text:
Lěśe
Lěśe jo nejśoplejšy ze styri lětnych casow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym až wóno na pódpołnocnej abo pódpołdnjowej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnym a pódpołdnjowym lěśim. Pódpołnocne lěśe se rownocasnje z pódpołdnjoweju zymu wótměwa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjoweje a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se lěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu.
Astronomiski zachopina se lěśe z lětnim zawrośenim słyńca: casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad wobrotneju šyrinu stoj a dny nejdlejše su. Na pódpołnocnej połkuli stanjo se to 21. junija, na pódpołdnjowej połkuli 21. abo 22. decembra. Pó tom bywaju dny zasej krotše a nocy dlejše. Lěśe kóńcy z nazymskim rownonocnosću 22. abo 23. septembra w pódpołnocy a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcoju w pódpołdnju.
Dokulaž jo wobběgowa cera zemje wokoło słyńca lažko eliptiska, wót eksaktnego drogi do krejza wótchyleca, njejsu wše styri lětne case dokładnje samske dłujke. Pódpołnocne lěśe jo snadnje dlejše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe lěśe, dokulaž za cas pódpołnocnego lěśa se směr ze zemje k słyńcu pitśku pómałčej změni a zemja pitśku dalej wót słyńca zdalona jo.
Fenologiski zachopjeńk lěśa móžo se wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) teke pśez zachopne wjedrowe wjelikosituacije a wjeleserake regionalne faktory wobwliwujo. Rozeznawa se mimo togo mjaz ranym lěśim, srjejźlěśim a póznym lěśim. W lodojcowych regionach wótwisujo ablacija rozsudnje wót togo, ga (zwětšego w septembrje) prědny sněg pada.
Meteorologiski se pódpołnocnemu lěśu mjasece junij, julij a awgust pśirěduju, pódpołdnjowemu lěśu mjasece december, januar a februar. Pśi geografiskich polach kněžy poł lěta dłujko tak mjenjowany polarny źeń, w arktiskich regionach pó tyźenjach połnócne słyńco a běłe nocy.
We wjele kulturach su ze zachopjeńkom lěśa nałožki a rity zwězane, w Nimskej na pśikład wogeń zawrośenja słyńca abo swětojański wogeń.
Lěśe licy teke ako lětny cas stopnjowaneje žywjeńskeje radosći. To se wósebnje na, pśez wuše temperatury wabjone, pśebytkach pód gołym njebjom pokaza, pśez což cłowjek pśirodu mócnjej zaznawa.
Glědaj teke[wobźěłaś]
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
nalěśe (nalěto) | lěśe | nazyma (nazymje) | zyma (zymje)
dešćowy cas | suchy cas


c: text/html

text:
Serbisko-chorwatska rěc
Serbisko-Chorwatska rěc abo chorwatsko-serbiska rěc słuša do kupki pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Serbisko-chorwatska rěc jo była oficielna rěc Jugosłowjańskeje gromaźe z makedońskeju a słowjeńskeju rěcu. Prědny raz jo se zapśimjeśe serbisko-chorwatska rěc naspomniło w lisće słowjeńskego rěcywědnika Jerneja Kopitara. Oficielnje jo se zachopiło wužywaś wót 1921 do lěta 1993 ako termin, kótaryž wopisujo dialekty powědane w Serbiskej, Chorwatskej, Carnej Górje a w Bosniskej a Hercegowinje. Zakład toś teje rěcy jo štokawski dialekt ale su teke ekawske, jekawske a ikawske wugranjanja dopušćone.
Gaž jo se Jugosłowjańska rozpadnuła, su dostali serbiska, chorwatska, bosniska a na kóncu carnogórska rěc status samostatneje rěcy. Źinsa jo słowo serbisko-chorwatska rěc kontrowersne pšašanje dla stawiznow, politiki a měnjatego wóznama słowa rěc. Někotare mysle až jo to jadna rěc, druge až stej to rozdźělnej samostatnej rěcy. Mjazy sobu rozmějobne formy toś teje rěcy wužywaju se z drugimi mjenjami w źinsajšnej Serbiskej, Carnej Górje, Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinje a teke se derje rozměju w Makedońskej a w Słowjeńskej.
Stawizny[wobźěłaś]
W drugej połojcy 19 stolěśa, serbiske spisowaśele na cole z Wuk Stefanowićom Karadźićom a chorwatske spisowaśele na cole z Ljudewitom Gajom a Dźurom Danićićom, su se rozsuźili wužywaś štokawski nejwěcej rozšyrjony dialekt ako zakład standardneje formy serbisko-chorwatskeje rěcy. Wuk jo reforměrował serbiski cyriliski alfabet a Gaj a Danićić łatyński chorwatski alfabet.
Z pódpisanim wienskego dogrona w lěśe 1850, mjazy serbiskimi a chorwatskimi spisowaśelami a rěcywědnikami, jo se stwóriła jadna rěc na zakłaźe dialektow: serbisko-chorwatska abo chorwatsko-serbiska rěc. To jo była kumštnje zjadnośona rěc.
W Kralojstwje Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow jo jugosłowjańšćina była oficielna rěc. W drugej komunistiskej Jugosłowjańskej stej Matica srpska a Matica hrvatska pódpisałej Novosadske dogrono z prědnym artiklom:
Narodna rěc Serbow, Chorwatow a Carnogórjańcow jo jadna rěc. Literarna rěc wuwita na zakłaźe dweju zakładneju centrowu Beograd a Zagreb jo togodla zjadnośona, z dwěma wugranjanjoma, jekawskim a ekawskim.
Nowosadske dogrono jo było zakład rěcneje politiki w Jugosłowjańskej. Howacej su Chorwaty byli pśeśiwo tomu dogronoju, dokulaž su wobglědowali ako wopyt serbizacije chorwatskego idioma. Po napnětosćach w lěśe 1970 a pó rozpaźe Jugosłowjańskeje wětšyna powědajucych pomjenjujo swóju rěc serbiska, pak chorwatska, pak bosniska, pak carnogórska rěc.
Narěcy[wobźěłaś]
Serbisko-Chorwatska rěc ma cełu mań narěcow, kótarychž granice njemakaju sez granicami krajow. Su tśi głowne narěcy :
- štokawska (Serbiska, Bosniska, Carnogórska a Chorwatska) - město co se groni što , a kótaraž ma tśi wersije:
- ekawska (Serbiska a pódzajtšna Chorwatska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- jekawska (Chorwatska, Bosniska, Carnogórska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni je abo ije
- ikawska (Chorwatska, Bosniska) - město starosłowjanskego *ě (jać) powědajo se i
- kajkawska (pódpołnocna Chorwatska) - město co se groni kaj a město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- čakawska (pódwjacorna Chorwatska) - město co se groni ča, hejnak štokawski ma teke wersije: ekawsku, jekawsku a ikawsku.
Serbisko-chorwatski alfabet[wobźěłaś]
W serbisko-chorwatskej rěcy w Bosniskej-Hercegowinje, Carnogórskej a Serbiskej stej wužywane łatyńske pismiki a cirylica. W Chorwatskej jano łatyńske.
Pśikład[wobźěłaś]
Zastojnstwowy komunikat z Bosniskeje-Hercegowiny:
- bosniski: SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodijelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- chorwatski: PRIOPĆENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U ožujku 2004. godine, Agencija Moody's je dodijelila Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (łatyński): SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (cyrylica): CAOПШTEЊE ЗA JABHOCT: БocHa и XepцeroBиHa oчekyje пoBeћaњe kpeдиTHor pejTиHra. y MapTy 2004. roдиHe, AreHциja Moody's дoдeлилa je БocHи и XepцeroBиHи пpBи cyBepeHи kpeдиTHи pejTиHr, Б3 ca пoзиTиBHиM изrлeдиMa. y cBeTлy зHaчajHor HaпpeTka y изrpaдњи дpжaBe oд дoдeлe пpBor kpeдиTHor pejTиHra, Moody's paзMaTpa Moryћe пoBeћaњe pejTиHra БocHe и XepцeroBиHe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prekmurje
Prekmurje (madźarsko: Muravidék, prekmursko: Prekmürsko, Prekmürje) je regijůn na půłnocnym wschodźe Słowyńiji. Grańica mo uod půłnocnygo wschodu ze Madźarůma, uod půłnocnygo zachodu ze Austrijům, uod połedńo ze Chorwacyjům a uod połedńowygo zachodu ze inkszym słowyńskim regijůnym: Styrijům. Bez wele tyśůnc lot Prekmurje bůło tajlům Krůlestwa Madźarůw, inakszy ańiżeli inksze regijůny Słowyńije. Skuli tygo Prekmurje mo wjynksze zwjůnzki ze Madźarůmi (religijne, godkowe a kulturowe) ańiżeli reszta słowyńskich gyszichtowych krajinůw.
Prekmurje mo wjyrch 1.093 km². Nojwożńijszy uostrzodek a tyż przi tym jedźine mjasto to je Mursko Sobota, we keryj pomjyszkuje 20 000 ludźůw. We cołkym Prekmurju mjyszko 82.369 ludźůw, ze czygo nojwyncy je Słowyńcůma.


text:
Kuna Yala
Kuna Yala to je autůnůmiczno prowincyjo a comarca we Panamje, kero zajmuje 365 wyspůw ze archipelagu San Blas a kůnsek karajibskigo wybrzeżo Panamy, dugi na 373 kilomyjtry. Je zarzůndzano uod gubernatora, kerym uod 2006 roku je Avelino Brenes. Grańica mo s Kolůmbijům a prowincyjům Darién. Jeji stolicům je El Porvenir. Kuna Yala mo 2393 km² wjyrchu a pomjyszkuje ja 36 487 ludźůw (dane ze 2004 roka). Gyszichta Kuna Yala zaczła śe uod bůntu ludu Kuna we 1952 roku, kerymu przewodźůł wůdz a szaman Nele Kantule. Wuůnczas wkludźili uůńi fana ze hakenkrojcym, kery bůł znůmym simbolym we jejich kulturze. Skiż srogigo naćisku uod liderůw Kuna, jejich autůnůmijo uostoła uznano uod Panamy we 1930 roku. Terozki głůwnym zdrzůdłym dochodu we Kuna Yala je turystyka.


text:
Kraking
Kraking to je proces, we kerym důgouańcuchowe čůnstečki uorgańične (np. ćynžke wůnglowodory) sům uomane na krůtše (np. leke wůnglowodory) bez rozpod wjůnzań wůngel-wůngel. Podle inkšej defińicyje, kraking to je rozbiće wjynkšego alkanu na myńšy alkyn i alkan.
We 1855 krakinga ropy wynoloz amerikoński učůny Benjamin Silliman Jr. Pjyršy termokraking wynoloz ruski inžyńyr Wuodźimjeř Šuchow.
Zastosůwańa[Sprowjej]
Kraking rafineryjny pozwolo sprowjać „lekki” produkta, na přikuod LPG eli bynzina, ze ćynžkich frakcyje pozostauych po destylacyji ropy naftowyj. Katalityčny kraking fluidalny užywany je do produkcyje LPG a bynziny, kedy hydrokraking to je guůwne zdřůduo produkcyje paliwa uodřutowego, diesla itp.
Chymja procesa[Sprowjej]
Kraking katalityčny[Sprowjej]
Kraking katalityčny wykořistowo zeolity kej katalizatory a středńe tymperatury řynda 400-500 °C co by usprawńić rozpod wjynkšych wůnglowodorůw na myńše.
Termokraking[Sprowjej]
Termokraking wykořistuje podwyžšůne tymperatury (kole 800 °C) a ćiśńyńy (kole 7MPa), přeto mechanizm je rodńikowy.
Ińicjacyjo to reakcyjo, we kerej jedna čůnstečka śe rozpodo na dwa rodńiki.
- CH3CH3 → 2 CH3•
Transfer protůna polygo na přeńyśyńu atoma wodora ze jydnyj čůnstečki na drugo.
- CH3• + CH3CH3 → CH4 + CH3CH2•
Rozpod rodńika polygo na rozpodźe rodńika na dwa čůnstečki: alkyn a inkšy rodńik. Tyn krok uodpowjado za powstowańy alkynůw.
- CH3CH2• → CH2=CH2 + H•
Addycjo rodńika polygo na tym, aže rodńik reagowo s alkynym a dowo nasycůny, duůžšy rodńik. Je to uodwrotność popředńij reakcyje.
- CH3CH2• + CH2=CH2 → CH3CH2CH2CH2•
Terminacyjo polygo na tym, aže dwa rodńiki reagujům a powstowo čůnstečka, kero ńy mo rodńikym. Terminacyjo uodbywo śe na dwa sposoby: při rekůmbinacyji dwa rodńiki uůnčům śe a powstowo dužy wůnglowodůr, a při dysproporcjůnacyji bez přeńeśyńy wodora dostowůmy alkan a alkyn.
- CH3• + CH3CH2• → CH3CH2CH3
- CH3CH2• + CH3CH2• → CH2=CH2 + CH3CH3


text:
Elba
Elba (italski Isola d'Elba) jo kupa w Srjejźnem mórju a pó Siciliskej a Sardiniskej tśeśa nejwětša Italskeje. Lažy mjaz Ligurskim a Tyrrenskim mórjom, źaseś kilometrow pódwjacornje italskeje twardeje zemje a pěśźaset kilometrow pódzatjšnje francojskeje kupy Korsiki.
Płoń kupy jo něźi 224 kwadratnych kilometrow a jeje wobměru něźi 147 kilometrow.
Nejwětše město Elby jo Portoferraio z dwanasćo tysac wobydlarjami.
W lětoma 1814 a 1815 stej byłej prjedawšy francojski kejžor Napoleon Bonaparte pó wugnaństwje z Francojskeje wjerch Elby.


