text:
Kebyjście1 niy mieli pomysłu na niydzielny ôbiołd2, a zmiyrzły już wōm sie rolady i kotlety, to polyndwiczki we delikatnyj marchwiowyj zōłzie3 bydōm dlo Wołs4 idealne. Robi sie to richtich5 gibko6 i je tak ajnfachowe7, że nawet kuchołrze bez talyntu dajōm sie rada.
Co potrza?
1 kg polyndwiczek wieprzowych
30 dkg marchwi
sok ze jednyj apfylziny8
połra listkōw limōnki kaffir abo ôtartoł skōrka ze citrōłny
ździebko9 potartyj gałki muszkatałowyj
ździebko chili i pieprzu
poła łeżek kurkumy abo jedyn kōnsek świyżyj- terozki idzie jōm kupić nawet w dyskōntach
trocha mōnki10 do zagynszczynia zōłzy
250 ml śmietōnki (moge być 18%)
Nojlepi zacznijcie sie to rychtować11 dziyń naprzōd12, to sie te miyso fajnie przegryzie. Pokrejcie13 polyndwiczki na mańsze14 kōnski15 (take na 5 cm bydōm16 idealne) i wciepcie do jaki miski abo brytfanki. Nalyjcie tam sok ze apfylziny, dajcie prziprawy i ôstołwcie17 na noc. Na drugi dziyń- abo jak niy mołcie18 tela czasu to za połra godzin, abo nojmani19 za jedna godzina- powyciōngejcie20 te polyndwiczki ze marynaty i na leko natłuszczōnyj patelni przibrōnołćcie21 ze kołżdyj22 strōny. Potyn wciepcie do brytfanki, zalyjcie23 marynatōm, wodōm, dejcie24 marchew i niech sie to na małym ôgniu aby godzina popykoł25. Niyskorzi wyciōngcie miyso, zblyndujcie marchew, dejcie śmiytōnka i keby26 ta zōłza bōła za rzodkoł27, to zagyńście jōm trocha mōnkōm ôzpuszczōnōm w zimnyj wodzie (2-4 łeżki mōnki na niycałoł szklōnka wody). Jak już zōłza bydzie fertich28, mogecie jōm jeszcze dosmakować29, wciepnōńć tam na chwila miyso i biercie sie za jedzynie. Do takego miysa pasujōm i klōski30, i nudle31, a nawet ryż. Smacznego 🙂
1gdybyście
2ô= ło
3ō- samogłoska w wymowie między o i u
4Was
5naprawdę
6szybko
7proste
8pomarańczy
9szczypta
10mąki
11przygotowywać
12wcześniej
13pokrójcie
14mniejsze
15kawałki
16będą
17zastawcie
18macie
19przynajmniej
20wyjmijcie
21przypieczcie
22każdej
23zalejcie
24dajcie
25pogotuje
26gdyby
27rzadka
28gotowa
29doprawić
30kluski
31makaron


c: text/html

text: Clemens Mattick je koparski trenar bambinijow młodźiny D a wot lěta 2020 tež hišće koordinator dorosta pola DJK Módro-běłych Kulow. W awgusće 1994 we Wojerecach narodźeny je ze šěsć lětami do Kulowa přišoł a tam wotrostł. Mattick chodźeše w Kulowje do šule a dźěše pozdźišo na powołanskošulski centrum do Wojerec, hdźež je maturował. Započa na BSZ jako socialny asistent a absolwowaše wukubłanje ke kubłarjej. Nětko dźěła wón jako kubłar w Kulowskej pěstowarni CSB. Clemens ma swoje wukubłanje a dźěło za prawe powołanje: „Za mnje je to powołanje, w kotrymž móžu wjele dale dać a w kotrymž ženje dowuknył njejsy. Kóždy dźeń je napjaty a połny podawkow.“

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wczas rano, jeszcze przed piyrszom mszom, przilecioł na fara Konder Stuchlik a padoł, że wczoraj w nocy widzioł śmierć, jak bez wieś leciała, była bioło a wielgo tak na dwa metry i łon jom widzioł na swoji łoczy, bezto teroz chciał sie wyspowiadać, bo isto hnet umrze! Ksiondz kozoł mu chuchnońć, ale Konder czysty był jak płaczka, isto wypite ni mioł, no chyba, że w nocy, ale tego to sie już stwierdzić niy dało! A po mszy to sie zrobiło larmo, bo ludziska ze cołki wsi nic inkszego niy godali, yno ło tyj Śmiertce, co bez wieś leciała. Starki spodziywały sie zorazy, bo tak tyż bezmała było jaki dwiesta lot nazod! Jednym słowym, Konder niy poradził utrzymać jynzora za zymbami i teroz Śmiertkom sie tropiła cołko wieś! Jednako farorzowi to niy dało pokoj
i zaczon rozmyślać, co by to mogło być? Po śniodaniu poszoł do swoji izby i we progu sie przelonk! We izbie było cima, bo gospodyni łokiyn jeszcze niy połodciongała, a nad farorzowym łożkiym stoła wielgachno, bioło stwora! Farorz podskoczył do szaltra a zapolił światło.To co uznoł za bioło osoba, to była jego alba, co jom gospodyni wybiglowała na łodpustowe niyszpory!
Tak to sami widzicie, że ludzie sie radzi sami straszom, bo niy myślom nad tym co widzom, ale zaroz do gowy im przichodzi, co tam kaj słyszeli. Stond tyż ksiondz prziszoł na to, że isto Konder widzioł cosikej biołego a wielgigo, co se po głownej drodze szpaciyrowało, a zaczon sie dopytować. Na piyrszy łogiyń poszła jego gospodyni.
– Godejcie mi sam zaroz, kajście ze tom koszulom po wsi lotali! – ryknoł z wiyrchowiska.
Starka sie rozpłakała a padała jak było: Jak zaczła ta alba biglować, to sie i materyjo posmorszczała pod zieloskiym i nic niy pomogło, ani kropiyni ani forskani, to co miała zrobić? Chyciła bigel z ze koszulom, powiesiła na kiju, coby sie biołe niy uszlomprało, jak bez wieś pudzie, a pognała do starej Matuszczyczki, co wszyskim chopom (i tym ze miasta!) kragliki biglowała!
I ta baba i pomogła, bo gospodyni za fest ta alba przesuszyła, a to sie niy śmi robić!
Wczas rano, jeszcze przed piyrszom mszom, przilecioł na fara Konder Stuchlik a padoł, że wczoraj w nocy widzioł śmierć, jak bez wieś leciała, była bioło a wielgo tak na dwa metry i łon jom widzioł na swoji łoczy, bezto teroz chciał sie wyspowiadać, bo isto hnet umrze! Ksiondz kozoł mu chuchnońć, ale Konder czysty był jak płaczka, isto wypite ni mioł, no chyba, że w nocy, ale tego to sie już stwierdzić niy dało! A po mszy to sie zrobiło larmo, bo ludziska ze cołki wsi nic inkszego niy godali, yno ło tyj Śmiertce, co bez wieś leciała. Starki spodziywały sie zorazy, bo tak tyż bezmała było jaki dwiesta lot nazod! Jednym słowym, Konder niy poradził utrzymać jynzora za zymbami i teroz Śmiertkom sie tropiła cołko wieś! Jednako farorzowi to niy dało pokoj


text:
Sorby
Sorby (gůrnosorbsko godka: Serbja, dolnosorbsko godka: Serby), znůme tyż jako Łużyczany lebo Půłnocne Serby je stary zachodńosłowjański norůd, kery půmjyszkuje we wschodńij tajli Mjymcůw - mjymjeckij prowincyji Saksůńijo a Brandynburgijo na źymjach, kere sům znajůme jako Łużyca.
Godajům we dwůch fest podanych na śe godkach - gůrnosorbskij (pod ajnflusym czeskij godki) a dolnosorbskij (pod ajnflusym polskij godki) Uobje godki noleżům do grupy słowjańskij indoojropejskich godkůw. Sorbůw do kupy je kole 60 000, we wjynkszyj tajli sům protestantůma, mało tajla ś ńich wyznowo tyż katolicyzm.
Geografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Sorby půmjyszkujům we połedńowo-wschodńim kerůnku uod Berlina, przez teryny becyrkowe do grańice polsko-czeskij aże pod Drezno. Źymja łużycko uostała potajlowano na dwa geograficzne uobszary, kere we swojim historycznym żywobyću dycki bůły uod śe uodtajlowane, a co śe bez to chce pedźeć rozwijały śe we inkszych politycznych a społecznych warůnkach. Sům to Gůrno a Dolno Łużyca, ze kerych ta pjyrszo przinoleżała do Saksůńije (a mjała lepi we żywobyću społecznym a politycznym), a drugo do Prusůw.
Kulturalne cyntrům Gůrnyj Łużyce je Budźiszyn a Dolnyj Łużyce - Choćebuż. We admińistracyjnym znoczyńu, Gůrno Łużyca je tajlům prowincyje Saksůńijo, a Dolno - Brandynburgijo. Sorby bůły na śyła przekludzane we becyrk Łaby, Berlina, a dźedźinowe teryny půmjyszkane uode downa uod Sorbůw půmjyńali uůńi na mjejske uobszary.


text:
Köln (B/SN). Na swjatočnosći k 125lětnemu wobstaću Carity su wjacori rěčnicy wuzběhnyli, zo je so katolski dobroćelski zwjazk wot spočatka swojeho skutkowanja sprawnosći, solidariće a lubosći k blišemu wěnował. Dźensa ma wón 700 000 sobudźěłaćerjow a statysacy čestnohamtnikow w 24 000 pěstowarnjach, hortach, starownjach, ambulantnych hladanišćach a poradźowarnjach.
Nowa zwjazkowa jednaćelka
Bonn (B/SN). Něhdyša wotrjadnica ZdK Julia Seeberg je nawodnica poradźowanskeho towarstwa za samodruhich Donum Vitae (Dar žiwjenja). Wone bu 1999 załožene, jako bě so katolska cyrkej ze statneho systema poradźowanja samodruhich rozžohnowała. Donum Vitae wustaja po přeću dale poradźowanske wopismo, kotrež słuži k njechłostajomnemu wotehnaću.
Hida přećiwo křesćanam


text:
rok pierwsze miejsce drugie miejsce trzecie miejsce
1976 Alfred Siekierka (Opole) Andrzej Huszcza (Zielona Góra) Marian Witelus (Opole)
1977 Mieczysław Kmieciak (Rybnik) Marek Towalski (Gorzów) Krzysztof Kwiatkowski (Toruń)
1978 Mieczysław Kmieciak (Rybnik) Bronisław Klimowicz (Rybnik) Andrzej Huszcza (Zielona Góra)
1979 Józef Kafel (Częstochowa) Marek Kępa (Lublin) Henryk Jasek (Wrocław)
1980 Marek Kępa (Lublin) Herbert Karwat (Opole) Mirosław Berliński (Gdańsk)
1981 Mirosław Berliński (Gdańsk) Piotr Podrzycki (Gniezno) Marek Bzdęga (Leszno)
1983 Ryszard Franczyszyn (Gorzów) Krzysztof Bas (Świętochłowice) Mirosław Daniszewski (Gorzów)
1984 Ryszard Dołomisiewicz (Bydgoszcz) Mirosław Daniszewski (Gorzów) Dariusz Rachwalik (Częstochowa)
1985 Zbigniew Błażejczak (Zielona Góra) Ryszard Dołomisiewicz (Bydgoszcz) Piotr Świst (Gorzów)
1986 Piotr Świst (Gorzów) Jarosław Szymkowiak (Zielona Góra) Sławomir Dudek (Zielona Góra)
1987 Piotr Świst (Gorzów) Jarosław Olszewski (Gdańsk) Sławomir Dudek (Zielona Góra)
1988 Jarosław Olszewski (Gdańsk) Jacek Woźniak (Bydgoszcz) Krzysztof Kuczwalski (Bydgoszcz)
1989 Jacek Rempała (Tarnów) Janusz Ślączka (Rzeszów) Tomasz Gollob (Bydgoszcz)
1990 Robert Kużdżał (Tarnów) Adam Łabędzki (Leszno) Jacek Rempała (Tarnów)
1991 Adam Łabędzki (Leszno) Waldemar Szuba (Wrocław) Tomasz Kornacki (Bydgoszcz)
1992 Maciej Bargiel (Krosno) Piotr Baron (Wrocław) Ireneusz Kwieciński (Krosno)
1993 Piotr Baron (Wrocław) Tomasz Bajerski (Toruń) Rafał Dobrucki (Piła)
1994 Waldemar Walczak (Toruń) Rafał Dobrucki (Piła) Robert Mikołajczak (Leszno)
1995 Rafał Dobrucki (Piła) Tomasz Poprawski (Bydgoszcz) Grzegorz Walasek (Zielona Góra)
1996 Damian Baliński (Leszno) Marcin Ryczek (Bydgoszcz) Mariusz Węgrzyk (Rybnik)
1997 Rafał Okoniewski (Piła) Tomasz Cieślewicz (Gniezno) Mariusz Franków (Piła)
1998 Rafał Okoniewski (Piła) Krzysztof Cegielski (Gorzów) Paweł Duszyński (Gniezno)
1999 Rafał Okoniewski (Gorzów) Tomasz Chrzanowski (Toruń) Krzysztof Słaboń (Bydgoszcz)
2000 Roman Chromik (Rybnik) Krzysztof Słaboń (Bydgoszcz) Łukasz Pawlikowski (Toruń)
2001 Rafał Szombierski (Rybnik) Robert Miśkowiak (Piła) Zbigniew Czerwiński (Częstochowa)
2002 Robert Umiński (Bydgoszcz) Norbert Kościuch (Leszno) Krzysztof Kasprzak (Leszno)
2003 Janusz Kołodziej (Tarnów) Krzysztof Kasprzak (Leszno) Michał Rajkowski (Gorzów)
2004 Adrian Miedziński (Toruń) Paweł Hlib (Gorzów) Krzysztof Buczkowski (Grudziądz)
2005 Patryk Pawlaszczyk (Rybnik) Paweł Hlib (Gorzów) Marcin Jędrzejewski (Bydgoszcz)
2006 Mateusz Szczepaniak (Częstochowa) Mateusz Jurga (Leszno) Marcin Jędrzejewski (Bydgoszcz)
2007 Adam Kajoch (Leszno) Michał Mitko (Rybnik) Patryk Pawlaszczyk (Rybnik)
2008 Artur Mroczka (Grudziądz) Maciej Janowski (Wrocław) Adrian Szewczykowski (Gorzów)


text: „Hrjehor Jan a Eiselt Jan rańše kemše, cyły tydźeń, njedźelu w dźewjećich a nyšpor tež hišće.“ Tele abo podobne słowa smój wobaj a hišće wjacori Róžeńčanscy ministranća před wjac hač 30 lětami w Róžeńčanskej administraturje wot njeboh patra Cyrila Jana Kindermana OCist. abo patra Ubalda Marije Kansy OCist. słyšeli. Cyły tydźeń rano w šesćich stawać, w zymskim času štwórć hodźiny pozdźišo póćmje a při zmjerzkach a sněze a lodźe do Róžeńčanskeje sakristije nóžkować a wot napoł sedmich z patrom a někotrymi kemšerkami a kemšerjemi „rańše“ swjećić. Krótko po sedmich běch zaso doma, wzach sej šulsku tobołu a wospjet běžach do směra na Róžeńčansku swjatnicu, nětko pak na busowe zastanišćo pola Eiseltec, wšako dyrbjach do šule.


