text:
Motiwator za tworjenje rěčnych rumow w Malešecach a wokolinje Lucian Kaulfürst je minjeny štwórtk předsydstwu župy „Jan Arnošt Smoler“ swoje projekty předstajił (Serbske Nowiny rozprawjachu). Bosćan Nawka je so z nim wo nich rozmołwjał.
Knježe Kaulfürsto, sće njedawno wuhotował tak mjenowany medijowy klub. Što so za tym chowa?
Wjace hač 20 lět zwičnja priwatne předewzaće Icestorm Media z Berlina komercielnje filmowe namrěwstwo DEFA, wot lěta 2019 su w rjedźe „NDR w originalnych nahrawanjach“ mjeztym 36 DVDjow wo wšelakich temach wudali. Nětko chcedźa tam DVD z historiskimi filmami wo Serbach wudać. Cordula Ratajczakowa je so z Axelom Poike z Icestorm Media rozmołwjała.
Kak sće ideju zrodźili, filmy wo serbskim žiwjenju wudać?
A. Poike: Zasadnje je ideja rjadu, filmowe materialije z NDRskeho časa – tež, hdyž su wotpowědnje politisce barbjene, dźensa snano hižo politisce njekorektne a duchej časa njewotpowěduja – wobchować a zdobom zjawnosći spřistupnić. Při tym pytamy přeco něšto wosebite. Ze zapada pochadźacy kolega je w archiwje na přinoški wo Serbach storčił, to jeho fascinowaše, dokelž njeje dotal ničo wo Serbach wědźał. Tuž myslachmy sej, zo je to snano dobra ideja, serbsku tematiku do rjadu přewzać, wšak je to na kóždy pad něšto wosebite. Wězo smy jako priwatne předewzaće na to pokazane, zo kupcy tež zajim na wudaćach maja. Tuž nadźijamy so, zo so nam to tež z DVD wo Serbach poradźi.
Spěwarka delnjołužiskeho jazzoweho duwa LeDazzo, Choćebužanka Lena Hauptmann, bu za wubědźowanje „Women in Jazz – Next Generation“ nominowana. Bosćan Nawka je so z młodej hudźbnicu rozmołwjał.
Knjeni Hauptmann, što Wam nominacija woznamjenja?
L. Hauptmann: „Women in Jazz“ słuša k najwuznamnišim festiwalam žanra w srjedźnej Němskej, na kotrymž so prawidłownje mjezynarodne wuměłče, kaž na přikład Silje Nergaard, Julia Hülsmann a Judith Hill, w Halle nad Solawu prezentuja. Šansa, z tajkimi koryfejemi na samsnym jewišću stać móc, je wulke wuznamjenjenje! Nažel je podźěl žonow w jazzu runje tak kaž w tamnych hudźbnych žanrach přeco hišće dosć małki, předewšěm w tak mjenowanych wodźacych pozicijach. Často so publikum dźiwa, wuhlada-li mojedla bubnarku na jewišću. Samo na Lipšćanskej wysokej šuli Felix Mendelssohn Bartholdy, hdźež tuchwilu jazzowy a popowy spěw studuju, su žony we wěstych instrumentalnych předmjetach skerje wuwzaće. Festiwal chce na tym něšto změnić, štož podpěruju.
Tuchwilu dźěłaja intensiwnje na Leaderowej strategiji regiona kónčiny Hornjołužiska hola a haty. Zawčerawšim je so rozsudny gremij w Njeswačidle zetkał a wuradźował. Bianka Šeferowa je so wo zarjadowanju z Andréjom S. Köhlerom z regionalneho managementa ze sydłom w Rakecach rozmołwjała.
Što bě ćežišćo wuradźowanjow rozsudźaceho gremija?
André S. Köhler: Hižo loni w septembrje zahajichmy wobdźělenje wobydlerjow kónčiny Hornjołužiska hola a haty. Ludźo dyrbjachu swoje ideje zapodać, za kotrež měli so spěchowanske srědki Leaderoweho programa zasadźić. Na dźěłarničkomaj w Radworju a Chrósćicach, na onlinowej sćěnowinje a z kartkami, kotrež su nam ludźo připósłali, je wjele namjetow dóšło. Na tymle zakładźe je Zhorjelski planowanski běrow Richter+Kaup akciski plan zdźěłał a zawčerawšim w Njeswačidle prěni raz čłonam rozsudźaceho gremija předstajił.
Kak su čłonojo reagowali?
Na hłownu zhromadźiznu přeprošuje Maćica Serbska přichodnu sobotu do Budyskeho Serbskeho muzeja. Cordula Ratajczakowa je so z předsydku dr. Anju Pohončowej rozmołwjała.
Planujeće něšto wosebiteho za hłownu zhromadźiznu hladajo na lětuši jubilej?
A. Pohončowa: Jako předsydstwo chcemy na dwoje wašnje 175. róčnicu załoženja Maćicy Serbskeje woswjećić: na jednej stronje za sobustawow w zwisku z hłownej zhromadźiznu, na druhej stronje za zjawnosć z konferencu w nazymje. Započnjemy lětušu hłownu zhromadźiznu hodźinku pozdźišo hač hewak, za to pak přizamknje so swjatočnosć w hosćencu. Smy prosyli dotalnych a amtěrowacych předsydow towarstwa wo krótku narěč. Za wuměłske wobrubjenje smy so rozhladowali w našim towarstwje. Tak budźe čłon předsydstwa Alexander Pólk na klawěrje knjeni Hilžu Zyndźinu ze Smochćic přewodźeć.
Hinak hač hewak njesteji žadyn přednošk na programje – čehodla?
19. němsko-serbske nalětnje wiki přirody wabja zajutřišim, sobotu, na areal zarjadnistwa Biosferoweho rezerwata UNESCO Hornjołužiska hola a haty w Stróži pola Hućiny. Ze zamołwitej zarjadnistwa za zjawnostne dźěło Christinu Schmidt je Axel Arlt porěčał.
Knjeni Schmidt, hosći zaso tradicionalne wiki bjez wobmjezowanjow wočakuja?
Ch. Schmidt: Tomu tak je. Žane předpisy hygieny korony dla nas hižo njewobmjezuja. Nadźijamy so tuž wulkeje ličby wopytowarjow.
Kelko předawanišćow budźe?
Ch. Schmidt: Z 81 poskićerjemi su naše móžnosće dospołnje wučerpane. Hodźi so k zazběhej do małozahrodkoweje sezony, zo zahrodnistwa symješka a rostliny starych a nowych družin sadu, zeleniny abo zelow poskićeja. Regionalni producenća su ze žiwidłami, rjemjeslniskimi wudźěłkami a mnoho dalšim zastupjeni.
Što scyła su kriterije za wobdźělenje?
Ch. Schmidt: Štóž sam produkuje, je rjemjeslnik abo z biowudźěłkami wikuje, spjelni wuměnjenja za wobdźělenje. Smy lětsa wospjet wjace přizjewjenjow měli, hač předawanišćow je.
„Dyrdomdejstwa Pumpota“ rěka baletna bajka, kotraž swoju premjeru před 55. lětami dožiwi. Serbski ludowy ansambl chce rejwanski kruch za cyłu swójbu nětko w nowym šaće prezentować, a to na dwěmaj předstajenjomaj jutrownu póndźelu w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Cordula Ratajczakowa je so z baletnej mišterku Miju Facchinelli wo nowoinscenaciji rozmołwjała.
Kak sće ideju za „Pumpot“ zrodźili?
M. Facchinelli: Rejwanski kruch je dołho ležał a dźěći, kotrež su jón dožiwili, su mjeztym dorostli. Tuž sym so prašała, čehodla jón prosće hišće raz nowej generaciji njepředstajimy? Sym wšitkim z mysličku na čuwy šła, doniž njejsym kolegow přeswědčiła. Spočatk 2000tych lět sym hišće sama sobu rejwała w tehdyšej inscenaciji – kubołćika, kotryž ma wažnu rólu w stawiznje –, a mi so hudźba kaž tež cyła stawiznička jara lubještej. Wosebje rjenje tehdy bě, kak su dźěći na předstajenjach sobu činili.
Što je wužadanje dźensa?
Hladajo na pohórnistwowu krajinu Janšojskeje brunicoweje jamy jewja so ćeže nastupajo dnownu wodu, kotrež je wobswětowy zwjazk Zelena liga wotkrył. Bianka Šeferowa je so pola čłona zwjazka Renéja Šustera wobhoniła.
Kotry problem je z dnownej wodu w zwisku z Janšojskej brunicowej jamu?
R. Šuster: Nimo aktualnych ćežow, zo w brunicowej jamje wjace dnowneje wody wotklumpaja hač dowolene, tež dalši problem zwěsćichmy: Kotry staw dnowneje wody změjemy po hórnistwje, štož je koncern Łužiska energija a milinarnje (LEAG) wopak wobličił. Model wšak so na cyłkowne rekultiwěrowanske planowanje poćahuje!
Kotre ramikowe wuměnjenja měli so wobkedźbować?
Po lěće 2018 wotměje so w pojutrownym tydźenju mjeztym třeći rěčny kurs serbšćiny za dźěći, kotrež zwonka Łužicy bydla. Milenka Rječcyna je so ze zamołwitej za projekt Michaelu Hrjehorjowej z Rěčneho centruma WITAJ rozmołwjała.
Rěčny kurs je mjeztym tradicionalne zarjadowanje. Předlońši dyrbješe korony dla wupadnyć. Su sej zwonka Łužicy bydlace starši tutón poskitk žadali?
M. Hrjehorjowa: Starši su so loni a tež lětsa naprašowali, hdy so přichodny kurs přewjedźe. To wězo registrujemy a zajimcy su dóstali informaciju. Wopokazało so je, zo je dwulětny rytmus dobry.
Su městna wšitke wuknihowane?
M. Hrjehorjowa: Přizjewjenych je dotal 17 dźěći, něhdźe po połojcy hólcy a holcy. Hišće móža so zajimcy přizjewić.
Štó ma kurs nawjedować?
Areal wokoło přirodneho pomnika „Čertowy kamjeń“ w Plusnikecach bu w minjenych dnjach wobšěrnje wuporjedźeny a wudospołnjeny. Mjez druhim připrawjachu ławki a zaměstnichu parkowanišćo za hosći. Přichodnje chcedźa tam informaciskej tafli postajić, kotrejž wuměłča Iris Brankačkowa wuhotuje. Bosćan Nawka je so z njej rozmołwjał.
Knjeni Brankačkowa, wuporjedźenje kaž tež postajenje tafli stej wuslědk prócowanjow wobydlerskeje iniciatiwy „Skała Plusnikecy“. Chceće nam skrótka dotalny staw rozjimać?


c: text/html

text:
We Innsbrucku bylimy już łōńskigo roku, bez zima. Terozki, skirz byzuchu ôjcōw ôd Julie trefiła sie przileżytość, coby nawiedzić Tyrol bez lato.
Austryjo
-
-
Nasze dwa dni we Wiydniu? Fol kilometrōw, litry dyszczu i hektolitry… kafyju. Pōdźcie połazić po austryjockij stolicy.
-
Wolny pyndziałek w ciepłym listopadzie, tōnie farkarty i yno dwie godziny rajzy – niy moglimy puścić takij przileżytości. Tōż: hallo Tirol, hallo Innsbruck!
-
Snōżne, krasiate chałpy, wyjōntkowy Christkindlmarkt i reklamowy kōnszt. Idzie sie tyż fol nauczyć ô muzyce, szporcie i fizyce. Kaj? We mieście Mozarta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rěčny delta
Rěčny delta je wosebita družina napławjeneho kehela, pola kotrejež leži kehel k wulkim dźělam abo tež dospołnje pod wodowej hładźinu jězora abo morja. W stejatych wodach so spěšnosć ćečaceje wody spomałši, tak zo so wulki dźěl materiala rěki wotsadźi – hruby material w bliskosći brjoha a drobniši material dale zwonka. Mórske błóto abo pěsčišća nastanu a rěka wusuny swój přeběh přeco dale do morja doniž dyrbi swoje wotsadźenja sama wobćec. Ze stupacej wodu je móžno, zo so rěčne delty dospołnje přepławja a nimo přepołoženja rěki spody wody dale zdźerža. Tute podwódne delty móža něhdyši staw wody wujasnić.
Grjekski stawiznar Herodot twori formikoniski wuraz delta za rěčny delta Nila, dokelž wuliw rěki na formu wulkeho grjekskeho pismika delta (A) dopomina.


text:
AP Brychczy – Jedność Warszawa 4:1(2:1)
Skład:
Andrzej Ptasiński – Sebastian Borkowski, Marcin Trocki, Tomasz Niemyjski, Kamil Ryński, Filip Krakowiak, Michał Kalinowski, Jakub Flis, Marcin Trzaskalski, Daniel Włodkowski, Marcin Krakowiak
Rezerwa:
Jarosław Zaręba, Krzysztof Krakowiak, Mariusz Mucha, Jacek Strzedziński, Adrian Zagrodzki
Bramki i asysty:
1:0 Filip Krakowiak bez asysty
2:0 Michał Kalinowski asysta Daniel Włodkowski
2:1
3:1 Marcin Trzaskalski asysta Marcin Trocki
4:1 Daniel Włodkowski asysta Filip Krakowiak


text:
We wobłuku akciskich tydźenjow za žony je so w Budyskim žónskim centrumje kofejownja powědanja wotměła. Tema běše kubłanje jako kluč za samopostajeny přichod. Milenka Rječcyna je so z Eriku Bulankowej rozmołwjała.
Hižo mnohe lěta angažujeće so za kubłanje dźěći w Keniji. Čehodla?
E. Bulankowa: Moja mać, Karin Roth, je w 1990tych lětach počała so za kubłanje dźěći w Africe angažować. Mjeztym činju to ja jako předsydka towarstwa, runja jej w towarstwje „Kenia dźěći, kubłanje a wěda“. Njeje tomu wšudźe na swěće tak, zo maja dźěći šansu, swój přichod same postajować. To chcemy z našim towarstwom pomhać změnić a za to zběramy pjenjezy.
Što sće přitomnym sposrědkowali?
E. Bulankowa: Smy pokazali film wo spočatkach angažementa mojeje maćerje a mojeho nana. Tehdyša chudoba ludźi je přitomnych hłuboko hnuła. Smy wjesołi, zo móžemy wjacorym dźěćom a młodostnym z pomocnymi srědkami wopyt šule zmóžnić. Wosebje wažne pak je, zo móža wone po wuchodźenju šule po wosom abo dwanaće lětach zahajić wukubłanje abo studij a tak pozdźišo pomhać swój ródny kraj dale wuwić.


text:
Ubuntu
Ubuntu jo dermotna distribucija Linuxa, kenž bazěrujo na distribuciji Debian a wužywa swójski grafiski pówjerch Unity. Wuwija se wót firmy Canonical pódpołdnjoafrikańskego pśedewześarja Marka Shuttlewortha. Mě distribucije jo słowo w afrikańskej rěcy zulu, źož wóznamjenijo "cłowjecnosć za drugich".
Prědne wudaśe systema jo było w oktoberje 2004. Pódla plana, nowa finalna wersija Ubuntu wuchada kužde połlěto. Numer wersije wobstoj z lěta a mjaseca wudaśa, na pśikład Ubuntu 13.10 jo wujšło w oktoberje 2013. Wersije Ubuntu maju teke kodowe mjenja, kótarež wobstoje z dweju słowowu, kótarejž zachopijotej se z tym samskim pismikom a pomjenjuju zwěrjeta: 13.10 jo "Saucy Salamander", to jo na engelski "njeplecny salamander".
Ubuntu słuša k nejpopularnjejšym distribucijam Linuxa za PC. Pó pódaśach wó woglědach na bokach załožby Wikimedia Foundation z oktobera 2013, mjazy distribucijami Linuxa, kenž jo se dało wopóznaś, Ubuntu jo był na prědnem městnje.[1]
Aby rozšyrjował Ubuntu, Canonical jo póbitował dermo CD z rozesłanim na ceły swět; w ten cas pó takej samej wašni jo se dało CD Kubuntu skazaś. Akcija jo se w aprylu 2011 zakóńcyła; něnto w wobchoźe na websedle Ubuntu dej se płaśiś za CD (sam system jo dermotny).
Wobraze .iso Ubuntu daju se wupaliś na CD abo DVD. Su to teke live-CD, to groni, wužywaŕ móžo zastartowaś Ubuntu z CD, bźez instalacije. Instalaciju systema dajo se zachopiś mjazy drugim z CD abo USB.
Warianty[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Ubuntu za serwery jo Ubuntu Server, źož instalacija w normalnem modusu wótměwa se bźez grafiskego pówjercha. Canonical zaběra se teke ze systemom Ubuntu Phone, kenž jo planowany za mobilne telefony. Testowa wersija jo wujšła 17 oktobera zrazom z Ubuntu 13.10.
Mimo Ubuntu Canonical wuwijaju se distribucije, kenž źěle se software a systemowe źěłowe rědy z Ubuntu, ale wužywaju druge grafiske pówjerchy abo specifisku software. Su to mjazy drugim Kubuntu (KDE), Xubuntu (Xfce), Lubuntu (LXDE), Edubuntu (za šule).


