text:
Jan Wałtar
Jan Wałtar (němsce Johannes Walther; * 2. januara 1860 w Burkhardtswaldźe pola Drježdźan † 5. decembra 1921 w Njeswačidle) bě ewangelsko-lutherski farar a serbski basnik němskeho pochada.
Wałtar bě rodźeny Němc, kiž pak so serbskej rěči a serbskemu ludej tak přichili, zo bu z njeho serbski basnik a spisowaćel zahorjenych serbskich wótčinskich basni (Hymna, Mój ludo serbski). Je epigon Ćišinskeho, něžny sonjer bohateho začuwanja, basnik přirody, lubosće, ćicheho styska a žedźenja. Swoje basnje wuda w zběrcy "Za dušu a wutrobu" (1897). Přesta potom basnić a hakle za čas Prěnjeje swětoweje wójny pokazowachu so zaso jeho wjerše – najbóle nabožneho, swjedźenskeho a składnostneho razu – w Pomhaj Bóh a w Serbskich Nowinach.
Po nawuknjenju serbšćiny při Imišowym seminarje w Hodźiju nastupi w lěće 1885 městno jako farski wikar we Łazu. Wot 1887 bě z fararjom we tehdy hišće přewažnje serbskej Wóslinčanskej wosadźe. Wot tam jeho po smjerći fararja Jakuba w lěće 1906 do Njeswačanskeje wosady powołachu.
Jan Wałtar bě z fararjom w Njeswačidle, hdźež bu dnja 7. decembra 1921 pochowany.
SpisyWobdźěłać
- Sprache und Volksdichtung der Wenden. W: Robert Wuttke (wud.): Sächsische Volkskunde. Drježdźany 1900, str. 313–330.
ŽórłaWobdźěłać
- Josef Páta: Lužickosrbská čítanka, online


c: text/html

text:
Wjelganocno Wyspa
Spůłrzyndne: 28°10' S 109°25' W
Wjelganocno Wyspa (szpań. Isla de Pascua, Territorio Especial de Isla de Pascua, polinez. Rapa Nui, ang. Easter Island)- wyspa na Pokojnym Uoceańe, we uůnygo połedńowyj tajli. Przinoleży do Czile, do regijůńu Valparaíso. Mo 163,6 km² wjyrchu a podug danych ze 2011 roku půmjyszkiwało sam 5035 ludźi. Jedźino mjejscowość na wyspje to Hanga Roa. Je rozlygowano 3600 km na zachůd uod brzygu Czile a 2078 km uod nojbliższygo inkszygo půmjyszkiwanygo lůndu - wyspy Pitcairn. 70% mjyszkańcůw sam to Polinezyjczyki.
Wyspa znůmo skiż wjelgich kamjynnych gowůw, mjanowanych moai. Mjano mo skiż uůnyj uoddekńyńćo lo Ojropejczykůw bez Ńiderlanczykůw we wjelgonocno ńedźela, 5 kwjetńa 1722.
Wyspa je sztrefům wolnům uod dowek a gospodarka sam je uoparto na turystyce.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
NYDEK Rok z rokym sie zeszeł a owce od gazdy Milerskigo zaś obrosły wełnóm i musiały sie ostrzigać. Tymu w Nydku pod Ostrym w sobote zorganizowali Majstrowstwa Góroli w strziganiu owiec. Głównymi organizatorami sóm spółka Koliba z Ogniskiem Górali Śląskich, MK PZKO w Nydku, Gmina Nydek, SCHOK oraz nydeccy gazdowie w czele z Michałym Milerskim.
Do Nydku sie zjechało sześć odważnych strzigoczy z całych Czech, miyndzy nimi była aji jedna baba. Jyny jedyn był tustela, Martin Szmek z Bystrzice, bo zbytek – albo narzyko na krziża, albo twierdzóm, że sóm już starzi i niech to robióm młodzi. Tyn nejmłodszy gibczok, Michał Staszowski, zamiast strzigać owce u gazdy Milerskigo v Nydku, tak se odjechoł szlifować skijarskóm forme do hale do Belgie.
Owce posłósznie czakajóm w koszorze na strzigani.
Gaździno wszystki ostrzigane owce porzóndnie zapisowała.
Do pumocy miała szwarne dziywczacko.
Ku strziganiu grała kapela Bezmiana.
„A teraz ku zasadóm mistrzostw: każdo ostrzigano owca – jedna kryska, minusowe punkty bedymy pisać za niewypici półki, pokaleczyni owce, za fest posmolónóm owce, wóm punkty przirachujymy,“ dodoł Michał Milerski.
Strzigało sie ryncznie…
…aji maszynkami.
Zadowolóny gazda se styrcził rynke do kapsy i komentowoł robote strzigoczy. To mu szło strasznie fajnie.
Potym sóm chycił nożyce do rynki i pokozoł, że aji ón umiy owce ostrzigać. Kapke owce postrzigoł. Gaździna rane zastrzikała dezynfekcjóm.
Ważnóm funkcje przi strziganiu majóm podowocze owiec. „Każdy rok muszymy pytać nowych, bo to je tako drzina, że dalszi rok sie nóm już nie dajóm napytać,“ zdradziła gaździno.
Chłapcy nie wiedzieli do czego idóm. Ale za chwile sie z nich loło, jakoby lecieli maraton.
Byli przeokropnie radzi, jak gazda nakozoł pauze na piwo.
Gaździno strigoczi poczynstowała dobróm miodulóm.
Trómbitaszi przijechali nieskoro, za to prziniyśli gazdowi cosi ostrzejszigo.
Za niecałe dwie godziny był koszor prózny…
…a owce paradnie chodziły ostrzigane po pasiónku.
„Była to fuszka, dobre, że uż je kóniec, tak sie nie spocymy ani na treningu z fuzbalu,“ radowali sie chłapcy z próznego koszora.
Zwiedawych prziszło strasznie moc.
Potym wszyscy mógli zasiednyć na słómie do amfiteatru i oglóndać, co sie na scenie dzieje.
Gazda ogłosił wyniki. Wygroł Vlasta Bišop – przewodniczący strzigoczy w Czeski Republice, drugi był Karel Švarc, kiery je Mistrzym Czech we strziganiu owiec. Trzeci skończył Martin Szmek z Bystrzice.
Nejlepi sie miała ale gaździno, bo jóm wszycy wycałowali a wyściskali.
Zaśpiywali i zagrali Trómbitáši Štefánikovci, Stano Otruba, Zuzana Čyžová.
Helo, helo, Helynko – na całego hókły Lipkorki, aż gynsio skura naskakowała.
Piosynki z Dołów prziwiyźli Kamraci, przijechali aji z Kamratkami, bo bez nich by byli jyny tak na pół.
Było co zjeść…
…aji wypić.
Zadowolóny gazda se kroczo hore na hale.


text:
Sportowe wubědźowanje
Na kóždolětnym sportowym wubědźowanju “Dwupólna hra” wobdźěli so tež naša Ralbičan serbska zakładna šula. Dźesać šulerjow 4. lětnika dojědźe sej lětsa do Chróšćan sportoweje hale. Tam čakachu hižo zastupjerjo 4. lětnikow z Halštrowa, Pančic-Kukowa, Worklec a hosćićelskeje šule z Chrósćic. Z wulkej napjatosću a zahorjeni wojowachu mustwa šulow napřećo sebi. Na kóncu docpě mustwo z Halštrowa 1. městno. Ralbičan mustwo wudoby sej 3. městno. Wšěm wobdźělnikam wutrobnu gratulaciju a sportej zdar!


text:
Moderne na přichod wusměrjene nowe stejnišćo za krajnoradny zarjad
Zhorjelc (AK/SN). Zhorjelski wokrjes rozšěrja hač do lěta 2024 swójski krajnoradny zarjad na moderne a na přichod wusměrjene zarjadniske stejnišćo, hdźež budźe městno za cyłkownje 730 sobudźěłaćerjow. Na Zhorjelskej Dwórnišćowej, Berlinskej a Salomonowej dróze budu wažne wobłuki kaž wobydlerski zarjad, wotrjady za přizjewjenje jězdźidłow, bydlenski pjenjez, młodźinski zarjad a jobowy center koncentrowane. Nimo toho nastanu w Lubiju, Běłej Wodźe a Žitawje wobydlerske běrowy. Mjeńše wotdźěle zarjadniskeho dźěła maja so tež w Nowosólcu-Hródku, Mužakowje, Rózborku a Ebersbachu-Neugersdorfje zarjadować. „Chcemy wobydlerjam bóle bliske być a je docpěć. Wobłuki kaž strowotniski zarjad, weterinarny zarjad, přirodoškit a wobswět dźěłaja přichodnje bóle digitalnje z elektroniskimi aktami. Kročimy na prawym puću“, wuzběhny krajny rada wokrjesa Bernd Lange (CDU) minjenu srjedu w Zhorjelcu.


text:
Mōngolski najŏzd na Ślōnsk
Mōngolski najŏzd na Ślōnsk – atak Mōngołōw na Ślōnsk pod kōmyndōm Bajdara we 1241 roku[1].
Geneza[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Mōngołowie pochodziyli ze postrzodkowyj Azyje, kaj we 1206 roku stworzili kōnfederacyjo plymiynno i ôd tego czasu wartko podbiyli ôgrōmne teryny ôd Pacyfiku na wschodzie, aż do wschodnij Ojropy na zachodzie.
Inwazyjo na Ślōnsk to była tajla dywersyje, żeby swiōnzać ojropejske siyły na czas, jak Tatarzi prōbowali podbić Madziary.
Ciōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pod kōniec marca 1241 roku po zniszczyniu połedniowyj Polski na Ślōnsk ze wschodu weszli Mōngołowie. 20 marca biyli sie pod Raciborzym ze wojskym ôd ôpolskigo princa Mieszka Rubego, a na poczōntku kwietnia pod Ôpolym ze wojokami ôd Władysława ôpolskigo.
W tym czasie ślōnski princ Hynryk Pobożny nakozoł zebrać sie wojskōm ze rozmajtych strōn kole Legnice. Mōngołowie nojprzōd chcieli weznōńć Wrocław, ale jak sie dowiedzieli, że w jejich strōna idzie armijo czesko, to postanowiyli wartko rozbić wojska ôd Hynryka[1].
Batalijŏ pod Legnicōm[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnzocy i Mōngołowie sie trefiyli we Legnickim Polu 9 kwietnia. Srogość ôbōch armiji sie roztōmajcie rachuje, ale nojpewnij miały po kole 8000 wojokōw.
We ślōnskij armiji były ôddziały ze Dolnego i Gōrnego Ślōnska, Morawy, Wielkopolski. Byli tyż Bajerocy ze Złotoryje i trocha auslyndzkich nojymnikōw.
We bataliji Mōngołowie użyli dymnyj zasłōny, co dziynki nij zmylyły ojropejske wojsko. Jak tajla mōngolskigo wojska zaczła udować, że sie cofie, to rycerstwo poszło za nim i ôddzielyło sie ôd infanteryje. Tatarzi wtynczos weszli miyndzy ôbie tajle, i pokōnali ich jedna po drugij.
Princa Hynryka chyciyli Tatarzi, jak prōbowoł uciec ze trzyma rycerzami. Utli mu gowa i paradziyli z niōm na włōczni pod murami Legnice[1].
Przipisy
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Jasiński Tomasz, Przerwany Hejnał, Kraków 1988.
- Stanisław Szczur, Średniowiecze, Kraków 2007.
- Stefan Krakowski, Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku, wyd. MON 1956, str. 119–170.


text:
Sobotu, 10. septembra 2022, zetkaja so serbske kubłarki wšelakich kubłanišćow k cyłodnjowskemu kubłanskemu wulětej Rěčneho centruma WITAJ na Horach pola Wojerec. Tam wopytaja kubłanišćo „Lutki“, kotrež je w nošerstwje gmejny Halštrowska Hola, hdźež budu jim tamniše kubłarki wo swojim serbskorěčnym kubłanju dźěći w žłobiku a pěstowarni rozprawjeć a kubłanišćo pokazać. Nimo toho budu so kubłarki z nowym wobšěrnym didaktiskim materialom RCW k temje „Dźemy do lěsa“ zaběrać. Na małym pućowanju zhonja wo prócowanjach wo serbskosć we wsy a regionje a podadźa so na kóncu do Patokec kładźiteje bróžnje z wustajeńcu k nałožkam a rjemjesłam Serbow a wuměłskich artefaktow knjenje Patokoweje.
Kubłanska wuprawa serbskich kubłarkow a kubłarjow
By obersorb|2022-09-07T12:00:50+00:00September 7th, 2022|Uncategorized @sb|Kommentare deaktiviert für Kubłanska wuprawa serbskich kubłarkow a kubłarjow


text:
Jak dziołcha kōńczyła te pielyngniarski nauki, to ȏbiecali, co pojadōm na pora dni na wycieczka nad morze abo na Mazury, ale nojprzōd trza bōło znojś „spōnsora” coby za taki luksusy zapłaciōł. No i tyn „spōnsor” sie trefiył pryndzy niż se myśleli. Szpital na Glywicki mioł swōj autobus, ale mało tam ś niego korzystali, bezto sie szkoła ś nimi gibko dogodała. Potym uzbiyrali jeszcze kajś pora groszy, a reszta sami ôjcowie dopłaciyli, coby se ôd nich dziecka mōgły tym wielki świat ȏbejrzeć. Autobus hnet bōł połny. Jechały nim praje same dziołchy, bo synkōw na roku było yno trzech. Jak stowali we myjszych miejscowościach żodyn sie na nich ani niy podziwoł, ale tak na trzeci dziyń przijechali do Olsztyna (tego na Warmii), a stanyli tym autobusym na jakimsik placu we cyntrum. Jeszcze niy wyleźli, a tu dali pozōr, że miejscowe ludzie cosik pokazujom na jejich autocar.
- Isto we tyj wsi kaj my spali, nos kery gōwnym ôbszmarowoł! – padoł jedyn synek, a drugi wyskoczył zaroz na dwōr, coby sie na to podziwać.
We tym momyncie ci co kōnsek ôd tego autobusa stoli, a tak palcami na niygo pokozowali, ôdskoczyli a uciykli. A tyn synek, co prziszoł ze dworu nazōd, mioł tako macha, jakby mu za kragel kapało, a yno wystynkoł:
- Idźcie se ôbejrzeć, co tam stoji napisane...
To co tam stoło to już stykło, coby sklepy przed nimi pozawiyrali, a ludzie ze drōgi sie potraciyli! Dziołszyska sie wkurziły, a padały szoferowi, coby stanył nojlepi na rynku, bo ône muszōm sie ze tym piyknym miastym rozłōnczyć choćby yno ze autobusa.
Jak wele nich przechodziyła wielgo wycieczka ze przewodniczkōm , dziołchy zaczły nojprzōd machy strzylać, a potym sie jeszcze niby się prać , a narobiyły przi tym takigo butlu, że ludzie pouciekali a pokryli sie we sklepach a barach. Keryś zazwoniōł po milicyjo, ale tyż sie trzimała ôd nich z daleka. Ô nic sie niy pytali yno bez megafōn nakozali szoferowi jechać we kierunku granice miasta, a dziepiyro tam stanyli a potym pojechali nazōd.
Na szczyńśći to bōł yno jedyn taki incidynt, a reszta wycieczki bōła udano.
Grymlino
P.S. Podziynkowani do panoczka Alojza Zimōńczyka za pōmōc we ślōnski korekcie.