text:
Gość portalu: AntiJew napisał(a):
> Spis ważniejszego żydostwa polskiego:
>
> Amroziewicz Jacek, Ajnekiel Andrzej, Adamiecki Wojciech, Bratkowski Andrzej,
> Bratkowski Stefan, Burzyński Marek, Bryl Ernest, Balcerowicz Leszek, Bugaj
> Ryszard, Bujak Zbigniew, Braun Juliusz Jan, Boni Michał, Borusewicz Bogdan,
> Bielecki Jan Krzysztof, Borowski Marek, Braniewska Dagmara, Blinowska Justyna,
> Błoński Jan, Bogucka Teresa, Celiński Andrzej Ciemniewski Jerzy, Chojna-Duch
> Elżbieta, Wiesław Chrzanowski, Cywińska Izabela, Chajn Józef, Dejmek Kazimierz,
>
> Dorn Ludwik, Drawicz Andrzej, Drozdowski Marian, Dziewanowski Kazimierz,
> Engelgard Jan,(PAX), Edelman Marek, Falandysz Lech, Fikus Mariusz, Frasyniuk
> Władysław, Fibak Wojciech, Gawronik Aleksander, Geremek Bronisław, Gronkiewicz-
> Waltz Hanna, Hall Aleksander, Gross Tadeusz Jan, Gieysztor Aleksander, Górski
> Jan, Grzegorczyk Andrzej (KIK), Gasparski Wojciech, Hall Aleksander, Holzer
> Jerzy, Holcer Jan, Jastrzębski Bogdan, Jonas Andrzej, Józefiak Cezary, Janas
> Zbigniew, Janowski Jan, Kowalec Stefan, Komorowski Bronisław, Krzak Marian,
> Konopka Nowian Piotr, Kuczyński Waldemar, Kuratowska Zofia, Kuroń Jacek,
> Kozłowski Krzysztof, Kwaśniewski-Stolzman Aleksander, Krawczyk Rafał,
> Kołakowski Leszek, Kamiński Antoni, Kowalski Bogusław, Król Marcin, Konczewski
> Piotr, Kapuściński Ryszard, Krajewski Wojciech, Labuda Barbara, Lewandowski
> Janusz, Lipszyc Bazyli, Lityński Jan, Lans Wiesław, Łętowski Maciej, Łętowska
> Ewa, Mazowiecki Tadeusz, Maciarewicz Antoni, Michnik Szechter Adam, Misiąg
> Wojciech, Małachowski Aleksander, Modzelewski Witold, Manteufel Ryszard,
> Micewski Andrzej, Michalski Krzysztof, Miller Leszek, Mokrzycki Edmund,
> Modrzewski Zbigniew, Międzyrzecki Artur, Miłosz Czesław, Modzelewski Karol,
> Naimski Piotr, Nałęcz Tomasz, Nowicki Marek, Niezabitowska Małgosia, mec.
> Olszewski Jan, Onyszkiewicz Janusz, Osiatyński Jerzy, Passent Daniel, Paszyński
>
> Aleksander, Potocki Andrzej, Piontek Danuta, Rakowski Mieczysław, Rezich-
> Modlińska Alicja, Rokita Jan Maria, Reykowski Janusz, Rurkiewicz Jan, Ross
> Tadeusz, Rysiad Gwidon, Ryszka Franciszek, Radomska Maria, Radziwił Anna,
> Rajszczak Katarzyna, Rastawicka Danuta, Reiff Ryszard, Reiter Janusz, Sekuła
> Ireneusz, Skalski Ernest, Skubiszewski Krzysztof, Siwiec Marek, Szczypiorski
> Andrzej, Suchocka Anna, Święcicki Marcin, Seryusz Wolski Jacek, Syryjczyk
> Tadeusz, Staniszewska Grażyna, Szurmiej Szymon, Szulc Anna, Spychalska Ewa,
> Sobolewski Marek, Stelmachowski Andrzej, Stachurska Jadwiga, Słonimski Piotr,
> Smolar Aleksander, Stemplowski Ryszard, Stolzman Maria, Szczepański Jan Józef,
> Ślisz Józef, Taylor Jacek, Turowicz Jerzy (umarł), Trzeciakowski Witold, Tazbir
>
> Janusz, Terlecki Władysław, Toepliz Krzysztof, Tomaszewski Lech, Tomaszewski
> Jerzy, Tymowski Andrzej, ks. Tischner Józef, Urban Jerzy, Ujazdowski Kazimierz,
>
> Waiss Janusz, Wielowiejski Andrzej, Wierzbicki Piotr, Wujec Henryk,
> Wojciechowski Andrzej, Wellisz Stanisław, Wajda Andrzej, Wałęsa Lech,
> Wielowiejski Andrzej, Woźniakowski Jacek, Wróblewski Kajetan Andrzej, Wujec
> Henryk, Wiatr Jerzy, Zarębski Andrzej, Zoll Andrzej, Ziabicki Andrzej,
> Zachwatowicz Krystyna, Zakrzewski Andrzej, Zanussi Krzysztof, Zawadzki
> Sylwester, Zieliński Jerzy, Zamoyski Jan, Żaryn Jan.
>
>
Wszystkich znam. Tylko nie wiem kim jest ten facet na samej górze listy. AntiJew?
To chyba z rosyjskich Żydów właśnie.
Perła


text:
Reykjavík
Reykjavík (serbski Dymowy zalew) jo stolica a nejwětše město Islandskeje a teke nejwěcej pódpołnocne głowne město na swěśe. Město lažy pśi zalewje Faxaflói Atlantiskego oceana pód góru Esja. Ma wokoło 120.000 wobydlarjow, pótakem wěcej ako tśeśinu wobydlarstwa cełego kraja.
Reykjavík bu w lěśe 870 wót prědnych sedlarjow pód wóźarjom Ingólfur Arnarson załožony a jo tak teke nejstarše sedlišćo Islandskeje. W měsće namaka se wětšyna fakultow jadnučkeje islandskeje uniwersity, kaž teke źiwadło, muzeje a mórski pśistaw.
Partnarske města[wobźěłaś]
- Helsinki (Finska)
- Kingston upon Hull (Zjadnośone kralojstwo)
- Kopenhagen (Dańska)
- Nuuk (Grönlandska)
- Oslo (Norwegska)
- Sankt Petersburg (Rusojska)
- Seattle (ZSA)
- Stockholm (Šwedska)
- Tórshavn (Färöje)
- Vilnius (Litawska)
- Winnipeg (Kanada)


text:
Tasmańijo
Tasmańijo to je wyspa kero ležy na pouedńe uod pouedńowo-wschodńigo krańca kůntynynta australijskigo a je uod ńygo uoddźelůno Ćyśńinům Bassa. Do kupy s myńšymi wyspůma we tyj ćyśńyńe a tyž wyspům Macquarie we pouedńowyj tajli Uoceanu Indyjskigo stanowi stan Tasmańijo we skuodźe Zwjůnzku Australiskigo. Je ůuna nojmyńšym stanym tygo kraju, zajmuje 90 758 km² placu a mjyško na ńi 478 400 ludźi.
S anfanga zamjyškano bez Jaborygynůw Tasmańskich, kerych mynga wytympjůno we Čornyj Wojńe we I pouowje XIX wjeku. Uostatńo Jaborygynka Tasmańsko umřyua we 1876 roku. Uosadńictwo brytyjske uod 1803. Uod 1901 mo status stanu Zwjůnzku Australijskigo.


text:
La Marseillaise je narodna hymna Francoskeje. W francošćinje woznamjenja La Marseillaise marseilleska. Tekst je strasbourgski hejtman Claude Joseph Rouget de Lisle (1760–1836) w lěće 1792 spisał, praja, w rewoluciskej periodźe Francoskeje. Spěw najprjedy mjenowa Chant de Guerre pour l'Armée du Rhin (wójnski spěw Rynowej Armeji); w lěće 1792 su marseillescy regimentarjo do Parisa pochodowali, spěwajo tutón spěw, kotryž su Parisčenjo pozdźišo do La Marseillaise přemjenowali. Francoska adoptowa ju jako narodnu hymnu k prěnjemu razej w lěće 1795 (Prěnja Francoska Republika); wot lěta 1879 je zaso narodna hymna.
Spěw wobsteji ze sydom štučkow, wot kotrychž bu sedma pozdźišo spisana. Dźensa so jenož hišće tři spěwaja (prěnja, šesta a sedma).
Tekst Marseillaise[wobdźěłać]
Kapitl z Sternstunden der Menschheit wot Stefana Zweiga ma jako tema nastaće Marseillaise.


text:
Stary Nowgorodski dialekt
Stary Nowgorodski dialekt (rusojski: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT) mjenjujo se słowjański dialekt, kótaryž jo na rěcnych pomnikach z brjazoweje škóry wužywał, kótarež su se w Nowgorodskem regionje Rusojskeje nadejšli. Dialekt jo se až do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice wužywał. Zapśimjeśe stwórił jo Andrej Zaliznjak. Staronowgorodski dialekt wótchyla se we wjele pozicijach wót starorušćiny. W dokumentach wužywana rěc ma wjele znamjenjow, kótarež njejsu typiske za druge pódzajtšnosłowjańske dialekty (a teke howacej za druge słowjańske rěcy).
Stary Nowgorodski jo se pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478 zgubił. Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko na Nowgorodskem teritoriju su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje sg. a-zdonkow atd.).
Wopśimjeśe
- 1 Rěcne pśiznamjenja
- 2 Pśikłada
- 2.1 Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109
- 2.2 Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497
- 3 Stawizny
- 4 Nožki
- 5 Žrědła
Rěcne pśiznamjenja[wobźěłaś]
Staronowgorodski dialekt wuznamjenijo se mjaz drugim pśez slědujuce rěcne wósebnosći:
- Modus relativus, kótaryž eksistěrujo howacej jano w krotkozajtšnej kupce pódpołdnjosłowjańskich rěcow.
Morfologiske pśiznamjenja
- nominatiw singular o-zdonkow ma kóńcowku -e (město starorusojskego -ъ), na pś. brate "bratš" (pśir. rusojski бpaT (brat)), ИBaHe (rusojski: 'ИBaH', pśir. starorusojski ИBaHъ), cTape "stary" (rusojski: 'cTapый', pśirownaj starorusojski cTapъ), keTo "chto" (rusojski: 'kTo', pśirownaj starorusojski k-ъ-To);
- genitiw singular a-deklinacije jo měł kóńcowku -ѣ město starorusojskego -ы (y жeHѣ město rusojskeje formy y жeHы "pla žony").
- Pódawanje směra z pomocu datiwa bźez prepozicije, na pś. idi Pliskovu "źi do Pskowa".
Fonologiske pśiznamjenja
- njepśewjeźona druga palatalizacija, kótaraž jo howacej pśiznamje wšyknych słowjańskich rěcow, (w zdonkach — kѣлe 'ceły' (pśir. rusojski цeлый, starorusojski: цѣлъ), xѣдe 'šery' (pśir. rusojski ceдoй, starorusojski: cѣдъ), pśed kóńcowkami — na pś. datiw sg. rěkě "(k) rěce" (pśir. rusojski (k) peke), Horѣ "noze" (pśir. rusojski Hore, starorusojski: Hoзѣ), pykѣ "ruce" (pśir. rusojski pyke, starorusojski: pyцѣ) atd.);
- zdźaržanje protosłowjańskego *kv, *gv (kaž w pódwjacornosłowjańskich rěcach). Toś tej kupce njejstej pótakem pśed prědnymi wokalami do cv resp. zv pśejšłej. Na pś. květ "barwa", rBѣздa [gvězda] "gwězda" (pśirownaj rusojski цBeT [cvet], зBeздa [zvezda], starorusojski: зBѣздa);
- źělne njepśewjeźenje tśeśeje palatalizacije /x/, na pś. vbx- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšykno, wše), pśirownaj Bc- w modernej rušćinje a starorusojske Bbc);
- Wótpóranje fonologiskego rozdźěla mjaz c a č, na pś. Hoцb "noc" (pśirownaj starorusojske Hoчb).
- Změna *tl a *dl na kл, rл, na pś. kлeщb (rusojski: 'лeщ'), пpиBerлe (rusojski: 'пpиBëл', pśirownaj starorusojski пpиBeлъ). W rušćinje stej se kupce, kaž pokazuju górne pśikłady, howacej na l zjadnoriłej. Pódobne wuwiśe kaž w Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo w dolnoserbskich dialektach: tłušty > kłusty, pśir. teke górnoserbske klama pla tlama.
Pśikłada[wobźěłaś]
Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109[wobźěłaś]
(Mjaz kóńcom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś]
'Pismo (wót) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to jo mě Kněni (za)jała. [Nejskerjej jo była wóna njewólnicu spóznała ako jadnu, kótaraž jo była se jej kšadnuła a Žiznoměr jo někak do teje wěcy spleśony, snaź ako swójźbny Mikule abo jogo wikowański partner.] Ale pótom jo družyna (swójźba, žona) za mnjo rukowała. A něnto pósćel tomu mužoju [wót kótaregož sy njewólnicu kupił] list, až ma (dalšu) njewólnicu. [Toś ta druga njewólnica by se musała pśepódaś kněni za cas, w kótaremž by rubjona njewólnica ako "corpus delicti" trěbna była, tak dłujko ako njejo wujasnjone, chto jo był paduch.] A com, ako som konja kupił a kněžojskego muža na njogo sadnuł, k napśeśiwostajenju pśiś. A ty, jolic hyšći njejsy pjenjeze wzeł, njewzej nic wót njogo [wót wikowarja njewólnikow, howacej mógł se plan mimo kuliś.].'
Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497[wobźěłaś]
(mjazy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś]
Póstrow wót Gawrile Posenje k mójomu swakoju, kmótšoju Grigori a k mójej sotše Ulita. Jolic wej tola k mójej radosći stej do města jěłej, a stej naše słowo (abo naše rozgrono?) njezabydnułej. Daś Bog wam radosć da. My wšykne njezabydnjomy waše słowo (abo waše rozgrono?).
Stawizny[wobźěłaś]
Stary Nowgorodski dialekt wěcej jo njewužywał pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478. (Pśi tom su někotare wósebnosći južo jěsnjej zgubili. Na pśikład jo gustosć wužyśa kóńcowki -e wóteběrał, pśi nominatiwje muskego genusa.).
Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko w pódpołnocnej rusojskej narěcy su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje atd.).
Znate su pśedewšym wopisma na brjazowych škórach (rusojski: бepecTяHыe rpaMoTы), kótarež su zwětšego w cystej narěcy napisane a jano wótergi jawi se naddialektalny wliw a wótbłyšć cerkwinosłowjańskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běricow[5]. Někotare stare Nowgorodske dialektizmy se su teke do śišćanych rěcnych pomnikow dostali. Pomocne pśi rekonstrukciji narěcy jo był źiwanje a pśeslěźenje nacasnych pódpołnocnorusojskich narěcow k pśirownowanju.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Swójske mě njejo znate
- ↑ Wó wopismje na rusojskej stronje (rus.)
- ↑ Informacije wó teksće 109 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ Informacija wó teksće 497 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ ЯHиH B. Л.: Oчepkи иcTopии cpeдHeBekoBoro HoBropoдa. 2008.
- ↑ ЗaлизHяk A. A.: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. 2004.
Žrědła[wobźěłaś]
Wědomnostna literatura wó Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo dotal jano w Rušćinje:
- A. A. ЗaлизHяk. ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. M., 1995 (2-e изд., M., 2004).
- Janin, Walentin Lawrentjevič. Я пocлaл Teбe бepecTy... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebje wopismo na brjazowej škórje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wót A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
- ДpeBHepycckиe бepecTяHыe rpaMoTы Bok wó wopismach na brjazowej škórje


text:
Splažny wobchad
Splažny wobchad (tež splažny akt, koitus, přilěhwo, wulg. tež zlěhanje) je we wuskim zmysle seksualne zjednoćenje cycakow, při kotrymž so erigowany muski penis zadobywa do žónskeje waginy, potajkim waginalny wobchad. Dźensa wužiwa so zapřijeće dźeń a bóle tež za druhe seksualne praktiki, kotrychž zaměr njeje jenož rozpłodźowanje. Wobchadnorěčnje mjenuje so splažny wobchad tež krótko jako seks, štož pak eksaktne njeje, dokelž ma tute zapřijeće šěrši woznam.
Pola wobeju splahow móže přez splažny wobchad k orgazmej (wjerškej rozbudźenja) přińć, kotryž je pola mužow w normalnym padźe zwjazany z ejakulaciju. Waginalny splažny wobchad z wupławjenjom symjenja je zwjetša wuměnjenje za přirodne płodźenje potomnikow. Woprawdźite wopłodźenje žónskeje jejkoweje bańki přez musku symjentnu bańku stawa so wěsty čas (druhdy něšto dnjow) po splažnym wobchadźe w ćěle žony.
W tradicionalnym moralnym systemje mnohich kulturow a nabožinow je splažny wobchad jenož w mandźelstwje mjez mužom a žonu dowoleny.