text:
Inżynieria materiałowa
Reprezentanci: Henryk Adrian, Krzysztof Leon Bahranowski, Bogusław Józef Baś, Jerzy Włodzimierz Białoskórski, Wiesław Leon Białowąs, Marek Ryszard Blicharski, Krystyna Błaszczak, Marta Teresa Błażewicz, Stanisław Błażewicz, Bogusław Wojciech Bożek, Tomasz Brylewski, Mirosław M. Bućko, Lidia Burzyńska, Jan Chłopek, Andrzej Chojecki, Katarzyna Cholewa-Kowalska, Andrzej Władysław Ciaś, Franciszek Ciura, Aleksandra Czyrska-Filemonowicz, Stanisława Anna Dalczyńska-Jonas, Marek Janusz Danielewski, Stanisław Marian Dobosz, Dominik Jacek Dorosz, Ryszard Jerzy Gajerski, Tadeusz Mieczysław Gibas, Aleksander Gil, Mirosław Tadeusz Głowacki, Jan Głownia, Stanisław Gorczyca, Elżbieta Greiner-Wrona, Zbigniew Władysław Grzesik, Krzysztof Jakub Haberko, Maria Haberko, Paul Hagenmuller, Mariusz Andrzej Holtzer, Jurgen Michael Honig, Piotr Paweł Izak, Jerzy Franciszek Janik, Jan Stanisław Janowski, Jerzy Jedliński, Leopold Jeziorski, Antoni Karamara, Jan Maria Karp, Dariusz Bolesław Kata, Sławomir Zbigniew Kąc, Zbigniew Bronisław Kędzierski, Tadeusz Knych, Andrzej Koleżyński, Andrzej Narcyz Kołodziej, Stanisław Komornicki, Janusz Stefan Konstanty, Agnieszka Maria Kopia, Andrzej Stanisław Korbel, Adam Franciszek Kosowski, Janusz Ryszard Krawczyk, Jerzy Kazimierz Krawiarz, Zygmunt Jan Kulig, Jan Piotr Kusiński, Andrzej Kwatera, Jadwiga Ewa Laska, Edward Bolesław Leja, Janusz Lesiecki, Jerzy Lis, Władysław Longa, Stanisław Łabuś, Andrzej Adam Łatkowski, Leszek Magalas, Maria Ludwika Maj, Janusz Majta, Zbigniew Malinowski, Barbara Maria Małecka, Grzegorz Piotr Michta, Janina Molenda, Włodzimierz Mozgawa, Stanisław Zygmunt Mrowec, Franciszek Michał Nadachowski, Olga Nielubowicz, Jerzy Stanisław Pacyna, Roman Kazimierz Pampuch, Jan Partyka, Bogdan Pawłowski, Jean Philibert, Jan Władysław Piekarczyk, Maciej Pietrzyk, Aleksandra Podgórecka, Janusz Prażuch, Kazimierz Przybylski, Karol Stanisław Przybyłowicz, Waldemar Pyda, Maria Wiesława Richert, Grzegorz Róg, Jerzy Ryś, Dan Shechtman, Jan Sidor, Stanisław Jan Skrzypek, Ewa Magdalena Stobierska, Ludosław Włodzimierz Stobierski, Anna Stoch, Stefan Szczepanik, Janusz Stanisław Szmyd, Anna Krystyna Ślósarczyk, Edmund Tasak, Katarzyna Tkacz-Śmiech, Stanisław Turczyn, Edward Paweł Walasek, Józef Widaj, Kurt Emil Wiencek, Krzysztof Tadeusz Wierzbanowski, Krystyna Wodnicka, Andrzej Wojtysiak, Józef Zasadziński


text:
Sudety
Sudety (němsce Sudeten, pólsce Sudety) su dołhi horinski rjećaz mjez Čechami w juhu a Šleskej w sewjeru, kotryž zwjazuje Rudne horiny na zapadźe z Karpatami na wuchodźe. Wone su dźěl Čěskich namjeznych horin, kiž wobdawaja Čechi na třoch bokach. Přez horinski hrjebjeń běži čěsko-pólska mjeza. Sudety wobsteja z wjacorych masiwow, z kotrychž su Kyrkonoše a Worjołske horiny najmarkantniše. Najwyši wjeršk Sudetow je Sněžka (1603 metrow) w Kyrkonošach.
Cyłkowny rjećaz je něhdźe 310 kilometrow dołhi a mjez 30 a 50 km šěroki.
Na spadki bohate Sudety su dźěl hłowneho wódneho rozwoda w Europje mjez Sewjernym a Baltiskim morjom. Najwažnišej ze Sudetow pochadźacej rěce stej Łobjo a Wódra. Juhowuchodny dźěl Sudetow wotwódnja přez Morawu a Dunaj do Čorneho morja.
RozrjadowanjeWobdźěłać
Sudety wobsteja z třoch wotrězkow:
- Zapadne Sudety su najzapadniši dźěl horinskeho rjećaza a nadeńdu so we Łužicy, Čěskej a Pólskej. Najwyša hora je Sněžka (1603 m). Na samym zapadźe Sudetow leža Zapadołužiska pahórčina, Łužiske hory (Hornjołužiska pahórčina) a Łužiske horiny ze Žitawskimi horinami. Mjez Łužiskimi horinami a Kyrkonošemi leža Jizerske horiny.
- Srjedźne Sudety su dźěl rjećaza wokoło města Wałbrzych w Delnjej Šleskej. Tam namakaja so wuznamne łožišća kamjentneho wuhla. Najwyša hora je Velká Deštná (1115 m) w čěskich Worjołskich horinach. K Srjedźnym Sudetam słušeja tež Sowjace horiny.
- Wuchodne Sudety (čěsce Jeseníky) su dźělne horiny w Šleskej a Morawsko-Šleskej. Jich najwyši wjeršk je Praděd (němsce Altvater) w horinach Hrubý Jeseník z 1492 metrami.


