text:
Namaluj Mikołoja Ślōnskigo – dostaniesz geszynk ôd nigo!
Bez porã lŏt trefiali my sie ze Ślōnskim Mikołojym na jarmarku we Nikiszu. Terŏzki skuli epidymije jarmarku nie bydzie, nale bydzie Mikołoj, bo ôn fest bajtlōm pszaje!
Dycki bajtle szrajbujōm brify ku Mikołojowi. We tym rŏku żółto-mŏdry Mikołoj ze Anabergu pośle bajtlōm brif ze małym a gryfnym ślōnskim geszynkiym. Styknie ino coby bajtel namalōwoł Mikołoja tak jako sie go przedstowio. Musicie knipsnōnć tyn ôbrŏzek a posłać knips na email biurosenatorskie@plura.pl. Szrajbnijcie tam tyż miano a nazwisko bajtla, wiela mo lŏt a adresã, kaj Mikołoj mo posłać brif ze geszynkiym. Musicie to szafnōnć nojdali we Barbōrkã. Bajtle kierych malōnki poślecie nieśmiōm być starsze jak 12 lŏt.
Malunki ŏd bajtlōw pokŏżymy na facebooku (kukej na link na dole). Ludzie bydōm poradziyli lajkōwać te malōnki, kiere im sie podobajōm. Tyn kiery nachyto tych lajków nojwiyncyj wygro ekstra nagrŏdã: ainladōng dlo cŏłkij familije do ślōnskigŏ pomiyszkanio na Nikiszu we Katōwicach, kaj Pyjter Langer ze Ślōnskij Ferajny pokŏże jako Ślōnzŏki piyrwyj żyli a jaki mieli zwyki. Bydzie tyż bōnkawa, maszkety a… iberaszōng!
Wszyjskŏ to pjyknie poszykōwała a gryfne geszynki narychtōwała Ślōnsko Ferajna ze Synatorym Plura Markiym. Sōm to kamraty a helfry ôd Ślōnskigo Mikołeja.


c: text/html

text:
Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; وچسيتش اورلينسكى; Wojciech Orliński; Boйцex OpлiHcbkий; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Wojciech Orliński; Bόιtσex Opλίvσkι; Wojciech Orliński; giornalista polacco; পোলীয় সাংবাদিক; journaliste polonais; Poola ajakirjanik; kazetari poloniarra; periodista polacu; periodista polonès; polnischer Journalist und Science-Fiction-Schriftsteller; jornalista polaco; Polish journalist; ژورنالیست لهستانی; jurnalist polonez; polski dzienikarz; עיתונאי פולני; Pools journalist; Polish journalist; gazetar polak; صحفي بولندي; xornalista polaco; Polish journalist; iriseoir Polannach; periodista polaco; Wojciech Orlinski
English: Wojciech Orliński, Polish journalist and writer
Polski: Wojciech Orliński, polski dziennikarz, pisarz i publicysta

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ślůnsko godka
Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: [ˈɕlonskɔ ˈgɔtka]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźi Dolnygo Ślůnska.[2] We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2011 roku bez 509 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka[1][3]. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw[4]. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko. Ślůnsko mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.
Mjanowańy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We ślůnskij godce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Godka mo kupa roztůmajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo "jynzyk ślůnski" (samo słowo jynzyk je we tym znaczyńu rzodke); podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc a je babskij zorty).
Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).
We polskij godce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Skiż tygo, co ślůnski ńy mo statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uů ńij dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).
We inkszych godkach[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Ciлeзbka MoBa (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлeзиckи jaзиk (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.
Fůnologijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Spůłgłoski[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:
Samogłoski[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůżńić 7 samogłoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyż jake samogłoski szpecyjolne.
Podstawowo systema samogłoskowo rozrůżńo samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych kej a, e, e, i, o, ů, u a y.
Ćeszyński djalekt, glywicki djalekt, kluczborski djalekt a uopolski djalekt mojům tyż nosowe y, uoznaczůne kej [ɨ̃].
Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pjyrszym hanszriftym, na kery śe przistowo, iże we ńim uostała użyto ślůnsko godka, je Kśynga hynrykowsko (Hańcowy Festbuch)[5]. Padze tam wywołane zdańe dai ut ia pobrusa a ti poziwai, kere uoznoczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Bezto, co tyn zac barźi podany je na ślůnsko godka, pokozała śe starość, eli je to blank ślůnski abo polski, a jużći strzedńowjeczny miszůng tych godek.
Za pjyrsze, mjano ligwa Sleziana (ślůnsko godka) przekozało śe we chrůńice jydnygo żagańskygo klosztora, mjanowanyj Catalogus abbatum Saganensium a kero uostała naszkryflano za XIV wjeka (postrzůd rokůma 1392 a 1422).[6]
Ślůnski dźiśej[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W teroźńich czasach zaboczyć śe do chudoba a pomjyrańy ślůnskij godki pod ajnflusym polskij[7]. Ńykere gramatikowe kůnstrukcyje charakterystyczne lo ślůnskigo, mjyńo śe na wszechuobecny polski, ntp. mjast Być na wjelaś rokůw stary godo śe czynsto Mjeć ileś lot. Ślůnsko godka rygjůnalno mo śe tyż u ńykerych kej godka ludźi bez ausbildůnga a ńyuoklanych[8].
Atoli ślůnsko godka tam, kaj je we użyću, ńy mo uoficyjalnygo statusa, to dźynki internecowi po prowdźe terozki uodżywo. Brano je tyż do ryklamůw[9]. Ze godki potocznyj uoddźylo śe typowy slang, powstajům nowe uokreślyńa, kej na tyn przikuod mobilńok (pol. telefon komórkowy) lebo szlustydźyń (pol. weekend)[10].
We 2007 zaczůn fungować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl pjastowańy a průmowańy ślůnskij godki. Postrzůd jigo założyćelůw je m.in. Bogdan Kallus, autor "Słownika gůrnoślůnskij godki", Mirosław Syniawa, kery we 2007 roku narychtowoł tekst internecowego dyktanda we ślůnskij godce, a Rafał Adamus, ekůnůmista ze Chorzowa[11].
Słowńictwo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na formowańy śe słowńictwa godki ajnflus mjały pożyczki ze godek: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyż słowackij. W godce ty przewożo zdrzůdłosłůw zachodńo-słowjański. Srogo tajla wyrażyńůw bliższo je rodszy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i małopolskymu a godce dolnołůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůłczesnymu standardowymu polskimu.
Krům tygo, do śe tyż nolyźć słowa z takich godek, kej francusko, laszsko, łaćina, słowacko, starowysokomjymjecko, strzedńowysokomjymjecko, strzedńońiderlandzko a italsko[12].
Słowńictwo typowo ślůnske[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Choća tela godek mjoło ajnflus na ślůnski, mo uůn tyż słowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstały śe uůne we inszych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostały śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzůnd a inksze[13]. Co wjyncyj, do śe tyż trefić jake słowa ślůnske we inkszych godkach. Towům pożyczkům we polski godce sům uokryślyńa jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźůnka), nale sům tyż take bez polskigo uodpowjedńika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje śe tyż ślůnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majům słowo uöbroz, kere śe mo za polski ajnflus[14], nale we literackij godce ńy uokozuje śe prelabjalizacyjo, stůnd moge to być uod ślůnskigo.
Alfabyt ślůnskij godki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Już uod somygo anfangu robůt nad ślůnskům kodyfikacyjům bůły problymy kej uoddoć głoski kere ńy wystympujům we polskij godce, a gynał ů a u pochodzůnce s prelabjalizacyje. Dowańy sam ł kej we słowje uoko ńy mjało cweku, kej ńy bůło tukej zachowane starodowne prawidło uo ł jako nachfolgera l welaryzowanygo.
W Internecu, kej tyż i poza ńim[15] wywołany je nostympujůncy alfabyt[16]:
Atoli ten warjant szkryflańo je używany nojczyńśći, istńijům tyż inksze szrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyczńy. Uogůlńy, godka ślůnsko może być szkryflono 10 alfabytůma, co sům gorzij lebo lepij widźane[17].
Djalykty a zrůżńicowańy rygjůnalne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Godka ślůnsko ńy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gůrnygo Ślůnska. Inakszy godo śe wele Ćeszyna, inakszy – wele Uopola. To, co je mjanowone u użytkowńikůw ślůnskigo djalyktůma[18][19], bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo[20]. Wspůłcześńy do śe wyrůżńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćeszyńsko, gliwicko, jabłůnkowsko, kluczborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko[21].
Ślůnski ńy je jydnolity a na růżnych uobszarach kulturowo-historycznych do śe trefić zarůwno roztůmajte znoczyńo tych samych słůw, kej a jejich růżno wymowo. Ńy wszyjske wjync cechy djalyktu uopisane wystympujům na wszyjskych jigo uobszarach. Czynsto ale wystympujům m.in. labjalizacyjo, mazurzyńy a jabłůnkowańy.
Kodyfikacyjo a godka literacko[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Terozki trwo robota nade wytworzyńym literackij godki ślůnskij. Używany we Internecu waryjant ślůnskij godki je uoparty zauobycz na djalyktach, we kerych śe godo we becyrku Katowic a Gliwic. Uod lot 30. XX w. egzystuje już ślůnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano bez frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo kej Óndra Łysohorsky, nale zostoł uoparty na grůńće pograńicznyj ślůnsko-morawskij gwary gůrnouostrawskij, beztůż ńy je uůn reprezyntantym lo zespoła djalyktůw ślůnskych.
Bibljoteka Kůngresu USA 18 lipca 2007 wepisała ślůnsko godka we regest godek śwjata[22]. Ślůnsko godka uostała tyż zaregistrowano we Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj przidano uůnyj kod ISO: "szl"[23]. Bůły to pjyrsze kroki zdatne do stworzyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.
Bajszpil użyćo godki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wymowa we IPA:
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
- ↑ Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1.
- ↑ Podug Norodowygo Wszechuobecnygo Wykozu ze 2002 roku 56 tyśyncy Ślůnzokůw (40 tyśyncy s wojewůdztwa ślůnskigo) zadeklarowało, iże důma posuguje śe godkům ślůnskům.
- ↑ SIL International
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03.
- ↑ http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html
- ↑ http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0
- ↑ http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439
- ↑ http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s
- ↑ (pl)"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów" Gazeta Wyborcza, 25 lutygo 2008.
- ↑ Dykcjunorz polsko-ślůnski we serwiśe slunskoeka.pyrsk.com
- ↑ http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html
- ↑ http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Je uůn tyż powszechńy używany na transparyntach RAŚ s napisym GŮRNY ŚLUNSK (relacyjo z IMA we Wikinews)
- ↑ Wyniki sznupańo "ślůnsko godka".
- ↑ http://www.dyktando.org/?id=ortografia
- ↑ Informacyje na zajće uorgańizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
- ↑ Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr.
- ↑ Uo zaliczańu gwar ślůnskich do polskij godki, uob. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, "Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego" 2004 nr 55-56.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html
- ↑ katowice.naszemiasto.pl
- ↑ SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.
Uobejzdrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Uo ślůnskij godce na portalu omniglot.com
- Kurs ślůnskij godki na angleskich Wikibooks
- Ślůnske Nowiny – pjyrszy ślůnski serwis informacyjny
- Ślůnsko Eka – dykcjůnorz atp.
- Portal "Pro Loquela Silesiana"
- Jynzyk S'loonski
- Po naszymu - Teshen Silesian
- Slovník ponaszimu
- Pověsti slezského lidu (czes. )
- Ślůnski w katalogu ODP (czes. )


