text:
Stracōne ślōnske miasta: Hruszōw
Wele jednego ze ślōnskich trōjstykōw, tam, kaj Ôstrawica wpływŏ do Ôdry, kaj stykŏ sie Cieszyński Ślōnsk z Morawami i Prajskōm, czyli hulczyńskim krejym, jedynym kōnskym dŏwnych Prus, co przinoleży terŏzki ku Czechōm, leży Hruszōw abo jak prawiōm niykerzi Gruszōw. Czeski Hrušov, niymiecki Hruschau, polski Gruszów. Dzisiŏ sie na kożdyj strōnie tego trōjstyku roztopiyrzŏ Ôstrawa – „Wielgŏ Ôstrawa” złōnaczonŏ we dwadziestych latach, kerŏ sie z czasym tak rozrosła, iże siyngła do ôd razu trzech tajli Ślōnska i ôbjōna aji porzōndny kōns Moraw (chocia poprŏwdzie to niy mŏ takigo srogigo znaczyniŏ, bo jynzykowo i kulturowo tu wszyndy zawdy bōł jedyn pograniczny ślōnsko-morawski regijōn, co go zmianowali Laskŏ Ziymia, Lašsko). A na prawym brzegu ôbōch rzyk, we tyj tajli, co sie zaliczŏ do Cieszyńskigo Ślōnska, leży prawie Hruszōw. Abo akuratnij padano: leżoł.
Kej piszã tyn tekst we roku 2021 zbyło z miasta, w kerym kiejsi żyło bezma ôziym tysiyncy ludzi, ino jedynŏście dōmōw, kościōł ze farōm, dŏwnŏ szkoła, ratusz, kaj jedynym najymcōm je małŏ filijŏ poczty, ôpuszczōny banhof, porã garażōw, barakōw i inkszych budek a dŏwnŏ gruba Hubert, kaj sie wkludziyła francuskŏ firma Air Liquide, co działŏ w branży indusztryjalnych gazōw. Na wiynkszości topograficznych map znojdymy wiyncyj dōmōw, a na Google Earth idzie przewinyć do czasōw, kej ich jeszcze było wiyncyj jak dwadziścia. Hruszowskŏ “historyjŏ znikaniŏ” – niych tak nawiōnżã do sławnyj ksiōnżki Springera ô dolnoślōnskim Kupferbergu (Miedziance) – dzioła sie na naszych ôczach blank niydŏwno a jeszcze niyma ganc skōńczonŏ.
We pōłnocno-zachodnij gōrniczyj tajli Cieszyńskigo Ślōnska straciyło sie moc miast, dziedzin i bergmańskich kolōnij. Snodź nojbarzi znajōmŏ je gyszichta staryj Karwinyj, drzewij dwadziestotysiōncowego miasta, co ś niego sie ôstoł jyno krziwy kościōł pojstrzōd łōnk i ôdkaliszcz. Na kōńcu stycznia wyszoł prawie drugi part planowanyj trylogije Šikmý kostel ôd Karin Lednickij, co fabularnym spusobym ôpowiadŏ gyszichtã Karwinyj ôd indusztryjalnych ôbmian 19. stolyciŏ bez dwie światowe wojny po zanik miasta skuli podfedrowaniŏ we szejśdziesiōntych latach, a co jeji piyrszy part stoł sie we czeskich ksiyngarniach bestsellerym i przipōmnioł Czechōm o stracōnym mieście nad Ôlzōm. Miano Karwinyj ale żyje, bo je przejōn niedaleki Frysztat, kole kerego postawili zidlōngi, kaj miyszkańcōw Karwinyj przekludzili. Żyje tyż miano Ôrłowyj, chociŏż dzisiyjszŏ Ôrłowŏ je ôgrōmny zidlōng we Gōrnyj Lutyni, a stare cyntrum przipōminŏ pŏrãnŏście dōmōw, co sie ôpuszczōne „dzierżōm jyno na modlitwie” abo sōm zamiyszkane ôd Rōmōw, gryfny kubistyczny ratusz na rynku umiyniōnym we parkplac przi zjeździe z dwupasmowyj drōgi i mōnumyntalny neogotycki kościōł na skale, co ô nim jedynym wiadōmo, iże sie niymoże zarabować. Ani ślad w terynie ani miano na mapie niy zbyło za to po Solcy, dŏwnyj siedzibie rodu Larisch-Mönnich z neorynesansowym zōmkym, co jego strata boli Cieszyniŏkōw jak Ślōnzŏkōw z cyntrum strata Świyrklańca. Za ôfiarã podfedrowaniŏ i modernizacyjnych forsztelōnkōw powojennych dekad padła srogŏ tajla Polskij (Ślōnskij) Ôstrawy. Przi budowie Hawiyrzowa straciōł sie Szumbark. Straciyły sie i porzōnd sie stracajōm inksze miyńsze zidlōngi, kolōnije i ôsady we ôkolicy.
Hruszōw powstoł jako dziedzina już we strzedniowieczu, piyrszŏ zmianka ô villa Grussene sie ôbjawiŏ kole roku 1260 (historycy jã datujōm miyndzy 1256 i 1261) we umowie ô wyznaczyniu granice miyndzy ôpolsko-raciborskim hercogym Władzisławym I. a czeskim krōlym Przymysłym Ôtokarym II., porzōnd aktualnyj połedniowyj granice Ślōnska. Potym sie w dziedzinie nad Ôdrōm i Ôstrawicōm mało dzioło, jeji miano sie ôbjawio w Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis społym ze wszyjskimi wtynczos egzystujōncymi ślōnskimi dziedzinami, wiymy ô rōznych posiedzicielach Hruszowa zaczym w roku 1704 na dobro przipŏd grafōm Wilczkōm a ô historyji hruszowskigo kościoła, kery w 16. i 17. stolyciu przechodziōł ôd katolikōw do wanielikōw i zpatki. Piyrszŏ gruba tukej złōnaczyli w roku 1838, ô dziesiyńć lŏt niyskorzij przejechoł bez dziedzinã piyrszy cug po Kaiser-Ferdinand-Nordbahn, co skuplowała Wiedyń z Krakowym i była tajlōm nojkrōtszyj sztreki miyndzy stolicōm Austryje a Berlinym, a w roku 1851 ôdewrzōł Carl Christian Hochstetter Die Erste Österreichische Sodafabrik. Ta była doista piyrszŏ we austryjacko-wyngierskij mōnarchiji a aji nojwiynkszŏ.
Hruszōw stoł sie czynściōm indusztryjalnyj ôstrawsko-karwińskij aglōmeracyje i wartko sie rozwijoł. Jak w roku 1869 mioł 1278 miyszkańcōw, to w roku 1908 już bezma siedym i pōł tysiōnca i dostoł sztatus miasteczka (Marktgemeinde). Srogŏ tajla nowych miyszkańcōw, tak samo jak w Karwinyj, Trzińcu abo Polskij i Morawskij Ôstrawie, pochodziyła z Galicyje. Podug austryjackigo cynzusu z roku 1880 gŏdało 51,7 % Hruszowianōw pō niymiecku, 42 % po czesku, a 6,5 % po polsku. Po czesku znaczyło do cysorsko-krōlewskich urzyndnikōw tyż we laskim dyjalekcie ślōnsko-morawskigo pograniczŏ, kery bōł rdzynnōm gŏdkōm autochtōnōw. Hruszōw znojdowoł sie na przetniyńciu lingwistycznych granic, w niedalekim Rychwołdzie już wyrzōndzali cieszyńskōm ôdmianōm ślōnskij gŏdki, a Bogumin mioł jeszcze inkszõ gwarã ze wpływami cyntralnego Gōrnego Ślōnska. Przi cynzusie w roku 1910 zajś połowa (47,7 %) Hruszowianōw zadeklarowała niymieckõ Umgangssprache, nale już 32,4 % polskõ, a jyno 19,8 % czeskõ. Po piyrszej światowyj wojnie miasteczko przipadło Czechosłowacyji, ôstało sie w nij aji po polskij aneksyji takzwanego Zaôlziŏ w roku 1938 (ôd tyj chwile było gminōm granicznōm), a za drugij wojny leżało ganc na kraju Protektoratu Czechy i Morawy, kery ôbjōn tyż pŏrãnŏście ślōnskich gmin kole Frydku i Ôstrawy i wbijoł sie we tym miejscu ôstrym klinym miyndzy bezpostrzednie terytorjum Trzecij Rzesze. W roku 1941 stoł sie czynściōm „Wielgij Ôstrawy”.
Kōniec świetności Hruszowa prziszoł we szejśdziesiōntych latach. Cyntrum miasteczka, kere skuli położyniŏ miyndzy dwōma rzykami i ajzynbanōm nikej niy śloło sie urbanistycznie z inkszymi partami Ôstrawy, przerznyła dwupasmowŏ wylotowŏ drōga na Bogumin. Hruszowskij grubie Hubert umiynili nazwã na Stachanov, nomen omen wierzã, bo fedrowało sie telã, iże grunt zaczōn siadać, aż stopniowo zarabowoł sie pod poziōm Ôdry. Tym bōł na Hruszōw wydany rozsōndek. Corŏz gorszy sztand dōmōw i peryferyjnŏ lokalizacyjŏ wzglyndym nowyj Ôstrawy, kerŏ rozbudowowała sie w połedniowym rychtōnku, prziniōsły ubytek miyszkańcōw. Siedym tysiyncy dwiesta w roku 1960, sztyry siedymset we 1970, trzi szejśset we 1980. Ôd roku 1979 ustoły na hruszowskim banhofie stŏwać cugi. Prziszłościōm „ôcylowego serca republiki” miały być moderne panelowe zidlōngi na połedniu miasta i w Porubie, a Hruszōw, Muglinōw, Prziwōz szły podug planōw miasta na ôdpis, tōż kwaterowali tam jyno Rōmōw i problymowe ôsoby. Do dzisiŏ prawie w tych dwōch dzielnicach, kere z Hruszowym sōmsiadujōm, sōm nojwiynksze ôstrawske „ghetta”.
Ôstateczne wykōnanie rozsōndku prziszło w lipniu 1997. Powōdź tysiōnclyciŏ kōmpletnie zdewastowała dzielnicã, co skuli podfedrowaniŏ była cołkŏ niżyj jak sama rzyka. Uzdano było, iże ôdbudowa niy mŏ jakigokolwiek synsu. Naôpak, nowy plan regulacyjny przewidowoł miast miyszkalnyj dzielnice przestrzyń do logistyki, magazynōw i drobnyj industryje: cołki teryn ôbtoczōny ze zachodnij i pōłnocnyj strōny dwupasmowōm drōgōm na Bogumin i autobanōm, ze połedniowyj ajzynbanōm, a ze wschodnij składym ôdpodkōw, czyli połowa dŏwnego miasteczka, mioł stać sie Rozwojowōm Zonōm Hruszōw. Bezma dwadziścia lat trwało, zaczym miastu sie podarziło wykupić wszyjske grunta i zbulać dōmy, co tam po powodzi jeszcze stoły. Prawie tyn proces sie mogymy na Google Earth ôbejzdrzić, kej poklikōmy na satelitowe zdjyńcia miyndzy rokym 2006 i 2017.
Yntlich we wrześniu 2018 przedało miasto 35 hektarōw za 255 milijōnōw korōn (45 milijōnōw złotych) firmie Contera, kerŏ ô rok niyskorzij zaczōna piyrsze roboty przi budowaniu nowego indusztryjalnego parku, co mŏ być fertig w roku 2025. Aji dŏwnŏ Piyrszŏ Austryjackŏ Fabryka Sody, po wojnie Hruszowske Chemiczne Zakłady Dukla, zawartŏ w roku 1996 stała sie brownfieldym i firma GLP chce tam postawić nowõ indusztryjalnõ przestrzyń. Ôstatni elymynt staryj fabryki powŏżanyj za cynny przikłŏd ôstrawskij indusztryjalnyj architektury, dwa stumetrowe kōminy z połowy dwadziestego stolyciŏ, były zbulane łōńskigo roku w moju. Tajlōm hruszowskich ôbmian je tyż projekt Grawitacyjne ôdwodniynie Hruszowa, w kerego ramach mŏ być poziōm gruntu dźwigniynty ô sztyry i pōł metra, coby woda już niy była takōm groźbōm ani do indusztryjalnego parku Contery ani do tego, co po drugij strōnie dwupasmowyj drōgi sie z dŏwnego Hruszowa pozdel ulice Stará cesta (kiejsi Głōwnyj) ôstało a snodź i ôstanie jako jedynŏ pamiōntka po mieście Vlastimila Brodskigo i Marie Rottrovyj.
Fotografije pochodzōm ze września 2019, zrobiōne krōtko przed tym, co zaczōni stŏwiać nowy indusztryjalny park. Piyrsze piynć zdjyńć je z tego terynu, reszta miejsc wyglōndŏ do dzisiŏ miynij wiyncyj tak samo.


c: text/html

text:
U nos w dōma to nawet pasowało, bo my sie ôba ze bracikiym porodzili bez lato, skuli tego zaroz mi to niy podpadło! Wiyncy za to mie interesowało, skōnd tyn boczōń te dziecka broł? A sam to mi nojwiyncy starka nabojała. Godała, że kożde dzieciōntko sklodo sie ze duszyczki i maluśkigo ciałka i dziepiyro jak te dwie rzeczy przidōm do kupy, mōmy maluśkigo czowieka! Bezmała te maluśki duszyczki miyszkały we niebie ze aniołkami i jako te aniołki miały tyż maluśki krzidełka. Bezto jak prziszoł jejich czas, mogły se polecieć nad stow, kaj pływały taki maluśki ciałka i jedno se mōgły ôbrać, a potym na tyn stow przileciały boczōnie i kożdy jedno dzieciōntko chycił za pieluszka i zanios mamulce. To je niby proste, ale jo dycki bōła ciekawo keryndy tyn boczōń ze tym malikiym do tyj chalpy wloz? Starka kwilka pomyślała a padała, że spuścił ônygo bez kōmin, a mamulce zaklupoł potym dziōbym na ôkno, że malik je już w dōma! Trwało to tak do czasu, aż sie narodziył mōj kuzyn Kubuś. Jego mamulka dała mi go yno troszka na klinie potrzimać, bo ôn bōł fest ciynżki. Bezto jo sie zaroz spytała swoji omy, wiela go boczōni niōsło, a ôna ôdpedziała, że yno jedyn. A jo przeca miesiōnc pryndzy widziała ze bliska boczōniōw na Hulokach, jak sie rychtowały do lotōw do Afryki.
I ône mi się wcale a wcale taki mocne niy zdały! Wtynczos prziszło mi do gowy, że możnej mie starsi robiōm za błozna?! Padałach to jednej kamratce ze placu, a ôna sie sy mie wyśmioła, bo jeji starka godała, że dziecka idzie znojś we kapuście, jak rośnie na polu. Jednako ône ze siostrōm narodziły sie bez zima i mamulka musiala ich szukać we beczce ze kapustōm!
– Niy jydz tyj kwaśnej kapusty, bo te maliki do ni srajōm a sikajōm, br! – poszeptała dziołcha, a sie ôtrzynsła. A jo potym bez cołki tydziyń myślałach nad tym, co je richtik prowda: eli to co godała moja starka, abo to coch słyszała ôd tyj kamratki? Dziepiyro, jak żech poszła s tym ku tatulkowi, ōn mi padoł, że dziecka sie rodzōm i to mi musiało styknōnć na dłōgo!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kwětki
Kwětki běchu rukopisny časopis abo prawidłowna literariska zběrka serbskich studentow w Praze, kotryž so wot tamnišeho towarstwa Serbowka wot lěta 1846 do 1892 wudawaše.
Wobsahowy spektrum bě šěroki a sahaše wot stawizniskich a kulturnych nastawkow přez basnje a powědančka hač k ludowym bajkam. K awtoram słušachu Michał Bjedrich, Mikławš Bjedrich-Radlubin, Mikławš Cyž, Mikławš Jacsławk, Jakub Nowak-Kašćanski, Jakub Skala, Jakub Šewčik, Michał Šewčik, Mikławš Zarjenk a wjele dalšich.
Kwětki bě tež mjeno wulkeje serbskeje čitanki za šulerjow, kotraž bu w lěće 1921 wot Maćicy Serbskeje wudata.