text:
Južo w januarje togo lěta jo mě dojśpiła tužna powěsć wó smjerśi japańskeje slawistki a dobreje pśijaśelki prof. dr. Keiko Mitani. Keiko Mitani njejo jano była pśijaśelka, ale teke procowaŕka za serbstwo. Južo w lěśe 1986 som ju póznała na mjazynarodnem ferialnem kursu słowjeńšćiny w Ljubljanje. A z togo casa smej byłej wusko zwězanej. Na swójich slěźeńskich drogowanjach do Europy jo była Keiko pśecej mój gósć a ja som teke měła tu wósebnu cesć, jej woglědaś w Japańskej na Tokio uniwersiśe a tam se wobźěliś na jadnom slawistiskem sympoziumje a teke pódawaś mały rěcny kurs dolnoserbšćiny za jeje studentow. A njejsom se mało źiwała, až pilne japańske studenty su mógali serbski rozměś, cytaś a zdźěla powědaś. To jo jim teke dr. Keiko Mitani do wutšoby połožyła.Prof. dr. Keiko Mitani (1957–2022) Foto: Madlena Norberg
Dr. Mitani jo była pśipóznata slawistka w Japańskej a jo sobu nawjedowała slěźenje z wusměrjenim na rusku rěc a rěcy srjejźneje a pódzajtšneje Europy. Jeje wósobinske śěžyšćo jo była chorwatšćina, kótaruž bě- šo na uniwersiśe w Zagrebje w lětoma 1986–1988 studěrowała. Krotko za tym jo promowěrowała wó aspektowem systemje w chorwatšćinje. Pówołańske žywjenje jo zachopiła ako docentka na uniwersitoma Tsukuba a pózdźej Kyoto. Na drugej jo se habilitěrowała z temu: »Studije k strukturje a funkciji nominalnych frazow w rušćinje«. W lěśe 2005 jo se jej pósćił titel profesor a wót lěta 2013 jo statkowała na uniwersiśe w Tokio na instituśe za slawistiku. W lěśe 2011 jo publicěrowała »Zawjeźenje do słowjańskich rěcow« – klasikaŕ w japańskej slawistice. Dr. Mitani jo se wušej togo we wšakich funkcijach zaběrała z rozšyrjenim wědy wó słowjańskich rěcach a kulturach w Japańskej a jo z lubosću a sćerpnosću młodu generaciju slawistow wuwucowała a pódpěrowała. Cas žywjenja jo źěłała na pólu slawistiki a linguistiki a jo se pśez swóje publikacije wudobyła pśipóznate městno w japańskej slawistice. Do stawiznow sorabistiki pak jo se wóna zapisała ze swójim w lěśe 2003 wózjawjonym »Górnoserbsko-japańskim słownikom«. Z nim jo dokumentěrowała swóje serbske znaśa a teke zajmy. Wóna pak njejo jano powědała górnoserbski, ale teke dolnoserbski!
Slědujuca lawdacija jo se źaržała pśi góźbje wótwórjenja wustajeńce »Woblica – Antlitze« z twóŕbami Lejny Theurichoweje, kótaraž jo była wiźeś do 8. julija w Serbskem domje w Chóśebuzu.
Lejna Theurichowa póchada z Górneje Łužyce a jo źinsa žywa w Drježdźanach. Póznała som ju wokoło lěta 2000 how w Serbskem domje ako sobuźěłaśeŕku Domowinskeje župy Dolna Łužyca. Pózdźej som zgóniła, až jo wóna była wuspěšna tekstilna wugótowaŕka – desinaterka w tegdy znatem chóśebuskem tekstilnem kombinaśe TKC. Tak som se wótergi pśedstajiła, až mam snaź sukno, kótarež jo wóna napórała, a to by zawěsće wjelgin rědne było…
Jo, desinatery su definitiwnje wuměłce. Ale wšykne njejsu rownocasnje mólarje. Ale ako mólaŕku zmakajomy Lejnu Theurichowu z jeje drugeju personalneju wustajeńcu w Serbskem domje. A ja mógu se hyšći derje dopomnjeś na prědnu. To su byli rowno take bejnje barwojte wobraze a serbske impresije.
Lejna jo južo w šuli zachopiła mólowaś. Jeje ceptaŕ jo był znaty, bóžko južo zamrěty serbski mólaŕ Jan Buk. Wón jo jej gronił: »To jo dobre, Lenka, ale to hyšći njedosega.« To jo se Lenka k wutšobje brała. Pówołański ako teke pó hobbyju. Lejnina pówołańska droga běšo teke z wuměłstwom zwězana, ale w drugem zmysle, w eksistencielnem. Mólowanje jo wóstało jeje hobby. Ale zawěsće su se z teje kombinacije póstajali synergijowe efekty.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.


text:
Denali
Denali (athapaska: „ten wusoki“ abo „ten wjeliki“, něga Mount McKinley) jo z 6198 meterami nejwuša góra Alaski, Zjadnośonych statow a cełeje Pódpołnocneje Ameriki.
Wót 1917 do 2015 jo była góra oficielnje pomjenjowana pó 1901 zamordowanem prezidenśe William McKinley.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wjeršk Alaskaskego rjeśaza namaka se něźi 200 kilometrow pódpołnocnje alaskaskeje stolicy Anchorage w narodnem parku ze samskim mjenim. Dla izolěrowanego połoženja jo Denali góra z nejwušym reliefom na swěśe, to groni až njejo drugeje góry, kótaraž wustupujo tak wusoko ze swójeje wokoliny. Z teje pśicyny płaśi teke ako jadna z górow z nejwěcej ekstremneju klimu, charakterizěrowaneju pśez mócne wichory (cesto nad 120 km/h), špatne wjedro a wósebnje niske temperatury, w ekstremnych padach pód −60°C. W zymskich mjasecach wjejo jetstream z wěcej ako 160 km/h pśez góru. Smyckowańska sezona trajo wót apryla do junija.
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Prědne dokumentěrowane naspomnjenje góry póchada wót britiskego nadejźarja George Vancouver z lěta 1794. Ako prědny dośěgnu dnja 7. junija 1913 amerisko-britiski slěźaŕ Hudson Stuck a alaskaski alpinist Henry Peter Karstens z dwěma indiańskima pśewóźowarjoma wjeršk.


text:
Čehodla serbsce? Cyle jasnje!
Serbska rěč a kultura słušatej runje tak, kaž Łužiska jězorina, Łužiske hory abo tykowane domy k Łužicy.Za mnohich tu bydlacych stej serbska rěč a kultura zakładaj identity, dźělej swójskeje tradicije abo samo maćerna rěč. Wonej słušatej z dawnych časow k wšědnemu dnjej w našej domiznje. Tež dźensa je serbšćina we Łužiskich městach a wjeskach žiwa rěč a so wšědnje nałožuje. Wona je němčinje runohódna a přez Saksku wustawu škitana.
Serbska kultura słuša k Łužicy a je wažny dźěl našeho kulturneho bohatstwa.
Tohodla je za nas CDU samozrozumliwe, zo naš wólbny program a wólbne materialije tež w serbskej rěči wozjewimy. Chcemy z tym pomhać, rěčne rumy serbskeho ludu aktiwnje zdźeržeć.


text:
Ta historyjo zdarziła sie jakosik na podzim. Starzika isto brała jakosik gripa, bo mu sie niy chciało stować i ȏbudziył sie dziepiyro, kej bōło już pōł szōstyj! Ȏblyk sie roz -dwa i za trzićwierci godziny bōł już na drodze ku Baranowicōm. Kole krziża na Zostawie potkoł jednygo chopa, co tyż szeł we tym samym kerōnku, bo mioł pole miyndzi Osinami a Baranowicami. Droga dobrze oba znali i chocioż bōło jeszcze troszka cima, a nad łōnkami wisiała leko mgła, poszli na przijmo, miasto drogōm. Na łōnkach, kaj teroz stoji kościōł „Miłosierdzia Bożego” (Żory, os. W. Skorskiego), dycki trza było dować fest pozor, bo tam wielgi bażoły były! Bezto starziki szli pomału, a trowa, co bōła siwo ȏd mrozu skrzipiała im pod nogami. Coby sie im droga niy ciōngła, pogadywali se ȏ tym, co jeszcze trza zrobić przed zimom na roli. Ȏroz posłyszeli wielgi lamynt:
- Ludziczki kochane je sam gdo? Kaj jo je? Skond jo sie sam wziyna? Ȏdezwijcie sie kery!
- Głos słychać, baby niy widać! – zawołoł na głos tyn chop ze Zostawy.– Kaj żeście sōm babeczko, bo my wos niy widzymy...
- Jo myśla, że kajsik blisko wos, panoczki, zaroz na lewo mōm jakiś krzok a za nim stary mostek bez gelyndra...
- Ȏstońcie tam, my zaroz ku wōm przidymy! – padoł mōj starzik a skryncioł na prawo i za kwila chopy uwidzieli niywielgo baba we nocnyj koszuli, co siydziała pod krzokiym kaliny a fest dzwoniyła zymbami.
- Ȏkradli wos, napadli, łachy zebrali? – dopytywoł sie tyn chop ze Zostawy.
- Jo niy wiym skōnd jo sie sam wziyna! – rozbeczała sie baba.
- Jako to? Nic niy pamiyntocie? – dopytywali sie chopy.
- Nic a nic, jo sie wczora kładła spać do swojigo łōżka we Pszczynie, a dzisio, żech sie sam ōbudziyła ze zimy, a niy wiym ani kaj żech je!
- Sōm żeście wele drogi ze Żorōw na Baranowice ! - ȏdpedzioł mōj starzik a doł tyj istnej chleba a gorkigo tyju, a potym zakludzioł jōm do nojbliższyj chałpy.
Grymlino


text:
Przi fojerze
Kaj sie podzioły te downe czasy,
Jak my sie bawić jeszcze umieli?
Lata młodości ojcow naszych.
Inakszy wtedy było, weseli.
Jak yno prziszła już zaś sobota,
To my w zegrodce mieli fojera,
Somsiady prziszły zaroz z za płota.
Muzyka grała nom z adaptera,
Abo na cyji starzik przigrywoł,
Jak mu pololi setka gorzoły.
Co kery wypiył, to lepszy śpiywoł
I baby chłopom przi tym tyż przoły.
Dziecka patyki z wusztym trzimały,
Uciechy było przi tym za tela
I tak wieczory całe mijały,
Czynsto do rana aże w niedziela.
Jak już kokoty pioć zaczynały,
To sie impreza kończyć musiała,
Bo sie nom oczka już zamykały,
A do kościoła trza iść bezmała.
Bez cały tydziyń była robota,
Na wsi jom było dycko za tela,
Ale jak prziszła yno sobota,
Muzyka grała już z adaptera.
Trza nom odnowić te tradycyje,
Dzieckom pokozać, jako sie bawić,
Czas powyciongać ze szrankow cyje,
Tak niy mogymy tego zostawić.
Jak zaniedbomy nasza powinność,
Niy przekożymy starych zwyczajow,
To one wartko przeca zaginom.
Bo skond ci młodzi uczyć sie majom?


text:
Polokwane
Spůłrzyndne: 23°54' S 29°27' E Polokwane to je mjasto we Republice Połedńowyj Afriki, stolica prowincyji Limpopo. Podug danych ze 2003 roku, mjoło przez 440 tyś. mjyszkańcůw. Je uůne uostrzodkem fedrowańo djamyntůw. Założůne uod Burůw we 1886 roku pode mjanym Pietersburg, uod generała Piet Jouberta. W czas burskich wojnůw bůło uůne stolicům Transwalu. Teroźńe mjano mjasto dostoło we 2003 roku, wroz ze inkszymi mjastůma, kerych mjana bůły kojarzůne ze poliykům apertheidu. We 2010 roku we Polokwane bydům grane szpile Mistrzostw Śwjata we Fusbalu.


text:
Jan Evangelista Purkyně
Jan Evangelista Purkyně (* 17. decembra 1787 w Libochovicach; † 28. julija 1869 w Praze) bě fyziolog a horliwy Čěch a Słowjan.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Purkyně so 1822 na profesora fyziologije na Wrócławsku uniwersitu powoła, hdźež wutworješe samostatny fyziologiski institut. Wot lěta 1850 běše profesor fyziologije na uniwersiće w Praze. Purkyně wučeše pola sebje doma studentow čěsku rěč a organizowaše słowjanske studentske kružki.
Mjez druhim na initiatiwu Smolerja załoži so we Wrócławju 1838 Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče ze serbskim a němskim wotrjadom. Přez tute towarstwo zeznajomni so Purkyně ze Smolerjom, kotryž běše pozdźiši wučer swojeju synow Emanuela a Karla a jeho knihownik. Za čas studija Smolerja we Wrócławju, běše Purkyně jeho najwažniši spěchowar a skrući jeho narodne wědomje. Smoler bydleše zdźěla tež pola njeho doma, nawuknje wot njeho čěšćinu a zezna so z čěskej kulturu. Mjez lětami 1840 do 1849 běše Purkyně protektor Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče. Wón haješe tež zwisk z Jordanom a wopyta w Praze zhromadźizny Serbowki.
Purkyně napisa wjele nastawkow wo Słowjanach, w kotrychž je tež Serbow naspominał.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Petr: Purkyně, Jan Evangelista. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 458.


text:
Slepjanski wjesnjanosta Reinhard Bork, kiž je mjeztym z 69 lět stary, poda so na wuměnk. Wobydlerjo dyrbja tuž lětsa noweho nawodu gmejny wolić.
Slepo (AK/SN). Prěni termin za wólby noweho Slepjanskeho wjesnjanosty je njedźela, 1. nowember 2020. Jeli su wjacori kandidaća, a žadyn z nich wjetšinu hłosow njedocpěje, dyrbja wobydlerjo dalši króć wolić, a to dwaj tydźenjej pozdźišo, 15. nowembra. Wobaj terminaj je gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju jednohłósnje wobzamknyła. Zdobom su postajili, zo Jörg Funda (CDU) wot 1. awgusta zastojnstwo wjesnjanosty hač k wólbam přechodnje přewozmje. Tuchwilny zastupowacy wjesnjanosta budźe w tym času gmejnu nawjedować.


text: Wjeselu so, zo w telewiziji RBB husćišo naspomnjeja njeněmski pochad mjenow sydlišćow, hdyž so małe wsy Braniborskeje ze słowjanskim mjenom za wječorne krótkoreportaže wulosuja. Na njedawnym 27. filmowym festiwalu w Choćebuzu bě – njedosahajcy spěchowany – serbski film nahladnje zastupjeny. Wosebity sympozij wěnowaše so zachowanju serbskich filmow přichodnym generacijam. Potom je była premjera třidźělneho filma wo zažnych stawiznach Słowjanow w Němskej. Hornjoserbsku wersiju ma MDR a delnjoserbsku RBB. Němskorěčnu wersiju su zhotowili za sćelak ARTE.


text: Ralbicy (aha/SN). K mało wjesnym hosćencam w Delanach słuša tón Šołćic swójby w Ralbicach. Po přewróće Pawoł Šołta z mandźelskej Marju wo tym rozmyslowaše, na městnje swójskeho zahrodnistwa natwarić kehelernju. Spočatnu wiziju zwoprawdźić wšak wopokaza so jako wulke wužadanje. Bjez spěchowanskich srědkow daštaj so do dźěła, a tam, hdźež stejachu wot lěta 1981 rostlinarnje, natwarištaj modernu kehelernju z dwěmaj čaromaj. Na městnje něhdyšeje hródźe nasta přijomnje wuhotowana hóstna stwa, kotrejž přizamkuje so swjedźenska stwa za něhdźe 50 ludźi. Po dźěłapołnymaj lětomaj móžeštaj wonaj krótko do hód 1999 prěnich hosći witać. Bě to lajska dźiwadłowa skupina Šunow-Konjecy, kotraž swoju adwentničku swjećeše. Spěšnje rozšěri so powěsć, zo móžeš w nowym Ralbičanskim hosćencu derje pojěsć a so zabawjeć. Marju Šołćinu sej mjeztym jako wuběrnu kucharku chwala, hdyž swjeća tam slěborny abo złoty kwas, narodniny a dalše swjedźenje.


