text:
Kónc awgusta zaběži lětuši rjad serbskich ENA-koncertow. Pod hesłom „Saitensprünge/Trunowe skoki“ předstajitej Drježdźanska wiolinistka Anett Baumann a pianistka a komponistka Liana Bertók – zdobom zarjadowarka rjadu – rědke twórby rozdźělnych žanrow. Bosćan Nawka je so z Budyskej hudźbnicu rozmołwjał.
Knjeni Bertók, što mamy sej pod markantnym hesłom předstajić?
L. Bertók: W srjedźišću programa steja reje – serbske ludowe a wuměłske runje tak kaž mjezynarodne. Anett Baumann je na huslach předstaji. Njeskakamy takrjec jenož na trunach wioliny, ale zdobom wot kraja ke krajej a tež mjez žanrami. W programje jewja so mjez druhim tradicionalne twórby, jazz a tango na přikład Korle Awgusta Kocora, Antonína Dvořáka a Astora Piazzolle. Wosebitostka budźe Jana Rawpowy fokstrot, z kotrymž chcu lětuše 90ćiny komponista wuzběhnyć a runočasnje na štwórty koncert rjadu skedźbnić. Na nim wěnuju so cyle jeho kompozicijam, kotrež budu hudźbnicy wot wosom do 64 lět interpretować – wjace pak nětko hišće njepřeradźu.
Kelko koncertow maće planowanych?


c: text/html

text:
Hned 8. Ars Independent Festival
Ars Independent Festival 2018 bydzie już 8. edycyjōm multimydialnego festiwalu filmu, animacyje, ger wideo i wideoklipu. Nojbliższŏ ôdsłōna ôdbydzie sie w dniach ôd 25 do 30 września 2018 roku w Katowicach.
Fajer eksploruje to co fascynuje w modyj, debiutanckij i terŏźnyj kulturze audiowizualnyj. Kożdego roku festiwal szukŏ Czŏrnych Kōni w sztyrech miyndzynŏrodowych kōnkursach. Czŏrny Kōń Filmu (fabularne filmy połnometrażowe) jak tyż Czŏrny Kōń Animacyje (krōtkometrażowe animacyje) prezyntujōm filmowe debiuty reżysyrōw z cołkigo świata i czynsto sōm to polske prymiery. Czŏrny Kōń Ger Wideo i Czŏrny Kōń Wideoklipu poświyncōne sōm nowym grōm i klipōm muzycznym.
Ôkrōm tego kożdy rok w programie czekajōm na festiwalowiczōw i festiwalowiczki: pokazy filmōw, animacyje i klipōw muzycznych, wystawy ger wideo, wirtualnyj ryalności i nowych technologiji, panele dyskusyjne i trefy z twōrcami, kōncerty i muzyczne aftery.
W miniōnych latach festiwal gościōł w Katowicach siyłã twōrcōw z cołkigo świata, m.in. Béla Tarra, Ninã Menkes, Phila Mulloya, Lailã Pakalninã, Bruce’a LaBruce’a, Tami Tamaki, Stephena „M.O.O.N.” Gilarde’a, Jakuba Dvorskigo, Mariolã Brillowskõ, Piotra Dumały, Arkadiusza Jakubika, Bodo Koxa, Łukasza Barczyka, Sosa Sosowskigo abo Wiktora Striboga.
Fajer ôrganizujōm instytucyjŏ kultury Katowice Miasto Ôgrodōw i Miasto Katowice.
Zdrzōdło: materyje presowe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rybnik postawiōł dynkmal braciōm Szafrankōm
We Rybniku kole banhowa postawiyli ôtok dynkmal braciōm Karolowi a Antōniymu Szafrankōm. Bracio Szafranki, to były fest zocne muzykanty, ôtworzili we Rybniku Szkoła Muzyczno w 1933 roku, kero terazki mo jejich miano. Miano ôd braci Szafrankōw mo tyż Rybnicko Filharmōnijo. Dzisiej Szkoła Muzyczno je przi ul. Powstańców Śląskich, kaj downij bōł lazaret, a urodziōł sie tam niyjedyn mały rybniczanin. We szkole tej, jeszcze na starym placu, przi dzisiejszej ul. J. Piłsudskiego, kaj terazki stoji sōnd, tyż „rodziyli sie” – muzycznie, znani rybniczanie – Lidia Grychtołówna, Piotr Paleczny, Adam Makowicz, Henryk Mikołaj Górecki.
Starszy z braci Szafrankōw – Karol, urodziōł sie w 1904, a umrzōł w 1997 roku. Groł na klawiyrze, a do roku 1970 bōł tyż dyrektorym „swojij” szkoły.
Młodszy Antōni groł na krzipkach a potym ôstoł dyrygyntym we Rybnickij Filharmōniji. Antōni Szafranek umrzōł w 1979 roku.
Bracio pochodziyli z gōrniczej familije, kero w 1895 roku wyjechała do Westfalije, a w 1920 roku przikludziyła sie nazod na Ślōnsk, do Rybnika.
Tōż, jak przijedziecie kedy cugum do Rybnika, a wyleziecie z banhowa i zejrzicie jakiś dynkmal, co na nim jedyn chłop gro na krzipkach, a drugi kole niego siedzi a gro na klawiyrze, to już bydziecie wiedzieć, co to bracio Szafranki witajōm Wos we Rybniku.
Fot. W. Troszka /L. Tyl (UM Rybnik)


text: Hižo připowědźenje prezidenta FC Energije Wernera Fahle, zo přijědźe zwjazkowy koparski ligist Borussia Dortmund na beneficnu hru do Choćebuza, bě so na sobustawskej zhromadźiznje FCE wo hoberski přiklesk postarało. Jako pak so hrajerjo a zamołwići BVB před tunl na hrajnišćo k sćoplenju podachu bě přiklesk z wołanjom „Dźakuju, dźakuju, dźakuju, BVB“ hišće wjetši. Tuta wulkotna nalada hosćićelow traješe potom znajmjeńša hišće dwě hodźinje. Samo la ola-žołma, kotruž běchu w Choćebuzu poprawom hižo zabyli, kružeše pjeć razow přez 19 000 přihladowarjow. Žadyn dźiw, zo wupraji jednaćel BVB Hans Joachim Watzke po hrě wulku chwalbu a wulki kompliment: „Mějach w meji wulku sobuželnosć z Energiju, jako jenož jedne wrota za zwostaće w třećej lize pobrachowachu. Tohodla sym krótko po zestupje našu pomoc poskićił. Přez zastup smy prózdnym kasam FCE dźensa trochu pomhali. Na tamnym boku bjerjemy wulkotne zaćišće z Choćebuza sobu do Dortmunda. Smy sympatiskemu sportowemu towarstwu jara dźakowni.


text:
Zašłu njedźelu bě w Budyskim Serbskim muzeju wotewrjenje wuměłskeje wustajeńcy „Přechod 03“, na kotruž smy w mejskim Rozhledźe pokazali. Wudani so přečitać sej katalogowe teksty k wustajenym twórbam – abo krótši přehlad wobdźělenych wuměłcow w zašłym Rozhledźe.
W junijskim Rozhledźe pak dźe bóle wo hudźbu. Marka Cyžowa, Daniel Dzikiewicz a Jens Daniel Schubert wěnuja so Korle Awgusta Kocorowemu oratorijej „Israelowa zrudoba a tróšt“. Cyžowa je za móžnymi nastorkami pytała, kotrež běchu Kocora snano pohnuli duchowny oratorij tworić. Dzikiewicz rozjasnja z wida eksegety biblije móžne teologiske ideje, chowace so za wužiwanymi bibliskimi tekstami w oratoriju. Schubert wěnuje so podawkej, kotryž je wšě tute rozmyslowanja nastorčił, a recensuje bóle z hudźbneho wida předstajenje oratorija w aprylu w Drježdźanskej Křižnej cyrkwi.


text:
XXX Drëchù, Òdchôdôsz? Znôwù òstôwiôsz mie samą? Znôwù spadóm w ùrwã bez kùńca Znôwù sama w szterech scanach Drëchù, Czë pò prôwdze? Czë béł jes mòjim Drëchã? Mòże jo, mòże nié… Chòba nié… Mòże jo? Chòba jo… Jo, béł jes Drëchã Le ni mòjim Drëchã… Le próżny plachc Arbata ju zëmnô Plata sã skùńczëła Òdémkłé ...
Ùrodzëła sã 16 smùtana 1985 r. w Chòjnicach. Mieszkô w Brusach. Skùńczëła Kaszëbsczé Òglowòsztôłcącé Liceum w Brusach. Terô sztudérëje biologiã w Pòmòrsczi Pedagògiczny Akademiji w Słëpskù. Je nôleżniczką sztudérsczégò kaszëbsczégò karna Tatczëzna. Gackòwskô dwa razë dobëła 2. plac na Diktandach Kaszëbsczégò Pisënkù (w 2002 ë 2003 r.). W 2004 r. dosta nôdgrodã miona Rómana Wróblewsczégò ...


text:
Rozpšawa Maśice Serbskeje 2012/2013 na głownej zgromaźinje dolnoserbskego wótźělenja w Chóśebuzu, 7. junija 2013
Wjerašk našogo statkowanja w lěśe 2012 jo był głowna wólbna zgromaźina Maśice Serbskeje, 8. junija, w Chóśebuzu. Tam stej se wótnowotki wobtwarźiłej ako pśedsedaŕ dr. Pětš Šurman a Antje Kellowa ako cłonk pśedsedarstwa. Słyšali smy pśednosk pśedsedarja Maśice k temje „Wuznam Dolneje Łužyce w historiji Domowiny“ w ramiku 100-lětnego jubileuma Zwězka Łužyskich Serbow. Mimo togo jo samski pśibytnym (9 cłonkam a 6 gósćam) swóje pśemyslowanja k statkowanju našogo wědomnostnego towaristwa w Dolnej Łužycy pśednjasł. To jo zajmnu a konstruktiwnu diskusiju wubuźiło. Głowny rezultat jo był, až by dejała Maśica wěcej do zjawnosći stupaś, a to pó móžnosći w kooperaciji z drugimi institucijami, załožbami atd.
W nowembrje 2012 jo prědny raz na zarědowanju Maśice dolnoserbski student, Till Vogt z Lipska, něgajšny absolwent Dolnoserbskego gymnaziuma (DSG), w Chóśebuzu pśednosował, a to k temje „Historiske zwiski mjazy indiskeju a europskeju kulturu, religijowědomnostne a linguistiske pśirownowanja”. We wětšynje su sobuźěłaśerje a sobuźěłaśerki Chóśebuskeje wótnožki Serbskego instituta a cłonki Maśice Serbskeje pódla byli, bóžko pśemało luźi zwenka teju wobłukowu. Snaź dejmy w pśichoźe teke na to źiwaś,źo my naše zarědowanja pśewjeźomy.
Hyšći w samskem mjasecu jo se pósćiło zasłužonemu měsćanarjoju Pětšoju Janašoju – serbski wucabnik na wuměńku, publicist a Maśicaŕ – cesna medalja města Chóśebuza, a to za jogo zasłužby wósebnje k lěpšemu serbskeje a wósebnje dolnoserbskeje rěcy. Zwězane z tym jo było, až jo se wón mógał teke zapisaś do Złotych knigłow města.
K dalšnym aktiwitam
K drugemu razoju jo se w awgusće 2012 Myto Bogumiła Šwjele wupisało. Wuběźowanje se wobrośijo na doněntejšnych gymnaziastow, kenž deje źěło k serbskej tematice w dolnoserbskej abo nimskej rěcy pśedpołožyś. Informacija jo se z boka pśedsedarja Maśice Serbskeje wjednistwoju DSG a dalšnym wucabnikam pśipósłało, aby mjazy wuknikami za to wabili. Teke dalšnym potencielnym zajmowanym jo se wupisanje myta spśistupniło. Zapódaśe trajo až do 30. junija 2013. Mógu južo pśeraźiś, až dostanjomy něco z boka wuknikow a wuknicow DSG. Pšašanje jo, lěc jo raźobne a wužytne, se teke na dalšne gymnazije w Dolnej Łužycy z takeju pšosbu wobrośiś.
W nowembrje 2012 jo zastupił pśedsedaŕ Maśice našo wědomnostne towaristwo pśi słyšanju pśed głownym wuběrkom krajnego sejma Bramborskeje. W Podstupimje jo šło wó „Gesetz zur Änderung von Rechtsvorschriften über die Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg”. Stojnišćo a ceła diskusija stej w interneśe pśistupnej (Drucksache 5/5401).
W februarje 2013 smy z boka pśedsedarstwa Maśice wěcejbokowe pśiźěło za naš internetowy bok wótedali. Z tym dej se późěl w dolnoserbskej rěcy a rownocasnje informacija wó nas dalej pówušyś. Myslimy pśi tom na to, až my wšake zakładne informacije teke w nimskej rěcy, to groni, dwójorěcnje zapodajomy.
Doněnta běžy bok Maćicy/Maśice na Domowinskem serweru. Změny změjo jano kněni Knoblochec wót Domowiny zapódaś. Wuměnjenje jo, až my pšosbu na Domowinu stajimy a jeje jadnaśel to źěło swójej sobuźěłaśerce pśikaza. Glědajucy na wótwisnosć jo se cełkowne pśedsedarstwo za to wugroniło, z drugim partnarjom nowy internetowy bok zestajiś. Na tom se hyšći źěła.
Serbske pomniki
6. junija 2013 jo socialny wuběrk města Wětošowa wobradował, kak wobchadamy z pšosbu wót serbskego boka w pšašanju pśipóznaśa cesnego rowa (Ehrengrab) za Benjamina Běgarja, slědnego serbskego fararja w měsće, a ako druge cesnego měsćaństwa (Ehrenbürgerschaft) za serbskego molarja Wylema Šybarja.
Jo to móžno było pśez źěłabnosć źěłoweje kupki Znankstwa serbskeje rěcy, kultury a žywjeńskich wašnjow w Dolnej Łužycy. Ako pśedsedarka a ako městopśedsedaŕ stej se tam z boka župy Dolneje Łužyce wobtwarźiłej Sylka Polencojc-Laubensteinowa a dr. Pětš Šurman. Slědny jo był pódla na wobradowanju socialnego wuběrka we Wětošowje a jo – mimo kněza Lischewskego, tamnego fararja na wuměńku – wo fararju Běgarju powědał. Něnto źo diskusija do frakcijow. Snaź móžomy hyšći lětosa z rozsudom licyś.
Z boka źěłoweje kupki Serbske pomniki města Chóśebuz se pśigótujo cesny kamjeń (Pultstein) za fararja Wylema Nowego na pódpołnocnem kjarchobje w Chóśebuzu.
Južo w zachadnem lěśe nagótowana cesna tofla za serbskich fararjow w Lubnjowje (Choinanus, G. Hauptmann, K. Stempel) jo se teke lětosa pśed cerkwju cestnje wótwóriła.
Co njejo se zwóniźiło, a co jo hyšći lětosa planowane?
Wót apryla togo lěta jo se dejało pśewjasć w Chóśebuzu rěd zarědowanjow gromaźe z Rěcnym centrumom WITAJ (RCW). Projekt k temje „Tak jo pšawje – serbske pšawa w praksy” jo pśigótował jogo wjednik Měto Nowak, kenž jo teke cłonk Maśice. Dolnoserbske wótźělenje Maćice jo pšosbu pśi Bramborskej krajnej centrali za politiske kubłanjew Podstupimje stajiła, spěchowańske srědki su byli pśizwólone. Bóžko jo se musał projekt krotko do togo z wšakorakich pśicyn wótgroniś. Zapódaśe pódobnego projekta w lěśe 2014 jo planowane.
Cełkowne pśedsedarstwo Maćice/Maśice pśewjeźo 10. septembra 2013 zasej swójo pósejźenje w jadnej dolnoserbskej instituciji w Chóśebuzu, lětosa w redakciji Serbskego programa pśi rbb, aby se wopóznało z jeju źěłabnosću.
dr. Pětš Šurman
pśedsedaŕ Maśice Serbskeje
7. junij 2013


