text:
Mato Kósyk
Mato Kósyk (*18. junija 1853 we Wjerbnje, † 22. nowembra. 1940 w Albionje) - dolnoserbski basnikaŕ, spisowaśel, faraŕ, farmaŕ, klasikaŕ dolnoserbskeje literatury.
Roźony ako syn srjejźnego bura jo Kósyk w lětach 1867 do 1873 chójźił na gymnazium w Chóśebuzu. Pótom jo tśi lěta dłujko statkował ako zeleznicaŕ w Lipsku. Pózdźej jo wopytał se žywiś ako literat we Wjerbnje a wót 1880 jo sobu redigěrował Bramborski Casnik. 1883 do 1885 jo w ameriskem Springfielźe a Chicagu študěrował teologiju. Wótglědajucy wót krotkich woglědow we Łužycy, jo basnikaŕ pón až do kóńca žywjenja wóstał w Pódpołnocnej Americe. Wót 1885-86 jo był faraŕ we Wellsburgu. Wót 1887 do 1907 jo statkował we wšakorakich wósadach w staśe Nebraska (Ridgeley 1887-89, Princeton 1889-95, Roca 1895-96, Stamford 1896-97, 1897-07 Ohiowa). Wót 1907 až do wuměńka 1913 jo był faraŕ w El Renou w Oklahomje, pótom jo žywy był ako farmaŕ w Albionje.
W lichem casu w Lipsku ako zeleznicaŕ jo se Kósyk awtodidaktiski zakłady poetiki nawucył. Jogo prědne zdźaržane basnje su ze slědnego lěta w Lipsku. Dla chórosći jo Kósyk 1877 musał swójo źěło pśi zeleznicy skóńcyś a se domoj nawrośiś. W tom casu su se teke wuwijali jogo kontakty z drugimi serbskimi procowarjami ako M. Hórnikom, H. Jordanom a A. Muku. Mimo togo jo nawězał kontakt z Jurom Surowinom, kenž jo jogo do dalšnego literarnego źěła pógnał, a z pólskim spěchowarjom Alfonsom Parczewskim, kenž jo sobuiniciator załoženja Maśice Serbskeje, na kótaremž jo se 1880 teke Kósyk wobźělił.
Dłujke pśebywanje w rodnej jsy Wjerbno jo było nejpłodnjejšy cas literarnego twórjenja Mata Kósyka. Wón jo napisał wjele lyriskich basnjow a baladow, kótarež su se pózdźej do cełkow zarědowali: Pytajcy duch, Źiśecy raj, Wóstań pobožny, Z paradiza wšyknych swětow, Ze stwórjenja jo mój spiw, Cysta roža serbojska, Serbskich duchow kralejstwo. Do šyršeje epiki słušatej jogo w heksametrach spisana tśiźělowa idyla Serbska swajźba w Błotach (Wórjejce 1880, 1955) a jogo historiska trilogija Serbskich wóścow śerpjenja a chwalba z episkimi spiwami Pśerada Markgroby Gera (ČMS 1881, 1924, 1955), Branibora pad a Jacsław. Kósyk jo se teke póspytał w dramatice: Cesć łužyskego ryśarja (1881) a Bóžemje serbskich wójakow (1882). Wjele proce jo teke inwestěrował do pśeglědowanja a basnikarskego wuspórjeźowanja dolnoserbskich spiwaŕskich knigłow a do redigěrowanja Casnika, do kótaregož jo teke dodał swóje pśinoski.
Dokulaž njejo spisowaśelske źěło za zežywjenje dosegało, jo wón 1883 do Ameriki wudrogował. Tam jo teke študěrował teologiju, což jomu w Nimskej bźez matury njejo móžno było. Teke w Americe jo na zachopjeńku dalej basnił. Tak jo nastał cyklus W cuzej zemi z wjele nowymi impresijami. Bóžko njejo wóstał taki produktiwny. W běgu dalšnego žywjenja w Americe jo jano hyšći napisał dwa cyklusa: Serbske bratśi pśistupimy (1892-99) a Droga do njebja (1922-33). Weto jo měł wjeliki wuznam za dolnoserbsku literaturu a jo jej wugótował městno mjazy drugimi słowjańskimi literaturami. Eksistujo wěcej ako 50 pśełožkow jogo jadnotliwych twórbow do drugich słowjańskich rěcow.
Dalšne materialije[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Marti, R. (wud.), Mato Kosyk 1853–1940. Materialije prědneje Kosykoweje konference. Wjerbno 15.–18. 6. 2003. Budyšyn, 2004.
- R. Dalitz/G. Stone, Mato Kosyk in Amerika - Lp A 24/1 (1977), str. 42-79
- F. Mětšk, Zu einigen Fragen der Legendenbildung in der Kosyk-Biographie - ZfSl 22 (1977), str. 142-148;
- ts., Serbski basnikaŕ kónčaceho so 19. lětstotka w Americe - R 28 (1978), 6, str. 212-217;
- ts.. Wo Kosykowych basniskich rukopisach a jich wuznamje za ZSMK - R 29 (1979), 6, str. 216-220;
- ts., Wo Kosykowej episkej trilogiji ze serkeje starodawnosće - R 29 (1979), 9, str. 324-332;
- ts., Aktualnosć Kosykoweje biografije wčera a dźens - R 31 (1981), 9, str. 318- 321


c: text/html

text:
Mie ni! Pewno miarkujecie, iz gołdka tu je ło tej babie ze brodóm. Jak joł to widziała, to mi sie zarołs dźwigło mitakym z przesłego tydnia. Richtig świat sie we holckamela łobrołcoł. Mie to je zołl tego fajnego synka, co sie doł tak łomamunić i suchoł tych swoich doradców – planerów, co to mu radzą jak moł dołóncyć do Majkela Dżeksona, abo do Bibera, co jedyn śnich juz nie zyje, a drugygo śandary durch gónióm. Piyrwej, jakby sie taki dziwolóng pokołzoł, toby bół wyśmióny, a małe dziejci by za niym wrzescały: kisiu, kisiu na mojym małym palusku.
Tera to joł widza, iz nedugo z tóm nowomodnóm tolerancjóm, pośmiewiskym sie stanóm ci, co zyjóm podug dekalogu. Nie dejma robić z siebie idiołtów! Przeca my tez umiymy sie łodezwać i stołć przi swojym. Jak taki jedyn z drugym, ani dobrze śpiywać nie poradzi, ani w skole sie dobrze nie ucuł a robić mu sie tez nie chce, to nic yno wartko baba-chopa wymyślejć. Tera nic yno dołwać pozór, do cego nołs ta tolerancja doprowadzi, jak to tak dugo jescy potrzwoł.
Truda Pietrzikowa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Latest revision as of 11:25, 21 July 2021
TRANSLATEWIKI.NET NJERUKUJO ZA PŠAWOSĆ
Wužywanje pśełožkow w translatewiki.net jo na swójske riziko. Maju wužytne byś, ale translatewiki.net njamóžo za pšawosć how k dispoziciji stojecego wopśimjeśa rukowaś.
Translatewiki.net a jogo wobźěłarje njedawaju žedno zarucenje na kuždežkuli wopśimjeśe, lěc eksplicitnje lěc implicitnje zwuraznjone abo kazniske, inkluziwnje, ale nic na to wobgranicowane, zarucenje na pśedawajobnosć abo gódnosć za wěsty zaměr abo zarucenje na njezmólkatosć wopśimjeśa.


text:
W cityjowym managemenće města Wojerec je nětko k personalnym změnam dóšło. Přiwšěm ma so projekt dale wjesć, kaž na posedźenju měšćanskeje rady rěkaše.
Wojerecy (AK/SN). Cityjowy management za wožiwjenje hospodarstwa a kultury nutřkowneho města Wojerec a za zesylnjenje předewzaćelow ma so dale wjesć. To zdźěli Wojerowski wyši měšćanosta Torsten Ruban-Zeh (SPD) na zašłym posedźenju tamnišich měšćanskich radźićelow. Zakład toho je wobzamknjenje z 10. junija 2015. Tehdy měješe zarjadnistwo z Přemysłowym kruhom za měšćanski přichod z.t. dojednanje wo zwoprawdźenju měšćanskeho managementa wotzamknyć. Zrěčenje płaćeše najprjedy hač do lěta 2019. Na to je podlěšichu, tak zo płaći wone nětko hač do kónca 2021. Dotal skutkowaštaj w managemenće stajnje z poł městnom Dorit Baumeister a Frank Graumüller. Mjeztym je Dorit Baumeister jako nawodnica twarskeho zarjada w Běłej Wodźe skutkować započała. Jeje poł městna tuž tuchwilu wobsadźene njeje.


text:
Choćebuz najmjenje inwestuje
Choćebuz (dpa/SN). Hladajo na wudawki na dobro braniborskeje komunalneje infrastruktury leži město Choćebuz na poslednim městnje. Tole su fachowcy Němskeho instituta za hospodarske slědźenje wuličili. Po tym inwestuje Choćebuz runje 116 eurow na wobydlerja za pěstowarnje, šule a dróhotwar. Cyłoněmski přerězk je wjace hač dwójce tak wulki, mjenujcy 270 eurow wob lěto. Scyła su wuchodoněmske komuny ze swojimi inwesticijemi w špatnym połoženju: Tři štwórćiny wokrjesow nowych zwjazkowych krajow cyłoněmski přerězk njedocpěja, wědomostnicy zwěsćichu. Jedna z hłownych přičin su woteběrace přepokazanki ze solidarneho pakta II. Snadne dawkowe dochody so tak dźeń a negatiwnišo wuskutkuja. Spadowaca ličba wobydlerjow tomule wuwiću polěkuje.
Zarjaduja kubłanske wiki


text:
Sahara
Sahara jo ze źewjeś milionow kwadratnymi kilometerami nejwětša pusćina na zemi. Wupśestrěwa se w pódpołnocnej Africe mjaz Atlantiskim oceanom a Cerwjenym mórjom a jo z pódwjacora do pódzajtša wokoło 5000 km šyroka, z pódpołnocy do pódpołdnja wokoło 2000 km. Swójego połoženja dla płaśi Sahara ako wobrotnošyrinowa pusćina. Rěcna oaza Nila pśetergujo Saharu w Egyptojskej.
Na pódpołnocy Sahary namaka se Maghreb (arabski za „pódwjacor“), na pódpołdnju tak mjenjowany sahel („pśibrjog“). Staty w Saharje su Egyptojska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Pódwjacorna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Nejwětšy źěl Sahary zestaji se z kamjeńtneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo teke ze jědernikoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twóri jano pěśinu cełeje płoni. Nejwuše městno w Saharje jo Emi Koussi w górinach Tibesti (3.415 m). Jadnučka stawna rěka jo Nil.
Klima w Saharje jo sucha a wódnjo góruca, cełolětnje z pasatowym wětšom. Nocy pak mógu byś wjelgin zymne, w zymje samo z temperaturami pód nul stopnjami. Pśerězna pitśa spadkow jo jano 45 mm; w někotarych lětach se scełego njedešćujo.


text:
Hosćency a korčmy su za towaršnostne žiwjenje wažne městna, wšako so tam ludźo rady zetkawaja. Často pak maja tež zajimawe stawizny. W swojej lětnjej seriji tajke gastronomiske předewzaća předstajamy, dźensa Bizoldec hosćenc w Haslowje. (20 a kónc)
Po cyłej Łužicy drje lědma někoho nańdźeš, kotremuž Haslow znaty njeje. Hłowna přičina je tamniši přiwabliwy Bizoldec hosćenc. Mała wjes nad Čornicu z dźensa něhdźe 70 wobydlerjemi bu lěta 1390 prěni raz jako Dreykretzen naspomnjena. Kretscham je słowjanska požčonka za „korčma“. Zo pak mjenuje so wjes serbsce Haslow a nic Tři korčmy – tak Jan Meškank – pokazuje na prěnjotne pomjenowanje sydlišća. Je to serbsko-němska měšana twórba ze słowa Hasel-lěsk, kotremuž bu kóncowka -ow přidata.
W zažnym srjedźowěku stejachu w Haslowje při wikowanskej dróze Via regia tři korčmy. Kóžda z nich słušeše hinašemu knjejstwu. Rjebišec korčma, hižo před 100 lětami zawrjena, słušeše do knjejstwa Hornich Sulšec. We Vickec korčmje, něhdy Wutołčanskemu knjejstwu přisłušacej, su hač do lěta 1958 piwo točili a w přisłušacym rěznistwje kołbasy tykali.


text: Wochozy (AK/SN). Wjace hač 300 rysowankow dósta loni Łužiski park błudźenkow we Wochozach. Dźěći zbliska a zdaloka běchu so na wulkim molowanskim wubědźowanju k jutram 2020 wobdźělili. Wuslědki wubědźowanja nětko we Wochožanskim parku wustajeja. Simone Beyer z wobłuka zjawnostne dźěło a marketing tamnišeho spěchowanskeho towarstwa rozprawja: „Dóšło je wjace hač 300 wuměłskich twórbow młodych wuměłcow w starobje třoch do dwanaće lět. Bohužel njeje so pandemije dla poradźiło sej wšitke wobhladać, je wuhódnoćić a přehladku zestajeć. Tuž to nětko nachwatamy.“


text:
Mołdawijo
Mołdawijo (mołd., rům. Moldova), Republika Mołdowije (mołd., rům. Republica Moldova) – państwo we wschodńij Ojropje, kere powstało po upodku Sowjeckigo Sojuszu we kerygo skłod wlazowało uod 1924 do 1991 (krům lot 1941-1944). Je uůne kůntynuacyjům Mołdowskigo Hospodarstwa (atoli tajla downygo Mołdowskigo Hospodarstwa wlazuje terozki we skłod Růmůńije). We skłod Mołdawije wlazuje tyż autůnůmiczno republika Gagauzyje, keryj 80% mjyszkańcůw to Gagauzy. Uosobno tajla, kero ńy uznowo władzůw we Kiszyńowje, to Naddńestrze ze stolicům we Tyraspolu, kere je de facto ńypodległe, nale ńy je uznowane uod mjyndzynorodowyj społecznośći.
Mołdawijo je ńiźinnym krejym uo umjarkowanyj klimje, rozlygowanym we dorzyczu Dńestru a Prutu.
Je to jedyn ze nojbjedńiszych krejůw we Ojropje, srogo uznoleżńůnym na import paliwůw a surowcůw. 90% społeczyństwa żyje půńiży mińimům egzystyncyje. Dali srogszo tajla źymje noleży do kołchozůw a sowchozůw, prywatnych pośadoczůw mo ino 9% uprownygo wjyrchu. Wożno rola we gospodarce mo cichtowańy wina a produkcyjo napitki ze ńi, tyż sadowńictwo. Spożywczo, chymiczno a inkszo industryjo.


