) – gmin we sztaće Půłnocno Dakota, we hrabstwje Logan
- Glendale (ang. Glendale Township) – gmin we sztaće Połedńowo Dakota, we hrabstwje Hand
- Glendale (ang. Glendale Town) – gmin we sztaće Wisconsin, we hrabstwje Monroe
Uobadej tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Glendale – mjasto we Zimbabwe
- Bitwa pod Glendale – bitwa we czas secesyjnyj wojny (30 czyrwca 1862) na teryńe hrabstwa Henrico we sztaće Wirgińijo


text:
Madleńka Šołćic
Madleńka Šołćic (němsce Madlenka Scholze; * 1975) je serbska awtorka, redaktorka a dramaturgowka.
Šołćic wotrosće w Konjecach, wuchodnje Kamjenca. Dźensa bydli w Budyšinje. Studowała je w Lipsku wot 1995 sorabistiku a žurnalistiku. W lěće 2003 zakónči swój druhi studij jako diplomowana dramaturgowka.
Swoju karjeru při serbskim rozhłosu započa jako moderatorka 1999 ze załoženjom młodźinskeho wusyłanje Radijo Satkula. Pozdźišo dźěłaše jako moderatorka a redaktorka rańšeho wusyłanja a zdobom jako redaktorka telewizijneho wusyłanja Wuhladko. Dźensa je Šołćic awtorka a režiserka dźěćaceho wusyłanja w Serbskim rozhłosu - Dobre ranje. 2008 je załožiła forum serbskich pisacych - literarny konopej.
Madleńka Šołćic dźěła wot hrajneje doby 2010/2011 jako dramaturgowka a Zastupjerka intendanta za serbske dźiwadło při Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje.
Wona je zmandźelena z Janom Budarjom a ma tři dźěći.


text:
Słowacy
Słowacy (słowaksce Slováci; singular muski Slovák, žónski Slovenka) su w etniskim zmysle zapadosłowjanski lud, kiž je předewšěm we wot lěta 1993 njewotwisnej Słowakskej žiwy. Woni předstaja titularny narod tutoho stata a wučinja tam wjetšinu wobydlerstwa (2011: 80,7 %). W preambli słowakskeje wustawy z lěta 1992 su definowani jako statny lud Słowakskeje.
Na swěće je cyłkownje něhdźe šěsć milionow Słowakow, při čimž su wulke skupiny mjez druhim w druhich europskich krajach žiwe (n. př. w Serbiskej, Čěskej a Madźarskej), ale tež zwonka Europy kaž na přikład w Zjednoćenych statach a Kanadźe.
Rěč Słowakow je słowakšćina, zapadosłowjanska rěč, kotraž je wusko přiwuzna předewšěm z čěšćinu, ale tež ze serbšćinu a pólšćinu.
Wjetšina Słowakow w Słowakskej samej je romsko-katolskeje konfesije.


text: Stróža (SN/MWj). Hišće hač do 20. februara móža zajimcy na dwěmaj městnomaj w biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty symjo měnjeć a runočasnje k mnohotnosći rostlin w zahrodkach regiona přinošować. Štóž tele dny Dom tysac hatow w Stróži pola Hućiny abo Ladušec ratarski statok w Chrjebi-Nowej Wsy wopyta, wuhlada tam oranžobarbny kašćik. Tón je z najwšelakorišim symjenjom napjelnjeny. „Našeje w biosferowym rezerwaće wotměwaceje so měnjenskeje bursy za symjo nochcychmy so lětsa hišće raz wzdać. Tohodla smy hromadźe z Towarstwom za zachowanje mnohotnosće wužitnych rostlin (VEN) symjenjowe kašćiki nastajili. Tak móža ludźo swoje symjo měnjeć a přiwšěm předpisany wotstawk dodźeržeć“, rozprawja Susanne Bärisch ze zarjadnistwa biosferoweho rezerwata w Stróži. Něhdy bě z wašnjom, zo ludźo sami ze swójskim symjenjom rostliny plahowachu. Tak wuwiwachu družiny, kotrež běchu regionej přiměrjene. Dźensa sej wjetšina symjo kupi. Bohužel je so tak wjele dobrych družin rostlin zhubiło.


text:
Žornosyki
Žornosyki (němsce Sornßig) su hornjołužiska wjeska na wuchodnej kromje Budyskeho wokrjesa a słušeja wot lěta 1973 ke gmejnje Bukecy. Leža pod Rubježnym hrodom (542 m) a Žornosyčanskej horu (456 m) we wysokosći mjez 310 a 346 m nad mórskej hładźinu a su potajkim najwyše ležacy wjesny dźěl Bukečanskeje gmejny. Wobydlerstwo wotležaneje wsy bě hač do druheje połojcy 20. lětstotka přewažnje serbske.
Susodne wjeski su Błócany na sewjerowuchodźe, Lejno na wuchodźe a Wuježk na zapadźe.
StawiznyWobdźěłać
Wjeska naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1225 jako sydło wěsteho knjeza Wernerus de Surnzic.[2]
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 114 wot cyłkownje 122 Žornosyčanow serbsce (93 %).[3] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 81,1 %.[4] Žornosyki běchu potajkim poslednja serbskorěčna enklawa pod Čornobóskim rjećazom.
Ewangelske wobydlerstwo słuša ze starodawna k Bukečanskej wosadźe.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Bukecy
- ↑ Žornosyki w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 246. [127 wobydlerjow, z nich 43 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 24 z pasiwnymi, 36 serbskich dźěći a młodostnych, 24 bjez znajomosćow] → wšě wjeski


