text:
Štó drje w dołhich měsacach koronoweho lockdowna abo w tydźenjach karanteny njeje wo jězbach do dalokeho swěta sonił? Přez knihi, filmy abo w dopomnjenkach móžachmy so na puć podać. Podobnu žedźbu za dalokim swětom mějachu hižo naši prjedownicy. Tež woni sonjachu wo wulkim swěće, wo nowych žiwjenskich móžnosćach a hinašich wašnjach. Z wulkim zajimom čitachu pućowansku literaturu, kotraž bě jim ćim lubša, hdyž měješe pozitiwny, něhdy bychu prajili natwarjacy, zbudźacy raz.
Wosebity zajim hajachu Serbja za Grönlandsku. Přez tři lětstotki móžemy teksty a styki mjez serbskej Łužicu a najwjetšej z lodom pokrytej kupu swěta slědować. Zaběraš so bliže z tematiku, wotkryješ cyłu syć mjezsobnych zwiskow a stykow. Tute wotbłyšćuja serbske kulturne stawizny a pokazaja zdobom na splećenosć serbskich z němskimi, haj europskimi stawiznami.
Wuchadźišćo literarno-kulturnostawizniskeje ekskursije mjez Grönlandskej a Łužicu, na kotruž chcu so tu podać, je w lěće 1765 wudata kniha Davida Cranza »Historie von Grönland«, kiž bě w cyłej Europje – a tak tež w Serbach – zajim za polarnu kónčinu zbudźiła a slědy zawostajiła. Z połnym titulom rěka kniha: Historie von Grönland: enthaltend die Beschreibung des Landes und der Einwohner [et]c. insbesondere die Geschichte der dortigen Mission der evangelischen Brüder zu Neu-Herrnhut und Lichtenfels; Mit acht Kupfertafeln und einem Register, Barby und Leipzig: Heinrich Detlef Ebers, 1765.
K wósaźe Slepo/Slěpe słuša sedym jsow: Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin a wótergi pomjenjujo se ako wósyma wjas bramborski Lěsk. Region jo znaty za wósebnu slěpjańsku narěc, a teke dla rědnych narodnych drastwow. Slěpe jo jadnučki serbski region, kótaryž jo wuwił a zachował do źinsajšnego swójsku źiśecu drastwu za gólcow a za źowća. W drugich regionach źiśi su nosyli cesto samske drastwy kaž dorosćone, jano w mjeńšej wjelikosći. Togodla jo Slěpe wuwześe a naźejam se, až rědna źiśeca drastwa buźo dalej a zasej wěcej widobna w zjawnosći. To wšak njejźo bźez problemow. To jo mě groniła Elwira Hantšo, cłonk towaristwa Kólesko e. V., šlodaŕka drastwow a awtorka knigłow wó slěpjańskej narodnej drastwje za dorosćonych a źiśi. Wjele nanow njoco, až jich syny nose »suknju«. Hyšći pśed někak 50–60 lětami pak njejo to było nic wósebnego.Syn awtorki w slěpjańskej źiśecej drastwje Foto: Justyna Michniuk
Za mójo slěźenje zajmny jo dalšny fakt, až w Slěpem su źiśi teke nosyli žałowańsku drastwu. To wšak do źinsajšnego njejo derje wuslěźone. Powšyknje móžo se groniś, až njejo była drastwa za kuždy cerkwiny swěźeń za źiśi, dokulaž wóni njejsu na namšu chójźili až do końca Drugeje swětoweje wójny, gaž su zawjadli specielne namše za źiśi. Wažnje jo teke, až góle jo było połnogódny cłonk wósady akle pó górjejbranju (konfirmaciji). Weto groni se, až ga w Slěpem su źiśi se wobźělili na zakopowanjach swójźbnych prědnego stopnja (to groni nana a maśerje), a jo teke móžno, až pśi zakopowanjach swójźbnych drugego stopnja (to groni na pśikład bratšow a sotšow). Dla togo su eksistěrowali za te źiśi žałowańske drastwy. W knigłach kněni Hantšo z decembra 2020 móžomy wobźiwowaś pór žałowańskich drastwow za źiśi, za cas lěśa a zymy, za zakopowanje a cas pótom, a teke wšednu žałowańsku drastwu.1 Prezentěrowane drastwy su samorozmějucy drastwy za źowća (wót 6 lět až do konfirmacije). Zazdaśim njejo wěcej žednych informacijow, bildkow abo mólbow ze žałowańskeju drastwu za gólcow. Ale źiśi wobeju rodowu su nosyli wšednu źiśecu drastwu, njejadnaku za gólcow a źowća (sic!). Ta drastwa jo nadrobnje wopisowana w brošurce, wudanej teke w lěśe 2020.2
Wot krosnow na kateder: Ryćerjec bratřa z Hodźija (2. dźěl)
Starodostojna Hodźijska šula załoži so hižo 1559 jako něšto kaž progymnazij za »serbskich młodźencow«. Ze zaćahom do noweho twarjenja wokoło 1734 wuwiwaše so wona k ludowej šuli za wšitke dźěći wsy.1 Zawěsće wopytowachu tež synojo tkalca Jana Bohumila Ryćerja tute kubłanišćo.
Třeći syn Jakub narodźi so 29. měrca 1807.2 Kaž jeho staršej bratraj začuwaše wón nachilenje k wučerskemu powołanju. Dokelž běše přijeće na wučerski seminar hakle ze 17 lětami móžne, dźěše najprjedy jako šulski pomocnik k swojemu bratrej Pětrej do Burkersdorfa, pozdźišo k bratrej Janej do Wóslinka. Po tajkich přihotach zastupi k jutram 1824 pod matriklowym čisłom 49 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot jutrow 1826 wužiwaše stipendij a bu jako adjunkt pomjenowany. K wotchadej ze seminara jutry 1827 dósta znamku »wušikny 2«.Zapis wo Jakubje Ryćerju w matrikli Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje Wobraz: Archiwny zwjazk Budyšin, Statny filialny archiwKaž pola jeho staršeho bratra napaduja jara kritiske hódnoćenja přez direktora Pomsela: »Fähigkeiten: ganz gute, aber durch eine wunderliche Neigung verdunkelt, ... nicht recht klar. Aufmerksamkeit: gut, doch nicht immer recht eindringend und den rechten Punkt fassend. Fleiß: zu loben; aber nicht immer tief genug u. auf den rechten Punkt gerichtet. Fortschritte: gute, auch meistens gründlich, als Lehrer hatte er natürliches Geschick, nur fehlte oft die rechte Klarheit und Deutlichkeit. Sittlichkeit: guter Sinn und ordentliche Aufführung, als Adjunct hat er das Seine gut gethan.«3
Swoje prěnje městno zabra Jakub Ryćer na Jana 1827 w Dažinje w Ketličanskej wosadźe. Wo tym čitamy w »Cyrkwinskej galeriji Hornjeje Łužicy«: »Es gab schon früher fast in den meisten Parochial-Dörfern Schulen, welche aber nur von alten christlichen Männern, die nur gut lesen und etwas schreiben konnten, aus eigenem Antriebe besorgt wurden, aber in den Jahren der neuen Organisation wurden 4 Nebenschulen etabliert. Die erste 1827 in Groß-Dehsa, mit drei eingeschulten Dörfern, und vor jetzt 122 Kindern, ganz wendisch. Der 1ste Lehrer war Jacob Ritscher, vocirt 1827. 2) Joh. Melde, der gegenwärtige, vocirt 1836.«4
Lěsne (dźiwje) pčoły, druhdy borowki (t. r. pčoły z bora1) mjenowane, běchu hižo wot starowěkowskich ludow kaž bytosće z wuběrnymi zamóžnosćemi a kajkosćemi wobdźiwane: »W pčołach je dźěl bójskeje mysle a dych njebjes, bych rjekł.«2 Ale wužitk pčołow je wosebitu kedźbnosć čłowjekow zbudźił, kotřiž su je hajili a škitali z wotpohladom, zo bychu z nich wjetši wužitk měli. Z dohladowanjom lěsnych pčołow buchu jim wjacore kajkosće připokazane: pilnosć, porjad, zhromadnosć, wutrajnosć, sprócniwosć a dalše. Tohodla buchu wobdźiwane a bjerjechu so zdobom w někotrymžkuli nastupanju za přikład.Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) běše wuznamny serbski přirodospytnik, pčołar a awtor spisa »Melitto-Theologia. Die Verherrlichung des glorwürdigen Schöpfers aus der wundervolen Biene«. Wobraz: Serbski kulturny archiw
Srjedźowěkowske rozprawy wo tym pak su jara rědke, tola wěste pisomne slědy wo »serbskich pčołach« dadźa so hišće w 10. lětstotku namakać. W tutych zapisach so naspomnja, zo dyrbjachu Serbja němskim zemjanam horncy mjeda jako feudalnu dań wotedawać.3 K tomu zawěsće tež wósk a snadź druhe wužitne wěcy. Dań wopřiješe tež předźěłany měd – mjedowinu (pitny měd), wot łaćonšćinarjow pomjenowany jako aqua mellita, hydromellum, potio mulsi. Na produkciju mjedowiny zapadnych Słowjanow skedźbnja hižo Ibrahim ibn Iacob (10. lětstotk), tež Thietmar pokazuje na wulke mnóstwo mjedowiny na Mišnjanskim hrodźe (Chronicon VII 23) a w lěće 948 jewi so mjedowina jako feudalna dań we wjacorych (serbskich) wjeskach (Diploma Ottonis I 105). Wočiwidnje běše w 10. lětstotku mjedowina Serbam znata a tež jara hódna. Jeje hódnotu wobkrući tež fakt, zo bu wona při wěšćenju wužiwana. Po předstawach tehdyšich kmjenow hodźeše so wěšćenje jenož z pomocu boha zdokonjeć a mjedowina běše prawy srědk k čitanju bójskeje wole. Wo tym rozprawja Saxo Grammaticus (Gesta Danorum XIV 39.3) při nawjazanju stykow pomorskich Słowjanow k bohej TriglawejSwarogej, byrnjež wužiwa wón słowa merum (wašnje wina), tola Słowjenjo tehdom tutón napoj hišće zhotowili njejsu. Derje znate běchu tak mjenowane cornua copiae (rohi nadbytka), w kotrychž so mjedowina składowaše. Słowjenjo na zakładźe jeje wupadanja přichodne derjeměće wěšćachu. Dokelž wobhladowaše so mjedowina jako bójski napoj, dyrbjachu po tehdyšich předstawach jeje sobutworićelki-pčoły kruty zwisk z bohom měć, wšako mějachu podźěl na bójskich wuprajenjach. A bě-li bóh dobry, wobdari swojich wěriwych bohaće, přisporjujo tak jara hódny pčólny wudźěłk. Hadam Bohuchwał Šěrach widźeše w pčołach dźiw bójskeho stworjenja, bójskeje bytosće: »Wšo je w nich bójske, ale z jednym wuwzaćom: Nimaja njesmjertnu dušu.« (Eas [sc. apes] nihil non divinum habere, nisi quod moriuntur – tamle, s. 204).
Wot krosnow na kateder: Ryćerjec bratřa z Hodźija (1. dźěl)
Napjata rozbudźenosć knježeše 19. awgusta 1817 na Budyskim Bórklinje. W Brüsewitzec domje, hdźež měješe so wučerski seminar zarjadować, bě so 19 młodych muži zhromadźiło, zo bychu přijimanske pruwowanje wotpołožili. Mjez nimi běše tež Jan Ryćer, syn tkalca z Hodźija. Kaž wšitcy dalši kandidaća dyrbješe tohorunja žiwjenjoběh napisać.1 Tuž pisaše wo swojim nanje Janje Bohumilu Ryćerju a wo maćeri Agnes, kotruž ludźo Hańža wołachu. Wón naspomni swojich bratrow, sydom lět staršeho Pětra, wosom lět młódšeho Jakuba, bratřika Handrija, kiž dožiwi jenož lětko, a najmłódšeho bratra, kotryž bě so 1811 narodźił a runje tak mjeno Handrij dósta.2
Potom dyrbješe na wšelake prašenja pisomnje wotmołwić a farar Krinitz, direktor noweho seminara, daše jemu tekst z biblije ertnje wukładować. Hižo dźeń do toho so jeho hudźbne znajomosće přez wučerja Bergta přepruwowachu. Na kóncu bě młodźenc pruwowanje z dobrymi wuslědkami3 wobstał, a direktor Krinitz zapisa do matrikle seminara:
»7) Johann Ritscher, wendischer Nation
W běgu zachadnych lět som se tam a zas zaběrał z wšakimi socialnymi kupkami, kótarež zjawnosć cesto pósuźujo ako »subkulturelne«: Neonacije, hooligany, punki, sekty, ezoterikarje, hippije, wótrjacniki, śěgaty lud a druge – mjenjej abo wěcej organizěrowane – luźe, kótarež se »kulturelnje« rozeznawaju wót wětšego źěla towarišnosći. Fascinacija za mnjo – a za wjele drugich – nastawa na tom městnje z konflikta mjazy tym »normalnym« na jadnom a tym »njezwuconym« na drugem boce. Až eksistěrujo taki konflikt teke w konteksće serbskeje mjeńšyny, som ja pśipódla wuslěźił w běgu swójogo studiuma sorabistiki w Lipsku.
Titel mójogo masterskego źěła, kótarež som zapódał 24. septembera 2020, jo »Subkulturalnosć a serbska towarišnosć – Pśespytowanje subkulturelnego koncepta na zakłaźe reprezentatiwnych projektow« (Baganz 2020). W źěle som se zaběrał ze zwiskom mjazy subkulturalnosću a serbskeju mjeńšynoweju towarišnosću. Za to som pśeslěźił a pógódnośił serbskosć a subkulturalnosć wšakich serbskich projektow na pólu literatury, muziki a socialnych medijow.
Zasadny problem w běgu mójich pśeslěźenjow jo było wupominanje, słužbnje nałožowaś kopicu wšakich zapśimjeśow a fachowych definicijow z kulturnowědomnostnego wobłuka. Aby wuźěłał wužytny teoretiski instrumentarium, som wusměrił źěło za perspektiwami sociologa Rolfa Schwendtera, kótarež jo wón formulěrował w swójich knigłach Theorie der Subkultur (1993). Na zakłaźe togo a konceptow z moderneje etnologije som wutwórił teoretiski zakład. Pśeglědnosći dla njamógu na tom městnje wopisaś ceły swójski dialektiski proces, ale jano pokazaś na nejwažnjejše wuslědki mójogo źěła. We tom zmysle njok dopołnje rozkłasć slězynu kompleksnych zapśimjeśow, ako na pśikład identity, kultury, Schwendteroweje pyramidy towarišnosći a wjele drugich. Taka skrotcona forma móžo zawinowaś wjele njedorozměśow, ja pak se wó to procuju, až su móje wugronjenja k rozměśeju.
Postrowy z južnosłowjanskich stron
Z časa młodoserbskeho hibanja wokoło Smolerja přichadźachu dźeń a wjace zwědawi hosćo z cyłeho słowjanskeho swěta do Hornjeje Łužicy. Chcychu so zeznajomić z małym ludom, kotryž nastaji so na puć do moderneje byrgarskeje towaršnosće, bjez toho zo by zaprěł swoju narodnosć a rěč. Nawopak, byrnjež mjeńšina, wutworichu sej wšitke znamjenja byrgarskeje kultury: serbske towarstwa, nowiny, časopisy, wědomostne slědźenje za swójskimi korjenjemi, literaturu, hudźbu a nowe wašnja towaršnostneje zabawy. Wosebje spěwanske swjedźenje, tehdy jara popularne a politisce wuznamne narodne demonstracije, wubudźichu skedźbnosć, a to jědnaće lět do prěnich tajkich němskich w Budyšinje a wokolinje. Wopytowarjo wšak njepřichadźachu jenož do města, ale dźěchu tež rady na wjes, zo bychu tam na swojej woči dožiwili to porno sebi starodawneje burskeje a so wuwiwaceje byrgarskeje kultury. Bě drje jara zajimawe dožiwić wuwiće, takrjec zrawjacy system narodneje kultury en miniature.
W tutym wuwiću špiheluja so zwiski a zwjazki, poćahi a wotwisnosće, ideale, wočakowanja, wojowanja, bědźenje a nadźija, napinanja a přesłapjenja. Wšo to běše motor wuwića, skowanja a skrućenja serbskeho naroda. A kóžda (młoda) generacija je znowa nawjazała na styki, wosebje do słowjanskeho wukraja, wutworjejo sej zdobom swoje »nowe« a nadźijejo so pomocy a podpěry.
Moler a publicist Měrćin Nowak-Njechorński bě zdobom wusahowaca wosobina Serbskeho Sokoła. Na konferency k jeho 100. narodninam w lěće 2000 so jeho skutkowanje w serbskim sportowym towarstwje we wosebitym přednošku hódnoćeše.1 Bjez dźiwa, zo namakamy mjez jeho wobrazami figury Sokołow. Christina Boguszowa je w lěće 2004 w Sokołskich Listach wobšěrnišo k tomu pisała.2 Je tam rěč wo wobrazach ze Sokołom-jednotliwcom, sokołskej dwójku abo skupinu Sokołow. Mjenować chcemy někotre znate wobrazy:
• barbnu pohladnicu ze Sokołom w paradowej uniformje, zhotowjenu składnostnje 2. sokołskeho zlěta we Wulkim Ćisku
• pjerokrjesbu z lěta 1930 z pomjenowanjom »Zbudźenje«, pokazowacu Sokoła ze serbskej chorhoju a tekstom »Hój horje, serbski Sokole, zbudź cyłu serbsku zem!« Stej to lince najznaćišeho sokołskeho spěwa. K mjenowanemu wobrazej eksistuje druha wersija. K w Sokołskich Listach 4/1995 wozjewjenemu wobrazej běch z archiwa něhdyšeho Serbskeho zarjada ludoweho kubłanja citował, zo »njesmě so wobraz wužiwać«. Čehodla bě so to postajiło, njeje znate.
• drjeworězbu »Lubosć« z młodym mužom w paradowej uniformje a młodej žonu w narodnej drasće, wozjewjenej prěni raz w zběrce basnjow Pawoła Krječmarja w lěće 1929 z titlom »Raj myslow, sonow z łužiskich honow«
W zawostajenstwje Siegmunda Musiata, kotrež přijima Serbski kulturny archiw w běhu poslednjeju dweju lět, nadeńdźechmoj dźenik ze Smječkec pochadźaceho wojaka Georga Pecha. Noticowa knižka, někak w přihódnym oktaw-formaće, słužeše mužej ze serbskokatolskich kónčin jako dnjownik swojeho wojerskeho časa. Wustojny ludowědnik, stenograf a stawiznar, njeboh dr. Musiat nošeše so drje z mysličku, wo knize muža ze swójskeje ródneje wsy pisać – pak nastawk pak samo mjeńši serial za nowiny. Na to pokazuja do knihi zapołožene noticki. Hač je tule mysl cofnył abo čehodla k tomu wjac dóšło njeje, njehodźi so hižo wuslědźić.
Cyły dźenik je w hesłowej formje, respektiwnje w krótkich sadach, němsce napisany, ale jednotliwe mjena přiwuznych a znatych pisarja pokazuja jasnje na to, zo běše wón Serb. Katolska nabožnosć w zwisku z domizniskej kónčinu je za to dalši indic. Ryzy dokumentariski přistup tole snano njedopokaza, ale tukamoj na to, zo bu Georg Pech mjez swójbnymi a druhimi Jurij P(j)ech mjenowany, znajmjeńša pak serbsce rozumješe a rěčeše.
Wo swójbje Pecha hodźi so z jeho zapiskow telko zhonić, zo měješe nimo staršeju dweju bratrow »Michael« a »Nikolaus« a znajmjeńša jednu sotru. Dalše přiwuznistwo běštaj wuj »Georg« a ćeta »Anna« z Njebjelčic. Jónu naspomni wopyt pola wuja w Drježdźanach. Tohorunja mjenuje so jedyn kuzenk »Nikolaus«.
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1