text:
Katolski Posoł
Katolski Posoł je časopis katolskich Serbow, kotryž tydźensce w hornjoserbšćinje wuńdźe. Časopis wudawa Towarstwo Cyrila a Metoda z.t. a ma prawidłowny nakład něhdźe 2.150 eksemplarow.[1] Wot 1. julija 2013 je Michał Anders šefredaktor Katolskeho Posoła. Prjedy wukonješe tute dźěło wot lěta 1978 Baćoński farar Gerat Wornar.
Na iniciatiwu Michała Hórnika wuńdźe w lěće 1863 prěnje čisło Katolskeho Posoła, wudawane wot 1862 załoženeho Towarstwa swjateju Cyrilla a Methoda. Za čas nacionalsocialistow so cyrkwinska nowina w lěće 1939 zakaza. Katolski Posoł wuńdźe po wójnje hakle 1950 zaso, podleži pak statnej nowinarskej censury.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Podaća Załožby za serbski lud za lěto 2016
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Webstronki Katolskeho Posoła (hsb.) (němsce)
Katolski Posoł | Łužyca | Nowy Casnik | Płomjo | Pomhaj Bóh | Rozhlad | Serbske Nowiny | Serbski rozhłós | Wuhladko


text:
Zjednoczůne Sztaty
Zjednoczůne Sztaty, Zjednoczůne Sztaty Ameriki (ang.: United States, United States of America, we abrewjacyji: US, USA) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Americe. Grańica mo s Kanadům na půłnocy a Meksykym na połedńu; uod wschodu grańica kraju stanowi Atlantycki Uocean, uod půłnocnygo wschodu Arktyczny Uocean, a uod zachodu Pokojny Uocean. Je to trzeće państwo śwjata jeli chodźi uo terytoryjům (po Rusyji a Kanadźe), a tyż trzeće we wjelośći ludźi (po Chinach a Indyjach).
Zjednoczůne Sztaty powstały pod kůńec XVIII stolećo, Deklaracyjo Samostanowjyńo uogłoszůno we 1776 roku. Na poczůntku mode państwo toczůło wojny, wpjyrw ze Ynglandym, do kerygo zawczasu uosobne sztaty noleżały jako kolůńije, ńyskorzi we rokach 1861-1865 bůła secesyjno wojna, mjyndzy půłnocnymi sztatůma, kere bůły za zńyśyńym ńywolńictwa, a połedńowymi, kere chćały je utrzimać, a tyż we tym samym XIX stoleću ze Meksykym.
Terozki Zjednoczůne Sztaty sům nojwjynkszům ekůnůmicznům a armijnům potyngům śwjata. We zagrańicznyj polityce uod wrześńa 2001, po terrorystycznych zamachach na World Trade Center a Pentagůn, kůncyntrujům śe na wojńe s terroryzmym.
Admińistracyjńy sům potajlowane na 50 sztatůw a dystrykt Kolůmbijo, s czygo 2 sztaty - Alaska a Hawaje - leżům poza zasadńiczym uobszarym kůntynyntalnyj tajli USA - Alaska na půłnoc uod ńygo a Hawaje furt na zachůd, na Pokojnym Uoceańe.