text:
Sten Nadolny w Haninej cyrkwi
Kamjenc. 8. Kamjensku narěč změje w Berlinje bydlacy spisowaćel Sten Nadolny. Zarjadowanje budźe 1. septembra w 19 hodź. w Haninej cyrkwi Lessingoweho města, kaž organizowace dźěłanišćo za recepciju Lessinga zdźěli. Jedne prašenje, kotremuž chce so Nadolny přiwobroćić, je: „Móže tónle Lessing nam dale abo snano wróćo pomhać?“ Zastupne lisćiki su w Kamjenskej informaciji na předań.
Župna „hłowna“ simultana
Wojerecy. Přichodna hłowna a wólbna zhromadźizna župy „Handrij Zejler“ Wojerecy budźe pjatk, 17. septembra, w załoženskim domje Domowiny, na žurli Kulturneje fabriki při torhošću stareho města. Prěni raz chce župa „hłownu“ ze simultanym tołmačenjom přewjesć, zo móhli wjac Domowinjanow regiona do sobudźěła zapřijeć. Župne předsydstwo je na wčerawšim wuradźowanju hłownu zhromadźiznu přihotowało.
Połoženje dale wotputane


text:
Wiela wskazuje na to, że we nŏszyj lidze dojdzie do zmiany drużiny. Łazi o klub ze Ślōnska.
Jak donosi sportslaski.pl, drużina Rozwoju Katowice może łostać rozwiōnzanŏ. Do dzisiŏj zawodniki niy trenowali ani rŏz razym, niy ma tyż komplytu sztabu szkolyniowygo.
Fusbalorze dostŏwajôm możliwość rozwiōnzaniŏ swoich kontraktów. Oficjalnygo komunikatu władz klubu na ta chwila niy ma.
Gdyby Rozwój sie wycofŏł, to do ligi wlyzie nŏjwyżyj sklasyfikowany spadkowicz – MKS Kluczbork. Ponoć sŏm tam gotowi na takŏ sytuacjŏ.
Cŏłki artykuł Szportu Ślōnskigo dostympny tukej => Stawka III-ligowców do zmiany? Rozwój może nie zagrać w lidze
własne / sportslaski.pl


text:
Wjacezaměrowa hala je dołhodobny a wulki projekt za Łazowsku gmejnu.
Hamor (AK/SN). Jednohłósnje je Hamorska gmejnska rada wobzamknyła dwójny etat za lětsa a klětu. Lětsa chce komuna hišće 1,7 milionow eurow inwestować, klětu pjeć milionow, a to za wšelake předewzaća. Ćežišća su dalše saněrowanje Zakładneje šule Hamor, spotorhanje bywšeje awle a jako wulkoprojekt twar wjacezaměroweje hale w Hamorje. K tomu přińdu naprawy za dróhotwar, kaž je to puć přez Cympl (Zimpel), naprawy za pohrjebnišća a za zjawny wosobowy bliskowobchad w Klětnom (Klitten) a w Delnim Wujězdźe (Uhyst/Spree). „Znowa a přijomniše wuhotować chcemy zhromadnje ze zaměrowym wobchadnym zwjazkom Hornja Łužica-Delnja Šleska přechody mjez busami. Nastać maja parkowanišća a płoniny za wotstajenje awtow a kolesow“, rozłoži komornik Ulrich Bänsch na minjenym wuradźowanju gmejnskeje rady.


text:
Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?
Kożdo chwila je dobro na chwila z godkōm. Nawet pyńdziałek rano. Do wideo dokłodōmy niżyj tekst.
We publikacyji “Deficyty badań śląskoznawczych” profesorka Tamborowo, kero je jednōm z ôsōb, co alfabet ślabikorzowy poskłodały pisze coś takigo:
[Ślōnzoki] utożsamiajōm swoja godka po prowdzie ino ze słownictwym, a i sam porzōnd niy poradzōm skozać richtich silezyzmōw.
Ô co sie rozchodzi? Że my niy wiymy, co to ta godka je. Jak nos spytać, co to znaczy godać po ślōnsku, to nōm sie zdowo, że godka to ino słowa. Że klopsztanga, ôstuda i aszynbecher to je esyncyjo godki. Jo bych pedzioł ôpacznie. Te słowa to je nojmynij ważno rzecz we godce.
Jak powiymy „Jadłem klapsznitę i piłem tyj”, to kożde z tych słōw je ślōnske, bo jeś, klapsznita, i, pić, i tyj to sōm słowa ślōnske, ale zdanie je po polsku. To samo bydzie, jak powiymy “Jedl jsem klapšnitu a pil jsem tyj”, zaś wszyjske słowa sōm ślōnske, ale zdanie je po czesku. To niy słowa sprawiajōm, że naszo mowa je tako, a niy inkszo, ino nojważniyjszy je kod, kerego my używōmy. Kod, znaczy gramatyka: jak ukłodōmy te słowa we zdaniu i jak je ôdmiyniōmy.
Jak powiymy „Jod żech krōmka chleba i piōł żech herbata”, to chocioż krōmka i herbata to niy sōm take gynau ślōnske słowa, to zdanie je po ślōnsku, bo je we ślōnskim kodzie. Abo inkszy przikłod: „Nojlepij jak zjym cheeseburgera i chipsy. Wczorej po takim fast foodzie wartko postawiōłch nowy filter spamu u nos na serwerze maila”. We tych dwōch zdaniach je dwadziścia jedyn słōw, a siedym, jedna trzecio z nich, to sōm słowa angelske. Ale to je durch po ślōnsku, pra?
Bez to, że my dziwōmy sie na słowa, mōmy problym tyż ôd inkszyj strōny. Kożdo godka skłodo sie z rejestrōw. Rejestr to je zbiōr słōw, kerych sie używo we jakijś sytuacyji. Dōm wōm przikłod ze polskij godki:
„atrakcyjna kobieta”, „fajna babka”, „niezła dupa”
Wszyjske trzi znaczōm tak naprowda to samo, pra? Piyrsze to je rejestr wysoki. Używo sie go we kōntaktach ôficjalnych. Jak bydymy godać ze profesorym na uniwersytecie, to niy bydymy używać takich ôkreślyń, jak te dwa inksze. Druge to je rejestr niski. Takigo rejestru sie używo we kōntaktach prywatnych, miyndzy kamratami. Trzecie to je rejestr wulgarny. Jego sie używo we kōntaktach z kamratami, co sōm ôpici. A tak na isto, to sami możecie sie ôdpedzieć, fto takich słōw używo.
I nasz problym przi używaniu godki je taki, że my na siyła prōbujymy wkludzić do zdanio jak nojwiyncyj słōw, co nōm sie zdowajōm ślōnske i niy patrzimy na to, z jakigo rejestru słōw używōmy. Bez to mie już ftoś poprawiōł, że niy godo sie „stopy” ino „szwaje”. A ślōnsko Wikipedyjo mo take hasło ô tym, co chopy noszōm miyndzy nogami (na ôbrozku).
I wrocōmy do tego pytanio, kere żech postawiōł na poczōntku. Co to je ślōnsko godka?
To sōm słowa, ale nojważniyjsze we ślōnskij godce sōm prawidła, podle kerych te słowa fungujōm. Jak powiy sie „krōmka” zamiast „sznita”, to to niyma wielki problym. Ale jak sie ôdmiynio słowa podle polskigo abo czeskigo mustra, to wtynczos to przestowo fungować.
Bez to we nastympnym ôdcinku pogodōmy sie ô tym, jak Ślōnzoki ôdmiyniajōm słowa we rōżnych miyjscach we Ślōnsku.


text:
Kśynga Mormůna
Kśynga Mormůna je uznowano bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, Spouečność Chrystusa i inkše kośćouy s ruchu Śwjyntych w Dńach Uostatńich, za ješče jydno śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe a do wyznawcůw tych kośćouůw stanowi jydno (obok Bibliji) s podstawowych pism śwjyntych (pjyrše wydańy - mařec 1830, Palmyra, USA). Zdańym tych wspůlnot je tuůmačyńym s godki reformowanyj ygipskij dokůnanym bez Joseph Smith na podstawje starožytnych puyt, uotřimanych uod proroka Morůńygo.
Uopublikowano ja dotychčas we přez 93 godkach. Wydowano we nojwjynkšej ličbje ygzymplaři bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych we Dńach Uostatńich pod rozšeřůnym titlem: Kśynga Mormůna - Ješče Jydno Śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe.
Treść[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kśynga Mormůna zawjero religijne zapisy prorokůw majůncych zamješkiwać ńygdyś uoba kůntynynty Ameriki. Zgodńy s treśćům Kśyngi, jydyn s tych prorokůw, Lehi, wywodźiu śe s Jerozolimy. Uokouo 600 roku p.n.e. Lehi uotřimou uobjawjyńy, we kerym Bůg nakazou mu poprowadźić moua grupa ludźi na kůntynynt amerykański. Po dotarću do Ameriki grupa ta stwořůua wspańauo cywilizacyjo. Bůg powouywou kolejnych prorokůw, a Kśynga Mormůna mo stanowić zbjůr jejich pism. Jeji mjano pochodźi uod Mormůna, proroka-krůńikařa, kery streśćiu uobšerne zapisy uobejmujůnce wjela stoleći.
Gůuwnym wydařyńym we Kśyndze Mormůna je ukazańy śe Jezusa Chrystusa na kůntynyńće amerikańskym chnet po uůnygo zmartwychwstańu. Wedle Kśyngi Mormůna Chrystus naučou we Americe swojij Ewangeliji a zouožůu swůj kośćou podańy kej we Jerozolimje.


text:
Papieske uznanie dlŏ ślōnskigo jynzyka
Jak Nowy Testamynt po ślōnsku wychodziōł we wrześniu łōńskigo roku, to autōr przekładu, pewnikym niy spodziywoł sie, iże sama gowa kościoła napisze dō niego listek skuli tego.
Gabriel Tobor, co bez tydziyń robi za burmistrza Radziōnkowa, posłoł w styczniu do Watykanu jedna kopijõ swojigo dzieła dlŏ Papiyża Franca. Na ôdpowiydź niy musioł dugo czekać, bo już na poczōntku lutego Ôjciec Świynty napisoł do autora biblije po ślōnsku ekstra podziynkowanie. Nojważniyjsze ale je to, co w tym podziynkowaniu stoji napisane.
„W imieniu Jego Świątobliwości Franciszka serdecznie dziękuję za przekazany w styczniu br. dar w postaci autorskiego przekładu Nowego Testamentu na język śląski […] Ojciec Święty wyraża Panu uznanie za perfekcyjne dokonanie tego dzieła […]” – czytōmy w listku.
Tōż gowa kościoła nazywŏ ślōnskõ gŏdkã jynzykym.
– Na pewno jes to uznanie do jynzyka ślōnskigo. Dostrzeżynie gowy kościoła ewangelizacyje bez lokalne jynzyki. Myślã, że to pismo w tyj formie skerowane dō mie jako ôdpowiydź na gyszynk jes dedykowane wszyskim Ślōnzŏkom – padŏ autōr.
Papiyż niy kwestiōnuje tyż tego, jeźli ślōnskŏ mŏwa sie nadŏwŏ do pisaniŏ stylym poważnym.
– Jak nasi starŏszkowie gŏdali, to niy gŏdali ino wicōw. Ślōnski jes normalnym jynzykym, co w nim idzie normalne rzeczy, duchowe rzeczy, ôpisować. Jak gŏdali powstańcy? Jak gŏdali ludzie, co patrzeli śmierci w ôczy? Przechodziyli na niymiecki? Polski? – pytŏ retorycznie Tobor.
Szykowne wydanie Nowego Testamyntu po ślōnsku pokŏzało sie we wrześniu łōńskigo roku. Ôgrōmnŏ robota nad przekładym wziōnła burmistrzowi pōłtora roku a idyjŏ prziszła mu do gowy skuli tego, iże ôd wielu lŏt kolekcjōnuje wydania Biblije we rozmajtych mŏwach i brakowało mu we jymu nojbliższyj gŏdce. Przekłŏd je we ekstra wariańcie ślōnskij mŏwy, bo po radziōnkowsku, kaj sie sycy:
Fragmynt Wanielije podle Św. Jana o zmŏrtwychstaniu Pańskim z rozdziału 20.
1 A w pjyrszy dziyń tydnia, wcas rano, jak jesce było ćma, Maryja Magdalyna poszła na grob i łobocyła kamiń cofniynty łod grobu. 2 I skuli tego prziszła do Szymona Piotra, i do drugigo ucznia, wtorymu Jezus przoł, i pedziała do nich: Wzionli Pana ze grobu i niy wjymy kaj Go dali. 3 I wyszoł Piotr i tyn drugi uczyń, i poszli na grob. 4 Lecieli łoni łoba, ale tyn drugi uczyń przegonioł Piotra, i pjyrszy przilecioł na grob. 5 A kej sie nachyloł, łobocoł płotna, wtore leżały, ale niy wloz do poszczodka. 6 Prziszoł tyz Szymon Piotr, co szoł za niym. Wszoł do poszczodka grobu i łobocoł płotna, wtore leżały 7 i chustka, wtoro była na Jego gowje, niy ze płotnami położono, ino łosobno poskłodano na jednym mjejscu. 8 W tyn cos wszoł do poszczodka tyz i tyn drugi uczyń, wtory prziszoł pjyrszy na grob. Łobocoł i uwjerzoł. 9 Jesce bowjym niy spokopjyli Pisma, że cza było, coby Łon powstoł ze umarłych. 10 Poszli potym ucznie nazod do siebje. 11 Maryja zaś stoła przed grobym i płakała. A kej płakała, nachylyła sie i zajrzała do grobu 12 i łobocyła dwóch aniołow na bjoło, co tam siedzieli, kaj leżało ciało Jezusa, jednego we mjejscu gowy, a drugigo we mjejscu nog. 13 I pedzieli do ni: Kobjyto! Pojakiymu płaces? Pedziała jym: Wzionli Pana mojigo i niy wjym, kaj Go dali.
Nowy Testamynt po ślōnsku idzie kupić pod adresōm www.bibliaposlasku.pl.


text:
Smogorjow-Prjawoz
Smogorjow-Prjawoz (němsce Schmogrow-Fehrow) je gmejna w Braniborskej. Leži při sewjerozapadnej kromje wokrjesa Sprjewja-Nysa we wysokosći 55 metrow nad mórskej hładźinu. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej a je jedna ze šěsć gmejnow Bórkowskeho hamta.
GeografijaWobdźěłać
Gmejna nadeńdźe so něhdźe 13 kilometrow sewjerozapadnje Choćebuskeho stareho města a šěsć kilometrow wuchodnje Bórkowow při južnej kromje Luboraskeje hole. Susodne gmejny su Gójacki jězor na samym sewjeru, Hochoza na wuchodźe, Dešno-Strjažow, Brjazyna a Góry na juhu, Wjerbno a Bórkowy na juhozapadźe kaž tež Běła Góra-Bělin na sewjerozapadźe.
Wobydlerstwo a rěčWobdźěłać
Po statistice Arnošta Muki měješe Smogorjow srjedź 1880tych lět 707 wobydlerjow, z nich 701 Serb (99 %) a jenož šěsć Němcow. W Prjawozu bě mjez 419 wobydlerjemi jenički Němc.[2] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 69,4 % w Smogorjowje[3] a 72,7 % w Prjawozu.[4]
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Ludnosć w Braniborskej po gmejnach dnja 31. decembra 2019 na statistik-berlin-brandenburg.de (XLS-dataja; 223 KB)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 258. [723 wobydlerjow, z nich 351 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 34 z pasiwnymi, 117 serbskich dźěći a młodostnych, 221 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 257. [439 wobydlerjow, z nich 233 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 2 z pasiwnymi, 84 serbskich dźěći a młodostnych, 120 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Baršć (Forst) |
Bórkowy (Burg) |
Brjazyna (Briesen) |
Cersk (Tschernitz) |
Derbno (Döbern) |
Derbno (Schenkendöbern) |
Dešno-Strjažow (Dissen-Striesow) |
Dolina Nysy a Małksy (Neiße-Malxetal) |
Drjenow (Drehnow) |
Drjowk (Drebkau) |
Feliksowy Jazor (Felixsee) |
Gatojce (Teichland) |
Gołkojce (Kolkwitz) |
Góry (Guhrow) |
Grodk (Spremberg) |
Gubin (Gubin) |
Hochoza (Drachhausen) |
Janšojce (Jänschwalde) |
Jemjelica-Źěwink (Jämlitz-Klein Düben) |
Kopańce (Neuhausen/Spree) |
Łukojce (Wiesengrund) |
Móst (Heinersbrück) |
Picnjo (Peitz) |
Smogorjow-Prjawoz (Schmogrow-Fehrow) |
Tśěšojce-Žymjerojce (Groß Schacksdorf-Simmersdorf) |
Turjej (Tauer) |
Turnow-Pśiłuk (Turnow-Preilack) |
Wjelcej (Welzow) |
Wjerbno (Werben)
Hamty:
Bórkowy | Derbno-kraj | Picnjo |