c: text/html

text:
W nowembru 2019 wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina nowy wobrazowy słownik „Swět wokoło nas“. Tadej, Leńka a Beno młodych čitarjow na 95 bohaće ilustrowanych stronach po knize přewodźeja. Wona hodźi so za maćernorěčne dźěći runje tak kaž za serbšćinu wuknjacych a rozšěrja jich słowoskład a wědu na zabawne wažnje.
Zo móhła so kniha ze słuchopisakom BOOKii wužiwać, běchu wobšěrne nahrawanja jednotliwych słowow a sadow trěbne. Hłowne role dźěći přewzachu Juraj Nuk (Tadej), Marta Měrćinkec (Leńka) a Filip Malink (Beno).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jadwiga Bilczewska-Stanecka
Jadwiga Bilczewska-Stanecka (rodz. 22 lutygo 1921, um. 23 lutygo 1976) dugoletńo kerowńička šuli podstawowyj we Wilamowicach (1961-1971), zouožyćelka a kerowńička Rygjůnolnyj Skupiny Pjeśńi i Tańca "Wilamowice" (1948-1976). Autorka wjelu śpjywek, gydicht i melodyji. Choreůgraf skupiny. Zrekůnstruowoua mynski strůj wilamowski. Pochowano we rodźinnym grobowcu na smyntořu we Wilamowicach.
ŽyćorysEdytuj
Jadwiga Bilczewska urodźiua śe 22.02.1921r. we Wilamowicach, tukej ukůńčůua škoua podstawowo, zaś liceům uůgůlnokštoucůnce we Kyntach. Matura zdoua we 1939 r., wojna přerwoua jei dalše studja. Ńymcy areštowali masowo študyntůw, uůna tyž bůua na liśće podejřanych, nale udouo śe jei před areštowańym wyjechać do Wjedńo, kaj bůua we kilku důmach na suužbje. W roku 1942 wuadze wjydyńske wydouy rozkaz wyśedlyńo Polokůw s Wjydńo i wtynčas wrůćiua do dom. Nojpjyrw pracowoua kej sekretarka we gmińy we Wilamowicach, nastympńy bůua ekspedjyntkům we sklepje we Bjelsku, a potym sekretarkům we zyjgywerku we Kozach, sam wspůupracowoua s partyzantůma, přenośiua rozkazy i gazyty. W roku 1945 podjyua robota we škole podstawowyj we Wilamowicach. W roku 1948 hajtnyua śe ze Mječysuowym Staneckim. W 1946 r. zouožůua zespůu lo bajtlůw, kery brou udźou we wšyjstkych uročystośćach, wystawjou lične předstawjyńo i wječorńice. W 1951 uobjyua kerowńictwo škouy podstawowyj we Wilamowicach. W 1955 zespůu skuadou śe juž ze staršej muodźežy i mjou we swojym programje pora tańcůw rygůnalnych. W 1957 wuadze grůmadzke zlikwidowouy śwjetlica i zespůu, kery dopjero po 2 lotach wznowiu robota pod protektoratym TKKF, a nastympńy pod šyldym cepeliji we Čechowicach. Zespůu nawjůnzou kůntakty s zespouůma pjeśńi i tańca "Ślůnsk" i "Mazowše". Pora rozůw nagrywou swoje programy we Polskym Radyju a we Telewizyji. Rozmiuowano we roboće s muodźežům i zespouem twořůua samodźelne programy uokoličnośćowych wystympůw. W uostatńich dńach swygo žyća uodmodźiua zespůu, pracowoua do kůńca, tydźyń před umarćem prowadźiua průba s zespouem učůnc go nowych pjosynek, kere sama twořyua. 23.02.1976r. we 55 ročńica swojich urodźin zakůńčůua swoje bardzo pracowite žyće. Bůua bez 20 lot radna powjatową. Juž we chorobje uotřimoua Křiž Kawalerski Uorderu Uodrodzyńo Polski.


text:
Póstrowne słowo
Lube sotšy a bratšy,
ja was strowim z gronkom na pśiducu njeźelu rogate: „Chwalony buź Bog, kenž swóju dobroś wóte mnjo njewóthobrośijo.”[Ps 66,20] Měnim, až Bog jo napšawdu nam Serbam pśichylony, a se njewótwobrośijo wót nas. To jo dobry zakład za našu serbsku wósadu. W mjenju Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi z. t. žycym wašej konferency serbskich prjatkarjow wjele wuspěcha a Bóže žognowanje.
How w Dešnje smy na historiskem terenje. W lěśe 1941 jo dostał Bogumił Šwjela ako wósadny faraŕ zakaz serbski prjatkowaś. Jo musał domownju spusćiś a snaź žedne šance wiźeł njejo, zasej wóžywiś serbske namšy. Z Bóžeju gnadu jo se to wšak pó dłujkem pśetergnjenju angažěrowanym Dešanarjam raźiło w lěśe 1987. Z wašeju pomocu, lube sotšy a bratšy mamy wót togo casa pšawidłowne serbske namšy w Dolnej Łužycy.
Bogumił Šwjela jo glědał na nimskich a serbskich wósadnikow ako na gromaźe słušajucych. To móžomy póznaś na wupyšnjenje teje cerkwje how w Dešnje. Pśed 25 lětami su serbske a nimske kśesćijany załožyli Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi, aby procowanje wó namšach w serbskej rěcy financielnje a organizatoriski mógali lěpjej pódpěrowaś. Za ten jubilej našogo towaristwa njejsmy žeden wósebny swěźeń naplanowali. Město togo smy lětosa juž take rědne namšy w Bórkowach, Gołbinje, Janšojcach a w dalšnych jsach wóswěśili. Do grodkojskej serbskej cerkwje jo pśisamem 100 namšari pśichwatało, a to pó 150 lětach wót slědneje serbskeje namšy tam! To jo wšo daloko lěpjej ako kužda party.
Něchten jo se gano pšašał, dla cog dejmy swěśiś namšy w rěcy, kenž južo lěbda něchten rozmějo. Naša lubosna rěc jo rěc wutšoby, a serbske namše su wěc wutšoby. Zapowědanje Bóžego słowa jo wažne, ale teke w serbskej rěcy. Jo naš nadawk, rěcny pókład kenž namakajomy w serbskej Bibliji, w našych spiwaŕskich, w tekstach našych wóścow zeźaržowaś a woplěwaś. To njejo nic teoretiskego, dokulaž namakajomy w tom wjeliki wótgłos. Taki feedback mě stawnje zasej luźe dawaju a tak to sam pśecej zasej nazgónijom. Cerkwja jo źinsa zasej wažny serbski rěcny rum.
Waša konferenca jo forum serbskich prjatkarjow z cełeje Łužyce. Jo rědnje, až my ewangelske Serby w cerkwjoma EKBO a sakskego kraja woplěwamy intensiwne kontakty. Tak smy to źaržali w zachadnosći, a tak to dej teke nadalej byś. To jo drje teke w zmysle B. Šwjele. Ja se južo wjaselim na naš Serbski cerkwiny źeń w Budyšynje w juniju.
Dajśo nam pšosyś wó Bože žognowanje za kužde serbske słowo a cynjenje w našyma cerkwjoma ako w Dolnej, tak teke w srjejźnej a Górnej Łužycy. Bog buź z wami.
Bildka: Pomhaj Bóh 2019/06.