text:
wopisanje produkta
Scholze, Dorothea
Jank a Majka w njebjesach • CD
słuchohra, režija: Madleńka Šołćic, titulna ilustracija: Friederike Ablang
Na torhošću wosrjedź stareho města je dźeń do patoržicy hołk a tołk. Jank a Majka chcetaj pódla być a z hoberskim kołom sobu jěć. Tola nimataj pjenjezy! Poskajće, kak so jimaj to přiwšěm poradźi, što so při tym stanje a štó jimaj na kóncu z wulkeje nuzy pomha. Beno Škoda a Marta Měrćinkec staj Jankej a Majce swój hłós dałoj. Běštaj z režiserku Madleńku Šołćic a z dźiwadźelnikami Andreju Bulankowej, Marianom Bulankom, Měrkom Brankačkom a Juliju Jankowscynej w zwukowym studiju, hdźež su powědku za młodych słucharjow do mikrofona čitali a nahrawali.


text:
Spomnjeśa pśi drogowanju pó pówóstankach zniconeje serbskeje jsy
Wótery raz ga som w 1990ych lětach k swěźenjam we Łakomej woglědał, swěźenje a zmužnosć młodych luźi wobźiwował, kótarež běchu žedne z dwórow teje spušćoneje, abo lěpjej gronjone njedobrowólnje wusedloneje jsy wobsajźili, aby ju žywu źaržali. Někotare z nowych sedlarjow njejsu jano kšasnu wokolnu pśirodu, ale teke serbske nałogi a serbsku rěc woplěwali. To som z wjaselim zawupytnuł. Na jadnom ze swěźenjow som za nich a gósći na dwórje pśed »kulturneju brožnju« prezentěrował toflowu wustajeńcu wó stawiznach Serbow.
Pśi góźbje lětosnego Łakomskego swěźenja sobotu, dnja 11. junija, na kšomje nastawajucego »Chóśebuskego pódzajtšnego jazora« (oficialnje: Cottbuser Ostsee) jo Renej Šuster wót Zeleneje ligi kupku něźi 25 zajmcow wjadł pó pówóstankach zniconeje jsy Łakomeje. Wopor jamy ga njejsu jano dwóry, gumna, póla, łuki, kjarchob a za jsu lažece gaty. Ale tejerownosći stara z kamjenjami flastrowana postowa droga, kótaraž jo něga zwězała Łakomu a Nowu Wjas. Pó njej su pśed dwěma stolěśoma śěgnuli źěle pórazonego wójnstwa Napoleona. Kaž hynźi we Łužycy, jo teke tudy znata powěsć wó jogo zarywanej wójnskej kasy. Pśi wótbagrowanju jo se stawnje kněžyła naźeja, až by mógali pókład snaź něnto namakaś.


text:
Wićaz-Praski, Jurij (1899–1974)
Lehmann, Georg
* 19. 10. 1899 Špitl / Spittel (Kamenz)
† 22. 1. 1974 Praha / Prag
Žurnalist, přełožowar.
Tachantska šula w Budyšinje, 1913–17 chowanc Serbskeho seminara w Praze, tam němski Małostronski gymnazij, 1917–18 wojak, zapowědźi wojersku słužbu, 1918–20 realny gymnazij a 1920–22 njedokónčeny studij prawnistwa w Praze; 1922 započa jako žurnalist dźěłać pola Čěskosłowakskeje nowinskeje kenclije (ČTK), 1930–33 swobodny žurnalist za wukrajne nowiny, 1933–39 korespondent ČTK w Bołharskej, Turkowskej, Grjekskej, 1939–46 tež korespondent za Telegrafisku agenturu Sowjetskeho zwjazka (TASS), 1941 fašistiskich wobstejnosćow dla do Bliskeho wuchoda, korespondent ČTK a sobuwudawaćel čěskorěčneho tydźenika w Jerusalemje, 1946 hač do spočatka pjećdźesatych lět korespondent ČTK w Parisu, Londonje, Moskwje a při sydle Organizacije Zjednoćenych narodow w New Yorku, dźěło w nutřkoredakciskej słužbje ČTK w Praze.
Dopisowaše do serbskich nowin wo politiskich podawkach na swěće kaž tež wo serbskočěskich poćahach. J. Paće je pomhał při zestajenju serbskich wučbnicow. 1922 přełoži Tomáša G. Masarykowu knihu „Nowa Europa“.
Nimo swojeho žurnalistiskeho dźěła wěnowaše so literarnemu přełožowanju ze swětowych rěčow do čěšćiny kaž tež z čěšćiny do serbšćiny, mj. dr. wozjewi serbsce někotre přełožki Jana Nerudowych „Małostronskich powědančkow“ (Budyšin 1961) a Aloisa Jirásekowu „Filozofisku historiju“ (Praha 1921). Ze słowakšćiny přenjese do serbšćiny roman Františeka Hečki „Drjewjana wjes“ (Budyšin 1959) a za Němsko-Serbske ludowe dźiwadło přełoži 1971 z bołharšćiny Iwana Wazowowu hru „Hońtwa za zastojnstwom“.
W. bě wot 1920 čłon Maćicy Serbskeje.
DALŠE WOZJ.: „Průvodce Bulharskem“ (sobuawtor Václav Starý), Praha 1938; „Z Kamjenskim nosom“, I-II, Budyšin 1961/63
ŽÓ./LIT.: K. Cvejn, Životní jubileum Jurije Wićaza – Přehled lužicko-srbského kulturního života 13 (Praha 1970), str. 35-38; J. Petr, Nekrolog – Český lid 61 (1974), 4, str. 236-237
Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984


text:
- About Institute
- Superskate Vulcan Slip - IetpShops - adidas messenger bags backpacks for kids boys - adidas x Andrew Pommier
- Latest Nike Air Presto Smoke Grey 2022 For Sale DR8609-001, nike air force 1 react white glow black multi color for sale Colorways, SBD, Release Dates , Pricing
- nike air bakin for cheap kids boots for teens 2017 DQ7576 - nike elastico superfly cr7 soccer boots shoes , 001 Release Date - SBD
- brooks running v nike running boots shoes free , KиïB Ta ykpaïHa , KyпиTи ЧoлoBiчi дeMiceзoHHi чepeBиkи nike — Heдoporo B kaTaлoзi ЧoлoBiчий oдяr Ha Шaфi
- Official Photos of Air Jordan 10 "Seattle" - 400 - 2022 Release Air Jordan 13 Brave Blue Mens UK DJ5982
- air jordan 1 mid diamond shorts
- air jordan 4 wmns canyon purple 2022
- air jordan 33 tiger camo aq9244 016
- air jordan 12 retro flu game
- air jordan releases 2022
- Annual Reports
- Didactics
- Research
- Employees
- Journals
Recent projects
Zbigniew Tarapata, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Najgebauer, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Michał Dyk, Agnieszka Kacprzak, Dariusz Pierzchała, Mariusz Chmielewski, Krzysztof Chlebicki, Jarosław Rulka
Maciej Kiedrowicz, Jarosław Koszela, Zbigniew Tarapata, Rafał Kasprzyk, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Jerzy Stanik
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Rulka
Dariusz Pierzchała, Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Rulka, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Mariusz Chmielewski, Michał Dyk, Krzysztof Chlebicki
Andrzej Najgebauer, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas, Ryszard Antkiewicz, Rafał Kasprzyk, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Koszela
Ryszard Antkiewicz, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Andrzej Najgebauer, Dariusz Pierzchała, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski
Tadeusz Nowicki, Tomasz Tarnawski
Grzegorz Bliźniuk, Andrzej Ameljańczyk, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Gaj, Tomasz Górski, Tomasz Gzik, Piotr Kędzierski, Piotr Kosiuczenko, Jarosław Koszela, Andrzej Najgebauer, Tadeusz Nowicki, Kazimierz Worwa
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Koszela, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Tomasz Drozdowski, Dariusz Pierzchała
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Dariusz Pierzchała, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Mariusz Chmielewski, Roman Wantoch-Rekowski
Roman Wantoch-Rekowski
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Marian Chudy, Tadeusz Nowicki, Radosław Pytlak
Recent publications
Bolesław Szafrański, Romuald Weydmann
Grzegorz Bliźniuk, Dorota Kilańska
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Zbigniew Tarapata
Zbigniew Tarapata
Andrzej Chojnacki
Andrzej Chojnacki
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Roman Wantoch-Rekowski


text:
Szahada
Szahada (arab. شهادة, šahāda) – u muzułmůnůw wyznańy wjary, kere je jednym ze pjyńću powinnośći kożdygo muzułmůna. Je to kuplůng pjyńću słůw we arabskij godce: لا إله إلا الله ومحمد رسول الله (czyt. lā ilāha illa-llāh wa muḥammad rasūlu-llāh), co uoznaczo "Ńy ma Boga krům Allaha, a Mahůmet je uůnygo prorokem". Coby przijůńć islam, trza to pedźeć przi śwjodkach trzi razy. Ńym śe wypowje szahada, trza pjyrw zrobjyć ghusl (rytualno ablucyjo). Szahada je to jedyn ze pjyńću uobowjůnzkůw kożdygo muzułmůna.
Szahada je na roztomajtych fanach, ntp. Saudyjskij Arabiji.


text:
MDR TELEWIZIJA | WUHLADKO | 01.10.2022 | 11:45 hodź. WUHLADKO – oktoberske wusyłanje: Sakske knježerstwo je z hosćom w Serbach
Hauptinhalt
Wysoki wopyt! Sakske knježerstwo je z hosćom w Serbach.
Tutón wopyt je dotal jónkrótny. K prěnjemu razej zetka so sakske knježerstwo na swoje kabinetne posedźenje w Serbskim domje w Budyšinje. Tajki wopyt wažnych politikarjow žada sej wězo wosebity přihot. Je to wšak logistiske kaž tež organizatoriske wužadanje. WUHLADKO njezajimuje so pak jenož za rezultaty posedźenja, ale pohlada na tutym wosebitym dnju tež za kulisy.
To je jedna z temow we WUHLADKU – magacinje MDR w serbskej rěči z němskimi podtitulemi: sobotu, 01.10.2022, 11.45 hodź. w telewiziji MDR.
________________________________
Dalše temy oktoberskeho wudaća:
Mór a lubosć
Hnydom dwójce dyrbješe so tutón spektakl před hołym njebjom korony dla přesunyć. Tež tohodla je drje wobsah krucha aktualniši hač lědma do toho. Wjac hač 130 lajskich hrajerjow poda so na jewišću do časa před 600 lětami. Tehdy howrješe mór we Łužicy a załoži so mjez druhim w Chrósćicach Bratstwo swjateho Bosćana. WUHLADKO běše při jednym předstajenju pódla.
Serbsko-waliziske přećelstwo
Ideja nasta při hudźbnej turje po Waliziskej. Serbscy hudźbnicy zahorichu tam ze swojej hudźbu a zeznachu nowych přećelow. Nasta serbsko-waliziske přećelstwo, kotrež dožiwiš nětko tež na jewišću. W srjedźišću steji při tym album z hornjo- a delnjoserbskimi kaž tež waliziskimi spěwami. WUHLADKO je hudźbnikow při turje po Łužicy přewodźało.
WUHLADKO: sobotu, 01.10.2022, 11.45 hodź. w telewiziji MDR, runočasnje jako livestream w interneće a w mediatece MDR. Wšitke přinoški maja němske podtitule. Wospjetowani: póndźelu, 10.10., 6.45 hodź. w MDR a sobotu, 08.10., 13.30 hodź. w RBB (Braniborska).


