text:
Budyšin
Budyšin ? / i (němsce Bautzen, delnjoserbsce Budyšyn, pólsce Budziszyn, čěsce Budyšín) je wulke wokrjesne město we wuchodnej Sakskej. Město leži při Sprjewi a je wokrjesne sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Budyšin ma něhdźe 40.000 wobydlerjow, z čimž je zdobom najwjetše město wokrjesa a druhe najwjetše w Hornjej Łužicy. Něhdyša stolica Hornjeje Łužicy płaći jako kulturelne srjedźišćo Serbow a leži w serbskim sydlenskim rumje.
Wobsah
Stawizny Budyšina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zažne stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1002 w chronice biskopa Thietmara z Mjezyborja jako civitas Budusin[2]. Dla połoženja při wikowanskej dróze Via regia, kotraž wjedźeše wot Lipska do Šleskeje, měješe město w srjedźowěku wulku wažnosć. Do juha wjedźeše tak mjenowana Čěska šćežka přez Łužiske hory do Prahi. W lěće 1018 podpisa so tu „Budyski měr“ mjezy Němcami a Polakami. 1231 jewi so w dokumentach prěni raz měšćanske prawo, 1250 dósta město prawo swobodneje komuny. W lěće 1346 wutwori so zwjazk šesćiměstow, do kotrehož słušachu nimo Budyšina tež Zhorjelc, Kamjenc, Lubań, Lubij a Žitawa. 1391 dóstachu Budyšenjo prawo, měšćansku radu swobodnje wolić.
1400 do 1700[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lětomaj 1400 a 1408 dóńdźe k zběžkomaj rjemjeslnikow. Mjez 1429 a 1431 so město wospjet njewuspěšnje wot Husitow woblěhowaše. 1524 załoži so w Budyšinje w běhu reformacije ewangelska cyrkej. Tachantska cyrkej je z tutoho časa simultana a wužiwa so wot katolskich křesćanow runje tak kaž wot ewangelskich. W třicećilětnej wójnje (1618–1648) so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zniči. Wulkej měšćanskej wohenjej běštej 1620 resp. 1634. Wot 1635 słuša dotal čěskej krónje přisłušny Budyšin – a z nim cyła Hornja Łužica – do Sakskeje.
1700 do 1900[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Tež spočatk 18. lětstotka dóńdźe k wjetšim wohenjam, a to 1707 a 1720. Stawiznisce poměrnje sławna je Bitwa pola Budyšina (1813). Zjednoćene wójska wojowachu tu přećiwo napoleonskim wojakam. Tutón historiski podawk rysuje tež Jan Radyserb-Wjela w swojej wobšěrnej powědce "Bitwa pola Budyšina". 1815 so zwjazk šesćiměstow rozpušći. 1846 wotewri so železniska čara mjez Drježdźanami a Budyšinom, kotruž twarjachu tež Serbja – mjez nimi ludowy basnik Pětr Młónk – sobu. Hač do lěta 1868 rěkaše město hamtsce Budissin, hakle potom dósta dźensniše němske pomjenowanje Bautzen. 1872 nasta tu prěnja šulska hwězdarnja w Němskej. Mjezy 1888 a 1891 twarješe so cyrkej Marje a Marty („Čerwjena cyrkej“), mjezy 1897 a 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach, kotryž so pak w poslednich wójnskich dnjow lěta 1945 zniči. 1902 dósta Budyšin wot sakskeho krala Jurja tak mjenowane Rietschelowe swisle, kotrež připrawichu so na wuchodnych swislach měšćanskeho dźiwadła.