text:
Šešow (SN). Christa Rienecker je zawěrno Šešowčanka, přetož wona je so woprawdźe we wsy na statoku swojeju staršeju narodźiła. Snano je to přičina, čehodla je jej bóle hač druhim zhromadnosć wobydlerjow wažna a zo so wona za nju wosebje zasadźa.
Hižo wjele lět podpěrowaše Rienecker Šešowski wjesny klub. Hdyž rěkaše organizować a přewjesć wjesne swjedźenje, chodojtypalenje abo adwentnički, bě wona z wjele idejemi a wulkim angažementom pódla. Wot toho časa, zo je sama wuměnkarka, organizuje zetkanja seniorow w Šešowje, zo by wjesnjanow časćišo do zhromadnosće wjedła. Tak wuhotuje wotměnjawe temowe popołdnja z rozdźělnymi hosćimi a wšelakimi přednoškami. Wuběr temow je mnohostronski a saha wot stroweho zežiwjenja přez kursy prěnjeje pomocy a policajsku prewenciju hač k pućowanskim rozprawam a hrajnym popołdnjam.


text:
W gmejnje Halštrowska Hola ma syć pućowanskich šćežkow nastać
Hory (AK/SN). Mnohostronsku syć pućowanskich šćežkow chce gmejna Halštrowska Hola na swojim teritoriju wutworić. Zmóžnić ma to 100 000 eurow, kotrež su we wobłuku idejoweho wubědźowanja simul+ Swobodneho stata Sakskeje dobyli. „Ze swojej ideju pućowanskich šćežkow smy jedna z 25 komunow, kotrež su 100 000 eurow dobyli“, rozłoži twarska nawodnica Claudia Simon na zašłym posedźenju gmejnskich radźićelow. Dźakowano dobytym pjenjezam móža projekt w přichodnymaj lětomaj zwoprawdźić. Za to wutworja dźěłowu skupinu, kotraž ma wšitko přihotować.


text:
Běhi po lěsu a parku
ST Huska přewjedźe njedźelu w tamnišim parku jubilejne 30. parkowe běhi. Wobdźělnicy wubědźuja so na kołokursu po lěsu a parku. Wšelake distancy startuja w slědowacych časach: 1,0 km w 9.30 hodź., 2,0 km w 9.45 hodź., 6,5 km w 10.30 hodź. a 13,0 km w 10.30 hodź.
Beachvolleyballowy turněr
Dekanatne dušepastyrstwo młodźiny přeproša sobotu, 6. junija, wot 15 hodź. na beachvolleyballowy turněr do Ralbic. Mustwa njech so prošu w Don Boskowym domje pod telefonowym čisłom 035796/ 95 995 abo na Facebookowej stronje „Referentka Dekanatna Młodźina Worklecy“ přizjewja. Hry budu, jeli so znajmjeńša štyri mustwa přizjewja.
Beachvolleyballowa liga
W Róžeńće wotměje so zajutřišim, njedźelu, dalši hrajny dźeń serbskeje beachvolleyballoweje ligi. Wot 14.30 hodź. nastupja tam sćěhowace cyłki: Beno Šołta/Metod Šołta, Maćij Šěn/Daniel Gal a Jurij Hantuš/Jakub Langa.
Monarchojo wočakuja Lawy
Footballowy team Dresden Monarchs pohosći sobotu, 6. smažnika, w 15 hodź. doma w Heinza Steyerowym stadionje mustwo New Yorker Lions z Braunschweiga. W teamje Drježdźanskich footballistow hrajetaj Serbaj Jan Pjetaš a Magnus Bětka.


text:
Kamjenski měšćanski fyzikus Johann Gottfried Bönisch je 1826 chorownju załožił. Wjele lět bě wona prózdna. Nětko započnje so za wustaw nowa doba, cyle w zmysle „wunamakarja“.
Kamjenc (UM/SN). „Budźće miłosćiwi“ steji němsce w starym pismje na swislach reprezentatiwnje skutkowaceho twarjenja na kromje Kamjenskeho nutřkowneho města. „Poselstwo to, kotrež ma nam tež dźensa hišće wjele rjec“, měni Kamjenski wyši měšćanosta Roland Dantz (njestronjan). Miłosć tež tehdyšeho měšćanskeho fyzikusa Johanna Gottfrieda Bönischa motiwowaše, w lěće 1823 dary za měšćansku chorownju zběrać. Njewšědne předewzaće je tehdy wjele kedźbnosće zbudźiło. Pječa je samo ruski car projekt sobu financował. Jeno tři lěta pozdźišo bu Bönischowa wizija zwoprawdźena a tehdy jako Lessingowy wustaw pomjenowana lěkowarnja móžeše dźěłać započeć.


text:
Wó ediciji
Informacije wó spiwanjach
Originalne zběrki z 19. stolěśa, kótarež se póstupnje na boce pśistupnje, njejsu pó strukturje jadnake. Teke licba pódlańskich informacijow wó spiwach jo we nich rozdźělna. Samo we wobłuku samskeje zběrki rozeznawa se pó źěłach rozměra pódaśow, ako su konkretnej ariji pśirědowane: Casy se namakajo na pś. informacija wó tom, źo su něga spiwanje zapisali a chto jo jo zběrarjeju pśednjasł. Pla drugich štuckow take daty feluju. Scasami jo jano tekst znaty, wótergi jano melodija (ewtl. ze zachopjeńkom spiwa abo z titelom). Pomjenjone a pódobne rozdźěle glědajucy na metainformacije wótbłyšćuju se w pśedlažecej ediciji.
Spśistupnjenje teksta
Teksty spiwow se prezentěruju na młogu wašnju. Głownje pśistupnje se w źinsajšnem pšawopisu a (z mało wuwześami) norměrowane pó źinsajšnej pisnej rěcy. To zmóžnja źinsajšnemu, rěcywědnje njekubłanemu wužywarjeju jadnory pśistup. Słowa arijow pak mógu se teke ze wšymi rěcnymi wósebnosćami w originalnem pšawopisu pokazaś. Ako mjazykšac jo teke móžno, teksty w źinsajšnem pšawopisu, ale z wobchowanymi (na)rěcnymi wósebnosćami cytaś.
Na pśełožki ze serbšćiny do nimšćiny, kótarež w někotarych originalnych zběrkach eksistěruju, se w nětejšnej ediciji tuchylu njeźiwa.
Prezentacija spiwanjow
Głowny format prezentacije konkretnych štuckow jo internetowy bok w formaśe HTML. Na njom se namakajotej (tak daloko ako stej w historiskem žrědle dokłaźonej) tekst a melodija spiwa. Slědna móžo se dodatnje k notam w mediaplayeru wótgraś.
Mimo togo pódawaju se – tak daloko ako su dokłaźone – metainformacije. To pótrjefijo na pś. žrědło, z kótaregož zapis póchada, městnosć, w kótarejž jo se arija zapisała abo kategoriju ludowego spiwanja. Póbitujo se pśešaltowanje mjaz wariantami prezentacije teksta (glědaj górjejce).
Za wšake pótrjebnosći mógu se spiwy resp. jich melodije we wšakich formatach ześěgnuś (PDF, Lilypond, Capella, MusicXML, Midi). Źož eksistěruju w interneśe scany originalneje zběrki, pódawa se zrazom link na wótpowědny zdigitalizěrowany bok originala.
Póśěg mjazy melodiju a tekstom
Licba złožkow w tekstach chwějo se w młogich ludowych spiwanjach wót štucki k štucce. To by se w ekstremnem paźe pominało, aby se za kuždu štucku noty wósebnje spśigótowali. We wjele padach njewuchada teke ze spócetnego zapisa, kak dejali se złožki teksta drugeje a dalšnych štuckow we wobłuku melodije rozdźěliś. Digitalna edicija wobchowa dla togo do dalokeje měry notowy wobraz originalnje śišćaneje prědneje štucki. We wuwześnych padach wótchyla se wótpis notow wót pśedłogi: Wótergi njewótpowěduju noty w originalu tekstoju resp. wóni se orientěruju na tejerownosći pódpołožonem nimskem teksće. W takich padach su se noty pśiměrili serbskemu tekstoju. W někotarych spiwach su se dodatnje zawjadli smužkate wězawki nad notami, kótarež mógu wužywarjeju byś na pomocy, gaž źo wó pśirědowanje teksta dalšnych štuckow melodiji.
W zběrce Smolerja a Haupta (1841/1843) a w někotarych dalšnych historiskich zběrkach jo se tekst prědnych štuckow stawnje dwójcy wótśišćał: direktnje notam pódpołožony a ako cełkowna štucka na zachopjeńku tekstowego bloka. Wobej wersiji njejstej we wjele padach identiskej. Tak wuwóstaja se w tekstowem bloku mjenjej abo wěcej systematiski zawjeźeńske »ha« abo »hale«, ako stoj pód notami cesto na zachopjeńku (wětšy part w natakśe) spiwa abo wěsteje melodiskeje fraze. Toś to »ha« resp. »hale« wuwóstaja se generelnje we wšych dalšnych štuckach. Źož se tekst pód notami howacej wót teksta w tekstowem bloku wótchyla, jo se rozsuźiło wót pada k padu, kótara wersija se w digitalnej ediciji preferěrujo.
Něntejša digitalna edicija pśistupni prědnu štucku stawnje jano we wersiji, ako jo direktnje notam pódpołožona. Za optimalne wužywanje spiwnika dejało se wóno »ha« abo »hale« teke pśipisaś we wjelikem źěłu dalšnych štuckow, což by se pó źěłach pominało interpretaciju. Mimo cwiblowanja by było gódne, z takim kšacom njepósrědnu spiwabnosć wózjawjonego materiala pówušyś. W něntejšnej fazy pak njejo se to hyšći stało.
Wósebnosći notacije
We wšakich zběrkach signalizěruju se w originalnych notach (njekonsekwentnje a w njedosegajucej měrje) městna, na kótarychž změnijo se rytmus wót štucki ku štucce. To se stawa w originalu z tym, až pokazujo na pś. šyja běrtylnoty, ako jo we wšakich štuckach notna, górjej, mjaztym až pokazujotej šyji wósyminowu, kótarejž stej na samskem městnje notnej w tamnych štuckach, dołoj. W digitalnej ediciji źěła se w takich padach ze smužkateju wězawku. Dokulaž w młogich tekstach licba złožkow mócnje se chwjejo, by se konsekwentne markěrowanje takich městnow cesto pominało smužkatu wězawku nad pśisamem kuždym zwězkom notow. To njeby cesto praktikabelne było. Dodatne, w originalu wustupujuce markěrowanje wótpowědnych městnow pśesegujuce wóznamjenjenje jo se toś w digitalnej ediciji jano sporadiski pśewjadło. Jadnučke konsekwentne, wužywarjeju spontanje pśistupne rozwězanje by było, kuždu štucku direktnje notam pódpołožyś. To pak njejo se z estetiskich zawinow a dla felujucych kapacitow stało.
Pó źěłach póśěgujo se górjejce wopisana wašnja notacije w originalnych śišćach teke na rozdźělnu licbu złožkow mjaz serbskim tekstom a pśipisanym, tejerownosći notam pódpołožonym, nimskim pśestajenim. W takich padach ma se něntejšna digitalna edicija notow pó serbskem teksće.


text:
Što stanje so, hdyž trjechja načasne wuměłske twórby wuměłčow z Budyskeje wokoliny na načasne twórby wuměłcow z Heidelberga? Stupja snadź do wzajomneho skutkowanja abo do wizuelneho dialoga abo samo do estetiskeje debaty?
Tutym prašenjam wěnowaše so wosebita wustajeńca »Kontekst & kontrowersa«, kotraž wotmě so hač do kónca awgusta w Muzeju Budyšin. Wosom wuměłcow z partnerskeju městow Budyšin a Heidelberg pokazachu swoje aktualne twórby a zdobom skupinsku wustajeńcu kuratěrowachu. Tutón projekt wotmě so w ramiku 150-lětneho jubileja Budyskeho muzeja w zhromadnym dźěle z towarstwom KON•NEX ART Heidelberg.
Zazběh tworjachu twórby Heidelbergskeju wuměłcow Mariusa Ohla a Cholud Kassem. W Ohlowych twórbach »přećelny strach« (2015) a »Čornomolowanje« (2019) přewahuja neonbarbojte linije a geometriske formy, kotrež zbudźa zaćišć, zo bychu najradšo z ramika wudyrić chcyli. Změrowacy skutkuje město toho wobraz Kassem ze serije »Dźakowano njebjesam«. W Iraku rodźena wuměłča wotrosće w Heidelbergu a bu křesćansce kubłana. Jako dopomnjenku na swoje dźěćatstwo předstaja wona tekstilije ze sakralneho swěta a wšědneho dnja, kotrež abstraktnje zaso podawa.


text:
Furgajůncy tepich
Furgajůncy tepich, abo tyż Magiczny tepich to je wystympůjůncy we berach tepich, kery mo magiczno moc przekludzańo uosůb we lufće (furgajůnc), natychmjast abo fest gibko do mjejsca przeznaczyńo.
We literaturze[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Furgajůnce tepichy pojawjoły śe we literaturze oud czasůw biblijnych aże do dziśej. We Ojropje stoły śe znůme s Berań 1000 a jednyj nocy. W ńych taki tepich należoł do princa Persyje Housaina, skuli tego co mjou ůun śedźiba we Tangu tepich mjoł mjano Magiczny tepich s Tangu.
Furgajůncy tepich Salůmůna[1] bou zrobjůny ze źelůnygo jedwobju yndlowanygo złotym, na 60 mil dugigo a tak samo szyrokigo. Podle bojki, kej Salůmůn zicnył śe na tepich a wjater go porwoł, poruszoł śe furgajůnc we lufće tak gibko, aże śnodańy jod we Damaszku a uobjod we źymji Medůw[2]. Wjater poddowoł śe jygo wole, a kej Salůmůn chćoł podkryślić swa moc a podbudować sława, kozoł tepichowi śe zatrzyńść, a uod tygo trzyńśyńo umrzyło 40 tyś. ludźi[3].
Tepich Salůmůna bůł chrůńůny uod dyszczu baldachimym s ptokůw. Je ůun tyż wspůmńany we Kśyndze Cudůw szejka Muhammada ibn Yahya al-Tadifi al-Hanbali'go.
We ruskich berańach ludowych, Baba Jaga podarowoła Iwanowi Gupjelokowi furgajůncy tepich, a tyż inksze magiczne przedmjoty. Dary te půmogły Iwanowi przelyźć "bez trzidźiśći dźewjyńć krajůw". Ruski malyrz Wiktor Wasńecow wykonoł ilustracyje do jydnygo s wydań tych berůw.
W uopowjadańu Marka Twaina "Captain Stormfield's Visit to Heaven" furgajůnce tepichy bůły środkem transportu we ńebje.
Przipisy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ Uopowjeśći lo bajtli; Sulamith Ish-Kishor, The carpet of Solomon: A Hebrew legend 1966
- ↑ The Jewish Encyclopaedia
- ↑ Ibidem