text:
Deep Purple
Deep Purple – brytyjsko skupina hard rockowo ze miszůngym heavy metala a prog rocka. Powstoła we 1968 roku we Hertfordshire. Kole Led Zeppelin a Black Sabbath je uważano za nojbarzij wpływowo skupina lo rocku a metalu[zdrzůdło?]. Tryfjili tyż do Guinessowyj kśyngi rekordůw skiż srogigo larma jejich lajery.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pjyrwy skupina tworzili: Rod Evans (śpjyw), Jon Lord (uorgany Hammonda), Ritchie Blackomre (gitara), Nick Simper (basowo gitara) a Ian Paice (szlagcojg). Bez rok nagrali trzi albůmy, ńyskorzi Blackmore chćoł, co by zauostrzyli zorta muzyki a zwolńůł Evansa i Simpera. Na jich plac przilyźli: Ian Gillan (śpjyw) i Roger Glover (basowa gitara). Uostali znůmi grajůnc ze uorkestrům i nagrali albům Deep Purple In Rock (zawjyroł uůn Child In Time, śl. tum. Bajtel we czaśe), kery stoł śe sukcesym. Bez trzi lata nagrali ńyskorzi Fireball, Machine Head a Who Do We Think We Are. Chnet stali śe fest znůmi. Ńyskorzi przilozło do haje půmjyndzy Blackmore'ym a Gillanym. Skuli tego Gillan wylećoł, a zarozki tyż Glover. Do Deep Purple prziszoł David Coverdale i Glenn Hughes. Uoba spjywali, a krům tego Hughes tyż groł na basowyj gitarze. Wydali Burn i Stormbringer, a dalij Blackomore ńy mjoł lustu a uodloz. Na gitara wźůnli Tommy'ego Bolina. Tako grali bez rok, potym śe rozwjůnzali. We 1984 roku zaśik śe tryfjyli we klasycznym skłodźe: Gillan, Blackmore, Lord, Glover a Paice. Wydali Perfect Strangers a The House of Blue Light i skiż haji Gillan zaś wylećoł. Nowym spjywokym uostoł Joe Lynn Turner, ze kerym Blackmore groł we skupińe Rainbow bez 1980-84 rok. Dwa roki ńyskorzi wrůćůł Gillan, ino Blackmore zaś uodloz. Na gitara prziszoł Steve Morse. Jeszcze ino Jon Lord we 2002 poszoł na pynzyjo i na jigo plac prziszoł Don Airey. Na sztand 4 kwjetńa 2014 szpilajům we takim skłodźe:
- Ian Gillan - śpjyw
- Steve Morse - gitara
- Don Airey - uorgany
- Roger Glover - basowa gitara
- Ian Paice - szlagcojg
Dyskografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Shades of Deep Purple(1968)
- The Book of Taliesyn (1968)
- Deep Purple (1969)
- DeepPurple In Rock (1970)
- Fireball (1971)
- Machine Head (1972)
- Who Do We Think We Are (1973)
- Burn (1974)
- Stormbringer (1974)
- Come Taste The Band (1975)
- Perfect Strangers (1985)
- The House Of The Blue Light (1987)
- Slaves And Masters (1991)
- The Battle Rages On... (1993)
- Purpendicular (1996)
- Abandon (1998)
- Bananas (2003)
- Rapture of the Deep (2005)
- Now What?! (2013)


text: Budyšin (SN/JaW). Ličba z koronawirusom inficěrowanych w Budyskim wokrjesu je minjeny tydźeń znowa rozrostła (detailowe informacije w krótkopowěsćach). Kaž Budyski krajnoradny zarjad (LRA) sobotu zdźěli, stej mjeztym tež dwě serbskej zarjadnišći wot wirusa potrjechenej. Tak na Worklečanskej zakładnej šuli hač do 15. meje žane nuzowe zastaranje dźěći njebudźe, LRA zdźěli, mjenujo koronapad. „Dokelž su šulerjow 4. lětnika we Worklecach wot spočatka tydźenja rumnostnje dźělene wuwučowali, pak smědźa woni dale do šule chodźić“, rěka w zdźělence krajnoradneho zarjada. Tež šulski start 1. do 3. lětnika Worklečanskeje šule 18. meje wohroženy njeje. Přiwšěm njemóža wot přichodneje póndźele wšitke dźěći zaso do šule. „Šulerki a šulerjo, kotrychž starši smy hižo informowali, dyrbja hišće hač 25. meje sćerpni być.“


text: Před něšto wjace hač třomi lětdźesatkami je so wjesny wobraz Ralbic napřećo tamnišej farje dospołnje změnił. Tam su 1987 bywšu Brězanec-Čornakec korčmu spotorhali. Bě to nahladne, poměrnje dołhe domske, do kotrehož wjedźechu dwoje durje. Z tymi na prawej stronje sy do wochěže zastupił. Wottam sy so dóstał do bydlenskich rumnosćow, ale tež do hosćenca. Wonkowne durje lěweje strony wjedźechu do klamarstwa. Tam narodźi so 1906 Jurij Brězan, kiž dósta po studiju teologije 7. apryla 1935 nišu měšnisku swjećiznu. Lěto pozdźišo bu na klóšterskeho měšnika wuswjećeny.


text:
Łotwa
Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewsko – Latvijas Republika) – państwo we Půłnocnyj Ojropje powstołe we 1918 roku.
Uod strůny lůndowyj grańica mo s Litwům (453 km), Bjołoruśům (141 km), Rusyjům (217 km) a Estůńijům (339 km). Łůnczno dugość lůndowych grańic wynośi 1150 km, krům tygo Łotwa mo 531 km wybrzeżo Bałtyckigo Morza. Łotwa je człůnkym Ojropejskij Uńiji uod 1 maja 2004 a NATO uod 29 marca 2004, krům tygo noleży do UoNZ, UoBWE, Rady Ojropy, Rady Bołtyckij a Rady Państw Bołtyckigo Morza. 1 styczńa 2014 wlozła do sztrefy ojro.


text: Krystyna Zachwatowicz (es); Krystyna Zachwatowicz (pl); Krystyna Zachwatowicz (hu); KpыcцiHa ЗaxBaToBiч (be); Krystyna Zachwatowicz (fr); Krystyna Zachwatowicz (eu); Krystyna Zachwatowicz (sl); Krystyna Zachwatowicz (ast); ЗaxBaToBич, KpиcTиHa (ru); Krystyna Zachwatowicz (fi); Krystyna Zachwatowicz (de); Krystyna Zachwatowicz (pt); Krystyna Zachwatowicz (vo); Կրիստինա Զախվատովիչ (hy); 克里斯蒂娜·扎赫瓦托维奇 (zh); Krystyna Zachwatowicz (da); Krystyna Zachwatowicz (ro); クルィスティナ・ザフファトヴィチ (ja); Krystyna Zachwatowicz (pt-br); کریستینا زاخفاتوویچ (fa); كريستينا زاتشواتويكز (arz); Krystyna Zachwatowicz (nn); Krystyna Zachwatowicz (nb); Krystyna Zachwatowicz (nl); 克蕾絲蒂娜·札赫瓦托維季 (zh-hant); Krystyna Zachwatowicz (ca); Krystyna Zachwatowicz (sv); 크리스티나 자흐바토비치 (ko); Krystyna Zachwatowicz (en); Krystyna Zachwatowicz (ga); Krystyna Zachwatowicz (cs); Krystyna Zachwatowicz (sq) actriz polaca (es); পোলীয় অভিনেত্রী (bn); actrice polonaise (fr); ޕޮލެންޑަށް އުފަން އެކްޓްރެސެއް (dv); actriz polaca (ast); actriu polonesa (ca); polnische Bühnenbildnerin, Kostümbildnerin und Schauspielerin (de); Polish actress (en-gb); بازیگر لهستانی (fa); polsk skuespiller (da); actriță poloneză (ro); polsk skuespiller (nb); polska aktorka (pl); ممثلة بولندية (ar); polsk skådespelare (sv); polsk skodespelar (nn); שחקנית פולנייה (he); Pools actrice (nl); 波蘭女演員 (zh-hant); Polish actress (en); пoлbcbka akTopka (uk); 폴란드 배우, 의상 디자이너 (ko); actriz polaca (gl); Polish actress (en-ca); Polská scénografka, kostýmní výtvarnice a herečka, manželka Andrzeje Wajdy. (cs); ban-aisteoir Polannach (ga) KpиcTиHa ЗaxBaToBич (ru); Krystyna Zachwatowicz-Wajda, Krystyna Anna Zachwatowicz-Wajda (pl); クリスティナ・ザフファトヴィチ (ja); Krystyna Zachwatowicz-Wajda (en)


text:
Knjez dr. Siegfried Seifert (1936–2013)
Dr. Siegfried Seifert bě jedyn z duchownych pućrubarjow za čas politiskeho přewróta w Budyšinje a přinošowaše z mnohimi wizijemi k znowawožiwjenju města. Z nim jako nawodu Tachantskeje pokładnje bu naše město nadregionalnje znate.
Dr. Siegfried Seifert narodźi so 1936. Wón studowaše teologiju w Lipsku a promowowaše w sakskich cyrkwinskich stawiznach. Wot 1962 do 2001 steješe w słužbje biskopskeho ordinariata Drježdźansko-Mišnjanskeho biskopstwa. Wot 1964 do 2001 bě wón nawoda archiwa a biblioteki tachantskeho kapitla a ordinariata, wot 1967 tachantski kustos tachantskeho kapitla swj. Pětra, wot 1985 do 2001 nawoda tachantskeje pokładnje swj. Pětra.
Dr. Siegfried Seifert měješe daloko za hranicami našeho města jako profundny znajer stawiznow Hornjeje Łužicy, Sakskeje a Čěskeje dobre mjeno. Wón přinošowaše ze swojimi wjelestronskimi znajomosćemi k wuwiću města. Hižo do politiskeho přewróta zasadźowaše so za zdźerženje historiskeho Budyskeho stareho města, tež po 1989 přewodźeše wón tutón proces. Jeho bohate znajomosće wo cyrkwinskich, měšćanskich a wuměłskich stawiznach města Budyšina, Hornjeje Łužicy, Čěskeje a Sakskeje njewotbłyšćowachu so jenož w mnohich kedźbyhódnych wozjewjenjach, wón bě tež na zjawnych zarjadowanjach husto prašany hósć. 1985 poradźi so dr. Seifertej z wotewrjenjom Tachantskeje pokładnje, wuznamne Budyske cyrkwinske pokłady zjawnosći spřistupnić. Hač k swojemu pensionowanju bě wón jeje nawoda. Prezentacija Budyskeho tachantskeho pokłada w Salzburgu přinjese 1992 našemu městu mjezynarodnu kedźbnosć, w samsnym lěće organizowaše wón wustajeńcu Salzburgskeho tachantskeho pokłada w Budyšinje. Płódne poćahi natwari wón tohorunja k našim wuchodnym susodnym krajam, to wotbłyšćowaše so w dalšich wustajerskich projektach. Dr. Seifert bě sej ze swojim skutkowanjom wulku kedźbnosć a awtoritu zdobył, z tym bě tež druhe Budyske archiwy, muzeje a zarjadnišća podpěrował.


text:
Waršawa. Z wulkim wotmachom ludźi w Pólskej přećiwo koronawirusej šćěpja. Mjeztym je šěsć milionow wobydlerjow prěnju sykawu dóstało, dalšej dwaj milionaj tež hižo druhu. Hižo šćěpja tam ludźi w starobje 57 lět. Najebać to je ličba infekcijow přeco hišće wulka. W chorownjach lěkuja nimale 34 000 pacientow, wjace hač 3 400 z nich dyrbja z kislikom kumštnje zastarać. Knježerstwo je tuž wobstejacy lockdown hač do 25. apryla podlěšiło. Hosćency a hotele wostanu hač do 3. meje zawrjene. Za to smědźa so dźěći wot přichodneje póndźele do žłobikow a pěstowarnjow nawróćić. Tež sport pod hołym njebjom je zaso móžny.
Praha (ČŽ/K/SN). 30 lět je tomu, zo bě so awtotwornja Škoda Auto Mladá Boleslav pod třěchu němskeho koncerna Volkswagen podała. A tale kročel, přećiwo wjele wobmyslenjam a wulkim zadźěwkam přez tehdyšeho ministerskeho prezidenta Vacláva Klausa zwoprawdźena, je wšak so jako dospołnje prawa a pře wšu měru wuspěšna wopokazała. Tak je produkciska kapacita předewzaća dźensniši dźeń wo šěsć króć wjetša hač lěta 1990. Hdyž bě tehdy wob lěto něhdźe 177 000 nowych wosobowych wozydłow twornju wopušćiło, nadźěła Auto Škoda wot lěta 2014 prawidłownje dobry milion jězdźidłow najwšelakorišeho razu.
Praha/Mnichow (dpa/SN). W pomjeznych kónčinach knježi wolóženje. Koronakrizy dla zarjadowane stacionarne kontrole na mjezy k Čěskej su nimo. Naprawy su wčera wuběželi a njebudu hižo podlěšene, rěčnik zwjazkoweho nutřkowneho ministerstwa w Berlinje zdźěli. K wopodstatnjenju rěkaše, zo su ličby infekcijow w Čěskej minjeny čas widźomnje woteběrali. Zwjazkowy nutřkowny minister Horst Seehofer (CSU) bě wospjet rjekł, zo ma namjezne kontrole wosrjedź Europy jeno za posledni srědk w boju přećiwo pandemiji.
Čěski wulkopósłanc w Němskej Tomáš Kafka kónc stacionarnych namjeznych kontrolow wuraznje wita. Jemu je to wažna kročel po puću k dołho wočakowanemu nawrótej k normaliće w čěsko-němskich poćahach, kaž Kafka powěsćerni ČTK w Praze rjekny.
Praha. W nalětniku minjeneho lěta, na spočatku cyłoswětoweje koronapandemije, wukaza čěske knježerstwo praktisce přez nóc za wšitkich wobydlerjow kraja winowatosć, w zjawnosći nahubniki wužiwać. Bjezposrědnje po wozjewjenju tajkeho dotal njepředstajomneho postajenja njebě mnohim Čecham scyła móžno, wobstarać sej předpisany srědk w lěkarnjach abo dalšich předawanišćach strowotniskich tworow. Ludźo dyrbjachu tuž sami aktiwni być a sej swójski škit za hubu a nós zhotowić. Tak sta so šijawa z najdrohotnišim domjacnostnym nastrojom, bydlenja přeměnichu so na twornje nahubnikow. Garderobjerki w zawrjenych dźiwadłach a kinach, nadobo bjezdźěłni wuměłcy, rjadniske sotry, samo bywša prěnja dama Čěskeje republiki Dagmar Havlová, wšitcy šijachu za sebje a swojich sobučłowjekow tónle nětko za kóždeho wšědny kruch drasty.
Praha (dpa/SN). Čěski wonkowny minister Tomáš Petříček je ze zastojnstwa pušćeny, kaž rěčnik prezidenta Miloša Zemana w Praze zdźěli. Hač k powołanju naslědnika ma socialdemokratiski kolega Petříčeka, nutřkowny minister Jan Hamáček, ministerstwo nawjedować. „Wopušću zastojnstwo z čistym swědomjom. Sym so stajnje za proeuropske a prozapadne wusměrjenje Čěskeje republiki zasadźał“, rjekny 39lětny Petříček.
Poł lěta do wólbow parlamenta w Čěskej so tak zwada w nawodnistwje strony socialdemokratow (ČSSD) přiwótřa, kotřiž su dźěl mjeńšinoweho knježerstwa. Petříček bě so wospjet kritisce nastupajo wobdźělenje na knježerstwje populista Andreja Babiša wuprajił. Při wólbach noweho předsydy ČSSD minjeny kónc tydźenja njemóžeše so wón ze swojim kursom jako přećiwny kandidat přećiwo Hamáčekej přesadźić.
K wjelelětnym kritikarjam Petříčeka słušeše tež prezident Miloš Zeman. 76lětny bě so hinak hač Petříček za to wuprajił, zasadźić ruske šćěpiwo Sputnik V a wobdźělić ruske firmy na twarje jadroweje milinarnje Dukovany.
Budapest/Waršawa. W madźarskej stolicy Budapesće je so štwórtk tydźenja, 1. apryla, zetkanje wotměło, kotrež móhło za přichod Europskeje unije hišće razne sćěhi měć. Madźarski ministerski prezident Viktor Orbán, pólski ministerski prezident Mateusz Morawiecki a bywši nutřkowny minister Italskeje Matteo Salvini su připowědźili, zo chcedźa swoje zhromadne dźěło wutwarić. Třo prawicarsko-nacionalnje wusměrjeni politikarjo po zetkanju na nowinarskej konferency připowědźichu, zo chcedźa so zhromadnje za „europske wozrodźenje“ zasadźić. „Miliony europskich wobydlerjow nječuja so politisce wotpowědnje a skutkownje zastupjeni“, Orbán rjekny.
K tomu chcedźa tele tři prawicarsko-nacionalne strony – madźarska Fidesz, pólska strona Prawo a sprawnosć (PiS) a italska Lega – zhromadne programy zdźěłać. Jim dźe předewšěm wo hódnoty kaž swójba, čłowjeska dostojnosć a křesćanstwo, rjekny Morawiecki.
Praha. Škitne naprawy a nuzowy staw charakterizowachu tež lětuše jutry w Čěskej. Wobydlerjam susodneho kraja bě mjenujcy tež za čas swjatych dnjow zakazane, swój domjacy wobwod wopušćić a swójbnych w druhich kónčinach kraja wopytać. Woblubowaneho koledowanja – zběranja jutrownych chłóšćenkow w kruhu přećelstwa abo pola susodow, kaž tež šwikanja žonow a holcow ze samoplećenymi jutrownymi witkami – dyrbjachu so kaž hižo loni wzdać. Tak wěnowaše so wjetšina Čechow sportej a ćělnemu derjeměću. Słódkosće, jutrowne jejka, mazanec – pječwo, kotrež je němskemu wosuškej podobne – a nádivka, nakid z kurjeneho mjasa, jejow a młodych kopřiwow, mějachu jutry pola wjetšiny Čechow jako tradicionalne swjedźenske speciality sydać. Tuž walachu so ludźo lětsa hakle jutrownu sobotu po cyłym kraju do nakupowanišćow, zo bychu so tam ze wšěm trěbnym zastarali. Knježerstwo bě mjenujcy spočatk minjeneho tydźenja rozsudźiło, zo wostanu wobchody ze žiwidłami wulki pjatk zawrjene.