text:
Radźůnkůw
Wspůłrzyndne: 50°23' N 18°53' E
Radźůnkůw (pol.: Radzionków, mjym.: Radzionkau) – mjasto we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, we kryśe tarnogůrskim. We popředńim tajlůngu admińistracyjnym noležouo do wojewůdztwa katowickigo a bez lata 1975-1998 bůuo dźelńicům Bytůńa. Nojstarše wzmjanki uo Radźůnkowie sům we šrajbowanych zdřuduach s XIV wjeku (1326-1357). Kole 1430 roku Radźůnkůw bůu shajcowany a uograbjůny bez Husytůw. Zaś zniščůne podčos wojny třidźestoletńij. Uod XIX wjeku rozwůj bergmaństwa, s anfanga galmanu, potym wůngla; a tyž hutńictwa (huta cynku "Łazarz"). Po abštimůngu Radźůnkůw wlazowou we skuod Autůnůmičnygo Wojewůdztwa Ślůnskigo, we čaśe II wojny śwjatowyj wuůnčůny do III Řešy. Uod 1945 we Polsce, zmušůno do wyjazdu do Ńymjec ludźi kerych wuadza kůmůńistyčno uznoua za Ńymcůw, mynga mjyjscowych chopůw wywjyźůno do přimusowyj roboty na grubach Donbasu. Uod 1951 Radźonkůw mjou prawa mjejske. Znůmy je klub športowy Ruch Radzionków, kery dowńij wystympowou we polskij ekstraklaśe.


text:
Johannesburg
Wspůłrzyndne: 26°08' S 27°54' E
Johannesburg (mjanowane ńyuoficyjolńy "Joburg" a "eBoli" - "plac kaj je zuoto") – mjasto we Republice Pouedńowyj Afriki, we zaguymbju Witwatersrand, uod 1994 stolica prowincyje Gauteng. Třeće podug ličby mjyškańcůw mjasto we Africe a nojsrogše we RPA.
Industryja chymično, metalowo, mašynowo, wuůkeńńičo a inkše. Uostřodek wydobyćo a šlifowańo djamyntůw. Wynzeu drogowy a banowo, mjyndzynarodowo hawyna lotńičo Jan Smuts International Airport. 2 ůńiwersytety.
We 2010 bydům sam grane špile we Mistřostwach Śwjata we Fusbalu.


text:
Macedůńijo
Republika Macedůńije (mac. Peпyблиka MakeдoHиja) – państwo na Půuwyspje Baukańskim, powstoue po rozpadńyńću śe Jugosuawije.
Geůgrafijo[Sprowjej]
- Powjyrchńa coukowito: 25 713 km²
- Powjyrchńa lůndowo: 24 856 km²
- Powjyrchńa wůd: 447 km²
- Coukowito grańica lůndowo: 748 km
- Dugość wybřeža: ńy mo dostympu do mořa
- Dugość grańic ze sůmśodujůncymi państwůma: Albańijo 151 km, Bůugaryjo 148 km, Grecyjo 228 km, Kosowo 159 km, Syrbijo 62 km.
- Nojwyžšy půnkt: Korab 2 753 m n.p.m.
- Nojńižšy půnkt: řyka Wardar na grańicy s Grecyjům – 50 m n.p.m.
Macedůńijo je krajym guůwńy gůrskym a wyžynnym. Na teryńe coukigo kraju sům porozćepywůne masywy gůrske, s kerych nojwjynkšy a nojwyžsy to Šar Puańina.
Mjyndzy masywůma ležům kotliny – Prilepsko Pole, we dolińe Crnyj Reki, Polog we dolińe gůrnygo Wardaru, Ovče Pole a Kočansko Pole nad Bregalńicům a tyž dolńy wjynkšych řyk – Strumicy, Wardaru a Drinu.
Nojwjynkšům a nojdugšům řykům je Wardar (320 km), kerygo najwjynkšymi dopuywůma sům Treska, Pčinja, Bregalnica a Crna Reka, Krům tygo terytoryjo Macedůńije uodwodńujům ješče Strumica a Drin (kery noležy do zlewiska Mořa Adrjatyckigo).


text:
Seul
Wspůłrzyndne: 37°33' N 126°59' E
Seul (kor. 서울특별시, Seoul, Sŏul; posuchej) – to uod přez 600 lot stolica Koryje. Uod kůńca II wojny śwjatowyj po roztajlowańu Půuwyspu Koryjańskigo na dwa państwa Seul zostou stolicům Republiki Koryjańskij (Koryje Pouedńowyj), a Pjůngang stou śe stolicům Koryjańskij Republiki Ludowyj (Koryje Půunocnyj). Bez čas wojny koryjańskij na krůtki čas Seul bůu zajynty bez kůmůńistyčnych uokupantůw, a stolica Korei Pouedńowyj přyńyśůno do inkšygo mjasta.
Seul znojduje śe we cyntralno-zachodńij tajli Půuwyspu Koryjańskigo. Mjasto pouožůne je ńydaleko na pouedńe uod strefy zdymilitaryzowanyj (DMZ) a ležy nad řykům Han. Seul je polityčnym, spouečnym a ekůnůmičnym cyntrům Pouedńowyj Koryje.
Seul s gynstośćům zaludńyńo powyžej 15 tys/km² je jydnym s nojbardźij zatuočůnych mjast na śwjeće. Jednočeśńy pośado nojwjynkšo na śwjeće ilość šybkych uůnč internecowych a půnktůw dostympowych WiFi. W Seulu je tyž zarejerowane přez 1 mln pojazdůw mechańičnych.


text:
Tormůn
Tormůn inakšy tyš Torszpiler to je szpiler, kery durch stoji na budźe (torze) a dowo pozůr, coby bal do ńij ńy wpod, skiż tygo, coby drugi manszaft ńy mjoł punkta. Nojczyńśći tormůn widźi śe we fusbalu, nale je tyż we inkszych szportach, kej handbal, ajshokej, hokej na trowje atd. Tormůn czynsto sam może wjyncy kej inksze szpilery, kej bajszpil - we fusbalu może chytać bal do łapůw, trzimać bez chwila a wyćepować s pola karnygo. Za to we handbalu na uopak - ino tormůnowi idźe kopnůńć bal szłapůma. We hokeju może brůńić cołkym ćołym.


text:
Budragchaa Bulganmaa Gabinet Medycyny Naturalnej, Katowice
Kontakt
Katowice, ul. Le
Podobne posty:
- Centrum Medycyny i Psychoterapii, Katowice, medycyna, medycyna Katowice, Katowice medycyna, medycyna w Katowicach, bioterapia, bioterapia Katowice, Katowice bioterapia, bioterapia w Katowicach
- „Millenium Pharma” Wojciech Namysłowski, Katowice, sprzęt, sprzęt Katowice, Katowice sprzęt, sprzęt w Katowicach, rehabilitacyjny, rehabilitacyjny Katowice, Katowice rehabilitacyjny
- Biskup Henryk Kiosk Wielobranżowy, Katowice, kosmetyki, kosmetyki Katowice, Katowice kosmetyki, kosmetyki w Katowicach
- „Avon” Biuro Firmy Kosmetycznej Fedyk Alicja, Katowice, masaż, masaż Katowice, Katowice masaż, masaż w Katowicach, odchudzanie, odchudzanie Katowice, Katowice odchudzanie
- Abena-Polska Sp. z o. o., Katowice, wkładki, wkładki Katowice, Katowice wkładki, wkładki w Katowicach, pieluchomajtki wkładki urologiczne abri-form, pieluchomajtki wkładki urologiczne abri-form Katowice


text:
Stary Górnik
ul. Oławska 1B
55-200 Oława
woj. dolnośląskie
Grupa: Dom
Branża: Kominki i piece
Słowa kluczowe: kominki Andrzej Słoninka, wyroby z kamienia Andrzej Słoninka, kominki Wrocław Dolny Śląsk, wyroby z kamienia Wrocław Dolny Śląsk, montaż kominków dolnośląskie, montaż kominków Wrocław Dolny Śląsk, schody kamienne dolnośląskie, schody kamienne Wrocław Dolny Śląsk, parapety dolnośląskie, parapety Wrocław Dolny Śląsk, blaty kuchenne Wrocław Dolny Śląsk, blaty kuchenne dolnośląskie, kamienne portale kominkowe Wrocław Dolny Śląsk, kamienne portale kominkowe dolnośląskie, blaty łazienkowe dolnośląskie Wrocław Dolny Śląsk, płytki kamienne dolnośląskie, projektowanie kominków, kominki marmurowe, kominki granitowe, grille ogrodowe
Ostatnie odwiedziny vCarda: 2014-10-25.
vCard odwiedzono 7598 razy.


text:
Sewjerorynsko-Westfalska
Sewjerorynsko-Westfalska (němsce: Land Nordrhein-Westfalen) je zwjazkowy kraj w zapadźe Němskeje. Jeho stolica je Düsseldorf. Ma z wšěch zwjazkowych krajow najwjetšu ličbu wobydlerjow.
Geografija[wobdźěłać]
Zwjazkowy kraj mjezuje z Delnjosakskej w sewjeru a sewjerowuchodźe, z Hessenskej w juhowuchodźe, z Porynsko-Pfalcu w juhu kaž tež z Belgiskej a Nižozemskej w zapadźe. Najwjetše města su Düsseldorf, Köln, Dortmund, Essen, Duisburg, Aachen a Bielefeld; najwažniše rěki su Ryn, Ruhr, Weser, Lippe a Ems.
Žórła[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Borkowo
Część miasta:
14 miejscowości w Polsce:
- Borkowo – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gm. Inowrocław
- Borkowo – wieś w woj. mazowieckim, w pow. nowodworskim, w gm. Nasielsk
- Borkowo – wieś w woj. podlaskim, w pow. kolneńskim, w gm. Kolno
- Borkowo – wieś w woj. pomorskim, w pow. kartuskim, w gm. Żukowo
- Borkowo – wieś w woj. pomorskim, w pow. gdańskim, w gm. Pruszcz Gdański
- Borkowo – wieś w woj. pomorskim, w pow. tczewskim, w gm. Morzeszczyn
- Borkowo – wieś w woj. zachodniopomorskim, w pow. sławieńskim, w gm. Malechowo
- Borkowo – wieś w woj. zachodniopomorskim, w pow. świdwińskim, w gm. Połczyn-Zdrój
- Borkowo-Falenta – wieś w woj. mazowieckim, w pow. przasnyskim, w gm. Czernice Borowe
- Borkowo Kościelne – wieś w woj. mazowieckim, w pow. sierpeckim, w gm. Sierpc
- Borkowo Lęborskie – wieś w woj. pomorskim, w pow. wejherowskim, w gm. Choczewo
- Borkowo Łostowickie – wieś w woj. pomorskim, w pow. gdańskim, w gm. Pruszcz Gdański
- Borkowo Wielkie – wieś w woj. mazowieckim, w pow. sierpeckim, w gminie Sierpc
- Borkowo Wielkie – wieś w woj. zachodniopomorskim, w pow. łobeskim, w gminie Radowo Małe
- Ryki-Borkowo – wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. nidzickim, w gm. Janowo
inne


text:
Běła Serbiska
Běła Serbiska - pózdatna pradomownja Serbow pśed jich wandrowanju na pódpołudnjo w VII stolěśu našeje ery.
Pśez VI stolěśe n.e. Łužyski Serby su wobkněžyli ceły region mjazy rěkami Bobr, Kwisa a Odra na pódzajtšu, a rěkami Solawa a Łobjo na pódwjacorje. Na pódpołnocy su žyli samo do Barlinja.
Fredegarowa chronika pišo wó Derwanje - wójwoźe rodu Surbjow a kněžarju połobskich Słowjanow. W 30. lětach VII stolěśa Franki su proběrowali wobkněžyś sebje rody Surbjow, pak pó pórazce Frankow pód Wogastisburgom, Derwan jo pśizamknuł swój kraj k Wjerchojstwu Sama.
Konstantin Porfyrogenitus pišo wó mjenju Běła Serbiska w wuźěle De administrando imperio[1]. Groni how, až wóna jo lažała w zemi Boika, kenž jo identificěrowanja z Bohemiu, zemju Bojow. Twarźi tek, až jo granicowała z Běłeju Chorwatsku a Kralojstwom Frankow. Dla togo až Běła Chorwatska jo wótźělowała ju wót Hungorskeje, toś Běła Serbiska jo musała lažaś dalej na pódpołnocny pódwjacor. Dokulaž Konstantin groni, až su byli Běłe Serby tatanje, toś jich domownja jo musała byś w cas jogo žywjenja wen bliskosći kśesćijaństwa.
Nestor Kijewski pišo w swojej Powěsći zachadnych lět z 1113 lěta w drugem źěle Wó słowjańskich rodach, až su w ranem srjejźowěku Běłe Chorwaty, Serby a Chorutany (snaź how źo wó źeł tych rodow, nje cełosć), dokulaž su jich napadnuli Franki, wóni su pśejšli z swójich zemjow nad Dunajom. Zazdaśim su sedli nad Wisłu, a su se pomjenjowali Lachy. Te su se pón pomjenjowali Polany, Lutice, Mazowšany, Pomorjany.
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Konstantin VII Porfyrogenitus, De administrando imperio, źěl 32.


text:
Abraham Van Helsing
Abraham Van Helsing je wynukwjůno perzůna, kero pokozuje śe ńy, kej je to ńykej felerńe podowane, we růmańe Brama Strokera "Drakula"[1], nale dźepjyro we uůnygo filmowych adaptacyjach a tyż we kůmiksach Marvela. Je to Holynder a ze fachu antropolog, kery mo za cweka wojowańy ze wůmpjyrzůma. Ńykej mo půmjyńůne pjyrsze mjano na Gabriel. Pjyrszy roz pokozany je we filmje ze 1931 roka.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
Przipisy
- ↑ We uůnym růmańe pogrůmca wůmpjyrzůw je mjanowany John Seward.