text:
Ślonske Gody
Ślonske Gody 2014 – w Gminie Gierałtowice...
Jak ślonske, to czamu niy po naszymu?... Myśla, że czas by boł, naszkrobać co we ślonski godce, coś mie tak yny bodzie, niy wiym coby to byść mogło i yny mi godo dyć napisz pieronie, co ci szkodzi. Filoka ci niy ubydzie pra....
Jako duszyczka prawi tak tyż byść musi.... Toż dejcie pozor, bo regionalnych synsacjow we tym łopisywaniu niy braknie, a niyjakich festiwalowych gwiazdow bydzie łopisanych moc.
8 czyrwca po loddzwoniyniu na ,,Anioł Pański” namiot łogromny na gyrotowskim placu targowym stanoł, a wele niego cało masa myńszych. Konsek dali tyjater na lufcie postawiyli, bo my amfityjatru jeszcze niy momy, szkoda, ale Wójt Joachim Bargel gospodorz dobry, możno co wykombinuje. Sztandow nastawiali, ze maszketami, ze cudyńkami co to bajtle na warsztatach artystycznych we gyrotowskim GOK – u robiom. Na uwaga zasugowol sztand łod naszych Gospodyń Wiejskich, tam kożdego roku cuda idzie połoglondać a i pokosztować. Łonskigo roku tak mie kobiyty czynstowały, żech posek do galot nowy musiol kupić. Tera boło to samo alech dowoł pozor. Ludzie czego tam niy boło, nasze miszczynie znane som ze wypiekow, a żuru lepszego niy zjycie nikaj, a te klajdy ślonske, te korony na gowach, to trza widzieć, łopisać tego niy idzie. Dobre som te gyrotowske gospodynie, do ,,tańca i do różańca”.
Ździebko dali, sztand swoj, jubilaty gyrotowske postawiyli, ni bydymy ich dycko yno przedstawiać, wszyjscy ich sam znajom. Dlo cudzych powiym, że to ło ,,Skowronku” je mowa. Przyniyśli druhy swoje trofea co ciynżkom robotom bez te wszyske lata wywalczyli, puchary, dyplomy, rozmajte statuetki, moc tego wszyskigo boło, a ludzi co ta kolekcjo zwiedzić chciało boło hołda. Prezes z Prezesowom zamias świyntować gości łokludzali, ale to dobrze, że ta historio ludzi interesyruje.
Ło godzinie ponkt 15.30 Przedszkoloki dały pokaz swoich umiejyntności, momy sam we ty naszy gminie talynta, to som przeca małe bajtle a wiela to już poradzom, grajom, tańcujom, śpiywajom. ,,Taniec ze gwiozdami” tak bych to mog nazwać. Potańcowaly nasze gminne aniołki i czas prziszoł na 100 letnigo staroszka – a to byście se chachli, bo gyrotowskigo ,,Skowronka” mom na myśli. Pamiyntom, jak niydowno, na takim koncercie moc chórow wystympowalo a ,,Skowronek” na końcu, siedzioł ech se tak i myśli mie takowe naszły; Jakby tak, godom se we myślach, niy yno za śpiywanie ale za uroda nagrody dowali to już na poczontku mielibymy piyrsze miejsce, bo nasze dziołchy nejgryfniejsze, a te klajdy, choćby ze jaki opery... Piykny je tyn nasz chór jo tam niy wiela jeszcze poradza, alech ,,mody”, to jeszcze mom czas. Zaśpiywoł ,,Skowronek” jak przistało na ślonske świynto - śpiywki ślonske, ło piosneczce co se śniom wszyńdzie dobrze idzie. We wionzance pieśni cieszyńskich słyszeli my moc słow ło miyłości i tynsknocie, piykno je cieszyńsko ziymia i godka fest ciekawo, pieśniom ło niysforny ,,Młynareczce” co biydnymu rybokowi w gowie zawrocioła, zakończyli swoj koncert.Trza przipomnieć, ze wroz z chorym wystompiolo dwóch karlusow z Gyrotowic jedyn godol jak to we szranku znod pamiytnik łod swoi omy, a drugi przipomniol nom wiyrszyk ło ,,murzinku Bambo” ale po naszymu, łoba karlusy som ze Gierałtowic a mama łod jednego śnich, je druhnom gierałtowickiego ,,Skowronka”.
Po ,,Skowronkach „ zatańcowały dziołszki ze sekcje taneczny GOK Gieraltowice. Majom talynt te gyrotowske gwiozdeczki. Po ty grupie taneczny, wystompiyli ,,Gierałtowianie” ze naszy szkoły podstawowy. Na to boło wert pozaglondać, dziołszki we klajdach ślonskich, faltyn roki rozmajtych farbow, zopaski cołke we kwiyciu, wionki na gowach, korale czerwone , buźki roześmione i yny zmrugaly tymi łoczkami jak wongelki, radość w sercu i żol, że to już czowiek w jesiyni a tu tyn Ślonzek taki piykny. Tańcowały dziołszki z karlusami znany nom i gorolom z gor taniec co se mianuje, ,,Zasioli gorole łowies”,. Piyknie zatańcowali.
To je dobry pomyślonek coby stare tańce przipominać bo to przeca kyns naszy historie. Ło 16.30 nadeszła pora na poważniejszy temat. Konkurs piosynki zapowiedziała konferansjerka nasza dziolcha ze Chudowa, Inga Papkala. Znano piosynkarka, śpiywo Cantry, a robi to fest fajnie, jako fajno tak i śpiywo. Konkurs stoł na wysokim poziomie, wygrała modo piosynkarka ze Knorowa, we czołowce znod se karlus z naszy gminy – tyż piyknie śpiywoł, przidoł by se we Skowronku taki artysta.
Po połedniu wystompioł Damian Hołecki, ktoś go nazwoł Niymcym, ale łon bez mała se urodzioł we Myslowicach, tak se myśla, to je to samo jakbych jo, coch se urodziol we Knorowie a pojechoł bych do Chin i ktoś by mie nazwoł Chińczykym, niy bardzo mi to pasuje. Karlus szwarny, śpiywoł piyknie a wele niego, pląsały take dwa aniolki, jedyn bioly drugi czorny, i tak se kryńciyły choćby miały ,,hula chop” na brzuchu, roz na prawo roz na lewo a jo fantazyrowoł aż mie moja musiała spomnieć, ale niy bydymy lo tym tera godać...
Przed łostatnim akcyntym, tegorocznych Godow bol wystymp znany grupy co se mianuje ,,Ustronsky”, bo pochodzi z Ustronia. Zapomnieli w doma trzech swoich kamratow co na trombach w zespole grajom. Bez to kwolić tyj muzyki niy ma za co. Jedno co trza pedzieć to chopcy grali blank na żywo, żodnego playbeku niy mieli bo to do prawdziwego artysty by gańba była.
Na koniec wyloz karlus i doł czadu na kochrach, niy wiym co to bol za DJ, ale szklonki mi we chałpie dwa razy ze stoła sleciały, to mi pasowało, piyknie dowoł po zaworach, jeszcze mi dzisiok w lewym uchu dudni, choćbych szychta na belerce przerobioł.
Niy popisoł sie tyn co głośniki we namiocie poroskłodoł, bo ci co sie siedli za blisko to dzisioj raja do doktora łod uszow trzymajom.
Wszysko lopisane, a ło tych nejważniejszych ani słowa, przeca bez nich by tych ,,Godow” niy boło. Gańba, toż przeproszom i spominom, że łod samego poczontku do końca byli na tym festiwalu regionalnym obecni Wójt Gminy Gierałtowice pan Joachim Bargiel, Przewodniczoncy Rady pan Marek Blaszczyk, Radni i moc wielko miyszkańcow niy yno naszy gminy ale i łokolicznych miejscowości. Trza pedzieć, że Wójt ze Przewodniczoncym, klacli se fotka z naszym ,,Skowronkym”. Bydzie fajno pamiontka. Trza tyż pochwolić pracownikow GOK Gierałtowice za moc roboty wsadzony w organizacjo, za te serce do tych bajtli. Dobro robota te panie robiom, to tyż je tako, nasza wizytowka. Słoneczko zaszło, miesionczek wyloz czas kończyć tegoroczne ,,Gody”, i już rachować dni do nastympnych lobchodow ślonskich tradycji. Potkomy se tu za rok, ło tym samym czasie toż Pyrsk.
Tadeusz Puchałka.


text:
W nowej legislaturje budu w Rakecach horco diskutować
Rakecy (JK/SN). Nimale tři měsacy po komunalnych wólbach je so tež Rakečanska nowa gmejnska rada k swojemu konstituowacemu posedźenju zešła. Wčera móžeše wjesnjanosta Swen Nowotny (CDU) přitomnych dwanaće čłonow rady spřisahać. Třo zamołwjeni čłonojo złoža spřisahu na přichodnym posedźenju. Komunalne wólby w meji njejsu so na politiske poměry w gmejnskim parlamenće bytostnje wuskutkowali. Wutworiłoj stej so w radźe dwě frakciji, a to Zjednoćenstwo swobodnych wolerjow a frakcija CDU. Nimo toho budźetaj dwaj čłonaj rady jako jednotliwcaj w gmejnskej radźe skutkować, jedyn z njeju je zastupjer AfD. Tale strona móhła po wólbnym wuslědku samo dwě městnje w gmejnskim parlamenće wobsadźić, k wólbam pak bě jenož jednoho kandidata nastajiła.


text:
Co ty togodla groniš?
6Jezus póchyli se dołoj a pisašo z palcom na zemju.
7Gaž wóni pak njepśestachu jogo pšašaś, nachyli wón se górjej, a źašo k nim: Chtož mjazy wami bźez grěchow jo, ten chyś k prědnemu kamjeń na nju.
8A póchyli se zasej dołoj, a pisašo na tu zemju.
0Wóni pak to słyšece a wót jich wědobnosći hopóznanjone, źěchu wen jaden za drugim, a zachopichu wót tych staršych až k tym slědnym.[Jan 8,6–9]
Pismawucone a Farizejarje su pśiwjadli do templa žeńsku, kótaruž su łamanje manźelstwa do winy dali. Pó kazni Mojzasa jo se měła kamjenjowaś. Wóni su se pak pšašali Jezusa: „Co ty togodla groniš?”[Jan 8,5]
Kak dejał Jezus na to lasne pšašanje Farizejarjow reagěrowaś? Dejał manźelstwołamarku zasuźiś, aby kazni wěrny wóstał, abo dejał gnadny byś, až taka kazń za njogo jo knicomna? Co by my wótegronili?
Kněz nejžpjerwjej njewótegronijo na pšašanje pśeśiwnikow. Póchylijo se dołoj a pišo, ako njeby glědał na tych luźi. Co wón pišo? Až sam syn fryjneje kněžny jo? Jezus jo pak wiźony ako swětło swěta, a wón nastaja swójo swěśadło kazni na pšašarjow. Tak pśiźo jogo wótegrono: Jo, awtorita kaznjow płaśi, nic jano za manźelstwołamarku, ale płaśi za wšyknych! Kake mócne wótegrono: „Chtož bźez grěchow jo, ten chyś prědny kamjeń!” Jezus njejo pśišeł zasuźit. Jo pśišeł, aby nas pówucył a swět wustrowił.
Zasej se póchylijo a pišo. Co ga wón pišo na zemju? Su mjenja tych njewuwěrnych do zemje abo do pěska pisane…?[Jeremias 17,13]
Pisanje Jezusa dajo nam móžnosć k pśemyslowanjeju. Co jo grěch? Grěch se śišći do našogo žywjenja a zajźujo, aby pšawdosćiwje žywe byli. Gaž zawustanjomy, móžomy jen spóznaś. Tak ako how, źož Farizejarje su te pópšawne njestatkarje. Wóni su zgrěšyli! By kśěli cłowjeka zwoprowaś, aby mógali drugemu zeškóźeś. Załapjone Farizejarje wuśěguju, jaden pó drugim, starše ako prědne, dokulaž wóni njejsu kśěli pósromośone byś. Jezus wóstanjo sam z wobwinowaneju žeńskeju. Co Jezus pišo na zemju? Snaź njepišo jadnorje: Bog jo lubosć. To by było pśeliš lažko. Grěchy njamóžomy pśejś z lubosću. Njestatki a njepócynki se muse zasuźiś. Grěšniki pak maju šansu na wrośenje. Grěchy nikula njejsu pšawe, ale grěšnik móžo byś zasej wopšawnjony pśed Bogom. Pótakem Jezus zasuźujo tu žeńsku z mjelcanim swójeje lubosći, kenž miłosćiwa jo. Wón pak groni žeńskeje: „Ga ja teke śi njezatamujom, źi tam, a njegrěš hyndalej wěcej.” [Jan 8,11] Kněz nas wuwjeźo z grěchow. Njejsmy popajźone našych grěchow. Wón groni:
„Ja zaženjom twójo pśestupjenje kaž mrokawu a twój grěch kaž kurjawu. Hobroś se ku mnjo, pśeto ja śi humóžyjom.”[Jezajas 44,22]
Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na stwórtu njeźelu pśichoda 2018.
Bibliske citaty: Dolnoserbska biblija 1868


text:
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Underground. Rebelia - František Kotleta
- H. Buchner - Hanyska
- Kanał Kłodnicki - nieznany świadek śląskich dziejów - Piotr Zdanowicz
- Niebieska walizka. Pożegnanie z Breslau - Marianne Wheelaghan
- Ciulandia - Henryk Waniek
- Reisememoiren – Adam Pe(j)ter Kubik
- H. Buchner - Dzieci Hanyski
- Mały Princ + audiobook - Antoine de Saint-Exupery
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Styknie / Limits - Tomasz Kamusella
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Zbiór 7 opowiadań Tomasza Kamuselli, które pierwotnie powstały po angielsku a na śląski przetłumaczył je Marcin Melon. Książka traktuje o trudnych sprawach, często życiu w dyktaturach, które dzieją się poza Śląskiem, ale które dało się oczywiście przetłumaczyć także na ten język. Opowiadania poprzedzone są słowem wstępnym po angielsku, śląsku i podlasku!
Strony: 326
Język: angielski i śląski
Seria: Ślōnski druk
"Trefiyły mi sie do przekłodanio ôsprowki Tomasza Kamuselli. Te kōncki na zicher niy sōm wicowne, fto wiy, możno to je kyns nojbardzij pesymistycznyj prozy, jakoście ôtok czytali. (Chocioż musza pedzieć, co przi "Zaś Nazod" miōł żech trocha szpasu.) Co je takigo ôszkliwego we świecie, ô kerym ôsprowio Kamusella? Nojbardzij chyba to, że to je gynau tyn sōm świot, na kerym żyjymy. Kamusella – historyk ze szkockigo Uniwerzytejtu Saint Andrews (trzecigo nojstarszego i - wele "Wachtyrza" - drugigo nojlepszego we Wielgij Brytanii) – zno tyn świot aże za dobrze i mo świadomość, co terozki, kej prawie to czytocie, kajś ftoś łōmie prawa inkszych ludziōw. I wiy, co małowiela poradzymy z tym zrobiyć, nale katać bydymy siedzieć po cichu? Beztōż pado po angelsku, co kajś muszōm być te "Limits", granice, kerych niy śmiymy przepasować, a po ślōnsku – we godce swojigo Hajmatu – ryczy: "Styknie!" Styknie już łōmanio praw myńszości, styknie mordowanio ludziōw skuli pofyrtanych idyji, styknie tajlowanio ludzkości na lepszo i gorszo zorta. A jo rycza z nim, bo co inkszego nōm ôstało?
Styknie już traktowanio ślōnskij godki, jynzyka, we kerym myśleli i godali nasze starziki, jak ańfachowyj gwary, z keryj idzie sie ino pośmioć. Fest bych chciōł, coby ta ksiōnżka trefiyła do ślōnskich chaupōw, a kole nij stōły inksze – ciynżke, poważne i mōndre, bo przeca po ślōnsku do sie pisać ô wszyskim."
Marcin Melon, Stymp
Spis treści:
Tomasz Kamusella: Acknowledgements (angielski)
Marcin Melon: Stymp (ślōnski)
Kluč do pokinutoho domu (podlaski)
Ôpowiadania:
Zaś nazod / The Reincarnation
Paniczka i kapelōnek / Lady of the House
Na drugi dziyń / The Day After
Ujek / Uncle
Styknie / Limits
Lagramyncki ôbsztalunek / Terms of Commerce
Zawiyszyniy brōni / A Temporary Cessation of Hostilities
Patronat medialny: Wachtyrz.eu


text:
22. oktobra wupadnjene posedźenje Trjebinskeje gmejnskeje rady postaja přeco hišće diskusije mjez radźićelemi. Nětko pytaja čłonojo parlamenta takrjec za nowej zhromadnosću.
Trjebin (AK/SN). Zadźerženski a čestny kodeks předčita Norbert Struck na zašłym regularnym posedźenju Trjebinskeje gmejnskeje rady. „Při tym dźe wo zamołwitosć napřećo wobydlerjam. Tež w Žitawje, Zhorjelcu a Budyšinje je tajki kodeks w radnicy wupowěsnjeny“, rozłoži Trjebinski gmejnski radźićel. Mjez druhim wón citowaše: „Podrjaduj swoje starosće gmejnskim.“ Tole, tak Norbert Struck podšmórny, měł sej kóždy w gmejnskej radźe k wutrobje brać. Přičina bě njewšědny podawk. 22. oktobra měješe Trjebinska gmejnska rada zakładnemu zrěčenju wo přesydlenju Miłoraza přihłosować. Dokelž pak bě přemało radźićelow přišło, njebě gmejnska rada wobzamknjenjakmana. 5. nowembra swoje posedźenje wospjetowachu a zrěčenju jednohłósnje a bjez diskusije přihłosowachu.


text:
Kašecy (SN/JaW). Wot 1. januara 2020 změja starši, kotřiž swoje dźěći w gmejnje Pančicy-Kukow do pěstowarnje sćelu, hłubšo do móšnje sahnyć. To je gmejnska rada minjeny štwórtk na swojim posedźenju w Kaščanskej wjacezaměrowej rumnosći jednohłósnje wobzamknyła.
Za dźewjećhodźinske hladanje w žłobiku rozrosće měsačny staršiski popłatk wo něhdźe 22,50 eurow na 206 eurow. Za połne městno w pěstowarni dyrbja starši wot noweho lěta měsačnje 137 eurow a tak nimale 27 eurow wjac płaćić. Tež popłatk za hort gmejna zwyši, a to wo něhdźe 9,40 eurow na měsačnje 74 eurow.


text:
Wjele zwučenych dypkow Wjacławskich wikow lětsa hinak přewjedu
Budyšin (CS/SN). Adwentny čas w Budyšinje budźe lětsa dospołnje hinaši, hač su to ludźo zwučeni. Najebać koronu přiwšěm někotre zwučenosće wostanu. Tak su wčera na Hłownym torhošću hodowny štom nastajili. Dariła je jón Domaškec swójba z Chelna. 14 metrow wysoku jědlu přichodne dny z Ochranowskimi hwězdami wupyša. Tež na Schliebenowym kružnym wobchadźe zaso štom staja, a to 24. nowembra. Wón pochadźa nimale ze susodstwa, mjenujcy z Hasy Clary Zetkin.


