text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Z pśidrogowanim Mata Kosyka do New Yorka w nowembrje lěta 1883 jo se zachopiła nowa, zamórska faza jogo literarnego twórjenja. Wótněnta jo pócerał Kosyk z dweju žrědłowu: ze žywjenja w USA na jadnom boce a z myslow na serbsku domownju na drugem boce. Z teje symbioze jo wurosła fasciněrujuca „poezija z pódwjacornych dalinow“.
Toś ten 5. zwězk cełkownego wudawka Spisow Mata Kosyka wopśimjejo basni a prozowe teksty jogo prědneje a drugeje amerikańskeje faze (1883–1886 a 1887– 1899). Wóni znanje wó Kosykowem pśichoźe w Nowem swěśe, jogo prědnem fararskem zastojnstwje w Iowje a wó jogo casu w Nebrasce, wóni wótbłyšćuju jogo prědne zaśišće a pózdźejše refleksije wó nowej domowni.
Toś ten 5. zwězk cełkownego wudawka Spisow Mata Kosyka wopśimjejo basni a prozowe teksty jogo prědneje a drugeje amerikańskeje faze (1883–1886 a 1887– 1899). Wóni znanje wó Kosykowem pśichoźe w Nowem swěśe, jogo prědnem fararskem zastojnstwje w Iowje a wó jogo casu w Nebrasce, wóni wótbłyšćuju jogo prědne zaśišće a pózdźejše refleksije wó nowej domowni.


c: text/html

text:
Boże Ciało we Tyrolu
Świynto Bożego Ciała noleży do najdowniejszych świōnt kościelnych a ôstało ustanowione bez papiyża Urbana III we XIII wieku. Boże Ciało przipado na 11 dziyń po Zielōnych Świōntkach i trwo cało oktawa. Nojważniejszym punktym świynta je procesjo do sztyrech ôłtorzy piyknie przistrojōnych tatarakiym, kwiotkami i astami zielōnych strōmōw /u nas najczyńsci je to brzōska/. Na czele procesje pod baldachimym kieryn niesōm chłopy we piyknych galowych ancugach idzie farorz s mōnstrancjom. Przed nimi ôrkiestra, i żeby było bardzi uroczyści pod ôpiekōm mamy abo taty małe dziołszki s koszyczkami pełnymi płatkōw kwiotkōw kiere sypiōm pod nogi. Potym dziecka komunijne i ludkowie rozmańtych stanōw idōm hulicami wsi, miast i miasteczek. I tak to s wiynksza wyglōndo u nas.
A jak we inszych krajach. Tak jakoś sie słożyło, że trzinoście lot tymu Boże Ciało zastało mje w Austriji i to w Tyrolu, kaj na parafiji bōł nasz kapelōnek, kieryn pochodzioł ze Szyroki wele Żor. A że my byli we rajzie, toż zaprosiōł nas do sia we gościna. Akurat było Boże Ciało, toż mōgli my niy yno ôbejrzeć se jak to tam wyglōndo ale i iś s procesjōm do kupy s miyszkańcami małego miasteczka we Tyrolu. Baby i chopy, bajtle i młodzi, starzi rozmańtych stanōw we regijōnalnych ôblyczkach szli we procesji hulicami miasta. Siostra kapelōnka, przewidujōnco baba, wziyna ze sobōm ślōnski strōj, kieryn ôblykła, czym wzbudziła ôgrōmno ciekawoś cołkigo miasteczka. W tyn dziyń kożdy miyszkaniec na mus broł udział we procesiji i mioł to we wielki zocy. Miejscowi chłopy poprzebiyrani za austrijackich wojokōw czakali na nas przi kożdym ôłtorzu s armatōm. Jeji echo niosło wystrzał na sama szpica gōry a stamtōnd echo niōsło głos dali na gōry i doliny. Jak żech sie potym dowiedziała, na tej szpicy gōry tyż była armata s kierej wojoki szczylali i tyn wyszczał lecioł po gōrach i dolinach. Robiło to niesamowite wrażyni, kere zapamiyntōm do kōńca życio. We moji pamiynci ôstało jeszcze jedno, a były to małe bajtle, kiere niy sypały kwiotkōw, ale niosły we sztyrech małe ôłtarzyki ze świyntymi. Jo sama pamiyntōm jak byłach mało, że i u nas było coś takigo, a tera już sie tego niy spotyko, przinajmi u nas. Możno lecy kaj jeszcze ta tradycjo przetwała i była by wielko szkoda jak by sie zatraciła. Czy to Polsko czy tyż Austrijo, jedno je pewne, że we kożdym kraju publiczne wyznani wiary i zoca do Pōn Bōczka je nojważniejszo.
Regina Sobik

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
We gōrnoślōnskich miastach skuli smogu umiyro nojwiyncyj ludzi w Europie
Grupa naukowcōw ze Barcelōńskigo Instytutu dlo Globalnego Zdrowio (ISGlobal) ôpublikowała wczorej (19 stycznia 2021) we naukowym cajtōngu „The Lancet” wyniki swojich badań nad wczasnōm umiyralnościōm skuli smogu we hned tysiōncu miast we Europie.
Podle jejich badań szło by uniknōńć w sumie 52113 wczasnych śmierci rocznie, jeźli by były społniōne prawidła ôd WHO, a nawet 204164, jeźli by zaniyczyszczynia zmyńszyć do nojniższego zmierzōnego skupiynio.
Grupa stworziła dwa rankingi. Piyrszy ułożōny podle nojsrogszyj umiyralności skuli pyłōw zawieszōnych, a drugi skuli dwutlynku azotu. Gōrnoślōnske miasta dōminujōm we tym piyrszym:
1. Brescia (Italijo)
2. Bergamo (Italijo)
3. Karwino
4. Vicenza (Italijo)
5. Gōrnoślōnsko-Zogłymbiowsko Metropolijo
6. Ôstrawa
7. Jastrzymbie-Zdrōj
8. Saronno (Italijo)
9. Rybnik
10. Hawirzōw
We drugim rankingu we piyrszyj dziesiōntce sōm miyndzy inkszymi Madryt, Turyn, Paryż, Milan i Barcelōna.
Na drugim kōńcu we ôbōch przipodkach sōm miasta we Skandynawiji, ze islandzkim Reykjawikym i norweskim Tromsø na samym wiyrchu.
Badanie noleży do światowego rankingu miast ISGlobal.
Fot.: Barbara Trela-Szyma.


text:
Wo twarje kompostowarnje pola Miłoćic budu znowa rozsudźić dyrbjeć
Njebjelčicy (SN/JaW). W Njebjelčicach změja bórze Dróhu Jana Buka. Po znatym molerju a čestnym wobydlerju komuny chcedźa puć w nowej bydlenskej štwórći „Při Jěžowskim puću“ pomjenować. To je Njebjelčanska gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju jednohłósnje wobzamknyła. „Tak česćimy jako gmejna swojich wuznamnych wobydlerjow“, wopodstatni wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) rozsud gremija. „Wjacore lěta hižo pytamy móžnosć sławneho syna wsy prawje hódnoćić. Nětko smy ju našli.“ Swójba 2019 zemrěteho Jana Buka bě wotpowědnu próstwu wo to zapodała. Na posedźenju přitomny wnuk molerja, kotryž tohorunja Jan Buk rěka, zwurazni swoju hordosć nad rozsudom, zo „gmejna mojeho dźěda takle česći“.


text:
W Slepjanskich kónčinach je Harry Friška, pochadźacy z Trjebina, znata wosoba. Skutkowaše wjele lět na tamnišej šuli jako wučer němčiny, serbšćiny, zemjepisa kaž tež jako zastupowacy direktor.
Zeznach jeho w septembru 1960 na serbskim pedagogiskim instituće w Budyšinje. Wón přińdźeše z produkcije a měješe do studija přihotowanske lěto za sobu. Ja mějach maturu a dwě lěće dźěła za sobu a podach so tohorunja na studij wučerstwa do Budyšina. Połoženje tehdy njebě wjele hinaše hač dźensa, hdyž znowa wučerjo pobrachuja. Bě to sylny semester z mnohimi pozdźišo wuspěšnymi wučerjemi, kiž aktiwnje na dobro serbstwa skutkowachu. Dokelž běchmoj dobraj přećelej mi Harry často powědaše, zo chce jónu swójbne stawizny napisać. Hižo před lětami dóstach k narodninam mału knižku – prěni pospyt jeho nětčišeje knihi. Harry Friška mjenuje ju „Stawizny swójby ze Struga-prowincy“. Smy při zetkanjach husto wo tym rěčeli a ja jeho k pisanju pohonjowach.


text:
W dźensnišim ewangeliju smy wo jednym dźiwje Jězusa Chrystusa słyšeli (Mk 1,29-31). To bě wustrowjenje přichodneje maćerje swjateho Pětra, kotraž chorowaše na zymicu. Z tym pokaza Jězus Chrystus swoju bójsku móc.
Tule pak bychmy móhli so prašeć za rozdźělom mjez dźiwami Jězusa Chrystusa a dźiwami rjekow druhich nabožinow, kotřiž, kaž Jězus Chrystus, tež chorych wustrowjachu. Na přikład pola starodawnych Grjekow běše jara popularny přibóh strowoty Asklepijos. Wón móžeše wšelakore chorosće hojić a samo, kaž Jězus Chrystus, jedneho zemrěteho k žiwjenju zbudźić.
Tajkich přikładow mamy wjele. A to pola wšelakorych ludow a nic jenož ze starodawnych časow. Jelizo potajkim to, štož činješe Jězus Chrystus, tež druzy móžachu, njeje to potom jedna kompromitacija jeho wosoby?
Na prěni pohlad je to mjenujcy tak. Tohodla běchu tajke přirunanja Jězusa Chrystusa z rjekami druhich nabožinow, wosebje tutych pohanskich, jara rozšěrjene w druhej połojcy XIX. lětstotka, kaž tež w prěnjej połojcy XX. lětstotka, to rěka w času racionalizma a ateizma. Takle chcychu racionalisća a ateisća rjec, zo njebě Jězus Chrystus woprawdźe sčłowječeny Bóh.
Něšto podobneho čitamy w Knize Eksodus. Tuta podawizna je so někak w XIII. lětstotku do Chrystusa wotměła. To sta so w Egyptowskej. We wonym času běchu Židźa w ćežkim socialnym połoženju. Woni dyrbjachu wjele a ćežko dźěłać a jich nowonarodźene hólcy buchu morjene. Jahwe Bóh, chcyjo swój lud wuswobodźić, powoła Mójzesa a pósła jeho k faraonej z próstwu, zo by wón dowolił Wuzwolenemu ludej Egyptowsku wopušćić. A jako wón nochcyše, to činješe Mójzes někotre dźiwy. Tute pak njejsu pomhali, dokelž, kaž čitamy w Swjatym Pismje, měšnicy a kuzłarjo faraona móžachu to samsne sčinić, na přikład jedyn kij do hada přeměnić. Tohodla njewuskutkowa tutón dźiw žadyn zaćišć na faraona ani njewopodstatni bójsku misiju Mójzesa.
Analogisce bě w časach dominowanja na wědomostnym polu prjedy naspomnjeneju racionalizma a ateizma. Racijonalisća a ateisća wědźo, zo činjachu rjekojo druhich nabožinow podobne dźiwy, nochcychu do Jězusa jako do Syna Božeho wěrić, dokelž po jich měnjenju, jelizo móžachu samsne dźiwy mytologiske bytosće wuskutkować, to potom je Jězus tež jedna mytologiska wosoba a dźiwy buchu jemu jenož připisane.
Dźensa, Bohudźak, nimamy hižo strach před tajkej zestawu. Wona njekompromituje Jězusa Chrystusa. Skerje nawopak. Jedne solidne přirunanje dźiwow Jězusa z dźiwami rjekow druhich nabožinow abo mytologiskich tekstow njepokaza jenož na podobizny, ale tež na rozdźěle. A rozdźěle su cyle wažne. Štóž njekedźbuje na nje, njemóže originelnosć Jězusoweho skutkowanja zrozumić. Wězo njesměmy zabyć, zo čini dźiwy tež satan. Ale mjez dźiwami Jězusa Chrystusa a dźiwami mytologiskich rjekow, kaž tež satana, je znajmjeńša jedyn wažny rozdźěl. Na to dopomina nas dźensniši ewangelij.
Kaž smy słyšeli, Jězus wustrowi přichodnu mać swjateho Pětra. A swjaty sćenik Mark wopisuje to jara dokładnje: Jězus k njej přistupi, hrabnje ju za ruku, pozběhny a z tym so zymica zminy (Mk 1,31a).
Tola to najwažniše sćěhuje potom. Sćenik Mark přida hišće, zo po tutym wustrowjenju přichodna mać jim posłužowaše (Mk 1,31b).
Wězo tute jeje posłužowanje bychmy móhli zrozumić jako přihotowanje jědźe Jězusej Chrystusej a jeho wučomnikam.
Njeńdźeše pak swjatemu Markej tule jenož wo to, dokelž wužiwa wón w tutym padźe jedne wažne słowo, mjenujcy werb diakoneo, kotryž rěka słužić, a nic jenož jědź přihotować.
Tohodla wšitke přełožki, kotrež wužiwaja jedyn druhi werb město słužić, kaž na přikład so starać, wobmjezuja teologiski zmysł tuteho słowa.
Wustrowjena přichodna mać swjateho Pětra njeje so jenož wo přihotowanje jědźe starała. Wona je tež cyle wěsće přez cyłe jeje žiwjenje druhim słužiła.
Mjenujcy w tym tći jedyn z najwjetšich rozdźělow mjez dźiwami Jězusa Chrystusa a dźiwami mytologiskich rjekow, kaž tež złeho ducha. Štóž dožiwi w swojim žiwjenju Chrystusowy dźiw, tutón so stanje z słužownikom druhim ludźom.
DJD


text:
Mōm tako kōmratka1, kero2 warzy3 take dziwne rzeczy i co chwila wynojdzie jake ziele, kere za starego piyrwy4 wykorzystywały nasze praōłmy5, że se myśla, że ôna do roboty dojyżdżo na zicher6 na mietle7 😉
Tak mie tyn dżym zaciekawiōł, że aż żech musioł sprōbować cojsik takego narychtować8.
Te pyndy majōm kans9 fetaminy C i A, a do tego roztomajte10 kwasy i inksze składniki, kere majōm właściwojści przeciwzapalne, przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne.
Smak moł to niypodobny do niczego, fajnie wōnio lasym i myśla, że bydzie to ciekawy dodatek do miysa.
Co potrza?
na 100 g pyndōw świyrku
przidzie 100 g cukru (joł żech doł brōnołtny11)
1 łeżka soku ze citrōłny
50 ml wody
Zbiyrejcie yno te blank małe pyndy, potyn je umyjcie, dejcie do miski, dolyjcie wody i zblyndujcie. Cuzamyn12 ze cukrym dejcie to na patelnia i powołrzcie13, żeby fajnie zgynstniało. Na kōniec dejcie tam sok ze cirtōłny i niyskorzi14 przełōżcie tyn dżym do wyparzōnyj krauzki15, przewrōćcie jōm do gōry dnym i fertich16. A bez zima… smacznego 😉
1koleżanka
2która
3gotuje
4dawniej
5prababcie
6na pewno
7miotle
8przygotować
9dużo
10różne
11brązowy
12razem
13pogotujcie
14później
15słoiczka
16gotowe


text:
Tajleczka
Tajleczka, molekuła – elektrycznie neutralnŏ grupa dwōch abo wiyncyj atōmōw utrzimowanych razym kowalencyjnym chymicznym wiōnzaniym[1][2].
Tajleczka może sie skłŏdać z atōmōw jednego elymyntu, jak we przipadku tlynu (O2), abo roztōmajtych, czego przikładym je woda (H2O). Atōmy i struktury powiōnzane wiōnzaniym niykowalencyjnym (wodorowym, jonowym) ôgōlnie niy sōm uwŏżane za pojedyncze tajleczki.
Tajleczki jako skłŏdniki materyje sōm wszeôbecne postrzōd ôrganicznych substancyji. Tworzōm tyż srogszõ tajla hydrosfery i atmosfery. Jednak wiynkszość znanych stałych substancyji na Ziymi, we tym minerały tworzōnce szupã, mantel i jōndro Ziymie, zawiyrŏ mocka chymicznych wiōnzań, ale niy sōm ône zbudowane z „rozpoznawalnych” tajleczek. Do substancyje zawiyrajōncych struktury, dlŏ kerych niy idzie poznać pojedynczych tajleczek, zaliczane sōm tyż jonowe krysztoły (sole) i kowalencyjne krysztoły (dyjamynt, kwarc, chlorek natrōnu). Ukłŏd powtŏrzajōncych sie jednotek-kamerlikōw-struktur wystympuje tyż we ciałach z metalicznym wiōnzaniym, co ôznaczŏ, iże metale we formie stałyj tyż niy sōm zbudowane z tajleczek. We szkłach (ciałach stałych posiadajōncych bezpostaciowōm, niy poskludzanõ strukturã) atōmy mogōm być utrzimowane ze sobōm bez chymiczne wiōnzaniŏ, beze tworzyniŏ jakij ino ôkryślōnyj tajleczki jak tyż bez regularności powtŏrzajōncych sie jednotek (charakterystycznych dlŏ krysztołōw).
Zobŏcz tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Erwin Boschmann: Molecules. W: Chemistry. Foundations and applications. T. 3: K-Pl. Macmillan Reference USA, 2004, s. 114-119. ISBN 0-02-865724-1.
- ↑ Atoms, Molecules, and Ions. W: Steven S. Zumdahl, Susan A. Zumdahl: Chemistry. Wyd. 8. Brooks Cole, 2010, s. 52. ISBN 0-547-12532-1. (ang.)