text:
Inkszo: Czamu lotani na paralotni je taki zocne
Latoś bydzie szōsty rok jak loca na paralotni, beztōż chciałach poszlabikować trocha ô tym zocnym szporcie.
U mie historyjo zaczła sie od flugu w tandymie, wtedy to wysztaunowałach, że to je do mie i na drugi rok wziynach sie za kurs. Bo dyć! Kurs i uprawniynia to je mus. Je we wercie porzōndnie sie wysztudiyrować i wynauczyć podstaw, a papiōry i uprawniynia sprzidajōm sie do lotanio za granicōm.
Bo tak to je, że za granicōm sōm nojlepsze warunki do furganio. W naszyj roztomiyłyj Polsce ciynżko je polotać porzōndnie, a ku tymu niyłatwo o przelot. A przelot to je wtynczos, jak sztartujesz z jednyj gōrki, a lōndujesz już ganc kaj indzij, dwajścia, piyńćdziesiōnt, eli jaki sto szejśdziesiōnt kilometrōw dalij.
A co jo z tego lotanio mom?
Tak ganc ofyn, furgani zmiyniyło moji życi. Paralotniarstwo uznŏwo ô tym, kaj i kej pojada na urlaub. Drugōm rzeczōm, przi lotaniu zeznajōmiyłach moc fajnistych ludzi, na kierych dycki moga liczyć. Skuli furganio mōm moc przigōd, moji życi nabrało kolorów. Z weekyndu na gōrce w Beskidzie idzie mieć tela zocnych spōmniyń, że aż sie płaczka w ślypiu krynci. Wrażyń je moc!
Landszafty! A czym wyżyj, tym piyknij. Ôbrozki sōm niykedy ôbłyndne i na dugo zostowajōm we gowie.
Lotani to tyż je kupa roboty z gowom. We lufcie niy ma miejsca na panika, dycki trza miarkować, mieć ôczy szyroko ôtwarte i być skupiōnym. Ôpanowani nauczōne przi furganiu idzie potym przekłodać na rōwnowoga i spokōj w ciynżkich chnedkach w życiu codziynnym.
Co mi sie tyż fest podobo, to czas na świyżym lufcie. Niykedy trza ciś autokiym trzi godziny na gōrka, a potym trzi nazod, a mało sie poloce, bo praje warun niy siod. Ale zōuwizōu fajnie je posiedzieć sie w gōrach, poôglōndać landszafty, pogodać z kamratami. Nigdy niy wiysz, co sie ciekawego przidarzi, jak już wyleziesz z dōma…
Do kogo je taki szport?
Piyrsze co, nie rozchodzi sie tela o gelt co ô… czas. Furgani to niy ma coś, co idzie robić dwa razy na rok. Jak chcesz lotać bezpiecznie i czuć sie dobrze przi furganiu, to musisz to robić czynsto i szyjn. To je szport do tych, co majōm czas. Drugo rzecz – trza myśleć, miarkować, starać sie kapować to, co sie dzieje w lufcie, kaj idzie lōndować, a kaj niy, czamu w jednym miejscu bydzie termika i utrzimiesz sie w cugu, a w kaj indzij niy. Kōnszt przichodzi z czasym, wszyskigo sie idzie nauczyć, ale zōuwizōu myślyni to je mus. To niy ma bieżnia na siłowni, kaj możesz sie wyłōnczyć i yny przebiyrać szłapami.
Jakbyś bōł wrazidlaty i chcioł sie co wiyncyj wywiedzieć, to dycki mogesz dō mie szrajbnyć, monej prawie sie przekōnosz do lotanio!
Zjyńcia ôd autōrki
Małgorzata. Ślōnskŏ rajzowiczka spod Wodzisławia, frelka wrazidlatŏ i dociyrnŏ. Durch w gangu, rajzuje, furgŏ na paralotni, sztyjc kajś lŏce i pochŏ wiela wlezie. Przaje ślōnskij gŏdce, autōrka tekstów na Wachtyrz.eu i Inkszo.pl.


text:
UCIECHY NA ŚWIYNTA
Kożdego roku zawdy prziłazi taki czas, kiery raduje kożego z nos. Piykne, grudniowe wieczory. Miasta łoblyczone w tysionce światełek, goiki przistrojone glaskulami. A to wszyjstko skuli tyj gryfnej okazji, kiero niyjednego rozgrzywo łod pojszczodka. Nadchodzom świynta, chned zajś bydzie Wilijo. W radyjoku na cołki karpyntel puszczajom coroczne świontyczne prziśpiywki, kiere dlo jednych som już tradycjom, a przed telewizorym zajś ujrzymy cołki familije zaglondajonce na nojlepsze, świonteczne filmy. Mocka mo rod ta atmosfera, tako niypowtarzalno bych pedziała.
Feferkuchy
Niy wiym jako je o wos?, ale u mie w chałupie łod bajla cało uciecha ze świyntami zaczyno sie łod rychtowanio feferkuchów. Kożdy mo inkszo receptura. My zawdy robili na łoko. Powiym wom ino tela, że na pewno trza dać miodu, trocha masnego, jajca, cukier, prziprawa feferkuchowo, mołka, ale wiyncyj wom ni powia! Kożdy mo jakiś swoji tajymnice, prowda? To kiej już to mocie narychtowane po swojimu, trza se to wymiyszać do kupy i ostowić do zimnego, nojlepi na cołko noc. Na drugi dziyń kulomy to, co momy i terozki se idzie wykroć roztomajte gwiodki, goiki, glaskule, wedle uznanio! No i wiadomo pieczymy. Wonio potym słodkim w cołkij chałupie!
Kristbaum
Trza ustrojić kristbaum! Terozki som roztomańte glaskule do wyboru, jaki yno byście se wymarzili! Śrybrzane, ziylone, czyrwone, modre, do tego roztomajte szlajfki, lampki, bombony, jedni dowajom nawet feferkuchy i na wiyrch szpica. Na prowdy je w czym wybiyrać, kożdy łoblycze jak ino wyobraźnia mu podpowiy.
Tradycyjne maszkety
Co chałupa, to inkszo tradycjo. U nos ni ma łobchodzynio godów bez moczki – zrychtowano z feferkucha, mandli, rodzynek i inkszych bakali. Kożdy jom rychtuje inakszyj. Makówki – ni bez powodu som tak mianowane, kiej som zrychtowane z maku, żymły i
rodzynek. Kompot z suszu – u mie tego niy robiymy, ale słyszałach, że je fest dobry. Ni ma tyż godów bez kapera! Zrychtowany wedle uznanio – w galarecie abo smażony, zawdy je na stole we wilijo. Jakżech była bajtlym to pamiyntom, kiej kapery pływały u mie we wannie, to tako tradycjo łod starzika. Potym starka go zrychtowała tak, jako starzik lubił. Kapusta ze grzibami tyż musi być! Zupa – barszcz z uszkami, siymiyniotka, grzibowo, z rybów. A u wos jako je? Co radzi maszkecicie bez świynta?
Przi stole we Wilijo
To je jedyno wieczecza w cołkim roku, kiej szykujymy stół inakszyj. Pod obrusym zawdy musi być sianko. Na stole stoi krziżyk, chlyb, narychtowane óblatki, kierymi sie dzielymy i winszujymy samych dobroci. U nos musi tyż leżeć portmonyj, coby sie dażyło cołki nastympny rok. I tyż dodatkowe nakryci stołu dlo niyspodziywanego gościa. Przed wieczerzom zawdy trza dobrze porzykać do Ponbóczka i tak samo po wieczerzy. I tak nom mijo ta Wilijo z familijom. Potym je czas, na kery radzi czekajom wszyjstkie bajtle.
Moc gyszynków łod Dzieciontka
Kery niy marzył o srogich gyszynkach pod goikiym? U nos je tako tradycjo, że we Wilijo niy prziłazi żodyn Niklaus ino Dzieciontko. Bajtel zawdy musioł naszkryflać list do Dzieciontka z prośbom jaki gyszynk by chcioł dostać. Ale żech miała uciecha, kiej byłach małym bajtlym, a moji małe marzyni sie spełniało. Jo myśla, że kożdy niyważne czy je stary czy młody na gyszynk w tyn jedyny wieczór w roku zasłużył. Mono świynta niy bydom biołe, niy bydzie suło śniygiym, ale tyn świonteczny klimat i tak bydzie. Wylyźcie na szpacyr kieregoś grudniowego wieczora, obejrzijcie jak światełka migoczom. Łyknijcie se grzańca, abo kej ni mocie lot to wrawej szekulady. Poczujecie ta świonteczno atmosfera z cołkom familijom.
Chciałbych wom jeszcze winszować moc gyszynków łod Dzieciontka, mocka zdrowio, szczynścio, uciechy z czasu spyndzonego z familijom i coby prziszły rok był lepszy niż tyn!


text:
Wuznamjenjenja Domowiny na swjatočnosći w Budyšinje spožčili
Budyšin (SN/at). „My smy jedyn, dwaj, tři, Malešanske lutki“, spěwachu dźěći předšulskeje skupiny Malešanskeje Witaj-pěstowarnje „K wódnemu mužej“ takrjec jako dźak za wuznamjenjenje z Mytom Domowiny za dorost 2019. Předsyda Dawid Statnik je předwčerawšim kóždemu dźěsću wosebite čestne wopismo přepodał, a to na mytowanskim zarjadowanju Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny w Budyskim Serbskim domje. Jim a runje tak přitomnym staršim so Statnik dźakowaše, „zo wy bohatstwo dwurěčnosće dźěćom dale dawaće“.
Kaž ći mali wopokaza so tež hudźbnik Józef Brězan jako hódny lawreat Myta Domowiny za dorost. K tomu Franciska Albertowa w lawdaciji zwěsći, zo wuznamjenjeny „dopokazuje, zo je serbska rěč žiwa a zo móžeš ludźi tež z hudźbu za nju zahorjeć“: Ze swójskej interpretaciju znateje pěsnje „Pod Kulowom we holi“ to Józef Brězan potwjerdźi.


text:
Wčera je sakske ministerstwo za kultus zdźěliło, zo skrótši lětuše zymske prózdniny a zo maja šulerjo dlěje wot doma wuknyć. Smy so staršich prašeli, što za nich přerjadowanje zymskich prózdnin woznamjenja.
Jan Budar z Budyšina: Poprawom njesměli prózdniny přerjadować. To swójby přidatnje wobćežuje. Prózdniny su planowane, tež za čas pandemije, a słuža wočerstwjenju a wodychnjenju. Wšako su mnozy starši swój dowol hižo planowali. Tež hdyž woni doma dźěłaja, dźěło wuwučowanja a dohladowanja dźěći dla zdźěla ležo wostanje. To je njeefektiwne. Wažnišo by było wučerjow wukmanić, zo móhli po digitalnym puću swojich šulerjow dale a lěpje wuwučować.


text:
Klaudiusz Kaufmann: Co by my zrobiyli bez Babōw?
Tak se myśla #2
Marzec to je taki miejsiōnc, we ftorym nawet te nojgorsze paciulŏki sie przipōminajōm ô swoich babach. 9 marca już zapōminajōm, potyn na chwila jeszcze przipōminajōm sie w maju, a potyn dugo, dugo nic. Baby ôd tych chopōw marudzōm, ale tak po prŏwdzie to same sōm sie winne – po co brały do dōm take cielynta. Choć niy ô tym żech chcioł pisać, barzi mi idzie ô te baby, kere sōm tōm prawdziwōm drugōm połōwkōm. Jak jŏ co napisza, to potyn te wypociny idōm na przeglōnd do mojij Baby – tu zapōmna przecinka (ś nimi to niy ma leko), tam trza skrōcić zdanie, jeszcze kaj indzij za gibko żech polŏz dali i czytelnik moge niy wiedzieć, ô co idzie. Niby wszyjsko wiymy, ale bez tego ôka niy bōłoby leko. I niy je żech jedyny, kery tak mŏ. Nawet jak ôstanymy na ślōnskim placu, to niyjedyn sie sam taki znojdzie. Marcin Melon nawet na kōńcu “Kōmisorza Hanusika” sie do tego prziznoł.
A na świecie? Moge takego Stephena Kinga by niy bōło, keby niy ôd niego Tabitha – te miano brzmi trocha jak kobiyta… możno ôna je ze Ślōnska? Fto wiy, czy niy bōło tak, że jak pisoł “Carrie”, to na poczōntku wcale sie tak ta ksiōnżka niy nazywała, yno „Johnny” i bōła ô jakimś rubym synku, a jak Tabitha to przeczytała, to padała: „Steven, klupnij sie w łeb, to mi sie miyrznie po 15 strōnach… Możno lepij niech to bydzie ô jaki dziousze… Dzisiej we kolyjce żech spotkała ta pofyrtano Carrie, ôna to by była ciekawszŏ!” I tak sie napoczła historia.
Czy jak Alan J. Pakula szukoł szauszpilerki, kero by zagrała Zofia we „Wyborze Zofii” (“Sophie’s choice”), ôd niego baba niy padała: „Dej sie pokōj ze tōm Czeszkōm czy Liv, nojlepi sie wejś Meryl, ôna – tak czuja – ci to richtich gryfnie szafnie”? Fto niy widzioł tego filmu, to musi to gibko nadrobić. Ôstatniŏ scyna Meryl Streep zagrała yno rŏz, bo pedziała, że już drugi rŏz taki traumy odgrywać niy bydzie. Ta scyna je tak mocnŏ, że na zicher całŏ ekipa filmowŏ niy mogła sie bez chwila pozbiyrać.
Niby sie niyftorym zdŏwŏ, że i bez baby idzie napisać dobrŏ ksiōnżka. Je to prŏwda, ale keby jako Rōuzka abo Ana wziyna pŏra strōn ze „Poszukiwania stracōnego czasu” na rozpałka, to możno by z tego wyszła jeszcze lepszŏ ksiōnżka. Keby fto chcioł tak na szybko poszukać tam receptu na magdalynki, to zamiast sie wczytywać bez dwa miesiōnce, lepij sie upiyc szplitrōw. Z tym skrōcaniym to problym majōm i inksi. Je taki znany reżyser tyjatralny Krystian Lupa, kery robi tak duge spektakle, że szło by z nich narychtować serial, yno sam je problym, bo niyftore ôdcinki tak by sie miyrzły, że szło by przi nich biglować. I przidałaby sie jako baba, kero by mu padała: „Wyciep te nudne scyny, przeca ône sōm ciekawe yno dlo ciebie i tych szauszpilerōw, a nawet udo mi sie wyciōngnōńć na nastympny spektakl moje kamratki”. Jak Lupa grŏ co we Francji, to musi trocha skrōcić, bo by mu te Francuzy we przerwie pouciekali do dōm i bez to, jak mu jako Franca ze Francji powiy, żeby skrōciōł, to i dwie godziny umiy wyciepnōńć, a czowiek na widowni siedzi już yno cztyry.
Bez babōw jednak niy idzie, nojważniyjsze to yno znojś ta właściwŏ.
Wiela te baby pozmiyniały historyjōw… Niystety niy zawsze na dobre, a przekōnoł sie ô tym niyrŏz mōj imiynnik, kerymu ta Messalina narobiyła kans ôstudy. Bez babōw jednak niy idzie, nojważniyjsze to yno znojś ta właściwŏ. Jak jeszcze ji niy mŏcie, to pamiyntejcie, co by niy zaglōndać yno na gryfnŏ gymba, bo sie moge potyn ôkŏzać, że z tego fajnego talyrza to sie czowiek niy pojy. Pamiyntocie, wiela ôstudy mioł Menelaos ze Lyjnōm Trojańskōm. Porwali mu jōm, była z tego całŏ wojna, ludzi kupa poginōło, a na kōniec zajś jōm wziōn do dōm i jyj przebŏczōł, choć ta już w lyżu bōła ze inkszym. I sie tak myśla, czy ôna aby umiała posztopować dziurawŏ zoka.
Z tym wybiyraniym to je jeszcze jadna ważnŏ sprawa. Wejrzijcie sie i na prziszłŏ teściowŏ, czy za pŏra lŏt, jak sie Wasza baba dō ni trocha zrobi podobno, to niy bydziecie chcieli iś sie dobrowolnie zawrzyć do herestu, żeby yno mieć trocha spokoju. Dobrŏ baba je jak wygranŏ we totolotka, bez to pamiyntejcie ô nich niy yno w marcu.
Klaudiusz Kaufmann – urodzōny we Gliwicach szauszpiler. We 2002 ukōńczōł warszawsko Akadymia Teatralnŏ, ôd tego czasu groł we roztomajtych filmach i serialach we Polsce i Niymcach – nojczyńścij we Polsce gro Niymcōw, a we Niymcach Polŏkōw, np. ôd 2015 jako Wiktor Król we „Polizeiruf 110”, a Schmidt we „Belle Epoque”. Cołki czas słyszeć go idzie we roztōmajtych dubbingach. Ôd niego głosym gŏdo zebra Marty we Madagaskarze i kupa inkszych animowanych postaci. Ôd 2015 pisze po ślōnsku bloga kulinarnego „Chop w kuchni”, na kerym idzie znojś i dania ze heimatu, i kuchnie świata, i ôd niego autorske wynŏkwiania kulinarne.