text:
Ôpole
Ôpole (łac. Oppelia, Oppolia, Opulia, pol. Opole, miym. Oppeln, śl-miym. Uppeln) to je stolica Gōrnego Ślōnska, miasto na prawach krysu we połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz ôpolskigo wojewōdztwa i ôpolskigo krysu, cyntrum i nojsrogsze miasto tm. Ôpolskigo Ślōnska. Dziesiōnte co do wielości populacyje miasto we Gōrnym Ślōnsku a dwudzieste siōdme w Polsce (128 012 miyszkańcōw w czyrwniu 2020 roku[1]). Pod zglyndym wiyrchnie ôdpednio trzicie i piytnŏste (149 km²).
Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na Ślōnskij Nizinie, we Wrocławskij Pradolinie i Ôpolskij Rōwni, nad rzykōm Ôdrōm, w delce kol. 40 km ôd polsko-czeskij granicy.
Je to jedno ze nojstarszych miast we terŏźnyj Polsce, lokowane na prawie magdeburskim przed 1217 ôd Kazimiyrza I. ôpolskigo, praynkla ôd Bolka III. Krziwoustego. W czasach strzedniowieku i renesansu Ôpole bōło cyntrum handlu dziynki ônego położyniu na pŏru handlowych sztrekach. Miasto bōło stolicōm ôpolsko-raciborskigo ksiynstwa. Gibkŏ rozbudowa miasta bōła tyż sprawiōnŏ nastōniym rejyncyje Ôpole we 1816. Piyrszŏ bana łōnczōncŏ Ôpole z Brzygym i Wrŏcłōwiym ôstała ôdewrzōnŏ we 1845, a piyrsze produkcyjne werki powstoły we 1859 roku, co fest prziczyniyło sie do znaczyniŏ regiōnalnego miasta. We ôkresie PRL prziszoł nŏrywny rozrost Ôpola. W tym czasie ludność wzrosła bez trzikrotnie. Ôd 28 czyrwnia 1950 miasto je stolicōm ôpolskigo wojewōdztwa[2] i ônego ôstrzodkym ekōnōmicznym, naukowym, kulturalnym i administracyjnym. Ôd 1999 siydziba władz ziymskigo ôpolskigo krysu. Ôpole społym ze ôpolskim krysym i krapkowskim krysym tworzi aglomeracyjõ ôpolskõ, kaj miyszkŏ 315 tysiyncy ôsōb[3][1].
Erbowizna miasta ôbyjmuje hned wszyjske kultury Postrzodkowyj Ojropy, w tym lata reskyrowaniŏ ôd Polski, Czech, Prus i Miymiec. We ôkolicy Ôpola durch miyszkŏ moc Ślōnzŏkōw i Miymcōw; nale w samym mieście Ślōnzŏki stanowiōm ino 4% populacyje (na 2011 rok)[4].
Ôpole je ofyn mianowane „Polskōm Wynecyjōm”[5] skuli malowniczego Starego Miasta a tyż pŏru kanałōw i mostōw, co łōnczōm tajle miasta.
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpole leży we pōłnocno-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, cyntralnyj tajli ôpolskigo wojywōdztwa a je ôbtoczōne ôpolskim krysym[6][7]. Miasto mŏ wiyrchniã 149 km². Przed prziłōnczyniym do ônego pobliskich dziedzin we 2017 roku bōło to 97 km²[8][9]. Gminy sōmsiednie dlŏ Ôpola to Chrzōnstowice, Dōmbrowa, Dobrzyń Wielgi, Kōmprachcice, Łubniany, Prōszkōw, Tarnōw Ôpolski i Turawa[10]. Fizycznie i geograficznie wiynkszość miasta przinŏleży do Wrocławskij Pradoliny, ônego zachodni kraniec do Niymodlińskij Rōwnie, a weschodni kraniec do Rōwnie Ôpolskij. Wysokość ziymie we Ôpolu je ôd 147 do 178 m n.p.m[7]. Miasto je położōne na ôbōch krajach rzyki Ôdry[11]. Lasy zajmujōm kole 10,3% wiyrchnie Ôpola[7]. We Ôpolu a ôkolicy gŏdŏ sie we ôpolskim dialekcie ślōnskij gŏdki.
Natura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Ôdrze we ôkolicach Ôpola je pŏrã wysp, z kerych nojwŏżniyjszymi sōm Pasieka i Bolko[12]. Na przestrzyństwie miasta wystympuje szejś lokalnie chrōniōnych zort grzibōw a 23 lokalnie chrōniōne zorty roślin[7][13]. Spostrzōd wodnych behaltrōw, na terynie Ôpola do nojsrogszych przinŏleżōm behaltry poeksploatacyjne: Bolko i Kamionka, bydōnce na Nowyj Wsi Krōlewskij, Kamionka Piast we ôkolicy hulic Armije Krajowyj i Tadeusza Rejtana, a tyż Silesia przi hulicy Luboszyckij. Niywielge wodne behaltry wystympujōm tyż na Wyspie Bolko, na weschōd ôd Groszowic i na terynie Zakrzowa. Na wyspie Pasieka je za to Stawek Barlickiego[14].
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Strzedniŏ rocznŏ tymperatura we Ôpolu we ôkresie ôbserwacyje 1980–2010, mierziōnŏ na szteli ôbserwacyje pogody Ôpole, wyniosła strzednio kole 9,1°C, co bōło nojwyższõ strzedniõ w cołkij Polsce w tym ôkresie ôbserwacyje[15]. Strzednie roczne ôpady dlŏ Ôpola wynosiyły kole 600 milimetrōw. Strzedniŏ tymperatura we lipniu (nojcieplyjszym miesiōncu) wynosiyła 17°C a -0,9°C we styczniu (nojzimyńszym miesiōncu). Nojwilgotniyjszym miesiōńcem bōł lipiyń (91 mm), a nojmynij deszczowym luty (28 mm). Strzedniŏ dugość sezōnu wegetacyje wynosiyła 235 dni. Zima termicznŏ (strzedniŏ tymperatura pod 0°C) we Ôpolu zaczynŏ sie strzednio 16 grudnia a kōńczy 8 lutego. Lato termalne (strzedniŏ tymperatura powyżyj 10°C) poczynŏ sie 20 kwietnia a kōńczy 12 paździyrnika[16]. We ôkresie ôbserwacyje 1996–2017 we Ôpolu bōło strzednio kole 71 dni śniega. We ôkresie ôbserwacyje 1961–1980 strzedni zgłōmb śniyżnego dekla wynosiyła 21 cyntymetrōw, a nojsrogszy zmierzōny zgłōmb śniega we historyji miasta to 53 cyntymetry we 1963 roku[7].
Tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôd 2019 roku Ôpole je potajlowane na 13 dzielnic (w nŏwiasach tajlōng na przestrzyństwa podle tajlōngu dzielnic 2017–2019)[18][19]:
- Dzielnica I (Borki, Brzezie, Czarnowąsy, Świerkle)
- Dzielnica II (Krzanowice, Wróblin, Zakrzów)
- Dzielnica III (Chabry)
- Dzielnica IV (Armii Krajowej)
- Dzielnica V (Gosławice, Malinka)
- Dzielnica VI (Grudzice, Kolonia Gosławicka, Malina)
- Dzielnica VII (Groszowice, Grotowice, Nowa Wieś Królewska)
- Dzielnica VIII (Śródmieście)
- Dzielnica IX (Stare Miasto)
- Dzielnica X (Nadodrze)
- Dzielnica XI (Zaodrze)
- Dzielnica XII (Bierkowice, Półwieś, Sławice, Wrzoski)
- Dzielnica XIII (Chmielowice, Szczepanowice-Wójtowa Wieś, Winów, Żerkowice)
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrsze szlaki ludzi na terynie dzisiyjszego miasta sōm z niyskoryj epoki kamynia. W dŏwnych czasach, na żyznych krajach rzyki Ôdry, zmiynnie utożsamiały sie etniczne skupiny Lugii a Silingi (Wandale). Szła sam bernsztajnowŏ sztreka. We 6. stoleciu naszyj ery na te teryny przibyli Słowiany. Na Ôstrōwku (pōłnocny kraniec wyspy Pasieka) powstoł grōd ôbrōnny Ôpolanōw, co byli jednym ze sztyrech słowiańskich plymiōn ślōnskich, ô kerych we 845 roku pisoł Bajerski Geograf. Słowo „ôpole” (pol. „opole”, łac. „vicinia”) ôdnosiyło sie do zorty starosłowiańskij terytorialnyj spōlnoty: przōdzij samoregyrowań skłŏdajōncych sie co nojwyżyj z pŏru zidlōngōw, a niyskorzij jednotek administracyjnych niższych ôd kasztelaniji.
We 1172 roku ôd Ksiynstwa Ślōnska ôstoł ôddzielōny ukłŏd ôpolski, co dało zaczōntek dlŏ procesu tajlowaniŏ Ślōnska na małe, samodzielne ksiynstwa. Piyrszym mōnarchōm na Ôpolu bōł Jarosław ôpolski. Za panowaniŏ princa Bolka II we 1327 roku Ôpole stało sie lennym dlŏ krōly czeskich a bullōm dlŏ Karola IV. 7 kwietnia 1348 Ôpole ôstało włōnczōne do Korōny Czeskigo Krōlestwa. Do 1532 roku reskyrowała w nim ôpolskŏ tajla rodu Piastōw. Jeji ôstatni przedstŏwiciel, Jōn II Dobry, wydolōł zaś połōnczyć sroge teryny, kere ôpadły ôd ksiynstwa we 13. i 14. stoleciu, to je Bytōm, Glywice, Koźle, Racibōrz a Toszek (już we 1460 roku wrōciyły Niymodlin a Wielge Strzelce). i zjednoczōł srogõ tajlã ziymie, dlŏ kerych ôd we 15. stoleciu przijōnło sie ôkryślynie „Gōrny Ślōnsk” (Silesia Superior). Jōn umrził bez bajtli, a ksiynstwo, zwane terŏźnie ôpolsko-raciborskim, stało sie włŏsnościōm czeskich krōly ze dynastyji Habsburgōw. Ôni jy czynsto dŏwali za lenno, bp. we 1623 roku dlŏ madziarskigo krōla Gábora Bethlena, a we latach 1645–1665 dlŏ szwedzko-polskij dynastyji Wazōw. Zōmek we Ôpolu bōł położōny na placu pierwotnego słowiańskigo grodziska na Ôstrōwku.
Na prawym kraju Młynōwki, kerŏ aże do wielgigo potopu we 1600 roku bōło bazowym korytym Ôdry[20], princ Kazimiyrz I lokowōł miasto na prawie flamandzkim (kol. roku 1211–1217)[21][22], kerym ôsadniki ze Świyntego Cysŏrstwa Rzimskigo zamiyszkowali teryny w rōmach miymieckij kolōnizacyje weschodnij. We dniu 6 czyrwnia 1327 roku lokacyjŏ miasta ôstała prziwrōcōnŏ na prawie strzednik, a we 1410 roku (spōminka ô 1352 roku)[23] podle prawa magdeburskigo[21][24]. Ôd 1230 roku istniōł ôpolski archidiakōnat, jedyn z sztyrech we wrocławskij dyjecezyji[25]. Nojniyskorzij we 1239 roku biskup Tōmasz I uzdoł kolegiackõ kapitułã Świyntego Krziża – zbudowany dlŏ nij we 1295 roku gotycki kościōł je terŏźnie ôpolskim tumym[24]. We 1563 roku ôstała wysiedlŏnŏ ludność żydowskŏ, a zaczła wrŏcać sam dopiyro w drugij pōłowie XVIII stoleciŏ[26]. W latach 1615 i 1739 Ôpole zniszczyły wielge ôgnie[23].
Po I ślōnskij wojaczce we 1742 roku prziszło potajlowanie Ślōnska a Ôpole dostało sie w rynce Prus. Utworzōny ôstoł ôpolski krys (Landkreis Oppeln), a we czasie reformã administracyjnyj ze 1815 roku, we ôbrymbie pruskij prowincyje Ślōnsk ôstały utworzōne trzi rejōny regyrōnkowe (tm. rejyncyje), w tym rejōn ôpolski (Regierungsbezirk Oppeln), co ôbyjmowoł cołkõ weschodniõ tajlã Ślōnska. Umocniyło to pozycyjõ Ôpola na „stolice Gōrnego Ślōnska”, kery ludzie zaczli utożsamiać z terytorium rejencyje. Bōła to tajla kōntrole dŏwkowyj we Prudniku[27].
Po napoczyńciu niszczyniŏ murōw miasta we 1822 roku Ôpole zaczło sie rozwijać na połednie i weschōd. We 1843 roku dostoło połōnczynie banowe ze Wrocławym, dwa lata niyskorzij ze gōrnoślōnskõ aglomeracyjōm wōnglowōm, a hned potym ze Boguminym. Produkcyjŏ cymyntu stała sie nojwŏżniyjszõ branżōm - piyrszŏ cymyntownia Portland Zementwerke ôstała założōnŏ we 1857 roku bez Friedricha Wilhelma Grundmanna, a bōła to trzeciŏ tyj zorty fyrma we Ojropie a piōntŏ na świecie[28]. We 1891 roku ôficjalnõ tajlōm miasta stała sie wyspa Pasieka, kaj bōła już dzielnica miyszkalnŏ Wilhelmsthal. Ôd 1899 roku Ôpole tworziło samodzielny krys miastowy. We tym samym roku prziłōnczōnŏ ôstała do niego wieś Sakrau (Zakrzōw), kaj we 1913 roku ôstał ôddany do użytku moderny port na Ôdrze, co zastōmpiyło port na Młynōwce ze 1886 roku[23]. We 1910 roku Ôpole miało 33 907 miyszkańcōw, z czego 80,0% gŏdało po miymiecku, a 15,8% po polsku abo ślōnsku. Przewŏżali katoliki (76,5%), zawiyrzynie protestancke wyznŏwało 21,8%, 528 Żydy stanowiyli 1,6% ludności. Do wojskowego garnizōnu przinŏleżało 1788 ôsōb, to znaczy 5,3%[29][30].
Po I światowyj wojaczce Ôpole stało sie stolicōm ôsobnyj prowincyje Gōrny Ślōnsk, kerŏ zaś ôstała we 1938 roku połōnczōnŏ ze Prowincyjōm Dolny Ślōnsk w jednã. Ôstała zaś utworzōnŏ dwa lata niyskorzij, ale już ze siydzibōm w Katowicach. We 1921 we absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku 94,7% welmanōw ôpedziało sie za ôstaniym w Miymcach[31]. Srogõ ingeryncyjōm we wyglōnd historycznego cyntrum było zburzenie w latach 1928–1930 zōmku ksiōnżyncego na wyspie Pasieka. Na ônego placu powstoła siydziba administracyje prowincyje (terŏźnie amt wojewody). We 1935 roku ôstała napoczyntŏ budowa kanału melioracyjnego, trzecigo sztucznego koryta Ôdry, kere stopniowo utworziło nowõ wyspã, na keryj znŏdło sie historyczne przedmieście Nadôdrze (miym. Odervorstadt). We 1936 roku do Ôpola ôstały prziłōnczōne wsie Pōłwieś (Halbendorf) a Szczepōnowice (Szczepanowitz).
We paździyrniku 1944 roku Ôpole bōło ôgłoszōne festōngym i miało stŏć sie jednym ze festōngōw miymieckij ôbrōny wzduż Ôdry. Antlich do bataliji pod Ôpolym niy doszło. Wojska miymiecke, kere niy dostały ôbiecanych jŏdeł, wycŏfały sie na lewy kraj Ôdry przed Armijōm Czyrwōnōm, a kōmandyr ôbrōny Friedrich-Albrecht Graf von Pfeil popołniōł samobōjstwo[32]. Dzielnice na prawym kraju ôstały zajynte we nocy na 24 stycznia 1945 roku, potym frōnt sie zastawiōł, a Armijŏ Czyrwōnŏ przeszła bez rzykã miyndzy 15 a 19 marca[33][23]. We wyniku bojōw a amerykōńskich bōmbardyrowań we grudniu 1944 roku, ale tyż rabowaniŏ miasta bez sowieckich wojŏkōw we piyrszych tydniach po wojaczce, zniszczyniu uległo 25% budōnkōw[34]. W czasie ôdbudowã zniszczałego historycznego cyntrum w latach 50. zastosowane ôstały ideologiczne prawidła - nowe dōmy naôbkoło rynku naschwŏl bōły stylizowane na barokowõ formã „sprzed panowaniŏ pruskigo”[35].
24 marca 1945 roku do Ôpola przibyli piyrsi przedstŏwiciele polskij administracyje[36]. Na szkryfōnkach granicznych po II światowyj wojaczce na kōnferyncyjach we Jałcie i Poczdamie Ôpole ôstało prziłōnczōne do Polski. Przikludzyni sam ôstali Polŏki ze Krysōw Weschodnich. Miymce i Ślōnzŏki mogli sam po przejściu tm. weryfikacyje nŏrodnyj i słożyniu przisiyngi wierności polskimu nŏrodowi i państwu[37]. We ôkolicznych wsiach przinŏleżōncych do ôpolskigo wojewōdztwa myńszość miymieckŏ je herskŏ, a moc tych gmin je ôficjalnie dwugŏdkowych. Ôpole, cyntrum regiōnu miynszanego etnicznie, je wŏżnym ôstrzodkym dlŏ działalności kulturalnyj i politycznyj myńszości miymieckij w Polsce, a tyż miymieckogŏdkowych mydiōw (Schlesisches Wochenblatt, Schlesien Aktuell). Konsulat Republiki Federalny Miymiec dzioło w mieście ôd 1992 roku. 0,7% ludności zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyji, a we 2011 roku – 3,7%[38][39].
Ôd 1950 roku Ôpole je siydzibōm ôpolskigo wojewōdztwa, terŏźnie nojmyńszego polskigo wojewōdztwa[40]. Miasto stopniowo wchłōniało sōmsiednie wsie: we 1955 roku Nowŏ Wieś Krōlewskŏ, we 1961 Kolōnijŏ Gosławickŏ, we 1965 Groszowice, we 1974 Gosławice, we 1975 Bierkowice, Grotowice, Grudzice, Malina, Wōjtowŏ Wieś i Wrōblin. Decyzyjŏ ô prziłōnczyniu dziewiyńciu wsi we 2016 roku przeciw woli miyjscowyj ludności wywołała sroge kōntrowersyje i moc protestōw. Ôwdy ôstały prziłōnczōne wsie: Borki, Czŏrnowōnsy, Chmylowice, Krzanowice, Sławice, Świyrkle, Winōw, Wrzoski, Żerkowice; a tyż tajle gmin Brzezie, Mały Dobrzyń i Karczōw[41][42]. Jednym z bazowych cwekōw było dostanie dlŏ miasta kōmpleksu elektrykownie Ôpole wybudowanego w latach 1993–1997 pōmiyndzy wsiami Borki, Brzezie, Mały Dobrzyń a Czŏrnowōnsy, jak tyż ôbtŏczajōncyj jōm cōuny[43]. Nojsrogsze miyszkalne ôsiedla powstoły w latach 70. i 80. na pōłnocnym weschodzie (ôsiedle Armije Krajowyj, ôsiedle Chabry, ôsiedle Malinka) i we zachodnij tajli miasta na tm. ôsiedlu Zaôdrze.
Ôpole słynie ze Krajowego Festiwalu Polskij Śpiywki (Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej), co je jednym ze nojpopularniyjszych festiwalōw muzycznych w Polsce, kery ôd 1963 roku ôdbywŏ sie corocznie we Amfityjatrze Tysiōncleciŏ na wyspie Pasieka. Miasto zyskało miano „stolica polskij śpiywki”[44]. W 2007 roku kole amfityjatru powstoło Muzeum Polskij Śpiywki. Uniwerzytet Ôpolski ôstoł założōny w 1994 roku. Dwa lata niyskorzij na bazie Wyższyj Szkoły Inżyniyrskij powstoła Politechnika Ôpolskŏ. Dzielnice miasta na lewym kraju pōniosły sroge straty w czasie wielgigo potopu w lipniu 1997 roku (tm. potop tysiōncleciŏ)[45] (potop pokrōł wodōm 70% miasta)[46].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Dwudzieste siōdme pod wzglyndym populacyje miasto we Polsce – ôficjalnie 128 208 miyszkańcōw, piytnŏste pod wzglyndym wiyrchnie – 148,99 km²[47].
Na kōniec 2019 roku we Ôpolu miyszkało 128 035 ôsōb[48]. We wykazie ze 2011 roku postrzōd ludności miasta ôkrōm Polŏkōw znŏdła sie myńszość miymieckŏ (1,9%), rōmskŏ (0,2%) a ukrajińskŏ (0,1%)[49]. Numer ludności ślatuje systymatycznie ôd zaczōntku 21. stoleciŏ, z wyjōntkym 2017 roku, kedy we wyniku prziłōnczyniŏ pobliskich wsi wielość miyszkańcōw dźwigła sie ô blisko 10 tysiyncy ôsōb[50]. Przewiduje sie, iże do 2050 roku populacyjŏ miasta śleci do 90 600 miyszkańcōw[51].
Na kōniec 2019 roku 52,9% ludności miasta stanowiyły baby, a 47,9% chopy. Ôsoby, co miały mynij aniżeli 18 lŏt, to 16,2% populacyje, ôsoby we produkcyjnym wieku 58,5%, a ôsoby we pynzyjowym wieku 25,4%. Strzedniŏ wieku ludności wynosiyła 44,1 lŏt[51]. We 2019 roku skŏźnik narodzyń, tak jak i śmiertelność w mieście wynosiyły kole 10,33 ôsōb na 1000 miyszkańcōw[52]. Nojczyńściyjszymi prziczynami zgōnōw we 2018 roku bōły doległości układu krōnżyniŏ (prziczyna 35,4% zgōnōw), nowotwory (31,4%) jak tyż doległości układu dychowego (6,2%)[51].
Historycznŏ populacyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Wykŏz wielości miyszkańcōw Ôpola we danych latach
Zabytki a turystyczne atrakcyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Do nojwŏżniyjszych zabytkōw i turystycznych atrakcyji we Ôpolu zaliczajōm sie:
- Stare Miasto – historyczne cyntrum miasta z prostokōntnym necym ulic na prawym kraju Młynōwki; tajla kamynic na Rynku a w bocznych hulicach bōła zniszczało we 1945 roku, a potym jōm barokowo ôdbudowanŏ;
- Rathaus – siydziba władz miasta z wieżōm, co mŏ 65 metry, a je zbudowanŏ na bazie Palazzo Vecchio we italskim Firenze. Zaprojektowany we 1863 roku; terŏźny wyglōnd ôstatek budōnku przibroł w czasie ôdbudowy po katastrofie budowlanyj we 1934 roku;
- Tum Podwyższyniŏ Świyntego Krziża – kościōł spōmniany piyrszy rŏz we 1223 roku, a skōńczōny we 1295 roku we niyskororōmańskim sznicie, niyskorzij sporo przebudowywany i regotyzowany aże do terŏźnego kształtu. Ôd 1972 roku je tumym ôpolskij dyjecezyje. Sam je grōb princa Jōna II Dobrego († 1532); w połedniowym ôłtŏrzu bocznym je ôbrŏz Matki Boskij z kōńca 15. stoleciŏ, kery przōdzij bōł w Piekarach. Do nojrzŏdszych zabytkōw nŏleży niyskorogotycki tryptyk ze 1519 roku, co je w kapli princa Jōna II i baptysteriōm ze 13. stoleciŏ;
- Kościōł Świyntyj Trōjcy – kościōł franciszkanōw, tajla klŏsztōru założōnego we 13 stoleciu, w przeszłości wykōnowoł tyż funkcyjõ kościoła dlŏ zōmku; skuli czynstych przebudowań stanowi architektōniczne połōnczynie elymyntōw gotyckich, barokowych a eklektycznych.
- resztōwki miastowych murōw - nojdugszy tajlik społym z Basztōm Artyleryjskōm bōł zrekōnstruowany kole tuma we 2008 roku;
- Muzeum Ôpolskigo Ślōnska (Muzeum Śląska Opolskiego) we barokowym budōnku dŏwnego internatu jezuitōw i sōmsiednij kamynicy ze 1818 roku;
- Wyspa Pasieka
- Wojewōdzki Amt - siydziba władz wojewōdztwa. Budōnek ô fasadzie dugości 112 m, wybudowany na placu zburzōnego zōmku ksiōnżyncego we 1934 roku;
- Wieża Piastowskŏ - kolitŏ a majōncŏ 42 m wysokości (bez dachu 35 m) gotyckŏ wieża ze 14. stoleciŏ ôcalōnŏ w czasie rozbiōrki zōmku ksiōnżyncego w latach 1928–1931 w wyniku protestōw ôbywatelskich; terŏźnie połni funkcyjõ widokowyj wieży. Jedyn z nojstarszych ôbiektōw tyj zorty na Ślōnsku i w Polsce;
- Amfityjater Tysiōncleciŏ - amfityjater, w kerym to ôd 1963 roku ôdbywŏ sie Krajowy Festiwal Polskij Śpiywki; miano nawiōnzuje do „tysiōncleciŏ państwa polskigo”, kere bōło ôbchodzōne w latach 60., kej powstoł; ôd 2007 roku w skłŏd kōmpleksu wchodzi tyż Muzeum Polskij Śpiywki;
- Plac Ignacego Daszyńskigo - plac z budōnkami miyszkalnymi i użyteczności publicznyj (szkolŏrskimi, gyrichtowymi) wybudowanymi w latach 1900-1920 i neobarokowōm fōntannōm Ceres ze 1907 roku na postrzodku;
- Kościōł świyntego Pejtera i Paula – mōnōmentalny neorōmański budōnek ze 1925 roku na weschodnim kraju cyntrum przi hul. Karola Miarki;
- Cyntralny Banhōw – banhōw, co skłŏdŏ sie z ôsobnego wchodu i bazowego budōnku położōnego na wyspie pōmiyndzy bansztajgami u zbiygu torōw z richtōngu weschodnigo i połedniowego; ôba powstoły we 1899 roku we sznicie tm. neorynesansu pōłnocnego;
- Wyspa Bolko – bōna powstoła po zasypaniu Kanału Wińskigo w latach 70.; je sam srogi park założōny we 1910 roku jak tyż zoologicznŏ zygroda;
- Muzeum Wsi Ôpolskij (Muzeum Wsi Opolskiej) – skansyn architektury drzywniannyj w dzielnicy Bierkowice; skłŏdŏ sie z 49 budōnkōw.
Ekōnōmijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We Ôpolu we roku 2017 w regeście REGON zaregistrowanych było 21 966 podmiotōw nŏrodnyj ekōnōmije, z czego 13 798 stanowiyły ôsoby fizyczne kludzōnce działalność ekōnōmicznõ. W tymże roku zaregistrowano było 1319 nowych podmiotōw, a 1291 podmiotōw ôstało ôdregistrowanych. Na przestrzyństwach lŏt 2009–2017 nojwiyncyj (1 601) podmiotōw zaregistrowano było we roku 2010, a nojmynij (1 267) we roku 2012. We tym samym ôkresie nojwiyncyj (1 561) podmiotōw wykreślono z regestu REGON we 2009 roku, nojmynij (929) podmiotōw ôdregistrowano było za to we 2010 roku. Podle danych z regestu REGON postrzōd podmiotōw posiadajōncych natura prawnõ w Ôpolu nojwiyncyj (2 608) je stanowiōncych spōłki handlowe z ôgraniczōnõ uwŏżnościōm. Przi Analizowaniu regest pod winklym numerōw zatrudniōnych prŏcownikōw idzie stwiyrdzić, iże nojwiyncyj (21 050) je mikro-fyrm, zatrudniajōncych 0–9 prŏcownikōw. 0,8% (177) podmiotōw za zorta działalności deklarowało bauerstwo, leśnictwo, łowiectwo a rybactwo, za industryjŏ i baukōnszt swoja zorta działalności deklarowało 16,9% (3 716) podmiotōw, a 82,3% (18 073) podmiotōw w regeście zakwalifikowanŏ je za ôstała działalność. Postrzōd ôsōb fizycznych kludzōncych działalność ekōnōmicznõ w Ôpolu nojczyńścij deklarowanymi zortami przewŏżajōncyj działalności sōm Handel hurtowy i detaliczny; sprŏwōnek wozideł autowych, przi włōnczaniu motorcykle (22.7%) jak tyż Działalność profesjōnalnŏ, naukowŏ i technicznŏ (16%).
Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpole je jednym ze nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych a intelektualnych we Polsce, ô dugij tradycyji. We Ôpolu dzioła pŏrã muzeōw i galeryje. Nojstarszym z nich je Muzeum Ślōnska, kere ôstało założōne już we 1900. Terŏźnie powstŏwŏ sam Muzeum Polskij Śpiywki, kere grōmadzi zbiory zwiōnzane z polskõ muzykōm i Krajowym Festiwalym Polskij Śpiywki we Ôpolu.
Festiwal we Ôpolu poprzedzajōm trefiyniŏ przedfestiwalowe take jake Hip-Hop Opole eli Kawiarenki z Gwiazdami. Je tyn fajer fanowa miasta Ôpole i produkt z kery je kojarzōne miasto w Polsce. Ôpole ôstało ôkryślōne bez Jerzego Waldorffa we czasie I KFPP za Stolica Polskij Śpiywki co je mottym rozpoznawczym miasta.
Kamracke miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôsoby zwiōnzane z Ôpolem[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Max Glauer (nar. 1867 w Wrocławiu, um. 1935 w Ôpolu) – fotografista
- Miroslav Klose (nar. 1978 w Ôpolu) – fuzbalŏk
Panoramy miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Feler cytatu: Błąd w składni znacznika
; brak tekstu w przypisie o nazwie
populacja2020
- ↑ Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa.
- ↑ 7. System osadniczy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Opolskiego 2010 (Uchwała Nr XLVIII/505/2010 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 28 września 2010 r.).
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Ślązacy na Śląsku wszędzie są mniejszością, Nowa Trybuna Opolska, 31 lipca 2013 [dostymp 2021-03-14] (polski).
- ↑ Studia w Opolu. Polska Wenecja może zaoferować Wam nie tylko wspaniałe widoki, ale także cudowną atmosferę., Studiowac.pl - wyszukiwarka uczelni i katalog kierunków studiów, matura z polskiego, poradniki maturalne [dostymp 2021-05-11].
- ↑ Portal Jednostek Samorządu Terytorialnego Związek Powiatów Polskich, zpp.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe dla Miasta Opola, bip.um.opole.pl, 2005 [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ GUS - Bank Danych Lokalnych, bdl.stat.gov.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Dariusz Rajchel, SYTUACJA DEMOGRAFICZNA MIASTA OPOLA PRZED ZMIANĄ I PO ZMIANIE GRANIC ADMINISTRACYJNYCH, „Eunomia – Rozwój Zrównoważony – Sustainable Development” (1(94)), 2018, s. 177–192, ISSN 1897-2349 [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ Miasto Gmina Powiat Opole: urzędy, instytucje i statystyki - Informator REGIOsetu, www.regioset.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Opole w liczbach 2007, Śląska Biblioteka Cyfrowan [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Jonny Blair, The Best Things to See and Do in Opole, Poland, Culture Trip [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Opole 2.0, 9 stycznia 2014 [zarchiwizowane z adresy 2014-01-09] .
- ↑ Mapa Ôpola na maps.opolskie.pl, web.archive.org [dostymp 2021-06-21] [zarchiwizowane z adresy 2015-09-29] .
- ↑ Joanna Krużel, Agnieszka Ziernicka-Wojtaszek, Diversity of Air Temperature in Poland in the Years 1971-2010, 2016 (angelski).
- ↑ Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, www.infraeco.pl [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ climatebase.ru (ang.). [dostymp 2021-02-15].
- ↑ Patryk Śróda, Dzielnice Opola (Kadencja: 2019-2024), www.bip.um.opole.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Nowe dzielnice Opola, opole.pl [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ Nad Odrą – walory rozwoju społeczno-kulturowego Opola [w:] Andrzej Stawarz, Miasto po obu brzegach rzeki – różne oblicza kultury, Warszawa: Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Muzeum Niepodległości w Warszawie, 2007, s. 322, ISBN 978-83-87516-69-7.
- ↑ 21,0 21,1 Oppeln/Opole, ome-lexikon.uni-oldenburg.de [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Historia miasta. Jak to z lokacją było, opole.wyborcza.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 Urszula Zajączkowska, Opole. Miasto z różnych perspektyw, Opole: Urząd Miasta Opola, 2017, s. 7–13, ISBN 978-83-87401-04-7.
- ↑ 24,0 24,1 Roman Sękowski, Opole: rozwój przestrzenny miasta do końca XVII wieku (szkice i wypisy źródłowe), 2013 [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ 6. Okres wielkich biskupów (1169-1301), www.archidiecezja.wroc.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/o/66-opole/99-historia-spolecznosci/137794-historia-spolecznosci
- ↑ Historia Powiatu Prudnickiego - Starostwo Powiatowe w Prudniku, web.archive.org, 16 listopada 2020 [dostymp 2021-06-21] [zarchiwizowane z adresy 2020-11-16] .
- ↑ Historia białego złota - jak Opole cementem stało, plus.nto.pl, 2 września 2017 [dostymp 2021-06-21] (polski).
- ↑ Prussia (Kingdom) Statistisches Landesamt, Gemeindelexikon für die regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln: Auf grund der ergebnisse der volkszählung vom. 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher quellen bearbeitet vom Königlich Preussischen Statistischen Landesamte, verlag des Königlichen Statistischen Landesamts, 1912 [dostymp 2021-06-21] (niymiecki).
- ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Oppeln, treemagic.org [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Landsmannschaft der Oberschlesier in Karlsruhe, web.archive.org, 4 października 2013 [dostymp 2021-06-22] [zarchiwizowane z adresy 2013-10-04] .
- ↑ Festung Oppeln padło po kilku godzinach. Jak to się stało?, opole.wyborcza.pl [dostymp 2021-06-22].
- ↑ Czerwony świt 1945 r. Walki sowiecko-niemieckie na Śląsku Opolskim* i ich ofiary [nasz temat], Niezależna Gazeta Obywatelska [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ Zniszczenia wojenne w zabudowie miast i wsi według stanu w dniu 1 V 1945 r., Główny Urząd Statystyczny Departament Statystyki Terenowej, 1967 [dostymp 2021-06-22].
- ↑ Maria Lubocka-Hoffmann, Powojenna odbudowa miast w Polsce a retrowersja Starego Miasta w Elblągu, „Ochrona Zabytków”, 2019, s. 35–71, ISSN 0029-8247.
- ↑ Opole w 1945 roku. Dziś rocznica przybycia przedstawicieli polskich władz do miasta, Opole Nasze Miasto, 24 marca 2018 [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ Paweł Kacprzak, Weryfikacja narodowościowa ludności rodzimej i rehabilitacja tzw. „volksdeutschów” w latach 1945-1949, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 2011, s. 149–164 .
- ↑ TAB. 4. DEKLARACJE NARODOWOŚCIOWE W GMINACH W 2002 ROKU, Główny Urząd Statystyczny, 2002 .
- ↑ Narodowość śląska w powiatach wg GUS, Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej [dostymp 2021-06-22].
- ↑ Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych., isap.sejm.gov.pl [dostymp 2021-06-21].
- ↑ Dagmara Kociuba, Zmiany granic administracyjnych miast w Polsce – efekty przestrzenne i społeczno-ekonomiczne, „Studia Miejskie”, 33, 2019, s. 99–113, DOI: 10.25167/sm.1253, ISSN 2543-5302 [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ Mieszkańcy okolicznych wsi nie chcą przyłączenia do Opola. Zapowiadają walkę "do końca", serwisy.gazetaprawna.pl, 15 siyrpnia 2016 [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ Zaborcy i złodzieje. Tak o władzach Opola mówią mieszkańcy wsi, które zostały przyłączone do miasta, gazetapl [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ "Opole Stolicą Polskiej Piosenki" od 1963 roku, PolskieRadio.pl [dostymp 2021-06-22].
- ↑ Powódź 1997. Jak wielka woda zalewała Opole [ARCHIWALNE WIDEO], gazetapl [dostymp 2021-06-22] (polski).
- ↑ Opole Travel and Tourist Guide – Poland Travel Guide, web.archive.org, 12 września 2018 [dostymp 2021-06-21] [zarchiwizowane z adresy 2018-09-12] .
- ↑ Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostymp 2021-01-23] (polski).
- ↑ Ludność w gminach bez miast na prawach powiatu i w miastach na prawach powiatu wg płci, bdl.stat.gov.pl [dostymp 2021-06-26].
- ↑ Mniejszości narodowe i etniczne oraz społeczność posługująca się językiem kaszubskim wg powiatów w 2011 r., Mniejszości Narodowe i Etniczne [dostymp 2021-06-26] (polski).
- ↑ Polish cities begin to fight for fleeing residents, Obserwator Finansowy: ekonomia, debata, Polska, świat, 3 siyrpnia 2016 [dostymp 2021-06-26] (angelski).
- ↑ 51,0 51,1 51,2 Opole (opolskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wypadki drogowe, bezrobocie, wynagrodzenie, zarobki, tabele, edukacja, demografia, Polska w liczbach [dostymp 2021-06-26] (polski).
- ↑ Ruch naturalny ludności (dane półroczne), bdl.stat.gov.pl [dostymp 2021-06-26].
Necowe ôdwołania[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Baborōw
- Bieruń
- Biołŏ
- Biylsko-Biołŏ
- Byczyna
- Bytōm
- Cieszyn
- Czechowice-Dziydzice
- Czyrwiōnka-Leszczyny
- Dobrodziyń
- Fyrlōnd
- Glywice
- Gogolin
- Gogōwek
- Gorzōw
- Gōrne Łaziska
- Grodkōw
- Gubczyce
- Guchołazy
- Imielin
- Jastrzymbie
- Kalyty
- Kandzierzin-Kojźly
- Katowice
- Ketrz
- Kluczborek
- Knurōw
- Kolōnowska
- Krapkowice
- Krōlewskŏ Huta
- Krzōnowice
- Lyśnica
- Lublyniec
- Lyndziny
- Miasteczko
- Mikołōw
- Myslowice
- Niymodlin
- Nysa
- Ôdmuchōw
- Ôleszno
- Ôpole
- Ôrzesze
- Ôzimek
- Paczkōw
- Piekary
- Prōszkōw
- Prudnik
- Pszczyna
- Pszōw
- Pyskowice
- Raciborskŏ Kuźnia
- Racibōrz
- Radlin
- Radziōnkōw
- Ruda
- Rybnik
- Rydułtowy
- Skoczōw
- Sośnicowice
- Strumiyń
- Siymianowice
- Świyntochlowice
- Tarnowske Gōry
- Toszek
- Tułowice
- Tychy
- Ujŏzd
- Ustrōń
- Wielge Strzelce
- Wisła
- Władzisłōw
- Wołczyn
- Woźniki
- Zawadzki
- Zŏbrze
- Ździyszowice
- Żŏry