text:
wuzwol sej rěč / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Wopisowanje
Što je modlitwa a kak so modlić? Předležaca kniha měri so wosebje na młodych ludźi. W njej je wjele přikładow, z kotrymiž chce wudawaćel Guido Erbrich dyrdomdej modlenja wolóžić. Stare a nowe, znate a njeznate modlitwy steja pódla tekstow z biblije a kěrlušow z wosadnika. Nimo toho su w knize modlitwy wuznamnych ludźi z wšelakich časow, kiž spytachu z nimi na prašenja žiwjenja wotmołwić. Modlitwy Serbow Michała Nawki a Alojsa Andrickeho je Měrko Pohonč přidał. Nańdu so tež tajke z pjera Rogera Schutza, Anthonyja de Mello, Tomaša Akwinskeho, Ignacija z Loyole, Dietricha Bonhoeffera a Mahatma Gandhija. Kniha je z powědkami wobrubjena a bohaće z fotami wuhotowana.


text:
Na roztomajtych1 fajerach2 połno3 bōło4 zortōw5 szpajzōw, a dlo niyftorych6 trzi nojważniyjsze to: citrōłnowoł7, szokoladowoł i edberowoł, choć je na Ślōnsku kans8 ludzi, kerzi9 na nia by pedzieli10 pozimkowoł abo i ze truskawkami. Mōj jedyn kolega ze szkoły mi padoł11, że kole12 Świbia gołdali13 na nia edberowoł i jakosik tak mie sie te miano14 spodobało, że sam sie ôna15 tak bydzie nazywać.
Ô tym recepcie16 ôzprawioł17 żech kedyjś ze paniōm Trudōm, kero18 take szpajzy na niyjednym fajerze rychtowała19 i połra knifōw20 mi przekołzała21.
Co potrza?
600 ml śmiytōnki (30 abo 36 %)
8-10 łeżek zmiksowanych edberōw/pozimek/truskawek
4 łeżki pudecukru
4 łeżeczek żelantyny
troszka wody
Śmiytōnka ubijcie- pod kōniec wciepcie22 tam tyż pudecuker. Woda uwołrzcie23 w jakim małym gorczku, a jak zawre24, to jōm wyłōnczcie, wciepcie tam żelantyna i fajnie rozmiyszejcie. Żeby niy bōło to take gorke, to wmiyszejcie do tyj żelantyny trocha zmiksowanych pozimek i całojść pomiyszejcie ze śmiytōnkōm. Dejcie reszta truskawek, wymiyszejcie, przełōżcie do azjetkōw25, niech stynżeje. Na wiyrch mogecie dać połra edberōw abo ôblołć26 to zōłzōm27 ze zmiksowanych. Smacznego 🙂
1różnych
2uroczystościach
3pełno
4było; ō- samogłoska w wymowie między o i u
5rodzajów
6niektórych
7cytrynowa
8dużo
9którzy
10powiedzieli
11powiedział
12w okolicach
13mówili
14nazwa
15ô= ło
16przepisie
17rozmawiałem
18która
19przygotowywała
20trików
21przekazała
22wrzućcie
23ugotujcie
24zagotuje się
25salaterek
26oblać
27sosem


text:
Wobchadne předewzaća wot 15. decembra na lěpšu mobilitu nastajene
Budyšin (SN/mwe). Z nowym železniskim jězbnym planom mjez Drježdźanami a Zhorjelcom, mjez Drježdźanami a Žitawu kaž tež do Libereca startuje wuchodosakska syć 15. decembra do lěpšeje mobility. Runočasnje su čary z Drježdźan do Kinsporka a Kamjenca wot toho potrjechene. Paralelnje k železnicy budu w Budyskim wokrjesu štyri linije PlusBusa po puću. Na naprašowanje Serbskich Nowin Hornjołužisko-Delnjošleski wobchadny zaměrowy zwjazk (ZVON) zdźěli, zo potrjechi to tež PlusBusowu liniju 102 z Budyšina do Kamjenca. To rěka, zo je bus mjez 4.30 hodź. a 23.15 hodź. kóždu hodźinu po puću. Na kóncu tydźenja pojědu busy tuž 19 króć z Budyšina do Prěčec a Pančic-Kukowa přez Hlinowc do Lessingoweho města a zaso wróćo. „To je šěsć jězbnych porow wjace, hač po starym jězbnym planje. Wjace hač by trěbne było, zo mjenujemy bus ‚PlusBus‘“, Sandra Trebesius z nowinarskeho běrowa ZVON zdźěli. „Nimo toho pojědu kóždu sobotu dwaj jězbnej poraj wjace hač dotal a njedźelu je bus tež štyri razow do kóždeho směra po puću.“


text:
Feliks Steuer narodziōł sie we 1889 roku we Sulkowie. Sztudiowoł słowiańskõ filologijõ we Innsbrucku i na Ślōnskim Uniwersytecie we Wrocławiu. Po sztudyji wyrobiōł dyplōm rechtora i we Katowicach robiōł za rechtora i dyrechtora Państwowyj Gimnazyje Klasycznyj i Miastowyj Gimnazyje Matymatyczno-Przirodniczyj.
Do historyje ślōnskigo jynzyka przeszoł ôpracowaniym sztyrech dzieł ô mŏwie swojigo regiōnu. Dwie ś nich to naukowe prace dialektologiczne: „Dialekt sulkowski” z 1934 roku i „Narzecze Baborowskie” z 1937. Dwie nastympne to dziełka literacke: „Ostatni gwojźdźaurz” i „Z naszej źymjy ślůnskej”, ôba ze 1935 roku.
Mŏwa Baborowsko nŏleżała do dialektōw laskich, to znaczy tych, co ś nich Erwin Goj, co pisoł pod mianym Óndra Łysohorsky, stworzōł laski jynzyk literacki. Reszta prac tykała sie mŏwy ze Sulkowa, co je bliższŏ srogim ślōnskim dialektōm.
Do napisaniŏ „Ostatnigo gwojźdźaurza” i „Z naszej źymjy ślůnskej” stworzōł nowy alfabet, moc zbliżōny do sulkowskij wymŏwy. Tyn alfabet – po małych modyfikacyjach – bōł krōtko na poczōntku XXI stoleciŏ rychtowany i widziany za podstawã do kodyfikacyje ślōnskijgo jynzyka.
We tym dokumyńcie Czytŏcze i Czytŏczki dostŏwajōm „Ostatnigo gwojźdźaurza” przetransliterowanego do pisownie ślabikŏrzowyj, co ôznaczŏ, iże tytuł zmiyniŏ sie na „Ôstatni gwoździŏrz”. Je to ôpowiyść ô ôjcu ôd Steuera i ôpowiadŏ niy ino ô jego robocie, ale tyż przedstawiŏ kōniec epoki.
Mōm nadzieja, że lektura tego dziełka prziczyni sie do lepszego poznaniŏ ślōnskigo jynzyka i życiŏ ślōnskij wsi sprzed bez stu lŏt. We seryji „Bibliŏtyka Silling” je dostympne tyż „Z naszej źymjy ślůnskej”, co jego lekturã tyż moc polecōm.
Grzegorz Kulik


text:
Carl von Ossietzky – niymiecki bojownik ô dymokracyjõ
Dzisiej, 4 mŏja, je ôziymdziesiōntŏ rocznica śmierci Carla von Ossietzky’ego, niymieckigo pacyfisty i laureata Nadgrody Nobla.
Ossietzky narodziōł sie 3 października 1889 roku we Hamburgu, we familiji z Gōrnego Ślōnska. Jego ôjcowie to byli Karl Ignac von Ossietzky i Rozalia, z dōmu Pratzka. Niy wiadōmo, skōnd wziōnło sie von we jego nazwisku. Sōm, trochã do wicu, padoł, iże keryś z jego praôjcōw sużōł przi brandynburskim wojsku i elektōr, bez to, że niy mioł jak wojŏkōm zapłacić, nobilitowoł dwa regimynta, co mu sużyły.
Niy skōńczōł szkoły realnyj, ale poradziōł sie za dziynnikŏrza. We 1913 ôżyniōł sie ze Maud Lichfield-Wood, brytyjkōm z Manchesteru. W czasie piyrszyj wojny światowyj bōł wezwany do niymieckij armije, co przi nij musioł sużyć, chociŏż już wtynczŏs ôn bōł pacyfista. Doświadczynia wojny jeszcze barzij zwiynkszyły jego pacyfizm. W czasach Republiki Weimarskij jego kōmyntarze polityczne prziniosły mu reputacyjõ wielkigo zwolynnika dymokracyje i rozmajtego społeczyństwa.
We latach 20. bōł jednym z lidrōw bezdōmnyj lewice, co grupowała sie przi gazycie Die Weltbühne. To strzodowisko ôdciepowało kōmunizm, ale tyż niy miało rade socjaldymokracyje skuli tego, iże zdŏwała im sie za bardzo kōmpromisowŏ ze starym porzōndkym. We 1927 wziōn być za naczelnego redachtora we Weltbühne.
We 1929 roku Walter Kreiser, jedyn ze pracownikōw gazyty, ôpublikowoł artykuł ô sekretnym szkolyniu ekstra ôddziału Reichswery – Batalijōnu M. Wojŏcy szkolyli sie we Niymcach i we ZSRS, niyzgodnie ze zŏpisami Traktatu Wersalskigo. Kreiser i Ossietzky byli ôdpytowani niyskorzij we Nojwyższym Sōńdzie, a we 1931 roku sōnd wydoł rozsōndek, kaj uzdoł ich winnych zdrady i szpiegostwa bez to, iże prziciōngli miyndzynŏrodowõ uwŏgã do czegoś, co państwo ekstra ukrywało. Ôba dostali po ôziymnŏście miesiyncy heresztu. Kreiser uciyk z Niymiec, ale Ossietzky ôstoł i bōł wypuszczōny przed Godniymi Świyntami 1932 we rōmach godnij amnestyje.
Po wypuszczyniu durch robiōł za głos przeciwko militaryzmowi i nazizmowi. We eseju „Antysymici” we 1932 roku napisoł:
Dzisiej moc czuć krew we lufcie. Literacki antysymityzm wykuwŏ moralnõ brōń do mordowaniŏ. Tyndzy i szczyrzi chopcy weznōm sie za resztã.
Jak we 1933 roku Adolf Hitler ôstoł za kanclerza, a dyktatura nazistowskŏ sie zaczła, ôn durch – jako jedna z niywielu ôsōb publicznych – ôpowiadoł sie przeciwko NSDAP. Po ôgniu Reichstagu z 28 lutego 1933 roku bōł heresztowany i zawarty we Spandau. Potym bōł przeniysiōny do lagru kōncyntracyjnego we Esterwegen i inkszych. Bez cołki czas bōł traktowany bez lutości ôd wachtyrzōw i niydokormiany. Jak we listopadzie 1935 roku reprezyntanciŏ Czerwōnego Krziża przijechali nawiydzić Ossietzky’ego, zapisali, iże ôbejzdrzeli roztrzyńsiōne, pōłmŏrtwe, blade coś, figurã, co wyglōndała jak bez uczuć, jedno ôko spuchniynte, wytrzaskane zymby, ciōngło złōmanõ, źle zagojōnõ nogã… ludzkõ istotã, co siōngła do granice tego, co idzie zniyś.
Ossietzky zaczōn być znany na świecie po tym, jak we 1936 roku dostoł Nadgrodã Nobla. Niymiecki regyrōnek niy mōg zastawić ôgłoszyniŏ tego, ale niy wypuściōł go z lagru, żeby nadgrodã ôdebroł. We tamtym czasie danie mu jij prziniosło tyż moc kōntrowersyji, bo czyńść ôpinije publicznyj widziała w nim kryminalisty, co zaatakowoł swōj krŏj zanim jeszcze zrobiōł to Hitler.
W mŏju 1936 roku bōł przeniysōny do berlińskigo lazarytu na Charlottenburgu skuli tubery, co jã już mioł, jak dostowoł Nobla. Tam ôstowoł durch pod ôbserwacyjōm Gestapo. Umar we lazarycie na Pankowie, porzōnd wachowany ôd policyje, 4 mŏja 1938 roku, ôd tubery i efektōw maltretowaniŏ we lagrach.


text:
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.