text:
Tym razym na lotani wybralimy sie w Pireneje. Jo fest przaja Hiszpanii i świynty był czas coby tam latoś noreszcie pojechać.
„Szmakuj życi bez aszwōngu”
Nocleg my obsztalowali w miasteczku Balaguer w Katalonii
Piyrszy dziyń furgalimy w Agerze, znanej paralotniowej miejscówce. Loce sie tam przede wszyskim podle długigo łańcucha górskigo ale idzie tyż robić przeskoki. Bez lato pojszodku dnia biyda tam je lotać, tak je ostro w lufcie. Ale na przełomie września i października było już ganc dobrze. A furgać tam szło aż ku nocy, ozim na zygorze a glajty eszcze w lufcie… Urok Hiszpanie 🙂
Na drugi dziyń wybralimy sie do Castejón de Sos
To już som wysoki góry beztuż ladszafty były ganc zocne. Tenenówkōm wyjechalimy na nojwyższe startowisko – Liri. W aucie dyrgotało niemiłosiernie ale jakoś poszło. A na wyrchu… Ajjj, piyknie było… Szło zocnie oczy napaść!
Oficjalne lōndowisko było kole cyntrum miasteczka, szło sie tam yny 5 minut 🙂 We spōmnianym centrum polecōm szynk la Morera – majōm cołkiym smaczne jedzyni – na ôbiod wszamałach zocne quesadillas.
Na nastympny dziyń pogoda była kapka niechersko w górach to my sie wybrali na zwiedzani okolice
Piyrsze oeowce morza w Cambrils, małej miejscowości podle Tarragony. Niestety miejsce było ganc turystyczne i cyny tyż nie podane do tych na prowincji Katalonie.
Drugo część dnia obsztalowałach jo. Pojechalimy do malućki mieściny Benabarre kaj je szumny zomeczek, klimatyczne wōnski uliczki i firmowy geszeft lokalnej wytwórni czekulady 😀 Miały być tyż roztomajte kyjzy ale jakoś my yny trefiyli na ta czekulada 😉
Na drugi dziyń uzaś pogoda była bele jako to my poszli w góry, w rejon parku narodowego d’Aiguestortes
Niestety bergbana dziyń pryndzy miała swoja ostatnio rajza w tym sezonie. Trocha my sie majtli ale nic to, na góra wybralimy sie naszym wynajentym fiatym pińcet L. Drōga była szutrowo i dojś niechersko beztuż autko ledwa zipało. Ale dozipało tam a nazot beztuż niniejszym ogłaszom Fiata 500L terenowym odkryciem roku 2017.
Zocnie my porajtowali po górach a po drodze rōncz my trefiali na stada krów. Zrobiyło sie do kupy 6 godzin chodzynio beztuż w drodze nazot zaczło sie chledani szynku na gibko bo już my mieli fest głód. Ale guzik – wszyndzi yny bocadillos (klapsznity) a kuchynia otwierajōm od 7 na wieczór. Jeronie… Ale yntlich my poradziyli dostać ciepły ôbiod w czwortym pod rzōnd szynku. Ufff, obstolimy jakoś.
Na nastympny dziyń zaś my pojechali do Ageru coby noreszcie co pofurgać. Dziyń nie był nojlepszy beztuż za wiela nie polotałach ale dwie godziny w lufcie tyż dobre.
Na ôstatni dziyń wybralimy sie do miejscówki Organya
Po drodze było trocha blokad na drogach bo Katalończyki sie burzyli prociw chajōm i ôstudom i jak to przōdzi przez palicajów nie śmieli zagłosować w swoim referendum o autonomia. Ale przejechalimy bez wiykszej starości. Kaj nie kaj ludzie sie zebrali na ulicach i wszyski szynki były zawrzyte. A ku tymu fiesta – szpile i szpasy do bajtli, malowani dzieckōm gymbiczek eli grill z wusztami tyż sie znojd. Nie zawiyrzejcie dycki berichtōm! Larmo w Barcelonie to był wyjōntek – narajzowalimy sie kupa po Katalonii omijajōnc stolica i wszyńdzi było spokojnie. A telewiyzjo jak telewizyjo – breweryje dycki znejdzie.
W Organyi fest mi sie podobało a tyż polotałach dojś zocnie. Nikaj sie nie wybrałach na przelot bo to był ostatni dziyń rajzy ale i tak było piyknie. Przi okazji szło sie naoglōndać roztomajtych akrobacyji co robiyły inksze piloty bo Organya je takōm europejskōm znanōm miejscówkōm do akro.
Rajza nazot do Polski okozała sie kapka niefortunno – Brussels Airlines straciyło nasze bambetle – czyli paralotnie
W rugzakach były tyż uprzęże, spadochrony zapasowe i cołko elektronika. Trocha sztresu sie najadłach ale na szczęści klamoty sie znejdły i na wieczór trzecigo dnia miałach nazot moigo Hooczka.
Polecom Pireneje skiż tego że je dziko, pusto a ku typu prowincjo Hiszpanii je ganc łacno. Rajzujcie kiery może!