text:
Prěni nam dotal znaty serbski napis na materielnym objekće steji na wazy Jana Gelanskeho z Hodźija a pochadźa z lěta 1735. W dalšich lětdźesatkach sćěhowachu serbske napisy předewšěm na narownych pomnikach, ale tež na zjawnych twarjenjach a w priwatnym wobłuku.1 W běhu 19. lětstotka jewja so serbske napisy w přiběracej měrje tež we wuhotowanju cyrkwjow w katolskich kaž ewangelskich wosadach Hornjeje Łužicy. Při tym zapřijachu so tež zwony na cyrkwinskich wěžach, kiž běchu w předchadźacych lětstotkach pak z łaćonskimi pak z němskimi tekstami wuhotowane. Po rjedźe jich nastaća maja so w přinošku najstarše zwony ze serbskimi napisami předstajić.Dźensniši srjedźny zwón na wěži cyrkwje w Budyšinku pochadźa z lěta 1846 a je najstarši zdźeržany zwón ze serbskim napisom. Nimo němskeho teksta steji na jednym boku bibliske hrono a na tamnym rymowana štučka w serbskej rěči. Foto: Andreas Sureck
Dalokož dotal znate, bě Radworska wosada prěnja, kiž wobsedźeše zwón ze serbskim napisom. Jednaše so wo mały z dohromady třoch zwonow tehdyšeje farskeje cyrkwje při nawsy, kotrejež wołtarnišćo dźensa jako sakralny muzej słuži. Na jeje wěži bě so 18. apryla 1835 srjedźny zwón puknył, na čož da jón wosada hromadźe z małym zwonom do zwonylijernje Friedricha Gruhla w Małym Wjelkowje, hdźež buštej wobaj za 196 tolerjow nowej latej. Na srjedźnym zwonje stejachu nimo lětoličby 1835 mjena kolatora, biskopa, fararja a wučerja. Mały zwón pak bu ze štučkomaj w němskej a serbskej rěči, kóžda po štyrjoch linkach, wuhotowany. Swjatočne poswjećenje noweju zwonow wotmě so 7. februara 1836 w Radworju.
W lěće 1933 na horje Mužský w Čěskim raju
Na puću na wjeršk Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště wita wot lońšeho julija informaciska taflička turistow. Tuta dopomina na to, zo bě hora w zašłosći něšto króć městnosć manifestaciskich zhromadźenjow. Loni bě tomu 150 lět, zo spjećowachu so čěscy politikarjo 11. julija 1869 přećiwo dwě lěće staremu rakusko-wuherskemu wurunanju. Njejednaše pak so wo jónkrótnu podawiznu. Spočinajo w lěće 1868 ze zhromadźenjom pod horu Říp, zwotkelž kamjeń za twar Narodneho dźiwadła w Praze pochadźa, rozšěri so w čěskich krajach tak mjenowane lěhwowe hibanje (táborové hnutí) manifestaciskich politiskich zetkawanjow. Tute wotměwachu so prawidłownje na pomjatnych a wuznamnych horach. Mužský, markantny wosamoćeny wjeršk nad Jizeru, poskićeše so jako idealne městno za podobne zetkawanja. Tu manifestowaše so tež runoprawosć čěšćiny a němčiny w lěće 1900, w lěće 1919 woswjeći so tu nastaće republiki a w lěće 1928 so jeje dźesaćlětne wobstaće wopomni.Hora Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště běše městnosć manifestaciskich zetkanjow. Foto: SKAMjenowane zetkanja informaciska taflička jadriwje předstaji a podobnu kedźbnosć kaž k lětu 1869 wěnuje hakle zaso 5. julijej 1933. Na wopomnjenskim dnju słowjanskeju japoštołow Cyrila a Metoda (w namołwje k wobdźělenju bě tež róčnica smjerće Jana Husa naspomnjena), přińdźe na městno bohatych stawiznow k sylnej manifestaciji přećiwo přesćěhanju Serbow ze stron němskeho nacistiskeho režima. To je zawěsće přiměrjena kedźbnosć – wšako naspomnjenje manifestacije na wjeršku Mužský w žanym přehledźe serbskich stawiznow njepobrachuje, jedna-li so wo Stawizny Serbow Měrćina Kaspera, Kurze Geschichte der Sorben Petera Kunzeho, njepobrachuje ani w druhim zwjazku wučbnicy Serbske stawizny. Podobna je tež situacija na čěskej stronje. Na internetowej stronje Towarstwa přećelow Serbow je samo w tołstym pismje napisana sada, kotraž je podawiznam na wjeršku Mužský wěnowana. A wo naspomnjenje manifestacije w bjezposrědnjej bliskosći wjerška so wulki podpěraćel Serbow, historikar a bywši senator Jaromír Jermář dołhi čas staraše.
Bjez wulkeho přehnawanja móže so manifestacija na wjeršku Mužský jako zakładny kamjeń abo samo mytiski dypk modernych serbsko-čěskich poćahow mjenować. Hačrunjež so pola podawiznow z wjace hač 30.000 wosobami, kotrež wustupowachu hnydom po zetkanju, jara přehnawa (w lěće 1935 pisa hłowny organizator zetkanjow, zastojnik Miloslav Škoda z čěskeho města Mladá Boleslav w brošurce Tragiske serbske prašenje, zo zetkachu so na městnje »přez 20.000 ludźi z Jizerskeje kónčiny«), jednaše so z přehladom wo najbohatšu wopytanu zjawnu narěč k podpěrje Serbow. Tutu přetrjechichu najskerje hakle w lěće 1945 manifestacije ze žadanjom wo přidruženje Hornjeje a Delnjeje Łužicy k Čěskosłowakskej.
Što su wuměnjenja a wuslědki serbskeho stawiznopisa w druhej połojcy 20. lětstotka? Mały rjad přinoškow zaběra so z nastaćom štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« a ze stawiznopisom w šěršim zmysle. Chcemy nowe slědźenske wuslědki předstajić a zdobom přeprošujemy ke kritiskej debaće wo zakładach načasneje serbskeje kultury.
K płodej zezrawjene lipowe kćenje pyši wobalku knihi, kotraž wuńdźe w nazymje 1945 we Warnoćicach a měješe jednory kaž programatiski titul »Srbská Lužice. Severozápadni hlídka slovanská«.1 Njebě to wosebitu kedźbnosć zbudźacy a tola wurjadny podawk. Na 138 stronach prezentowaše awtor Jiří Kapitán (1901–1980) powědančko před dołhim časom do njeswobody storčeneho a hač do dźensnišeho pod njepřećelskim nadknjejstwom Němcow žiweho serbskeho luda. W čěskej rěči rysowaše kontury Łužicy, wopisowaše zwjazanosć Serbow z krajinu wot wobsydlenja hač do dźensnišeho jako měrliwu koeksistencu, rozprawješe wo narodnym wozrodźenju Serbow a wo zdźěla namócnym potłóčowanju přez Němcow. W nimale bibliskim wobrazu přispomni awtor: Je na času, Serbow z wotročstwa a njeswobody dowjesć do swětłeho přichoda. Z jich wuswobodźenjom z rozpadankow přemóženeho agresora, Němskeje, móže cyłe Słowjanstwo wozrodźenje a zjednoćenje swjećić. Tak daloko, tak derje. Naratiw jako tajki skići mało překwapjaceho. Njedźiwajcy toho w mjezywójnskim času zajim čěskeje towaršnosće na wosudźe Serbow chětro stupaše. Zamołwitej za to běštej Towarstwo přećelow Serbow a politiska relewanca mjeńšinoweho prašenja. Ideja čěskeje bratrowskeje pomocy kaž tež funkcija Serbow jako sewjerozapadna prědnja straža Słowjanow zajim powyšištej. A skónčnje bě tež žadosć za nowym časom, w swobodźe a bjez horja, hladajo na poražku Němskeje a nacionalsocializma, zrozumliwa.
Zajimy (5/11)Hana Tilichowa we Wojerecach Foto: Gerald GroßeMi bě tehdy napadnyło, zo škraba knjeni Hana Tilichowa z Nydeje pola Wojerec jutrowne jejka z małym kapsnym nožom. Cyle wšědne to njebě. Ale fotografojo lubuja dźiwne situacije. Podach so tuž z ćežkej fotografiskej techniku do Nydeje. Najprjedy předa mi knjeni Tilichowa za 30 hriwnow škrabane jutrowne jejko, kotrež je na wobrazu deleka widźeć. Wšako by so při fotografowanju móhło wobškodźić! Knjeni Tilichowa měješe zawěsće swoje nazhonjenja z fotografami. Wosebje tunje to njebě – naše bydlenje w Halle-Nowym měsće płaćeše ćopłe 76 hriwnow wob měsac.
Za 1981 přihotowaše Institut Goetheho w Parisu wustajeńcu wo ludowym wuměłstwje w Němskej. Za to mějachu so šěsć fotografijow z dotal wušłych Křinje-kalendrow jako přikład serbskeho ludoweho wuměłstwa wužiwać, mjez nimi foto knjeni Tilichoweje. Wot originalnych diasow dyrbjachu so papjerjane kopije 80 × 80 cm zhotowić. Šwarna wěc! Při tej składnosći zhonich, zo kupuje Institut Goetheho kóždolětnje cyły retomas Křinjow ze sortimenta tworow němskeho knihikupstwa a je po cyłym swěće rozdźěluje.
Spočatk lěta wjedźeše měšćanska wodźerka skupinu přez nutřkowne město, pokazujo jim zajimawostki a powědajo lóštnje tójšto »bajkojteho« wo zašłosći Budyšina. Po puću zasta před domom čo. 2 na Mjasowych wikach, natwarjeneho 1670 wot »Hans Bejnádä«, kaž to fonetisce šěroko wurjekowaše. Powědaše, zo bě jara zamóžny a wuspěšny překupc, štož je tež widźeć na bohaće wozdebjenych železnych durjach chěže. Wo serbskim pochadźe ničo njepraji, bě drje – hladajo na nałožowanu fonetiku – skerje přeswědčena wo jeho francoskim, na kóždy pad pak němskim pochadźe.
Zo nimaja jenož turistiscy přewodźerjo, ale tež samy Budyšin – wobydlerjo runje tak kaž zarjady – swoje ćeže ze serbskimi korjenjemi a stawiznami města, pokazuje nam měšćanski muzej runje tak kaž turistiske flajery, krótke a dlěše přehlady stawiznow města. Nihdźe njejewja so Serbja jako zamóžni byrgarjo. Tak rěka w flajeru »Bautzen – Geschichte entdecken ...« na druhej stronje: »Seit Jahrhunderten leben hier Deutsche und Sorben, ein kleines slawisches Volk mit eindrucksvoller Kultur. Tausende Besucher kommen jedes Jahr zu den Osterreiterprozessionen oder erleben mit, wie die kunstvoll verzierten Ostereier entstehen.« A na časowej tabulce str. 12: »3. Jh. ostgermanische Besiedlung / 7. Jh. Einwanderung slawischer Milzener.« Wothladajo wot toho, zo lědma někajki turist abo domoródny »slawische Milzener« z nětčišimi Serbami wjaza, posrědkuje so zaćišć, zo zapućowachu Serbja do wot Němcow kultiwěrowaneho a znajmjeńša hišće zdźěla wobsydleneho teritorija. To je wšo. Zo za 3. lětstotk naspomnjeni Germanojo z Budyšinom ničo činić nimaja, to spisaćelow njewadźi. Wažniše drje je pokazać, zo je to němske město, hewak bychu tola tež mjenowali tu prjedy zasydlene ludy kamjentneje, bronzoweje a železneje doby?! Tute nastupajo stawizny Budyšina dźiwne mjenowanje Germanow saha wróćo na wot spočatka 19. lětstotka hač přez nacistiski čas wjedźene diskusije wo wobsydlenju Łužicy – konkretnje: štó bě tu prjedy: Serbja abo Němcy? Nastupajo njepřetorhnjene zasydlenje Budyšina su to wězo Serbja, štož pak so nacionalistiskim a šowinistiskim Němcam njelubješe a traš tež někotremužkuli dźensa njespodoba. Zo so tuta diskusija pod ruku (hlej naspomnjene a dalše wobłuki) hišće dźensa dale wjedźe, je wjac hač absurdne.
Alojs Andricki funguje jako rjek we wšelakich historiskich epochach. Při tym wobkedźbujemy rozdźělne naratiwy a připisowanja, předstawy wo wosobje Andrickeho sylnje wariěruja. We wjace hač sydom lětdźesatkach, njeposrědnje po Druhej swětowej wójnje, w socialistiskej towaršnosći a po politiskim přewróće 1989 hač do dźensnišeho pak naratiw Andrickeho na wuznamje zhubił njeje.
Dnja 23. jutrownika 1946 zetkachu so serbscy studenća prěni raz po wójnje w Radworju. Při tutej přiležnosći wotkrychu při Křižnej cyrkwi k česći swojeho poslednjeho předsydy Alojsa Andrickeho taflu z tekstom: »Měšnik boha wjeršneho / Wojowar za čłowjestwo / Martrar ludu serbskeho / Budźićer bě młodźiny«. W kotrym duchownym konteksće so tute prěnje zetkanje wotmě, pokazuje so w jednym w žnjencu samsneho lěta wozjewjenym přinošku studenta Błažija Nawki w časopisu Naše Nowiny – Łužiskoserbski časopis. W nim so dźakownosć serbskich studentow napřećo Čerwjenej armeji jako wuswobodźerce Serbow wupraja: »Dobyćerske wójska ›Čerwjeneje Armady‹ su přez zničenje němskeho fašisma a imperializma tež nam łužisko-serbskim studentam zmóžniłe zjawne skutkowanje we łužisko-serbskim narodnym hibanju. Nacisća zakazachu nam wšě dźěło a prócowanje we Łužicy. Poslednjeho hłowneho staršeho bywšeho ›Zwjazka Łužisko-Serbskeho Studentstwa‹, Alojsa Andrickeho, tyknychu do koncentraciskeho lěhwa w Dachauwje, hdźež wón 3.2.1943 martrarsku smjerć wumrě.« (15.8.1946, str. 6). Wotwobaranje mrěća serbskeho naroda přez słowjanskich bratrow wopisuje so jako fanal noweho, swobodneho narodneho žiwjenja. Studentski angažement njeposrědnich powójnskich lět wuznamjenja so přez sylny serbski narodny impuls, kiž so přećiwo němskemu nadknjejstwu měrješe a so za słowjansku zwjazanosć wupraješe. W lětach 1946 do 1948 bě Andricki idol serbskeje powójnskeje młodźiny, »generacije natwara« młodych ludźi, kiž běchu so srjedź dwacetych do srjedź třicetych lět narodźili a kiž běchu dźesać do dwaceći lět młódši hač Andricki. Někotři z nich znajachu jeho hišće wosobinsce. Wopominachu jeho hłownje jako něhdyšeho předsydu serbskeho studentskeho towarstwa.
Skeptiske optimisty (4/11)
Se wě, až smy wuźěłali za naš kalendaŕ koncepciju a plany. Chylu smy pśi tom woplěwali wěstu směšnu strategiju: W LND ga su měli (a snaź maju tam źinsa hyšći) tak pomjenjonu »radu słoda«. Gremijoju som musał eksponaty pśedstajiś, aby cłonki je mógali pógódnośiś ako gódne za fotografěrowanje. To njejo nic za mnjo było.
Z Geratom Hendrichom smej wjelgin malsnje wupytnułej, až buźomej pśez lěta trjebaś zwězkarjow w muzejach, archiwach abo priwatnych zběrkach, kótarež pokazuju nam wobstatk łužyskich drogotkow a wupóžycuju nam eksponaty za fotografěrowanje. To pak jo rowno na zachopjeńku śěžko było, wótergi su to wótpokazali. Pśicyna: Prědny kalendaŕ njejo hyšći pśedlažał a njejsu se našo pśedewześe mógali pśedstajiś. Pó 1976 jo to bywało wjele lěpjej. Tegdy njejsmy ale žeden cas měli, dokulaž jo se śišćaŕnja pśedłogi z pśedběgom pśisamem tśich lět pominała.Arnošt Kowar, nawjedowaŕ Wórjejskego Serbskego muzeja, lěta 1971 w Židźinom Foto: Gerald GroßeArnošt Kowar wót Serbskego muzeja jo mě ned z radu pó boku był a pomagał. Teke ceptaŕ a awtor Alfons Frencl z Róžanta jo pomagał a mě do kloštarja Marijina gwězda pósłał a tam teke pśipowěźeł, až pśidu. Som měł póglědaś, lěc by mógał z bogaśe wupyšnjoneje pratyjownje, zgótowana wokoło lěta 1200, kalenderowe łopjeno wugótowaś. Abatisa jo to pśijaśelnje wótpokazała. Lěta pózdźej jo mě pomagał Pawoł Kmjeć z Chrósćic a jo w kloštarju pšosył wó wupóžycenje wósebneje šabraki za jatšownych rejtarjow. Dokulaž njejo měł žedno awto, som musał transport pśewześ. Ja pak, nic wó tej małej łdžy njewěźecy, som za abatisu spšawne dogrono wó wupóžycenju pśigótował. Wóna jo to z wjelikomyslneju gestu akceptěrowała. A katolik Kmjeć?
Pódobnje njejsom w 1970tych lětach měł žednu gluku z tachańskeju pókładownju sw. Pětša w Budyšynje. Njejsu mě kśěli tam fotografěrowaś daś a teke njejsu kśěli nic wupóžycaś – z wěstotnych pśicynow, ako su gronili. Tegdejšy tachański faraŕ dr. Rudolf Kilank jo rad kśěł, aby w Křini wujšeł pśinosk wó biskupje Wóskem (1692–1771). Ale wuměłski kalendaŕ bźez fota njejo móžny! Stakim jo Kilank ako priwatna wósoba w pókładowni drogotne wopismo wót 1744 wupóžycył a do swójogo bydlenja pśinjasł. Tam som natwarił swóju techniku. Wobraz jo musał nastaś w dopołnje śamnem rumje, dokulaž su błyskowe aparaty jano mału kapacitu měli. Daś to źinsa hyšći něchten rozmějo! Myslim se, až jo se dr. Kilank cuł ako w krimiju, źož njeknicomniki we jśmě originalne wuměłstwo wuměniju.
Štóž je sej hodowny program mdr 2019 w telewiziji wobhladał, je dožiwił patoržicu wusyłanje, kotrež předstaji hody w Serbach. Filmowy team je so rozsudźił, znatu serbsku swójbu w Ćisku při přihotach na hody přewodźeć. Kak wupada scyła serbske žiwjenje w Ćisku dźensa? To chce tutón nastawk wuswětlić.
Po tym zo je tema nakrajnosć w europskej etnologiji a w druhich socialnych wědomosćach zaso jasnje skedźbnosć dobyła, steji wona tež w kulturnowědomostnych slědźenjach Serbskeho instituta zaso bóle w srjedźišću.1 Runje aktualne ekonomiske, socialne a kulturne wuwića kaž strukturna změna abo statnje planowane wróćosćehnjenje z brunicoweje industrije žadaja sej wědomostny přewod.
W slědowacym maja so slědźenja w serbskim sydlenskim rumje skicěrować, při čimž leži fokus na přepytowanju žiwjenskeho wašnja a kultury we Łužicy z lěta 1987. Daty tutoho přepytowanja z dopřewrótoweho časa so z dźensnišimi do poměra staja. Eksemplarisce ma so to na přikładźe wobchadźenja z lokalnym kulturnym herbstwom stać a na přikładźe wuwićow w Ćisku – do přewróta samostatna wjes, po přewróće dźěl města Wojerecy.
Štyrizwjazkowe wudaće »Stawiznow Serbow« je prěnje wobšěrne a lětstotki přesahowace předstajenje serbskich stawiznow a z tym centralny měznik w serbskim stawiznopisu. Cyłkownu powahu a awtoritu štyrjoch zwjazkow podšmórnje paralelne serbske a němske wudaće kaž tež wysokokwalitatiwne a bohate wuhotowanje. Płatowa wjazba a škitna wobalka, přemysleny typografiski a ilustraciski koncept pokazuja hižo na prěni pohlad, zo jedna so tule wo starosćiwje a z wjele angažementom a resursami přewjedźeny projekt wšelakich akterow. Awtorski kolektiw wokoło Jana Šołty, Měrćina Kaspara, Jana Brankačka a Frida Mětška bě znosył hač dotal mało znaty wobrazowy material kaž karty, rysowanki, fota, reprodukcije atd. a zmóžni čitarjam z tym tež wizuelny přistup k serbskim stawiznam. Z tym twori štyrizwjazkowe wudaće »Stawizny Serbow« zdobom bohaty fundus wobrazoweho materiala. Z tutoho su mnozy awtorojo a wuhotowarjo slědowacych wopisanjow serbskich stawiznow w knihach, wučbnicach, nastawkach a wustajeńcach čerpali.
Štož kritiskemu čitarjej hižo do politiskeho přewróta napadny, to konstruktiwne čitanje »Stawiznow Serbow« dźensa poćežuje, haj znjemóžnja. Interpretaciske kategorije, duktus a wokabular wudaća skutkuja na spočatku 21. lětstotka cuze a hołe. Na kóždej stronje so stawiznopis jako legitimacija tehdyšeho politiskeho porjada a jednanja wopokaza. Marxistisko-leninistiski swětonahlad wuchadźa z jasneho historiskeho wotběha, namaka jednozmyslne wotmołwy a pokazuje dokładny směr do přichoda.
Rozsud (3/11)
Hižo w adwentnym času 1973 mějachmy zaso zetkanje w zwisku z »Łužiskej fotografiju« w Budyšinje. Ja běch spěchowanske pjenjezy we wysokosći 1.500 hriwnow do techniki a njesměrnje drohich wulkoformatowych ORWO-filmow inwestował. Wo mojej lubosći za ORWO napisam hišće pozdźišo. Za swoje snadź wosom probowych fotografijow běch sej znate eksponaty kaž wušiwanki, Róžeńčansku architekturu, wězo jutrowne jejka a nowolětki wupytał. Wšako chcych přewšo łužisku dušu šefow narěčeć. Z dźensnišeho wida sej myslu, zo běchu z mojim fotografiskim wašnjom wěcneje fotografije dosć spokojom a snano samo překwapjeni. Tež pódla wotćišćanu fotografiju starych myšacych paslow z měšćanskeho muzeja w Lubiju (tule znowa fotografowane) mějach při sebi. Ale z nim nochcychu so spřećelić. W foće zbasnichu sej na Łužicu poćahowanu symboliku »pasle, połć a zabiće«, štož njewostaji mi a wobrazej žanu šansu. Přiwšěm namaka foto swój puć a bu 2002 samo kalendrowy wobraz w nakładnistwje Lusatia.
Dopominam so hišće dokładnje na naše zetkanje. Šeflektor dr. Pawoł Völkel jimaše so – nimale kaž w referaće – słowa a rozkładźe, zo wuda LND wuměłski kalendar z łužiskimi fotografijemi. Změje titul »Meine Heimat – Moja domizna« a podtitul »Křinja – Drohoćinki z Łužicy«. Z titulom »Moja domizna« móžachu zakaz ministerstwa za kulturu za nowe kalendrowe titule hač do 1976 a 1977 wobeńć. Hnydom jewješe so prašenje, hač drje »drohoćinki« za pjeć lětnikow dosahaja? Beno Kućank sonješe wo nakładźe 5.000 eksemplarow. Wšitcy běchu wćipni, što drje budu knižne wiki wo nowej serbskej ediciji rjec. Za mnje bě to naraz wulke wužadanje a wjeselo.
Njedawno swjećachu Serbja ptači kwas, ludowy nałožk, kotryž podarmo pytaš w kulturje druhich ludow. Je to wjesoły swjedźeń, předewšěm za dźěći, ale zdobom tež za dorosćenych. Dźěći stajeja talerje na wokno abo před durje, nadźijejo so, zo dźakuja so ptaki ze słódnym darom za picowanje w zymje. Młódše wjesela so zawěsće na wobdźělenje w »ptačokwasnych« předstajenjach. Dorosćeni pak wopytaja wot Serbskeho ludoweho ansambla přihotowany ptačokwasny program.
Ptaki su jedyn z najwažnišich elementow přirody, jewjacych so w serbskej kulturje. To pokazuja přikłady w literaturje, molerstwje abo hudźbje, to wobkrućeja zdobom rěčne wobroty.
Ptaki so často w hornjoserbskej literaturje jewja. Ćežko je tu podać wšitke přikłady, chcemy pak spytać so někotrym z tutych bližić.
Zwěrjata, a tu tež ptaki, su předewšěm rjekojo w dźěćacej literaturje. Dosaha sej wobhladać aktualny poskitk Ludoweho nakładnistwa Domowina. Tu namakamy wroblika Frida a sroku Martu w powědančkach Jěwy Marje Čornakec (Kak su wroblik Frido a jeho přećeljo do Afriki lećeć chcyli, Zakuzłana sroka), sowu Otiliju w knize Hdźe je sowa? Měrany Cušcyneje a tež někotre honačiki: tón w powědančku Findus a hara z honačom Svena Nordqvista, honač Heinrich Jana Wornarja a honač Jurko Jurja Kocha w jeho rymowanjach Honač Jurko z čerwjenym pjerom, kotrež poćahuja so na delnjoserbski nałožk łapanja kokota. Tež w knize Ptače činki Dorotheje Šołćineje a Dietricha Šołty jewja so akterojo ptačeho kwasa. W hornjoserbskej wersiji fabulow Aesopa, wozjewjene w zešiwkomaj Wróna a baćon, so ptaki tohorunja mjenuja. Serbja maja zdobom rymowane fabule Handrija Zejlera, wušłych w Bajki. Fabule1. Jich rjekojo su najčasćišo ptaki, na přikład w fabulach Paw a husyca, Baćon a wrobl, Kapon a sroka, Wrobl a sołobik, Wrobl a sknadź, Kokoš a psyk kaž tež Wroble a kraholc. W tutych nimoměry powučacych tekstach sćělesnjeja ptaki wšelake čłowječe typy, charakterne kajkosće kaž tež kontrerne nahlady. Tak so na přikład w fabuli Paw a husyca, w kotrejž paw, hordy na swój zróst, a skromna husyca, kotraž nima tajku rjanu, za to pak praktisku pjeriznu, tworitej analogiju mjez postawomaj bura a naduwaka. Z fabule je wučitać slědowaca moralka:
Mladoboleslavska sokołska župa Fügnera a započatki serbskeho Sokoła
W měrcu 1933 – potajkim měsac do toho, zo nacistiski režim Serbski sokołski zwjazk k tomu nuzowaše, so rozpušćić; tola hižo po konfesionalnym rozpačenju, kotrež woznamjenješe faktiski rozpad jeho činitosće – reziměrowaše Josef Maštálko (1876–1950) na stronach župneho łopjena Ruce čěsko-serbske sokołske aktiwity. Maštálko bě funkcionar sokołskeje župy Fügnera z Mladá Boleslava a hižo wjace hač dźesać lět zamołwity za poćahi k serbskemu Sokołej. W swojim teksće tuž njelutowaše ze sebjekritiku: »Dyrbimy přidać, zo mamy sami wulku winu na tym, zo smy bratrow we Łužicy zanjechali, kotřiž ćežkich wuměnjenjow dla njemóžachu k nam přińć. Naše styki běchu hłownje wobmjezowane na inteligencu – ale lud wo tym wjele njewědźeše« (3/1933).1
Z jeho słowow klinči hórkosć nad tym, zo njebě so serbskemu Sokołej najebać čěsku pomoc poradźiło narodnu mysl mjez Serbami bóle rozšěrić. Maštálkej drje zdachu so poćahi župy Fügnera ze serbskim Sokołom z perspektiwy lěta 1933 podarmo być, my wšak njemóžemy z jeho rezignowacymi słowami scyła přezjedni być. Župa Fügnera přewodźeše mjenujcy serbski Sokoł po cyłej dobje jeho mjezywójnskeje eksistency. A tutón zhromadny puć je zajimawy.
W času politiskeho přewróta 1989/1990 steješe stawiznopis NDR w fokusu towaršnostneje kritiki, wšako słušachu historikarjo sobu do system nošaceje elity w dobje socializma. Jich slědźenja so jako ideologiski instrument bywšeje diktatury zasudźichu. Tuta kritika poćahowaše so na wšitke časowe doby a discipliny stawizniskeho slědźenja. Na kóncu dowjedźe to k tomu, zo so na nimale wšitkich stawizniskich wotrjadach při uniwersitach w nowych zwjazkowych krajach dotalni historikarjo z přistajenja pušćichu a městna so z nowymi ludźimi ze starych zwjazkowych krajow wobsadźichu, wšojedne hač jednaše so wo archeologiske, zažnostawizniske, srjedźowěkowske abo nowšostawizniske slědźenišća. Trochu hinak wuwiwaše so rozestajenje w nastupanju serbskeho stawiznopisa. Kritika poćahowaše so wosebje na slědźenja wo 20. lětstotku a tu předewšěm na slědźenja wo dobje po 1945. Tak pokaza so hižo na zarjadowanju Serbskeje narodneje zhromadźizny kónc 1989, hódnoćejo štyrizwjazkowe »Stawizny Serbow« z jedneje strony na šěroku materialowu bazu wo dobje wot započatkow hač do 1917 w zwjazkomaj 1 a 2, z druheje strony so žadaše, zwjazk 4 wo dobje po 1945 dać do makulatury.
Budyšyńske iniciatiwy (2/11)
Ako su mě w ranej nazymje 1973 do Ludowego nakładnistwa Domowina kazali, som był narski: Za blidom na Sukelnskej su sejźeli Beno Kućank z rozšyrjenja nakładnistwa, dr. Pawoł Völkel ako šeflektor a wjednik nakładnistwa Měrćin Benada.
Mimo komuźenja jo šef wózjawił, až co LND naźěłaś kwalitatiwnu publikaciju wó serbsko-łužyskich temach a až smějom a mam wugótowaś wobraze za nju. Pópšawem jo to gwězdna góźina za fotografa. Ale ned jo se zachopiło za nas styrjoch wjelike gódańkowanje wó tom, kak by dejała ta publikacija wuglědaś. Jo to měł byś wobrazowy zwězk, fotowa mapa abo snaź kalendaŕ? Smy pak wšykne wěźeli, až jo tegdy ministaŕstwo za kulturu (Ministerium für Kultur HV Verlage) z pśicyn žarjabnosći zakazało, nowe kalendarjowe title na wiki daś. Ja sam som był cele njepśigótowany a som wopytał naraźiś wudawanje mapy z carnoběłymi originalnymi fotografijami. Z tym njejsom scełego wuspěšny był. Beno Kućank jo ako pśikład měł sobu wabjeński kalendaŕ ansambla SLUK z Bratislavy z rědnymi Słowackami w słowakskich drastwach. Mě su se pópšawem jano te źowća spódobali, taki kalendaŕ njejsom kśěł fotografěrowaś.
Njeznata serbska rukopisna kniha z Texasa
W januarskim čisle lońšeho Rozhlada pisach pod nadpismom »Mały Wjelkow – centrum serbskeho pismowstwa we 18. lětstotku« wo wažnej róli nabožneje literatury za wuwiće serbskeho pismowstwa. Jedna z centralnych tezow nastawka je, zo bě 18. lětstotk, kotryž so husto jako prěnja wulka doba serbskeho ćišća charakterizuje, we wulkej měrje zdobom čas serbskich rukopisow. Wosebje w Małym Wjelkowje a w kruhach zbudźenych Serbow so wulke mnóstwo rukopisneje literatury produkowaše a šěrješe. Wjetšina tutych manuskriptow ma so podobnje kniham jako zjawne pismowstwo wobhladować a docpě šěroke čitarstwo resp. připosłucharstwo. We wšelakich nabožnych, wosebje Ochranowskich kruhach běchu rukopisy samo prezentniše hać ćišćana serbska kniha.1 Rozmach rukopisneho pismowstwa bě wusko splećeny z runočasnym rozwićom serbskeho knihićišća, serbski knihićišć a produkcija manuskriptow so mjez sobu płódnje wobwliwowaštej. Nadrobnišo pišu wo tutej tematice w nastawku »Bibel, Traktat und Handschrift – sorbische Lesewelten im 18. Jahrhundert. Leser und Lektüre im Spiegel der herrnhutischen Überlieferung«, kiž je w prěnim čisle Lětopisa 2019 wušoł.