text:
W chałupie pod nomerym pińdziesiónt szejść na Głymboki, znaszły se swój plac aże trzi instytucyje. Tak genau nie wiadomo czy łóne tam na zicher wszecki urzyndujóm, ale po wyrchu widać, że isto ja. Nejważniejsze ś nich to je PTTK, bo óno założóne zustało przeszło sto roków tymu, a tak naprowde funguje w Cieszynie łod 1910 roku. Było to eszcze za Franca Jozefa i tustelocy zrobili to kape łod zowiści Austriakóm, kierzi rychlij prziszli na to, że ludzióm to wandrowani po gorach robi wielki szpas. Były to czasy jeszcze bez komputrów, telefónów, autów i skyrs tego jak prziszła niedzieliczka tustelocy dostali taki napad, coby nie dziwać sie fórt na ty nasze Beskidy yno sprugować po nich powandrować. Jo eszcze pamiyntóm wiela to było uciechy jak sie tak człowiek wydropoł na Kubalonkę, Stecówkę, abo Baranią i tam na loske przibił se taki plechowy znaczek, kiery był takim trofeum jak prawie wrażyni fanki do śniega na Mont Evereście. Dzisio uż isto żodyn nie stoji ło to, coby sie dropać do wyrchu na gory po tyn znaczek, ale wiyncyj sie ludzióm rozchodzi ło rozruszani kości i ściepani s sie kapke sadła. A dlo nimocnych co ni mogóm sie dropać po szkarpach do wyrchu, abo dlo inkszych lyni zrobióne uż sóm na nikiere gory cesty, coby ani nie trzeja by wysiadać s auta yno łokno spuścić na dół i powydychnóć se świyżym luftym. Dzisio też moc ludzi aji zwyrto pedajlami na swojich kołach, coby tyn hańdowny wander po gorach zwekslować na inkszóm turystycznóm ucieche. Nie wiym czy to pedajlowni je zdrowsze łod szpacyrowanio na kłepetach, ale przeca isto każdy wiy lepszyj jako turystyka zdrowio mu przidowo.
SŁOWNICZEK:
genau – prawie
na zicher – na pewno
funguje – funkcjonuje
kapke – trochę
rychlij – szybciej
szpas – uciecha
skyrs – z powodu
dziwać – patrzeć
plechowy – blaszany
ściepać – zrzucić
cesta – droga
luft – powietrze
nimocny – chory
zwyrto – kręci
koło – rower
klepety – nogi


text:
Po XXX Ślōnskim Sztwortku we Rybniku
Przyłōnczyni wschodnij czyńści plebiscytowego ôbszaru Gōrnego Ślōnska w 1922 roku to bōł poczōntek głymbokich zmianōw politycznych, gospodarczych a społecznych. Gynsto zaludniony, zasobny we surowce, zindustrializowany regiōn zostoł włōnczony do rekonstruowanego i ubogigo państwa Polskiego – z wszelkimi tego konsekwyncyjami… negatywnymi jak i pozytywnymi. Kerych było wiyncyj i czymu? – poôsprawioł dr Sebastian Musioł podczas trzydziestego już Ślonskiego Sztwortku.
Ô konsekwyncjach skuli wydarzyń sprzed sto rokōw ôsprawiali uczestniki trefu ôrganizowanego bez DURŚ, w Halo Rybnik. Tref na żywo relacjonowany bōł na kanale facebookowym stowarzyszynia przez Krzysztofa Szwedę i ôglōndało go rekordowo liczba widzōw. Całość kludziyli Prezes DURŚ Jōzef Porwoł a Tomasz Świerczek.
Foto: Damian Bizoń


text:
Njeźelu, 2. septembra, jo město Drjowk pócesćiło swójogo znatego syna – cesnego bergarja Lotara Balka/Balkego – z pósćenim jogo mjenja za wót njogo załožonu Tkajarsku śpu. [pśispomnjeśe redakcije: jogo mě pišo se wšako – raz we pśenimconej formje Balke, raz we resorabizěrowanej Balko]. Tak se pomjenijo Tkajarska śpa wót něnta „Dom dr. Lotara Balka“. Drjowkojski šołta Dietmar Horke jo pśednjasł lawdaciju. Zastojaŕ města, Torsten Richter, jo we pśitomnosći krajnego raźća Haralda Altekrügera, jogo žeńskeje a Ani Balkoweje cesnu toflu wótekšył. Stało jo se to pó namšy a ku góźbje studnjowego swěźenja, tak až jo naglědna licba luźi pśitomna była, inkluziwnje studnjowe soniny a bóśon. Góźba pśicynjenja cesneje tofle jo pak teke był 10. pósmjertny źeń Lotara Balkego, ako jo 2. oktobra 2008 wumrěł a ma na drjowkojskem kjarchobje cesny row.
Chto jo Lotar Balke był? – Jogo žywjenje a statki


text: Chóśebuz/Cottbus. Cełkowne pśedsedarstwo wědomnostnego towaristwa Maćica Serbska zmaka se raz wob lěto w Dolnej Łužycy, aby se informěrowało wó źěle jadneje dolnoserbskeje institucije abo towaristwa. Tenraz cu kśěli se ze cerkwinymi pšašanjami zaběraś. Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi jo gósći w superintendenturje witało. Generalny superintendent Martin Herche jo wopisał situaciju Dolnych Serbow z wida krajneje cerkwje Barliń–Bramborska–šlazyńska Górna Łužyca, což nastupa wužywanje serbskeje rěcy na cerkwinem pólu. Wón jo pódšmarnuł, až jo se wjele k pozitiwnemu změniło. Tak płaśi krajna cerkwja wót lěta 2016 stawnje za městno serbskego dušepastyrja ze swójogo etata. Do togo jo głownje towaristwo jo ze swójich pśinoskow a pśez kolekty na serbskich namšach financěrowało. Jogo pśedsedaŕ dr. Hartmut Leipner jo rozpšawił wó aktiwitach towaristwa, kenž ma mjaztym 31 cłonkow. W diskusiji su wuzwignuli notnosć zgromadnego źěła mjazy towaristwom a Maćicu/Maśicu Serbskeju.


text:
Canon Silesiae #3: “Dante i inksi” (tłum. Mirosław Syniawa)
Trzecia książka w śląskim kanonie to zbiór poezji „Dante i inksi” w znakomitym, śląskim przekładzie Mirosława Syniawy, który w jednym tomie zgromadził wiersze i fragmenty większych dzieł takich autorów jak Horacy, Dante, Anioł Ślązak, William Blake, Eichendorff, Yeats czy Jesienin.
Książka doczekała się znakomitych recenzji, m.in. wybitego poety i tłumacza Leszka Engelkinga.
Ftoś mōg by sie spytać: na co tumaczyć na ślōnskõ gŏdkã wiersze ôd poetōw, kerzi żyli dŏwno tymu, daleko ôd Ślōnska i – zdŏwałoby by sie – Ślōnzŏkōm niywiela majōm do pedzyniŏ? A przecã kożdy ś nich pytoł sie ô to samo, ô co my sie pytōmy, kożdego ś nich trŏpiyło to samo, co nŏs trŏpi. Tumaczynia mogōm nōm pokŏzać, że i my mogymy gŏdać ô tym wszyjskim, co dlō nŏs ważne, ô naszym bōlu, starościach, strachu, ô naszych nadziejach, miyłości i śnikach. Ku tymu niy jyno gŏdać, ale i gŏdać piyknie.”
– Mirosław Syniawa
Tytuł: Dante i inksi
Tłumaczenie: Mirosław Syniawa
Liczba stron: 172
Zawartość:
Ôd tumacza – wstęp Mirosława Syniawy
Horacy, Li Bai, Du Fu, Peire Cardenal, Gui De Cavaillo, Dafydd Ap Gwilym, Abraham Cowley, Angelus Silesius, Brian Merriman, William Blake, Iwan Kryłow, Joseph Von Eichendorff, John Keats,
Henry David Thoreau, Giacomo Zanella, Frédéric Mistral, Rosalia De Castro, Jaroslav Vrchlický,
Jakub Bart-Ćišinski, Johannes Reinelt, Konstandinos Petrou Kawafis, William Butler Yeats,
Patrick Henry Pearse, Osip Mandelsztam, Siergiej Jesienin – wiersze
O, Literaturo! – posłowie prof. Zbigniewa Kadłubka
Zdrzōdła tekstōw
Książka obecnie dostępna tylko w wersji elektronicznej.
Fragment książki:
DANTE ALIGHIERI
(1265 – 1321)
BOSKŎ KŌMEDYJŎ
(La Divina Commedia)
PIEKŁO
Pieśń I
W postrzodku rajzy, co jōm życiym zwie sie,
Jak mi sie proste drōgi kajś straciyły,
To ôrŏz w ciymnym ujzdrzoł żech sie lesie.
Ciynżko mi bydzie znŏlyź tela siyły,
Coby wōm pedzieć, jak tam dziko było,
Jak mi bojōnczki w myślach zajś ôdżyły,
Jak mi sie gorzko ôd tego zrobiyło.
Dyć jak już spōmnã, coch tam znŏd dobrego,
Ô inkszym przidōm, co mi sie trefiyło.
Niy wiym, jak żech sie do lasu dzikego
Dostoł, bo spanie fest mie prawie brało,
Tymu tyż ślŏz żech z chodnika prawego.
Potym żech zaszoł pod gōrã niymałõ,
Kaj bōł już kōniec doliny głymbokij,
Wszyjsko tam serce strachym srogim żgało.
Dyć patrzã na wiyrch i widzã, że stoki
Już sie w prōmiynie ôblykły radośnie
Gwiŏzdy, co wiedzie ludzi w świat szyroki.
I niy dopŏloł mi już tak niyznośnie
Strach, co mi w sercu krew rozhuśtoł całõ
W tamtã noc, kerŏ przeszła mi żałośnie.
I jak tyn borŏk, co mu sie udało
Wydrŏpać na brzyg z morza zburzōnego,
Tymu, że żyje, dziwi sie niymało,
Tak za przechodym, co jakżyw żŏdnego
Niy puszczŏ z życiym, duch mōj bōł zdziwiōny,
Że sie niy musi wiyncyj bŏć niczego.
A kej żech dychnōł do kna już ustōny,
Poszoł żech dalij po kraju pustynie,
Mocniyjszōm nogōm sparty z niższyj strōny.
Dyć ôrŏz widzã, a sam ku mie żynie
Kocisko, co sie musiało tam chować,
A mŏ z mryngatyj skōry ôbleczynie.
Choć niy szło na mie, pozōr musiołch dŏwać,
Bo mi ta marcha ciyngym zawŏdzała,
Tak że co porzōnd musioł żech przistŏwać.
Bōł czas, że żarza niebo rozświycała,
Słōńce z gwiŏzdami w kupie szło do gōry,
Co ś nim już były, jak je ukłŏdała
Pōnbōczka rynka na niebie w figōry.
I zajś nadzieja ôcucła w tym ćmŏku.
Możno to skuli tyj mryngatyj skōry,
Abo godziny, słodkij doby roku?
Dyć hned zajś strachu dostoł żech nowego,
Jak jyno lew sie zjawiōł na widoku.
Szoł na mie, niy na żŏdnego inkszego,
Ôd głodu gymba mu sie rozdziawiała,
Tak co dyrgotoł luft ôbkoło niego,
A ś nim wilczyca, kerŏ wyglōndała,
Choćby w chudości szkrabka jōm rozparła.
Ta, co już ludziōm moc nawyrzōndzała,
Z ôgrōmym swojim w mojã strōnã darła,
Tōż ôd widoku tego ôszkliwego
Nadzieja wy mie zarŏzki umarła.
I jak tyn, kery rŏd z zysku kożdego,
Jak przijdzie tyn czas, że szczyńście przemijŏ,
Ślimtŏ i trŏpi sie w myślach skirz tego,
Tak jŏch sie cŏfoł, jak mie ta bestyjŏ,
Kerŏ pokoju niy znŏ, pociskała
Aż tam, kaj Słōńce w cichość sie zawijŏ.
I już mi ziymia spod nōg uciekała,
Jak mi sie zjawa przed ôczami miyni,
Ôchrypłŏ, bo już dŏwno niy gŏdała.
Kejch ducha tego ujzdrzoł w tyj pustyni,
To żech „litości!” zawołoł ku niymu,
„Czy żeś czowiekym, czy ze świata ciyni”.
Pedzioł: „Czowiekym bōł żech dŏwno tymu,
Z miasta Mantua rōd sie mōj wywodziōł
I rŏd żech dycki je miastu mojymu.
W czasach Juliusza bōł żech sie urodziōł,
A za dobrego Augusta żōłch w Rzymie,
Jak świat niyprawōm wiarōm sōm se szkodziōł.
Śpiywoł żech syna – poeta bōł zy mie –
Ôd Anchizesa, co przijechoł z Troje,
Jak Iliōn przepŏd rŏz w ôgniu i dymie.
Dyć czamuś prziszoł w take niypokoje?
Czamu niy wleziesz na tã gōrã miyłõ,
Kaj kożdŏ radość mŏ poczōntki swoje?”
„Tyś je Wergiliusz, tyś zdrzōdło, co biyło
I słōw szyrokõ rzykã wylywało?”
Spytoł żech, choć mie ździebko gańba było.
„Ôd ciebie światło moc poetōw brało!
Niych mi tyn zabiyg, z kerym żech dō nocy
Szkartkowoł ciyngym ksiyngã twojã całõ,
Bydzie, mōj Majstrze, terŏz ku pōmocy.
Ty żeś jedziny, ôd kogoch wziōn siyła
Mustra, za kery majōm mie we zŏcy.
Dzisz tã bestyjõ, co mie zawrōciyła?
Retuj, ty, myndrzec, mie ôd tyj gadziny,
Bo mi sie bez niã już druk dźwigŏ w żyłach!”
„Inkszyj byś musioł szukać se drōżyny,”
Pedzioł, jak ujzdrzoł mie ôbślimtanego,
„Jak z tyj ôkropnyj chcesz uciyc dziczyny,
Bo zwiyrz tyn, co mi tak szkamrŏsz skirz niego,
Kożdymu sie sam durch w paradã piere,
Zabić – nojwiynkszõ uciechã mŏ z tego.
Pragliwŏ marcha, aż jōm mora biere,
A żŏdnym razym niy je pojedzōnŏ,
Tym wiynkszy głōd mŏ, im wiyncyj zeżere.
Ze roztōmajtym zwiyrzym skamracōnŏ
Jeszcze nazgōbi, dyć kejś jeji rodu,
Nastanie kōniec, w bōlu strasznym skōnŏ,
Bo przijdzie taki, kery niy mŏ głodu
Na ziymiã, piniōndz, tyn jyj rzōnd ôbali.
Tyn z miyndzy Feltro a Feltro nŏrodu
Chart Italijõ dolnõ nōm ôcali –
Za niã dziywica Kamila zginyła,
Eurialus, Turnus, Nisus życie dali. –
Bydzie sie przed nim po wsiach, miastach kryła,
Aż zajś do piekła te bydlã wszeteczne,
Trefi, skōnd zŏwiść je kejś wypuściyła.
Iś terŏz zy mnōm, to bydzie bezpieczne
Dlŏ twojyj zwykłyj, śmiertelnyj ôsoby.
Bydziesz mōg wejzdrzeć na miyjsca ôdwieczne,
Kaj od boleści duchy proszōm, coby
Drugŏ śmierć prziszła, i nic niy poradzi
Słyszeć tam ucho krōm samyj żałoby.
Ujzdrzysz tyż i tych, co sōm tymu radzi,
Nadziejã majōm z ôgnia sie wydostać,
Jak ich do nieba kejś Pōnbōg przesadzi.
A jak tam wyżyj bydziesz chcioł sie dostać,
To duch zŏcniyjszy cie po tyj zŏgrodzie
Powiedzie, bo jŏ niżyj muszã ôstać.
Za to żech z prawym jego bōł w niyzgodzie,
Tyn, co ô wszyjsko w świecie mŏ staranie,
Niyrŏd by widzioł mie we swojim grodzie.
Ôn wszandy rzōńdzi, a tam mŏ miyszkanie,
Tam jego miasto, tam je trōn ôd niego,
Szczyńśliwy tyn, co kejsik przed nim stanie”.
Jŏ mu: „Poeto, klnã cie na świyntego
Pōnbōczka, co go rozum niy pōmieści,
Retuj mie, retuj ôd wszyjskego złego,
Wiydź mie w te miyjsca z twojyj ôpowieści,
Niych se ôbejzdrzã tã Pyjtrowã bramã
I tych, cojś gŏdoł ô jejich boleści”.
Tōż wziōn mie z sobōm, drōga wiōdła sama.
JOSEPH VON EICHENDORFF
(1788 – 1857)
PRZECÃ NIY CHCIELI ŻEŚCIE NIC INKSZEGO
(Ihr habt es ja nicht anders haben wollen)
Świat nabroł pary, majstry sie gniywali
Na kōnia, iże tyn tak stōmpŏ zgniyło,
Dziubali go, bo uzda mu niymiyłŏ,
Dziubali, aże myjnã mu skosmali.
I piyknie: terŏz bez lasy zielōne
Bez szporniōw, uzdy kōń se kalupuje,
Za iskrōm iskra spod kopytōw suje,
Myjna flotruje, ślypska wytrzyszczōne.
Cōż to padŏcie terŏz w strachu? Chcecie
Zastawić go sam we postrzodku lasu?
Już zaniyskoro! Nic niy bydzie z tego!
Wy se ze zadku szkuldukać możecie,
Na grŏfske muki już sam niy ma czasu,
Przecã niy chcieli żeście nic inkszego.
SPŌMNIYNIE
(Erinnerung)
1
Ty ptŏszku, cojś przifurgnōł sam
Z daleka, lipo, co tak sie
Kolybiesz, zdrzōdło, pedzcie mi
Kaj isto tyn mōj hajmat je.
We śniku zajś żech widzioł go,
Gōry tyż szumne tam widziołech,
A take ś nich szło pozdrowiynie
ku mie, co płaczki w ôczach miołech.
Sam, na tych cudzych wiyrchach, ludzie,
Zdrzōdła, kamiynie, strōmōw sto –
Wszyjsko to szumi pōmiyszane,
Wszyjsko sie jyno śnikym zdŏ.
2
Umiyłowane wiyrchy,
Wysoki, cichy dōm
I gōra, z keryjch patrzoł,
Jak wiosna idzie k nōm,
Matka, przŏciele, braciŏ,
Wszyjsko, co w myślach je,
W tã nockã przi miesiōnczku
Pozdrŏwiŏ juzajś mie.
ZIMOWŎ NOCKA
(Winternacht)
Śniyg przisuł bezma cołki świat
I taki żech stropiōny,
A w polu strōm, jak palec sōm,
Ze liściŏ sebleczōny.
I wiater żynie jyn bez noc
I asty strōma trōncŏ,
Wtynczŏs wiyrszołkym ruszŏ strōm
I brōnczy cojś na śpiōnco.
W śniku ôd niego wiosna je,
Zdrzōdło mu korzyń rosi,
A ôn we klajdzie z blumōw zajś
Pōnbōczka chwołã głosi.
KEJ PIEJŌM KOKOTY
(Wann der Hahn kräht)
Kej piejōm kokoty na dachach,
Miesiōnczek lampã pucuje,
Gwiŏzdy skōńczyły wachã,
Terŏzki Pōn Bōg wachuje.
SIERGIEJ JESIENIN
(1895-1925)
PIEŚŃ Ô PSIE
(ПecHb o coбake)
Schowanŏ w sōmsieku rżanym,
Kaj bast w rzōndkach sie lyskŏ złotawy,
Urodziyła suka nad ranym
Siedmioro psiōntek ryszawych.
Aż do śćmiywku je piastowała,
Sierść lizała jynzykym czyrwōnym,
Śniegu płachta do kna roztajała
Pod brzuchym miyłościōm rozgrzōnym.
Na ôdwieczyrz, kej wszyjske już kury
Poszły spać, skōńczyła sie uciecha,
Bo wrŏz przilŏz gospodŏrz pōnury,
Wszyjskich siedym powciepoł do miecha.
Po zumiyntach biołych za nim gnała,
Dyć nadōnżyć niy stykło jyj siyły…
I tak dugo woda dyrgotała
Podwiel fale sie niy straciyły.
Jak poleku sie nazŏd klechtała
I pot zlizowała se z bokōw,
To sie gymba miesiōnczka jyj zdała
Jednym z jeji utopiōnych psiŏkōw.
Wbiyła zdrzoł kajś tam w niebo nad jatōm
I tak dugo, boleśnie wyskała,
Aż miesiōnczka gymbiczka kulatŏ
Sie za gōrkã na polu schowała.
I tak gucho, jak w swojim biegu
Fechciŏrzowi ciepniynty kamiyń,
Pokulały sie prosto po śniegu
Ôczy psie złociuśkimi gwiŏzdami.
CHACHŎR
(XyлиraH)
Dyszczyk snŏży mokrymi mietłami
Łōnki z baziek, co lecōm z wiyrzb szarych.
Wietrze mōj, liściŏ pluj nŏrōnczkami,
Jŏch je takim, jak i ty, chacharym.
Jŏch je rŏd, jak modrzuśke gynstwiny,
Choćby woły, co ciynżko stōmpajōm,
Brzuszyskami, kaj liść zgrzipi driny,
Strōmōm sztamy do kolan murckajōm.
Moje stado już idzie sam ryże!
Ftōż je lepiyj ôdy mie wysławiŏ?
Widzã, widzã, jak śćmiywek ślŏd liże,
Kery noga czowieczŏ ôstawiŏ.
Rusi moja, drzewiannŏ i świyntŏ!
Jŏch twōj piywca i wołŏk jedziny.
Futrowoł żech rezedōm i miyntōm
Jankōr wierszy zrodzōnych z gadziny.
Zbōn miesiōnczka, pōłnocy, chyć z wyżyn
I niych mlyko ôd brzōzek cie skusi!
Kerhōw, zdŏ sie, rynkami ôd krziży
Chciołby kogoś festelnie przidusić!
Czŏrny strach wziōn po gōrkach sie smykać,
Rojbra złość ciśnie sie do zŏgrody.
Jŏch sŏrōnia je kans i zbujnika,
A w krwi kōński ôcucnōł mi złodziyj.
Widzioł fto wrzōncõ w rzōndkach czerymchã,
Jak zaczynŏ bez noc uskipować?
W modrym stepie kajś z knebulcym w rynkach
Musioł by żech po nocy cichtować.
Ach, na gowie mi zwiyndła gynstwina,
Dzierzy fest mie niywolŏ pieśniami
I na uczuć wysłali mie drzinã,
Cobych kryńciōł tam wierszy żarnami.
Wiela chcesz, możesz liściym pluć, ciepać,
Niy bōj sie, wietrze, wariŏcie stary.
Niy zetrze mie przemianek „poeta”,
Jŏch i w pieśniach je, jak ty, chacharym.
Gdybyście nabrali apetytu na więcej takiej poezji, to książka w wersji elektronicznej jest do przeczytania w bazie Google Books.
Patroni medialni: Pro Loquela Silesiana, Danga, Jaskółka Śląska, Tuudi.net, Oschl.wordpress.com