text:
Petropawlowsk-Kamčatskij
Petropawlowsk-Kamčatskij (rusce ПeTpoпaBлoBck-KaMчaTckий) je ruske wulkoměsto při Awačaskim zaliwje a pod wulkanom Korjakskaja Sopka na połkupje Kamčatka. Z nimale 180.000 wobydlerjemi je zdobom najwjetše město a stolica regiona Kamčatka. W měsće nadeńdu so wulke łódźnicy kaž tež wědomostne instituty za oceanowe slědźenje a rybarstwo.
Město je so w lěće 1740 załožiło a je wažne stejišćo ruskeho namórnistwa.
Klima[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
“Do Ciymnyj Wieży pōn Roland przibywŏ”
Kożdy, co rŏd czytŏ ksiōnżki ôd Stephena Kinga, znŏ isto rewolwerowca Rolanda i cykl „The Dark Tower”. Tekst tyn niy je ale ô ksiōnżkach Kinga, a ô wierszu, bez kerego niy było by Kingowego cyklu, wierszu „Childe Roland to the Dark Tower came” Roberta Browninga.
Tak sie skłŏdŏ, że prawie na d zisioj przipadŏ 130 rocznica śmierci Browninga, kery umar 12 grudnia 1889 roku w pałacu Rezzonico w Wynecyji. Choć życie ôd niego nie wylazło za rōmy XIX stoleciŏ (urodziōł sie 7 mŏja 1812 roku w Camberwell, kere leży terŏz w granicach Lōndynu), kōndmany ôd literatury bezma jednym głosym padajōm, że znaczynie tego, co pisoł, wyłazi daleko za jego stolecie i miało festelny wpływ na rewolucyjne zmiany w literaturze XX stoleciŏ. To ôn piyrszy na grōńcie jynzyka angelskego chcioł sie dobrać do – jak by to pedzioł T. S. Eliot – „gołych kości” poezyje, dlŏ procesu tworzyniŏ wiersza szukoł analogije w rzeźbiyniu i malowaniu (kaj barzij rachuje sie kōnszt jako taki, aniżeli przekazowanŏ treść), używoł wierszy jak larw, za kerymi chowoł swojã włosnõ gymbã, ze składni, rytmōw i metaforyki chcioł tworzić struktury, co – tak jak muzyka – poradziyły by wyrazić absztrakcyjne ymocyje, a Oscar Wilde pisoł ô nim: „to niy skirz myśli wpadoł w zachwycynie, a skirz procesōw, w kerych myśl mŏ swōj udzioł. Niy przoł tymu, co robi maszyna – przoł samyj maszynie”. Krōtko: Browning czynsto zdŏ sie być poetōm z XX stoleciŏ, kerymu prziszło żyć i pisać w epoce wichtoriańskij.
Wiersze Browninga zainszpirowały niy jyno Stephena Kinga. Ô wpływie poymatu „Sordello” na poezyjõ Ezry Pounda kōndmany napisali już pŏrã ksiōnżek, a japōński pisŏrz Akutagawa Ryunosuke przeniōs wielopōnktowõ narracyjõ z poetyckego rōmanu „Piestrzyń i ksiynga” Browninga do swojyj rozprŏwki „藪の中” (Yabu no naka, W gynstwinie). Ôparty na tyj rozprŏwce film „Rashomon” Akiry Kurosawy dostoł w roku 1952 Oscara dlŏ nojlepszego filmu niyanglojynzycznego.
Sōm Browning, jak kożdy poeta, tyż czyrpoł pōmysły z roztōmajtych zdrzōdeł. Tytuł i ôstatni rzōndek wiersza „Childe Roland to the Dark Tower came” pochodzōm z Szekspirowego „Krōla Leara”, kaj w scynie sztwŏrtyj trzeciego aktu Edgar śpiywŏ:
Child Rowland to the dark tower came,
His word was still, – Fie, foh, and fum,
I smell the blood of a British man.
(Do Ciymnyj Wieży pōn Roland przibywŏ,
Na wargach słowa mŏ: „Fe, fu i fuj,
Czujã brytyjskõ krew sam, jako żywo”).
Ôkrōm „Krōla Leara” wiersz tyn wziōn sie tyż pōnoć m. in. z lektury „A Treatise on the Art of Painting, in All its Branches” Gérarda de Lairesse’a, podobizny kōnia na gobelinie, kery wisioł u Browninga w salōnie, i ze spōmniyniō jakegoś zōmku wele Carrary (mōg to być zōmek Malaspina w Fosdinovo na pōłnocny-zachōd ôd Carrary).
Tumacze rzŏdko bierōm na warsztat poezyjõ Browninga, isto skuli tego, że i sami Anglosasi niyrŏz majōm utrŏpã z jeji spokopiyniym. Je to tymat mocki anegdot, z kerych nojwiyncyj gŏdŏ ô poymacie „Sordello”. Alfred Tennyson (1809-1892), jak już go przeczytoł, to pedzioł, że z cołkego poymatu spokopiōł jyno piyrszy i ôstatni rzōndek, a kożdy ś nich bōł cygaństwym. Znany krytyk Richard Hengist Horne (1802-1884) pisoł, że to sōm „nowoczesne hieroglify, kere trza by wyrzezać w kamieniu na użytek szkōł i uczelni. Profesorzi ôd poezyje winni ś nich ôdcyfrowować i kōmyntować po pŏrã rzōndkōw kożde rano przed śniŏdaniym, a modzi sztudyńci winni sie ich uczyć na spamiyńć”. Thomas Carlyle (1795-1881) napisoł pōnoć do Browninga, że jego baba (rŏd sie zasłōnioł swojōm babōm, coby niy wylyź samymu na ciućmŏka), co przeczytała cołkõ ksiōnżkã ôd poczōntku do kōńca, chciała by wiedzieć, jeźli „Sordello” to je poymat ô czowieku, ô mieście abo ô ksiōnżce. Douglasowi Williamowi Jerroldowi (1803-1857), kery wziōn sie za czytanie „Sordella” jak prawie leżoł niymocny w łōżku, zdało sie, iże straciōł rozum, bo czytoł i czytoł, i nic niy poradziōł spokopić. George William Curtis (1824-1892) napisoł w „Harper’s Magazine”, że „»Sordello« to poymat Browninga, kery akuratnie ôdpowiadŏ definicyji metafizyki – kej czytŏcz niy wiy, co pisŏrz mioł na myśli, a pisŏrz niy wiy, co sōm mioł na myśli, to je to metafizyka”.
„Do Ciymnyj Wieży pōn Roland przibywŏ” to wiersz moc krōtszy ôd „Sordella” (mŏ jyno 204 rzōndki, kej „Sordello” mŏ ich 5982), dyć je tak samo niyjasny, skirz czego doczekoł sie roztōmajtych interpretacyj. Podug samego Browninga bōł napisany 2 stycznia 1852 roku w Paryżu. „Kobiyty i rōże” Browning napisoł dziyń pryndzyj, a „Miyłość postrzōd ruin” dziyń niyskorzij, bo na kōniec roku 1851 ôbiecoł se pisać na bezrok jedyn wiersz kożdego dnia. Jak sie go w roku 1887 pytali ô znaczynie tego wiersza, to pedzioł, że wiersz tyn prziszoł ku niymu blank choćby śnik, kery musi być zapisany. Po latach bōł mu dalij rŏd, dyć niy mioł anōngu, co ôn tak richtig znaczy, tak samo jak go niy mioł, kej tyn wiersz pisoł.
Jedzine znane mi tumaczynie wiersza Browninga na polski – tumaczynie „Sir Roland pod Mroczną Wieżą stanął” Juliusza Żuławskego (durkowane w: Robert Browning, Poezje Wybrane, PIW, Warszawa 1969, s. 64-71; Poeci języka angielskiego, tom II, PIW, Warszawa 1971, s. 515-522) – mŏ tyn niydostatek, że je tumaczyniym bez rymōw, ku tymu pisanym wolnym wersym. Piyrszŏ strofa, kaj, tak samo jak i całym wierszu, mōmy w ôryginalnym tekście układ rymōw ABBAAB:
My first thought was, he lied in every word,
That hoary cripple, with malicious eye
Askance to watch the working of his lie
On mine, and mouth scarce able to afford
Suppression of the glee, that purs’d and scor’d
Its edge, at one more victim gain’d thereby.
w tumaczyniu Żuławskego wyglōndŏ tak:
Pomyślałem zrazu, że kłamie każdym słowem
Ów chromy dziadyga ze swym złośliwym okiem,
Którym zerkał z boku, jak łgarstwo na mnie działa,
I z tą swoją gębą, co ledwo mogła powstrzymać
Bliski już wybuchu napór rozradowania
Na widok nowej ofiary pochwyconej w sidła.
Niżyj dŏwōm piyrsze – mi sie zdŏ – ślōnske tumaczynie Browningowego wiersza, w kerym staroł żech sie zachować rytm i ukłŏd rymōw ôryginału.
„Do Ciymnyj Wieży pōn Roland przibywŏ”
Piyrszõch myśl mioł, że w kożdym słowie mie cygani
Chrōmy krypel. Złośliwe ôko spoziyrało,
Jakōż to te cygaństwo jego na mie działŏ,
Przecã uśmiychu schować niy poradziōł za nic,
Zresztōm uciechy niy krōł wcale z tego ani,
Że sie jednã ôfiarã chycić zajś udało.
Po co inkszego stoł by tam sparty na krykach?
Po co z forantym ôszyd by rychtowoł łowy
Na wandrusōw, pokŏzać drōgã im gotowy?
Miyniã, że by sie lachoł jak czaszka umrzika
I na dynkmal mi napis w kōłkach i krziżykach
Krykloł dlŏ bŏznōw w kurzu na drōdze traktowyj,
Kej bych za jego radōm powŏżōł sie skryńcić
Na tyn trakt ôszydliwy, kery, jak sie padŏ,
Wieżõ Ciymnõ ukrywŏ. Dyć jŏ żech niy biadoł,
Jyno skryńciōł, kaj skŏzoł – niy było w tym chyńci
Chwŏlby ani nadzieje nowyj, bo mie znyńcić
Mōgła jyn z tego, że kres jakiś przijdzie, radość.
Bo cōż, żech kulã ziymskõ przewandowoł całõ?
Cōż z szukaniŏ po prōznu, ciyngym, rok po roku?
Przikurczōnŏ nadzieja schowała sie w ćmŏku,
Już na radość, co los mi może dać, za małŏ.
Tōż niy ganiōł żech serca, kere wyczyniało,
Za szkopyrtki, boch klynskã mioł już na widoku.
Jak niymocny, co śmierci je już niydaleko,
Zdŏ sie mŏrtwy, dyć czuje jeszcze jak ślimtajōm,
Jak przŏciele sie żegnać prziłażōm za rajōm,
Dyć hned jeden i drugi już na plac uciekŏ
Luftu chycić (a k tymu „co nŏs, chopie, czekŏ,
Tego żŏdne niy cŏfnōm płaczki” powiadajōm),
A ôd inkszych już tymat je ôbgŏdowany,
Czy sie go wele tamtych grobōw do pogrzebać,
W kery dziyń go nojlepszyj wyprawić dō nieba,
Fto ô wiyńce mŏ zadbać, ô szlajfy i fany,
A tyn czowiek to słyszy i je zestarany,
Coby gańby niy zrobić i umrzić jak trzeba,
Tak tyż mie, co żech tela wystoł w tyj pogōni,
Wrōżb ô klynsce tak czynsto suchoł, do rycerzy
Rachowany bōł „Bandy”, co szukaniu Wieży
Ciymnyj wszyjsko bezmałaś poświyńciyli łōnij,
Zdało sie, że nojlepszyj je przegrać jak ôni,
Jynoch trŏpiōł sie, czy to zrobiã jak nŏleży.
Tak, po cichu jak rozpacz, poszołch z drugij strōny
Krypla rzadnego, na bok z drōgi uczynszczanyj,
Na tyn chodnik, co skŏzoł. Dziyń bōł ôkŏrany
Jakiś cały i ćmŏk go nakrōł hned ôgōnym,
Ale blik jedyn ciepnōł gruźliwy, czyrwōny,
Cobych ujzdrzoł, jak chytŏ rōwnina zbłōnkanych.
Forwerc! Dyć jak po krokach przistanōł żech pŏru,
Bo mi na drōgã za mnōm wejzdrzeć sie zachciało,
A tyj bezpiecznyj drōgi już sie niy widziało,
Poczuł żech, że ślub wziōnech z tym kansym przestworu,
Co sie po sōm horyzōnt siwy ciōng. Wyboru
Niy miołch, do przodku jyno dalij ciś ôstało.
Tymuch poszoł. Niy widziołch – ciynżko znojś mi słowa –
Jakżyw tak zagłodzōnyj nikczymnie przirody.
Coch chcioł? Cedrōw? Tam kwiŏtek ani niy ktoł żŏdyn!
Kōnkōl jyn by sie z biydōm mōg tam wyfutrować
I mlycz wilczy bez strachu mode swoje chować,
A za skŏrb by sie wziyno liść łopōnu mody.
Krziwość i nyndza były w kupie z brakym wole
Ôsobliwym spusobym czyńściōm tyj tam ziymie.
„Dziwej sie abo ôbrōć wezdrok swōj ôdy mie –
Tak padała prziroda. – Mogã jyno boleć,
Podwiel niy puszczã wszyjskich ôtrokōw z niywole,
Podwiel niy spolōm grud sam w Dziyń Sōndu płōmiynie”.
Jak kaj skosmanŏ gōwka ôstu wystŏwała
Nad kamratōw, to hned jōm zdŏwiyli z zŏwiści.
Co ôstało z tych ciymnych i chropatych liści
Szczŏwu, podziurawiōnych, połnych szpar, bezmała
Sinych już? Iś bestyjŏ jakŏś sam musiała
I wydarła ś nich życie w ślepyj niynawiści.
Trŏwa tam rzŏdko była jak włos tryndowatych,
Przebijały sie ździebła blank suche jak siano
Bez ciaplytã ôd spodku choćby z krwiōm zmiyszanõ.
Ślepy kōń, co mu wszyjske było widać gnaty
Jak mumijŏ stoł. Ftoś go prziwiōd za ôpraty –
Take widać za sużbã u diŏbła je wiano.
Żywy? Tak samo mŏrtwy mōg być potympiyniec
Z tym karczyskym czyrwōnym, żylastym i krziwym;
Ślyp zakryły mu strzympy zarościałyj grziwy.
Rzŏdkŏ z śmiysznościōm trefi sie take ciyrpiynie,
Piyrszy rŏz mi niymiyłe tak było stworzynie –
Widać zasużōł na to tym, że bōł ôszkliwy.
Zawar żech ôczy, coby w sercu poczuć pokōj.
Jak ftoś, fto, zaczym prać sie zacznie, szukŏ w winie
Ôpowŏgi, tak jŏ tyż, nim stanã na binie,
Chcioł żech szluknōńć se dŏwnych, szczyńśliwych widokōw.
Przōd myśl, pier sie niyskorzij – to je kōnszt wojŏkōw:
Dŏwnych czasōw smak sprawi, że bezpokōj minie.
Ale kaj tam! Wrŏz Cuthbert, co żech mioł go w zŏcy,
Zwidzioł mi sie z tōm jego myjnōm włosōw złotych
I żech poczuł bezmała tamtyn dŏwny dotyk,
Kej ramiyniym mocarnym i twardym jak ôcyl
Mie zastawioł. Niystety, gańbo jednyj nocy!
Ôgyń zgŏs i nic niy ma w sercu krōm martwoty.
Giles niyskorzij pokozoł mi sie przed oczami,
Szczyry jak w dŏwnych czasach, istny rycerz boży,
Kery sie na szlachetne jyn uczynki wŏży.
Dyć sie scyna zmiyniyła: jakiż to pergamin
Kat mu przipiōn do piersi? Jego ludzie sami
Go ôpluli. Cōż za los, miana zdrajce dożyć!
Lepszyj już na to, co je terŏz, pozōr dŏwać;
Tōż na chodnik mōj nazŏd, kaj sie tak fest ćmiyło!
Ôko widokōw, ucho źwiynkōw niy łowiyło.
Pytołch: noc gacopyrza prziśle abo sowa?,
Kej na rōwni, kaj nic mie niy mōgło radować,
Cojś prziciōngło myśl i hned jeji biyg zmiyniyło.
Ôrŏz maluśkŏ rzyczka chodnik mōj przeciyna
Z niynazdaniŏ, tak jak to robi gŏd zaôbycz.
Niy bōł to tok niymrawy, dobry dlŏ żałoby;
Gnoł zburzony – dlŏ diŏblich kopyt by sie gynau
Nadŏwała na kōmpiel czŏrnŏ głymboczyna,
Co w tym bełku szuminy miała za ôzdoby.
Take nic, a ôszkliwe! Wduż brzegu tyj bryje
Ôlsze niske jak cwergi schylały korōny,
Ôd wiyrzb mokrych z zewnyntrznyj ôdciskane strōny
Skirz przipływu rozpaczy i deszperacyje:
Tok, co tela wyrzōńdziōł im zła, ani z kryje
Niy przejynty tym naprzōd pyńdziōł niyzruszōny.
Mioł żech stracha, jak toplołch sie w tyj brzōdźdze buryj,
Że w niyj w lica ôd trupōw wdepnã mimochodym
Abo mi sie zamotlo w jejich duge brody
Dzida, coch ś niōm przed sobōm wymacowoł dziury!
To, coch dziubnōł, mōgło być jyno wodnym szczurym,
Dyć sie zdało, że słyszã głos ôd bajtla z wody.
Rŏd żech bōł, jak na drugi brzyg żech sie wydostoł.
Mamiōł żech sie nadziejōm na lepsze widoki,
A tam co? Cōż za wojna, cōż to za wojŏki,
Czyj sie krok w wilgłym grōńcie ôdciśniynty ôstoł?
Jak z chrostŏkym sie w stawie zajadzōnym chrostŏk
Abo z kotym w rozgrzōnyj klŏtce kot dziwoki,
Tak sie tyż prać musieli postrzōd tych zawalisk.
Pojakymu, kej mieli dlŏ siã rōwniã całõ?
Nikaj sie śladu, coby wiōd tam, niy widziało,
Ani tamstōnd. Jak Żydōw Krześcijōny prali
Na galerach, kej Turki ich k tymu bechtali,
Tak sam jakeś diŏbelstwo prać im sie kŏzało.
To niy wszyjsko – za chwilã zajś diŏbelstwo nowe!
Do jakego użytku zrobiōł ftoś te koło
Abo brymzã, a możno brōnã, kerŏ zdołŏ
Ciało jak jedbŏw swijać? Ftoś je tam gotowe
Prziniōs, coby nabrusić zymby ôcylowe,
Abo pociep i durch tam zarościałe stoło.
Kejsik las bōł, kaj terŏz je tyn grōnt jałowy,
Potym porymby, maras, ciaplyty, chlastaczki
(Choćby to guptaś jaki wszyjsko psuł dlŏ graczki,
A jak zmierzło sie, pociep, bo mioł pōmysł nowy);
Nyndza sam czŏrnŏ, kaj byś niy ôbrōciōł gowy:
Barzōł, glina, szczyrk, piŏsek – nic jyno lŏć płaczki;
Fleki pofarbowane widzã tam jankorym
I uciechōm, a łaty sam, kaj ziymia miynkŏ
W mech abo w cojś, co na mech wyglōndŏ, sie zynkŏ;
A niyskorzij dōmb lichy, zgramiały i chory –
Skirz tyj szpary, co ziaje jak gymba ôtworym,
Drek byś pedzioł, że kōnŏ i w kōnaniu pynkŏ.
I jak dycki do kōńca durch daleko! Co tam
Ôkrōm śćmiywku w ôbdŏlu mogōm ujzdrzeć ôczy,
Co by mi pokŏzało, kaj mōm iś, kaj kroczyć?
Wrŏz ô czŏpkã mi leko srogi ptŏk sie ôtar –
Możno to tyn, coch czekoł nań, mi zrobiōł psotã,
Mōj przewodnik, Apolla kum na krzidłach smoczych?
A kej wejzdrzołch ku wiyrchu, to żech hned zmiarkowoł,
Choć ćma było, że wszyjsko je ôrŏz na ôpach,
Tam, kaj rōwnia, sōm gōry (dyć żech mioł utrŏpa
Z tym, czy miano sie take brzidkim hołdōm dŏwŏ).
Jak żech wlŏz sam – niych by to mi ftoś wyklarowoł! –
I jak sie z miyndzy gōrek mōm terŏz wydrŏpać?
I pōmyślołch, że mie sam przeciepnōńć musiało
Bez śpik diŏbelstwo jakeś abo inkszŏ siyła.
A ta drōga, coch szoł niōm, tukej sie kōńczyła
I już niy szło iś dalij, tymuch sie ô mało
Już niy poddoł, dyć ôrŏz cojś sie słyszeć dało,
Choćby paść mie ôd reszty świata ôdgrodziyła.
Terŏzki żech spokopiōł wszyjsko, co trza, leko.
To tyn plac! Gōrki z prawyj, podobne do mogił
Abo bykōw, co zwarły im sie w bitwie rogi,
Gōra srogŏ, glacatŏ z lewyj, niydaleko…
Gupi, fto, kej prziłazi czas, na kery czekoł
Życie cołke, jak ciućmŏk w śpik zapadŏ błogi.
Cōż to w postrzodku, jak niy sama Wieżŏ, stoło?
Przicupniyntŏ i ślepŏ choćby serce tuka,
Z brōnŏtnego kamiynia, drugij takij szukać
W świecie prōznŏ robota. Tak żeglarzōm wołŏ
Burzy duch, że ku rafie płynōm, jak niy zdołŏ
Szif już uciyc i hned już drzewo zacznie pukać.
Nic niy widać? A możno skirz nocy głymbokij?
Dyć sie jeszcze na chwilã wrōciōł sam dziyń stary,
Słōńce, co gasło, blyskło jeszcze rŏz bez szpary:
Gōrki leżały choćby na gōnie rizŏki,
Co suchajōm, jak wyje z bōlu zwiyrz dziwoki –
„Czas go żgnōńć, czas go dobić i wciepnōńć na bary!”.
Nic niy słychać? Hned poznołch, że to bez te larmo,
Kere rosło i w kerym miana sie słyszało
Takich jak jŏ, po kerych nic sie niy ôstało:
Tamtyn mocny, tyn śmiały, kożdy jakiś dar mŏ,
A jak niy dar, to szczyńście, dyć wszyjsko na darmo!
W jednyj chwili lŏt dugich słyszołch boleść całõ.
Stŏli tam, kaj na stokach rosła trŏwa suchŏ,
Coby widzieć mōj kōniec, istnŏ rōma żywŏ
Dlŏ ôbrŏzka! A choć ich płŏszcz ôgnisty skrywoł,
Ujzdrzoł żech ich i poznoł. Wiedziołch, że je krucho
Zy mnōm, dyć żech bez strachu i trwogi zadmuchoł
W rōg mōj: „do Ciymnyj Wieży pōn Roland przibywŏ”.
Mirosław Syniawa – urodzony 1958 w Chorzowie, tłumacz poezji światowej na język śląski (m.in. wierszy zebranych w tomie “Dante i inksi”), autor poezji po śląsku (m.in. “Cebulowŏ Ksiynga Umartych“) oraz prozy pisanej w języku polskim (“Nunquam Otiosus”), współautor “Gōrnoślōnskygo ślabikŏrza”.


text:
Ziembicki, Piotr Prinke, Rafał T. Szymorowska, Teresa E. Kanig, Evelyn Walczak, Marian Czapska, Małgorzata Radwański, Aleksander Kwiatek-Macek, Celina Wasik, Maria Czajka, Stanisław Grygowski, Dariusz Stern, Angela Wojciechowski, Jacek Nikisch, Jan Andrzej Otto, Petra Raczyńska, Katarzyna. Red.
Obuchowicz, Andrzej Wajs, Wiesław Pieczyński, Andrzej Korbicz, Józef - red. Patan, Krzysztof - red. Kowal, Marek - red. Uciński, Dariusz Kościelny, Jan Maciej Petrykowski, Janusz Dyka, Andrzej Śmierzchalski, Roman Welfe, Henryk Drzymała, Paweł Wiak, Sławomir Hampel, Rainer Drager, Frank Tatjewski, Piotr Ławryńczuk, Maciej Zych, Marcin Warnke, Krzysztof Raczyński, Paweł Lubkiewicz, Józef Dustegor, Dilek Blanke, Mogens Laursen, Morten Stoch, Paweł Rączka, Krzysztof Kusy, Maciej Hrebień, Maciej Józefowicz, Rafał Maquin, Didier Ragot, José Domlan, Elom Ayih Niemann, Henrik Poulsen, Niels Kjolstad Witczak, Marcin Prętki, Przemysław Domżalski, Mariusz Kowalczuk, Zdzisław Flaus, Jean-Marie Ploix, Stéphane Sauter, Dominique Aubrun, Christophe Li, Shanbin Zhang, Youmin Tadeusiewicz, Ryszard Ogiela, Marek L. Cempel, Czesław Patan, Mariusz Yassine, Abed Alrahim Janczak, Andrzej Skubalska-Rafajłowicz, Ewa Ciupke, Krzysztof Urbanek, Grzegorz Theilliol, Didier Join, Cédric Oliński, Krzysztof E. Marusak, Piotr M. Mazur, Krzysztof Brdyś, Mieczysław Adam Tharrault. Yvon Mourot, Gilles Głowacki, Gracjan Lizęga, Antoni Cholewa, Maciej Gibiec, Mariusz Pietrzyk, Adam Andrzejewski, Marcin Przystałka, Piotr Dziekan, Łukasz Marciniak, Andrzej
Kuczma, Mieczysław - red.