text:
Jurij Wićaz
Jurij Wićaz (tež Jurij Wićaz-Praski; čěsce Jiří Wičaz, němsce Georg Lehmann; * 19. oktobra 1899 w Špitlu, † 22. januara 1974 w Praze) bě serbski žurnalist, spisowaćel a přełožowar.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wón narodźi so jako syn serbskeho ratarja w Špitlu pola Kamjenca a wopytowaše po zakónčenju ludoweje šule – hdźež bě mjez druhim Franc Kral z jeho wučerjom – w lěće 1912 najprjedy Budysku Tachantsku šulu, dokelž měješe so stać z měšnikom. Wot 1913 do 1917 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež chodźeše – hromadźe na přikład z Janom Cyžom – na němskorěčny Małostronski gymnazij. W lětomaj 1917/18 bě z wojakom, zapowědźi pak hišće do kónca prěnjeje swětoweje wójny wojersku słužbu a nawróći so na dyrdomdejske wašnje přez Prahu do Budyšina, čehoždla jeho němski stat w 1920tych a 1930tych lětach přesćěhowaše.
Po nawróćenju do Prahi bě wot 1918 do 1920 na realnym gymnaziju mjez druhim pola profesora Josefa Páty a započa potom studij prawnistwa na Karlowej uniwersiće, kotryž 1922 njedokónčeny přetorhny. W samsnym lěće započa dźěłać jako politiski žurnalist pola Čěskosłowakskeje nowinskeje kenclije (ČTK). Wot 1930 do 1933 dźěłaše jako swobodny žurnalist za wšelake wukrajne nowiny, prjedy hač so k ČTK wróći, zo by za nju dale hač do lěta 1939 jako korespondent z wukraja, mjez druhim z Juhosłowjanskeje (1927/28), Bołharskeje (1929–39), Turkowskeje a Grjekskeje rozprawjał. Wot 1939 skutkowaše tež za Telegrafisku agenturu Sowjetskeho zwjazka (TASS).
Dla wójnskich wobstejnosćow wopušći w lěće 1941 Europu, zo by w Bliskim wuchodźe dale jako korespondent za ČTK dźěłał. W Jeruzalemje wudawaše sobu čěskorěčny tydźenik Naše osvobození („Naše wuswobodźenje“). Tež po kóncu Druheje swětoweje wójny wostanje wukraj jeho skutkowanišćo, tak bě wot 1946 hač do spočatka połstatych lět z korespondentom ČTK w Parisu, Londonje, Moskwje a při sydle Zjednoćenych narodow w New Yorku. W přestawkach mjez wukrajnymi zasadźenjemi dźěłaše w nutřkoredakciskej słužbje ČTK w Praze. Na konferencomaj wonkownych ministrow lěta 1947 w Londonje a Moskwje so za serbske zajimy zasadźi. Wo swojich dožiwjenjach rozprawješe w zwjazkomaj pod titlom Z Kamjenskim nosom. Třeći zwjazk zwosta njedokónčeny.
Jurij Wićaz bydleše hač do swojeje smjerće w twarjenju Serbskeho seminara na Małej stronje. Tam zemrě dnja 22. januara 1974 a bu na Praskim Olšanskim pohrjebnišću pochowany. Při rowje porěči jeho přećel Jan Cyž.
Skutkowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Čas swojeho žiwjenja dopisowaše Wićaz do serbskich nowin a wo politiskich podawkach ze cyłeho swěta kaž tež wo poćahach mjez Čechami a Serbami. Čěskemu sorabistej Josef Páta pomha při zestajenju serbskich wučbnicow. W lěće 1922 přełoži knihu Tomáša G. Masaryka Nowa Europa. Nimo žurnalistiskeho dźěła wěnowaše so přełožowanju literatury z rušćiny, francošćiny, jendźelšćiny, pólšćiny, serbochorwatšćiny a bołharšćiny do čěšćiny kaž tež z čěšćiny do serbšćiny. Serbsce wozjewi mjez druhim někotre přełožki Jana Nerudowych Małostronskich powědančkow a Aloisa Jirásekowu Filozofisku historiju. Ze słowakšćiny zeserbšći roman Drjewjana wjes František Hečki a z bołharšćiny za Němsko-Serbske ludowe dźiwadło Hońtwa za zastojnstwom, hru Iwana Wazowowa.
Wot lěta 1920 bě Jurij Wićaz z čłonom Maćicy Serbskeje a wěsty čas ze serbskim jednaćelom Čěsko-serbskeho towarstwa „Adolf Černý“ w Praze, dźensnišeje Společnoste přátel Lužice. 1924 wožiwi hromadźe z Janom Cyžom, Mikławšom Krječmarjom, Hermanom Šlecu a Janom Skalu Prasku Serbowku.
Wozjewjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Filozofiska historija. Spisał Alois Jirásek; přełožk z čěšćiny, Praha 1921.
- Nowa Europa – słowjanske stejnišćo. Spisał Tomáš G. Masaryk; přełožk z čěšćiny, Budyšin 1922.
- Drjewjana wjes. Spisał František Hečka; přełožk ze słowakšćiny, Budyšin 1959.
- Małostronske powědančka. Spisał Jan Neruda; přełožk z čěšćiny, Budyšin 1961.
- Z Kamjenskim nosom. Reportaža, 2 zwjazkaj, Budyšin 1961/63.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Tomasz Derlatka: Balkán v reportáži Jurije Wićaze. W: Slovanský jih. 15 (2015) 1, str. 3–13
- Vladimira Lebedová-Zmeškalová: Łužiski Serb w Praze. W Protyce 1999, Budyšin 1998, str. 67sl.
- Piotr Pałys: Die diplomatischen Aktivitäten von Jurij Wićaz anlässlich der Außenministerkonferenzen der vier Mächte in Moskau und London 1947. W Lětopisu 14 (2005) 2, str. 37–44
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Měrćin Völkel: Wićaz, Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 609sl.
- Judith Wjenkec: Jurij Wićaz – zapomenutý lužickosrbský cestopisec. W: Proudy – středoevropský časopis pro vědu a literaturu, 2/2014.


text:
Wikipedija
Wikipedija (kumštne słowo: hawajan. wiki wiki, malsnje; eng. Encyclopedia) jo mjazynarodny projekt, kenž co zestajiś lichotnu encyklopediju we formje seśowego boka, kótaregož nastawki se njepósrědnje wobźěłaś mógu (Wiki, nic mark!).
Wikipedija, seśowy projekt, kenž co zestajaś encyklopediju; Zachopjeńk engelskego wudaśa 2001, z lěta 2003 w nosarstwje Wikimedia Foundation. Na zachopjeńku junija 2005 jo Wikipedija wopśimjeła wěcej ako 1 mil. nastawkow (240.000 nim.) we wěcej ako 80 rěcach.
Wikipedija jo nastała na zakłaźe tak mjenjowaneje "Wiki" (softwarowy interfejs za wužywarjow seśe za aktiwne a pasiwne wužywanje). Za pśinoski płaśijo GNU-licenca za lichotnu dokumentaciju, kótaraž dowóli změnjenja a komercielne wužywanje.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 9.07.2020
Wczorej w lidze czeskej skōńczōły szpile ô majstra, kerym ôstała zajś Slavia Praga. We tej grupie tyż grŏ Banik Ôstrawa, kery bez wygraniŏ żodnego z 5 dodatkowych szpilōw skōńczōł na 6 placu i zajś musi rok czekać na szansa do graniŏ we Europejskich Pucharach. Ale we Ôstrawie barzij niż słabymi szpilōma w ôstatnich dniach żyli zakōńczyniym kariery ôd Milana Baroša, kery je 39 lŏt stary. Baroš, kery pochodzi ze Moraw, napoczōn syniorskŏ kariera we ślōnskim Baniku Ôstrawa. Po grze we m.in. FC Liverpool, Olympique Lyon i Galatasaray Stambul prziszoł w 2017 nazŏd do Ôstrawy, kaj mioł grać za darmo yno pŏra piesiyncy, a ôstoł przeszło 3 lata do kōńca swojej aktywnej kariery. We narodowym manszafcie Czekej Republiki zagroł 93 szpile, w kerych strzelōł 41 torōw. Nojbarzij udany bōł dlŏ niego Europejski Majsterszaft w 2004 roku, kiedy ôstoł krōlym strzelcōw.
Kariera klubowŏ ôd Milana Baroša (zdrzōdło Wikipedia)
Skōmplikowała sie za to sytuacyjŏ we dole ligi czeskej, kaj dwa ślōnske manszafty bijōm sie, coby nie ślecieć z piyrszej ligi. Aż u 3 fusbalerōw ze Karwinej wykryty je korōnawirus i skuli tego ôdwołane sōm wszystke szpile we strefie, kerŏ grała ô utrzimaniy. Forsztand ligi na razie analizuje rōztōmaite scynariusze: abo zakōńczyć liga i żodyn manszaft nie śleci, a ze II ligi awansuje yno jedyn i na bezrok we I lidze bańdzie aże 17 manszaftōw, abo ślecōm dwa manszafty i dwa wlezōm, abo dograć do kōńca do kupy z barażōma (ale tyn scynariusz je yno mejglich, jak we nostypnym badaniu wszyscy fusbalefrzy ze Karwinej bandōm zdrowi).
Liga czeskŏ
Banik Ôstrawa – Viktoria Pilzno 0-0
FK Jablonec – Banik Ôstrawa 1-1
Banik Ôstrawa skōńczōł liga na 6 placu.
Liga polskŏ
Piast Gliwice – Śląsk Wrocław 1-0
Wisła Płock – Górnik Zŏbrze 1-0
Piast Gliwice je 3, a Górnik Zŏbrze 11.
Do kōńca ôstały po 3 szpile.
Foto na wiyrchu: fcb,cz (fcb.cz) [CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons]


text:
„Daś serbstwo wobstawa”
Prědna wustajeńca Serbskego muzeja w Chóśebuzu jo se prezentěrowała zjawnosći w lěśe 1994. Wót togo casa jo se wuwiwał muzej ako zasadny centrum serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy. Pódla stawneje ekspozicije su pregowali pšawidłowne zarědowanja a wósebne wustajeńce serbske zjawne žywjenje. Pó 21 lětach jo pak wobnowjenje notne było. Nejžpjerwjej su planowali jano źělne reparatury. Pótom jo se Město ako nosaŕ muzeja rozsuźiło, ceły muzeumowy dom dokradnje saněrowaś. K tomu su pśišli pśemyslenja wó kradu nowu koncepciju prezentacije. Póžedanja stajiś za pjenjeze a rucnikaŕske źěła teke wěsty cas trjebali su. Pśez to jo se zasejwótwórjenje dliło dlej nježli pśedwiźone.
27. oktobera 2020 jo to pak tak daloko było. Serbski muzej su zasej wótcynili ze gnujucym swětocnym zarědowani. Bóžko jo to było jano w małučkem ramiku a tuchylu jano na krotki cas – strowotniske napšawy dla pandemije njejsu dowólili wětšu zjawnosć. Wuslědk źěła 50 firmow a institucijow, pśedewšym regionalnych, za ceło nowe wugótowanje pó saněrowanju twarjenja a za nowu stawnu wustajeńcu dajo se wiźeś. Pśedewześe jo płaśeło něźi 1 milion €. Pjenjeze su pśišli głownje wót Města a wót Załožby za serbski lud.
Ako běšo to grono wó wótnowjenju muzeja, jo se w medijach a diskusijach wóspjetnje wugroniło žycenje, až muzej se dejał wuwijaś na Narodny muzej Dolnych Serbow w Bramborskej. Ta ideja njejo se mógała pśesajźiś. Weto se how pśedstajijo serbska kultura ako wusoka kultura a nic ako něco, což se wótměwa jano na jsach, pśeto se pokazujo teke serbsku bergaŕsku kulturu. Wšuźi jo zacuś gjardosć na serbojstwo, kótarež se njemusy schowaś ako něco mjenjej gódnego. Ak se słuša za Serbski muzej, stoj serbska rěc na prědnem měsće. Z wjelikimi pismikami stoj jano w serbskej rěcy slogan muzeja na sćěnje wjaže ned pśi źurjach, gaž stupiś nutś: „Daś Serbstwo wobstawa”. Serbska perspektiwa na stawizny stoj w srjejźišću. Wustajeńca njejo jano pósćona 1500lětneje zajźonosći, ale słužy teke skšuśenju serbskeje identity a dej byś zrazom wažny rěcny rum. Z tym se snaź njemusy wuzwignuś, až nowa wustajeńca jo konsekwentnje dwójorěcnje wugótowana. Dolnoserbska rěc stoj pśi tom pśecej na prědnem městnje. Na někotarych městnach jo samo wětše serbske nježli nimske pismo.
Nowa wustajeńca wugbajo nacasny, modernjejšy zaśišć. Wabjeca technika, ako na pśikład multimedialne blida ze słuchatkami, pśepšosyjo se zanuriś do interviewow a originalnych dokumentow. Technika pak njejo zaměr sam za se. Stara wustajeńca njejo jadnorje wótprošona. Dopołnje pśeźěłana wustajeńca wulicujo stawizniske linije, kenž du wót zachadnosći do pśibytnosći a dalej do pśichoda. Jědro muzeja, stawna wustajeńca, jo na prědnem nastwaŕku. Wuchadnišćo jo wjelika tofla z casowym slědom, což dajo pśistup do stawiznow a zarědowanje wažnych tšojenjow. Kužda serbska tema ma swój rum a swójo wugótowanje: nałogi w běgu lěta, historija ludoweje muziki, industrializacija a wustatkowanje na Serbow, serbske procowarje, a se wě serbska rěc a pismojstwo.
Cerkwinskemu žywjenjeju něga a źinsa se pśibližujo we wósebnej rumnosći wěry. Prědna rumnosć na lěwem boce na zwjerchnej etažy pśedstajijo w swětłych barwach a pyšnem dekorje dobry ramik za wustajone objekty. Wósebny objekt zaběra městno wesrjejź ruma. Normalnje jo striktnje zakazane, w muzeju originale pśimjeś. How stoje pak we srjejźi stare cerkwine ławki ze Serbskeje cerkwje Města, na kótarež móžoš se teke w měrje sednuś, listowaś w Nowem wósadniku abo cytaś w Duchownych kjarližach. Z pódpěru Spěchowańskego towaristwa Serbskego muzeja jo móžno było, te originalne ławki nakupiś a z pjenjezami žarjabnice Sprjewja–Nysa restawrěrowaś daś. Škóda, až cerkwja njejo kśěła ławki, kenž su rozpadali něźi w skłaźe, muzejoju pódariś abo póžycyś. Na sćěnach wokoło ławkow móžoš studěrowaś wažne wótrězki serbskeje religiozneje historije wót pśedkśesćijańskeje wěry a christianizacije pśez reformaciju a wuwiśe serbskego pismojstwa až do źinsajšnego. Medijowa stacija pokazujo z filmami a originalnymi zukami aktiwity serbskeje wósady Dolneje Łužyce w slědnych lětach.
Nowo wugótowany Serbski muzej w Chóśebuzu jo „swětlak za serbske žywjenje”, ako jo wuzwignuła Sabina Siegowa, zastupna direktorka Załožby za serbski lud, na wótwórjenju muzeja. Jo wažne městno za Chóśebuz, za Dolnu Łužycu, za wšyknych Serbow. Pokazujo na žywosć a atraktiwnosć serbskeje kultury a jo wusměrjony do pśichoda. Dalšne pśedewześe deje hyšći k tomu pśinosowaś: wěcejrěcny elektroniski guide pśez muzej, muzeumowa app a wobnowjenje internetnych bokow z pśidatnymi informacijami. Nejžwažnjejše pak jo, až muzej buźo zasej pśistupny šyrokej zajmowanej zjawnosći, tak malsnje ako situacija z pandemiju to dowólijo.
Pśinosk w Pomhaj Bóh 12/2020.
Bildka: Madlena Norbergowa


text:
Fusbal
Fusbal (ang. football, mjym. Fußball, pol. piłka nożna) – manszaftszpil, wywůłano we weldźe szportzorta. We fusbalowych wetkach (szpilach) 2 manszafty szpilajům. Wbiće bala do tora spůrńika je szpilowym cfekym. Wygrywo ta manszafta, kero sprawi to mer razůw. Szpile skłodajům śe ze dwjůch tajlůw, kere majům po 45 minutůw. Sům uůne szpilane na rechtekym, trowjastym szpilplacu. Mjary szpilplaca to uod 45 m do 90 m szyrzce na uod 90 m do 120 m lang. Tory majům mjary 244 na 732 cyntimetrůw.
11 fusbalokůw skłodo śe na kożdo manszafta, posztrzůd kerych ukozyma tego we torze - tormana (kery moge chytać bal do rankůw), tych na zadku - uobrůńcůw, tych we posztrzodku půmocńikůw a tych we napadźe - napadźorůw.
HistoryjoEdytuj
Fusbal wynojdli we Ynglandźe, kaj pjyrsze szpile szpilali uż bezma we III w. Pjyrszy angelski fusbalowy ferajn - Sheffjeld Club - erygowany bůł we 1855 g. 8 rokůw ńyskorzi stanůł już pjyrszy angelski fusbalowy ferajn, kery wprowadźůł jednake prawidła lo wšyjskych. We 1904 g. stanůła Pojsztrzůdnacyjowo Fusbalfederacyjo (FIFA).
Fusbal na ŚlůnskuEdytuj
Reprezentacyjo ślůnskoEdytuj
Ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleży do FIFA ńy UEFA. Ńy bjere udźůłu we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ślůnski we Chorzowje, 9 grudńa 2006).