text:
Zjednoćene narody (UNO) su lěto 2019 jako lěto indigenych rěčow pomjenowali. W běhu tutoho lěta su wšelake aktiwity a předewzaća planowane, kiž dyrbja wědomje wo situaciji awtochtonych rěčow powyšić a wuchadźišćo za wutworjenje syće za mjeńšinowe aktiwity w přichodźe być. 28. januara zahaji so tute lěto oficialnje w domje UNESCO w Parisu. Dźeń běše do dweju dźělow dźěleny, dopołdnja bě diskusija a popołdnju oficialna ceremonija. Poskići so simultane tołmačenje do jendźelšćiny, rušćiny, francošćiny, španišćiny a arabšćiny.
Reprezentanća z Ruskeje, USA, Kanady, Francoskeje, Šwedskeje, Marokka a druhich krajow diskutowachu wo wažnosći, powyšić kedźbnosć na temy awtochtonych a mjeńšinowych rěčow, a pokazachu, kotre móžnosće za wabjenje steja pola kotrych mjeńšin k dispoziciji. Chcu mysle někotrych rěčnikow podać.Čłonka Stajneho foruma UNO za indigene prašenja (UNPFII) Aysa Mukabenova wobdźělnikow konferency přiwita. Njehladajo na fakt, zo je hižo wjele małych rěčow zhubjene, budźemy w přichodźe bohužel z hišće bóle drastiskimi problemami na polu wobchowanja rěčow konfrontowani. Z tutych přičin je wuwiće syće awtochtonych a mjeńšinowych rěčow trěbne. Wjetšu zamołwitosć widźi pola maćernorěčnych a reprezentantow indigenych ludow, kotřiž dyrbja swoje politiske pozicije wutrajnje zastupować. Dale wuwjedźe, zo běše trěbnosć zhromadneho dźěła institucijow, kotrež so za rewitalizaciju minorizowanych rěčow zasadźuja, podkład za wudźěłanje juristiskich dokumentow kaž wozjewjenje UNO wo prawach indigenych ludow (United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, 13.12.2007).
Alexey Tsykarev, čłon Ekspertoweho gremija UNO za prawa indigenych ludow (Expert Mechanism of the Rights of Indigenous Peoples, EMRIP), měnješe, zo knježi w swěće tuchwilu wěsty pesimizm wo róli a móžnosćach rewitalizacije awtochtonych rěčow. Wěnowanje lěta 2019 awtochtonym rěčam dyrbi tutu perspektiwu na optimistisku změnić. Optimizm móže implementaciju progresiwneho rěčneho planowanja a rěčneje politiki dodatnje spěchować.


text:
Wikipedija:Pytanje we Wikipediji
Maš wšelaka móžnosće, zo by wobsahi we Wikipediji namakał. Tutón nastawk pospytuje přehlad wo wšelakich móžnosćach pytanja poskićeć.
Pytanje Wikipedije[žórłowy tekst wobdźěłać]
Zo bychu so nastawki Wikipedije přeptyali, móžeš dwě tłóčatce Nastawk a Pytać pod pytanskim polom pytać wužić. Jeli tam zapodaš pytane słowo a tłóčiš zapodatnu tastu (tastu Enter) abo kliknješ na tłóčatko Nastawk dóstanješ so w najlěpšim padźe direktnje k nastawkej z jenakim mjenom. Tłóčatko Pytać pak zwobrazni wšě městna w titlach a tekstach nastawkow, hdźež pytane zapřijeće wustupuje. Tutu pytansku funkciju móžeš tež přez specialnu stronu Pytać docpěć.
Pokiwy za wužiwanje zapodatneho pola "pytać"[žórłowy tekst wobdźěłać]
Tu někotre pokiwy za wužiwanje pytanskeho pola na kóždej stronje Wikipedije:
- Dyrbi znajmjeńša pytanske zapřijeće eksistować. Zwobraznja so wšě strony, kotrež znajmjeńša jedne z pytanskich zapřijećow eksaktnje wobsahuja, kaž zapodate. Jeli njedóstanješ wuslědki, kontroluj, hač wšitko je korektnje napisane. Dźělowe słowa so jako wuslědk nje zwobraznjeja: Pytanje za słowom "serbski" njezwobrazni strony, kotrež jenož słowo "hornjoserbski" abo "dolnoserbski" wobsahuja.
- Wobeńdź krótke a jara běžne słowa. Přičina za njeporodźene pytanje móže być, zo sy za tak mjenowanymi stopowymi słowami (na př.: "tón", "na", "wot", "wo", "wjace", "što", "štó", "hdy" atd.) pytał. Wospjetuj w tajkim padźe pytanje bjez tych słowow.
- Pytanska funkcija mjez wulkopisanjom a małopisanjom njerozeznawa. Pytanje za fortran, Fortran abo FORTRAN přeco jenaki wuslědk poskićuje.
Pokiwy za precizowanje pytanja[žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jenož hłowny mjenowy rum so po standardźe přepytuje. Strony, kotrychž titul wurazy „Wikipedija:“, „Wužiwar:“ abo „Diskusija:“ wobsahuja, so w zakładnym nastajenju njezapřijimaja. Přez "rozšěrjene pytanje" wšak hodźa so tež druhe mjenowe rumy (na př. Wikipedija, Wužiwar, Wobraz abo přisłušne diskusijne strony) přepytać. "Rozšěrjene pytanje" namakaš při kóždym pytanju z tłóčatkom "Pytać" (ale nic při pytanju z tłóčatkom "Nastawk"!) deleka na stronje z pytanskimi wuslědkami.
- Je tež pytanje z booleanskimi operatorami móžno (Pytanje z logiskim zwjazanjom pytanskich hesłow)). Z pomocu słowow AND („a“), OR („abo“) a NOT („nic“) kaž tež ze spinkami móžeš kompleksniše pytanske naprašowanja stajić. Jeli ničo zapodate njeje, je AND standardne nastajenje. Tak poskići na přikład pytanje za "chodojty NOT palenje" wšě strony, kotrež słowo "chodojty" wobsahuja, słowo "palenje" ale nic. Pytanje za "(Horni OR Delni) AND Serbja" poskići wšě strony, kotrež wurazaj "Horni Serbja" abo "Delni Serbja" wobsahuja.
- Regularne wurazy njehodźa so wužić.
- Zastupnej znamješce * a ? smětej so wužić, ale nic na spočatku pytanskeho zapřijeća.
Integracija pytanskeje funkcije do wobhladowaka[žórłowy tekst wobdźěłać]
Su rozdźělne móžnosće, zo by so pytanje Wikipedije do wšelakich wobhladowakow integrowało. Syćowej wobhladowakej Seamonkey a Firefox wužiwatej pytanske tykače (jendźelsce: search plugins), kotrež dowoleja pytanja z pobóčneje lajsty tuteju wobhladowakow přewjesć. Za hornjoserbsku Wikipediju programowy kod tajkeho pytanskeho tykača takle wupada:
" resultListEnd=" " resultItemStart=" " resultItemEnd=" ">
Namakaš dataju z tutym kodom za pytanski tykač za pytanje w hornjoserbskej Wikipediji a dwě foće wobrazowki, kotrrejž jón we wobhladowakomaj Seamonkey a Firefox w akciji pokazujetej, na webowych stronach sorbzilla. Sćehnjena dataja ma sufiks zip. Wupakuj ju potom a kopěruj wobsahowanu dataju wikipedija-hsb.src do podrjadowaka searchplugins w instalaciskim rjadowaku twojeho wobhladowaka. To za Firefox kaž tež za Seamonkey płaći. Šćežka tuž na př. takle wupada: C:\Programme\Firefox\searchplugins\wikipedija-hsb.src. Móžeš nětko z Firefox abo Seamonkey w hornjoserbskej Wikipediji za wurazami pytać, wo kotrychž chceš wjace zhonić. We Firefox so to stawa z pytanskim polom horjeka naprawo a w Seamonkey z pobóčneje lajsty. Kak to wupada, widźiš na přidatymaj fotomaj wobrazowki.
Wikipediju z eksternymi pytawami přepytać[žórłowy tekst wobdźěłać]
W druhich Wikipedijach je móžnosć z eksternej pytawu (na př. Google) direktnje ze strony z pytanskimi wuslědkami pytać, jeli njebu žadyn wotpowědowacy nastawk namakany. Bohužel je powjerch hornjoserbskeje Wikipedije trochu zestarjeny a njeposkićuje tohodla tutu móžnosć. Ale móžeš wězo zwučene pytanje z wokna wobhladowaka wužić, zo by w Interneće pytał.
Alfabetiski indeks a připadny nastawk[žórłowy tekst wobdźěłać]
Jako cyłkowny přehlad eksistuje Als Gesamtübersicht gibt es den Alfabetiski indeks:
· 0–9 · A · B · C · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · W · X · Y · Z · Č · Ć · Ě · #321; (Ctrl-click)">Ł · Ń · Ř · Ŕ · Š · Ś · Ž · Ź
Jeli chceš prosće jenož rozhladować, móžeš funkciju Připadny nastawk wužić, kotraž potom nějkajki z tuchwilu 13.700 nastawkow wočini. Namakaš ju na pobóčnej lajsće nalěwo.
Kategorije[žórłowy tekst wobdźěłać]
Tematiske pytanje móže so z pomocu kategorijow stać. Wšě kategorije wutworjene w hornjoserbskej Wikipediji su w alfabetiskim porjedźe na stronje Kategorije nalistowane.


text:
Hadam Bohuchwał Šěrach
Hadam Bohuchwał Šěrach (němsce Adam Gottlob Schirach; * 5. septembra 1724 w Nosaćicach; † 3. apryla 1773 w Budyšinku) bě serbski ewangelski farar, rozswětler a jako pčołar tež přirodospytnik mjezynarodneho formata.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Hadam Bohuchwał Šěrach narodźi so 5. septembra 1724[1] (zdźěla poda so tež 5. nowember 1724)[2] jako syn fararja Hadama Zachariasa Šěracha a wnuk Pětra Šěracha w Nosaćicach. Wot lěta 1737 do 1743 wopyta Šěrach wjerchowsku šulu swj. Afry w Mišnje. W předsłowje swojeje 1767 wuchadźacej pčołkacej teologiji (Melitto-theologia) pisa, zo spěchuja hižo tu wučerjo, mjez nimi tež Theophilus Grabener (1685–1750), jeho wobdźiwanje za přirodu a wuzběhnu wosebje dźěła Hamburgskeho radneho knjeza a fyzikoteologu Bartholda Heinricha Brockesa (1680–1747). Wot lěta 1743 do 1746 studowaše Šěrach teologiju, filozofiju a přirodowědy na uniwersiće w Lipsku, hdźež běše tež čłon tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Spočatk lěta 1748 powoła so Šěrach do Budyšinka, hdźež hač do swojeje smjerće jako farar skutkowaše.
PčołarstwoWobdźěłać
Jako farar w Budyšinku pokroči Hadam Bohuchwał Šěrach ze swojimi wobkedźbowanjemi přirody a wěnuje so nětko tež intensiwnje pčołarstwu. W lěće 1761 wozjewi swoje prěnje pojednanje k tutej temje w jeho spisu Die mit Natur und Kunst verknupfte neuerfundene Oberlausitzsche Bienenvermehrung. Šěrach wuslědźi, zo wuplahuja sebi pčołki z krucha płastow z młodźu nowu matku. Tak hodźi so z kóždeho jejka nowa wotnožka respektiwnje nowy pčołkacy lud tworić. Pčołarjo jemu tole tehdy wěrić nochcychu, dokelž spowali tuta metoda wšitke dotalne dopóznaća přispóznateju René-Antoinea Ferchaulta de Réaumura (1683–1757) a Jana Swammerdama (1637–1680), po kotrychž móžeše so jenož z młodźe matki zaso nowa matka dobyć. Z tuteje přičiny přeńdźe tuta metoda, kotraž so hišće dźensa wužiwa, jako „Schirachscher Betrug“ do literatury.
Hižo w lěće załoženja Hornjołužiskeje pčołarskeje towaršnosće w lěće 1766 so Šěrach wot swojich sobustawow na stajneho pismawjedźerja wuzwoli. Zdobom běše tuta towaršnosć prěnja pčołarska towaršnosć scyła a so 1771 tež wot sakskeho kurwjercha Bjedricha Awgusta I. priwileguje. W tutej funkciji, kotruž hač do swojeje smjerće zaběra, steji Šěrach we wuskim zwisku z mnohimi ekspertami wědomosće a wažnymi towarstwami. Swoje nastawki w prěnim pčołarskim časopisu „Abhandlungen und Erfahrungen der Oeconomischen Bienengesellschaft in Oberlausitz“, kotrehož wudawaćel wón mjez 1766 do 1771 běše, swědča wo jeho dokładnym wobkedźbowanju a bohatej praktiskej nazhonitosći.[3] Dalše knihi, kaž Der sächsische Bienenmeister (1769), Ausführliche Erläuterung der unschätzbaren Kunst, junge Bienenschwärme oder Ableger zu erzielen (1770) a Waldbienenzucht (1774, wudata wot Jana Jurja Vogela) nakładowachu so přeco znowa a so samo do rušćiny, francošćiny a italšćiny přełožowachu. W lěće 1768 załoži Šěrach w Budyšinku prěnju wučbnu pčolnicu, do kotrejež tež carina Katarina II. studentaj ze Smolenska pósła.
Serbske prócowanjaWobdźěłać
Hadam Bohuchwał Šěrach wozjewi pak tež wšelake twórby w serbskej rěči. Tak wuda w lěće 1750 Löscherowe cyrkwine kluče, w kotrychž tež wo cyrkwinskich nałožkach w serbskich wosadach rozprawi. Hromadźe z Janom Gotttrauom Běmarjom, Janom Bjedrichom Langu a Jurjom Mjenjom přełoži 1751 Lutherowu Domjacu postilu a w lěće 1756 wjacekróć nakładźeny přidawk k serbskim Spěwarskim, w kotrymiž běše wón tež stawizny dotal ćišćanych Spěwarskich (pozdźišo doda tež kěrluše) předstajił. Šěrach wuda prěni raz 1755 tež cyłe, wot Jana Běmarja zestajene a pozdźišo rozšěrjene Duchowne kěrlušowe knihi. Dokelž wón we wudaću z lěta 1759 kěrlušaj, kotrež za mytiskej a njezrozumliwej dźeržeše wuwostaji, přińdźe ke rozkorje ze serbskimi duchownymi Kühnom, Šołtu a Racu. Woni docpěchu pola wyšnosće, zo so kěrluš zaso do Spěwarskich zapřija.
Přez duchowne wobstejnosće Lipšćanskeho rozswětlerstwa nastachu srjedź 18. lětstotka wšelake spisy k zakitowanju Serbow.[4] W jednej z nich žadaše sebi Šěrach w swojej Schutzschrift für die alten Slaven und Wenden 1755 runoprawosć Serbow w regionalnym stawiznopisu. Wón wuzběhnje, zo přisłušeja tež Serbja k starodawnym wobydlerjam Němskeje a sebi tuž hižo strowy patriotizm žada, jich stawizny bjez předsudkow, z česćownjom a respektom wobjednawać a so tež za zdźerženje serbskeje rěče zasadźi.[5] Tak so tež w recensiji k wudaću Jana Bogumiła Hauptmannowych delnjoserbskich Spěwarskich 1769 za pěstowanje serbskeje rěče wupraji a zdźěła ze zawjedźenjom šulskeje winowatosće we Łužicy 1770 Horne Łužicke serske šulske knižki.
ČesćowanjaWobdźěłać
Přez swoje wědomostne zasłužby zdoby sebi Hadam Bohuchwał Šěrach mjezynarodny wuznam na polu pčołarstwa a bu čłon wšelakich towarstwow a akademijow, kaž Kejžorskeje swobodneje ekonomiskeje towaršnosće w Pětrohrodźe, Kurbayerskeje krajneje towaršnosće, Ekonomiskeje Society w Lipsku, Romsko-kejžorskeje akademije přirodospytnikow, Akademijow wědomosćow w Göttingen a w Haarlemje. Nimo toho spožčichu so jemu złote a slěborne medalje wot ekonomiskeje towaršnosće w Pětrohrodźe, wot zwudowjeneje sakskeje kurwjerchowki Marije Antonije, bayerskeho kurwjercha Maximiliana Józefa a Afriskeje lože w Berlinje.
W Lipsku běše Šěrach sobustaw Serbskeho prědarskeho towarstwa.
SpisyWobdźěłać
- (z Janom Bjedrichom Langu, Janom Gotttrauom Běmarjom a Jurjom Mjenjom): Teho woßebneho Muża Bożeho, D. Mertena Luthera, Domjaza Postilla, aby: Wukladowanja tych Szenjow nawschitke Nedzelje, Roczne Czaße.... Serbski přełožk Lutheroweje domjaceje postile, Budyšin, 1749[6]
- Zyrkwine Klucże, aby nusne Roswucżenja. I. Wot tych kscheszijanskich zyrkwinych Waschnjow, a II. Menow tych Nedżelow, a ßwjatych Dnjow. Serbski přełožk wot Valentin Ernst Löscher: Nöthige Fragen, von den in der christlichen Kirche üblichen Ceremonien, Dresden, 1727. Budyšin, 1750
- Duchomne Kyrluschowe Knihi. Bohu kceszi a Sserbam kwuitku. Budyšin 1751 a wjacore slědowace nakłady (ewangelske spěwarske)
- Sesbjerane sbotne Kruschki kraßneho Bożeho Dara, aby Pschidawk Woßom Dżesacż Nowych rjanych Duchownych Kyrlischow, a njekotrych krotkich Schtucżkow, kiż ßu k Bożej Cżeszi, a k wużitku tym lubym Sserbam. Budyšin, 1756
- Die ewige Fürbitte des unvergänglichen Hohenpriesters Jesu Christi. Žarow, 1757
- Geheim-Schreiben eines Herrnhuters an einen seiner akademischen Schulfreunde, von Ehelotterien, Eheviertelstunden, Ehechor-Abendmahl, Ehechorfußwäsche u.s.w. Lipsk, 1757
- Von der Klarheit der Körper jener Auserwählten, und woher diese entspringe? bei Gelegenheit des Absterbens seines Vaters. Žarow, 1758
- Der Weg zum Himmel. Žarow, 1759
- Die Fürbitte Jesu - nicht in alle Ewigkeit, sondern nur bis ans Ende der Welt fortdauernd. Žarow, 1757.
- Christian Weise'ns andächtiger Christ ins Wendische übersetzt, Lubij, 1760
- Ohnmaßgeblicher Vorschlag, wie man zu einem baldigen und erwünschten allgemeinen Frieden gelangen könne. Lipsk, 1760
- Das betende Zion zur Zeit des Kriegs. worinnen das vorgeschriebene Oberlausitzische Kriegsgebet erklärt worden. nebst noch hinzugethanen anderen Gebeten. Lipsk, 1760
- jako wudaćel: Die mit Natur und Kunst verknüpfte neuerfundene Oberlausitzsche Bienen-Vermehrung, oder Junge Bienen-Schwärme beym Anfange des May-Monats in Wohnstuben zu machen : Nebst andern nützlichen und erbaulichen Anmerkungen von Bienen / vorzüglich zur Verherrlichung unsers glorwürdigsten Schöpfers, David Richter, Budißin 1761
- Blümlein, die in dem Garten Jesu gepflückt sind, oder kurze Seufzer des Morgens, Abends, beym heil. Abendmahle, in Not und Tod an Jesum gerichtet. Lipsk, 1762
- Lobrede auf die klugen Zauderer. Lipsk, 1763
- Buchdrucker als geduldige Schaafe. Lipsk, 1763
- Das erhabene Bild jener Mosaischen, Christlichen und Himmlischen Aeltesten. Lipsk, 1763
- jako wudaćel: Sächsischer Bienenvater : oder des Herrn Palteau von Metz neue Bauart hölzerner Bienenstöcke, nebst der Kunst, die Bienen zu warten, und einer Naturgeschichte dieser Insekten., Lipsk 1766
- Melitto-theologia : Die Verherrlichung des glorwürdigen Schöpfers aus der wundervollen Biene. Drježdźany, 1767
- Neb. Kn. M. Krystijana Wajsy Kraßne Modlerske Knihi, Sa jeneho evangeliskeho Kscheszijana Rano, a Wecżor, w Zyrkwi a w Domi, w Khoroszi, a Strowoszi, na Rejżi, a tejż w ßmertnej Schtundżi. Stołpin 1769
- Bayerischer Bienen-Meister : oder deutliche Anweisung zur Bienen-Wartung. Mnichow, 1770
- Horne Łużiske Schul-Knischki. Budyšin, 1770
- Ausführliche Erläuterung der unschätzbahren Kunst, junge Bienenschwärme, oder Ableger zu erzielen: nebst einer natürlichen Geschichte der Bienenkönigin, oder Weyselerzeigung, und deren wichtigen Einflusse in die Oekonomie der Bienen. Budyšin, 1770
- Natürliche Geschichte der Erd-Feld- oder Ackerschnecken : nebst einer Prüfung aller bisher bekannten Mittel wider dieselbigen, wobey viele neue physische Erfahrungen gemacht worden. Lipsk, 1772
- Wald-Bienenzucht, nach ihrer grossen Vortheilen, leichten Anlegung und Abwartung. Wrócław, 1774
ŽórłaWobdźěłać
- Błažij Nawka: Šěrach, Hadam Bohuchwał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 537–539.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Korla Awgust Jenč: Spisowarjo hornjołužiskich evangelskich Serbow wot 1597 hač 1800. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Zwjazk 28 (1875), str. 34–37. (hsb.)
- ↑ Rainer Haas: Schirach, Adam Gottlob (Hadam Bohachwal Šerach). W: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon. Zwjazk 21 (2003), šp. 1356–1360. (němsce)
- ↑ Georg Müller: Schirach, Adam Gottlob. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Zwjazk 31 (1890), str. 307 (online). (němsce)
- ↑ Hartmut Zwahr: Frühneuzeitliche Existenz in einem Mikrokosmos. Vom Landespatriotimus zum nationalen Bekenntnis. Das Beispiel der Lausitzer Sorben. W: Europa in der frühen Neuzeit: Mittel-, Nord- und Osteuropa. Böhlau Verlag Köln Weimar 1997, str. 171. (němsce)
- ↑ Adam Gottlob Schirach: Schutzschrift für die alten Slaven und Wenden, in welcher sie wegen der ihnen Schuld gegebenen Treulosigkeit vertheidiget werden. W: Arbeiten einer vereinigten Gesellschaft in der Oberlausitz zu den Geschichten und der Gelahrtheit überhaupt gehörende. Zwjazk 5 (1755), str. 273–300. (němsce)
- ↑ Nadrobny zapis spisow namaka so w: Johann Georg Meusel: Lexikon der vom Jahr 1750 bis 1800 verstorbenen teutschen Schriftsteller, Zwjazk 12, G. Fleischer, der Jüngere, 1812
WotkazajWobdźěłać
- Friedrich Pollack: Šěrach, Hadam Bohachwał w Sakskej bibliografiji