1900 do 1945[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
1904 wotewri so Sakski krajny chłostanski wustaw, kotryž dósta pozdźišo přimjeno "Žołta běda". W lětomaj 1908 a 1909 natwari so Kronprincowy móst (dźensa Móst měra). 1912 zagmejnuje so něhdy serbska wjes Třělany. W lěće 1917 wopruja so 11 cyrkwinskich a swětnych zwonow brónjenskej industriji. Dwě lěće po wójnje, 1920 wotewri so Sprjewina kupjel. 1921 załoži so pod bamžom Benediktom V. biskopstwo Mišno znowa. Biskopske sydło bě Budyšin. Tachantska cyrkej sta so tak z katedralu. 1922 zagmejnuje so wjes Židow. 1928 wobnowi so křižerski procesion z Budyšina do Radworja, kotryž bě kónc 18. lětstotka wusnył. 1933, za čas nacionalsocialistow, woswjećichu prěni króć "tysaclětny jubilej". Wuchadźišćo za to bě róčnica rozšěrjenja župy Mišno na teritorij Milčanow. 1938 dóńdźe tež w Budyšinje k pogromam přećiwo tu bydlacym židowskim měšćanam. Mnoho wobchodow so zniči, runje tak židowska modlernja na Hornčerskej hasy. 1944 nastanje wotnožka koncentraciskeho lěhwa Groß-Rosen we wagonowni. Kónc wójny wutwari so Budyšin jako "twjerdźizna", štož wuskutkowa sylniše boje wo město. Něhdźe 10 procentow bydlenskich domow z něhdźe třećinu bydlenskeje płoniny so tak zniči. Nimo toho skóncowa so 18 mostow, 35 zjawnych twarjenjow, 46 mjeńšich zawodow a 23 srěnich zawodow. W poslednich dnjach wójny padny na woběmaj stronomaj něhdźe 6500 wojakow. Tohorunja přisadźi něhdźe 350 ciwilistow swoje žiwjenje. Statistiki wo tym pak su rozdźělne.
Powójnski čas a doba NDR[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mjez 1945 a 1950 wužiwaja wobsadnicy jastwo Budyšin I jako interněrowanske lěhwo. Je dopokazane, zo přisadźi tu w tutym času 2714 ludźi swoje žiwjenje. Mjez 1956 a 1989 přesłyšuje Stasi ludźi w jastwje Budyšin II, kotrež je dźensa jako Wopomnišćo Budyšin wopytowarjam wotewrjene.
Mjez 1966 a 1989 přewjedźe so w Budyšinje sydom festiwalow serbskeje kultury. 1969 potorhny so stare měšćanske dźiwadło z Ričelowymi swislemi. Tež wrota při Bohatej wěži so spotorhaja. W lětach 1973 do 1975 nastawa nowa sydlenska štwórć "Dr. Salvador Allende" z něhdźe 1500 bydlenjemi. 1974 nastanje spjaty jězor, kotrehož woda tři něhdyše wsy pokryje. 1975 natwari so nowe Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Mjez 1977 a 1987 nastawa štwórć "Strowotna studnja" z něhdźe 5900 bydlenjemi.
Po 1989[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
1991 wutwori so zwjazk šesćiměstow znowa. Samsne lěto nastanje tež "Załožba za serbski lud" ze sydłom w Budyšinje. W lětach po přewróće ponowja so wulki dźěl twarskeje substancy stareho města, štož bazuje do dalokeje měry tež na "Wustawkowym wobzamknjenju k saněrowanju stareho města" z lěta 1992. Wot 1994 stej tež něhdyšej wsy Delnja Kina a Sćijecy měšćanskej dźělej Budyšina. Wot 1995 wjedźe město titul "wulke wokrjesne město". 1999 stanje so tež Mały Wjelkow dźěl Budyšina.
W lěće 2002 woswjeći město 1000. róčnicu prěnjeho naspomnjenja.
Měšćanske dźěle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Budyšin ma pjećadwaceći měšćanskich dźělow, z kotrychž słušeja šěsć do jadroweho města, mjeztym zo su 19 zagmejnowane wjeski.
Hłowny zapis: Měšćanske dźěle Budyšina – ze statistiskimi podaćemi
Hlej tež: Lisćina budyskich dróhow
Wobydlerstwo Budyšina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensa ma Budyšin 42.199 wobydlerjow, z toho je 20.159 muskich (48 %) a 22.040 žónskich (52 %). Něhdźe 2.190 ludźi ma pódlanske bydlenje w stolicy Hornjeje Łužicy.
Wobchad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přez Budyšin wjedu zwjazkowa awtodróha A4 a zwjazkowej dróze B6 (z Bremena do Zhorjelca) a B96 (ze Žitawy do Sassnitza). Zwjazkowa dróha B156, kotraž spočina w Ranje, kónči we wuchodnym dźělu Budyšina.