text:
Budyšin (SN/MWj). W jubilejnym lěće architektoniskeho hibanja Bauhaus steji zajutřišim, njedźelu, tež lětuši dźeń wotewrjeneho pomnika pod hesłom „Moderne: Łamki we wuměłstwje a architekturje“. W Budyšinje wuzwolichu štyri objekty, kotrež wotbłyšćuja architekturu klasiskeje moderny kaž tež powójnskeho časa.
Stara kupnica na Bohatej čo. 18 je awtentiski swědk architektury 1920tych lět. Tam poskića architekt Tom Bartosch wot 14 do 17 hodź. wodźenja. Wěcywustojni přewodźerjo powjedu wopytowarjow w 13 a 14.30 hodź. po Serbskim domje. Dalši temowy objekt je lěta 1900 natwarjene kino. Tam móža so zajimcy wo aktualnych twarskich dźěłach na fasadźe a w jednotliwych kinowych žurlach wobhonić. A skónčnje budźe tež statna studijna akademija přistupna, hdźež tohorunja po potrjebje wodźenja wotměja. Dale budu w Budyšinje objekty widźeć, kotrež su hižo wjele lět woblubowane cile, kaž jastwo, zahroda Marianny Britze a Röhrscheidtowa bašta. Na Hłownym torhošću staraja so cyły dźeń wo ćělne derjeměće a wo live-hudźbu.


text:
Historický
Polsko,
(1979–1981), 14 h 9 min
(Minutáž: 55–92 min)
(další profese)
Hrají:
Krzysztof Kolberger
, Marek Siudym
, Mariusz Benoit
, Wiesław Rudzki
, Kazimierz Kaczor
, Andrzej Seweryn
, Piotr Garlicki
, Gustaw Lutkiewicz, Piotr Machalica, Grażyna Szapołowska, Henryk Machalica, Witold Dębicki, Joanna Żółkowska, Jerzy Block, Wieńczysław Gliński, Henryk Talar, Beata Tyszkiewicz, Barbara Grabowska, Adam Ferency, Piotr Skarga, Bogusz Bilewski, Jerzy Bończak, Sławomira Łozińska, Paweł Wawrzecki, Anna Nehrebecka, Andrzej Szenajch, Maria Klejdysz, Józef Para, Jerzy Janeczek, Piotr Grabowski, Ryszard Pietruski, Marek Walczewski, Janusz Kłosiński, Laura Łącz, Marek Bargiełowski, Bogdan Baer, Tatiana Sosna-Sarno, Cezary Morawski, Jerzy Cnota, Hanna Mikuć, Krzysztof Kołbasiuk, Jerzy Moes, Igor Przegrodzki, Zygmunt Maciejewski, Jerzy Karaszkiewicz, Wiktor Grotowicz, Ferdynand Matysik, Eliasz Kuziemski, Mieczysław Hryniewicz, Andrzej Krasicki, Juliusz Lubicz-Lisowski, Jerzy Molga, Andrzej Żółkiewski, Helena Kowalczykowa, Stanisław Niwiński, Teodor Gendera, Andrzej Szalawski, Zdzisław Kozień, Wiesława Mazurkiewicz, Bogdan Łysakowski, Lech Łotocki, Stanisław Bieliński, Maciej Góraj, Tomasz Grochoczyński, Marek Kępiński, Mariusz Gorczyński, Fabian Kiebicz, Jerzy Dukay, Ewa Lemańska, Krzysztof Zakrzewski, Zbigniew Sawan, Andrzej Hrydzewicz, Ewa Kania, Maria Czubasiewicz, Zenon Dądajewski, Wiesław Nowosielski, Jerzy Czupryniak, Marcin Sławiński, Bohdan Krzywicki, Krzysztof Świętochowski, Jarosław Pilarski, Marian Harasimowicz, Adam Koman, Andrzej Siedlecki, Jerzy Kaliszewski, Lech Jagiełło, Czesław Jaroszyński, Józef Zbiróg, Leon Pietraszkiewicz, Konrad Morawski, Henryk Dudziński, Ludwik Kasendra, Joanna Sobieska, Andrzej Błaszczyk, Tadeusz Kożusznik, Andrzej Herder, Józef Jachowicz, Sławomir Zemło, Krzysztof Szuster, Antoni Jurasz, Barbara Nowakowska, Sławomir Lindner, Jan Łopuszniak, Bogusław Marczak, Witold Zarychta, Jan Żardecki, Aleksander Sokołowski, Gabriel Nehrebecki, Stanisław Staniek, Ryszard Nadrowski, Ireneusz Karamon, Brunon Bukowski, Maciej Borniński, Czesław Wojtała, Marian Wiśniowski, Marian Rułka, Danuta Zaborowska, Ryszard Dembiński, Piotr Wyszomirski, Bogusław Stokowski, Henryk Czyż, Stanisław Masłowski, Hanna Kula, Jacek Kowalczuk, Ambroży Klimczak, Kazimierz Koziołkiewicz, Henryk Abbe, Ewa Milde, Urszula Trawińska-Moroz, Michał Białkowicz, Aleksander Gawroński, Andrzej Grzybowski, Szymon Kawalla, Janusz Marchwiński, Ryszard Piekarski, Bogdan Śmigielski, Henryk Boukołowski, Mieczyslaw Voit, Helena Dąbrowska, Andrzej Baranowski, Arkadiusz Bazak, Czesław Bogdański, Jerzy Felczyński, Stefan Knothe, Edward Kusztal, Leopold Matuszczak, Zdzisław Szymborski, Jan Englert, Alfred Freudenheim, Stanisław Gawlik, Tadeusz Jastrzębowski, Andrzej Makowiecki, Jerzy Orsza, Jerzy Próchnicki, Sylwester Przedwojewski, Edward Rauch, Robert Rogalski, Stanisław Sparażyński, Krzysztof Wieczorek, Andrzej Wykrętowicz, Tomasz Zaliwski, Jerzy Zass, Halina Golanko, Hanna Orsztynowicz, Zbigniew Bielski, Andrzej Chrzanowski, Józef Duriasz, Marek Frąckowiak, Józef Fryźlewicz, Stefan Szmidt, Leopold Borkowski, Bohdan Ejmont, Zbigniew Grusznic, Jan Jeruzal, Rafał Kowalski, Andrzej Mrowiec, Józef Nalberczak, Jerzy Rostkowski, Zygmunt Sierakowski, Sławomir Surowiec, Krystian Tomczak, Jerzy Żydkiewicz, Henryk Bista, Andrej Chržanovskij, Krzysztof Kowalewski, Tadeusz Czechowski, Władysław Ebert, Zbigniew Grochal, Herman Lercher, Stanisław Owoc, Jacek Różański, Edward Sosna, Zygmunt Staniek, Marek Wojciechowski, Krzysztof Wróblewski, Andrzej Jędrzejewski, Marek Sobczyk, Jerzy Bińczycki, Janusz Bylczyński, Alicja Jachiewicz, Bogumił Antczak, Ryszard Bacciarelli, Zbigniew Józefowicz, Stanisław Brudny, Józef Kalita, Henryk Kuś, Stanisław Markowski, Lech Sołuba, Tadeusz Hanusek, Kazimierz Iwiński, Stanisław Jaskułka, Ireneusz Kaskiewicz, Ryszard Ostałowski, Aleksander Podolak, Jerzy Tyczyński, Tadeusz Wójcik, Eugeniusz Kamiński, Leonard Andrzejewski, Jerzy Kozakiewicz, Jan Mayzel, Rafał Mickiewicz, Janusz Zakrzeński, Zygmunt Zintel, Władysław Dewoyno, Roman Kosierkiewicz, Mariusz Leszczyński, Eugeniusz Wałaszek, Andrzej Piszczatowski, Barbara Wałkówna, Lech Komarnicki, Tadeusz Somogi, Jan Tadeusz Stanisławski, Eugeniusz Korczarowski, Jerzy Szpunar, Piotr Krukowski, Włodzimierz Tympalski, Piotr Szulkin, Katarzyna Ejmont, Teresa Mikołajczuk, Barbara Rachwalska, Czesław Lasota, Wiktor Nanowski, Krzysztof Orzechowski, Tomasz Stockinger, Zdzisław Szymański, Włodzimierz Adamski, Zbigniew Geiger, Wlodzimierz Nakwaski, Remigiusz Rogacki, Tadeusz Teodorczyk, Lech Ordon, Witold Pyrkosz, Krzysztof Stroiński, Jerzy Tkaczyk, Wojciech Wysocki, Józef Pieracki, Stanisław Górka, Mirosław Kowalczyk, Witold Skaruch, Elżbieta Kępińska, Halina Rowicka, Katarzyna Skolimowska, Aleksander Fogiel, Andrzej Grąziewicz, Jacek Recknitz, Maciej Szary, Jan Tesárek, Tomasz Jarosiński, Alicja Migulanka, Bogusław Augustyn, Bogusław Sobczuk, Jerzy Fedorowicz, Graziella Andreucci, Władysław Kowalski, Jacek Hilchen, Stanisław Jaśkiewicz, Ryszard Łabędź, Jan Orsza-Łukaszewicz, Marek Sokół, Jan Tesarz, Krzysztof Gosztyła, Tadeusz Grabowski, Marcin Troński, Czesław Wołłejko, Magdalena Wołłejko, Wojciech Alaborski, Włodzimierz Bednarski, Ryszard Faron, Wirgiliusz Gryń, Stanisław Mikulski, Bogusław Sochnacki, Andrzej Wasilewicz, Grzegorz Warchoł, Stanisław Biczysko, Tadeusz Bogucki, Zbigniew Buczkowski, Jacek Czyż, Marek Dowmunt, Andrzej Jurczyński, Jerzy Kleyn, Witold Mierzyński, Tadeusz Olesiński, Stanisław Pąk, Paweł Unrug, Ryszard Zaorski, Zdzisław Rychter (více)