text:
JABŁONKÓW Sezon balowy sie już skóńczył, ale w sobote sie jeszcze bawili członkowie i sympatycy na tradycyjnym Balu Papuciowym w PZKO Jabłonków.
Ludzi sie zeszło dość kupa, bo wszycy jeszcze chcieli urwać jakómsi te zabawe przed postym. Wodzirejym była wszyckim u nas znano Ewa Troszok. Z chyncióm wszycy prugowali kroki samby, salsy.
Wszycy krok do przodku…
…krok do boku!
A teraz sami prugujcie!
Dobrze wy, idzie wóm to, tak se zaklaskómy!!!
Muszym natoczyć segre, aby widziała, jak ji to super idzie.
Były aji kwiotka…
…aji pusa…ta od cudzej paniczki szmakuje wiyncej…
….były aji kotyliony. Nie ruszej sie, bo cie pichym.
Jo by chcioł jeszcze trzi kwiotka.
Nimógło brakować bogatej tomboli. Jej, to bych chciała wygrać!
Jo wóm zdradzym, kiery los wygro.
Na Balu Papuciowym musioł być tradycyjny konkurs o nejpiekniejsze papucie.
Jury miało strasznie ciynżki zadani – wybrać ty nejlepsze, radzili sie strasznie dłógo.
Kucharki sie w kuchyni zwrtały, aby wszycy mieli co jeść. Ale zdónżyły aji zapozować na fotke. Wciśli sie jim tam aji chłopi.
Piykli aji placki, ty isto szmakowały nejwiyncej.
Bo do tanga trzeba dwojga….
…a do tańca groł DJ Bartnicki.
Niech żyje bal!!!


text:
Geografiska dołhosć
Geografiska dołhosć (prjedy: „stopjeń dołhosće“), λ, mjezynarodnje skrótšena z long. (longitudo = lon., longitude = jendź., franc. atd. „dołhosć“), wopisuje jednu z wobeju koordinatow městna na zemskim powjerchu, a to jeho poziciju na wuchod abo na zapad wot definowaneje (samowólnje postajeneje) sewjero-južneje linije, nuloweho meridana. Wona je so prjedy stopjeń dołhosće mjenowała. Geografiska dołhosć je kut, kotryž so, wuchadźo wot nuloweho meridiana (0°), hač do 180° k wuchodnemu a 180° k zapadnemu směrej měri. Wjeršk tutoho kuta je srjedźišćo mysleneje zemskeje kule, ramjenja wuchadźeja ze srjedźišća přez nulowy meridian resp meridian, na kotrymž městno leži, kotrehož geografiska dołhosć ma so podać. Město předznamješka (tradicionelnje +wuchod, −zapad) je tež E resp. W dowoleny (skrótšenka "O" wobeńdźe so stracha zaměny dla, hlej deleka).
- Městna ze samsnej dołhosću leža na meridianje. Meridian běži wot čopa k čopej a je połojca dołhostnika. Na zemskej kuli je dołhostnik (wobstejacy z dweju napřećiwneju meridianow) wulki kruh.
- Za postajenje dypka na zemskim powjerchu – za podawanje jeho geografiskeho połoženja – je přidatnje podawanje jeho geografiskeje šěrokosće (prjedy: jeho „stopnja šěrokosće“) jako druha koordinata trěbna.
Postajenje městna a časa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Nulowy meridian[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dokelž njeje přiródna nulowa marka za meridiany (poł dołhostnika), kaž je ekwator za měrjenje šěrokosće, dyrbi so nulowy meridian definować. Wot antiki so Ferrowy meridian wužiwaše. Hakle w lěće 1884 je so swětodaloko jednotnje tón meridian postajił, na kotrymž je srjedźna wóska wěsteho teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (hlej Stawizniske).
Geografiska dołhosć podawa so jako kutowy wotstawk w stopnjach, (łukowych) mjeńšinach a sekundach wot nuloweho meridiana k wuchodej (E) abo zapadej (W). Skrótšenka E za wuchod (wot jendźelskeho „east“) doporučuje so přez DIN 13312, kotryž je rozsudny za nawtiku a lětansku nawigaciju, zo bychu so zmylki přez zaměnu pismika O z ličbu 0 a z francoskej škrótšenku za zapad ("ouest") zwoprědka wuzamknyli.
Najwjetša móžna ličbna hódnota je tuž 180 stopnjow, při čimž 180°E = 180°W. Přibližnje pódłu tuteje geografiskeje dołhosće, ale z chětrymi wotchilenjemi, běži w Pacifiku datumowa mjeza postajena wot potrjechenych krajow.
Wotstawk meridianow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj je na ekwatorje najwjetši. Tam je wotšěrjenje wot jednoho stopnja 111,32 km wulke. Tuta distanca wotpowěduje eksaktnje 60 mórskim milam, dokelž je so mórska mila prěnjotnje z jednej łukowej mjeńšinu na ekwatorje definowała.
Na čopomaj wšak padaja wšě dołhostniki w jednym dypku hromadźe. Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj da so za šěrokosć φ a zemski radius r přibližnje ze slědowacej formlu wobličić:
W Němskej leži mjez 63,8 km (Flensburg, Sylt) a 75,5 km (Oberstdorf).
Pisanja ličbnych hódnotow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wobmjezowanje podaćow dołhosće na cyłoličbne stopnje by tuž skoro wšudźe za podaća pozicije přenjedokładne (w direktnej bliskosći k čopej wuwzate) było (to je přičina za to, zo wuraz stopjeń dołhosće je zestarjeny). Dokładniše podaća geografiskeje dołhosće dadźa so na slědowace wašnje wuhotować:
- w kutowej jednotce stopjeń w decimalnym pisanju (na př. 66,34°) - tež podaće hač na zapad abo na wuchod nuloweho dołhostnika je móžno (na př. 66,34° wuchod resp. 66,34° E). W geoinformatice so podaće °E zwjetša přez pozitiwnu a podaće °W přez negatiwnu ličbu zwuraznja.
- seksagezimalnje w mjeńšinach a sekundach (w samsnym přikładźe 66° 20′ 24″). 66° 20′ 24″ je krótke pisanje za slědowacu sumu třoch kutow 66° + 20′ + 24″. Tutej plusowej znamješce so wuwostajetej. Sumandy so při tym tak wuběraja, zo ličbne hódnoty před mjeńšinu a sekundu su mjeńše hač 60. Sekunda geografiskeje dołhosće wotpowěduje na ekwatorje čarje něhdźe 31 metrow, w srjedźnej Europje (na 50° N geografiskeje šěrokosće) wokoło 20 metrow.
- W nawtice so při podawanju geografiskich koordinatow dźensa kutowa jednotka sekunda woběńdźe, tak zo horni přikład budźe: 66° 20′ 24″ = 66° 20,4′. Hišće dokładniše podaća pozicije, kaž so na př. w satelitowej nawigaciji docpěwaja, wotbłyšćuja so w dalšich městnach za komu.
- Předewšěm w namórnistwje so dołhostniki z 3 městnami před komu pisaja. Přez to so rozdźěl k šěrokostnikam jasnišo wuzběhuje. Přikład: 010,43° E.
- Rotacije zemje dla, 360° w 24 hodźinach, da so geografiska dołhosć tež jako čas zwuraznić. Městny hodźinski kut wužiwa so w astronawigaciji.
Přikłady[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Berlin: 13° 19′ wuchod
- Hamburg: 10° 00′ wuchoda
- Mnichow: 11° 35′ wuchod
- Tokio: 139° 42′ wuchod
- San Francisco: 122° 25′ zapad
- Pozicija satelita Astra 1 nad ekwatorom: 19° 12' wuchod
Čas[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Rotacije zemje dla je městny čas na rozdźělnych šěrinach rozdźělne. Časowy rozdźěl k nulowemu meridianej je jedna hodźina na 15° dołhostneho rozdźěla. Z toho časowe pasma wuchadźeja.
Pola 0° je srěni městny čas (SMČ) runja UTC.
Stawizniske[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Grjekski astronom a matematikar Hipparchos (wok. 190–120 př.n.l.č.) je zemju k wuchodo-zapadnemu směrej prěni raz w 360 stopnjow dźělił.
W europskim namórnistwje je poćahowy system dołhostnikow dołho njejednotny był. Wot 2. lětstotka př.n.l.č. hač do 19. lětstotka je Ferro-meridian dominantny był, kotryž je Klawdius Ptolemeus postajił a so na najzapadnišu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W) poćahuje.
Po naciji so koordinatowe syće na nulowe meridiany w Londonje, Parisu abo Sankt Petersburgu poćahowachu. Hakle na mjezynarodnej meridianowej konferency, we Washingtonje 1884, postajichu Greenwich pola Londona swětodaloko, mj.dr. dokelž so britiske mórske karty swětodaloko wužiwachu.
Zwěsćenje geografiskeje dołhosće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mjeztym zo geografiska šěrokosć přez měrjenje wertikalnych kutow słónca abo sewjernički je relatiwnje jednorje wobličujomna, wuwiwaše so wobličenje aktualneje geografiskeje dołhosće z podobnej dokładnosću dołhi čas ekstremnje ćežko. Tutón za mórsku nawigaciju wažny dołhostny problem je so hakle kónc 18. lětstotka rozrisał. Za to su jara dokładne časniki trěbne, kotrež tež při najmócnišim mórskim žołmjenju spušćomnje funguja, bjeztoho zo bychu so přez wjedrowe wliwy kaž horcota a włóžnosć powětra pohubjeńšili. Prěni časnik, kotryž je tute předpokłady spjelnił, běše „H4“, kotryž blidar John Harrison w měrcu 1762 wunamaka. Mytowe pjenjezy wustajene za to wot dołhostneje komisije britiskeho sejma we wysokosći 20.000 puntow dósta Harrison hakle po wukazu krala Jurja III. w lěće 1773. Zo by trěbnu dokładnosć docpěł, zhotowi swój časnik wužiwajo kulkowcy nimale bjez rybowanja a z bimetalemi resistentnymi přećiwo chabłanjam temperatury.
Wotwisnosć wot referencneho elipsoida[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dołhosć wariěruje wo sekundy, jeli so druhi referencny elipsoid abo wotchilacy geodetiski datum wužiwa. Njewužiwa-li so globalnje najlěpje přiměrjacy elipsoid, rěči so tež wo geodetiskej dołhosći.
Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Dava Sobel: Längengrad. Taschenbuch ISBN 3-442-72318-3 (Ilustrowane wudaće ISBN 3-8270-0364-4)