text:
Wikipedyjo:Nojczynstsze felery we ślōnskim jynzyku
-ować i -ŏwać (pokazować, nazywać, nagrŏwać)
We polskim jynzyku moc czasownikōw kōńczy sie na -ywać abo -iwać, bp. nakazywać, podskakiwać, przelatywać. Wszyjske sie ôdmiyniajōm tak samo, to znaczy we piyrszyj ôsobie majōm (nakaz)uję, we drugij (nakaz)ujesz itd.
Te same czasowniki po ślōnsku niy majōm we bezôkoliczniku
-ywać ani -iwać, ino -ować. Stōnd mōmy nakazować, podskakować, przelatować itd.
Je ale we ślōnskim jynzyku pŏrã czasownikōw, co sie kōńczōm na -ywać, ale to je blank inkszŏ grupa: przezywać, umywać, bywać itp. To skuli tego, że tyn kōncek -yw- niy noleży do ôdmiany. Niy ôdmiyniōmy
(przez)ujã, ino (przezyw)ōm, (umyw)ōm itd.
Nojprościj to zapamiyntać tak: Jak we piyrszyj ôsobie mōmy -ujã, to we bezôkoliczniku je -ować.
Ôkrōm je jedna ekstra grupa czasownikōw, co po polsku kōńczōm sie na -ywać, a po ślōnsku na -ŏwać (dej pozōr na ptŏszek nad o). To je wszyjsko, co sie kōńczy na -grŏwać: nagrŏwać, przegrŏwać, wygrŏwać, ugrŏwać itd. To sie wziōnło z tego, że polsko ôdmiana je felernŏ i kedyś po polsku sie gŏdało nagrawać, przegrawać itd., tōż ôdmiyniało sie tak samo jak sprzedawać, ale kajś we historyji sie to zmiyniyło na -grywać. Porōwnej sie to ze czeskim, kaj je nahrávat, vyhrávat itd.
Nojkrōcyj: nagrŏwać ôdmiyniōmy jak sprzedŏwać.
Przikłady ze literatury
- Bydzie im przigrŏwać / Muzyka gajdosza[1]
- Boł sie, że czechmōn wie jak z nim bedōm nagrować.[2]
- Na barzołach to żyły łosie co to miały rogi jak łopaty i poradziły bez te barzoły leciutko przelatować.[3]
- „Szafarzu, dyś taki wierny, to bydziesz w mojim gospodarstwie rozkazować”.[4]
-ŏć / -ać (grzŏć, pisać)
We ślōnskij gŏdce je ino sztyrnŏście czasownikōw, co sie kōńczōm na -ŏć: bŏć, chlŏć, chwiŏć, dziŏć, grzŏć, krŏć, lŏć, piŏć, przŏć, siŏć, stŏć, śmiŏć, wiŏć, ziŏć.
Niyrŏz sie widzi ludzi używać formōw
pisŏć, szkryflŏć, czytŏć itd. To sōm ciynżke felery, bo to niyma tak, że tam, kaj po polsku je a, tam po ślōnsku je o. Bez to mōmy pisać, szkryflać, czytać itd.
Ta grupa, co sie kōńczy na -ŏć mŏ ekstra ôdmianã, co jij niy ma we żŏdnych inkszych czasownikach. Przi ôdmianie dodŏwŏ sie w nich j: stojã, stojisz, stoji, krejã, krejesz, kreje itd.
-oła / -ała
Ze tym felerym łōnczy sie inkszy:
ôstoła, widzioła, przerwoło, mioło. Ino te sztyrnŏście czasownikōw, co je widzymy wyżyj, ôdmiyniŏ sie -oł, -oła, -oło. Inksze ôdmiyniajōm sie ze -oł, -ała, -ało. To samo sie tykŏ liczby mnogij. Wejzdrzij na tabulkã:
Nojkrōcyj idzie pedzieć tak: Jak -ŏć, to -oła, jak -ać, to -ała.
- Wieś administracyjnie nŏleżała do wojewōdztwa katowickigo.
- Ôd 1343 do XVIII stolecio miała miejske prawa.
Przikłady ze literatury
- Cŏluśki dziyń słōńce piyknie grzoło.[5]
- I prziszed jedyn stary chop, i chcioł sie ôgrzŏć, ale mu zbōjnik niy doł, że mu miynso weźnie.[4]
- Ale ta kobiyta możno miała prawie.[6]
- I jŏ go sie zapytoł, czygo by ôn chcioł, a ôn ôdpowiedzioł, jiże szukŏ dziewczyny, abo taki dziewicy dostojny, co by ku niymu nŏleżała;[4]
- Tam bōł mōndry sołtys, tam mieli mały kojściōł i poła ludzi stoła na dworze zawdy, bo w kojściele nie było placu.[7]
-nie, -cie, -le (stworzynie, stolecie, wesele)
Rzeczowniki nijake, co sie kōńczōm na -nie, -cie i niykere -le ôdmiyniajōm sie inakszyj niż po polsku. Wejzdrzij sie na tabulkã:
Chociŏż po polsku mōmy na kōńcu -a we sztyrech przipadkach, to niy znaczy, że we sztyrech przipadkach bydymy mieć po ślōnsku -ŏ. Bez to mōmy:
- Niy zjŏd żech (jednego) śniŏdaniŏ.
- Zjŏd żech dwa śniŏdania.
Nigdy niy powiymy
zjŏd żech dwa śniŏdaniŏ, bo niy ma po ślōnsku takij formy. Niy powiymy tyż niy zjŏd żech śniŏdania.
Pozōr: Te rzeczowniki, co sie kōńczōm na -le, ône sōm doś cudaczne, bo wesele i ziele ôdmiyniajōm sie tak jak we tabulce, ale pole już niy i mōmy we wszyjskich sztyrech przipadkach pola.
- Idã z weselŏ.
- Zrobiyłach sie tyj ze zielŏ.
- Idã z pola.
Przikłady ze literatury
- No to sie zaprosi do szkubaniŏ piyrzŏ sōmsiadky, ze wsi jeszcze jaky kobiyty.[6]
- Jak sobie tak cłowiek uwozy te wsystkie kozania, co Oni je u nos pedzieli, to choćby mioł głowę jak wiertelik, to by nie mógł wsystkiego pamiętać.[8]
-ã (plymiã, zwiyrzã)
Je grupa rzeczownikōw, co po polsku sie kōńczōm na -ę, a po ślōnsku na -a:
- (polski) plemię, źrebię, prosię, zwierzę, bydlę, kurczę, książę
- (ślōnski) plymiã, zdrzybiã, prosiã, zwiyrzã, bydlã, kurczã, ksiōnżã
Niy mōmy formōw
plymie, zdrzybie, prosie, zwiyrze, bydle, kurcze, ksiōnże. Abo mōm pedzieć, że jak my niy sōm Cieszyniŏcy, to niy mōmy. We wszyjskich inkszych rejōnach Gōrnego Ślōnska mōmy na kōńcu -ã. Wymowa i pisownia ze -e to je polski nalot i używanie jij to je feler. To je tak, jakby gŏdać jŏ widze zamiast jŏ widzã abo jym rolade zamiast jym roladã.
- Silingowie to było wandalske plymiã, co żyło na Ślōnsku.
- Elefant to je nojsrogsze zwiyrzã lōndowe na Ziymi.
-ynia, -yńcia
Czas ôd czasu niykerzi robiōm feler i ôdmiyniajōm te słowa na muster
plymiyniŏ, zwiyrzyńciŏ itd. Te rzeczowniki niy fungujōm tak, jak nijake we poprzednim rozdziale. Ône sie dycki kōńczōm na -a:
- We starych zdrzōdłach niy idzie nikaj znojś plymiynia Polan.
- Niy ma takigo drugigo zwiyrzyńcia jak lew.
Przikłady ze literatury
- Jeszcze durch sam lzy sōm / I ôtrokōw plymiã, / Dyć modŏ je ziymia.[1]
- Taki zwierzã przidzie wielky, straszny, to możno nie banōm umieli tego przekōnać.[9]
- Wziōnech mu pŏrã czeskich i szołech kole dwora i pytołech sie jezi tam nie ma cielyńcia na przedej.[4]
-ijŏ, -yjŏ (kōnstytucyjŏ, Belgijŏ)
We ślōnskij gŏdce mōmy tysiōnce pożyczek ze łaciny, co sie kōnczōm na -ijŏ abo -yjŏ: Francyjŏ, Italijŏ, kōnstytucyjŏ, autōnōmijŏ, sytuacyjŏ etc.
Pozōr! Formy
Francja, Italia, kōnstytucja, autōnōmia, sytuacja to sōm polske naloty i niy ma we ślōnskij gŏdce takich słōw!
Na ślōnskõ ôdmianã ciśnie sie niyrŏz polskŏ, tōż wejzdrzij sie na tabulkã, jak take słowa ôdmiyniać:
Nŏs interesuje liczba pojedynczŏ, bo żŏdyn ze liczbōm mnogōm niy mŏ problymōw. Po polsku we liczbie pojedynczyj we trzech przipadkach mōmy -i na kōncu. Ale to niy znaczy, że po ślōnsku we wszyjskich trzech bydymy mieć -e.
Napisoł żech artykuł na Wikipedyje.
- Napisoł żech artykuł na Wikipedyji.
Skopiowoł żech tekst ze Wikipedyji.
- Skopiowoł żech tekst ze Wikipedyje.
Doł żech Wikipedyje siyła swojij roboty.
- Doł żech Wikipedyji siyłã swojij roboty.
Pozōr! Chociŏż pizzeria we polskim kōnczy sie jak symetria, to niy znaczy, że jak po ślōnsku mōmy symetryjŏ, to je tyż
pizzeryjŏ! To je italijańske słowo, co ino bez cufal mŏ taki klang, bez to gŏdōmy i piszymy pizzeria, a ôdmiyniōmy tak jak niżyj.
Przikłady ze literatury
- Tyn kupiec mioł syna we sztudyji i tyn syn bōł do dōm z tyj sztudyje przijechoł.[4]
- Tōż, ale bych poty niy mioł jakij kōmedyje z tym.[6]
-nia i inksze (studnia, ziymia)
Mōmy po ślōnsku cołkõ grupa żyńskich rzeczownikōw, co jejich tymaty sie kōńczōm miynko, bp.: studnia, ziymia, tilapia, fajnisia, chwila.
Społym z niymi mōmy drugõ grupa, co kejś sie kōńczyła miynko, ale stwardniała, bp.: pywnica, rzesza, burza, grōdza.
Jedna i drugŏ grupa ôdmiyniŏ sie tak jak we tabulce:
Przi studnia i chwila je sytuacyjŏ blank podanŏ na problymy ze pożyczkami na -ijŏ, -yjŏ: chociŏż po polsku mōmy we trzech przipadkach -i na kōńcu, to niy znaczy, że po ślōnsku mōmy -e.
Za to przi stwardniałych porzōnd sie zapōminŏ ô tyj ślōnskij ôdmianie i padŏ
Idã do pywnicy. Dycki idymy do pywnice.
- we rzeczownikach żyńskich miynkich tymaty kōńczōm sie na: b′, ć, dź, f′, j, l, m′, ń, p′, ś, w′, ź
- we rzeczownikach żyńskich stwardniałych tymaty kōńczōm sie na: c, cz, dz, dż, rz, sz, ż)
Nowe pożyczki we zorcie pizza (wym. picca), mozarella (wym. mocarella), lazania ôdmiyniōmy podle tego samego mustra: zjadłach kōncek pizze, co na nim było połno mozarelle, tōż lazanie żech już niy poradziyła.
Pozōr! Chociŏż pizzeria we polskim kōnczy sie jak symetria, to niy znaczy, że jak po ślōnsku mōmy symetryjŏ, to je tyż
pizzeryjŏ! To je italijańske słowo, co ino bez cufal mŏ taki klang, bez to gŏdōmy pizzeriai ôdmiyniōmy tak jak studnia.
Przikłady ze literatury
- Staro tam nie poznŏ, że to z karczmŏrzowej studnie.[9]
- Na ôstatku go przywiōdli do jednyj szopki co w niyj była studnia a we studni sie woda jak ôgiyń świyciła, a jak sie do tyj studnie nachylōł a tyj wodzie sie dziwoł, porwoł go jedyn za nōgi i do tyj studnie na dōł głowōm wciep.[4]
przikłŏd, tŏwŏr itp.
Te rzeczowniki ôdmiyniajōm sie podobnie jak rŏz:
Chociŏż we mianowniku i bierniku mōmy ŏ, to reszta przipadkōw je ze a. Niy mōmy
rŏzu, rŏzowi i tak samo niy mōmy przikłŏdu, tŏwŏru itd. To sie wziōnło ze dugich procesōw ślōnskigo jynzyka, co sie rozciōngajōm na ôstatni tysiōnc lŏt. Sōm słowa, co we blank inkszych przipadkach zmiyniajōm literã. Dej pozōr, że piyrsze sztyry przikłady wydadzōm Ci sie blank naturalne, bo te słowa tak samo fungujōm po polsku. Ale skuli tego, że po polsku niy ma wymiany ŏ na a, niy słyszymy tych formōw dziynnie i mōmy z niymi problymy.
- zbiōr-zbioru
- słowo-słōw
- krowa-krōw
- wōz-wozu
- szata-szŏt
- żaba-żŏb
- baba-bŏb
- Piekary-Piekŏr
Przikłady ze literatury
- Doczkajom, kapelonku, terozki może jo im zrobia wykłod![10]
- Moja staro nastawi mi go nikiedy bez wieczór i myśla, że se posłuchom jakiego porządnego wykładu, jak na przykłod tyn, co go oto mioł gyneroł Sosnkowski[...][11]
-t (brat, muzykant)
Rzeczowniki mynske ôsobowe, co sie kōńczōm na -t mogōm mieć we mianowniku liczby mnogij kōńcōwkã -ciŏ, bp.:
- brat-braciŏ (To sōm moji braciŏ)
- muzykant-muzykańciŏ (Przijechali muzykańciŏ)
- prezydynt-prezydyńciŏ (Do Bruksele pojechali prezydyńciŏ Polski i Litwy.)
- adwokat-adwokaciŏ (We naszyj kancelaryji robiōm nojlepsi adwokaciŏ.)
We ślōnskij gŏdce niy ma formōw
bracia, muzykańci, prezydyńci, adwokaci. Forma ze -ŏ je tyż lepij widzianŏ, bo jednak braty, muzykanty, prezydynty (pl: prezydenty), adwokaty to sōm formy, co tyż sōm we polskij gŏdce.
Przikłady ze literatury
- Jechoł prync, przijechoł do dōmu. Uzdrzeli go braciŏ jego.[4]
- Muzykancio i śpiewocy sie juz ćwicóm a ćwicóm.[12]
-ynt (regimynt, instrumynt)
Rzeczowniki, co sie kōńczōm na -ynt, we mianowniku liczby mnogij kōńczy sie na -ynta. Bez to niy mōmy formōw
dokumynty, instrumynty, regimynty, ino dokumynta, instrumynta, regimynta itp. Porōwnejcie sie to ze słowym fizymatynta. Bez to, że niy ma tego słowa po polsku, żŏdyn niy mŏ problymu z nim i niy gŏdŏ fizymatynty.
Przikłady ze literatury
- Tak pisknuł do piszczałky – dwa regymynta wojska przijechało.[4]
- Je łóna tam uż moc roków, bo isto dowo tustelokóm dobre procynta łod jejich pinindzy, kiere tam u ni niechali.[13]
-zdrz-, -strz- (zdrzadło, strzoda, postrzedni)
Po ślōnsku, kajś we historyji naszego jynzyka, doszło do procesu, co sie nazywŏ dysymilacyjŏ. We dysymilacyji rochodzi sie ô to, że miyndzy źwiynki, co sōm podane na siebie, wchodzi nowŏ głoska. Ślōnskŏ dysymilacyjŏ je takŏ sama jak czeskŏ, bez co nasze słowa sōm blank inksze ôd polskich. Niy mōmy słōw
środa, środek, źrebie, ośrodek, średni, środkowy, środowisko, wejrzeć, źrōdło itd. Mōmy za to strzoda, postrzodek (niy strzodek!), zdrzybiã, ôstrzodek, postrzedni (niy strzedni!), postrzodkowy (niy strzodkowy), strzodowisko, wejzdrzeć, zdrzōdło itd.
Przikłady ze literatury
- Tak ôn tyż tam rŏz prziszed i wylŏz na tã kupã, bo chcioł ôbejzdrzeć, wiela sie to jeszcze tych bergōw bydzie z tyj gōry sfalować.[14]
- Krōl mu nadoł wiela złota i strzybła [...] Siŏd i napisoł kartkã zapieczyntowoł pieczyńciōm, co była na piestrzyniu ôd pryncesy bo przi zaślubiyniu mu podarowała piestrzyń złoty.[4]
-niy-
Na ślōnskij Wikipedyji je cołkŏ plaga takich formōw jak
grudniya, połedniyu, szpilaniyŏ, poruczniyk i dziesiōntek inkszych. Pewnikym sie to wziōnło ze tego, że ślōnskŏ gŏdka mŏ zrobiyła, umiyniyła (pl: zrobiła, zamieniła), ale to je przeca ino we ôdmianie czasownikōw, a niy we cołkim jynzyku. Dejcie pozōr na take formy i poprawiejcie je, bo to sōm ciynżke felery. Jedyne ślōnske formy to grudnia, połedniu, szpilaniŏ, porucznik.
Ôdmiana ze -a
Po ślōnsku mōmy grupa mynskorzeczowych rzeczownikōw, do we dopołniŏczu sie kōńczōm na -a, m.in.: (kogo? czego?) stoła, dyszcza, śniega, lasa. To ale niy znaczy, że tak sie ôdmiyniŏ wszyjske ślōnske rzeczowniki.
Ôdmiana ze -ōw
Toć, używōmy babōw (ale tyż bŏb!) itp., ale to niy znaczy, że to je jakŏś ekstra ślōnskŏ ôdmiana, tōż niy
przŏcielōw, ino przŏcieli, niy naukōw, ino nauk.
Felery leksykalne
Ôkrōm felerōw gramatycznych trefiajōm sie tyż felery słowne. We tabuli niżyj zbiyrōmy prawie take przipadki.
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Mirosław Syniawa: Dante i inksi. Kotōrz Mały: Silesia Progress, 2014..
- ↑ „Zaranie Śląskie”. Styczeń 01/1908, 1908.
- ↑ Brunon Strzałka: Godek i bojek śląskich ciąg dalszy. 1978.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Lucjan Malinowski: Powieści ludu polskiego na Śląsku, cz. 2. 1901.
- ↑ Wilk w butach. „Zaranie Śląskie”, 1936.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Feliks Pluta: Dialekt głogówecki. 1964.
- ↑ Walenty Dobrzyński: Gwary powiatu niemodlińskiego, cz. 2. 1967.
- ↑ Herman Koelling: Prośliccy. 1887.
- ↑ 9,0 9,1 Alfred Zaręba: Śląskie teksty gwarowe. 1961.
- ↑ „Gość Niedzielny”. 2/1934, 1934.
- ↑ „Gość Niedzielny”. 48/1933, 1933.
- ↑ „Kocynder”. 13/1922, 1922.
- ↑ FJD: CO TYDZIYŃ PO NASZYMU : Jak sie wlezie do kszeftu to próznóm szrajtofle mo sie roz dwa. Gazeta Codzienna, 2017-03-04. [dostymp 2019-09-20].
- ↑ Edward Jeleń: Pamiyntnik Edwarda Jelyń. 1930.