text:
Filip Maluperny: Skuli trefu RIK Do you speak gŏdka?
Godōcie, co niy ma klaro stym cołkiym Ślōnskiym i tōm godkōm? Kożdy mo swoje prawiy, kożdy mo swōj recht.
U jednego starka rzōndziła, u inkszego oma godała, tyn istny przi Ślabikorzu robiōł, tamta disertacyjo naszkryflała, Lysko, Neinert i Bułka pokozali Hanka, Długosz robi co może, docynt Kadłubek gryfne buchy szafnōł, Syniawa i Kulik przekłodajōm, Melon Hanusika ze huta wycałbrowoł, Ojgyn bero, kiej jaki bamōntny…
A jo? A mie to raduje, raduje – jedyn roz raduje, inkszym czasym nerwuje.
A jo? U mie to ganc ajnfach.
Kultura.
No, kultura mōmy. Chcymy abo niy chcymy, aliści je plac, to je kultura. Tako tukejszo, jako i wszandy. Tako trocha inkszo niźli kajindzi, bo zmiynno bestyjō – robisz krok, spojrzysz, a Tukej dyferyncyji niy ujrzysz, zrobisz sztyry, a tukej troszka inakszi godajōm, rzykajōm, jedzōm, pijōm i tancujōm.
Rzeknie kiery: Ja, ja, niych bydzie, jednakowōż, na Ślōnsku niy ma jednyj kultury. No niy ma, i co. Z babōm eli z babōm coby dugo strzimać, to ta baba i tyn chop tyż sie muszōm smiyniać. No, coby sie niy wadzić, abo coby sie bōło ô co spiyrać.
Rzeknie inny: Na Ślōnsku niy mocie swoji kultury – wszyjsko to wpływy (interferyncyjo). A tyn istny to moje swoje dziecka? Synek na ōpy podany i na ujka Mirosława, a dziołcha tako nabożno, kiej ta Francka ôd Franikōw.
Wpływy? No ulegam, ulegam! Ależ oczywiście, dyć mōm somsiadōw: Czechy, Niymcy, Polska.
To nic, iże do Ôstrawy mōm bliżej niźli do Zakopanego, Kazimierza nad Wisłą i Bronowic? To nic?
Niymcy? Austryjoki i Niymcy! 600 lot w tych państwach, w tych królestwach, w tych cesarstwach. We kilometrach bliżyj do Weimaru niźli do Wilna, do Lipska bliżyj niźli do Lwowa. Bliżej do Lutra niźli do Targowicy.
Polska? No, pewnie – od 1922, potem od 1945. Szkoły, kościoły, partie, milicja, policja, radio, telewizja, sport.
Tako ich widza – trzech sōmsiadōw. I tyla.
A to iże Ślōnsk poniekierzy widzōm jako ich piyrszy krok poza ominowy plac, poza ominowy plac, co sie im za nim cni, a go już niy ma… niy ma ciaplyty, kōńskich jabłek, krowich plackōw i krōla, co ônaczył kożdo krōliczyca, a inne gupieloki spoziyrajōm na tyn Ślōnsk, jako na ziymie, kiere prziszły nazod do Macierzy, a macierz nic z tego pochytać niy poradzi, a jeszcze inksze pofyrtańce widzōm Ślōnska jako ehemalige deutsche Gebiete, to niych im bydzie. Tyla mie to sztyruje co nic.
Do sōmsiadōw sie niy wrażuja – chcōm to im pōmoga, chcōm, to pogodać mogymy. Posuchōm, nawet i ze atencyjōm, podziynkuja za chyńci i rada – a robiōł byda po mojymu, bo mōm swoje rynce, serce i filipa.
Niy chca, co by w moich gorkach warzyły Mongoły, Szwedy, Francuzy i Rusy, to poczamu majōm mi w zupie miyszać Czechy, Niymcy i Poloki.
Naumiōnych i kulturalnych nōm trza, narodowych klugszajserów je tu za tyla – importōw niy trza.
Filip Maluperny


text:
Melbourne
Spůłrzyndne: 37°48' S 144°57' E
Melbourne – druge podug wjelośći ludźi mjasto we Australiji, stolica sztatu Wiktoryjo. Założůne 1835, mjejske prawa uod 1847. We rokach 1901 - 1927 bůło stolicům Australiji.
Sroge cyntrům handlu a industryje, morsko hawyna, pora ůńiwersytetůw. Mo sam śedźiba 9 (ze 16.) klubůw Australian Football League - ligi australijskigo futbolu, uodbywo śe jeden ze sztyrech turńejůw Wjelgigo Szlyma - Australian Open, Grand Prix Australii 1 Formuły a wyśćigi kůńůw Melbourne Cup. We 1956 roku bůły sam Letńe Uolimpijske Igrziska.


text:
Michał Rostok
Michał Rostok (* 21. apryla 1821 w Bělšecach, † 17. septembra 1893 w Husce) běše serbski wučer, botanikar a entomologa. Wón płaći jako jedyn z najwuznamnišich serbskich přirodospytnikow.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Narodźi so jako syn Bělšečanskeho chěžkarja a wjesneho krawca a chodźeše w Budestecach do ludoweje šule. Wot 1837 da so při Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje na wučerja wukubłać, hdźež běchu mjez sobušulerjemi mjez druhim Kocor, Wjela-Radyserb a Mučink. Po zakónčenju seminara dźěłaše wot 1841 najprjedy jako pomocny wučer w Hodźiju a wot 1844 hač do wuměnka w lěće 1884 jako wučer w Drječinje pod Pichowom. Poslednje lěta swojeho žiwjenja bydleše w Husce. Jeho row z 1997 wobnowjenym narownym pomnikom nadeńdźe so na tamnišim kěrchowje. W Drječinje je wjesny puć po Rostoku pomjenowany, nimo toho steji na Pichowje wopomnjenski kamjeń za njeho.
SkutkowanjeWobdźěłać
Hižo jako seminarist zaběraše so Michał Rostok z přirodu, wosebje w hornjołužiskich horach kołowokoło Wulkeho Pichowa. Wučerske městno w Drječinje zmóžni jemu tež pozdźišo dokładne přepytowanje tutych kónčin nimo poprawneho powołanja. Jeničce na a pod tutej horu namaka Rostok pjatnaće družin ćernjowkow, mjez druhim nowu a wot njeho wopisanu družinu z mjenom łužiski ćernjowc (Rubus lusaticus). Nimo toho zběraše ludowu wědu wo rostlinach a wozjewi 1889 spis Phanerogamenflora von Bautzen und Umgebung. Do njeho bě 889 družin „phanerogamow“, kćějatych rostlin, zapisał a k tomu hišće 607 družin „kryptogamow“, ke kotrymž słušeja paproće, mochi, algi a lišawy.[1]
Wuznamne běše tež jeho wědomostne dźěło na polu entomologije, potajkim wědomosće wo překasancach. Wuslědki wozjewi mjez druhim w swojim spisu „Neuroptera germanica“ (Sačkokřidłače Němskeje) z lěta 1888. Dalše přirodowědne wozjewjenja Rostoka jednaja wo mjetelach, wo ptačkach, wo twarje zwěrjećeho ćěła, wo serbskej coologiji ale tež wo geologiskich mineralnych hromadźenkach a wo planetoidach.[1] Nimo toho zběraše na swojich pućowanjach po hornjołužiskich wjeskach tež tamniše ležownostne mjena a wozjewi je w Časopisu Maćicy Serbskeje.[2]
W cyłku wozjewi Rostok 68 wědomostnych dźěłow w serbskej a jednaće w němskej rěči, mjez druhim w fachowym časopisu „Berliner Entomologische Zeitschrift“. Zdobom płaći jako stworićel serbskeje přirodowědneje terminologije, kotruž wozjewješe we wjele nastawkach w ČMS a w pozdźišo wot Wjele zestajenej knize Serbske rostlinske mjena.[3]
Wědomostnik Rostok korespondowaše z nahladnymi přirodowědnikami swojeho časa, mjez druhim z botanikarjemi Gottlobom Ludwigom Rabenhorstom (Mišno), Ottom Wünschu (Šwikawa) a Wilhelmom Olbersom Focku (Bremen) a z entomologomaj Carlom Schillerom (Drježdźany) a Robertom Mac Lachlanom (London).[1]
LiteraturaWobdźěłać
- M. Hórnik: Nekrolog. W: ČMS 1894, str. 58–61 (digitalizat jako pdf)
NóžkiWobdźěłać
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Konrad Lipič: Michał Rostok wuznamny serbski přirodospytnik a wučer był. W: Serbskich Nowinach dnja 16. apryla 2021 (Předźenak).
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50 (digitalizat).
- ↑ Jan Radyserb-Wjela, Matej Urban: Serbske rostlinske mjena w dwěmaj dźělomaj a sedmjoch stawach po abejcejskim rjedźe; čestny pomnik za serbskeho přirodospytnika njeboh Michała Rostoka. Budyšin 1909 (digitalizat).
WotkazyWobdźěłać
- Krótkobiografija na stronach Sakskeje biografije (serbsce/němsce)
- Zawostajenstwo Michała Rostoka w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
- Digitalizaty Rostokowych rukopisow
- Informacije wo Rostoku a dalšich serbskich wosobinach Budestečanskeje gmejny na jeje webstronach (němsce)


text:
Jan Greško
Jan Greško (roź. 22. oktobra 1854 w Drjowku, wum. 1925 we Waršawje) jo był dolnoserbski narodny procowaŕ, drogurubaŕ serbsko-pólskego pśijaśelstwa, pśekupc we Waršawje, awtor někotarych nastawkow w serbskej rěcy, wozjawjonych w casopisu Łużica.
Žórła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Frido Mětšk: Greško, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, b. 161
- Josef Páta: Lužickosrbská čítanka, online
- Jan Greško, [w:] Frido Mětšk: Chrestomatija dolnoserbskego pismowstwa wot zachopjeńka až na cas kněstwa fašizma w Němskej, Budyšyn 1982, b. 321-325.


text:
Serbski institut
Serbski institut z. t. ze sedłom w Budyšynje a z wótnožku w Chóśebuzu jo se wutwórił ku 1. januaroju 1992 wót Lichotnego stata Sakska gromaźe z krajom Bramborska. Wón kontinuěrujo źěło Instituta za serbski ludospyt, kenž jo se 1951 załožył a jo pśisłušał wót 1952 do 1991 Nimskej akademiji wědomnosćow (wót 1972: Akademiji wědomnosćow NDR).
K nadawkam instituta słuša pśespytowanje rěcy, stawiznow a kultury Serbow w Górnej a Dolnej Łužycy w zachadnosći a pśibytnosći. Integrěrowanej stej Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka.
W instituśe pśewjeduju se teke interdisciplinarne slěźenja wó aktualnem połoženju a wósebnosćach Łužyskich Serbow w pśirownanju z tamnymi małymi rěcami a kulturami w Europje.
W dolnoserbskem wótźělenju w Chóśebuzu wobźěłuju se głownje słownikarske projekty, ale teke slěźenja k stawiznam Dolneje Łužyce.
Serbski institut kooperěrujo z drugimi wědomnostnymi institucijami w tu- a wukraju. Jogo fachowce wuwucuju teke na uniwersitach a wusokich šulach. Kužde druge lěto wugótujo institut mjazynarodny ferialny kurs za serbsku rěc a kulturu.


text:
Pomoc migrantam je ćežišćo dźěła we Wojerowskim młodźinskim klubje
Wojerecy (SiR/SN). Zamołwity Sakskeje za wukrajnikow Geert Mackenroth je swoje wobdźělenje na interkulturelnym swjedźenju za dźěći, młodźinu a swójby we Wojerowskim klubje OSSI krótkodobnje wotprajił. Politikar chcyše so minjenu sobotu wo tuchwilnym stawje a přichodźe zarjadnišća přeswědčić. Rozsud Mackenrotha njeje pak swjedźenjej škodźał. Zajimcy wužiwachu składnosć sej poskitki zbližić. Regionalne dźěłanišćo, za kubłanje, dźěło a perspektiwy žiwjenja (RAA) Wojerecy-wuchodna Sakska je wobhospodarjer OSSIja. Zhromadnje ze swojimi partnerami chce wone k tomu přinošować, zo su wobydlerjo kmani so zamołwiće a ze swójskeje iniciatiwy za zhromadnosć zasadźić. Za to wuhotuja sobudźěłaćerjo poskitki, wosebje za dorosćacych, a spěchuja wuwiće socialneje kaž tež indiwidualneje kompetency. Zdobom podpěruja ciwilnotowaršnostny angažement přećiwo prawicarskoekstremistiskim ideologijam.


text:
Zyma
Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.
Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:
- na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
- na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija.
Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
- 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
- 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.
Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.
Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.
Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.
Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót zymskego sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora. Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.
Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.


text:
Chanty-Mansijsk
Chanty-Mansijsk (rusce XaHTы-MaHcийck, chantisce ËMBoш, ËMBoҷ/Jomwoš, mansisce Aбra/Abga) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži něhdźe 1900 kilometrow wuchodnje Moskwy w Zapadosibirskej nižinje při rěce Irtyš blisko wuliwa do Oba a je najwjetše město a stolica Awtonomneho wokrjesa Chantow a Mansow.
Chanty-Mansijsk ma něhdźe 95 tysac wobydlerjow a je wažne městno ruskich a mjezynarodnych zymskosportowych zarjadowanjow.
Sydlišćo je so w lěće 1582 jako wjes Samarowskij jam załožiło a ma wot lěta 1950 měšćanske prawa.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
- Naklejka "Jsem Slezan, ne Polák. Česko mám rád"
- Magnes Oberschlesien
- CSŚB 8 - Charles DICKENS - Godniŏ pieśń
- Magnes Górny Śląsk
- Kalendarz 2022 "Obrazki ze Śląska" Grzegorza Chudego
- Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw - Lewis Carroll (książka+audiobook)
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Naklejka "Bajtel we aucie"
- Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku - Zbigniew Rokita
- Atlas plebiscytu górnośląskiego / Atlas des oberschlesischen Plebiszits
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw + Godniŏ Pieśń
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Uszporuj 18 złotych! Ôsobna zapłacisz za "Przigody ôd Alicyje w Kraju Dziwōw" Lewisa Carrolla (ksiōnżka+audiobook) 39 złotych, a za "Godniŏ Pieśń" Charlesa Dickensa 28 złotych. Jak jy ôbsztalujysz społym, to zapłacisz yno 49 złotych społym!
Wiyncej ô "Przigodach ôd Alicyje w Kraju Dziwōw" Lewisa Carrolla sam,
a ô "Godnij Pieśni" Charlesa Dickensa sam.
"Godniŏ Pieśń" Charlesa Dickensa to piyrszŏ ksiōnżka, kerŏ przełożōł Grzegorz Kulik, a "Przigody ôd Alicyje w Kraju Dziwōw" Lewisa Carrolla najnowszŏ, już piōntŏ!
Naszykowali my 30 takich pakietōw!