text:
Kailash
Spůłrzyndne: 31°04'00" N 81°18'45" E Kailash (ang. Mount Kailash, dewanagari कैलाश पर्वत (Kailāśā Parvata) – Gůra Kailash) – gůra we paśmje Gangdisê we Transhimalajach (tajla Himalajůw), keryj wjeřchouek je wysoki na 6638 metrůw n.p.m. (wybitność: 1319 m). Ležy we Chinach, we Tybeće.
U jeji podnůža znejdujům śe zdřudua jednych ze nojdugšych řyk we Azyje: Indusu a jygo dopuywu Satledź, a tyž Brahmaputry.
Je uůna uwožano za śwjynto gůra bez štyry religje: hinduizm, buddyzm, džińizm a bůn. Bez hinduistůw je uwožano za śedźiba bůga Šiwy.
Ńy uodnotowano žodnyj průby zdobyća ščytu gůry Kailash. Ůwažo śe, aže je to nojwyžšo gůra na śwjeće, uo kerej ńy wjadůmo by ktokolwjek jům zdobůu. Ůwažo śe, aže je to spowodowane wzglyndůma religijnymi.


text:
Lubowani, Swjatki su kóždy dźeń. Kóždy dźeń dychamy. Kóždy dźeń eksistuje woheń. Kóždy dźeń mamy wětřik. Woheń, kiž zahorja nas za Jězusa a jeho poselstwo – to wšitko běše pola jeho wučomnikow pozhubiło. Dych někotryžkuli ludźi bě chětro krótki. Dych druhich kaž ćežke zdychowanje.
Tu zjewi so Jězus wučomnikam a praji hnydom dwójce shalom; to je wjace hač pokoj, to je žiwjenje, radosć, zmužitosć a zbožo.
Ale je to wěrno? Pokaza jim swoje rany. Te su woprawdźite, čista realita. Wón to je! A wupósła swojich wučomnikow ze swojim dychom, swojim žiwjenjom, swojim Duchom. Wón wupósćele jich z poselstwom pokoja a wujednanja a z nadawkom, hrěchi wodawać.
To je jich misija. A nowy woheń započina so palić, hdźež hida so přeměnja do wodaća.
Je to woheń, kiž ćopłotu wujednanja přisporja. Tutón woheń započina so w małym kruhu, za zamknjenymi durjemi. Tutón woheń je tajke něšto kaž „ćiche Swjatki“, swjatki noweho žiwjenskeho zdychowanja: Zadychać a wudychać. Pokoj Chrystusowy zadychać – a wodaće wudychać.
A eksistuja hišće „Swjatki – kiž su wótře“, drohowy swjedźeń w Jerusalemje, hdźež je hołk a tołk, ze sylnym wichorom a z wohnitymi jazykami, hnydom dwaj njekontrolowanej přirodnej zjawaj! Wonej stej móhłrjec babje při zrodźenju młodeje cyrkwje. Bjez njeju by nowe žiwjenje, přez strach wučomnikow, rozyło zaso wotemrěć. Abo wětřik by woćichnył – dla jich njerozsudźenosće. Potom prěki a podłu – hołk a tołk mnohich rěčow: Partojo, Medojo, Elamića – 16-hłósny chór – a dźiw: Kóždy zrozumi, štož tući Galilejojo praja. Zrozumjenje – to je dźiw, nic zamóžnosć wučomnikow, rěče zrozumić. Wšitcy zrozumja, štož bě za wšitkich myslene.
Wohniwe jazyki rěča nowu rěč. Wulki wichor – nowy porjadk za swět. Swjatki su ródny dźeń noweje zhromadnosće, kotraž njedefinuje so ani přez krej, ani přez pódu, ale přez Ducha. Cyrkej je tuta zhromadnosć. Njebjesa a zemja hižo njejstej žanej přećiwkaj. Cyrkej je zhromadnosć wšelakich. W Jerusalemje běchu 16 narodow. Kelko je jich pola nas? Cyrkej je znamjo trěbneje zhromadnosće, jeli njeměł swět zahinyć.
Hišće jedne słowo našeho swjateho wótca k zběrce Renovabis, kotraž so kóždolětnje Swjatki wotměła a kotraž je za kraje wuchodneje Europy postajena, kotrejež naležnosće měli nam wšěm na wutrobje ležeć, znajmjeńša hdyž mjenujemy so jedna křesćanska swójba po wšěm swěće – smy dźě z 1,5 milijardami katólskimi křesćanami najsylniša zastupjena nabožina po wšěm swěće.
Bamž Franciskus namołwja wosebje duchownych: Lubi měšnicy, njebjeski Wótc njech ponowja w nas Ducha swjatosće, z kotrymž buchmy žałbowani: Wón njech ponowja jón nam we wutrobje tak, zo žałbowanje ke wšěm dochadźa, tež na kromy towaršnosće, tam, hdźež naš wěriwy lud to najbóle wočakuje a sej waži. Njech nam dowěrjeni ludźo nas jako wučomnikow Knjeza zrozumja. Njech začuwaja, zo smy z jich mjenom wuhotowani, zo žanu druhu identitu njepytamy. A njech přez naše słowa a skutki wolij radosće přijimuja, kotrež je Jězus, prosće tón žałbowany, přišoł nam podać.
Jako běch hišće duchowny w klóštrje, prošeše mje młody swójbny nan, hač njebych jemu móhł 1. swjatu spowědź spožćić, dokelž budźe runje Swjatki njedźelu wot biskopa w Drježdźanach firmowany. Sym sej tehdy myslił, zo hižo wjac njepřińdźe, dokelž měješe telko dźěła na starosći. Dźeń do Swjatkow pak je wón zawołał, zo móže hišće wječor we 18 hodź. přińć. To bě za mnje jasne Bože wjedźenje. Smój sej wzałoj chwile. Čuješe so, kaž mi po tym praji, kaž znowa narodźeny. Njebě sakrament wujednanja hišće začuwać móhł. Běch sej tehdy wěsty, zo změje młody muž Swjatki dopołdnja w Drježdźanach krasny swjedźeń firmowanja.
Hdyž wam tajke nazhonjenje Cyrkwje z duchom Božim powědam, potom z jedneje přičiny: Chcu was zmužić, nazhonjenja dźensa pytać. Hdyž wěm, zo je so Boži Duch hižo wuskutkował, potom móžu jeho tež lochšo pytać. Hdyž z toho wuchadźam, zo móžu tutoho Ducha namakać, padnje mi pytanje za nim lochšo, snano hižo dźensa abo jutře w Róžeńće. Amen!
GN


text:
Wãgòrz
Wãgòrz (Anguilla anguilla) - to je rëba z rodzëznë wãgòrzowatëch (Anguillidae). Czedës na Kaszëbach bëło dosc wiele tich rëbów, ale terô nie je wòlno jich wiele łowic.
Na nordze Kaszëb wilijnym smaczkã béł gòtowóny wãgòrz z klóskama i krëszkama abò solony wãgòrz z pùlkama.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Malicki L.: Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s.10
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Idejowe wubědźowanje sakskeho fondsa „Čiń sobu!“ je we wosebitej kategoriji „Žiwa dwurěčnosć“ tworićelskosć na dobro našeje maćeršćiny znowa pozbudźiło. Serbske Nowiny tule w serialu rjad drobnych a małych projektow předstajeja.
Mnohim znata je starodawna baja „Hadźaca króna“, kotruž běše Jan Hančo-Hano 1882 napisał. Dźensa dopomina na nju před Slepjanskim Serbskim kulturnym centrumom 2,20 metrow wulka skulptura. Ze zdónka wjac hač 300 lět stareho duba bě ju Slepjanski drjeworězbar Thomas Schwarz zhotowił. Wona ma być dźěl projekta „Serbska bajowa šćežka“. Domowinska župa „Jakub Lorenc-Zalěski“ je jón za lětuše sakske wubědźowanje „Čiń sobu!“ zapodała. W rubrice srjedźne projekty słušeše projekt k dobyćerjam a dósta 10 000 eurow.


text:
wopisanje
»Hasło słónco serbskej’ poezije«, něhdy něchtó skoržeše – stare smorže, serbska poezija je žiwa, je dźeń a čiliša. Tale zběrka wo tym swědči. Tójšto lět je Jurij Łušćanski za nju basnił (so wě nic pospochi), je swoje basnje na- a wu- a naposled dobasnił. Wudawaćel zběrki Kito Lorenc je nam k wjeselu 70 z nich wubrał. »Mjez Ja će widźu a Ja će słyšu« so Jurij Łušćanski w nich praša, što so mjez »čerwjenju brěškow« a »módrosću nowembra« takle na swěće wšo stawa. A prjedy hač čitar domysli, wě basnik překwapjacu wotmołwu.
Jurij Łušćanski
je so lěta 1951 do burskeje swójby z Njebjelčic narodźił. Po třoch šulskich lětach w Njebjelčicach a we Wotrowje sta so kapałnik w Drježdźanach, hdźež chodźeše tež do šule. Wukubłany pismikistajer bě spěwar w Serbskim ludowym ansamblu w Budyšinje. Po tym studowaše w Drježdźanach na Wysokej šuli za hudźbu »Carl Maria von Weber« klasiski spěw a wróći so po studiju na lěto do SLA. Za čas wojerskeje słužby spěwaše w Ericha Weinertowym ansamblu Narodneje ludoweje armeje. Wot lěta 1979 dźěłaše w Berlinje jako hudźbny redaktor telewizije NDR, hdźež bě mjez druhim zamołwity za wusyłani »Ein Kessel Buntes« a »Sprungbrett« młodych talentow. Lěta 1992 wróći so do Serbow a dźěła wot toho časa w Domowinskim zarjedźe. Spočatnje bě referent za zjawnostne dźěło, po tym sta so z referentom za kulturne naležnosće a wukraj. Na literarnym polu skutkuje tež jako přełožowar a přebasnjer, wosebje z čěšćiny. Za rjad »Serbska poezija« je wjacore zešiwki zestajał. Jurij Łušćanski bydli w Budyšinje.


text:
Šěrachow
Šěrachow (němsce Schirgiswalde) je sydlišćo z 2.735 wobydlerjemi[2] w Hornjej Łužicy a słuša wot 1. januara 2011 k městu Šěrachow-Korzym. Leži něhdźe dwanaće kilometrow južnje Budyšina na lěwej stronje Sprjewje pod Chołmami.
Šěrachow je katolska enklawa w hewak ewangelskich hornjołužiskich horinach a je znaty za jeho póstnicy. Prěnje historiske naspomnjenje jako Scherigiswalde pochadźa z lěta 1376.[3]
Wjesne dźěle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
K Šěrachowej słušataj wjesce Nowy Šěrachow a Pětrowa (Petersbach).
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Šěrachow-Korzym
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Šěrachow-Korzym
- ↑ Šěrachow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)


text:
Jakub Nowak-Kašćanski
Jakub Nowak-Kašćanski (němsce Jacob Noack; * 6. januara 1864 w Kašecach, † 22. awgusta 1920 w Budyšinje) bě serbski katolski farar a powědančkar.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Narodźi so jako štwórte dźěćo Kaščanskeho žiwnosćerja Jana Nowaka a jeho druheje mandźelskeje Marje, rodź. Rjedźic ze Žuric[1] a wobzamkny w lětomaj 1878/79 preparandu Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot 1879 do 1888 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše hač do lěta 1885 němskorěčny Małostronski gymnazij. Wot 1885 do 1888 studowaše w čěskej stolicy teologiju. Poslednjej dwě lěće swojeho studija přebywaše w Kölnje.
Po nawróće do Łužicy bě wot 1890 do 1893 z kapłanom w Chrósćicach a Wostrowcu, wot 1893 do 1896 tachantski prědar a wot 1896 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1920 z direktorom Budyskeje Tachantskeje šule. Dnja 22. awgusta 1920 jeho boža ručka w běhu božeje słužby w Tachantskej cyrkwi zaja. Wón bu na Budyskim Mikławšku pochowany.
Skutkowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Nowak běše wobdarjeny powědančkar. Hłownje za čas swojeho studija napisa wjele wjetšich a mjeńšich powědančkow, kotrež běchu woblubowane a so tohodla wjacekróć wotćišćachu, kaž na přikład Čěski nan a serbski syn (w rukopisnych Kwětkach towarstwa Serbowki 1882, Jubilejnych spisach Serbowki 1898, w Katolskim Posole 1916 a w samsnym lěće jako kniha), Stary a nowy wučer (Łužica 1886, Serbske Nowiny 30. junija 1936 a sćěhowace wudaća) a Jene dźěćo přewjele (Łužiski Serb 1886). Po zakónčenju studija pisaše zwjetša politiski nastawki, wosebje do Posoła.
Wón bě wot lěta 1886 z čłonom Maćicy Serbskeje a wot 1917 sobustaw jeje wuběrka.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jurij Młynk: Nowak-Kašćanski, Jakub. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 419
- ↑ Křćeńska kniha Wotrowskeje wosady, zapisk 1/1864


text:
Krzest
Krzest – to je sakramynt praktykowany we mocce religijůw krześćijańskich. Udźelo śe uůnygo na uodpuszczyńe grzychůw. To rytuał, we kerym leje śe woda, abo śe toplo krzczůno perzůna. Krzest we wodźe to je sakramynt, kery uodradzo. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje krzest we mjańy Pana Jezusa Kristusa.
Etymologijo słowa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pochodzyńe ńy je blank jasne. Wywodzi śe uůne we ostatecznym rechnůngu uod mjana Kristusa (łać. Christus, grecke Khristos – od khrein – namaszczać).
Zwyki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Gůrnym Ślůnsku skirz krztu familijo urzůndzo fajer, mjanowany radośnik.


text:
Wopisowanje
Kóžde druhe lěto přewjedujetej Ludowe nakładnistwo Domowina a Załožba za serbski lud literarne wubědźowanje za serbski pisacy dorost. Wuběr zapodatych twórbow so po tym w rjedźe Paternoster wozjewja. Sedme wudaće wobsahuje nimo mytowanych twórbow lońšeho wubědźowanja tež tójšto tekstow, kotrež su hakle po wubědźowanju nastali. Tak rozestajeja so młodźi awtorojo z rozdźělnymi žiwjenskimi situacijemi a reflektuja načasne problemy, mjez druhim wěnuja so temje ćěkancy. Jako nowostku poskića sedme wudaće Paternostra přidatnje mały dohlad do dźěławosće serbskich młodostnych na polu tworjaceho wuměłstwa. Zestajerka Měrana Cušcyna je za to hromadźe z wučerku wuměłstwa Serbskeho gymnazija Budyšin Jelenu Neumannowej grafiki wupytała, kotrež su gymnaziastki a gymnaziasća we wobłuku wučby stworili. Wone basnje a powědančka našich młodych awtorkow a awtorow wobohaća.


text:
Kóžde lěto znowa su wočakowanja na Serbski ludowy ansambl wulke. Wosebje hdyž spočatk januara rěka, zo hotuje so serbske profesionelne wuměłske ćěleso na ptači kwas.
Budyšin (SN/MiR). Tež lětsa tomu wospjet tak běše. Wšako slědowaše po lońšej inscenaciji za dźěći „Kak je hawron ptači kwas zaspał“ nowa produkcija, na lońšu wobsahowje nawjazowaca, „Zabyty ptači kwas“. Loni kaž tež lětsa běch wopytowarka předstajenja w Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Tak kaž loni běch tež lětsa znowa zadźiwana. W běhu předstajenja bě lědma serbske słowo słyšeć. Loni zhonich na swoje prašenje přičinu, zo bě zarjadowanje knihowane ze stron krajnoradneho zarjadowanja. Na tele předstajenje přišli běchu nimo němskich tež šulerjo ze serbšćinu podawacych šulow kaž tež chowancy zarjadnišćow w Budyskim wokrjesu, w kotrychž staraja so fachowcy wo zbrašene dźěći, młodostnych a dorosćenych. Zrozumliwe tuž, zo ansamblowcy swój program, hač na jedyn spěw a serbskorěčny postrow němsce předstajachu.