Budyšin je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa pak běži přez njón jenož hišće čara z Drježdźan do Zhorjelca. Budyski wotrězk železniskeje čary Budyšin–Žandow je dźensa zawrěty a čara do Wojerec bu wottwarjena.
Twarske pomniki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Budyšin ma derje zdźeržane stare město. Jako symbolej Budyšina stej wosebje Stara wodarnja a Michałska cyrkej znatej. Wěsta wosebitosć je Bohata wěža, kotraž je na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena a so tohodla tež „křiwa wěža Budyšina“ mjenuje. Jej napřećo steji na tamnym boku Žitnych wikow Serbska cyrkej. Wažny twarski pomnik je tež Budyski hród (němsce: Ortenburg), kotryž steji na městnje stareho słowjanskeho hrodźišća. Tež tachantska cyrkej je hódna wobhladanja. Wona je jedna z mało simultanych cyrkwjow w Němskej a wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Lawska wěža při južnej kromje stareho města je najstarša wrotowa wěža w měsće. Tež Budyska radnica a Mikławšk, na kotrymž staj mj. dr. Michał Hórnik a posledni serbski biskop Jurij Łusčanski pochowanaj, stej zajimawostce Budyšina.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Budyšinje
-
Pohlad z Mosta měra na stare město
-
-
Partnerske města Budyšina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Worms, Němska (wot 1990)
- Heidelberg, Němska (wot 1991)
- Dreux, Francoska (wot 1992)
- Jelenia Góra, Pólska (wot 1992)
- Jablonec nad Nisou, Čěska republika (wot 1993)
Serbske institucije w Budyšinje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W měsće namaka so wjetši dźěl serbskich institucijow. W Serbskim domje na Póstowym naměsće je sydło Domowiny, Załožby za serbski lud, Serbskeho rozhłosa kaž tež Młodźinskeho towarstwa Pawk z. t.. W domje nastawa tež časopis Katolski Posoł. Rěčny centrum WITAJ, kotryž stara so mj. dr. wo serbske wučbne materialije, je napřećo Serbskemu domej w twarjenju Němskeho pósta zaměstnjeny. Na Sukelnskej hasy je Ludowe nakładnistwo Domowina (LND), kotrehož wudźěłki předawaja so w Smolerjec kniharni, kotraž je w samsnym domje zaměstnjena. Na Budyskim hrodźe, w twarjenju něhdyšeje sólnicy je Serbski muzej. Na Dwórnišćowej dróze namaka so wědomostne slědźenišćo Serbski institut. Wažnej kulturnej instituciji stej tež Němsko-Serbske ludowe dźiwadło (NSLDź) a Serbski ludowy ansambl (SLA).
Bibliografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach na statistik.sachsen.de
- ↑ Budyšin w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (něm.)