text:
Historyjŏ w 1000 słōw: Polski Ślōnsk i piyrsze lata podziału (1000-1180)
Polska we 1000 roku to było jedno z nojważniyjszych państw we postrzodkowyj Europie. We jeji granicach leżoł Gōrny i Dolny Ślōnsk, tajla Moraw i z wiynksza Słowacyjŏ. Wtynczŏs cysŏrz rzimski Otto III mioł plan zbudowaniŏ unije, co skłŏdała by sie z Galije, Germanije, Italije i Sklawinije. Ta ôstatniŏ to by było prawie państwo ôd Bolesława Chrobrego.
Bolesław i Otto to byli kamraciŏ, ale Otto umar już we 1002 roku i idyjŏ uniwesalistycznego cysarstwa padła, polski princ zarŏz zaatakowoł Rzeszã. Wojna z pauzami trwała do 1018 roku, ale rzŏdko tykała Gōrnego Ślōnska, a barzij Dolnego.
Hned, w latach 30., w Polsce zaczōn sie ciynżki kryzys państwa i we 1037 roku rozpadło sie ôno na pŏrã myńszych regiōnōw. Na Ślōnsku pŏlōne były grody, a na placu wrocławskij katedry postawiōno było pogańske miyjsce ôfiarne.
Wartko skorzystało z przileżytości ksiōnzã czeske Brzetysław, co weszło ze swojim wojskym do polskigo państwa i po rozmajtych walkach wrōciyło do Pragi z relikwijami świyntego Wojciecha, łupami i heresztantami. Hned udało mu sie tyż, niy bez wojny, zgodzić ze władcōm Rzesze, co zatwierdziōł jego zdobycze społym ze dwōma terytoriami, co niy wiymy, kere to były, ale idzie przijmnōńć, iże rozchodzi sie ô Gōrny i Dolny Ślōnsk.
Bez to, iże tak Niymcy, jak i Czesi, patrzeli w 1050 roku na połednie skuli wojny na granicy bajersko-wyngerskij, Kazimierz zaatakowoł Ślōnsk i doś prŏwdopodobne, że wziōn go cołki. Brzetysław niy prōbowoł ôdpowiadać siyłōm, ino pożałowoł sie przed cysŏrzym. Kazimierz musioł w mieście Goslar prziôbiecać, iże ôddŏ Ślōnsk czeskimu princowi, ale tego naprŏwdã niy zrobiōł.
W 1054 roku Hynryk III zaprosiōł do Kwedlinburga Brzetysława i Kazimierza, żeby ôbgŏdać sprawã Ślōnska. Wszyjske trzi strōny wyjechały z trefu kōntynt: Brzetysław pociepnōł swoje pretynsyje do Ślōnska, a Kazimierz mioł mu za to płacić trybut roczny 30 grziwiyn złota i 500 grziwiyn strzybra.
Na kōniec lŏt 60. princ polski Bolesław Śmiały przestoł płacić trybut Czechōm za Ślōnsk, tōż princ czeski Wratysław II prōbowoł zdobyć naszã ziymiã nazŏd. Skuli tego w 1071 roku cysŏrz Hynryk IV zaprosiōł ôbōch do Miśnie i tam wezwoł ich do reszpektowaniŏ pokoju i do zgody.
Nastympne polske ksiōnżã, Władysław Herman, niy ino zaczło nazŏd płacić ślōnski trybut Wratysławowi II, ale tyż nabrało ślubu ze cerōm ôd czeskigo prynca, co jij było Judyta, tōż miyndzy ôbōma państwami trwoł pokōj. Wratysław ale umar w 1092 roku i Władysław ôdkŏzoł płacynie. Nowy władca czeski, Brzetysław II, spar ôpozycyjõ w Polsce, co była przeciwnŏ Hermanowi. Ślōnsk sużōł za scynã kōnfliktu i pōnoć bōł hned wyludniōny skuli walk 1093 roku. Na kōniec Władysław wrōciōł do płacyniŏ trybutu, a Ślōnsk wydzielōł swojimu synowi z niyprawego lyża, Zbigniewowi.
Brzetysław, skuli utramyntnych kōnfliktōw miyndzy Piastami, najechoł na Ślōnsk w 1096 roku. Zniszczōł wtynczŏs grōd Bardo kole Nysy i założōł nowy w Kamiyńcu Zōmbkowskim. Zbigniew, co durch sie buntowoł przeciwko Hermanowi, musioł uciykać ze Ślōnska, a potym bōł heresztowany.
Władysław Herman umar w 1102 roku i ôd niego synowie dostali po dzielnicy: Zbigniew dostoł Wielkopolskã i Mazowsze, a Bolesław, co na niego gŏdali Krziwousty, regyrowoł Ślōnskym i Małopolskōm. Braciŏ hned zaczli walczyć miyndzy sobōm ô Hermanowã erbiznã i zaś walki z wiynksza dzioły sie na Ślōnsku. Czesi byli we sojuszu ze Zbigniewym i w 1103 weszli na Ślōnsk, dotarli aż kole Brzegu, zdobyli tyż Racibōrz. W 1106 zaś weszli na naszã ziymiã i spŏlyli Koźle.
Jeszcze w tym samym roku Bolesław pokōnoł Zbigniewa i mioł zaś władzã nad cołkōm Polskōm. Skuli tego cysŏrz Hynryk V prōbowoł interwyniować i zaatakowoł Ślōnsk w 1109 roku. Ze swojim wojskym doszoł do Głogowa, kaj trefiōł sie ze sojuszniczōm armijōm czeskōm. Głogowa wojska cyrarske niy poradziyły zdobyć, a życie straciōł Świyntopełk, prync czeski, co stoł na czele czeskigo wojska. Hned cołkŏ ekspedycyjŏ, atakowanŏ podjazdami ôd Bolesława, załōmała sie.
W nastympnym roku Bolesław weszoł do Czech i pokōnoł nowego ksiōnżyńcia czeskigo Władysława nad Trutinōm, tōż blank skōńczyła Polska płacić trybut za Ślōnsk. W 1115 roku princowie Czech i Polski trefiyli sie kajś nad Nysōm Kłodzkōm i umōwiyli sie co do spraw miyndzy swojymi państwami.
Na poczōntku lŏt 30. skōńczōł sie pokōj, bo Czesi i Polŏcy spiyrali inkszych kandydatōw do trōnu wyngerskigo i Sobiesław I, ksiōnżã czeske, wyprawiało sie zaś na Ślōnsk, co zaś prziniosło zniszczynie i wyludniynie regiōnu. Dopiyro w 1135 roku na trefie w Merseburgu podpisano było przimiyrze, a w 1137 na trefie w Kłodzku Czesi i Polŏcy podpisali pokōj, co prziniosło kōniec bezma stuletnich z pauzami walk na Ślōnsku.
Bolesław w chwili śmierci w 1138 roku mioł sztyrech synōw, co miyndzy nimi rozdzielōł swoje państwo. Ślōnsk dostoł Władysław, co niyskorzij bōł nazywany Wygnańcym. Ôn tyż bōł we nowo zôrganizowym państwie za syniora, to znaczy za nojstarszego princa, co robiōł za gowã państwa. Hned braciŏ ôd Władysława zbuntowali sie i wygnali go z krŏju, a tyn schrōniōł sie na dworze cysarskim. We jego ôbrōnie cysŏrz Fryderyk Barbarossa zaatakowoł państwo piastowske i bez Ślōnsk doszoł do Poznania w 1157 roku. Bolesław Kyńdzierawy, co za Władysława siedzioł na trōnie synioralnym, uznoł formalnie podległość Polski cysarstwu i prziôbiecoł, że przijedzie do Magdeburga, żeby pozozumieć sie co do dalszych losōw trōnu i wygnanego Władysława. Tyn umar dwa lata niyskorzij, tōż sprawa tykła jego synōw: Bolesława Wysokigo i Mieszka Plōntonogigo. We 1163 roku Bolesław Kyńdzierzawy zgodziōł sie na to, żeby wrōciyli na Ślōnsk i przejynli tu władzã.
Bolesław Wysoki to była w tym czasie ôsoba ważnŏ. Nowy władca Ślōnska bōł we Jerozolimie i Kōnstantynopolu z wyprawōm krziżowōm, bōł tyż we Italiji ze cysŏrzym, tōż ôba mieli sie w zŏcy. Społym z nim, ale trochã w ciyniu stoł jego brat. Mieszkowi ale niy podobała sie takŏ ôrganizacyjŏ i na poczōntku lŏt 70. zbuntowoł sie, zaczła sie miyndzy braćmi wojna, a Mieszka sparli tak Bolesław Kyńdzierzawy, jak tyż ksiōnżã wielkopolske Mieszko Stary. Bolesław tōż musioł uciykać zaś do Niymiec i interwyncyjŏ cysŏrza przizwolyła mu wrōcić.
Wtynczŏs prawie Ślōnsk zaczōn sie rozpadać na wrocławski, co w nim panowoł Bolesław Wysoki, ôpolski, co należoł do Jarosława ôpolskigo, i na cieszyński, co go przejōn Mieszko Plōntonogi.
Ôbrŏz na wiyrchu: Mieszko Plōntonogi.
Inksze tajle:
Bytōm do XIV stoleciŏ
Ślōnsk ôd czasōw rzimskich do 1000 roku


text:
Facebook – internecowy społecznośćowy portal, we kerym zaregisztrowane użytkowńiki mogům tworzić nece, tajlować śe na zorty, posyłać uobrozki i wjadůmośći a używać roztomajte aplikacyje, kere sům własnośćům Facebook, Inc. ze śedźibům we Menlo Park we Kaliforńiji. We paźdźerńiku 2012 portal tyn mjoł już powyżyj 1 miljarda zaregisztrowanych użytkowńikůw[1]. Strzedńostolećo lo użytkowańikůw Facebooka to 22 lota[1].
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Facebookowi nie straszne konta-widma. Zuckerberg ma już miliard!, paźdźerńik 2012 (pol.)


text:
Pszczyna
Spůłrzyndne: 49°59' N 18°57' E
Pszczyna (čes. Pštína, mjym. Pleß) – mjasto we ślůnskym wojewůdztwje, śedźiba władz krysu pszczyńskigo a gminy mjejsko-wjejskij Pszczyna. We lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noleżoło do katowickigo wojewůdztwa.
Mjasto je rozlygowane na Pszczyńskij Růwńińe, nad rzykům Pszczynkům (lewy dopływ Wisły). Je jednym s nojgryfńyjszych mjast Gůrnygo Ślůnska, je mjanowane Perła Gůrnego Ślůnska.
Fůnguje sam Państwowe Muzeum Zamkowe w Pszczynie a Muzeum Prasy Śląskiej.


text:
Rěčny kućik dr. Sonje Wölkoweje z wusyłanja 04.08.2010 Njetopyr
Hauptinhalt
Pyr, pyr njetopyr! W kóžanym kabaćiku na sćěnje, na gózdźiku. Tajke hrónčko je Willibald von Schulenburg před wjace hač sto lětami w Slepom zapisał. A w holi znaja te zwěrjo z městnami samo z tajkim mjenom pór pór njedopór, w Budyskich kónčinach bóle jako kušeho njetopyrja. Dokelž pak su tute zwěrjatka mjeztym jara rědke a tuž skerje rědko wo nich rěčimy, zwěsćamy husto njewěstosće při skłonjowanju słowa njetopyr – tu a tam čitamy abo słyšimy wo njetopyrach, zo su něhdźe njetopyry atd. – a to su wopačne formy. We wuzwukowym r słowa njetopyr je mjenujcy schowana mjechkosć, a tuta jewi so we wšěch padowych formach. A tuž něšto słowčkow wo njetopyrju a přikładow z njetopyrjemi. Tute wbohe zwěrjatko dóstanje hižo w bibliji znamjo wohidnosće. W Starym zakonju rěka po słowje: Zacpěwajće tute ptaki a njejěsće je, dokelž su wohidne: [naliču jenož někotre z teje lisćiny] worjoła, ... sowu, ... baćona, ... hupaka a njetopyrja. Přičina za tute negatiwne hódnoćenje drje je žiwjenske wašnje njetopyrjow – wšak su to nócne zwěrjata. A jako nócne stworjenje zetkawamy njetopyrja tež w serbskej literaturje. Pola Ćišinskeho: "Ćmu za towaršku pak ma sowa/ a z njetopyrjom pyta nóc, do ćmow a łžow so zawisć chowa, w ćmach hida kće, w ćmach čert ma móc." A přisłowo twjerdźi: "Mazany njetopyr sej wodnjo won njewěri." My pak so njetopyrja njebojmy!!! A kak mamy jeho skłonjować, nětko tež wěmy.