text:
Geografiska šyrina
Geografiska šyrina (něga stopjeń šyriny), φ abo B (łatyński latitudo, engelski latitude, mjazynarodnje skrotcona pśez lat. abo LAT) jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa zdalonosć dypka zemskego powjercha wót ekwatora, pódana w kutowej měrje, pótakem w stopnju. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódpołnoc, −pódpołdnjo) jo teke N resp. S dowólony.
Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu zemje.
- Městna z samskeju šyrinu laže na jadnom šyrinowem krejzu, teke šyrinowy paralel abo paralelny krejz pomjenjony.
- Za identifikaciju dypka na zemskem powjerchu – za póstajenje jogo geografiskego połoženja – jo pśidatnje k šyrinje pódawanje jogo geografiskeje dlininy (něga stopjeń dlininy) trěbne. Definicija geografiskeje šyriny źo na Klawdiusa Ptolemeusa slědk.
Wopśimjeśe
Rozrědowanje[wobźěłaś]
Geografiska šyrina pódawa se seksagezimalnje w stopnjach, minutach a sekundach, pśi comž jadna minuta 60 sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60 minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi decimalnych stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.
Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na pś.:
- Stopnje, minuty, sekundy: 66° 43′ 12″
- Stopnje, minuty, decimalne sekundy: 66° 43′ 12,0″
- Stopnje, decimalne minuty: 66° 43,20′
- Decimalne stopnje: 66,7200°
Wobłukowa minuta wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje meridianow cerje jadneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach φ (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor cos φ mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694 km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574 km/°), dokulaž wokłon na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.
Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.
Pśi pódawanju městnych koordinatow musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: „B pśed L, ako w alfabeśe“. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.
- Koordinatowe pśikłady
- München (Marienlatz): 48° 8′ 13,94″ pódpołnocneje šyriny, 11° 34′ 31,98″ pódzajtšneje dlininy
- Santa Cruz County (Kaliforniska): wok. 37° pódpołnocneje šyriny, 122° pódwjacorneje dlininy
Zwěsćenje geografiskeje šyriny[wobźěłaś]
Šyrina dajo se cele jadnorje z nejwušego słyńcnego stawa (połdnjowa šyrina) abo z wusokosći kulminěrowacych gwězdow póstajiś. Na pódpołnocnej połkuli zemje pódawa wusokosć relatiwnje swětłego polarneje gwězdy (Polaris) nad horicontom dosć dokradnjej šyrinu: Na ekwatorje pokazujo se polarna gwězda na horiconśe, na pódpołnocnem polu stoj pśisamem padorownje na njebju. Napšawdu jo Polaris nic cele 1° wót njebjaskego pola zdalony; zmólka, kótaraž nastawa pśez to, jo zemskeje rotacije dla dwojcy na źeń 0°, dwojcy wok. 0,75° a dajo se pśez jadnore formule abo woblicenje pśerězka pomjeńšyś.
Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za nawigaciju wužywaś. Woblicenje geografiskeje dlininy wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu koplowańsku nawigaciju abo měrjenje distancow mjasec-gwězda pominało. Wót kóńca 18. stolěśa stawa se z dokradnym casom chronometrow, wót srjejźi 20. stolěśa z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z GPS-pśidostawakami satelitow.
Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šyrina[wobźěłaś]
- Elipsoidiska abo geodetiska šyrina: wótpowědujo, gaž rotaciski elipsoid wužywa se ako zemski model, kutoju mjazy ekwatoroweju rowninu a elipsoidoweju normalu. Toś ta wersija geografiskeje šyriny wužywa se w rozměrjenju kraja a kartografiji.
- Astronomiska šyrina: pomjenjujo w geodeziji kut mjazy napšawdnym lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu. Diferenca k elipsodiskej šyrinje jo komponenta lotowego wótchylenja (druga jo diferenca mjazy astronomiskeju dlininu a elipsoidiskeju dlininu).
- Geocentriska šyrina: jo směr k zemskemu srjejźišćoju. Lotowy směr a elipsoidowa normala njejźotej – mimo na ekwatorje a na poloma – pśez zemske srjejźišćo. Geocentriska šyrina rozeznawa se wót geografiskeje šyriny wó až k 0,2°.
Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.
Wliw na klimu[wobźěłaś]
Dokulaž pśerězne słyńcne pśipromjenjenje na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu klimu a móžo definiciji (geografiskich) klimowych conow słužyś: Tropy laže mjazy wobrotnyma šyrinoma (23° 26′) a polarskimi stronami wušej polarneju krejzowu (66° 34′), mjazy nimi subtropy a klimatiski wósrědne cony.
Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na pś. europske městna pódpołnocnoatlantiskego tšuženja dla zwětšego jasnje śoplejše ako aziske a pódpołnocnoamerikańske městna samskeje geografiskeje šyriny.
Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na wětšowe wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž łoźi su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za łoźnistwo wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako kónjece šyriny abo Roaring Forties wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.
Stopjeń šyriny[wobźěłaś]
Wuraz stopjeń šyriny wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.
Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy Freiburg im Breisgau: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow
pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo
pótakem něźi 27.000 km.


text:
Bjeruń
Wspůłrzyndne: 50°08' N 19°06' E
Bjeruń (pol.: Bieruń, ńym: Berun) – mjasto we wojewůdztwje ślůnskym, wuažůnce we skuod powjatu bjeruńsko-lyńdźińskigo.
Pouožůne při grańicy wojewůdztw Ślůnskigo a mouopolskigo, kerům stanowi Wisua. Sůmśaduje s mjastůma: Tychy, Uośwjyńćim, Lyndźiny, a tyž gminami: Cheum Ślůnski, Bojšowy.
Tajle admińistracyjne[Sprowjej]
W skuod Bjeruńo wuažům Bjeruń Stary, Bjeruń Nowy, Śćerńy, Jajosty, Bijasowice a Čarnuchowice.
Historyjo[Sprowjej]
Kole Bjeruńa znojdowoua śe antyčno uosada Leucaristus. Bůua uůna zaznačůna na antyčnyj mapje Klaudjuša Ptolymeuša s lot 142- 147 našyj ery. W X-XIstolećo istńou sam uotočůny palisadům a ńywůntpliwje pośadajůncy wježa uobserwacyjno grůdek uobrůnny majůncy za zadańy chrůńić kupcůw přeprawjajůncych śe bez řyka.
Bjeruń dostou prawa mjejske we 1387 uod kśyńća uopawsko-raćiborskigo Jana II Želoznygo. Do 1551 wuasność Pjastůw ślůnskych, uod 1327 pod zwjeřchńictwym Čech. Uod 1743 we państwje pruskym a utrata praw mjejskych. Uod 1865 zaś mjasto a zmjana mjana na Bjeruń Stary. Uod 1922 we grańicach Polski, we čos II wojny śwjatowyj wćelůny do Ńymjec. W lotach 1975-1991 dźelńica Tychůw. W 1991 nazod pod nazwům Bjeruń, wraz s Bjeruńym Nowym, Bijasowicůma, Čarnuchowicůma a Jajostůma utwořůu mjasto. Uod uodzyskańo samodźelnośći bez Bjeruń datuje śe zwada mjyndzy tym mjastym a sůnśedńimi Tychůma uo teryny fabryčne Fiat Auto Poland (b. FSM), a uośedle zbudowane při tej fabryce. Uobecńy uośedle ležy juž we grańicach admińistracyjnych Bjeruńo, nale sama fabryka pozostowo we Tychach. Historyčńy sporny teryn noležou do Bjeruńo, nale pozostawjyńy go we grańicach Tychůw bůuo warůnkym zgody tygo mjasta na uodůnčyńy Bjeruńo.
Industryjo[Sprowjej]
Na teryńy mjasta znojduje śe kilka pora zakuodůw pracy, m.in. gruba wyngla kamjynnygo "Piast", zakuod twořiw štučnych "NITROERG", fabryka produktůw mlečnych "Danone" (dowńij "Mildes Bieruń"), zakuod materjouůw wybuchowych a tartak. Na teryńy Bjeruńo wystympujům bogate zuoža krušyw žwiru a pjasku. Zuoža te skiž uochrůny środowiska ńy sům eksploatowane.


text:
Sonet
Sonet (z łatyńšćiny: sonare= "zněś, klincaś") jo forma basni. Jeje mě groni "mały tonowy kus".
Wopśimjeśe
Natwaŕ a warianty[wobźěłaś]
Sonety maju 14 metriski rědowanych smužkow, kenž su w originalnej italskej formje do styrich štuckow rozrědowane: dwa kwarteta ze styrimi smužkami a dwa se pśizamkujucej terceta ze tśimi smužkami.
Jadnotliwe smužki italskego soneta maju jadnasćo złožkow, zwětšego ze žeńskeju kadencu. Tomu wótpowědujo w nimskej rěcy jambiski pentameter, kótaregož kadenca móžo pak žeńska (11 złožkow) pak muska (10 złožkow) byś.
Do špańskeje a portugalskeje lyriki jo se sonet ceło po italskej wašni pśewzeł.
W francojskej klasice a w prědnej recepciskej faźe w Nimskej w baroku jo było pśedewšym wužywany metrum tak pomjenjony Alexandriner, ze šesćimi akcentami a z cezuru w srjejźi.
Do engelskeje literatury jo se sonet dostał w šesnastem stolěśu. Malsnje jo se forma změniła: Tśi kwartety wjedu do coupleta z dwěma smužkoma. Metrum jo był jambiski pentameter ze žeńskeju abo muskeju kadencu. Engelski sonet jo teke znaty ako Sharespeare-sonet.
Teke w Nimskej płaśi wót casa A. W. Schlegela jambiski pentameter z muskeju (tupeju) abo žeńskeju (znějuceju) kadencu a z rymoweju šemu
abba - abba - cdc -dcd
abo
abba cddc - eef - ggf
W tercetoma pak jo wjele wšakorakich wariantow:
abba - abba - ccd - eed abba - abba - cde - cde abba - abba - ccd - dee
Engelski sonet ma šemu:
abab - cdcd - efef - gg
Sonetowe cykluse[wobźěłaś]
Cesto se zestajiju někotare sonety do wětšych cyklusow:
Tencone: waźenje dwěju basnikowu, w kšutej formje se wobjadnawaju rymowe kóńcowki pśedchadajucego soneta
Sonetowy wěnc: ma 14 + 1 jadnotliwych sonetow, kuždy sonet pśewzejo slědnu smužku pśedchadajucego, z tych 14 kóńcnych smužkow wujźo w njezměnjonem pórěźe 15., tak pomjenjony mejstarski sonet
Sonetowa seś: Pśez Tomasa Krügera dalej wuwita forma sonetowego wěnca. 14 bazowych sonetow njejsu tak zwězane ako we wěncowej formje, ale jich paralelne smužki daju seś, z kótarejež nastanjo 14 nowych sonetow.
Poetiske wopśimjeśe[wobźěłaś]
Idealne wopśimjeśowe struktury su:
W italskem soneśe: Teza w prědnem kwarteśe Antiteza w drugem kwarteśe Synteza w tercetoma
abo
Teza w kwartetoma Antiteza w tercetoma
W engelskem soneśe: Teza w prědnyma kwartetoma Antiteza w tśeśem kwarteśe Aforistiska synteza w coupleśe
Stawizny[wobźěłaś]
Zachopjeńk w Italskej 13. stolěśa[wobźěłaś]
Spócetk soneta lažy w Italskej prědneje połojce 13. stolěśa. Zazdaśim jo se pśi apulisko-siciliskem dwórje kejžora Friedricha II. pśed 1250 wuwiło. Tam jo była dwórska Siciliska šula za basnikow, ako jo pisała Minnelyriku w siciliskej rěcy lingua volgare. Giacomo de Lentini, kenž jo měł nacolne městno na šuli, by mógał byś prědny wužywaŕ teje formy a stakim wunamakaŕ soneta.
Basnje z prědneje połojce 13. stolěśa maju wšykne samski muster, kenž su pózdźej pśewzeli mejstarje sonetow, Petrarca a jogo naslědniki: Te sonety maju 14 smužkow z jadnasćo złožkami, ako su do oktawy a seksteta rozdźělone.
Oktawa ma dwójosmužkowu strukturu z alterněrujucym rymom (abababab). Wobej kwarteta (abo oktet) a slědujucej terceta (abo sekstet) źěli nowy retoriski zachopk. Rymowa šema tercetowu jo rozdźělny, zwětšego pak cde cde.
Ta kupka nejstaršych znatych sonetow wopśimjejo 19 basnjow. 15 wót Giacomo'a da Lentini'a, jaden wót Jacopo'a Mostacci'a a Pier'a della Vigna (teke Pietro de Vinea) a dwa dalšnej wót abta kloštarja Tivoli. Dokradne datěrowanje zdźaržanych tekstow basnikojskego krejza wokoło Friedricha II. (teke wón jo basnił, ale žedne sonety) njejo móžne.
Znaty jo sonetowa forma dla Francesca Petrarca (1304 - 1374). Jogo basniska zběrka, Canzoniere, jo nastała w prědnej połojcy 14. stolěśa a jo 1470 wujšła ako śišćane knigły. Ta twórba, zachopjeńk drugego wjelikego erotiskego lyriskego systema pódwjacornych literarnych stawiznow pódla Minnesanga, tak pomjenjony dolce stil nuovo, wobstoj z wětšego źěla ze sonetow za basnikowu "Madonnu angelicatu", za Lauru. Stakim jo dobry zakład a pśikład za wjele drugich basnikow až do zachopjeńka 17. stolěśa: tak pomjenjony petrarkizm.
Petrarkowy rownik Antonio da Tempo jo wopisował w swójich knigłach "Summa artis rithmici" šesnasćo wšakich rymowych wariantow soneta. Styri z nich licymy do wušego sonetowego basnistwa, te styri, ako jo Petrarca w swójom Canzoniere wužywał: wobejmujucy rym (abba - abba), alterněrujucy rym za oktawu, tśirymowu formu (cde - cde) a alterněrujucu formu (cdc - dcd) za sekstet.
Rozpśestrěwanje pó Europje až do nimskego baroka[wobźěłaś]
Pó prědnem kwiśenju pla Petrarci a Dante'a - pózdźej teke pla Michelangela (1475 - 1564) - jo se sonet rozpśestrěwał w cełem romaniskem kulturnem rumje, w šestnastem stolěśu teke w Engelskej a Nimskej, tšochu pózdźej w Nižozemskej a Skandinawiskej. Nejstaršy nimski sonetowy cyklus jo wót Johanna Fischarta. W romantice jo sebje sonet teke w słowjańskich krajach popularnosć wudobył.
Wokoło 1450 jo se dostał petrarkiski sonet do Špańskeje (Íñigo López de Mendoza), w srjejźi 16. stolěśa do Portugalskeje (Luíz Vaz de Camoes) a do Francojskeje (Joaquim du Bellay), (Pierre de Ronsard) a na kóńcu stolěśa teke do Nižozemskeje a Nimskeje.
W Francojskej, ako pózdźej w Nimskej, jo se rěcny rytmus kradu změnił. W Italskej wužywany jadnasćozłožkowy metrum njejo měł w francojšćinje wótpowědnika. Francojske basniki su togodla wužywali Alexandriner, což su teke nimske basniki baroka pśewzeli.
W Engelskej jo było wuznamna sonetowa kultura w elizabetańskej dobje (Sir Philip Sidney, Edmund Spenser, Michael Drayton). Wósebnje William Shakespeare (1564 - 1616) jo dał wósebnej formje engelskego petrarkiskego soneta 1609 slědne kwiśenje.
Wuznamnej za zawjeźenje soneta w Nimskej stej byłej Georg Rudolf Weckherlin a Martin Opitz. Ako samostatna forma jo pak był akle wuznamny pla Andreasa Gryphiusa, lěcrownož w francojskej alexandrinskej formje. Petrarkizm pak jo pla Gryphiusa južo dawno swój wuznam zgubił. Wón jo zjadnośił sonet ze zaměrami religioznego basnistwa a jo wobjadnawał w soneśe tšašydła Tśiźasćalětneje wójny.
Wósebnosć w spócetnem kraju soneta su byli "sonetti romaneschi" romskego ludowego basnika Giuseppe'a Gioacchino'a Belli'a (1791 - 1863). Belli jo wužywał sonet w starej formje, aby na mejstarsku wašnju we wěcej ako 2000 sonetach realistiski wó swójej romskej wokolnosći rozpšawjał.
Sonet w Nimskej wót póznego 18. stolěśa[wobźěłaś]
Pó toś tom wjelikem casu jo slědowała doba, w kótarejž basniki su se wobinuli teje pśeliš cesto wužywaneje formy abo su wědobnje łamali jeje pšawidła. Akle we 18. stolěśu jo se póněcom zasej namakała.
Wopšawdny wóznam jo sonet zasej dostał ze zběrku Gottfrieda Augusta Bürgera 1789. Bürger jo wužywał za swóje sonety jambiski pentameter.
Jogo wuknik August Wilhelm Schlegel jo ze swójeju poetiku a basnjami wuzwignuł sonet ako wósebnu paradigmu nimskeje romantiki. Temy soneta su se wobrośili na wuměłsku filozofiju. Su nastali sonety na mólby abo muzikowe kuse.
Ako do togo pak jo wuwołała ta naglědna forma stawny směch. Lubowarje a pśeśiwniki sonetow su wjadli pśisamem wójnu. Pód tymi wuměnjenjami jo teke Johann Wolfgang von Goethe kradu wuspěšne sonety pisał. W casu antinapoleońskich wulichowańskich wójowanjow jo nastał politiski sonet (Friedrich Rückert "Geharnischte Sonette" 1814).
Młoda Nimska a Pśedměrc stej wucyniłej sonet na nejcesćej wužywanu lyrisku formu teje doby.
W dobje symbolizma su Stefan George, Hugo von Hofmannsthal a Rainer Maria Rilke ("Sonette an Orpheus" 1923) sonet dalej wuwijali. Teke w lyrice ekspresionizma namakajomy sonety, tam jo dejał zginjenje starych gódnotow abo grotesknosć a źiwnosć wótbłyšćowaś.
Reinhold Schneider jo złosniskej namócy nacionalsocialistiskego stata napśeśiwo stajał kśesćijańske zmyslenje w kšutem pórěźe rěcy jogo sonetow. Tegdy su se ze samisdatom, njeoficialnym casnikom, rozšyrjali a su akle pó wójnje do śišća pśišli. We a pó Drugej swětowej wójnje su se pśeslědowane a zawrjone luźe (Albrecht Haushofer "Moabiter Sonette" 1946), emigranty a znanki wójny źaržali kšuteje formy soneta. Wopšawdnu złotu dobu pak njejo sonet wěcej dojśpił. Robert Gernhardt jo jen teke wusměšował. W NDR jo měł sonet hyšći krotke rozkwiśenje, ale w pódwjacorje jo se zwětšego zgubił.