text:
01.05.2008
… tež na literarnym konopeju! Wšako mamy tu dosć zajimawosćow, kiž ani mólički spink njedopušća. Apropos: wo tych a tamnych spinkach jedna tež naša baseń měsaca. Wjele wjesela!
Połdra měsaca na konopeju leži za nami. Wot 10. měrca hač do wałporneje nocy 30. haperleje je so 818 wopytowarjow na nim ze serbskej literaturu wokřewiło a sej dohromady 11.600 stronow wobhladało a spóžěrało. Njeje drje so telko dorosta přizjewiło, kelkož smy sej wusonili, ale wočakmy meju! Njejsmy tež hač dotal wšě naše slubjenja z měrca spjelnili, tuž mějće dale sćerpnosć a čitajće a pisajće dale. Smy tež na wšě pokiwy z wašeje strony wćipni. Štož pak móžěće nětko dawno hižo činić, su komentary. Napišće tuž k twórbam swoje měnjenje – wosebje literarny dorost budźe za kóždužkuli chwalbu a kritiku dźakowny!
Za čož pak chcyli was wšěch, lubi čitarjo a pisarjo nawabić, je naše prěnje čitanje. Wone móhło so w swjatojanskej nocy w Hornim Hajnku wotměć. Što měniće? Štó z was ma lóšt, tam čitać? Hač lyriku, krótkoprozu abo samo mału scenu – napišće nam mailku na . Mjez hatom a Brězanec łuku, „ze žabjacym koncertom a rejku soninow w kuzłokrasnej lětnjej nocy“ čaka na was literarny konopej.


text:
»To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca« – to su prědne słowa drje nejwěcej znatego ludowego spiwa Kašubow. Jano w Kašubskej? Ně, w cełej Pólskej znaju ga »kašubski alfabet« (kašubski Kaszëbsczé nótë, pólski Alfabet kaszubski abo Kaszubskie nuty). Ale co to ma na se, w kraju, źož njepłaśe Kašuby až do źinsajšnego ako pśipóznata etniska abo narodna mjeńšyna?
Bźez cwiblowanja jo, až Kašuby južo dłujko wěcej njejsu mógali ze swójeju kulturneju identitu we takej lichośe žywe byś, ako pó padnjenju zeleznego zapowjeska w lěśe 1989. Móžomy samo wó «kašubskem wózroźenju« powědaś. Pšawniski wiźone se Kašuby jano na bazy jich rěcy šćitaju – powěda se wó »regionalnej rěcy«. Fokus stakim na rěcy lažy a to hyšći pśed woplěwanim kulturnych nałogow. Dajo wšak jaden element, z kótarymž móžomy wobej faktora šykownje ze sobu zwězaś: muziku. Wóna tak a tak jo kšuty wobstatk kašubskeje identity a jo se wopšawdu kontinuěrujucy celebrěrowała. Ironiski jo, až jo tomu tyła wobstojnosć, až jo komunistiska ludowa republika Pólska kašubsku rěc na dialekt zdegraděrowała. Su se w bogatej licbje wózjawili słowniki a publikacije wó »kašubskem dialekśe«. Dokulaž su w komunizmje folkloru pódpěrowali a propagěrowali, su se rowno dialekty mógali w spiwnej formje na jawišćach Pólskeje prezentěrowaś. Źinsa jo stojnišćo kašubskego ako dialekt wětšy źěl passé. Wucynki su pak weto hyšći do wěsteje měry dłymoko zakórjenjone – teke w kašubskej zgromadnosći samej. Pśedewšym młodej generaciji su bóžko to »kašubske byśe« z wjelikim wuspěchom zagnali. Pśeśiwo tomu slědne dwaźasća lět aktiwnje wójuju. Etablěrowanje šulskego systema wubuźujo wjeliki zajm, tak až licba źiśi, kótarež wuknu w šuli kašubski, sega pśecej bližej 20.000. Tendenca stupa lěto wob lěto! Za rewitalizaciju kultury a rěcy jo wšak jeje witalita wažna, howac grozy tšach, až se Kašuby ako wěsty part atrakcije a žywy muzej pód gołym njebjom pśenjeroźiju.


text:
Gioia Tauro (B/SN). Kardinal Pietro Parolin, statny sekretar we Vatikanje, je italsku mafiju w Kalabriskej na swjedźenju Božeho ćěła wótrje kritizował. „Kriminelne a mafiozne aktiwity, wusko zwjazane z korupciju, so křesćanskemu poselstwu njesměrnje spřećiwjeja.“ Ludźo w južnej Italskej maja z toho hospodarske a socialne problemy. Tež cyrkej ma wulku zamołwitosć, zo by situaciju polěpšiła, rjekny Parolin. Hakle loni bě bamž Franciskus składnostnje zbóžnoprajenja měšnika, kotrehož je koruptna mafija w Sicilskej zatřěliła, tajke mafiozne knježace struktury raznje zasudźił.
Přećiwo eksportej bróni
Berlin (B/SN). Wulke cyrkwje znowa kritizuja dowolnosće eksporta bróni krajam, kotrež su wobdźělene na wójnje z Jemenom. Praksa dowolnosće je w najwjetšej měrje problematiska, praji ewangelski předsyda Zhromadneje konferency cyrkej a wuwiće, prelat Martin Dutzmann. Němska je w prěnim połlěće eksport bróni w rozměrje miliardy eurow dowoliła do krajow, kiž wójnu z Jemenom podpěruja.
Pixi-knižki z bibliskej temu


text:
Germanistika
Germanistika je wědomostny předmjet a dźěl duchownych wědomosćow, kotryž so z němskej rěču a literaturu w jeje stawizniskich a tučasnych formach zaběra. W šěršim zmysle ma wona nadawk, wšitke germanske rěče z jich kulturami a literaturami přeslědźeć.
Moderna germanistika wobsteji z třoch dźělowych předmjetow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje němskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki.
Jako prěnje akademiske zarjadnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku Němsko-filologiski seminar załoženy.


text:
Ôdpowiydź czornej łowce – poetycko riposta Fojermana
Napisoł ôtok chłop na Wachtyrzu ô „łowcach a zbiyraczach”, kaj tyż ô Fojermanie stoło. Jak żech tak zaczōn rozważować, to se myśla: nō, ja, czornōm łowcōm już mie kedyś możno keryś sprzezywoł, ale co jo tymu chłopu zebroł? To tak dlo błoznōw, a terazki moja prōba ôdpowiedzi czornej łowce:
Ôstało schylić głowa
Je na Ślōnsku poetōw moc,
I Wy ich znocie tyż pora możno,
Jo chca ô jednym spōmnieć, bo
Wiynkszego, myśla, żech niy poznoł.
Tyn, co Dantego przetłōmaczōł,
Co Burnsa pisoł po naszymu,
Ôn ślōnsko godka dźwigać zaczōn,
Światu pokozoł jōm całymu.
Tyn co sam piyrszy nōm pokozoł,
Jako plyś w wiersze ślōnski słowa.
Chłop dużo robi, mało godo.
A mie ôstało schylić głowa.
Fojerman
Stasiek Neblik, ps.”Fojerman” – Ślōnzok, fojermōn na pynzyji, autor ksiōnżki ”Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz” a autor „Dykcjōnorza Godki Ślōnskij”, człōnek DURŚ.


text:
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzeju
Cogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.


text:
Conakry
Conakry je stolica a z nimale 1,7 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město Gineje w zapadnej Africe. Nadeńdźe so na wuskej połkupje Kaloum w Atlantiskim oceanje. Stare město leži na kupje Tombo při kóncu połkupy. Z mjezynarodnym lětanišćom a wuznamnym přistawom je Conakry tež hospodarske srjedźišćo Gineje a wot 1963 uniwersitne město.
W měsće knježi włóžna tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 26,9° C w awgusće a 32,0° C w měrcu. Dešćowy čas traje wot meje hač do nowembra a přinjese wjace hač 4.000 litrow spadkow na kwadratny meter (Berlin: 570).
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Město nasta z małeje rybarskeje wsy na strategisce přihódnje połoženej kupje Tombo. W lěće 1887 buštej kupa a połkupa wot Francozow wobsadźenej, kiž wutwarichu wjesku k městu. Wot 1890 bě ze stolicu Francoskeje Gineje. Dla jeho přibrjóžnych promenadow a šěrokich alejow mjenowachu Conakry spočatk 20. lětstotka tež „afriski Paris“ abo „mały Marseille“.


text:
Kulow (aha/SN). Město Kulow ze swojimi dwanaće přewažnje serbskimi wjesnymi dźělemi ma 5 800 wobydlerjow. Wot junija 2014 je tam dźensa 51lětny Markus Posch (CDU) měšćanosta. Wot wšeho spočatka bě sej swojeje zamołwitosće wědomy na to dźiwać, zo je mjez wobydlerjemi něhdźe 30 procentow Serbow. To wotbłyšćuje so tež w zestawje měšćanskeje rady, hdźež su mjez 14 radźićelemi třo Serbja. Posch, kiž je na Kamjenskej ludowej uniwersiće zakładny a natwarny kurs serbšćiny wopytał, wobdźěla so mjeztym tež něšto lět w serbskej skupinje putnikow do Częstochowy. Bjez dźiwa wón tuž jara připóznawa, zo na cyrkwinskich swjedźenjach ličba serbskich družkow přiběra.
Z prawom hordy měšćanosta je, zo je so minjene lěta mjezsobna toleranca mjez serbskej a němskej ludnosću pozitiwnje změniła. W nowym dnjowym přebywanišću maja dźensa serbsku skupinu ze 16 dźěćimi.


