text:
NADZWYCZAJNI SZAFARZE KOMUNII ŚW. W DIECEZJI PŁOCKIEJ W 2012 R.
Adamiak Robert - Ciechanów, św. Piotra
Bałdyga Jerzy - Płońsk, św. Maksymiliana
Berger Jan - Płońsk, św. Maksymiliana
Betlejewski Józef - Rypin, św. Stanisława
Bieńkowski Zbigniew - Płońsk, św. Maksymiliana
Brzeziński Sławomir - Ciechanów, św. Franciszka
Buła Dariusz - Gąbin, św. Mikołaja
Celebucki Romuald - Rypin, św. Stanisława
Chabowski Grzegorz - Płock, św. Bartłomieja
Chraniuk Marek - Zatory, św. Małgorzaty
Cytacki Andrzej - Łętowo, św. Jana Chrzciciela
Dobaczewski Andrzej - Okalewo, Matki Boskiej Szkaplerznej
Dobaczewski Krzysztof - Płock, św. Zygmunta
Dobrzyniecki Paweł - Ciechanów, św. Tekli
Dolecki Krzysztof - Ciechanów, Bł. Pł. Biskupów Męczenników
Fijołek Franciszek - Blichowo, św. Anny
Gąsiorowski Łukasz - Ciechanów, MB Fatimskiej
Gąska Józef - Dobrzyń n. Drwęcą, św. Katarzyny
Głuchowski Andrzej - Sierpc, św. Benedykta
Golec Dariusz - Zegrze, św. Antoniego
Gołębiewski Leszek - Płońsk, św. Michała Archanioła
Gzowski Teodor - Sochocin, św. Jana Chrzciciela
Jarosz Piotr - Stuosk, św. Wojciecha
Jatkowski Józef - Płońsk, św. Maksymiliana
Kacperski Krzystof - Mochowo, św. Marcin
Kaczerski Sławomir - Stupsk, św. Wojciech
Kalman Klemens - Ciechanów, MB Fatimskiej
Kochański Roman - Ciechanów, św. Józefa
Konarzewski Marian - Klukowo, św. Stanisława BM
Korycki Krzysztof - Nasielsk, św. Wojciecha
Kowalski Grzegorz - Sochocin, św. Jana Chrzciciela
Kowalski Piotr - Nasielsk, św. Wojciecha
Kowalski Zbigniew Mława, MB Królowej Polski
Kownacki Jan - Sulerzyż, św. Mikołaja
Krajczyński Edward Antoni - Joniec, św. Ludwika
Kraśniewski Andrzej - Bieżuń, św. Stanisława BM
Kręciejewski Andrzej - Łętowo, św. Jana Chrzciciela
Krupiński Stanisław - Łęg, św. Katarzyny
Księżakowski Lech - Płock, MB Fatimskiej
Kuczkowski Wacław - Rypin, św. Stanisława
Lorek Krzysztof - Sierpc, św. Benedykta
Madejski Eugeniusz - Ciechanów, św. Tekli
Malinowski Józef - Ciechanów, św. Józefa
Małkiewicz Józef - Blichowo, św. Anny
Marek Mirosław - Płońsk, św. Maksymiliana
Matuszewski Ireneusz - Serock, św. Anny
Moliński Janusz - Rypin, św. Stanisława
Nagiewicz Piotr - Mochowo, św. Marcin
Ostoja-Lniski Wojciech - Dobrzyń n. Drwęcą, św. Katarzyny
Paruszewski Wojciech - Płońsk, św. Michała Archanioła
Pikus Jan - Czernice Borowe, św. Stanisława BM
Piotrowicz Mrosław - Zielona k. Mławy, św. Marcin
Piotrowski Bogdan - Ciechanów, Bł. Pł. Biskupów Męczenników
Pogorzelski Wojciech - Sarnowo, św. Józefa
Popielarski Andrzej - Płock, MB Fatimskiej
Poteraj Marcin - Zatory, św. Małgorzaty
Poteraj Tomasz - Zatory, św. Małgorzaty
Przedpełski Piotr - Dobrzyń n. Drwęcą, św. Katarzyny
Pszczoła Tomasz - Serock, św. Anny
Romanik Janusz - Serock, św. Anny
Rosiak Janusz - Płońsk, św. Maksymiliana
Roszkiewicz Paweł - Maków, św. Brata Alberta
Rychlik Krzysztof - Gradzanowo, św. Katarzyny
Skurzewski Adam - Serock, św. Anny
Smyczyński Andrzej - Popowo, Narodzenia NMP
Sprusiński Jerzy - Ciechanów, św. Piotra
Sternicki Jan - Okalewo, Matki Boskiej Szkaplerznej
Sugajski Zbigniew - Ciechanów, św. Franciszka
Swat Stefan -Dobrzyków, św. Stanisława BM
Szcząchor Leszek - Ciechanów, MB Fatimskiej
Szynkiewicz Tadeusz - Dobrzyń n. Drwęcą, św. Katarzyny
Święcki Jacek - Płock, św. Benedykta
Świętorecki Jan - Maków, św. Józefa
Turowski Tadeusz - Mława, MB Królowej Polski
Ulewicz Jerzy - Rypin, św. Stanisława
Wesołowski Ryszard - Ciechanów, św. Józefa
Wiśniewski Adam - Płock, św. Józefa
Wiśniewski Kazimierz - Bądkowo, św. Szczepana
Zięba Sławomir - Ciechanów, św. Tekli
Ziółkowski Andrzej - Gostynin, Miłosierdzia Bożego
Żychowski Ryszard - Maków, św. Brata Alberta


c: text/html

text:
Starograd
Starograd[1] (górnoserbski teke Starohród[2], nim. Altenburg) jo pjerwjej rezidencowe město Durinskeje z 36 703 wobydlarjami (staw: 31. decembera 2007).
Wopśimjeśe
Geografija[wobźěłaś]
Altenburg jo womało wesrjejź tśirožka městow Lipsk-Kamjenica-Gera. Město lažy 28 km na dłujki zajtšo wót Gera, 39 km na pódpołdnjo wót Lipska, 38 km na dłujki wjacor wót Kamjenicy a 31 km na pódpołnoc wót Šwikawy. Wóno bu na górkaty górkatej stronje natwarjone, kótaraž nejdłymšy dypk pśi Zschernitzsch z 162 m a njewušy pśi Mockzig z 261 m nad NN. lažytej. Strona słuša k slědnym wuběžkam pśedkraja Rudnych górow, kótarež se na pódpołnoc wót města w Lipskowem nižynowem zalewje dokóńcyje.
Měsćańske źěle[wobźěłaś]
Noty[wobźěłaś]
- ↑ Słowo "Altenburg", w nimsko-dolnoserbskem słowniku w interneśe
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik, ISBN 3-7420-1313-5, na boku 557

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Knurůw
Wspůłrzyndne: 50°13'16" N 18°42'01" E
Knurůw (gś./sz-g. Knausdrof [1], pol. Knurów, mjym. Knurow) – mjasto we pouedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we kryśe gliwickym.
W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležauo do wojewůdztwa katowickigo.
Mjasto Knurůw ležy na pouedńu Polski we půunocno-zachodńij tajli aglůmeracyje gůrnoślůnskij, we Gůrnoślůnskym Uokryngu Přymysuowym, we pouedńowyj tajli krysu gliwickigo na Wyžyńy Katowickij.
Knurůw stou śe mjastym we 1951 ze skupjyńo Knurowa s Krywoudym a Ščyguowicůma.
Przipisy
- ↑ Walter Kuhn, Siedlungsgeschichte Oberschlesiens, Würzburg 1954


text:
Raćibůrz
Wspůłrzyndne: 50°05' N 18°14' E
Raćibůř (śl-mjym.: Rottwer, pol. Racibórz, mjym. Ratibor, čes. Ratiboř) – mjasto i gmina pouožůne we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we powjeće raćiborskym. W rokach 1950-1975 mjasto admińistracyjńy noležouo do wojewůdztwa uopolskigo, natůmjast w rokach 1975-1998 do wojewůdztwa katowickigo. Podug danych s 28 lutygo 2006, mjasto mjauo 60 218 mjyškańcůw.
Raćibůř je jednům s historyčnych stolic Gůrnygo Ślůnska, kaj rezydowali kśůnžynta uopolsko-raćiborske. Do dźiśej zachowouo śe wjela cynnych zabytkůw, m.in. kaplica zamkowo pw. Św. Tomaša Kantuaryjskigo, kero zwům perůum gotyku ślůnskigo. Mjasto kej pjyrše we Ojropje uotřimouo certyfikat ISO 14001.


text:
Rzyka
Rzyka – naturalny, wjyrchńi wodny ćek, co uůn płyńe we wyżłobjůnyj bez rzyczno erozyjo krzikopje a uokresowo zalewo rzyczno dolina. Ćek tyn muśi mjeć uokreślůno dugość albo wjyrch dorzyczo - ćeki půńiży umołwjůnygo kreju (roztomajće, znoleżńy na państwo, we Polsce dorzycze uo wjyrchu ńy myńi kej 100 km²) uznowo śe za potoki abo strůmjyńy.
Rzyka może zoczynać śe uod zdrzůdła abo powstować bez połůnczyńy poru potokůw eli tyż wypływać ze jeźora.
Stało rzyka mo ujśće do inkszej rzyki, jeźora abo morzo. Rzyki, co uůne uchodzům do wodnygo grůmadńika mjanuje śe znamjynnymi rzykůma, inksze to jejich dopływy. Znamjynno rzyka do kupy ze dopływůma tworzi rzyczn systyma.
Bjyg rzyki mo nojczyńśći trzi wożne tajle: wjyrchńi, strzodkowy a dolny. Ujśće rzyki może być trichterowate (estuaryjům) abo szyroke (delta). Inakszy je u czasowych rzykůw, kere ujśćo ńy majům, a ajnfach krok we krok śe zatrocajům, wśůnkajůnc we grůnt.
Rzyki majům znoczyńy lo gospodarki, sům wykorzistowane jako zdrzůdła pijalnyj wody a do transportu. Sům tyż naturalnym śedliskym roztomajtych gatůnkůw źelinůw a gadźiny.
Nojwjynksze rzyki na śwjeće to: Amazůnka (ze Ukajali), Ńil, Jangcy, Missisipi - Missouri, Huang He a Uob (ze Irtyszym).


text: Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.


text:
Zjednoczůne Sztaty
Zjednoczůne Sztaty, Zjednoczůne Sztaty Ameriki (ang.: United States, United States of America, we abrewjacyji: US, USA) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Americe. Grańica mo s Kanadům na půłnocy a Meksykym na połedńu; uod wschodu grańica kraju stanowi Atlantycki Uocean, uod půłnocnygo wschodu Arktyczny Uocean, a uod zachodu Pokojny Uocean. Je to trzeće państwo śwjata jeli chodźi uo terytoryjům (po Rusyji a Kanadźe), a tyż trzeće we wjelośći ludźůw (po Chinach a Indyjach).
Zjednoczůne Sztaty powstały pod kůńec XVIII stolećo, Deklaracyjo Samostanowjyńo uogłoszůno we 1776 roku. Na poczůntku mode państwo toczůło wojny, wpjyrw ze Ynglandym, do kerygo zawczasu uosobne sztaty noleżały jako kolůńije, ńyskorzi we rokach 1861-1865 bůła secesyjno wojna, mjyndzy půłnocnymi sztatůma, kere bůły za zńyśyńym ńywolńictwa, a połedńowymi, kere chćały je utrzimać, a tyż we tym samym XIX stoleću ze Meksykym.
Terozki Zjednoczůne Sztaty sům nojwjynkszům ekůnůmicznům a armijnům potyngům śwjata. We zagrańicznyj polityce uod wrześńa 2001, po terrorystycznych zamachach na World Trade Center a Pentagůn, kůncyntrujům śe na wojńe s terroryzmym.
Admińistracyjńy sům potajlowane na 50 sztatůw a dystrykt Kolůmbijo, s czygo 2 sztaty - Alaska a Hawaje - leżům poza zasadńiczym uobszarym kůntynyntalnyj tajli USA - Alaska na půłnoc uod ńygo a Hawaje furt na zachůd, na Pokojnym Uoceańe.


text:
Richard Holtze
Richard Holtze (rodz. 9 lutygo 1824 we Beuku, um. 27 styčńa 1891 we Katowicach) – dochtůr medycyny, poseu do Reichstagu, wspůuzouožyćel mjasta Katowice, pjyrwšy a dugoletni přewodńičůncy Rady Mjejskij Katowic.
Uod 1855 r. zaśadou we Zgrůmadzyńu Gminnym we kerym podyjmowou mynga inicjotyw lo rozwoju Katowic, co mjou ajnflus na nadańy 11 wřeśńa 1865 r. krůlewskim edyktym prow mjejskich Katowicom. Pjyrše wybory mjejskie uodboy śe 3 marca a 4 kwjetńa 1866 r. S 342 kandydatůw wybrano pjyršych 18 předstawićelůw. Předstawićele ći pode přewodńictwym přewodńičůncygo kůmiteta wyborčygo dra Richarda Holtze wybrali 14 maja 1866 pjyršy magistrat Katowic. Pjyršym burmistřym mjasta Katowice uostou Louis Diebel ze Krapkowic, zastympcům burmistřa Rossei a tyž 4 stouych radnych mjejskich (we 1875 r. podńeśůno jeich ličba do 6). Richard Holtze uostou přewodńičůncym Rady Mjejskij.
We 1869 r. bůu wspůuzouožyćelym ložy wolnomularskij (Loge zum Licht im Osten zu Kattowitz) a uostou jeij pjyršym kerowńikym. We 1873 uostou wybrany čuůnkym prezydjům Rady Krysu Katowickigo, we 1877 r. posuym Sejmu Prowincyji Ślůnskij a krům tygo kej čuůnek Partyje Nacyjowo-Liberalnyj posuym do Sejmu Pruskigo. Wšyjske te funkcyje pouńiu do śmjyrći 27 styčńa 1891 r. Uostou pochowany na starym kirchofje ywangelickim – terozki ul. Damrota. S inspiracyje wuadzůw kůmůńistyčnych zbeščeščůno tyn kirchof, a we późńyjšych rokach teryn přeznačůno pod budowa Bibljoteki Ślůnskij.
We 25. ročnica doktoratu uotřymou uod spouečyństwa mjasta wysoko nadgroda, kero přeznačůu couko na budowa basynu při Uaźne Mjejskij. Na jeij budynku znajduje śe dziśej, uodsuońynto we 2005 r. tablica pamjůntkowo a popjerśe dra Richarda Holtze we uznańu jygo zasuůg lo rozwoju mjasta.
Literatura[Sprowjej]
- Richard Holtze, Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. Polskie tłumaczenie wzbogacone materiałem ilustracyjnym ukazało się 2005 ze okazji 140-lecia Miasta Katowice.
- Robert Borkowy, John Baildon i Richard Holtze oraz ich związki ze miejscowością Bełk [w:] Śląsk bogaty różnorodnością kultur, narodów i wyznań, Czerwionka-Leszczyny 2004, ss. 35-46.
- Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. 1871


text:
Wyspa
Wyspa – trwouy fragmynt lůndowyj powjyřchńi Źymje, kery je uoblany ze wšyjstkych strůn wodům. Wyspy sům na řykach, jeźorach, stawach, mořach a uoceanach. W připadku tych dwůch uostatńich za wyspy uznowo śe uobjekty uo rozmjarach mńyjšych uod rozmjarůw kůntynyntu (wartość grańično znojduje śe kajś mjyndzy wjylgośćům nojwjynkšyj wyspy: Grynlandje a wjylgośćům nojmńyjšygo kůntynyntu: Australije). Za wyspy ńy uznowo śe ruchůmych uawic pjaščystych, ńi uobšarůw lůndu zalewanych wčos připuywůw.
Wyspy můgům być samotne abo twořić skupiska – archipelagi.