text:
Murmańsk
Wspůłrzyndne: 68°57' N 33°04' E
Murmańsk (rus.: MypMaHck) – mjasto we Rusyje, hawyna nade Zatokům Kolskům. Ležy ńydaleko uode grańicy s Norwygijům a Finlandyjům. Je stolicům uobwodu murmańskigo. Mjasto zouožůno 4 paźdźernika 1916 kej Růmanow nade Murmamjym. Murmań to je downe ruske mjano na Moře Barentsa. Po 1917 mjano zmjyńůno na Murmańsk. We lotach 1918-1920 mjasto bůuo uopanowane bez alijůntůw zachodńich, kere wspomogouy stůnd Bjouych we walce s bolšewikůma. We 1940 we wyńiku umowy s III Řešům hawyna we Murmańsku stoua śe bazům lo mjymjeckich U-bootůw. Po napaśći III Řešy na SSSR, hawyna we Murmańsku bůua placym kaj kůńčyuy trasa kůnwoje ze zachodńům půmocům lo Armije Čyrwůnyj. We lotach źimnyj wojny bůua sam baza sowjeckich uokryntůw podwodnych. Terozki je sam baza Ruskij Floty Půunocnyj.


text:
Pyrenejska połkupa
Pyrenejska połkupa (teke Iberiska połkupa) jo wjelika połkupa na krotkem wjacorje Europy, nejwěcej pódwjacornje z tśich wjelikich pódpołdnjowych europskich połkupow – Pyrenejskeje, Apenninskeje a Balkańskeje. Ma płoninu wót něźi 580 000 km² a pótakem jo pó Skandinawiskej połkupje druga nejwětša połkupa Europy.
Pyrenejska połkupa granicujo na pódzajtšu z Srjejźnym mórjom a na pódwjacorje z Atlantiskim oceanom. Z Europu jo zwězana na dłujkem zajtšu, źož jeju granicu twórje góry Pyreneje. Na pódpołdnju Pyrenejskeje połkupy lažy Gibraltarski pśelew, kótaryž wótźělujo Europu wót Afriki.
Na Pyrenejskej połkupje laže Špańska, Portugalska, Andorra, mały kusk Francojskeje a teke Gibraltar, zamórski teritorij Zjadnośonego kralojstwa.
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
-
Commons: Pyrenejska połkupa – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow


text:
Państwo
Państwo je polityčnům, suwerynnům, terytorjalnům i uobligatoryjnům uorgańizacyjom spouečyństwa. Uorgańizuje i koordynuje robota wjelgich grup spouečnych. Państwo mo tyž grańice terytorjalńy. Je ńyzaležne i ńypodlygue.
Prawne kryterja państwowośći, přijynte na mocy kůnwyncyji we Můntevideo s 1933, uokreślane sům nastympujůnco: (artykuu 1.) "Państwo kej podmjot prawa mjyndzynarodowygo powinno pośadać nastympujůnce elymynty:
- stouo ludność,
- struktury karne,
- suwerynne wuadze,
- uokreślůne terytorjům (wjelgość państwa ńy wpuywo na jygo podmjotowość) uoddźelůne uod inkšych grańicům,
- zdolność wuažyńo we relacyje mjyndzynarodowe.
- uokreślůne zasady prawne
Kůnwyncyjo bůua spotkańym rygůnalnym a uůgrańičoua śe jydyńy do państw amerikańskych, nale jeji zasady zostouy uznane we zwyčajowym prawje mjyndzynarodowym.
Podstawowym problymym państwowośći je uznańy państwa na aryńy mjyndzynarodowyj, čyli stwjerdzyńy bez podmjot prawa mjyndzynarodowygo faktu istńyńo jakigoś państwa i gotowośći do respektowańo zwjůnzanych s tym skutkůw prawnych. Předmjotym uznańo može być: państwo, řůnd, powstańcy, strůna walčůnco abo narůd. Uznańy państwa može być udźelůne bůńdź indywidualńy bez podmjot prawa mjyndzynarodowygo (nawjůnzańy stosůnkůw dyplůmatyčnych abo podpisańy ůmowy bilateralny), bůńdź kolektywńy bez grupa państw (podańy kej we připadku pojydynčygo państwa) abo uorgańizacyjo mjyndzynarodowům (přijyńće we počet čuůnkůw). Uznańy państwa powinno mjeć charakter jydnoznačny i ńyodwracalny, choć we praktyce spotyka śe připadki zawješyńo abo zerwańo stosůnkůw dyplůmatyčnych abo wyklučyńy čuůnka uorgańizacyji.


text:
Haśok
Haśok to je mjano pojymńika do kerygo wćepuje śe roztomajte haśe, a tyż placu kaj take pojymńiki sům stowjane. Důma haśok je nojczyńśćij stowjany we kuchńe pode ausgusym, a połny wynośi do srogszygo haśoka na placu abo na uośedlu. Sům tyż haśoki uod sortowańo haśůw - modre na papjůr, źelůne na glas a żółte abo pomarańczowe na plastik a biksy. Ze srogich haśokůw wele důma abo na uośedlu szpecyjolne auta wywożům haśe na wysypisko.
Mjano haśok je tyż używane jako mjano szpecyjalnygo katalogu we kůmpůtrowych systymach, kery je przeznaczůny na bezpotrzebne katalogi a pliki. Je uůn uoznaczůny ikůnům haśoka.


text:
Wikipedija:Pytanje we Wikipediji
Maš wšelaka móžnosće, zo by wobsahi we Wikipediji namakał. Tutón nastawk pospytuje přehlad wo wšelakich móžnosćach pytanja poskićeć.
Wobsah
Pytanje Wikipedije[wobdźěłać]
Zo bychu so nastawki Wikipedije přeptyali, móžeš dwě tłóčatce Nastawk a Pytać pod pytanskim polom pytać wužić. Jeli tam zapodaš pytane słowo a tłóčiš zapodatnu tastu (tastu Enter) abo kliknješ na tłóčatko Nastawk dóstanješ so w najlěpšim padźe direktnje k nastawkej z jenakim mjenom. Tłóčatko Pytać pak zwobrazni wšě městna w titlach a tekstach nastawkow, hdźež pytane zapřijeće wustupuje. Tutu pytansku funkciju móžeš tež přez specialnu stronu Pytać docpěć.
Pokiwy za wužiwanje zapodatneho pola "pytać"[wobdźěłać]
Tu někotre pokiwy za wužiwanje pytanskeho pola na kóždej stronje Wikipedije:
- Dyrbi znajmjeńša pytanske zapřijeće eksistować. Zwobraznja so wšě strony, kotrež znajmjeńša jedne z pytanskich zapřijećow eksaktnje wobsahuja, kaž zapodate. Jeli njedóstanješ wuslědki, kontroluj, hač wšitko je korektnje napisane. Dźělowe słowa so jako wuslědk nje zwobraznjeja: Pytanje za słowom "serbski" njezwobrazni strony, kotrež jenož słowo "hornjoserbski" abo "dolnoserbski" wobsahuja.
- Wobeńdź krótke a jara běžne słowa. Přičina za njeporodźene pytanje móže być, zo sy za tak mjenowanymi stopowymi słowami (na př.: "tón", "na", "wot", "wo", "wjace", "što", "štó", "hdy" atd.) pytał. Wospjetuj w tajkim padźe pytanje bjez tych słowow.
- Pytanska funkcija mjez wulkopisanjom a małopisanjom njerozeznawa. Pytanje za fortran, Fortran abo FORTRAN přeco jenaki wuslědk poskićuje.
Pokiwy za precizowanje pytanja[wobdźěłać]
- Jenož hłowny mjenowy rum so po standardźe přepytuje. Strony, kotrychž titul wurazy „Wikipedija:“, „Wužiwar:“ abo „Diskusija:“ wobsahuja, so w zakładnym nastajenju njezapřijimaja. Přez "rozšěrjene pytanje" wšak hodźa so tež druhe mjenowe rumy (na př. Wikipedija, Wužiwar, Wobraz abo přisłušne diskusijne strony) přepytać. "Rozšěrjene pytanje" namakaš při kóždym pytanju z tłóčatkom "Pytać" (ale nic při pytanju z tłóčatkom "Nastawk"!) deleka na stronje z pytanskimi wuslědkami.
- Je tež pytanje z booleanskimi operatorami móžno (Pytanje z logiskim zwjazanjom pytanskich hesłow)). Z pomocu słowow AND („a“), OR („abo“) a NOT („nic“) kaž tež ze spinkami móžeš kompleksniše pytanske naprašowanja stajić. Jeli ničo zapodate njeje, je AND standardne nastajenje. Tak poskići na přikład pytanje za "chodojty NOT palenje" wšě strony, kotrež słowo "chodojty" wobsahuja, słowo "palenje" ale nic. Pytanje za "(Horni OR Delni) AND Serbja" poskići wšě strony, kotrež wurazaj "Horni Serbja" abo "Delni Serbja" wobsahuja.
- Regularne wurazy njehodźa so wužić.
- Zastupnej znamješce * a ? smětej so wužić, ale nic na spočatku pytanskeho zapřijeća.
Integracija pytanskeje funkcije do wobhladowaka[wobdźěłać]
Su rozdźělne móžnosće, zo by so pytanje Wikipedije do wšelakich wobhladowakow integrowało. Syćowej wobhladowakej Seamonkey a Firefox wužiwatej pytanske tykače (jendźelsce: search plugins), kotrež dowoleja pytanja z pobóčneje lajsty tuteju wobhladowakow přewjesć. Za hornjoserbsku Wikipediju programowy kod tajkeho pytanskeho tykača takle wupada:
" resultListEnd=" " resultItemStart=" " resultItemEnd=" ">
Namakaš dataju z tutym kodom za pytanski tykač za pytanje w hornjoserbskej Wikipediji a dwě foće wobrazowki, kotrrejž jón we wobhladowakomaj Seamonkey a Firefox w akciji pokazujetej, na webowych stronach sorbzilla. Sćehnjena dataja ma sufiks zip. Wupakuj ju potom a kopěruj wobsahowanu dataju wikipedija-hsb.src do podrjadowaka searchplugins w instalaciskim rjadowaku twojeho wobhladowaka. To za Firefox kaž tež za Seamonkey płaći. Šćežka tuž na př. takle wupada: C:\Programme\Firefox\searchplugins\wikipedija-hsb.src. Móžeš nětko z Firefox abo Seamonkey w hornjoserbskej Wikipediji za wurazami pytać, wo kotrychž chceš wjace zhonić. We Firefox so to stawa z pytanskim polom horjeka naprawo a w Seamonkey z pobóčneje lajsty. Kak to wupada, widźiš na přidatymaj fotomaj wobrazowki.
Wikipediju z eksternymi pytawami přepytać[wobdźěłać]
W druhich Wikipedijach je móžnosć z eksternej pytawu (na př. Google) direktnje ze strony z pytanskimi wuslědkami pytać, jeli njebu žadyn wotpowědowacy nastawk namakany. Bohužel je powjerch hornjoserbskeje Wikipedije trochu zestarjeny a njeposkićuje tohodla tutu móžnosć. Ale móžeš wězo zwučene pytanje z wokna wobhladowaka wužić, zo by w Interneće pytał.
Alfabetiski indeks a připadny nastawk[wobdźěłać]
Jako cyłkowny přehlad eksistuje Als Gesamtübersicht gibt es den Alfabetiski indeks:
· 0–9 · A · B · C · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · W · X · Y · Z · Č · Ć · Ě · #321; (Ctrl-click)">Ł · Ń · Ř · Ŕ · Š · Ś · Ž · Ź
Jeli chceš prosće jenož rozhladować, móžeš funkciju Připadny nastawk wužić, kotraž potom nějkajki z tuchwilu 8.285 nastawkow wočini. Namakaš ju na pobóčnej lajsće nalěwo.
Kategorije[wobdźěłać]
Tematiske pytanje móže so z pomocu kategorijow stać. Wšě kategorije wutworjene w hornjoserbskej Wikipediji su w alfabetiskim porjedźe na stronje Kategorije nalistowane.


text:
Binůminalne mjanowańy
Binůminalne mjanowańy (uod łać. binomen - dwa mjana) to je systym mjanowańo wszyjskich zortůw żywych uorgańizmůw dwůma mjanami. Uopracowoł go szwedzki przirodńik Carl von Linné. We tym systymje kożdo zorta żywych uorgańizmůw mo dwa mjana łaćińske (abo postłaćinske), bez tyn przikłod Aquila chrysaetos - Aquila, adler, a chrysaetos - skolny. S anfanga dowo śe mjano zorty, a ńyskorzi mjano gatůnku. Skiż używańo łaćińskich mjanůw, s kerych kożde jednoznaczńy uokryślo gatůnek, idźe lekuśko go idyntyfikować uod używaczůw kożdyj godki.