text:
Chrósćicy (SN/MWj). Warjenske a zežiwjenske kursy, kotrež Křesćansko-socialny kubłanski skutk (CSB) w zežiwjenskej a zelowej zahrodźe w Pančicach-Kukowje kaž tež na Wojerowskej dźěćacej a młodźinskej farmje přewjeduje, su woblubowane zarjadowanja. Hdyž so zajutřišim prěnje lětuše w rjedźe „Klewernje a kreatiwnje warić“ we Wojerecach wotměje, wuhladaja wopytowarjo nowe mjezwočo. Wotnětka tam mjenujcy zežiwjenska wědomostnica Elžbjeta Hojerjowa skutkuje.
Po maturje na Serbskim gymnaziju je Chróšćanka w Halle zežiwjenske wědomosće studowała a na to chwilu w Drježdźanach bydliła. W tym času dźěłaše w Riesaskej nudlowej fabrice, hdźež je we warjenskim studiju k najwšelakorišim temam zarjadowanja přewjedła. Ale čehodla so runje ze zežiwjenskimi wědomosćemi zaběra? „Snano tohodla, dokelž je nan ratar a žiwidła produkuje a mać lěkarka. Zežiwjenske wědomosće su zajimawa kombinacija wobeju wobłukow“, Elžbjeta Hojerjowa rozłoži.