text:
Wuknjenska platforma LernSax sakskeho ministerstwa za kultus (SMK) je nětko tež w hornjoserbskej rěči wužiwajomna. Milenka Rječcyna je so z wučerku Worklečanskeje Serbskeje wyšeje šule „Michał Hórnik“ a referentku za koncepcionelne dźěło ze serbskimi wobsahami w Krajnym zarjedźe za šulu a kubłanje (LaSuB) Radebeul Dianu Šołćinej rozmołwjała.
Kotre su přičiny, zo hodźi so platforma nětko w hornjoserbšćinje wužiwać?
D. Šołćina: Šulska cloud je we wšelakich rěčach natwarjena. Nimo němčiny maja cuzorěčni a dalši zajimcy składnosć, sej program tak nastajić, zo dóstawaja zasadne informacije w druhich rěčach, kaž jendźelskej a francoskej. To zmóžnjamy nětko tež hornjoserbsce rěčacym wužiwarjam – wučerjam, šulerjam a staršim. Jako iniciatorojo chcychmy na te wašnje nowy serbskorěčny rum w digitalnym swěće wotkryć.
Sće naspomniła, zo su zasadne informacije w serbskej rěči přistupne. Što to rěka?
„Swojowola“ rěka najnowši titul hudźbneje dwójki Uty Šwejdźic a Michała Měrćinka z Berlina, kotrajž staj pod mjenom „Hara Crash“ znataj. Wo čim pěseń, kotruž běštaj wonaj zdobom jako widejo na platformje Youtube a na swójskim kanalu takatak records wozjewiłoj, dokładnje jedna, to chcyše Jan Bogusz wot Uty Šwejdźic wědźeć.
Kak staj ideju zrodźiłoj, so w aktualnym spěwje z tematiku Běłoruskeje rozestajeć?
Pod hesłom „Kulturny kraj Sakska zawrjeny?“ su so Drježdźanska kulturna měšćanostka, intendanća a dalši nawodźa sakskich jewišćow w zjawnym lisće přećiwo sakskej koronapolitice wuprajili. Cordula Ratajczakowa je so z intendantom NSLDź a předsydu Sakskeho krajneho zwjazka w němskim jewišćowym towarstwje Lutzom Hillmannom rozmołwjała, kiž je list sobu jako prěni podpisał.
Poprawom móžeće so wjeselić, móžeće zaso hrać – čehodla nětko skoržiće?
Serbska rěč ma so w Delnim Wujězdźe zaso ze wšědnej rěču stać. To přeje sej předsyda Frank Knobloch loni załoženeho towarstwa Zahrodka 1921. Andreas Kirschke je so z nim rozmołwjał.
Loni 12. nowembra sće stajnu wustajeńcu „Serbske žiwjenje w Delnim Wujězdźe a wokolinje“ wotewrěli. Kajki bě wothłós?
F. Knobloch: Wotewrjenje w Delnjowujězdźanskej radnicy wotmě so z wulkej rezonancu wobydlerjow, zajimcow a zastupjerjow Domowiny, Serbskeho instituta kaž tež Załožby za serbski lud. Mjeztym bě koronapandemije dla měrnišo. Tuchwilu je wustajeńca jenož po dorěčenju přistupna.
Wot spočatka 2021 podawa Marek Krawc kurs serbšćiny. Kak tam doprědka dźe?
F. Knobloch: Rěč wuknyć je naša hłowna naležnosć. Kurs je so ryzy digitalnje započał. Spočatnje bě nas dwanaće wobdźělnikow. Wot septembra zetkawachmy so na městnje w Delnim Wujězdźe. Přerěznje je nas nětko sydom kursantow z najrozdźělnišim stawom wědy a najwšelakorišimi wuměnjenjemi.
Kotre wobsahi wobjednawaće?
Radworčanka Janka Pawlikec pisa tuchwilu swoje bachelorske dźěło we wobłuku wosebiteho studija – sinologije, potajkim chinskich wědomosćow. Što je Serbowka za čas studija skerje njewšědneho předmjeta dožiwiła, wo tym je so Jan Bogusz z njej rozmołwjał.
Hdy a kak bu twój zajim za wosebity studijny směr zbudźeny?
J. Pawlikec: Azija, wosebje chinšćina a japanšćina su mje hižo wot dźěćatstwa wabili. Tak zdaše so tehdy tež mi cuza rěč być kaž hódančko, kotrež chcych rady wuhódać. Po maturje započach tuž w Lipsku sinologiju studować. Prěnjorjadnje zaběram so ze chinskej rěču, kaž tež kulturu a stawiznami kraja. Mój zaměr potajkim je, chinsku kulturu zrozumić a wědźeć, kak z njej wobchadźeć. To drje je naročne, ale zdobom chětro zajimawe a wobradźa mi wulke wjeselo.
Sy jedyn semester w Chinje a jedyn na Taiwanje studowała. Kotre nazhonjenja sy tam zběrała?
Lědma jedna wjes je tak wot Wochožanskeje brunicoweje jamy potrjechena kaž Miłoraz. Najwjetši dźěl ludźi so přesydli, někotři pak chcedźa wostać. Wobydlerjam poskićeja wot kónca oktobra 2021 dwutydźenske popołdniše zetkanje. Wo tym rozmołwješe so Andreas Kirschke z fararjom Jörgom Michelom, kiž tuchwilu w Slepjanskej wosadźe wupomha.
Knježe Michelo, kotry zaměr maja tajke popołdniše zetkanja?
J. Michel: Chcemy jako wosada ludźom bliscy być. Miłoraz je wot 1960tych lět wot brunicy potrjecheny. Po politiskim přewróće schadźeše nadźija, zo wjes wostanje. Nětko znowa wotbagrowanje hrozy. W tej situaciji chcemy ludźom zetkanja, wuměnu myslow a zhromadnosć zmóžnić. Jako cyrkej móžemy k tomu přinošować.
Wot hdy so zetkawaće?
J. Michel: Wot lońšeho 27. oktobra to dwutydźensce činimy a chcemy tele popołdnja tež lětsa dale wjesć.
Štó so wobdźěla?
Andreas Ošika je nowy jednaćel Serbskeho šulskeho towarstwa. Wo znowawobsadźenju městna a wo dalšich předewzaćach je Janek Wowčer z předsydku SŠT Katharinu Jurkowej rěčał.
Sće městno hišće raz wupisali, abo sće Andreasa Ošiku direktnje narěčeli?
K. Jurkowa: Po tym zo běchmy so z Markusom Bjeńšom jako jednaćelom rozžohnowali, pytachmy zaměrnje za wosobu, kotraž ma hospodarske a pedagogiske kmanosće a nazhonjenja. To je po našim měnjenju za jednaćela SŠT wuběrny zakład dźěławosće. Z Andreasom Ošiku běchmy hižo dlěje w zwisku. Jako zhonichmy, zo so wón powołansce znowa orientuje, smy jeho w rozmołwje za naše towarstwo zdobyć móhli.
Sće hospodarstwo a pedagogiku narěčała. Čehodla stej wonej w kombinaciji za SŠT wažnej?
Wot spočatka noweho lěta su ewangelske wosady Rakecy, Njeswačidło, Minakał-Łupoj, Chwaćicy a Klukš w nowej wulkowosadźe „Hornjołužiska hola a haty“ zjednoćene. Cordula Ratajczakowa je so z Rakečanskim fararjom dr. Robertom Malinkom rozmołwjała, kiž so nětko hromadźe z Njeswačanskej fararku Susannu Aechtner wo wjace hač 4 000 wěriwych stara.
Kak sće proces zjednoćenja dožiwił?
Z Krystofom Grofu z Chasowa a Feliciju Touvernotec z Nancyja ma młodźinske towarstwo Pawk wot nowembra znowa dweju zastupnikow w předsydstwje Młodźiny europskich narodnych skupin (MENS). Jan Bogusz je z Krystofom Grofu wo zaměrach europskeho cyłka rěčał.
Sće městopředsyda za eksterne naležnosće w MENS. Što mamy sej pod tym konkretnje předstajić?
K. Grofa: Hłownje mam wobstejace styki k druhim organizacijam hajić a nowe nawjazać, kaž tež zhromadne projekty wuwiwać. Zdźěla je nadawk tež z ryzy politiskim, takrjec lobbyjowym dźěłom zwjazany. Mnozy drje europski zwjazk mjeńšin Federalistisku uniju europskich narodnych mjeńšin FUEN znaja, kotryž zastupuje mjeńšiny na europskej runinje. Jako MENS smy młodźinski ekwiwalent k tomu. Za wosebitosć a jónkrótnosć při tym mam, zo móža so zajimcy z lokalneje runiny, w tym padźe z Łužicy, na europskej runinje organizować a z dalšimi mjeńšinami hromadu dźěłać. Zdobom mam za wosebje wažne, zo zmóžnjamy naslědne wuwiće. Za to je wězo njeparujomne, wotpowědne zwiski nawjazać.
Silwesterske praskotaki drje so lětsa předawać njesmědźa, cyle bjez hary pak drje tež tónraz do noweho lěta njepřińdźemy. Što to za našich štyrinohatych lubuškow woznamjenja, wo tym rozmołwješe so Silke Richter z psyčej trenarku Madlen Fischer z Wojerowskeho towarstwa za psyči sport.
Knjeni Fischer, kak móža wobsedźerjo swoje psy před přewjele hary škitać?
M. Fischer: Hdyž so psyk hary boji, njesměł wón silwester sam być. Dyrbju so z nim potom před praskanjom schować, žaluziju dele pušćić a měrnu hudźbu zapinyć.
Štó hodźi so hišće činić?
M. Fischer: Z wěstymi kursami hodźi so docpěć, zo psyk tak sensibelnje na haru njereaguje. Při tym pomhaja wotpowědne CDejki. Z tym pak dyrbiš započeć, hdyž je psyk hišće mały. Podpěrać hodźi so to z přidawkami k picy. To pak dyrbjało so ze zwěrjećim hojenskim praktikarjom dorěčeć. Pawšalnje njebych žadyn srědk poručiła, dokelž kóžde zwěrjo hinak reaguje. Wjele psow ma tež rady, hdyž maja městno, hdźež móža so kaž do małeje prózdnjeńcy wróćo sćahnyć, hdźež so wone škitane čuja. Na to pak dyrbiš je najprjedy zwučić.


text:
Sprjewja
Sprjewja (delnjoserbsce tež Rěka; čěsce Spréva, němsce Spree) je něhdźe 400 kilometrow dołha rěka we Łužicy na wuchodźe Němskeje a sewjeru Čěskeje, kotraž běži přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska a Berlin.
Wužórli so we Łužiskich horach z třoch žórłow: w Habrachćicach, Nowych Jěžercach a při Kotmarje. Z horow běži rěka přez Šěrachow-Korzym, Budestecy a hłuboki doł mjez Hornjej Hórku a Budyšinom do Łužiskeje nižiny a přez holansku a hatowu krajinu kaž tež Łužiski brunicowy rewěr a městačko Grodk dale do Delnjeje Łužicy. Jako znutřkowne delta Sprjewje nadeńdu so za Choćebuzom Błóta, kotrež so w Gójackim jězorje kónča. W Berlinje wuliwa so Sprjewja do Habole.
Na swojim běhu wužiwa so rěka dwójce za zastaranje spjateju jězorow, mjenujcy w Budyšinje a pola Grodka. Wobaj jězoraj słužitej zastaranju łužiskich brunicowych milinarnjow z wodu.
Wódrino-Sprjewiny kanal zwjazuje Sprjewju blisko Přibora z Wódru.