text:
Kantela
Kantela (finsce kantele abo kannel, estisce kannel) je narodny hudźbny nastroj Finskeje a wona je znaty trunowy nastroj tež w druhich krajach při Baltiskim morju.
Struktura a stawizny[wobdźěłać]
Tradicionalna kantela měješe pjeć trunow, kotrež přikrućowachu na drjewowym ramiku a delni bok je wotewrjeny. Nowšu tak mjenowanu dwudrjewowu pjećtrunowu kantelu najprjedy grifeluja. Potom stwarichu wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samsnej swójbje hudźbnych nastrojow.
Nětko kantelowa hudźba je jara žiwa a so tróšku ličba hrajerjow powjetšuje. Ewolucija je započała dla dźěła Kannelliitto za čas 1970. lět a traje nětko dla zhromadneho dźěła hudźbnikow, hudźbnych šulow, firmow a zwjazkow.
Najstarše dopokazy za tajke nastroje (mjez druhim finsku kantele, estisku kannel, letisku kokle [wurjekuj kuokle], litawsku kanklės a rusku gusli) snadź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 w Velikij Novgorod a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.
Kantela je hudźbny nastroj Väinämöinen w Kalevala, kotraž je finska narodna poezija.
Finski kantelowy muzej (finsce Suomen kantelemuseo) je w měsće Jyväskylä.


text:
Czesko Republika
Czesko Republika (czes.:Česká republika, Česko; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czechosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.
Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. Čechy), Morawijo (czes. Morava) a Ślůnsk (czes. Slezsko). We 1920 przikuplowali do Czechosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.
Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.
Mjano[Sprowjej]
Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano "Czechůma"[2], choćoż Czechy to je ino jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: Česká republika ("U nás, v České republice" abo krůcyj "U nás, v Republice")[zdrzůdło?].
Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa Česko (analogiczńy jako "Polsko", "Slovensko", "Německo" atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.[zdrzůdło?]
Przipisy
- ↑ Český statistický úřad - stan na 31 grudńa 2007
- ↑ Bez tyn przikłod we Litwje, Ńiderlandach, Polsce, Rusyji a Gwinyji


text:
Krónowe łopješko
Krónowe łopješka (petale) su nutřkowne kćenjowe přikrywne łopješka. Krónowe łopješka su často napadnje zbarbjene a/abo sformowane a maja funkciju překasancy za popróšenje přiwabić (přir. entomogamija).
Kćenjowa króna móže radiarnosymetriska abo zygomorfna być, su tež wšě předstajomne přechody wot lochko hač sylnje zygomorfne. Krónowe łopješka móža ze sobu zrosćene abo swobodne być.
Swobodne krónowe łopješka dźěla so často do ćeńkeho zakładneho dźěla, do "hozdźa", a do šěrokeho dźěla, do „platy“, mjez kotrymajž so zhibk přeběži (na př. pola najwjace nalikowych rostlin). Pola zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je často krónowe łopješko, kotrež dele pokazuje, zwjetšene a/abo nadpadnje zbarbjene a twori jako huba abo delnja huba „přizemišćo“ za překasancy (na př. fijałki, orchideje). Wosebita družina zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je mjetelojte kćenje.
Kćenjowe króny ze zrosćenymi łopješkami móža likojte być (na př. płótna wijawka, petunije, kirbsy) abo zwonojte (na př. zwónčki, hórkowcy) być; často je wšak zakładny dźěl k wuskej krónowej role zrosćeny, kotraž často za chowanje nektara słuži. radiarnosymetriske kćenja z krótkej krónowej rołu rěkaja „kolesojte“, tajke z dlěšej krónowej rołu „stołpikotalerjojte“. Zygomorfne kćenja z krónowej rołu su často dwuhubate, t. r. kćenjowa króna je jenož do hornjeho dźěla (hornja huba) a do delnjeho dźěla (delnja huba) rozšćěpjena; krónowe łopješka, kotrež su na tworjenju dateje huby wobdźělene, su zwjetša jako miłke karby spóznajomne (na př. kozylisty z jednołopješkatej delnjej a štyriłopješkatej hornjej hubu).
Cil plahowanja rostlin je často, hišće napadniše krónowe łopješka docpěć.


text:
Bozůn
We fizyce čůnstek bozůny (ang. boson uod nazwiska fizyka Satyendra Bose), sům čůnstkůma pośadajůncymi spin coukowity. Wjynkšość bozůnůw to čůnstki zuožůne, jydnokže 12 s ńich (tak zwane bozůny cechowańo) sům čůnstkůma elymyntarnymi, ńyzuožůnymi s myńšych čůnstek (čůnstki fůndamyntalne).
Wuaśćiwośći bozůnůw[Sprowjej]
Koždo čůnstka je bozůnym abo fermjůnym, zaležńy uod pośadanygo spinu - twjerdzyńy statystyki spinowyj nařuco wyńikajůnco s ńygo statystyka kwantowo, kero uodrůžńo fermjůny uod bozůnůw. Zgodńy s Modelym Standardowym fermjůny sům čůnstkůma elymyntarnymi "materji", natůmjast bozůny překludzajům uoddźouywańo.
W zwjůnzku ze spinym coukowitym, ńyoddźoujůnce bozůny podlygajům statystyce Bosego–Einsteina. Jednům s jeji kůnsekwyncyji je istńyńy kůndynsatu Bosego–Einsteina, „pjůntygo” stanu skupjyńo materii, we kerym dowolno ličba bozůnůw može dźelić tyn sům stan kwantowy. Kůndynsat Bosego-Einsteina ńy mo kej dotůnd žodnygo praktyčnygo zastosowańo. Pozwalo natůmjast na uobserwowańy efektůw kwantowych we skali makroskopowyj l. b. bez swobodny spadek kůndynsatu we źymskym polu grawitacyjnym idźe eksperymyntalńy pokozać zasada ńyoznačůnośći Heisenberga.
Uoddźouywańo wirtualnych bozůnůw s řečywistymi fermjůnůma nazywomy oddźouywańůma podstawowymi. Zachowańy pyndu we tych uoddźouywańach uobjawjo śe matymatyčńy we wšyjstkych znůnych śiuach. Bozůny učestńičůnce we tych uoddźouywańach nazywůmy bozůnůma cechowańo. Sům to:
- dwa bozůny W i jydyn Z (oddźouywańy suabe)
- uoźym gluůnůw (oddźouywańy śilne)
- fotůn (oddźouywańy elektrůmagnetyčne)
- hipotetyčny grawitůn pośredńičůncy we grawitacyje.
Čůnstki zuožůne s kilku inkšych čůnstek (tak kej protůny abo neutrůny) můgům być jednako fermjůnůma a bozůnůma, zaležńy uod jeich coukowitygo spinu. Skiž tygo wjela jůnder atůmowych je bozůnůma. Půmimo tygo, aže čůnstki twořůnce jůndra, t.j. protůn, neutrůn, a tyž krůnžůnce wokůu jůndra elektrůny, sům fermjůnůma, možliwe je by jydyn pjyrwjostek (lo bajšpila hel) mjou izotopy bydůnce fermjůnůma (l.b. 3He) i inkše bydůmce bozůnůma (l.b. 4He). (3He) je zuožůny s jydnygo neutrůnu a dwůch protůnůw [PNP]. Podańy deuter (2H), zuožůny s jydnygo protůnu i jydnygo neutrůnu [NP] je bozůnym, podčas gdy tryt (3H), kery je zuožůny s dwůch neutrůnůw i jydnygo protůnu [NPN] je fermjůnym.
Růžńica půmjyndzy statystykůma bozůnůw a fermjůnůw istńije wyuůnčńy při dužych gynstośćach – kedy ich fůnkcyje zachodzům na śebje. W ńiskych gynstośćach, uobydeje statystyki redukujům śe do statystyki Maxwella-Boltzmanna, wjync zarůwno bozůny i fermjůny zachowujům śe kej čůnstečki klasyčne.
Přikuody bozůnůw[Sprowjej]
- kožda čůnstka uo spińy coukowitym
- jůndra deuteru
- atůmy helu-4
- atůmy sodu-23
- fotůny, překludzajůnce oddźouywańo elektrůmagnetyčne
- bozůny W i Z, překludzajůnce uoddźouywańo suabe
- gluůny
- fůnůny
- bozůny Higgsa


text:
Mjetelowy bóz
Mjetelowy bóz (Buddleja davidii; po němskim słowje Schmetterlingsflieder) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae), znutřka roda lětnich bozow (Buddelja).
Wobsah
Wopis[wobdźěłać]
Mjetelowy bóz je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač do 2 (4) m. W zymnych zymach drjewa často daloko wróćo mjerznje, zaso so pak počina zelenić.
Hałuzy su zrunane. Młode wurostki su kosmate a prućojte, pozdźišo tróšku jako wobłuk přewisuja.
Łopjena[wobdźěłać]
Přećiwostejne, stołpikate, eliptiske hač lancetojte, wótre łopjena su na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku šěropjelsćojte abo běłopjelsćojte a maja słabje rězanu kromu. Wone docpěwaja dołhosć wot (6) 10 hač do 25 cm a šěrokosć wot 2 hač do 7 cm.
Kćenja[wobdźěłać]
Kćěje wot julija hač do awgusta (abo septembra). Wioletne, purpurowe abo běłe, štyriličbne kćenja docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 cm a steja w hustych, nakónčnych, wjace hač 30 cm dołhich, cylindriskich pakićach. Wonja po mjedźe. Króna je ćeńka rołka ze štyrikónčkowej, płonje rozšěrjenej wobkromu a docpěwa dołhosć wot 1 cm. Jeje kónčki su rozšěrjene a na zachodźe sylnje žołte.
Na nektar bohate kćenja předewšěm mjetele přiwabjeja.
Płody a symjenja[wobdźěłać]
Płody su brunojte kapsle, kotrež w septembrje dozrawja. Jedyn kerk móže na lěće wjacore miliony symjenjow wutwori.
Stejnišćo[wobdźěłać]
Rosće na pustych płoninach w městach, na železniskich nasypach, na kromach dróhow a na rěčnym šotrje. Potrjebuje za kołochowanje wotewrjene pódy.
Rozšěrjenje[wobdźěłać]
Pochadźa z Chinskeje a z Japanskeje. Ale nětko nimale jenož w mnoholičbnych zahrodnych sortach w Europje wustupuje.
Žórła[wobdźěłać]
- Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, stronje 128-129 (něm.)
- Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 430 (něm.)


text:
Encyklopedija
Encyklopedija[wobźěłaś]
Encyclopedija (ze starogrjekšćiny) jo spócetny wót Hippias von Elis w 5. stolěśu twórjone wopśimjeśe za uniwersalne kubłanje. Źinsa to słowo wóznamjenijo strukturěrowany, po móžnosći wšostroński wopis wědy luźa w za wšedne pótrjeby dosegajucej dokradnosći. Rozeznawamy pśi tom uniwersalne a pśedmjatospecifiske encyklopedije. Te prědne słuže wopisu wšyknych pólow wědy, te druge wobjadnaju jano wobgranicowane pólo, to pak zwětšego dokradnjej. wopśimjeśe "encyklopedija" se pśespytujo w encyklopedice na zakłaźe encyklopediskeje teorije.


text:
Staćanstwo
Staćanstwo je juristiska přisłušnosć přirodneje wosoby k jednemu statej, z kotrejež wuchadźa wěste byrgarske prawa a winowatosće. Jednotliwc přisłuša potajkim prawniskemu zhromadźenstwu staćanow. Staćanstwo je we wjetšinje krajow njewotwisne wot etniskeje přisłušnosće abo narodnosće, na přikład su Serbja zwjetša němscy staćenjo, potajkim Němcy w prawniskim zmysle.
Kóždy stat ma swójske zakonje, kotrež rjaduja dobyće a zhubjenje swojeho staćanstwa. W Němskej spožčuje so staćanstwo zwjetša přez narodźenje a wotwisnje wot staćanstwa staršeju, abo tež přez zadomjenje wukrajnikow.
Staćan ma wosebite prawa, kaž na přikład prawo na swobodne pućowanje abo w demokratijach wólbne prawo. Na tamnym boku ma tež wěste winowatosće, kaž na přikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staćanstwo dokumentuje so na oficielnych dokumentach, na přikład na pućowanskim pasu abo na personalnym wupokazu. W někotrych krajach – předewšěm w něhdyšich socialistiskich statach – je tež narodnosć do dokumentow zapisana.
Jednotne němske staćanstwo wobsteji hakle z lěta 1934. Před tym mějachu němske kraje – na přikład Sakska a Pruska – swójske staćanstwa. Hačrunjež měješe NDR tež swójske staćanstwo, płaćachu wšitcy byrgarjo z perspektiwy zwjazkoweje republiki jako němscy staćenjo.
Při rozpadnjenju statow (na přikład Sowjetskeho zwjazka abo Juhosłowjanskeje) móže w někotrych padach k problemam dóńć, njedóstanu-li wšitcy něhdyši staćenjo staćanstwo jednoho z naslědnich statow. To je so w juhosłowjanskim přikładźe předewšěm Romam stało, z kotrychž běchu potom mnozy bjezstatni.
Napřećiwny pad su ludźo z wjacorymi staćanstwami – zwjetša jedna so wo dwójne staćanstwo něhdyšich připućowarjow, potomnikow tych připućowarjow abo byrgarjow Europskeje unije, kiž su so w druhim kraju zasydlili. Za byrgarjow druhich čłonskich statow EU je dwójne staćanstwo w Němskej zasadnje dowolene, za tamnych (na přikład Turkow w Němskej) wobsteja wěste wobmjezowanja.


text:
Michael Jackson (spisowaćel)
Michael James Jackson (* 27. měrca 1942 we Wetherby; † 30. awgusta 2007 w Londonje) bě jendźelski nowinar a spisowaćel. Wón bě eksperta za piwo a whisky a je znate knihi wo tych temach napisał. Jackson je po swěće pućował, zo by lokalne sorty piwa a jich pochad zeznał. Jeho knihi su so předali we wjace hač 3 milionach eksemplarow na cyłym swěće a buchu přełožene do wósomnaće rěčow.
Jeho Michael Jackson's Malt Whisky Companion z lěta 1989 bě dotal najpopularniša kniha wo whisky. Nětčiša teorija piwowych stilow bazěruje předewšěm na knihach Jacksona The World Guide To Beer z lěta 1977.
Jackson je pisał za britiskej nowinje The Independent a The Observer. W lěće 1990 je dźěłał při dokumentariskej seriji The Beer Hunter w britiskej telewiziji Channel 4; serija měješe wosebje w Zjednoćenych statach wulki wuspěch.[1]
W lěće 2006 wozjewješe, zo bě wot něhdźe dźesać lět parkinsonowu chorosć měł. Wumrě doma wot ataki wutroby.