text:
Canon Silesiae #3: “Dante i inksi” (tłum. Mirosław Syniawa)
Trzecia książka w śląskim kanonie to zbiór poezji „Dante i inksi” w znakomitym, śląskim przekładzie Mirosława Syniawy, który w jednym tomie zgromadził wiersze i fragmenty większych dzieł takich autorów jak Horacy, Dante, Anioł Ślązak, William Blake, Eichendorff, Yeats czy Jesienin.
Książka doczekała się znakomitych recenzji, m.in. wybitego poety i tłumacza Leszka Engelkinga.
Ftoś mōg by sie spytać: na co tumaczyć na ślōnskõ gŏdkã wiersze ôd poetōw, kerzi żyli dŏwno tymu, daleko ôd Ślōnska i – zdŏwałoby by sie – Ślōnzŏkōm niywiela majōm do pedzyniŏ? A przecã kożdy ś nich pytoł sie ô to samo, ô co my sie pytōmy, kożdego ś nich trŏpiyło to samo, co nŏs trŏpi. Tumaczynia mogōm nōm pokŏzać, że i my mogymy gŏdać ô tym wszyjskim, co dlō nŏs ważne, ô naszym bōlu, starościach, strachu, ô naszych nadziejach, miyłości i śnikach. Ku tymu niy jyno gŏdać, ale i gŏdać piyknie.”
– Mirosław Syniawa
Tytuł: Dante i inksi
Tłumaczenie: Mirosław Syniawa
Liczba stron: 172
Zawartość:
Ôd tumacza – wstęp Mirosława Syniawy
Horacy, Li Bai, Du Fu, Peire Cardenal, Gui De Cavaillo, Dafydd Ap Gwilym, Abraham Cowley, Angelus Silesius, Brian Merriman, William Blake, Iwan Kryłow, Joseph Von Eichendorff, John Keats,
Henry David Thoreau, Giacomo Zanella, Frédéric Mistral, Rosalia De Castro, Jaroslav Vrchlický,
Jakub Bart-Ćišinski, Johannes Reinelt, Konstandinos Petrou Kawafis, William Butler Yeats,
Patrick Henry Pearse, Osip Mandelsztam, Siergiej Jesienin – wiersze
O, Literaturo! – posłowie prof. Zbigniewa Kadłubka
Zdrzōdła tekstōw
Książka obecnie dostępna tylko w wersji elektronicznej.
Fragment książki:
DANTE ALIGHIERI
(1265 – 1321)
BOSKŎ KŌMEDYJŎ
(La Divina Commedia)
PIEKŁO
Pieśń I
W postrzodku rajzy, co jōm życiym zwie sie,
Jak mi sie proste drōgi kajś straciyły,
To ôrŏz w ciymnym ujzdrzoł żech sie lesie.
Ciynżko mi bydzie znŏlyź tela siyły,
Coby wōm pedzieć, jak tam dziko było,
Jak mi bojōnczki w myślach zajś ôdżyły,
Jak mi sie gorzko ôd tego zrobiyło.
Dyć jak już spōmnã, coch tam znŏd dobrego,
Ô inkszym przidōm, co mi sie trefiyło.
Niy wiym, jak żech sie do lasu dzikego
Dostoł, bo spanie fest mie prawie brało,
Tymu tyż ślŏz żech z chodnika prawego.
Potym żech zaszoł pod gōrã niymałõ,
Kaj bōł już kōniec doliny głymbokij,
Wszyjsko tam serce strachym srogim żgało.
Dyć patrzã na wiyrch i widzã, że stoki
Już sie w prōmiynie ôblykły radośnie
Gwiŏzdy, co wiedzie ludzi w świat szyroki.
I niy dopŏloł mi już tak niyznośnie
Strach, co mi w sercu krew rozhuśtoł całõ
W tamtã noc, kerŏ przeszła mi żałośnie.
I jak tyn borŏk, co mu sie udało
Wydrŏpać na brzyg z morza zburzōnego,
Tymu, że żyje, dziwi sie niymało,
Tak za przechodym, co jakżyw żŏdnego
Niy puszczŏ z życiym, duch mōj bōł zdziwiōny,
Że sie niy musi wiyncyj bŏć niczego.
A kej żech dychnōł do kna już ustōny,
Poszoł żech dalij po kraju pustynie,
Mocniyjszōm nogōm sparty z niższyj strōny.
Dyć ôrŏz widzã, a sam ku mie żynie
Kocisko, co sie musiało tam chować,
A mŏ z mryngatyj skōry ôbleczynie.
Choć niy szło na mie, pozōr musiołch dŏwać,
Bo mi ta marcha ciyngym zawŏdzała,
Tak że co porzōnd musioł żech przistŏwać.
Bōł czas, że żarza niebo rozświycała,
Słōńce z gwiŏzdami w kupie szło do gōry,
Co ś nim już były, jak je ukłŏdała
Pōnbōczka rynka na niebie w figōry.
I zajś nadzieja ôcucła w tym ćmŏku.
Możno to skuli tyj mryngatyj skōry,
Abo godziny, słodkij doby roku?
Dyć hned zajś strachu dostoł żech nowego,
Jak jyno lew sie zjawiōł na widoku.
Szoł na mie, niy na żŏdnego inkszego,
Ôd głodu gymba mu sie rozdziawiała,
Tak co dyrgotoł luft ôbkoło niego,
A ś nim wilczyca, kerŏ wyglōndała,
Choćby w chudości szkrabka jōm rozparła.
Ta, co już ludziōm moc nawyrzōndzała,
Z ôgrōmym swojim w mojã strōnã darła,
Tōż ôd widoku tego ôszkliwego
Nadzieja wy mie zarŏzki umarła.
I jak tyn, kery rŏd z zysku kożdego,
Jak przijdzie tyn czas, że szczyńście przemijŏ,
Ślimtŏ i trŏpi sie w myślach skirz tego,
Tak jŏch sie cŏfoł, jak mie ta bestyjŏ,
Kerŏ pokoju niy znŏ, pociskała
Aż tam, kaj Słōńce w cichość sie zawijŏ.
I już mi ziymia spod nōg uciekała,
Jak mi sie zjawa przed ôczami miyni,
Ôchrypłŏ, bo już dŏwno niy gŏdała.
Kejch ducha tego ujzdrzoł w tyj pustyni,
To żech „litości!” zawołoł ku niymu,
„Czy żeś czowiekym, czy ze świata ciyni”.
Pedzioł: „Czowiekym bōł żech dŏwno tymu,
Z miasta Mantua rōd sie mōj wywodziōł
I rŏd żech dycki je miastu mojymu.
W czasach Juliusza bōł żech sie urodziōł,
A za dobrego Augusta żōłch w Rzymie,
Jak świat niyprawōm wiarōm sōm se szkodziōł.
Śpiywoł żech syna – poeta bōł zy mie –
Ôd Anchizesa, co przijechoł z Troje,
Jak Iliōn przepŏd rŏz w ôgniu i dymie.
Dyć czamuś prziszoł w take niypokoje?
Czamu niy wleziesz na tã gōrã miyłõ,
Kaj kożdŏ radość mŏ poczōntki swoje?”
„Tyś je Wergiliusz, tyś zdrzōdło, co biyło
I słōw szyrokõ rzykã wylywało?”
Spytoł żech, choć mie ździebko gańba było.
„Ôd ciebie światło moc poetōw brało!
Niych mi tyn zabiyg, z kerym żech dō nocy
Szkartkowoł ciyngym ksiyngã twojã całõ,
Bydzie, mōj Majstrze, terŏz ku pōmocy.
Ty żeś jedziny, ôd kogoch wziōn siyła
Mustra, za kery majōm mie we zŏcy.
Dzisz tã bestyjõ, co mie zawrōciyła?
Retuj, ty, myndrzec, mie ôd tyj gadziny,
Bo mi sie bez niã już druk dźwigŏ w żyłach!”
„Inkszyj byś musioł szukać se drōżyny,”
Pedzioł, jak ujzdrzoł mie ôbślimtanego,
„Jak z tyj ôkropnyj chcesz uciyc dziczyny,
Bo zwiyrz tyn, co mi tak szkamrŏsz skirz niego,
Kożdymu sie sam durch w paradã piere,
Zabić – nojwiynkszõ uciechã mŏ z tego.
Pragliwŏ marcha, aż jōm mora biere,
A żŏdnym razym niy je pojedzōnŏ,
Tym wiynkszy głōd mŏ, im wiyncyj zeżere.
Ze roztōmajtym zwiyrzym skamracōnŏ
Jeszcze nazgōbi, dyć kejś jeji rodu,
Nastanie kōniec, w bōlu strasznym skōnŏ,
Bo przijdzie taki, kery niy mŏ głodu
Na ziymiã, piniōndz, tyn jyj rzōnd ôbali.
Tyn z miyndzy Feltro a Feltro nŏrodu
Chart Italijõ dolnõ nōm ôcali –
Za niã dziywica Kamila zginyła,
Eurialus, Turnus, Nisus życie dali. –
Bydzie sie przed nim po wsiach, miastach kryła,
Aż zajś do piekła te bydlã wszeteczne,
Trefi, skōnd zŏwiść je kejś wypuściyła.
Iś terŏz zy mnōm, to bydzie bezpieczne
Dlŏ twojyj zwykłyj, śmiertelnyj ôsoby.
Bydziesz mōg wejzdrzeć na miyjsca ôdwieczne,
Kaj od boleści duchy proszōm, coby
Drugŏ śmierć prziszła, i nic niy poradzi
Słyszeć tam ucho krōm samyj żałoby.
Ujzdrzysz tyż i tych, co sōm tymu radzi,
Nadziejã majōm z ôgnia sie wydostać,
Jak ich do nieba kejś Pōnbōg przesadzi.
A jak tam wyżyj bydziesz chcioł sie dostać,
To duch zŏcniyjszy cie po tyj zŏgrodzie
Powiedzie, bo jŏ niżyj muszã ôstać.
Za to żech z prawym jego bōł w niyzgodzie,
Tyn, co ô wszyjsko w świecie mŏ staranie,
Niyrŏd by widzioł mie we swojim grodzie.
Ôn wszandy rzōńdzi, a tam mŏ miyszkanie,
Tam jego miasto, tam je trōn ôd niego,
Szczyńśliwy tyn, co kejsik przed nim stanie”.
Jŏ mu: „Poeto, klnã cie na świyntego
Pōnbōczka, co go rozum niy pōmieści,
Retuj mie, retuj ôd wszyjskego złego,
Wiydź mie w te miyjsca z twojyj ôpowieści,
Niych se ôbejzdrzã tã Pyjtrowã bramã
I tych, cojś gŏdoł ô jejich boleści”.
Tōż wziōn mie z sobōm, drōga wiōdła sama.
JOSEPH VON EICHENDORFF
(1788 – 1857)
PRZECÃ NIY CHCIELI ŻEŚCIE NIC INKSZEGO
(Ihr habt es ja nicht anders haben wollen)
Świat nabroł pary, majstry sie gniywali
Na kōnia, iże tyn tak stōmpŏ zgniyło,
Dziubali go, bo uzda mu niymiyłŏ,
Dziubali, aże myjnã mu skosmali.
I piyknie: terŏz bez lasy zielōne
Bez szporniōw, uzdy kōń se kalupuje,
Za iskrōm iskra spod kopytōw suje,
Myjna flotruje, ślypska wytrzyszczōne.
Cōż to padŏcie terŏz w strachu? Chcecie
Zastawić go sam we postrzodku lasu?
Już zaniyskoro! Nic niy bydzie z tego!
Wy se ze zadku szkuldukać możecie,
Na grŏfske muki już sam niy ma czasu,
Przecã niy chcieli żeście nic inkszego.
SPŌMNIYNIE
(Erinnerung)
1
Ty ptŏszku, cojś przifurgnōł sam
Z daleka, lipo, co tak sie
Kolybiesz, zdrzōdło, pedzcie mi
Kaj isto tyn mōj hajmat je.
We śniku zajś żech widzioł go,
Gōry tyż szumne tam widziołech,
A take ś nich szło pozdrowiynie
ku mie, co płaczki w ôczach miołech.
Sam, na tych cudzych wiyrchach, ludzie,
Zdrzōdła, kamiynie, strōmōw sto –
Wszyjsko to szumi pōmiyszane,
Wszyjsko sie jyno śnikym zdŏ.
2
Umiyłowane wiyrchy,
Wysoki, cichy dōm
I gōra, z keryjch patrzoł,
Jak wiosna idzie k nōm,
Matka, przŏciele, braciŏ,
Wszyjsko, co w myślach je,
W tã nockã przi miesiōnczku
Pozdrŏwiŏ juzajś mie.
ZIMOWŎ NOCKA
(Winternacht)
Śniyg przisuł bezma cołki świat
I taki żech stropiōny,
A w polu strōm, jak palec sōm,
Ze liściŏ sebleczōny.
I wiater żynie jyn bez noc
I asty strōma trōncŏ,
Wtynczŏs wiyrszołkym ruszŏ strōm
I brōnczy cojś na śpiōnco.
W śniku ôd niego wiosna je,
Zdrzōdło mu korzyń rosi,
A ôn we klajdzie z blumōw zajś
Pōnbōczka chwołã głosi.
KEJ PIEJŌM KOKOTY
(Wann der Hahn kräht)
Kej piejōm kokoty na dachach,
Miesiōnczek lampã pucuje,
Gwiŏzdy skōńczyły wachã,
Terŏzki Pōn Bōg wachuje.
SIERGIEJ JESIENIN
(1895-1925)
PIEŚŃ Ô PSIE
(ПecHb o coбake)
Schowanŏ w sōmsieku rżanym,
Kaj bast w rzōndkach sie lyskŏ złotawy,
Urodziyła suka nad ranym
Siedmioro psiōntek ryszawych.
Aż do śćmiywku je piastowała,
Sierść lizała jynzykym czyrwōnym,
Śniegu płachta do kna roztajała
Pod brzuchym miyłościōm rozgrzōnym.
Na ôdwieczyrz, kej wszyjske już kury
Poszły spać, skōńczyła sie uciecha,
Bo wrŏz przilŏz gospodŏrz pōnury,
Wszyjskich siedym powciepoł do miecha.
Po zumiyntach biołych za nim gnała,
Dyć nadōnżyć niy stykło jyj siyły…
I tak dugo woda dyrgotała
Podwiel fale sie niy straciyły.
Jak poleku sie nazŏd klechtała
I pot zlizowała se z bokōw,
To sie gymba miesiōnczka jyj zdała
Jednym z jeji utopiōnych psiŏkōw.
Wbiyła zdrzoł kajś tam w niebo nad jatōm
I tak dugo, boleśnie wyskała,
Aż miesiōnczka gymbiczka kulatŏ
Sie za gōrkã na polu schowała.
I tak gucho, jak w swojim biegu
Fechciŏrzowi ciepniynty kamiyń,
Pokulały sie prosto po śniegu
Ôczy psie złociuśkimi gwiŏzdami.
CHACHŎR
(XyлиraH)
Dyszczyk snŏży mokrymi mietłami
Łōnki z baziek, co lecōm z wiyrzb szarych.
Wietrze mōj, liściŏ pluj nŏrōnczkami,
Jŏch je takim, jak i ty, chacharym.
Jŏch je rŏd, jak modrzuśke gynstwiny,
Choćby woły, co ciynżko stōmpajōm,
Brzuszyskami, kaj liść zgrzipi driny,
Strōmōm sztamy do kolan murckajōm.
Moje stado już idzie sam ryże!
Ftōż je lepiyj ôdy mie wysławiŏ?
Widzã, widzã, jak śćmiywek ślŏd liże,
Kery noga czowieczŏ ôstawiŏ.
Rusi moja, drzewiannŏ i świyntŏ!
Jŏch twōj piywca i wołŏk jedziny.
Futrowoł żech rezedōm i miyntōm
Jankōr wierszy zrodzōnych z gadziny.
Zbōn miesiōnczka, pōłnocy, chyć z wyżyn
I niych mlyko ôd brzōzek cie skusi!
Kerhōw, zdŏ sie, rynkami ôd krziży
Chciołby kogoś festelnie przidusić!
Czŏrny strach wziōn po gōrkach sie smykać,
Rojbra złość ciśnie sie do zŏgrody.
Jŏch sŏrōnia je kans i zbujnika,
A w krwi kōński ôcucnōł mi złodziyj.
Widzioł fto wrzōncõ w rzōndkach czerymchã,
Jak zaczynŏ bez noc uskipować?
W modrym stepie kajś z knebulcym w rynkach
Musioł by żech po nocy cichtować.
Ach, na gowie mi zwiyndła gynstwina,
Dzierzy fest mie niywolŏ pieśniami
I na uczuć wysłali mie drzinã,
Cobych kryńciōł tam wierszy żarnami.
Wiela chcesz, możesz liściym pluć, ciepać,
Niy bōj sie, wietrze, wariŏcie stary.
Niy zetrze mie przemianek „poeta”,
Jŏch i w pieśniach je, jak ty, chacharym.
Gdybyście nabrali apetytu na więcej takiej poezji, to książka w wersji elektronicznej jest do przeczytania w bazie Google Books.
Patroni medialni: Pro Loquela Silesiana, Danga, Jaskółka Śląska, Tuudi.net, Oschl.wordpress.com


text:
Hdyż býchu lud╝o poŔeli prajene s│owa pisaŠ, poŔachu sebi też na to mysliŠ, kak bychu je po mˇżnosŠi ruŔe napisaŠ mˇhli. Tohodla na│ożowachu hiżo w starogrekskich a staroromskich Ŕasach w╣elake skrˇŠenki s│owow. W nowi╣im Ŕasu porad╝i so wunamakaŠ pismo, z kotrymż mˇże╣ khýt°i╣o pisaŠ haŔ rýŔeŠ. Tajki rych│opis wuslýd╝i za nýmsku rýŔ mjez druhimi Gabelsberger. Dokelż bý╣e jeho system khma˝╣i dyżli druhe podobne, p°enjese jˇn Hendrich Jakub Heger, podpjerany p°ez s│awneho ęafa°Ýka, p°ez ęumavskeho a druhich, l. 1848 na ╣tyri najwjet╣i s│owjanske rýŔe. Potom też druzy we w╣elakich s│owjanpkich rýcach rych│opisne zestajenja p°iprawjachu a na│ożachu. Też w na╣ej serb╣Šinje njewosta to njespytane. ęto╣ smy wo tom zhonili, staj so tu prˇcowa│oj jako prýni na╣ najs│awni╣i narodowc Micha│ Hˇrnik, a po nim z m│ˇd╣ich Jurij Kral. Do Ši╣Ša pak p│ody jeju prˇcowanjow dotal p°i╣│e njejsu.
Nýkotremużkuli pak, wosebje serbskim prýdarjam a rýŔnikam, bud╝e snano witana wýc, hdyż bud╝a mˇc swoje mysliŔki khwatnje napisaŠ a z tym wjele droheho Ŕasa zalutowaŠ. To je wina, Ŕehożdla namo│wjany p°ez druhich swˇj rych│opis tu w Ši╣Šu wozjewjam. Wˇn je nic jeno po theoriji zestajany, ale po mnohe lýta też praktiski p°eze mnje wuspytowany a na│ożowany. A k tomu je wˇn tak lohki, zo jˇn kˇżdy zd╝ý│any Serb za nýkotre njed╝ele a, ╣tˇż nýmsku stenografiju hiżo znaje, za tyd╝e˝ dospo│nje nawuknje. Z rych│osŠu zjednoŠa tutˇn rych│opis też dospo│nu wýstosŠ, kajkuż ma pismo, tak zo tˇn, kiż jˇn znaje, bjez wobŠeżnosŠe p°eŔita nic jenoż, ╣toż je napisa│ sam, ale też ╣toż ╣tˇ druhi. Srýdkaj, z kotrymajż so to dosŠýha, staj tejle: pismiki su jednore, pisaju a zwjazuja so lohcy; skrˇŠenki s│owow su postajene po wýstych prawid│ach. Potajkim d╝ýli so wucba wo rych│opisu do dweju d╝ýlow, do wuŔby wo z│ˇżkach a do wuŔby wo s│owach.
Dr. Filip Rýzak, ╚. M. S. 1895.
zpýt na obsah Dal╣Ý: Hud╝ba


text:
Gdynia
Gdynia (kašubsce Gdiniô, němsce Gdingen) je wulkoměsto z nimale 250.000 wobydlerjemi při Gdańskim zaliwje Baltiskeho morja w Pomorskim wojewódstwje na sewjeru Pólskeje. Mórski přistaw je najwažniši w cyłym kraju.
Hromadźe ze sudodnymaj městomaj Sopot a Gdańsk tworja Gdynia tak mjenowane Trójmiasto.
Sydlišćo je so w lěće 1253 prěni raz jako Gdine naspomniło a dósta hakle 1926 měšćanske prawo. Jako jenički wjetši přistaw mjezywójnskeje pólskeje republiki, do kotrejež słušeše wot 1919, bu w 1920tych a 1930tych lětach do wulkoměsta wutwarjene a je dźensa dwanate najwjetše město Pólskeje. Pod němskim wobsadźenjom za čas Druheje swětoweje wójny bě město pod wot nacionalsocialistow wumyslenym mjenom Gotenhafen wažne zepěranišćo němskeje floty a bu přez britisko-ameriske powětrowe nadpady ćežko wobškodźene.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Population. Size and Structure by Territorial Division. As of June 30, 2019. Główny Urząd Statystyczny (GUS) (PDF), wotwołany dnja 24. decembra 2019.