text:
Dyskusyjo mustra:Ślōnsk tymaty i zŏgŏdniyniŏ
Coś fōnguje felernie... niy widać tajli:
- Landsmannschaft Schlesien
- Ruch Autōnōmije Ślōnska
- Ślōnzŏki
- Ślōnskŏ nacyjŏ
- Ślōnske familije szlachecke
a tyż dolne knefle "skryj" dziołajōm felernie. Niy poradza nojść prziczyny :( Krol111 kontakt 22:12, 28 kwi 2021 (CEST)
- Chciołech zrobić tak samo jak en:Template:Silesia topics, nale niy do dorady tego tak skopiyrować i musiołch zrobić wszyjsko sōm, a słabo to potrefiã. Muster je wożny i przidajny, nale winiyn go poprawić ftoś, fto sie na tym zno, bo jo starołch sie, nale niy umia. --Psiŏczek (dyskusyjŏ) 07:41, 29 kwi 2021 (CEST)
- Okk, sprōbuja może to kedyś poprŏwić. Fest przidajny je taki boks, podobo mi sie. Krol111 kontakt 17:19, 29 kwi 2021 (CEST)
- Fertig, niy poradza ino nasztalować paramyjtra "zwijanie" tak coby muster bōł zwiniynty domyślnie, a przidołoby sie to beztuż co muster je doś srogi. Krol111 kontakt 21:45, 30 kwi 2021 (CEST)
- A może idzie stworzić Moduł:Navbox with collapsible groups ze en:Module:Navbox with collapsible groups, potym Muster:Navbox with collapsible groups ze en:Template:Navbox with collapsible groups i tedy skopiyrować angelski en:Template:Silesia topics tukej (i toć przełożyć na ślōnski)? Fungowałoby? --Psiŏczek (dyskusyjŏ) 09:55, 1 mŏj 2021 (CEST)
- Fertig, niy poradza ino nasztalować paramyjtra "zwijanie" tak coby muster bōł zwiniynty domyślnie, a przidołoby sie to beztuż co muster je doś srogi. Krol111 kontakt 21:45, 30 kwi 2021 (CEST)
- Okk, sprōbuja może to kedyś poprŏwić. Fest przidajny je taki boks, podobo mi sie. Krol111 kontakt 17:19, 29 kwi 2021 (CEST)


text:
Wapyn
Wapyn (mjym. Wappen) – zimbol, grafika prziznowana lo wyrůżńeńo pjyrwy familiji rycerskich, ńyskorzi adli, roztomajtych ferajnůw, mjast, jednůstek ferwaltůngowego tajlungu a państwa. We Ojropje bůły pjyrszy roz we Strzedńich Storoczach ino lo familiji rycerskich. Nauka, kero bado gyszichta wapynůw to heraldyka.
Wapyny na ślůnskuEdytuj
Wapyny na Ślůnsku bůły używane już na poczůntku XIII st., a przilozły ze zachůdu. Na teroźnim Wapyńe Ślůnska je zimbol czornygo orła na złotym tle. Wapyn ze orłym użył pjyrszy roz we 1222 kśůnże uopolski Kaźimjyrz I.


text:
Klasifikowanje abo z hinašimi słowami rozdźělenje wěcow do kategorijow zda so něšto bytostne w čłowjestwje być. Rozdźělujemy žiwe wěcy do zwěrjatow a rostlinow. Pola zwěrjatow mamy cycaki, łažaki, ptački atd. Cycaki zaso rozdźělujemy do primatow, mjasožračkow atd. Samo we wšědnym žiwjenju chilamy k tomu wšo klasifikować. Rjadujemy w našej kuchni nadobu, horncy atd. A kamor w našej spanskej rozrjadujemy po dźělach drasty, na př. cholowy, šaty, črije.
Britiski sociolinguist a fachowc za mjeńšinowe rěče Paul White, emeritowany profesor Sheffieldskeje uniwersity we Wulkobritaniskej, namjetowaše 1987 šemu za klasifikowanje mjeńšinowych rěčow.2 Profesor White, kotrehož fachowe polo su mjeńšinowe rěče w Italskej, rozłožuje, zo je »formulacija ›mjeńšinowa rěč‹ po zdaću jednora a zrozumliwa, byrnjež powšitkowne naprašowanja wo mjeńšinowych rěčach w zapadnej Europje ze zapřijećom dotal přezjedni njejsu«.3 White definuje »tradicionelne« mjeńšiny jako regionalne abo wjesne mjeńšiny.4 Na přikład nastachu přez młódše zapućowanja do zapadneje Europy, Kanady, Awstralskeje a Zwjazkowych statow Ameriki zhromadźenstwa ludźi z Bliskeho wuchoda. Přiwšěm njebychmy wo turkowšćinje jako mjeńšinowej rěči w Němskej rěčeli, znajmjeńša nic na te wašnje, kaž wo tutym zapřijeću tule diskutujemy. By pak korektnje było prajić, zo je turkowšćina mjeńšinowa rěč w Bołharskej, wšako turkowska mjeńšina tam hižo lětstotki eksistuje.


text:
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2014.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2013.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2012.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2011.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2010.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2009.
Read more
Laureaci Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za rok 2008.
Read more


text:
Receptōw1 na makōwki je na zicher2 tyla, co chałpōw3 na Ślōnsku i kołżdy zawdy4 baje gołdoł5, że ôd niego muter6 abo ōłma7 robi nojlepsze. Tyn recept, co go sam terozki8 czytołcie, dała mi moja Muter, a ônyj kedyjś moja Ōłma i idzie pedzieć, że to już je takoł wielopokolyniowoł tradycja.
Co potrza?
25 dkg zmielōnego maku
łeżka masła
szklōnka mlyka
10 dkg rodzynek- mogōm być pryndzyj zamoczōne we rumie
10 dkg mandli9– nojlepi płatki
cuker do smaku- aby10 4 łeżki, choć mogecie tyż sam dać miodu
staroł bōłka- nojlepi lynga abo jak to niyftorzi gołdajōm: wek
Jak już bajecie11 mieli zemlōny12 mak, to go rozciōngcie13 na jaki misce i posujcie14 cukrym, żeby sie niy zagoryknōł15– jak to moji Mutrze padała Ōłma Albina. Zawarzcie16 sie we gorku trocha wody i wciepcie17 tam tyn mak- jak sie go warzi na wodzie, to sie niy baje tak przipołloł18. Jak już bez 15 minut sie popranży19, to wciepcie tam łeżka masła, bakalie, a na kōńcu mlyko i cuker do smaku. Pamiyntejcie, żeby to bōło rzołdke20, bo jak baje za gynste, to bōłka wciōngnie woda i Wōm wyńdōm21 suche makōwki.
Niyskorzi22 narychtujcie jakoł miska i pokrejcie bōłka na mańsze sznitki. Potyn już yno dowołcie do miski szichta23 bōłki, na to mak, potyn bōłka, zajś mak… i tak do samego kōńca. Na samym wiyrchu moł być warstwa maku. Nojlepi sie to jeszcze posujcie na gōrze kōłkōsraszplami24 abo płatkōma mandli, żeby to nōm gryfnij25 na stole potyn wyglōndało. Terozki ôstało26 nōm już yno czekać na Wilijoł i jak już zjycie zupa, skōńczycie sie bawić ze ôściami ôd karpia, to sie mogecie ciepnōńć27 na makōwki. Smacznego 🙂
1przepisów; ō- samogłoska w wymowie między o i u
2na pewno
3domów
4zawsze
5mówił
6mama
7babcia
8teraz
9migdałów
10przynajmniej
11będziecie
12zmielony
13rozłóżcie
14posypcie
15skwaśnieć
16zagotujcie
17wrzućcie
18przypalał
19Przyznaję, że nie wiem, jak się to będzie nazywało po polsku, powiedzmy- pogotuje 😉
20rzadkie
21wyjdą
22później
23warstwa
24wiórkami kokosowymi
25ładniej
26zostało
27rzucić


text:
Edirne
Edirne (prjedy Adrianopel, bołharsce OдpиH Odrin) je wulkoměsto na samym sewjerozapadźe Turkowskeje, při hranicy z Bołharskej a Grjekskej. Nadeńdźe so něhdźe 230 kilometrow zapadnje Istanbula we wuchodnej Thrakiskej, europskim dźělu Turkowskeje a ma něhdźe 165.000 wobydlerjow.
Město bu w lěće 1362 wot Osmanow zdobyte a bě wot 1368 hač k dobyću Istanbula w lěće 1453 stolica Osmaniskeho mócnarstwa.
Znate twarske pomniki su wulka mošeja Selimiye w centrumje kaž tež osmaniske mosty přez rěku Tunca.


text:
Poprawom je klasiski schadźowankar wulkomyslny ambiente Budyskeje »Króny« zwučeny. Lětsa běše to hinak. Jeničku alternatiwu za wupad tutoho zarjadowanišća, nimo sportownjow, skićeše Budyske dźiwadło. Hladajo na nowu městnosć běchu tuž mnozy wopytowarjo wosebje wćipni na lětušu 144. schadźowanku.
Hižo w předpolu běše zarjadowanje nimale wupředate. Hosćo pjelnjachu sobotu wječor poněčim dźiwadło. Hornja etaža skićeše dobru móžnosć za prěnje bjesady. Po trójnym klinkanju zahaji so zdypkom w 19.00 hodź. program, při čimž běše njezwučene, zo mějachu šije w běhu programa suche wostać.
Zahajenje programa bjez słowow běše nowum. Jeničce z pomocu plakatow rozmołwještaj so akteraj z dobrymi pointami a prěnje posměwki z publikuma kreatiwny start mytowachu. Po tym přewzaštaj Katharina Pöpelec a Richard Nowak, znataj ze Smjerdźečanskeje rejowanskeje skupiny respektiwnje jako elewaj Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Jeju jewišćowa nazhonitosć běše zakład za dobru a přijomnu připowědź, kotraž spleće jednotliwe přinoški do cyłkowneho programa.
Nowe zynki Měrćina Weclicha přednjese 1. serbska kulturna brigada pod nawodom Friedemanna Böhme. Sylny zaćišć zawostaji impozantna ličba sobuskutkowacych a interpretacija třoch modernych a zajimawych twórbow. Kritiski duktus Weclichoweho spěwa pohnu k přemyslowanju wo aktualnych socialnych zjawach kaž njesprawnosći w towaršnosći, kotrež so w nim jewjachu.
Město Sighişoara (hungorski Segesvár, nimski Schäßburg) we wutšobje Sedymgórskeje, kótaregož historiski centrum wót 1999 k swětowemu kulturnemu derbstwoju UNESCO słuša, jo pla turistow znate pśedewšym ako (pózdatne) rodne městno sławnego wjercha Vlada III. Drăculea. Cłonki kulturneje kupki »Serbska reja« z Lipska/Chóśebuza – Gregor Kliem, Fabian Jacobs, Beth Fogleman, Robin Brück a Clemens Isensee, ako su ze mnu dnja 20tego awgusta z najmjetym małym busom do Sighişoara jěli – pak njejsu byli na slědach togo kšejłacnego groby Dracula. W koferowem rumje smy sobu pśiwjadli kopicu muzikowych instrumentow a samo pór głažkow z błośańskimi górkami – ale žeden kobołk. Wjeliki event, kenž jo nas dotam pśiwabił, jo był interetniski festiwal »Proetnica«, kenž jo lětosa južo k 16temu razoju w Sighişoara etnokulturnu wjelerakosć swěśił. Kulturne kupki wšyknych 20 rumuńskich mjeńšynow (mjazy nimi na pś. Hungory, Roma, Grichy, Pólaki, Ruteny a Tatary) su tam wót 22. do 26. awgusta ze spiwanim a rejowanim wustupili. A lětosa jo tam k prědnemu razoju teke kupka ze serbskeju kulturneju slězynu wustupiła: Serbska reja. Ale kak jo se to wušykowało?
Zapozdźena dóńdźe z Texasa powěsć do Łužicy, zo je 21. julija 2018 we Winchesteru blisko Serbina w starobje 89 lět zemrěł germanist dr. Joseph Wilson. Rodźeny 11. oktobra 1928 w Houstonje studowaše na Rice University w ródnym měsće němčinu, šwedšćinu kaž tež starogermaniske rěče a literaturu. Studij pokročowaše w Stockholmje. Po promociji na Stanford University w Kaliforniskej wučeše wot lěta 1954 do 1998 na Rice University w Houstonje rěče. K jeho wědomostnym publikacijam słušeja studije wo němskej a starogermaniskich rěčach a wo texaskej němčinje.Joseph Wilson 1992 w swojej dźěłarni na Rice University Foto: Trudla MalinkowaZe Serbami w Texasu zezna so Joseph Wilson přez mandźelsku Adele Herbrich, kotraž bě jako potomnica serbskich wupućowarjow na farmje we Winchesteru pola Serbina wotrostła. Zajimujo so za rěč a stawizny małeho słowjanskeho luda přiswoji sej wón zakłady serbšćiny. W 1980tych lětach započa wo serbskich předmjetach slědźić a publikować. Tak spisa nastawk wo serbskimaj narownymaj kamjenjomaj w Serbinje a Starej Wardźe. Do »Dictionary of the Middle Ages«, wudateho 1982 w New Yorku, přinošowaše hesło »Wends«. Sćěhowachu dalše nastawki, mjez druhim wo dźenikomaj, kotrejž běštaj farar Jan Kilian a August Haak 1854 za čas swojeho přejězda přez Atlantik na płachtaku »Ben Nevis« pisałoj. W studiji »Wendish to German to English« z lěta 1988 rozłoži dwójnu asimilaciju, kotruž běchu Serbja w Texasu přešli. Zwěsći, zo bě so w Serbinskej cyrkwi pozdźišo hač we wokolnych němskich sydlišćach jendźelšćina z hłownej rěču stała, štož pohnu jeho k zwěsćenju, zo bě Serbin »najbóle němske město w Texasu«. 1996 wopisowaše w Rozhledźe »Dźensniše žiwjenje potomnikow Serbow w Texasu«.
Wjele lět wěnowaše so přełožowanju Serbinskich cyrkwinskich knihow. Z wědomostnej dokładnosću přenjese rukopisne němske zapiski fararjow Jana a Hermana Kiliana wo křćeńcy, konfirmaciji, zmandźelenju a smjerći wosadnych do jendźelšćiny. Křćenske a konfirmaciske registry wuda Serbinska wosada jako knihi, kotrež słuža dźensa zajimcam jako zakład za swójske slědźenja. Dale přełoži žiwjenjoběhi zemrětych wosadnych, kotrež bě Jan Kilian w prěnich lětach serbsce napisał a k wopomnjeću na kemšach přednjesł. Pokazki z nich bě Joseph Wilson 2004 w Rozhledźe wozjewił.
▶ Wuznamjenjenja Domowiny
5. oktobra přepoda předsyda Domowiny Dawid Statnik w Budyskim Serbskim domje Myta Domowiny a Čestneho znamješka Domowiny. Z Mytom Domowiny wuznamjenichu so Bjarnat Rjentš z Chośebuza, Hilža Mehrowa ze Sulšec a Alena Kubánková z Budyšina. Myto Domowiny za dorost spožči so skupinje Deyzidoxs kaž tež skupinje Berlinska dróha. Čestne znamješko Domowiny dóstachu Resi Lotrina z Hochoze, Sybila Bertramowa z Kózlego, Doris Heincowa ze Žylowa, Daniel Wjenk ze Smjerdźaceje, Pětr Korjeńk z Pančic-Kukowa, Milan Hrabal z Warnoćic, Cyril Pjech z Berlina, Lucian Kaulfürst z Budyšina, Jan Wawrik z Chrósćic a Lukaš Novosad z Prahi.
▶ Spomnjeśe na Mjertyna Gryza
W Hochozy su 6. oktobra na iniciatiwu Marije Elikowskeje-Winkleroweje wótekšyli wopomnjeńsku toflu za serbskego ceptarja a kjarližarja Mjertyna Gryza (1818–1878), kótaryž jo se w Hochozy naroźił. Gregor Wieczorek jo wó Gryzu pśednosował, Dolnoserbski sekstet a dujarski ansambel picańskeje wósady stej swěźeńske zarědowanje muzikaliski wugótowałej, zaklincali su kjarliže na teksty Gryza.
▶ MENS w Bratisławje
W lětomaj 2016/17 přepodachu so Serbskemu muzejej w Budyšinje najwšelakoriše dary, z kotrychž běchu někotre z koncepciju a wuhotowanjom wosebitych wustajeńcow zwjazane.
Tak dósta Serbski muzej w lěće 2016 po jubilejnej wustajeńcy składnostnje 80. narodnin wuměłca Eberharda Petersa z Běłeje Wody mólbu a dwaj rězaj z repertoira jeho wuměłskeho tworjenja. Eberhard Peters, kotryž narodźi so 7. julija 1936 do swójby škleńčerja, dósta wukubłanje w naročnym rjemjesle škleńcoweho grawera w Hornjołužiskej škleńčerni w Běłej Wodźe. Nimo swojeho powołanja wuknješe zdobom rysowanje a molerstwo. Wosebity wliw wukonještaj při tym jeho wučerjej, rodźeny Zhorjelčan a wuměłc Kurt Heinz Sieger a serbski tworjacy wuměłc Jan Buk. Petersowa mólba »Braška« z lěta 2010 (acryl na drjewje) je jedne z jeho studijnych dźěłow wo formach Slepjanskich narodnych drastow. Jeho linolowej rězaj »Spielt auf« (1987) a »Offenes Tor« (1986) pokazujetej porno tomu rozestajenje wuměłca z temami wokoło narodnych drastow, nałožkow, straty domizny, wudobywanja brunicy a ničenja přirody.
Składnostnje wosebiteje wustajeńcy »Wotmolowane« dari w lěće 2016 Wolfgang Poldrack z Mišna Serbskemu muzejej historiske fotowe dokumenty z herbstwa fotografa Alwina Poldracka (1887–1928) z Hodźija. Jedna so přewažnje wo pohladnicy a staru wizitnu fotografiju, kotrež buchu do koncepcije wustajeńcy integrowane. W času wustajeńcy přepodachu so muzejej dalše fotowe dokumenty kaž historiski wobraz młodeje žony w serbskej katolskej narodnej drasće z lěta 1890, kotryž nasta w Budyskim atelieru Süß (darićel Lutz Spieler, Budyšin). Tež dopomnjenskej wobrazaj kaž na přikład wobraz wulěta Njebjelčanskeje šulskeje rjadownje do Sakskeje Šwicy 1914 (darićel Boris Wuješ, Budyšin), abo wobraz jako dopomnjenja na čas wojerskeje słužby z lěta 1900, kotryž pochadźa ze zawostajenstwa Marije Šustrec z Hórkow, wobohaćitej zběrku fotografijow. Přechod wot čorneje k běłej njewjesćinskej drasće dokumentuje fotografija serbskeho ewangelskeho kwasa wokoło lěta 1900 (darićelka Ingeborg Brendler, Budyšin). Zajimawe su tež 32 sceniskich wobrazow wot kameramuža Güntera Biedermanna k DEFA-krótkofilmej »Rockenstock und Zamperstrauß« z lěta 1954, kotrež přepoda 2017 Inge Biedermann z Podstupima. W konwoluće dokumentow z herbstwa swójby Richarda Jauricha z Drježdźan namaka so originalny portret prof. dr. Arnošta Muki z wěnowanjom jeho sotry Rejzy Jaurichoweje składnostnje jeho 70. narodnin 10. měrca 1924. Arnfried a Erika Michalk z Malešec přepodaštaj fotowe dokumenty, kotrež zwobraznjeja dopomnjenki na šulski čas z lěta 1910, rejowanski bal 1900, swójbne portrety wokoło lěta 1890 a dźěłaćerjow při dźěle w skale w lěće 1909. Čornoběłe abo pisane pohladnicy z narodnymi drastami, kotrež buchu wot Ericha Schutta z Choćebuza, Steffena Langi z Budyšina a Rolfa Langematza zhotowjene, dósta Serbski muzej tohorunja 2017.
Muzeje su w prědnem rěźe institucije, źož se systematiski zběra na dobro cełeje ludnosći, dokulaž objekty, kótarež se do muzeja dawaju a se w njom wobchowaju, njejsu wěcej priwatne. Wóni su towarišnosći pśistupne, teke pón, gaž njejsu we wustajeńcach wiźeś.
Eksponaty pśidu pak pśez nakupi abo ako dar a pśepodaśe do muzealneje zběrki. My howko w chóśebuskem Serbskem muzeju mamy tu wjeliku gluku, až se pśecej zasej drogostki do muzeja darje, dokulaž wiźe swój dar eksplicitnje ako wobogaśenje dolnołužyskeje kultury. To smy nazgónili wósebnje pó wótwórjenju našogo muzeja w lěśe 1994 a wušej togo se to stanjo cesto pó wósebnych wustajeńcach, źož se wěsta kulturnohistoriska tema bližej pśedstajijo. Luźe pak teke mimo wósebneje góźby objekty do muzeja dawaju, dokulaž wěźe, až se porědnje wobchowaju a zjawnosći pśistupne wóstanu.
Tak běšo to tež pla źiśisyna Bogumiła Šwjele, kněza dr. Dietera Šwjele (lětnik1941) z Essena. Wón jo se rozsuźił, drogotne eksponaty z derbstwa Bogumiła Šwjele do Chóśebuza, do Serbskego muzeja dariś, dokulaž muzeje su žywe pśez to, až originale wobsejźe a pokazuju. W lěśe 2016 jo nam fyzikaŕ dr. Šwjela pśepódał wólejowu mólbu wót Fryca Latka »Portret Bogumiła Šwjele«, (kenž som se pśed lětami za Latkowu wustajeńcu wupóžycyła). Nastaśe togo wobraza smy tencas hyšći na lěto 1936 wótšacowali. W rozgronje z nim jo se dopomnjeł, až ma we zawóstajonem derbstwje něźi hyšći to foto, pó kótaremž jo mólaŕ Latk portret mólował. Zajmowana nad originalnym fotom, jo dr. Šwjela naraźił, tež za dalšnymi fotami pytaś, ako by do chóśebuskego muzeja se góźeli. Tak jo drugi wjelicny dar do muzeja pśinjasł: fotowy album ze 60 originalnymi fotografijami ako na pś. wšake portrety Bogumiła Šwjele, familijowe fota, portrety rownikow ako wót Mata Kosyka z pósćenim, Arnošta Muki, Wylema Nowego, Oty Wićaza, ceptarja Fryca Knochy, dešańskich wejsanarjow a dalšnych serbskich wósobinow. Do albuma słušaju teke póglědnice, kenž jo B. Šwjela na źiśisyna pisał. Wjelgin wužytne su pśipiski k fotografijam, aby mógali je pšawje zarědowaś. Wurědna drogostka jo tež originalna jězdna dowólnosć B. Šwjele z lěta 1911.