Biskopicy | Bóšicy | Bretnig-Hauswalde | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Schönteichen | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


c: text/html

text:
Hōmoseksualnota
Hōmoseksualnota, inakszyj: hōmoseksualizmus (ôd grec. ὁuός "tyn sōm" a łac. sexus "płeć") to je rōmantyczny abo seksualny cug abo seksualne dziołaniy miyndzy czōnkami tyj samyj pōłcie abo rodzeju. Kej seksualnŏ ôriyntacyjŏ to "ciyngły sztimel ymocyjalnygo, rōmantycznygo a/abo seksualnygo cugu" nŏjsōmprzōd abo ino ku perzōnōm tyj samyj pōłcie. To tysz "ôdnosi sie do czuciŏ idyntyfikacyje ôd perzōny na grōndzie tych cugōw, dziołōń po blisku a czōnkostwa we spōlnocie ôd inkszych, kerzi dzielōm te cugi".[1]
Cuzamyn ze biseksualnotōm a heteroseksualnotōm, hōmoskesualnota je jednōm ze trzech przōdnych kategoryjōw seksualnyj ôriyntacyje na hetero-hōmo kōntinuōm.[1] Sztyjc niy mŏ kōnsynsusu co ônaczy jakõsik ôriyntacyjõ,[1] nale rozprawiano uż ô ausdruku gynōw, hormōnōw a strzodowiska. Wiynkszość naukowcōw sie forszteluje, iże wszyjske trzi mogōm ônaczyć ôryjyntacyjõ.[1][2] Zdŏwŏ sie, co uchowaniy a absztychowania ze bajtelstwa niy majōm rōle przi tym tymacie.[3] Chocia podug tajle ludkōw hōmoseksualnota je niynaturalnŏ, naukowe badania pokŏzały, iże je to normalny, naturalny bajszpil zorty ludzkij seksualnoty a sama we siã niy ônaczy żŏdnych negatywnych, psychologijnych efektōw.[1] Wiynszość ludkōw gŏdŏ, co niy majōm żŏdnygo abo majōm richtich rzadny ausdruk na swojã ôriyntacyjõ.[1]
Nŏjbarzij roztopiyrzōnymi mianami lŏ hōmoseksualistōw je "gej" lŏ chopōw a "lesbijka" lŏ babōw. Wielość hōmoseksualnych perzōnōw je trudnŏ do wyrachowaniŏ beztōż, co moc niy gŏdŏ ôfyn ano niy akceptiyruje swojij ôryjyntacyje bez hōmofobijõ a heteroseksistowskõ dyskrymiancyjõ. Hōmoseksualne dziołania ôstoły ôbŏczōne a udokumyntiyrowane u mocki inkszych zortōw zwiyrzōw.[4][5]
Gyszichta[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
Postŏwy do jednopōłciowych zwiōnzkōw miyniōły sie bez czŏs a bez gyjograficznõ szyrokość ôd czekaniŏ ôd wszyjskich chopōw angażowaniŏ sie we nie, bez czasowõ integracyjõ, akceptacyjõ, do forsztelōngu, iże je to miyńszy grzych aż do kŏraniŏ tego prawnie, tysz a bez sztrofa śmiyrtki.
We socjologije bōła durś haja miyndzy "esyncyjonalnym" a "kōnstrukcyjōnistycznym" wezdrokiym na hōmoseksualnotã. Dyskusyjŏ dzieli na tych, co wierzōm, iże miana kej "hōmo", "hetero" ôdnoszōm sie do ôbiektywnych, niypōmiynnych podug kultury cechōw ôd czowieka a tych, kerzi sie forsztelujōm, co czucia, kere te perzōny mianujōm to efekty kōnkretnych ausdrukōw kulturowych a społecznych procesōw. Esyncyjalisty gŏdajōm, co ôriyntacyjŏ je ônaczōnŏ ôd biologije, kej kōnstrukcyjōnisty, iże seksualne cugi sōm wyuczōne.[6]
Przipisy[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 "Sexual orientation, homosexuality and bisexuality" (yng.) ôd Amerykańskigo Psychologijnygo Towarzistwa
- ↑ "Sexual orientation and adolescents" (yng.) ôd cajtōngu "Pediatrics"
- ↑ "Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality" ôd Krōlewskigo Kolegijōm ôd Psychiatrōw
- ↑ http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm
- ↑ http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996
- ↑ "One Hundred Years of Homosexuality. And Other Essays on Greek Love" (yng.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Frydek-Mistek
Frýdek-Místek je mjasto, kere ležy na grańicy Ślůnska a Morawije, we Českij Republice, we kraju Morawsko-Ślůnskim, po uobu břygach řyki Uostrawicy. Mjasto powstouo 1 styčńa 1943 ze skupjyńo dwůch mjast: ślůnskigo Frydka a morawskigo Mistka. Řyka Uostrawica dowo grańica půmjyndzy Morawůma a Ślůnskym, a tyž půmjyndzy Frydkym a Mistkym. Mjasto mo powjyřchńa 51,61 km2, a mjyško we ńim 60 482 ludźi.
Mjasta partnerske[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
Frydek-Mistek mo ino dwa mjasta partnerske. Uobydwa lyžům we polskij tajli Ślůnska[1].
Připisy[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
- ↑ Bjelsko-Bjoua ležy na grańicy Ślůnska a Mouopolski