text:
Kluski śląskie – przepis
Kluski ślonski, gumiklyjzy, biołe klyjzy, gałuszki, hałeczki tak mianuje sie maszket, kiery je podowany razym z modrom kapustom i roladom na ślonskich stołach łod pokolyń.
Ale ni ma to zaś taki dani na beztydziyń. Podowo sie jich łod świynta. Toż abo na niedziela, abo na weselach, krzcinach i inkszych godach.
A jak sie jich robi? Dowomy Wom tako receptura, kiero znomy z doma.
Co potrzeja:
- 1kg kartofli
- 3 jajca
- mołka kartoflano
- sól
Toż bierymy sie do roboty:
- Nojprzód trzeja uwarzić kartofle. Nojlepij je łod razu lekutko posolić.
- Kiej bydom uwarzone, łodcedzić i łod razu, kiej som gorkie, przecisyć przez praska do wielij miski.
- Dalij podzielić jich na 4 czyńści i jedna wyciongnyć na wiyrch na ty trzi inksze. W to prozne miyjsce wsuć mołka kartoflano
- Wbić jajca i lekutko posolić, kiej by sie łokozało, że som mało słone.
- Wszyjstko wymiyszać na jednolito masa.
- Dalij już ino łostało kulani klusek. To jaki łony majom być wieli, je zależne tak naprowda łod Wos. Nojlepij ukulać taki średnij wielkości.
To sie Wom może przidać:
- Ci kierzi majom wprawa, bierom ciasto łod razu na dwie kluski i kulajom dwie.
- Niykierzy robiom w nich tyż tak małe wgłymbiyni, coby potym wloć do pojszodka zołza. Inksi zaś łostowiajom je kulate.
- Klusek lepij niy robić z młodych ziymioków, bo ty som fest wodnite i sie mogom rozłazić.
- Im barzij swojski jajca, tym kluski lepij szmakujom i majom fajno żółto barwa.
- Dejcie pozór z warzynim klusek. Kiej woda napocznie wreć, trzeja przykryńcić łogiyń. Ty kluski majom tak pyrkać bez ty pora minut, a niy sie warzić na wielim łogniu. Rozchodzi sie ło to, coby sie niy rozwarziły. Bo wdycki bydom fest miynki i sie rozlezom. Dejcie tyż pozór, coby jich za długo niy warzić, bo tyż sie Wom rozważom. Co jakiś czas trzeja je tyż przemiyszać, coby sie niy pokleiły.
- Kiej już bydom dobre, to trzeja je wyciongnyć z gorka i dać na miska. Coby sie tyj troszki wody śnich pozbyć, nojlepij noprzód wzoś mały talyrzyk dać go nałopy do miski i na to ty kluski. Ta Woda z klusek Wom łodciecze pod tyn talyrzyk.
A u Wos tyż sie tak robi kluski?
fot. gryfnie


text:
Nil
Nil (arabsce النيل, an-Nīl) je wulkorěka na sewjerowuchodźe Afriki a ze 6852 kilometrami před južnoameriskim Amaconasom najdlěša rěka na swěće. Wužórli so w horinach Ruandy a Burundija w regionje centralnoafriskich wulkich jězorow a běži přez Tansaniju, hdźež zastaruje Viktoriaski jězor z wodu, dale přez Ugandu, Južny Sudan, Sudan a Egyptowsku hač k Srjedźnemu morju, do kotrejž so ze 24.000 km² wulkej deltu wuliwa. Při Nilu namakaja so tři stolicy: Juba, Khartum a Kairo kaž tež wjetšina staroegyptowskich pomnikow.
Jako jenička rěka swěta přeprěkuje cyłkowny subtropiske suche pasmo a zdobom ze Saharu najwjetšu pusćinu na zemi. Wosebite kajkosće rěki běchu zakład nastaća jedneje z prěnich wysokich kulturow čłowjestwa w Egyptowskej. Hač do dźensnišeho hraje Nil jako jenička wulka rěka w hewak suchim kraju wulku hospodarsku rólu.
Dla wuparjowanja a wužiwanja Niloweje wody za powodźenje ratarskich płoninow docpěja jenož 1250 m³/s rěčny delta, napřećo čemuž ma Amaconas 200 króć wjetše mnóstwo wody.
Poprawny Nil nastanje hakle pola sudanskeje stolicy Khartum z Běłeho a Módreho Nila, při čimž je druhi – z Etiopiskeje pochadźacy – krótši, ale bohatši na wodu. Wódny staw Nila so wot lěta na lěto přeměnjuje, štož je wosebje za wot Niloweje wody wotwisnu Egyptowsku problematiske a sčasami zwadny dypk mjez krajemi při hornim Nilu a tutymi při delnim běhu. Zo bychu móhli staw wody lěpje regulować a katastrofalnym powodźenjam kaž tež suchoće zadźěwali, natwarichu w 1960tych lětach na juhu Egyptowskeje Assuansku rěčnu zawěru z Nasserowym jězorom kaž tež dalše rěčne zawěry.


text:
Zachodńosłowjańske godki
Zachodńosłowjańske godki – jedno ze trzech skupinůw słowjańskich godkůw (wele wschodńo- a połedńowosłowjańskich), kerymi posuguje śe kole 56 milijůnůw ludźi we Strzodkowyj Ojropje.
Zachodńosłowjańske djalekta wyuodrymbńůły śe już we uokreśe wandru ludůw, nale dźepjyro wele VII stolećo idźe godać uo jejich uosobnośći. Mjyndzy VII a X stolećym porůżńajům śe skupiny łużycko a lechicke, a we IX stoleću dolajzuje czesko-słowacko skupina. Je uůna kůntynuowano uod czeskij a słowackij godki, kej to lechicko - uod polskigo, kaszubskigo a ślůnskigo. Ze łużyckich godkůw wyuodrymbńo śe dźiśo ku tymu dwje literacke godki - dolnosorbsko a gůrnosorbsko.


text:
Krajne koparske mišterstwa Ü60
Sakski koparski zwjazk zarjaduje 2. oktobra wot 10 hodź. w sportowym a wólnočasnym centrumje w Němskich Pazlicach krajne mišterstwa starobneje klasy Ü60. Hrać budu tam mustwa BSG Wocl Riesa, Fortuna Trjebin, Póst Drježdźany, HZ Hórnikečanski jězor, HZ Engelsdorf/Tresenwald, FSV Motor BrandErbisdorf, Drježdźanski SC 1898 a HZ Němske Pazlicy/Kamjenc.
Njedźelu na derby
W krajnej koparskej klasy budźe njedźelu w Chrósćicach koparski derby mjez mustwomaj tamnišeje SJ a Rakečanskeho ST. W tabulce stej cyłkaj nimale susodaj. Rakečenjo steja po pjeć hrajnych dnjach na wosmym městnje tabulki, Chróšćenjo z dypkom mjenje na dźesatym.
25.09. 13:00 FC Energija Choćebuz
– FC Eilenburg
25.09. 14:00 SV Módro-běli Zorbau
– Budissa Budyšin
25.09. 15:00 Kickers 94 Markkleeberg – Jednota Kamjenc
25.09. 15:00 HZ Łaz/Běły Chołmc
– ST Marijina hwězda
25.09. 15:00 Módro-běli Kulow
– Biskopičanske KT II
26.09. 12:30 SJ Chrósćicy II
– HZ Hórnikečanski jězor
26.09. 13:00 ST Wjelećin II
– HZ Wulka Dubrawa II
/ Radwor II
26.09. 15:00 ST Radwor
– HZ Wóslink/Skaskow
/Kulow II
26.09. 15:00 SJ Chrósćicy
– Rakečanske ST
Běhać – kolesować – běhać


text:
Město Wojerecy steji před nowym wužadanjom. W domje 2 powołanskeho šulskeho centruma na Hasy Liselotty Herrmann ma dalši dom za 150 požadarjow azyla nastać.
Wojerecy (AK/SN). Budyski wokrjes liči hišće lětsa z 3 100 nowymi ćěkancami. Za jich prěnje přijimowanje chce Swobodny stat Sakska w Großröhrsdorfje 0,6 hektarow wulku industrijowu halu wužiwać. „Naš zaměr je, ćěkancow po móžnosći fairnje po wšěm wokrjesu rozdźělić. Při tym zapřijimamy tež města z 5 000 hač do 10 000 wobydlerjemi“, podšmórny 1. přirjadnik krajneho rady Steffen Domschke wčera na informaciskim zarjadowanju wokrjesa we Wojerecach. Něhdźe 200 zajimcow bě přišło.


text:
W Ptačecach domchowanku z kemšerkami w serbskej narodnej drasće swjećili
Ptačecy (UH/SN). Po dołhim a wospjet jara suchim lěću bilanca žnjow na polach runjewon optimalna njeje. Přiwšěm sej na mnohich městnach rjanu tradiciju domchowanki abo žnjowodźakneho swjedźenja zachowuja. Wšako sej tón dźeń wosebje wuwědomjeja, kak wotwisny čłowjek wot přirody je. Tomu bě minjenu njedźelu tež w Ptačecach w gmejnje Halštrowska Hola tak. Mnozy wobydlerjo tam wulku wažnosć na to kładu serbske nałožki hajić, a angažowane domizniske towarstwo swjatočnu Božu słužbu dokładnje přihotuje.
Ptačečanska cyrkej bě z wjele sobupřinjesenymi płodami wupyšena. Wosebje spodobny napohlad pak skićachu kemšerki w serbskej narodnej drasće. Tejle serbskej tradiciji so tež nowozapokazany farar dr. Stefan Reichelt wutrobnje zwjazany čuje. Wšako wón na te wašnje dźěl łužiskeho regiona zeznawa, kaž sam rjekny. Mjeztym zo běchu starše žony Wojerowsku cyrkwinsku drastu zhotowane, pokazachu so młodostne we wšědnej drasće, dźěći pak w šulskej.


text:
57. Budyska hodowna kopańca
Při wurjadnych wjedrowych poměrach zetka so 26. decembra 25 dźensa hišće aktiwnych a njeaktiwnych sportowcow k 57. hodownej kopańcy, kotraž bě na sportowym arealu Budissy Budyšin w Humboldtowym haju. Prěni króć hrajachu na kumštnym trawniku.
Klaus Cisak a Jurij Nuk běštaj 1959 hižo sobu hrałoj a staj dźensa přihladowarjej. Nuk bě jako jenički na wšitkich 57 zarjadowanjach pódla, 35 króć je sobu hrał. W běhu lět wobdźěleše so tež tójšto dalšich serbskich sportowčow a sportowcow. Z cyłkownje 26 Serbow je Michał Paška 17 króć sobu hrał, Achim Paška 16 króć, Klawdija Hejdušcyna dźesać, Křesćan Paška a Maćij Buk wosom, bratraj Jakub a Hubertus Čórlich sydom a Bernadet Paškec a Fabian Hejduška šěsć króć.


text:
Kak młodych ludźi zajimować a wabić za wěsty studij? Kak jich pozbudźować a wjazać na uniwersitu, fakultu, za wěsty institut kubłanišća?
Takle a hinak rěkaja drje tež prašenja tych, kotrymž leži w Serbach a na Lipšćanskej uniwersiće dorost derje kubłanych sorabistow, kubłarjow a wědomostnikow na wutrobje. Połoženje w tutym wobłuku wšak njeje jara róžojte, wšako faluje dale tójšto wučerkow a wučerjow we Łužicy, kiž na wysokim niwowje serbsko-němsku dwurěčnosć wobknježa.
Na Šleskej uniwersiće w Katowicach zamołwići hižo dlěje wědźa, zo dyrbiš přidatnu kreatiwitu wuwiwać a mocy nałožować, jeli chceš młodźinu za swoje wysokošulske kubłanišćo, za wěste studijne směry zahorić, ju motiwować, so po maturje na přikład za studij slawistiki a germanistiki w blišej wokolinje zapisać.


text:
Wokrjes Budyšin chce wo dźělnym planowanju syće powołanskich šulow w Sakskej hišće raz jednać.
Wojerecy (KD/SN). Na minjenym wuradźowanju Budyskeho wokrjesneho sejmika we Wojerowskej Łužiskej hali je gremij noworjadowanje struktury powołanskich šulow w Sakskej rozjimał. Dotal njeje wokrjes naćiskej dźělneho planowanja šulskeje syće přihłosował.
Kaž prěni přirjadnik krajneho rady Udo Wićaz (CDU) rozłoži, chcychu wuwažene rozdźělenje powołanskošulskich poskitkow w bjezwokrjesnych městach a wokrjesach docpěć. „To njeje so dotal poradźiło. Přewjele wučomnikow hišće w Drježdźanach, Lipsku a Kamjenicy wuknje. Tež wukubłanje na rěznika abo technikarja za mechatroniku w Budyskim powołanskošulskim centrumje (BSZ) bórze wjace móžne njebudźe. Tohorunja přichodne frizerki, kucharki a pjekarjo tam potom hižo wuknyć njemóža, byrnjež modernu techniku k dispoziciji měli“, rjekny Wićaz.


text:
Pěčkec stadło wowcow cil suroweho nadpada było
Sernjany (SN/MWj). Hrózbne wobrazy skićachu so Józefej Pěčce minjenu sobotu rano, jako w swojim 180 wowcow wopřijacym stadle na kromje wsy, něhdźe sto metrow wot prěnich bydlenskich domow zdalene za prawym hladaše. W nocy bě tam wjelk elektriski płót přeskočił, w stadle surowje zachadźał a po wšěm zdaću kaž wot kreje wopojeny wjacore wowcy zakusał. Někotre ležachu na pastwje, dalše namakachu Józef Pěčka a jeho swójbni pozdźišo na druhich městnach w bliskosći na łuce. Jednu wuhladachu samo direktnje před jednym z nowonatwarjenych jednoswójbnych domow do směra na Róžant. Při bliskim lěsku zwěsćichu wowcu, kotraž bě hišće žiwa, kotrejž pak nutriny z brjucha wisachu. Ju su pozdźišo wot jeje čwělow wumóžili. Wulki dźěl skoćatow bě před wjelkom ćeknyć spytał. Při tym padny jedna do rěčki, njemóžeše so hižo z njeje wuswobodźić a so we wodźe zatepi.