text:
Čas bjez šulskeje winowatosće, bjez pěstowarnje a bjez wulětow na hrajkanišćo, do kupjele abo kina je wužadanje za kóždu swójbu. My skićimy wam ideje najwšelakorišeho razu: hry za nutřka, wonka, pod blidom a we łožu. Prawje bórze namakaće tu lisćinu aktiwitow, kotrež hodźa so bjez wulkeho napinanja přesadźić.
Snano su waše dźěći hižo na kreatiwne ideje přišli? Potom pósćelće nam foto z małym tekstom! Wozjewimy to rady w rubrice Dźěći za dźěći!
Jeli maće přeća abo přispomnjenja, pósćelće nam hołbika přez kontaktowy formular.


text:
„Corpus” to łacińske słowo. Po naszymu „corpus” to ciało. Korpus jynzyka to je srogi zbiōr pisanych abo godanych tekstōw, nojczyńścij we formie elektrōnicznyj. Korpusōw sie używo do analizy statystycznyj, testowanio hipotez statystycznych, sprawdzanio wystōmpiyń abo weryfikowanio prawideł jynzykowych na danym polu godki.
Part Korpusu Ślōnskij Mowy we wolnym dostympie online mo 1 102 837 słōw. Ta liczba bydzie rōść skirz tego, iże wszyjske zebrane teksty do budowy korpusu majōm 2 001 281 słōw, ale niy do wszyjskich szło dostać zwolo na jejich ôpublikowanie.
Korpus online skłodo sie ze 941 dokumyntōw, co z nich nojstarszy je listek ôd Ambrożego Szklorza, mieszczana ôleskigo, do princa brzeskigo Jurzigo II, napisany we 1574 roku. Nojnowsze sōm rozmajte artykuły publicystyczne i informacyjne ze portalu Wachtyrz.eu. Nojkrōtszy dokumynt mo 67 słōw i je to śpiywka ô chopcach z Niezdrowic, nojdugszy to piōnto czyńść „Duchōw Wojny” ôd Alojzego Lyski, co mo 82 221 słōw.
Utwory literacke, artykuły presowe i publicystyka były ôstawiōne we ôryginalnyj formie. Teksty gwarowe były stransliterowane ze alfabetu fōnetycznego do ślabikorzowego.
Noczynie użyte do udostympniynio projektu to Manatee, co ôdpowiado za procesowanie korpusu, jak tyż KonText przigotowany ôd Instytutu Czeskigo Korpusu Norodowego. KonText ôdpowiado za interfejs używocza, to znaczy za to, co widzymy przi robocie. Instytut Czeskigo Korpusu Norodowego pōmogoł przi instalacyji tyj tajle serwisu, co udostympnio ślōnski korpus.


text: Zygmunt Kwapisz,Felicjan Łada,Jan Jarzębowski,Franciszek Racławski,Janusz Olesiński,Stanisław Knopkiewicz,Wacław Bielecki,Zbigniew Raczkiewicz,Feliks Cieszyński,- Pieśń obozowa więźniów Stutthofu,Bronisław Tuszkowski,Bolesław Kowalczyk,Jan Chyliński,Łucja Jurkiewicz,Wanda Podolski,Lech Duszyński,Augustyn Sikorski,Helena Gieysztor,Leszek Zdrojewski,Helena Gieysztor,Wacław Lewandowski,Wiktor Poćwiardkowski,Jerzy Krzewski,Wanda Orzechowska,Teresa Podlewska,Anna Surowiec,Gertruda Nelke,Jadwiga Nelke,Halina Przybyłowicz,Piotr Kaczan,Lucjan Krysiewicz,Maria Witt,Edmund Szuta,Zofia Lewandowski,Barbara Szymańska,Gertruda Nelke,Halina Grabowska,Jan Jarzębowski,Albin Makowski,Jan Jarzębowski,Marian Rosiński,Protokół 19.02.1964,Jerzy Krzewski,Wacław Lewandowski,Hilary Nowakowski,Leszek Zdrojewski,Kazimierz Wróblewski,Antoni Mikołajczak,Bolesław Waniorek,Martin Gawriłko,F. Soprunow,Sonia Anweier,Zygmund Tanaś,Marek Regel,Janusz Skowroński,"Na początku była Piaśnica…"


text:
Wjelk stadło wowčerja Gerata Šmita nadpadnył
Smječkecy (SN/BŠe). Jako wowčer Gerat Šmit wčera na pastwu pola Smječkec přijědźe, bě wona prózdna a skoćata do wšěch kóncow rozćěkane. „Jedna wjetša skupina steješe na łuce, hnydom při prěnich chěžach wsy“, wón rozprawješe. Tamne wowcy su swójbni w běhu dnja w bliskim lěsu do směra na Róžant a Pěskecy namakali. Kelko wowcow je stadłu zwostało, njehodźi so dokładnje rjec. „Zwěrjata su spłóšiwe a ćěkaja, tuž njemóžu je ličić“, Hórčan wujasni. Tři wowcy, kotrež dyrbjachu lětsa porodźić, bě wjelk zakusał, šěsć dalšich je zranjenych.
Fachowcy wjelčeho běrowa su hišće wčera dopołdnja pokazki na pastwje zawěsćili. „Wjelk jako skućićel je wěsty, wšako su jeho slědy w sněze na pastwje widźeć“, Gerat Šmit rozłoži. Dale je spóznajomne, zo bě so stadło na dwěmaj blakomaj z pastwy wudobyło, po tym zo bě je wjelk honił. Hač wowčer za swoje mortwe skoćata zarunanje dóstanje, so pruwuje.


text:
Po piyrszy rŏz powieść Szczepana Twardocha po ślōnsku! Drach (WL) we przekładzie Grzegorza Kulika, w październiku, w księgarniach.
Drach wiy. Społym ze pŏruletnim Josefym prziziyrŏ sie świniobiciu. Je październikowe rano 1906 roku i, chociŏż synek niy mŏ ô tym pojyńciŏ, ryk ôd zarzinanego zwiyrza i szmak wusztzupy wrōcōm dō niego pŏrãnŏście lŏt niyskorzij, jak po kōńcu wojny bydzie jechoł nazŏd na Ślōnsk.
Nikodem nigdy niy bōł przi wojsku. Ôn je za to wziynty architekt. Ze ôstatnigo zwiōnzku mŏ piyńć lŏt modõ cerã, a po wypadku autym szramã nad lewym uchym. Prawie rozestŏwŏ sie ze żōnōm, żeby ułożyć sie życie ze inkszōm. Drach je ale świadōmy, iże dzioucha corŏz barzij wymykŏ sie chopowi.
Miyndzy Josefym a Nikodemym piykne, ôkropiczne, smutne i — na kōniec — tragiczne losy dwōch familiji; stolecie wojyn i powstań, śmierci i narodzin, miyłości, zdrad i pragniyń, co sie nigdy niy społniōm. Drach ô nich wiy. Widzi przeszłość i znŏ prziszłość. Dlō niego wszyjsko je terŏz.
Saga familijnŏ? Wielkŏ ôpowieść ô Ślōnsku? A możno powieść totalnŏ, co uciykŏ wszyjskim kategoryzacyjōm?
„Tłumaczenie Dracha na śląski etnolekt to próba zmierzenia się ze śląskością i uniwersalnością tej powieści. Paradoksalnie śląska wersja Dracha staje się probierzem jej śląskiego odniesienia dziejowego.
Przekład Grzegorza Kulika budzi podziw! Drach stał się ważną książką dla wielu Górnoślązaków – również dla mnie”. prof. Zbigniew Kadłubek
„Górny Śląsk Twardocha jest prawdziwy bolesną wręcz brutalnością i nieraz wręcz wulgarnością połączoną ze specyficznym etycznym kodeksem, z którego wychowani tutaj ludzie nigdy nie rezygnują, nawet jeżeli znajdują się na granicy upodlenia. Gratuluję autorowi odwagi”. prof. Ryszard Kaczmarek


text:
Seattle
Spůłrzyndne: 47°61' N 121°33' W
Seattle – nojwjynkše mjasto we sztaće Waszyngtůn a we půunocno-zachodńich Stanach Zjydnočůnych, ležůnce půmjyndzy Zatokům Půget a jeźorym Wašyngtůna s ujśćym na Pacyfik, 174 km na pouedńe uod grańicy USA – Kanada we hrabstwje King, kerej je nojwažńijšům tajlům admińistracyjnům. Je tyž wažnym portym towarowym we handlu s Azyjům. Zespůu mjejski Seattle-Everett mo 3,3 mln mješkańcůw.
Znone kej downijšo śedźiba firmy Boeing (terozki je ůuna we Chicago, a tyž skuli powstańo sam we lotach 80. XX wjeku gatůnku muzyčnygo uo mjańe grunge, kery je ńykedy mjanowany Seattle sound ("klang ze Seattle").
Mjasto zouožůno 23 maja 1853, prawa mjejske mo uod 1869.