text:
Wo njedawnym posedźenju Chróšćanskeje gmejnskeje rady smy tón tydźeń rozprawjeli, zo tam dale za ludźimi pytaja, kotřiž so na někajkežkuli wašnje čestnohamtsce angažuja a kotrychž móhli za tajke skutkowanje počesćić. Pozadk je, zo přewostaji Budyski wokrjes lětsa wšěm komunam po 1 250 eurach, zo móhli wone swojim angažowanym ludźom mały dźak wuprajić. Myslu sej, zo je tajkich ludźi dosć, kotřiž něšto na dobro druhich zeskutkownjeja. Tak mějachu tež w Chróšćanskej gmejnje hnydom prěni namjet na blidźe, jako spočatk julija w Hórkach prěni raz wo tutej naležnosći porěčachu. Jedna z přitomnych wobydlerkow mysleše mjenujcy hnydom na žonu, kotraž hižo wjele lět njesebičnje starych a chorych ludźi wopytuje. Wona by sej tajke počesćenje zawěrno zasłužiła.
„Łužica – Europski kompetencny region za rěče narodnych mjeńšin w digitalnej dobje“ rěka hesło jedneje z cyłkownje šěsć dźěłarničkow na konferency wo strukturnej změnje we Łužicy. Z Mětom Nowakom, kiž z dr. Fabianom Jacobsom dźěłarničku pjatk w Złym Komorowje moderěruje, je Axel Arlt rěčał.
Wo čim chceće z wobdźělnikami dźěłarnički scyła diskutować?
M. Nowak: Jako moderatoraj budźemoj z nimi rozjimać, kotre wočakowanja na „kompetencny region“ maja a kotre wužadanja woni za serbsku rěč w digitalnej dobje widźa. To chcemoj zwjazać, zo bychmy wužadanja za dalše rěčne wuwiće zwěsćili. Z tym zwisuja tež – zo bychmy to zmištrowali – móžne serbske strategije a trěbne kompetency. Prašamy so, kotry wužitk móhł druhim krajam abo mjeńšinam z toho wurosć.
Što predestinuje Łužicu, zo by so z tajkim kompetencym regionom stała?
Wonej chodźitej do samsneje rjadownje, matej samsne swójbne mjeno, swjećitej zhromadnje narodniny a jej zwjazuje samsny hobby – přezpólne jěchanje. Přichodny kónc tydźenja wojujetej dwanaćelětnej Bobkec dwójnikaj Franciska a Felicitas ze swojimaj ponyjomaj Sweetijom a Diddlom w Hórkach wo titul najlěpšeje sakskeje jěcharki w starobnej klasy U16 w přezpólnym jěchanju. Betina Wenderothowa je so z Miłočankomaj rozmołwjała.
Prěni raz we wobłuku jěchanskeho turněra konjaceho sportoweho towarstwa Při Klóšterskej wodźe wotměja so kónc toho tydźenja sakske mišterstwa juniorow z ponyjemi. Kak stej so na wubědźowanje přihotowałoj?
Franciska: Trenujemoj ze swojimi konjemi a ponyjemi šěsć króć wob tydźeń, potajkim wšědnje nimo póndźele. To mamoj mjenujcy hudźbnu šulu. Naš nan z namaj dresuru a skakanje přez zadźěwki zwučuje. Minjene tydźenje smój tež direktnje w Hórkach na čarje zwučowałoj.
Nětko póńdźe runje před domjacym publikumom za waju wo titul sakskeje mišterki. Je to wosebite wužadanje?
Z předsydku frakcije Zwjazka 90/Zelenych w zwjazkowym sejmje Katrin Göring-Eckardt je na jeje njedawnym wopyće w Budyšinje Axel Arlt rěčał.
Kak wažne su Wam štyri awtochtone narodne mjeńšiny w Němskej za Europu?
K. Göring-Eckardt: Wone su mały kosmos za něšto wulke, štož w Europje mamy. Móžemy zhromadnje žiwi być, tež hdyž smy rozdźělni a z rozdźělnymi rěčemi. Widźo w Serbskim muzeju historiske wuwiće, pytnych, zo běchu přeco zaso pospyty to znjewužiwać. Je bohatstwo, zo ludźo dwurěčnje wotrostuja, zo woni swójsku tradiciju a kulturu pěstuja.
Što je Was wosebje zajimowało?
K. Göring-Eckardt: Sym so často za pěstowarnjemi a šulemi wobhonjała, za dźiwadłom. Jako zwjazkowa politikarka znaju prašenje, kak so scyła što spěchuje. Bohatstwo serbskeje kultury a rěče mamy zachować a ludźom za to dźakowni być, zo jej dale dawaja. A zo tež młodźi ludźo so nětko rozsudźeja wjace k tomu přinošować. Měli sej wuwědomić, zo nas tajke prócowanja wobohaćeja.
Mjeńšinowa rada frakcijam w zwjazkowym sejmje poruča, powołać rěčnika za naležnosće mjeńšin. Štó je to pola Was?
Mam zaćišć, zo je swět dale a bóle chaotiski. Ani jenički dźeń njezańdźe bjez špatnych powěsćow, globalnych a narodnych krizow. Často słyšimy ludźi rjec: Wšitko so pohubjeńša. Po wšěm zdaću pak tomu tak njeje. Rozestajejmy so tola raz z pozitiwnymi powěsćemi, kotrež našu naladu trochu polěpša. Započinajmy tola raz z wuwićom chudoby. W minjenych lětach je so ličba ludźi, kotřiž pod ekstremnej chudobu ćerpja, społojčiła. W lěće 1800 žiworješe 85 procentow ludnosće w najwjetšej chudobje. Naši dźědojo a naše wowki móža so hišće na to dopomnić, hdyž w lětach po Druhej swětowej wójnje wječor hłódni do łoža chodźachu. W minjenych dwaceći lětach je so chudoba wo wjele spěšnišo pomjeńšiła hač we wšěch druhich fazach swětowych stawiznow. Njeje da to optimistiska powěsć do přichoda, na kotrejž móhli zaměrnje dale dźěłać, tak zo njetrjeba za něšto lět nichtó wjace hłód tradać?
Twarski zawod Šćěpana Deja z Radworja zhladuje tele dny na 20lětne wobstaće. Bianka Šeferowa je so z předewzaćelom wo wužadanjach a dobrotach samostatnosće rozmołwjała.
Čehodla sće so zesamostatnił?
Š. Dej: Znaty bě twarsku firmu wotewrěł a pytaše dalšeho, kiž chcył z nim hromadźe dźěłać. Dźesać lět smój zhromadnje twarske nadawki wukonjałoj, doniž wón hinašich zamołwitosćow dla předewzaće njewopušći. Tak je přistajeny jeho městno přewzał. Firmu smój před 20 lětami we woprawdźe jara ćežkim času załožiłoj. Wot toho časa je so mnoho změniło. Prěnje lěta dźěłachmoj jenož w Drježdźanach. Hakle minjene lěta a nětko mamoj nadawki w bjezposrědnjej bliskosći.
Kajke nadawki to su a kotre su Wam wosebje w pomjatku?
Š. Dej: Twarimoj cyłe domy, wot zakładneho kamjenja hač k wutwarej. Započałoj smój w suchotwarje. Jedne z najrjeńšich nadawkow bě, wuhotować cyrkej Našeje knjenje w Drježdźanach. Dalšej zajimawej twarnišći běštej Zeleny wjelb Drježdźanskeho hrodu a Muzejowa kupa w Berlinje. Tam dóstachmoj wosebite twarske dźěła jako podpředewzaćelej.
Tele dny je prěni zwjazk dopomnjenkow spisowaćela Benedikta Dyrlicha „Doma we wućekach“ wušoł. Bosćan Nawka je so z awtorom rozmołwjał.
Knježe Dyrlicho, čehodla je runje nětko
prawy wokomik, memoiry wozjewić?
B. Dyrlich: Hač je to prawy wokomik, njewěm. Sym pak swědk časa, kiž je na swoje wašnje pod poměrami diktatury a demokratije swoje žiwjenje měł, ze a za Serbow tworił a dźěłał a při tym wjele nazhonił. Spomnjeća móhli snadź pomhać sobu wuswětlić čwaki našich stawiznow, mnohich jeje akterow, wězo z mojeho wida. A čłowjek so tež młódši njestanje. Nětko mam hišće duchowne a ćělne mocy, zo móžu w njeličomnych listach, zapiskach a aktach ryć, kiž doma mam abo kotrež chowaja so w archiwach w Budyšinje a Berlinje. A mam móc, je we wujimkach zestajeć a redigować.
Kak sće teksty wuzwolił? A kelko časa sće za to nałožował?
Turistiski zwjazk Łužiska jězorina chce hišće lětsa nowu brošuru wo bjezbarjernych poskitkach we wobłuku jězoriny wudać, zo by kónčinu dale a wjetšemu kruhej turistow wotkrył.
Zły Komorow/Wojerecy (SN/MiR). „W brošurce su móžnosće swobodneho přistupa k wšelakim zajimawostkam bjez zadźěwkow we wólnočasnych, přebywanskich a gastronomiskich zarjadnišćach wobsahowje wobšěrnje zapřijate“, zdźěli na naprašowanje SN naměstny jednaćel turistiskeho zwjazka a zamołwity za wuwiwanje projektow a marketing Marcus Heberle. Jězorina ma hižo mnohe turistiske poskitki za ludźi, kotřiž su w swobodźe zmysłow resp. ćělnje wobmjezowani. Tež město Wojerecy tajke ma, a te maja dalši wobsah tuchwilu nastawaceje brošurki być. We Wojerecach samych stara so wosebita přirada wo naležnosće zbrašenych a seniorow. Wona ma swójski běrow w měšćanskim zarjadnistwje.
Jutře a njedźelu startuje na mjeztym 30. triatlonje KnappenMan při Třižonjanskim jězoru pola Łaza dohromady 1 189 triatletow z tu- a wukraja, mjez nimi někotři Serbja. Sportowcy wubědźuja so w płuwanju, kolesowanju a běhanju na pjeć wšelakich distancach. Z jednaćelku sportoweho zwjazka Łužiska jězorina z.t. Mareiku Jokusch je so Bernadet Langec rozmołwjała.
Triatlon je lětsa 30. raz. Kotre nowosće maće spřihotowane?
M. Jokusch: Z wotpohladom budźe wubědźowanje tajke kaž tež hižo loni. Wotběhi, čary a hišće dalše wosebitostki su mjeztym etablěrowane. Tohodla telko njezměnimy. Nowinku pak přiwšěm mamy, a to tak mjenowany triatlon za wšitkich. Sobu činić smě kóždy, kiž chce so w triatlonje raz wuspytać – w płuwanju na 300 m, kolesowanju na 20 km a běhanju na 3 km.
KnappenMan organizować je wšak z wulkimi wužadanjemi zwjazane. Kotre to su?
Je sakska policija woprawdźe reprezentatiwny wobraz sakskeje towaršnosće? Tajke prašenje so mi chcyjo nochcyjo nanuzowa, jako słyšach wo wonym podawku wčera tydźenja w Drježdźanach. Na demonstraciji Pegidy běchu zastojnicy na žadanje wobdźělnika pochoda kamerowy team sćelaka ZDF kontrolowali a jemu najebać protest dlěje hač poł hodźiny dźěło znjemóžnili. Nětko so samo wukopa, zo je muž, kiž bě policistow na žurnalistow šćuwał, sobudźěłaćer sakskeho kriminalneho zarjada, kiž so w swojim wólnym času na demonstraciji wobdźěli. Podawk je mjeztym hižo w Berlinje wulku kedźbnosć zbudźił. Tež nutřkowny wuběrk Sakskeho krajneho sejma w Drježdźanach je so z nim zaběrał.