text:
Madagaskar
Madagaskar (malg. Madagasikara, franc. Madagascar, ang. Madagascar; Republika Madagaskaru - Repoblikan'I Madagasikara, République de Madagascar, Republic of Madagascar) – państwo pouožůne na wyspje Madagaskar we zachodńij tajli Uoceanu Indyjskigo, kole pouedńowo-wschodńich wybřežy Afriki. Madagaskar je štwortům co do wjelgośći wyspům na śwjeće. Na Madagaskaře přewažo hodowla a pasterstwo, wystympuje tyž prymitywne bauerstwo, plantacyje roślin tropikalnych, eksploatacyjo drewna, zbjeractwo, myślistwo, a bauerstwo śrůdźymnůmorske. Wystympujům dwje strefy roślinne: na půunocy suche lasy podrůwńikowe, a we cyntrům a na pouedńu sawanny.


text:
Huronski jězor
Huronski jězor (jendźelsce Lake Huron, francosce Lac Huron) je druhi najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a štwórty najwjetši cyłeho swěta. Wón je centralny z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so na hranicy mjez Zjednoćenymi statami a Kanadu. Jězor leži 176 metrow nad mórskej hładźinu, potajkim wosom metrow pod powjerchom susodneho Hornjeho jězora a je z přestrjenju 59.586 km² wjetši hač Chorwatska.
Wuchodny pobrjóh jězora słuša ke kanadiskej prowincy Ontario a zapadny k zwjazkowemu statej Michigan. Najwjetša kupa w jězoru je Manitoulin, kotraž je tež najwjetša jězorowa kupa na swěće. Huronski jězor je z Michiganskim jězorom přez Mackinacski přeliw bjez wysokostneho rozdźěla zwjazany a wuliwa so přez rěku St. Clair River do Erieskeho jězora.
Při Huronskim jězoru leža města Saginaw a Bay City w Zjednoćenych statach a Sarnia w Kanadźe.
Wotkaz[wobdźěłać]
Koordinaty: 44°48′0″N 82°27′0″W /  44.8, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *


text:
Maćeršćina
Jako maćeršćinu woznamjenja w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby wuknjenu rěč, prěnju rěč. Tuta zašćěpi w jeje zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko, zo rěčnicy jich maćeršćina do dalokeje měry zawtomatizowanje wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno wjace wobsadźić. Kóždy nic na wosebje rěčnu słabosć chorowacy čłowjek nawuknje w tutym času w jeho wokolinje přewažowacu rěč w samsnej perfektnosći kaž předchadna generacija.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj Generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski podpěranski system za rěčne přiswojenje, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenymi rěčospecifiskich mozowych strukturow je wujasnjomne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wysoke plasticitu w zažnych lětach a dźěćo je regularnje jara pohnuwace wuknjenske wokoliny přez dlěši čas wustajene. Wažne je při tym, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohlady, zaměry) disponuja, kotrež dźěćo z nimi přez rěču dźělić móže („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach so zda tež z ewolucionarneho hladanišća nastork k wutworjenju rěče był być (Dunbar).
W Zjednoćenych statow Ameriki, ale tež w druhich dźělach swěta, so hodźi tendenca wobkedźbować, kóždu wosobu, kotraž ma chětro wužitne znajomosće w cuzej rěči, jako „bilingualna“ abo „multilingualna“ woznamjenić. Rěčopolitisce to so móže jako pospyt wobhladać, woprawdźitu wjacerěčnosć wulkich skupin wobydlerstwa, kotrež nimo rěče majority druhu maćeršćinu rěča, w poměrje k jako idealizowanje zapřijomnej a jenož myslenej jednorěčnosći powyšić. W Němskej to mjez druhim na migrantowych skupin powójnoweje doby přitrjechi.
Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč z runje tajkej wysokej kompetencu kaž maćeršćina rěči.
Po spóznaćach neurowědomostneho instituta w La Jolla pječa hudźba komponista rěčnu melodiju jeho maćeršćiny wotražuje. Maćeršćina da jeje charakteristiski raz po tutym slědźenskim wuslědku tuž tež hudźbje kraja. Jeli so rozeznawa na přikład wysokosć tona jedyn na druhi sćěhowaceju złóžkow we potrjechenej rěči sylnje, da pokaza tež hudźba wurazne skoki tonow.


text:
Grynlandzkŏ gŏdka
Grynlandzkŏ gŏdka (Kalaallisut) - gŏdka ze familije eskimo-aleuckich, we kery gŏdŏ 57 000 Grynlandczykōw. Je podanŏ na inuickie gŏdki we Kanadzie. Nŏjbarzi popularny dijalekt, Kalaallisut (zapadniogrynlandzki), je ôd 2009 amtowōm gŏdkōm - grynladzki reskiyrōnek doł jij tyn szatus, coby zmocnić jã przi kolōnialnyj - dōńskij gŏdce. Krōm tego egzisteruje na wschodzie dijalekt Tunumiisut, a we Thule dijalekt Inuktun.
Grynlandzkŏ je polisyntetycznōm gŏdkōm, kerŏ zwolŏ na tworzyniy fest dugich słōw bez kuplowaniy cuzamyn mocki korzyniōw a sufiksōw.


text:
Egejske mórjo
Egejske mórjo (grichiski AιYaίo ΠέλaYoς - Aigaio Pelagos, turkojski Ege Denizi) jo mórjo mjaz europskej Balkańskej połkupu a aziskej Anatoliskej, pódlańske mórjo Srjejźnego mórja. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana. Granicujo na pódpołnocu a na pódwjacorje z Grichiskej twardej zemi, na pódpołdnju z grichiskej kupu Kreta a na pódzajtšu z Turkojskej. Na dłujkem wjacorje jo pśez mórsku wuscynu Dardanelle zwězane z Marmarskim mórjom (a dalej pśez wuscynu Bospor z Carnym mórjom) a na pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Ioniskim mórjom.
Wuznamne pśistawy Egejskego mórja su na pśikład Athen a Sołun w Grichiskej a Smyrna w Turkojskej.


text:
28. junija
28. junija abo 28. smažnika je 179. dźeń gregorianiskeje protyki (180. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 186 dnjow hač do kónca lěta. We wšelakorych słowjanskich krajach, wosebje w Serbiskej je tutón dźeń jako Vidovdan znaty.
Podawki[wobdźěłać]
- 1914: W Sarajewje bu awstriski arcywójwod Franz Ferdinand zatřěleny. To płaći jako wuwołacy faktor prěnjeje swětoweje wójny.
Narodniny[wobdźěłać]
Wumrěće[wobdźěłać]
- 1703: Tobias Čuderly - serbski farar a spisaćel nabožinskich spisow
- 1898: Jakub Kućank - serbski duchowny, kulturny prócowar a spisaćel


text:
Myślowy eksperymynt
Myślowy eksperymynt (ôd niymieckigo Gedankenexperiment, użytygo piyrszy rŏz ôd Hansa Christiana Ørsteda) we nŏjszyrszym znaczyniu je użyciym hipotetycznygo scynariusza ku uproszczyniu spokopiyniŏ niykerych rzeczy abo zjŏwisk. Eksperymynty take przekludzŏ sie we roztōmajtych dziedzinach, ôd filozofije do fizyki, nŏjwiyncyj we przipŏdku, kej na pytaniy niy idzie znŏjś ôdpowiydzi spōmŏganyj naukowymi faktami abo przekludzyniy prōbowaniŏ je możebne teoretycznie ale niy praktycznie; btp. we twiyrdzyniu ô niyskōńczōnyj liczbie afōw teoretycznie idzie przekludzić eksperymynt z afami, praktycznie ale je to niymożebne (potrzebnŏ je niyskōńczōnŏ liczba afōw i maszin do pisaniŏ abo niyskōńczyniy moc czasu).
Znōme myślowe prōbowania[Sprowjej]
Fizyka[Sprowjej]
Myślowe eksperymynty we fizyce to m.in.:
Filozofijŏ[Sprowjej]
We filozofiji porzōnd stosuje sie myślowe eksperymynty:
- Chińskŏ izba (filozofijŏ filipa, sztucznŏ inteligyncyjŏ, kognitywistyka)
- Dylymat wagōnika (tyż dylymat zwrotnicy) (etyka)
- Dylymat heresztanta
- Mōzg we nŏczyniu (epistemologijŏ, filozofijŏ filipa)
- Paradoksy Zenona z Elei
- Szif ôd Tezeusza
- Teleportacjyjŏ (metafizyka)


text:
Usama ibn Ladin
Usama ibn Ladin (arabsko godka أسامة بن لادن, rodz. 10 marca 1957 we Dżuddzie - um. 2 maja 2011 we Abbottabadzie), znůmy tyż jako Osama bin Laden – to bůł saudyjski milijůner a prziwůdca Al-Kaidy, uorgańizacyje kero je powożano za terrorystyczno. Broł udźoł we walkach we Afgańistańe we lotach 80. XX stolećo. We lotach 90. wspjyroł islamski rzůnd we Sudůńe. Skiż wspjyrańo uorgańizacyje, kere rzůnd USA uznowoł za terrorystyczne, citnůł nazod do Afgańistanu a wspjyroł tam rzůnd Talibůw. Uznoł wuůnczas USA za swojygo nojwjynkszygo wroga. Je uoskorżany uo uorgańizowańy terrorystycznych zamachůw, we tym na ambasady USA we Najirobi a Dar es Salaam, a tyż uo kerowńicze sprawstwo zamachu na World Trade Center a Pentagůn, nale ńy mo na to mocnych dowodůw. Za jygo gowa rzůnd USA dowoł 50 mln dolarůw. Zginůł 1 maja 2011 zabity uod wojokůw United States Navy SEALs.


text:
Strzewiki
Strzewiki to tajla uobleczyńo, kero uobuwo śe na szłapy.
Strzewik skłodo śe nojczyńśći ze:
- zole, kero wyuůnaczůno je ze gůminu (btp. gůmjoki), drzewa (ntp. holcoki), plastiku a inkszych materjałůw. Zole sům nojwożńyjszům tajlům strzewikůw.
- abzaca, kery je prziklajstrowany abo prziteksowany do zole uode spodku;
- szułszaftu (cholywy), kero zakrywo wjyrch szłapy abo czasym dolne tajle nogi. Mogům być uheklowane (ntp. ze zomszu abo ze lyjdru), uodlůne ze plastiku abo ze gůminu.
- szplatůwk (ntp. gulery) abo haltrůw (ntp. zandale).
Rzymjeśńikym uod rychtowańo strzewikůw je szewjec.


text:
Szahada
Szahada (arab. شهادة, šahāda) – u muzułmůnůw wyznańy wjary, kere je jednym ze pjyńću powinnośći kożdygo muzułmůna. Je to kuplůng pjyńću słůw we arabskij godce: لا إله إلا الله ومحمد رسول الله (czyt. lā ilāha illa-llāh wa muḥammad rasūlu-llāh), co uoznaczo "Ńy ma Boga krům Allaha, a Mahůmet je uůnygo prorokem". Coby przijůńć islam, trza to pedźeć przi śwjodkach trzi razy. Ńym śe wypowje szahada, trza pjyrw zrobjyć ghusl (rytualno ablucyjo). Szahada je to jedyn ze pjyńću uobowjůnzkůw kożdygo muzułmůna.
Szahada je na roztomajtych fanach, ntp. Saudyjskij Arabiji.


text:
Bala
Bala, inakšy tyš bal – kulisty předmjot nojčyńśći užywany we roztůmajtych športach. Bale sům zwykle kuliste, nale můgům mjeć inkšy kštout. Wjynkšość bali je elastyčno, a we postřodku nafilowano luftym. Športowcy kopjům bala nůgůma, uodbijajům rynkůma, gowům eli tuowjym. We wjynkšośći ger zespoůwych bala (bal) je překazywano mjyndzy čuůnkůma družyny we celu ůmjyščyńo jeji we toře, košu eli tyž na polu přećiwńika. Ńykere bale sům štajfne a sprynžyste, co pozwalo jejim na uodbijańy śe uod twardych powjyřchńi stouůw eli raketek. Inkše bale sům nafilowane sprynžůnym luftym, co pozwalo na walyńy we uůne s wjelgům śiuům bez ryzyka uraza a posůuańy jejich na sroge uodlyguośći. Cylne šlagńyńće bali (bala) tak, coby zmylić přećiwńika je podstawům sukcesu we kupje grůw.


text:
Wjelgo Brytańijo
Wjelgo Brytańijo, Zjydnočůne Krůlestwo Wjelgij Brytańije i Irlandyje Půunocny (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Britain, UK) – ůńitarne państwo wyspjarske pouožůne we Ojropje Zachodńij. W skuod Wjelgij Brytańije wuažům: Yngland, Walijo i Škocyjo pouožůne na wyspje Wjelgo Brytańijo, Irlandyjo Půunocno ležůnco we půunocnej tajli wyspy Irlandyjo. Guernsey, Jersey a Wyspa Man, pośadajům uodrymbny status depyndyncyje Korůny brytyjskij. Terytorjůma zaležnymi uod Wjelgij Brytańije sům: Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Brytyjske Wyspy Dźewiče, Falklandy, Georgja Pouedńowo a Sandwich Pouedńowy, Kajmany, Můntserrat, Turks i Caicos, Św. Helyna, Brytyjske Terytorjům Uoceanu Indyjskigo a Pitcairn.
Wjelgo Brytańijo je tyž čuůnkym-zouožyćelym Wspůlnoty Norodůw zřešajůncyj bůue kolůńy, důmińo i inkše pośadośći brytyjske, wchodźi tyž we skuad G8. Noležy do Rady Bezpječyństwa UoNZ, we kerej pośada prawo veta. Wjelgo Brytańijo to jydno s guůwnych mocarstw uobecnych časůw. Jeji śyuy zbrojne stacjůnujům we 80 krajach śwjata (nojwjynkše stoue garńizůny sům we Ńymčech, na Cypře, na Falklandach, we Gibraltaře i we Kanadźe). Zjydnočůne Krůlestwo mo tyž ůngyfer 200 guowicůw atůmowych. Kraj tyn je tyž zaličany do nojbaři ajnflusowych we Uńiji Ojropejskij.