text:
Kōnsola szpilōw wideo
Kōnsola szpilōw wideo – kōmputer ô wyspecjalizowanej architekturze przeznaczōny zaôbycz do sztartowaniŏ szpilōw[1].
Ôpis[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W ôpaczności do ôsobistych kōmputrōw kōnsole majōm ôgraniczōny interfejs używŏcza a dostymp do administracyjnych ustawiyń. Zaôbycz niy je tyż możliwe umodernianie podzespołōw[1]. W niykerych kōnsolach możliwe je zainstalowanie w połni funkcjonalnego ôperacyjnego systymu. Kōmputer porzōnd je wrażōny w niysrogim budōnku wyposażōnyj w zdatne złōncza (dlŏ gamepadōw, telewizōra, zasiylaniŏ a inkszych).
Dlŏ kōnsolōw dostympne sōm roztōmajte masziny do sterowaniŏ szpilym, na przikłŏd:
- gamepad[1] (bazowe maszina do sterowaniŏ postaciōm we szpilu)
- arcade stick (zaôbycz do bijatyk, przewijanych strzylanin jak tyż szpilōw na autōmatach)
- gitara abo inksze insztrumynta (do szpilōw muzycznych z seryje Guitar Hero, Rock Band itp.)
- świytlna pistōula (do szpilōw FPS, w kerych niy keruje sie chōdzkōm bohatyra)
- lynkera i depty (do wyścigowych szpilōw)
- mata (do tanecznych szpilōw)
- kerujōnce pokryntło – używane we klasycznych szpilach zorty Pong
- mikrofōn (SingStar, Rock Band, Guitar Hero)
- Wii Remote, PlayStation Move, Kinect, EyeToy – kōntrolery ruchu
Gyneracyje kōnsolōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Konsola – handheld. Gry-Online. [dostymp 2021-02-16].


text:
Jesteś tutaj: Strona główna Archiwum Aktualności V Międzyszkolny Konkurs Recytacji w Gwarze Śląskiej
Przypominamy, że nasz arcymistrz w gwarze śląskiej, czyli Daniel Majowski w tym roku szkolnym kończy swoją karierę recytatorską w kategorii szkół podstawowych. Będziemy z wielkim zainteresowaniem śledzić dalsze losy Daniela! Cieszymy się, iż ma godnego następcę w klasie I – Dawida Pietrzyka – starsi uczniowie zapewne pamiętają starszego brata – Kamila, który również osiągał ogromne sukcesy w konkursach gwarowych, m.in. w 2010 roku w II Międzyszkolnym Konkursie Gwary Śląskiej w Chorzowie zajął I miejsce. Rodzinne tradycje godne naśladowania!
Dla osób zainteresowanych gwarą śląską zamieszczamy teksty, które recytowali chłopcy, ciekawe, czy wszystko zrozumiecie? Czekamy na Wasze komentarze!
„Juzaś ta szkoła!”
Cisna te koło, cisna i tak sie myśla – hned pyndziałek, rod niyrod juzaś musza kulać sie do szkoły!
Ino piyrszy dziyń w tyj budzie boł fajnisty bez to, ażech dostoł srogo tyta naprykowano maszkytami. Moj bracik Kamil chcioł mi te maszkyty sfutrować, ale jo sie niy doł i żech je bez cołki miesionc wachowoł. A wiycie, łon niy może jeść bombonow, bo jest spaśny i na gymbie fest paplaty. Jo wom niy godom gupot ino rojno prowda. Dyć tyn pieroński gizd sam siedzi – Kamil pokoż sie! No ja!
Niyskorzi niy boło nic lepi. Nasza rechtorka durch po nos rycy i ciepie taake machy. Mo tako pelcowo westa, nosi wielgie tasie abo epy ze nylonu, ale co do nich wrażo – niy wiym. Istny cudok, jest chudo – ja, tako licho boroczka. Roz na miesionc jest do nos dobro i wtynczos łosprawio jak to piyrwyj bajtle nosiyli do szkoły jedyn ślabikorz, tabulka ze rysikiem i fertig. A terozki …
Durch nauka i nauka. Wiela sie czowiek nakryklo, nim sie nauczy pisanio. Istno komedyjo! A rachowanie – jo tego niy poradza spokopić. Dejcie pozor – wiela jest piytnoście myszow potajlować bez trzi koty? Po mojymu miarkuja aże tyla wiela kot poradzi łoroz sfutrować. I wiycie co mi moja rechtorka pedziała?
- Pietrzyk, tyś je richtig yjzel, jo bez ciebie dostana hercklekotow!
Cisna te koło, cisna i tak sie myśla – skirz czego jo się mom tak mordować, targać ta pukeltasza, miech na papucie, biksa na śniodanie. Jo sie do zreformowany szkoły niy nadowom, bez to dzisioj ida na baja! A łod łojcow zoł wi zoł mom nachytane.
„Chopy som z Marsa, a baby … szkoda godać!”
Mianuja się Daniel Majowski, miyszkom w Piekarach Ślonskich, mom trzinoście lot i terozki kończa szkoła podstawowo, beztoż widzymy sie tukej łostatni roz. Łońskiego roku, gynał w tyj izbie, łosprawiołech wom ło szportach, kere familijo kozała mi uprawiać, dwa roki nazod ło odchudzaniu i cholestyrolu, a latoś wom połosprawiom ło… szkoda godać, jo mom richtig ciynżki żywot. Miarkuja, aże juzaś mojyj familiji cosik niy gro, dycki łażom a labiydzom, fukajom a fukajom, bezmało zacznom mie szterować. Dugo niy trza boło czekać! Łoroz starka mi godajom:
- Synek, ty mosz anong, ino tyn komputer i komputer. Bez te gupie graczki dostanies cosik do gowy. Cołki dziyń siedzis a siedzis na tym zicu i badosz w tyn ekran – istny gupielok. Basok ci rośnie, hned galoty na rzici zacznom pynkać, bo jom mosz jak szaflik (jo nic niy widza!) a knefli we cwitrze niy poradzisz zapionć. Pogrej się w bala lebo weź jakoś gryfno dziołszka i pociśnij na szpacyr.
Gryfno dziołszka? Kaj omka w mojyj klasie widzieli gryfne dziołszki? Po prowdzie som ino sztyry i bezmała same dziwoki. No ale jak mus to mus, biera się za ta robota, przeca jo niy je żodyn mazok ino galanty synek, no niy!?
Piyrszo to Agata – istny cudok, niy aże boła brzidokiym, cołkiem szwarno frelka, ale chuderlok i taki mały cwerg, a słabe to jak cwist. Nic nigdy niy godo, ino się dziwuje. Wzionech na tyn szpacyr tytka naprykowano maszkytami i padom – Chces amoloka? – Chichro sie. – Chces anyżka? – Chichro sie. – Chces bombon szekuladowy? – Chichro sie. Nerwy mie bierom, dyć dotrwołech do końca. Istno komedyjo.
Drugo to Ola – akuratno, robotno, szanobliwo, szporobliwo – cołki ślabikorz by szło wymiynić, do mie kapka podobno, z dwa cetnory woży. Choby moja omka, ino sześdziesiont lot nazod. Wysztiglowołech się na tyn szpacyr, nawet mom ancug i binder, wyprane zoki. Idymy, łoroz godo mi tak – Niy chca mieć ajncli, niy byda żyć na kryja, moj chop mo być cysty i robotny, musi mieć fest srogi geltag. Świynty Antoniczku! Jo niy chca mieć taki baby! Wartko żech uciykł.
Trzecio to Kornelia – fajniste mo miano, no niy? Łokropno rajcula, gymba jyj sie niy zawiyro, durch fandzoli. A skoko, a loto. Gryfno szcziga, łocka corne kieby wągliki, gymbula szykowno. Idymy. Kukom na nia i godom – Dej dzióbka! Łostała paf. Ciepła krziwo macha i łoroz kajsik pogzuła. – Poczkej, zaroz cie chyca i dosz mi dzióbka! Dostołech, ale fanga w kichol. Jak mie praskła, aże mi dych chycioło. Darymny futer z takiymi zolytami.
Po połedniu padom starce – Dejcie mi pokoj z tymi dziołchami abo dostana cosik do gowy. Łod tych waszych zolytow jużech je cały bamontny. I wiycie co? Chopy som z Marsa, ale baby, szkoda godać … to cyste ufoki! Beztoż wartko patrza sie stracić, biera sie za nauka. Barzi się werci sztudirować niżli zolycić – toć chymijo, rachunki a fizika to niy szpas! A jo się nadowom na dochtora, baumajstra abo dyrechtora, no niy?


text:
Słowo na niedzielę: Głuchomiymce, Pogōrzany a ślōnscy kolōniści
Głuchomiymce, Pogōrzany a ślōnscy kolōniści. (Tajla piyrszŏ).
Dzisio chciołech Wōm ôpowiedzieć geszichta, nale to niy ma bojka. Co Wy na to, kiej Wōm powiym, iże we połedniowo-wschodnij Polscy, idzie znojść sztaty a wioski, kere zostały zbudowane bez Ślōnzokōw – a nyi ynō – we średniowieczu, a we kerych sztyjc idzie sie spoznać co sam żyjōm potōmki tych ôsadnikōw?
Durś bez cołki średniowiecze na te Ziymie ściōngano mōcka kolōnistōw ze Rajchu. Ôbok Miemcōw, Holyndrōw a Fryzōw, przywandrowali sam Słowianie ze Milska, Miśnie a Łużyc. Ku tymu gŏdajōnce po miemiecku a czasym i po słowiańsku Ślōnzŏki. Nŏjwiyncy ze Dolnygo Ślōnska, ale na zicher bōły i taki z Gōrnego Ślōnska (szkryfloł ô tym miemiecki prof. Schwarz).
Jejich mŏwa, XIX-wieczny, polski historyker ôkreślo we tych słowach (tekst ôryginalny) „Język tych ludzi nieco przygrubszy, a jakieś ze Szląskiem, Morawskiem, Czeskim i Pruskim podobieństwem mający, dowodem jest pierwszej ich ojczyzny”. Miemiecki profesor Schwarz padoł co jejich gŏdka [Pogōrzanōw a Głuchomiemcōw] bōła podobnŏ do tej, kerŏ szło trefić w tyn czas we rejōnie miemieckich wysp jynzykowych kole Bielska a Gliwic.
Głuchomiymce spod Łancuta, majōm pochodzić ôd Landeshut (Kamiynnŏ Gōra) na Dolnym Ślōnsku, a jejich przodki ze Landshut we Frankonii. Nale to niy sōm jedyne taki przypadki. Albigowa (Helwigshau) i Markowa (Markenhau) pod Rzeszowem, kery metropolita przemyski Eryk z Winsen mianowoł we 1390 roku „Rischof”. We roztomańtych pismach idzie trefić forma „Reischshof”. Nŏjpewnij jednak pierwotnŏ nŏzwa je słowiańskŏ – od Rzecha, Rzetysława.
W pasie ôd Nowygo Sōncza (lokowanygo jako Neu Sandez) po Sanok sōm Frysztak (Freistadt) a kole niygo Gogołowa i Kambornia (Kaltborn), na połednie w strona Biecza sōm Gorlice (kere mieli założyć Połabiany), Libusza, Bitnarowa (Bittnershau), Kryg (Krig) i wiele inkszych co niy mōm siły ich wymieniać, a po drugie to niy styknie tukej placu.
Wiele ô ich pochodzyniu mogemy sie dowiedzieć po tym, jakie nazwiska nosili polscy profesorowie z tego terenu, badacze kultury Głuchomiemcōw, Łemkōw a roztomańtych jeszcze grup etnicznych a etnograficznych– Kotula, Fastnacht i Reinfuss.
Kto to jedynak je tyn Głuchomiymiec? To je Miymiec ôsiedlony we głuszy, czyli we lesie, puszczy. Miemieckie ich miano Walddeutsche je przekłŏdym z polskij gŏdki. Po polsku je tysz trochã szerszy termin Pogōrzanin, kery czasym je używany zamiennie a niekere wisynszaftlery godajōm co kŏżdy Głuchomiemiec je Pogōrzaninym, nale niy kŏżdy Pogōrzanin je Głōchomiemcem, bo to sie rozchodzi ô gŏdka, kultura a pochodzeniy.
Mono i dziso trza trochã wiyncy rozprŏwiać ô tej tajli gōrnoslōnskij geszichty, coby budować zgoda a dobre relacje z naszymi kamratami ze Galicji. Beztōż, choć jŏ niy ma historyker po uniwersitecie, a yno ze zamiłowaniŏ, to ôdwożyłech sie tyn tymat tukej przedstŏwić coby mōndrzejsi ôde mie mōgli dać se na to pozōr.
Bartłomiej Bobula – Wieloletni aktywista. Twórca i organizator Śląskiego Kącika Literackiego, Śląskiego Dnia Dziecka i Śląskiego Mikołaja. Prekursor zmian w ustawie metropolitalnej. Działał na rzecz transportu publicznego i infrastruktury. Organizator konferencji. Felietonista i bloger w Ethno.OMG.
Foto z wiyrchu: Wikipedia Commons / Public domain


text: Wo duchowno-religioznej kulturje Serbow w prěnich lětstotkach po zasydlenju njewěmy skoro ničo. Tež stawizniske žórła po frankowskim zdobyću njewobsahuja nimale žane informacije wo ludowej wěrje, wo nabožnych předstawach a nałožkach, wo »pohanskich« bohach, wyšich bytosćach a kultowych jednanjach Milčanow a Łužičanow. Porno tomu rozprawjeja srjedźowěkowscy historikarjo Adam z Bremena, Helmold z Bosauwa, danski chronist Saxo Grammaticus a druzy, zo česćowachu sej połobscy a baltiscy Słowjenjo, Obodrića, Lutykojo, Wilčenjo a Pomoranojo kaž tež Słowjenjo při delnjej Sprjewi a Haboli w swjatnicach a swjatych hajach swojich přibohow. Woni přeradźeja nam tež mjena jich bójstwow, mjez nimi Svarožic, Triglav, Svantevit a dalše. Biskop Thietmar Mjezyborski pisa, zo běštej žórło a jězor pola Hłomača (Lommatzsch) srjedźišćo kultiskich česćowanjow. By cyle prawdźe njepodobne było, bychu-li Łužiscy Serbja nastupajo dokřesćanske nabožne předstawy a »pohanski« kult tuž wuwzaće tworili. Wědomostny zakład pak pobrachuje mytiskim předstawam a legendam wo bójskim swěće Serbow, kaž su so wone wot kónca 17. lětstotka sem wot bratrow Frenclow a druhich daloko šěrili, tež wo »bójskimaj horomaj« Čornobóh a Běłobóh.