text:
Dunajská Streda
Spůłrzyndne: 47°59'46" N 17°36'53" E
Dunajská Streda, madź. Dunaszerdahely, mjym.: Niedermarkt) – mjasto we Słowacyji, we trnawskim kreju, na Małyj Naddunajskij Niżce. Jedne ze nojsrogszych mjastůw na wyspje Žitný ostrov (madź. Csallóköz). Pjyrszy roz spůmńane we 1250 roku pode mjanym Zerda. Dźepjyro we XVIII stoleću wkludzůno mjano Szerdahely, co we madźarskij godce uoznaczo "plac targůw co strzoda". Mimo aże ńyskorzi targi urzůndzano we pjůntki, mjano już śe uostało. Przidůmek "Duna-" dodano we XIX stoleću, mjano słowacke je we użyću uod 1919. Je to srogi uostrzodek madźarskij mjyńszośći, půmjyszkuje sam przez 80% Madźarůw.


text:
Jiří Drahoš
Jiří Drahoš (* 20. februara 1949 w Čěskim Těšínje, Čěskosłowakska) je čěski fyzikaliski chemikar a bě wot 2009 do 2017 předsyda Akademije wědomosćow w Čěskej republice. Při prezidentowych wólbach w januarje 2018 kandidowaše jako bjezstronski kandidat přećiwo dotalnemu prezidentej Milošej Zemanej. Přetož dósta w prěnim wólbnym kole druhu najwjetšu ličbu hłosow (26,6 %), nastupi tež w rozsudnych wólbach 26./27. januara 2018 přećiwo Zemanej a dósta 48,6 % hłosow při wólbnym wobdźělenju wot 66,6 %.
Drahoš płaći – porno Zemanej – jako jasny podpěraćel integracije Čěskeje do zapadnych politiskich strukturow a jako přiwisnik Europskeje unije a NATO. Nimo toho podpěruje wón přiwzaće wójnskich ćěkancow w Čěskej republice.


text:
Wosrjedź Wětrowa čaka wjacegeneraciske zetkanišćo na to, zo by tam žiwjenje zaćahnyło. Hdźež něhdy ludźo nakupować chodźachu, chcedźa so přichodnje wjesnjenjo zetkać.
Wulka swětła rumnosć wopytowarja wobdawa. Na sćěnach wisaja mólby Wětrowčanki, wuměłče Ingrid Konschakoweje. Jeje swójba je we wsy přez lětdźesatki zasydlena a derje znata. Konschakowa hižo njesćerpnje na to čaka, zo móže w zetkanišću z dalšimi wobydlerjemi wuměłsce tworić, čitać, hrać abo ručne dźěła zhotowjeć. Wšako chce dom čestnohamtsce nawjedować. „Wuměnjenja za bohatu zaběru su date“ rozłožuje wjesnjanosta Stanij Ryćer (Rjemjesło Bóšicy). „Mjez druhim mamy dosć wobšěrnu biblioteku.“
Polcy z knihami sobu pjelnić
Hladaš-li na polcy, ći napadnje, zo njesteja tam jeničce zestarjene knihi, ale tež nowše wudaća a to wšelkich literarnych žanrow, wot leksikona hač ke krimijej, wot lubosćinskeho romana hač k pokazkam, kak pjec abo warić. Štóž ma knihi, kotrež chcył druhim přewostajić, njech je Bóščanskej gmejnje da, zo móhli je do polcow zarjadować.
Dom za mnohich


text:
Jazor
Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.
DefinicijaWobdźěłać
Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.
Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.
Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.
Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.
Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.[1]
Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.
Nejwětše jazory swětaWobdźěłać
Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.
ŽrědłaWobdźěłać
- ↑ Rüdiger Mauersberger: Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes Templin, 2006.


text:
Kašubojo
Kašubojo su mały zapadosłowjanski lud, kotryž je předewšěm we wokolinje pólskeho města Gdańsk žiwy. Woni su w Pólskej jako etniska mjeńšina připóznaći.
Kašubojo maja swoju chorhoj a swoju rěč, kotraž je podobna pólšćinje a tež druhim zapadosłowjanskim rěčam.
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Florian Ceynowa
- Konstantyn Dominik
- Günter Grass
- Aleksander Majkowski
- David Shulist
- Bernard Sychta
- Donald Tusk
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999.
- Friedrich Lorentz, Geschichte der Kaschuben, Berlin 1926 (nim.)
- Aleksander Majkowski, Historia Kaszubów, Gdańsk 1991, ISBN 83-85011-37-4 (pól.)
- Ostrowska, R. a Trojanowska, I., Bedeker kaszubski, Gdańsk 1978 (pól.)
- Pomorze - mała ojczyzna Kaszubów : (historia i współczesność) = Kaschubisch - Pommersche Heimat : (Geschichte und Gegenwart) / red. Józef Borzyszkowski, Dietmar Albrecht ; [tł. Piotr Żwak, Burkhard Ollech i in.] Gdańsk ; Lubeka : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Instytut Kaszubski, Ostsee Akademie 2000 (pól.,nim.).