text:
Geografiske koordinaty
Z geografiskimi koordinatami (geografiska šyrina a geografiska dlinina) dajo se połoženje dypka na zemi wopisaś. Zemja rozdźělujo se pśi tom do 360 stopnjow dlininy a 180 stopnjow šyriny. Stopnje dlininy běže pśez pódpołnocny a pódpołdnjowy pol, stopnje šyriny paralelnje k ekwatoroju.
Wopśimjeśe
Koordinatowy system[wobźěłaś]
Stopnjowa seś zemje jo myslony koordinatowy system na pówjerchu zemje z pšawokutnje prěcecymi se stopnjami dlininy a stopnjami šyriny. Słužy geografiskemu póstajenjeju pozicije, to groni, póstajenjeju swójskego stojnišća. Stopnje šyriny lice se pśi tom wót ekwatora sem, pola lažytej pla 90° pódpołnocneje resp. pódpołdnjoweje šyriny, stopnje dlininy lice se wót pśipadnego nulowego meridiana na pódzajtšo a pódwjacor, až do pó 180°. Póstajenje kutow jo napśeśiwo systemoju kulowych koordinatow zwuconemu w matematice.
Do zachopjeńka 20. stolěśa su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany nałog byli (na pś. Ferro-Meridian wót El Hierro a Parisowy meridian), źinsa wužywa se swětodaloko Greenwichowy meridian (gwězdarnja w Londonje).
Pśi dokradnem póstajenju pozicije dej se na to źiwaś, až zemja njejo kula, ale pśibližnje elipsoid, což by mógło pśesunjenja městnow wó až k 20 km wustatkowaś. Teke mógu geografiske koordinaty, pó kraju, rozdźělne póśěgowe systemy měś, kótarychž referencne elipsoidy su regionalnemu póloju śěžnosći (Geoid) pśiměrjone. Mjazynarodnje wužywa se źinsa zwětšego World Geodetic System 1984 (WGS84).
Kórty[wobźěłaś]
W 18. a 19. stolěśu su geodety wětše regionalne wótchylenja zemskeje pódoby wót idealnego elipsoida pśez to wurownowali, až wóne su we wótpowědnych stronach nejlěpjej pśizamknjecy se elipsoid wulicyli, aby se derje na pówjerch zemje we wótpowědnych stronach "zlagnuł". Srjejźišćo takego elipsoida njejo se z masowym srjejźišćom zemje kšyło, wobwjertna wós wšak jo paralelnje k zemskej wósy. Koordinatowy system jo w pśirownanju k drugim takim elipsoidam "pśesunjony" a "zekśiwjony". Tak su źasetki geodetiskich systemow (póśěgowych systemow za kórty) nastali. Z wuwijanim satelitoweje nawigacije jo se dejał swětodaloko jadnotny system napóraś, něntejšny WGS84.
W zemskich abo mórskich kórtach, kótarež bazěruju skoro pśecej na pjerwjejšnych systemach, by mógło pódaśe we wopacnem póśěgowem systemje (na pś. zapisowanje GPS-pozicije) zmólku wjele stow metrow zawinowaś, jolic referencny elipsoid (teke kórtowy datum, póśěgowy system) pódaśa njejo ten samki ako ten kórty. Togodla ma se pśi dokradnych koordinatowych pódaśach (zaspomnjeńka: lěpše ako 1 km abo lěpše ako 1 wobłukowa minuta) póśěgowy system pśidaś.
Koordinaty daju se z pomocu gódneje transformaciskeje softwary z jadnogo systema do drugego pśelicyś. Taka softwara musy parametry wopśimjeś, kótarež definěruju wótchylenje póśěgowych systemow jadnogo wót drugego resp. wót WGS84 z tak wusokeju kaž móžno dokradnosću.
Lětarstwo a nawtika[wobźěłaś]
Dokradnjejše poziciske pódaśa su trěbne w lětarstwje a nawtice. How pódawaju geografisku šyrinu a dlininu w stopnjach a wobłukowych minutach, na pś. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo pódpołnocneje šyriny, Lon = 010° 59’ E abo pódzajtšneje dlininy.
- Wobłukowe minuty rozrěduju se decimalnje dalej.
- Pó DIN 13312, płaśiwy za lětarstwo a namórnistwo, skrotcujo se geografiska šyrina z Lat abo staršej z φ, geografiska dlinina z Lon abo λ. B a L njewótpowědujotej normje.
- Šyrinowa minuta wótpowědujo na pówjerchu zemje cerje wót 1,852 km a definěrujo dłujkosć mórskeje mile.
- Cera, kótaraž wótpowědujo dlininowej minuśe, jo na ekwatorje teke 1,852 km, pómjeńšujo se wšak do pola z kosinusom geografiskeje šyriny až na nul. Wóna jo pótakem wót šyriny wótwisna. W Europje lažy cera mjazy 1,0 km a 1,5 km (glědaj teke wótšyrjenje[1]).
Rozměrjenje kraja[wobźěłaś]
W rozměrjenju kraja su dokradnosći na centimetry póžědane – togodla njedosega pódaśe we wobłukowych sekundach, dokulaž jadna wobłukowa sekunda (1″) wótpowědujo pśibližnje 31 m (šyrinowe pódaśe) resp. 20 m (dlininowe pódaśe w Europje). W Nimskej jo se dotychměst połoženje kšutych dypkow na milimetry dokradne ako koordinata Gauß-Krüger, póśěgowane na Besselowy elipsoid pódało, resp. na stronach NDR, wót 1950ych lět, póśěgowane na elipsoid Krassowski. Wót 1990ych lět pśewjeźo se pśestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, póśěgowane na GRS80-elipsoid.
Pśirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty[wobźěłaś]
Pśirodne koordinaty (astronomiska šyrokosć φ a astronomiska dłujkosć λ) daju se pśez astronomiske póstajenje pozicije zwěsćiś. Póśěguju se na napšawdny lotowy směr pśi měrjeńskem dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – teke geodetiske koordinaty pomjenjone) póśěguju se na směr normale wužywanego referencnego elipsoida. Diferenca mjazy lotowym směrom a elipsoidoweju normalu jo zwětšego mjeńša ako 10″ a groni se lotowe wótchylenje. Zwětšego njeběžy daniž lotowy směr daniž elipsoidowa normala pśez srjejźišćo zemje.
Jolic stajaju se jano snadne wupominanja na dokradnosć, na pś. pśi zwobraznjenjach kórtow we wjelgin małych měritkach, pśibližujo se zemske śěleso za zjadnorjenje pśez kulu. W toś tom paźe wótpowědujotej geografiska šyrina a dlinina kulowym koordinatam. Jano pótom jo šyrina kutow w srjejźišću zemje mjazy ekwatorom a pytanym dypkom.
Stawizny[wobźěłaś]
Rozdźělenje do stopnjow ako rozdźělenje połnokuta krejza do 360° źo na astronoma Hypsiklesa z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparcha z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) slědk.
Južo Claudius Ptolemeus jo w swójom źěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 pó Chr.n. stopnjowu seś ze stopnjami dlininy a stopnjami šyriny wužył. Jogo nulowy meridian jo był až do 19. stolěśa zwětšego wužyty Ferro-Meridian pśez nejpódwjacornjejšy zemski dypk, kótaryž jo tegdy znaty był. Dla wjele pśemałeje kalkulacije zemskeje wobměry (neźi 30.000 km město 40.000 km) njewótchylaju jogo pódaśa ku geografiskej dlininje wó 18°3', ale w srjejźnej Europje wó wěcej ako 24° wót togo, kótaryž póśěgujo se na Greenwich. Jogo pódaśa wó šyrinje laže z njejasnych pśicynow nad korektnymi.[2] Na jadnom boce pasujo k pśemałemu zemskemu pśerězkoju Ptolemeusa, na drugem boce by dejało, pśi jogo pśemało wuliconem wótstawku mjazy słyńcom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słyńca, na pśemały stopnjowy wótstawk wót ekwatora suźiś.
Pó zasejnamakanju jogo źěła Geographike Hyphegesis a jogo pśełožka do łatyńšćiny w ranem 15. stolěśu jo se stopnjowy system Ptolemeusa malsnje pśesajźił. [3]
Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) jo pólěpšył antikne měrjeńske metody za globalnu nawigaciju zakokulonu w Acorach. Z rozdźělenim zemskeje kule do špańskeje a portugiziskeje hemisfery w dogronje wót Tordesillasa z lěta 1494 jo zasej etablěrowana stopnjowa seś politiski wuznam zdobyła.
W lěśe 1634 jo se na El Hierro ako nejpódwjacornjejša z Kanariskich kupow nulowy meridian pśez Faro de Orchilla póstajiło a akle wót lěta 1884 jo se meridian wót Greenwicha zwucony wót lěta 1738 w Engelskej pśeśiwo drugim narodnym nulowym meridianam pśesajźił.
Nouvelle Triangulation de la France, kótaraž źo na měrjenja wót Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z casa do 1793 slědk, jo se w běgu metrifikacije (pśestajenje wšych relewantnych měrow na meter ako standard) wotměła. Nulowy meridian běžy pśez Paris, tak až „Old Royal Observatory“ w Greenwichu lažy pla 2° 20′ 14,025″ W (NTF), pódany w nowostopnjach. To wopśimujo teke decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, grades (nouvelle), źinsa pó kazni ako Gon (1 połnokut = 400 nowostopnjow).
Mjaztym až meridian w Greenwichu jo se pśesajźił, jo se kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° ku geodetiskemu standardoju w srjejźnej Europje wuwiła. Krejzne rozdźělenje do 360° rozmějo se źinsa cesto jano wobgranicowane ako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa seś).
Dokłady[wobźěłaś]
- ↑ Pśełožowańske naraźenje, glědaj nimski terminus Abweitung
- ↑ Claudios Ptolemaios: Geographike Hyphegesis, kap. 10. Germania Magna (Pśirownaj stopnjowe pódaśa z tych źinsajšnych kórtow)
- ↑ An alternative route to mapping history


text:
Godka manx
Godka manx – (Gaelg Vanńinagh; gaelicko godka manx) – godka s grupy gojidelskij (q-celtyckij) godek celtyckych, kero užywano je na wyspje Man (depyndyncyji Korůny brytyjskij), pouožůnyj na Mořu Irlandzkym. Pochodźi uod staroiryjskij godki, a šcygůlńy uod jygo djalyktůw ulsterskigo a galloway. Wyodrymbńiu śe ůngyfer V w. n.e. Nojstarše hańšrifty we tyj godce pochodzům ale dźepjyro s XVII w. Literatura we manx ńy je zbyt bůgato.
Uobecńy manx do śe uznoć za godka umarto abo přinojmyńi bliski wymarću, bo podejmuje śe průby jygo uodrodzyńo. Uostatńo uosoba, kera užywoua go kej uojčysto godka umarua we roku 1974. Dźouańo majůnce na cylu uožywjyńy tyj godki přińosuy pewne rezultaty - uobecńy kupa mjyškańcůw wyspy naumjouo śe manx a posuůguje śe ńim kej drůgům godkům, po angelskij. Podle spisu ludnośći s 1991 roku bůuy to 634 uosoby s přez uoźymdźeśyńćotyśynčnyj populacyje wyspy, 10 lot půźńij zadeklarowouo znojůmość godki juž přez 1000 uosůb wjyncyj (2,2 % ludnośći wyspy). W uostatńich lotach pojawiuy śe tyž uosoby, lo kerych manx je pjyršům godkům - bajtle tych, keři naučyli śe go a posuůgujům śe ńim we žyću codźynnym. W 2001 r. kej take uokreśliuo śe 56 uosůb.


text:
Skate punk
Skate punk (téż: Skatepunk, Skate-punk, Sk8 Punk) je baro chùtczi ë energiczny ôrt punk rocka.
Doszłi do tégò miona je przez wiôlgą pòpularnotã ti mùzyczi w skaterowsczi scenié. Nôbarżi znônym karnã jaczé grô skate punka je Suicidal Tendencies - zdobëlë pòpùlarnotã wëdónym w 1983 rokù albùmie z tim chùtczim punkã.
Jinszima znônëma karnama tegò sztélu sã: Bad Religion, Pennywise, NOFX, The Vandals, Lagwagon, SNFU, MxPx, The Offspring, Millencolin czë Guttermouth, chòc trza pamiãtac ò tim, że Bad Religion jakno ë Pennywise barżi do hardcorowégò zôrtu przënôlëżą.
Platowi wëdowizne z skate punka to m.jin. Epitaph Records czë téż Fat Wreck Chords.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Siciliska
Siciliska (italski Sicilia) jo nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Lažy blisko krotkowjacornego rožka Apeninskeje połkupy a słuša k Italskej. Zgromadnje z małkimi kupami we wokolinje wutwórjujo Siciliski awtonomny region (italski Regione Autonoma Siciliana).
Region ma pśestrěń 25 703 km² a pěś milionow wobydlarjow. Wuznamna góra regiona jo Etna, wulkan kótary lažy blisko pódzajtšneje kšomje Siciliskeje a jo nejwušy wjerch kupy.
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
-
Commons: Siciliska – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow


text:
Ennio Morricone
Ennio Morricone (rodz. 10 nowymbra 1928 we Rzimje, Italijo) je italski kůmpozitor filmowy lajery.
Sztudjyrowoł we Accademia Nazionale di Santa Cecilia (Norodowo Akadymijo św. Cile) we Rzimje we klasie kůmpůnowanio, granio na trůmpce a chůralny lajery. Swoja karjera pisanio filmowy muzyki napoczůn we 1955. We 1964 zaczůn wespůłpracować ze Sergio Leone a Bernardo Bertolucci. Tymu pjyrszymu napisoł lajera do Per un pugno di dollari (Za gorść dolarůw) a The Good, the Bad and the Ugly (Dobry, zły a żadny). Ńyskorzi ustoł robić jako inkszo muzika a robjoł yno filmowo - do kupy do przez sztyrystu filmůw (we tym trzidziestu westernůw).
Dostoł mocka nadgrodůw, pjyńć razůw nůminowali go do Oscara. 14 decymbra 2006 prziznali mu sztatuetka Honorowygo Oscara.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
- Uoficjalno neczajta (po italsku, angelsku abo szpańelsku)


text:
Lublin
Wspůłrzyndne: 51°14'53" N 22°34'13" E
Lublin (pol. Lublin, jid. לובלין, ukr. ЛюблiH, rus. ЛюблиH) – nojsrogše polske mjasto na wschůd uod Wisuy, stolica wojewůdztwa lubelskigo a Lubelščyzny. Je krysym grodzkim a śedźibům wuadz krysu źymskigo. Historyčńy přinoležy do Mouopolski. Ležy nad řykům Bystřycům. Srogi uostřodek akademicki, znůmy m. in. s Katolickigo Ůńiwersytetu Lubelskigo.
Pjyrše wzmjanki we škryflanych zdřůduach sům ze 1198 roku, nale uosadńictwo sam je starše, stouo uosada bůua sam we VI stolećo. Prawa mjejske uod Wuadysuawa Uoketka 15 śyrpńa 1317. We 1569 we Lublińy zašrajbowano akt Uńije Lubelskij a we tym samym roku přijynto houd lynny uod kśyńća Prus. We XVII wjeku mjasto uostouo fest zńiščůne bez najazdy Kozokůw a ypydimjo džumy. We XVI a XVII wjeku uostřodek reformacyje. Po III rozbjoře Polski Lublin znod śe we zaboře austryjockim, ńyskoři we Krůlestwje Polskim. We pouowje XIX wjeku wjyncy kej pouowa mjyškańcůw stanowiuy Žydy. Uod 1918 we II RP. W čos uokupacyje hitlerowskij we Lublińy fungowou lager kůncyntracyjny Majdanek. Po zdobyću mjasta bez Armijo Čyrwůno 22 lipca 1944 Lublin bez 163 dńi bůu tymčasowům stolicům Polski.
Terozki srogi uostřodek industryje a kulturalny. Noležy do Uńije Metropoliji Polskich.
Kluby športowe Motor Lublin a Lublinianka.


text:
An Dehai
An Dehai (Hanyu pinyin: Ān Déhǎi, Wade-Giles An Te-hai, chiński tradycyjny szrajbůnek 安德海, chiński ajnfachowy szrajbůnek 安德海) (um. 1869), chiński polityker, głůwny eunuch Zakozanygo Mjasta we rokach 1861 – 1869. Jedyn ze głůwnych wspůłpracownikůw cysarzowyj Cixi.
Asystowoł przi ceremoniji welowańo na krůlewske baby a kůnkubiny we 1851, we kerym Jehonala przikuplowano do harymu[1]. Podug jednyj ze relacyji, przi wojowańu o władza po tym kej umrził Xianfenga doł kśyńću Gongowi brif uod gdůw po uůnym władcy, we kerym wzywano uůnygo a kśyńća Chun do rajzy ku Rehe (Dżehol). Pora dńůw ńyskorzi, we tajymńicy przed regyntůma, zorganizowoł tref spiskowcůw[2]. We 1861, we uznańu uůnygo zasugůw, dostoł robota kej głůwny eunuch. Stoł śa jydnym ze nojbliższych spůłpracowńikůw cysarzowyj Cixi, kero doła uůnymu uorgańizowańy szpasu we uůnyj apartamyntach. Uůnygo ajnflus na cysorski dwůr bůł tak festylny, co we przitomnośći inkszych dworzanůw ćepoł śe do drugij regyntki, Ci'an[3].
Jak prziszło do coroz srogszyj zwady mjyndzy Cixi a kśyńćym Gongem we 1865, mjoło to tyż ajnflus na tryjtowańy uůnygo politykera uod głůwnygo eunucha. Zaczůn tryjtować uůnygo ńyprawo a pokozywać mu pogarda, łomoł przi uůnym normy uod etykety.[4]. Wykorzistoł swůj ajnflus coby arystokracyjo doła mu cynny ring. Ńyskorzi, mimo aże Cixi prośůła go, coby tygo ńy robjůł, aśił śe uůnym ringym we przitomnośći somygo Gonga. Chćoł uůnygo půńiżyć a coby dostoł chyńći do zymsty[5].
Můnarchini, kero chćoła chrůńić An Dehai, postanowjůła doć go kajś poza stolica na jaki czas. Mjoł wyjechać na połedńe Chin coby lo uůnyj wybrać jake ńydbowne tkańiny[6]. Bůło to ńy do zgody ze cysorskim prawym, podug kerygo eunuchy mjoły zakaz opuszczańo stolicy. An Dehai ruszył mimo to we rajza, a uorszak kery ś ńim jechoł zajmowoł pora bogato zdobjůnych łodźůw. We mjastach, we kerych zatrzimywoł śe faworyt Cixi bůł przijmowany kej cysorski wysłanńik[7]. Wroz ze głůwnym eunuchym rajzowoł Ding Baozhen, gubernatůr prowincyji Shandong. Bůł uůn uůnygo wrogym, od kedy zmuszůno go coby przekazoł uůnymu 10 tyś. liangůw strzybła[8]. Przi jydnym ze postojůw posłoł do kśyńća Gonga posłańca ze wjeśćům, co złomano zakoz przebywańo eunuchůw poza stolicům. Uůna wjeść dotarła tyż do Ci'an, kero postanowjůła zlikwidować uůnygo dygńitarza, kerygo ńynawidźůła[9]. Wydoła edykt, we kerym kozała dać uůnygo do cuchthauzu a ńyskorzi zaszlachtować. Rozkaz wykůnano pod nadzorym Ding Baozhena. Zwłoki An Dehaia pogrzebano na kirchofje, na kerym chowano dźodůw[10].
Przipisy
- ↑ Keith Laidler "Ostatnia cesarzowa", z. 72–73
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 89
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin", z. 125
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 128–129
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 129
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 129–130
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 130
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 130-131
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 131
- ↑ Vasilij Âkovlevič Sidihmenov, "Ostatni cesarze Chin" z. 132
Bibliografijo[Sprowjej]
- Laidler Keith "Ostatnia cesarzowa", Wyd. Muza, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-728-1
- Vasilij Âkovlevič Sidihmenov "Ostatni cesarze Chin" Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1990, ISBN 83-216-0900-7