text:
Hajnicy
Hajnicy (němsce Hainitz) su sydlišćo w Hornjeje Łužicy, kotrež słušeja do Budestečanskeje gmejny. Hač do lěta 1934 běchu samostatna gmejna.
GeografijaWobdźěłać
Sydlišćo nadeńdźe so bjezposrědnje na sewjeru Budestec na woběmaj stronomaj zwjazkoweje dróhi B 96 a słuša dźensa k tutomu gmejnskemu dźělej. Stare jadro burskeje wjeski leži wuchodnje Sprjewje pod Lubinom na kopcu mjez dolinomaj Hajničanskeje a Kózłowskeje rěčki. Zapadnje starych Hajnic leža industrijowe stejišća a dźěłaćerske sydlišća z 19. a 20. lětstotka.
Ležownostne mjenaWobdźěłać
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Wulke łuki, Wódnik, W rěčkach, W strónjach, Pola hraboweho keŕka, W tymjenjach, Pola Lubina, Pola Kózłow, Pola fabriki, Pola Zahorja, Pola Racec hory, Racec móst, Małe morjo.[2]
StawiznyWobdźěłać
Prěni raz naspomnichu so Hajnicy w lěće 1404 jako Haynicz. Ležownostne knjejstwo wukonješe wot lěta 1471 Budyska měšćanska rada, mjeztym zo słušeše Hajničanske kubło wot 1497 Budyskej Cyrkwi našeje lubeje knjenje. Cyrkwinsce přisłušeja ewangelscy wobydlerjo Budestečanskej wosadźe. Katolscy chodźachu hač do 1880tych lět do Budyšina.
Po twarje Budyskeje šoseje w lěće 1834 rosćeše wjes hač k dróze. 1865 załožištaj Budyski industrialnik Emil Grützner a jeho čěski partner Johann Faltis na městnje stareho młyna wulku předźernju, kotraž bě prěni wulkozawod na Hajničanskich honach. Tež 1877 wotewrjena železniska čara Budyšin–Wjelećin pohonješe industrielne wuwiće. Faltisowy wnuk Alfons Porak da w 1890tych lět wulke dźěłaćerske sydlišćo natwarić, kotrež bu mjez 1902 a 1908 hišće wutwarjena.
W běhu přićaha přewažnje katolskich dźěłaćerjow dla industrializacije a załoženja fabrikow w Hajnicach a wokolinje natwarichu tehdy swójsku katolsku kapałku swj. Józefa, kotraž je z lěta 1882 filialna cyrkej Tachantskeje wosady. W slědowacych lětdźesatkach skutkowachu tule předewšěm serbscy měšnicy. 1901 sćěhowa katolska šula.
Za čas NDR sta so předźernja z ludowym zawodom „VEB Flachsspinnerei Hainitz“ a pozdźišo jako „VEB Vereinigte Leinenindustrie Werk 1 Großpostwitz“ z jednej ze štyrjoch najwjetšich lenowych předźernjow na teritoriju NDR. Po přewróće wot belgiskeje firmy Ontex přewzaty zawod je dźensa jedyn z najwjetšich producentow tamponow w Europje a najwjetši tekstilny zawod Hornjeje Łužicy.
WobydlerstwoWobdźěłać
Za čas industrializacije rozrosće ličba wobydlerstwa spěšnje wot prěnjotnje 83 w lěće 1834 přez 185 w lěće 1871 a 395 w lěće 1890 na 768 w lěće 1910. Krótko do zagmejnowanja do Budestec mějachu Hajnicy 1925 825 wobydlerjow a tuž dźesać króć wjace hač sto lět do toho. 60 % wobydlerstwa bě tehdy katolskeho wěrywuznaća.
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow mějachu Hajnicy srjedź 1880tych lět cyłkownje 342 wobydlerjow, z kotrychž bě 247 Němcow abo němskorěčnych a 95 Serbow (28 %).[3] Wšě susodne wjeski běchu za tutón čas hišće přewažnje serbske. Dla mócneho přićaha w běhu industrializacije so serbšćina hač do prěnjeje połojcy 20. lětstotka do wulkeje měry ze wšědneho dnja zhubi.
PomnikiWobdźěłać
Gmejna Hajnicy staji po Prěnjej swětowej wójnje swojim padnjenym poměrnje wulkomyslny wojerski pomnik při Fabrikskej dróze. Při 1922 poswjećenym pomniku ze zornowca nadeńdźe so tež serbske hrónčko.
WosobinyWobdźěłać
W Hajnicach skutkowachu wot 1880tych lět někotři Serbja jako katolscy měšnicy, mjez nimi Mikławš Andricki (farski administrator 1904–06), pozdźiši předsyda Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka Jan Cyž-Hajničanski (1883–1948), kiž běše tu wot 1922 hač do swojeho wuhnaća w lěće 1940. Michał Nawka bě 1904/05 za krótki čas wučer w Hajnicach.
LiteraturaWobdźěłać
- Theodor Schütze: Um Bautzen und Schirgiswalde (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 12). 1. nakład. Akademie Verlag, Berlin 1967, str. 143.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Budestecy
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50 (digitalizat).
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
- Hajnicy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)