text:
No i momy drugo czyńść moji listy procnych rzeczy kiere dziynnie robia.
Miarkuj
7. Czytōm choby yny jedyn motywujōncy pozytywny artykuł dziynnie. Aji o pozytywnym myślyniu, aji o wdzięczności abo o… czyijś rajzie do Chile, Kanady czy na Alaska.
8. Szlabikuja rzeczy za kiere jeżech wdzięczno. Mom taki specjalny heft do tego i jak mom chwila to sie biera za pisani. W tym moim zocnym hefcie zapisuja tyż roztomajte procne cytaty mōndrych ludzi coby mieć pod rękōm jak mie nańdom smutki.
9. Starōm sie zagadywać znajomków – naszrajbuja mejla, pisza na fejsie abo dzwonia. O fajnych znajomych trza dbać!
10. Na wieczór, dycki jakoś tak przed spaniym, siodom se na chwila i starom sie dychać i o niczym nie rozmyślać. Zwoł jak zwoł, czy to je medytacjo to jo nie wiym ale pomogo mi to w wyciszeniu.
11. Jak już se legna do spanio to wyliczōm zocne rzeczy kiere mi sie przitrefiyły bez dziyń. To mogōm być aji nojmyńsze drobiazgi: zjadłach ciepły obiod, kumpela z roboty prziniosła mi apluzynka, było trocha słońca za dnia, na treningu było fajnie, dzwoniyła moja siostra – cwiling… moc a moc tego je i szłoby kupa czasu tak wynōkwiać.
Cołki czas sie starōm, to ni ma tak że blank wszysko mi idealnie wychodzi. Nikiedy je taki dziyń że mom wiyncy negatywnych myśli i trudniyj mi sie skupić na pozytywach. Ale sztyjc próbuja i próbuja, nie poddowom sie bo wiym że praca nad sobōm je ciyżko ale sie spłaco. I jak sie co tak dziynnie robi, to hned to wlezie w nawyk i już tak zostowo. Yno sie nie idzie zrażać na poczōntku. Polecom ogromnie kochani moi!


text:
Ôńskigo razu na Halymbie żył se stary młynorz ze trzyma synami
Kiejsik stary poczuł że już mu wiela nie zostało i podzielył swój majątek. Najstarszy syn dostoł cołki dom z zegródkōm, średni robotnego osła a nejmłodszy borok, Hanik, ostoł sie yny z kotym. Hned fatra już nie było i synki zostały same. Nejmłodszy ruszył w świat do kupy ze swoim kotym a że mu było fest niechersko, ślimtoł co chwila. Kot sie nad nim ulitowoł, przikozoł mu iś do miasta, kupić mu skórzane buty i miech. Hanik był posłeszny, poszoł i za ostatni gelt kupiył co trza.
No to heja w pole! Kocur wybroł sie na gōń i uchycił zonych hazoków i tłustych gęsi. I z takim rychtunkiym wybroł sie na zomek królewski. Król uradowany ze zocnej zwierzyny, doł kotu złotych klepoków i miglanc gibko polecioł do Hanika. Ale oba mieli uciechy! Synek sie dziwowoł ale rady był fest.
Kiejsik szprytny kot sie wywiedzioł że król jedzie bez Halymba ze swojom piyknōm cerōm karnyć sie po okolicy
Szpryciorz kozoł Hanikowi iś sie wykompać w Kłodnicy a jak praje podle kraja rzyki przejyżdżała królewsko kareta, kot zacznył wrzeszczeć że ich złodzieje okradli i łoblyczka zachabiyli. Król sie ulitowoł i poratowoł chopoczka, doł mu jakle a jeszcze wzion na rajza do karety. Tam sie sobie młodzi ganc przipodobali! Hanik był fest szwarny w królewskich lōntach beztuż ksiynżniczka była oczarowano.
A kot mōndrala polecioł przed karetōm i postraszył chopów w polu że król jedzie i jak nie powiedzom panu że te ziemie som od Hanika to im wszyskim gowy poucino! I jak nadjechoł król i sie pytoł czyi te ziymie, to chopy zaczły ganc równo klycić że wielmożnego Pana Hanika.
Królewna coroz wiyncy miała afektu do szykownego młodziana a i król coroz to dobrotliwiyj sie uśmiychoł
Szprytny kot porajtowoł na zomek wilkołaka i zacznył go podpuszczać że słyszoł o nim moc historyji ale mu sie zdo że to je wszysko cygaństwo. Wilkołak sie znerwowoł i piyrsze zmiyniył sie we lwa beztuż kot mioł trocha nagnane. Ale dali go, zaś podpuściył wilkołaka że w mysz to on sie na zicher nie poradzi pomiynić! No to pyszałkowaty wilkołak zaros sie przeonaczył w polno mysz coby se tyn gupi kot nie pomyśloł że on czego nie poradzi!
A breweryjok zaros w te pyndy ciepnył sie na mysza i gibko jom połknył
Jak nadjechoł król, kot wszyskich zawołoł i zaprosiył do pojszodka na zocno uczta, kiero była tak rychtyk prziszykowano na fajer wilkołaka. Król już był blank oniemiały a królewna praje ciepła sie Hanikowi na kark!
Król zawczasu pedzioł karlusowi że sie majom z jego piyknōm cerōm żynić a kot bydzie ministrym. I tak tyż sie stało. Młodzi sie hned pożyniyli a kocur rzondziył na swoim zomku i wszyscy żyli w zdrowiu i dostatku.


text:
Čerwjena lěsna mrowja
Čerwjena lěsna mrowja (Formica rufa) je zastupnik swójby mrowjow. Wone słušeja do skupiny insektow. Tute wobydlerjo lěsa ličimy do porjada insektow z kožnymi křidłaškami. Pilne zwěrjata a jich hnězda su škitane po zwjazkowym postajenju za škit družinow. Mrowja je holometaboliski insekt. To su insekty, kotrež maja cyłu metamorfozu. Čerwjene lěsne mrowje tworja stat. Jako pola pčołki su kralowki, dźěłaćerki a truty (mužiki) w mrojowišću, kotrež so něhdźe 2 metra pod zemju wupřestrěwa a w kotrymž je někak 500 000 zwěrjatow žiwe. Najwjetši dźěl luda mrowjow wučinjeja dźěłaćerki (4-9 mm wulke), kiž pak njemóžeja so rozmnožować. Wone wukonjeja wšitke trěbne dźěła. To je na přikład twarjenje pućow a komorow w hnězdźe. Nimo toho so staraja wo cyrobu a wo młode zwěrjata a zaškituju swoju twar přećiwo winikam. Mužiki (9-11 mm wulke) su wažne jenož za wosymjenjenje a wopłodźenje kralowki. Po tradicionalnym kwasowym lěće wone zemrěja. Mrowje so zežiwjeja předewšěm wot insektow a druhich małych zwěrjatow, jako su na př. muški (listowe wšě), kotrež mjedźik wotedawaja, kiž ja za mrowju jara wažne zežiwjenske žórło. Nimo toho trjeba mrowja mězu štomow a płodow a tučne symjenja rostlinow, kiž tež dale rozšěrja. Lud mrowjow zežerjo wšědnje někak 100 000 insektow. Mrowje su jara wužitne, dokelž wjele škódnych insektow a chóre abo marłe zwěrjata žeru, a tohodla su pod škitom přirody. Čerwjenu mrowju namakamy w Europje, w Sibirskej a w sewjernej Americe.


text:
10. septembra přeměni so pobrjóh Bjezdowskeho jězora prěni raz na zetkanišćo lubowarjow yoga. Hromadźe z dalšimi organizatorami je Dagmar Steuer po wšěm zdaću dobry čuch měła. Silke Richter je so z njej rozmołwjała.
Knjeni Steuer, čehodla trjeba łužiska jězorina yogowy festiwal?
D. Steuer: Łužiska jězorina je so wuwiwacy dowolowy region. Ze swojim festiwalom chcemy jón hišće bóle do zjawnosće přinjesć. Nimo toho mamy tu za swoje zaměry jara dobre wuměnjenja.
Što maće dokładnje planowane?
D. Steuer: Yogowy festiwal započnje so pjatk, 10. septembra, w 16 hodź. a traje hač do njedźele, 12. septembra, něhdźe do 17 hodź. Poskićeć chcemy přibližnje 50 kursow rozdźělnych stilow a kmanosćow, a to na łuce, w stanje abo tež na wodźe. Wjacori wučerjo z regiona, ale tež ze zdalenišich kónčin wotwjedu wobdźělnikow do swěta yoga. Pjatk a sobotu změjemy koncerty. Dospołny program nańdu zajimcy internetnje pod yoga-beachfestival.de.
Kajki je dotal wothłós? Maće hižo přizjewjenja?