text:
Dżakarta
Wspůłrzyndne: 6°10'30" S 106°49'33" E
Džakarta (ind. Jakarta; dowńij: Batawia) – stolica a nojwjynkše mjasto Indůnezyje, 9,0 mln mieszkańców (2004), aglůmeracyjo 18,2 mln (2004). Mjasto je pouožůne we pouedńowo-zachodnij tajli państwa, we půunocno-zachodńij tajli wyspy Jawa.
Zouožůne we XVI wjeku pod mjanym Sunda Kalepa. We 1619 zdobyte bez Holyndrůw kere postowili sam twjerdza "Batavia". Bůua uůna śedźibům Kůmpańije Wschodńoindyjskij a stolicům Ńiderlandzkich Indji Wschodńich. We lotach 1942-1945 mjasto bůuo uokupowane bez Japůńijo. Uod 1949 wlazuje we skuod Indůnezyje, uod 1950 zmjyńůno jygo mjano na Džakarta.


text:
Amatl
Amatl (godka Nahuatl: āmatl, hišp.: amate abo papel amate) – zorta papjůru, kero bůua užywano we Americe Střodkowyj we časach prekolůmbijskich. Šykowany bůu ze wařůnyj wewnyntřnyj strůny (tyj uode pńa) kory ńykerych gatůnkůw strůmůw, nojčyńśći ze familije figowcůw. Uotřimany s wařyńo matyrjou bůu ńyskoři přećerany bez kamjyńe. Gotowy amatl mjou farba jasnobrůnzowo a bůu delikatny. Užywany bůu jednako do celůw religijnych a śwjyckich. Gotowe dokůmynta třimane bůuy we zwojach. Terozki amatlu uůnačonygo rynčńy užywajům ńykere artysty we Meksyku.


text:
Nowoseelandska
Nowoseelandska (maorišański Aotearoa, engelski New Zealand a nimski Neuseeland) jo njewótwisny stat, kótaryž zwětšego na dwěma wjelikima kupoma w krotkowjacornem źělu Śichego oceana. Ma styri a poł miliony wobydlarjow a pśestrěń wót pśisamem 270.000 kwadratnych kilometrow, pótakem jo wětša ako Wjelika Britaniska, ma pak jano źaseśinu jeje wobydlarstwa. W lěśe 1947 bu njewótwisna wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha.
Dwě nejwětšej a głownej kupje stej Pódpołdnjowa a Pódpołnocna kupa. Pódpołdnjowa kupa ma wětšu pśestrěń, ale Pódpołnocnu kupu wobedla wěcej luźi. Nejwětše město Pódpołnocneje kupy jo Auckland z wěcej ako 400.000 wobydlarjami, mjaztym až ma na samskej kupje lažeca stolica Wellington jano wokoło 200.000 wobydlarjow. Nejwětše město Pódpołdnjoweje kupy jo Christchurch z něźi 350.000 wobydlarjami. Powšyknje jo Nowoseelandska wjelgin rědko wobsedlona, cogoždla ma teke pśimě Zelena kupa.


text:
Piwo
Piwo je alkoholiski napoj, kiž nastawa přez fermentaciju přetworjenych zornješkow (zwjetša w formje ječmjenjoweho słoda). Nětko jako dodaće do piwa wužiwa so chmjel, kiž daje hórkosć, móžne su tež druhe wobstatki jako na přikład korjeniny, płody abo měd. Fermentacija bu typisce wot piwarskich droždźow wuwabjena.
W Němskej ma wjetšina sortow piwa mjezy 4,5% a 6% alkohola.
Słowo "piwo" je wuznamjeniło w prasłowjanskej rěči jednorje "piće", potom je so přeměniło k zapřimnjenju alkoholiskeho napoja.
Stawizny[wobdźěłać]
Piwo je jedne z najstaršich alkoholiskich pićow. Namakanki z Mezopotamiskeje wot wokoło 4.000 lět před Chrystusowym narodźenjom pokazuja, zo su tam znali piwo.
W srjedźowěku piće piwa je było powšitkowne; tehdy piwo je samo dźěćom dawali. Tehdyše piwo je pak měło mjenje alkohola hač nětko, piće wody je při tym było strachotne dla bakterijow w njej. Dla słoda je so dodawało do piwa wšelake přičinki. W kóncu srjedźowěka chmjel je započał być najpopularniši přičink.
Pjerše šěroko nałožowane prawo za piwo je było Bayerske prawo čistosće (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Je wono prajiło, zo piwo ma so přihotować jenož z ječmjenjoweho słoda, wody a chmjela. Nětko hóda so, zo přičina tajkich wobmjezowanjow je była, zo by z jednoho boka pšeńca a rožka je słužili jenož k přihotowanju chlěba, a z druheho boka, zo by do piwa njeje so dodawało strachotne zela. Piwo z pšeńcy je móhli pak přihotować w klóštrach.
Před 18. wěkom słód su sušili nad wohnjom z drjewa abo wuhla, tohodla piwa toho časa je měli jako so zda aroma dyma. Pozdźišo z nowu techniku je so dało dóstać čisćiši jasny słód, ale tež ćěmny słód bjez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Nětko je słód z aroma dyma rědki a wužiwany jenož w specialnych piwach.
W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: delnja fermentacija a piwo typa "lager", wužiće pasteurizacije, slědźenje a sadźanje droždźow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" je nastało najpopularniše piwo na swěće.
Nětko wjetšina šěroko předawanych piwow je pasteurizowana a filtrowana. Pasteurizacija daje piwu dołhu čerstwosć, dokelž zabija bakterije a druhe mikroorganizmy. Filtrowanje daje piwu čistu barbu. Su pak kraje, hdźež wěsty podźěl maja piwa z žiwymi droždźemi, to rěka bjez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na přikład Belgiska a Wulka Britaniska (hdźež tajkim piwam rěka "real ale").
Rozdźělenje[wobdźěłać]
Je wjele metodow rozdźělenja piwow. W němskej jedna z nich je po zakładnej korjenini, na přikład połne piwo ma mjezy 11% a 15,9%, sylne wjace hač 16% a tak dale.
Piwo dźěle so tež mjezy druhim po sorće słoda (na př. jasny a ćěmny), sorće droždźow, kiž fermentuju piwo (na př. delnjeje a hornjeje fermentacije).
Jendźelski spisowaćel Michael Jackson je w lěće 1977 wudał knihu The World Guide To Beer, hdźež je jako prěni kategorizował piwa na cyłym swěće. Jeho próca je so měła wliw na wuwiće slědźenja piwowych stilow.
Wotbywanišća[wobdźěłać]
Najwjetše piwo produkowace předewzaće je belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsedźer markow (US-ameriski) Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Na druhim městnje steji SABMiller, wobsedźer markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Třeće najwjetše předewzaće je nižozemske Heineken, wobsedźer markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.
Najwjetši importer piwa na swěće je USA, najwjetši eksporter je Mexiko. Němska je třeći najwjetši eksporter na swěće.
Najwjetše konsumowanje po ličbje wobydlerjow je w Čěskej, na druhim městnje slěduje Němska.[1]


text:
Jastrzymbje–Zdrůj
Wspůłrzyndne: 49°57' N 18°35' E
Jastřymbje–Zdrůj (pl. Jastrzębie-Zdrój, mjym. Bad Königsdorff-Jastrzemb) – mjasto na prawach powjatu pouožůne we pouedńowyj tajli wojewůdztwa ślůnskigo. Nojwjynkše, po Rybńiku mjasto RUoW-u a Subrygjůnu Zachodńigo. Je to jydno s nojmuodšych mjast Polski (prawa mjejske uod 1963 r.). Pomješkuje sam 94 072 ludźi (2007), na 85,44 km² placu. Mjejscowość rozwijoua śe uod pouowy XIX wjeku kej uzdrowisko. W lotach 50. XX wjeku uodkryto sam značne zasoby wůngla kamjynnygo co překštoućiuo mjasto we značůncy uośrodek přymysuowy. S Jastřymbjo pochodzům m.in. Jerzy Cnota, Krystian Lupa a Rudolf Ranoszek.


text:
Bůg
Bůg abo bůstwo – pojyńće leżůnce u podstaw wjynkszośći wjerzyń religijnych. Zajmuje śe ńim teolůgijo, a tyż filozofijo i je uůno uwożane za zagadńyńy metafizyczno-ygzystyncyjolne. Skuli wjelkigo zrůżńicowańo rozůmjyńo tygo pojyńćo, ćynżko je uo jygo jydnoznaczno defińicyjo. Kej nojbarźi růżńůnce śe uod śebje, noleżi wyuodrymbńić defińicyje używane bez popularne religije politeistyczne a můnotejistyczne, dejizm, pantejizm a panyntejizm. Postrzůd religiji můnotejistycznych noleży wyrůżńić můnotejizm tryńitarny.
Nojbardźij powszychńe pod pojynćym bůg (bůstwo) rozůmi śe uokreślyńy istot bydůncych przedmjotym kultu religijnygo. Czasym bůgůma uokreślo śe yno ńykere (nojważńijsze) s tych istot, do inkszych rezerwujůnc inksze uokreślyńo (půłbůgowje, herośi, śwjyńći, duchy przodkůw, ańoły atd.).


text:
Szwůng
Szwůng (uoznoczany buchsztabům a) – wektorowo wjelgość, kero uoznoczo mjyńyńy wartkośći ćoła we czaśe. Wektor szwůngu mo dycki jednaki zwrot co wartkośći.
Jednostka szwůngu we Układźe SI to myjter na kwadrat sekůndy
Wartość szwůngu prostolyńijowygo idźe wyrachować podug mustra:
Kaj to wektor zmjany wartkośći
Szwůng we ruchach krzywolińjowych idźe potajlować na dwje skłodowe: styczne () a normalne (). Szwůng styczny je zwjůnzany ze zmjanům wartkośći lińjowyj a idźe go wyrachować podug mustra:
Szwůng normalny, mjanowany tyż dostrzodkowym, idźe wyrachować podug mustra:
Kaj:
- Průmjyń krzywizny toru
w - wartkość kůntowo


text:
Ochotske morjo
Ochotske morjo (rusce OxoTckoe Mope, japansce ホーツク海) je nakromne morjo w sewjerozapadźe Ćicheho oceana. Na wuchodźe mjezuje z połkupu Kamčatka, na juhowuchodźe z Kurilemi, na juhozapadźe z japanskej kupu Hokkaido, na zapadźe ze Sachalinom a na sewjeru z ruskej twjerdźu. Přestrjeń Ochotskeho morja je cirka 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 3521 metrow. Najwažniši přitok Ochotskeho morja je rěka Amur. Wuznamne přistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.


text:
Glagolica
Glagolica je najstarše słowjanske pismo.
Stawizny[wobdźěłać]
Wona wutwori so wokoło 860 (najskerje wšak hakle 862/863) wot wučenca Konstantina, kotryž přiwza pozdźišo jako mnich mjeno Cyril za potrjeby morawsko-panoniskeje misije. Grjekski alfabet njebě kmany, słowjanske (na)rěče adekwatnje grafisce sfiksować. Nimo toho chcyše Konstantin kulturelnu samostatnosć Słowjanow wuzběhnyć. Tuž wutwori nowy grafiski system, kotryž drje zasadnje na grjekskim myslenju wo pismje bazowaše, kotryž pak so formalnje wot druhich grafiskich systemow jasnje rozeznawaše.
W glagolicy wotbłyšćuje so nimo wliwa grjekskich minusklow tež wliw kawkaziskich a semitiskich rěčow. Wědomostnje wopodstatnjeny je tež wliw křesćanskich symbolow (křiž, kruh, třiróžk) na wonkownu podobu wutworjenych pismikow.


text:
Andrej Zaliznjak
Andrej Zaliznjak (rusojski AHдpeй AHaToлbeBич ЗaлизHяk, Andrej Anatoljevič Zaliznjak) (naroźony 29. apryla 1935 w Moskwje) jo rusojski rěcywědnik a cłonk Rusojskeje akademije wědomnosćow (pśedmjat literatury a rěcy).
Wopśimjeśe
Wědomnostna biografija[wobźěłaś]
Zaliznjak jo filologisku fakultu Moskowskeje statneje uniwersity skóńcył, a pótom studěrował na Pariskej Sorbonje pla francojskego stukturista André Martinet.
Wuknjo něnto na filologiskej fakulśe Moskowskeje statneje uniwersity (wósebnje w pśedmjaśe teoretiskeje a nałožowaneje rěcywědy) a w uniwersitach Aix-en-Provence, Parisa a Genfa. W lěśe 1987 sta se z korespondowacym cłonkom Akademije wědomnosćow Sowjetskego zwězka, w lěśe 1997 jo bywał cłonk akademije. Wón źěła w Instituśe za slawistiku Rusojskeje akademije wědomnosćow.
Źěła wó synchronistiskim wopisanju rusojskeje morfologije[wobźěłaś]
Prědna monografija Zaliznjaka, Rusojska substantiwowa a adjektiwowa fleksija (Pycckoe иMeHHoe cлoBoизMeHeHиe, 1967), jo był wopyt deklinaciju substantiwow, adjektiwow, pronomenow a numeralow w pisanej formje rusojskeje rěcy konsekwentne algoritmiski wopisaś. Studij rozpowěda wažne teoretiske problemy morfologije, dawa kšute definicije wopśimjeśow słowna forma, gramatiski wóznam, gramatiska kategorija, akord-klaso, genus, akcentowa paradigma a druge. Wó gramatiskich kategorijach pad, cysło, genus a akord-klaso jo Zaliznjak wósebne nastawki pisał, źož se toś te fenomeny z typologiskeje perspektiwy rozpowědaju.
Ako pokročowanje idejow Rusojskeje substantiwoweje a adjektiwoweje fleksije jo se jawiła Gramatiski słownik rusojskeje rěcy (1977, stwórty nakład w lěśe 2003), źož jo za sto tysac rusojskich słowow precizny fleksijowy model daty (a klasifikacija toś tych modelow naraźona). Słownik, kótaryž jo Zaliznjak z ruku gromaźe nosył, jo bywała baza za praktiski wše kompjuterowe programy awtomatiskeje morfologiskeje analyzy rusojskeje rěcy (inkluziwnje programow za pytanje informacijow a awtomatiskego pśestajenje).
Monografija Zaliznjaka a jogo nejwažnjejše źěła wó powšyknej a rusojskej morfologiji se su zasej w lěśe 2002 nakładowali.
Źěła w rěcy wopismow na brjazowych škórach[wobźěłaś]
Wót lěta 1982 jo A. A. Zaliznjak systematiski rěc wopismow na brjazowych škórach z Velikego Nowgoroda studěrował. Wón jo źěła wó namakanju wósebnosćow stareje nowgorodskeje narěcy wózjawił, wó jeje wósebnosći na rozdźěl k nadnarěcnej starorusojskej rěcy, wó ortografiji a paleografiji wopismow na brjazowych škórach a wó metodach jich datěrowanja. W lěśe 1995 jo wón spowšyknjowany studij Stary Nowgorodski dialekt wózjawił (drugi nakład jo se w lěśe 2004 wózjawił). Źěło wopśimjejo gramatiski wopis dialekta a komentěrowane teksty pśisamem wšych znatych nowgorodskich wopismow na brjazowych škórach.
Analyza Rěcy wó wójarskem śěgnjenju Igora[wobźěłaś]
Knigły Rěc wó wójarskem śěgnjenju Igora: doglěd rěcywědy (2004) jo gusto diskutěrowanemu problemoju awtentiskosći teksta Rěc wó wójarskem śěgnjenju Igora (CлoBo o пoлky ИropeBe) pósćona. Zaliznjak dopokaza, až by-li něchten tekst w 18. lětstotku falšował, by wjelicku mań preciznych znajobnosćow měś musał, kótarež jo rěcywěda faktiski akle w 19. a 20. lětstotku nadejšła. Eksistěruju kritiski wótwažowane rěcywědne argumenty pśeśiwo awtentiskosći teksta, naraźowane wót rozdźělnych awtorow. Pó powšyknej konkluziji Zaliznjaka jo wjelgin njewěrjobne, až jo Rěc wó wójarskem śěgnjenju Igora falšowana.