text:
Metadata languages
- Similar to publication
- Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 15 (1961)
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 17 (1963) - Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 49 (1995). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica Vol. 48 (1994). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica Vol. 47 (1993). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 46 (1992). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 43 (1989). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 44 (1990). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica Vol. 45 (1991). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 53 (1999). Spis treści
Keywords: matematyka
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio A, Mathematica. Vol. 15 (1961) - Spis treści
Keywords: matematyka
[Profesor Adam Bielecki - dedykacja i portret]
Keywords: matematyka


text:
“Jesta va pjerszi rôz v Africe?” To pitanjé, zadôné nama z Anõ ë Érikã trzë gòdzinë pò vëlõdovanjim na Sal, jednim z dzesãc wostrovóv twòrzącëch archipelag Cabo Verde na Atlantickjim Woceanje, nje mdze dôvalo mje pòkú jesz dlúgò… Vedle kôrtë svjata, do Afrikji je stõdka kòl 620 km. Nôblëżi do Senegalú. Jesz 500 lat nazôd, do drëdżi pòlovë XV stalata na nëch wostrovach njich nje mjeszkôl, a pózni pjerszima mjeszkeńcama bëlë Pòrtúgalovje. V latach 1500-1620 przez jich dzejanjé wostróv pòzvóni Santiago stôl sã nôvjikszim tôrgã njewolnjikóv v svjece. Z ti przëczënë vjici jak 70% dzisô żëjącëch na Cabo Verde to sõ wotrokòvje pòrtúgalskjich chlopóv (anjelskjich, francëskjich ë jitalskjich mët) ë njewolnëch bjalk przëcignjonëch przez njich z Afrikji. Wurzãdovim jãzëkã – wuczonim v szkòlach, wużivônim v gazétach, v televizje ë radiú – je túwo pòrtugalskji jãzëk. Le lëdzë z vjiksza, móże vnetka vszëtcë, są dëbeltjãzëkòvi. Gôdajõ medzë sobõ v kabùverdjanú.
Ten kreòlskji jãzëk, jakji pòvstôl przez navzójni cësk pòrtúgalskjégò ë zôpadnoafrikanjskjich mandingo, wolof ë timene (z lëtechną domjeszkõ anjelskjégò ë francëskjégò), dërch nji mô statúsú wofjicjalnégò jãzëka.
Kriolu, jak gôdajõ wo svòjim jãzëkù Kabùverdijkjicë, nje je do kùnjca wustandarizovôni. Pjisze sã, że jidze rozróżnjec dva djalechtë nôvjici wużivôné: Sotavento ë Barlavento, ale tak pò prôvdze, kòżden jeden Kreòl z Cabo Verde gôdô pò svòjémù ë nje chce gadac jak drëdze. Czekavô je sprava pjisônégò kabùverdjanú. Wonji próbòvalë skòdifjikòvac svój jãzëk zare pò tim, jak v 1975 r. przestalë bëc kòlónjõ Pòrtúgalskõ, leno dopjérze v 1998 wudalo sã jima zgòdzec na wużiwanjé ALUPEC (Alfabeto Unificado Para a Escrita Caboverdiano). Je to fóneticznô sistema pjisma wòpjartô na lacinjskjim alfabece. Nji mô wona wustaloni wortografji. Rzõd Repùblikji Cabo Verde v 2016 rokù wuznôl ALUPEC za sistema jãzëka Kriolu, le że nje je won przez to wuznajé anji wofjicjalnim anji wobòvjõskòvim jãzëkã.
– Jesta va pjerszi rôz v Africe? – spitôl sã nas Tiko, przënôleżnik 28-procentovi senegalskji mjészëznë. Won tôklóv z tim nji mô. Navetka jeżlë wurodzil sã jú na wostrovje Sal, to jegò starszi, nôvëżi starëszkòvje, przëcignãnë túwo z lõdë, z chtërnégò bëc mòże vëszed kjédës calovno pjerszi czlovjek. Pitanjô no zadôl nama, kjej provadzil nas – letkò zaczadzonëch, abò navetka spjitëch promjenjama slúnjca – do svòjégò “marketú” z pamjõtkamë. Më szlë szaséjõ, dze z kòżdëch jednëch dvjérzi chëczi wuroslëch na ji zberkù, kjivalë do nas lëdze z nôdzejõ vëzérejõcë za turistama ë jich euro.
Bëla pòlova gromjicznjika 2021 r. Na Sal dopjérze wod 2 ksãżëci zôs mògle przëjeżdżac létnjicë. Medzë strëmjannikã ë gòdnjikã 2020 r. wostróv bél zamkli przez strach pòszedla Sar-Cov-2. Jeżlë dlô Repùblikji Cabo Verdë pjenjõdze z turistikji to je 10% cali gòspòdarkji, to dlô Sal ë sõsednégò wostrova Boa Vista, rzeczema so, że to mdze móże vnet 90%. Kò stronõ turisticzi rozvjijô sã túwo jesz blós rëbaczenjé, jakjé sprovôdzô sã do lovjenjéwo túnjczika ë langùstë – vjôldżéwo różevéwo reka. Przez 9 ksãżëcóv vszëtkjé kùrortë, resortë, hotele, apartamentë, jizbë – mògõcë przëjic tak kòl 60 000 lëdzi na jeden rôz – bëlë lózi. Czësto lózi. Żëcé môlovëch, vielë z njich, zaczãno jic v njiżvã. Rëchli zarôbjalë rozmajice na slúżbje v hotelach, fliger placú, restavrantach, tarifach, na turisticznëch katamaranach, ale wod 300 do 700 euro na ksãżëc mjelë vjedno. Tere majõ blós 100 euro przez rzõd gvarantovôné…
Tico nje vëpùszczil nas ze svòjéwo krómù, żebë më mòglë jic svòjõ drogõ, le tak nas pòprovadzil, że më sã dostalë prosto v rãcë jewo wuje Babë.
– Welcome in Baba shop! Jô jem Baba, a hewo je mòja bjalka. Próbùjemë jakòs przeżëc, cos sprzedac. V krómje sztrómù jú wod pól rokù nji ma… Nje chca va kùpjic ti pjãkni afrikanjskji súkni, abò ti farvni kòszli? Letkò nje je. Móże vëznjeta woridżinalni bãbëlk? Ne figúrkji môlpkóv, zlóvjóv, żirafóf ë na pùma téż sõ njé do pòdrobjenjô! Nëże, vézta! Na branzoleta dôvajã darmôk! Boss woman! Të mùszisz cos vzic. Mlodi rasta, ne pôcórkji sõ tvòje! Old Papa, nëże, nje stójta tak, mòja bjalka rôd jakjis pakjét z pamjõtkama vama zrobji! Dobrze, że chòc ne fligrë z Pòlskji do nas przëjeżdżajõ. D’ziękujó! Baba svòje vëjamrovôl.
Won mjôl prôvdã, bò króm 600-700 v tidzénju turistóv z Pòlskji ë sãsedni Litvë, na Sal v gromjicznjikù spòtkac móg blós kjiles Niemcóv, co jima fligrë skasovalë, pôrã hindusóv mjeszkajõcëch normalno v Londinje, co nji mòglë tam vrócëc wod pól rokù ë zmùszoni wostalë do daleczné robòtë, jakjis Jitalczikóv, co mjelë túwo svòje restavrantë ë kavnjicã, anjelczikóv z dôvjen dôvna tú mjeszkajacëch, jesz jednéwo Dunã – Lukasa, co bédovôl rejsë pò woceanje svòjim letkò jú vëslúżonim katamaranã.
Lżijszi wo jakjés 200 euro, v kùnjcú më docarlë do restaùrantú Georges’a. To znaczi… Tamò më wostalë doprovadzoni przez rzeczlëvi senegalskjé woczë ë rãcë. Wonjalo dobrze. Szmakalo za vjici! Nen vjôldżi różevi rek, na langùsta z grilla, to je pò prôvdze cos apartnéwo. A carpaccio z sëriwo túnczika ze sztrõdë Sal?! Wo tim bë móg pòvjadac ë pòvjadac… Stew z wosemnjicë bëlo njé do zaplacenjô njiżódnéma pjenjõdzama. Jesz bjôli vjino Chã z wostrova Fogo. Lodë z majsú? Ale jo! A czësto na kùnjc kava z plantacëji pòd samim vulkanã na tim jistnim Fago… Kùchôrza Georges’a më sã nji mòglë nachvalëc. Më mù bédovalë wotemknõc rentavrant v Parisú. Won sã blós skrómnëchno wusmjevôl. Pózni, wod “Pabla Bjedronkji”, chlopa, co cë vszëtkò na Sal móg zalatvic, jô sã dovjedzôl, że wonji dvaji z Georges’a kòmbjinovale nen restavrant v tim Parisú jú dôvno wotemknõc, le że jima je v Europje jinvestor brëkòvni. Bez tewo wonji nje rëszõ sã z Sal.
Kòzdën jeden bjôli dzénj na wostrovje vstôvôl z gòrõcim slúneszkã ë tak z dvòje revjin vjatrë mët. Dlôtë Sal to rôj dlô kajtsúrferóv. Tewo më nje spróbòvalë. Zó to slónjic sã do slúnjca më nje przestôvalë. Na slónovjiszcze dzénj v dzénj przëchôdôl Maurice ze svòjima délama. won sã smjôl ë gôdôl, że sztrãd to je jewo dôdom. Jidze wo v tim jistnim placu spòtkac medzë 9 reno a 5 pò pôlnjú Bél tak 10 lat starszi Érikòvji, ale ti dvaji chùtkò sã zdreszëlë. Kreol Maurice wuczil kaszëbskjéwo knôpa súrfingù na dënëgach rozlévajõcëch sã na zôlojú. A slúnjcë slinczëlo ë slinczëlo. Mje sã dalo vëzdrzëc ë jakbë jô mòtlôka vjidzôl. Nasz Érik na dënëszce pchônô vjatrã jakbë mjôl sã za sztót wunjesc hen abò jesz vëżi! Lecõci prosto v slonecznjicã. Wusmjóni. Farvnjisti. Szczestlëvi.
– Heh, mùlkù, żôl jic z te pjôszczestéwo sztrõdë – jô rzek do Anë – le jesz përznã ë ma dvòje dostónjema sluneczni szczerbë, jak ne stôri drzeva.
– Nje vëszczerzôj sã! – Anje lúbji tak dobrze sã vëslónjic. Wona bë tak mògla cali dzénj.
Pò vjeczerze, v naszim Oasis Atlantico Belorizonte Hotel & Resorts, kòl saméwo mòrza leżõcim, karno hotelovëch anjimatoróv dalo vjele znaczõci pòkôzk. Przez túnjc vëvidnjilë wobzerôczóm pól tësõca lat historëji kabòverdijkjikóv. Zaczãnë wod Fandango, túnjca baro lúbjonéwo strzód Pòrtugalóv dzes wod pòczõtkù XVIII vjékù. Za baro jima nje szlo. Bëlë jakjis sztôltni. Njenôterno sztôltni. Ale pózni przeszed czas na Tabanka ë vszëtkò sã mjenjilo. Kòżdô jedna mùskla jak jakôs sprãżëna vprôvjala v ruch cala mlodich benjlóv wobtańcovùjõcëch svòje brútkji. Przë zvãkach Mornë mje njic tobje njic v jednim sztuce túnjcerze rozvjinãnë na bjinje kabùverdijskõ fanã. Mòdrô farva woceanu zlévô sã nó nji z czëstoscõ bjôlë ë przerzinajõcim nã bjôl czerzvjonõ rzékõ krëvje przelóni przez pòkòlenja môlovëch kreoli. Dzesãc zlotëch gvjôzd na vëstrzódkù plótna, to dzesãc wostrovóv Repùblikji Cabo Verde. Redosc zagòscëla strzód túnjcerzóv chùtkò stôvjajõcëch bòsé stope v ritm Caladeira. Zmjenjila sã v eufórjã razã z tritã Batutu, túnjca, v chtërnim bjalkji nôprzód sedzõ klepjõc ritm v sztof rozcignjoni medzë jich wúdamë. Tak bëlo przóde, kò tere mjast sztofù súknje, je medzë wúdamë trzimóni barżi takji grzib z folje z jakjich sã mjechë robji. Lëft vëfùlovôl sã ritmã. Téj jedna cziksa mjiksa, a za sztót jú dvje, vstôvajõ ë zaczinajõ rëszac sadamë. Corôz chùdzi, czësto flot. Mjiks! Mjiks! Mjiks!
Dzivno nama bëlo z Anõ pò wobezdrzenjim newò vjidzavjiszcza. No sparlõczenjé afrikji z europõ, co no bëlo vjidzëc ë czëc vnetkã v kòżdim trice newo mùzicznéwo szpetôklú… No przeplecô apartnëch kùltur…
– Hewo to, co ma vjidza, pòkôzëje nã nôvjikszõ klitvã takjich flachóv jak Cabo Verde. Tútak ti lëdze wostalë vëzbëti svòji juvernotë. Tak na prôvdã nji majõ gvôsni kùlturë. Przez to wonji nje vjedzõ, co wonji majõ robjic ze svòjõ vòlnotõ. Majõ nã vòlnosc dobëté, sõ rôd, czëjõ sã vòlni, ale dërch wonji mùszõ sigac pò brzadë nji-svòji kùlturë ë civjilizacëje.
Ananya Jahanara Kabir, historiczka literatúrë ë kùlturë z King’s College London, v teksce na stronje „Modern Ghana” pjiszë wo “pòlitice szczescô” (ang. alegropolitics). Je to ôrt redosce wurosli na spòdlim traùmë ë wodczlovjeczenjéwo. Profesórka Ananya Jahanara Kabir cvjerdzi, że njewolnjictwo, kòlónjalizna, kòmòdifikacëjô ë bezwustónkòvô zagróżba dlô żëcéwo, sõ zdrojã afro-atlantickji kùlturë ekspresijni. Hewo je paradoks medzë tõ bôldnoscõ afrikanjskjëch ritmóv ë jejich tragednim pòkónã.
V hòtelovim restavrance, v barovim wogródkù, v bùsú, jakjim më jedzemë na vanogã pò wostrovje Sal – vszãdze dalo sã czëc Cesarjã Evorã, nôvjikszõ spjévôczkã mornë z Cabo Verdë. Chto nje czúl wo ti bòsonodżi divje, ten njic nje czúl! Nasz bùs nëkô pò krãtach-wãtach pùstinje wostrovskjéwo jinteriorú, blónë kúrzë wunôszajõ sã vkól, pjich sëszi gardlo, a z glosnjikóv zédrova mùzika kjej woda dlô spragléwo…
Chto cë pòkôże nã dalekõ drogã?
Chto cë pòkôże nã dalekõ drogã?
Tã drogã do Sao Tomé
Tã drogã do Sao Tomé
Tesknjõczka, Tesknjõczka
Tesknjõczka
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Jeżlë të do mje lëst napjiszesz
Jô napjiszã mët
Jeżlë zabõdzesz mje
Jô zabõdã cebje
Jaż do dnja
kjej të przindzesz nazôd
Tesknjõczka, Tesknjõczka
Tesknjõczka
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Za mòjõ zemjõ Sao Nicolau
Zemja tútak vkól bëla vëpraglô dëszczú jak titú lëdze latamë bëlë spragli svòjéwo vlôsnéwo sztëczka zemji. Vòlnosc przëszla 5 lipca 1975 r. razã z czerzvjonima stanjicama Afrikanjskji Partje Samòstójnoscë Gvineje ë Cabo Verde (Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde – PAIGC). Zalóżcõ ji bél jesz v 1956 r. Amílcar Cabral, kabòverdijczik vësztôlconi v Europje, jaż do svòji smjercë v 1973 r. mòcno zaangażovôni v bjôtkã z kòlónjaliznõ v cali Africe. Varajõcë 15 lat pjerszé rzõdë PAIGC (wod 1980 r. PAIVC, bò Gvineja szla jú svòjõ stegnõ), to czas kòlektivjizacëje ë nacjonalizacëje gòspòdarkji ë jednopartijnosce. Dopjérze v 1990 vprovadzonô wosta demòkracjô vjelepartijnô. Wod ne czasú wostrovamë Cabo Verde rzõdzõ rôz to marksisce, rôz to demòkraticzni liberalovje. Wod ne czasú téż rozvjijala sã turistika. Jaż do 2020 r. ë svjatovéwo pòszedla, co vszëtkò vëvrócëlo na rãbë.
Njejedna kabòverdijskô rodzëna straca mjeszkanjé, njejeden chlop ë bjalka wostalë bez robòtë. Stronõ Espargos – stolecznjéwo gardë na wostrovje Sal, v dvjerzejach pùstinje, pòvstalë slamsë, takjé jakjé më znajemë z Favelë v Rio de Janeiro. Z fòsë pòstavjoni na vëstrzódkù drodżi bjalkji njosõ wodã v karnjistrach pòstavjonëch na glovje. Anë-Marije naszëch czasóv. Figúrkji za tema bjalkama szlachòjõcë, jakjé móże kùpjic v tim falú wod Pape (to prôvdzevi mjono Pabla Bjedronkji) ë vjele jinëch jémù na pòdobã hańdlëjõcima z turistama, przëpòmjinajõ wo Anje-Mariji, co dzénj v dzénj njosla wodã do pjicô z Palmeirë do Santa Marjë. Takô je môlovô legenjda.
Pape rozmjeje sã dogadac v pjinc jãzëkach – pò pòrtugalskù, pò francëskù, pò anjelskù, pò jitalskù ë v kriolu. Je 32 lata stôri, mô bjalkã, dvòje dzeci ë mësli wo vëjachanjim za robòtõ do Europë abò Amérikji. Kòle 700 tësõci wobëvateli Repùblikji Cabo Verdë jú vëjachalo. Do Pòrtugalje, Holandje, Sztécóv (USA). Dlôte strzédni vjek lëdzi na “zelonëch wostrovach” to je 18 lat! To je vjidzec. Mlodi bjalkji ë môlé dzece, përznã chlopóv medzë 18 a 30 lat stôrëch. Żdżõ na svój czas, na svòje skrzidla.
Vë fligrze, jakjim më jachalë dôdóm, më vspòmjinalë vszëtkjich naszich dopjérze co pòznónëch drëchóv z Cabo Verde. Mamadu, robòtnjik fjirmë fòtografùjõci chãtnëch do te gòsci resortë , chtëren kòżdéwo dnia zazérôl do naszéwo hotelú ë na sztrãd dze më chòdzëlë, przeszed sã z nama woddzãkòvac przed jachanjim. V jednim sztóce naja pògôdka z Anõ ë Érikã zaczãna krézlovac vkól greckji wopòvjednji wo Dedalú ë Jikarze. Dedal, méster kùsztú ë architektúrë, chcôl bëc volni wod svòjéwo króla. Wudbôl so wucëkac na jini wostróv. Sobje ë senovji Jikarovji zrobjil skrzidla z pjór ë woskù. Rzek wotrokòvji, cobë nje lecôl anji za njiskò kòl wodë, anji za vësok kòl slúnjca. Sin nje slëchôl wojca ë wunjós sã baro vësok pòd sóm velbõg njeba. Skrzidla Jikara sã rozpadlë. Knôp spôd do mòrza ë sã wutopjil.
– V żëcim téj vjedno nót je wopasovac. Naje vëbjôrë ë wuczinkji vjedno majõ jakjis skùtk. – rzekla Ana.
– Jeżlë nji móżesz sã wunjesc na nôvëższé vëszavë, téj docz calovno sã wunaszac? – Érik zazdrzôl sã v woczenkò fligra.
V teksce vëzvëskôné wostalë zdroje jinternetové:
https://www.panstwa.com/republika-zielonego-przyladka.html
http://afryka.org/krotki-wstep-do-kabowerdyjskiej-muzyki/
https://cordis.europa.eu/article/id/423187-get-into-the-groove-joy-trauma-and-the-jerusalema-dance-challenge/pl