text:
Arnold Schwarzenegger
Arnold Alois Schwarzenegger (rodz. 30 lipca 1947 we Thal) – austryjocko-amerikański kulturysta, aktor a polityk, gubernator stanu Kaliforńijo. Rodzůny we wśi Thal kole Grazu we Austryje. We 1968 wyjechou do USA a we 1983 erbnyu amerikůńske uobywatelstwo. We 1986 hajtnyu śe s Maryjkům Shriver, prezynterkům TV a kuzynkům prezydynta J.F. Kennedy'ego. Mo ś ńům dwůch synkůw a cera.
Karjera začynou kej kulturysta a zebrou mynga nadgrodůw we kůnkůrsach Mr. World, Mr. Universe, Mr. International, Mr. Europe, a tři razy Mr. Olympia. Jygo muskle a sylwetka (wzrost 1,88 m, woga 115 kg, uobwůd klotki pjyrśowyj 155 cm, uobwůd we paśe 86 cm) sprowiuy, co lo ńykerych stou śe "kulturystům wšech čosůw" ("Mr. Everything").
Kej aktor, debjut mjou we filmje "Hercules in New York". Inkše filmy we kerych grou to m. in. "Conan the Barbarian", "The Terminator", "Predator", "Kindergarten Cop", "Batman and Robin" a inkše.
Kej polityk, noležy do Partyje Republikańskij, a s jei ramjyńo kandydowou na gubernatora stanu Kaliforńija we 2003 roku. Wygrou te wybory, a tyž i nastympne we listopadźe 2006 i do terozki je gubernatorym. Spekulowano uo jygo kandydatuře na prezydynta USA, nale při uobecnyj konstytucyje ńy je to možliwe, skiž tygo co bjerne prawo wyborče we wyborach prezydynckich majům ino rodzyńi we USA.


text:
Ekńynto Wjeża we Piśe
Ekńynto Wjeża we Piśe (it. Torre pendente di Pisa) – jedne ze nojbarzi znůmych stowjyń na śwjeće, rozlygowane we mjeśće Pisa we Italiji. Je to dzwůńńica katedralno, wysoko na 54,98 myjtra, tajla kůmpleksu Campo dei Miràcoli we růmańskim stylu.
Anfang budowy bůł we 1174 roku a ńym ja ukůńczůno już bůła ekńynto, co průgowali sztalować kńifem co ze jednyj zajty dowali kolůmny dugsze. Budowa trwoła aże 177 lot. We XIX stoleću bůły pjyrsze průby prostowańo wjeży, kere doły przećiwny efekt. We lotach 1990-2001 wjeża zawarli lo turystůw a powstoł ekstra kůmitet uod ji retowańo.
Terozki je ekńynto na 5 myjtrůw a ekńyńće rośńe uo milimyjter na rok. Nale naukowce, kere ja retowali, dowajům gwarancyjo aże wjeża śe ńy zbuli bez 300 lot.


text:
Mandžuraja
Mandžuraja jo region w dłujkopódzajtšnej Chinskej, wokoło městow Harbin, Shenyang a Changchun. Wóna wobpśimjo prowincy Heilongjiang, Jilin a Liaoning. Z historisko-politiskich pśicyn se toś te pomjenjenje togo regiona w Chinje wšak južo njewužywa. Powěda se wó dłujkopódzajtšnej Chinje 东北/ 东北三省/ 东三省| t=東北/ 東北三省/ 東三省Dōngběi/ Dōngběisānshěng/ Dōngsānshěng.
StawiznyWobdźěłać
Mandžuraja (bźez prowince Liaoning) jo była tradicionelnje sedlenski rum naroda Mandžu. Wót nich póchada teke mě togo kraja. Wóni su kněžyli nad cełeju Chinskeju wót 17. stolěśa a załožyli Qing-dynastiju