text:
Czad
Czad, Republika Czadu (fr. République du Tchad, arab. جمهوريّة تشاد [Jumhuriyat Tashad]) – państwo we strzodkowyj Africe. Granica mo uod půłnocy s Libijům, uod wschodu s Sudanym, uod połedńa s Strzodkowoafrikańskům Republikům, uod połedńowygo zachodu s Kamerůnym a Ńigeryjům a uod zachodu s Ńigrym. Jygo mjano pochodźi uod Jeźora Czad.
Půłnocno tajla kraju zajmuje Sahara, na połedńu idźe trefić sawanny. 3/4 ludnośći kero mo robota pracuje we bauerstwje. Rozpoznane, nale ńyeksploatawane sům surowce mineralne, krům wydobywanyj na pouedńu naftowyj ropy.


text:
Łuhańsk
Wspůłrzyndne: 48°34' N 39°20' E
Łuhańsk (ukr. ЛyraHcbk, [lu'ɦɑnʲsʲk]) je mjastym we wchodńij Ukrajińe. Je stolicům łuhańskigo uobwodu. We Łuhańsku mjyszko 456 tys. ludźi (2005). Mjasto leży na prawym brzygu Siwerskigo Dońca. Jygo mjano pochodźi uod rzyki Łuhanki, kero wpado do Siwerskigo Dońca na wchodźe mjasta.
Staro tajla mjasta Kamjenny Brůd istńała jako zidlůng Kozakůw zaporoskych uod postrzodka stolećo. Łuhańsk założůno we 1795, kej powstała sam pjyrszo na połedńu Ruskigo Imperyjům hůta żeloza. We 1882 dostoł mjejske prawa. We rokach 1941-1943 bůł pod uokupacyjům mjymjeckům. We rokach 1935–1958 a 1970–1991 sztad mjoł mjano Woroszyłowgrad.


text:
Lilongwe
Koordinaty: 13°59′0″S 33°47′0″E /  -13.98333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Lilongwe je stolica južnoafriskeho kraja Malawi. Leži w srjedźišću Malawija, jenož 50 km wot mosambikskeje a sambiskeje hranicy a 80 km wot Malawiskeho jězora zdalene we wysokosći wot 1200 metrow nad hładźinu morja we wysokej runinje a ma wokoło 650.000 wobydlerjow. Dla dobreho měšćanskeho planowanja su dróhi w stolicy relatiwnje šěroke - kaž bulewardy - a jednotliwe ležownosće wulke. Lilongwe je politiske a zarjadniske srjedźišćo Malawija, pak nic hospodarske. Tutu rólu hraje najwjetše a najstarše malawiske město Blantyre w samym juhu kraja.
Město załoži so hakle w lěće 1947 jako wikowanski centrum tehdyšeje britiskeje kolonije Njassaland. Po njewotwisnosći Malawija w lěće 1964 rozsudźichu so dla centralneho połoženja za Lilongwe jako stolicu. Wot lěta 1994 je Lilongwe tež sydło parlamenta, kotrež běše do toho w měsće Zomba - něhdźe 230 km juhowuchodnje wot Lilongwe.
Lilongwe ma mjezynarodne lětanišćo Kamuzu a dwaj wot pjeć institutow malawiskeje uniwersity.


text:
Wokrjes Mišno
Wokrjes Mišno (němsce Landkreis Meißen) je sakski krajny wokrjes w Drježdźanskim direkciskim wobwodźe. Na sewjeru mjezuje z Braniborskej, na wuchodźe z Budyskim wokrjesom, na juhowuchodźe z bjezwokrjesnym městom Drježdźany, na juhu z wokrjesom Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhu a zapadźe z wokrjesom Srjedźna Sakska a na zapadźe z wokrjesom Sewjerna Sakska.
Ma wot lěta 2008 přestrjeń 1452,39 km² a něhdźe 250.000 wobydlerjow.
Wulke wokrjesne města su Kosowiki (Coswig), Mišno, Radobyle (Radebeul), Ryzawa (Riesa) a Wulki Hojn (Großenhain).
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Łobjo. Najwyša hora je Bayerhöhe (323 m) blisko Klipphausena.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Pringles
Pringles – marka czipsůw[1] produkowonych bez Procter & Gamble. Jich ekstra cechům je pakowońy we tekturowe tuby.
Marka uostoła założůno we 1968. S poczůntku sprzydawano je ino we Zjednoczůnych Sztatach, a uod lat 70. sům rozsyłane po cołkim śwjeće.
Je kilka teoryji tuplikůjůncych, pojakymu firma mjanowuje śa Pringles. Jedno ze ńich pado uo postaći Marka Pringlesa, kery stworził patynt 2 286 644 uo mjańe Metody i sprzynt do uobrůbki kartofli. Stoło śe to 5 marca 1937. Jygo prace wykorzistoło przedśymbjorstwo Procter & Gamble (P&G), używajůnc tyż swojigo własnygo patyntu.


text:
Kult cargo
Kult cargo (s ang. Cargo - uadůnek) to je mjano ruchůw religijnych, kere guośiuy nadejśće nowygo uordnůnga a powšechnygo dobrobytu. Uostou přifilowany bez ojropejskich antropolůgůw wůunčas kej tubylčo ludność ńykerych wyspůw na Pacyfiku začůna uůnačyć pasy startowe lo fligrůw, magazyny a inkše, a robjyli to skiž jejich wjary we to, co gibko ńyskoři bjoue ludźe śćepnům im ś ńyba abo inkšym kńifym přikludzům wšelke dobra, jake u ńich pjyrwyj widźeli. Myśleli uůńi, co fligry a statki sům posyuane ś ńyba a bjoue ludźe sům ino postřednikůma uod bogůw. Kult cargo je znajůmy uod XIX wjeku, nojwjynkšy jygo rozkwit bůu we lotach II wojny śwjatowyj.


text:
Santiago de Compostela
Wspůłrzyndne: 42°52' N 8°33' W
Santiago de Compostela (galicyjsko wymowa: [saŋtiˈaɣo ðe komposˈtɛla], szpanelsko wymowa: [sanˈtjaɣo ðe komposˈtela]) – mjasto we půłnocno-zachodńij Szpańije, we prowincyje A Coruña, stolica regjůnu Galicyjo. Mjasto rozlygowane uůn. 35 km uod Atlantyckigo Uoceanu. Je sam mocka zabytkůw růmańskigo kůnsztu, a stare mjasto je wszkryflane we Lista Śwjatowygo Dźedźictwa UNESCO. 24 lipca 2013 we byzirku Santiago de Compostela bůła banowo katasztrofa we kerej (wedle informacyje szpańelskij władzy) umrziło 78 perzůnůw.


text:
Armeńšćina
Armeńšćina jo indoeuropska rěc, kótaruž se powěda w Armeńskej. Armeński powěda něźi 6,7 mil. luźi. Armeńšćina se wužywa mimo w Armeńskej teke w Azerbajdžanje, na Cypernje, w Iranje, Iraku, Israelu, Jordaniskej, Libanonje, Turkojskej a Syriskej.
Armeńšćina jo rěc armeńskego naroda. Wjele Armenijarjow jo źinsa w diasporje žywych. Armeńšćina ga eksistěrujo znejmjeńša wót 6. stolěśa pś. Kr., prědne dokumenty w klasiskej rěcy (grabar) pak póchadaju akle z casa pó zawjeźenju armeńskego pisma na zachopjeńku 5. stolěśa pśez Mesropa Maštoce. Z grabara, kótaryž se źinsa wužywa ako cerkwinska a liturgiska rěc armeńskich kśesćijanow, jo w běgu stolěśow nastała tak pomjenjowana „laiska“ rěc (ašxarhabar).
Źinsajšnej dialekta[wobźěłaś]
Moderna armeńšćina ma zakładnej warianśe.
- pódwjacornu armeńšćinu, kótaraž se źinsa głownje hyšći w diasporje wužywa.
- pódzajtšnu armeńšćinu, kótaraž jo oficialna rěc Armeńskeje republiki a kótaraž se po źělach teke w Iranje a w źělach něgajšnego Sowjetskego zwězka powěda.
Gramatika[wobźěłaś]
Armeńšćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus.


text:
USB-tykač
USB-tykače (tež: USB-kluč, USB-stick) mjenuja so USB-nastroje we wulkosći zapalaka, kotrež hodźa so do wotpowědnych USB-tykačkow tykać.
Skład[wobdźěłać]
Najčasćišo wužiwaja so USB-tykače jako składowanski medij. Po podaćach producentow hodźa so na nich daty hač do 10 lět dołho składować. Daty so elektronisce na flash-składźe zapisuja. Hinak hač starše wersije (na př. Windows 95 a 98) spóznawaja Windows ME, Windows 2000, Windows XP a Windows Vista USB-tykače bjez eksternych ćěrjakow. Nowše unixowe systemy (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, linuxowe distribucije wot žra (kernela) 2.4.x) tohorunja tajku podpěru poskićuja. Hižo do Windowsa poskićeše Mac pod Mac OS 9.1 a Mac OS X awtomatiske spóznawanje USB-tykačow.
-
-
Nutřkowne USB-tykača (3). Nalěwo chip flash-składa.
Móžne kapacity su 1GB, 2GB, 4GB, 8GB abo wjace.


text:
Pidźin
Pidźin (tež pidźinowa rěč, němsce: Pidginsprache) je rěč z redukowanej gramatiku a mało słowoskłada. Nimo toho tendenca k přepisowanju a metaferam wustupuje. Pidźiny tež zjednorjowany fonologiski system maja.
Pidźiny bazuja na rozdźělne rěče, předewšem europskich. Wone přez rěčny kontakt mjez čłowjekami z rozdźělnymi rěčemi nastanu. Při tym žane maćeršćiny njejsu.
Hlej tež[wobdźěłać]
- Kreolska rěč (nastanje z pidźiny, jeli ma maćernorěčnikow)
Žórła[wobdźěłać]
- Helmut Glück: Metzler Lexikon Sprache, ISBN 3-476-00937-8, strona 468 (něm.)