text:
Dodo Jaszczyńska
Dodo Jaszczyńska koncerty
Artyści podobni do Dodo Jaszczyńska
Minione koncerty Dodo Jaszczyńska
14. Festiwal Pamięci Andrzeja Zauchy „Serca bicie”
Kayah, Ewa Bem, Piotr Cugowski, Mietek Szcześniak, Paweł Wolsztyński, Dodo Jaszczyńska, Festiwal Pamięci Andrzeja Zauchy, Ewa Abart
09-05-2022
Bydgoszcz
Markowy Festiwal - Byłaś serca biciem" - Tribute to Andrzej Zaucha
Małgorzata Ostrowska, Marek Piekarczyk, Piotr Cugowski, MICHAŁ KACZMAREK, Kasia Moś, Paweł Wolsztyński, Dodo Jaszczyńska
07-08-2021
Świnoujście
Aktualności


text: W prózdninskim tydźenju po jutrach su w Biskopicach trening za koparski dorost přewjedli. W kooperaciji z Biskopičanskim KT 08 je tam koparska šula VFL Wolfsburg tak mjenowany jutrowny camp poskićiła. Koronapandemije dla njebě bohužel cyłodnjowski trening dowoleny, tak zo dyrbjachu ličbu wobdźělnikow a wobjim zwučowanskich hodźin redukować. Hólcy kaž holcy nazwučowachu a skrućichu w małych skupinach nowe a znate koparske techniki. Wšitcy mějachu při tym wulke wjeselo, byrnjež wjedro woprawdźe aprylske było. Foto: Johana Wjeselic


text:
Actores
Reparto: Adam Woronowicz
, Marek Frąckowiak
, Zbigniew Zamachowski
, Radosław Pazura
, Joanna Szczepkowska
, Maja Komorowska, Marta Lipińska, Jan Englert
, Krzysztof Kolberger, Kazimierz Kaczor, Martyna Peszko, Beata Fido, Cezary Rybiński, Wojciech Solarz, Piotr Ligienza, Marek Sawicki, Sławomir Zapała, Magdalena Kacprzak, Piotr Duda, Sebastian Domagała, Robert Rogalski, Artur Balczyński, Agnieszka Jaworska, Dominika Nikoniuk, Kacper Kuniawka, Karolina Demianiuk, Adam Konowalski, Szymon Cempura, Krzysztof Pluskota, Bogusław Kudłek, Michał Meyer, Bartosz Głogowski, Mirosława Krajewska, Magdalena Smalara, Karolina Nolbrzak, Jan Urbański, Michał Rolnicki, Łukasz Chojęta, Maciej Wyczański, Sebastian Grzelak, Wojciech Niemczyk, Filip Budweil, Agata Meilute, Teresa Bielińska, Adam Biedrzycki, Jan Kozaczuk, Joanna Drozda, Bartłomiej Nowosielski, Tomasz Śniegocki, Andrzej Przygodzki, Wojciech Łuszczyński, Rafał Nowak, Wojciech Wojtowicz, Jan Jakubowski, Halina Rowicka, Krzysztof Kalczyński, Andrzej Środziński, Katarzyna Skolimowska, Anna Gzyra, Robert Czebotar, Paweł Kowalski, Radosław Osypiuk, Grzegorz Jurkiewicz, Anna Nehrebecka, Maciej Rayzacher, Konrad Bonder, Łukasz Sibrecht, Maciej Pietrzyk, Krzysztof Kur, Joanna Sydor, Jakub Bazylczuk, Leon Łochowski, Adam Kuczewski, Włodzimierz Press, Aleksander Różanek, Paweł Popowicz, Robert Jaroszek, Czesław Bogdański, Mariusz Bulski, Przemysław Pankowski, Michał Chilicki, Irena Wiesiołek, Tomasz Franaszek, Andrzej Malinowski, Wojciech Dąbrowski, Kazimierz Kiepke, Beata Łuczak, Rafał Żabiński, Sebastian Stankiewicz, Bartłomiej Morawski, Dariusz Wardęga, Elżbieta Gaertner, Sylwia Wysocka, Stanisław Banasiuk, Jan Wojtyński, Andrzej Konopka, Andrzej Maroszek, Grzegorz Rybicki, Anna Łopatowska, Artur Piotrowski, Adam Siemion, Ryszard Doliński, Jerzy Pożarowski, Ryszard Bacciarelli, Janusz Kuśmierowski, Jacek Rozenek, Alina Chechelska, Krzysztof Franieczek, Kazimierz Borowiec, Jacek Mikołajczak, Damian Ryłło, Tomasz Kycia, Janusz Sadowski, Tomasz Zaród, Piotr Kazimierski, Jan Piechociński, Katarzyna Węglicka, Maciej Sosnowski, Marta Lewandowska, Robert Kowalski, Katarzyna Bogusławska, Eugeniusz Paszkowski, Sylwester Żaboklicki, Witold Bieliński, Agata Piotrowska, Leszek Piskorz, Wojciech Machnicki, Bogdan Sadowski, Michał Szewczyk, Halina Łabonarska, Jan Kuszneruk, Stanisława Kuszneruk, Katarzyna Łochowska, Andrzej Fedorowicz, Aleksander Mikołajczak, Janusz Kotański, Joanna Jeżewska, Dorota Całek, Anna Kotańska, Marcin Wawrzyniak, Mateusz Zieliński, Jacek Mieczkowski, Andrzej Kosowski, Wiesław Schreyer, Ryszard Czarnecki, Andrzej Lelito, Sławomir Orman, Sławomir Skałowski, Christopher Voise, Jerzy Kozak, Sławomir Kostrzewa, Marek Sioma, Jacek Zabłocki, Grzegorz Boński, Tomasz Wąsik, Michał Kępiński, Jan Hencz, Anna Płażewska, Artur Wyrzykowski, Mateusz Grydlik, Jacek Pasternak, Wiesław Adamowski, Marian Krawczyk, Klaudia Halejcio, Daniel Daszkiewicz, Grzegorz Gołaszewski, Jerzy Pakos, Cezary Iber, Kazimierz Mazur, Halina Chrobak, Jan Glazer, Dominika Urbańska, Dariusz Kwaśnik
, Filip Wieczyński, Kamila Bonder, Marek Richter, Maria Chwalibóg, Artur Janusiak, Piotr Makarski, Józef Glemp, Arkadiusz Bazak, Władysław Kowalski, Antoni Królikowski


text:
Po naszymu
Mōj synek Darek, co mu je teroz bez trzidziyści lot, ôd małego dycki przoł zwierzinie. Jedyn roz znod małego ptoszka, co wylecioł ze gniozdka, piyknie go pozbiyroł a prziniōs mamulce, coby go wylyczyła i tak my mieli we chałpie czorno jaskōłka, co ji "jeżyk" godajōm, ale ô tym to żech Wōm już pora lot nazod pisała.
A ze tym kotym to było tak: Ze robotami było ciynżko i jedyn chop, co mioł bar, wziōn Darka do ciynżkich robōt, na pōł etatu. Synek ni mioł tam źle, ale piniyndzy mioł porzad mało i kaj mōg tam przirobioł, bo se chcioł kupić kōmputer. Jedyn roz swoził drzewo do polynio ze takim jednym znajōmym. Brali już ôstanio prziczepa i mieli jechać do dōm, a tu ich woło feszter i pado: Patrzcie chopy, co jo chycił ! Ze rzyczki, co płynyła wele drogi ,wyciōngnōł modry miyszek a w nim było piyńć małych kocikōw! Nejści jakiś gizd chcioł tych boroczkōw utopić, ale Pōnbōczek niy doł!
Nasz Darek wsadził ich za jakla, chocioż cołkiym mokre były. Zagrzoły sie trocha a zaczły szturmować. Feszter se wziōn dwa czorno-biołe , tyn znajomy tyż dwa, taki mryngate, a ôstoł taki jedyn mały ryszawy boroczek. Chopy padali Darkowi, że to je koczka, a niy bydzie mu sikać po chałpie jak kocur, bezto synek wziōn tego gizdoka do dōm. Pōmianowoł go Zuza po swoji nojlepszyj kamratce jeszcze ze podstawowej szkoły. Zuza piyknie rosła, yno ôroz zaczła ôgon dźwigać jak kocurek, Synkowi to sie zdało dziwne i poszoł sniōm do weterynorza, a ôn mu padoł, że to je stoprocyntowy karlus, a coby go dalij we pomiyszkaniu dało sie trzimać, trza go bydzie wykastrować.
Nasz synek ciyrpioł przi tym barzi jak jego kocur, tak mu było go żol! Teroz Darek mioł jeszcze jedna staroś: niy wiedzioł, jak mo pōmianować swojigo pupilka, bo przeca na chopa Zuza wołać niy idzie, a nic mōndrego wymyśleć niy poradził! Jo wtynczos dostała robota we sōndzie i siedziałach ze takōm jednōm Basiōm, co tyż tam na "staż" ze Urzyndu Pracy prziszła. To była ôgromnie wesoło dziołcha i jak jo ji pedziała ô Darkowym kocie, to ôna sie ôśmioła, a padała, coby ôn pōmianowoł go Zeus!
Darkowi sie to widziało i terozki mo Zeusa, co za pora dni bydzie mioł 10 urodziny. Synek je ôgrōmnie za swoim pupilkiym, ale kocur za nim tyż.
GRYMLINO


text:
Jednako niy wszyjski ksiynżoszki na tako wczaśnio kolynda radzi chodzōm, a familoki se dycki na kōniec ôstawiajōm. Ale jak chcōm wszyjskich parafianōw nawiydzić, to muszōm gibci zaczōnć, bo inakszy by aż do Wielgi Noce chodziyli, jako farorze we gōrach. Ôni tam idōm na grōniczki dziepiyro jak śniyg ślezie. Jedyn mody ksiōndz ze naszyj familije padoł mi kejś tak:
– Przedstowcie se ciotko, taki familok jako u nos we F., wysoki na jedynoście sztokōw, bo parter tyż trza porachować! Jo chcioł iś ôd dołu, ale moji wiyncy doświadczone kōnfratry padali mi tak: Synek niy bydź gupi, bo już we połōwce drogi padniesz na dziōb ze umordowanio! Wyjedź ty se lepi windōm na sōm wiyrch, a potym se bydziesz po maluśku na dōł schodziył! I do połōwki to mi doś gibko szło, bo wszyndy meble mieli postawione tak samo. Wloz żech do antryju, potym do „salonu”, kaj stoła ława, na ni krziżik, świyczki a świycōno woda. Padli my na kolana, porzykali, jo pokropiył izba, przegodoł troszka ze gospodorzami, a szoł żech dali! A tam juzaś to samo! Ôroz wloz żech do takigo troszka lepszego pomiyszkanio, ale jeszcze mi nic niy podpadło. Przi dźwiyrzach stoła tam yno sama paniczka a pokozała mi rynkōm do tego „salonu”. Tam wele witriny stoła ta sławno ława, to jo sie już ani na nia niy podziwoł, yno klap wele ni na kolana, a padoł żech: Pomódlmy się! Ale paniczka, ani panoczek, co sie wtynczos skonsik znod, niy poklynkali, za to zaczli ôba głośno krzōnkać. Cosik mi to niy sztimowało, stanył żech na nogi a podziwoł żech sie na ściana a tam wisioł taki wielgi ôbroz, co na nim ze łōdki wysiodały taki pōłgołe, tłōste nimfy! Jobych tymu doł: rzykoł bych do pogańskich dziywic! Po drugi stronie izby ci istni mieli przirychtowany normalny stoł przykryty biołym serwetym, na nim krziż a świyczki, a na ścianie świynte ōbrozki. A to mie Pōnbōczek pokoroł za moja „rutyna”, chcioł żech to gibko ôdwalić, a niy doł żech pozōr, co robia! Ale ôd tego czasu ni mōm rod kolyndy na familokach!


text:
Macedůński Aleksander
Aleksander III Wjelgi, znůmy tyż jako Macedůński Aleksander (gr.: ἈλέEavδpoς ὁ Tpίtoς ὁ Makeδώv Aleksandros ho Tritos ho Makedon) (rodz. 20 abo 26 lipca 356 p.n.e., um. 10 czyrwńa 323 p.n.e.) – krůl starożytnyj Macedůńije ze dynastyje Argeadůw, je poważany za wjelgigo stratega a jydnego s nojwjynkszych zdobywcůw we gyszychće. We lotach 334-327 p.n.e. pobił nojsrogsze wuůnczas państwo na śwjeće - Perske Imperyjům. Jak umrził, jygo imperyjům bůło na przez 5 tyś. kilomyjtrůw szyroke.


text:
Jan Łahoda
Jan Łahoda (pseudonym Swjantovit; němsce Johann Wahode abo Jan Wahoda; * 25. awgusta 1801 w Tumicach, † 16. awgusta 1871 w Chołmje) bě serbski ewangelski farar a kulturny prócowar.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Narodźi so jako syn žiwnosćerja a wopytowaše hač do lěta 1821 gymnazij w Budyšinje. Wot 1821 do 1824 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. W lěće 1823 bě jeho podstarši. Po nawróće do Łužicy běše wot 1824 do 1827 pomocny prědar w Bukecach a Radšowje. Wot 1827 do 1832 skutkowaše jako farar we Wochozach a wot 1832 hač do swojeje smjerće 1871 w tehdy hišće poměrnje serbskim Chołmje pola Niskeje.
Jeho row nadeńdźe so na starym kěrchowje při Chołmjanskej cyrkwi.
SkutkowanjeWobdźěłać
Hišće jako student w Lipsku dodawaše přełožki, kěrluše a spěwy do antologije prědarskeho towarstwa. Basnješe tež swětne pěsnje w stilu Jurja Mjenja, přełožowaše z Klopstockoweho Messiasa a z twórbow druhich klasiskich němskich awtorow.
Jako duchowny we Wochozach wuda serbske modlerske knihi Rańše a wječorne modlitwy (Budyšin 1831). Mjez 1849 a 1853 sćeleše wšelake spěwy a dopisy do Tydźenskeje Nowiny. W swojim Chołmjanskim domje wuwučowaše młodych Serbow a druhich Słowjanow w serbšćinje.
Wot lěta 1848 bě sobustaw Maćicy Serbskeje.
ŽórłoWobdźěłać
- Rudolf Kilank: Łahoda, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 325