text:
Jan Arnošt Smoler
Jan Arnošt Smoler (němsce Johann Ernst Schmaler; * 3. měrca 1816 we Łuću; † 13. junija 1884 w Budyšinje) bě serbski filolog, spisowaćel a nakładnik. Wón běše jedyn z wusahowacych prócowarjow serbskeho narodneho wozrodźenja w 19. lětstotku.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Pochad a młode lěta[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jan Arnošt Smoler narodźi so 3. měrca 1816 we Łuću, kotrež so 1978 za Bjerwałdsku jamu wotbagrowa. Za čas Smolerja, štož bě krótko po Wienskim kongresu běše to serbska wjeska pruskeje Hornjeje Łužicy. Jeho nan Korla Jan Smoler, kotryž so we wutrobje pak dale za Saksku horješe, běše tam wučer. Smolerjec swójba přesydli so w lěće 1821 do Łaza, hdźež nan wučerstwo přewza a jako ewangelski kantor skutkowaše.
Młody Jan Arnošt Smoler wopyta tam šulu, prjedy hač nan jeho w starobje 14 lět do Sakskej na gymnazij do Budyšina pósła. Dokelž so tam jenož w němskej rěči wukubłowaše, wuprosy sebi Smoler wot rektora dowolnosć swojich serbskich towaršow (mjez druhimi tež Wanaka a Wjelana) w serbšćinje wuwučeć. W tutym času zběraše při pućowanjach po cyłej Łužicy hižo ludowe pěsnje, powěsće, bajki a přisłowa. Přez wukaz pruskeho ministra njemóžachu pruscy poddanojo hižo w Lipsku na uniwersiće studować. Tuž zahaji po złoženju matury 1836 studij bohosłowstwa na uniwersiće we Wrócławju, kotryž přisłušeše tehdy k Pruskej.
Studijne lěta[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
We Wrócławju bě hromadźe z Łužičanom Gustavom Adolphom Röslerjom, pozdźišim zapósłancom Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny, w lěće 1838 Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče załožił a sta so po času tež z jeho předsydu. Přez towarstwo nawjaza Smoler wuski kontakt z Purkynjom, štož jemu puć k słowjanskej literaturje a druhim słowjanskim wučencam wotewri. Nimo pólšćinje nawukny tam tež čěsku rěč a po jeju přikładźe towarstwu hišće w lěće załoženja naćisk noweje serbskeje ortografije předpołoži. Za čas studija słyšeše tež čitanja wo němskim ludowym spěwje pola Hoffmanna von Fallerslebena (1798–1874), kotryž wučeše tam na profesurje za němsku rěč a literaturu.
Přez prózdninske pućowanja po Łužicy, kaž mjez druhim tež w lěće 1840 z ruskim slawistom a ludowědnikom Srjeznjewskim swoju zběrku ludowych pěsni stajnje wudospołnješe. Ze znošenjenymi pěsničkami požada so Smoler w lěće 1838 na myto wo najlěpšu zběrku hornjo- a delnjołužiskich narodnych pěsni Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu. Dokelž nochcyše, zo towarstwo zběrku wuda, pozdźišo myto njepřiwza. Hromadźe z němskim sekretarom towarstwa Leopoldom Hauptom, kotryž běše so tohorunja wo myto prócował, wuńdźe w 1841/43 w Grimmje sławna dwuzwjazkowa zběrka Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow. Pěsnički zwostachu pak hłownje dźěło Smolerja, za kotrejež wudaće so wot pruskeho krala Bjedricha Wylema IV. ze złotej medalju počesći.
Po studiju, kotryž zakónči w lěće 1840, pytaše Smoler za přistajenjom jako domjacy wučer prjedy hač so z duchownym stać chcyše. Dokelž pak we Łužicy ničo njenamaka, přiwzaše hižo městno w Hornjej Šleziskej. W samsnym času pak přebywaše we Wrócławju pruski kral z jeho wyšim ceremonijowym mištrom Stillfriedom (potomnik čěskeho rodu Stojměrow-Stillfriedow a pozdźišo hrabja Alkantara), kotryž sebi wot Smolerja někotre němske přełožki zhotowić daše. Wón namjetowaše jemu, dokelž běše so na Wrócławskej uniwersiće runje profesura za słowjanske rěče załožiła, zo by so pola krala za stipendij zasadźił jeli by słowjanske rěče studował. Nawróćiwši so do Wrócławja, hdźež běše domjacy wučer pola Purkynja, studowaše Smoler jako stipendiat pruskeho krala wot 1841 do 1844 słowjansku filologiju pola Čelakovskeho.
Kulturne prócowanja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za Jordanowy časopis Jutnička, kotryž so hač do junija 1842 jenož poł lěta wudawa, zdoby wón Zejlerja jako redaktora. Časopis wudawaše so wot toho časa pod mjenom Tydźenska Nowina. Zhromadnje z Warkom přełoži čěski Wothłós pěsni ruskich wot Čelakovskeho (originalny titul „Ohlas písní ruských”) do serbšćiny. Běše to scyła prěni přełožk słowjanskeje rěče, kotryž w knižnej formje wuńdźe. Smoler organizowaše po namjeće Kocora serbske spěwanske swjedźenje. Prěni spěwanski swjedźeń wotmě so 1845 w „Třělerni” w Budyšinje.
Jan Arnošt Smoler spěchowaše a podpěrowaše w času narodneho hibanja załoženje mnoho towarstwow, kaž na přikład w Bukecach, Njeswačidle abo Minakale. Jako čłon 1848 załoženeho Budyskeho towarstwa Bjesada skutkowaše w prěnim serbskim dźiwadle sobu. W čěskej činohrě „Rohowin Štyrirohač” wot Václava Klimenta Klicpery (přełožena wot Ćěsle a Dučmana) hraješe Smoler rólu rychtarja.[1]
Hižo w lěće 1845 běše po přikładźe „Matice české”, kotraž z pjenježnych přinoškow knižki za čěski lud wudawaše, a „Matice Srpske” załoženje Towarstwa Maćicy Serbskeje zahajił. Dokelž so wustawki hakle 1846 wot sakskeho ministerstwa a 1847 wot pruskeho knježerstwa wobtwjerdźa, załoži so Maćica Serbska hakle w lěće 1847 w Budyskim lokalu „K winicy”. W lětach 1847 do 1852 běše Smoler prěni redaktor Časopisa Maćicy Serbskeje. Wón přesydli so za krótki čas do Lipska, štož běše w času předměrca, přez poměrnje liberalne nałožowanje censury sakskeho stata, centrum opozicionelneho nowinarstwa w Němskej.[2] Tam skutkowaše jako korektor w nakładnistwje Brockhaus a soburedaktor Jordanoweho časopisa Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft, kiž měješe w tu- a wukraju mjez rěčespytnikami wulki wuznam. W lěće 1848 doda poslednim politisku přiłohu Slavische Rundschau, kotryž nětko doskónčnje w Budyšinje bydlo redigowaše a w swójskim nakładnistwje wudawaše.
Zdobom přewza Smoler srjedź lěta 1848 wot Handrija Zejlerja redaktorstwo Tydźenskeje Nowiny. W lěće 1850 přewza tohorunja nakładnistwo, rozšěrješe wobsah a přemjenowa je na Tydźenske Nowiny. Dalše přemjenowanje sćěhowaše 1854 na Serbske Nowiny, kotrež potom hač do lěta jeho smjerće wuda. Pod jeho wjednistwom wuwiwachu so na politiski organ a přisporješe so ličba abonentow.
Jan Arnošt Smoler załoži w lěće 1851 serbske nakładnistwo a kniharnju w Budyšinje, kotrež 1863 zhromadnje z Pjechom na serbsko-słowjanske knihikupstwo Schmaler & Pech rozšěrješe. Swoje sydło měješe tute najprjedy we wobchodźe při Bohatej wěži. 1869 bu wot Pjecha do Lipska přepołožene.
Z přetorhnjenjemi a změnjenymi titulemi wuńdźechu jeho Jahrbücher hač do lěta 1868 – mjez 1852 a 1856 wudawaše w swójskim nakładnistwje zaso Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohu Slavische Bibliographie, mjez 1862 a 1864 wudawaše Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohomaj Slavische Bibliographie a Slavische Novitäten, w lětomaj 1865 a 1866 Slavisches Centralblatt a wot 1867 do 1868 Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie.
W jeho nakładnistwje wuńdźe wot 1860 tež literarny časopis Łužičan, kotryž přez dlěši čas tež redigowaše, w lětach 1878 do 1881 tohorunja młodoserbska kontrahentka Lipa Serbska a wot 1882 z wobojich zrostły časopis Łužica.
W lěće 1872 postaji so Smoler jako naslědnik Rychtarja na předsydu Maćicy Serbskeje. Na hłownej Maćičnej zhromadźiznje 1861 so wobzamkny, zo so towarstwo wo natwar swójskeho domu prócuje. Byrnjež so při tym zadołžił, kupi Smoler na swoje riziko w lěće 1873 za Maćicu Serbsku ležownosć z kólnju při Lawskich hrjebjach, kotraž słužeše spočatnje hłownje jako biblioteka. Mjez druhim z pomocu pjenježnych srědkow słowjanskich přećelow zarjadowaše na ležownosći tutoho „Maćičneho domu” 1875 serbsku ćišćernju a zahaji pozdźiši nowotwar Serbskeho domu, kiž so hakle w lěće 1904 doskónčnje wotewri. Jan Arnošt Smoler běše wot 1862 tež čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu a wot jeje załoženja w lěće 1880 sobustaw Maśicy Serbskeje.
Čas Němskeje rewolucije 1848/1849[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Smoler skedźbni w času byrgarskeje rewolucije 1848 Roberta Bluma, kotryž běše čłon Frankfurtskeho předparlamenta a kotrehož znaješe z Lipšćanskeho towarstwa Redeübungsverein na situaciju Słowjanow w Němskej. W lisće pisaše wo poměrach, kotrež so „narodnej bjezprawnosći” bližachu a wuprosy sebi wot njeho zasadźenje pola Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny za polěpšenje. Dnja 31. meje 1848 wobzamkny narodna zhromadźizna w rezoluciji, zo prawa njeněmskeje ludnosće w Němskej dospołnje připóznaje. Peticiju, z kotrejž so Serbja 1848 na sakske knježerstwo wobroćichu a sebi konkretne přesadźenje sakskeho šulskeho zakonja z lěta 1835 žadachu, knježerstwo dospołnje wotpokazać njemóžeše. Sakske knježerstwo zwoli do někotrych ze žadanjow wo runoprawosć rěče a kultury na cyrkwinskim a nabožnym polu, na sudnistwach a zarjadach. Tak přizwoli so mjez druhim do wuwučenja w serbskej rěči na Budyskim gymnaziju a na wučerskim wustawje, kaž tež do wudawanja serbsko-němskich wučbnicow.[3] Smoler sta so w lěće 1850 z prěnim wučerjom serbšćiny Budyskeho gymnazija, spisaćelom serbskich wučbnicow a serbskim tołmačerjom na Budyskim sudnistwje. Hižo po někotrych lětach běše so Smoler wot wuwučowanja wuwjazał, štož so ze słabej přičinu wobkrućowaše, zo njemóžeše dla jězbow do Ruskeje wučbu prawidłownje přewjesć a zo běše swoje zastojnstwo bjez dowola wopušćił.[4]
Po tym zo běše rakuske wójsko Słowjanski zjězd w Praze porazyło, přebywachu mnoho Słowjenjo, kaž pólski basnik a spisowaćel Roman Zmorski (1824–1867), jeho přećel Teofil Lenartowicz (1822–1893, pólski basnik), Hipolit Terlecki (1806–1890, teologa z Wołynskeje), Mato Topalović (1812–1862, chorwatski měšnik a spisowaćel) w Budyšinje. Hdyž běše so politiski njeměr rozpušćił, so nimale wšitcy zaso do domizny wróćichu. Zmorskeho, kotryž pak dlěši čas w Budyšinje zwosta, znaješe Smoler hišće z Wrócławja a wudawaše 1851 jeho emigrantski časopis Stadło.
W meji 1849 zetka so w Budyšinje z Michailom Aleksandrowičom Bakuninom (1814–1876), jednym z hłownych iniciatorow Drježdźanskeho mejskeho zběžka. Jeho žadanje wo wobrónjenym wobdźělenju serbskich burow na zběžku pak Smoler dospołnje wotpokaza. Wot lěta 1850 běše Smoler sakski poddan a měšćan Budyšina. W tutym času přebywaše princ Albert, bratrowc sakskeho krala Bjedricha Awgusta jako major w Budyšinje. Jako připóznaće, zo serbscy wojacy 1849 krala swěrnje zakitowachu, měješe krónprinc Albert za čas něhdźe połdralětneho přebytka w Budyšinje wot Smolerja serbšćinu nawuknyć.
Jězby do Ruskeje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Smoler bě přiwisnik teorije słowjanskeje wzajomnosće. Za Serbow sebi wočakowaše wosebje pozbudźenje a spěchowanje přez kontakty a wuměnu z druhimi słowjanskimi ludami. Haješe zwiski k narodnym prócowarjam a spisowaćelam we wšěch słowjanskich kónčinach, ale wosebje do Ruskeje. W zwisku z pjenježnymi ćežemi swojich narodnych předewzaćow přewjedźe Smoler wot 1859 wjacekróć jězby do Ruskeje, zo by tam financielne srědki zběrał, štož so jemu pak jenož mało poradźi.
W lěće 1867 přizamknyštaj so Smoler a serbski lěkar Dučman na Słowjanskim zjězdźe do Moskwy, na kotrymž so tež čěskej politikarjej Palacký a Rieger wobdźělištaj. W Carskojim Sele, lětnej rezidency ruskeho kejžora, běštaj tež Serbaj w delegaciji, kotrejž kejžor Aleksander II. awdiencu skićeše. W Moskwje wopytachu wobdźělnicy zjězda potom etnografisku wustajeńcu.
Dalše jězby do Ruskeje slědowachu 1873 a do Pólskeje a Ruskeje w lětach 1881 do 1883, hdźež spisa awtobiografiji. Tam přełoži a wudospołni tež Historije słowjanskich literaturow Pypina a Spasowicza (1829–1906). Přez jeho jězby do Ruskeje běše Smoler přeco zaso srjedźišćo kedźbnosće w němskich nowinach a zjawnosći. Wón so wočorni a jemu so wumjetowaše panslawizm w Serbach šěrić, tak zo so na wonkowny ćišć tež wot předsydstwa Maćicy wuwjaza a na čestneho předsydu na čas žiwjenja pomjenuje.
Swójba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jan Arnošt Smoler woženi so 3. awgusta 1851 z Amaliju Němcec ze Židowa (1832–1868). Jeju najstarša dźowka Ludmila (* 23. awgusta 1851) woženi so 1878 z gymnazialnym wučerjom Čochom z kotrymž so zhromadnje do Ruskeje přesydli, syn Jan (Iwan) Jarosław (* 2. apryla 1865) wupućowaše tež do Ruskeje a Marko Smoler běše nakładnik a redaktor Serbskich Nowin.[6] Dalše dźěći (Wladimir, Stanisław a Olga) hižo zahe zemrěchu. W lěće 1868 zemrě Smolerjej mandźelska. Přez intensiwne jězby do wukraja Smoler ćělnje jara ćerpješe a tak so hišće raz z Ernestinu Heinzelmannec (1829–1903) woženi. Jan Arnošt Smoler zemrě 13. junija 1884 w Budyšinje a bu 16. junija na Budyskim Hrodźišku pochowany.[7]
Česćowanja a zasłužby[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za jeho zasłužby wo słowjanske rěče spožči so Smolerjej w lěće 1862 wot ruskeho cara komturny křiž ruskeho rjada swj. Hany. Dźiwajo na serbske naležnosće, wotpokaza wšelake powabne powołanja na słowjanske uniwersity, kaž na přikład 1862 na „Szkołu Głównu” we Waršawje. Hižo w lěće 1883 spisa Alfons Parczewski biografiju wo Smolerju.
W zwisku z jeho sylnym angažementom za serbski narod a prócowanjom wo kulturnu awtonomiju Serbow, płaći Jan Arnošt Smoler jako zbudźer serbow. Ze předstajenym „analogiskim” prawopisom (štož woznamjeni, zo je po přikładźe čěskeje a pólskeje ortografije stworjeny), połoži zakład za wutworjenje serbskeje spisowneje rěče. Zasadźeše so we wšelakorych rěčnych přiručnikach, kaž w knize Mały Serb, jeho pěsničkach abo w Němsko-Serbskim słowniku wo přesadźenje prawopisa. W zasadach so tutón prawopis tež dźensa hišće wužiwa.
Jeho hłowna twórba Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow hodźi so do rjada druhich etnografiskich zběrkow w słowjanskich krajach zarjadować. W tutym času na přikład tež spisowaćel Kollár słowakske a w basnik Erben čěske ludowe pěsnje znosyštaj. Twórba Smolerja wuznamjeni so přez swoju mnohostronskosć etnografiskich informacijow a wuwjedźenjow, tak zo běše tež pola Grimmec bratraj připóznawana. Ze zběrku połožeše Smoler zakład za serbsku ludowědu a pohnuwaše rjad dalšich serbskich, słowjanskich a němskich naslědnikow k zběranju ludowych spěwow.
W lěće 1922 stwori Praski rězbar Vladimír Bretschneider gipsowu bustu Smolerja, kotraž so w žurli něhdyšeho Serbskeho domu při Lawskich hrjebjach wustaji a so dźensa w Serbskim muzeju w Budyšinje namaka. Składnostnje jeho 150tych narodninow so w Budyšinje při Lubijskej dróze pomnik Smolerja wot Budyskeho rězbarja Rudolfa Enderleina (1908–1985) poswjeći. Při tym so Enderlein po wšěm zdaću na bustu Bretschneidera powoła.[8] W tutym wopomnjenskim lěće so w NDR tohorunja listowej znamce wudaštej. Na jednej so portret Smolerja pokaza a na druhej je nowy Serbski dom w Budyšinje při Póstowym naměsće zwobraznjeny. Naćisk k tomu tworitaj wuměłcaj Jan Hansky a Gerhard Stauf (1924–1996).
Dźensa nosy Budyska domowinska župa mjeno Jana Arnošta Smolerja. We Łazu pěstuje so namrěwstwo Jana Arnošta Smolerja a Handrija Zejlerja w Domje Zejlerja a Smolerja, kotryž je wot 1994 w něhdyšej wjesnej šuli, hdźež běše Smoler za čas swojeho dźěćatstwa žiwy. We Wojerecach je dróha po Smolerju pomjenowana.
W Budyšinje so 1991 Smolerjec kniharnja přez Ludowe nakładnistwo Domowina znowa załoži. Je to jenička kniharnja z dospołnym sortimentom aktualneje serbskeje literatury a z wobšěrnym poskitkom antikwariskich knihow.
Twórby[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Spisowaćelske dźěła (wuběr)[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Mały Sserb aby Serske a Njemske Rosmłowenja. Budyšin 1841 (digitalizat)
- Pjesnički hornych a deĺnych Łužiskich Serbow. 2 zwjazkaj, Grimma 1841 a 1843 (z Leopoldom Hauptom) (digitalizat)
- Njemsko-Serski Słownik – Z wułoženjom powšitkomneho Serskeho prawjepisanja. Budyšin 1843 (digitalizat)
- Wothłós pěsni ruskich. Praha 1846 (z Janom Awgustom Warkom)
- Powostanki ze starodawneho nabóžnistwa w serbskich Łužicach. Budyšin 1848
- Sorbisch-wendische Sprachlehre – Mała Serbska rěčnica. Budyšin 1850
- Kleine Grammatik der serbisch-wendischen Sprache in der Oberlausitz – Mała serbska ryčnica. Budyšin 1852 (digitalizat)
- Wo słowjanskich městnych mjenach w Hornjej Łužicy a jich wuznamje. Budyšin 1867 (digitalizat)
Nakładniske dźěła (wuběr)[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Aleksandr Hilferding: Die sprachlichen Denkmäler der Drevjaner und Glinjaner Elbslaven im Lüneburger Wendlande. (Přełožk: Jan Arnošt Smoler.) Budyšin 1857
- Aleksandr Hilferding: Bosnien. Reise-Skizzen aus dem Jahre 1857. Budyšin 1858
- Robert Immisch: Die slawischen Ortsnamen im Erzgebirge. Budyšin 1866
- Křesćan Bohuwěr Pful (wud.): Łužiski serbski słownik. Lausitzisch wendisches Wörterbuch. Budyšin 1866
- Křesćan Bohuwěr Pful: Laut- und Formenlehre der oberlausitzisch-wendischen Sprache. Mit besonderer Rücksicht auf das Altslawische. Budyšin 1867
- Carl August Jentsch: Geschichte der Lausitzer Predigergesellschaft zu Leipzig und Verzeichnis aller ihrer Mitglieder vom Jahre 1716–1866. Budyšin 1867
- Kito Wylem Broniš: Die slavischen Familiennamen in der Niederlausitz. Budyšin 1867
- Eduard Rüffer: Die Balkanhalbinsel und ihre Völker vor der Lösung der orientalischen Frage. Eine politisch-ethnographisch-militärische Skizze. Budyšin 1869
Jako redaktor a wudawaćel časopisow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft a Slavische Rundschau, Slavische Bibliographie
- Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft a Slavische Bibliographie, Slavische Novitäten
- Slavisches Centralblatt
- Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie
- Tydźenska Nowina a Serbske Nowiny
- Stadło
- Łužičan
- Lipa Serbska
- Łužica
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Pětr Kunze: Jan Arnošt Smoler. Ein Leben für sein Volk. W: Spisy Serbskeho instituta 10. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1995. ISBN 3-7420-1624-5
- Kito Lorenc (wud.): Sorbisches Lesebuch. Serbska čitanka. Lipsk 1981.
- Jan Cyž: Smoler, Jan Arnošt. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 511slsl.
- Adolf Černý (wud.): Autobiografija J. E. Smolerja. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Lětnik 136 (1917).
- Alfons J. Parczewski: Jan Ernest Smoler. Ustęp z historyi narodowego odrodzenia Górnych Łużyc. Warszawa 1883.
- ↑ Rudolf Jenč: Stawizny serbskeho pismowstwa: 2. dźěl. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1960, str. 140.
- ↑ Reiner Gross: Geschichte Sachsens. Edition Leipzig. Dresden, Leipzig 2007, str. 221.
- ↑ Peter Kunze, Edmund Pech: Zur Entwicklung des sorbischen Schulwesens in der Oberlausitz von den Anfängen bis zur Gegenwart. Lětopis 56 (2009) 1, str. 3–30.
- ↑ Peter Kunze: Die Sorbenpolitik in der Ober- und Niederlausitz vom Wiener Kongress bis zum Ersten Weltkrieg. W: Spisy Serbskeho instituta – Zwischen Zwang und Beistand. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 2003, str. 28.
- ↑ Trudla Malinkowa: Jan Arnošt Smoler a jeho swójba. W: Rozhledźe čo. 5/2016, str. 10–15
- ↑ Axel Arlt: Ze słowjanskich žórłow čerpał. W Serbskich Nowinach dnja 10. měrca 2016, str. 3
- ↑ Smjertny nawěšk Maćicy Serbskeje dnja 16. junija 1884
- ↑ Marija Měrćinowa: Bildnisse sorbischer Persönlichkeiten von der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts bis zum Ersten Weltkrieg – Zeugnisse bürgerlichen Werteverhaltens. W: Spisy Serbskeho instituta – Zwischen Zwang und Beistand. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 2003, str. 265–286.


text:
Zorta linuksowo
Zorta linuksowo (tyż dystrybucyjo linuksowo) – uniksowo uoperacyjno systyma zbajstlowano na kernelu Linux. W jednyj zorće je kernel, powłoka, skrypty, mocka programůw. Ńykere zorty sům lo zaawansowanych używoczy Linuxa, kej Debian a Arch Linux, inksze lo mńej, kej Ubuntu a Linux Mint a jeszcze inksze sům lo szpecyjolnych użyć.
Teroźńe zorty linuksowe dowajům mogebność śćůngańo, insztalowańo, deinsztalowańo programůw, kere wystympujům kej pakety (l.b. DEB, RPM, abo spakowane jako TAR).
Auskůplungi[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- DistroWatch.com - zajta uo zortach systymůw ze familiji Linux a BSD (ang.).


text:
Dypkownje do jutrow su mjez Swinjarnju a Zejicami podłu statneje dróhi S 100 kolesowanski puć dotwarili. Nětko so dalši wotrězk přidruži, mjenujcy tón w Błohašecach.
Błohašecy (SN/MWj). Tři tydźenje zašo hač planowane su po jutrach wotrězk kolesowanskeho puća podłu S 100 w Błohašecach twarić započeli. Tohodla je tam statna dróha wot wčerawšeho zawrjena, štož ma po tuchwilnych twarskich planach hač do kónca awgusta trać. Wobjězdka je wupisana. Přijězd do přemysłownišća Słona Boršć je z Kamjenskeho směra dale móžny, zdźěli město Budyšin w nowinskim wozjewjenju. Za busowy wobchad stworichu dwě nachwilnej zastanišći. Při tym pojědu busy zdźěla po priwatnej ležownosći, čemuž wobydlerjo bjez problemow přihłosowachu.


text:
Ludowe nakładnistwo Domowina přihotuje přichodnu zběrku krótkopowědančkow za čitarjow wot 12 lět a wuhotuje w tym zwisku 26. junija dźěłarničku za awtorki/awtorow. Bosćan Nawka je so rozmołwjał z Weroniku Žurowej, za projekt zamołwitej lektorku LND.
Knjeni Žurowa, na koho je dźěłarnička wusměrjena?
W. Žurowa: Wuhotujemy ju předewšěm za awtorow, kotřiž su hižo w dotalnych antologijach zastupjeni byli. Wotpowědne přeprošenja smy mjeztym rozesłali. Zdobom pak jedna so wo poskitk zajimcam, kiž chcedźa so na polu literarneho tworjenja wuspytać, abo kotřiž snano hižo pisaja, ale z kajkeježkuli tež přeco přičiny takrjec zaćichim skutkuja. Za nich smy wosebitej městnje rezerwowali. Přizjewić měli so hač do 20. junija z mejlku na , při čimž nas wězo zajimuje, što jich motiwuje so na dźěłarničce wobdźělić.
Je poskitk na wěstu starobu wjazany?
W. Žurowa: Ně, wjeselimy pak so stajnje nad młodymi, njewotkrytymi talentami. Wobhladujemy dźěłarničku tež jako naprawu, serbski literarny dorost spěchować. Tohodla je poskitk darmotny.