text:
Osetišćina
Osetišćina (osetisce иpoH æBзar [iRON avŽAG]) so hłownje w Sewjernej Osetiskej a Južnej Osetiskej rěči, hdźež je tež připóznata hamtska rěč. Wuznamne diaspory eksistuja tež w Moskwje, Pětrohrodźe, Toronće a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach, je snadź nic wjace hač 400 tysac dobrych rěčnikow ).
Rěč słuša k iranskej skupinje indoeuropskich rěčow (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež paštušćina w Afghanistanje, jagnobišćina w Tadźikistanje a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich Skitow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkiskimi ludami. Mnoho je hižo z kawkaskeje wokoliny do rěče dóšło.
Alfabet[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so alfabety na zakładźe georgiskeho abo łaćonskeho alfabeta wužiwać. Wot lěta 1937 so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej graždance bazěruje:
Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je æ, kotryž w žanym druhim kyriliskim alfabeće njewustupuje.
Pismiki ë, ж, ш, щ, ъ, b, э, ю, я, so wužiwaja jenož w požčonkach z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: жypHaл, ШaляпиH, oбъekT, пbeca, эkBaTop, Юpиk, яkopb.
Pismiki a, б, B, r, д, e, и, й, л, M, H, o, p, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.
Maд – mać; kapд – nóž; бaл – wišnja; apB – njebjo; apM – ruka; kaд – česć; бeл – łopač; Teл – nić; epдo – kamin; иx – lód; xид – móst; иpд – jaskrawy; иBaд – blědy; иBap – chłostanje; иxдoH – lodowa woda; MиT – sněh; бoH – dźeń; HoM – mjeno; koM – huba.
Łaćonski alfabet[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.
Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. "Słabej" wokalaj æ [ɐ] a ы [ɨ] stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć z Persišćinu.
Gramatika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Osetiski zwukowy system, słowoskład a samo gramatika buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 padow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow deklinaciju zjednorjować), słowje kъyx (někak "kuch") a kъax ("kach") za ruku (něm. Arm) a nohu (něm. Bein) paralelnje k indoeuropskimaj apM (ruka, něm. Hand) a фæд (noha, něm. Fuß). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne konsonanty zjewili, přez kotrež su trójki "spěwny-njespěwny-glotalny": d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je uwularny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w arabskimaj słowomaj qalbī ("moja wutroba") a Qaddafi namaka, we wjele turkiskich rěčach (nic w turkowšćinje samej) a w ajmaršćinje.
W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 wokalow, 2 połwokalow a 26 konsonantow.
Akcent je dynamiski; je přeco na prěnjej złóžce, nimo padow, hdyž w njej je "słaby" wokal (æ abo ы) — w tym padźe akcent je na druhej złóžce. Słowa tworja syntagmy w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic wšak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej "Dialekty") maja bóle komplikowane akcentowanje.
Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenja, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl i (němsce "der", "die", "das"), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.
Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.
Substantiw[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. Maд "mać", бeл "łopač".
Pronomen[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- æз – ja
- ды – ty
- yый – wón, wona, wono
- Max – my
- cыMax – wy
- yыдoH – woni, wone
Werb[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Infinitiw : Kóncowka infinitiwa je -ыH.
бaдыH – "sedźeć", бapыH – "wažić, wuwažić", дapыH – "dźeržeć", aMoHыH – "pokazać", aMaйыH – "tružić", иBыH – "měnjeć, změnić", HæMыH – "bić"
Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.
- kæHыH "činić" kæH-
- дзypыH "rěčeć" дзyp-
- kycыH "dźěłać" kyc-
- цæpыH "žiwy być" цæp-
- xæpыH "jěsć" xæp-
Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -T- abo -д- ke korjenjej werba.
- лac (ыH) "wjesć" лacT
- дap (ыH) "dźeržeć" дapд
- дac (ыH) "truhać" дacT
- yap (ыH) "lubować" yapзT
- æxræH (ыH) "začinić, začinjeć" æxræд
- caй (ыH) "jebać" caйд
- cид (ыH) "wołać" cидT
- Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/a přewodźuje:
- цæp (ыH) "žiwy być" цapд
- xæcc (ыH) "njesć" xacT
- фæpc (ыH) "prašeć so" фapcT
- kæc (ыH) "čitać" kacT
- Tæx (ыH) "lětać" TaxT
- cæй (ыH) "być chory, chorjeć" caд
Abo nawopak a/æ
- æMбap (ыH) "rozumić" æMбæpcT
- æййaф (ыH) "zaso popadnyć, dosahnyć, łójić" æййæфT
- apaз (ыH) "činić" apæзT
- æBHaл (ыH) "so dótkać" æBHæлд
- caф (ыH) " zhubić, zhubjeć, zhubjować" cæфT
Druha móžna alternacija je æ/o
- kæH (ыH) "činić" koHд
и/ы
- фид (ыH) "zapłaćić, płaćić" фыcT
- æpBиT (ыH) "słać, pósłać" æpBыcT
y/ы
- kyc (ыH) "dźěłać" kyыcT
- kyp (ыH) "prašeć so" kyыpд
- kyB (ыH) "strowić, postrowić" kyыBд
- дзyp (ыH) "rěčeć" дзыpд
- aryp (ыH) "pytać" aryыpд
ay/ы
- cTay (ыH) "přenajeć??, chwalić?? " cTыд
- pæBдay (ыH) "majkać" pæBдыд
- apдay (ыH) "přesćěhać, přesćěhować" apдыд
æy/ы
- цæy (ыH) "hić" цыд
- kæy (ыH) "płakać" kyыд
o/ы
- зoH (ыH) "znać" зыHд
- xoH (ыH) "wołać" xyыHд
- aMoH (ыH) "pokazać" aMыHд
žadyn/a
- cT (ыH) "stanyć, stawać, postanyć" cTaд
- cc (ыH) "mlěć " ccaд
- æxc (ыH) "myć" æxcaд
- Někotre infinitiwy.
- цæpыH – žiwy być
- фæpcыH – prašeć so
- æййaфыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- caфыH – zhubić, zhubjeć, zhubjować
- koMыH – zarjadować so
- æMбyлыH – dobyć, dobywać
- apayыH – pjec
- xилыH – lězć, łazyć
- xизыH – na pastwu wjesć
- TæpыH – honić
- kæpдыH – rězać
- xæccыH – njesć, nosyć
- æMбapыH – rozumić
- æBHaлыH – dótkać so
- kæHыH – činić
- æфTayыH – dodać, přidać
- cypыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- здyxыH – wjerćeć
- pизыH – třepotać
- æфcaдыH – syćić
- cæTTыH – rozłamać, kóncować
Dialekty[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.
Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.
Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.
Ironski dialekt[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ironski ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež njeosetojo) a ksaniski abo čisanski (rozšěrjeny pódla brjoha rěki Ksani, ale cofa nětk kudarskemu).
Digorski dialekt[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W prěnich lětach sowjetiskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930. lětach bu digorska literariska tradicija "přećiworewolucionarna" mjenowana a wot toho je nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło nastupajo to zaso aktiwizowało: wuńdźe tydźenska nowina "Digora" a literarny časopis "Iraf" w digorskim dialekće, je tež statnje podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu "we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej", štož faktisce nowe prawniske připóžnaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja woznamjenja.
Digorojo su zwjetša třirěčni — woni derje rěča swój dialekt, rušćinu a literarnu osetišćinu.
Literarna forma Osetišćiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literarna osetiska rěč (rěč w radiju, telewiziji, wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.
Hač dotal wostanje njerozrisany problem z ortoepiju (wurjekowanske prawidła) literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje цæдиc ("jednota"), kotrež hodźi so wurjekować:
- [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
- [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
- [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy Cchinvali).
Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, ("Rastdzinad" w sewjerje a "Churzarin" w juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń analfabetizma mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20% rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.
Słowoskład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu wot druhich iranrěčnych ludow.
Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.
Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je kӯҳи бaлaHд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæpзoHд xox“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæpзoHддæp xox — kӯҳи бaлaHдTap „wyša hora“.
Osetišćina ma wjele zhromadnych słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi.
Literatura/beletristika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet Konstantin (K'osta/KъocTa) Chetagurov (Xetagkaty). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow a legendow, kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo (Arsen Kocojev, Seka Gadijev a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.
Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.
Slědźenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18. lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w lěće 1812). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a alanšćinu wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.
Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je
- Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, 19. lětstotk),
- Vsevolod Miller (awtor dźěła "OceTиHckиe эTюды"/"Osetiske studije"),
- Vaso Abajev (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi "Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče", 1957-1989).
Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přispomnjenki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Južna Osetiska je faktisce njewotwisny teritorij ze zarjadniskim srjedźišćom w Cchinvali, njeje pak mjezynarodnje připóznata.
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo Monato (2003/01, str. 24, (eo))
- «OceTиHckий языk oH-лaйH». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny (rus.), (jendź.), (fr.)
- Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus (eo)
- Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči (rus.)


text:
Rozprawa pomnikoweho wuběrka 2015/2016
Pomnikowy wuběrk Maćicy Serbskeje je gremij, w kotrymž so projekty nastupajo serbske pomniki předstaja, diskutuja a schwala. Doporučimy Załožbje za serbski lud, kotre projekty měła wona spěchować. To nastupa wobnowjenje starych kaž tež postajenje nowych pomnikow. We wuběrku dźěłaja sobu zastupjerjo z Hornjeje a Delnjeje Łužicy. Ze stron załožby skutkuje sobu knjez John Petrik, předsydka je Trudla Malinkowa. Wuběrk je so loni dwójce zešoł – jónu w nalěću hłownje k planowanju projektow, jónu w nazymje hłownje k bilancowanju dźěławosće.
W lěće 2015 su so někotre projekty z předchadźaceho lěta dokónčili:
1. W nošerstwje Maćicy Serbskeje je so wobnowiło rownišćo Jana Arnošta Smolerja a jeho swójbnych na Budyskim Hrodźišku. Předewzaće bě wulke wužadanje, dokelž bě prawnisce kaž tež technisce a financielnje wjele prašenjow rozrisać. Dźěło na tutym projekće staj hłownje wukonjałoj knjez Měrćin Wirth a předsydka wuběrka, wo čimž staj tež hromadźe w septemberskim čisle Rozhlada 2015 rozprawjałoj. Tak je row serbskeho wótčinca składnostnje jeho 200. narodnin nětk zaso w dostojnym stawje.
2. Domowinska skupina Łušć/Jaseńca je spočatk meje 2015 wotkryła pomjatnu taflu za Jakuba Nowaka-Horjanskeho w jeho ródnej wsy na Horje. Pomnikowy wuběrk MS je tu nimo financielneje wosebje tež skićił wobsahowu podpěru.
3. Na iniciatiwu Domowinskeje skupiny w Turjeju a Domowinskeje župy Delnja Łužica je so row Fryca Foba na Turjanskim pohrjebnišću w lětomaj 2014/15 wobnowił. Wopomnišćo bu we wobłuku Hłowneje zhromadźizny Maśicy Serbskeje kónc meje 2015 zjawnosći přepodate.
W lěće 2015 je pomnikowy wuběrk załožbje dwaj projektaj k spěchowanju doporučił:
1. W Brjazynskej cyrkwi so w běhu wjacorych lět tamniše znate freski wobnowjeja. Z hłownym pjenjezydawarjom při tym je Załožba Ostdeutsche Sparkassenstiftung. Załožby za serbski lud je restawraciju ze symboliskim přinoškom podpěrała.
2. Na próstwu Kamjenskeje župy Domowiny je so spěchowało inwentarizowanje katolskich nabožno-narodnych pomnikow w Njebjelčanskej wosadźe. Dźěło wukonjała je knjeni Trudla Kuringowa. Wuslědki so tež Serbskemu Institutej přepodaja a so tam archiwizuja. Inwentarizowanjje je na něhdźe wosom lět koncipowane a ma so lětsa w Ralbičanskej wosadźe pokročować.
Srjedź měrca změjemy přichodne posedźenje pomnikoweho wuběrka, hdźež chcemy sej lětuše předewzaća dorěčeć. Štóž ma nastupajo serbske pomniki namjety, što móhło abo dyrbjało so něhdźe zwoprawdźić, njech so prošu na nas wobroći.
Trudla Malinkowa, předsydka
Budyšin, 5.3.2016


text:
Radosław Majdan, Veselin Đoković, Piotr Mosór, Kazimierz Węgrzyn, Jacek Bednarz, Dariusz Gęsior, Paweł Skrzypek, Sergiusz Wiechowski (56' Dariusz Szubert), Grzegorz Kaliciakbookmark (64' Daniel Dubicki), Robert Dymkowski, Brasília (45' Bartosz Ława)
trener: Edward Lorens
Piotr Lech, Wojciech Szala, Marek Świerczewski, Batata, Artur Andruszczak (62' Ariel Jakubowski), Mirosław Widuchbookmark, Łukasz Gorszkow, Krzysztof Bukalski (75' Dariusz Dudek), Adam Bała, Marek Kubisz, Marcin Bojarski (56' Mariusz Muszalik)
trener: Bogusław Kaczmarek


text:
Martin Weinek
Martin Weinek (* 30. junija 1964 w Leobenje, Štyrska) je awstriski dźiwadźelnik a režiser. W telewiziji hraje wón rólu inspektora Kunza w seriji Kommissar Rex.
Wot 1983 do 1986 studowaše wón dźiwadźelnistwo pola Petera P. Josta.
Wot lěta 1986 dźěłaše spočatnje w dźiwadłowej skupinje „Theater Gruppe 80“ we Wienje. Tam dósta potom tež swoju prěnju mału filmowu rólu jako liftboy w filmje Nachsaison.
W lěće 1987 hraješe w filmje Der Lechner Edi schaut ins Paradies pod režiju Georga Mittendreina a w Müllomania pod režiju Dietera Bernera. Po tym slědowaše přistajenje při Wienskim dźiwadle Jura Soyfertheater (1988–1989) a jako wuměłski nawoda při měšćanskim dźiwadle w Hernalsu, 17. gmejnskim wobwodźe Wiena.


text:
Wotewrjenje wosebiteje wustajency SORBIAN STREET STYLE, 22.9.2019 w 15 hodź.
Kak wupada serbska moda za wšědny dźeń?
Moda wuspěšnych designerkow a designerow, dobyćerjow wubědźowanja SORBIAN STREET STYLE kaž tež serbskich gymnaziastow prezentuje so w tutej wustajeńcy. Na zakładźe elementow serbskich regionalnych drastow a łužiskeho ludoweho wuměłstwa nastachu modiske outfity a kolekcije. Wubědźowanje bě zhromadny projekt Ludoweje banki Drježdźany-Budyšin, Sakskeho centruma za kulturne a kreatiwne hospodarstwo a Serbskeho muzeja.
Powitanje: Christina Boguszowa direktorka Serbskeho muzeja
Postrowne słowa: prof. Martina Jess dekanka fakulty design při Fachowej wysokej šuli Drježdźany, předsydka jury wubědźowanja SORBIAN STREET STYLE
Zawod do wustajeńcy: Andrea Pawlikowa kuratorka
Eksperimentalna hudźba a pohibowa performance: Jakub Gruhl, Lipsk a Marthe Howitz, Berlin


text:
Serby w Sakskej a Bramborskej maju demokratiski legitiměrowane ludowe zastupnistwo – Serbski sejm.
Aktualne
Napady na kśice hokoło Kulowa
Njeznate njestatkarje su pla Kulowa cełkownje styri Kristusowe kśice kradu hobškóźeli abo zawlakli ...
4 lěta Serbski sejm – pśepšosenje do Njebjelčic
12. nowembra swěśi Serbski sejm w Njebjelčicach swójo styrilětne hobstaśe ...
Pósejźenje na 08.10. wupadnjo
Pósejźenje Serbskego sejma na 08.10.2022 dej bóžko chórosći dla wupadnjo.
Protest pśeśiwo pśesajźenju serbskego duchownego dr. Jensa Buliša zwenka serbskego sedleńskego ruma
Serbski sejm wótcakujo wót biskupstwa wědobnje zagronitosći a doźaržanje dogrona.
Dalej cytaś Protest pśeśiwo pśesajźenju serbskego duchownego dr. Jensa Buliša zwenka serbskego sedleńskego ruma


text:
Łůdź
Spůłrzyndne: 51°47' N 19°28' E
Łůdź (pol.: Łódź) – mjasto we centralnyj Polsce, stolica łůdzkigo wojewůdztwa, stanowi grodzki krys. Jedno s nojwjynkszych mjast Polski, srogi uostrzodek akadymicki a industryje (industryjo włůkynńiczo a uoblyczyńowo). Uod przez dwudźestu lat mo stoły spadek liczby ludźi.
Nojbarźi znůmům hulicům Łodźi je Pjotrkowsko hulica – jedyn s nojdugszych deptakůw Ojropy, a wele ńij eklektyczne i secesyjne kamjyńice s XIX a XX stolećo.
Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stolećo jako uostrzodek industryje.
Znůme tyż s dwůch tutejszych szportowych klubůw: Widzewa Łódź a ŁKS-u.
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi
- Zdjynća satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi


text:
30km od Lizbōny – pōł godziny autym abo trzi ćwierci cugiym za niycałe 2€ – tela nōm trza było, coby sie dostać do Sintry, miasta farebnego, żywego, do kerego radzi lecōm ludzie z cołego świata. Jak tu sie niy wybrać?
Dwie rajzy na jedyn dziyń – roz, coby “zoboczyć miasto”, wlyź na Zamek Maurōw i posiedzieć co w strzedniowiycznej wsi, kero postawili gynał skuli Dni Sintry. Drugi byzuch skuli bojkowego ze dworu i kiczowatego ze środka Pałacu Pena (;
Miasto je rychtyk przijymne – spokojne, ale niy nudne, z bogatōm historyjōm, ale niy zaniydbane. No i fest drogie jak na portugalskie warunki. Tōż radzymy wziōnć se jakie sznity – tym bardzij, że znolyź supermarket to tam ni ma leko.
Co ôboczyć? Pałac Narodowy (Palácio Nacional de Sintra), Zōmek Maurōw (Castelo dos Mouros) i Pałac Pena (Palácio Nacional da Pena) to naszym zdaniym takie sztele must-see. Ale! Ale zastanōwcie sie nojprzōd wiela mocie czasu i co Wos rychtyk interesuje. Chyba, że mocie pora dni wolnego i pijōndze niy sōm istotne – w tyn czos atakujcie wszyjsko jak leci (;
My musieli trocha prziszporować, tōż zrezygnowalimy z ajntrytu do Pałacu Narodowego – 10€ od łepy. Z dworu tyż je gryfny – jedno czy sie patrzy z wiyrchu, czy jak sie stoi gynał przi głōwnych dźwiyrzach. Godo sie ô nim, że je nojlepij uchowanym strzedniowiycznym pałacym krōlewskim w Portugalii.
Tak w ogōle, to mielimy zaczōnć ôd miana Parques de Sintra – to je kōlturowy landszaft Sintry, wciepany na Lista Światowej Erbowizny UNESCO. Tōż pośrednio (abo bezpośrednio, jak w przipadku Pena) kożde z miyjsc z tego posta do listy UNESCO przinoleży.
Zōmek Maurōw to w sezōnie koszt 8€. Czy to je we wercie? Myślymy, że wszyjskie “sintrowe” cyny sōm trocha za wiele, bai jak sie je przirōwno do europejskich wielich miast, ale sōm my w stanie zrozumieć jak działo ekonomia na tym poziōmie, tōż ôdpowiydź na pytanie to: ja, je we wercie 🙂
Masa łażynia pod gōrka, potym dugi szpacyr po murach i przileżytość do zrobiynia bildu tak co dwa metry. Problymym umi być kōmbinacja wōnskich przechōdōw z wielōm liczbōm turystōw, ale i z tym se idzie poradzić. Trza yno mieć fol zmiyru.
Palácio Nacional da Pena wyglōndo jak z Legolandu. To znaczy tak nōm sie zdowo, bo w świecie Lego jeszcze my niy byli. Ni ma tak elegancki jak krakowski Wawel abo twierdze bawarskie, ale mo “te coś”. Dlo nos “tym czymś” było prawdopodobnie to, że… Pałac Pena je gwiazdōm instagrama i tam my sie z nim poznali przed rajzōm (;
Bilet? Trzi ôpcje: park dookoła Pałacu za 7.5€ (niy kalo sie), park i Pałac za 13€ (to my wziyni) abo park i tzw. taras – zwiydzanie wszyjskigo okrōm izbōw w środku – za 10.5€. I ta trzecio ôpcja je nojlepszo – pora ojro zostowo w kapsie, a tracymy yno zaglōndanie na cyntrum plastiku, kiczu i miksu gaśnic ze starymi toaletkami. Żeby niy było, że przesadzōmy – wejrzijcie sami!
Na co my niy wejrzeli? Monserrate i Quinta da Regaleira. Czamu? Niy wiymy. Czy je nōm żol? Kuknijcie na ôbrozki w Google i zgodujcie… 🙁
Ale zamias tego trefilimy (bez cufal) na Dni Sintry. Taki festyn z szauszpilerami i całōm stylizacjōm a’la głymbokie strzedniowiycze. I pycha Pão com Chouriço – żymła z wusztym i kyjzōm na gorko, gynał z wielij kamiynnej bratruły. Mniam!
PS. Biercie mapki na banie w Sintrze! Raczyj niy bydzie już tych po angielsku, ale i hiszpańskie, i nimieckie sie sprzidowajōm. Sprawdzōne.