text:
Skond sie wzion bunclok?
Wynokwianie Kadłubka – czyńść 42.
Godo sie bunclok abo bonclok – abo na ganc mały bunclok godo sie tyż buncloczek. Je to ceramiczny gornek z gliny kamionkowyj. Jak samo nazwa pokozuje bucloki robiło sie i dalij robi w downym Bunzlau, czyli dzisiejszym Bolesławcu na Dolnym Ślonsku. Już downo tymu, we średniowieczu, powstoł tam cech gornocorzy, kerzi wyrobiali nojlepsze buncloki na świecie. W 1753 roku Johann Gottlieb Joppe stworził Wielki Bunclok. Mog on zmieścić dwa tysionce litrow i mioł dwa metry wysokości. Bunclok nad buncloki, pra! Do dzisiej idzie kupić gryfne buncloki – niy yno u nos, na Górnym Ślonsku, ale tyż we Bolesławcu i we Warszawie.
Kapusta, łogóry, abo kiszka?
Co sie dowo do buncloka? Kapusta kiszono, łogóry kiszone, nikerzi kiszom tyż kiszka w buncloku, dziepiyro po trzech dniach je dobro. Bo ze buncloka smakuje nojlepi – trzimie bunclok smak jak żodyn gorniec. Downij w kożdyj chałpie stoł bunclok. Niy yno skuli tego, że trzimało sie w nim jodło, ale tyż skuli tego, że była to ozdoba kuchni.
Samo zdrowi
Jo pamiyntom dobrze tyn bronotny, srogi bunclok mojich starzików, kerzy kisili w nim kapusta. Stoł on we pywnicy. Smaku tyj kapusty niy zapomna, kwaski, kero mi dowała moja oma za kożdym razym, jak brała kiszono kapusta na łobiod – tyż niy zapomna. Była zimno, kwaśno, aromatyczno, woniała bunclokym – no i fest zdrowo, jak padajom nikerzi.
Bonclokowo magia
W małym buncloku w komórce stoł tyż zawdy fet ze skwarkami. Sznita chleba z takim fetym to było coś – a ku tymu łogórek kiszony, tyż z boncloka. Niy było to jodło wykwintne, żodne tam łośmiorniczki, ale tyn smak mioł jakoś siła. Jakoś dziwno energio przepływała z buncloka do jodła i beztoż smakowało to wszyjsko inakszy niż dzisioj. Niy godom, że dzisio niy idzie przirychtować czegoś dobrego do jedzynio, ale kajś sie straciyła ta bunclokowo magia.
Strzaskany bonclok
Niyszczyńści było, kej taki bunclok sie strzaskoł. Moja oma aże miała płaczki w łoczach, jak roz strzaskała taki bunclok, kery miała jeszcze łod swojij omy. Wszyjscy my wiedzieli, że kajś z tym pykniyntym bunclokym straciył sie tyż tyn downiyjszy smak po tyj omie mojij omy z Gleiwitz, czyli dzisiyjszych Gliwic. Buncloki były możno trocha zaczarowane, tak myśla terozki, tak zaczarowane, że dowało sie w nich wyczuć smak jodła, kere jodali pjyrwyj. Ja, buncloki musiały być zaczarowane – abo mi sie yno tak zdowało… Sami to przeca wiycie.
Prof. Uś dr hab. Zbigniew Kadłubek – rezkiruje Katedrom Literatury Porównawczyj. Je filologiym klasycznym, eseistom i tłumaczym. Pisze tyż po naszymu, dejmy na to „Listy z Rzymu” abo „Promytyojs przibity”.


text:
2017/18
Rozprawa Sekcije literatura a wuměłstwo Maćicy Serbskeje 2017/18
Tak kaž sym to loni naležnje doporučił, je so tež w zašłym lěće wjetšina tych někak 20 čłonow Sekcije literatura a (tworjace) wuměłstwo na wšelakich tematiskich zarjadowanjach wobdźěliła. Na prěnim městnje steješe při tym kooperacija ze serbskim nakładnistwom, kotrež nowu literaturu wosebje spěchuje. W aprylu 2016, po tehdomnišej hłownej zhromadźiznje, běchu někotři naši čłonojo namjetowali, zo bychmy we wěstych wotstawkach rozmołwu z wjednistwom Ludoweho nakładnistwa Domowina pytali. A tak dóńdźe 9. junija 2017 (na dnju 101. narodnin Jurja Brězana) – mjez druhim na próstwu našeje sekcije – po dźesać lětach znowa k fachowemu wuradźowanju nakładnistwa z hornjoserbskimi awtorami (a awtorkami), wudawaćelemi, přełožowarjemi a recensentami. Jednaćelka Marka Maćijowa, kotraž skutkuje tohorunja w Maćicy sobu, poda tam ze swojimi koleginami a kolegami informatiwny přehlad wo aktualnej situaciji swojeho domu – wo situaciji, kotruž wona jako “stabilönu” posudźi. Nimo toho zhonichmy wo nadawkach a předewzaćach lektorata, na kóncu diskutowachmy – a wšitcy naši čłonojo běchu wosobinske přeprošenje dóstali – wo někotrych prašenjach wudawanja a přełožowanja knihow w serbskej a němskej abo wobchada z dorostom a z nowymi medijemi. W interviewje “Serbskich Nowin” srjedź januara bě Marka Maćijowa lětsa wobkrućiła, zo je tež za LND zajimawe, z partnerami “do rozmołwy přińć a jich wid na dźěło z knihami słyšeć”. (SN, 19.1.2018, př.)
Po tym, zo njeje nowe wjednistwo Zwjazak serbskich wuměłcow loni dalši (39.) mjezynarodny Swjedźeń serbskeje poezije orgainozować móhło, běše Smolerjec kniharnja najwažniše zetkanišćo za lieraturu rozdźělnych družinow a žanrow. Ale tež Serbski muzej w Budyšinje je so hdys a hdys za pismowstwo angažował, na přikład z tym zo poskići k zakónčenju wustajeńcy wo reformaciji spodobny literarno-hudźbny program awtorstwa našeje čłonki Měrany Cušcyneje – tu na žurli. K spektrumej poskitkow serbskich towarstwow słušeše loni, składnostnje 100. posmjertnych narodnin Jurja Chěžki, tež zhromadne počesćenje toho wuznamneho basnika w Hórkach. Mału swjatočnosć před jeho ródnym domom 22. julija wobohaći naš čłon Franc Šěn z originelnym přinoškom wo recepciji Chěžkoweho tworjenja.
Přeju nam wšěm, zo bychu so naše aktiwity w tym wotbłyšćowali, zo su literarne, wuměłstwowe abo dźiwadłowe zarjadowanja w serbskim konteksće dale derje wopytane a w zjawnosći wobkedźbowane.
prof. dr. Dietrich Šołta
předsyda
Budyšin, 17.3.2018


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Hajcujóm pod blachóm
Fórt ta zima nie chce iś tam skónd prziszła i skyrs tego widać naobkoło, jak i czym tustelocy hajcujóm pod blachóm. Jak tak przidzie ku wieczoru, to widać, że s kuminów wali do luftu czorny dym i eszcze łón przi tym smerdzi jak diasi. Kiejsi jak nasze starki pośmiatały kuchyń, a na dziedzinach plac przed chałupóm, to ty śmiatki dycki były ekologiczne. Żodyn, żodnego nie przeganioł, że wciepuje to pod bachem, bo wiedzioł, że cosi s tym trzeja przeca zrobić. Łogiyń dycki skłodało sie pod blachóm łod dołu s rozmajtych szczapów, abo okorków, a na wyrch nasuty był wóngiel s naszych polskich szachtów. Ale coby sie to dobrze rozgorało, to ganc na samyym spodku trzeja było dać jakómsi staróm uż poczytanóm gazetem. Wciepowało sie też do spolynio pod blachóm rzoz, abo inksze rozmajte hoba i harapuci. A to charapuci brało sie dycki s rozrażónych starych sztokerlików, szranków i inszych odmaryjów, kiere wciepowane były do łognia i jakosi nieskorzij to nigdy nie smerdziało. Dzisio dziepro wiym, skyrs czymu szło kiejsi wydychać pełnym plucym, chocioż ludzie też hajcowali rozmajtym charmynzim, capartym, ździorbami. Rozchodzi sie ło to, że wszecko kiejsi bylo jakisi insze i możne skyrs tego gorało to pod blachóm bez żodnego smrodu. Aji ty stare gazety gorały lepszyj, bo nie było na nich tej rozmajtej barewnej farby, kiero w łogniu smerdzi przeokrpnie. Możne, że tym dzisiejszycm czasóm pumóg by tyn napad skłodanio łognia pod blachóm ganc na łopak. Nejprzód wóngiel neskorzij trzoski i szczapy, a dziepro na kóniec jakisi papiór i to nejlepszyj taki niezadrukowany.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
fórt - ciągle, skyrs - z powodu, hajcujóm - palą, pod blachóm - w piecu, luft - powietrze, jak diasi - jak diabli, kiejsi - kiedyś, starki - babcie, dziedzina - wieś, dycki - zawsze, żodyn - nikt, wciepuje - wrzuca, skłodało sie - podkładalo się, wyrch - góra, szachta - kopalnia, ganc - całkiem, rzoz - trociny, hobo - grat, charapuci - rupiecie, skyrs - z powodu, hajcowali - palili, charmynzi - chrust, capart - rupiecie, ździorba - stara rzecz, barewnej - kolorowej, napad - pomysł, trzoski - wióry, ganc - całkiem.
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku.