text:
- About Institute
- zapatillas de running Under Armour talla 21
- Air Jordan 1 Mid SE Craft Obsidian DR8868 - jordan brand station 23 chicago , 400 Release Date - SBD
- JORDAN JUMPMAN AMPLIFIED WHITE
- Air Jordan 1 High OG Newstalgia Release Details - homme donne des Air Jordan dans le ghetto - WpadcShops
- cheap nike air presto ultra flyknit olympic - nike thea flyknit metallic sneakers black women Terrascape ACG DQ3987 , SBD - 001 Release Date
- nike tn air max plus blue gradient
- air jordan 4 wmns canyon purple 2022
- air jordan releases 2022
- printed t shirt from the gucci tiger collection gucci t shirt 1553843
- air jordan 12 retro flu game
- Annual Reports
- Didactics
- Research
- Employees
- Journals
Recent projects
Zbigniew Tarapata, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Najgebauer, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Michał Dyk, Agnieszka Kacprzak, Dariusz Pierzchała, Mariusz Chmielewski, Krzysztof Chlebicki, Jarosław Rulka
Maciej Kiedrowicz, Jarosław Koszela, Zbigniew Tarapata, Rafał Kasprzyk, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Jerzy Stanik
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Rulka
Dariusz Pierzchała, Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Rulka, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Mariusz Chmielewski, Michał Dyk, Krzysztof Chlebicki
Andrzej Najgebauer, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas, Ryszard Antkiewicz, Rafał Kasprzyk, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Koszela
Ryszard Antkiewicz, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Andrzej Najgebauer, Dariusz Pierzchała, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski
Tadeusz Nowicki, Tomasz Tarnawski
Grzegorz Bliźniuk, Andrzej Ameljańczyk, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Gaj, Tomasz Górski, Tomasz Gzik, Piotr Kędzierski, Piotr Kosiuczenko, Jarosław Koszela, Andrzej Najgebauer, Tadeusz Nowicki, Kazimierz Worwa
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Koszela, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Tomasz Drozdowski, Dariusz Pierzchała
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Dariusz Pierzchała, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Mariusz Chmielewski, Roman Wantoch-Rekowski
Roman Wantoch-Rekowski
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Marian Chudy, Tadeusz Nowicki, Radosław Pytlak
Recent publications
Bolesław Szafrański, Romuald Weydmann
Grzegorz Bliźniuk, Dorota Kilańska
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Zbigniew Tarapata
Zbigniew Tarapata
Andrzej Chojnacki
Andrzej Chojnacki
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Roman Wantoch-Rekowski


text:
Kulowska gmejna je 61 km² wulka. Do njeje słuša w zdalenosći hač do 5 km 11 wsow, kiž běchu něhdy samostatne. Nimale wšitke so 1994 Kulowej přizamknychu a běchu tež hižo prjedy z Kulowom wusko zwjazane, wšako słušeja do jedneje wosady a haja samsne nałožki a tradicije. Někotre wsy hižo wot 70tych lět w gmejnskim zwjazku z Kulowom hromadźe dźěłaja. 1992 so z dalšimi wokolnymi wsami zarjadniski zwjazk wutwori.
Ze zagmejnowanjom su wsy dźěl swojeje samostatnosće zhubili, za to pak swoje mocy ze susodnym městom zjednoćili. A z tym běchu spěšniši hač powšitkowny trend zjednoćenja zarjadnistwow, kiž je pozdźišo přišoł.


text:
Minjenu sobotu, dnja 10.09.2022, woswjećichu na zakładnej šuli w Bošecach šulski swjedźeń składnostnje 125-lětneho wobstaća šule a jeje ponowjenja. Mjez tójšto poskitkami móžachu sej wopytowarjo tam tež mału wustajeńcu Płomjenja wobhladać. Nimo starych wudaćow k listowanju předstaji so tež, kak časopis nastanje. Wězo njesmě tež zajimawy kwis kołowokoło Płomjenja falować. Wustajeńca ma potom po dalšich šulach pućować, wšako swjeći Płomjo hač do klětušeho apryla hišće swoje 70-lětne wobstaće.
Wustajeńca Płomjenja
By obersorb|2022-09-14T15:02:46+00:00September 14th, 2022|Uncategorized @sb|Kommentare deaktiviert für Wustajeńca Płomjenja


text:
Hesło lětušeho Hudźbneho swjedźenja Smochćicy pod hołym njebjom rěka „Argentinske nocy“. Bosćan Nawka je so z předsydku zarjadowanje organizowaceho towarstwa Via regia – hudźbne eventy Margittu Luttner rozmołwjał.
Knjeni Luttner, čehodla rěka lětuši swjedźeń „Argentinske nocy“?
M. Luttner: Zaměr festiwala bě a je, našemu publikumej wěstu hudźbnu kulturu we wobsahowje wopřijimacym wobłuku předstajić. Loni wěnowachmy so róli měsačka we wuměłskich stawiznach, lětsa zaso jednotliwy kraj w srjedźišću steji. Nastork, za Južnu Ameriku so rozsudźić, je nam Budyska skupina Tango Misterio dała. Wona bě před lětomaj w Argentinskej, hdźež chcyše tamniši swětosławny tango dodnić. Cyle wozboženi domoj přišedši so čłonojo na mnje wobroćichu, hač njehodźał so tutón žanr raz w Smochćicach prezentować. Wažne bě a je nam zdobom serbski aspekt. Lětsa słyšimy tuž tež hudźbu, kotraž je wot do Argentinskeje wupućowanych a zdźěla nawróćenych Serbow wobwliwowana.
Kotre programowe dypki su planowane?


text:
Rěčny kućik dr. Jany Šołćineje z wusyłanja 29.09.2010 Haarspülung/ Haarpackung
Hauptinhalt
Za tójšto němskich pomjenowanjow njeje přeco hišće serbskich wotpowědnikow, byrnjež předmjet, kotryž wone pomjenuja, hižo dołho eksistował. Někotre tajke słowa zwisuja z kosmetiku. Njedawno wopraša so něchtó, kak prajimy serbske „Haarschampoo“, „Haarspülung“ a „Haarpackung“. Byrnjež sej tež serbske žony hižo lětdźesatki dołho włosy myli, njeje serbskich pomjenowanjow, praji so skerje „špylunka“ a „pakunka“. Nimo „Haarlack“, kotryž je tež w serbšćinje jako lak za włosy zapisany, so w słownikach skoro ničo njenamaka. Tuž přemyslujmy raz zhromadnje: Šampun za włosy abo jenož šampun, tu je so zeserbšćena forma cuzeje požčonki hižo zadomiła. Móžemy tež šampon wurjekować. Za němske „Haarpackung“ namjetuju masku za włosy, włosowy balsam, balsam za włosy abo tež kuru za włosy. Dźakuju so serbskej frizezy w Šunowje, z kotrejž telefonawach, a kotraž namjetowaše za němske „Haarspülung“ wupłočk za włosy, tworjene wot werba „wupłokać“, a kotraž hnydom přećelnje doda, zo smědźa rěčespytnicy Serbskeho instituta rady zaso zazwonić a so naprašować.


text:
Rěčny kućik dr. Anje Pohončoweje z wusyłanja 22.09.2010 „Hochbegabung“ a „Hochwasser“
Hauptinhalt
Što matej němskej słowje „Hochbegabung“ a „Hochwasser“ zhromadneho? Prawje: prěni dźěl tuteju zestajenkow je němski adjektiw „hoch“. A što matej serbskej wotpowědnikaj zhromadneho? – snadź adjektiw wysoki: wysoka wobdarjenosć a wysoka woda? Wězo nic! – Tu wužiwa so serbsce jenož pozdatnje prawy wotpowědnik. Němskej słowje „Hochbegabung“ a „Hochwasser“ stej zestajence, tuž dyrbimy woznam cyłeho słowa wobkedźbować a njesměmy po přikładźe němčiny jednotliwe dźěle přełožić. Su wězo tajke zestajenki w němčinje z adjektiwom hoch-, kotrež maja w serbšćinje wotpowědnik wysoki: „hochqualifiziert“ – serbsce wysoko kwalifikowany, „Hochsprung“ – serbsce wysokoskok. Němskemu „Hochwasser“ pak wotpowěduje serbsce wulka woda. A serbski wotpowědnik za „Hochbegabung“ je wulka wobdarjenosć abo wurjadna wobdarjenosć. Samsne płaći za wotwodźeny particip „hochbegabt“. Tak njepraji so serbsce, zo je něchtó wysoko wobdarjeny, ale wón je wulce wobdarjeny. Hdyž chcu jeho wobdarjenosć wosebje wuzběhnyć, móžu wězo tež prajić, zo je wón wurjadnje wobdarjeny.


text:
Verflechtungsraum Lausitz. Böhmisch-ungarische Exulanten und Lausitzer SorbenBegegnungen und Beziehungen im 18. Jahrhundert
Lubina Mahling
85 stronow, 9 wobrazow. A5-brošura
ISBN: 978-3-9816961-7-2
Płaćizna: 8,00 €
Lěto wudaća: 2019
Wobsah
Wobsah (w němskej rěči): Styki a poćahi mjez čěskimi eksulantami a Serbami steja w srjedźišću najnowšeje publikacije dr. Lubiny Malinkoweje. Po bitwje při Běłej Horje wopušći wulka ličba ewangelskich wěriwych Čěsku. Někotři z nich namakachu sej we Łužicy nowu domiznu a zintegrowachu so do serbskeje towaršnosće. Cyły rjad na dobro Serbstwa skutkowacych duchownych kaž Michał Raca, Samuel Martini, Zacharias Bierling a nic naposledk Michał Frencl pochadźa z tuteje prěnjeje generacije eksulantow. Wosebity kapitl knihi wěnuje so skutkowanju fararja Georga Petermanna, kiž z Pukaneca w dźensnišej Słowakskej pochadźeše. Wón załoži srjedź 18. lětstotka w Klukšu seminar, zhromadźi čěsku wosadu wokoło sebje, nawabi čěskich duchownych do Łužicy a prócowaše so w Delnej Łužicy wo ćišć serbskich spěwarskich. W dalšim wotrězku přepytuje awtorka styki mjez čěskimi eksulantami a Serbami w Ochranowskej bratrowskej wosadźe. Wosebje mjez Małym Wjelkowom, Niskej a Berlinom-Rixdorfom wobsteješe wuska wuměna, wšako skutkowaše wjetša ličba Serbow w čěskimaj wosadomaj a nawopak. Zakład mjezsobneje wuměny a zhromadneho dźěła tworješe bjezdwěla rěčna bliskosć mjez Čechami a Serbami, zdźěla pak namakaja so w žórłach tež prěnje rozmyslowanja wo kulturnej přisłušnosći a narodnym přirjadowanju.