text:
Dzisiŏj, 1 sierpnia zacōn sie syzon 2020/21 we III grupie III Ligi. Na sztart, fusbalorze Ruchu pojechali do Świdnicy na szpil ze tamtyjszŏm Polonią-Stal.
Gospodŏrze, łod poczŏntku szpilu wlyźli na Ruch bez żŏdnych obaw. Juz we 13 minucie szpilu wylyźli na prowadzynie po błyndzie we wybicu bala bez Kamila Lecha. Dorian Krakowski szczylŏł do pustygo tora i niy pomylōł sie.
Łod tego momyntu, Ruch starŏł sie cosik skryncić we ataku, ale brakowało nŏm dograń i… cylnych szczałów. We 25 minucie bala wybijŏł Kacper Będzieszak, ale wibijŏł ja pod nogi Wojciecha Szuby, tyn bez zastanowiyniŏ walōł we bala ze cŏłkij siyły i trefiōł we łokiynko tora Lecha. 2-0 i Ruch bōł rozbity.
Piyrwszy cylny szczał do Ruchu zobŏczyli my we 30 minucie, kiedy to Foszmańczyk dostŏł bala, łobracoł sie i szczelōł, ale we tormana. Do końca tyj czynści szpilu niy bōło juz nic ciekawygo.
Łod pauzy, za Będzieszaka pojawiōł sie Kasolik, a gra Ruchu zmiyniōła sie ło 180 stopni. Czynścij ze przodka, wiyncyj łokazji i efekt bōł we 55 minucie. Janoszka pocis prawŏm stronŏm szpilplacu, dogrŏł do Idzika, a Mariusz ze bliska szczylōł tora na kontakt. 2-1 i fest sporo czasu na łodrobiynie reszty strat.
Ruch niy dŏwŏł za wygranŏ i we 62 minucie zaś „Ecik” łodgrywŏ bala do niy pilnowanygo Michała Mokrzyckiego, tyn szczylŏł jak ze armaty i trefiōł na 2-2.
Ruch grŏł do końca i to dŏwŏło efekty! Po eku we 76 minucie tora szczelōł Kacper Kawula. Niy miŏł wiela do zrobiyniŏ, bo torman gospodŏrzy minŏł sie ze balym i stykło ino dotknŏnć bala. To zrobiōł Kawula. Chwila potyn, bo we 80 minucie bōło juz 2-4! Zaś minŏł sie ze balŏm Kot, a ze kepy do tora trefiōł Piotr Kwaśniewski.
Pod koniyc szpilu ze nŏjważniejszych informacji to drugŏ żółtŏ kartka do Mateusza Winciersza, ale ciynżko pedzieć, by bōła zasłużonŏ. Łostatnie minuty, łod 86 Ruch grŏł we osłabiyniu, ale kontorlowŏł sytuacjŏ i niy dŏł se już tyj wygranyj wyciŏngnonć.
Nŏsz plus szpilu: Łukasz Janoszka. Fest dobrŏ drugŏ połowa, asysty i rozprowŏdzanie balōw do ustawionych fusbalorzy. Bōł dzisiŏj fest ważnŏm postaciōm na szpilplacu i dziynki jego postawie dzisiŏj mŏmy 3 punkty.
Polonia-Stal – Ruch 2-4 (2-0)
Skład Polonii: Kot – B. Paszkowski, Barros, Orzech, P. Paszkowski, Sowa, Borowy, Szuba (63′ Myrta), Chajewski, Baumgarten, Krakowski (67′ Filipczak).
Skład Ruchu: Lech – Kwaśniewski, Kawula, Kulejewski, Będzieszak (46′ Kasolik) – Winciersz, Mokrzycki, Duchowski (58′ Sikora), Foszmańczyk (90′ Siwek), Janoszka (88′ Paszek) – Idzik.
Tory: Krakowski (13 min.), Szuba (26 min.) – Idzik (55 min.), Mokrzycki (62 min.), Kawula (76 min.), Kwaśniewski (80 min.)
Kartki do Ruchu: Będzieszak (żk – 1 min.), Kawula (żk – 22 min.), Winciersz (żk – 44 min. i 86 min.)
własne


text:
W katolskich Serbach je wjele wjetšich a mjeńšich historiskich drohoćinkow, kotrež sej ludźo jara waža. Jedna tajka – wona zdaše so hižo zhubjena być – je nětko znowa w Ralbicach widźeć.
Ralbicy (aha/SN). Hdyž bu před 16 lětami njeposrědnje za wosadnej cyrkwju wot 1992 njewobydleny statok spotorhany, zhubi so z nim tež Grubertec-Narćikec kapałka. Wuběrny znajer stawiznow delanskeje wsy Pawoł Rota zhladowaše tehdy w Serbskich Nowinach na stawizny wokoło 1840 natwarjeneho statoka a jich wobsedźerjow. Kónc 19. lětstotka bě Šunowčan Michał Narćik dom a ležownosć w Ralbicach kupił. Wón měješe tam swoju šewcownju. Nimo toho wikowaše ze šijawami a kolesami, kotrež tež porjedźeše. Hač bě wón mnohim hišće znatu kapałku z postawomaj Wutroby Jězusoweje a Wutroby swjateje Marije zarjadował, bohužel znate njeje. 1942 je Narćik 77lětny zemrěł.
Wudowa zapisa lěto na to statok swojemu sotrowcej Janej Grubertej. W Katolskim Posole w meji 1956 jeničce čitamy, zo je nowy wobsedźer postawje wobnowić dał a zahrodu před kapałku rjenje wuhotował.


text:
We wěrje nańdźe wona posylnjenje za wšědny dźeń. „Moja mać je nas po katolskej wěrje kubłała. Staršej přińdźeštaj jako ćěkancaj po Druhej swětowej wójnje do Hornjeje Łužicy: mać ze Šleskeje, nan z Pruskeje. Běchmy doma šěsć dźěći“, powěda Evelin Graf wo swojim dźěćatstwje. Mjezsobnu socialnosć je wona hižo zahe w swójbje nazhoniła.
W ródnym měsće Wojerecach angažuje so 70lětna mjeztym w štwórtej legislaturnej periodźe jako předsydka přirady zbrašenych. Wot lěta 2014 přisłuša wona tež Wojerowskej přiradźe za serbske naležnosće a je mjeztym jeje předsydka. Wot lětušeho zdobom w seniorskej přiradźe a w dźěłowej skupinje za wobydlerski etat sobu skutkuje.


text:
Angela Stachowa zemrěła
Lipsk. W starobje 74 lět je serbsko-němska spisowaćelka a politikarka Angela Stachowa 29. měrca w Lipsku zemrěła, kaž swójbni zdźělichu. Wona bu wuznamjenjena z wjacorymi mytami. Jednotliwe jeje twórby buchu do čěšćiny, pólšćiny, rušćiny, šwedšćiny, chorwatšćiny a jendźelšćiny přełožene. Wot 1990 do 1994 bě wona zapósłanča PDS/Lěweje lisćiny w zwjazkowym sejmje.
Wokrjes dlěje njeinformuje
Budyšin. Wot dźensnišeho płaći w Němskej nastupajo koronu jenož hišće bazowy škit. Po Roberta Kochowym instituće je aktualna incidenca w Budyskim wokrjesu 1 375,5 a w Zhorjelskim 1 125,6. Wokrjes Budyšin je minjeny pjatk wo 606 natyknjenjach a sydom smjertnych padach informował, wokrjes Zhorjelc wo 812 infekcijach. Nimo toho wokrjes Budyšin wot dźensnišeho wjace wšědnje wo wuwiću pandemije na swojej internetnej stronje njerozprawja.
Wo delnjoněmčinje


text:
Berlin (B/SN). W telewizijnym wusyłanju „Anne Will“ su njedawno wo přichodźe katolskeje cyrkwje diskutowali a so prašachu: „Móžemy tutu cyrkej hišće wuchować?“ Mjez diskutantami bě předsyda Němskeje biskopskeje konferency biskop Georg Bätzing. Hižo hodźinu po wótrej diskusiji wozjewichu w interneće 850 komentarow, kotrež signalizuja wulku rozhorjenosć wobydlerjow. Diskutanća běchu zwěsćili, zo je nutřkocyrkwinske předźěłanje skandala seksualneho znjewužiwanja zwrěšćiło. Kritisce wupraji so Georg Bätzing k emeritowanemu bamžej Benediktej XVI. z wočakowanjom, zo zmylki přiznaje a so pola potrjechenych woporow zamołwi.
Hišće w sudniskej žurli zajaty


text:
Wołomuc
Wołomuc[2] (čěsce Olomouc, šlesce Olmic, němsce Olmütz, pólsce Ołomuniec) je město w Čěskej, na srjedźnej Morawje. Ma něhdźe 100.000 wobydlerjow a je najwjetše město kaž tež zarjadniske sydło Wołomuckeho kraja.
Město běše hač do 17. lětstotka srjedźišćo Morawy a je hač do dźensnišeho wažny industrijny a wikowanski centrum kaž tež sydło arcybiskopstwa.
ŽórłoWobdźěłać
- ↑ Český statistický úřad – Ličby wobydlerstwa čěskich gmejnow dnja 1. januara 2018 (PDF; 421 KB)
- ↑ Filip Rězak: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. L. A. Donnerhak, Budyšin 1920 (digitalizat).


text:
W Budyskej Michałskej cyrkwi je so wčera lětuši Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń z wulkim hudźbnym podawkom zakónčił, kiž je mnohich zajimcow přiwabił.
Budyšin (CRM/SN). „Tele předstajenje oratorija je wjeršk dnja, měsaca a cyłeho lěta“. Tak dźakowaše so superintendent Jan Malink wšón rozbudźeny wčera popołdnju wšěm na předstajenju oratorija „Podlěćo“ wobdźělenym. Běchu to štyrjo solisća-spěwarjo, chór 1. serbskeje kulturneje brigady a orchester Serbskeho ludoweho ansambla, kotřiž su tak pod dirigatom cyrkwinskohudźbneho direktora Friedemanna Böhme w połnje wobsadźenej Budyskej Michałskej cyrkwi 73. cyrkwinski dźeń ewangelskich Serbow zakónčili.


text:
Beno Šołta
Beno Šołta (němsce Benno Scholze; * 16. oktobra 1891 w Radworju, † 4. awgusta 1968 w Drježdźanach) bě serbski katolski farar a narodny prócowar.
Narodźi so jako syn wučerja w Radworju a wopytowaše Tachantsku šulu a preparandu Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot 1907 do 1915 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež bě do 1912 ze šulerjom němskeho Małostronskeho gymnazija a 1912–15 ze studentom teologije. W lěće 1920 promowowaše na Lipšćanskej uniwersiće pola profesora Matije Murka wo tematice prěnjeho hornjoserbskeho přełožka biblije Jurja Hawštyna Swětlika.
Wot lěta 1916 skutkowaše jako kapłan w Lipsku a w lěće 1926 přewza farske městno w bliskim Markranstädće, hdźež wosta hač do lěta 1938. 1938–41 bě z fararjom w Pěrnje, hdźež pomhaše pólskim cuzym dźěłaćerjam. Hižo jako kapłan bě so w Lipsku mjez druhim wo pólskich dźěłaćerjow starał. W lěće 1940 zebra jemu gestapo wšitke słowjanske knihi a listy. 1941 bu dla zakazanych aktiwitow na dobro Polakow w Pěrnje zajaty a kaž Alojs Andricki do tak mjenowaneho „fararskeho bloka“ w koncentraciskim lěhwje Dachau donjeseny, hdźež wosta hač do kónca Druheje swětoweje wójny, jako so do Pěrna nawróći. Hač do wuměnka w starobje 75 lět bě tam znowa farar, arcyměšnik a duchowny rada.
Po wójnje słušeše w lěće 1945 z fararjom Janom Cyžom k załožerjam Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka. Hižo 1930 bě hromadźe z nim w nadawku Serbskeje ludoweje rady pola pólskeho wonkowneho ministerstwa wo podpěrje Serbow prosył. Beno Šołta bě wot 1915 čłon Maćicy Serbskeje.
ŽórłoWobdźěłać
- Jan Meškank: Šołta, Beno. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 548sl.