text:
Ruch Chorzów sfalo drugi szpil, tym razym u sia ze Radomiakiym Radom 0-2. Po szpilu momy zapis konferyncji prasowyj:
Dariusz Banasik (Radomiak): „Przyjechali my tkej, coby szpilać ło zdobycz punktowo. Zakłodali my se, że chcymy powalczyć, niy szpilać asykuracyjnie. Idzie pedzieć, że łod piyrwszyj minuty nom sie przycufalyło, bo zaro we piyrwszyj akcji szczylili my tor, co nom ustawioło szpil. Potyn sie colimy i kontrolowali my szpil i mieli my sytuacje na lepszy wynik jesce we piyrwszyj halbce.
We drugij połowie podobny scynariusz, piyrwszo akcja, zaś tor do nos i wydowało sie, że bydzie juz po szpilu, ale gospodorze walcyli, starali sie, ale mieli ino akcje ze eków. Tukej trza pochwolić moich fusbalorzy za mondrość taktyczno i ze premedytacjom wykorzistane sytuacje. Momy szyść punktów, fajnie sie to zacyno, ale studzimy gowy bo liga jesce dugo. Współczuja trynerowi gospodorzy i życa tukej kybicom, coby Ruch sie podniós i zacon wygrywać”.
Dariusz Fornalak (Ruch): „Zacna ze inkszyj sztrony. Tyn Klub powstowo na nowo, na nowych zasadach ekonomicznych, na ta chwila niy dołażymy szportowo i to je fakt. Pozbyli my sie osiymnostu fusbalorzy, we wiynkszyj czynści – kiere niy chcieli tukej być, szpilać we Ruchu. Prziszło dziesiynciu juniorów i chciołbych to wzionć pod uwaga – juniorów, kiere dzisioj po szpilu ryagowali, jak ryagowali. To som ludzie, kiere bydom prziszłościom tego Klubu, czy nom sie to podobo, czy niy. Beztosz prosza – tryner, rzec nabyto, jo je przizwyczajony do wielu rzecy, wiela żech we fusbalu przeżoł, ale łoni niy zasługujom na to, coby ich lżyć. To je niy fair. Co do szpilu, niy idzie wygrać szpilu, jak sie łoddowo jedyn cylny szczał, we 90, cy 89 minucie. Porównujonc tyn szpil do Siarki, kaj boło wiele łokazji, kiere powinni my wykorzistać, tukej tego niy boło. To pokozuje, że na dzisioj momy za mało umiejyntności, coby takie sytuacje łodwrocać.
To niy je piyrwszy sztadion, kaj kybice domagajom sie smiany trynera. Tak, kybice mie niy zatrudniali i niy łone bydom mie zwalniać. Trynerzy łodchodzom, ale fusbalorze łostajom.
Kadra jesce niy je zawarto, proporcje – młodziyż, a doświadczyni fusbalorze som zachwiane na młodziyż, ale niy chcymy brać ludzi, że jak niy łon, to żodyn, ale na ta chwila niy ma ludzi, kiere same przidom szpilać”.
własne


text:
Jesz zreszoné òb lato 2006 rokù Starnë Wspiarcô dlô kaszëbsczegò Linuksa, jaczé bëłë na zôczątkù baro staticzné ë le z pòdstarnama dolmôczów KDE na kaszëbsczi (
kde.linuxcsb.org), òżëłë w kùńcu na jeseń ë mómë jé rozcygniãté ò òglowé témë sparłaczoné z Ôpen Ùdbama. Parłączi sã to z tim, że wnet wszëtczé wiadła co sã tikajã tich témów mòże terô nalezc pòd tą adresą, a nie na starnach kaszubia.com czë ù Michôła (przódë na together.pl). Mómë nôdzejã, że na nen ôrt ùdô sã nama kąsk przëblëżëc wielnotã ë wôrtnotã ôpen-zdrojowëch pòdjimiznów, a dôwając na jednym placu pòmòce dlô Linuksa, w tim kaszëbsczegò, zlëtczi sã jegò ùżëwanié. Piszã ò tim dopiérze terô, bò ë zamkłoscë starnów są ju na tëli “wiôldżé” że mògã ju waji tam bez wstidu òdsélac 😉 .
Témë są pò prôwdze na starnach wszelejaczé, òd grów, przez przezérniczi, wiadła ò internetowich szëkôrzach, pò wëdiwédzã ò kaszëbsczich ùstôwach w Linuksë. Starnë redagùjema z Michôłã blós pò kaszëbskù co je jak narô téż ewelementã.
Rôczimë do czëtnictwa ë sélaniô wajich dopòwiesców ë bôczënków.


text:
“Kożdy mo prawo przeglōndać internet – a godka niy śmiy być ku tymu zawadōm. Beztōż z pōmocōm wolōntariuszōw ze cołkigo świata udostympniōmy przeglōndarka Firefox we wiyncyj jak 90 godkach.” Taki ôpis misyje idzie poczytać na strōnie pobiyranio aplikacyje Firefox. Aplikacyje, co prawie zaczła być dostympno po ślōnsku.
Za ślōnskim przekładym stoji projekt Silling.org we rozszyrzōnym składzie. Do Grzegorza Kulika, co redagowoł i koôrdynowoł robota, dołōnczōł – za tumacza – Rafał Szyma. Terozki, po wiyncyj jak roku roboty, kożdy może se pobrać, zainstalować i używać ślōnskij wersyje przeglōndarki, keryj we Polsce używo co sztworty internauta.
Projekt ôtwarty
Wersyjo 87. to piyrszo ze ślōnskōm lokalizacyjōm, ale robota nad Firefoxym żodyn roz sie niy kōńczy. Durch pokazujōm sie nowe aktualizacyje i wpisy do przełożynio.” To je projekt niy ino srogi, ale tyż żywy – i teroz nasze zadanie to rozwijać go i ulepszać. Durch tyż je do przełożynio pora tysiyncy fraz, co majōm myńszy priorytet, jako sztwierć cołkij aplikacyje. Ajnfachowy użytkownik żodyn roz ich ani niy trefi, ale jo wiym, że ône tam sōm, i mie to szteruje” – pado Szyma.
Na co to kōmu?
Czymu taki program je potrzebny po ślōnsku, abo we inkszyj myńszościowyj godce? Przeca idzie go mieć po angelsku, po polsku, po niymecku. “Mōg bych piyknie pedzieć, że kożdy mo prawo mieć kōmputer we swojij godce – pado Kulik. – Że dobrze bydzie, jak ślōnsko godka bydzie we nowych technologijach, bo ludzie bydōm mieć kōntakt z jynzykym i jeszcze pora inkszych szumnych zdań. Po prowdzie ale chcioł żech mieć w kōńcu cołki kōmputer po naszymu. Nojprzōd było gotowe Ubuntu (ôperacyjny systym), potym LibreOffice (paket biōrowy), tōż do tyj świyntyj trōjce biōrowyj roboty potrzebno była przeglōndarka po naszymu.”. “Niy musisz przełōnczać szaltra godki we gowie, jak załōnczosz kōmputer: durch możesz myśleć, pisać, robić w swojij godce. Niy ma to super? – przidowo Szyma.
I jeszcze jedna prziczyna – kożdo zaainstalowano ślōnsko wersyjo Firefoxa, ale tyż Libre Office abo Facebooka, to je sygnał do producyntōw ôprogramowanio: Sam je mało, ale żywo godka, a jeji użytkowniki potrzebujōm durch nowych ślōnskich lokalizacyji. Program do programu i może sie przidarzić, iże ślōnsko godka to bydzie standardowo ôpcyjo do ôbranio przi wszyskim, co mocie zainstalowane na roztōmajtych maszinach.”
“Wyglōndo tak samo, tōż pochytocie go ôd razu, a do tego bydziecie mieć dziynny kōntakt ze ślōnskōm godkōm. Lepij być niy może.” – rykōmynduje aplikacyjo Grzegorz Kulik.
Jak pobrać?
Przeglōndarka Firefox 87 dostympno je na strōnie Mozille. Coby pobrać jōm po naszymu, trza we ôknie language/język ôbrać “Silesian – Ślōnski”.


text:
Kaspijske Morze
Kaspijske Morze (per. دریای خزر, rus. Kacпийckoe Mope, azer. Xəzər dənizi, kaz. Kacпий Teңiзi, turkm. Hazar deňzi) to je nojsrogsze jeźdźoro na śwjeće, kere mo ůng. 370 tyś. kwadratkilomyjtrůw wjyrchu. Uůnygo zorta to je reklitowe jeźdźoro słůne. Mo uůne fest sroge zasolyńe, uod 10‰ do aże 300‰ we ńykerych zawartych zatokach. Je rozlygowane we depresyji (28 m p.p.m.). Do Kaspijskigo Morza uchodzům m. in. Wołga, Kura a Ural. Pode dnym Kaspijkigo Morza sům sroge złoża naftowyj ropy, bez cůż uo potajlowańe uůnego wadzům śe kreje nad ńym rozlygowane: Rusyjo, Kazachstan, Azerbejdżůn, Turkmyńistan a Iran.


text:
Auflauf
Rozhłosownik so mje njedawno wopraša, kak prajimy serbsce za wosebitu jědź, kotruž němsce z „Auflauf“ pomjenujemy. Wězo sej hnydom hłójčku łamach a postupowach po zasadźe: pohladaj do słownika. W dwuzwjazkowym słowniku stej zapisanej słowje nakid a naběžeńca. Zajimawe je, zo jewitej so wobě słowje tež hižo w Kralowym a Rězakowym słowniku. Prawopisny słownik ma samsnej ekwiwalentaj a poda tež za němsku zestajenku „Nudelauflauf“ – nudlowy nakid. Motiw je jasny, dokelž so k jědźi – to rěka k nudlam, běrnam abo tež kwětakej – wosebita juška kida. Pytach pak hišće za lěpšim wurazom. W němskim Dudenje wujasni so „Auflauf“ z tym, zo jedna so wo popječenu jědź – tu potajkim motiw juški hižo rólu njehraje. Tohodla namjetuju serbski wotpowědnik popječenka, dokelž so jedna wo jědź, kotraž je w kachlach popječena, husto samo hišće z twarožkom posypana. Potajkim: Dajće sej słodźeć, wšojedne, hač sće přihotowali kwětakowu, brokolijowu, nudlowu abo tež běrnjacu popječenku!
J. Šołćina
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: substantiw, wotwodźenka
hesła: Auflauf, nakid, naběžeńca, popječenka


text:
Świyncynie jŏdła we strojach rozbarskich
Tradycyjŏ świyncyniŏ jŏdła we kościele Świyntego Jacka w Bytōmiu na Rozbarku trwŏ już ôd siedmiu lŏt. Piyrszy rŏz trefiyło sie to we 2012 roku, a idyjõ na doł Piotr Mankiewicz, rozbarczōn, posiedziciel Muzeum Chleba w Radziōnkowie. To dziynki jigo aktywności i zaangażowaniu podarziło sie wrōcić dŏwnõ tradycyjõ noszyniŏ stroju rozbarskigo, co sie na niego tyż gŏdŏ bytōmski, jednego z nojpopularniyjszych strojōw chopskich Gōrnego Ślōnska.
Kożdy rok przibywŏ ôsōb, co przichodzōm we Wielkõ Sobotã, coby wziōńć udzioł w tradycyjnym świyncyniu jŏdła. Na trefie sōm majoryntni, modzi jak tyż dzieci, dlŏ kerych je to niy ino przileżytość do ôbejzdrzyniŏ, jak wyglōndajōm tradycyjne szaty rozbarske, ale tyż szansa, coby poznać jejich historyjõ.
Wert tyż pedzieć, iże ksiynżŏ kludzōm mszõ po ślōnsku.
Na tref zaprŏszani sōm wszyjscy, niy ino bytōmiany, na drugõ po połedniu (14:00), we Wielkõ Sobotã, 31 marca, do kościoła Świyntego Jacka w Bytōmiu na Rozbarku, ul. Matejki 1.


text:
Tychy: 30 kg niylegalnyj tabaki
Tyscy szandarzi chyciyli 28-latka, co posiadoł tabakã bez polskich cech akcyzy. Śledczy przechyciyli hned 30 kg niylegalnego tŏwaru ô wert na czŏrnym rynku hned 24 tys. złotych. Za to przestympstwo skarbowy kodeks kŏrny przewiduje kŏrã nawet 3 lŏt heresztu.
Policyjōny wydziału do walki z przestympczościōm ekōnōmicznōm tyskij kōmyndy zastawiyli 28-latka, kery posiadoł przi sobie niylegalnõ tabakã. We autach ôd zastawiōnego mōndurowi znŏdli bojtle z tabakōm bez polskich znakōw akcyzy. Policyjōny zabezpieczyli hned 30 kg tabaki. Straty Skarbu Państwa skuli niyzapłacōnyj dŏwki akcyzowyj rachuje sie na kwotã hned 24 tys. złotych. Za to przestympstwo skarbowy kodeks kŏrny przewiduje kŏrã nawet 3 lŏt heresztu.
Zdrzōdło: KMP Tychy


text:
Jedna z temow na zašłym posedźenju gmejnskeje rady Ralbicy-Róžant wěnowaše so znowa wjelkej. Radźićeljo schwalichu list sakskemu knježerstwu, kotrehož pak so jeho podpěraćeljo změny dla nětko zaso zdaluja.
Róžant (SN/MWj). Gmejna Ralbicy-Róžant sakske knježerstwo namołwja, swój teren we wjelčim managementowym planje jako njekmany za wobsydlenje z wjelkami wupokazać. Přičina su škit wobydlerjow, bjezstarostne wužiwanje přirody a přirodźe bliske plahowanje skotu. Wotpowědny list su delanscy gmejnscy radźićeljo na swojim zašłym posedźenju w Róžeńće z jednym wzdatym hłosom schwalili.


text:
Serbski institut Budyšin, Katedra za europsku etnologiju/ludowědu při Würzburgskeje uniwersiće a Institut za socialnu antropologiju a empiriske kulturne wědomosće uniwersity w Zürichu přeprošuja wot 27. do 29. junija 2018 na wědomostnu konferencu pod temu „Zetkanje z wjelkom: dynamika a přichod“ do Budyšina.
Wot 1990tych lět so nawrót wjelkow do srjedźneje a centralneje Europy přiběrajcy wobkedźbuje. Łužica jako žro němskeje wjelčeje populacije skića móžnosć, so w specifiskej atmosferje ze wšelakorymi perspektiwami na temu konferency a ze slědźenjemi z najwšelakorišich europskich kontekstow zaběrać. Cil tuteje konferency je wuměna nazhonjenjow na mjezynarodnej a interdisciplinarnej runinje kaž tež zeznawanje wuwića a dynamiki w mjezsobnym zetkanju wjelkow a čłowjekow (kaž tež mnoho druhich žiwochow) w europskich krajach. Přeprošeni su tohodla wědomostnicy z Albanskeje, Pólskeje, Finskeje, Norwegskeje, Wulkobritaniskeje, Němskeje a z Šwicy.
Zajimcy su wutrobnje přeprošeni. Prosymy wo přizjewjenje hač do 17. junija 2018
pola dr. Susanny Hozyneje
.
Konferenca přewjedźe so we wobłuku dweju tučasnje běžaceju kulturnowědomostneju projektow w Němskej a Šwicy:
- „Nawrót wjelkow. Kulturne antropologiske studije k procesej wjelčeho managmenta w Zwjazkowej republice Němska“
, spěchowane wot Němskeho wědomostneho zjednoćenstwa při Würzburgskej uniwersiće., nawod: prof. dr. Michaela Fenske, sobudźěłaćerce: Irina Arnold a Marlis Heyer
- „Wjelki: Wěda a praksa. Etnografija k nawrótej wjelkow do Šwicarskeje“
, spěchowane wot šwicarskeho narodneho fonda při uniwersiće w Zürichu, nawod: prof. dr. Bernhard Tschofen, sobudźěłaćerjej: Elisa Frank a Nikolaus Heinzer
kontakt:Prof. Dr. Michaela Fenske
Lehrstuhl für Europäische Ethnologie/Volkskunde
Am Hubland, 97074 Würzburgdalše informacije a program


text:
Lutkolba
Lutkolba to je narzyńdźe kere służy do lutowańo. Skłodo śe s kolby, kero połńi rola hynkla, a grota, czyli tajli kero mo bezpostrzedńi styk ze spojiwym. Podug rodzaju zaśilańo idźe potajlować lutkolby na lutkolby na sztrům, na gaz (nojczyńśćij propan-butan) a zaśilane zewnyntrznym zdrzůdłym ćepła (na tyj samyj zasadźe co żylozko s duszům). Te uostatńe sům już bezma ńyużywane a poważane za archajiczne. Nojczyńśćij idźe terozki trefić lutkolby transformtorowe, nale coroz czyńśćij we ńykerych robotach (l. b. przi lutowańu blachůw abo rynnůw) trefjo śe gazowe.


text:
Mato Nowka
Mato Nowka, nim. Matthes Nowka (roź. 8. noembra 1812 we jsy Kózle pla Gródka, wum. 25. maja 1864 w Łukowje) – jo był dolnoserbski faraŕ, towarišnostny procowaŕ. Wón jo załožył prědny dolnoserbski tyźenik – Bramborski Serbski Casnik.
Mato Nowka jo se naroźił w burskej swójźbje we jsy Kózle. Wót 1846 do 1852 wón jo źěłał ako faraŕ we jsy Módłej. W 1848 r. wón z podpěrowanim jo wudał prědny zešywk Bramborskego Serbskego Casnika. To jo był prědny casnik w dolnoserbšćinje. Do 1852 Mato Nowka jo był z redaktorom toś tego casnika, pón jogo zagronitosć jo pśewzeł Kito Pank. W 1852 Mato Nowka jo se stał z fararjom we jsy Bukow pla Gródka.
Mato Nowka jo wumrěł w popajźeństwje w Łukowje.
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Pětr Kunze: Nowka, Mato. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, b. 420-421


text:
Swójbne mjena su přeco zaso zajimawe swědčenja rěče našich prjedownikow. W serbšćinje maja wone wosebitu hódnotu, dokelž pochadźeja z časa, z kotrehož hišće žane pisomne pomniki njewobsedźimy. Kak su naši prjedownicy před wjele lětstotkami myslili a so rěčnje zwuraznili, wo tym nam wone mjena znajmjeńša něšto přeradźeja.
Chcemy so zaso wěnować někotrym serbskim prócowarjam zańdźenosće, kotřiž maja lětsa kulojtu abo połkulojtu róčnicu narodnin abo posmjertnin, a so zamyslić do jich mjenow. Swójbne mjena nastachu často z mjenow powołanjow, kotrež běchu prěni nošerjo mjenow wukonjeli. Tak je to na přikład pola Šewčika, takrjec „małeho šewca“. Jakub Šewčik, rodźeny w Baćonju a farar mjez druhim w Chrósćicach, wěsty čas předsyda Domowiny, předewšěm pak awtor basnjow patriotiskeho charaktera, změje 6. septembra 150. róčnicu narodnin.
Korla Awgust Fiedler, znaty hudźbnik a sobuwuhotowar spěwanskich swjedźenjow, zemrě 16. meje 1917. Swójbne mjeno Fiedler pochadźa tohorunja z mjena powołanja; w tym padźe wšak je wone němskeho pochada, měnjeny je wězo „husler“.