text:
Michiganski jězor
Michiganski jězor (jendźelsce Lake Michigan) je třeći najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a pjaty najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so w sewjeru Zjednoćenych statow. Jězor leži 176 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 58.016 km² wjetši hač Chorwatska.
Wuchodny pobrjóh jězora słuša k zwjazkowemu statej Michigan; južny kónc k Indianje a zapadny pobrjóh k statomaj Illinois a Wisconsin. Michiganski jězor je z Huronskim jězorom přez Mackinacski přeliw bjez wysokostneho rozdźěla zwjazany, tak zo jedna so poprawom jenož wo jedyn jězor.
Kołowokoło jězora su 12 milionow ludźi žiwe. Při Michiganskim jězoru leža města Chicago, Milwaukee, Gary a Green Bay.


text:
Lětsa 11. nowembra je tomu 20 lět, zo je serbski wučer a awtor Jurij Brycka (Kopšinjanski) njeboh, zdobom by tohorunja lětsa, 12. měrca 100. narodniny swjećił.
Najstarši třoch bratrow z Bryckec dwora w Kopšinje wopyta gymnazij w Kamjencu. Stawizniski zajim pohnu jeho jako młodźenca na Kopšinjanskim hrodźišću ryć, při čimž namaka samo artefakty. W Kamjenskim muzeju pak kazachu jemu, namakanki zaso zaryć a swójske wurywanja wostajić.
Wójnski čas dožiwi jako wojak-parašutist w Sowjetskim zwjazku a sewjernej Africe, doniž njepoda so při přizemjenju na sicilskej połkupje Jendźelčanam do jatby. Relatiwnje zbožowny připad chcyše, zo bu Američanam přepodaty a do New Yorka a wottam do Texasa přewodźeny. Dźěl swójskich dožiwjenjow we wójnskej jatbje na ameriskim kontinenće je w přinoškomaj w Serbskej protyce (1996 »Narodniny w cuzbje«) a w Płomjenju (1993, čo. 6, »Pasowc«) wopisał.


text:
jendźelski
jendźelski
jendźelski (hornjoserbšćina)[wobdźěłać]
adjektiw[wobdźěłać]
Ortografija
Dźělenje słowow:
jen-dźel-ski
Semantika
Přikłady:
- A hlej, tutoho nazhoniteho čłowjeka, kiž znaješe nimale wšitke kraja a ludy Europy, kiž rěčeše grjeksce, łaćansce, italsce, francosce a jendźelsce a wobknježeše dospołnje rušćinu, pólšćinu a čěšćinu, tutoho mudreho muža je jónu jedyn prosty serbski bur tak truhnył, zo je sej to Mosak hač do kónca žiwjenja spomjatkował. (Iselt)
Wotwodźene wopřijeća:
- jendźelšćina = jendźelska rěč


text:
Helmut Hupac
Helmut Hupac (němsce Helmut Huppatz; * 1950)[1] je delnjoserbski ewangelski farar na wuměnku. Dołholětny předsyda Spěchowanskeho towarstwa za serbsku rěč w cyrkwi[2] bydli w Prjawozu.
Hupac bě jenički absolwent Serbskeje wyšeje šule w Choćebuzu, kotryž studowaše teologiju.[3]
W lěće 1987 bě jedyn ze załožerjow cyrkwinskeje dźěłoweje skupiny Serbska namša[3]. Tehdy dźeržeše w Dešnje serbske wosadne popołdnje, kotrež płaći dźensa jako prěnje delnjoserbske kemše nowšeho časa.[4]
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Werner Měškank: Ewangelska cyrkej z wida serbskeje Delnjeje Łužicy, w Rozhledźe čo. 2/2012
- ↑ Trudla Malinkowa: Farar Hupac 60 lět, Pomhaj Boh čo. 7/2010, str. 2
- ↑ 3,0 3,1 Werner Měškank: Jubilej w Kórjenju, Pomhaj Boh čo. 1/2014, str. 7
- ↑ Karl H. Knefel: Serbska rěc w cerkwi na blogu Libotka, 14. septembra 2016


text:
Serbski narodny wuběrk
Serbski narodny wuběrk (němsce Wendischer Nationalausschuss) bě serbski politiski organ, kotryž měješe po kóncu Prěnjeje swětoweje wójny a w spočatnej fazy Weimarskeje republiki zastupować serbske zajimy a zasadźeć so za wjetše kulturne a tež politiske samopostajenje, předewšěm na měrowych konferencach w Parisu. Nawoda 13. nowembra 1918 – dnja wotstupa sakskeho krala Bjedricha Awgusta III. – załoženeho gremija bě dotalny předsyda Domowiny a zapósłanc sakskeho sejma Arnošt Bart.
StawiznyWobdźěłać
Domowina sama bě z wudyrjenjom wójny swoju dźěławosć zastajiła. Mnozy aktiwni Domowinscy prócowarjo słužachu jako wojacy we wójnje, někotři so ženje njewróćichu, kaž na přikład Franc Kral. Bjezposrědnje po dnja 11. nowembra 1918 podpisanym přiměrje mjez Němskim mócnarstwom a mocami ententy zahajichu někotři Domowinjenjo wokoło Arnošta Barta politiske aktiwity, zo bychu němsku poražku wužiwali za přesadźenje wjace politiskich, hospodarskich a kulturnych prawow za Serbow. Na zakładźe programa US-ameriskeho prezidenta Woodrowa Wilsona wo „prawo samopostajenja ludow“ žadaše sej wuběrk pak awtonomiju za zjednoćenu Łužicu, pak jeje njewotwisnosć abo přizamknjenje nowozałoženej Čěskosłowakskej. Nimo toho zasadźi so Bart za rólnu reformu we Łužicy na dobro mjeńšich burow a chudych chěžkarjow. Hišće kónc lěta 1918 jednaše wón ze sakskim knježerstwom w Drježdźanach wo prawach Serbow; runočasnje pak nawjaza kontakty k čěskosłowakskemu knježerstwu, wot kotrehož podpěru za serbske zajimy wočakowaše.
W nadawku Serbskeho narodneho wuběrka wobdźělištaj so Bart a Jan Bryl w nalěću 1919 we wobłuku čěskosłowakskeje delegacije na měrowej konferency w Parisu. Dnja 11. apryla 1919 předpołoži wuběrk memorandum Łužiskich Serbow. Wróćiwši so do Němskeje, bu Bart spočatk oktobra 1919 dla „přeradniskich počinanjow“ zajaty a w januarje 1920 wot Lipšćanskeho mócnarstwoweho sudnistwa k třom lětam jatby na twjerdźiznje wotsudźeny, wot kotrychž połojcu wotpokući. We Łužicy samej nasta jako napřećiwne hibanje Wuběrk sakskoswěrnych Serbow, kiž měješe podpěru měšćanskich radow sakskeje Hornjeje Łužicy, wosebje Budyskeje, a pozdźišo tež wšěch štyrjoch stronow w Budyskej kónčinje.
W lěće 1919 załožichu čłonojo wuběrka jako nutřkownopolitisku zastupjerku swojich zajimow Serbsku ludowu stronu, kotraž dósta při wólbach do mócnarstwoweho sejma lěta 1920 z načolnym kandidatom Bartom wjace hač 8.000 hłosow, njedocpě pak ženje městno w parlamenće. Prócowarjam wokoło Barta porokowaše so wosebje ze strony němskonacionalistiskich zastupjerjow „pansłowjanski separatizm“ a hibanje za awtonomije bě jedna z hłownych přičin za załoženje tak mjenowaneje „Wendenabteilung“ w lěće 1920. Přiwšěm docpěchu Serbja přez daloko sahace žadanja narodneho wuběrka a runočasne aktiwity „sakskoswěrnych“ někotre mjeńše polěpšenja w nowym staće, mjez druhim artikl 113 Weimarskeje wustawy, kotryž garantowaše narodnym mjeńšinam zasadnu swobodu nałožowanja jich rěče, kaž tež wěsty wobmjezowany postup nastupajo serbšćinu w ludowym šulstwje.
Po zwrěšćenju prócowanjow Serbskeho narodneho wuběrka so Domowina wot lěta 1920 wobnowi. Po Druhej swětowej wójnje so někotre ideje serbskeho narodneho wuběrka pod samsnym mjenom znowa rozšěrichu.


text:
22 marca, 2019
Witamina C – cołko prowda – tajla 2
Jako witamina C je lepszo – we pilach, proszku abo we szpricy?
Czynsto słyszy sie, abo idzie przeczytać, iże nojlepszo je we proszku a szpricy. Czynsto jednako take informacje podowane sům bez producyntůw tych proszkůw abo szpricůw. Prowda je tako, iże kożdo witamina C je skuteczno. Jedna działo gibcij, inkszo wolnij, nale kożdo działo.
Wlywy witaminy C pomogajům lyczyć raka?
Kajniýkaj do sie poczytać ô pozytywnym wpływie witaminy C przi lyczyniu raka. Prowda je tako, iże take efekty faktycznie bůły, nale ýno u niýkerych pacjyntůw. Beztuż bezwzglyndnie niý werci sie stosować takij terapie na swoja rynka. Przi poważnych niýmocach, trza po prostu skůnsultować sie ze lykorzym, a uzgodnić procys lyczynio.
Synteticzno abo noturalno witamina C?
Chocioż synteticznyj witaminy C produkuje sie hołda i łatwo ja dostać a wygodnie je łykać, to zowdy nojlepszo do noszego ôrganizmu bydzie ta noturalno. Je łůna we mocce ôwocůw a gymizůw. Nojlepij po prostu zdrowo sie ôdżywiać a jodać wiyncyj noturalnyj, nisko przetworzůnyj żywności. Bydzie lepij smakować a przi tymu je ô co zdrowszo.
Kaj snojdymy nojwiyncyj witaminy C?
Kejby sie ô to spytać, to mocka z Wos padałoby ôd razu, co we cytrinach. I to je prowda. Jednako sům ôwoce a gymiza, kaj snojdymy ij wiyncyj. Dejmy na to paprika. Coby dostać tyla witaminy C, co ze jednyj papriki, to trza by bůło zjejś pora, poranoście cytrin. Bůłoby kwaśno pra?
Tym trocha myńszym smakoszům chcymy tyż spůmnieć, co dużo witaminy C je tyż we rybizlach, zielinie peterzýli a ôwocach rołzy. Nojbarzi znano nům rekordzistka to jednako acerola. Czamu? We 100 g cytriny je kajś 50 mg witaminy C. We kożdych 100 g aceroli je wele 1500 mg tyj witaminy. Růżnica pra?
Witamina C i szlus
A chocioż witamina C niý pomoge nům we kożdyj niýmocy a niý ma cudownym lykiym na wszysko, to je łůna wożno dlo noszego ôrganizmu a werci sie dbać ô nia we noszyj diecie. A przepis? Prosty. Jydz ôwoce a gymiza, a niý trza Ci bydzie żodnyj dodatkowyj suplymyntacje.
Przełożył
Michał Baraniok


text:
Perm
Perm (rusce ПepMb) je wulkoměsto w europskim dźělu Ruskeje federacije a zarjadniske sydło Permskeho regiona. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin při Kamje něhdźe 1300 kilometrow wuchodnje Moskwy. Ma wjace hač milion wobydlerjow a je z tym najbóle na wuchodźe ležace milionowe město Europy.
Sydlišćo je so w lěće 1723 załožiło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa.
WobwodyWobdźěłać
- Dzeržinski rajon
- Industrialny rajon
- Kirowski rajon
- Leninski rajon
- Motowilichinski rajon
- Ordžonikidzewski rajon
- Swjerdlowski rajon
LiteraturaWobdźěłać
- ПepMb// ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayзa и EфpoHa: B 86 T. (82 T. и 4 дoп.). — CПб., 1890—1907.


text: Z Chóśebuza/Cottbus. Zachopk septembra jo w Parku Goethego stojała radna licba cerwjenych paraplyjow. 3. a 4. septembra ga jo how był festiwał „Literatur auf der Parkbank“. Až jaden móžo na parkowej ławce sam cytaś, to jo jadna wěc. Až we takem parku cełych 30 awtorow cyta ze swójich knigłow za publikum, to smy drugi raz měli w Měsće. We srjejźi jo była tema „Blick-punkt Brandenburg & Sachsen“. Awtory su byli ze wšakich městow, z Lipska, Kamjeńca, Chóśebuza abo Wórjejc. Kuždy njejo był saksojskego abo bramborskego póchada, ale wjele awtorow, kenž póchadaju z teju krajowu, jo žywe w Barlinju. Awtorka Kaška Bryla jo na pśikład naroźona we Wienje, ma pólskej starjejšej a bydli w Lipsku. Z togo jo rezultěrował młogi zajmny wid na wobstojnosći w Chóśebuzu a na pśedstajenje žywjenja w DDR. Źož awtorka z pólskimi kórjenjami groni: „Take rědne knigły wót žywjenja w Sakskej pśed 1989! Rowno tak mam Pólsku we spomnjeśu we tej dobje“, jo měnił dalšny pśisłuchaŕ: „Wóstań mě na pokoj z ostalgiju!“. Młoda generacija na swój part njoco zewšym wěcej słyšaś wót žywjenja pjerwjej.


text:
Majs
Majs (kukurzica, kukurzyca, kukurica, cikurania, turka, korn, łac.: Zea mays) – zielina, kerŏ je dzikōm trŏwōm, siōnõ za ôbiyle ôd ōngyfer 7 tysiyncy lŏt. Majs mŏ bycie meksykańske, atoli terŏzki je siōny we roztōmajtych tajlach świata. Majs może mieć do ōngyfer 2 myjtrōw wysokości. Majs je siōny na ziŏrka jak tyż na ôsucie, kere sie tworzi ze zielōnych tajli tyj zieliny.[1][2]
Przipisy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ Kukurydza zwyczajna (pol.). Media Nauka. [dostymp 2022.03.03].
- ↑ Katarzyna Józefowicz: Kukurydza zwyczajna (pol.). Zielony Ogródek. [dostymp 2022.03.03].