text:
Na wulki swjedźeń přeprosyli su wuknjacy a wučerjo Serbskeje wyšeje šule Ralbicy, zo bychu tam dźensa zhromadnje 40lětne wobstaće a zdobom zjawne wotewrjenje wobnowjeneho kubłanišća woswjećili. Wjele wjerškow, kaž mejemjetanje na šulskim dworje, kulturny program zakładnych a wyšich šulerjow, zjawne přepodaće wobnowjeneho šulskeho twarjenja a najwšelakoriše poskitki wotbłyšćuja zaměrne dźěło na delanskej šuli. Składnosć, sej ju bliže wobhladać a so z wučerjemi, kaž tež z nětčišimi a něhdyšimi sobušulerjemi rozmołwjeć, dźensa zawěsće mnozy wužiwaja. Tón abo tamny drje dopomina so tež na swój šulski čas w domje, před 40 lětami natwarjenym.
Zajimawe stawizny
Lětsa je tomu 70 lět, zo je so Druha swětowa wójna skónčiła. Jako šulscy pacholjo přiběrajcy wójnu wědomje zapřijachmy. A nalěto 1945 jeje zahubu z poslednimi surowymi bitwami zaso w domiznje na swojej koži dožiwichmy. Wone podawki nětkole mnohim zaso do pomjatka přichadźeja. Za łahodnym hesłom „dopomnjenki“ pak kryja so přetrate strachi, ćerpjenja, smjerć a zrudoba.
Wójnske wopory
Wójna njewostawa bjez woporow. Prěni Sernjanski wójnski wopor bu 18. julija 1941 Bjarnat Wowčerk (Piwarcec). Njecyłe 26 lět młody dyrbješe swoje žiwjenje woprować. Jeho bratr Mikławš je 1. hodownika 1944 pola Trebišova w Słowakskej zahinył. We wojerskej powěsći wo jeho smjerći bě přispomnjene, zo njejsu ćěło wuchować a pochować móhli. – To su wěsće domoródni słowakscy ludźo wobstarać dyrbjeli.
Mała rumnosć z kompjuterom, pisanskim blidom a kamorom z kašćikami, w kotrychž leži wšelaki notowy material, je dźěłowe městno 59lětneho komponista Jana Cyža w Serbskim ludowym ansamblu w Budyšinje. „Sym tule na poł městna přistajeny jako archiwar a na poł městna jako hudźbny dramaturg“, Cyž rozjasnja. Jeho nadawk je, notowy material archiwizować, jón digitalizować a za aktualne wužiwanje chóra a orchestra w ansamblu hudźbne twórby wotpowědnje skorigować a noty skazać. Wot lěta 2011 Jan Cyž tole čini, do toho bě bariton w chórje SLA. Ze swojim dźěłom přinjese hudźbutwórc porjad do wulkeho notoweho składu serbskeje kulturneje institucije. Zdobom wupřestrěwa so jemu při tym bohaty material, kotryž móže jako hudźbny srědk tež za swoje kompozitoriske skutkowanje nałožować. Hižo wjele wot orchestrow wužiwaneho notoweho materiala, wosebje partitury, Budyšan ponowja. Syda takrjec wosrjedź hudźbnych žórłow a přiswoja sej tak bjezposrědnje šěroku wědu wo twórbach najwšelakorišich komponistow.
Kak młodych ludźi zajimować a wabić za wěsty studij? Kak jich pozbudźować a wjazać na uniwersitu, fakultu, za wěsty institut kubłanišća?
Takle a hinak rěkaja drje tež prašenja tych, kotrymž leži w Serbach a na Lipšćanskej uniwersiće dorost derje kubłanych sorabistow, kubłarjow a wědomostnikow na wutrobje. Połoženje w tutym wobłuku wšak njeje jara róžojte, wšako faluje dale tójšto wučerkow a wučerjow we Łužicy, kiž na wysokim niwowje serbsko-němsku dwurěčnosć wobknježa.
Na Šleskej uniwersiće w Katowicach zamołwići hižo dlěje wědźa, zo dyrbiš přidatnu kreatiwitu wuwiwać a mocy nałožować, jeli chceš młodźinu za swoje wysokošulske kubłanišćo, za wěste studijne směry zahorić, ju motiwować, so po maturje na přikład za studij slawistiki a germanistiki w blišej wokolinje zapisać.
Ze serbskim kulturnym žiwjenjom je aktiwnje wusko zwjazany Budyski hudźbny nakładnik a kulturnik Měrko Šołta, kotryž so z kritiskim wóčkom w Serbach rozhladuje. Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.
Hižo něšto lět maće swójske hudźbne nakładnistwo. Što móžeće z nim serbskemu hudźbnemu žiwjenju poskićeć?
M. Šołta: Nakładnistwo, kotrež mjenuje so „Lumir“, mam hižo 25 lět. Tele pomjenowanje měješe po čěskej a serbskej powěsći kuzłar a hudźbnik při kralowskim dworje. Wonu figuru je tež Zejler do swojich basnjow přewzał. Zdobom mjenowaše so prěni měšany serbski chór „Lumir“. W prěnim rjedźe je mój nadawk, z nakładnistwom zawostajene noty serbskeje hudźbneje kultury zjawnosći posrědkować a tak dać přiležnosć, so aktiwnje a konkretnje z tutym hudźbnym materialom zaběrać.
To rěka, zo móže so kóždy, kotryž wosebite noty serbskich komponistow pyta, pola Was přizjewić?
Błótowska molerka Ingrid Grošcyna z Lubina
Ingrid Grošcyna je w swojej domiznje w Lubinje a wokolnych delnich Błótach jara znata a připóznata, a to jako wjelestronska wuměłča, kotraž jenož njemoluje a njerysuje, ale tež powědančka a basnje pisa. „Wona je naša błótowska molerka“, praja mnozy ze sprawnej česćownosću.
Poprawom je wona na dwoje wašnje molerka. Narodźena w Grabinje (Finsterwalde) nawukny po wuchodźenju šule powołanje molerki, kotraž barbi a tapecěruje sćěny a stwy. Ale hižo tehdy je bóle lubowała to druhe, wuměłske molowanje a rysowanje. Najskerje ma wona to wot swojeho dźěda, kotryž běše w Berlinje hromadźe w jednej skupinje z Heinrichom Zillu molował.
Jednory titul, ale poprawom wuměłstwowy program: „Karl Vouk. Satkula“. Dwoje do wočow bije: na jednej stronje jasna, prowokowaca wobrazowa rěč wuměłca, na tamnej stronje towaršnosć šćipace, wšo jasnje prajace temy. Karl Vouk, w awstriskim dźělu južneje Korutanskeje absolwent Wienskeje Akademije tworjacych wuměłstwow a přećel Serbow, wustaja tele tydźenje w Budyskim Serbskim muzeju.
Lěto 1945. Srjedź apryla ćeknychmoj, mać a ja, před frontu. Nan bě we wójnje. Dny dołho bě kolona ćěkancow přez hasku nimo našeje chěže ćahnyła: Ćěkancy z Němskeje do Němskeje. Stari a młodźi, žony a dźěći, žani mužojo w lěpšej starobje. Rěblowane wozy z konjemi, ćehnjene wot wołow abo kruwow, małe wozy wot psow abo ludźi. Na nich najskromniši zbytk wobsedźenstwa – matracy, poslešća, jědź a pica: měchi běrnow, rěpy a morcheje. Hdyž so wójnski hrimot strašnje bližeše, zarjadowachmoj so do treka.
Kónc meje abo spočatk junija so wróćichmoj z tehdy wot US-wójska wobsadźeneje zapadneje Sakskeje do domizny. Rozbuchnjene mosty, ruiny, granatowe dźěry, wopušćene wojerske hrjebje, zničene tanki a kanony, wotpalene statoki, pusty kraj. Něhdźe namakach wojerski helm a wzach jón sobu. Měješe wutřělenu dźěru na jednej stronje a runje tajku na tamnej. Ničenja we Łužicy běchu strašne, wosebje tam, hdźež so fronta wjacekróć měnješe kaž wokoło Njeswačidła.
Jamno, Cympl a Košla su w Hornjej Łužicy mało znate wjeski, přisłušace lětdźesatki něhdy Klětnjanskej gmejnje. Nětko su wone dźěl wulkokomuny Hamor w Zhorjelskim wokrjesu. Wšitke tři wsy běchu hišće w prěnjej połojcy 20. lětstotka přewažnje serbske a mějachu rjany hród, kotryž hižo njewobsteji. W Klětnom rodźeny Hans-Jürgen Berg, kotryž je knihu wo tutej wosadnej wsy a jeje stawiznach spisał, je loni dalši spis wo zhubjenych hrodach třoch wsow wudał.
Jedyn z přewšo krasnych blečkow je w nalětniku w Hornjej Łužicy kónčina wokoło Hodźija. Gmejna wobsteji ze šěsć hłownych wjesnych dźělow, kotrymž su wjacore małe wsy přirjadowane. Wšudźe su wjesne tafle dwurěčne. Byrnjež dźensa w něhdźe 3 100 wobydlerjow ličacej gmejnje jeno hišće mało Serbow bydliło, su stawizny tutoho regiona hłuboko z našim małym słowjanskim ludom zwjazane. Wo tym swědča mjez druhim hrodźišća a pomniki. Tute wuhladaš na přikład na Hodźijskej hrodźišćowej pućowanskej šćežce. Nimo potajnych hrodźišćow w Žičenju, Hodźiju, Darinje, Koblicach, Dobranecach a Spytecach su to młyny. Wjetšina z nich su kaž podłu rěčki Čornicy dźensa rozpadane, steja tam jenož hišće rozwaliny. Najebać to pak wuprudźuja wysoke a wobrosćene kamjentne murje a rozpadanki při pućowanju hłuboki zaćišć wo jich stawiznach. Tak tež Kobličanski Fehrmannnec młyn, kotryž je techniski pomnik. Wón słuša k najznaćišim młynam při Čornicy. Wot lěta 1921 wobhospodarjachu jón wjacore Fehrmannec generacije tež jako pjekarnju.


text:
»Pospyt wo zabytych tamnych« mjenuje Christian Kessner, lěkar a psychoterapeut w Drježdźanach, swoju knihu wo serbskej duši. Dokładnišo prajene dźe – w termini analytiskeje psychologije Carla Gustava Junga – wo archetypus toho słowjanskeho we Łužicy a na wuchodźe Němskeje. Jung je ideju kolektiwneho njewědomeho do psychoanalyzy zawjedł: W dušinym žiwjenju jednotliwca njehraje po jeho měnjenju jenož to wosobinsce njewědome ze swojimi potłóčowanjemi jednu rólu, ale tež archetypiske wobrazy a symbole ze stawiznow skupiny abo krajiny, w kotrejž něchtó wotrosće. To je zakładna ideja tuteje knihi: Ze słowjanskeho wobsydlenja, jich podćisnjenja a wróćostłóčenja, ale tež z jich mytow, symbolow, powěsćow pochadźace archetypy charakterizuja dušinu kulturu dźensa mjez Łobjom a Wódru žiwymi ludźimi; tež potom, hdyž jim to njeje wědome abo hdyž steja woni – na wědomej runinje – słowjanskemu herbstwu samo skeptisce abo njepřećelsce napřećo.
Poprawom je tuta ideja zajimawa a by sej systematiske wobdźěłanje bjeze wšeho zasłužiła resp. su hižo za to prjedawše spočatki w etnografiji, stawiznowědźe a kulturnej wědomosći. Zajimawe by było, što móže psychoanalyza k tomu přinošować, nic naposledk na »empiriskim« materialu, kiž wšak je w jeje tradiciji přewažnje hromadźenje a interpretowanje padowych stawiznow: potajkim »wunurjenje« tajkich kulturelnje so pominjenych symbolow a mytosow w indiwiduelnych stawiznach ludźi, kotřiž wo swojim słowjanskim pochadźe abo něhdyšim słowjanskim charakterje swojeho pochadoweho regiona wjace ničo njewědźa. Awtor poda pak so na hinaši puć: Po krótkim zwobraznjenju stawiznow słowjanskeho wobsydlenja Łužicy – při čimž so na tute tež w europskim ramiku, poćahujo so na słowjanskich susodow, zhladuje – so Serbja jako »zbywacy« »posledni Indianojo« Europy skrótka wopisuja. Sćěhuje krótki ekskurs k prašenju dokřesćanskeje mytologije a dlěši, awtorej po wšěm zdaću jara wažny wo zarjadowanju toho serbskeho do – tež wot Junga přewzate – napřećostajenja wuchodneho a zapadneho myslenja. Mjeztym zo je zapadne myslenje racionalne a na eficiencu wusměrjene, je wuchodne – kotrež je Jung w Indiskej studował a kotrež Kessnera hač do Japanskeje ćehnje – wotewrjeniše za to iracionalne, ale tež za z tym zwisowace spirituelne nazhonjenje. Serbja symbolizuja w koordinatowym systemje awtora potajkim »wuchodne myslenje« – woni sedźa, w rěči Junga, »bliže při žórłach« (pod Čornobohom), a runje to čini jich tak přićahliwych za analytikarja.


text:
Slěbro
Slěbro je chemiski element ze symbolom Ag a rjadowej ličbu 47. Wone słuša k přechodnym metalam. W periodowym systemje steji słěbro w 5. periodźe a prěnjej pódlanskej skupinje (skupina 11) resp. koporowej skupinje. Elementowy symbol Ag je wotwodźeny wot łaćonskeho słowa argentum za „slěbro“. Slěbro je jedyn z drohometalow.
Wone je mjechke, derje formujomny ćežkometal, kotryž ma najlěpšu kmanosć elektriskeho powoda wot wšěch elementow a najlěpšu kmanosć powoda ćopłoty wot wšěch metalow.
Čłowjek wužiwaše slěbro něhdźe wot pjateho lěttysaca do Chrystusa. Sčasami płaćeše jako drohotniše hač złoto. W srjedźowěku hrajachu Rudne horiny wulku rólu při wudobywanju slěbra w srjedźnej Europje, pozdźišo bu wjetšina slěbra wudobywana w Južnej Americe.


text:
San Marino (miasto)
Spůłrzyndne: 43°55'55.24" N 12°26'54.42" E
San Marino – stolica San Marino, położōnŏ we strzodkowyj czynści krŏju, na zachodnich stokach Monte Titano. Trzeci co do srogości zōmek krŏju. We 2020 roku miasto miało 4071 miyszkańcōw[1].
We 2008 roku historyczne cyntrum San Marino ôstało społym z Monte Titano wpisane na wykŏz światowyj erbowizny UNESCO.
Miasto ôstało założōne 3 września 301.
Kamrackim miastym San Marino je San Leo w Italiji. We San Marino je Uniwerzytet we San Marino, Miyndzynŏrodowŏ Akadymijŏ Nauk San Marino a Politechnika.
Zabytki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ôbrōnne mury ze XIII–XIV stoleciŏ
- trzi festōngi ze XI–XIV stoleciŏ, tm. trzi wieże na Monte Titano: La Rocca o Guaita, La Cesta, Il Montale
- kościoły: św. Franciszka (XIV–XIX stolecie), św. Piotra (XVI stolecie, XIX stolecie), bazylika św. Maryna (XIX stolecie)
- pałace: Valloni (XV, XVII stolecie), dei Capitani
- rathaus (Palazzo Pubblico, 1884–1894)
- muzea, m.in. znane filatelistyczno-numizmatyczne muzeum.


text:
Silent Rebels
Symbolism in Poland around 1900
Künstler*innen:
Teodor Axentowicz, Olga Boznańska, Józef Chełmoński, Władysław Czachórski, Julian Fałat, Wojciech Gerson, Aleksander Gierymski, Gustaw Gwozdecki, Vlastimil Hofman, Władysław Jarocki, Konrad Krzyżanowski, Jacek Malczewski, Jan Matejko, Józef Mehoffer, Edward Okuń, Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński, Witold Pruszkowski, Ferdynand Ruszczyc, Kazimierz Sichulski,
Władysław Ślewiński, Kazimierz Stabrowski, Jan Stanisławski, Henryk Szczygliński, Włodzimierz Tetmajer, Wojciech Weiss, Stanisław Witkiewicz, Witold Wojtkiewicz, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański
Buch empfehlen:
Beiträge von A. Bagińska, Albert Godetzky, M. Haake, U. Kozakowska-Zaucha, A. Rosales Rodríguez, Nerina Santorius, A. SkalskaText: Englisch
>> Zur Deutschen Ausgabe
300 Seiten, 219 Abbildungen in Farbe
24 × 29 cm, gebunden


text:
Kot ôd Schrödingera
Kot ôd Schrödingera – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.
We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech tajlach przeziyrny artikel Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.
Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.
Ôpis eksperymyntu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.
Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.
Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.
Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.
Literatura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- John Gribbin, W poszukiwaniu kota Schrödingera: realizm w fizyce kwantowej, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997, ISBN 83-7150-312-1.
- M. Kalinski, Aharonov-Bohm oscillations in a hydrogen atom in a radiation field through electron self-interference, Phys. Rev. A 57, 2239-2242 (1996).
- Tadeusz Pabjan, Zasada komplementarności a filozofia, Postępy Fizyki tom 62 zeszyt 1 z 2011 roku.