text:
POWŌDŹ U ÔFILA
Żyła se tako dziołcha Matylda, kiero tak przebiyrała w synkach, że na starość zostałaby sama, by nie zainteresowoł sie niōm Ôfil ô drzewianej nodze, kupa lot starszy ôd ni. Nie szło nic na niego powiedzieć, bo gospodorz bōł ś niego dobry i wszyjscy wiedzieli, że to fachman do wszystkigo. Bōł szewcym, stolorzym i jeszcze jeździōł do fesztra, kaj mioł etat nadzorcy. Matylda ûjrzoł na ôdpuście, jak ciepała balikiym w szisbudzie i tak mu sie spodobała, że zaprosiōł dziołcha na muzyka. Co prowda to nie przetańcowali do kupy ani jednego kōnska, bo ni mōg. Przeca żodno dziołcha nie chciałaby być przydeptano normalnōm nogōm, a co dziepiyro klocym drzewa. Bōł rod, że sie Matylda bawi, a ôn ji stawioł, co tam dobrego dostoł kupić. Ôd tego czasu mieli sie ku sobie, ale ślubu ni mōgli brać, bo Ôfil ni mioł kaj miyszkać, a Matylda miała izba we wymowie. Jakby sie wydała, musiałaby sie wykludzić, bo ôjcowizna z chałpōm należała do brata Matyldy, Jyndrysa Szupy, kiery jyno czakoł, aż z Ôfilym weźnie ślub i wytrzaśnie ôbu na zbity pysk. Tōż żyła z Ôfilym, jak to sie godo, na kryka.
Ôfil skludziōł sie do Matyldy ze starym rukzakiym troszka wiynkszym ôd końskigo, w kierym zapakowane mioł swoji szmaty. Ale na drugi dziyń przijechoł z wōzkiym z ôstatkiym wiana i tym, czego sie dorobiōł. Choć ni mioł tego wiela, ale sōm poradziōł zrobić wszystko, ôd rogolki do porzōndnej stolorki.
Tōż szewcowoł, robiōł bimber, chowoł gynsi, kaczki, kury, barany, koza i krōliki. A cało ta gowiydź trzimoł w tej jednej izbie. Wszystko skyrs tego, że Szupa se nie doł postawić na placu ani krōliczoka, a co tu dziepiyro godać ô chlywkach. Stoła też tam wspōlno prycza, na kierej siodali za dnia, a w nocy lygali. Była też ryczka do dojynio ôwiec i koza. Pod ścianōm stoły trzi korflasze, a wszystki bulkały. Przi tym bulkaniu na trzi-sztworte szło by se zaśpiywać abo i zatańczyć, ale do tańczynio nie było miejsca, zaś do śpiywanio Ôfil ni mioł głosu. Matylda, choć takim piyknym szternadlowym głosikiym kiedyś poradziła ôdzywać sie do nimieckigo galana, to z Ôfilym jyno skrzipiała, jak nienaszmarowany sztamferfetym rympoł ôd studni. A Ôfil poradziōł piyknie ś niōm porzōndzać, przinosiōł ji kanoldy, pralinki i papiōrowe kwiotki z ôdpustu. Czynsto ôba se chodzili po ôdpustach. Szli kole koła, z prziwiōnzanom do gesztela krykōm i nim zdōnżyli donść na miejsce, ludzie już wychodzili z kościoła. Na ôdpuście, w szisbudzie, strzyloł do wszystkigo, co sie podobało Matyldzie, a ôna w drugij cylowała balikiym do pojszodka felgi, trocha wiynkszej ôd ringu briwa, ale nie poradziła trefić. Wkurziła sie w kōńcu i wycylowała w łeb geszefciorza. Trefiła, ale nagrody nie było, jyno ôd tego czasu musiała z daleka ômijać ta buda.
Ôfil, jak to porzōndny Ślōnzok i do tego majster, gospodarzōł tym, co mioł. Ô jego rozwiniyntej nowoczesnej hodowli rozniōsło po całej wsi. Ale żodyn nie ôglōndoł tej jego gospodarki, a Matylda godała, że mo rynka do gospodarzynio. Za to izba skyrs tego, że cało ta gowiydź trzimoł w corkach, stała sie istnōm biblijnōm arkōm.
Czasym, jak to wszystko powyskakowało ze swojich corkōw i zaczło panoszyć sie po izbie, to bōł cyrk, na kierym ani Noe nie dołby rady zapanować. Poradzicie se wyôbrazić ta wszystka gadzina i tyn smrōd, kiery jyno sie nie chycnōł ôd ôgnia, bo było za mało tlynu. W tym malutkim kamerliku bōł cały kołchoz. Krom ryczki, znodło sie jeszcze miejsce na maszyna szewiecko i stōł pod ôknym. No, była też blacha, kaj Matylda warziła, ale do ni nie było dostympu, bo trza było nejprzōć pocofać kiela gratōw, abo ôdgōnić ôwca, kiero wybrała se akurat miejsce kole kōlkastle, kaj przegryzała wōngli jak szkloki. Wtedy, w czasach zimnej wojny, daleko jeszcze było do Unii Europejskij i Ôfil nie musioł przestrzegać żodnych wytycznych norm. Za to Szupa robiōł wszystko, by go wykurzić. Chłop mioł sie ô co starać, bo z bezpieczyństwym nie było nejlepszy.
Jakby sie ta arka Noego chyciła ôd malutkij iskry, to chałpa Szupy poszłaby z dymym i choć wiadro wody dycko stoło kole blachy, jeśli go gowiydź nie wysłepała, to nie załatwiało sprawy i trzeba było mieć sie na baczności. Tōż Szupa z Szupiyntami boł sie nawet siedzieć w chałpie, by sie żywcym nie ûsmażić. Fojera w tym garusie byłaby nie do ûgaszynio. Nie pōmōgby faryjok, co wisioł na ścianie chałpy ôd strōny pola, chyba że do wyciōngniyńcio Matyldy z Ôfilym ze zgliszczy tego chlywa. Pora razy Szupa skludziōł do chałpy jakoś komisyjo, kiero se to poôglōndała i kozała to wszystko powyciepować, ale Ôfil poûczōł Matylda, by sie nie dała ruszyć jak Drzymała.
Szupa tego nie rozumioł i jednego razu, jak Matyldy z Ôfilym nie było w dōma, zabiōł dwiyrze gwoździami, takimi na sztyry cole. Ale co z tego, jak ta wszystka gowiydź została w pojszodku. Szupina nie poradziła wytrzimać tego beczynio, meczynio, gdokanio, gynganio, kwiczynio jaki tam nastało. Żol sie ji tego wszystkigo zrobiło. Sikiyrōm rozwaliła deski, kierymi zabite były dwiyrze i cało arka ôprōżniła jeszcze przed powodziōm. Wygōniła wszystko do pola.
Jak Ôfil psziszoł z roboty, musioł to wszystko nazod chytać po krzokach i łōnkach. Nakulchycoł sie przi tym ôkropnie i jak w kōńcu se siednōł na ryczka, ôddychnōł zmordowany, a potym wywalōł sie na prycza i zdrzymnōł, ani nie wiedzioł kiedy. Matylda prziszła do chałpy i chyciła sie roboty, a że ni miała sumiynio budzić karlusa, kierymu dobijała piyndziesiōntka, sama poôdbywała gowiydź, zdojiła ôwce i koza, nakroła krajiczkōw z bochynka i dziepiyro wtedy ôbudziła Ôfila. Pojedli chleba z mlykiym i ôkropnie zmordowani poszli spać. A bulkani gerglasōw, ôd czasu do czasu przerywane popiskiwaniym nowego dorobku, pilōnt, już w piyrzu niemal do podszkubkōw, jeszcze bardzi działało na spani.
Trzi korflasze stoły jedna kole drugij jak ruski katiusze, a wszystki bulkały w roztōmańtym tympie, aż kieroś bulkać przestała. By Ôfil nie społ, sprawdziōł by, co sie dzieje. Pech chcioł, że gerglas sie zatkoł i jak nazbiyrało sie w korflaszy za dużo gazōw, szpōnt z gerglasym wystrzelōł, aż hōk pobudziōł za ścianōm cało familijo Szupōw. Tōż wiycie, jako wybuchła panika û Matyldy i û Szupy. Zarozki też zaczła sie haja. Szupa, z ôkropnym wrzaskiym wpod do izby z rozpolōnōm szczapōm, bo prōndu jeszcze nie było. Ôfil też już stoł we spodniokach kole pryczy.
Kapnōł sie, co sie stało i chcioł uretować gerglas, jeśli sie jeszcze nie potrzaskoł, zanim rozdepcōm go barany. Szupa, kiery nie wiedzioł, że rzōndek korflaszy stoji zaroz za dwiyrzami i wściekły, za fest trzasnōł nimi do pojszodka. Pierziński dwiyrze rōmbnyły w na poły rozlecany kosz, w kierym stoła nejbliższo korflasza, ale nie rozwaliły jōm, jyno poruszały pōłka na ścianie. Na ni rozkolyboł sie bōnclok, kiery spod jak bomba z japońskigo fligra na tankowiec w Perl Harbor. To bōł dziepiyro hōk. Szklo brzinczało, a z tankowca pyrskły na wszystki strōny szplitry szkła i paliwo, kiere już miało dość ôktanōw, by wyleciōł do luftu cały port. Na kōniec jakoś deska spadła z pōłki i dokōńczyła dzieło japońskij militarnej ôperacji. Reszta korflaszy rozleciała sie na ôczach Ôfila, a fala zgierowanego wina zaloła cało arka.
Wszystki stokraćki (perliczki) zaczły wrzeszczeć, kury dgokać, gyńsi wyciōngać karki i rozglōndać sie, co sie to dzieje. Szupa sōm sie wylynkoł, jak fala zaloła mu klepeta w drzewianych pantoflach. Mioł tela naszykowanych w palicy przeklyństw na niechcianego lokatora, a teraz nie poradziōł wyblakać ani jednego słowa. Za to Ôfil chyciōł kryka i walnōł niōm po szłapach Szupy, kiery wywalōł sie miyndzy barany, co stoły wylynkane w rogu z drugij strōny dwiyrzi. Ôd ûpuszczonej szczapy chyciła sie słōma, kiero fala niōsła pod ôkno, a barany ô mało nim nie powyskakowały. Nie wyskoczyły, bo stōł tarasowoł drōga ûcieczki, ruszyły w drugo strōna i weprały sie na prycza, na kierej Matylda wystyrkowała spod pierziny łeb, calutki w klinkach z wiyrzby, na kierych miała pozawijane włosy i ściōngnyte gumkami z postrziganej blazy z kōłka koła. Barany z ôwcami przicisły jōm tak mocno, że nie poradziła wyzipieć ani słowa, choć potrzebowała na gwołt pōmocy, bo sie już dusiła. Ôfil zadeptowoł drzewiannōm nogōm tlołki, by nie dopuścić do fojery, choć nie było to potrzebne, bo podloto ôd spodku słōma sama zaczynała gasnōnć. Szupa wykorzystoł tyn momynt i ûciykł do siyni, bo drugi roz nie chcioł dostać krykōm.
Nim Ôfil prziszoł na to, że z Matyldom je coś nie wporzōndku, bo nigdy tak dłōgo bez hafanio nie wytrzimywała. A tu nic, ani nejmynszego blakniyńcio. Jak sie ôbrōciōł i ûjrzoł w blasku miesiōnczka, że barany weprały sie na jego miejsce ku Matyldzie. Pokuśtykoł ku pryczy i klon jak prowdziwy szewc. W kōńcu ûpnōł krykōm w rzić barana, kiery bōł na samym wiyrchu tej rymerskij hołdy, a tyn pieronszczok jeszcze bardzi weproł sie do rogu, kaj dogorywała prziwalōno jego libsta. Dziepiyro po drugim ûpniyńciu barana w łeb, rozjaśniło sie gadzinie troszka w palicy i skoczōł w drugo strōna, za łōżnica, a reszta za jego przikładym też wycofała sie z pryczy. Matylda łapła nozdrzami trocha powietrza z ôktanami i zaczła kuckać. To znaczy, że żyła. Jak sie jōm Ôfil spytoł, czy sie ji nic nie stało, ôdfronkła mu, wściekło na ta jego gospodarka, że go mo kanś, a ś nim jego gowiydź. Poklepoł jōm krykōm na ûdobruchani i chcioł rożnōnć świyczka, ale w tym szturcu chyba spadła razym z kołkami z szewieckij maszyny i Ôfil przed widniokiym ni mōgł ôszacować strat, jaki narobiōł tyn wszorz zza ściany.
Barany i inkszo gadzina po jakimś czasie sie uspokojiły, jyno Matylda nie dowała sie ûcholkać, nowet wtedy, jak se jōm przicisnōł ku sobie. A rano, kie sie ôbudziōł, gyńsi zbiyrały z gnoja rozsypane z korflaszy ôstrzynżlice. Ôżrały sie te pierziński ptoki i zaczły sie przewracać, a inksze ptoki już ôżrate leżały pokotym jak po pańskim polowaniu, ale Ôfil bōł rod, że poradziōł zrobić taki fajne wino, kierego już ni mioł. Żeby chocioż jedna korflasza wyszła bez szwanku z tej Sodōmy i Gomory, ale i tak jakoś dziwnie czuł sie błogo, jakby sōm wysłepoł to rozlote wino do kupy z bōbkami. To byłoby prawdziwe wino, a nie szlōndry, jaki robiōł Szupa.
Kupa szwobōw, rusōw i jeszcze inkszych chrobokōw, utopiło sie w tej winowej powodzi i teraz stokraćki, wydziubowały, co sie dało. Ône jedne sie nie ôżrały, bo Ôfilowe ôstrzynżlice jim nie szmakowały, a szwoby nie naciōngły jeszcze procyntami. A było tego do pierzina. Tōż ptoki miały festyn. Jyno Matylda wkurzōno na wiecznego galana za rozkopane klinki we włosach, kiere teraz styrczały na wszystki strōny, jak czujniki miny przeciwszyfowej, nazdała mu do rozumu.
Szupa za ścianōm na nowo wiyrzgoł ze śmiychu, jak ôpowiadoł Szupinie ô przeżytej powodzi, a Ôfil rod, że za piecym beczki ze zaciyrym na bimber nie zostały poprzewracane bez ta cało baranio huzario, bo ś niego to dziepiyro byłaby powōdź popiołōw i lawy, nie stu ale możnek i tysiōnclecia, a Ôfilowa melina pogrzebano zostałaby jak Pompeja.
Tōż, jak sie wybierecie do Matyldy i Ôfila bydźcie na wszystko przirychtowani, bo choć w tej jednej izbie je wszystko, to łodzi retonkowej tam ni ma.


text:
Stawnje pó mójom narodnem dnju srjejź měrca drapa se nalěśe skóńcnje ze šereje zymskeje póstole. Zapłaśijom jomu lěto z mójeje žywjeńskeje móšynki. Ga ned chapjaju na gumnje tyrlikaś zalubowane ptaški. Kwiśenja krokusow sajźaju jěderne pisane dypki mjazy sprěte spjełka łońskeje tšawy. Z tymi prědnymi pósołami optimizma wence w pśiroźe som se wěsty: To lěto 2022 nam wjele lubi.
Ale nejpjerwjej skrotka naslědk: Spomnjejom se na rozgrono z njezabydnjonym hušym promštom Reinhardtom Richterom (1928– 2004). W lěśe 1991 běštej cerkwina źěłowa kupka „Serbska namša“ (KSN) a huša promštownja Chóśebuz hudałej śańki zešywk z titulom „Dolnoserbska liturgija“. To jo był pó lětźasetkach pśestawki prědny nabóžninski śišć w dolnoserbskej rěcy. Hušy promšt jo se mě tegdy, wěźecy wó ryjnem stawje dolnoserbskeje rěcy, na małej swětocnosći w Serbskem domje hopšašał: „Co sebje mysliśo, kněz Měškank, kak dłujko źe buźo trjeba, až se organizěruju namše w dolnoserbskej rěcy?“ - „To jo hopacne pšašanje“, som jomu wótegronił. „Pšašajmy lěpjej za tym, co musymy cyniś, aby stawnje dobre póbitowanja měli. Pótom luźe pśidu.“


text:
Chrósćicy (SN/MiR). Chowancy Chróšćanskeho horta, kiž je w nošerstwje Serbskeho šulskeho towarstwa, mějachu posledni tydźeń prózdnin wosebity poskitk. Zhromadnje z klankodźiwadźelnikom Lutzom Männelom zaběrachu so z twarom a wuhotowanjom ručnych klankow. Zmóžniła bě to załožba „Ingrid Wüsteney“. Karin a Jürgen Wüsteney staj ju załožiłoj ze zaměrom, wuměłske twórby swojeje dźowki zjawnosći spřistupnić a wuměłsce zajimowane dźěći spěchować.
Budyšin/Radwor (SN/at). Radworska serbska staršiska iniciatiwa je swój zaměr docpěła. Z nowym šulskim lětom budźe na Serbskej zakładnej šuli „dr. Marja Grólmusec“ w prěnim lětniku serbska rjadownja, kaž Domowina dźensa zdźěli.
„Wjeselimy so, zo je so šulska konferenca srjedu jednohłósnje za to rozsudźiła, w prěnim lětniku serbsku rjadownju ze 14 dźěćimi zarjadować“, wuzběhny zastupjerka iniciatiwy Katrin SuchecDźisławkowa. Dźěći tam nětko serbsce alfabetizuja. Staršiska iniciatiwa dźakuje so nawodnicy kubłanišća Angeli Rynčowej a koordinatorej za serbske naležnosće w Budyskej wotnožce LaSuB Bosćijej Handrikej. Runje tak skrućeše jim nowa wjesnjanostka Madeleine Rentsch rjap.
Staršiska iniciatiwa nadźija so nětko bórzomneho koncepta za zwyšenje ličby hodźin wučby serbšćiny.
Wo wulkim wuspěchu angažementa serbskich staršich rěči předsyda Domowina Dawid Statnik. Jako tajki je so na šulskej konferency wobdźělił. „Tu je so přikładnje pokazało, zo móža starši sylna móc być, dokelž ma wola staršich po zakonjach jara wysoku hódnotu.“
Chrósćicy (SN/MiR). Hižo wot póndźele wopytuje skupina zajimcow lětuši kurs čěšćiny w Chrósćicach. Tam přiswojeja sej pola wučerja Jana Breindla mjez druhim znajomosće wo nałožowanju čěskich ličbow. Při tym bě wčera wosebje wušiknosć jazyka prašana. Tak prócowachu so studenća němskeho pochada runje tak kaž Serbja-rentnarjo abo sobudźěłaćerjo serbskich institucijow a Budyskeho krajnoradneho zarjada wurjekować mjez druhim słowo „čtyři“, štož njebě tak jednore. „Serbscy wobdźělnicy zwěsćeja, zo su rozdźěle mjez čěšćinu a serbšćinu, byrnjež Serbja zasadnje Čechow derje rozumili, dosć wulke“, praji Jan Breindl.
Wodowe Hendrichecy (SN/MiR). Porno předchadźacym lětam njeje so we wočerstwjenišću „Querxenland“ we Wodowych Hendrichecach wjele změniło. „Mamy sej hladajo na škit před koronu bóle ruce desinfikować a při zastupje a wopušćenju jědźernje mamy nosyć nahubnik“, praji organizatorka rěčneho a prózdninskeho lěhwa Serbskeho šulskeho towarstwa Marlis Młynkowa. Lětsa wotměja mjez druhim kazinowy wječork a wobhladaja sej w kinje film. Diskoteka pak njebudźe. Wčera dopołdnja je dohromady 44 wobdźělnikow rěčneho lěhwa SŠT – na čakanskej lisćinje je dźesać dalšich zajimcow – masku cebry pasliło. Z njej maja na lětušu zhromadnu wječer přińć, kotraž steji pod hesłom „dźungl“. Hač do soboty šulerjo serbskich a serbšćinu wuwučowacych šulow hišće we Wodowych Hendrichecach přebywaja. Najmłódša wobdźělnica póńdźe wot přichodneje póndźele do 4. lětnika, najstarši do dźewjatki. Mjez wobdźělnikami su šulerjo z Kulowskeje zakładneje šule, z Budyskeho Serbskeho gymnazija a ze srjedźnych šulow z Radworja, Worklec a Ralbic.
W srjedźišću wčerawšeho zetkanja Rady za naležnosće Serbow w Braniborskej stejachu kubłanske prašenja kaž zdobywanje kubłanskeho a wučerskeho dorosta.
Podstupim (SN/MiR). Předsydka rady Katrin Šwjelina zwurazni, zo na wukubłanskich wikach přemało za powołanje kubłarja a kubłarki abo wučerja a wučerki ze serbskorěčnymi kmanosćemi wabja. Zdobom wona na to skedźbni, zo je za wuwiwanje a produkciju wabjenskich srědkow financna podpěra trěbna.
SJ Chrósćicy II – Zeleno-běli Sepicy 2:3 (0:0)
Zestawa domjacych: Hejduška – Donat, Bětnar, K. Mark, Ph. Mark, Handrik, Špitank, Domaška, Kola, Jakubaš, Liznar, Dórnik, Dehn, Cyž


text: Njeswačidło (JK/SN). Wokoło Njeswačidła je tójšto přirodnych zajimawostkow. K mnohim z nich přińdźeš po přijomnych pućowanskich šćežkach, kotrež so po krajinje wija. Jedna tajka wjedźe po Łučnym puću ze wsy won do směra na Mały Holešow. Tam dyrbja pućowarjo přez móst nad Čornicu. A runje tón móst gmejnje starosće načinja. Wokomiknje drje hodźi so hišće wužiwać, ale w zajimje wěstoty by lěpje było, jón z nowymi platami pokłasć a tak na wjele lět zaso za wěste wužiwanje wukmanić. Hižo dlěši čas prócuje so komuna wo wotpowědnje hodźace so betonowe platy, kotrež móhli tam ležace, chětro přetrjebane, narunać. Wšitke naprašowanja we wokolnych zawodach abo ratarskich předewzaćach běchu bjez wuspěcha.