text:
Chcedźa strategija za Rewitalizaciju delnjoserbšćiny nadźěłać
Choćebuz (SN/CoR). Rewitalizacija delnjoserbskeje rěče je jedna z hłownych předewzaćow, kotrež ze spěchowanskim programom Zwjazka „Serbska rěč a kultura w strukturnej změnje“ w Braniborskej podpěruja. Z dohromady 19 milionami eurow, kotrež steja hač do lěta 2031 za šěsć projektow k dispoziciji, su 3,8 direktnje wožiwjenju delnjoserbšćiny wěnowanych. Wot 1. julija skutkuje Maksimilian Hasacki jako projektowy nawoda za koordinaciju projektaj Zorja a masterski plan za rewitalizaciju delnjoserbšćiny. Nošer wobeju projektow je w nadawku župy Delnja Łužica dźěłaca DOMPro gGmbH. „Chcemy wusko z nowym Choćebuskim wotrjadom Serbskeho instituta ,Regionalne wuwiće a škit mjeńšin‘ hromadźe dźěłać. W přichodnymaj lětomaj chcemy koncipować, kak ma rěčne planowanje scyła wotběžeć“, rozłoži koordinator. „Na jednym boku je tajke planowanje wědomostny proces, na tamnym boku dialogowy proces z akterami serbskeje zjawnosće. Nowy wotrjad chce nas we woběmaj procesomaj podpěrać.


text:
Štokawšćina
Stokawksa narěc jo dialektna kupka pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Rozšyrjenje a narěcy[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Štokawska narěc wobstoj ze tśich głownych wariantow narěcow. Z ekawskich, ijekawskich a ikawskich. Z ekawsku štokawšćinu se powěda na pódzajtšu, wósebnje w Serbiskej. Z ijekawsku na pódwjacorje w Chorwatskej, w Bosniskej-Hercegowinskej, w Sandžaku a Carnogórskej. Ikawske w srjejźnej Dalmaciskej a na pódwjacor wót rěkowu Bosna a Neretwa. Teke stej staroštokawske a nowoštokawske narěcy. Rozdźěl jo głownje w intonaciji.


text:
Budyšin. Na adwentnych sobotach budźe Serbska kulturna informacija přidatnje wot 10 do 15 hodź. wotewrjena a skića kóždu sobotu wosebite zarjadowanja. Tak přewjedu tam jutře dźěłarničku debjenja hodownych kulow. Na dalšich sobotach zhotowjeja tykački, podadźa so na slědy Serbow w Budyšinje a zhotowjeja šćěpjelowe taflički z wosobinskimi motiwami. Přizjewjenja přijimuja pod telefonowym čisłom 03591 42105.
Wuhotuja adwentne wiki
Ćisk. Zhromadne adwentne wiki wuhotuja Ćišćanske towarstwa jutře, sobotu, wot 14 do 19 hodź. na tamnišej nawsy. Wohnjowi wobornicy staraja so wo lěhwowy woheń a dźěćace towarstwo organizuje pječenje chlěba na kiju. Młodźina poskićuje pražene kołbaski, kulturne towarstwo pak plincy, kofej a tykanc. Horce wino dóstanu wopytowarjo při stejnišću rejwanskeje skupiny. Na Ćišćanskim statoku předawaja plećene, drjewowe a keramiske wudźěłki kaž tež tajke z Rudnych horin. W 17.30 hodź. wočakuja rumpodicha, z kotrymž chcedźa sej zhromadnje zaspěwać.
Spěwaja do adwenta


text:
Turńyr Kandydatůw 2022
Turńyr kandydatůw – szachowy turńyr, co go uorgańizowała Mjyndzynorodowo Szachowo Federacyjo (FIDE). Mjała uůna na cylu wyłůńić pretyndynta do titla majstra śwjata we szachach 2023. Turńyr zaczůn śe 16. czyrwńa, trwoł do 5. lipńa 2022. we Madridźe. Wygroł go ruski szachista, co gro pod fanům FIDE Jan Ńepomńaszczi.
UczestńikiEdytuj
We turńyrze pretyndyntůw brało udźoł 8 szachistůw:
RezultatyEdytuj
PrzipisyEdytuj
- ↑ Karjakin bůł zdyskwalifikowany na 6 mjeśyncy za spjyrańy angrifu Rusyje na Ukrajina.


text:
Wot 3. meje do 28. junija pokazaja w Budyskim Serbskim muzeju a wot 8. meje do 17. julija w Choćebuskim Serbskim muzeju wustajeńcu „Satkula abo (s)twor(jen)a krajina“. Iniciator a wuhotowar přehladki z podpěru wobeju muzejow a Załožby za serbski lud je słowjenski tworjacy wuměłc Karl Vouk z korutanskeho Pliberka (Bleiburga). Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.
Sće loni w Celovecu (Klagenfurt) projekt „Přechod“ iniciěrował, předstajacy serbske žiwjenje we wuměłstwje a literaturje. Što je Was pohnuło tole w Korutanskej prezentować, a kak bu projekt přiwzaty?


text:
Ebro
Ebro ([ˈeBɾo]; katalański Ebre [ˈeBɾə]) jo wjelika rěka w dłujkem zajtšu Špańskeje. Z dłujkosću wót 925 km jo wóna pó rěce Tajo druga nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěcyna ma pśestrěń wót něźi 83.000 km². W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Iberus. Ceła połkupa bu pó rěce pomjenjowana.
Rěka wužrědli se w Kantabriskich górinach we wjasce Fontibre (fontes iberis, „žrědła Ebra“) we wusokosći wót 1600 m. Běžy do pódzajtšnego směra pśez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, źož se namaka znate winowe plahowanišćo Rioja. Pótom pśeběžyjo Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Kataloniska. Stolica Aragoniskeje jo znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W pódpołdnjookataloniskej prowincy Tarragona namaka se 300 km² wjeliki delta Ebra, kótaryž stoj wót lěta 1983 pód pśirodošćitom. Mjaz městoma Amposta a Deltebre wulewa se rěka do Srjejźnego mórja.
Pśi pśewažnje wót dłujkego wjacora do krotkego zajtša běžecej rěce su natwarili tśi rěcne zawěry k dobywanju energije za katalańsku metropolu Barcelona.
WobrazeWobdźěłać
Ebro w měsće Tortosa


text:
Njeswačidło je wo dalšu drohoćinku bohatše
Njeswačidło (UM/SN). Charakter Hornjeje Łužicy je kamjenjaty. Wo tym krajina swědči: bazalt, zornowc, dwubłyšćinkowy granodiorit, ale tež fonolit w njej namakamy. Husto leža na płoninach wulke, jednotliwe kamjenje – błudźenki. „Wone su so w lodowej dobje ze sewjera na juh dóstali a něhdźe ležo wostali“, rozjasnja Klaus Wagner. Budyšan zaběra so intensiwnje z kamjenjemi swojeje domizny. Mjez druhim bě wón wobdźěleny na wutworjenju kubłanskeje šćežki błudźenkow, kotraž bě njedawno hišće z Njeswačanskeje młodownje hač k Łučnym hatam w Koslowje wjedła. Błudźenki pochadźeja z jamy za wudobywanje kaolina w Kamjenej. „Ze šćežku chcychmy w młodowni přebywacym hosćom zawostajenstwo dawneho časa zbližić.“ Zajim za kubłanski poskitk pod hołym njebjom pak přewulki njebě. Za Klausa Wagnera a dalšich zajimcow bě to přičina jednać. „Smy namjetowali, błudźenki do Njeswačanskeho hrodoweho parka přesadźić – na městnosć, kotruž mnozy wopytuja“, mineraloga rozprawja. Tamniša přirodoškitna stacija je jich při tym podpěrała.


text:
Přeco zaso raz je rěč wo tak mjenowanych „žónskich kwotach“. Mjenowane rjadowanje ma zaručić, zo w gremijach, zarjadnišćach, stronach a podobnych kruhach tež wěsty podźěl žonow wobkedźbuja. Mjeztym zo so na zjawnych zarjadach a w organizacijach přewažnje po njej maja, wo „žónskej kwoće“ w priwatnym hospodarstwje přeco hišće kontrowersnje diskutuja, a to ma swoje přičiny.
Rozumne na kóždy pad je, zo na polu sporta lědma štó chutnje na to mysli sej žadać, zo ma so při zestawje mustwow tež na dosć žonow dźiwać. To wězo tež njeńdźe, wšako přewjeduja so we wjetšinje sportowych družin separatne wubědźowanja za žony a muži. W běhu minjenych lět pak je wjele disciplinow k tomu přišło, za kotrež běchu něhdy jenož mužojo woprawnjeni so wubědźować, kiž pak su mjeztym hižo něšto lět tež za žony samozrozumliwe. W někotrych padach drje njeby sej to čłowjek před něšto lětdźesatkami scyła předstajić móhł. Myslu tu jenož na kopańcu, na pjasćowanje abo na sněhakowarske skakanje.
Hdyž swoje sportowe rozprawy za wolejbul pisam, hladam tež hdys a hdys rady za tym, kak su mustwa dotal hrali abo hdźe běchu respektiwnje su mustwa w tabuli zaměstnjene. Zajimawe je potom wosebje, hdyž po tabuli a na dypki hladajo słaby přećiwnik přećiwo sylnemu dobudźe. Myslu na přikład na wolejbulistki Schönbachskeho VV, kiž su w zašłej hrajnej dobje we wokrjesnej klasy hrali a nětko we wobwodnej klasy. Přirunajo z wolejbulistkami druheho zastupnistwa hrajneho zjednoćenstwa Pančicy-Worklecy maja holcy a žony z Pančic a Worklec hrajne nazhonjenja we wobwodnej lize. Potajkim dwě lize rozdźěla. Po statistice a teoriji bychu Pančanki-Worklečanki faworit za hru byli. Tola wukónc hry běše jasne dobyće z 3:0 za pozdatnje słabše mustwo. Tajke zjawy dožiwiš tež w profesionelnym sporće, kaž na přikład na polu kopańcy w zwjazkowej lize. Wosebje w pokalnych hrach. Tam stejitej sej hdys a hdys mustwje z wšelakorych ligow napřećo. Konkretny přikład: W pokalnym štwórćfinalu Němskeho koparskeho zwjazka DFB spočatk měrca steještej sej 1.
Sportowa kolumna bjez tuchwilu najčasćišo wužiwaneho słowa. To so mi dźensa jenož radźi, dokelž sym přinošk hižo před měsacomaj srjedź wulkeho róžka napisał a hinašeje temy dla znowa zapołožił.
Ně, nikoho w zjawnosći njepřeradźu. Haj, wšitkim město přerady poskićam, zo Wam Waše němske sportowe pokiwy, němske sportflajery abo někajke němske Instagrami a Facebookposty, kotrež maja sportowy pozadk, přełožu. Sym so do hodowneho sportowanja, w času mjez hodami a nowym lětom kaž tež po tym chětro na Waše němske wabjenja za sportowe zarjadowanja za Serbow a Němcow mjerzał. „Njebě chwile za serbski přełožk“, abo docyła žana wotmołwa – to běštej zwjetša reakciji na moju kritiku. To tola być njemóže, zo serbscy sportowcy na swoje turněry jenož w němskej rěči přeprošuja! Jenički wupuć, kotryž widźu, je, zo pomham přełožować. Pósćelće mi swoje němske přeprošenja, wabjenja abo flajery, a njebudźe dołho trać, a hižo změjeće wotmołwu.
Korona! Tele słowo tele dny a tydźenje wo wjele bóle prezentniše hač wšo druhe. Tučasnje je naš wšědny dźeń hinaši, snano tež komplikowaniši. Kóždy z nas ma swoje ćeže z koronu a z njej zwisowacymi wobmjezowanjemi. Sportowe zarjadowanja su wotprajene. Nichtó njezamóže rjec, hdy so zaso normalita započnje, hdy budźe na zjawnych kopanišćach zaso za bulom honjene, hdy zaso při wysokim saku wojowane, hdy so wubědźowanja wotměja a hdy změja fitnesowe centery zaso wočinjene.
W tajkej wosebitej situaciji je ćim wažniše, zo sy wurunany, a zo maš hłowu swobodnu. Ale kak to docpěć? Ja mam so lochko, ja jogguju. Běham sama po Łazkowskim lěsu a po delanskich pólnych pućikach. Žadyn zakaz mje wot toho njewotdźerži. Nawopak, čerstwy powětr mi, mojemu ćěłu a mojej duši tyje. Běhanje sylni imunostny system, zahnawa depresiwne mysle a će zwjesela. W socialnych medijach wuhladaš dale a wjac ludźi, kotřiž móžnosć běhanja wužiwaja a so energije a motiwacije za wšědny dźeń nasrěbaja. Tak je Instagram połny wobrazow běharjow a wšelakorych hashtagow.
Spodźiwna to situacija. Tež sportowy swět je koronawirus w běhu jeno třoch tydźenjow zlemił. A snano jón tale kriza tež fundamentalnje změni. Telko je jasne: Sćěhi budu na kóždy pad daloko sahace a su dotal hišće njepředwidźomne.
Najwjetši přěhračcy krizy pak njebudu, podobnje kaž druhdźe w hospodarstwje tež, najbohatše a najsolwentniše towarstwa. A snano tež nic runje naše wjesne sportowe towarstwa. Budu pak to wšitke te, kotrež maja za swoje stadiony a hrajnišća podruž płaćić; ći, kiž móžachu dotal we wyšich ligach z mało budgetom wobstać; ći, kotřiž su wotwisni, zo kóždy tydźeń znowa ludźo na jich hry chodźa a kasy pjelnja.
Coronawirus runje naš wšědny dźeń postaja. Hač w nowinach, telewizoru abo w syći, wšudźe jenož wo strašnym wirusu rozprawjeja. Ale što dyrbja žurnalisća tučasnje tež hewak tematizować? Wšitko je znajmjeńša hač do jutrow wotprajene, a móžemy drje z tym ličić, zo hač do lěća žane zjawne zarjadowanja, wosebje sportowe z přihladowarjemi, njebudu. Cyle wěsće budźemy bórze na njewěsty čas tež doma wostać dyrbjeć. Wosebje pohib wonka na čerstwym powětře pak čłowjekej tyje a je njesměrnje wažny za jeho strowotu. Tohodla móžu kóždemu jenož poručić – wot pěstowarskeho dźěsća hač k wuměnkarjej – njeje-li hinak móžno, so w swójskich štyrjoch sćěnach kóždy dźeń pohibować a při tym dosć čerstweho powětra do domu dać. Wosebje widejoplatforma Youtube skići telko móžnosćow za ćěłozwučowanje tež w bydlenskej stwě. A tute poskitki by nětko woprawdźe kóždy wužić dyrbjał. Wšako je jich w syći dźeń a wjac. Jara kreatiwny přikład tajkeho Youtube-wideja ma Njebjelčanska pěstowarnja.
„Tež ja mějach zbožo“, rěka kniha z ruki Bena Budarja, w kotrejž piše wo tola zbožownym wukóncu Druheje swětoweje wójny za serbskich, młodych wojakow. Snano pak so nětko prašeće, što ma kniha z dźensnišej sportowej kolumnu činić.
Ćišina a wulka prózdnota! Wšojedne, kotre zymskosportowe wubědźowanja sy sej minjeny kónc tydźenja wobhladał, hač w biatlonje w Novym Měsće na Moravě, abo w skakanju, běhanju a nordiskej kombinaciji w Oslu – wšudźe běchu stadiony prózdne. Tak dopominaše atmosfera sportowcow skerje na intensiwnu treningowu jednotku hač na wubědźowanje na swětowym niwowje. Wobě městnosći stej poprawom znatej za swoju wulkotnu kulisu. Do morawskeho biatlonoweho stadiona putnikuja wot časa Gabriele Koukaloveje kóžde lěto hač do stotysac přihladowarjow. A w Oslu skići so dobyćerjam w jich sportowych družinach wosebita składnosć, zo smědźa norwegskeho krala zeznać.
Na sportowym dnjowym porjedźe steji tučasnje jenož jedna wulka tema, a to wótra šćuwańca přećiwo Dietmarej Hoppej z Hoffenheima. Štož je so sobotu w Hoffenheimje stało, je nowum. Mała horstka tak mjenowanych fanow by nimale docpěła, zo su hru dočasnje skónčili. Dobry a rozhladniwy sudnik Dingert, hrajerjo wobeju mustwow a wšitcy zamołwići pak wědźachu prawu wotmołwu. Poslednje štwórć hodźiny partije koparjo dohrachu, bjeztoho zo bychu nadběhowali. Sylne to znamjo na trawniku a dobry to protest přećiwo tajkim hłupakam. W dalšej hrě mjez Borussiju Dortmund a SC Freiburgom pokazachu domjacy wospjet skandalozny plakat. A wčera bě wukónc nimale samsny kaž w Hoffenheimje, tónkróć mjez Union Berlinom a Wolfsburgom. Sudnik dyrbješe tež tu hru dwójce přetorhnyć. Prašenje je, kak póńdźe docyła dale abo kak wupada přichodny schodźenk namocy. Němski koparski zwjazk (DFB) je wužadany a dyrbi skónčnje rigoroznje zapřimnyć. Wčera běch w Drježdźanach jako pobóčny sudnik zasadźeny. Tam dožiwich premjeru, bohužel tohorunja negatiwnu.
Rady bych na tymle městnje wo dožiwjenjach kołowokoło zymskeho sporta pisał. Ale bohužel njeskići nam miłe zymske wjedro lětsa žane porjadne wuměnjenja za lodohokej, sankowanje abo sněhakowanje. Samo w Alpach a dalšich regionach zymskeho sporta po cyłym swěće njejsu wuměnjenja tajke idealne, kaž je hewak znajemy. Masowy turizm, kotryž wosebje při sněhakowanju knježi, steji hižo dołho w kritice. Samo domoródni Italčenjo, Awstričenjo a Šwicarjo, kotřiž w prěnim rjedźe wot toho profituja, njejsu sebi wjace wěsći a přezjedni, hač su turisća woprawdźity dobytk. Masiwne zapřimnjenje do přirody při wutworjenju a nowotwarje wulkich zymskosportowych arealow so tola chětro na ekologiski system wuskutkuje. Jónkrótna krajina zhubi tuž zdźěla swój wosebity charakter.
Hač stejitej miła zyma a mało sněha w zwisku ze změnu klimy, posudźować njemóžu a tež nochcu. W tym nastupanju njech kóždy najprjedy raz sam spyta wěste wotběhi we wšědnym žiwjenju změnić. Snano wužiwamy bóle koleso a ćah město awta a škleńcu město plastiki.