text:
Kaszëbsczi jãzëk
Kaszëbsczi jãzëk - jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô wiãcy jak 50 000 Kaszëbów. Kaszëbsczi je jednym z pòmòrsczich jãzëków - ò apartnym jãzëkù mòżna rzec ju w XIV stolace. Nôstarszi kaszëbsczé knédżi to Duchowe piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż z rokù 1643 Michôła Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski. Dzysdniowò lëterackô kaszëbizna je ewòlucëją zabédowóny przez Floriana Cenôwe, wprzód w 1848 (?) - na òsta òdnalazłô w rusczich archiwach kòl kùńca XX stalata - ë w 1879 rokù w Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé, wëdóny w Pòznaniu. Badéra kaszëbiznë Friedrich Lorentz wëapartnił w kaszëbsczim jãzëkù 47 zwãków, chtërne są dzysdniowò pisóne 34 lëterama, jich dzél (ch, cz, dz, dż, rz, sz) przez sparłãczenie dwóch lëterów. W kaszëbsczim jãzëkù wëapartniómë trzë przédné dialektë, jakno:
- nordowòkaszëbsczi (krézë: pùcczi, wejrowsczi)
- westrzédnokaszëbsczi (Kartësczi kréz)
- pôłniowòkaszëbsczi (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi)
Spisënk zamkłoscë
Miono[edicëjô | edytuj kod]
Kaszëbizna czãstô je wëmieniownô zwónô pòmòrsczim jãzëkã, chòc de facto je òna le karnã słëchających do niegò dialektów. Bëtnosc wielu mionów na òpisanié jednégò jãzëka a téż jidentifikacëjô całownégò jãzëka z jegò nômòcnészim dialektã mô czasã môl w przëmiôrze mniészoscowëch jãzëków, jaczé sã mòcno zjinaczoné ë jaczé na skùtk nieżëcznëch, pòliticznëch dzejników nie bëłë w sztądzë ùsôdzëc òglowégò, sztandardowégò jãzëka ë dobéc mòcny lëżnoscë w państwie, w jaczim są brëkòwóné.
Kaszëbizna wiedno bëła bënnowò zjinaczonô, a wicy wiédzë ò tim mómë òd czasów Floriana Cenôwë. Hilferding w pòłowie XIX w. pòdzelił kaszëbiznã na:
1. gwarã pòmerańsczich Słowińców i Kaszëbów, 2. gwarã pòmerańskich Kaszëbów, 3. gwarã kaszëbską w Zôchódnëch Prësach.
Dzelnotã tã na zôczątkù XX stalata ùnowił Lorentz, chtëren w òbrëmienim 2 przédnëch òbéńdów: norda i pôłnié (jinëch wedle iloczasu), i tak "równoleżnikòwò", wëdzelił 21 gromadów, a w nich 70 gwar. Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich (1964-1978) - òddôwô stón z pòłowë XX w. i wëapartniô: 1. archaiczniészą nordã: a) Pùcczé (Mòrzanie i òsóbno półòstrów Hél - Rëbôcë); b) Pùcczé i Wejrowsczé; pas wëstrzódkòwy to - Lesôcë; 2. innowacyjny westrzódk, m.jin. Józcë (òkòlé Strzépcza, Mirochòwa i Srôkòjc); 3. spòlaszałé pôłnié, òsoblëwò wschódné.
Juwernô stojizna jakno w pòmòrsczim jãzëkù ma môl np. w òkcytańsczim ë dolnomiemieczim jãzëkù. Òkcytańsczi czãstô biwô zwóny prowansalsczim jãzëkã, chò dialektë prowansalsczé są blos dzélã òkcytańsczégò, leno mają nômòcnészi lëteracczi zwëk. Dolnomiemiecczi (Nederdüütsch, Plattdüütsch) je czãstô zeszlachòwóny z jegò dolnosaksońsczim dialektã (Nedersassisch, Low Saxon), ga mô òn wiele mòcniészi môl òd resztë.
Pò wëmiarcém słowianiznë a téż wszëtczéch jinëch pòmòrsczich dialektów, króm kaszëbiznë w przerównaniém do jãzëka Pòmòrzanów dzysô nôczãsczi je brëkòwóny termin "kaszëbsczi jãzëk". Rodowizna mionów "Kaszëbi" ë "kaszëbsczi" a téż ôrt, na jaczi òne przëszłë òb stalata z òkrãżégò Kòszalëna na Pòrénkòwi Pòmòrskô są wcyg wëzgôdką dlô ùczałich. Niżódnô z dotëchczasnych teòrëjów nie pòtkała sã z òglowym akceptã. Nie mô równak dokôzów na to, żebë doszło do wanogów Pòmòrzanów z òkrãżégò Kòszalëna w pòrénkòwim czérënkù.
Brëkòwanié[edicëjô | edytuj kod]
Syg kaszëbiznë òd kùli lat bezùstankòwò sã zmiészô. W latach 50. XX w. Kaszëbi równo żelë jidze ò starszich, jak i starków, a téż dzece - przed jidzenim do szkòłë - na co dzéń nié miôlë leżnoscë wiele razy przëstôwaniô z pòlsczim jãzëkã. Chòc kòscól bél tej môlã, gdze szło czëc ten jãzëk. W szkòle na paùzach dzece gôdałë pò kaszëbskù. W latach 70. XX w. kaszëbizna òglowò bëła ùznôwónô za jãzëk lëdzy mało wësztôłconëch. Wiele wstidzało sã tedë kaszëbsczégò jãzëka, a w wiele szkòłach na Kaszëbach bëło robioné wnet wszëtkò, żebë dzecë nie gôdałë w rodny mòwie. Do niedôwna westrzódk pòlsczich mòwnoùczałich panowała ùdba, że kaszëbsczi je blós dialektã pòlsczégò jãzëka.
W 2003 rokù béł dóny kaszëbiznié trzëlëterowi midzënôrodny kòd CSB wedle normë ISO 639-2. W krajach Eùropejsczi Ùnii pierszą rolą w wiele rëmiach pùblicznégò żëcô państwa òdgriwają samòrządné krôjné, chtërnëch zastãpiną są naje wòjewództwa. W krãgù krôjnowy pòliticzi, jaką robią wòjewództwa, wiôldżi znaczënk mô edukacja i kùltura. W państwach EÙ przëwiãzywô sã stolemną wôgã do krôjnowégò sztôłceniô i chòwaniô, do fùlniészégò pòznaniô historii i spôdkòwiznë kùlturë nôblëższich strón, a w tim jãzëka. Jidze przece ò zakòrzenianié młodégò pòkòleniô w tradicji domôcégò kraju, ò ùswiądnienié nôrodny i eùropejsczi bòkadnoscë w rozmajitoscë, ò sztôłcenié sztaturë młodëch lëdzy jakno òbëwatelów swiądnëch swòjich mòżlëwòtów i òbòwiązków wedle tatczëznë, ale òtemkłëch na lëdzy i spòlëznë jinëch kùlturów. Dlô kaszëbsczégò jãzëka w Pòlsce òd 1 czerwińca 2009 rokù wôżnô je Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków.
Dzysdniowò w Pòlsce, a òsoblëwie na Kaszëbach je kòl 200 szkòłów, w chtërnëch dzecë ùczą sã kaszëbsczégò. 30 séwnika 2010 rokù jãzëka kaszëbsczégò ùczëło sã 10 543 młodëch lëdzy, a z tegò 8 883 w 197 spòdlecznëch szkòłach. Òd 2013 rokù zaczinô są nowi przedmiot „Włôsnô historiô i kùltura”, jaczi wchôdô do szkòłów òd séwnika. To je dodôwkòwi przedmiot dlô ùczniów zapisónëch na kaszëbsczi w piąti klasë spòdleczny szkòłë, w drëdżi klasë gimnazjum a téż w drëdżi klasë wëżigimnazjalny. Òcenã z niegò liczi sã do strzédny. Òd 2005 rokù je mòżnota skłôdaniô maturowégò egzaminu z negò jãzëka. W kaszëbsczim wëdôwóné są knéżczi, cządniczi a téż nadôwóné programë w radiu czë telewizëji.
Wedle ùstawë ò nôrodnëch ë etnicznëch miésziznach i òbéndowim jãzëkù z 6 stëcznika 2005 rokù je mòżebnota brëkòwania przed ùrzãdama gminów, kòl ùrzãdniégò jãzëka, kaszëbsczëgò jakno pòmòcnégò jãzëka. Pierszą gminą jakô wprowadzeła kaszëbsczi jãzëk jakno pòmòcny bëła Gmina Parchòwò, pò ni Srôkòjce, Gmina Lëniô, Gmina Żukòwò, a pózni Gmina Lëzëno.
W 2005 r. kaszëbsczi jãzëk pierszi rôz szło bëło wëbrac na maturowim ekzaminie (kaszëbszczi wëbrało 23 ùczniów).
Kaszëbizna mia swój plac w Pólsczi Òbéńdowi Telewizëji Gduńsk (Rodnô Zemia, Tedë jo), a mô w Radiu Gduńsk (Na bôtach ë w bòrach) ë w Radiu Kaszëbë òd 18 gòdnika 2004 (ùstawòwò zazychrowóné 25% czasu). UNESCO ùznôwô, że kaszëbsczi jãzëk je we wiôldżim niebezpiekù[3], bò pò kaszëbskù prawie wcale nie gôdają dzece.
Dzysdnia kaszëbsczi jãzëk brëkòwóny je òd 90-tëch lat téż w liturgiji katolëcczégò kòscoła. Przëstãpnëch je czile dolamczënków Nowégò Testamentu, w tim kaszëbsczich runitów: Eùgeniusza Gòłąbka i Francyszka Gruczë, a téż òjca prof. dr hab. Adama Riszarda Sykòrë z Pòznania - przełożił z greczi Ewanielëje. Kròm tegò przëstãpné sã téż kazaniô ks. Mariana Miotka Swiãtim turã starków (1991) i ùsôdzk ks. profesora Jana Walkùsza Sztrądã słowa (1996).
Gramatika[edicëjô | edytuj kod]
Ùszłi prosti czas
Dialektë[edicëjô | edytuj kod]
Pòdług Friedricha Lorentza na pòczątku XX stalata to dało trzë dialektë kaszëbsczégò jãzëka: nordowòkaszëbsczi dialekt, westrzédnokaszëbsczi dialekt i pôłniowòkaszëbsczi dialekt.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
- Eùgeniusz Gòłąbk: Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù. Oficyna Czec 1997 ISBN 83-87408-02-6.
- Aleksander Labùda: Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi Gduńsk 1981
- Fridrich Lorentz : Gramatyka pomorska t. 1-3 Wrocław 1958-1962
- Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. t. 1-7 Wrocław - Warszawa - Krakòwò 1967 - 1976
- Gustaw Pobłocki: Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887
- Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny kaszubszczyzny t.1-4 Warszawa 1994 - 2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) ISBN 83-901394-9-9, ISBN 83-86619-81-3, ISBN 83-86619-28-7, ISBN 83-86619-74-0
- Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, Krakòwò 1893
- Sztrategijô òchronë ë rozwiju kaszëbsczégò jãzëka ë kùlturë, Gduńsk 2006
- Jerzy Treder : Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny. Gduńsk 2002 ISBN 83-7326-037-4
- Jan Trepczik : Słownik polsko-kaszubski t. 1-2 Gduńsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
Zaòstałoscë kaszëbsczi (pòmòrscczi) pismieniznë[edicëjô | edytuj kod]
- 1536 Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a między nimi Kaszuby. Chronik von Pommern in Hohdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Sztetëno 1897.
- 1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Franz Tetzner 1896: z dolmaczënkù bëtowsczégò pastora S. Krofeja, Słowińca (?) rodã z Dąbia.
- 1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gduńsk 1643. Pastor smołdziński M. Mostnika (Michał Pontanus), rodem ze Słupska.
- Die Schmolsiner Perikopen (Smòłdzëńsczé perikòpë), òpracowóné ë wëdóné przez Friedhelma Hinze, Berlëno (pòrénkòwé) 1967
- Altkaschubisches Gesangbuch (Stôrokaszëbsczi spiéwnik), òpracowóné ë wëdóné przez Friedhelma Hinze, Berlëno (pòrénkòwé) 1967
- Przysięgi słowińskie z Wierzchocina [w:] Szkice z kaszubszczyzny: Dzieje, zabytki, słownictwo: Hanna Popowska-Taborska, Wejherowo 1987, s. 65-82


text:
Adam Małysz
Adam Małysz (ur. 3 grudńo 1977 we Wiśle) – polski narćarski skoczek.
Medalista uolimpijski, sztyrokrotny indywidualny mistrz śwjata, sztyrokrotny zdobywca Puharu Śwjata, trjůmfator Turńiju Sztyrych Skoczńi, trzikrotny zwyćynzca Turńiju Nordyckigo, zdobywca Puharu KOP (tzw. Moła Krysztołowo Kula), dźewjyntnostakrotny mistrz Polski, uod 2001 r. rekordźista Polski we dugośći snarćarskigo koku. Sztyrokrotńy wybjerany nojlepszym szportowcym Polski. Kawalyr Uoficerskigo Krziża a Kůmandorskigo Kriża Uorderu Uodrodzyńo Polski.
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
- Wizytůwka na neczajće PKOl
- Serwis internecowy pośwjyncony Adamowi Małyszowi
- Wyniki Adama Małysza na zajće FIS


text:
Łużyca
Łużyca (gůrnosorb..: Łužica, dolnosorb.: Łužyca; pol: Łużyce; czes.: Lužice; mjym: Lausitz) – historyczne terytoryjům roztajlowane mjyndzy Mjymcůma a Polskům. Mjymjecko tajla leży mjyndzy krajůma: Saksůńijům a Brandynburgijům. Polsko tajla je mjyndzy wojewůdztwym lubuskim a Dolnym Ślůnskym. Historyczńy tajluje śe Łużyca na Gůrno (na wschůd uod Görlitz a zachůd uod Budźiszyna) a Dolne (nojbarzi wysůńynto na půłnoc tajla, ze postrzodkym we Choćebużu). Uode downa Łużyca je zamjyszkano uod Słowjanůw – Sorbůw, kerzi stanowjům sam myńszość.
Badńij tyž[Sprowjej]


text:
Lethe
Lethe (z grjekskeho λήθn: zabyće) je po grjekskej mytologiji jedna z rěkow podswěta.
Pochad mjena[wobdźěłać]
Mjeno pochadźa ze starogrjekskeje rěče a woznamjenja posłownje zabyćiwosć abo schowanosć. Grjekske słowo za wěrnosć je a-lethe-ia, štož woznamjenja njezabyćiwosć abo njeschowanosć: Wěrjachu, zo zabudźe, štóž z Lethe pije, swoje dopomnjenja. Někotři wěrjachu samo do toho, zo dyrbjachu duše z wonej rěki pić, prjedy hač so znowa narodźa, zo njebychu so na předchadne žiwjenje dopmnjeli.
Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe[wobdźěłać]
W bójskej komediji naspomni so rěka Lethe. Jeje horni běh nadeńdźe so w zemskim paradizu na wjeršku hory wučisćenja a ćeče wottam dele k srjedźišću zemje. Rjek bójskeje komedije, Dante Alighieri, dyrbi so w rěce Lethe myć, prjedy hač smě do raja zastupić.
W Goethowej dramje Faust II (I. Akt, Powabna krajina) namołwi Ariel duchow, zo bychu Fausta „im Tau von Lethers Flut“ wukupali, zo by móhł swoje dopomnjenki na pakt z čertom a swoje winy z Fausta I zabyć.
Dalše naspomnjenja rěki Lethe namakaja so pola Hölderlina w Hyperionje, pola Bertolda Brechta w dramje Baal a pola wjele druhich spisowaćelow.
Žórła[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Baleary
Baleary (katalański Illes Balears, špański Islas Baleares) su k Špańskej słušeca kupka kupow a špańska awtonomny region w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Awtonomny region wopśimjejo pěś wobsedlonych kupow Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera a Cabrera kaž teke 146 njewobsedlonych kupow. Nejwětša kupa jo Mallorca z płoninu wót 3.620 km²; cełkowna płonina jo 4.992 km². Kupy su mjaz 90 a 200 km zdalone wót špańskeje twardej zemi.
Amtskej rěcy stej katalańšćina a špańšćina, mjaztym až eksistěrujo na kuždej kupje domorodny dialekt katalańšćiny, kaž na pśikład Ibizenk na Ibizi.


text:
Vaya Con Dios
Vaya Con Dios (co idźe tuplikować Idź s Půnbůczkem) je belgijsko muzyczno skupina założůno we 1986 roku uod Dani Klein, Dirka Schoufsa, a Willy'ego Lambregta (za kerygo ńyskorzi prziszoł Jean-Michel Gielen). Znůmy skirz szlagrůw: Don't Cry for Louie, Nah neh nah, Puerto Rico, What's A Man without a Woman, Time Flies, Heading for a Fall a tyż Don't Break My Heart.
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- 1988 Vaya Con Dios
- 1990 Nah Neh Nah
- 1990 Night Owls
- 1992 Time Flies
- 1995 Roots and Wings
- 1996 The Best of
- 1998 What's a Woman
- 2005 The Promise
- 2006 The Ultimate Collection
- 2009 Comme on est venu...


text:
Nepal (nep.trl.Nepāl, přijynto we 2007 roku nowa tymčasowo kůnstytucyjo ńy wprowadzo do kraju dugij formy mjana) – dymokratyčno republika federalno we Azyji Pouedńowyj, we środkowyj tajli Himalajůw, grańičůnca na půunocy s Chinůma a na pouedńu, wschodźe we zachodźe s Indjůma; bez dostympu do mořa.
Přez 80% placu pokrywajům sam gůry uo středńij wysokośći ůng. 6000 m n.p.m.
Pouedńowo tajla kraju zajmujům wyžyny a teryny pagůrkowate pokryte džůnglům, a půunocny kraj Ńiźiny Hindustańskij (tzw. Teraj). Na půunocy rozćůngo śe gůuwny uańcuch Himalajůw (Himalaje Wysoke) s nojwyžšym ščytym śwjata, Čůmolůngmům (Moůnt Everest) – 8850 m n.p.m. a śedmjůma inkšymi uośmjotyśynčńikůma. W środkowyj tajli kraju ležům Himalaje Moue uo středńij wysokośći 2400–4300 m n.p.m. s ličnymi kotlinůma (Dolina Katmandu je wśrůd ńich nojwjynkšo).


text:
Krzisztof Kolůmb
Krzisztof Kolůmb kat. Cristòfor Colom, wuos. Cristoforo Colombo, szp. Cristóbal Colón (ur. 25 śyrpńa abo 31 paźdźerńika 1451 we Gynue, ůng. 20 maja 1506 we Valladolid) – ojropejski żyglorz a nawigator (tradycyjńy uznowany za Gynuyńczyka, podug nojnowszych uoddeknyńćůw wjerza Katalůńczyk[zdrzůdło?]).
Kapitan wyprawy, kero płynůła na trzech statkach: Santa María, Niña a Pinta pod fanům Kastylije we poszukowańu zachodńij cesty morskij do Indyjůw. Jako pjyrszo we gyszichće nowożytnych geograficznych uoddekńyńćůw przepłynůła zwrotńikowy Uocean Atlantycki a 12 paźdźerńika 1492 dotarła do Zachodńich Indyjůw (Antylůw) u brzygu Ameriki - kůntynyntu ńyznůmygo wuůnczas we Ojropje. Mjanowany uostoł za dokůnańo admirałym a pjyrszym namjestńikym szpańelskich kolůńijůw we Strzodkowyj Americe, uorgańizatůr a kapitůn sztyrech uodkrywczych rajzůw transatlantyckych ze Szpańije do Ameriki.


text:
Můnotejizm
Můnoteizm (s greckigo uόvoς) monos – "jedźiny" + θeός theos – "bůg"; jydynobůstwo) – wjara we istńyńy jedźinygo Bůga, we přećiwjyństwje do hynoteizmu wyklučajůnco istńyńy jakychkolwjek inkšych istot boskych. Přećiwjyństwym můnoteizmu je politeizm. Můnoteiśći zazwyčej připisujům Bůgu cechy doskůnouośći take kej ůmńipotyncyjo, ůmńiscyjyncyjo, ůmńiprezyncyjo i nojwyžšo dobroć we rozůmjyńu etyčnym.
Wyznańůma můnoteistyčnymi sům tři religje uokreślane kej abrahamične: judajizm, chřeśćijaństwo we islam, a tyž nowe religje powstoue na jejich grůńće, take kej śikhizm, rastafari, babizm a bahajizm. Idyjo jedźinygo Boga znajůmo je tyž we zaratuštrjańizmje (Ahura Mazda) i we wjynkšośći uoduamůw hindujizmu (Brahman, Iśwara).