text:
Co maju Lutherska cerkwja w Tanzaniji, ta we Wjelikej Britanskej, Presbyteriańska uniwersita we Seoul (Korea) a lutherska wósada we awstralskem Wujal Wujal gromaźe? Wóni su nejbliše susedy Serbskego ewangelskego towaristwa Budyšyn a Kupki serbska namša. Tak mały naš swět móžo byś…, nanejmjenjej w Lutherskej zagroźe we Wittenbergu.
To pópšawem njejo zagroda a drje nigdy njebuźo zagroda w pópšawnem zmysle, skerjej to jo gumno. Momentanje jo hyšći rěd młodych bomow grupěrowanych wokoło wjelikeje kśice do lutherskej rože srjejź Wittenbergskego parka, ceło blisko Grodoweje cerkwje (Schloßkirche) a Měsćańskeje cerkwje (Stadtkirche). Tam wósady a wšakorake druge grupy mógu sajźiś bomcyk ako znamje ekumeniskeje zgromadnosći. A w běgu casa bomcyki rostu a stwóriju – nic zagrodu, ale gusty lěs, kenž symbolizěrujo wusku zgromadnosć kśesćijanow a cerkwjow pó cełem swěśe.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Smrodlawy luft
Latoś jakosi było mjynij tych rozmajtych cudoków w Cieszynie na rynku, a piniyndzy na WOŚP podarziło sie nazbiyrać moc wiyncyj jak łóńskigo roku. Aji ty morsy swoji zadki latoś też moczyły w Olzie, bo isto fojermóni miejli zakozane marnić wode, kierej fórt wszyndzi chybio. Ludzie uż nabrali tego zwyku do wciepowanio piniyndzy to tych papiórzanych kiśniczek i nie czakajóm uż na żodne cuda i na żodyn tyjater. Kiejsi coby wciepać porem złociszów do tej kiśniczki, trzeja było wylyź s chałupy i chocioż sie kapke przeszolóntać po mieście. Dzisio tych kiśniczek je wszyndzi pełno, bo sóm aji w rozmajtych kszeftach i gospodach i skyrs tego ludzie nie muszóm mar-znyć na polu. Byli też tacy, kierzi na zómku zachwolali do kupiynio uwarzóne przez sie piwo, a wedla niego postawili pudliczko s dziurkóm do kierej szło też wciepać pinióndze, na tyn szczytny cel. Zaś na głodomorów na rynku była tako chytka, kiero “prawiła”, że jak wciepiesz pore złotych do papiórzanej kiśniczki, to bydziesz se móg pojeś wojskowej grochówki. Jako to kiery badze czy to je na zicher wojskowo, tego nie wiym, ale ci co jóm uwarzili też isto sami tego dobrze nie wiedzóm. Jo tak rozmyślóm, że dzisio wojocy isto uż takigo misz-maszu w kasarniach nie jedzóm, bo czasy mómy ganc insze i wszedcy chcóm fórt wydychać zdrowym luftym. Co inszego jak człowiek je sóm dóma, abo szpacyruje se po polu, a co inszego jak jedyn wojok siedzi abo stoji wedla drugigo i tyn smrodlawy luft, kiery biere sie s grochu musiołby cały dziyń wóniać.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
latoś - tym roku, podarziło sie - udało się, łońskigo - zeszłego, isto - pewnie, fojermóni - strażacy, fórt - ciągle, chybio - brakuje, zwyk - zwyczaj, wciepować - wrzucać, kiśniczka - pudełko, marnić - marnować, tyjater - teatr, wylyź - wyjść, kapke - trochę, przeszolóntać - przespacerować, kszeft - sklep, chytka - pułapka, prawiła - mówiła, wedla - obok, na zicher - na pewno, kasarnia - koszary, ganc - całkiem, luft - powietrze, wedla - obok, wóniać - wąchać.
Tóż mjyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Gůry Uolbrzimje
Gůry Uolbrzimje[1] (mjanowane tyż ze polskij godki Karkůnoszůma, czes. Krkonoše, pol. Karkonosze, dowńi Góry Olbrzymie, mjym. Riesengebirge, śl-mjym. Riesageberge[2] abo Riesageberche[3]) – gůrske pasmo we połedńowyj Polsce a we půłnocnyj Czeskij Republice. Gůry Uolbrzmije sům tajlům Sudetůw.
Nojwyższym wjyrchym je Śńyżka - wysoko na 1602 lebo 1603 metry (je to tyż nojwyższo gůra Ślůnska a Czeskij Republiki). We Karkůnoszach je mnogo turystycznych cestůw (lo pjeszych a narćorzůw), schrůńiskůw a inkszych uobjektůw lo turystůw.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis gůry u̯olbžiḿy.
- ↑ Konrad Werner, Schlesische Nachrichten:, Eeener aus dam Riesageberge, Königswinter, Nummer 13/2003
- ↑ Franz Ronefeld, Riesengebirgs-Buchkalender 1998, Autor: Hans Wimmer: Mir kumma vom Riesageberche


text:
Jo to nie umia wytrzimać dnia bez kawy. Jedno że mi fest szmakuje aji se powoniać lubia a dwa, że jak se nie wyduldōm z rana to potym bez dziyń jeżech zbałamōncono i ciynżko mi sie rozmyśliwuje.
Weekend biwakowy na Słowacyji
Kaj by tu wybyć na biwaki bez weekend?
Alpy kapka za daleko, w Polsce górki już ganc znane… Zocnie by było porajzować kaj w inksze miejsce, coby chocioż godali inakszy w jakim połomanym języku 😉 No to padło na Słowacyjŏ. Tanio, blisko i odludnie, czego chcieć wiyncy?
Zaczlimy od Martinskich Holów podle górki Velka Luka w Małej Fatrze. Jak to dycki na Słowacyji, ludzi prawie nie było. Pusto, cicho i zielono. Cudownie! Auto w wersji kombi było szpacjalnie narychtowane na biwaki – madraca do spanio, kołderka, zegłówki, ôkna na noc zasłonyte forangami. Ku tymu prysznic pod chmurkōm z ciepłōm wodōm z banioka prysznicowego. To som dziepro luksusy!
Jak prziszoł wieczór to gralimy w bule abo inakszy, w petanka. Kupa było śmiychu i prziznōm, że nawet wygrałach! To ciekawe 😉
Na łobiod i kolacyjŏ mielimy ciepłe jedzyni liofilizowane polskij marki LyoFood. Nudle w zołzie szpinakowo-syrowej i kurczak po hindusku – dobłe! A na śniodani haberfloki z ziorkami, orzechami, mandlami i żurawinōm. A ku tymu kafyj z kawiarki. Piykno sprawa!
Na drugi dziyń miało być furgani w Donovaly ale tak jak głosiyły prognozy, pogoda hned sie skiebziyła, prziszła burza i psinco było z lotanio
Arek gibko jeszcze slecioł na lądowisko ale jo nazot zjechałach bergbanōm.
Pojechalimy chledać jakigo fajnego miejsca na nocleg. Yntlich zatrzimalimy sie na łączce w lesie. Kaj my to rychtyk byli to nie umia pedzieć. Kajś pojszodku lasa przi szlaku we Wielki Fatrze.
Niedaleko było źródełko i czysto górsko woda do picio beztuż poziom luksusu jeszcze sie zwiykszył 😉
A nojlepsze było rano – ôtwierōm ôkno i wlatuje czysty, górski luft
Ptoki wesoło świyrgolōm, woda ze strumyka szumi przyjaźnie, nie słyszeć żodnych autoków ani tramwajów… Dyć to je w dzisziejszych czasach prawdziwy luksus! Nie willa ze służbōm, nie szumny apartamynt w cyntrum epnego miasta. W moim rozeznaniu luksus to je świyże powietrze, cisza i zielone za ôknym…
Co mi tego brakuje w mieście… Ni ma sie co cyganić, jo ni ma miastowo dziołcha. Niechersko mi sie żyje przi familokach, w betonie i smrodzie. I padałach se że dojś tego! Jeszcze jakiś czas tak pożyja ale w nojbliższych latach byda robić tak, coby sie przekludzić kaj w zielone. Przi zielonym jo je nojbardzi szczynśliwo beztuż byda dążyć do tego coby se życi umilić a nie sie tropić.
Trzimej kciuki!
Przajesz swoimu miastu?
W mieście to je roztomajcie, dycki moc sie dzieje i sie nikomu nie cni
Je to ganc inkszo rzecz niż tako spokojno wieś kaj wszysko sie wydarzo bardzi po leku. W mieście trza dować pozór na autoki, krojcoki i ampele bo jak kogo taki auto potrōnci to eli idzie trefić do lazaretu. W mieście je kupa butlu i ciżby ale tak rychtyk to żodyn sie nawzajym nie zno. A już sōmsiŏdów to sie ganc nie kojarzy. Mało kiery wylazuje na plac pod sztokowiec beztuż ciynżko ludzi rozeznać.
W cyntrum zowdy brakuje parkplacu i policaje yny cichtujōm coby wlepić sztrŏfa jak kiery stanie ôpacznie. Na szczynści po miastach rajzujōm autobusy i idzie swojigo autoka ôstawić pod familokiym i ciś kōmunikacyjŏm miejskōm.
Yny trza mieć baczyni na sztelach coby nie wlyź do jakigo autobusa co poradzi wywiyź w ganc inkszo zajta. A jak kiery po mieście jeździ na kole to musi miarkować na guliki, żłobiny, wysoki borsztajny i glajzy od sztrasynbanów. Przkopyrtnyć sie na kole w mieście to ni ma fajno rzecz.
A do tych co dycki chodzōm piechty urzyndy rychtujōm promynady, parki ze strōmami i banki coby se zicnyć i pozaglōndać trocha na zielone. A bajtle mogōm se zocnie porojbrować na szpilplacach.
Z miasta leko idzie wandrować we świat, styknie iś na banhof i nie być za nieskoro na swój cug. W wiykszych miastach som tyż fligerplace beztuż idzie rajzować rychtyk daleko.
Miyndzy familokami je kupa interesantnych rzeczy do ônaczynio
Jak kiery mo ptoki i grajfki to dycki znejdzie se co do sia. Idzie iś do tyjatru, do galantnej restauracyje abo do szykownego kafyju na zista i latte. Jak kiery lubi tańcować to zowdy znejdzie jaki zocny fajer w fajnym szynku. W miastach je coroz wiyncy kaufhausów, beztuż ci co som radzi sztramskij łoblyczce, to se mogom w takich epnych gyszynkach łobsztalować rychtyk zocne lōnty.
W mieście som tyż szaberplace kaj idzie sprŏwić se świyże gymiza i łowoce. Tak rychtyk to tam idzie tyż kupić roztomajte klamoty ale dycki to je dojś niecherski, taki „chiński” beztuż lepszy to smolić a nie kupować haszpli.
I tak to sie kulo to życi w smyndzie, larmie i uwijaczce. Roztomiyłe miasto czy pierziński wypandów?
Roztomajte kultury w korpo na wesoło
Korpo, roztomiyłe korpo… Czelendże, tajmingi i dedlajny. Ale ku tymu – moc ciekawych ludzi z roztomajtych krajów! To mi je zocne boch je dociyrno i lubia se posłuchać jako to je w inkszych krajach Europy abo kapka dali, za oceanem. Jako że mom te szczęści robić w otoczeniu fest międzynarodowym, podziela sie moimi spostrzeżeniami.
Meksykanie
Idōm na piyrszy ogiń bo miałach nojwiyncy ciekawych zdarzyń z nimi. Roz że jedyn mie napasztowoł i sie zdało że trza bydzie go zgłosić do kadr bo robiyło sie to fest niecherski. Na szczęści sie usiotoł, stykło pogrozić. Potym znajomo kiero tworzy se w życiu telenowele wszelakij maści. A to kochankowie – samobójcy, a to nieszczęśliwe miłości, cygaństwa, przekręty i sztyjc jakiś łostudy… Continue Reading…
8 knifów na dobre spani
Weekend we Wrocławiu – rajza po świyży luft!
Były my dwie, jo i kumpela poznano na rajzie w Hiszpanii. Piyrsze chciałach Agatki wyciōngnyć na impreza paralotniowo pod Poznaniym ale w końcu stwiedziyłach że mi sie nie chce tak daleko do gorolowic jechać i w końcu pojechałach do Wrocławia. Tam tyż gorole ale co poradzisz 🙂 Continue Reading…
Żywot w korporacyji
Dziynnie rano dzwoni budzik. Niechyntnie wyłączōm te moi dźwięki skowronków i przewracōm sie na drugi bok. Piernika, ale dyć trza stować! Ni ma co sie ociągać bo zaros sie zrobi za nieskoro i trza bydzie lecieć drap. Yyyy, kaj to sie szło do tej moji łaziynki? Doczkej, jaki to dzisio dziyń tydnia? I kaj je moja byrszta do zymbów? Continue Reading…
Czamu tyj je dobry na wszysko
Je pora rzeczy bez kierych nie umia se wyobrazić ani jednego dnia. Na przikład… Tyj! Moooc tyju 🙂 Ziołowy, owocowy, zielony, czerwony…
Kali sie pić skuli roztomajtych walorów
1. Ciepły tyj poprawio nastrój!
2. Jak Cie spani biere a mosz już dojś kawy, zielōno i bioło herbata tyż postawi cie na szłapy.
3. Przi bolawym brzuchu – naporz se rumianku. Działo prociw bólowo i rozkurczowo.
4. Czerwiony tyj sprawio, że ubywo tłuszczu.
5. Jak Cie zmorzi i biere niecherskość – gorko herbata z miodym na zicher pomoże.
6. Nikiere zioła poradzōm zdziałać moc dobrego. Pokrziwa, czystek, nagietek… zioła som dobre na kaj jaki dolegliwości, yno opaternie trza pić!
7. Przez żołōndek do serducha! Bezmała ciepłe napoje sprawiajōm że ludzie sie do sia zbliżajōm i pryndzy Ci bydzie kto przajoł jak mu bydziesz robić gorki jedzyni i pici.
4 rzeczy kiere som lepsze od klamotów do chałupy
Od starego piyrwka, już pora dobrych lot starōm sie kupować jak nojmyni harbołów du dom. Tak mi sie to fajnie ukłodo w życiu że sztyjc sie kajś kludza i to miyszkōm w jednym mieście, a na dwa roki zaś w drugim. Tak se to chledōm swoigo miejsca na świecie. Continue Reading…
Co szykowno frela wiedzieć powinna
Kożdo kobitka lubi wyglōndać zocnie. Jak wyglōndo zocnie to i mo lepszy humor. A jak mo jednako dobry humor to znaczy sie, że je rada z życio! Continue Reading…


text:
Chorownja geriatrisku staciju za nutřkownu medicinu wotewrěła
W Kamjenskej chorowni wot nětko staršich pacientow na staciji za akutnu geriatriju zastaruja. Lěkarski nawod ma nazhonita lěkarka na polu geriatrije dr. Sevdalina Koleva. Mikławšowa stacija je tak wuhotowana, zo móža tam hač do 20 pacientow hladać. Za wosebite situacije je tež wosebita rumnosć z jednym łožom k dispoziciji. Nowy poskitk je mjeztym derje přiwzaty. Dr. Koleva je zwjeselena z wysoko motiwowanych sobudźěłaćerjow a pyta dalšich wukubłanych fachowcow k rozšěrjenju swojeho wobłuka.