text:
Bojka ô Ballestremach i jich zomku
Dzisiej zakludza Wos do wsi Pławniowice wele Glywic. Ino ôbierymy sie tako kōncek maszketno trasa, bo pojadymy bez Torino.
Italoki na Ślōnsku…
Bez Torino? Po jakymu? Wszysko skuli chopa, kery mianowōł sie Giovanni Battista Angelo Ballestrero di Castellengo. Jak sie mianowōł?!? Jezderkusie, kery echt-Ślōnzok tak sie mianuje? Echt-Ślōnzoki mianujōm sie Żymła abo Klōska, nale fto to widziōł, coby Ślōnzok mianowōł sie Giovanni Battista Angelo Ballestrero di Castellengo? Mōcie prawie, ino że to bōł Italok, kery wziōn, wykludziōł sie ze swojigo hajmatu i poszōł za wojoka do pruskigo krōla. Prusoki prawie wtynczos rychtowali sie do Wojen Ślōnskich ze Cysarokami. Kożdy wiy, co wtynczos Prusoki wziynli Rakuszokōm srogi kyns Ślōnska, skuli czego Cysorzowo Maria Teryjza bezma sie zyślimtała.
Po wojnach Giovanni Battista Angelo Ballestrero di Castellengo ôstōł na Ślōnsku, ino wtynczos mianowōł sie już inakszyj. No bo kery echt-Prusok mianuje sie Giovanni Battista? Karlus wziōn I pomiyniōł sie swoje miano na Johann, grof von Ballestrem. Wetna sie, co te miano kożdy z Wos na zicher już słyszōł. Terozki, już bez maszketnego miana, za to z piyniōndzami, gibko poszukōł sie libsta: Maria Halżbiyta von Stechow, keryj fater miōł zomek we Pławniowicach. Hned Ballestrem prziszōł tyż za landrata glywickigo i dokupiōł Ruda i Biskupice. Wiyncyj niy szafnōł, bo we nostympnyj wojnie go zabiyli, nale ôstawiōł dwōch synōw, kere yntliś erbli Pławniowice i zomek tyż.
Zomek choby z bojki
Napoczli my ôd Italoka, nale dyć Pławniowice istniały już piyrwyj. Piyrszy roz godka je ô nich we sztyrnostym storoczu, w szesnostym posiedzicielami byli Seydlittze, a dziepiyro niyskorzyj familijo von Stechow. Zomek tyż stōł ôd hańdowna, chocioż przōdzij drzewianny, przerobiony piyrszy roz we 1737, a niyskorzyj, już za Ballestremōw, we 1882, jak przikozōł uwożany baumajster Konstantin Heidenreich, kerego grof Franz ekstra skludziōł z Kopic. Ballestremy zabulili za to aże trzista ôziymdziesiōnt tysiyncy marek. Cōłki kompleks skłodōł sie ze zomku, kapli, folwaryje, oficyny i masztalni, a naôbkoło bōł piykny park (do dzisiej idzie sam znojść roztomajte rzodke zorty strōmōw). A, no i garaż, w kerym grof Franz trzimōł swojigo mercedesa! Z przodku była fontanna a nad ajnfartym wisiała erba von Ballestremōw. Na wiyrchu ôd razu ciepała sie w ôczy czworoboczno wieża ze zygorym i dachy ze czerwionyj cegłōwki. Izby były egal jednako piykne, ze drogimi meblami, pistōłlami, szablami i ôbrozami uwożanych malyrzy. We nojwiynkszyj izbie wisiōł portryt Giovanniego Battisty Angelo, kerego już przeca znocie. Wele zomku postawiyli (tako była wtynczos moda, dejcie pozōr na Schloss Neudeck) Kavalier Haus, hań byście miyszkali eli byście sjechali do Pławniowic z byzuchym.
Kōniec downego Ślōnska
Ballestremy asili sie tyż skuli epnyj bibliotyki, ino mocka ksiōnżek potraciyła sie kej Rusy i Poloki wlyźli na Ślōnsk we 1945. No, ja, 1945… Wtynczos tyn downy Ślōnsk prziszōł ku kōńcowi, a Ślōnzoki, w tym i familijo von Ballestrem, musieli pitać ze swojigo Hajmatu. Do pławniowickigo zomku wkludziōł sie ruski marszałek Iwan Koniew i inksze sołdaty. Wtynczos napoczły tracić sie niy ino ksiōnżki, nale tyż porcelana i strzybne noczynia, a cōłki pałac bōł traktowany po hadziajsku. Po wojnie zomek erbli Poloki, kere jedna tajla dali farorzōm, a drugo klosztornym pannōm ze Lwowa. Tela ino, co żodyn konserwator niy dowōł pozōr na tyn zabytek i zdowało sie co jeszcze jedyn ślōnski zomek sie przemarni. Cōłke szczynście, co po 1989 gospodorze Pławniowic zmiarkowali jaki majōm skarb. Udało sie im szafnōnć dofinansowaniy z Rajchu, dziynki kerymu zomek szło wyrymontować. Rymont sie udōł, ô czym godo choby nagroda we konkursie Generalnego Konserwatora Zabytkōw “Zabytek Zadbany”.
Jak sie wejrzy na pławniowicki zomek, to mōcie gyfil, choby to bōł jakiś zomek z bojek. Eli ftoś chce zoboczyć taki zomek, to na zicher bydzie musiōł rajzować bez siedym gōr i siedym rzykōw i zaciukać nojmynij jednego dracha, pra? A psinco prowda, bo Pławniowice sōm ino sześdziesiōnt kilomyjtrōw ôd Katowic autobanōm. Ballestremōw możno hań niy treficie, chocioż… fto wiy? Nojmodszy z familji je fest rod Ślōnskowi i tedy ôwdy rajzuje na byzuch do Hajmatu swojich starzikōw.


text:
Naročnemu a wužadacemu nadawkej stajichu so gmejnscy radźićeljo na swojim oktoberskim zeńdźenju, jako wobzamknychu projekt k wutworjenju partnerskich poćahow mjez Njebjelčanskej gmejnu a komunu Ouidah w zapadoafriskim kraju Beninje.
Njebjelčicy (aha/SN). Hižo wjacore lěta, po tym zo je Njebjelčanski wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) na mjezynarodnej turistiskej přehladce ITM w Berlinje zeznał princa Dah Bokpê – mjeztym je wón kral w Ouidah –, haji a wudźeržuje Njebjelčanska gmejna přećelske zwiski do zapadoafriskeho Benina. Jako wopyta minjeny tydźeń štyričłonska delegacija z něhdźe 11 milionow wobydlerjow ličaceho kraja pod nawodom měšćanostki Célestine Clotaire Adjanohoun Njebjelčicy, zetka so wona z wjacorymi gmejnskimi radźićelemi a wuradźowaše wo wobsahu předwidźaneho projekta, wo jeho předstajenju na planowanym zajězdźe delegacije Njebjelčanow wot 6. do 15. decembra do Benina.


text:
W delnjołužiskim Mosće jubilejny 75. ewangelski cyrkwinski dźeń swjećili
Móst (sc/SN/at). Mjeztym hižo 75. Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń swjećachu ewangelscy Serbja z Hornjeje, srjedźneje a Delnjeje Łužicy minjeny kónc tydźenja w delnjołužiskim Mosće (Heinersbrück). Prěni cyrkwinski dźeń wotmě so w lěće 1947 we Wojerecach. Wot teho časa sem zetkaja so ewangelscy Serbja kóžde lěto na wšelakich městnach Łužicy.
Jubilejny cyrkwinski dźeń pod hesłom „Pytajće Knjeza, dołhož da so namakać“ (Jez. 55,6) bu organizowany wot Spěchowańskeho towaristwa za serbsku rěc w cerkwi a skupiny Serbska namša. Swjedźeń zahaji so sobotu z nutrnosću ze serbskim dušepastyrjom Ingolfom Kśenku, fararjom w Dešnje, w Mosćanskej cyrkwi. Na to sćěhowaše přednošk dr. Hartmuta Leipnera wo stawiznach Serbskeje biblije a fararjach hamta w Picnju. Po tym čitaše dr. Fryco Libo z chroniki Mósta a wokoliny. Na jewišću před cyrkwju zakónči so sobotny program z koncertom skupiny Lena Hauptmann Trio, kiž zahudźi nimo jazza a latina tež serbski pop.


text:
Na chwila możno ja, ale go niy uratuje. Coby jynzyk trwoł, to musi być przenoszōny z pokolynia na pokolyni. A jako je u nas? Najwiyncyj godo najstarszych Ślōnzoków, potym z wiekym traci sie to w zastraszajōncym tympie. Z kożdym pokolyniym co roz to mynij ludzi godo po ślōnsku. Dzieci niy godajōm już praje wcale. Ôjce „chrōniōm” ich przed tym godaniym po ślōnsku. Sami godajōm ze sobōm, a z dzieckami „mówią”.
Tōż, czy jynzyk ślōnski musi sie stracić? Wierza, że niy, ale to zależy yno ôd samych Ślōnzokōw. Niy mogymy czakać sztyjc na „Warszawa”, yno sami chycić sie roboty. Co mogymy robić? Godać, czytać, pisać. Muszymy przekozać młodym tyn jynzyk, bo my starzi sie potracymy, a ôni sami sie tego jynzyka niy nauczōm. H istoryjo nōm tego niy wyboczy, jak przestanymy z młodymi godać po ślōnsku. Po polsku, abo po angelsku, nauczōm sie we szkole, ale po ślōnsku muszymy nauczyć ich sami, a niy czakać, aż nauczy ich tego szkoła.
Trza dzieckōm bojać, czytać, godać z nimi pō naszymu. Statusu godki ślōnskij niy zmiyni żodno ustawa, to same Ślōnzoki muszōm uwierzić, co godać to je zoca, a niy gańba. Trocha zaczyno sie to zmiyniać, po ślōnsku godo ojroposeł Łukasz Kohut we Bruseli, ale jedynie MY WSZYSCY mogymy to ruszyć, jak zacznymy godać, a głōwnie uczyć godać nasze dzieci. Wrogym ślōnskości je tak samo tyn, co niy do jōm uczyć we szkole, jak i tyn, kery jōm zno, a kryje jōm przed swojimi dzieckami.
Stanisław "Fojerman" Neblik


text:
Modłej
Modłej (němsce Mulde, hornjoserbsce tež Mulda)[1] je 124 kilometrow dołha rěka w Sakskej a Saksko-Anhaltskej a lěwy přitok Łobja. Nastawa ze zjednoćenjom Freibergskeje a Šwikawskeje Modłeje blisko Sermutha juhowuchodnje Lipska a wuliwa so blisko Dessau-Roßlaua wotlěwa do Łobja. Modłej je štwórty najwjetši přitok Łobja a wotwódnja wulke dźěle sewjernych Rudnych horin.
Najwjetše města při Modłeji su Grima, Worcyn, Jiłow w Sakskej a Bitterfeld-Wolfen w Saksko-Anhaltskej.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text: Njeswačidło (JK/SN). Njeswačanska skupina CDU nominowaše wčera wječor w tamnišim Knježim hosćencu swojeho kandidata k wólbam wjesnjanosty 12. junija. Je to dotalny wjesnjanosta Gerd Schuster, kiž zastojnstwo hižo wot lěta 2001 wukonja. Tehdy bě nastupił jako kandidat-jednotliwc a je so do dźěła jako prěni muž gmejny derje zanurił. K naslědnym wólbam nastupi na to stajnje jako kandidat strony CDU. Nětko po třoch legislaturnych dobach ma přeco hišće lóšt a wolu, gmejnske zarjadnistwo dale nawjedować. Sam wón wo sebi a swojim dźěle praji: „Mam hišće něšto činić a dołhož mi to wjeselo wobradźa, chcu w gmejnje na dobro wobydlerjow skutkować, byrnjež dźeń a ćešo było.“ Tak skedźbnja na tuchwilnu napjatu situacijow mnohich komunow, stejacych před nadawkami, kotrež hodźa so jeno zdźěla abo z wjele dźěłom zwoprawdźić. Tu jemu wjesna skupina CDU rjap skruća, powołujo jeho tuž jako spušćomneho wojowarja znowa za kandidata.


text:
Hamor (CK/SN). Kaž w mnohich druhich gmejnach Zhorjelskeho a Budyskeho wokrjesa dóstanu wólbokmani tež we 18 wjesnych dźělach Hamorskeje gmejny 12. junija k wólbam dwaj hłosowanskej lisćikaj. Woni rozsudźa wo nowym krajnym radźe Zhorjelskeho wokrjesa a runočasnje wo nowym wjesnjanosće Hamora. Móžny druhi wólbny přechod planuja za 3. julij. To su čłonojo Hamorskeje gmejnskeje rady na swojim zašłym posedźenju jednohłósnje wobzamknyli. Po wuprajenju nawody hłowneho zarjada Ariana Leffsa jedna so wo regularne wólby. Kaž hižo při zašłych wólbach wjesnjanosty před sydom lětami zwjazaja je tež tónraz z wólbami krajneho rady.
Wjesnjanosta Achim Junker (CDU) bě so w juniju 2015 w druhim wólbnym přechodźe ze 46,4 procentami přećiwo Marijej Weierej z Wochoz a Frankej Knoblochej z Delnjeho Wujězda přesadźił. Komunalne dźěło tehdy 55lětnemu cuze njebě. Wuwučeny instalater bě wot lěta 1990 čłon gmejnskeje rady. Hač do 2015 je wón nimo toho sydom lět swojeho předchadnika Rolanda Trunscha zastupował.