text:
Watykůn
Watykůn, Watykańske Państwo-Mjasto (it. Città del Vaticano, Stato della Città del Vaticano, łac. Status Civitatis Vaticanae) – państwo-mjasto we Ojropje, na Apeńińskim Půłwyspje, ynklawa na terytoryjům Italije, we mjeśće Rzim. Nojmńyjsze państwo śwjata podle zajmowanygo placu.
Watykůn je śedźibům nojwyższych władzůw Rzimskokatolickigo Kośćoła, kaj rezyduje papjyż. Je skuplowany bez personalno uńijo ze Apostolskům Stolicům (łac. Sedes Apostolica, Sancta Sedes). Uobywatelstwo Watykanu majům znamyńńy kośćelne dygńitarze, kardynały a Szwajcarsko Gwardyjo. Krům tygo ůng. 3000 ludźi kere ńy sům uobywatelůma Watykanu prziłaźi sam do roboty na poczće, banhowje, we radyju, cajtůngach, sklepach, medycznych służbach a inkszych. Uobywatelstwo Watykanu idźe dostać ino czasowo, kardynały dostajům je na czas byćo we Rzimje.
Geszychta Watykanu śyngo po IV stoleće n. e., wuůnczas rzimski cysorz doł we gyszynku biskupům Rzimu jedyn ze swojich pałacůw. Ńyskorzi, za sprawům důnacyje Kůnstantyna, powstało Kośćelne Państwo. Przetrwało uůne aże po 1870 rok, kej we czas zjydnoczańo Italije armijo italskigo krůla prziłůnczůła je do Krůlestwa Italije. Papjyż tygo ńy uznoł a uogłośůł aże je "wjynźńym Watykanu". Dźepjyro we 1929 roku faszystowki rzůnd Benito Mussolinigo a Apostolsko Stolica zaszrajbowały laterańske traktaty, kere dowoły gwarancyjo istńyńo państwa watykańskigo we becyrku pałaca a zygrodůw papjyskich.
Cołke terytoryjům Watykanu je uod 3 strůnůw uobtoczůne murůma. Je sam pałacowo-kośćelno skupina ze Bazylikům św. Pyjtra, placym św. Pyjtra, pałacym a krům tygo stowjyńa muzyjůw, galeryji a stowjyńůw admińistracyje. Je sam tyż Papjysko Akadymijo Naukůw a Watykańske Uobserwatoryjům (zoł. 1576).
Galeryjo[Sprowjej]


text:
Praha
Praha (hamtsce: Hłowne město Praha; čěsce Hlavní město Praha) je stolica a samostatny wobwod Čěskeje. Leži při rěce Wołtawa a je z wokoło 1,18 milionami wobydlerjemi na 496 km² po wobydlerjach najwjetše město a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo kraja.
Wokolina města je ze starodawna husće zasydlena. Wot 6. lětstotka su Słowjenjo w tamnišich kónčinach žiwi. Po natwarjenju dweju hradow přez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku přińdźechu židowscy a němscy wikowarjo do kraja. Wokoło 1230 stawaše so Praha z rezidencnym městom kralestwa Čechi a w 14. lětstotku jako rezidencne město Swjateho romskeho mócnarstwa ze kulturnym srjedźišćom srjedźneje Europy. W Praze załoži so w lěće 1348 prěnja uniwersita srjedźneje a wuchodneje Europy. Přez lětstotki běše Praha multikulturne město, w kotrymž zetkachu so čěske, němske, židowske a dalše kultury. Tak mjenowane „Złote město“ je hač do dźensnišeho harmoniskeho, předewšěm barokoweho a gotiskeho raza.
Tež za Serbow bě Praha jako stejnišćo Serbskeho seminara, wukubłanišća serbskich katolskich duchownych, uniwersitne město a wot lěta 1918 jako stolica susodneje Čěskosłowakskeje resp. Čěskeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnerske města[wobdźěłać]
- Hamburg, Němska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Němska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Němska (1990)
- Pětrohród, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Berlin, Němska (1995)
- Kyoto, Japanska (1996)
- Paris, Francoska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Korbbal
Korbbal to je zespołowy szpil, we kery grajům dwa manszafty, po pjyńć szpilerów kożdy. Cwekym kożdygo ze manszaftów je zdobywańy půnktůw. Coby je zdobyć trza celńy wćepnůńć bala do korba. Nad właśćiwym przebjygym szpilu wachujům arbitry. Zwyćynzcům szpila je tyn mansaft, kery we cołkym szpilu zdobydźe wjyncyj půnktůw. Korby wiszom 3 metry a 5 cyntymetrůw wysoko nad szpilplacym. Ta zorta szpilu przyprawjoł kanadyjski profesůr James Naismith we grudńu roku 1891. Dźiśoj korbbal je jednym ze nojczyńśći uoglůndanych i nojpopularńyjszych szportów.


text:
Chóśebuz
Chóśebuz (nimski: Cottbus, čes. Chotěbuz, pólski: Chociebuż[2], górnoserbski: Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzarkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.
Geografija[wobźěłaś]
Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.
Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow, sedło Dolnoserbskego gymnaziuma a Serbskego muzeja. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.
Měsćańske źěle[wobźěłaś]
- Srjejź • Mitte
- Chmjelow • Schmellwitz
- Žandow • Sandow
- Grodkojske pśedměsto • Spremberger Vorstadt
- Strobice • Ströbitz
- Žylow • Sielow
- Zaspy • Saspow
- Žylowk • Merzdorf
- Dešank • Dissenchen
- Rogeńc • Branitz
- Módłej • Madlow
- Knorawa • Sachsendorf
- Depsk • Döbbrick
- Škódow • Skadow
- Rogozno • Willmersdorf
- Kórjeń(Chóśebuz) • Kahren
- Kibuš • Kiekebusch
- Gołynk • Gallinchen
- Gogolow • Groß Gaglow
Partnarske města[wobźěłaś]
- Villingen-Schwenningen (Nimska)
- Saarbrücken (Nimska)
- Gelsenkirchen (Nimska)
- Turgovište (Bulgarska)
- Zielona Góra (Pólska)
- Lipeck (Rusojska)
- Grosseto (Italska)
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Amt za statistiku Barliń-Bramborska: Wobydlarstwo w kraju Bramborska 31. decembra 2010 pó gmejnach bźez amta, amtach a gmejnach (PDF; 31,71 KB, nimski), staw 31. decembra 2010.
- ↑ Chociebuż, właściwie po dolnołużycku Chosiebuz, także Chosiobuz, po górnołużycku Khociebuz w Geografiskem Słowniku Pólskego Kralojstwa a drugich słowjańskich krajow, tom I (Aa — Dereneczna) rok 1880


text:
Přełamoškrutowa tektonika
Z přełamoškrutowej tektoniku wopisuje so proces wutworjenja horinow, kotrež nastachu přez pohibowanje poměrnje małych škrutow. Horiny, kotrež přez tutón proces nastachu, mjenuja so přełamoškrutowe horiny. Napřećiwnje k tomu steji platowa tektonika, kotraž wopisuje pohibowanje kontinentalnych platow a w tutym zwisku tež nastaće sfałdowanych horinow.
K přełamoškrutowym horinam słušeja mjez druhim srjedźne horiny Němskeje, kaž Smoliny, Durinski lěs abo Rudne horiny. Geologisce widźane su tute wo wjele starše hač sfałdowane horiny, kaž Alpy.
Nastaće přełamoškrutowych horinow[wobdźěłać]
Wuměnjenje za wutworjenje přełamoškrutowych horinow tworitaj tektoniski ćišć (na přikład pohibowanje platow abo wulkanizm) a krute, krjechke horinske žro, kotrež so wjac sfałdować njehodźi (kaž zornowc, gnajs abo šćěpjel).
Přez koliziju prakontinentaj Lawrazije a Gondwany za čas karbona (před něhdźe 350 do 290 mil. lětami) nasta hoberske horinske pasmo, kotrež so dźensa wot Ameriki, přez sewjerozapadnu Afriku, iberisku połkupu hač do srjedźneje Europy ćehnje. Dokelž kamjenizna přez to hižo wšě fazy sfałdowanja přeběži, dalša deformacija přez nutřkozemske mocy abo tež procesy rozeškrěća a sprostnjenja kamjeniznu sylnje skrući. Na to přizamknje so najprjedy wotnošenje a po tym zapadnjenje horinow. Přez to so něhdyše horiny zhładkowachu. Dalši podzemski ćišć za čas terciera (před něhdźe 100 mil. lětami), kotryž je w srjedźnej Europje tež za nastaće Alpow zamołwity, wuskutkuje so tež na hižo sfałdowane a zrunane horiny. Dokelž běše tutón zdónk horinow hižo metamorfnje formowany a tohodla sylnje skrućeny, njebě dalša deformacija w zmysle sfałdowanja móžne. Sylny ćišć a snadna přetworliwosć kamjenizny złama tuž horiny do jednotliwych škrutow. Škruty móžachu so při tym wertikalnje pozběhnyć respektiwnje spadnyć kaž tež so horicontalnje přećiwo sebi přesunyć. Z tutych wšelakich pohibow sćěhowachu tež wšelake formy powjercha, kotrež přěłamoškrutowe horiny charakterizuja. Tute dźěla so po družiny do horstow (němsce Horst) a hrjebinow (němsce Graben) kaž w Smolinach abo pultowych škrutow w Rudnych horinach.
Zdźěla je krajina, kotraž so přez přełamoškrutowu tektoniku tworješe jenož ćežko spóznajomna. Za tym kak dołho leži přełamanje kamjenizny wróćo, su wotnošenje a wotsadźenje slědy zawostajili. Tak je Hornjorynska nižinowa runina, kotraž so za čas terciera přełama hišće derje jako hrjebina widźomna, rěka Ryn pak dno hižo ze stami metrami šćerkom napjelni.


text:
30 listopada
30 listopada – trzidźysty dźyń listopada, a 334. dźyń roku podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskego kalyndorza. Do kůńca roku uostoło 31 dńi.
Śwjynta
- Szkocyjo - dźyń św. Andrzeja, patrůna Szkocyji
Wydarzyńa na śwjeće
- 1966 - państwo Barbados uodzyskoło samostanowjyńy
- 2006 - uůngyfer 300 umrziło bez zlyżće błotnyj lawiny ze wulkůnu Mayon na Filipinach
Rodźili śe
- 1835 - Mark Twain, amerykański pisorz pochodzyńo szkockigo
- 1864 - Andrzej Mielęcki, polski dźołocz społyczny na Ślůnsku, dochtůr
- 1874 - Winston Churchill, brytyjski polityker a pisorz, dwukrotny prymjer Wjelgej Brytańije.
- 1976 - Tomasz Rożek, ślůnski naukowy dźynńikorz a fizyker
Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń


text: Ůrůn to je śudmo podug uodlyguośći uod Słůńca planeta we Ůkuodźe Suonecznym. Tak kej Jowisz, Saturn a Neptůn je to planeta gazowo, sztworto podug masy a trzećo podug wjelgośći s planet Ůkuodu Suonecznygo. Mjano planety je uod greckiego boga Uranosa. Ino Ůrůn ze planet Ukuodu Suonecznygo mo mjano uod mitolůgije greckej, a ńy rzimskej. Mjano Ůrůn nadou Johann Elert Bode nale William Herschel chćou coukym inkszego. Terozki znůmy 27 kśynżycůw Ůrůna. Jego Pole magnetyczne je trzi razy śilńejsze uod pola Źymje.


text:
Jupiter
Jupiter je pjaty a z přeměrom wot něhdźe 143.000 kilometrow tež najwjetši planet našeho słónčneho systema a słuša k najswětlišim objektam nócneho njebja. Jeho masa wotpowěduje 318 zemjam.
Jupiter je přerěznje 778 milionow kilometrow wot słónca zdaleny a jeho orbit namaka so mjez Marsowym a Saturnowym. Wón je bjez pomocneho srědka derje widźomny a bě tuž hižo lěttysacy před wunamakanjom dalokowida znaty. Charakteristiske znamjo na powjerchu Jupitera je tak mjenowany „Wulki čerwjeny blak“, kiž je poprawom hoberski wjerćaty wichor.
Jupiter je kaž susodny Saturn płunowy planet, kotryž wobsteji z wulkeho dźěla z wodźika a heliuma. Dotal je 67 Jupiterowych měsačkow znate, z kotrychž su Io, Europa, Ganymed a Kallisto z přeměrami mjez 3.122 a 5.262 kilometrami najwjetše. Wone su hižo wot lěta 1610 znate.
Wotkaz[wobdźěłać]
Słónco · Merkur · Wenus · Zemja · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
Planety · Miniplanety · Měsački · Meteoroidy · Asteroidy · Komety
Asteroidowe pasmo · Kuiperowe pasmo · Oortiska mróčel · Heliopause


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch (IPA: /ɬanvairpʊɬgʊɨngɨ̞ɬgɔgɛrɨ̞xʊɨrndrɔbʊɬɬantɨ̞sɪlɪɔgɔgɔgɔx/) je dźydźina na wyspje Anglesey, we Waliji, kero je tajlům Wjelgij Brytańije. Wjeś je znůmo skiż fest dugigo mjana. Te mjano we tumaczyńu na ślůnski je : Kośćoł Śwjyntyj Marijki we dźupli bjołyj lyski wele wartkigo wiru wodnygo a Kośćoł Śwjyntygo Tysilio wele czyrwjůnyj jaskińe.
Wjeś skuli swojigo mjana je turystycznům atrakcyjům. Ludźe czynsto przijeżdżajům sam, coby śe skńipsować pode tabulkům s mjanym dźydźiny na banhowje (beztůż, co na farkartach pisano je abrewjacyjo: Llanfair PG).
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch mo 58 buchsztabůw a je nojdugszym mjanym mjejscowośći we Wjelgij Brytańiji. Je tyż trzećim na śwjeće jeli łaźi uo geograficzne mjana.


text:
Moskwa
Koordinaty: 55°46′0″N 37°40′0″E /  55.76667, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Moskwa (MockBa) je stolica a najwjetše město Ruskeje. Z něhdźe 10,5 milion wobydlerjemi na 1.081 km² je wone na wobydlerjow najbohatše město Europy. Moskwa je kulturelne a ekonomiske srjedźišćo kraja. Přez Moskwu běža rěka Moskwa.
Stawizny[wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1147. Wot 1328 do 1712 bě město ruska stolica, potom so pak Pětrohród jako hłowne město wuzwoli. Hakle 1922 bě Moskwa zaso stolica, nětko pak stolica Sowjetskeho zwjazka. Wot 1991 je Moskwa hłowne město Ruskeje. Wažny twarski pomnik w Moskwje je sydło ruskich carow a prezidentow Krjeml.