text:
Trjebin (CK/SN). Gmejnska rada Trjebin je předsydstwje swojeju załožbow njedawno zaso wudospołniła. Wólby běchu trěbne, dokelž běchu wjacori radźićeljo jednej čłonce njedowěru wuprajili.
Ze swojich rjadow wuzwolichu zapósłancy gremija Thomasa Hussu do załožby „W Trjebinje bydlić“. Za njeho hłosowaše sydom radźićelow. Dalši kandidat Carsten Heinz, tohorunja gmejnski radźićel, móžeše pjeć hłosow za sebje zdobyć. Ze samsnym wuslědkom skónčichu so tež wólby za předsydstwo załožby „Přichod w Trjebinje“. Do toho bě tamniša gmejnska rada z wjetšinu wobzamknjeni z lěta 2019 zběhnyła, z kotrymajž běchu tehdy radźićelku Arianu Kraink w předsydstwje wobeju załožbow wobkrućili.
Jej pak běchu njedowěru wuprajili. Dokelž njemóžachu so radźićeljo wobmjezowanjow korony dla w aprylu zetkać, běchu ju z wosebitym jednanjom z wjetšinu wotwołali. Jako přičinu wotwołanja radźićeljo mjenuja, zo njeje dowěrliwe zhromadne dźěło hižo móžne. Ariane Kraink běše tuž na to na zarjadniskim sudnistwje skoržiła. Te pak skóržbu wotpokaza.


text:
Marja Elikowska-Winklerowa
Marja Elikowska-Winklerowa (němsce Maria Elikowska-Winkler; * 12. meje 1951 w Poznanju) je serbsko-pólska wučerka a žurnalistka. Wona bě dołholětna nawodnica Choćebuskeje Šule za delnjoserbsku rěč a kulturu a załoži w lěće 1993 Delnjoserbski dźěćacy ansambl. W lěće 2019 spožči so jej Myto Ćišinskeho za jeje zasłužby wo wobchowanje a daledawanje delnjoserbskeje rěče.
Rodźena Pólka studowaše filologiju při Poznańskej uniwersiće. Wot 1981 bě wona docentka při Centralnej serbskej rěčnej šuli w Dešanku a wučeše tam pólšćinu. Za čas přewróta wuwučowaše při wšelakorych institucijach w Delnjej Łužicy. Ze załoženjom Šule za delnjoserbsku rěč a kulturu sta so Elikowska-Winklerowa w septembrje 1992 z jeje nawodnicu a wosta hač do lěta 2017 na tutej poziciji. Nimo toho załoži wona 1993 Delnjoserbski dźěćacy ansambl, kotrehož wuměłska nawodnica wona je. Připódla dźěła pola RBB jako awtorka a reporterka za serbski program.
Załožba za serbski lud mytowaše Marju Elikowsku-Winklerowu w lěće 2019 za jeje dołholětne a njesprócniwe skutkowanje za zdźerženje a daledawanje delnjoserbskeje rěče we wšěch generacijach a nastajne podpěrowanje serbskich kulturnych a trajnych projektow w Delnjej Łužicy.[1]
Elikowska-Winklerowa bydli w Choćebuzu, je zmandźelena a ma tři dźěći, mjez nimi komponista Sebastiana Elikowskeho-Winklera, kotremuž bě so 2015 spěchowanske myto Myta Ćišinskeho spožčiło.
ČesćowanjaWobdźěłać
- „Zasłužena pólskeje kultury“, 1997
- Zasłužbny křiž Republiki Pólskeje, 2001
- Medalja braniborskeho krajneho sejma, 2016
- Myto Ćišinskeho, 2019
- Spěchowanske myto Myta Ćišinskeho za Delnjoserbski dźěćacy ansambl, 2001
WozjewjenjaWobdźěłać
- Jako wudawaćelka
- Sorben (Wenden) und Lemken. Ethnische Minderheiten in Brandenburg und Polen. Sorbisches Institut, Bautzen 2012. ISBN 978-3-9813244-3-3.
- Stary Žylowaŕ Erwin Mjerśeńc wulicujo. Šula za delnjoserbsku rěč a kulturu, Chóśebuz 2013.
- Něgajšny Turnojski gólc a jogo starki. Chóśebuz 2014.
- Žywjeńske dopomnjeńki serbskich žeńskich. Chóśebuz 2015.
- Ze žywjenja serbskich muskich. Chóśebuz 2017.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Myto Ćišinskeho na webstronje Załožby za serbski lud
WotkazWobdźěłać
-
- Marja Elikowska-Winklerowa – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)


text:
Szwanc
Šwanc to je kůńcowo tajla ćoua zwjyřůnt, gyneralńy mjanuje śe tak ruchůmo a wyraźńy uoddźelůno ode tůuowja "wypustka". Je to kůńcowy uodćinek kryngosuůpa, za gnatym guźičnym a křižym. Po prowdźe, šwanc richtig wystympuje yno u kryngowcůw, nale i u ńykerych beskryngowcůw, jako skorpjůny, wažki a t.p. wystympujům podane na šwanc zakůńčyńo uodwuoka.
Šwance majům roztomajte zastosowańo we śwjeće zwjyřůnt. U rybůw a inkšych kryngowcůw morskich suůžům uůne za "napynd". U ptokůw gryfność šwanca mo znočyńe we zolytach. Cyckoče kere žyjům na strůmach, jako l.b. afy, užywajům šwancůw do chytańo śe gauynźůw. U psůw a kotůw šwanc suůžy ku uokazywańu ymocji. Bez byduo a cyckoče roślinožerne je užywany ku uodgańańu uowadůw. Ńykere jaščurki poradzům traćić šwanc coby śe urwać zwjeřyńću kere průbuje je zežryć, a ńyskoři šwanc jeim uodrasto.
U čowjeka šwanc wystympuje yno we wčesnym uokreśe puodowym, a ńyskoři śe traći.


text:
Cyckocze
Cyckocze (Mammalia) – zwiyrzynta przinŏleżōnce do kryngowcōw, cechujōnce sie zaôbycz wystympowaniym mlykowych gruczołōw u samur, ôbecnościōm ôwosiyniŏ (wosy abo pelc) jak tyż stałocieplnościõ (abo mogymy pedzieć „ciepłokrwistość”).
Charakterystyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
U cyckoczy wystympuje serce ô doimyntnie ôddzielōnych ôd siebie 2 kōmorach a 2 przedsiōnkach jak tyż ôsobne krōnżynie pucne a przepona ôddzielajōncŏ piersiowõ ôd bachrowyj duczã. Ukłŏd kustowy we znŏleżności ôd pobiyranego kustu cechuje sie roztōmajtymi przisztymowaniami (bp. słożōny barzōch przeżuwaczy bydź barzōch af liściożernych m.in. z zorty Colobus). Zymby cyckoczy ôsadzōne sōm we zymbodołach. Dobrze rozwiniynty mōzg zawiaduje zaôbycz dobrze rozwiniyntymi zmysłami czucha, zdroku a suchu.
Poza stekowcami wszyjske cyckocze sōm żyworodne. U torbaczy niy wystympuje prawe łożysko.
Cyckocze zamiyszkujōm tak strzodowiska wodne, jak i lōndowe (wiynkszość), ôpanowały tyż luftowõ przestrzyń (gacopiyrze). Terŏźnie żyje na świecie kole 4500–5000 zort cyckoczy (we znŏleżności ôd systymu klasyfikacyje).
Uzdanie nojsrogszym regyrōnkym postrzōd cyckoczy sōm gryzōnie, ôbyjmujōnce kol. 1800 zort. Potym gacopiyrze, z kol. 1100 zortami. Nojmyńszymi grupami cyckoczy sōm słoniowate (dwa zorty) a mrowniki z jednym przedstŏwicielym. Nojsrogszym żywym cyckoczem i wrŏz nojsrogszym cyckoczem w historyji je błynkitny płetwal. Ôsiōngŏ ôn kol. 30 m dugości a 180 tōn wŏgi. Nojmyńszymi cyckoczami sōm gacopiyrze i ryjōwki. Gacopiyrz kitti z połedniowo-weschodnij Azyje wŏży rōncz 1,5 g, a rozpiyntość jego krzideł wynosi 15 cm. Ryjōwka zymbiełek bioławy wŏży 2 g, a jeji dugość cuzamyn z ôgōnym to rōncz 4 cm.
Ewolucyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrsze cyckocze ukŏzały sie na Ziymi pod kōniec triasu, to znaczy kole 200 milijōnōw lŏt tymu. Wywodziyły sie z gadōw cyckoczokształtnych typu terapsydōw (Therapsida), żyjōncych we permije i triasie.
Systymatyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Cyckocze tajlujōm sie na 3 podgrōmady:
- jajorodne cyckocze
- Allotheria (pōmarłe)
- żyworodne cyckocze


text:
Institut za sorabistiku
Institut za sorabistiku na Filologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity je w lěće 1951 załožena wysokošulska kubłanska a slědźenska institucija, kiž so wědomostnje zaběra z hornjo- a delnjoserbskej rěču a jeju wariantami, z literaturu a kulturu Serbow kaž tež z kulturno-historiskimi, etnologiskimi a mjeńšinopolitiskimi prašenjemi. Jako jeničke uniwersitne kubłanišćo w Němskej poskića institut kompletne studijne směry na polu sorabistiki a wučerstwa serbšćiny (ze zakónčenjom Bachelor of Arts, Bachelor of Education; Master of Arts, Master of Education); zdobom zmóžnja pod fachowym nawodom disertaciju ze sorabistiskej temu.
Direktor instituta a zdobom jenički profesor za sorabistiku w Němskej je wot lěta 2003 Edward Wornar.
Spočatki sorabistiki w LipskuWobdźěłać
Serbowědne slědźenja a rěčnopraktiske zwučowanja na Lipšćanskej uniwersiće sahaja do zažneho 18. lětstotka. W lěće 1716 dowoli jeje wjednistwo serbskim studentam ewangelskeje teologije załoženje Serbskeho prědarskeho towarstwa ze zaměrom wukmanjenja w maćeršćinje. Prěnje přednoški wo sorabistikim rěčespyće a literaturje poskićeše w lětach 1843–1847 serbski slawist Jan Pětr Jordan. Tež prěni mějićel wučbneho stoła za slawistiku w Němskej (załoženy 1871/72 w Lipsku), August Leskien, zapřija serbšćinu do swojich slědźenjow a regularnych čitanjow. Znaći serbscy studenća na Lipšćan Alma Mater běchu w zašłosći mjez druhimi Kito Fryco Stempel, Handrij Zejler a Arnošt Muka.
Sorabistika w Lipsku po 1945 a w NDRWobdźěłać
We wobłuku statneho spěchowanja sorabistiki w NDR mějachu Serbja w druhej połojcy 20. lětstotka móžnosć, w Lipsku załožić swoje prěnje wysokošulske wuwučowanske a slědźenske srjedźišćo. 1949 wutwori so pod nawodom Michała Nawki při Słowjanskim instituće najprjedy rěčny lektorat za serbšćinu. W septembrje lěta 1951 załoži so potom Serbski institut z dwěmaj sekcijomaj (rěč a literatura; stawizny). Ludowědnik Pawoł Nedo bě hač do 1964 z jeho prěnim direktorom; po tym nawjedowaše jón na wšě 30 lět rěčespytnik a slawist Hinc Schuster-Šewc (1927–2021). W instituće kubłachu so wot započatka Hornjo- a Delnjoserbja kaž tež Němcy a wukrajnicy na diplomowych sorabistow a wučerjow. Wot 1967 do 1982 organizowachu so w prózdninach tež mjezynarodne wysokošulske kursy za serbsku rěč a kulturu we Łužicy. Z reformu lěta 1968 we wysokošulskim systemje NDR přemjenowa so Serbski institut na Institut za sorabistiku a wobsteješe dale - a to nimale jako jenički samostatny institut - njehladajo na dalokosahace změny a přerjadowanja na uniwersitach.
Sorabistika w Lipsku po přewróćeWobdźěłać
Po lěće 1990 buchu uniwersitne struktury znowa z hłubokosahacymi konsekwencami zreformowane. To potrjechi tohorunja system studowanja a zdźěłowanja. Dźensa wobsteji Institut za sorabistiku poruno dalšim znowazałoženym institutam we wobłuku Filologiskeje fakulty, wukubłuje magistrow sorabistiki kaž tež wučerjow serbšćiny za wšitke šulske typy (wot lěta 2006 pak bachelorow a masterow po jednotnym studijnym systemje w Europskej uniji) a poskića wšelake fakultatiwne rěčne kursy. Wučbne zarjadowanja wotměwaja so w serbskej rěči.
Wědomostne slědźenje a přinoškiWobdźěłać
Jako wuslědk wědomostneho slědźenja wuńdźechu z Instituta za sorabistiku:
- na polu serbskeje ludowědy a ludoweho basnistwa monografije a nastawki;
- na polu rěčespyta tekstokritiske wudaća serbskich rěčnych pomnikow, dźěła wo nastaću a wuwiću spisowneju rěčow, k etymologiskim prašenjam kaž tež gramatice dźensnišeje hornjo- a delnjoserbšćiny (mjez nimaj prěnja serbskorěčna gramatika hornjoserbskeje spisowneje rěče), delnjoserbsko-němski šulski słownik a scyła prěnja wysokošulska wučbnica delnjoserbšćiny;
- na polu literaturowědy přihotowachu so wudaće sydom zwjazkow Zhromadźenych spisow Handrija Zejlerja, zběrka dramatiki a čitance za hornjoserbski gymnazij;
- z historiskich slědźenjow maja so tu předewšěm mjenować studije k staršim stawiznam słowjanskich kmjenow a Serbow, wosebje k hospodarskej a socialnej strukturje Łužicy w srjedźowěku.
Dźensa zaběra wažne městno w slědźenskim dźěle nimo rěčewědy, literaturowědy a rěčneje praksy wobeju spisowneju rěčow tež didaktika a wuwučowanje serbšćiny jako mjeńšinoweje rěče a we wobłuku bilingualneje wučby w šuli.
StudowacyWobdźěłać
Sorabistiku studuja přewažnje Serbja, ale tež druzy Słowjenjo, Němcy a dalši zajimcy.


text:
Pokora – kajś po blisku
Dzieci z Bullerbyn. Ala mo kota, kot mo Warszawa, nasza stolica. Old Shatterhand w (cyganiōnyj) Ameryce. Robin z lasa Sherwood. Tōmek w Rusyji, Australiji, Gran Chaco. Chopcy spod Lenino, chopcy spod Berlina. Sola z nieba pōłnocnego. Conan z Cymeryje, Bilbo ze Shire. Milo, co pływoł naôbkoło świata. I Nemo, co zrobiōł dwajścia tysiyncy mil podwodnyj żeglugi. Roztrzaskany Robinson. Stasiu ôd chininy. Sposōb na Alcybiadesa. Ania z Zielōnego wzgōrza i ta dziouszka, co zmazała “niy” z “niydostateczny” na cynzurce i pojechała fōrt. Kaszubskie lasy ôd Dudusia, autostop ôd Poldka. Pan Samochodzik i cosik we Polsce. Tytus, Romek i Bies z czady.
Chowołech sie na światach, co zawdy były daleko. Było klar: literatura – to je kaj indzij.
Dzisio ôtwiyrōm “Pokora” Twardocha. Piyrsze strōny – jakiś Werdōn i zasuto staro Kłodnica, Gliwice. I przestowōm czytać, bo kajś we gowie zbiyro mi sie – co? Na płaczki?
Bez ôstatnie 20 lot zdarziły sie mi-czytoczowi dwie rzeczy. Piyrszo: Bienek, Janosch, Lysko, Twardoch, Majewski i inksi – jedyn za drugim, co puściyli literatura do mie na plac. Drugo: te zmiarkowanie, że ôna zawdy tam była, ino nos niy puszczali, coby sie ś niōm bawić. Ś niōm: ze Bienkami, Janoschami, Scholtisami, Hauptmannami, Eichedorffami, Boehmami, Aniołami Ślōnzokami… Żodyn ô nich ani niy wiedzioł.
Mōmy rok 2020. Mōm ze dwajścia lot czytanio tyż ô tym, co po blisku. Ale durch…
Moje bajtle, jak dobrze pōdzie, niy bydōm tego znać. Ône miyndzy Hogwartym i Narnijōm roz za kiedy trefiōm tyż świynto Hyjdla ôd Cichonia i zaginiōne perły ksiynżnyj Daisy ôd Kassnerki. Abo masne wōszciory ôd Brzechwy-Szołtyska i Pucha z Małym Princym, co chocioż smykajōm sie kaj indzij, to przinojmnij godajōm “tak jak tata”.
…”Alejka dalej nazywa się Wilde Klodnitz, Dzika Kłodnica.”. Niy jadymy daleko, robiōłech ze dwiesta metrōw dalij, kajś ze sto lot niyskorzij. Moja drōga ku tymu światowi zaczyno sie po tyj strōnie Eliadowyj granice.
Moga czytać dalij.