text:
▶ Wuznamjenjenja Domowiny
7. oktobra přepoda předsyda třěšneho zwjazka Dawid Statnik na žurli Budyskeho Serbskeho doma Myto Domowiny a Čestne znamješko Domowiny. Z Mytom Domowiny wuznamjenichu so lětsa Günter Wjenk z Drěwcow, Waltraud Ramotowa z Wětošowa, Bjarnat Cyž z Jaseńcy a Jan Šołta z Konjec. Z Čestnym znamješkom Domowiny počesćichu so zasłužbni čłonojo a zasłužbne čłonki dr. Günter Holder z Rakec, Diana Maticowa ze Slepoho, Julian Nyča z Prěčec, Ginter Pawliš z Lubochowa, André Wenzke z Groźišća, Renate Pawlowa ze Šejnejdy, Mila Libšowa z Ćiska, Marija Šwejdźina ze Sulšec a Pětr Zahrodnik z Jaseńcy.
▶ Marcel Brauman nowy šefredaktor SN
Dotalny nowinski rěčnik Domowiny Marcel Brauman přewozmje 1. decembra zastojnstwo šefredaktora Serbskich Nowin. Wón widźi »we wuwiwanju načasneho serbskeho nowinarstwa tuchwilu najwjetše narodne wužadanje«.
▶ Nowe hudźbne widejo Skupiny Astronawt
Hromadźe z orchestrom SLA, Milenu Wowčerjec a Lilom Handrijom je Skupina Astronawt w Korzymskej wuměłskej hali »Friese« swoje nowe hudźbne widejo »Ta ćma« produkowała a po tym w syći wozjewiła. Spěchowany bu projekt přez saksku wabjensku kampanju »So geht sächsisch«.
Interview z Vojtěchom Koubu, folkloristom a nawodu folklorneje skupiny Ludowa hudźba z Chrásta, wo lětušim folklornym festiwalu w StrážnicyLětsa je so mjez 23. a 26. junijom »Mezinárodní folklorní festival Strážnice« wotměł. Kajki wuznam ma wón za folklornu hudźbu w Čěskej a kak husto so wotměwa?
Festiwal w Strážnicy je najwjetši festiwal folklory w Čěskej, prěni króć wotmě so hižo w lěće 1946. Festiwal organizuje so wot Narodneho instituta ludoweje kultury (NÚLK), štož je institucija direktnje stworjena a podpěrowana wot Ministerstwa kultury. Před koronapandemiju wopytowaše festiwal wjac hač 30 000 přihladowarjow. Lětnikaj 2020 a 2021 stej so pak jenož online wotměłoj. Ćim bóle su so lubowarjo ludoweje hudźby na lětuši festiwal wjeselili – nic jenož z Morawy a Čech, ale tež z Łužicy. Hižo wjele lět jězdźi do Strážnicy organizowana skupina Serbow, kotruž wjedźe Volkmar Šołta. Předewšěm dźakowano knjezej Janej Kristej, kotryž je wjele lět NÚLK nawjedował, je tutón festiwal tež za serbskich přihladowarjow jara hospodliwy.Dalokož je mi znate, su Was prosyli za festiwal serbski program zestajić. Kak je tomu dóšło?
Jako smy w lěće 2018 z Ludowej hudźbu z Chrásta našu CD serbskich spěwow wudali, chcychmy ju w Strážnicy předstajić. Festiwal pak njeje na akustiske produkcije wusměrjeny, typiske za njón su wulke programy w amfiteatrach. Programowa komisija namjetowaše wulki serbski program zestajić. Serbske tradicije předstajichu so naposledk w Strážnicy 2003 k jubilejej Ludvíka Kuby, naš program běše za lětnik 2020 planowany. Bohužel dyrbjachmy wšitcy dwě lěće čakać, pandemije dla.
Z koronowej krizu, hišće bóle pak z wójnu w Ukrainje su powšitkowne kóšty za ludnosć sylnje stupali, tak zo wučinješe inflacija w Němskej lětsa w septembrje 10,9 %, přirunujo k lońšemu lětu. Za energiju dyrbjachu ludźo přerěznje 43,9 % wjace wudać, za twory 17,2 % a za zežiwidła 18,7 %. To wšak potrjechenych porazy a mnozy rozmysluja, kak móhli tole zapłaćić resp. hdźe móhli lutować. Eksperća wuchadźeja z toho, zo ludźo w přichodnych měsacach mjenje tworow kupuja, wopyt hosćencow redukuja a mjenje kulturnych zarjadowanjow wopytuja, dokelž sej to prosće dowolić njemóža.
Hdyž je redaktor Serbskich Nowin 19. awgusta konstatował, zo je hodowne wudaće wječornika wohrožene, dokelž dobra třećina redaktorkow a redaktorow woteńdźe a trěbny fachowy dorost pobrachuje, dyrbjeli sej wuwědomić, zo móhli tež abonenća falować, dokelž je za wobydlerstwo – wosebje na wsy – lóšo so nowinow wzdać hač wšědneho chlěba. Dyrbimy z tym ličić, zo wostanu srjedź jubilejneho lěta Zejlerja a Kocora žurle kaž wóndano při koncerće SLA pod hesłom »Pój, wječoro k nam rjany« w Budyskim Serbskim domje prózdne, dokelž njemóža zajimcy zastupny lisćik zapłaćić, zo budźe žurla NSLDź při planowanej inscenaciji komedije »Hrěšna wjes abo zabyty čert« z pjera Jana Drdy snadź jenož na předstajenju wupředata, hdyž poskićuje so hrabnjenčko, potajkim zastupny lisćik za potuńšenu płaćiznu? Jenož čitanja w Smolerjec kniharni móhli renesansu wosebiteho razu dožiwić, wšako su darmotne a wopytowarjo móža so za čas zarjadowanja na swojich stólcach sedźo jónu porjadnje zwohrěwać.
Hanka Šěnec – Lawreat Myta Zejlerja Wito Bejmak składnostnje wuznamjenjenja 19. oktobra we Łazowskej cyrkwi
▶ Nowosće na rěčnym portalu
Kónc awgusta je so pod adresu zběrka rěčnokulturnych přinoškow wo 44 z lěta 2021 na nětko cyłkownje 774 přinoškow rozšěriła. Wot lěta 2018 wozjewja Serbski institut na swojim rěčnym portalu něhdźe 50 přinoškow wob lěto z rozhłosoweje rubriki »Rěčne kućiki« (Serbski rozhłós, MDR). Přez wobohaćenje z metadatami hodźa so serbskorěčne přinoški po wšelakich kriterijach přepytować. W přichodźe přidruži so awtorskemu teamej Budyskich rěčespytnicow dr. Leńka Šołćic.
▶ 10. łužyski festiwal lyriki
»Zagrodowe město«, zmakanišćo a galerija Marga w złykomorojskem měsćańskem źělu Brězk jo było gósćinaŕ 10. łužyskego festiwala lyriki. Pśi góźbje »małego jubileja« jo zarědowaŕ, towaristwo Dorostowy literarny centrum »Pisam«, dogromady něźi 40 poetow a poetkow, pěsnarjow, muzikarjow a twórjecych wuměłcow z cełeje Nimskeje pśepšosyło. Wót 1. do 4. septembra su se na cełkownje styri jawišćach mjazy drugim Róža Domašcyna, Lenka (Christiana Piniekowa), Marion Kwicojc, Gisela Gülpen, Jana Arlt a Volker Sielaff pśedstajili. Źilka (Jill-Francis Ketlicojc) jo pśi tom nowy zwězk swójich basnjow pśipowěźeła, kótaryž wujžo w Ludowem nakładnistwje Domowina.
Hanka Šěnec– Nowa koncertna mišterka SLA Kamila Susłowicz składnostnje koncerta pod hesłom »Pój, wječoro k nam rjany« 23. septembra w Budyskim Serbskim domje
▶ »Čěske nocy« w Smochćicach
Pod hesłom »Čěske nocy« wuhotowaštej Serbski ludowy ansambl a kubłanišćo swj. Bena po dwulětnej přestawce zaso »Smochčanski hudźby swjedźeń« pod hołym njebjom. Orchester, chór a balet SLA předstajichu pod nawodom Tvrtka Karlovića kompozicije mjez druhim Antonína Dvořaka, Zdeněka Fibicha a Josefa Suka. Jako solisća agěrowachu Jaroslav Patočka (bariton), tenoraj Mikołaj Jan Walerych a Charalampos Alexandropoulos kaž tež Susann Bartke (sopran) a Mónika Kertész (alt). Prapremjerje běštej »Serbska narodna reja čo. 3« Korle Awgusta Kocora z cymbalowym přewodom Miriam Polákoveje jako přinošk swjedźenskemu lětu Kocora a Zejlerja a »Largo« z Dvořakoweje sinfonije »Z noweho swěta« z dudakom Handrijom Henčlom. Hóstna skupina Cimbálova muzika Jiřího Janouška a huslerka Markéta Janoušková z Češkeje zahorichu publikum z furioznym přednoškom crossovera »klasiskeje« a ludoweje hudźby; młoda ukrainska gitaristka Oleksandra Drač zahra cunjo »Reju wokoło lipy« Štěpána Raka. Dohromady zličichu 850 wopytowarjow.
▶ Dolnoserbski sekstet mytowany
We ramiku wuběźowanja pód motom »Rěc zwězujo« jo se teke naraźony projekt Dolnoserbskego seksteta z.t. mytował. Projekt se zaběra ze serbskeju rěcu a kulturu w Dolnej Łužycy. Jaden wjerašk projekta jo był w juliju prezentacija spisanych žywjeńskich dopomnjeśow Johanny Pontoweje z nagrawanjami na cd a z nastawkom Gregora Wieczorka wó serbskich stroninych mjenjach. Publikacija z jadnab 180 starymi fotografijami wótbłyšćujo serbske žywjenje slědnych generacijow we wšakich fasetach, eksemplariski teke za druge jsy Dolneje Łužyce. Nosaŕ projekta procujo se pśinjasć wejsanarjow wšych generacijow bližej, wubuźiś jich zajm za serbsku rěc a pógnuś k zaběranju ze serbskimi stawiznami swójeje rodneje jsy.
Po tym zo je so wosebita wustajeńca »Barby daliny. Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« 2020/2021 w Budyskim Serbskim muzeju wotměła (hlej Rozhlad 12/2020), so serija monotypijow Serbowkow słowjenskeho molerja hač do 23. oktobra 2022 we Wuměłskej galeriji w Mariborje pokazuje. Tudyša wustajeńca z titulom »Hordosć a předsudk pola narodneje drasty« je wupłód dołholětneho zhromadneho dźěła mjez Wuměłskej galeriju, Praskim Narodnym muzejom a Budyskim Serbskim muzejom. Nimo łužiskeje serije Trstenjaka, kiž běše wobwliwowany wot čěskeho molerja Ludvíka Kuby, tematizuje so wozrodźenje słowjanskich ludow w prěnjej połojcy 20. lětstotka. Ćežišćo wustajeńcy je narodna drasta a kak so we wěstej kónčinje a we wěstym času prezentuje. Ale tež prašenja přisłušnosće, identity a róle žonow so wobjednawaja. Historiskim wobrazam přidruža so twórby načasnych wuměłcow, mjenujcy Słowjanki Tiny Dobrajc (* 1984), Danki Triny Søndergaard (* 1972) a Němca Erica Schütta (* 1967), kotřiž so wuměłsce z narodnymi drastami zaběraja. Jich dźěła wobohaća wustajeńcu, dokelž tak hodźi so wo tym rozmyslować, kotru rólu hraje narodna drasta dźensa a kotry wuznam wona ma.
Rozmołwa z hudźbnikom, komponistom, publicistom, režiserom a producentom Symanom Hejdušku wo jeho mnohostronskich hudźbnych projektach, načasnej serbskej hudźbje a jeho planach za přichodWy sće jako hudźbnik a komponist jara mnohostronski. W kelko hudźbnych projektach skutkujeće sobu?
Najdlěje hraju w skupinje Con-takt na kwasnych rejach a pola Brankatschkow, štož je po žanrje podobnje, potajkim na rejach a partyjach. Potom skutkuju na polu hiphopa w Nowej Dobje a funka w swojej Drježdźanskej skupinje Puff Ronnie & the FunkForce, hdźež hraju na klawěrje. Z njej smy lětsa spočatk meje naš prěni album »Nothing.But.Okay.« z dohromady dźewjeć spěwami wudali. Bywši Sorbian Art Trio hižo njeeksistuje, dokelž mamoj z Janom Brězanom mjeztym kóždy wjele druhich projektow a Syman Handrik je medicinar w Lipsku. To da so ćežko zjednoćić. Spytamy pak na zakładźe wšelakich projektow stajnje zaso hromadźe dźěłać pod motom Trio a Kumple. Při tym twori Trio bazu a Kumple su hosćo, kotrychž sej, wotwisnje wot projekta přeprošujemy. Nimo toho sym sobuzałožićel skupiny SerBeat, z kotrejež pak sym wustupił, wšako posłužujemy ze skupinu Con-takt samsny stil. Wšo prosće njeńdźe. Druhdy pak skupinje wupomham. Skónčnje hraju hišće hdys a hdys z Horjanami, z nimi sym wotrostł. Jako producent sym stajnje při produkcijach Heleny Hejduškec pódla a sym prěnje tři title Skupiny Astronawt wobdźěłał a dźěl w swojim studiju nahrawał. Nimam pak z nimi wjace tak wjele činić, zaskoču pak tam hdys a hdys, jeli trjebaja instrumentalista při wustupach. Cyle nowe je, zo wustupju mjeztym jako solist a dźěłam w hudźbnej redakciji Serbskeho rozhłosa, hdźež staram so mjez druhim wo nowe produkcije.
Feliks Haza – Impresije z wot 22. žnjenca do 4. požnjenca wotměteje 16. mjezynarodneje rězbarskeje dźěłarnički při Miłočanskej skale


text:
Niyrołzki1 , jak moł2 przijś bezuch3, to sie ich pytōm, ze jakego regiōnu chcieli by cojsik zjejś4… Kōmratka5 padała6 : Turcja i trza bōło sie trocha naszukać, naôglōndać, poeksperymyntować, ale na kōniec te placki tak mi zasmakowały, że na zicher7 byda je zajś8 kedy rychtować9.
Co potrza?
Ciasto:
2 szklōnki mōnki pszynnyj
1 jajco
pó łeżeczki soli
2 łeżki jogurtu naturalnego
trocha wody
Filowanie:
200 g fety
400-500 g szpinatu10 – moge być mrożōny
połra łeżek oliwy
kolorowy pieprz
Składniki ciasta wciepcie11 do miski i wyrōbcie. Jak już ciasto bydzie jak plastelina, to je przikryjcie we misce i niech sie trocha ôdpocznie- aby ze 10-20 minut.
Szpinat ze kapkōm oliwy, fetōm i pieprzym wciepcie na patelnia i niech to sie trocha ôdparuje.
Wejście sie mały kōnsek ciasta, na biyrkownicy (stolnicy) wysujcie trocha mōnki i nudelkulōm fajnie ta kulka łozkulejcie. Jak już bydziecie mieli sroge12 kōłko, to pozaginejcie dwa przeciwległe kōnski trocha do środka (tak ze 3 cm) i sie nōm zrobi choby prostokōnt. Tera na środku posmarujcie oliwōm, wciepcie trocha farszu i go fajnie łozprowadźcie. Niyskorzi13 trza yno pozaginać do środka te dwa zaôkrōnglōne kōńce i nōm się zrobi już prawie kwadrat. Posklejejcie ze sobōm wszyjske łōnczynia i wciepcie tyn placek na łozgrzōno patelnia. Połobrocejcie go połra razy ze jednyj strōny na drugoł, żeby sie dobrze przibrōnołciōł i mogecie sie brać za jedzynie. Smacznego 🙂
1czasem
2ma
3goście
4zjeść
5koleżanka
6powiedziała
7na pewno
8znów
9przygotowywać
10szpinaku
11wrzućcie
12duże
13później


text:
Delanscy radźićeljo wo čestno- abo hłownohamtskosći diskutowali
Ralbicy (jh/SN). Diskusija wo móžnym wobzamknjenju čestno- abo hłownohamtskeje dźěławosće wjesnjanosty gmejny Ralbicy-Róžant tworješe zazběh kaž tež kónc wčerawšeho posedźenja Ralbičansko-Róžeńčanskeje gmejnskeje rady. Hnydom na spočatku zhromadźizny skedźbni radźićel Alfons Ryćer, zo njewobsteji po Sakskim gmejnskim porjedźe prawo wobzamknjenja za hłownohamtskosć za gmejny pod 5 000 wobydlerjemi. Tuž drje radźićeljo wo tym rěčachu, wobzamknyli pak ničo njejsu.