text:
Transformaciske procesy w zwisku z techniskim postupom poslednich dekadow potrjechja cyły swět, we wosebitej měrje industrializowane a zapadne kraje. Zakłady tutych přewalacych, přeformowacych wotběhow wurosćechu z techniskich wuwićow, wosebje na polu elektroniskeho předźěłanja datow, kotrež korjenja zdźěla w dobje do Druheje swětoweje wójny. A na druhej stronje mějachu tohorunja towaršnostne změny wulki podźěl, mjez druhim přiběraca participacija mjeńšinowych a nakromnych skupin we wšelakich diskursach.Felix Stalder. Kultur der Digitalität, 2016, edition suhrkamp, 283 str.Zakładne wuprajenje knihi Felixa Staldera »Kultur der Digitalität« je, zo wot našeho »zadźerženja« wotwisuje, hač budźe so naš wobswět nadal post-demokratisce a wobstražowansce wuwić abo hač zesylnja so participaciska strona a tak mjenowana kultura »commons« (w zmysle powšitkownych tworow / hódnotow).
Šwicarski awtor Felix Stalder (*1968) je kulturny a medijowy wědomostnik a dźěła w Zürichu jako profesor za digitalnu kulturu a teoriju zwjazowanja. Wón je tež awtor knihi »Der Autor am Ende der Gutenberg Galaxis«.1
Ako glucne zmakanje wopokažo se wustajeńca z wobrazami serbskego wuměłca Fryca Latka (1895–1980), kótaruž stej zarědowałej na nowem chóśebuskem kulturnem městnje »Wósekojske dwórnišćo« w tam zaměstnjonej »Galerija Bramborska« a »Galerija Pěś« w zgromadnem źěle ze Serbskim muzejom a Spěchowańskim towaristwom Serbskego muzeja. Wusoke sćěny nowo saněrowanego historiskego twarjenja w radnej cerwjenej a mechzelenej barwje su idealna slězyna za śiche a pó źělach małe wobraze. W głownem jo jadnab 40 krajinowych mólbow k wobźiwowanju. Mimo togo se pokažo teke na Latkowu źěłabnosć ako ilustrator a na jogo twóŕby pó skazanju, z kótarymiž jo swójo wužywjenje (»źěło za klěb«) zasłužył. Ekspozicija zjadnośijo někotare wobraze z priwatneje zběrki z twóŕbami z wobsejźeństwa Serbskego muzeja Chóśebuz, tak ako někotare twóŕby, ako stoje na lisćinje žycenjow muzeja. Zwjaselece jo, až su mj. dr. někotare mólby z krejza pótomnikow na swětło pśišli; stakim se zjadnośijo how tšocha wólejowych wobrazow, kenž dotychměst w zjawnosći žednje hyšći wiźeś njejsu byli.
Cas swójogo žywjenja běšo droga Latka k wuměłstwu widobnje ze śěžkosćami wuflastrowana, což móžo se jano krotko naspomnjeś. Tak chapjašo pó wokołodrogach akle 1921 we Weimarje študěrowaś. Malsnje pak wuwijašo swójo kreslaŕske wobdarjenje, rozmógnuch bogate ilustraciske wuměłstwo a twórjašo rowno tak wobrazowe tšojenja, kenž ako knigły wudachu.
Kak drje wón lětsa budźe, naš jutrowny swjedźeń? Zlemjaca běše powěsć, jako rěkaše, zo lětsa žane křižerske procesiony a jutrowne Bože mšě njezmějemy a docyła, zo je zjawne žiwjenje mjenje abo bóle sprostnjene.
Spytamy to najlěpše z toho činić a sej tež na tutych dnjach radostneho swjedźenja z najwušimi swójbnymi doma rjane wokomiki stworić. Snano dohladamy so tež rjanych fotow lońšeho abo hišće dale wróćo ležaceho jutrowneho swjedźenja. Wšako wobchowa foto wokomik, kotryž je zwjazany ze začućemi a myslemi abo je tež wuprudźa. Tak mamy z wobrazowym zwjazkom »Jutry doma – Osterreiten« Maćija Bulanka, kotryž je lětsa w Ludowym nakładnistwje Domowina wušoł, rjanu fotowu zestajenku a z tym kusk začuća hewak tak žiweho byća kołowokoło wysokeho cyrkwinskeho swjedźenja jutrow.Maćij Bulank, Jutry doma – Osterreiten, Budyšin: LND 2020, 116 str.Na cyłkownje 113 stronach, wuwzaty je přiwěšk, kotryž wučinja tohorunja hišće raz dwě stronje z rjanym fotom, su zjednoćene wšelake literarne twórby z fotami. Njejsym ekspertka na polu fotografije, tohodla pišu a hódnoću z wida lajka.
Hdyž wočinju knihu, widźu napřećo nutřkownemu titulej foto Budyskeho křižerskeho procesiona před kulisu Radworskeje cyrkwje, kotrež twori rjany zazběh. Po podaću wobsaha slěduje so přez dwě stronje wupřestrěwace foto, na kotrymž widźiš kćějace rěpikowe polo. W pozadku je módre njebjo z někotrymi swětłymi a ćmowymi mróčelemi změšane, štož pokazuje na měnjate wjedro w aprylu. Runja tomu překwapi nas tež kóžde lěto zaso přiroda na jutrownej njedźeli – wot sněha hač k temperaturam nad 30 stopnjemi, wšitko su křižerjo hižo dožiwili. Je to z rozdźělnymi motiwami kołowokoło křižerjow ze wšelakorymi přirodnymi a tež wjedrowymi pozadkami w tutej knize derje zapopadnjene.
Po krizy je do krizy – a tele dny skoro hižo zabyte je bjezdwěla dale chutne a w zmysle słowa palace sćoplenje zemje a hrožacy kolaps klimy. Snano tež dla toho, dokelž šulerjo tuchwilu wjace pjatk wob pjatk njedemonstruja, z čimž by znajmjeńša skutkownosć zjawneho protesta – nic naposledk sylneje medialneje prezency dla – dopokazana była.
»Fridays for future« běchu Choćebuskemu awtorej Danielej Rattheijej nastork, temu we formje dźiwadłoweje hry wuswětlić. A tele słowjeso je zawěrno dosć přisprawne, wšako je so jemu z hru »Greta« šlachćiło, motiwaciju hibanje pohonjacych šulerkow a šulerjow wotbłyšćować – a nic jenož to. Takrjec jako znapřećiwjenje k často a wosebje ze stron liberalno-konserwatiwnych kruhow (wo prawicarsce orientowanych zapřisažnych teoretikarjach a/abo populistach cyle wothladajo) »kompleksne zwiski njespóznawaceje« młodźinje wumjetowanej »pobrachowacej ekspertizy« wón šibale njekmanosć někotrehožkuli politikarja, ale tež toho abo tamneho přežadaneho »jednoreho« dorosćeneho pokazuje, sami mjenowanu kompleksitu woprawdźe dodnić.
Snano nic najlěpša, na kóždy pad pak najbohatša jendźelska spisowaćelka Joanne K. Rowling je jednej ze swojich figurow sćěhowace słowa do erta kładła: »Młodźina njemóže wědźeć, kak staroba mysli a začuwa. Hrěch staroby pak je, zo je zabyła, kak je być młody.« Ratthei, sam na mjezy k tomu, štož hodźało so jako dorosćeny (z dorosćenymi mozami) wopisać, rysuje na tutu diskrepancu nawjazujo – hišće raz – kompleksny wobraz. Młoda Annegret tči wosrjedź pózdnjeje puberty, ze wšěm chwatkom a šmjatkom, wšej rozwólnosću a wšěm dwělom, wšej rebeliji a wšěm zwrěšćenjom. Karusel hormonow, w inscenaciji Činohrajneho studija při Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle kongenialnje po wašnju cartoona a »štwórtu sćěnu« přełamujo pokazany, ju znajmjeńša runje tak tyši, kaž omniprezentna, přiwšěm difuzna apokalypsa in spe. Starši (najprjedy raz) na nju njeposkaja, wučerjo zdadźa so pačeni a reaguja zdźěla ze zrozumjenjom, zdźěla z raznym wotpokazanjom, přećeljo chabłaja ćišća přichoda dla – špatne znamki a tuž špatne powołanske wuhlady abo wjele lubjaca karjera połna špatneho swědomja? A k tomu njepřewidna situacija nastupajo informacije: Komu (do)wěrić? Štó profituje? Kelko móžeš docyła sam sej wotkryć?
W přirodźe woznamjenjeja kaskady schodźenki we wodopadźe, přez kotrež woda bjez přestaća prudźi. Bjez přestaća prudźa tež wuměłske twórby Maje Nageloweje w běhu wjace hač štyrceći lět wuměłskeho skutkowanja. Tworićelske etapy – časowe kaskady – rjaduja wobšěrnu wobrazowu přehladku. Dohromady wobsahuje kniha šěsć kaskadow a w kóždej su mjez štyrceći do pjećdźesat twórbow wotćišćane, kotrež časowje na so slěduja. Započiwši z prěnjej kaskadu a twórbu »Zwei Vögel« z lěta 1983, slěduja wšě dalše, zakónčiwši ze šestej kaskadu a twórbu »hinfort, na kromje 12« z lěta 2018.
Zo pokazuje so »Krabat« po Preußlerowej knize na wulkich němskich jewišćach, njeje wulka wosebitostka. W zašłych lětach inscenowachu maćiznu mjez druhim w Bad Hersfeldźe, Frankobrodźe nad Mohanom, Hamburgu abo Oldenburgu (tam w delnjoněmskej rěči). Zo při tym pak serbšćina tajku wulku rólu zaběra kaž w tuchwilnej inscenaciji režisera Markolfa Naujoksa při Statnym dźiwadle w Mohuču (Mainz), je za profesionelne dźiwadło zwonka Łužicy – abo samo zwonka Budyšina – skerje žadnostka. To chcychmoj sej bliže wobhladać a podachmoj so w decembrje do Mohuča.
Stawizna je znata a sćěhuje hłownje Preußlerowy original a z tym serbsku ludowu bajku. Estetisce pak so młynska wobsadka dźensnišim předstajenjam přiměri. Kołowokoło charismatiskeho čorneho młynka (Rüdiger Hauffe) z mócnym hłosom a muskuloznym ćěłom je so natwariło zapřisahane zhromadźenstwo młodostnych młynskich, kotrež dopomina na tajne zwjazki. Jej přistupi tež młody Krabat (Julian von Hansemann), po zahorjenych reakcijach publikuma wočiwidnje młoda hwězdźička Mohučskeho dźiwadła. Z čornymi chorhojemi na jewišću, z ritualom přiwzaća do skupiny, z łamanjom swójskeje wole młodych młynskich, ze stajnje prezentnej namocu a šěrjenjom njejednoty mjez jednotliwymi hólcami skutkuje cyłk sčasami kaž sekta – abo tež młodźinska organizacija totalitarneho režima, štož je wočiwidnje wotpohlad, wšak pokazaja młynscy sami wjacekróć na »česć, swěru, kameradstwo«. Tuta parabla njeje subtilna, ale skerje plakatiwna, štož pak jeje skutkownosći nješkodźi. Hižo Preußler sam bě wšak na to pokazał, zo dźe w swojim »Krabaće« hłownje tež wo to, kak lochko so wosebje młodostni wot charismatiskeho wjednika zawjesć (abo tež zakuzłać) dadźa.
Benedikt Dyrlich w Nowej Wjesce w lěće 1975 Foto: Leoš Šatava
Wurjadny serbski literat, žurnalist a dramaturg Benedikt Dyrlich (*1950, Nowa Wjeska) je šěršej zjawnosći znaty najpozdźišo wot lěta 1975, jako bě jeho prěnja basniska zběrka Zelene hubki wušła. W slědowacych lětdźesatkach so wón dale wuprofilowa, swój njeprějomny spisowaćelski talent w swojich dalšich poetiskich twórbach połnje wobkrući a hišće dale wuwi. Eksperimentalne formy a originalne wašnje zhladowanja na běh swěta jeho tworjenje woznamjenjatej.
Njedawno pak překwapi Benedikt Dyrlich z nowym dźěłom cyle hinašeje družiny. Jedna so wo dwaj zwjazkaj jeho memoarow, zaramikowanej w lětach 1964–1989 a 1990–2018 a wopřijacej tak cyłkownje wjace hač połojcu lětstotka. Předpołoženej knize žiwjenskich dopomnjenkow (w Dyrlichowej generaciji poprawom hižo něšto skerje wuwzaćne), oscilowacej mjez ryzy priwatnej a wšopłaćiwej čłowjeskej runinu, stej bjezdwěla jónkrótny skutk. Unikatnosć tekstow tči hižo we wurjadnej metodźe. Awtor je so dźě při jich pisanju (husto skerje »redigowanju«) móhł zepěrać na wobšěrne, nimale cyłožiwjenske dźenikowe a druhe zapisy. Njejedna pak so wo standardne wjedźenje dźenika, ale husto tež wo nutrniwe filozofiske abo towaršnostne refleksije pytanja principow a zmysła žiwjenjoběha. Jónkrótnosć přeměšuje so z powšitkownym: Pódla wšopłaćiwych temow a prašenjow namaka so tule tež nimoměry sylna priwatna runina, w kotrejž stej stajnje přitomnej mandźelska Monika a serbska Łužica. Druha »eksaktna« zepěra teksta su wotćišćane kopije listow (zdźěla tež w němčinje), wotpósłane wot Dyrlicha w běhu žiwjenja pak Monice abo přećelam a znatym, pak tež oficialnym institucijam; jako vice versa su wozjewjene tež někotre wotmołwy. Hižo to, zo bě awtor kmany mnohe (tež wjace hač połsta lět stare podawki) systematisce wobswědčić z pomocu »archiwalisce« wobchowowanych a zrjadowanych dokumentow, móže so jako něšto cyle njewšědne hódnoćić.
Lětosna tema, pśestrukturěrowanje Łužyce, wóstanjo zawěsće hyšći tśiźasća lět aktualna, což »wuspěchy« na tom pólu w Poruhrskej pokazuju. Ale program njebudu wóspjetowaś, dokulaž serbski publikum wócakujo kužde lěto něco nowego, chóśebuska młoda generacija zazdaśim mało wócakujo. Na plakatach za program SLA jo se wabiło z fotom młodych žeńskich w pseudorebeliskich drastwach punkeroweje resp. wójarskeje mody. Weto njejo razka źaseś procentow tych wósymźaset pśiglědarjow dnja 18. januara w Komerowem jawišću młodšych ako tśiźasća lět było. Móžno jo pak teke, až młoźina źinsa njejo taka rebeliska ako młoźina něga, ale wěcej bergarska. Generacija 50+ jo se zwětšego wjaseliła na program SLA z ludowymi spiwamy a z rejowarjami w drastwach abo kostimach ptaškow. Zachopił jo se wopšawdu ze spiwom Handrija Zejlera: »Gaž bóžemje ptaški kśě dawaś«, spiwany wót chora a Johanny (Heleny Bětnarjec), kótaraž jo głowna figura programa. Toś ten spiw ma něco z ptaškami cyniś, ale chtož tekst znajo, wě, až basnikarjeju se styska pó raju na njebju, aby měł tam pokoj wót žywjenja how na swěśe. To jo zacuśe stotysacow luźi w Nimskej, kenž śerpje na depresiju, ale za dobry pśichod to njepowěda. Johanna pśiźo pak z cuzby slědk do Łužyce, aby se w domowni nowu eksistencu natwariła. How wužywa inscenacija móžnosći techniki, dokulaž witanje do starjejšynego doma pokažu na sćěnje w slězynje jawišća ako film. Tak móžo SLA teke w małych zalach wustupiś, dokulaž licba trjebnych kulisow jo minimalna. Johanna »skocyjo« ako se groni z filma do jadnanja na jawišćo, což pomina se wjelgin kradosćiwe graśe źiwadłownice. Taki efekt jo mógał publikum w běgu wjacora hyšći někotare raze wobźiwaś. Wósebna dobrota togo graśa z filmom jo była, až balet jo rejował rownocasnje na jawišću a w filmje, což dawa za choreografiju Kornela Kolembusa wjele móžnosćow za kreatiwnosć. »Carnoběła reja«, kótaraž symbolizujo konflikt neoliberalnego towaristwa mjazy profitom a šćitom pśirody, jo za to dobry pśikład. Za wideowe filmy mamy se źěkowaś Michałoju Cyžoju. Wósebnje kreatiwny jo pak libreto Wita Bejmaka. Zwětšego jomu se raźijo, kabaret z tradicionalnym źiwadłom a tradicionalnymi spiwami zgromaźiś, a mimo togo pśechwataś. Tak groni Johanna raz: »Musym bamža zazwóniś«, pón zwóni smartfon dirigenta a muzikaliskego wjednika pśedstajenja, Andreasa Pabsta, a wón se rozgranja pó nimsku z Johannu. Pśipódla: Andreas Pabst spušćijo SLA. Togodla how: Wutšobny źěk za Wašo źěło w Serbach!
Mjeztym hižo 25. raz zarjadowaše Heidemarja Wiesnerec rjad »Wosebitych koncertow na spočatku lěta«. Premjera aktualneho programa pod hesłom »Wšě dobre duchi« bě 18. wulkeho róžka w Budyskim Serbskim muzeju. Titul zwobraznja dwuzmysł, ambiwalencu w času změny lětow. Gregor Kliem wjedźeše jako moderator wěcywustojnje a lochce-šarmantnje po wječorje.
Linda Mančewa na cellu hraješe z ćopłym zwukom, ze zdźeržliwej prezencu a z přeswědčacym, interpretowacym frazěrowanjom, z čimž so wona z fundamentom koncerta sta. Mančewa je ze »Spěwom« z »Bołharskeje suity op. 21« swojeho krajana Panča Wladigerowa programej twórbu přidružiła, kotraž awansěrowaše k centralnej cyłeho wječora. Lěta 1899 narodźeny komponist je w Berlinje studował a, wućěknywši nacionalsocialistam, w Sofiji wjacore lětdźesatki tamnišu wysoku hudźbnu šulu kaž tež koncertowu kulturu bytostnje wobwliwował. Jeho twórba wotbłyšćuje zešlachćenu symbiozu klasiskeho wašnja komponowanja a zynkow a melodijow Bołharskeje, kotrež korjenja tež w Bliskim ranju. Ze »Spěwom« so bliskosć cella čłowječemu hłosej wosebje wopokaza.