text:
Zwjazkowu kanclerku Angelu Merkel znaje zawěsće kóždy. W decembrje 2021 je so na wuměnk podała. Mój wuměnk je so hižo w oktobrje 2017 započinał. Wjele je so w poslednich štyrjoch lětach stało. Globalna pandemija je wšědny dźeń ludźi dospołnje změniła runje tak kaž wšědny dźeń w politice. Njesćerpnosć, falowace zrozumjenje, haj, samo hida postaja skutkowanje politikarjow. Zwjazkowa kanclerka je so z tutoho kruha z wulkej kedźbnosću a dostojnosću do wosobinskeho žiwjenja rozžohnowała. Šćuwańca a wumjetowanja pak přewodźuja ju medialnje dale.
Znowazjednoćenje Němskeje je tomu přinošowało, zo smědźach ju wosobinsce zeznać a z njej wjele lět hromadźe dźěłać. Wo tym chcu tróšku powědać. Snano přinošuje k tomu objektiwny wobraz wo Angeli Merkel etablěrować.
Z wólbami do prěnjeje swobodnje woleneje Ludoweje komory NDR dnja 18. měrca 1990 buch – to bě kaž dźiw – zapósłanča CDU. Nimo někotrych kolegow z Łužicy njeznajach tehdom w Berlinje nikoho wosobinsce. Křesćansko-demokratiska unija Němskeje (CDU), Demokratiski zazběh (DA) a Demokratiska socialna unija (DSU) wustupowachu we wólbnym boju jako »Alianca za Němsku«. Tuta alianca zdoby 292 ze 400 mandatow. Z toho dósta CDU 163, DSU 25 a DA štyri mandaty. Hižo na konstituowacym posedźenju frakcije CDU dnja 27. měrca w Kamjentnej žurli tehdyšeho doma SED, dźensnišim Ministerstwje za wonkowne naležnosće, bě jasnje, zo chce DSU swójsku frakciju wutworić, mjeztym zo wutwori DA zhromadnu frakciju ze CDU. Tohorunja jasnje bě, zo ma so naš zhromadny načolny kandidat dr. Lothar de Maizière z ministerskim prezidentom stać.


text:
Wo nas
Spočatki časopisa
Prěnje čisło Katolskeho Posoła je w januaru 1863 pod redaktorom Michałom Hórnikom wušło. Spočatnje je časopis měsačnje wuchadźał, pozdźišo jako tydźenik.
Čas nacionalsocializma
Mjeztym dawno woblubowany časopis je jenož hač do 1939 wuchadźeć móhł. Po tym zo běchu nacionalsocialisća wuchadźenje druhich serbskich publikacijow hižo 1937 zakazali, potrjechi dwě lěće pozdźišo tutón dóńt tež Katolski Posoł.
Po Druhej swětowej wójnje
Po politiskim přewróće
Hakle po politiskim přewróće bě móžno, Katolski Posoł zaso tydźensce wudawać. Wot 1992 je časopis nětko tydźenik, wot 2010 wuchadźa tež stajnje barbnje. Wot lěta 2008 prezentuje so časopis ze swójskej internetowej stronu zdobom w interneće.


text:
Swobodny stoj za lichotny duch a społk wóznamjenijo zgromaźeństwo głowkow ze fryšneju fantaziju, kótaraž jo formelnje wót 2021 eksistěrujuce drustwo.
Z lichotnym sedłom w duchu a ducy pó cełem swěśe by kśěło toś to zgromaźeństwo za njewšedne ideje wótwórjone byś a kreatiwnosći kwisć daś.
Swobodny społk serbske słowo a kulturu do swěta rozšyrja. Do programa słuša rozšyrjanje serbskeje literatury, stawiznow, roznosowanje njezawuzdźonego serbskego wuměłstwa a muziki, ako teke pytanje zwiskow z luźimi zbliska a daloka.
Społk se gibjo ze styrimi nohami pśez žywjenje. Jogo móc wótwisujo wót mani a kwality jogo caroby. Šym wěcej cłonkow jogo pódpěra, śim mócnjejšy móžo społk wordowaś, a śim wěcej móžo społk swójim cłonkam ako teke swětoju slědk daś.
Społk ma styri nogi:


text:
Stacija, kotruž Michał Zahon z Wěteńcy na sportowym a pućowanskim dnju Serbskeho šulskeho towarstwa poskićeše, bě dźěćom wosebje zajimawa. Milenka Rječcyna je so ze serbskim hajnikom rozmołwjała.
Kak je k tomu dóšło, zo sće staciju wo přirodźe na sportowym a pućowanskim dnju Serbskeho šulskeho towarstwa zarjadował?
M. Zahon: Monika Süßowa z SŠT bě so na lěsniski wobwod Hornja Łužica w Budyšinje z próstwu wobroćiła, sej material za wuhotowanje tajkeho swjedźenja wupožčić. Za mnohe dźěći bě to přidatny serbskorěčny poskitk, wšako mnohe z nich zapřijeća z přirody skerje jenož w němskej rěči znaja. Tak sym staciju wuhotował a dźěćom w serbskej rěči lěs a jeho wobydlerjow zbližił. Tajke dźěło słuša mjez druhim tež k mojim nadawkam jako hajnik lěsnistwoweho rewěra.
Maće časćišo składnosć, z dźěćimi dźěłać?


text:
Jako delegacyjo na sztajgrowy gyburstak poszli dwa nojmocniyjsze chopy: Antek Kobyrlik a Józik Ôszczołek. Przekozali życzynia ôd kamratōw, potym gyszynk do pomiyszkanio wniōśli, na swojim miejscu ustawiyli, a chcieli zaroz uciekać do dōm, ale Porwoliczka ich niy puściyła, a pytała ich na tyn chopōw fajer. Ludziskōw tam było kupa, bo prziszli tyż sztajgrowe kamraty ze ôrkestry, co jōm przi grubie mieli. Porwolik grywoł tam na helikōnie. To je tako wielgachno trōmba, co wiynkszyj już ni ma! Fajer bōł piykny a roztōmańtych gorzołōw polskich a zagranicznych było tam cołki morze! Bezto Antek ze Józikiym tam sie tak fest ôżrali, że ich potym musieli taksōwkōm do dōm ôdwozić! Na te szczyńści na drugi dziyń bōła niydziela i mieli doś czasu, coby cołkym wyczyrstwieć!
We pyndziałek jeszcze przed robotōm kamraci chcieli sie dowiedzieć jako tyn sztajger we tyj nowyj chałpie mo!
Ja, chopy – zaczōn Józik – tyn to mo tam jako we niebie! Krzyształowe żyrandole, jak we kościele pod gipsdekōm wiszōm, we kuchyni strzybne ausgusy, złote kokotki ôd wody, a bysztek tyż cołki ze sztrzybła, ale miejscami pozłocany! Mioł tyż taki elegancki służōnce, co ze tymi maszkietami na tabletach lotali miyndzy ludziami po tyj wielgachnej izbie, co ji salōn godali, a kożdymu cosik wciskali. A tela kaj-jaki gorzoły żeście jeszcze we jednym miejscu isto niy widzieli! No a potym nōm sie ôbōm zrobiyło ôszkliwie: Antka wziyno na rzigani, po jakiś zielonyj gorzole, a mie sraczka chyciyła, isto po czymsik masnym! Ledwie my badycimer sztajgrow znodli, a potym jedyn po drugim ku tyj złotyj muszli trefili!
– We to jo wōm już niy uwierza! Złoty srocz! – kamrat Kōnder Kobiela kuloł sie ze śmiychu.
Do Jōzika a Antka to bōła straszno zniywaga, bezto ugodali sie, że Kondra do sztajgra po robocie zawiedōm, coby se sōm ôboczył, eli to, co godali je prowda! Zazwōniyli do dźwiyrzi a wyciśli Kōndra do przodku. Jak sztajgrowo baba odewrziła, to padali ji, że tyn chop chciołby widzieć jejich złoty hajziel, a ôna sie zaroz zwyrtła a zawołała do pojstrzōdka pomiyszkanio:
– Lucek pōdź sam, bo prziszli te dwa chopy, co ci do trōmby narobiyli!


text:
Po nanszymu
Te swojski wyndzōnki to kożdy mo rod, ale teroz, chocioż miynsa idzie kupić, wiela yno kery chce, to ludziska małokedy wuszty a szinki sami wyndzōm, bo je przi tym kupa roboty, a teroz kożdy tego czasu mo ôgrōmnie mało. Czasym kajś we wsi sie taki gospodorz trefi, co to sōm robi, ale u niego trza słōno zapłacić! Jo Wōm radza roztōmili, coby jeś te dobroty, podwiel jeszcze sōm! Bezmała Unio mo zakozać tego wyndzynio na drzewie, bo to je fest niyekologiczne! Jako to richtik s tym je, to jo niy wiym, bo downi kożdy, co miynso mioł, wyndziył wiela yno chcioł, a luft był czyściyjszy jako teroz!
A teroz Wōm ôpisza jedna historyjo ze połōwki 80 lot. Wtynczos miynso było na kartki i to jeszcze taki bele jaki, ale żodyn nic niy godoł, yno swōj przidział broł. Roz za czos zamias tyj ôwiynziny ze kościōm szło dostać wuszt "zwyczajny". Jedna nasza sōmsiadka robiyła we miynsnym sklepie we wedlejszyj wsi i jak my ji kartki dali, to nōm tego wusztu prziniōsła, wiela sie noleżało. We tym sklepie tym wuszt mieli dobry, niypocyganiōny, bo brali towor ze małej spōłdzielnie.
Ta sprzedowaczka tyż se tego wusztu kupiyła, bo jechała ze swojōm familijōm ku przocielōm nad morze, ale coby tym wuszt sie ji po drodze niy zepsuł, trza go było uwyndzić. Ci istni ni mieli tego kaj zrobić, bo miyszkali miyndzy chałpami, a nasza chałpa stoła na uboczu, bez to kopcyni żodnymu niy wadziyło, nō to mōj tatulek wyrychtowoł na zegrōdce tako prowizorka, a wuszty powyndziył. Wszyjstek by było piyknie, ale jedyn kōnsek tego sōmsiadowego wusztu był we pojstrzōdku wyżarty! Wuszty wyndziyły sie yno bez dziyń, a noc brało sie ich do dōm, bezto to żodyn dziwoki zwiyrz być to niy mōg!
Ale zaroz prziszło mi do gōwy, że to tyż mōgli być nasze synczyska, co jeszcze do szkoły niy chodziyli, bo bajtle bele co pobrojić poradzōm. Tyn modszy, ôn wusztōw a miynsa ni mioł rod, ale tyn starszy dycki we szkōłce zjodoł swoja porcyjo i ôd bracika, bezto spowiydź zaczłach ôd niego. Synek zaroz sie prziznoł, nō to jo sie go spytała, czamu wygryz praje pojstrzōdek, a ôn sie piyknie ôśmioł, a padoł, co tam nojwiyncy mu tyn wuszt wōnioł, a po drugi, ôn niy wiedzioł, że tyn towor we wyndzoku ni ma nasz.
Jako widzicie, była to tyż troszka wina ôd nos starszych, bo my dzieckōm nic niy pedzieli, co tam je, coby im smaku niy narobić!
GRYMLINO


text:
Mjymjecko godka
Mjymjecko godka (tyż: ńymjecko, mjym. Deutsch, deutsche Sprache) – godka ze grupy zachodńij familije godek germańskich. Je fest zrůżńicowano rygjůnalńy, a ńykere djalekta – take kej djalekt używany we "mjymjeckogodkowyj" tajli Szwajcaryje (Schweizerdeutsch albo Schwyzerdütsch/Schwiizertüütsch, noleżůncy do grupy djalektůw alymańskich) – sům roz za czas klasyfikowane jako uosobne godki. Nojbliży spokrewńůno je ze godkům ńiderlandzkům, kero ale cechůje barzi uproszczůny gramatyczny systym.
Mjymjecko godka dała kupa ausdrukůw a gramatycznych strukturůw do ślůnskij godki. Bajszpil takich słůw to: aszymbecher (uod Aschenbecher), cug (uod Zug), bajszpil (uod Beispiel) a moc inkszych. Do 1945 bůła uůna důminujůncům godkům we Ślůnsku.


text:
Lubi wěriwi, w mnohich městach je rozpisanje jědźow w restauracijach často we wjacorych rěčach ćišćane. Tak zamóže skoro kóždy, kotryž je hłódny, so derje informować, na kotre wašnje móže swojej nuzy wotpomhać. Zrozumliwe pokiwy su dźě trěbne, jeli nochcemy njepřijomne překwapjenki dožiwić – runje potom, hdyž smy hłódni.
Dźensa, hdyž swjećimy wysoki swjedźeń Božeho Ćěła, swjećimy zdobom cyrobu, kiž njeje na žanej jědźnej karće rozpisana. Je pak za wšěch trěbna a za kóždeho cyroba k žiwjenju. Tuta cyroba njetrjeba so w najwšelakorišich rěčach wabić. Je dźě wšěm ludźom zrozumliwa. Tuta cyroba wobsahuje respekt a česćownosć před kóždym čłowjekom. Chce so zdobom zamyslić do žiwjenskeje situacije jednotliwca. Chce lubosć ke wšěm ludźom zbudźeć kaž tež radosć nad žiwjenjom ze wšěmi swojimi móžnosćemi.
Chlěb a wino stawatej so tak ze žiwjenskej mocu a žiwjenskej radosću. Daritej nam zmužitosć swět Bohu spodobnje k dobremu přeměnjeć. Tuta cyroba dawa nam žiwjenje, kotrež potom dale darimy a z kotrymž móžemy druhich wobstarać.
Tuta cyroba pak njesłuži k tomu, być jeničce sam syty a spokojom. Štóž ćěło a krej Chrystusowu přijima, stanje so sam z ćěłom a kreju Jězusa. Haj, přeměni so sam, zo by we sebi kmanosće namakał, druhim być k pomocy: Mjenujcy, hdyž su druzy hłódni za zrozumjenjom, za pomocu, za wodawanjom, za něžnosću, za dowěru, za zmysłom žiwjenja, haj, hdyž so jednorje wutrobiće smějemy, hdyž na so luboznje hladamy – skrótka prajene: Za wšěch, kotřiž su hłódni za zmysłapołnym a dostojnym žiwjenjom.
My, lubi wěriwi, smy dźensa žiwe ćěło, žiwjenjedawaca krej našeho Knjeza wosrjedź swěta, hdyž z procesijónom do wokoliny poćehnjemy ze swjatym sakramentom eucharistije, kotryž budźe derje widźomny w monstrancy. Sami dźě nosymy ćěło Chrystowe we sebi a směmy naše ćěło zrozumić jako templ Boži.
Kaž zrozumi so Bože Ćěło něhdy jako barokny spektakel, kiž měješe přitomnosć Knjezowu z ćěłom a dušu w sakremenće wołtarja demonstratiwnje zwuraznić, tak słuži swjedźeń dźensa k tomu, zo bychmy sami sebje zarjadować zamóhli, što jako křesćenjo smy: Žiwe ćěło zrowastanjeneho Knjeza wosrjedź swěta, w kotrymž so jako ludźo z ćěła a kreje póznać damy. Su to městna přitomnosće Jězusa Chrystusa. Zo bychmy we wobrazu wot spočatka wostali: Smy móhłrjec jědźna karta Boha za ludźi.
Wuznaće k našemu Knjezej w zjawnosći chce nas na to dopominać: Tež přez was je Knjez sam přitomny. Knjeza, kotrehož směće požiwać, zo byšće tak za druhich byli znjesliwi a jim dawali lóšt na žiwjenje w połnosći. Tak zrozumjene je kóždy puć k druhemu sam za sebje kaž tajki procesijón Božeho ćěła. Njech wonkowna pycha tomu słuži, zo zjednoćimy so z Jězusom w monstrancy našeje wutroby. A to wšitko, zo bychmy sej tak mjezsobu byli ze žohnowanjom. Amen.
GN


text:
Chińskŏ Republika
Chińskŏ Republika (chin. 中華民國), znanŏ tyż jako Tajwan – państwo we połedniowo-weschodnij Azyji, kere regiyruje nad wyspōm Tajwan (dŏwnij Formoza), a mŏ roszczyniŏ do terynōw kaj regiyruje terŏzki socjalistycznŏ Chińskŏ Ludowŏ Republika. Chińskŏ Republika regiyruje tyż nad wyspami Peskadory, Kinmyn a Matsu.
Do 1971 Chińskŏ Republika reprezyntowała Chiny we ÔZN. Zbliżynie socjalistycznyj ChLR a USA na poczōntku lŏt 70. a naciski władz we Bejdżingu spowodowały, że ôbecnie Chińskŏ Republika je uznawanŏ ôd 14 państw, głōwnie słabo rozwiniyntych ekōnōmicznie wyspiarskich krejōw regiōnu Pacyfiku, krejōw Postrzodkowyj Ameriki a Karaibskigo Morza a tyż pŏrã małuch państw we Africe. W Ojropje uznŏwŏ jã ino Watykōn; we lōtach 1999-2001 uznŏwała jã tyž Pōłnocnŏ Macedōnijo we zamian za finansowõ pōmoc ("dolarowŏ dyplōmacyjŏ"). Ôd 1 stycznia 2002 Chińskŏ Republika przinŏleży do WTO pod mianym "Ôddzielny Colny Ôbszar Tajwanu, Pynghu, Kinmyn a Matsu".