text:
Wojerecy (AK/SN). Tež za lěto 2022 zdźěłuje město Wojerecy tak mjenowany wobydlerski etat. Za njón su wobydlerjo dohromady 137 namjetow zapodali. Z nich je 68 za město same a 69 za wjesne dźěle. Dźěłowa skupina je so tele dny z idejemi za město zaběrała. „Wobydlerjow takrjec dwójce zapřijimamy, jónu při namjetach a jónu při wothłosowanju“, rozłoži sobudźěłaćerka města Korina Janßen.
Jedyn z namjetow je, wodźenski system města z nowymi tafličkami wuhotować. Tuchwilne běchu składnostnje Dnja Saksow 1998 připrawili. Dalša ideja předwidźi, park skulpturow w bydlenskim kompleksu 7 znowa wuhotować a tam překasancam tyjace rostliny sadźeć. Přepruwować tohorunja móhli, hač je dosć tak mjenowanych psyčich nuznikow w měsće. Nimo toho wobydlerjo namjetowachu, w Parku narodow wjetšu kastaniju sadźić a tak wobstatk štomow wudospołnić kaž tež fasadu sportownje Foucaultoweho gymnazija z nowymi grafitijemi wuhotować. Tajki projekt hodźał so po měnjenju dźěłoweje skupiny tohorunja z wobydlerskeho etata zwoprawdźić.


text:
Dowžansk
Dowžansk (ukrainsce ДoBжaHcbk; rusce ДoлжaHck; do 2016 – CBepдлoBck/ Swerdlowsk; w Luhanskej republice – Swerdlowsk) je město w Luhanskej oblasći na Ukrainje, njedaloko hranicy mjez Ukrainu a Ruskej federaciju. Leži při rěce Dowžyk něhdźe 75 kilometrow juhozapadnje Luhanska.
Ma něhdźe 64 tysac wobydlerjow.[1]
Sydlišćo je so w lěće 1938 załožiło. Wot lěta 2014 słuša Dowžansk k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ ЧиceлbHicTb HaяBHoro HaceлeHHя ykpaïHи Ha ciчHя 2016 poky, ДepжaBHa cлyжбa cTaTиcTиkи ykpaïHи, cTp. 48


text:
Jubilejne Budyske žonopowe tydźenje so bliža
Budyšin (SN/JK). K lětušim jubilejnym dźesatym žonopowym tydźenjam, kotrež so wot 18. awgusta do 13. septembra wotměja, čakaja na lubowarjow Budyskeje speciality wosebite překwapjenki. Na kóždy pad budźe to wótra naležnosć, hdyž prezentuje wobdźělenych 17 hosćencow a wobchodow tójšto nowych žonopowych kreacijow. Mjez druhim budźetej to žonopowa torta, kotruž poskići Bänsec pjekarnja na Mužakowskej dróze k zahajenju, a žonopowy cocktail No. 10 z bary O´Conners. W poskitku budu wězo zaso žonopowy lód a wšelake dalše ze žonopom zhotowjene jědźe a napoje. Pječa dožiwi tež ćopła poliwka ze žonopowych kórkow swoju premjeru.
Nowosć k jubilejnym tydźenjam je, zo přewozmje zapósłanc Sakskeho krajneho sejma Marko Šiman (CDU), kmótřistwo za kulinariski wjeršk sprjewineho města. Na zahajenskim dnju, 18. awgusta prezentuja organizatorojo tež nowu žonopowu družinu – aronijowy žonop.


text:
Liberyjo
Liberyjo (Republika Liberyje, ang.: Republic of Liberia) – państwo we zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo ze Gwinyjům, Wybrzeżym Elefantowych Gnatůw a Sierra Leone. Půł wjyrchu Liberyje zajmuje růwńikowy las. Liberyjo powstała podug umowy mjyndzy Amerikanůma a autochtonůma, podug keryj uosadzano sam wyzwolůnych ńywolńikůw, a uůne mjały żyć do zgody ze 18 plymjůnůma tubylcůw. Uod 1847 je ńypodległo a bůła to pjyrszo republika we Africe. Uod poczůntku mo śylne zwjůnzki ze USA, we polityce a gospodarce. Liberyjo je znůmo jako krej tůńij bandery.


text:
Pyrsk! Ôd dzisioj okrōm bloga, Facebooka, Instagrama, Twittera, Google+ i Pinteresta treficie nos tyż na YouTube! 🙂
Ja – mōmy wciepany yno jedyn filmik i to fest ajnfachowy. Niy – niy wiymy, czy bydymy dalij wciepować widyja. Ale i tak sōm my radzi, bo zbiyralimy sie do tego już ôd fest downa. Wejrzijcie i dejcie znać jak sie Wōm podobo. Yno dejcie pozōr – to nima nojlepsze widyjo, na jakie trefiliście we internecy. Nima samek dobrego światła ani klangu. Nima żodnych efektōw, piyknie zrychtowanych scyn abo landszaftōw. Ale sōm my! Tacy na 100%. 😉
Znocie nos yno z tych wszyjskich bildōw, kere wciepujymy. Ale dzisioj chcymy sie Wōm przedstowić kapka akuratnij, gynau na tym filmie. 100% naszej grajfki do widyjo, 100% naszych talyntōw szauszpilerskich, 100% nos. Bodej z kożdej rajzy, na kerej cosik my nagrali, je tukej jakiś kōnsek. Jak sie Wōm podobo, to wiycie co umicie z tym zrobić. 🙂
Chowcie sie!


text:
Awtor dźensa
Stefan Šmit
Po premjerje lěta 2008 w Šwicarskej a dalšim turněrje 2012 we Łužicy budźe klětu třeća europeada, a to w italskim, Južnym Tirolu. Třeći tajki koparski turněr wuhotujetej dwě narodnej mjeńšinje zhromadnje: Ladinojo a Južnotirolčenjo. Dotal mějachmy jenož mało informacijow z juha wo přichodnym wubědźowanju. Tak njebě hač na ryzy termin, mjenujcy 18. do 26. junij 2016, ničo konkretneho jasne a wozjewjene. Wot zašłeho tydźenja plan skónčnje eksistuje. Po nim na přikład běži tučasnje přizjewjenska faza, kotraž traje hišće hač do 16. nowembra. Hač do srjedź nazymnika dyrbja so narodne mjeńšiny rozsudźić, hač so klětu na turněrje wobdźěla, hač z jednym abo snano samo dwěmaj mustwomaj, jednym muskim a jednym žónskim, nastupja. Přetož, a to budźe nowosć w hišće chětro młodych stawiznach europeady, tež žony změja swój mišterstwowy turněr. Přizjewjenje mustwow twori potom zakład za dalšu organizaciju. Ta předwidźi – tydźeń do hód dalši wulki krok mjenujcy wulosowanje skupin za europeadu. 14. decembra, tak rěka ze stron přihotowanskeho wuběrka, budźe to w italskim měsće Bozenje.
Awtor dźensa
Toni Ryćer
Tuchwilu kónči so nimale tydźensce někajke mišterstwo w motorsporće. Dočasnje doby wčera Lewis Hamilton swój třeći titul swětoweho mištra formule 1, a to tři jězby před finalnym běhom w Abu Dhabiju kónc nowembra. Wón dominowaše wot spočatka lěta z wurjadnymi wukonami. Wězo měješe z Mercedesom nimoměry dobry material k dispoziciji.
Kajkej běštej to wčera dźiwnej rozsudaj! Dwoje njeregularne wrota su hrě w prěnjej koparskej zwjazkowej lize rozsudźili. A hižo je znowa horca diskusija wokoło wukonow koparskich sudnikow wudyriła. Bjez dźiwa, zo sej tón abo tamny funkcionar podležaceju mustwow swoje wuprajenja po tym hižo předokładnje přemyslił njeje. Na přikład Kölnski manager Jörg Schmadtke , kiž měnješe, zo drje jednaše so w padźe sudnika tónraz wo „muža, kiž najskerje hewak w mjetańcy sudźi“.
Što bě so stało? W hrě mjez 1. FC Kölnom a Hannoverom 96 docpě Leon Andreasen dobyćerske wrota z ruku. To rěka ... wočiwidnje za 48 000 přihladowarjow w stadionje, nic pak za někajkeho ze štyrjoch sudnikow. Dosć zabawjacy tež komentar „winika“. Tón praji po tym: „Wězo móžeš to tež wothwizdać, ale w tajkej hrě wšitko chětro spěšnje dźe.“ Koho chcyše z tymle wuprajenjom wuzamołwić? Sudnika Bastiana Dankerta? Abo sebje samoho? W mojimaj wočomaj je to prosće njefairnosć danskeho koparja.
Awtor dźensa
Jan Hrjehor
Před dwěmaj njedźelomaj dyrbjach tule swoje linki na temu njezbožo w zbožu přetorhnyć. Awstriska sportowa elita w sněhakowarskim skakanju steješe potajkim w lifće na połojcy puća k najwyšemu dypkej skakanišća Bergisel. Třo Serbja bachtachu před kabinu, w kotrejž so sportowcy fyzisce a psychisce warjachu. Kabina dźěłaše kaž rostlinarnja a Schlierenzauer a co. so chětro poćachu. Winicy njeplanowaneho stopa běchu po zdaću hnydom jasni – serbska trójka z Janom Hrjehorjom. Mjezwoča sportowcow w kabinje byšće widźeć dyrbjeli! Zo so nam tajke něšto stanje?! A ja chcych sej jako dopomnjenku awtogram wobstarać a k tomu hišće wobraz z awstriskimi skakarjemi, kotřiž słušeja w sněhakowarskim skakanju k najlěpšim swěta. Moje šansy běchu nadobo pola nule, to sej znajmjeńša myslach.
Awtor dźensa
Halena Jancyna
W Drježdźanach njehraješe wčera Dynamo, za to pak wotmě so konjacy sport na jěchanskej čarje Drježdźany-Seidnitz. Tam bě lětuši 6. wubědźowanski dźeń, kotryž bě za swójby mysleny. Zastup běše darmotny a tuž naličichu 10 621 wopytowarjow jěchanskeho sporta. Lubješe być wulkotny dźeń k wubědźowanju. Słónco swěćeše, při a na jěchansekej čarje bě tež wšitko w porjadku. Za wšitkich akterow, konje a čłowjekow, potajkim prima wuměnjenja.
Awtor dźensa
Jan Hrjehor
Wulke njezbožo we wulkim zbožu! Tak někak móhli nadpismo za dožiwjenje wosebiteho razu mjenować, kotrež běchmy – mój syn, přiwuzny a ja – lětsa w juliju w Innsbrucku dožiwili. Tróšku wšak sym wahał, hač wo tym pisam abo nic, dokelž bě akcija při skakanišću Bergisel za nas chětro njepřijomna, ale tež dožiwjenjowpołna. W dowolu w Chiemgauskich Alpach bě so mi na wonym horcym dnju poradźiło dweju z našeje dowoloweje skupiny přeswědčić, zo byštaj sej ze mnu do Innsbrucka na skakanišćo Bergisel dojěłoj. Wone dźě steji kóžde lěto spočatk januara w fokusu zymskeho sportoweho rozprawnistwa. Innsbruck je mjenujcy třeća stacija turneje po štyrjoch skakanišćach.
Awtor dźensa
Jurij Bjeńš
Borussia Dortmund a FC Energija Choćebuz stej mustwje, za kotrejž moja wutroba bije. Hdys a hdys sej wězo do Dortmunda dojědu – dokelž pak sej to mało časa a fenkow dla tak často dowolić njemóžu, sym husćišo w Choćebuzu. Lětsa pak so tež raz wudani, stadiony na wuchodźe wopytać. Wšako wutroba kóždeho koparskeho přiwisnika spěšnišo pukoce, hdyž wobhlada sej hrajny plan třećeje ligi. Wosom mustwow je z wuchoda, wšitke z tradicionalnych towarstwow, kotrež maja hoberske fanowe žro. Kóždy kónc tydźenja znajmjeńša jedyn derby! Wulkotnje, to dyrbimy wužiwać! Tři tajke derbyje sej tuž hižo live w stadionje wobhladach. Prěni z nich bě Dynamo přećiwo Čerwjenoběłym z Erfurta. Štwórtk wječor pod swětłomjetakami, połny blok hosći, legendarny K-blok w Drježdźanach a napjatosć hač do kónca hry. Njejsym drje přiwisnik wobeju mustwow, hač do dźensnišeho pak njewobžaruju, zo sym tam był. Nalada bě kaž přeco w Drježdźanskim nowym stadionje fenomenalna.
Awtor dźensa
Křesćan Korjeńk
„Ha widźu-li ptačata ćahnyć, hdyž“ je swjedźeń Marije naroda a nazyma so bliži. Mnozy znaja tónle spěw jako zahajenski nazymskich koncertow. Wšako nam je na plakatach nětko hižo připowědźeja. Tola nochcu so tule dźensa wěnować horliwym spěwarjam-sportowcam, hačrunjež bychu sej to cyle wěsće tež zasłužili.
Tour de France, swětowe mišterstwa w płuwanju, swětowe mišterstwa w lochkoatletice, při wšitkich sportowych wjerškach so rěči a tuka, zo sportowcy njedowolene srědki wužiwaja, zo bychu swoje wukony stopnjowali. Njewěm hač je dobyćer lětušeje Tour de France, Jendźelčan Fromme, někajki doping brał abo nic. Jeho pak njejsu jenož tukanjow dla werbalnje atakowali, ale tež fyzisce. Je škoda, zo so doping cyle přewinyć njehodźi a zo někotre „čorne wowcy“ cyłkownemu wukonowemu sportej tak špatny image wobradźeja.
Podhlad, zo běchu tež sportowcy NDR njedowolene srědki wužiwali, je so dawno wobkrućił. Wězo stej tež wulkomyslne spěchowanje wěstych – předewšěm olympiskich – sportowych družin a njesměrny ćišć, dobyć medalje, k tomu přinošowałoj. Zajimawe na přikład je, zo su němscy sportowcy na 24. lětnej olympiadźe 1988 w Seoulu cyłkownje 142 medaljow dobyli, na olympiadźe 2012 w Londonje pak sto mjenje.
Awtor dźensa
Mikławš Krawc
Wo serbskej koparskej wubrance lětsa přewjele słyšeli njejsmy. Zo pak přihoty na klětuše zetkanje mustwow narodnych mjeńšin w Južnym Tirolu běža, je mi njedawno Józef Šwon na přikładźe skazanja wjacorych busow za fanow rysował. W dorosće wutwori Serbski Sokoł lětsa hnydom tři wubranki w starobnych klasach młodźina C, D a E – prawje tak! Loni mějachmy jenož wubranku D.