text:
WINDA DO NIEBA
Żyła we wsi fest pobożno parafijanka, Terezyjo miała na miano. Wiyncy czasu przesiadowała w kościele niż w dōma.
POWÓDŹ U TEOFILA
Żyła se tako dziołcha Matylda, kiero tak przebiyrała w synkach, że na starość zostałaby sama,
NA PYNDZYJI
Francla, doczkej, coś ci rzekna,
ale nie godej żodnymu.
Dzisio żech sie prawie wściekła,
PIETRULA NA CHROBOKA
We Wilijo Czyż przedeptowoł z nogi na noga, bo jeszcze nie zaloł chroboka. Na ôknie mioł za zaciōngaczkōm flaszka z gorzołkōm
MAMULKA NIE UMRZYLI
Starka ôd mamy miała istnego bzika na umiyraniu. Już za życio, kozała se kupić trōwła, kiero postawiła w kumorze.
PIES NA KRÓLIKI
Ôdwiecznōm łutropōm na Ślōnsku były ôstudy miyndzy sōmsiadami. Jak ni klachy, zowiść, to jaki inksze przipadki.
O pisowni śląskiej na internetowej stronie TMZJ
PARĘ SŁÓW O POGODZIE
Pogoda, jaką zafundowała nam wiosna tego roku, była zaskoczeniem dla wielu ludzi przyzwyczajonych do słonecznych, wiosennych kąpieli. Obfite opady śniegu były rekordowe dla podobnych okresów minionych lat i zmusiły niejednego do pytania, czy było to zjawisko normalne.
Dwa Barany
U ciotki mieli okropnie złego barana. Już niejednymu nażduchoł do rzyci. Był lepszy od psa, kiery przeważnie drzymoł na słońcu kole budy.
O śląskiej godce
Tak mi sie zdowo, że ta nasza ślōnsko godka jest już skozano na wygnani z naszej piyknej kultury, wywodzōncej sie z piastowskich korzyni.
Leciśmieja
Downo tymu, kiedy jeszcze czarownicy Baby Jagi nie było na świecie, na mietle lotała se tako jedna czarownica Leciśmieja.


text:
Tynisistka ze Ślōnska drugŏ we Australian Open
Petra Kvitová, tynisistka rodzōnŏ we ślōnskim Bilovcu, nie szafła wygranej we finale Australian Open. Choć dlŏ wielu bōła faworytkōm tego szpilu, to we finale przegrała ze Japōnkōm Naomi Osaka 1-2 (6-7, 7-5, 4-6). Szpil bōł fest wyrōwnany. We piyrszym secie trza bōło tie-breaku, kery Japōnka wygrała 7-2. We drugym ôbie tynistki pŏra razy przełōmywały gemy rywalek, a Naomi Osaka wygrywała już 5-3 i miała trzi match-pointy, ale Kvitovŏ to ôdrobiōła i wygrała 7-5. We ôstatnim secie Naomi Osaka udało sie przełōmać jedyn gem i to stykło do wygraniŏ cołkego setu 6-4, a szpilu 2-1.
Petra Kvitová do finału wszystke szpile wygrała do zera. We pōłfinale pokōnała Amerykōnka Danielle Collins 7-6 i 6-0.
A warciyj we 1/4 finału ze Australijkōm Ashleigh Barty (6-1 i 6-4), we 1/8 finału z Amerykankōm Amanda Anisimova, we 1/16 ze Belindōm Bencic ze Szwajcaryje, we 1/32 ze Rumunkōm Irinōm-Cameliōm Begu i we 1/64 ze Magdalénōm Rybárikovōm ze Słowacyje.
****
Dlŏ przipōmniyniŏ: we deblu kobiyt Květa Peschke, inkszŏ tynistka za ślōnskego Bilovca, we parze ze Nicole Melichar (USA) ôdpadły we 1/8 finału, kaj grały z Amerykōnkōma Alison Riske i Jennifer Brady i przegrały 2-0.
Pryndzyj we 1/32 wygrały z parōm Watson / Maria 2-1 a we piōntek rano we 1/16 finału wygrały parōm Nadija Kiczenok (Ukraina) / Yafan Wang (Chiny) 2-0.
Australian Open to je co roku piyrszy turniyj Grand Slam tynisa.
Foto tytułowe: Pavel Lebeda / Česká sportovní [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons


text: W prawdźepodobnje najwuspěšnišim baćonjacym hnězdźe we Wbohowje (Übigau) pola Njeswačidła je so lětsa tragedija stała. Tónkróć bě so tam pjeć młodych baćonow wulahnyło. Hižo w juniju wuchowachu tam młodźatko, kotrež bě z hnězda padnyło. Wěteńčan so na to wo nje staraše, dźeń pozdźišo dowjezechu ptaka do Zhorjelskeho přirodoškitneho zwěrjenca. Tak dóstachu 25. junija jeničce štyri młodźata rynku wokoło nóžki. Něšto dnjow pozdźišo nańdźechu tam mortweho młodeho baćona. Přičinu njeznaja. A wot toho časa běchu jich jenož hišće tři w hnězdźe. 17. julija popołdnju bě wulki zliwk. Něhdźe 40 litrow spadkow su we Wbohowje naměrili. Hnězdo bě tak ćežke, zo so sypny a dalše młodźo pod sobu pohrjeba. Wo zbywacej dwě staraštaj so Holger Lehmann a Ackermannec swójba. Skónčnje dowjezechu tež jej do Zhorjelca, hdźež wšitke tři baćony nětko hladaja. Zaměr dźě je ptaki zaso do přirody pušćić, hdyž su sylne dosć. Hladarjo Zhorjelskeho zwěrjenca zwěsćichu, zo bě sej jedne z třoch młodźatow hrudźnu kósć złamało.


text:
Sakska pokazuje nowokupjene twórby – mjez nimi fotowu seriju Jürgena Maćija
Raz so zemja zběhnje, raz so cyle měrnje rozpřestrěje a pokazuje hrajace barby. Kak je wudobywanje brunicy Łužicu změniło, to je Jürgen Maćij wuraznje zapopadnył. „Kubło Gižkojce (Gut Geisendorf)“ rěka fotowa serija, za kotruž bě so dźensa 67lětny Budyšan w lětach 2006 do 2019 přeco zaso na mjenowane kubło do braniborskeje Łužicy nastajał a je hromadźe z jamu fotografował. Cyle mały je pod pomnikoškitom stejacy dom w pozadku widźeć, mjeztym zo so wuhlowa jama Wjelcej-juh ze swojim wuwoznym mostom dale a bóle bliži. Tehdy kaž dźensa słuži dom jako zarjadowanska městnosć. Mjeztym je so hórnistwo zaso zminyło, na zbywacej zemi započina so zelenić a kćěć, trawa so we wětřiku koleba.


text:
Sami
We pōłnocnyj tajli Skandynawije miyszkajōm ludzie Sami (abo Saami) – lud, co je tam ôd piyńciu tysiyncy lŏt.
Ludzie Sami i jejich kultura
Wszyjskich Sami je kole 160 tysiyncy. Nojwiyncyj ich żyje we regiōnie Sápmi we pōłnocnyj Skandynawiji. Ôd stoleci majōm swoje knify tworzyniŏ roztōmajtych produktōw do używaniŏ bez tydziyń. Mianuje sie to duodji, a mŏ natura kōnsztowõ. Duodji to taszki, noże, szŏlki, szachtelki, niykere tajle ôblyczyniŏ itp. Używŏ sie do tego takich sztofōw, jak drzewo, rogi ôd ryniferōw abo skōra. Tradycyjnie używane farby to czerwōnŏ, zielōnŏ, modrŏ i żōłtŏ.
Tradycyjne ôblyczynie ôd Sami mianuje sie gákti. Piyrwyj było robiōne ze skōry ôd ryniferōw, ale terŏzki używŏ sie wołny, baumwole abo jedbŏwu.
Mŏwa
Gŏdka ôd ludzi Sami, a radszyj gŏdki, przinŏleżōm do grupy uralskij. Je ich jedynŏście, a jeszcze pŏrã lŏt tymu we nauce było padano, iże sōm nojbliższe gŏdce fińskij. Analizy niykerych lingwistōw ale pokŏzały, iże to, że gŏdki Sami sōm podobne do fińskij wziōnło sie ôd tego, że ône sie ôd dugigo czasu miynszały, a niy ôd tego, że wziōnły sie ôd jakij spōlnyj bezpostrzednij protogŏdki.
Rachuje sie, co gŏdkami Sami bez tydziyń gŏdŏ kole trzidziści tysiyncy ludzi we Norwegiji, Szwecyji, Finlandyji i Rusyji.
Muzyka
Nojbarzij znōmŏ zorta muzyki ôd Sami mianuje sie joik. Podle badŏczōw muzyki je to jedna ze nojstarszych muzycznych tradycyji we Europie, a ciekawe je to, że ôd nij źwiynk je podobny do muzyki ôd amerykańskich Indianerōw.
Tradycyjnie joik śpiywŏ sie a capella, chociŏż terŏzki moc artystōw używŏ bymbna abo inkszych instrumyntōw. Skuli tego, że joik mŏ natura szamańskõ i przedchrześcijańskõ, bez pŏrã stoleci śpiywanie jego było zakŏzane.
Historyjŏ
Niyjedyn może sie spytać, pojakymu piszã ô Sami. Skuli tego, że ôni jako myńszość mieli gorzij niż my.
Kole pōłowy XIX stoleciŏ ze strōny norweskigo regyrōnku zaczła sie presyjŏ, coby Sami sie znorwegizowali, a ôd poczōntku XX stoleciŏ używanie gŏdki Sami w kościołach, szkołach i urzyndach było zakŏzane. Po strōnie szwedzkij i fińskij niy było takigo czegoś, ale progres ekōnōmiczny skandynawskij pōłnocy zrobiōł swoje.
Miyndzy 1900 a 1940 rokym Norwegijŏ wydała moc piniyndzy, coby wytympić kulturã Sami. Kożdy, co chcioł kupić ziymia we Finnmarku, musioł pokŏzać, że poradzi gŏdać pō norwesku, a norweskŏ i ruskŏ polityka dokludziyła nawet do tego, że wielu ludzi było wyciepniyntych ze swojij ziymie. Gŏdka i kultura norweskŏ były pokazowane jako moderne, a wszyjsko, co ôd Sami, jako stare, bez kultury, śmiyszne, nawet jako coś ôd niższyj rasy.
We Rusyji stare spusoby życiŏ zniszczyła kolektywizacyjŏ. Bezma wszyjscy Sami byli ôd wtedy wrażyni do jednego kołchozu, a Sowiety durch robiyli na rozwōj tego ważnego strategicznie regiōnu i narŏz naôbkoło sjechała sie moc ludzi ze cołkij Rusyje.
Batalije we drugij wojnie światowyj trefiały sie prawie we samym postrzodku ziym ôd Sami. We 1945 roku ze Sápmi ôstały ino rujiny, a cołkŏ materyjalnŏ historyjŏ znikła.
Po wojnie piyrsze radiowe wiadōmości w gŏdce ôd Sami szło posuchać ôd 1946 roku, ale cołkŏ kultura i ludzie byli durch ignorowani, a ôficjalnŏ polityka norwegizacyje była kōntynuowanŏ.
Wszyjsko sie zaczło zmiyniać na kōniec 70. i na poczōntku 80. lŏt. Bōł to czas, kej zrobiyła sie srogŏ chaja skuli planu postawiyniŏ wodnyj elektrownie na rzyce Alta we Finnmarku. Skuli tego jedna wieś i smyntŏrz ôd Sami by musiały być zalōne i cołkŏ Norwegijŏ narŏz zaczła ôsprawiać ô tych ludziach. Narŏz ôd nich kultura i gŏdka zaczły sie robić ciekawe i chociŏż na kōniec elektrownia była postawiōnŏ, to prziszły inksze efekty. Norwegijŏ skōńczyła z politykōm norwegizacyje, a zaczła prōmować Sami. Mało tego: we 1997 roku krōl Norwegije Harald V przeprosiōł Sami za takõ politykã i pedzioł, co Norwegijŏ je na terytoriach ôd dwōch ludōw – Norwegōw i Sami.
Myntalność ludzi ale jeszcze niy zmiyniyła sie do kōńca. We 2011 roku miasto Tromsø – nojwiynksze miasto we pōłnocnyj Norwegiji i historyczny dōm ôd Sami – chciało przistōmpić do Regiōnu Gŏdki Sami. Skuli tego wszyjske tabule w mieście by były we dwōch gŏdkach, a Sami by mogli w urzyndach gŏdać po swojimu. Prawicowcy zaczli ale skuli tego chaja i gŏdali, że to je norweskŏ ziymia, a Sami to coś cudzego. Zrobiyli z tego swoje hasło na welōnek, wygrali go i cŏfli wszyjsko.
Widać niy ino w Polsce sōm ludzie, co sie urwali z dŏwnych lŏt.
Tekst przōdzij ôpublikowany bōł na blogu autora.


text:
Chciołech moji cerze1 upiyc szokoladowe babeczki (te uwielbiōm: https://chopwkuchni.pl/?p=86 ), ale ôna sie uparła na ciasto marchewkowe… co bōło2 zrobić, musiołech wymyślić marchew we szokoladzie3 😉
5 jajec
100 g cukru (jŏ żech doł 75 g biołego i 25 g kokosowego), ale jak lubicie barzi słodke maszkyty4, to lepi dejcie 150 g (mogecie dać tyż brōnołtny5)
100 g gorzkyj szokolady
1 szklōnka startyj wyciśniyntyj marchwi
100 g płatkōw mandli6
100 g mōnki pszynnyj
100 g mōnki orkiszowyj (dołech takyj razowyj)
1 płaskŏ łeżeczka sody oczyszczonej
1 płaskŏ łeżeczka proszku do pieczyniŏ
pó szklōnki ôleju
trocha pudecukru7 do posucia po wiyrchu
Szokolada łozpuśćcie8 we jakyj małyj misce nad gorkym ze wrzōntkym. Jajca ubijcie ze biołym cukrym. Potyn wmiyszejcie tam pomału reszta składnikōw- jŏ żech to robiōł warzechōm.
Bratruła9 łozgrzyjcie na 180 stopni. Forma (jŏ żech mioł takŏ na abgeryjta10 ze dziurōm postrzodku11) posmarujcie masłym i posujcie12 tartōm bōłkōm. Ciasto do formy, forma na 45 minut do bratruły i fertich13. Na kōniec mogecie jeszcze je yno posuć ździebko14 pudecukrym. Smacznego 🙂
1córce
2było
3czekoladzie
4łakocie
5brązowy
6migdałów
7cukru pudru
8rozpuśćcie
9piekarnik
10babka
11pośrodku
12posypcie
13gotowe
14trochę


text:
Awtor dźensa
Křesćan Korjeńk
„Da sym ja ta poslednja ...“, rěka stawizna Bena Budarja wo žonje, kotraž jako poslednja w swojej wsy wo wšelakich dožiwjenjach w swojim žiwjenju rozmysluje.
Žadyn strach, lubi čitarjo, njejsym so mylił, rozprawjam wězo wo sportowych podawkach a njebudźe to žana recensija k wonemu powědančku.
Poslednja wona wčera bě, ta delanska w rjedźe kermušow, a cyle wěsće su kermušni hosćo při kofeju abo pozdźišo při piwje tež wo tym abo tamnym sportowym podawku zašłych tydźenjow abo měsacow rěčeli.