text:
Bob Marley
Bob Marley, waśc. Robert Nesta Marley (ur. 6 lutygo 1945 we Nine Miles, regiůn Saint Ann na Jamajce, zm. 11 maja 1981 we Miami) – jamajski muzyk, kery rozpropagowou muzyčny styl reggae, inspirator do gatůnku Ska, gorliwy zwolynńik lygalizacyji marihuany, śćiśle zwjůnzany s ruchym rastafarjan, uůgošůny bez swojich zwolynńikůw „pjyršům gwjazdům Třećygo Śwjata” i „Rasta Prorokym”.
Kej rastafarjańin, Bob Marley bůu wjelgim uobrůńcům užywańo marihuany kej sakramyntu. Na uokuadce albůmu Catch a Fire widńije jygo zdjęće, kuřůncygo dužygo skrynta s marihuany. Zastosowańy marihuany do rozwoju duchowygo je wzmjankowane we wjelu utworach.
Zmar we wyńiku přeřutůw choroby nowotworowyj do puuc i můzgu. Inwazyjo nowotworu začyua śe uod stopy, na palcu kerej wykryto čerńaka zuośliwygo. Doradzano mu amputacyjo palca, nale uodgodou s kuli rastafarjańskych překůnań.
W 1994 roku Bob Marley zostou wprowadzůny do Rock and Roll Hall of Fame.
Dyskografja[Sprowjej]
- Kej The Wailers
- The Wailing Wailers (1966)
- The Best of the Wailers (1970)
- Soul Rebels (1970)
- Soul Revolution (1971)
- Soul Revolution Part II (1971)
- Catch a Fire (1973)
- African Herbsman (1973)
- Burnin' (1973)
- Rasta Revolution (1974)
- Natty Dread (1974)
- Live! (1975)
- Rastaman Vibration (1976)
- Live at the Roxy (1976)
- Exodus (1977)
- Live at the Rainbows (1977)
- Kaya (1978)
- Survival (1979)
- Uprising (1980)
- Confrontation (1983)
Linki zewnyntřne[Sprowjej]
- Oficjalno zajta internetowo Boba Marleya
- Bob Marley we Internet Movie Database
- Teksty pjosynek Marleya


text:
Rujany
Rujany (němsce Rügen) su najwjetša kupa Němskeje. Wone leža před pomorskim pobrjohom Baltiskeho morja a słušeja k Mecklenburgsko-Předpomorskej. „Wrota“ k Rujanam je hanseatiske město Stralsund. Kupa, přez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šěroki Strelasund z twjerdźu zwjazana, ma maksimalnu dołhosć wot 52 km (wot juha do sewjera), maksimalnu šěrokosć wot 41 km w juhu a přestrjeń wot 926 km². Cyłkowna dołhosć pobrjoha Rujan je 574 km. Jeje postawa je přez mnoholičbne mórske zaliwy ale tež wustupne połkupy a krajne jazyki jara sylnje rozčłonkowana.
Kupa Rujany tworješe hač do 3. septembra 2011 hromadźe z kupu Hiddensee a někotrymi mjeńšimi kupami zarjadnisce krajny wokrjes Rujany z wokrjesnej stolicu Bergen auf Rügen. Z 4. septembra 2011 su Rujany dźěl wokrjesa Předpomorska-Rujany z wokrjesnej stolicu Stralsund.
Dalše wuznamne městna na Rujanach su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen, kaž tež baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany so dla jich wšelakorych rjanosćow krajiny a dołhich, drobnopěskojtych kupanskich brjohow wot wjele dowolnikow wopytuja.


text:
Czechy
Czechy (czes. Čechy, łać. a ang. Bohemia, mjym. Böhmen) to je jydno ze trzech krajin historycznych we Czeskij Republice. Jeji stolicům a nojwjynkszym mjastym je Praga. Czechy leżům na zachodźe państwa. Krům tygo rygjůnu, we CZR je tyż połedńowo tajla Ślůnska (Czeski Ślůnsk) a Morawijo. Czechy majům grańica uod půłnocy ze Ślůnskym, Łużycům a Saksůńijům, uod zachodu ze Bajerůma, uod połedńo ze Dolnům Austryjům, a uod wschodu s Morawijům.
Mjano Czechůw bjere śe uod zachodńosłowjańskigo mjano Czechů. Łaćińske mjano Bohemia (najsůmpjyrw Boiohaemum), kero wlazło do kupy inkszych godkůw wźůno śe uode celtyckigo plymjyńo Bojůw, kere mjyszkało sam uod IV stolećo przed Krystusym bez jake 300 lot.
Mjano "Czechy" je fest czynsto używane do mjanowańo Czeskij Republiki, zauobycz uod polskich Ślůnzokůw. Mjůno ńy je atoli rykůmyndowane skiż kůnflikta znaczyńowygo (kaj Czechy śe uodnośi ino do uokryślůnyj tajli CZR)[zdrzůdło?].


text:
Godka afrikaans
Godka afrikaans, inakšy: afrikanersko godka (af. Afrikaans) to wywodzůnco śe s śedymnastawjecnygo ńiderlandzkigo godka indoojropejsko, šyroko rozpowšychńůno we Republice Pouedńowyj Afriki a Namibiji, ze myńšymi grupami užywajůncych we Botswańe, Angoli, Swazilandźe, Zimbabwe, Lesotho, Zambiji a Argentyńe. Godka afrikanersko je guůwnům godkům lo jydnyj třećyj Pouedńowyj Afriki.
Počůnkowo, djalykt ńiderlandzkigo stosowany sam mjanowano ‘přilůndkowym ńiderlandzkym’, půźńij tyž ‘afrikańskim ńiderlandzkym’ lebo ‘kuchennym ńiderlandzkym’. Tak śe go mjanowouo djalyktym aže do XIX wjeku. We 1925 uostou uoficjalnům godkům RPA. Do 1961 wespůu s ńiderlandzkym bůua uoficjalno, kedy tům drůgům půmjyńono na angelski. Afrikaans to godka kero nojbaři śe rozwinyua na kůntynynće afrikańskym.
Afrikaans kej godkům uojčystům posuůguje śe ůng. 6,2 mln mjyškańcůw RPA, s čygo wjynkšość stanowjům Koloredźi, a dodatkowo 4 mln kej jydnům s dwůch godek uojčystych (do kupy ůng. 26% populacyje RPA). Nojwjyncyj užytkowńikůw afrikaans skupjo śe we stolicy kraju – Tshwane a we Bloemfontein, a tyž na coukym uobšaře Kraju Přilůndkowygo, eli we zachodńij tajli RPA. Ze wspůučesnych prowincyji RPA nojwjynkšym udźouym godajůncych afrikaans cechujům śe:
- Pouedńowo Prowincyjo Přilůndkowo (Suid-Kaap) – 70%
- Půunocno Prowincyjo Přilůndkowo (Noord-Kaap) – 54%
- Wschodńo Prowincyjo Přilůndkowo (Oos-Kaap) – 30%
- Zachodńi Transwal (Wes-Transvaal) – 22%
- Mpůmalanga (rygjůn stouečny) – 21%
- Uorańje – 16%
- Wschodńi Transwal (Oos-Transvaal) – 12%


text:
Dmitrij Mendelejew
Dmitrij Mendelejew (rus.: ДMиTpий ИBaHoBич MeHдeлeeB, rodz. 27 styčńa/8 lutygo 1834 we Tobolsku, um. 20 styčńa/2 lutygo 1907 we Sankt Petersburgu) – ruski chymik, uodkrywca prawa uokresowośći elymyntůw chymičnych. Wyerklerowou kej pjyršy zjowisko kůntrakcyje uobjyntośći. Zestawjůu wšyjske znůme za jygo časůw elymynty chymične we heft, ukuodajůnc je podůg jejich ćynžoru atůmowygo (terozki śe godo: masa atomowo). Wuaśćiwośći pjyrwjostkůw skojořiu s placym, jaki majům we ukuodźe uokresowym, a podug tygo ukuoda, kery sům uopracowou, přewidźou istńyńy a wuaśćiwośći ńyznůmych wuůnčas elymyntůw: skandu, galu a germanu. Jygo mjano dano tablicy uokresowyj elymyntůw a tyž elymyntowi 101 - Mendelew.


text:
Biblijo
Biblijo, Pismo Śwjynte (BιBλίov, biblion – mouo kśynga, l.m. BιBλίa, biblia – moue kśyngi) – zbjůr kśůng, spisanych pjyrwotńy we godkach hebrajskij, aramejskij a greckij, uznowanych bez žydůw a chřeśćijan za natchńůne bez Bůga. Biblijo a poščygůlne jeji tajle pośadajům uodmjynne značyńy religijne lo růžnych wyznań. Na chřeśćijańsko Biblijo skuadajům śe Stary Testamynt a Nowy Testamynt. Biblijo hebrajsko – Tanach uobejmuje tajla kanůnu Starygo Testamyntu. Muzůumany uwažajům, aže tajla Biblije (np. Kśyngi Mojžešowe, Psalmy) powstoua we wyńiku boskigo objawjyńo, nale jeji treść zostoua zcygańůno.


text:
Togo
Togo, Republika Togijsko – państwo we zachodńij Africe, nad Zatokům Gwinyjskům. Grańica mo s Ghanům, Byńinym a Burkinům Faso. We wjynkšośći kraj gůřysty a wyžynny, yno na pouedńu je niźina aluwjalno. Do 1918 bůua to kolůńijo mjymjecko we keryj skuod wlazowoua tyž tajla uobecnyj Ghany. Ńyskoři potajlowano je na tajla francusko a brytyjsko a ta drugo přiuůnčůno ku Ghańy. Tajla francusko uoguośiua ńypodlyguość kej Republika Togijsko we 1960 roku.
Gospodarka uoparto we wjynkšośći na bauerstwje a rybouůwstwje, industryja yno spožywčo, wuůkyńńičo a cymyntowo, ńywjelge wydobyće surowcůw (fosforyty, marmury, sůl).
Podug religije, wjynkšość mjyškańcůw (51%) je ańimistůma.


text:
Krajny wokrjes Sakska Šwica
Krajny wokrjes Sakska Šwica běše wot 1994 do 2008 krajny wokrjes w Sakskej. Wot 1. awgusta 2008 twori hromadźe z něhdyšim krajnym wokrjesom Weißeritzkreis nowy wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory.
Wobsah
Geografija[wobdźěłać]
Krajny wokrjes Sakska Šwica ležeše juhowuchodnje krajneje stolicy Drježdźany. Susodne teritorije běchu Čěska na wuchod a na juh, wokrjes Weißeritzkreis na zapad, Drježdźany w sewjerozapadźe a na sewjer krajnej wokrjesaj Kamjenc a Budyšin. Jadrowy teritorij wokrjesa wobsahuje Saksku Šwicu, w sewjerowuchodźe wšak tež wuběžki Łužiskich hór a na zapad předběžki Rudnych hór. Prěki přez wokrjes běži Łobjo. Najniše městno wokrjesa je při Łobjowym brjoze na mjezy z Drježdźanami z 109 m, najwyše městno je wyšina Oelsener Höhe z 644 m pola Oelsena w juhozapadźe wokrjesa we wuchodnych Rudnych horach.
Hospodarstwo[wobdźěłać]
Prjedy bě we łobjowym dole wokoło Heidenau a Pirny wjele industrije, na př. celulozowe zawody a wobručowa industrija. Tute zawody hižo njeeksistuja, přestrjenje su so saněrowali a do wobwody małopřemysłow přetworili. Pola Königsteina wukonješe SDAG Wismut uranowe hórnistwo. Tute je tohorunja zawrjene a wotpowědne podkopki so saněruja.
Dźensa je turizm wažna hospodarska hałuza z wjacorymi lěkowanišćemi, w Zebnicy je zhotowjenje kumštnych kwětkow kaž tež zhotowjer modelowych železničkow.
Politika[wobdźěłać]
Region wupłodźi předewšěm w lěće 2004 přez nadpřerěznje wysoke wuslědki (hač k 25 %) prawicarskoekstremneje NPD pola sakskich komunalnych a krajnosejmowych wólbow negatiwne powěsće. Kameradstwo skinheadow „Skinheads Sächsische Schweiz“ (SSS) je so tu w lěće 1997 załožiło. Jeho mócnosć bu w lěće 2000 na 100 čłonow trochowana. Jeho namócneho razu dla je je sakski nutřkowny minister w aprylu 2001 zakazał. Neonacije su wšak přeco hišće aktiwni w regionje. Jeničce mjez 2002 a 2004 bě 930 prawicarskoekstremnych přesahow, předewšěm napřećo lěwim młodźencam a wukrajnikam a něhdźe 600 wozjewjenkow pola zarjadow.
Wobchad[wobdźěłać]
A 17 mjez Drježdźanami a němsko-čěskej mjezu je wot decembra 2006 přezcyłnje wobjězdźomna. Na sewjer tanguje B 6 wokrjes, podłu Łobja přeběži B 172. Namjezny přechody do Češkeje su w Bahratalu do Petrovic, Schmilka pola Žandowa do Hřenska a w Zebnicy do Dolního Poustevny. Nimo toho je wulka ličba mjezu překročacych turistiskich pućow a mjezu překročacy přewoz z Schöny do Hřenska. Podłu Łobja wjedźe so hłowna čara železnicy (z Drježdźan do Prahi) a pódlanska čara z Žandowa přez Zebnicu dale do Neustadta a Müglitztalbahn z Heidenau do Altenberga. Wobě čarje wuznamjenjetej přez wuske křiwicy, nastupy, tunle a wiadukty, čara Žandow–Zebnica–Neustadt dósta tohodla tež mjeno Sakska Semmeringowa železnica, byrnjež so tute mjeno poprawom Windbergowej železnicy pola Freitala/Drježdźan přiličiło. Byrnjež dołha tradicija za wužiwanje mjena Sakska Semmeringowa železnica za čaru Žandow–Zebnica–Neustadt była, je sudnistwo rozsudźił, zo tuta čara hižo njesmě tute mjeno njesć.
Stawizny[wobdźěłać]
Krajny wokrjes je přez wokrjesnu reformu 1. awgusta 1994 z wokrjesow Zebnica a Pěrno nastał. Při wulkej wodźe Łobja w lěću 2002, t. mj. lětstotkowa lijeńca bu wjele městow a gmejnow ćežko trjechiło, najprjedy přez přitoki Łobja a potom přez wulku wodu Łobja sameho.
Wot 1. awgusta 2008 płaći nowa wokrjesna reforma, po kotrejž dotalnej wokrjesaj Sakska Šwica a Weißeritzkreis stej ke krajnemu wokrjesej Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory fuzionowałoj. Nowe wokrjesne sydło je Pěrno.
Wopon[wobdźěłać]
Města a gmejny[wobdźěłać]
(Ličby wobydlerjow wot 31. decembra 2006)
- Zarjadniske zhromadźenstwo Bad Gottleuba-Berggießhübel z čłonskimi gmejnami Bad Gottleuba-Berggießhübel, Bahretal a Liebstadt
- Zarjadniske zhromadźenstwo Žandow z čłonskimi gmejnami Žandow, Porschdorf, Rathmannsdorf a Reinhardtsdorf-Schöna
- Zarjadniske zhromadźenstwo Dohna-Müglitztal z čłonskimaj gmejnomaj Dohna (sydło) a Müglitztal
- Zarjadniske zhromadźenstwo Königstein (Sakska Šwica) z čłonskimi gmejnami Gohrisch, Königstein (Sakska Šwica), Rathen, Rosenthal-Bielatal a Struppen
- Zarjadniske zhromadźenstwo Lohmen/Stadt Wehlen z čłonskimaj gmejnomaj Lohmen (sydło) a Stadt Wehlen
- Zarjadniske zhromadźenstwo Pěrno z čłonskimaj gmejnomaj Dohma a Pěrno
Turizm[wobdźěłać]
K zajimawosćam liči Narodny park Sakska Šwica z horami, hrodami a wjele wočerstwjenskimi móžnosćemi.
Dalše wulětne cile su Barokna zahroda a barokny hród w Großsedlitzu, hród Stołpin, prawěkowy park w Zebnicy, hród Kuckuckstein w Liebstadće, hród Weesenstein a dalše.
Literatura[wobdźěłać]
- Stadtmuseum Pirna (Hrsg.): Jahrhundertrückblicke. Beiträge zur Geschichte des Landkreise Sächsische Schweiz 1901 - 2000. Pirna 2001
- Horst Torke: Landkreis Sächsische Schweiz. Meißen 1996
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Wustawki wo woponje krajneho wokrjesa Sächsische Schweiz § 1