text:
Lubij
Lubij (nimski Löbau) jo město w Górnej Łužycy, na krotkozajtšnej kšomje serbskego kraja. Lažy pśi rěcce Lubaśe pód Lubijskej góru a ma wokoło 16.000 wobydlarjow.
Měsćańske źěle[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W někotarych toś tych jsow bu až do zachopjeńka 20. lětstotka Lubijski dialekt serbšćiny wužywany.
Wobchad[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pśez Lubij běžytej zwězkowej drogi 6 (Bremerhaven-Drježdźany-Zgórjelc) a 178 (Nosaćicy-Žytawa).
W Lubiju jo zelezniske dwórnišćo a kśicowanišćo. Běžy pśez njogo zelezniskeje cery Drježdźany-Zgórjelc a zachopinaju tu zelezniske cery do Habrachćic a do Žytawy. Kolije něgajšne cery do Radwora su wót lěta 2004 wóttergane a něgajšny cera do Budestec bu demontěrowana w lěśe 2008 (na śělesu cery ma byś natwarjona sćažka za kólasowarjow).


text:
Syndziōw zamianōwało Państwo Polski, a adwokaty sami ze cołki Polski prziciōngli, bo rachowali na dobry zarobek. We takim małym mieście dycki bōło tak, że sie ludzie o cosik wadziyli. Jedni ô piniōndze, drudzy ô pole, a jeszcze inksi dejma na to – ô ôbraza!
Nojlepszy ze cołki palestry bōł taki jedyn hruby reksenwald, co rod sprawy przeciōngoł! Jednako jak mu kery dobrze zapłaciył, to na swoji dycki wyszeł. Bezto żorzany godali, że to je dobry adwokat! Tyn chop mioł ôgrōmnie chudego psa a czynsto szpacyrowoł ś nim po rynku. Bezmała tyn pies bōł rasowy, ale bardzi bōł podany do kozy na wysokich szłapach niż do inkszych psōw!
Roz we dziyń targowy jedyn mieszczan powadził sie ze chopym ze Osin. Na ta zwada trefiła policyjo i sprawa poszła do sōndu. Tyn chop ze wsi bōł biydny i dostoł reksenwalda „ze urzyndu”, prawie tego wyszczekanego panoczka ôd tego chudego psa i sie radowoł, że mu isto pōmōże! I ani mu do gowy niy prziszło, co sie richtik świynci! Jako sie potym ôkozało tyn mieszczan ugodoł sie ze tym adwokatym ôd tego chopa, że wszyjstek sfalōm na tego boroka ze wsi, a syndzia do ônymu mało kara i bydzie fertik!
We tyn dziyń do sōndu prziszło kupa ludzi bo kożdy bōł ciekawy, jak to sie rychtik wszyjstek skōńczy! Miyndzy tymi ludziami bōła tyż baba, ôd tego chopa ze Osin. We wsi bōła ôna znano ze tego, że dycki wyszczekała za cołko familijo i jak syndzia i tyn fałszywy reksenwald zaczyni najyżdżać na jejigo chopa, to ôna wyskoczyła na pojstrzodek sale, a spytała sie grzecznie Wysokigo Sōndu, eli może cosik pedzieć! Syndzia widać nic niy przeczuwoł, bo ji słowa udzielył!
– Usrany s fas reksenwald! – rykła baba na adwokata ôd swojigo chopa. – Wiela wōm tyn bachrocz ze miasta zapłaciył, że mojigo chopa, co je marny a chudy, jak tym wypitraszōny harynek abo, niy przimierzajōnc, wasz pies Rync, chcecie wciś za balek, yno za to, że broniył swojigo?
Niy dała jednako rady dokōńczyć tego, co chciała pedzieć, bo cołko sala gruchła takim śmiychym, że syndzia sie wkurził, a kozoł wszyjskich wykludzić!
Baba dostała kora za ôbraza sōndu, ale chopa wybrōniyła, a panoczek adwokat ôd gańby musioł sie wyniyś ze miasta!
Syndziōw zamianōwało Państwo Polski, a adwokaty sami ze cołki Polski prziciōngli, bo rachowali na dobry zarobek. We takim małym mieście dycki bōło tak, że sie ludzie o cosik wadziyli. Jedni ô piniōndze, drudzy ô pole, a jeszcze inksi dejma na to – ô ôbraza!


text:
Ludwigshafen
Ludwigshafen (oficielnje Ludwigshafen am Rhein) jo wjelike město z něźi 160.000 wobydlarjami w krotkowjacornej Nimskej. Lažy napśeśiwo Mannheimoju a wulewoju Neckara pśi lěwem brjoze Ryna na krotkem zajtšu Rheinland-Pfalcojska a jo wažne industrijowe srjejźišćo regiona. Město wobstoj akle wót lěta 1853 ako samostatna gmejna a jo mjaztym wósebnje ako sedło BASF a městno Tatorta nadregionalnje znate.
Strona ma dosć miłu a suchu klima z pśerěznej temperaturu wót 11,2 °C. Dalše wjelike města we wokolinje Ludwigshafena su Mainz na pódpołnocy, Darmstadt na dłujkem zajtšu, Heidelberg na krotkem zajtšu a Karlsruhe na pódpołdnju.
Ludwigshafen jo rodne město něgajšnego zwězkowego kanclarja Helmuta Kohla (* 1930) a něgajšnego sakskego ministarskego prezidenta Kurta Biedenkopfa (* 1930).


text:
»Přewjele ze swojich wunamakankow a wudobyćow přeradźić,
je jedne a to same, kaž so wupłodow swojeje wunamakarskeje
bohatosće wzdać.«Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Čerwjeny štom
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
njeměr lěha na swětlinje
drjewo jaskrawe
chila so
k žołmam zdychnjenja
we wokomiku bliženja
je čerwjeń njesćerpna
sćinuje wobličo holiny
moch zastona
hat so zatorhnje
w šumje mikoce wjeršk
łoskotaja łopješka pótne
do stwjelcow huškaja
dźiwje sony barbiča
štomy znazdala
blady šěrja
scena w lěsu
žada kulisu
MĚRANA CUŠCYNA
Jan Buk – Čerwjeny štom, 1998, tempera, 56 x 76 cm, priwatne wobsydstwo
▶ Hłowna a wólbna zhromadźizna ZSW
Srjedu, 25. meje, přewjedźe Zwjazk serbskich wuměłcow swoju hłownu a wólbnu zhromadźiznu w Röhrscheidtowej bašće, při kotrejž zhladowachu přitomni na dźěławosć zašłeho lěta, hdźež słušeše mediateka »serbskiTV«, wozjewjena na platformomaj YouTube a Instagram, k wuspěšnym projektam. Nimo toho woli so nowe předsydstwo, kotremuž přisłušeja předsyda Jan Bělk, městopředsyda Bosćan Nawka, pokładnik Jan Cyž, Jěwa-Marja Čornakec, Michał Cyž a Měrka Mětowa.
▶ Edicija wó kśicowem puśu Jezusa wujšła
Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. jo wudało nowe knigły, kótarež maju byś pśinosk towaristwa za Łužyski cerkwiny źeń (24. do 26. junija 2022) w Zgórjelcu. Edicija wopśimjejo w šesć rěcach Milana Hrabalowu basnisku twórbu wó kśicowem puśu Jezusa, a to dolnoserbski (Alfred Měškank), česki original (Milan Hrabal), górnoserbski (Róža Domašcyna), nimski (Róža Domašcyna), engelski (Milan Hrabal jun. a Gerald Stone) a pólski (Justyna Michniuk). Pśedsłowo jo napisał pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa, dr. Hartmut S. Leipner. Bibliofilna wósebnostka móžo se dostaś pśez Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. w Chóśebuzu.
W lěće 1981 wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina pod titulom »Wanderwege durch den Kreis Bautzen« pućowanski přewodnik z wjace hač sto čarami, kotrehož awtor Friedrich Lehmann móže so jako angažowany posrědkowar němsko-serbskeje domiznowědy Hornjeje Łužicy wobhladować. Z přewodnikom, kotryž wobsahowaše wuběr z wjace hač 500 přinoškow wobstejaceho rjada »Der Wanderfreund rät fürs Wochenende« chcyše domoródnym a turistam kaž tež šulerjam na ekskursijach wosebitosće přirody a kultury Hornjeje Łužicy nazornje spřistupnjeć.
Friedrich Lehmann narodźi so 17. apryla 1897 we Wjazońcy jako syn ćěsle Augusta Lehmanna a jeho žony Fanny rodźeneje Dreßler. Hižo jako dźěćo horješe so za krajinu w swojej wokolinje. Po wopyće wo- somlětneje ludoweje šule we Wjazońcy chodźeše mjez 1903 a 1911 na Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tež připóznaće jeho wuja, progresiwneho pedagogi a direktora seminara, Johanna Gottlieba Dreßlera (1799–1867) pohnu Friedricha, sej z disciplinu wědu přiswojić. Za čas studija zajimowaše so wosebje za předmjety biologija, geografija, geologija a stawizny. Při stawizniskich slědźenjach njefascinowachu Lehmanna jenož fakty, ale wšitke z nimi zwisowace wuwića – w towaršnosći a w přirodźe, regionalnje a globalnje.
K zahajenju festiwala Noweje hudźby w Brandenburgu
Notowe linije z fantaziju jako girlandy wuhotowane, na to přičinjene wurězki partiturow kruchow, kotrež mějachu zaklinčeć, kaž tež wulkej łžicy pódla dweju gitarow překwapichu wopytowarjow koncerta na Bože spěće w Potsdamskim wuměłstwowym domje sans titre. Hižo prjedy hač jimaše so nawoda Thomas Gerwin do zahajenja pjećdnjowskeho festiwala Noweje hudźby słowa, bu přez originalnu atmosferu ruma jasnje, na čo je so k 22. razej wotměwacy rjad zarjadowanjow z pomjenowanjom »intersonanzen« wusměrjeny: na prezentaciju šěrokeje wuměłskeje kreatiwity z mjezynarodnym wuprudźenjom, tutón króć z widom na Pólsku a Awstrisku. Hižo přeprošenje ekskluziwneho gitaroweho duwa Stefana Conradija – Bernda Gehlena k »preludijej« hudźbnych dnjow dokumentowaše tutón wotpohlad přez zrědka dožiwjenu wobsadku, kotraž žada sej šěroku bohatosć idejow.
Gitarowy duwo Stefan Conradi a Bernd Gehlen z komponistom Janom Cyžom (srjedźa) Foto: Sebastian Rausch
Tole bě hižo při prěnjej twórbje, wjelewoznamoweje kompozicije »sait᾿ an sait᾿ – gegensaitig« serbskeho komponista Jana Cyža pytnyć. Cyž wobhladuje wobeju interpretow jako přewodnikow, kotrajž spytataj so wjace razow čućiwje přibližować. Poněčim so hudźbne napřećiwki rozpušćeja, na př. nastupajo wašnja hraća a sylnosće zwuka kaž tež rozwólnych improwizowanych pasažow. Při tym hodźa so tež optisce powabne akcije wobkedźbować kaž zasadźić smyčki při hraću na trunach abo zwjertnyć instrumenty na koleno. Bóle tradicionelnje skutkuja na kóncu melodiske floskle, kotrež wjedu hač k spóznajomnemu citatej spěwa, tak zo pokazuje wjesoła kónčna štučka cyle jasnje na hłuboko sahacy humor awtora.
Feliks Haza – Składnostnje swjedźenja mjeztym 42lětneho wobstaća Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor 16. julija na Smolic statoku w Hórkach
Pod Čornobohom/Unterm Czorneboh. Historische Begebenheiten und Geschichten aus der Gegend rund um Hochkirch, wudał a z hornjoserbšćiny přełožił Marko Grojlich, 2. nakł. 2022
Bukecy swjeća lětsa 800. róčnicu prěnjeho naspomnjenja. Składnostnje jubileja je wušoł dalši nakład čitanki »Pod Čornobohom – Unterm Czorneboh« z historiskimi powěsćemi a stawizničkami z Bukečanskich kónčin, kotruž je před dźesać lětami wudał Bukečan Marko Grojlich. Kniha je tehdy jara dobry wothłós našła, wosebje w tamnišej němskej ludnosći, wšako je čitanka přezcyłna dwurěčna. Wudawaćel sam je wubrane serbske teksty do němčiny přednjesł, w nadźiji, zo so ludźo we wsach pod Čornobohom na swoje serbske korjenje dopomnja, zo je njeprěja, zo so snadź samo k nim přiznaja. Kniha skića zajimawy dohlad do žiwjenja ewangelskich Serbow na ranje a na połnóc Budyšina w druhej połojcy 19. a prěnjej połojcy 20. lětstotka.
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.
»Potom je wójna wudyriła a je jasnje było, zo njezměju žanu domiznu, do kotrejež móhł so nawróćić.«
Dušan Hajduk-Veljković Foto: Lubina Hajduk-Veljkovićowa
Rozmołwa z lektorom za bosnišćinu, chorwatšćinu a serbišćinu na uniwersitomaj w Lipsku a Halle-Wittenbergu, spisowaćelom, přełožowarjom a tołmačerjom Dušanom Hajdukom-Veljkovićom wo pochadźe, cuzbje a hdźe so doma čuje
Wy sće wotrostł w Běłohrodźe, potom do Saarbrückena ćahnył a bydliće mjeztym wjele lěta w Lipsku. Hdźe čujeće so doma?
Jenož w Lipsku.
To rěka Waša krajina dźěćatstwa wjace žanu rólu za Was njehraje?
Wona hraje jara wulku rólu, ale jenož jako rjana dopomnjenka. Je to tajki reservoir, z kotrehož swoje ideje za literaturu wozmu. Žiwjenje w Juhosłowjanskej je za mnje hižo lětdźesatki nimo.
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.
»Druhdy wobžaruju, zo serbšćinu tak derje njewobknježu, zo móhł w tutej rěči sonić«
Rozmołwa z etnologom dr. Robertom Lorencom wo pochadźe, krajinje dźěćatstwa a dwurěčnosći
Wy sće we Wuježku wotrostł, potom wjele lět w Berlinje bydlił, potom zaso we Wuježku a nětko w Zhorjelcu. Čehodla sće so za tute město rozsudźił?
Rozsud za Zhorjelc měješe hłownje swójbne přičiny. Wotnajimane bydlenje při Čornobohu bu přewuske a běchmy tež pytnyli, zo so to z cyle zanjesenej wjesku tohorunja stajnje njehodźi. Potom bě jasne, zo ma to tola měšćanska kónčina być, hdźež móžeš lóšo kontakt k druhim ludźom nawjazać. A Zhorjelc bě za nas najzajimawši. Mamy pak we Wuježku hišće zahrodu z dowolnosću za twarjenje, njebě to potajkim doskónčne rozžohnowanje.
Jako sće so do Wuježka nawróćił, běše to hišće samsna wjes, kaž sće ju ze swojeho dźěćatstwa znał?
Mějach tam rjane dźěćatstwo. Husto słyšiš, zo chcedźa ludźo preč do města a žiwjensku staciju za sobu wostajić, dokeIž jim druzy na čuwy du. To wšak su zwučene naratiwy. Pola mje to tak njebě. Dźěch studija dla a njejsym zwisk k nakrajnej kónčinje abo do Wuježka přetorhnył. Mějach pozitiwne začuća za wjesku a mam je přeco hišće. Tež swoje magisterske dźěło sym wo Łužicy pisał. Bě přeco jasne, zo mje tema kónčiny dale zaběra.