text:
W dźensnišim so globalizowacym swěće je normalne, zo so ludźo tež za cuze regiony a kultury zajimuja. Tak je tež mjez Japančanami wěsty zajim za Serbow spóznajomny. W tutym nastawku chcemoj předstajić někotre aspekty serbsko-japanskich poćahow a wědomostneho zajima za Serbow w Japanskej. Ćežišćo předstajenja je prašenje, štó, kak a čehodla je so dotal w Japanskej za Serbow zajimował a so serbowědźe wěnował.
Serbsko-japanske poćahi
Serbsce wuknjacy Japančan (abo japansce wuknjacy Serb) spěšnje pytnje, zo je poměrnje wjele podobnych słowow w japanšćinje a serbšćinje. Wočiwidny přikład je, zo stej hornjoserbskej »haj« a »ně« w japanšćinje »hai« a »ie«. Z tutoho dopóznaća je samo nastała teorija, zo pochadźeja Serbja z Japanskeje. Tajku teoriju je uniwersalny wučenc a duchowny w serbskej wosadźe Traugott Xaverius Unruh kónc 18. lětstotka w swojim teksće wopisał. Tam su tež tajke kuriozne interpretacije, zo japanski wojowar »samuraj« wobsteji ze serbskeju słowow »sam« a »raj«, tuž ma woznamjenić, zo ma so kóždy sam zasadźować za raj. Profesor instituta za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity Edward Wornar je dołho zhubjeny tekst »namakał« a jako knižku »wudał«.1– To je wězo žort. Tutu »teoriju« a tež wučenca je sej prof. Wornar wumyslił, kotryž je sam japansce wuknył.


text:
Kej mało Johana poszła do szkoły, matulka kupili mi tyta z maszketoma, a to boło fest trudne do szafniyncia, bo wtedy boł już kryzys .
Szkoła jak szkoła, nie boła rewelacyjno, bo mie zapisali do szkoły nr 2 w mojej miejscowości, bo boło za kanc bajtli w szkole nr 1 im. Generała Świerczewskiego w Zawadzkim , a jo szła rok prandzyj , bo mi sie w doma mierzło i czytać żech umiała, jak jo miała 5 lołt.
Fajne ksionżki ło Ślonsku i nie tylko znojdziesz tukej
Naszo pani Maryjka
I pani Maria bardzo ło nos sie tropiła. W piyrwszy dziyń pani uzupełniała dziennik, pytała ło imiona rodziców. Kożdy wiedzioł, ale Paulek nie wiedzioł jak mo na imie jego fater, bo łone boło trudne.
Pani pyto: – Paulek weź przyipomnij sie jak fater mo na imie?! Paulek nic. – A jak mama woło na fatra?
Drap uśmiech wypynoł na buzia Paulka : -wiam! Woło:- stary pudź no sam! Ojciec Paulka nazywoł się Eberhard.
Dary na salce katechetycznej
Kiedyś jak kościół boł tym czym powinien być, mieli my religia na salce katechetycznej.Na lekcji religii farorz pedzioł nom, że dostanymy dary z Enerefu. Kożdy bajtel móg sie wzionć jedno obleczenie ze srogiyj kupy.
Kożdy dostoł tyż kawał masła w nylonbojtlu.Jo spakowała do taszki, ale kolega Józio mioł dwie tajle masła, jedna do sia i do kamrata , kiery boł chory.
Nie mioł taszki, to zawiązoł cwiter ( taki co sie wybroł z darów ) na kole i pojechoł.Ale na uliczkach na ulicy Waryńskiygo boła dziura , koło podskoczyło, masło upadło na droga , a Józio przejechoł bez to masło.
Wrócił sie, pozbieroł i pojechoł do dom i do kamrata.
Kamrat sie dziwowoł czamu takie czorne tajle som we tym maśle, a to boł żużel ze drogi. Nie wiam, czy kamrat spożył to masło, ale to byda pamjyntać do końca życio.
Johanka


text:
Zachopjeńk decembra 2019 jo w Barlinju do nimjernosći wujšeł Měto Pernak, luź, ako jo z njewšednym angažementom se zasłužył nejwušu cesćownosć a toś su jogo w casnikach a casopisach južo słušnje wopomnjeli. Pśi tom su znosyli radnu licbu kamuškow do mozaika žywjenja, kótarež jo se zachopiło 1938 a jo wóstało do kóńca połne dožywjenjow a njewomucnego źěła. Kśěł tomu wobrazoju dodaś někotare wósobinske dopomnjeśa.Gaž spomnjejom se slědk na rane źiśetstwo, ga myslim se wótergi na serbske ewangelske cerkwine dny. Te su byli kužde lěto w drugej górnoserbskej jsy a naša familija jo była pśipódla. Za nas źiśi jo to było něco wósebnego. Duchowne su byli hynac woblacone nježli pla nas katolskich, kjarliže su byli hynakše a samo rěc namšarjow jo pak jano se wótchyliła. My pak smy ceło wułykowali za jadnym wujkom z Barlinja ... Tomu jo se spódobało, kak smy serbski grajkali – a toś jo pak raz wuśěgnuł za kuždego z nas bananu. Jo powědał tšochu hynacej ako my Budyšynarje. Až to jo była zewšym druga rěc, dolnoserbšćina, som zbadał akle lěta pózdźej, 1996, rowno na swětego Mjertyna (pótakem Měta). Som był sedymnasćolětny kjarlik a su mě pśepšosyli na Swěźeń serbskeje poezije, kenž jo był pósćony Minje Witkojc. W pśestawce jo Měto Pernak mě a žednym bórkojskim žeńskim kazał na mlince do šenki. Tam za blidom jo se warkotało a šwarkotało, chejkało a smjejkało! Njejsom tencas hyšći wuměł dolnoserbski powědaś a som toś zaprědka jano wušy natśěgał. Pó chylce pak som jo teke wopytał. A to jo šło! Wótněnta som se cesćej wupórał do Dolneje Łužyce, aby rěc pšawje nawuknuł. Źinsa se źeńk ak źeńk z njeju zaběram a mam bejne wjasele na tom. Gaž něcht mě pšaša, ga som chopił dolnoserbski powědaś, ga mógu z cysteju wutšobu groniś, až wšo jo se zachopiło z tymi mlincami, ako jo »naš Martin« w bórkojskej kjarcmje za mnjo skazał. Jogo som pó tom cesćej zmakał: na serbskich namšach, doma pla luźi – pjerwjej na swěźenjach, pózdźej na zakopowanjach, na zarědowanjach Maśice Serbskeje w Górnej a Dolnej Łužycy. Wšuźi jo glědał za tym, aby luźe něco zgónili. Gaž som 2004 chopił w Serbskem instituśe źěłaś, som markował, kak akribiski jo se wědu naźěłał, kótaruž jo drugim pósrědnjał. Kuždycku drogu do Budyšyna jo wužył, aby w kulturnem archiwje a centralnej bibliotece rešeršěrował. Jo znał tam młogu drogotku, mjaz drugim rukopisnu agendu z Noweje Niwy, jogo rodneje jsy. Zgromaźonu wědu njejo jano w njeliconych pśednoskach dalej dawał, ale teke w knigłach a kniglickach, brošurkach a łopjenach, kótarež jo pisał, zestajał a pó źěłach sam wudawał. Jogo swěźeński spis k cesći Jana Bjedricha Fryca z lěta 1997 słuša k prědnym dolnoserbskim publikacijam, ako som wobsejźeł. Njejsom se jen ako abiturient trjebał kupiś. »How maš«, jo se pśijaznje wusmjejknuł.
Zamrěty pak njejo se zaběrał jano z kulturu a stawiznami, ale teke z rěcu. Swóju wědu wó serbšćinje, wósebnje wó tej pódwjacornej, błotojskej, jo mjazy drugim ako pśedsedaŕ Maśice Serbskeje, cłonk źěłoweje kupki »Serbske perikopy« a Dolnoserbskeje rěcneje komisije dalej dawał. Ako źinsajšny powědaŕ togo slědnego gremiuma som jomu za to z cełeju wutšobu źěkowny. Pódla teoretiskego źěła z rěcu pak jo Měto Pernak, laureat myta Ćišinskego, lubował kreatiwne wobchadanje z njeju. 1966 jo chapjał swětowu poeziju do dolnoserbšćiny pśestajaś: Rutebeufoju a Baudelairoju jo rowno tak ako Žukowskemu a Puškinoju serbski jězyk pśispórał. A kaki ten jo był lasny, wiselny a chytšy! Wó tom znanje młoge wudaśa casnikow a casopisow a wót Kita Lorenca zestajony zešywk rěda Serbska poezija.


text:
Z wulkej party countdown hač k 800. róčnicy města zahajili
Kamjenc (BG/SN). Tysacy ludźi dožiwi sobotu na Kamjenskim torhošću swjedźeń, z kotrymž zahajichu poslednje 800 dnjow hač k jubilejej składnostnje 800. róčnicy Lessingoweho města. Wosebity časnik nad hłownym zachodom do radnicy dny nětko wróćo liči, doniž njebudu w lěće 2025 podawk swjećić móc. .
Sobotu popołdnju stejachu předewšěm swójby w srjedźišću. Přetož k zahajenju wustupi „Kamenz can Dance“. Je to hižo wjacore lěta trajacy rejwanski projekt dźěći a młodostnych, kotřiž swojich přihladowarjow stajnje znowa zahorjeja. Mjeztym je projekt kruty wobstatk kulturneho žiwjenja města.


text:
Pavle Jurišić Šturm
Pavle Jurišić Šturm (rodźeny jako Paulus Sturm; * 22. awgusta 1848 w Zhorjelcu, † 14. januara 1922 w Běłohrodźe) bě serbiski general za čas Prěnjeje swětoweje wójny.
Wón narodźi so lěta 1848 w Zhorjelcu a je we Wójnskej akademiji we Wrócławju dowuknył. W Francosko-pruskej wójnje 1870/71 wojowaše jako oficěr pruskeho wójska. Jako wojowaše Serbiske wjerchowstwo wot 1876 hač do 1878 z Osmaniskim mócnarstwom, přińdźe Sturm jako dobrowólnik do serbiskeho wójska a komandowaše bataljony. Za čas Balkanskich wójnow 1912/13 a Prěnjeje swětoweje wójny 1914–1918 běše hižo z generalnym pólnym maršalom a komandantom třećeje serbiskeje armeje. Po kóncu wójny dźe Šturm w lěće 1921 na wuměnk a zemrě lěto pozdźišo w serbiskim Běłohrodźe.
Byrnjež w serbiskej literaturje husto jako Łužiski Serb pomjenowany był, njejsu we łužiskoserbskich žórłach žane dopokazy, zo bě woprawdźe serbskeho pochada.


text:
Kejś trza było dać napić sie kośnikom a ubiyraczkom, ludziom, co przi młocyniu robili, co chałpa stawiali abo studnia kopali, starce, starzikowi a dzieckom jednym słowym wszystkim, co chyńć na co zimnego mieli!
Nasze żorzany wiela tego piwa warzili za pozwolynim miejski rady, bezto mieli w jednym zakontku pole, kaj chmiyl potrzebny do warzynio piwa piastowali! Nawet we żorskich kronikach ło tym piszom. Spominajom tyż, wiela za tako przijymność trza było zapłacić do miejski kasy, tani to niy było, ale sami widzicie, że bez dobrego picio obyńść sie niy szło.
Kozdo chałpa miała swoja tajymnica: jak a sczym te piwo nawarzić, a gospodorz by jom ani nojlepszymu kamratowi niy wyzdradził, bo dobrym piwym szło sie przed drugimi pokwolić! Skuli tego kożde piwo troszka inakszy smakowało.
I tak to jedni porzad warzili kwasioły, a inksi taki piweczko, co same sie do gymbulki loło! No, a co baby a dziecka, łone przeca piwa ze procyntami niy piły? Do nich tyż tatulek abo starzik nawarził piwa, ale było bardzi słodki a libeźne. Taki same starka, a potym nasza mamulka warziła ze podpiwka, choć do tego naszego trza było dać troszka drożdży, coby zawyrkowało, a jak smakowało, tego sie niy do łopedzieć! Te wszyski kole, montany a szprajty mogom sie skować! Tego piwa sie jako lyku używało, bo jak kero modo mamulka niy miała czym malika karamić, to i starsze baby radziły, coby piła ciymne piwo i to skutkowało! Jak był chyc, to nojlepsze było piwo zimne, prosto ze lodownie (jak jom kery mioł) abo ze pywnice! Terozki już wiycie skond sie tako nazwa wziyna, ano stond, że tam sie dycki piwo trzimało!
Jednako na taki fest głymboki pywnice, co były pobudowane we kupieckich chałpach przi rynku, godali sklepy (powały tam sklepione były), a taki bogaty panoczek trzimoł tam towor do sprzedanio: wyndzone miynso, wino we beczkach abo roztomańte narzyndzia. Teroz tyż porzad jeszcze do sklepu chodzymy, choć już ni ma we pywnicy.
Kejś trza było dać napić sie kośnikom a ubiyraczkom, ludziom, co przi młocyniu robili, co chałpa stawiali abo studnia kopali, starce, starzikowi a dzieckom jednym słowym wszystkim, co chyńć na co zimnego mieli!


text:
Pśedłoga:Polytoniski
Pśedłoga Polytoniski słuža za to, specifiske Unicode- wósebne znamješka starogrichiskeho pismo (pśedewšem w Internet Explorer) zwobraznjowaś, kótarež se w źinsajšnej standardowej grichišćinje wěcej njewužywaju. Wótstawki we Wikisyntasky se zdaja pśecej nowe dospołne zapśimjeśe notne cyniś (pótakem zasej dospołny {{Polytoniski|někaki tekst}}).
Jolic starogrichiske słowo wopśimjejo pak žedne take wósebne znamješka, ale hodźi so z źinsnišo zwučenymi pisaś (pśirownaj lisćinu za wósebne znamješka Grichišćina a Starogrichišćina pód bublinkom Składowaś w wobźěławnskem modusu), to jo ako Browserska a zwobraznjeńska pomoc myslena Pśedłoga:Polytoniski zbytna a se njama wužywaś!
Ale teke wězo pšsoym njewužywaj za nowogrichiske woznamjenjenja a lemmata, dokulaž tam rowno njejo notny a pismowy wobraz ako měšenje z normalnym pismom njejo rědny. Dalše informacije: de:Vorlage Diskussion:Polytonisch
Wužyśe
{{Polytoniski|tekst}}


text:
Chiemski jězor
Chiemski jězor (němsce Chiemsee, tež jako Bayerske morjo pomjenowany) je z přestrjenju nimale 80 kwadratnych kilometrow najwjetši jězor w Bayerskej a po Bodamskim jězorje a Moricy třeći najwjetši w Němskej. Tohorunja w Bayerskej ležacy Starnbergski jězor pak ma wo połojcu wjetši wodowy wolumen.
Jězor leži na juhowuchodźe Bayerskeje mjez wulkoměstomaj Mnichowom a Solnohrodom. Wón wobsahuje 2,048 km³ wody a jeho pobrjohi maja dołhosć 64 kilometrow, 83 z kupami. Tři kupy w jězorje su Herreninsel, Fraueninsel a Krautinsel, kotrež tworja hromadźe politisku gmejnu Chiemsee w Rosenheimskim wokrjesu. Přitočnišćo Chiemskeho jězora wobjimuje 1.398,56 km², z toho 605 km² w Bayerskej a zbytk w susodnej Awstriskej.