text:
▶ Dolnoserbska platforma online
Platforma Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz »ABC Sorbisch/Wendisch« jo wót kóńca januara online. Wóna jo myslona za wucabnikow a wucabnice a wopśimujo wucbny material za serbšćinu ako źěłowe łopjena, pokazki za wucabnikow, rěcne pomocy a terminologije, awdijoteksty, graśa a didaktiski material za gódnośenje wugbaśow. Ministaŕstwo za kubłanje, młoźinu a sport a Statny šulski amt Chóśebuz stej na projekśe wobźělonej byłej.
▶ Němska prozowa zběrka
Loni wuńdźe w Lipšćanskim nakładnistwje poetenladen prozowa zběrka »Doppelte Lebensführung«, wudata wot Kathriny Jira a Jörga Schiekeho, w kotrejž so zastupjeni awtorojo wobsahowje z pisanjom jako wobstajnym dźěłom rozestaja. W njej z tekstom zastupjeny je tež serbski spisowaćel a publicist Benedikt Dyrlich.
▶ Wupisanje kompozitoriskeho wubědźowanja »Kocor 2.0«
Towaršnosć za spěchowanje SLA pyta serbskich twórcow hudźby, kotřiž stworja runja Korli Awgutej Kocorej (1822–1904) nowu klasisku abo modernu hudźbu na teksty basnika Handrija Zejlerja (1804–1872). Wot wuměłskeho spěwa hač k serbskemu rapej je wšitko witane. Zajimcy njech sej twórbu Handrija Zejlerja wupytaja, ju rytmisce a harmonisce wobdźěłaja a noty napisaja. Zestawu za hudźbnikow – za chór a/abo solista, za kapału a/abo orchester – móža sami postajić. Wudźěłki »Kocor 2.0« maja so hač do 30.08.2021 pola Towaršnosće za spěchowanje Serbskeho ludoweho ansambla wotedać. Najlěpše twórby so mytuja a na wosebitym koncerće w jubilejnym lěće Kocora a Zejlerja předstaja.


text:
Ulysses
Ulysses je modernistiski roman, najsławniša twórba irskeho spisowaćela Jamesa Joycea. Ulysses płaći jako wjeršk literatury modernizma a njedźiwajcy prostosći wobsaha ma w sebi mnóstwo historiskich, filozofskich, literarnych a kulturelnych aluzijow.
"Ulysses" powěda wo jednym dnju Dublinskeho Žida Leopolda Blooma a je w strukturje druhdy podobny na poem Homera "Odyseja". Chodzenje Blooma po Dublinje a jeho nawrót domoj stej rozumjenej kaž pućowanje a wrót Odyssesa do Ithaki. Roman ma 18 kapitlow, nimale w kóždym z nich Joyce wužiwa abo paroděruje někajki wosebity literarny stil. Na přikład, 11. kapitl je "fuga w prozy", 15. kapitl je činohra, 14. kapitl pokazuje ewoluciju jendźelskeje rěče a literatury atd.


text: Smjerdźaca (aha/SN). Po třoch lětach bě skónčnje zaso móžno wubědźowanje wohnjowych woborow na arealu „Stadiona při dźiwjej rěce“ w Smjerdźacej přewjesć. Wosebity wjeršk su sej kameradojo, hłownaj iniciatoraj běštaj Marcel Rječka a Marcel Narćik, wumyslili. Přewjedźeny oldtimerowy korso ze 26 wobdźělenymi traktorami, trawusyčakami a zdźěla samotwarjenymi ratarskimi mašinami, hač na jednoho wobdźělnika z Łazka wšitcy ze Smjerdźaceje, zbudźi wobdźiwanje. Hač traktor typa Deutz z lěta 1974 abo Belorusaj so tute kaž wšě dalše hišće wužiwaja.


text:
SKŁADNIKI:
- kartofle
- 1 jajco
- m─ůka kartoflano
- m─ůka pszynno
- syr bioły
- masło abo sok owocowy
JAK ZROBI─ć?
Dok┼éadnych ilo┼Ťci sk┼éadnik├│w Wom niy podom, ale tak plus minus syra musi by─ç conajmij ─çwiercina tego co kartofli czyli jak momy kilo kartofli to syra conajmij 25 deko.... ale nic sie niy stanie jak go bydzie trocha wiyncyj
- kartofle obra─ç i uwarzi─ç we osolonyj wodzie,
- odcedzi─ç i przeci┼Ť przez preska
- ┼üostawiomy do wystygniy┼äcio ale jo wahowa─ç coby te kartofle niy by┼éy blank zimne, a czamu? Bo niy zawsze presa nom te kartofle tak fajnie zgniecie, czasym sie zdarzy, ┼╝e ┼éostanom takie wiynksze grudki i jak kartofel jest jeszcze ciep┼éy ale niy gorki to idzie to fajnie dogniy┼Ť rynkom
- podzieli─ç ciasto na sztyry (we misce robia taki krzi┼╝) jedna ─çwiercina wybra─ç i w to miejsce nasu─ç m─ůka kartoflano,
- wbi─ç jajco i zagniy┼Ť─ç
- Jak ciasto bydzie wyrobione to bio┼éy syr, tak samo jak kartofle przeci┼Ť go przez presa prosto do miski,
- wyrabia─ç i dosuwa─ç m─ůka pszynno - trza ji nasu─ç tela coby nom sie ciasto niy klei┼éo ani do rynki ani do stolnicy.
- we wielkim garcu postawi─ç woda i troszka posoli─ç
- go┼Ťciom bra─ç ciasto i kula─ç z niego wa┼éek na stolnicy, potym ostrym no┼╝ym ciacha─ç tyn wa┼éek ze szaga czyli po skosie tak co ok 4 cynty.
- Gotowe przirychtowane kopytka wciepowa─ç do wrzoncyj wody (wody musi by─ç do┼Ť trocha tak coby przi wciepowaniu ┼éona sztyjc wra┼éa)
- Jak kopytka wypłynom na wiyrch garca to znaczy, że już som gotowe.
- Wyciongnońć na talyrz, polywać zeskwarzonym masłym i posypać cukrym, idzie tyż se je poloć ulubionym sosym owocowym np. malinowym, abo posuć owocami


text:
James Joyce
James Augustinus Aloysius Joyce (* 2. februara 1882 w Dublinje, † 13. januara 1941 w Curichu) bě irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce bě jedyn z najwažnišich zastupjerjow literariskeje moderny w 20. lětstotku. Jeho najznaćiše twórby su: Dubliners 1914 (čěsce Dubliňané 1933 – němsce Dubliner 1969), A portrait of the artist as a young man 1916 (němsce Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926 – čěsce Portrét umělce jako mladého muže 1930), Ulysses 1922 (čěsce Odyseus 1930 – němsce Ulysses 1932).
Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne rěče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu. Joyce bydleše nimo swojeho ródneho města zwjetša w Tersće, Parisu a Zürichu.


text:
▶ Spěchowarje se zmakali
Zastupniki Spěchowańskego towaristwa za Serbski muzej Budyšyn a cłonki chóśebuskego Serbskego muzeja su se 5. měrca w Serbskem muzeju w Chóśebuzu zmakali a se tamnjejšu stawnu a wósebnu wustajeńcu woglědali. Zmakanje su teke za zgromadnu wuměnu wužyli.
▶ Pućowaca wustajeńca wo mjeńšinach
W Berlinskim Domje Paula Löbeho bu 16. měrca wirtuelnje pućowanska wustajeńca »Što rěka tu mjeńšina? Danojo, Frizojo, němscy Sinti a Romojo, Serbja a rěčnicy delnjoněmčiny – Twoji njeznaći susodźa?« wotewrjena. Wona je zhromadny projekt Mjeńšinoweho sekretariata štyrjoch w Němskej připóznatych awtochtonych ludowych skupin a Zwjazkoweje rady för Nedderdüütsch. Wot dr. Roberta Lorenca kuratěrowana přehladka ma wopytowarjam narodne a rěčne mjeńšiny Němskeje zbližić a dohlad do jich žiwjenja, kultury a rěče sposrědkować. Hač do lěta 2027 chcedźa wustajeńcu we wšitkich 16 zwjazkowych krajach Němskeje pokazać.
▶ Čitanje za Ukrainu
W Drježdźanskim Domje Ericha Kästnera za literaturu přewjedźe so 16. měrca wot Towarstwa Stup dale a spisowaćela Benedikta Dyrlicha organizowane »Čitanje za měr a přećiwo wójnje«. Na zarjadowanju wobdźěli so 25 wosobow z tekstami a hudźbnymi twórbami, mj. dr. Hagen Domaška, Benedikt Dyrlich, Tomasz Nawka, Jadwiga Pjacec, Cosima Stracke-Nawka, Dietrich Šołta, Dorothea Šołćina a Susanne Vogel.


text:
Toś ten dopis se póśěgujo na pśinosk Christiany Piniekoweje wó njelubosnych a ranjecych tšojeńkach w zwisku z pšašanjami serbskeje (wendisch) identity a jeje wótgódnośenja (R 03/2020). Pó cytanju togo artikla som se teke ja zasej jasnjej na take tšojeńko spomnjeła, nejpjerwjej krotko a zwjeršnje, ale jo mě pón cesćej zasej do wědobnja stupało.
Som pśed žednymi lětami była pla gójca za ortopediju (w Chóśebuzu), bóžko som jogo mě zabyła. Wón jo mójej noze pśepytował a pón naraz na »humoristiski« part wugronił: Da haben wir ja einen klassischen wend´schen Plattfuß! Ja som była kaž derjona. Kak móžo taki kubłany luź take něco groniś! Njejsom mógła nic k tomu pśispomnjeś. Mě jo se rěc zatykała a rownocasnje jo mě někaka njedobra zacuwatosć do brjucha stupała. Lěta su pśejšli, som tu wěcku někak zabyła, abo lěpjej gronjone zagnała. Ale kaž rowno dožywijom, jo hyšći »žywa«. To groni: Pódwědobnje jo mócne a nic njezabydnjo. A wóstanjo pśecej zasej pšašanje: Co jan su nam (wšyknym, nimskim, serbskim, drugim ...) historija, politika a kultura, myslenje, cłowjeske byśe a eksistenca ako taka napórali a nadalej (wšuźi na swěśe) napóraju, mimo tych »wjelikich« wójnow?


text:
Ohridski jazor
Ohridski jazor (makedoński : Oxpидcko Eзepo, albański: Liqeni i Ohrit), jo jaden z tśoch pśirodnych jazorow w Pódpołnocnej Makedońskej. Ohridski jazor jo wětšy ako Prespański jazor a Dojrański jazor. Ohridski jazor lažy na krotkowjacornej granicy mjazy Makedońskeju a Albańskeju a ma płoninu wót 340 km2. Ohridski jazor jo nejdłymšy jazor na Balkańskej połkupje (286 m). Z Ohridskego jazora wujźo rěka Crni Drim, kenž źo k Jadranskemu mórju. Na pśibrjoze Ohridskego jazora su 3 wažne města: Ohrid, Struga, kenž lažytej w Makedońskej, a Pogradec, kenž jo na albańskem teritoriju.
Jo 17 družynow rybow w jazorje, z kótarychž jo 10 jano w toś tom jazorje na swěśe žywe.


text: Žurnalistam bě přeprošenka na njewšědne hodowne čitanje profesora za mašinotwar witana, hdyž za spodobnymi, přiwšěm wěcownymi temami pytachu. Na přikładźe tłuskačow rozkładźe profesor swojim studentam na nazorne a tróšku zabawne wašnje zasady konstrukcije mašinow. Z medijow zhoni profesor za resursowy management na samsnej uniwersiće wo dźěle kolegi a jeho za swój projekt w Keniji zahori. Tam trjebachu mašinu za ekologiske, ekonomiske a awtomatizowane tłuskanje makadamijowych worjechow. To bě njezwučene wužadanje za profesora. Da so do dźěła a wuwi ze swojimi studentami mjeztym patentowanu techniku. A Keničanam w kooperatiwje zwostanje wjac dobytka za fairtrade produkt.


text:
Lilongwe
Lilongwe jo stolica pódpołdnjownoafriskego kraja Malawi. Lažy w srjejźišću Malawija, jano 50 km wót mosambikskeje a sambiskeje granicy a 80 km wót Malawiskego jazora zdalone we wusokosći wót 1200 metrow nad głaźinu mórja we wusokej rowninje a ma wokoło 650.000 wobydlarjow. Dla dobrego měsćańskego planowanja su drogi w stolicy relatiwnje šyroke - kaž bulewardy - a jadnotliwe ležownosće wjelike. Lilongwe jo politiske a zastojniske srjejźišćo Malawija, pak nic góspodaŕske. Toś tu rolu grajo nejwětše a nejstarše malawiske město Blantyre w samym pódpołdnju kraja.
Město załožyjo se akle w lěśe 1947 ako wikowański centrum tegdejšeje britiskeje kolonije Njassaland. Pó njewótwisnosći Malawija w lěśe 1964 su se dla centralnego połoženja za Lilongwe ako stolicu rozsuźili. Wót lěta 1994 jo Lilongwe teke sedło parlamenta, kótarež jo był do togo w měsće Zomba – něźi 230 km na krotkem zajtšu wót Lilongwe.
Lilongwe ma mjazynarodne lětanišćo Kamuzu a dwa wót pěś institutow malawiskeje uniwersity.


text:
Po skoro dwulětnej abstinency swójskeho direktneho kulturneho live-dožiwjenja wjeselach so jara, jako wudobych sej kartku za jedne z třoch požadanych předstajenjow lětušeho ptačokwasneho programa Serbskeho ludoweho ansambla.
Njesćerpliwje podach so do Chróšćan »Jednoty« a njebuch přesłapjena. Najprjedy radowach so nad tym, zo wopyta njedźelniše popołdniše zarjadowanje wjele swójbow z dźěćimi. Zrudna tola to wěcka, zo hižo druhe lěto wšě dźěćace předstajenja SLA wupadnu abo so jenož w snadnej ličbje na digitalne wašnje pokazaja. Bych rady hišće lěto dočakała, jeli bychu so na tutym městnje serbske a dwurěčne dźěći ze swójskim dźěćacym ptačokwasnym programom zawjeselili. Tež w Delnjej Łužicy bychu sej zawěsće tajki lóštny program wobhladali. Čehodla rozsud takle jenož za dorosćenych přihladowarjow w Hornjej Łužicy padnył je, bohužel njewěm.
Publikum wočakowaše krótko před tradicionelnym 25. januarom ptačokwasny program, lětsa we formje tak mjenowaneho burskeho dźiwadła pod titulom »Njewěsta njewjesta«. Dobra to ideja, brašćenje a prawy serbski kwas do srjedźišća jednanja stajić! Libreto napisa a režiju derje w horšći měješe serbski dźiwadźelnik Tomaš Cyž, a nic jenož tohodla přeswědči tež w róli korčmarja. Jeho kontakt k Berlinskemu komponistej Wolfgangej Böhmerej so tohorunja wudani, wšako napisa Böhmer spomóžnu hudźbu, napodobnjenu musicalej a zapopadnywši serbske ludowe spěwy a wurězki z oratorijow »Žně« a »Serbski kwas«.