text:
Myjtermas
Myjtermas to je przirzůnd, kerym idźe zbadać dugość klamotůw. Zauobycz je to zwijano stalowo taśma we plastikowyj uobudowje. Beztůż rozwijo śe jům do radyj dugośći, coby reszta taśmy uostała we postrzodku uobudowy. Taki mas używo śe btp. we bale abo we geodezyji. Kożdy myjtermas mo uokreślůno dugość we myjtrach, nojczyńśći uod 2 do 10 myjtrůw - s fedrům, kero zwijo taśma po jeji puszczyńu, nale trefjo śe tyż industryjne mjary do 100 metrůw, kere czynsto sům wyposażůne we kwyrlok, beztůż taśma trza chować nazod rynkům.


text:
Morawa
Morawa (čěsce Morava, něm. Mähren) je jedyn z historiskich krajow Čěskeje. Rozpřestrěwa so we wuchodnym dźělu Čěskeje republiki, historisce wšak słuša k njej tež sydlišćo U Sabotů (wot 1998 přemjenowane na "Měšćanski dźěl Šancy"), kotrež słuša wot 1997 k Słowakskej.
Z Morawu mjezuja na zapadźe Čechi (344 km), na juhu awstriski zwjazkowy kraj Delnja Awstriska, na juhowuchodźe słowakski Trnawski kraj, na wuchodźe słowakski Trenčinski kraj, na sewjerowuchodźe słowakski Žilinski kraj a Čěska Šleska a na sewjerozapadźe pólska Šleska, konkretnje Kłodzki region.
Jako stolica Morawy płaći Brno, a to hižo wot lěta 1641. Před tym bě hłowne město Olomouc, kotraž słuša tež nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Statistický lexikon obcí v republice Československé II.: Země Moravskoslezská. Statistický lexikon obcí v zemi Moravskoslezské. Praha : Ministerstvo vnitra a St. úřad statistický, 1935
- ↑ Moravskoslezský kalendář 2004 ISBN 80-86101-84-3


text:
Sokrates
Sokrates (gr. Ewkpάtnς, ur. 4 čerwca 469, zm. 7 maja 399 p.n.e.) – jydyn s nojwjynkšych filozofůw greckych. Urodźiu śe i zmar we Atynach.
Jedyne, co uo ńim wjymy, to relacyje jygo učńo Platůna (w postaći spisanych djalůgůw) a Ksynofůnta, a tyž překazy Arystotelesa, Arystofanesa a historykůw greckych. Učńe Sokratesa růžńili śe we wjelu sprawach, a we jejich pismach Sokrates wystympuje čynsto kej retoryčny autorytet, wykuadajůncy půglůndy autora. Ale mimo kwestii spornych pewne půglůndy uwažo śe za řečywiśće sokratejske.
Coukość podyjśćo do wuasnyj wjydzy a překůnań Sokratesa streščo připisywane mu zdańy "wjym, aže ńic ńy wjym" ("scio me nihil scire"). Tradycyjńy předstawjo śe Sokratesa kej wrůga dymokracyji, wskazujůnc na jygo krytyka řečywistośći atyńskij i ludźi kerujůncych sprawůma państwa, a tyž na fakt, iže wśrůd jygo školoři znojdowali śe znůńi wrůgowje ustroju dymokratyčnygo (np. Alkibjades, Platůn, Krycyjoš). Možliwa je ale tyž inkša interpretacyjo, zapropůnowano bez Karla Poppera we dźele Spouečyństwo uotwarte i jygo wrůgowje. Wedle ńij istotno do dymokracyji je wolność suova umožliwjajůnco swobodno krytyka dostřežůnych felerůw i swobodno dyskusyjo uo napotkanych problymach. Wolność suowa je čynńikym wjynkšej efektywnośći państw dymokratyčnych, aby ale we peuńi můguy śe ujawńić pozytywne jeji skutki, kůńyčne je pobudzyńy uobywateli do krytycyzmu (w tym samokrytycyzmu) i samodźelnośći intelektualnyj.


text:
Bjylsko-Bjoło
Bjylsko-Bjoło (śl-mjym.: Beltz-Beil, pol.: Bielsko-Biała, mjym.: Bielitz-Biala, czes.: Bílsko-Bělá) – mjasto na prawach krysu we połedniowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, na Ślůnskim Pogůrzu, pod Mołymi a Ślůnskimi Beskidůma, nad rzekům Bjołům. Je stolicům bjylskigo krysu, Ojroregjůnu Beskidy, bjylsko-żywjeckij djecezyje rzimskokatolickigo kośćoła a ćeszyńskij djecezyje wańelickigo kośćoła a tyż gůwnym mjastym bjylskij aglomeracyje.
Bjylsko-Bjoło formalńy powstoło 1 styczńa 1951 ze skuplowańo położůnygo na Ćeszyńskim Ślůnsku Bjylska, uo ktůrym pjyrszo zmjanka je ze roku 1312 a małopolskij Bjołyj, kero bůła założůna na kůńcu XVI stolyćo. Uod 1975 do 1999 roku bůło stolicům bjylskigo wojewůdztwa.
Mjasto je gůwnym ferwaltungowym, industryjnym, handlowym, usugowym, akadymickim a kulturalnym uostrzodkim regjůnu potoczńe mjanowanygo Podbeskidźe. Noleży do nojlepij gospodarczo rozwińyntych mjast we Polsce (bezroboće 5,8%), je tyż wożnym drůgowym a banowym krojcungim.
Podůg danych ze 2010 r. we Bjylsku-Bjołyj mjyszko 175 183 ludźi (23. plac we Polsce). Wjyrch mjasta wynośi 124,51 km² (18. plac we Polsce).


text:
Důmbrowa
Wspůłrzyndne: 50°19' N 19°16' E
Důmbrowa Gůrńičo (pl. Dąbrowa Górnicza, mjym. Dombrowa) – zachodńomouopolske mjasto pouožůne we pouedńowyj Polsce, we Zaguymbju Důmbrowskym, we wojewůdztwje ślůnskym, na wschodńim kraju Gůrnoślůnskigo Uokryngu Industryjnygo (GUI), nad Čornům Přymšům a Bjouům Přymšům, we wjelgij tajli we Kotlińy Důmbrowskij.
Nojwjynkše pod wzglyndym placu mjasto wojewůdztwa (9. we Polsce) i nojwjynkšy uostřodek industryje Zaguymbjo Důmbrowskigo. Noležy do Gůrnoślůnskigo Zwjůnzku Metropolitalnygo i znojduje śe we ličůncyj ůng. 2,5 mln mjyškańcůw kůnurbacyji ślůnsko-důmbrowski.


text: Jowiš to je pjůnto podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ukuodźe Suonečnym, je uůna nojwjynkšo ze wšyjskich. Mo mynga kśynžycůw (do śyrpńo 2008 znajůmych je jejich 63) a tyž systym ringůw. Tak samo kej Saturn, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo. Jowiš je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma, a štwortym podug jasnośći uobjektym na źymskim ńybje. Masa Jowiša to je 1,8987×1027 kg, a je to 317,8 x wjyncy kej masa Źymje a 2,5 x wjyncy kej wšyjskich inkšych planet do kupy. Uobjygo suůńce nauokouo bez 11,8565 roku, uobrůt nauokouo wuasnyj uośi trwo 9 godźin, 55 minut a 30 sekund. Uodlyguość uod suůńca uod 740 do 816 mln km. Šyřka 142984 km (růwńikowo) a 133709 km (bjegůnowo). Pod wzglyndym chymičnym skuodo śe guůwńy s wodoru a helu.


text:
Salzburg
Salzburg (serbski teke Solnogrod[1][2]) jo město w Awstriskej a głowne město zwězkowego kraja Salzburg. Salzburg ma něźi 150 tysac wobydlarjow a jo toś stwórte nejwětše město cełeje Awstriskeje.
Salzburgske stare město (Altstadt) z barokowu architekturu słuša wót lěta 1997 oficielnje k swětowemu namrěwstwu UNESCO.
Geografija[wobźěłaś]
Salzburg lažy nad rěku Salzach blisko granicy mjaz Awstriskej a Nimskej, pśi pódpołnocnej kšomje Alpow. Bliske wuznamne europske města su München něźi 150 kilometrow na pódwjacor, Ljubljana něźi 280 kilometrow na krotke zajtšo a Wien něźi 300 kilometrow na pódzajtšo.
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ W internetowem słowniku: Salzburg
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 458


text:
Wesele u Śwagra
Po ślubowaniu i po łobiedzie, jak żech mioł już trocha wlone, to żech wyloz na środek sali i padom do wszyckich ludków.
- W związku z tym , że młodo pani jest już wydano , prosza wszyckich co majom klucyki do miyszkanio łod niyj, o zdowanie ich do tego tukej miecha, bo juże na nic im sie nie prziydadzom.
Nojpiyrw prziszoł łociec młody pani a potym jeji bracik - wiadomo, łoni jeszce mogli te kluce mieć. Potym sie okazało , że inni tyż zaczyni zdować - starsi i młodsi, a nawet i emeryty mieli klucyki łod chaupy młody pani. Młody pon zaczon mieć trocha kwaśno mina, ale jo go pociesył , że juże nikt mu wiyncyj ......nie bydzie przeszkadzoł , jak bydzie som na som ze ślubnom. Pozbiyrołek miech z klucami ( a było ich ...... naście) i oddołek śwagrowi , coby mioł na zapas jakby mu sie traciły. Wtedy postawiłek drugi miech ( dlo uczciwości), coby wszyckie baby pozdowały kluce łod młodygo pona, aby i łon mioł tyż czyste sumiynie wobec żonki. Czekołech żech ćwierć godziny i... żodno niy prziszła . Jużech mioł prawić jaki to gryfny pon z tego moigo śwagra , a tu patrza - łod kuńca sale wyłazi tako staro baba w brylach i pod krykom i... łoddaje klucyk. Cało sala w gromki śmiych , a ... śwagier cołki modry na pysku, ino niy wiym do dzisiej, czy łode wstydu, czy go ślubno potraktowała ... swojom prawicom. Dobrze , że onkel był blisko i ich pogodził , bo niy wiadomo , jak by sie to weselisko skońcyło. Jo wróciłek z wesela cołki i ... zdrowy
--
Jurek-de1
Co się tak gapisz??? Rusz palcami i coś napisz!!!


text:
Urugwaj
Urůgwaj (Uruguay, Wschodńo Republika Urůgwaju – República Oriental del Uruguay) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Brazylijům na půunocy a Argyntynům na wschodźe. Stolicůn Urůgwaju je Montevideo, kere je hawynům u ujśćo La Platy. Pů drugij strůńy tygo ystuarjum ležy Buenos Aires. Dowńij Urůgwaj bůu tajlům Wicekrůlestwa La Platy a mjou mjano "Břyg Wschodńi". Kraj je ńiźinny, leko pofalowany, nojwyžše wzńyśeńo majům 300–500 m n.p.m. a ležům při grańicy s Brazylijům. 88,5% ludnośći to potomki ymigrantůw s Hišpańije a Italije. 89,4% mjyško we mjastach, pouowa we aglůmeracyje Montevideo. Postawům gospodarki je sam bauerstwo, užytki rone zajmujům sam 84% placu.
External links[Sprowjej]


text:
Bośńa a Hercegowina
Bośńa a Hercegowina (BiH, bośńacko godka a chorwacko godka: Bosna i Hercegovina, syrbsko godka: БocHa и XepцeroBиHa) – państwo we połedńowo-wschodńij Ojropje, na Bołkanach. Powstoło po rozpańyńću śe Jugosławiji. Grańica mo s Chorwacyjům, Syrbijům a Czornům Gůrům. Skłodo śe s Federacyji Bośńe a Hercegowiny a Syrbskij Republiki.
Je to krej gůrzisty, przez 90% placu je położůne wyżyj kej 200 m n.p.m. Nowyższe wjyrchy na teryńe Bośńe a Hercegowiny sům we Dynarskich Alpach (Maglić, 2386 m n.p.m.).
Bośńa Hercegowina uostała srogo zniszczůno we důmowyj wojńe. Terozki gospodarka je sam uoparto na leśńictwje, bergmaństwje a ynergetyce.


text:
Egejske morjo
Egejske morjo (grjeksce AιYaίo ΠέλaYoς - Aigaio Pelagos, turkowsce Ege Denizi) je morjo mjez europskej Balkanskej połkupu a aziskej Anatoliskej, pódlanske morjo Srjedźneho morja. Słuša k morjam Atlantiskeho oceana. Mjezuje na sewjer a na zapad z Grjekskej twjerdźiznu, na juhu z grjekskej kupu Kreta a na wuchodźe z Turkowskej. Na sewjerozapad je přez mórsku wužinu Dardanele zwjazane z Marmarskim morjom (a dale přez mórsku wužinu Bosporus z Čornym morjom) a na wuchod je zwjazane přez Korintski kanal z Ioniskim morjom.
Wuznamne přistawy Egejskeho morja su na přikład Atheny a Sołun w Grjekskej a Smyrna w Turkowskej.


text:
Rocco Siffredi
Rocco Siffredi, po prowdźe Rocco Antonio Tano (rodz. 4 maja 1964 we Ortona) – italski szauszpiler porno, tyż scynarzista a reżysyr filmůw porno. Znůmy kej Italski uoger. we swojij karjerze dostoł przez 40 nadgrodůw AVN. Karjera we branży porno zaczůn kej był 19 lot stary. Mjyndzy inkszymi szauszpilerami wyrůżńoł śe srogim ćulikem (23 cm dugi a 6 ruby kej we wzwodźe).
Je żyńaty ze Rosą Caracciolo (po prowdźe Rózsa Tassi), kero je Madźarkům a tyż wystympowała we porno. Majům dwůch synków: Lorenzo a Leonardo.


text:
Wynecyjo
Wspůłrzyndne: 45°26' N 12°19' E
Wynecyjo (wen.: Venezsia/Venexia, it.: Venezia, łać.: Venetia) – mjasto we Italiji, stolica regijůnu uo tym samym mjańe, rozlygowano nad Adrijatyckim Morzym.
Mjasto na wyspje zołożůne we 452 roku bez ludźi kere citli przed Hunůma. Mimo iże ńyskorzi wlazło pode sztrefa ajnflusu Bizancyjům, zachowało ńyzolyżność. Bůło to mjasto-państwo, we kerym władza sprawowoł doża (princ). Wynecyjo wojowała zy muzułmanůma skiż tygo, co mjała geszefty na wschodźe (jeji rajzowńik, Marco Polo, we XIII stoleću doszoł do Chinůw). Bestůż mjała můnopol na handel ńydbowjym a culagami. We XV stoleću můnopol przełomały Portugalczyki, uod můmyntu kej Vasco Da Gama noloz droga ku Indyjům. Uod tygo czasu znoczyńy Wynecyje zaczyno śe půmyńszać. We 1797 mjasto zdobůł Napoleůn. Po Pokoju we Campo Formio wkludzůno je do Austryje. We czas Wjosny Ludůw zaś na krůtko uogłoszůno ńypodległość, nale gibko wlozła we skłod uodrůdzůnyj Italije.
Je to mjasto rozlygowane na barzołowatych wyspach a skiż tygo ńy mo tam autůw, autobusůw abo bankůw, cołki ruch uodbywo śe bez wodne drůgi - wynecke kanały, abo pjechty. Nojpopularńyjszym strzodkym kůmůńikacyje je vaporetto - wodno banka.
Wynecyjo je znůmym we cołkim śwjeće turystycznym a kulturalnym uostrzodkym. Je wpisano na Lista Śwjatowego Dźedźictwa UNESCO. Znůme we śwjeće sům tyż wynecke bakusy.
Terozki historyczno, rozlygowano na wyspach tajla mjasta połńi znamjyńńy turystyczne fůnkcyje, srogszo tajla Wynecyjanůw půmjyszkuje na stołym lůndźe we Mestre, kere formalńy ńy je dźelńicům Wynecyje.
Ze dynkmalůw nojbarzi znůme sům Bazylika a Plac św. Marka.