Nadpisma su stajnje po samsnym mustru natwarjene, kaž na přikład »Un regard polonais sur la Lituanie« [Wěsty pólski wid na Litawsku], po formuli: wid z perspektiwy jednotliweje wosoby wěsteje narodnosće na wěsty kraj/lud). Po tym sćěhuje titul žórła, krótki zawod z informacijemi wo awtorje abo teksće. Zdźěla – drje tam, hdźež zezda so to trěbne być – su přidatne informacije jako nóžki podate. Wosebje za prěnju a druhu dobu namakamy tež wurězki tekstow serbskich awtorow, mjez druhim nazhonjenja Jurja Wićaza w Serbiskej a Bołharskej (Z Kamjenskim nosom). Měrćina Nowaka-Njechorńskeho (Mjez Wardanom a Jadranom; Bołharske podlěćo) runje tak cituja kaž Jurja Brězana (Ohne Paß und Zoll), kotrehož Stil so samo w francoskim přełožku wot druhich serbskich awtorow wotzběhuje. Wot Róže Chěžkec, pozdźišeje Domašcyneje, je so pólskich wojakow wopominaca baseń »Pomnik namołwja« wuzwoliła. Z nowšeho časa staj zastupjenaj Křesćan Krawc (Jónu je kónc sćerpliwosće) z dožiwjenjemi na Balkanje a Jěwa-Marja Čornakec w zwisku z němsko-serbskim poměrom (Kastanija).
Paweł Goźliński Akan. Powieść o Bronisławie Piłsudskim, Warszawa: Agora, 2019, 450 str., 9788326829161
»Źěkujom se Bronisławoju Piłsudskemu, až wón jo se mě wusunuł a se mě stawnje wuswa« – to jo slědna sada knigłow, kótarež mógu teke słužyś ako zaběra nic jano wědomnostnego źěła Goźlińskego, ale teke žywjenja Bronisława Piłsudskego. Cytajucy roman »Akan« som stawnje měła zaśišć, až kuždy raz, gaž som mysliła, až něnt som blisko, južo na pśiducem boku, jo mě Piłsudski wuběgnuł, jo se zgubił, jo se schował w jadnej pótajmnej kurjawje. Take něco jo se stało na wjele rowninach. Piłsudski jo měł na kuždy pad komplikowanu wósobinu, kótaruž jo awtor wjelgin derje reflektěrował w swójom źěle. Wón jo był teke njewšedny cłowjek, kótaregož njamóžoš jasnje pógódnośiś. Te knigły su roman, wěrnosć ga se změšajo z literariskeju fikciju, a typiske kakosći głownych figurow, jich zacuśa a zaźaržanja, jo Goźliński napisał mj. dr. na zakłaźe listow a knigłow Piłsudskego. Zespódobał jo se mě ten w casu a rumje skokajucy roman wó Bronisławje Piłsudskem, bratšu pólskego maršala Józefa P., pitśku ignorěrowanem w Pólskej, ale pśipóznatem na swěśe, jomu ga se groni Bronisław Piłsudski – wjeliki slěźaŕ indigenego luda Ajnow.
Bronisław jo był ten nejstaršy ze styrich Piłsudskich bratšow. Źiśetstwo a młodosć jo pśežywił w Litawskej, jogo maś ga jo wjele gruntow wobsejźeła a nan jo se z handlom žywił a jo měł na pśikład jadnu drožkowu firmu we Wilnje. W lěśe 1886 jo Bronisław zachopił studium pšawnistwa w Sankt Petersburgu. Tam jo w prědnem lěśe póznał Aleksandra Uljanowa, staršego bratša Lenina, kótaryž jo pśistupił towaristwoju »Wóla luda« (HapoдHaя Boля). Wóno jo kśěło cara wótpóraś. Aleksander Uljanow jo był teke jaden z organizatorow atentata na »kejžora Rusojskeje, krala Pólskeje a wjelikowójwodu Finskeje« Aleksandra III. Piłsudski jo kaž wjele drugich studentow-cłonkow »Wóle luda« padnuł do popajźeństwa w lěśe 1887 a bu k smjerśi zasuźony, což su pótom na zakłaźe wusokich pjenjeznych pokutow na 15 lět na wupokazowanje (tak pomjenjonu konfinaciju) na połkupu Sachalin změnili1.
Na premjerje 21. požnjenca 2019 na žurli SLA w Budyšinje zdawa so wšo hinak hač hewak zwučene być. Na městnje, hdźež orchester syda, pobrachuja stólcy a pulty za smyčkowe instrumenty. W bliskosći instrumentalistow – dujerjo a hrajerjo na bijadłach, harmoniumje a klawěrje – zabjeru muscy spěwarjo městno. Chór žónskich so póćmje zady za přihladowarstwom zaměstni. A prjedy hač swětłomjetaki jewišćo wobswětla, słyšiš prašenje »Dopominaš so?« a znaty hłós dźiwadźelnicy Gabriele Marije Šmajdźineje wupjelnja z prologom rumnosć. Po tym hakle zběhnje dirigentka Judith Kubicec swój taktowy kiješk, hudźba so cunjo započina a poněčim slěduja pohiby na jewišću.
K 75. posmjertninam dr. Marje Grólmusec, kotraž je 6. žnjenca 1944 w žonjacym koncentraciskim lěhwje w Ravensbrücku zahinyła, je SLA po wopominanskich zarjadowanjach w Radworju a w Budyšinje překwapił ze swójskim, jara naročnym wuměłskim programom, kotryž pyta w jeho stawiznach runjeća: »Za Marju – Wosrjedź nocy. Balet z hudźbu Bohuslava Martinůwa.« Libreto je spisał wjelestronski a w nadobnych wědomosćach nazhonjeny awtor Wilfried Buchholz, nawodnica baleta SLA Mia Facchinelli je stworiła choreografiju. Wšitke sparty ansambla su do inscenacije zapřijate.
Štóž je sej lětsa čorny outfit za schadźowanku wuzwolił, je z tym chcyjo nochcyjo do čorneho trjechił. Hnydom dwaj kabaretaj w programje tematizowachu wotemrěće a smjerć – jónu žarowachu studenća wo serbsku etažu w Drježdźanach a zdruha přewodźachu gymnaziasća »wódneho muža« na jeho posledni wotpočink. Ale wšitko po rjedźe a wot spočatka. Skoro hač na poslednje městno wobsadźena bě žurla hłowneho jewišća Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła na 145. schadźowance dnja 23. nazymnika 2019. Hačrunjež bě městnosć wospjet zetkawanišćo za studowacych, absolwentow, maturantow a hosći, jewi so přiběrajcy přeće za swjedźeń zwonka města na kraju, a samo wo pućowacej schadźowance na wšelakich městnosćach so rěči. Swjatočny raz za program pak jewišćo dźiwadła bjezdwěla měješe a profesionelna technika domu tomu polěkowaše.
Serbski studentski chór z napadnje wysokej ličbu sobuskutkowacych zahaji galu ze zynkami horceje sawany Afriki. Prawu atmosferu stwori k tomu jewišćowy wobraz, kiž pokaza so chowace słónco na horiconće. Filmowu hudźbu musicala »Kral lawow« zamó dirigent Syman Hejduška z chórom, solistomaj a instrumentalistami přeswědčiwje prezentować. Młody student wučerstwa za hudźbu měješe swój wuměłski cyłk w horšći. Tež na kritiskich městnach zamó jón wušiknje wjesć a njerunosće spěšnje korigować. Hejduška sam chwaleše wuměłske zamóžnosće studentow, jeničce na spušćomnosći bychu hišće dźěłać móhli, wón po programje reflektowaše. Na kóncu spěwa »Circle of life« zběhny jedyn ze spěwarjow małeho plišoweho lawa. Filmowy citat běše radźeny směšk, kotryž by pak kaž scyła wuzwoleny spěw na kóncu programa lěpje skutkował.
Wjesoły bě, štóž je spočatk septembra hišće jednu z požadanych zastupjenkow za wusahowacy šulski projekt Worklečanskeje Serbskeje wyšeje šule dóstał: předstajenje musicala »Quo vadis – dokal dźeš?«, kotrež běchu wučerjo a šulerjo w zhromadnym dźěle wuwili. W štyrjoch planowanych předstajenjach a dalšim přidatnym je cyłkownje 2.500 ludźi w Chróšćanskej »Jednoće« musical dožiwiło, kotraž so na tutych zarjadowanjach ze wšěch šowow pukaše. Wjace hač sto šulerjow 6. do 10. lětnika bě na nim sobu skutkowało – 80 spěwarjow, dźesać hrajerjow a dalši za kulisami – a kóždy króć so jim poradźi, publikum zahorić.Lisa Marija Cyžec a Marie Luise Paškec w rólomaj Lejny a Aleny a chór pod nawodom Diany Šołćineje Foto: Hanka ŠěnecHižo měsacy do premjery bě w Serbach znate: Tu so něšto wulkeho přihotuje. Lětaki so šěrjachu, Serbski rozhłós připowědźeše z wjele lubjacym nowym popowym spěwom Worklečanskich šulerkow »Dale, přeco dale« wosebity šulski event, spěwarjo musicala předstajichu hudźbne chłóšćenki we wobłuku Mjezynarodneho folklorneho festiwala »Łužica« w Chrósćicach, na wjesnym swjedźenju w Sernjanach – haj samo w Sakskim ministerstwje za kultus w Drježdźanach. Tajke intensiwne wabjenje za šulske zarjadowanje namaka drje lědma runjeća. Snadź bě to hižo prěni přinošk k pozdatnje natykliwej euforiji, kotruž musical skónčnje w publikumje, wosebje pak mjez sobuskutkowacymi wubudźi. Zmóžnił bě so hudźbno-dźiwadźelniski projekt dźakowano ideji a angažementej wučerskeje trójki, wobstejaceje z Diany Šołćineje, Bena Hojera a Symana Bjarša. Jim so poradźi mjez šulerjemi telko zahoritosće, wjesela a zapala budźić, zo so tući jako wulki šulerski cyłk wutrajnje do wobšěrnych přihotow musicala dachu. Cyłe zašłe šulske lěto hač k premjernemu předstajenju so tydźensce zetkawachu, zo bychu wuwiwali a zwučowali spěwy, wotběhi a sceny za musical. Intensiwnej probowej lěhwje dopomhaštej k dalšemu skrućenju a zdokonjenju nadawkow kóždeho jednotliwca. A próca je so zawěrno wudaniła. Publikum měješe swoju radosć nad wjeselom a zahoritosću, kotraž z kóždeho sobuskutkowaceho prudźeše – wosebje z impozantneho chóra młódšich a staršich šulerjow a šulerkow pod nawodom Diany Šołćineje. Tež hladajo na to, zo jednaše so wo projektowy chór – Worklečanska wyša šula nima swójski šulski chór, kiž by regularnje zwučował – njech je ćělesu za jeho spěwnu kwalitu wosebity kompliment wuprajeny. Bjezdwěla bě so spěwarjam tu jónkrótne dožiwjenje zmóžniło. Štó drje ma w swojich młodych lětach składnosć, we wulkim cyłku spěwać a to popowe hity z přewodom live-band z wotpowědnym espritom, kajkuž sej hudźba žada? Na dźěćoch a młodostnych bě widźeć, kak tutu wosebitu atmosferu do so srěbaja.
Tak kaž spěwarjo prezentowachu tež hrajerjo na wulkim jewišću chwalby hódny wukon. Něhdyša dźiwadźelnica NSLDź a režiserka Liza Čornakowa bě Jasmin Bulankec, Lisu Mariju Cyžec, Verenu Čornakec, Luizu Kralec, Lydiju Krječmerjec, Marie Luisu Paškec, Franca Bulanka, Steve Dórnika, Feliksa Jacobija a Wincenca Kilanka na jich róle přihotowała a jich dźiwadźelniski talent wuwabiła. Woni zawostajachu přez cyłe předstajenje zaćišć, zo so w swojej róli derje čuja a so z wobsahom identifikuja. Tole bě jedna ze sylnych stronkow libreta, kiž bě šulerjam a šulerkam po wobsahu runje tak kaž po rěči bliski a awtentiski.
Domowinskej župje »Handrij Zejler« Wojerecy a »Jan Arnošt Smoler« Budyšin zarjadowaštej sej lětsa swój župny wulět dnja 4. winowca do Libereca, zo bychu z wjele druhimi Serbami a Čechami sobu dožiwili wulkotne zahajenje jónkrótneho serbskeho kulturneho lěta w Čěskej. Naši čěscy susodźa mjenuja tutón kulturny wjeršk »Rok Lužických Srbů v Libereckém kraji«. Dźakować mamy to iniciatiwy jednotliwcow, čěskich entuziastow, kaž su to Jana Vančatová, Zlatuše Mat'átková, Libuše Vítová abo Tomáš Břeň wot młodeho towarstwa SAL (Societas Amicuum Liberec).1 Woni chcychu hordźe 70. róčnicu toho wosławić, zo móžeštej w šulskim lěće 1949/50 dwě serbskej rjadowni na Libereckim gymnaziju F. X. Šaldy studować. Tak započachu slědźić a nadeńdźechu hišće štyrjoch Serbow z tehdyšeho časa, rodźeni w lěće 1932 a chodźiwši na tudyši gymnazij: Jana Barta, prof. dr. Helmuta Fasku, dr. Jana Brězana a dr. Jurja Kubicu. Přeprosychu sebi jich a pomyslichu při rozmołwje w běžnej čěšćinje, zo by so k tomu hodźał dokumentariski film a knižka pod titulom »To byla pěkna věc / Lužickosrbská gymnaziá v Československu (1945–1950)«, zo by so dale móhła wopomnjenska tafla při durjach hišće eksistowaceho gymnazija přičinić a swjatočnje wotkryć a scyła by so dyrbjało planowane lěto serbskeje kultury wustojnje zahajić.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Nowo sztreka
Nie wiym co siedzi w ludziach, że dycki co było kiejsi przidajne poradzóm naswol poniechać, a czasami aji to zbulać, abo rozebrać. Zaś stare wieca bydóm fórt opatrować, coby wszedcy wiedzieli jako to hań downi bywało. Dejmy na to ta nowo sztreka, kiero kludzi nas ku Goleszowu uż je prawie fetrig i ani sie nie obezdrzymy jak przi spuszczónych rampach na ulice Bobrecki bydóm czakały całe kupy ludzi. Kiejsi, co na zicher posónióni w rokach tustelocy pamiyntajóm, pod tóm sztrekóm była w ziymi wymołatano tako dziura, przez kieróm szło przelyź na drugóm strónem sztreki. Stykło to yno kapkem zrychtować i byłoby po kłopocie. Ale ni !- Kierysi prziszeł na to, że łacnij bydzie to zasuć, bo tustelocy isto potrzebujóm czasym se spocznóć przi tej gónitwie po kszeftach. Ale nie wszedcy przeca majóm potrzebem spoczywanio co chwiliczkem, bo moc je takich, kierzi po robocie śpiychajóm sie ku chałupie i taki stoci przed rampami na zicher im sie nie spodobo. Kiery mo młodsze nogi bydzie mioł możność oblecić wyrchym przez wiadukt i spolić koloryje, kiere se zaszporowoł jak cały dziyń siedzioł na zadku przed komputrym. Zaś ci kierych uż dopadły rozmajte boleści w klepetach, bydóm se mógli porzykać, przi tej kapliczce, kiero pod tym wiaduktym sie obstoła. Mie nic do tego, ale jak kapliczkem niechali w spokoju, to aji to przelazowani pod sztrekóm też mógli niechać, bo dycki tymu co dobrze kiejsi fungowało patrzało by sie dać pokuj. Je podobnież taki przepis, że każdo postawióno wiec kiero mo wiyncyj niż pińdiesiónt roków je zabytkym i nie śmy sie go ruszać, a przez tyn tunel ludzie przelazowali przeca uż w pińdziesióntych rokach zeszłego wieku.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
dycki - ciągle, przidajne - potrzebne, naswol - na umyślnie, zbulać - zburzyć, wieca - rzeczy, fórt - stale, opatrować - opiekować, hań downi - dawniej, sztreka - tor, kludzi - prowadzi, fertig - gotowe, obezdrzymy - oglądniemy, rampy - szlabany, na zicher - na pewno, wymołatano - wydrążona, kapkem - trochę, zrychtować - naprawić, prziszeł na to - wpadł na to, spocznóć - odpocząć, kszeft - sklep, śpiychajóm sie - śpieszą się, wyrchym - górą, zaszporowoł - zaoszczędził, klepeta - nogi, porzykać - pomodlić, sie obstoła - się uratowała, dać pokuj - zostawić w spokoju, postawióno - wybudowana, przelazowali - przechodzili.
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Serbskopazličanske sportnišćo spočatk awgusta přepodadźa
Njebjelčicy (JK/SN). Hłowny wobsah wčerawšeho posedźenja Njebjelčanskeje gmejnskeje rady bě, aktualizować a wudospołnić wustawki wobtwarjenskich planow. Po tym zo běchu Budyski krajnoradny a dalše zarjady swoje stejišćo k móžnym emisijam a jich wliwej na wobtwarjenje zwuraznili, wobzamknychu radźićeljo wustawki wobtwarjenskeho plana za dźěl Njebjelčic Lindach. Za Miłoćicy a Serbske Pazlicy wobzamknychu zapřijimowanske wustawki a zažne wobdźělenje zjawnosće při twarskich rozsudach. Nimo toho su wjacorym twarskim próstwam wobydlerjow z teritorija gmejny přihłosowali.