text: My Serbja smy zawěrno bohaći na dobrych a smjerć dobrych tradicijach. Jedna ze smjerć dobrych tradicijow je basnjenje. Kelko serbskich basnikow je z klina našeje rjaneje Łužicy wušło! Šěsćdźesat zešiwkow wopřijima rjad »Serbska poezija«, Olymp serbskeho basnistwa. A zwjeselace je, zo je tale smjerć dobra tradicija tež w našej młodej generaciji žiwa. To je mjez druhim lońše Literarne wubědźowanje LND a Załožby za serbski lud zaso pokazało. Syła młodych pisacych – najmłódši wosom lět! – je basnje zapodało. Sam sym był čłon jury a mje je runjewon wozbožiło, zo bě mjez nimi telko wušiknje rymowanych. Je dźě čisće rymowana baseń nonplusultra wšeje poezije. Haj, naša młodźina wě wo wuznamje rymowanja za traće našeho ludu, byrnjež tola »serbski basnić«, z čistymi žónskimi a muskimi rymami, »kus dźěła ćežki jara ... je, a – dźaka w Serbach mało«. Ně, »słónco serbskeje poezije« bohudźakowano »hasło« njeje, kóžde ranje nam znowa schadźa, njedźiwajcy toho, zo wjetšina ludźi dźensniši dźeń jeho schadźenje hižo zańč nima. Lědma wotućiwši z poł wočinjenymi wočimi chcyćiwa na smartfon pohlada, ležacy wšu nóc pod hłowakom, zo njeby božedla bóh wě što skomdźiła, a wostanje na wobrazowce wisajo, čehoždla tale wjetšina ludźi dźensniši dźeń wozbožace schadźenje słónca prosće skomdźi. Haj, wono nadal schadźa. Wutoru po jutrach na přikład, słónco bě runje schadźało, da je mi młody basnik, kotrehož mjeno do toho njeběch znał, z mejlku baseń pósłał – wěsće běše jutry doma kaž my wšitcy a měješe wjele chwile za basnjenje –, na kotrejž sym so, dohladawši so jeje připadnje w dźankmejlkowym kašćiku, hdźež bě so zabłudźiła, wulce radował. A dokelž dyrbimy w tychle ćežkich časach předewšěm na to dźiwać, zo nam wone humor njerubja, sym so młodeho basnika nablaku prašał, hač směm jeho baseń wozjewić. Najprjedy njeje to chcył, je wotmołwił, zo baseń tola ćišćahódna njeje, zo by so naposled jenož hańbował, ale po třećim abo štwórtym borkanju je do toho zwolił – z wuměnjenjom, zo anonymny wostanje. A tak smě Rozblad dźensa baseń anonymusa prawozjewić:


text:
Klimczok
Klimczok (pol. Klimczok, dowńi tyż Klimczak) gůra we Ślůnskim Beskidzie, we Paśmje Barańij Gůry, wysoko na 1117 metrůw. Bez wjyrch przebjygo grańica małopolsko-ślůnska. Klimczok je tyż nojwyższym placym Bjelska-Bjołyj.
Pod Klimczokym stoji turystyczne schrůńisko, kere noleży do PTTK (Polske Towarzistwo Turystyczno-Krajoznawcze). Dowńi bůło prywatne, a we 1930 noleżoło do mjymjeckij uorgańizacyje Beskidenverein (mjanowało śe Klementinenhütte abo Klymyntynůwka - we polskij godce Klementynówka).
Na polańe kole schrůniska dźało mały narćarski wyćůng. Lo turystůw sům pjesze cesty ze Szyńdźelńi, Szczyrku, Bystryj, Błatńij a przełynczy Karkoszczůnka.


text:
Wužiwarjo 64-bitoweho Windows, kotřiž Firefox sćahuja, móža našu 64-bitowu wersiju po standardźe dóstać. To rěka, zo wěsćišu wersiju Firefox dóstawaće, jednu, kotraž tež wjele mjenje spaduje. Kelko mjenje? W našich dotalnych testach Firefox na mašinach z 4 GB RAM abo wjace wo 39 % spaduje.
Kotry je rozdźěl mjez 32-bitowym a 64-bitowym?
Tu je najwažniše, štož dyrbiće wědźeć: 64-bitowe nałoženja móža wjace składa wužiwać a spaduja rědšo hač 32-bitowe nałoženja. Ze skokom wot 32 bitow do 64 bitow wěstotna funkcija z mjenom Address Space Layout Randomization (ASLR) lěpje funguje, zo by was před nadběhowarjemi škitał. Wužiwarjo Linux a macOS, njerudźće so, wužiwaće hižo Firefox, kotryž je za 64 bitow optimowany.
Kak móžeće 64-bitowy Firefox dóstać?
Jeli 64-bitowy Windows wužiwaće (tu móžeće to zwěsćić), maće snano hižo 64-bitowu wersiju Firefox. Přepruwujće swoju wersiju Firefox (we woknje „Wo Firefox“) a pytajće za „(32-bitowy)“ abo „(64-bitowy)“ za wersijowym čisłom:
- Jeli tam „(32-bitowy)“ steji a Firefox 56.0 abo starši wužiwaće, dóstanjeće při aktualizowanju na najnowšu wersiju Firefox awtomatisce 64-bitowu wersiju.
- Jeli tam „(32-bitowy)“ steji a Firefox 56.0.1 abo nowši wužiwaće, waš ličak snano minimalnemu składowemu žadanju za 64-bitowu wersiju njewotpowěduje (3 GB RAM abo wjace). Móžeće potom hišće 64-bitowy Firefox manuelnje instalować.


text:
Korla Awgust Kalich
Korla Awgust Kalich (němsce Karl August Kalich; * 10. julija 1844 w Lutyjecach, † 12. septembra 1900 we Woseču) bě serbski ewangelski farar a doktor filologije kaž tež z předsydu Maćicy Serbskeje w lětomaj 1894/95.
Narodźi so jako syn žiwnosćerja w Lutyjecach pola Hodźija a wopytowaše wot 1858 do 1865 Budyski gymnazij. Po tym studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju. Po studiju skutkowaše najprjedy jako farar w Hornim Wujězdźe (1872–81) a wot 1881 při Michałskej cyrkwi w Budyšinje. Wot 1895 hač do swojeje smjerće 1900 běše z fararjom a superintendentom we Wošecu.
W serbskim ewangelskim cyrkwinskim žiwjenju zastawaše wšelake zastojnstwa, tak nawjedowaše na přikład Serbske kandidatske towarstwo. W lěće 1865 zastupi do Maćicy Serbskeje a běše wot 1882 do 1894 jeje městopředsyda, 1894/95 tež předsyda.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Šołta: Kalich, Korla Awgust. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 243


text:
wuzwol sej rěč / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Wopisowanje
Symboliske a bajkowe powědančko »Kifko« ćerpa ze serbskeje bajkoweje folklory a starych časow.
Štó njeby znał tute dźiwne stworjenčko ze starych časow? Hač je to bój mjez Zagorskim knježkom Chójčku a Hrabowskim kralom Bólkom abo dołhe pytanje zmužiteho młodźenca Jolita za swojim zbožom, wšudźe a wšěm prěkuje »Kifko«.
Štó njeby znał tute dźiwne stworjenčko ze starych časow? Hač je to bój mjez Zagorskim knježkom Chójčku a Hrabowskim kralom Bólkom abo dołhe pytanje zmužiteho młodźenca Jolita za swojim zbožom, wšudźe a wšěm prěkuje »Kifko«.


text:
Klětu chce Młodźinske dźiwadło Serbskeho gymnazija Budyšin w NSLDź we wobłuku projekta Pop2go z towarstwom Kamjentny dom zhromadnu produkciju „Prěki – durich – loborka“ předstajić. Bosćan Nawka je so z nawodu šulerskeje skupiny Měrkom Brankačkom rozmołwjał.
Knježe Brankačko, kaž rěka, sće tule kooperaciju nastorčił. Kak je k tomu dóšło?
M. Brankačk: Po premjerje lońšeje inscenacije młodźinskeho dźiwadła „Kupa fantazije“ je mje intendant Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła Lutz Hillmann narěčał a měnił, zo dyrbjał přichodny projekt hišće wjetši a wobšěrniši być – něšto prawje wulke a „fecich“. W tym zwisku mi rjekny, zo móhli so snano w Budyskim Kamjentnym domje wobhonić, hdźež tohorunja wo tajkim wjeršku rozmysluja. Tuž sym so tam naprašował. Po pozitiwnej wotmołwje započach sej trochu hłowu łamać ...
A što bě wuslědk toho?


text:
Budyšin. Nowu wustajeńcu wotewru štwórtk, 8. oktobra, we 18 hodź. w Budyskej Serbskej kulturnej informaciji. W njej pokazaja mólby, rysowanki a skulptury wuměłca Jörga Tauscha, kiž je za swoje wobrazy Krabata mjez druhim w Chorwatskej slědźił. Na wotewrjenju přehladki předstaji Kulowski genealoga Hans-Jürgen Schröter zajimawostki wo wosobje Janka Šajatovića (Krabata).
Karty w muzeju widźeć
Budyšin. Delenki, horjenki, krale a dalše historiske hrajne karty steja w srjedźišću noweje kabinetneje wustajeńcy, kotraž je wot předwčerawšeje soboty w Muzeju Budyšin widźeć. Eksponaty pochadźeja hłownje z 18. a 19. lětstotka, najstarše objekty samo ze 16. lětstotka. Wosebitosć přehladki su hrajne karty z prěnjeje połojcy 19. lětstotka, kotrež su w dotal njeznatej ćišćerni hrajnych kartow w Budyšinje nastali. Pokazka wostanje hač do 17. januara přistupna.
Pančicy-Kukow. Po něhdźe dwěmaj lětomaj přestawki wot jutřišeho zaso hosći do Klóšterskeje stwički w Pančicach-Kukowje witaja. Kaž nowa wotnajerka Milena Vettrainowa zdźěli, budźe hosćenc wot 11 hodź. wočinjeny a zajimcy budu tam po karće wobjedować móc. Dokelž wjedrarjo rjane wjedro wěšća, budźe tež piwowa zahroda wočinjena a tam hosći wočakuje.
Na rybarski swjedźeń
Radwor. Kupowe towarstwo w Radworju zarjaduje na jutřišim swjatym dnju zaso swój tradicionalny rybarski swjedźeń při kupowym haće. Wot 10 hač do 13 hodź. maja wopytowarjo składnosć, sej runje popadnjene karpy kupić. Nimo toho poskićuja sušenu rybu. Štóž chcył na kupje wobjedować, móže tole tohorunja činić. Čłonojo kupoweho towarstwa poskićuja praženu rybu, hrochowu poliwku a rybičkowe całty.
Konjecy. Serbski muski chór Delany přeproša dalšich muži, kotřiž rady a rjenje spěwaja, na projektny spěwny wječor. Po dorěčenju z prěnimi nowymi spěwarjemi zetkaja so stajnje štwórtk w 19 hodź. w Konječanskej Burskej stwě, informuje zamołwity za projektny chór Alojs Langa. „Na nowych spěwarjow čaka a wjeseli so předsydstwo chóra Delany“, rěka w jeho zdźělence.
Na kulturny kónc tydźenja
Kulow. Štwórty raz wuhotuje towarstwo United Clubs for Kulow wot pjatka hač do njedźele w měsće kulturny kónc tydźenja při tamnišej piwarni. Zajutřišim, pjatk, w 20.30 hodź. pokazaja film „Der Ballon“, jednacy wo ćeknjenju dweju swójbow z wuchoda na zapad. Zastup płaći štyri eura. Sobotu přeproša wot 18.30 hodź. na winowy swjedźeń a live-hudźbu. Zastup je darmotny. Njedźelu wot 18 hodź. zakónča swjedźeń z kinom za dźěći a wobhladaja sej zhromadnje „Tatort“. Wšitke tři dny budźe ćělne derjeměće zaručene. Zajimcy njech přizjewja so pod telefonowym čisłom 0178/ 181 94 14.
Serbske Pazlicy. Kaž w Kulowje je so nětko tež Serbskopazličanske karnewalowe towarstwo rozsudźiło, koronapandemije dla lětuše póstniske zarjadowanja w Njebjelčanskej „Bjesadźe“ wotprajić. To woznamjenja, zo tam žane zahajenje karnewaloweje sezony njeswjeća a tež žanoho noweho princa njewuzwola. Hač so klětu k wjerškej póstniskeje sezony kapičkowe wječory a dalše ze zańdźenych lět zwučene zarjadowanja wotměja, tuchwilu hišće jasne njeje. Kaž ze Serbskopazličanskeho karnewaloweho towarstwa rěka, dyrbja najprjedy raz dalše wuwiće korony a z nim zwisowace postajenja hygieny wočaknyć.
Nowi spěwarjo rady witani
Konjecy. Serbski muski chór Delany přeproša dalšich muži, kotřiž rady a rjenje spěwaja, na projektny spěwny wječor. Po dorěčenju z prěnimi nowymi spěwarjemi zetkaja so stajnje štwórtk w 19 hodź. w Konječanskej Burskej stwě, informuje zamołwity za projektny chór Alojs Langa. „Na nowych spěwarjow čaka a wjeseli so předsydstwo chóra Delany“, rěka w jeho zdźělence.
Kulturna zyma wupadnje
Němske Pazlicy (SN). Němskopazličanske stanowanišćo při wulkim haće je woblubowane. Lětsa móžachu w lěću nimo swójbow wosebje šulerjow witać, kotřiž tam po zakónčenju 10. lětnika abo po abiturje w skupinkach stanowachu. Sezona pak njeje hišće nimo. Jedyn z wjerškow budźe přichodnu sobotu, 3. oktobra, tradicionalny rybarski swjedźeń, zwjazany z dnjom wotewrjeneho campa. Hižo nětko planuja w syći za dźěćace a młodźinske dźěło w Biskopicach přebywanje dźesać- do 16lětnych, tež serbskich dorostowacych w krasnym arealu při Němskopazličanskim haće.
Wodźenja w zwěrjencu
Wojerecy (SN). Prawidłownje přeprošuja we Wojerowskim zwěrjencu na wosebite wodźenja, hdźež móža zajimcy tež za kulisy pohladać. Tak wotmě so njedawno wodźenje „Dobru nóc, zwěrjenco“. Dožiwić móžachu dźěći a jich starši kaž tež dalši, što so stawa, hdyž durje coologiskeje zahrody wječor za wopytowarjow zamknu. Hladarjam poboku móža zajimcy tohorunja 3. oktobra wot 8 hodź. dožiwić, kak zwěrjenc wotući. Coologiska pedagogowka Silke Kühn runja lawam a wopicam hižo na holcy a hólcow čakaja.
Kamjenc. Lessingowy gymnazij w Kamjencu budźe powjetšeny. Krajnoradny zarjad Budyšin, nošer kubłanišća, přeprosy na połoženje zakładneho kamjenja pjatk, 25. septembra, w 13 hodź. na Henselowej.
Wo stawiznach so rozmołwjeć
Biskopicy. Budyski wokrjesny zwjazk žónskeje unije dopomina z diskusiju na minjene 30 lět. Zarjadowanje na temu „Dopomnjenki – rozmołwy k 30. róčnicy němskeje jednoty“ wotměje so dźensa w 19 hodź. w klubowni Biskopičanskeho hotela Evabrunnen. Něhdyša zapósłanča poslednjeje swobodnje woleneje Ludoweje komory NDR a pozdźiša zapósłanča CDU zwjazkoweho sejma Marja Michałkowa poda zawodne słowa do temy. W naslědnej diskusiji chcedźa so wobdźělnicy rozmołwjeć wo wosobinskich dopomnjenkach a začućach za čas před 30 lětami, kotryž žiwjenje wobydlerjow Němskeje hač do dźensnišeho wobwliwuje.
Čitanje w galeriji
Budyšin. Zhromadnje ze swójskim zawodom za wotstronjenje wopłóčkow a ze zawodom za energiju a wodu chce město Budyšin Paulijowu hasu wutwarić. Tam maja so wodowody kaž tež zastaranje z milinu a pitnej wodu wobnowić. Wulke diskusije zbudźiło pak je, kak ze štomami wobchadźeć, kotrež při dróze steja. Detailowany posudk štomy nastupajo twori nětko zakład namjetowaneho planowanja. 28. septembra chcedźa je měšćanske zarjadnistwo a zawodaj mějićelam ležownosćow na Paulijowej, kotraž leži w tak mjenowanej wilowej štwórći Budyšina, předstajić. Dalši zajimcy su na zarjadowanje, kotrež započnje so we 18 hodź. w Budyskej sukelnicy, witani. Wobmjezowaneje ličby městnow dla je přizjewjenje pod abo pod tel. čo. 03591/ 534 251 nuznje trěbne.
Magiski próh nimale překročeny


text:
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«