text:
Antanztrick
Paduši sej stajnje zaso nowe triki wumysluja, zo bychu ludźom pjenjezy pokradnyli. Tež we Łužicy znaty je mjeztym tak mjenowany wnučkowy trik. W zašłych tydźenjach a měsacach pak bě w medijach přeco zaso rěč wo poměrnje nowym wašnju kradnjenja, mjenujcy z pomocu tak mjenowaneho „Antanztricka“. Paduch so swojemu potencielnemu woporej rejujo bliži, při tym pyta z nim ćělny kontakt, zo njeby wopor pytnył, kak jemu móšnju abo handy ze zaka wućehnje. W samsnym času bliži so dalši paduch, kotryž pokradnjene wěcy hnydom přewozmje. Tajcy paduši su trikowi jebakojo (ně. „Trickbetrüger)“; konkretnje móžemy tajkeho „Antänzera“ mjenować rej(o)wacy jebak/paduch, rej(o)war-jebak, rej(o)war-paduch abo jebak/paduch z rej(o)warskim trikom. A „Antanztrik“ móžemy serbsce pomjenować rej(o)warski trik. Komuž je to spodźiwne, móže wuraz tež do pazorkow stajić kaž to němčina čini. – Kedźbujće tuž: Tykńće sej móšnju a handy do nutřkownych zakow a njedajće so mylić wot rejowacych jebakow – radšo so jim wuwińće.
A. Pohončowa
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: substantiw
hesła: antanzen, Antänzer, Antanztrick, Trickbetrüger, jebak, rejować, rejwać


text:
Dzisioj łode 20:45 sztartuje Nice 1 liga, a my ze racji tego, że tam poszoł Ruch na jedyn syzon to muszymy robić ślonsko rylacja ze tyj właśnie ligi. Dzisioj zacynomy!
Przewidywane jedynostki:
Stal: Majecki – Kiercz, Granchov, Bernhardt, Cholewiak – W. Gancarczyk, Dermanovic, Sadzawicki, Marciniec – Wroński, Banaszewski
Ruch: Hrdlicka – Komarnicki, Czajkowski, Trojak, Starzyński – Przybecki, Walski, Urbańczyk, Nowak, Słoma – Arak
My zacnymy szprechać juz kole 19:30, a nos znojdziecie tukej: Ślonsko rylacja live: Stal – Ruch
Zapraszomy!
własne


text:
Akcja będzie trwała od 9.00 do 15.00
Plakat – plik do pobrania w formacie .pdf
Tu we Wrocławiu znajdziesz pomoc
Andrzej Malicki, ul. Sądowa 4, Wrocław
Barbara Józefowicz–Olczyk ul. Sądowa 4, Wrocław
Sylwia Prokopowicz, Plac Wolności 7, Wrocław
Leszek Rojek ul. Sądowa 4, Wrocław
Zbigniew Król, ul. Ostrowskiego 30, Wrocław
Jerzy Przegon, ul. Sądowa 4, Wrocław
Mirosława Pawlik, ul. Sądowa 4, Wrocław
Anna Strumpf-Rybicka, ul. Tadeusza Kościuszki 7/5, Wrocław
Magdalena Kramkowska-Rysiewicz, ul. Tadeusza Kościuszki 7/5, Wrocław
Andrzej Strumpf, ul. Sądowa 4, Wrocław
Miłosz Śliwiński, pl. Powstańców Śląskich 8 lok. 6, Wrocław
Jerzy Michalak, ul. Stabłowicka 9, Wrocław
Krzysztof Uczkiewicz, ul. Jedności Narodowej 118/2, Wrocław
Krzysztof Zuber, Rynek 58, Wrocław
Barbara Lesisz-Kogut, biblioteka ORA we Wrocławiu, ul. Sądowa 4, Wrocław
Ireneusz Koksztys, al. Armii Krajowej 61, Wrocław
Barbara Polańska, ul. Sądowa 4, Wrocław
dr Wojciech Osipacz, ul. Walerego Sławka 3, Wrocław
Jadwiga Banaszewska, ul. Piłsudskiego 3/3, Wrocław
Maria Banaszewska, ul. Piłsudskiego 3/3, Wrocław
Marcin Śygadło, ul. Lelewela 21/2, 53-505 Wrocław
Monika Łuchniak, ul. Grabiszyńska 163 lok. 305, Wrocław
Barbara Pszonka-Skwierawska, ul. Sądowa 4, Wrocław
Aneta Wilczyńska, ul. Lelewela 21/2, Wrocław
Jakub Baściuk, ul. Swojczycka 118, Wrocław
Bartosz Dawidowicz, ul. Świebodzka 2a/1, Wrocław
Bartosz Szymański, ul. Grabiszyńska 47/4, Wrocław
Maria Krudowska, ul. Sądowa 4, 50-046 Wrocław
Agnieszka Warzecha ul. Podwale 62a lok. 215, Wrocław
Krzysztof Grochowski, ul. Świebodzka 2A/1, Wrocław
Anna Masny-Surzykiewicz, ul. Śernicka 253, Wrocław
Andrzej Śurawski, ul. Świebodzka 2A/1, Wrocław
Bożena Sienkiewicz-Czuwara, Rynek 39/40, Wrocław
Lista adwokatów – plik do pobrania w formacie .pdf{jcomments on}


text:
Prědna serbska fibla
Pójźćo how, wy njewěźece, a pśiźćo ku mnjo do šule.
A což wam brachujo, to móžośo wy tudy nahuknuś […]
kupśo sebje mudrosć, dokulaž ju móžośo bźez pjenjez dostaś.
A pódajśo wašu šyju pód jeje jabeŕ, a dajśo se hucyś; wóna jo něto we bližy k namakanju.Sir 51,31–34
Z tym wótrězkom z apokryfiskich knigłow Jezusa Siracha* su dejali dolnoserbske źiśi w 17. a 18. stolěśu cytaś wuknuś. Tak to stoj w kniglickach, kenž w bibliografijach wustupuju ako „Anonymi Wendisches A. B. C.” Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. znowa wudajo ten drogotny historiski pókład, kenž jo nejskerjej nejžprědnjejša fibla w serbskej rěcy. Spisał jo ju ceptaŕ a kalawski měsćański raźc Juro Ermel (✶ pśed 1595, † pó 1669). Gódnota kniglickow jo dotychměst do dalokeje měry njewiźona. Ta mała twóŕba pak se zarědujo do rěda wuznamneje serbskeje literatury.
Pśeśiwo protestam tegdejšego serbskego a teke nimskego wobydlaŕstwa Kalawy a promšta Christiana Knittela (1610 – 1677) buchu knigły wót nimskeje wušnosći konfiscěrowane. Dotychměst smy z togo wuchadali, až bu ceły śišć dopołnje znicony. Ale njewócakano jo se namakał eksemplar, kenž jo se kaž pśez źiw pśed zniceńskim njestatkom wuchował. Źěkujomy se wědomnostnikam, kótarež su jen nadejšli a póznali. Su starcyli na slědne eksistěrujuce knigły w budyšyńskej měsćańskej bibliotece, pśirědowali awtorstwo a wujasnili dalšne stawizny.
Prědny źěl nowowudaśa jo reprodukcija historiskego originala z lěta 1671. Drugi źěl jo nastawk profesora Michaela Ermela – pótomnika awtora ze 17. stolěśa –, kenž dokradnje a wěcywuznaty analyzěrujo wopśimjeśe fible a identificěrujo stwóriśela ako kalawskego Jura Ermela (Georg Ermel). Artikel prof. Michaela Ermela móžo dopokazaś, až kalawska fibla stoj na zachopjeńku dolnoserbskeje pisneje rěcy, až pśełožowaŕ Nowego testamenta, Jan Bogumił Fabricius, jo pśewzeł ortografiju dypkowanych wokalow a měkich konsonantow wót togo „Ermelii Wendisch Buchstabir Büchlein”. Toś to twórjenje samostatnego strukturěrowanego dolnoserbskego pšawopisa mimo pśedchadnego modela jo drje głowne wugbaśe Jura Ermela, lěcrownož namakanka serbskich šulskich kniglickow mimo nimskego wujasnjenja jo teke wjelgin wuznamna.
Ze słowa na drogu. Ermelowa ABC-fibla. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. 2022.
Bibliski citat pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020. *W ABC-fibli stoj pak staršy pśełožk.


text:
Na papjerje ma třeće zastupnistwo volleyballistkow Marijineje hwězdy pjatnaće hrajerkow k dispoziciji. K dypkowym hram we Wojerecach pak nastupi jenož pjeć. Tamne běchu zamołwjene.
Trójka přitomnych hrajerkow běchu k tomu hišće nowačk we wubědźowanju. Wo znajmjeńša kusk nazhonjenja postaraštej so kapitanka Weronika Bartowa a Katarina Kuringowa. Njehladajo hubjeneho wuchadźišća běchu Pančičanske volleyballistki dobreje nalady a stopnjowachu so. Prěnje rozestajenje přećiwo Módro-běłym z Wojerec přěhrachu hišće z 2:25 a 4:25. Přećiwo SC Wojerecam nahromadźichu w prěnjej sadźbje 13 dypkow a w druhej jědnaće. W třećej partiji dnja měrjachu wospjet mocy z Módro-běłymi Wojerowčankami. A nětko wjele lěpje wotrěznychu. Tónraz rěkaštej wuslědkaj 14:25 a 12:25. Podachu drje so bjez dobyća na dompuć, ale z dobrym začućom.
ST Marijina hwězda – OSC Lubij 0:3 (22:25, 17:25, 21:25)


text: Cuzy, kiž bě chwilku „z hosćom“ pola nas, powěda doma „swojim ludźom“ wo tym, štož je nazhonił a dožiwił. Etnografiski wid jako konstanta europskich duchownowědnych stawiznow, „wotwonka“ sobu přinjesene naratiwy, kotrež geografisce lědma zapřimliwemu kontinentej hakle předstawu wo nim samym zmóžnjeja. To „swójske“, štož so naposledk w špihelowanju a přez to „hinaše“ wutworja. To wšo su w kritiskej kulturnej teoriji často wopisane a reflektowane zwiski, kotrež pak přiwšěm dawno wěsty awtomatizm njewuskutkuja, ale so po wšěm zdaću stajnje znowa dožiwjeja a po njewobeńdźomnym analytiskim procesu wukristalizuja, kaž hodźi so to tuchwilu w Budyskim Serbskim muzeju we wobłuku wosebiteje fotoweje wustajeńcy „5x Němska po wšěm swěće“ wobkedźbować.


text:
Płachtakowanski klub při spjatym jězoru zhladuje na dołhu tradiciju
Budyšin (CS/SN). Tež hdyž runje raz žadyn wětřik njeduje, su čłonojo Budyskeho płachtakowanskeho kluba předewšěm kónc tydźenja w swojim zepěranišću na zapadnym přibrjohu Budyskeho spjateho jězora w Nowych Małsecach (Neumalsitz). Njemóža-li woni płachtakować, wuporjedźeja swoje čołmiki abo wužiwaja desku za standup-padlowanje, štož je nětko wulka moda. Lětsa dyrbi hewak stajnje spočatk septembra wotměwaca so regata na spjatym jězoru korony dla wupadnyć. To čłonow kluba ćim bóle zrudźa, dokelž mějachu loni ze 70 čołmikami rekordne wobdźělenje.


text:
Rozmołwa z publicistku-filmowču Grit Lemke
Znajemy dr. Grit Lemke jako kuratorku sekcije „Heimat – domownja – domizna“ na Choćebuskim filmowym festiwalu wot 2014. W minjenym času je promowowana europska etnologowka po 26 lětach skutkowanja jako nawodnica filmoweho programa Lipšćanskeho Mjezynarodneho festiwala za dokumentarny a animaciski film (DOK Lipsk) ze wšelakorymi projektami na sebje skedźbniła. Tak bu jeje dokumentaciski film „Gundermann Revier“ (2019) za Grimmowe myto nominowany, a jeje loni w nakładnistwje Suhrkamp wušły dokumentaciski roman „Kinder von Hoy – Freiheit, Glück und Terror“ je wulki wothłós w medijach žnjał. Cordula Ratajczakowa je so z rodźenej Grodkowčanku, we Wojerecach wotrostłej a dźensa w Berlinje bydlacej 57lětnej rozmołwjała.
Mějach zaćišć, zo je so Waša produktiwita po DOKu Lipsk raznje stopnjowała. Bě to za Was tajki wuswobodźacy dyr?


text:
25. króć halowy koparski turněr CDU we Worklecach přewjedli
Nětko hižo 25. króć zetkachu so koparske cyłki wokolnych wsow dźeń do silwestra we Worklečanskej ćěłozwučowarni, zo bychu tam wo pokal CDU wojowali. Hłowny organizator turněra Alojs Mikławšk je krótko do 13 hodź. zhromadnje z Matejom Dźisławkom, komentatorom turněra, wšitke mustwa powitał. Runočasnje wón naspomni, zo čaka hišće ta abo tamna překwapjenka na jubilejnym turněrje. Kaž přeco wojowaše stajnje pjeć mustwow w dwěmaj staflomaj wo połfinalne městna. Hnydom w prěnich hrach so pokaza, zo bě turněr jara wurunany a po niwowje jedyn z najlěpšich scyła. Nimale wšitke mustwa wobstejachu z mnohich nětčišich abo bywšich aktiwnych hrajerjow. W stafli A přesadźichu so Pěskecy a Nowa Wjeska před dwěmaj Worklečanskimaj mustwomaj a starymi knjezami Zeleno-běłych Hórkow.