text:
Belgijo
Belgijo, Krůlestwo Belgije (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne we zachodńij Ojropje, we pouedńowych Ńiderlandach. Grańičy uod zachodu s Francyjům (620 km), uod pouedńo s Luksymburgjym (148 km), uod wschodu s Ńymcůma (167 km) a uod půunocy s Holandjům (450 km). Uůnčno dugość grańic lůndowych wynośi 1 385 km, půnadto istńije 64-km fragmynt wybřeža Mořa Půunocnygo. Podźelůno je uůna na tři strefy godkowe: francusko, ńiderlandzko i mjymjecko. Bruksela, stolica Belgije, je jydnočeśńy "stolicům" Uńje Ojropejskij.


text:
Turecko godka
Turecko godka (tur. Türkçe) to řeč, we kerej godo přez 50 miljůnůw ludźi na coukym śwjeće[3], čyńůnc ja nojbaři rozpowsechńůnům godkům tureckům. Jeji užytkowńicy mjyškajům přede wšyjskim we Turcyji a na Cypře, we myńšych grupach tyž we Grecyji, Bůugaryji, Kosowje a wschodńij tajli Ojropy . Pů turecku godojům tyž miljůny imigrantůw do Ojropy Zachodńij, guůwńy we Ńymcach.
Kořyńy godki mogům być znejdźůne we Azyji Střodkowyj, ze swojimi pjyršymi naskryflůnymi śwjadyctwůma datowůnymi na bezma 1 200 lot nazod. Na zachůd ajnflus tureckij godki ottomańskij – prekursora dźiśejšygo tureckigo – rozšyřyuo Imperyjům Ottomańske. We 1928 roku, jako jydno s reformůw Atatürka we wčesnyj Republice Tureckij turecki alfabyt ottomański uostou půmjyńůny na fůnetyčny alfabyt uaćiński. Co wjyncyj, nowo zouožůne Stowařyšyńy Tureckij Godki napočyuo usuwańy perskich a arabskich požyček we suowńictwje, zastůmpjajůnc je rodźimymi suowůma s kořyńůma tureckimi.
Godka turecko wyrůžńo śe harmůńijům wokaličnům a posuńyntům aglutynacyjům. Podstawowo raja koždygo zaca to SOV. Turecki mo tyž rozrůžńańy zajimka “ty” (sız) na gřečnośćowy a zwykuy. Ńy mo atoli we tureckim zort řečowńikůw lebo rodzaja gramatyčnygo.
Przipisy
- ↑ Ino tam, kaj pů turecku godo přez 20% ludźi
- ↑ Jydno s rygjůnalnych godek
- ↑ Raport Ethnologue


text:
Zorta linuksowo
Zorta linuksowo (tyż dystrybucyjo linuksowo) – uniksowo uoperacyjno systyma zbajstlowano na kernelu Linux. W jednyj zorće je kernel, powłoka, skrypty, mocka programůw. Ńykere zorty sům lo zaawansowanych używoczy Linuxa, kej Debian a Arch Linux, inksze lo mńej, kej Ubuntu a Linux Mint a jeszcze inksze sům lo szpecyjolnych użyć.
Teroźńe zorty linuksowe dowajům mogebność śćůngańo, insztalowańo, deinsztalowańo programůw, kere wystympujům kej pakety (l.b. DEB, RPM, abo spakowane jako TAR).
Auskůplungi[Sprowjej]
- DistroWatch.com - zajta uo zortach systymůw ze familiji Linux a BSD (ang.).


text:
Módła
Módła[1][2] (nim. Mulde, čes. Mulda) jo rěka w Sakskej a Saksko-Anhaltskej.
Žrědło Šwikawy[3] lažy pla Talsperre Muldenberg a žrědło Wólnowska Módła (Wólnowa) na pódzajtšu wóte Rudnych górow[4] pła českem sedlišću Wołtawa[5] (čes. Moldava).
Zjadnośenje rěkach pla Lipsku (Großbothen) a pśi wulewje z 124 km (nag. 290 km) we Dessau-Roßlau (Elbe) do Łobjow.
Noty[wobźěłaś]
- ↑ W internetowem słowniku: Mulde
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, ISBN 3-7420-1096-4, na boku 236
- ↑ W internetowem słowniku: Zwickauer Mulde
- ↑ W internetowem słowniku: Erzgebirge
- ↑ W internetowem słowniku: Moldau


text:
Aralski jazor
Aralski jazor (kazachiski Apaл Teңiзi Aral teñizi; usbekiski Orol dengizi; rusojski Apaлbckoe Mope/Aralskoje more) jo bźezwótběgowy słony jazor w Srjejźnej Aziji, kótaryž wobstoj wusušenja dla mjaztym z tśich źělow. Z 1960-tych lět dowjeźo wužywanje wódy Amudarje a Syrdarje za pówóźowanje wjelickich kubłańskich stronow bałmy k wuschnjenju a z pěskom zanosowanju něgajšnego stwórty nejwětšego jazora swěta. Toś te wuwiśe słuša k nejwětšym kumštnym wobswětowym katastrofam w stawiznach cłowjestwa.
Pówóstanki Aralskego jazora se namakaju w Turanskej nižynje, kótaraž pśisłuša Aralsko-Kaspiskej dłymi a laže w Kazachstanje a Usbekistanje. Kontinentalneje klimy dla wobstoj wokolina jazora z pusćinow a połpusćinow. Wjeliki źěl něgdy 68.000 km² wjelikeje swětliny wódy bu źinsa pomjenjowana ako nowa pusćina Aralkum.


text:
Karolew
12 miejscowości w Polsce:
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. bełchatowskim, w gminie Bełchatów
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. kutnowskim, w gminie Bedlno
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. kutnowskim, w gminie Strzelce
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. łowickim, w gminie Nieborów
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. zduńskowolskim, w gminie Zduńska Wola
- Karolew – wieś w woj. łódzkim, w pow. zgierskim, w gminie Aleksandrów Łódzki
- Karolew – wieś w woj. mazowieckim, w pow. grójeckim, w gminie Pniewy
- Karolew – wieś w woj. mazowieckim, w pow. płockim, w gminie Gąbin
- Karolew – wieś w woj. mazowieckim, w pow. sokołowskim, w gminie Sokołów Podlaski
- Karolew – wieś w woj. mazowieckim, w pow. wołomińskim, w gminie Dąbrówka
- Karolew – wieś w woj. mazowieckim, w pow. wołomińskim, w gminie Klembów
- Karolew – wieś w woj. wielkopolskim, w pow. gostyńskim, w gminie Borek Wielkopolski
ponadto:


text:
Harry Potter
Harry Potter to je mjano seryje kśůnżek kerych autorkům je J. K. Rowling. Sům ůune fest popularne postřůd bajtli a modych, majům tyż czytoczůw postrzůd dorosłych.
Seryjo Harry Potter uopisuje przigody modygo czarodźeja bez sześć lot, bez kere bůł ůun szkolorzym we Szule Magije a Czornokśynstwa we Hogwarće. Autorka pado, co idyja seryje wlozła jeij do gowy kej mjoła rajza cugym.
Pjyrszo kśůnżka, Harry Potter a Filozoficzny Kamjyń, bůła wydano we 1997 roku, nale jeij akcyjo mo plac we roku 1991. Nostympne tajle majům anfang przed anfangym roku we szule a kůńczům śe na anfangu wakcyji letńich. Choć uopisujům roztomajte przigody, ńy sům ůune uodrymbymi cołośćůma, ino tajlůma seryje uo wspůlnyj fabule. Zwjyńczyńy cołkigo cyklu mo być jygo uostatńi, śůdmy tům.
Tůmy cykla[Sprowjej]
- Harry Potter a Kamjyń Filozoficzny
- Harry Potter a Kůmnata Tajemńicůw
- Harry Potter a wjyńźyń Azkabanu
- Harry Potter a Czara Fojyry
- Harry Potter a Zakůn Fyńiksa
- Harry Potter a Kśůnże Půłkrwi
- Harry Potter a Insygńa Śmjyrći
Filmy a inksze[Sprowjej]
Krům kśůnżek, s kuli "Poteromańije" a srogigo zainteresowańo fanůw (we 2007 podug stanu na lipjec sprzedano 325 mln. egz. růmanůw uo Potterze), powstoły tyż adaptacyje filmowe, szpile kůmputrowe a inksze. Do terozki sfilmowano pjyńć tajli cyklu, prymjera kinowo szůstyj tajle je planowano na 2009, a śůdmyj we dwůch tajlach na 2010 a 2011.


text:
Wichita
Wichita je najwjetše město w ameriskim staće Kansas a namaka so praktisce w geografiskim centrumje Zjednoćenych Statow. Město ma dźensa nimale poł miliona wobydlerjow. Klimat je tam najskerje kontinentalny – w zymje móže hustodosć jara zyma być, tola druhdy móže skerje ćopło a sucho być. W lěću je nimale přeco jara horco, husto nad 40 stopnjow. Na zbožo so pola Američanow praktisce wšudźe klimatizuje – w domach, w awtach, we wobchodach, na uniwersitach (Wichita ma tři uniwersity) a – wot njedawna – tež w zakładnych šulach. Wichita mjenuje so "powětrowe hłowne město swěta" w zmysle, zo je tam cyły rjad předewzaćow, kaž Boeing, Bombardier, Cessna, Learjet a tež jedyn projektowy běrow europskeho towarstwa Airbus.


text:
Baršć
Baršć (nim. Forst) jo wokrejsne město we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej pśi Nysy njepósrědnje pśi pólskej granicy.
-
reprezentatiwny, ale njezastojnski měsćański wopon[1]
-
Měsćańske źěle
Měsćańske źěle Baršća:
- Chójna (Keune)
- Domašojce (Domsdorf)
- Nosydłojce (Noßdorf)
- Wiłow (Eulo)
Wejsne źěle Baršća:
- Bórow (Bohrau)
- Glinsk (Naundorf)
- Jamne (Groß Jamno)
- Małe Bóžemysle (Klein Bademeusel)
- Małe Jamne (Klein Jamno)
- Małksa (Mulknitz)
- Rjasnik (Briesnig)
- Rogow (Horno)
- Wjelike Bóžemysle (Groß Bademeusel)
- Zakrjow (Sacro)
Wobchad
- Pśizamknjenje k drogowej seśi
Baršć lažy pśi zwězkowej droze a awtowej droze ca. 35 km na pódzajtšu wót Chóśebuza.
- Pśizamknjenje k zeleznicowej seśi
Baršć lažy pśi zeleznicowej cerje Chósebuž-Żary. Cera mjazy Chóśebuzom a Baršćom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 46. Mjazy Baršćom a Żarami jězdźe śěgi linije RB93 Pólskich statnych zeleznicow (PKP). Mimo togo jězdźi raz na źeń śěgowy pór Eurocity mjazy Hamburg a Krakow. ICE njejězdźi na toś tej cerje.
- Wobchadne stawizny
Baršć teke lažy pśi historskej dolnołužyskej cerje Gubin–Baršć a pśi cerje Běła Wóda–Baršć.
Mjazy 1893 a 1965 jo była Baršćańska měsćańska zeleznica w měsće Baršć, mała wuskokólejata zeleznica, kótaruž głownje industrijne zawody su wužyli. W luźe jo se groniła Jula abo Carna Jula.
Nožki
- ↑ Glědaj: oficielny webbok města Baršć


text:
Štokawšćina
Stokawksa narěc jo dialektna kupka pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Rozšyrjenje a narěcy[wobźěłaś]
Štokawska narěc wobstoj ze tśich głownych wariantow narěcow. Z ekawskich, ijekawskich a ikawskich. Z ekawsku štokawšćinu se powěda na pódzajtšu, wósebnje w Serbiskej. Z ijekawsku na pódwjacorje w Chorwatskej, w Bosniskej-Hercegowinskej, w Sandžaku a Carnogórskej. Ikawske w srjejźnej Dalamatiji a na pódwjacor wót rěkoma Bosna a Neretwa. Teke stej staroštokawske a nowoštokawske narěcy. Rozdźěl jo głownje w intonaciji.


text: Mars – sztworto podug uoddalyńo uod SłůńcaplanetaŮkuodu Słůnečnygo. Mjano planety je wźynte uod mjana rzimskigo bůga wojny – Marsa. Przijynto tak skiż jygo farby, kera przi uobserwacyji wydowo śe być rdzawo-czerwůno a kojarzůła śe starożytnym s pożůgům wojynnům. Widźany uodćyń bjere śe stůnd, aże powjerzchńo planety je pokryto tlynkůma żelaza. Mars mo dwa ńywjelge kśynżyce uo ńyrygularnych ksztoutach – Fobosa a Deimosa – prawdopodobńy sům to dwje planetoidy przechwycůne bez pole grawitacyjne Marsa. Przipuszczo śe, co na Marśe můguo kjejś powstać żyće, nale uobecńy ńy mo na to solidnych dowodůw.


text:
Hajiti
Hajiti, Republika Hajiti (fr. Haïti, République d'Haïti; hait. Ayiti, Repiblik d Ayiti) – państwo we Americe Půunocnyj, na Mořu Karajibskim. Zajmuje zachodńo tajla wyspy Hajiti. Grańica mo s Důmińikanům. Je to kraj gůřysty, srogo jygo tajla zajmuje puaskowyž, ńiżiny sům ńywjelge a ino na wybřežu. Dowńij ůng. 60% placu zajmowouy sam losy, nale bezma 90% ś nich wyćynto. Skiž tygo postympuje sam jouowjyńy gleby a yrozyjo. Je to nojstaršy ńypodleguy kraj we Americe Střodkowyj. Walki uo samostanowjyńy mjouy sam anfang we 1790 roku, a we 1804 uoguošůno ńypodleguość. Bez lota 1822-1844 Hajiti bůuo potajlowane na tajle lo Negrůw na půunocy a tajla lo Mulatůw na pouedńu. Ńyskoři wzmogouy śe sam ajnflusy USA, aže přišuo do amerikůńskij uokupacyje we lotach 1915-1934. Sytuacyjo polityčno je sam durś ńystabilno.
Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na Źymje, we kerym 80% ludźi žyje we ubůstwje.


text:
Wegwajzer
Wegwajzer (uod mjymjeckigo Wegweiser; tyż rankoś) to je zorta drůgowygo pjůnowygo znaku, kery wskazuje kerůnek ku jakij mjejscowośći abo uobjektowi wele drůgi, stowjany nojczyńśći na krajcoku abo przed ńim. Moge mjeć forma prostokůnta ze wymalowanům strzołkům abo być podany we ksztołće na strzołka. Je na ńim napisane mjano mjejscowośći, nůmera drůgi abo farba cesty. Ńykej trefjo śe, co na wegwajzerze je podano uodlygłość uod placu, na kery wegwajzer wskazuje, we kilůmyjtrach (we anglosaskich państwach - we milach) abo, na cestach, we minutach. Dowńi wegwajzery bůły wyryte na kamjyńach milowych, skiż tygo, coby bůły uodporne na pogoda a erozyjo.


text:
Tadżykistůn
Tadžykistan, Republika Tadžykistanu – państwo we střodkowyj Azyje, grańica mo s Ůzbekistanym, Kirgistanym, Chinůma a Afgańistanym. Stolicům kraju je Dušanbe. Je to kraj bes dostympu do mořa, bezma couko jygo powjeřchńa zajmujům gůry, pouowa kraju ležy wyžyj kej 3000 m n.p.m. Nojwjynkše pasma gůrske sam to Autaj a Pamir. Nojwyžšy je Wjyrch Ismaila Samańijego, wysoki na 7495 m n.p.m. Yno we půunocnyj tajli kraju je nižyj puožůno, urodzajno Kotlina Fergańsko. Klimat sam je kůntynyntalny a skrajńy suchy.
Problymym kraju je kůmůńikacyjo, skiž fest ćynžkich warůnkůw naturalnych nec drogowy je fest suabo rozwińynty, a s ńykerych wyžyj pouožůnych drogůw idźe kořystać yno bez lato. Srogi je sam potyncjou we hydroynergetyce, terozki wykořistywany yno we ůng. 5%. Ńywjelge wydobyće surowcůw: zuota, ůrůnu, boksytůw, industryja wuůkeńńičo a spožywčo. Bez Tadžykistan prowadzům cesty přemytu narkotykůw.
Ludność sam to we wjynkšośći Tadžyki (79,9%) a Ůzbeki (15,3%); 85% wyznowo islam sunńicki, 54% šyicki.