text:
Mirosław Syniawa: Jo, jo, bist gerecht abo Ja, ja, mŏsz prawie
Niydŏwno na wachtyrzu dali se słownie „po szlagu” zŏcni panowie Grzegorz Kulik i Aleksander Lubina, a poszło ô Wiyrchni Ślōnsk:
https://wachtyrz.eu/niy-ma-czegos-takigo-jak-wiyrchni-slonsk/
https://wachtyrz.eu/aleksander-lubina-nie-nerwuj-hanysa/
Niy wstyrkoł żech sie miyndzy nich, bo jak padoł mōj starzik: kaj dwōch sie piere, tam i trzeci może nachytać. Dyć ôstatnio bōł żech na Marszu Autōnōmije i słyszołch tam, że niykerzi mieli za złe Pyjtrowi Langerowi, iż hasło ô Gōrnym Ślōnsku skandowoł jyno w trzech jynzykach: po polsku, pō miymiecku i po czesku. Podug mie ale Pyjter skandowoł te hasło nie po polsku, a po ślōnsku. Wołoł: Gōrny Ślōnsk, a niy Górny Śląsk. Ślōnski przimiotnik gōrny tym rōżni sie ôd polskego przimiotnika górny, że niy rymuje sie ani z rzeczownikym koturny, ani z przimiotnikym durny. Wiym ale, że niy chodziyło o samogłoski, a ô tã pŏrã słōw: gōrny i wiyrchni, ô keryj pisali panowie Kulik i Lubina. Jak żech siŏd do pisaniŏ tego, co terŏzki czytŏcie, to spōmniała mi sie scyna z filmu „Krzipek na dachu”:
KACZMŎRZ
Pojakymu jŏ mōm se zawrŏcać gowã światym? Niych se świat sōm sobōm zawrŏcŏ gowã.
TEWJE (zaglōndŏ na kaczmŏrza)
Ôn mŏ prawie. Jak padŏ Dobrŏ Ksiynga: „Fto pluje pod wiater, tyn trefi w swojã gymbã”.
PERCZYK
Co wy fandzŏlicie?! Niy możecie zawiyrać ôcz na to, co sie dzieje we świecie.
TEWJE (zaglōndŏ na Perczyka)
Ôn mŏ prawie.
AWRAM
To tyn mŏ prawie i tyn mŏ prawie? Niy mogōm ôba mieć prawie.
TEWJE (zaglōndŏ na Awrama)
Wiysz co? Ty tyż mŏsz prawie.
Chciołbych jak tyn Tewje pedzieć: tyn mŏ prawie i tyn mŏ prawie, bo prawie mŏ Grzegorz Kulik, jak pisze, że na grōńcie historycznym nazwy Wiyrchni Ślōnsk niy dŏ sie ôbrōnić, i prawie mŏ Aleksander Lubina, kery padŏ, że jynzyk sie zmiyniŏ. Chciołbych, ale niy mogã, bo jynzyki zmiyniajōm sie, to fakt, ale – jak żywe stworzynia – zmiyniajōm sie poleku, ewolucyjnie. I tak jak miyndzy żywymi stworzyniami z dnia na dziyń z ryby niy mōg powstać ptŏk, tak tyż niy dŏ sie jynzyka z dnia na dziyń zmiynić dekretym: ôd jutra zamiast giskana gŏdōmy apulepe., a zamiast szekulada gŏdōmy bubulo. Żŏdnŏ jynzykowo awangarda z dnia na dziyń ludzkich zwykōw takim spusobym niy zmiyni. Ku tymu jynzyk to niy je staromodny katalog w bibliotyce, z kerego idzie wyciōngać szkartki i na jejich miyjsce wkłŏdać inksze. Jynzyk barzij podany je na siyć ôd pajōnka – jak sie pociōngnie za jednã nitkã, to cołkŏ siyć sie ruszŏ. Beztōż niy dŏ sie zmiynić Gōrnego Ślōnska na Wiyrchni Ślōnsk, bo trza by tyż było zmiynić Gōrnoślōnzŏka i Gōrnoślōnzŏczkã na Wiyrchnioślōnzŏka i Wiyrchnioślōnzŏczkã, a przimiotnik gōrnoślōnski na wiyrnchioślōnski. I dalij: trza by tyż zmiynić Dolny Ślōnsk na Spodni Ślōnsk, Dolnoślōnzŏka i Dolnoślōnzŏczkã na Spodnioślōnzŏka i Spodnioślōnzŏczkã, a przimiotnik dolnoślōnski na spodnioślōnski. Jednym słowym trza by zrobić kabaret.
Coby spokopić, pojakymu Ślōnsk je Gōrny, a niy Wiyrchni, muszymy zaczōńć ôd dwōch pŏr przeciwstawnych rzeczownikōw, kere ôkryślajōm relacyje w płaszczyźnie piōnowyj. Rzeczowniki te to gōra i dōł, a wele nich wiyrch i spodek (po polsku góra i dół, wierzch i spód, po czesku hora i důl, vrch i spodek). Pochodzōm ône ôd prasłowiańskich *gora, *dolъ, *vrchъ, *jbzpodъ. Ôstatni je słowiańskim urzeczownikowiōnym prziimkym słożōnym, dyć trzi piyrsze wywodzōm sie z praindoojropejskich *guer-, *dhel-, *uers-, a jejich odpowiedniki idzie znojś w inkszych, niesłowiańskich jynzykach. Przimiotniki, co pochodzōm ôd tych wymianowanych wyżyj rzeczownikōw to gōrny i dolny (górny-dolny, horní-dolní), a wele tego wiyrchni i spodni (wierzchni-spodni, vrchní-spodní). Pŏry przimiotnikōw wiyrchni-spodni i gōrny-dolny zdŏwajōm sie być synōnimami, dyć nimi niy sōm. Piyrszŏ pŏra ôkryślŏ ôbiekty, co przilygajōm do siebie i jedyn ś nich je na wiyrchu, a drugi na spodku, dlŏ przikładu: wiyrchniŏ i spodniŏ warga, wiyrchniŏ i spodniŏ skōrka, wiyrchni i spodni talyrz, wiyrchniŏ i spodniŏ mazelōnka, wiyrchnie i spodnie lōnty, wiyrchni i spodni flyc, spodnie galŏty=spodniŏki, spodniŏ szŏlka=talyrzik, co sie kładzie pod szŏlkã, itd. Pŏra gōrny-dolny zdŏ sie wystympować bezma bez wyjōntkōw w mianach geograficznych, kaj ôdpowiadŏ miymieckim przedrostkōm Ober- i Nieder-. Z Gōrnego Ślōnska znōmy pŏradziesiōnt mian z epitetami Gōrny i Dolny, dp. Gōrne Bojszowy (Ober Boischow), Rudułtowy Gōrne (Ober Rydultau), Dolny Dwōr (Niederhof), Niywiadōm Dolny (Nieder Niewiadom), nie mōmy atoli żŏdnego falu, w kerym by w tych mianach pokŏzała sie pŏra wiyrchni-spodni. Skuli czego? Skuli tego, że przimiotniki gōrny i dolny ôdnoszōm (niy dycki, dyć nojczyńścij) do położyniŏ w gōrnym i dolnym biegu rzyki. Rzyka płynie z gōry (z gōr) na dōł – co leży bliżyj jeji zdrzōdeł je gōrne, a co leży dalij – je dolne, i to je cołko filozofijŏ z tymi mianami. Prościj sie już tego wyklarować niy dŏ.
Rŏd bych pedzioł ôbōm panōm jak mlyczŏrz Tewje: jo, jo, bist gerecht (abo pō naszymu: ja, ja, mŏsz prawie), dyć by mi na to zarŏzki Awram frōnknōł: To tyn mŏ prawie i tyn mŏ prawie? Niy mogōm ôba mieć prawie. A jak już wiymy, Awram tyż mioł prawie.
Mirosław Syniawa – urodzony 1958 w Chorzowie, tłumacz poezji światowej na język śląski (m.in. wierszy zebranych w tomie “Dante i inksi”), autor poezji po śląsku (m.in. “Cebulowŏ Ksiynga Umartych“) oraz prozy pisanej w języku polskim (“Nunquam Otiosus”), współautor “Gōrnoślōnskygo ślabikŏrza”.


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Serbski komponist Bjarnat Krawc je zawostajił wjele sadźbow za serbske chóry – za měšane, žónske a muske, kiž su nastali po melodijach ludowych spěwow. Bjarnat Krawc je tež sam njesměrnje wjele spěwow komponował, zwjetša na teksty Michała Nawki a druhich serbskich basnikow. Za chórowymi twórbami Bjarnata Krawca je Achim Brankačk slědźił, sakralne kompozicije su mjeztym wušli. Z tutym wudaćom předleža wšě dotal přistupne swětne kompozicije a wobdźěłanja z pjera B. Krawca za serbske chóry.


text:
Łužičenjo
Łužičenjo (delnjoserbsce: Łužycanarje (stare Łužycany), łaćonsce Lusitzi abo Lusici, němsce: Lusizer, pólsce: Łużyczanie) běchu zapadosłowjanski kmjen w Delnjej Łužicy.
Po sydlenskim hiatusu wot něhdźe 200 hač do 300 lět po daloko sahacym wotpućowanju Germanow z tutoho regiona w 4./5. lětstotku dóńdźe drje wokoło 700 (dotal najstarši dendrodatum ze sćěny pod słowjanskim hrodźišćom z Lubnjowa) a w sylnišej měrje we 8. lětstotku k wobsydlenju Delnjeje Łužicy přez słowjanske skupiny.
Prěni raz buchu wone pod mjenom Lusitzi w Bayerskim geografje zesrjedź 9. lětstotka naspomnjene. Wokoło lěta 870/880, najpozdźišo 890, započa so po nowych dendrochronologiskich přepytowanjach w Delnjej Łužicy twarjenje hrodźišćow. Swój wjeršk docpě tute wuwiće wokoło lěta 920, jako mějachu Łužičenjo něhdźe 30 hrodźišćow w kraju mjez Brěšću a Dubju w zapadźe a Nysu a Bobrom we wuchodźe. Tute wuwiće bě bjezdwěla reakcija na přiběrace wohroženje přez wuchodofrankowske mócnarstwo, kotrež wuwjercholi potom w znatej wójnskej wuprawje krala Hendricha I. z lětow 928/29 přećiwo Habolanam, Dalemincam a Čecham a lěta 932 přećiwo Łužičanam we Łužicy. Słowjanska elita bu přez markhrabju Gera w druhej połojcy 10. lětstotka do dalokeje měry wotstronjena. Mjezy lětomaj 1002 a 1031 běštej Delnja a Hornja Łužica (něhdyši kmjenowy teritorij Milčanow) pod pólskej wyšnosću.
Podawki 11. a prěnjeje połojcy 12. lětstotka wostanu njejasne. Hakle z druheje połojcy 12. lětstotka je zaso wjace pisomnych žórłow. Tutón čas padnje do druheje fazy srjedźowěkowskeho wuchodosydlenja, jako twarjachu słowjanscy wobydlerjo hromadźe z němskimi abo flamskimi sydlerjemi nowe wsy w starym sydlišćowym teritoriju a započachu z trjebjenjom dotal njewotkrytych lěsowych płoninow. Njedźiwajo na z tym započanu asimilaciju wobsteji hač do dźensnišo słowjanske wobsydlenje Delnjeje Łužicy přez serbski lud.
LiteraturaWobdźěłać
- Joachim Henning, Archäologische Forschungen an Ringwällen in Niederungslage: die Niederlausitz als Burgenlandschaft des östlichen Mitteleuropas im frühen Mittelalter. In: ders. / Alexander Ruttkay (Hrsg.), Frühmittelalterlicher Burgenbau in Mittel- und Osteuropa. Tagung Nitra 7.-10. Oktober 1996 (Bonn 1998) 9-29. ISBN 3774927960
- Karl-Uwe Heußner/ Thorsten Westphal, Dendrochronologische Untersuchungen an Holzfunden aus frühmittelalterlichen Burgwällen zwischen Elbe und Oder. In: ebd. 223-234.
- Felix Biermann, Slawische Besiedlung zwischen Elbe, Neiße und Lubsza. Archäologische Studien zum Siedlungswesen und zur Sachkultur des frühen und hohen Mittelalters. Ergebnisse und Materialien zum DFG-Projekt "Germanen - Slawen - Deutsche" (Bonn 2000) ISBN 3774929882
- Joachim Henning, Der slawische Siedlungsraum und die ottonische Expansion östlich der Elbe: Ereignisgeschichte - Archäologie - Dendrochronologie. In: ders. (Hrsg.), Europa im 10. Jahrhundert. Archäologie einer Aufbruchszeit. Internationale Tagung in Vorbereitung der Ausstellung „Otto der Große, Magdeburg und Europa" (Mainz 2002) 131-146. ISBN 3805328729
- Günter Wetzel, Germanen - Slawen - Deutsche in der Niederlausitz. Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 83, 2002, 206-242.