text:
Z mnohimi hosćimi z delanskich wsow swjećachu kameradojo Ralbičanskeje dobrowólneje wohnjoweje wobory wčera dźesaćlětny jubilejny swjedźeń natwara noweje gratownje.
Ralbicy (aha/SN). Nahladny objekt, kotryž płaćeše před lětdźesatkom z přetwarom stareje šule něhdźe 380 000 eurow, skedźbnja na swislach z wulkim serbskim napisom na serbskosć Ralbičanskeje wobory. Nimo woponow gmejny Ralbicy-Róžant a Sakskeho wohnjowoborneho zwjazka wupřestrěwa tam wšěm widźomnje swj. Florian, patron wobornikow, swoju škitacu ruku. Hižo po dopołdnišej wulkej Božej mši, na kotrejž so wjacori kameradojo we wohnjowobornej drasće wobdźělichu, podachu so z wosadnym fararjom Šćěpanom Delanom a ministrantomaj do gratownje wobory. Farar gratownju požohnowa a wupraji wobornikam připóznaće za jich njesebične skutkowanje.


text:
We wobłuku towaršnostneho přewróta w lětomaj 1989/1990, jako skutkowaše Serbska narodna zhromadźizna, zrodźichu w njej skutkowacy mysl, załožić Serbske šulske towarstwo. Zhladujo na hišće wuwiwace so sakske šulstwo wšak běchu mnozy skeptiscy.
Tak měješe wutworjena dźěłowa skupina „serbske šulstwo“ pod nawodom Rejzy Šěnoweje a Ludmile Budarjoweje wosebity nadawk, slědźić a so wobhonić, kak wutworić dobre wuměnjenja za wuwučowanje serbšćiny na šuli a posrědkowanje rěče w dźěćacych zarjadnišćach. Ze skutkowanja dźěłoweje skupiny wuńdźe Serbske šulske towarstwo, załožene 5. januara 1991. Za přikład brali běchu sej Danske šulske towarstwo za južny Schleswig z.t. Mjeztym 22 lět dźěła SŠT po zasadach modela Witaj, hižo 19 lět po koncepciji 2plus, kotruž běchu čłonojo fachoweho towarstwa sobu wuwili a přewodźeli a w kotrejž bu žadanje SŠT zakótwjene, wutworić tři rěčne skupiny; w Delnjej Łužicy sej wutworjenje aktualnje žadaja. Nětko ma SŠT nimo dalšich institucijow a zarjadnišćow za trěbne, zo so koncepcija, kiž je tuchwilu bjez alternatiwy, wobnowi-nowelěruje.


text:
Kałmycyjŏ (rus. Pecпyблиka KaлMыkия,kałm. XaлbMr Taңhч) - je autōnōmicznōm republikōm we Rusyje. Republika znŏjduje siy we regiōniy Pōłnocnegŏ Kaukazu. Stolicōm Kałmycyje je Elista.
Kałymckŏ populacyjŏ posiydzŏ 289 481 perzonōw (2010) hlawniy Kałmyki a Ruski. To je jedyny regiōn we Ojropie, we kerym dōminuje Buddyzm.[2]
Kałmycyjŏ s 76 100 km2 placym je usitułowōny na połedniyu Rusyje. Bez Republike przepływŏ Wołga.
Regiōn graniczy ze Wołgograckim Ôbwodem, Astrachańskim Ôbwodem, Dagestanem, Stawropolskim Krajem a Rostowskim Ôbwodem.
Srogie surowce Kałmycyje to:[3]
Przipisy


text:
Wygoda, to je dzisio czyńś Mikołowa, ale kejś to była wieś, co do rybnickigo powiatu noleżała. Jak niy wiycie kaj to je, to Wōm podpowiym: na drodze ze Mikołowa ku Glywicōm, isto tam treficie! Kaczmy już tam kupa lot ni ma, bo po II wojnie jōm rozebrali, ale ludzie jeszcze porzad ô ni bojajōm. Wygoda to znaczy kaczma ze izbami do spanio i masztalami do przibytnych koni. Dzisio by my na to padali „hotel”.
Chocioż żodyn za rynka drugigo niy chyciył, to wszyscy godali, że tam sie tracōm bogaci ludzie. We wieczōr bogaty chop przijechoł, ôstoł we kaczmie na noc, a rano już ze kaczmy niy wyloz. Kaczmorz abo jego baba godali, co tyn istny wczas rano pojechoł dali, ale to niy była prowda, bo ôd niygo kōń stoł we masztali, a potym kōń sie tyż straciył, ale kery go zebroł, niy szło pedzieć, bo tam sie wiela ludzi ôbracało. Mama ôd mojigo chopa godała, co starzik godali, że kaczmorze mieli piyrszy we ôkolicy zygor ze wogami. Stoł we nojwynkszyj izbie kaj dycki kupa ludzi siedziało, popijało a jadło. Jak kery wandrowiec chcioł, coby go wczas ôbudzić, to kaczmorz mu ôbiecoł, co go bydzie wołać, jak tako godzina wybije, a potym zygor przestawioł i posyłoł chopa we droga we pojstrzodku noce, a tam kōnsek za wsiōm już czakali na niego zbōjniki, że Chudowa. Tak ze dwiesta lot nazod grasowoł tam tyż jedyn zbōj, co chodnikami pod ziymiōm szoł ze Bytomio aż do Halymby, ludzi napadoł, majōntek a towor im zebroł, a co ś nimi zrobiył, to żodyn niy wiy do dzisio, bo ani jedyn tyn napadniynty niy prziszoł nazod. Inksi zaś ludzie godali, co we kuchyni we kaczmie kożdo noc straszyło. Po piecu skokały garce połne miynsa, co sie tak nawarziło, aże ze garcōw wyłaziyło aże pokrywki dźwigało, a tak to sie bezmała yno jedne miynso nawarzi, a jaki – to se sami pomyśleć możecie! Isto tam te duszyczki ôd tych pōmordowanych straszyły. Musiało coś tam rychtik być, bo jednego kaczmorza ze Wygody zawrzili do heresztu, ale tam isto keryś kamrat mu pōmōg, bo ôn ze takigo ciynżkigo heresztu we Raciborzu uciyk, a zaroz sie kajś straciył, bezto prusko policyjo go niy poradziyła znojś! A bez drugo wojna bōmba na kaczma spadła i wszyjstek sie skōńczyło!
Wygoda, to je dzisio czyńś Mikołowa, ale kejś to była wieś, co do rybnickigo powiatu noleżała. Jak niy wiycie kaj to je, to Wōm podpowiym: na drodze ze Mikołowa ku Glywicōm, isto tam treficie! Kaczmy już tam kupa lot ni ma, bo po II wojnie jōm rozebrali, ale ludzie jeszcze porzad ô ni bojajōm. Wygoda to znaczy kaczma ze izbami do spanio i masztalami do przibytnych koni. Dzisio by my na to padali „hotel”.


text:
Hač do kónca lěta ma „Kulturny plan Łužica“ nastać. Cordula Ratajczakowa je so z dr. Martinu Taubenberger z agentury KulturKonzepte rozmołwjała, kotraž na planje dźěła.
Kak su Serbja do projekta zapřijeći?
M. Taubenberger: Dohromady je so 257 kulturnych institucijow a 89 komunow na naprašowanjomaj wobdźěliło. Njejsmy so eksplicitnje za tym prašeli, hač so wo serbskich akterow jedna. Hladajo na mjena kulturnych zarjadnišćow a iniciatiwow bě něhdźe dwanaće do 15 procentow serbskich. W dźěłowych skupinach je tohorunja něhdźe 15 procentow wobdźělnikow ze serbskich institucijow a zjednoćenstwow.
Wuslědk naprašowanja bě mała kooperacija mjez Sakskej a Braniborskej. Su Serbja z přikładom za lěpši přichod?


text:
S
S abo s (při pismikowanju: es) je 18. pismik klasiskeho a 19. moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 27. w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje we wšelakich rěčach rozdźělnje wurjekowany konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski sigma (E, σ/ς) kaž tež pismik C resp. c w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so S přez · · ·.
W serbšćinje je pismik š wotwodźenka tutoho pismika. Delnjoserbšćina znaje nimo toho hišće pismik ś.
Pochad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wšelćizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
S je mjezynarodna awtowa značka za Šwedsku. Při němskich awtach steji za město Stuttgart.


text:
Polnische Lyrik aus fünf Jahrzehnten
POLNISCHE LYRIK AUS FÜNF JAHRZEHNTEN. Hrsg. v. Henryk Bereska u. Heinrich Olschowsky. Berlin und Weimar: Aufbau, 1975, 2. Aufl. 1977. - Texte von Krzystof Kamil Baczyński, Stanisław Barańczak, Miron Białoszewski, Zbigniew Bieńkowski, Tadeusz Borowski, Władysław Broniewski, Ernest Bryll, Jan Brzekowski, Józef Czechowicz, Tytus Czyzewski, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Stefan Flukowski, Tadeusz Gajcy, Konstanty Ildefons Gałczynski, Zuzanna Ginczanka, Stanisław Grochowiak, Marian Grzesczak, Jerzy Harasymowicz, Zbigniew Herbert, Kazimiera Illakowiczówna, Jarosław Iwaszkiewicz, Bruno Jasienski, Mieczysław Jastrun, Tymoteusz Karpowicz, Tadeusz Kijonka, Urszuła Kozioł, Stanisław Jerzy Lec, Jan Lechon, Bolesław Lesmian, Leopold Lewin, Jerzy Liebert, Bolesław Lubosz, Tadeusz Nowak, Antoni Olcha, Józef Ozga-Michalski, Jan Bolesław Ozóg, Leon Pasternak, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Tadeusz Peiper, Marian Piechal, Stanisław Pietak, Lech Piwowar, Julian Przybos, Józef Ratajczak, Tadeusz Rózewicz, Aleksander Rymkiewicz, Wladysław Sebyla, Włodzimierz Slobodnik, Antoni Slonimski, Jan Spiewak, Eduard Stachura, Leopold Staff, Stanisław Ryszard Stande, Anatol Stern, Lucjan Szenwald, Wisława Szymborska, Julian Tuwim, Witold Wandurski, Adam Wazyk, Kazimierz Wierzynski, Andzej Wolica, Jerzy Zagórski. Übersetzungen von Heinz Czechowski, Bernd Jentzsch, Heinz Kahlau, Günter Kunert, Sarah Kirsch, Kito Lorenc, Richard Pietraß, Paul Wiens, Christine Wolter u.a.
- Polnische Lyrik aus fünf Jahrzehnten
- Erschienen 1975
- ExLibrisMG
- Polnische Lyrik
- Bereska, Henryk
- Olschowsky, Heinrich
- Baczyński, Krzysztof Kamil
- Barańczak, Stanisław
- Białoszewski, Miron
- Bieńkowski, Zbigniew
- Borowski, Tadeusz
- Broniewski, Władysław
- Bryll, Ernest
- Brzękowski, Jan
- Czechowicz, Józef
- Czyżewski, Tytus
- Dobrowolski, Stanisław Ryszard
- Flukowski, Stefan
- Gajcy, Tadeusz
- Gałczyński, Konstanty Ildefons
- Ginczanka, Zuzanna
- Grochowiak, Stanisław
- Grześczak, Marian
- Harasymowicz, Jerzy
- Herbert, Zbigniew
- Iłłakowiczówna, Kazimiera
- Iwaszkiewicz, Jarosław
- Jasieński, Bruno
- Jastrun, Mieczysław
- Karpowicz, Tymoteusz
- Kijonka, Tadeusz
- Kozioł, Urszula
- Lec, Stanisław Jerzy
- Lechon, Jan
- Leśmian, Bolesław
- Lewin, Leopold
- Liebert, Jerzy
- Lubosz, Bolesław
- Nowak, Tadeusz
- Olcha, Antoni
- Ozga-Michalski, Józef
- Ożóg, Jan Bolesław
- Pasternak, Leon
- Pawlikowska-Jasnorzewska, Maria
- Peiper, Tadeusz
- Piechal, Marian
- Piętak, Stanisław
- Piwowar, Lech
- Przyboś, Julian
- Ratajczak, Józef
- Różewicz, Tadeusz
- Rymkiewicz, Aleksander
- Sebyła, Władysław
- Słobodnik, Włodzimierz
- Słonimski, Antoni
- Śpiewak, Jan
- Stachura, Eduard
- Staff, Leopold
- Stande, Stanisław Ryszard
- Stern, Anatol
- Szenwald, Lucjan
- Szymborska, Wisława
- Tuwim, Julian
- Wandurski, Witold
- Ważyk, Adam
- Wierzyński, Kazimierz
- Wolica, Andrzej
- Zagórski, Jerzy
- Bostroem, Annemarie
- Czechowski, Heinz
- Dedecius, Karl
- Gerlach, Jens
- Jentzsch, Bernd
- Kahlau, Heinz
- Kirsch, Sarah
- Kunert, Günter
- Lorenc, Kito
- Pietraß, Richard
- Remané, Martin
- Thoss, Alfred Edgar
- Tkaczyk, Wilhelm
- Wiens, Paul
- Wolter, Christine


text:
Momy pojszodek zimy beztuż tyj je fest we zocy. A ze przidówkami to już ganc zocno rzecz. Dziyń bez tyju? Ni ma mowy!
Zezwór
Wspaniały korzyń kiery sprawi, że cołko zima nie bydzie Cie sie imać żodno ryma ani kuckani. Zezwór działo wzmacniajōnco i prociw przeziębiyniowo a ku tymu zocnie rozgrzywo. Dycki kupuja korzyń ale lubia tyż gotowy tyj imbirowo-miodowy. Zezwór mo moc kaj jakich fajnistych właściwości o kierych szlabikowałach tukej. Fest polecōm jak sie chcesz ôstoć zdrowy!
Miód
Zocny medykamynt ale trza pamiyntać o regularności. Jak chcesz sie ôstać zdrowy i mocny to łeżka miodu dziynnie to je mus. Drugo ważno rzecz to doczkać aż tyj trocha ochłodnie, jak wkidniesz miód do wrawej wody to psińco dobrego sie z niego ôstanie. Miodzik dodowōm tyż do wody z cytronōm. Na wieczór rozpuszczōm miód w przechłodnytej wodzie – bez noc fajnie wydzieli wszyski procne enzymy. No a rano dolywōm ciepłej wody no i fertich.
Masło i sól – tyj tybetański
Do narychtowanio tego energetycznego tyju bydymy potrzebować Pu Erh, mlyka, masła i soli. Nie byda tu szlabikować jako uwarzić tyn tyj, zawczasu odsyłom do szpecjalistów. Tyj tybetański mo specyficzny szmak i nie kożdymu sie przipodobo ale mie sie to nawet pozdało dobre 🙂 Tyj z Himalajów procnie rozgrzywo i sprawio że długszy czas idzie utrzimać tymperatura ciała. Coś cudownego do takigo zmarzloka jak jo! Tym bardzi że sztyjc żech je w gangu i dycko potrzebuja moc energie. No a drugōm rzeczōm, przi duldaniu takigo tyju zdo mi sie chobych była nazot w Nepalu 🙂 Wspaniałości!
Przyprawy korzynne – goździki, kardamon i cimt
Aromatyczny tyj to je coś czymu fest przaja, od razu mi sie humor poprawio jak se powoniōm korzynnych woniōczek. A z tych trzech nojlepszy je cimt – pobudzo krążyni krwie beztuż problym zimnych szłapek już mie tak nie szteruje. Polecōm!
Suszone owoce – żurawina, malina, jabłka
Jo se dycki susza skórki z jabłek i wciepuja ich do tytki z tyjym coby mi to fajnie przeszło aromatym jabłka. Jak mie nańdzie to dociepna tyż żurawina ale już tako ususzono z geszeftu. No a maliny bez zima? Czamu ni! Dycki idzie sie poretować mrożonkami.
Dobre, dojś szlabikowanio, ida se narychtować jakigo rozgrzywajōncego tyju na tyn zimowy wieczór. Mniam!