text:
Jarmak Produktōw Tradycyjnych – 28.07
Gōrnoślōnski Park Etnograficzny zaproszo 28 lipca w godzinach 12.00 – 18.00 na fajer plynerowy „Jarmak Produktōw Tradycyjnych”, połōnczōny z kōnkursym „Naszo Kulinarno Erbowizna – Smaki Regiōnōw”, ôrganizowanym ôd Urzyndu Marszałkowskigo Wojewōdztwa Ślōnskigo, na nojlepszy regiōnalny produkt pożywiołowy, jak tyż nojlepsze jodło regiōnalne.
Latoś do wydarzynio prziłōnczyło sie Polske Stowarziszynie Piwowarōw Dōmowych, kerzi niy ino pokożōm jak przed siebie warzić piwo w dōma, ale i przekludzōm kōnkurs dlo gości na nojlepsze piwo fajru.
W czasie fajru bydzie szło sprōbować dań i produktōw wpisanych na Wykoz Produktōw Tradycyjnych Wojewōdztwa Ślōnskigo m.in. necōwki, krupniokōw, kołoczy abo nolywek.
Ô tym, jak dobrze zajnrychtować ôbiod i jak zachwycić dōmownikōw szumnymi daniami ôpowiy Michał Bałazy – kuchorz, ambasadōr Kulinarny Polski, juror polskich i miyndzynorodowych kōnkursōw kulinarnych – co pokludzi dlo gości pokoz kulinarny społym z degustacyjōm narychtowanych dań.
Ô piwach i piwowarstwie dōmowym ôpowiy Jan Krysiak ze Ślōnskigo Ôddziału Terynowego Polskigo Towarzistwa Piwowarōw Dōmowych. Pokoz warzynio piwa i kōnkurs kōnsumyncki na nojlepsze piwo dōmowe przekludzōm dlo gości czōnkowie stowarziszynio.
Na naszych nojmodszych gości czekajōm warsztaty: kulanio klōzek, robiynio kōmpotu, lepiynio pierogōw jak tyż smażynio podpłōmykōw ze świyżo zmiylōnyj mōnki w żarnach.
W czasie fajru goście Muzeum przewiedzōm sie m.in. czymu dobrze jeś kasza i czymu noleży siōngać po dōmowe produkty, jak zajnrychtować dōmowe piwo i dobre pierogi.
Niy braknie tyż wystympōw artystycznych. Na binie wystōmpiōm: Kapela Fedaków, Kapela Biesiadna z Poraja jak tyż Zespōł Whisky River.
Bilety w cynie: 10 zł i 7 zł.
PROGRAM:
12.00 ôtwarcie fajru Mirosław Riedel , zapowiydź kōnkursu kōnsumynckigo Piwowarōw Dōmowych
12.15 – kōnkurs „Naszo Kulinarno Erbowizna – Smaki Regiōnōw”
12.30 – spōlne warzynie – Michał Bałazy
13.00 – ôbiyla – nasi sojusznicy
13.15 – wystymp Kapele Biesiadnyj z Poraja / degustacyjo – zupa
14.00 – piwo dōmowe + pokoz warzynio piwa
14.30 – spōlne warzynie – Michał Bałazy
14.45 – lepiymy pierogi
15.00 – wyniki kōnkursu VI Miyndzynorodowego Kōnkursu Piwowarōw Dōmowych
15.20 – wystymp Kapeli Fedaków
16.00 – wyniki kōnkursu „Naszo Kulinarno Erbowizna – Smaki Regiōnōw”
16.30 – Michał Bałazy – spōlne warzynie – degustacyjo drugigo danio / pokoz warzynio piwa
17.00 – kōncert zespołu Whisky River
- chałpa Sołtysa – warsztaty kulanio klōzek i robiynio kōmpotu
- kryngi ogniskowe przi Spichlerzu z Wojkowic – warsztaty robiynio pierogōw jak tyż podpłōmykōw ze świyżo zmiylōnyj mōnki w żarnach
- łōnka przi chałpie Sołtysa – warzynie piwa i kōnkurs kōnsumyncki na nojlepsze piwo dōmowe
- przi binie – spōlne warzynie z Michałem Bałazym
- srogi celt – kōnkurs „Naszo Kulinarno Erbowizna – Smaki Regiōnōw”. Wchōd ino dlo uczestnikōw kōnkursu i jury.
Foto: Silar / Wikimedia Commons


text:
Hans Christian Andersen
Hans Christian Andersen (rodz. 2 kwjetńa 1805 we Odense, um. 4 śyrpńa 1875 we Rolighed kole Kopynhagi) – duński pisoř a poeta, nojbaři znůny kej autor berůw a bojań. We 1819 wyjechou do Kopenhagi, kaj mjou zamjar uostać aktorym. Dostou śe do šule baletowyj, ńyskoři průbowou tyž dostańo jakij role we tyjatře, nale uodćepńynto jygo kandydatura. Wůunčas začůn škryflać štuki tyjatralne. Ůune tyž mu nojčyńśćij uodćepywano, skiž felernyj uortůgrafije, gramatyki i inkšych felerůw godkowych. Pjyršo jygo štuka, kero wystawjůno we 1829, to Kjærlighed paa Nicolaj Taarn ("Pšojyńy na Wježy Mikouaja"). We 1822 erbnyu stypendjum uod krůla, bez cůž můg kůntynuować nauka. Pisańy lo bajtli s anfanga traktowou kej ubočne zdřuduo dochodu. Nale som godou, co ńy sům to ino powjarki a bery lo bajtli, a "lo bajtli je pudyuko, a dozdřaue ludźe majům poradźić uobejzdřeć co je we jygo wnyntřu". Ńy připuščou, aže gynau skuli berůw uostańy suawny. Pjyršy jeich zbjůr wydou we 1835, a dwa nostympne we 1836 a 1837. Jygo powjarki a bery bůuy tuplikowane a tumačůne na wjyncy kej 80 godek.
Ńykere bery H. Ch. Andersena[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Den grimme Ælling (Řodno mouo kačka)
- Tommelise (Calinečka)
- Den lille Pige med Svovlstikkerne (Dźouška ze štrajcheclami)
- Den standhaftige Tinsoldat (Dźelny wojok s ouowju)
- Sneedronningen. Et Eventyr i syv Historier (Krůlowo Śnyga)
- Keiserens nye Klæder (Nowe uoblyčyńa Cysořa)


text:
Jak żech szoł1 do sklepu (abo jak by to niyftorzi pedzieli2 : do kaufhauzu), to kupowołech te miyso na trocha inksze danie, ale jak żech napoczōn3 warzić, to mie cojsik naszło. Czowiek kōmbinuje, ale tak po prołwdzie4 nawet niy wiy, co to z tego wszyskego wyjdzie. Jak żech opiykōł miyso, to żech prziszoł na to, że we lodōwce sie chōdzi5 flaszka cydru i łon aże sie prosi, żeby go dolołć do brytfanki. Jak miyso sie dusiōło ze grincojgym,6 to żech sznupoł7 po befyju8 (choć te nasze befyje, to już niy sōm take jak piyrwy), coby znojś cojsik, co by szło dać do szałołtu9 i tak sie sam wziyna ta soczewica. Jabko? Leżało na fynsterbrecie10– co sie miało marnować. I tak sie z tego wziyno cołke niy-byle-jake danie.
Co potrza?
1 kg schabu
1 cebula
szklōnka cydru (niy wytrawnego!)
1 zōmbek czosku abo trocha czosku niedzwiedziego
połra liści bobkowych11
ze 2 łeżki masła klarowanego
1 porcja grincojgu (marchew, pietruszka, zeler i boryj12)
szklōnka zielōnyj soczewicy
1 jabko
połra łeżek mojōnezu
150 ml gynstyj13 śmietōnki (moge być 12%)
połra łeżek mōnki pszynny
sōl i pieprz
Na patelnia żech wciep mało łeżeczka masła klarowanego, tela, żeby niy bōła za sucho, ale tyż żeby niy bōło go za kans14, bo żech sie pomyśloł, że jak go dōm mani15, to przi podpiykaniu schabu (w całojści) niy bydzie to tak pierzińsko pyrskać.16 I to sie nawet udało, na srogim17 łogniu żech go podpiyk ze kołżdyj strōny, a kuchnia niy bōła zmaraszōno.18 Niyskorzij19 żech tyn schab łodstawiōł na chwila, żeby te soki z miysa trocha wlazły nazod rajn.20 Bez tyn czas na reszcie masła klarowanego we brytfance żech zeszklōł pokrōno21 cebula i wlołech dō ni szklōnka cydru i szklōnka wody. Wciepłech do tego miyso, dołech tam pieprzu, liście bobkowe i posułech22 trocha czoskym niydźwiedzim. Sōl dołech dopiyro na sōm kōniec, do zōłzy. Przikrōłech brytfanka i to sie tak ze godzina pykało na małym łogniu- co jakiś czas idzie23 tyż łobrōcić te miyso na drugo strōna.
Po godzinie dociepłech do tego marchew, pietruszka i zeler- boryj żech sie łostawiōł do szałołtu.
W tym czasie uwarzōłech tyż zielōno soczewica- tak ze 20-25 minut, żeby fajnie zmiynkła.
Jak grincojg bōł miynki, to żech go wyciōng na deska, pokrajōł i wciep do miski. Miyso żech odłożōł na chwila na talyrz, żeby ochōdło i lepi sie je krajało.
Do zōłzy dołech ze 2 łeżki mōnki rozfyrlanyj24 ze zimnōm wodōm i śmietōnka ( wymiyszejcie jōm pryndzyj ze 1 kelniōm25 zōłzy, żeby sie niy ściekła26). Dosmakowoł żech jōm solōm i pieprzym i wyciepnōł bobkowe liście.
Miyso pokrajoł żech na plastry i wciep do zołzy, żeby sie podgrzoło i przegryzło.
Idymy nazod do szałołtu: boryj i jabko pokrołech na małe kōnski27 i dołech do miski, we ftoryj bōła już reszta grincojgu. Dociepnōł żech do tego łodcedzōno soczewica, połra łeżek majōnezu, trocha pieprzu, soli i porzōndnie żech wymiyszoł.
Nareszcie prziszoł czas na jedzynie. Na talyrz idzie szałołt, kōnsek schabu łoblōny28 zōłzōm i… smacznego 🙂
1szedł
2powiedzieli
3zacząłem
4naprawdę
5chłodzi
6włoszczyzną
7myszkować po szafkach
8dawniej był w kuchni jeden uniwersalny mebel a’ la kredens, dziś bardziej w znaczeniu mebli kuchennych
9sałatka
10parapet
11laurowe
12por
13gęstej
14dużo
15mniej
16pryskać
17dużym
18pobrudzona
19później
20do środka
21pokrojoną
22posypałem
23można
24roztrzepanej
25chochlą
26zwarzyła
27kawałki
28oblany


text:
Wjace hač 60 Serbowkow a Serbow poda so w słužbje Ochranowskeje bratrowskeje jednoty na misionsku słužbu. Mało z nich wosta tak z Łužicu a serbskim zjawnym žiwjenjom zwjazany kaž tibetski misionar August Hermann Francke. Přez lětdźesatki bě ze swěrnym čłonom Maćicy a wospjet přewostaji Serbskemu muzejej wjetšu ličbu tibetskich pismow a objektow. Mjez tibetologami a w bratrowskej jednoće so mjeno Augusta Herrmanna Francki hač do dźensnišeho česći. Jeho dźěło je mnohim zakład a wuchadźišćo dalšich slědźenjow. Serbski swět pak prominentneho Maćicarja a spěchowarja Serbskeho muzeja bórze zabywaše. Tak njejewi so w serbskich medijach ani noticka wo jeho smjerći. W tutym nastawku chcu žiwjenski puć mało znateho Maćicarja rysować a tibetsku zběrku předstajić, kiž je k wurjadnym drohoćinkam Serbskeho muzeja słušała.
August Hermann Francke narodźi so 5. nowembra 1870 w městačku Gnadenfrei, dźensa Piława Górna w Pólskej. Městačko słušeše k šleziskim sydlišćam bratrowskeje jednoty a tež swójba Francke bě sobustaw tuteje swobodneje cyrkwje. Nan wobsedźeše w Gnadenfreiu wuspěšnu barbjernju tekstilijow. Pućowansko-misionarsku žiłku bě August Hermann wot dźěda Christiana Friedricha zdźědźił, kiž bě jako misionar w Južnej Africe skutkował. Byrnjež mjeno to sugerowało, njebě misionar Francke z Augustom Hermannom Francku (1663–1727), załožićelom Franckowych wustawow w Halle nad Solawu, přiwuzny. Pietizmej a misionskemu hibanju pak bě runje tak kaž wony přichileny. Po wuchodźenju šule wopyta Francke wučerski a misionski wustaw w Niskej, hdźež so na słužbu w bratrowskej jednoće přihotowa.


text:
W polskim Kościele nie ma problemu pedofilii. Są tylko księża pedofile i Bóg raczy wiedzieć ile ofiar… Czytaj dalej
Archive for the z. Andrzej S. Category
FiM – SekspasterstwoPosted in Jan Tyrawa, Józef Michalik, Marian Gołębiewski, Marian Rojek, Tomasz J. (Człuczów), Waldemar G. (Starogard Gdański), x. Alfred Wittke, x. Andrzej Dymer, x. Andrzej Florczak, x. Andrzej Seidler, x. Andrzej Srebrzyński, x. Andrzej Zemła, x. Antoni Wojtowicz, x. Bogusław Psujek, x. Dariusz Doliwa, x. Edward Skwira, x. Eligiusz Dudek, x. J. G. (prałat), x. Jacek Bordzoł, x. Jacek Czekański, x. Jacek Wentczuk, x. Jan D., x. Jarosław (Siemiatycze), x. Jarosław Nawatkowski, x. Jerzy Uberman, x. Krzysztof Czajka, x. Krzysztof Kiwitt, x. Krzysztof Szulist, x. Krzysztof W., x. Marek Bodziany, x. Marek Kruszewski, x. Mariusz C., x. Michał Moskwa, x. Mieczysław Marszałek, x. Mirosław (Lubuskie), x. Mirosław Andrzej Woliński, x. Paweł Kania, x. Piotr Dobrzyński, x. Piotr Gmiterek, x. Piotr S., x. Piotr Tomaszewski, x. Robert Szymczyk, x. Roman Jurczak, x. Roman Kramek, x. Stanisław Gorczyński, x. Tomasz Gościński, x. Waldemar Biniecki, x. Waldemar P. (d. Pelpińska), x. Waldemar S., x. Wincenty Pawłowicz, x. Wojciech Pietrzak, x. Władysław Łuczuk, x. Zbigniew Paszkowski, x. Zbigniew Ryckiewicz, x. Zbigniew Szambor, x. Łukasz Kubas, z. Andrzej S., z. Andrzej S. (D. Łowicka), z. Jerzy Norel, z. Krzysztof P. (b. Seweryn), z. Ryszard Śliwka on 2013.04.20 by x. Victor
FiM – Zabijaj, kradnij, cudzołóż…Posted in Alojzy Orszulik, Damian Zimoń, Józef Michalik, Marian Gołębiewski, Stanisław Dziwisz, Stanisław Gądecki, Stanisław Nowak, Sławoj Leszek Głódź, Tadeusz Gocłowski, Wojciech Ziemba, x. Alfred Wittke, x. Andrzej Florczak, x. Andrzej Seidler, x. Andrzej Srebrzyński, x. Andrzej Zemła, x. Antoni, x. Antoni Wojtowicz, x. Edward Pasionek, x. Eligiusz Dudek, x. Jacek Czekański, x. Jacek Wentczuk, x. Jan D., x. Jan Król, x. Janusz Idzik, x. Jarosław Nawatkowski, x. Jerzy Uberman, x. Krzysztof Czajka, x. Krzysztof Jacniacki, x. Krzysztof Kiwitt, x. Krzysztof Szulist, x. Krzysztof W., x. Marek Bodziany, x. Marek Kruszewski, x. Mariusz C., x. Michał Milewski (?), x. Michał Moskwa, x. Michał Motyka, x. Mieczysław Marszałek, x. Mirosław Andrzej Woliński, x. Mirosław Bużan, x. Paweł Kania, x. Piotr Dobrzyński, x. Piotr Gmiterek, x. Piotr Tomaszewski, x. Robert Szymczyk, x. Roman Behrendt, x. Roman Jurczak, x. Roman Kramek, x. Stanisław Kaszowski, x. Stefan Suwara, x. Tadeusz Rydzyk, x. Tomasz Gościński, x. Tomasz M., x. Tomasz R., x. Waldemar Biniecki, x. Wincenty Pawłowicz, x. Wojciech Czyżewski, x. Wojciech Pietrzak, x. Władysław Łuczuk, x. Władysław Łuczuk, x. Zbigniew Bryk, x. Zbigniew Paszkowski, x. Zbigniew Ryckiewicz, x. Zbigniew Szambor, x. Łukasz Kubas, z. Andrzej S., z. Boromeuszek, z. Czesław Z. (b. Dominik), z. Franciszkanek, z. Janusz S., z. Krzysztof P. (b. Seweryn), z. Marian Z., z. Marianki, z. Michał B., z. Ryszard Śliwka, Zbigniew Kiernikowski on 2013.02.08 by x. Victor
Nie ma w Polsce takiej grupy zawodowej lub społecznej, która mogłaby konkurować z duchowieństwem katolickim w liczbie popełnionych przestępstw obyczajowych. Czytaj dalej