text:
Jutro idziemy do kina
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Jakub Wesołowski, Mateusz Damięcki, Piotr Żurawski © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Jakub Wesołowski, Antoni Pawlicki, Mateusz Damięcki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Julia Pietrucha, Antoni Pawlicki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Antoni Pawlicki, Jakub Wesołowski, Mateusz Damięcki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Michał Kwieciński © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Antoni Pawlicki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Mateusz Damięcki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Antoni Pawlicki, Jakub Wesołowski, Mateusz Damięcki © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Mateusz Damięcki, Daniel Olbrychski © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Antoni Pawlicki, Julia Pietrucha © Piotr Litwic
-
- Jutro idziemy do kina, film fabularny telewizyjny TVP 2007, Jakub Wesołowski, Anna Gzyra © Piotr Litwic


text:
Zapósłanča Zelenych w Sakskim krajnym sejmje Franziska Schubert wěnowaše zhromadnje z braniborskim kolegu Benjaminom Raschku swoju lětušu lětnju turu čistoće Sprjewje. Tak staj wot jednoho z jeje třoch žórłow w Neugersdorfje hač do Berlina podłu rěki kolesowałoj a sej staw na městnje wobhladałoj. Bianka Šeferowa je so z Franzisku Schubert rozmołwjała.
Kak staj ideju lětnjeje tury zrodźiłoj?
F. Schubert: Na wopyće pola Benjamina Raschki w Lubnjowje sym z nim mnohe zhromadnosće wotkryła. Nimo toho zo bydlu ja při žórle Sprjewje w Neugersdofje a wón w Błótach, zwjazuje nas předewšěm angažement za přirodu a wobswět. Wón zastupuje jón w braniborskim, ja w sakskim sejmje. Wo Sprjewi rěčo smój wězo tež jeje zežołtnjenje naspomniłoj – a ideja tajkeje tury bě zrodźena.
Kak čista je woda Sprjewje?


text:
Tyn chop zrobił we swoji firmie gibko karyjera, bo nigdy niy doł se beleczego wciś, wszystek, co łon kupowoł musiało być nojlepsze, nojpiykniyjsze a nojtońsze! Nojgorsze, że niczym sie go niy dało przekupić, ani koniakiym, ani bibom, ani biletym na mecz, choć fest za szportym był! Jak mu wciskali, to podaronek wzion, ale nic niy łobiecowoł, ani niy zrobił! Jedyn roz jak przijechoł do kamratowej firmy nakupować, tak trefił, że keryś szef mioł urodziny i chopy zebrali tego zmierzłego kontmana do kawiarnie na kawa i na sznapsa, yno że wtynczos sie na jednym niy skończyło. Roz-dwa zrobiło sie wesoło, a halbki łobalali jedna za drugom.
Jak już im sie troszka z tych glacow kurzyło, zaczli godać ło roztomańtych gupotach. Jejich szef chciol mieć nowo baba, bo ta co jom mioł mu troszka łobroz psuła, bo za stary rocznik była! Drugimu chopu sie widziała chałpa ze basynym,a mój kamrat se życzył, coby wygrać milion, a nojlepi we euro niy we złotkach! Jakby mu sie to powiodło, toby zaroz na drugi dziyń robota ciepnoł, boby mioł tela piniyndzy, że łone same by teroz na niego robiły! A tyn szprytny kontman poklupoł sie yno we gowa, a padoł mu, że je gupi!
Tego tyn moj kamrat niy poradził zdzierżyć, zaroz sie postawił a gośno wrzasnoł:
– Godej mi sam zaroz chopie, czamu mi tak ubliżosz? No, co byś zrobił szprymoku na mojim miejscu? Godej mi sam zaroz!
Tyn kontman sie troszka wykryncoł, ale potym wzion go na bok a padoł:
– Mosz szczyńści, że ci przaja, boś mie jeszcze ani razu niy pocyganił, bezto ci powiym: jakby to na mie trefiło i jo bych wygroł tyn milion, to na drugi dziyń poszełbych do roboty, potym wyczekoł aż bydzie na hali ze dwaścia ludzi, a dziepiyro bych pod na ziym, że niby hercszlag mie chycił, jeszcze by mi rynta płacili…
– Toś ty je richtig mondry chop!
– kamrat aż pokryncił gowom, tak niy poradził sie nadziwić.
– Teroz wiysz gupieloku, czamu tyś je zwykły urzyndnik a jo kerownik działu – łośmioł sie tyn istny, a mój kamrat yno potulnie pokiwoł gowom, a w migu wytrzyrstwioł, bo tyn zmierzły chop mioł prawie!
Tyn chop zrobił we swoji firmie gibko karyjera, bo nigdy niy doł se beleczego wciś, wszystek, co łon kupowoł musiało być nojlepsze, nojpiykniyjsze a nojtońsze! Nojgorsze, że niczym sie go niy dało przekupić, ani koniakiym, ani bibom, ani biletym na mecz, choć fest za szportym był! Jak mu wciskali, to podaronek wzion, ale nic niy łobiecowoł, ani niy zrobił! Jedyn roz jak przijechoł do kamratowej firmy nakupować, tak trefił, że keryś szef mioł urodziny i chopy zebrali tego zmierzłego kontmana do kawiarnie na kawa i na sznapsa, yno że wtynczos sie na jednym niy skończyło. Roz-dwa zrobiło sie wesoło, a halbki łobalali jedna za drugom.


text:
Nowotroick
Nowotroick (rusce HoBoTpoицk) je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Ural w aziskim dźělu Ruskeje w Orenburgskej oblasći při kazachskej hranicy, něhdźe 270 kilometrow wuchodnje Orenburga a 14 kilometrow zapadnje Orska. Ma něhdźe 91 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1920 załožiło a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
Wot rozhłosoweho žurnalista Clausa Fischera su słucharjo němskeho rozhłosa hižo to abo tamne wo serbskej hudźbje zhonili. Za Rozhlad je wón krótki zarys serbskich hudźbnych stawiznow zestajał. Pod titulom »Wot lubosćinskeho spěwa k awantgardźe« pisa w kóždym wudaću k wubranemu serbskemu komponistej.
Serbska hudźba njeje žane nišowe wuměłstwo a orchester Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) njetrjeba so schować. To dopokaza tež sinfoniski koncert ćělesa 29. nowembra 2018 w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle Budyšin. Intendantka SLA Judith Kubicec nawjedowaše wobhladniwje, čućiwje a angažowanje orchester, kotryž wza připosłucharjow na jězbu přez čas a rum.Před Schubertowej »Njedokónčenej« prezentowaše orchester SLA nowokompoziciju, kotraž zwjazuje słowjenskeho gitarista, serbski ludowy spěw a legendarneho němskeho dirigenta. Foto: nowinske foto/SLA
Ze suitu »Budissin« wot Jana Rawpa bě wuchadźišćo cyle z městnom koncerta zwjazane. Pjećsadźbowa twórba je lubosćinske wuznaće komponista za swoje ródne město. Z njej hódnoćeše SLA Rawpa składnostnje jeho 90. narodnin. Kaž z kaleidoskopom ilustruje Rawp dołhe, mnohostronske stawizny Budyšina. Z diferencowanej instrumentaciju wutworja zwukowe wobrazy, kotrež jónu na srjedźowěkowske swjedźenje dopominaja a potom zaso typiske słowjanske charaktery wotbłyšćuja. Prosty spěwny zwuk, rejowanske rytmy a triumfalne stopnjowanja kompoziciju charakterizuja.
Komponist, hudźbny wědomostnik a etnograf dr. Jan Rawp narodźi so 17. nazymnika 1928 jako syn serbskeje operoweje spěwarki Rut-Marki Krawcec-Rawpoweje w Brunšwiku a zemrě 13. požnjenca 2007 w Budyšinje. Běše aktiwny čłon serbskich, němskich a mjezynarodnych fachowych towarstwow a wot lěta 1990 přisłušeše tohorunja Maćicy Serbskej. Předewšěm na iniciatiwu jeho přećela a předsydy MS Jurja Łušćanskeho přewjedźe so na dnju Rawpowych 90. narodnin při jeho rowje na Budyskim Tuchorju krótke wopominanje a na swjedźenskej žurli Serbskeho muzeja wosebity koncert.Jan Rawp (1928–2007) Rysowanka: Hanka Krawcec
Na wonym popołdnju na Tuchorskim kěrchowje zwěsći so znowa, zo njeje na rownišću tafla z jeho mjenom a žiwjenskimi datami připrawjena. Swojorazny pomnik běše hłuboko žarowacy wudowc za swoju w lěće 1964 přezahe zemrětu mandźelsku Lubinu rodźenu Holanec, wuspěšnu koncertnu pišćelerku, připrawić dał. Nětko buchu jemu, »mužej wěčnoh’ wopomnjeća«, tola znajmjeńša zaso słowa dźaka a připóznaća z wulkej česćownosću ze strony wonych zwuraznjene, kotřiž běchu jeho hišće derje znali.
Wjele politiskich komentatorow wobhladuje 2019 tež jako tajke wosudne lěto – znajmjeńša za Saksku a Braniborsku, hdźež je wjetšina Serbow žiwa. We woběmaj krajomaj woli so nowy krajny sejm, prěni raz po tak mjenowanej »ćěkanskej krizy« a poměrnje krótko po wotstupje kanclerki ze zastojnstwa předsydki swojeje strony. Kak budu wolerjo (tež serbscy) na tutu změnu na čole reagować, njeje hišće wotwidźeć.
Sto lět po zwrěšćenym hibanju wokoło Barta mamy 2019 drje »sejm«, njewěmy pak, hač změjemy we woprawdźitych parlamentach, hdźež so hłowny dźěl našich naležnosćow rozsudźa, w přichodnej legislaturje scyła hišće serbskich zapósłancow. Po tuchwilnych prognozach njeje jasne, hač wudobudu sej třo zbywacy serbscy weteranojo znowa mandat. Tež to je nowostka w hač dotal chětro stabilnej politiskej krajinje we Łužicy.
Tutej rukopisnej chronice wěnowaše so wustajeńca w bywšej kuriji. Na wulkich płatnach při sćěnach wjacorych rumow běchu wšě 192 stronow łaćonskeho kodeksa zwobraznjene. Tysac lět stare mjeńše a wjetše eksponaty spřitomnjachu wopisane stawizniske podawki a wobstejnosće doby. Přełožene wujimki k čitanju a słuchanju na awdijowym přewodniku zmóžnjachu so zanurić do němsko-słowjanskeho swěta před lěttysacom. Wusahowace eksponaty běchu za mnje Freisingske wučbne teksty za misionske dźěło mjez Słowjanami, fragment t. mj. Damiloweje chroniki, wulki drjewjany pohanski bójski idol z dwěmaj hłowomaj z Tollenseskeho jězora, kapsny pohanski přibóh z wokoliny Eislebena a złoćany debjenski rjećaz z kupy Hiddensee.
»Je tuta naša hudźba dobra dosć za přichodne inowatiwne nadawki Serbskeho ludoweho ansambla z nowej intendantku Judith Kubicec, kotraž je zdobom dirigentka mjezynarodneho formata?«, prašachu so wuměłcy serbskeje kulturneje institucije při přihotach na premjeru noweho folklorneho programa »Naša Hanka w’ wěncu steji«. Kwasne parlički ze štyrjoch regionow předstajichu so premjernje sobotu, 29. septembra, w domje na Wonkownej Lawskej w Budyšinje. A premjera bě połny wuspěch za wšěch akterow. Přetož hudźba z pěsnjemi a rejowanskimi scenami předstaji so po zaměrnym dźěle jako přihódna za inscenowanje něšto drohotneho, lubeho a zdobom wozbožliweho. Publikum njebě jenož wot wuslědka intensiwnych přihotow pod Judith Kubicec runjewon fascinowany, ale runje tak wot jeje agěrowanja jako dirigentka. Nimo wuměłskeje zdokonjanosće wužaduje sej wjele discipliny a wuprudźuje lubosć k wěcy, štož publikum hač do poslednjeho rynka pytny. Spontane zaspěwanje »Sławy« na kóncu bě tuž zawěrno woprawnjene.Ohara Clementi a Alexander Bolk jako kwasny por w »Blunjanskim kwasnym přezpolu« po choreografiji Juraja Kubánki Foto: nowinske foto/SLA
Po zahajenju hudźbneho wječora z uwertiru Korla Awgusta Kocoroweho najbóle narodnje zapołoženeho oratorija »Serbski kwas« předstajichu so štyri serbske kwasy ze wšelakich regionow. Tu tworješe dobra dramaturgija Jěwy-Marje Čornakec a Jana Cyža hłowny zakład za wustojnu režiju Juraja Šiški. Předstajichu so kwasy a regionalne wosebitosće Delnjeje Łužicy, Slepjanskich a Wojerowskich kónčin kaž tež katolskich stron, a to tohorunja we wšelakorosći wariantow narodnych drastow. K tomu přidaštej so křinjowej drasće z Mužakowskeje hole a ewangelskeho kraja wokoło Budyšina. A kajke běchu to zaso drasty – elegantne a nadčasne. Tak běchu nimo derje přemysleneje dramaturgije runje tak wušikne ruce a zdobom wufilowana logistika ze stron drastownje z Kathleen Grunau na čole prašane. Stajnje šarmantna a wotpowědnje wšelako zdrasćena moderatorka Kristina Nerád hišće přidatnje na krasu a bohatosć drastowych wariantow pokaza.
We Łužicy, dokładnišo w fikcionalizowanej wsy Njeswačidle, jedna roman »Mit der Faust in die Welt schlagen« Lukasa Rietzschela, kotryž je wušoł w septembrje w nakładnistwje Ullstein. Pytajo za přičinami radikalizowanja młodostnych slěduje awtor žiwjenskemu pućej dweju w Njeswačidle wotrosćaceju bratrow. Bratraj a jeju přećeljo su we wobswěće žiwi, hdźež dwěluja ludźo na kmanosći, něšto wuskutkować móc, hdźež so ani kubłanju ani politice njedowěrja a hdźež knježitej w młodźinskich klubach namóc a rasizm.


text:
Pawoł Njek
Pawoł Njek (němsce Paul Neck; * 19. septembra 1891 w Budyšinje, † 24. awgusta 1944 w koncentraciskim lěhwje Buchenwald) bě serbsko-němski wučer, komunist a wopor nacionalsocializma.
Narodźi so do serbskeje dźěłaćerskeje swójby a wopytowaše po šuli Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1918 do 1922 wučerješe we Worklecach, hdźež dóńdźe dla jeho přisłušnosće k njewotwisnym socialdemokratam ke konfliktam z katolskimi wjesnjanami. W 1920tych lětach studowaše Njek w Drježdźanach a Lipsku filozofiju, hospodarstwo a pedagogiku a zastupi do Komunistiskeje strony Němskeje (KPD). Wot 1931 do 1932 bě wučer w Njeswačidle. Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow jeho 1933 z wučerstwa wuzamknychu a na šěsć měsacow zajachu. 1942 bu znowa zajaty a zahiny w awgusće 1944 při anglo-ameriskim bombardowanju koncentraciskeho lěhwa Buchenwald. Za NDRski čas bu jako serbski antifašist česćeny.
Dróha w Budyskim Wuchodnym předměsće nosy hač do dźensnišeho jeho mjeno. Na dworje něhdyšeje Lessingoweje šule při Lawskich hrjebjach wotkrychu w lěće 1958 pomnik za Pawoła Njeka, kiž bu kaž šula sama w 1990tych lětach wotstronjene.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Trudla Malinkowa: Serbske pomniki. Budyšin 2019, str. 200