text:
Na dróze mjez Slepom a Miłorazom su loni symbolisku čerwjenu liniju narysowali. Zwjazk „Strukturnu změnu nětko – žane Wochozy II“ žadaše sej akceptabelnu hranicu k Wochožanskej brunicowej jamje. Tež lětsa, tydźeń po jutrach, chcedźa protestne pućowanje přewjesć. Wo wobsahach je so Andreas Kirschke z Edith Pjenkowej rozmołwjał.
Što je lětuši zaměr protestneho pućowanja?
E. Pjenkowa: Nam dźe wo skutkowny škit našich wsow před haru, prochom a zesuwanjom pódy a wo škit přirody. Naša zasada je: Wšitke wsy dyrbja wostać! Klimoškitne cile Pariskeho zrěčenja maja so dodźeržeć. Brunicowe plany za rozšěrjenje Wochožanskeje brunicoweje jamy su z blida. Po naćiskach koncerna Łužiska energija a milinarnje (LEAG) pak ma kroma jamy jenož 200 metrow wot Rownoho a Mułkec zdalena być.
Što sće hižo na protestnych pućowanjach nazhonili?


text:
Budyšin (SN/bn). Lětsa swjeći serbske wědomostne towarstwo Maćica Serbska (MS) 175. róčnicu swojeho załoženja. Tři lětdźesatki po jeho znowawožiwjenju zhladuja z konferencu pod hesłom „Skutkowanje MS w 20. a 21. lětstotku“ na aktiwity po 1989 a rozjimuja prašenja wo sebjezrozumjenju towarstwa tehdy, dźensa a w přichodźe.
Konferencu, kotruž wuhotujetej MS a Serbski institut, wotměja jutřiši pjatk a zajutřišim w Budyskim Serbskim domje. W pjeć modulach k předstawiznam, wozrodźenju towarstwa, mjezynarodnym stykam, skutkowanju Maćičnych cyłkow a k wužadanjam do přichoda přednošuja mjez druhim Lubina Malinkowa wo Maćicarju a tibetoloze Augusće Hermannje Francke, Piotr Pałys wo „Połoženju zakładneho kamjenja za nowy Serbski dom w lěće 1947“ a Tadeusz Lewaszkiewicz wo powšitkownych poćahach MS a druhich Maćicow. Petr Kaleta porěči wo „wědomostnych poćahach MS k čěskemu Towarstwu přećelow Serbow na spočatku 21. lětstotka“. Edmund Pjech chce „skutkowanje MS we Weimarskej republice a w 1990tych lětach“ přirunować, dr. Hartmut Leipner wěnuje so historiskej róli duchownych w MS.


text:
Jatšowne spiwanje jo było w casu pśewrota pśisamem zabyte. Lětźasetki dłujko njejsu niźi toś ten serbski jatšowny nałog woplěwali. Rowninske su byli te prědne, kótarež su 1993 zasej chójźili k jatšam spiwat. Až do 2015 su tam spiwali kužde lěto až na wjelgin zymne jatšy 2013. Wót 2016 tam wěcej njespiwaju, dokulaž njejo se namakało dosć dorosta.
Ten nałog jo wšuźi pó wojnje wusnuł, we Rownem srjejź 1950ych lět. Nejmłodše foto wót jatšownego spiwanja eksistěrujo wót někak 1972 z Kósobuza, ale to foto jo ludowědnik Lotaŕ Balko aranžěrował. Lěc su we tom lěśe hyšći šli spiwat, to wulicuju te tam wótmólowane wšako.
Dla cogo a na kaki part ten kśesćijański nałog jo se zgubił, ma wšake zawiny. Znajomy wulicowanja, až su njeznate luźe to jatšowne spiwanje mólili. Z Dešna a Strjažowa jo znate, až su tam jěźdźili awta z głosnikami pśez wjas a su pśegłosowali te spiwarki. To jo było tam kóńc jatšownego spiwanja. Teke w Limbarku su awta pśišli a dlejšy cas ned pódla tych spiwarkow jězdźili. Ale wóni su byli śiche, weto jo to było kóńc togo nałoga.


text:
Wjacore sta norow wčera w Kulowje róžowu póndźelu swjećili
Kulow (AN/SN). Po njewočakowanych žonjacych póstnicach minjenu sobotu na Kulowskim torhošću z poměrnje wjele fanami a fanowkami, kiž chcychu po dwěmaj lětomaj zaso jónu karnewal swjećić, běchmy chětro wćipni na róžowu póndźelu.
Hižo dopołdnja zetkachu so čłonojo póstniskeje gardy a rada jědnaćoch na dworje Kulowskeje šule, zo bychu so „woćoplili“. Pohladachu skrótka do wulkeje sportownje, hdźež wuknjacy Krabatoweje zakładneje šule swoje póstnicy swjećachu. Krasne słónčne nalětnje wjedro, wćipnosć, hač póstniski ćah budźe, a přeće so po dołhim času zaso trochu zabawjeć, wabješe mnohich ludźi wšěch generacijow a samo cyłe swójby do městačka. Na dróze mjez Němcami a Kulowom so hižo mnozy šoferojo a šoferki dźiwachu, jako wuhladachu póstniski wóz Němčanskich karnewalistow.


text:
Leo XIII.
Leo XIII. (z byrgarskim mjenom Vincenzo Gioacchino Pecci; * 2. nalětnika 1810 w Carpineto Romano; † 20. pražnika 1903 w Romje) bě italski duchowny a bu 20. małeho róžka 1878 jako naslědnik Pija IX. za 255. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Jeho dźělbraća w socialnych prašenjach dla bu mjenowany wot strony wěriwych „bamž dźěłaćerjow“ abo „socialny bamž“. Leo XIII. zemrě w starobje 93 lět a bě tuž najstarši bamž w stawiznach romsko-katolskeje cyrkwje.
Jemu slědowaše Giuseppe Melchiorre Sarto jako bamž Pius X.


text:
Biosferowy rezerwat Hornjołužiska hola a haty
Biosferowy rezerwat Hornjołužiska hola a haty (němsce Biosphärenreservat Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft), w přirodnym rumje Hornjołužiska hola a hatowa krajina we wuchodnej Sakskej ležacy, je wot 1996 13. biosferowy rezerwat UNESCO w Němskej. Jónkrótneje přirody dla so wón spočatnje jako škitana krajina a wot 1994 jako biosferowy rezerwat wupokaza. Wón wopřija historisce zrosćenu kulturnu krajinu z bohatej přirodu a wosebitym woznamom za škit přirody a družinow.[1] Zhromadnje ze sewjernym delnjołužiskim dźělom twori hornjołužiski biosferowy rezerwat najwjetšu zwisowacu hatowu krajinu srjedźneje Europy.[2]
Srjedźišćo biosferoweho rezerwata je „Dom tysac hatow“ w Stróži pola Hućiny.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Biosferowy rezerwat Hornjołužiska hola a haty leži we wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc, mjez Wojerecami, Niskej, Běłej Wodu, Wósporkom a Budyšinom. Běžitaj přez njón mjez druhim Sprjewja a Čorny Šepc.
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Werner Hempel: Die Natur des Landkreises Bautzen. Lausitzer Druck- und Verlagshaus, Bautzen 2005, ISBN 978-3-930625-37-6, str. 147.
- ↑ Böhnert, Buchwald und Reichhoff, Biosphärenreservat Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (wud.): Biosphärenreservatsplan Teil 1. Grundlagen für Schutz, Pflege und Entwicklung. Mücka 1996. str. 9.
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficielne stronki (hsb.)