text:
Šulstwo w Sakskej chromi. Tole znajmjeńša twjerdźa eksperća, a to nic hakle wot wčerawšeho. Po wšěm swobodnym staće pobrachuja wučerjo. Z tymle faktom so Serbja hižo wjacore lěta bědźa. Serbske šulske towarstwo jako fachowe a nadregionalne towarstwo wšak lěto wob lěto z konkretnymi ličbami na móžnu katastrofu skedźbnja. Runje tak so tež třěšny zwjazk serbskich towarstwow Domowina z problemom zaběra a so prócuje tajkej katastrofje zadźěwać. K woprawdźitemu rozrisanju pak dotal dóšło njeje. Čehodla? To nichtó prawje rjec njemóže. Twjerdźić chcył, zo zaleži to mjez druhim hłownje na tym, zo mjenowanej stronje kóžda swoju kubłansku poliwčku waritej, a to po swójskim recepće. Namjety k zlěpšenju recepta pak ani chef de cuisine Domowiny Dawid Statnik ani šefkucharka SŠT Ludmila Budarjowa wot tamneho přiwzać nochce, dokelž kóždy z njeju najradšo sam postaja. Znajmjeńša skutkuja takle tuchwilne diskusije mjez Domowinu a SŠT wo naćisku k ponowjenju sakskeho šulskeho zakonja na zjawnosć.
Nětko je so tola runje to stało, štož njebě nichtó wočakował. Donald Trump, kandidat republikanow, je prezidentske wólby w USA jasnje před Hillary Clinton dobył. Štó by sej to myslił? Budźmy sprawni! Poprawom smy wšitcy wěrili, štož nam fachowcy ze swojimi woprašowanjemi stajnje wěšćachu: Kandidatka demokratow Hillary Clinton wólby dobudźe, byrnjež snano jeno snadnje. Druzy nam powědachu, zo budźe dobyće Clinton cyle jasna wěc, wšako so mjez Američanami po tymle mazanym wólbnym boju na kóncu tola rozum přesadźi.
Nětko su wšitcy šokowani. Politikarjo njewědźa, što rjec. Bursy panisce reaguja. Nichtó tak prawje njewě, što na nas čaka. Němske knježerstwo je njewěste, kak ze situaciju wobchadźeć.
Druhi raz wotměje so přichodnu sobotu koncert „Wočiń woči – zhromadnje přećiwo rasizmej a fašizmej!“ w Budyskim Kamjentnym domje. Cordula Ratajczakowa je so z organizatorom a čłonom předsydstwa nošerskeho towarstwa Kamjentneho domu Julianom Nyču rozmołwjała.
Tež lětsa skići Budyšin bohužel znowa dosć přičin, koncert přećiwo rasizmej přewjesć. To pak njebě zawěsće nastork, zo sće so za pokročowanje rozsudźili, abo?
J. Nyča: Ně, wězo nic. Mějachmy druhi koncert poprawom hižo loni planowany, to rěka hižo dołho do tutych zrudźacych podawkow w septembrje. Jasnje pak widźimy, zo problem, na kotryž chcemy skedźbnić, dale wobsteji a so po zdaću samo přiwótřa. Njeje žana nowosć, zo wobsteja w Budyšinje prawicarske struktury a rasistiske měnjenja. Zwólniwosć pak, so k tomu zjawnje wuprajić, wočiwidnje přiběra. Dyrbimy tuž dale přećiwo rasizmej wojować, a to z jasnej poziciju. Z nacijemi njerěčimy.
Što na ludźi sobotu čaka?
Widźiće to tež tak? Smy žiwi w chětro wichorojtych časach, w kotrychž so nimale wšědnje hranicy překročeja, w pozitiwnym kaž tež w negatiwnym zmysle. Měnju podawki, kotrež njeby sej před lětami hišće nichtó tak předstajić móhł: Pozitiwnje smy na wědomje brali, zo je so bamž Franciskus wosobinsce na zahajenju swjedźenskeho lěta k 500. róčnicy reformacije wobdźělił, potajkim runje toho hibanja, kotrež bě jeho zastojnstwo něhdy wotstronić chcyło. To drje wjace dołho njetraje, zo so katolscy a ewangelscy wěriwi skónčnje dojednaja, kak to ze zhromadnej eucharistiju zrjaduja.
Su pak tež podawki, na kotrež z wěstej starosću zhladuju: Štó by sej myslił, zo ma politiska strona AfD, kotraž hakle něšto lět eksistuje, mjeztym wjace hač 20 procentow wolerjow w Sakskej. A nichtó njewě, hač so podźěl hač k přichodnym wólbam hišće njepowjetši. USA dožiwjamy wólbny bój Donalda Trumpa, kiž so do najnišich hranicow čłowjeskeje přistojnosće wohlada.
Budyske ewangelske wosady swjeća 6. nowembra 50. róčnicu ordinacije žonow sakskeje krajneje cyrkwje. Cordula Ratajczakowa je so rozmołwjała z fararku Budyskeje wosady swj. Pětra dr. Corneliju von Ruthendorf-Przewoski, kotraž swjedźeń organizuje.
Čehodla su stawizny fararkow tu wažne?
C. Ruthendorf-Przewoski: Porno tamnym ma Sakska ewangelska krajna cyrkej najmjenje ordinowanych žonow, je jich jenož 20 do 25 procentow. W Budyšinje je tomu cyle hinak, je to wosebity pad. Tule žony hižo 50 lět z klětki prěduja, a to bjez přetorhnjenja. Njeznaju w Sakskej žanu druhu wosadu, hdźež je tajka wobstajnosć fararkow. Zwoprawdźiło je so wobzamknjenje synody tehdy we wosobje Christiny Seele, kotraž bě hižo 1953 wikarka w Budyšinje. 1966 bu wona ordinowana a wot lěta 1967 skutkowaše tule jako fararka. Christine Seele je wobraz žonow na klětce tu raznje wobwliwowała. Slědowałoj stej ju fararka Gabriele Pappai a Claudia Scharschmidt. Dźensa skutkuja štyri fararki w Budyšinje.
Kak chceće ludźom jubilej zbližić?
Z jónkrótnej zhromadnej akciju spominaja někotre dźiwadła pjatk, 4. nowembra na 5. róčnicu wotkryća dźesaćlětneje mordarskeje serije přez nacionalsocialistisku trójku NSU. Nimo Nürnbergskeho, Kamjeničanskeho, Zwickauskeho a Jenaskeho jewišća wobdźěli so tež Budyske NSLDź na sceniskim čitanju „Wotewrjeny proces“ ze sudniskich protokolow. Cordula Ratajczakowa je so z intendantom Lutzom Hillmannom rozmołwjała.
Budyšin njeje direktnje wot złóstnistwow NSU potrjecheny. Čehodla so NSLDź přiwšěm na akciji wobdźěli?
L. Hillmann: W medijowym rozprawnistwje bu Budyšin w minjenym času njedobrowólnje mjenowany, a to nic runjewon pozitiwnje. Dźe-li wo prawicarski terorizm po cyłej Němskej, dyrbi sprjewine město kedźbliwe być. Chcemy z akciju pokazać, zo njejsu tule jenož prawemu lěhwu přichileni. Su tu tež přistojni ludźo, kotřiž hinak mysla a jednaja. Budyšin njesmě so stać ze synonymom za prawicarstwo. Chcemy tuž jako dźiwadło znamjo do hinašeho směra sadźić.
Kak so akcija pjatk wječor wotměje?
Dźensa njeje w katolskich Serbach jenož wysoki swjedźeń Wšěch swjatych. W Budyšinje swjeći tež Mikławš Krawc wosomdźesaćiny. 1. nowembra 1936 w Sernjanach rodźeny je wučerstwo studował. Wot lěta 1956 hač do 1959 wučerješe w Kuparskich Bórkowach w Błótach, po tym hač do 1962 na Serbskim wučerskim wustawje w Budyšinje, na to pjeć lět w Radworju a na Pestalozzijowej šuli w Budyšinje. Wot 1967 hač do jeje zawrěća bě jubilar wědomostny sobudźěłaćer Akademije pedagogiskich wědomosćow ze sydłom w Serbskim domje.
Kelko su wučerjo Swobodnemu statej Sakskej hódni? Tele prašenje mnohich ludźi jima, tež wučerjow samych. Najebać natykany tydźenski hodźinski plan woni šulerjow swědomiće wuwučuja. Widźa pak, zo w Sakskej derje wukubłani młodźi wučerjo do druhich zwjazkowych krajow wotchadźeja: Dokelž njejsu referendariatne městno dóstali. Dokelž njejsu sej dlijenja šulskeho zarjadnistwa při wobdźěłanju swojeho požadanja lubić dali. Dokelž prosće nochcedźa – přirunowane z druhimi zwjazkowymi krajemi – mzdu akceptować, kotruž Sakska swojim pedagogam płaći. Zo by to jasne było: Status zastojnika z tym ničo činić nima. Te časy su w Sakskej nimo, a to nic jenož hoberskich pensionowych narokow dla, kotrež někotre zapadne zwjazkowe kraje poćežuja. Po demokratiskim sebjedorozumjenju njeje wučer hižo podlěšena ruka stata, nima tež wyšnostny nadawk.
Na Křižerskim puću w Konjecach swjeći Pawoł Janca dźensa 80. narodniny. Stajnje wjesoły a ze šibałym posměwkom je woblubowany ludowy wuměłc jako čłon lajskeje dźiwadłoweje skupiny Konjecy-Šunow wot časa załoženja kulturneho cyłka zawjeselił njeličomnych lubowarjow lajskeho dźiwadła.
Sakske zastupnistwa wučerjow hotuja so na dalše stawki. Milenka Rječcyna je so z předsydku Dźěłarnistwa kubłanje a wědomosć Sakskeje (GEW) Ursulu-Marlen Kruse rozmołwjała.
Sakske knježerstwo njeje so dotal na plan naprawow k zawěsćenju wučerjow na šulach dojednać móhło. Sće z tym poprawom hižo do jednanjow ličiła?
U.-M. Kruse: Přiznawam, zo sym to wočakowała. Sprěnja, dokelž wěm, kak njepohibliwej stej wot CDU nawjedowanej ministerstwje za kultus kaž tež za financy, a zdruha, dokelž matej wonej dimensiji problemow wotpowědować. Za to trjebatej trochu wjace chwile. Zamołwići maja na ličby a na tarifowe móžnosće hladać. Je nimale njemóžno, zo po třoch měsacach a jědnaće tarifowych kołach w běhu dweju abo třoch dnjow rozrisanje namakamy. Njejsym z tym ličiła.
Smy słyšeli, zo je dalši wuradźowanski čas w koaliciji trěbny. Na čim mjez SPD a CDU klaca?


text:
Jewka Trzynczanka: Ciotko, co to sóm sztrómbandle abo haltry?
Pytała sie mie kiejsi jedna dziełuszka: ,,Ciotko, co to sóm sztrómbandle abo haltry? Nie pochodzi to łod sztrómu aji bandli? A haltry to znaci kogosi zastawić? Bo po nimiecku stoć, sie mówi halt.“ Śmiych mie pucił do niymoty, ale dybych sie śmioła, to by se myślała, że sie jisto z ni śmiejym i jeszcze by sie mógła dać do płaczu. A toch nie chciała.
,,Pój, siedni se łoto ku mie, jo ci powykłodóm, co je co. Tóż ty sztrómbandle, na kiere sie pytosz, to były taki łokróngłe szyrsi gumy, kiere sie nacióngały na pónczochi u wyrchu, aby sie pónczochi nie zrolowały i nie spadły po kostki, bo to by była gańba. Pónczochi sie nacióngły aż skoro pod brzuch i potym sie pozichrowały tymi sztrómbandlami, aby nie spadły. Bo wtedy, jak jo była młodo, to jeszcze żodne sztrample, jako sie teraz prawi pónczochóm aż do pasu, nie były. Niejpiyrwej były tak grubsi pónczochi a nieskorzi już były silónki a nikiere z czornóm piyntóm aji czornym poskym na postrzodku. Ale to musioł mieć wtedy człowiek aji znómości, bo to była takó podpudlówka.“,,A co to była ta podpudlówka ciotko, jo to jeszcze nie słyszała mamym mówić?“
,,Na, podpudlówka sie mówiło tymu, co nie szło tak jyny jako dzisio we sklepie kupić. Dzisio je wszeckigo dość i jeszcze człowieka pytajóm, aby co kupił i nie szeł po próznu ze sklepu. Wtedy, jak prziszło jyny porym por takich silónowych pónczóch, to trzabyło aji czekuladym kupić i po cichu jóm dać pod papiyr paniczce, co to przedowała, abyś pónczochi utypiła. A nikiedy jak łoczko na pónczosi powoliło i zaczyno sie pruć, to był aji taki warsztat, co ty pónczochi hoczkym sprawowali. Taki hoczek sie mi też kiejsi podarziło kupić i potym żech se już umiała aji sama pónczochi zreperować.
A teraz, co żeś sie pytała ło tych haltrach. To już było moderniejsi i kiero miała haltry, to już aji nikiedy była paradno, że nie musi sztrómbandle nosić. Jeszcze taki jedne móm schowane. Haltry były taki szyroki gumowy pas a na dole miały sztyry hoczki – z przodku dwa a ze zadku też dwa. Z drugi stróny hoczka była tako gumowo główka, kieróm sie wstyrciło pod pónczochym i zaczóngło sie jóm łokróngłym hoczkym. A aji sie stało, że sie czasym ta gumowo główka urwała i potym była piyrszo pómoc knefliczek, kiery sie wstyrciło pod hoczek. Nó, a po rokach już kierysi wynaloz ty dzisiejsi sztrample, kiere sie noszóm. A sóm aji taki ciyniutki jedwobne, po kierych sie ci już kabanie nie zeszulajóm i nie trzeba jich fórt rynkami pocióngać nadół.“
,,A ciotko, je to prowda, że kiejsi stare ciotki chodziły aji bez galot? Dyć jich musiało w zimie strasznie łoziómbać a aji musiały przeziómbnyć i potym jiść do dochtora. A miało to aji jaki wygody, jak chodziły bez?“ ,,Na aji to miało wygodym, bo nie musiały ciympnyć i kany stoły, tam ciepłe ze sebie puściły. To było w lecie, w zimie by już to było gorsi, bo by jim kopytka na nogach w kyrpcach zmarzły.“ Nó, aji na taki pytania nikiedy trzeba łodpowiedzieć tak, aby to łobóm strónóm pasowało.
Tych wiecy ni jyny w tych sztrómbandlach a haltrach sie za ty roki ku niepoznaniu kupa zmiyniło. Ale wtedy my miały aż takóm jakómsi euforyjym, jak sie nóm co pieknego podarziło kany utypić. Jedna drugi my pokazowały co i za kiela. Dzisio, jak wlezymy do sklepu, tak przegrzebujyny na wieszokach jako kury na trownikach, jak glisty z chrobokami chladajóm. To sie nóm podobo a to zaś ni a kiela razy ani nie wiymy, co by my se miały kupić. Wszeckigo je do wyboru, do koloru. Hołdy galatek, lajbików na wieszokach, kabani, kómbin, bótów, hantaszek, mantli, i każdy se kupi to, na co mu kapsa starci. Sóm my jednym słowym przemaszkiecóni a nikiedy se ani nie wozimy tego, co mómy i fórt sie nóm cosi nie zdo. Sama żech już je w rokach i miała bych se powiedzieć -Jewka, nie wymyślej, zedrzi co mosz. Bo jak sie pominiesz, to sie bedóm dziecka za głowym chytać. Ale dyć takich nas je wiyncej i tej radości nóm już wiela nie styko.
O autorce: Eva Szczerbová, rozená Suszková, se narodila 17. září 1938
v Písku u Jablunkova. Její matkou byla lidová vypravěčka Marie Suszková, známá
jako Chraścinka z Pustek. Ve svých patnácti letech začala pracovat v železárnách v Třinci, kde byla zaměstnána až do roku 1994. Pravděpodobně i pod vlivem své matky se začala poměrně brzy věnovat také psaní. Nejprve psala tzv. do šuplíku, od roku 2007 publikuje pod pseudonymem Jewka Trzynczanka.
Děkujeme autorce a vydavateli – spolku Ducatus Teschinensis – za souhlas s publikováním na našem portálu vybraných povídek z knihy Jako sie tyn żiwot zmiynio, kterou lze zakoupit v regionálních knihkupectvích.