text:
W osim a dwacatym nomerze naszego TRAMWAJU porzóndzymy z takim jednym szykownym Zaolziokym, co rodzóny je na dziedzinie, kiero se prziczympnyła po drugi strónie Czantoryji i Nydek sie mianuje. Ku tymu trzeja przidać, że łod młodych roków fórt aż do dzisia mo we starości, jako stawiać ludzióm nowe chałupy, coby byli s tego radzi, a nieskorzij za to go aji chwolili.
Karol Cieślar – Czeski architekt narodowości polskiej, absolwent praskiej politechniki /ČVUT/ oraz Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Były czeski opozycjonista, a także polityk i samorządowiec. W swojej karierze samorządowej pełnił funkcję z-cy starosty, a następnie starosty w czeskiej miejscowości Cierlicko na Zaolziu. Były nauczyciel akademicki na uniwersytecie w Ostrawie. Współzałożyciel Diakonii Śląskiej. Czynny uczestnik w tworzeniu Euroregionu Śląsk Cieszyński oraz innych organizacji regionalnych. Były członek Rady Kongresu Polaków w Czeskiej Republice. Bierze czynny udział w samorządzie zawodowym, poprzez dwie kadencje zasiadał w kierownictwie Czeskiej Izby Architektów.
Fryderyk Dral: Panie Karolu nie wiym czy wiycie, że Zaolziocy o Was prawiom, że takigo drugigo szykownego panoczka co poradzi na papiórze wyrysować wszelijakóm chałupe, a w ni wszecko co yno każdy chce, to ciynżko je nónś na Zaolziu. Jak byście byli tacy dobrzi i rzekli to wszecko czytmiorzóm naszego TRAMWAJU po naszymu, a ku tymu przidali cosi eszcze ze swojigo żywobycio to łóni bydóm isto wóm to dłógo pamiyntać.
Karol Cieślar: Tóż dobre, Pón Redaktor, jak uż mie tak fest pytocie to poprugujym to wszecko rzeknóć po naszymu, bo móm strasznie rod tak se s kimsi pofulać i pospóminać… a ło tym, że naszo górolsko rzecz „po naszymu” je jynzyk bogaty i barwisty, poświadczy to, kiela je rozmajtych słów o tym naszym mówiyniu. Mogymy fulać, drzistać, bulczeć, fanzolić, godać, powiadać, łopowiadać, kecać, mówić prowde (abo prowdym, to na Nowsiu a w Milikowie), cyganić, rzóndzić, szprymować, łopowiadać wice, prawić, wymyślać, fantazyrować…
Fryderyk Dral: Nie prowcie, to je wszystko ło tym naszym gaworzyniu?
Karol Cieślar: Ja, a w każdej dziedzinie majów swoji słowa: we Wiśle, kaj sie urodził mój tata, tam „rzóndzili”, po drugij strónie Czantoryje, w Nydku, my takigo słowa nie używali, u nas sie mówiło: „Prow”, jak żeś tam kany pochodził…
A tak se na poczóntek dómy takóm spóminke o moji mamie i tacie, boch był pore dni tymu w Nydku na kierchowie sporzóndzić po zimie jejich grób, w kierym już trzi roki se tam spoczywajóm. Tata s mamóm se dłógo pożyli na tym świecie, bo podarziło sie im dożyć aże do 97 roków tatowi, a mamie do 91 roków. W tym swojim żywobyciu moc se nie naspoczywali, bo mieli fórt na starości swoji dziecka, kierych na świat prziszło sześcioro. Trzóch chłapców i trzi dziełuszki. A miana taki na chrzcie im dali: piyrszy był Adam a łostatnio łoczy na tyn świat odewrziła Ewa. Jo był trzeci synek i móm jeszcze trzi młodsze siostry. I tak jako cało familija robiłech co sie jyny dało, coby Cieślarów pod Czantoryjóm było coroz wiyncyj. Tatowie do kóńca swojij ziymskij pielgrzimki nas pilnie rachowali, wszyckich jejich potómnych było aż pińdziesióńt siedym. To sóm jyny dziecka, wnuki i prawnuki, nie rachujymy synowych i ziyńciów. Dzisio to jednakowóż ni ma jeszcze wszystko, bo fórt nas przibywo, ale Tatowie uż tego nie porachujóm, bo ich łojcowizna je uż w niebie. Tak to majóm napisane na pómniku przi kapli, kieróm tatowie wroz z nydeckimi ewangelikami powiynkszyli dwa razy, aby se tam wszyscy wlyźli i zaśpiywali ty nasze piekne pieśniczki z kancynoła.
Jo do szkoły podstawowej, mo sie rozumieć, chodził do Nydku, w kierej mojim klasowym rechtorym był Jan Kadłubiec tata łod Daniela, kiery je dzisio znómym profesorym etnolojije i etnografije. Były to czasy, w kierych aji rechtorzi jeździli na kole do szkoły i łón też dziynnie na tym kole jeździł po ceście z Karpyntnej do Nydku. Spóminóm se tyn czas szkoły, mojich kamratów i rechtorów jako cosi co fórt móm w pamiyńci, chocioż wiym, że sie uż to nie wróci.
Nieskorzij trzeja było sie dalij kształcić i jo szeł do takij technicznej szkoły, w kierej uczyli nas rechtorzi jako się stawio rozmajte chałupy. Było to technikum w Ostrawie i tam żech sztyry roki miyszkoł. Nejprzód w internacie, a nieskorzij mój znómy farorz naszeł mi kwartyr u taki starszej paniczki, kaj my ze znómymi chłapcami do kóńca szkoły miyszkali. Tak sie mi spodobało ty chałupy i insze baraki stawiać, żech się wziył za sztudyrowani tego projektowanio, nejprzód w Pradze, a nieskorzij na Politechnice w Gliwicach. Całe to sztudyrowani dało mi moc rozmajtej uciechy, ale nejbardziyj to se spóminóm, jak sie mie i dwacet mojim kamratóm podarziło pojechać na takóm studynckóm rajze, kiero sie mianowała „EUROARCH 77”. Nie było to taki lechki, bo w rokach siedymdziesióntych szruba
w Czechach była fest przikryncóno i dostać powolyni na rajzowani po tym, jako to prawili kómuniści, zgnitym zachodzie, było moc procne. Ku tymu trzeja było dostać w pore dni wizy do dwanost zachodnich krajów Europy. Prziszeł mi taki napad, coby we wszeckich warszawskich ambasadach fest beczeć i pytać urzyndników, coby się nadymnóm smiłowali i wewalili mi wartko ty sztymple do paszportu. Miołech go już tak obsztymplowany skyrs tego, żech fórt z tych Czech rajzowol tam a haf do Gliwic i nimiecko wiza uż mi do niego nie chciała wlyź. Na granicy jednakowóż jakisi szykowny Niymiec prziwalił mi jóm tam, kaj eszcze było kapke placu. I tak my szczynśliwie wjechali do tej Zachodni Europy wylynkani i ciekawi jako se dowo rady tyn zachodni świat. Podarziło sie nóm jednakowóż objechać te Europe za sześdziesiónt dni s niewielkimi korowodami, bo nasz szofer mało, że nas szpiegowoł to eszcze pore razy kansi s nami lekuśko wderził. Na kóniec jadnakowóż sie tyn autobus na dobre rozraził i z Czeskigo Cieszyna do Polski wesmyczył nóm go znómy łod mojigo szwigertaty jakómsi tatróm. Spómniało sie mi eszcze to, że chłapcy tymu naszymu szoferowi naszli pod zicym taki hruby zeszyt, w kierym wszecko pisoł co my miyndzy sobóm prawili. Też żech se czynsto puścił gymbe na szpacyr, a tyn szoferagent to tam napisoł.
Sztydyrowani pryndko przeleciało w tych Gliwicach i po sześciu rokach, a było to w 1979 roku dostołech czyrwióny dyplóm jako magister inżynier architekt. Pod kóniec sztudyrowanio Czesi mi zebrali stypyndium, skyrs tego, że jo fórt jeździł do Polski. Ale nie wiedzieli, że jo przez granice przewożoł rozmajte drukowane zakozane wiecy i skyrs tego zaczli mie nieskorzi w robocie mianować Wałynsóm. Po wysztudyrowaniu pore miesiyncy ni miołech roboty, bo byłech politycznie podejrzany
i kómuniści w Czechach mieli strach dać mi robote. Teraz sie dziepro zaczły prowdziwe przigody w mojim żywobyciu, pón redaktor, jak zaczłech chladać jakisi roboty. Zaczłech łod Trzyńca, bo tam potrzebowali miejskigo architekta, ale jak sie dowiedzieli, że chodzym do kościoła to naroz uż architekta przestali chcieć. Nieskorzij dostołech robote w takim czeskim PGRz-e kaj rzech mioł na starości rozmajte krowski chlywki i insze wiecy. Coby nie zapómnieć projektowanio toch na czorno fórt cosi dorobioł przi planowaniu chałup i kościołów. Dłógoch tam nie wydzierżoł, bo za rok już żech naszeł robote w Energoprojekcie Praga odział w Ostrawie jako projektant rozbudowy zaplecza remontowego dlo wszeckich elektrowni atómowych w Czechach. Było to dlo mie kapke za daleko jeździć do tej Ostrawy, boch uż mioł rodzine i chciołech dostać robote bliżyj chałupy. Zaś skyrs tego, że nie byłech za władzóm, kiero w tamtych rokach rzóndziła w Czechach, jo jako architekt dostołech jyny robote w pegeerze jako halanger murorza. Po poru rokach zaś mi się podarziło dostać kapke lepszóm robotem w Potravinoprojekcie w Hawierzowie. To też dłógo nie było dlo mie przeznaczóne, bo kierysi sie na mie pożałowoł, że jo zbiyroł podpisy, kiere były prociw komunistóm i zebrali mie za kore na pół roku do wojska. A to mi było trzicet jedna roków a dóma my mieli trzi dziecka! Nieskorzij jak żech sie wrócił spadki toch zaś w tym Potravinoprojekcie zacznył robote jako projektant. To zaś też jednakowóż dłógo nie trwało, boch sie politycznie zaszkodził i kozali mi poskludzać wszecko s biurka i się zwolnić z roboty. Całe szczynści, że już było widać za górami jak idóm lepsze czasy i żech na państwowóm robote jako architekt już nie poszeł. Po przewracie dołech sie do polityki i ś nióm żech się kamracił aże siedym roków. Nejprzód jako radny, a nieskorzij jako z-ca starosty i starosta w gminie Cierlicko. Ty dziewiynćdziesiónte roki to była drzina, robił żech na trzi szychty: w dziedzinie, w atelierze, a dóma też była gospodarka. A to jeszcze żech starczył sztartnóć we wyborach na senatora Czeski Republiki i na szefa partyje. W tym czasie umrziła mi też moja nejdroższo żónka,kiero była mamóm naszej czwórki i potrzebowołech kapke czasu, coby się pozbiyrać do kupy. Dzisio jeżech już na pyndzyji, ale tak jak downij, jeszcze robiym i inszym ludzióm też dowóm robote.
Już sześć roków móm wedle siebie kogosi co se mie woży i we wszeckim mi pumogo.
Moja Ola jak my se poznali była posłankóm do parlamyntu w Warszawie, a teraz je dyrektorkóm ewangelickigo liceum w Cieszynie. Mómy sie radzi, też jako nasi tatowie mómy sześć dziecek (dwójka je od Oli, jo móm czwórke) i już je na świecie naszych dziesiynć wnuków!
Tak to by było na dzisio wszystko, Pón Redaktor.
Dziękuję za rozmowę.


text:
Czowiek leci gibko1 z roboty do dōm narychtować jaki mitag2, bo za chwila zajś moł jaki termin i co tu uwarzić? W gowie robiymy przeglōnd tego, co mōmy we lodōwce i okolicach… sōm jakeś banany… ,a moge by tak szczelić miyso ze bananōma?…, ze curry?…, to jeszcze szybko po miyso…, kura?…, niy…, hańdyk? Moge być…, mōm go…, to leca do dōm. Na fynsterbrecie3 jeszcze żech znod cebula, a w byfyju kasza pszynno- niy trza jyj warzić! I łobiołd bōł jak marzynie 🙂
Co potrza?
0,5 kg hańdyka (niyrozki gołdajōm na niego i puta abo pultok)
4 banany
1 cebula
1-2 łeżki masła klarowanego
prziprawa curry
Joł żech sie zjołd to ze kaszōm bulgur i do smaku dołech trocha jogurtu greckego (jak na łobrołzku4)
We gorku uwarzcie 2 szolki5 wody, wsujcie tam szolka kaszy bulgur, przykryjcie na 10-15 minut i fertich6. Hańdyka pokrejcie na mańsze kōnski7 i na leko natłuszczōnyj patelni na srogim hicu8 go podpiyczcie. Potyn wciepcie do tego łeżka abo dwie masła, zmniyjszcie łogyń, wciepcie tam cebula, banany i tak ze łeżeczka curry. Niech sie to wszysko fajnie podpieke, skosztujcie sie tego i mogecie jeszcze dociepnōńć trocha soli abo curry, abo brać sie za jedzynie… smacznego 🙂
1szybko
2obiad
3parapet
4zdjęciu
5kubki, względnie filiżanki
6gotowe
7mniejsze kawałki
8wysokiej temperaturze


text:
»Źěkujom se Bronisławoju Piłsudskemu, až wón jo se mě wusunuł a se mě stawnje wuswa« – to jo slědna sada knigłow, kótarež mógu teke słužyś ako zaběra nic jano wědomnostnego źěła Goźlińskego, ale teke žywjenja Bronisława Piłsudskego. Cytajucy roman »Akan« som stawnje měła zaśišć, až kuždy raz, gaž som mysliła, až něnt som blisko, južo na pśiducem boku, jo mě Piłsudski wuběgnuł, jo se zgubił, jo se schował w jadnej pótajmnej kurjawje. Take něco jo se stało na wjele rowninach. Piłsudski jo měł na kuždy pad komplikowanu wósobinu, kótaruž jo awtor wjelgin derje reflektěrował w swójom źěle. Wón jo był teke njewšedny cłowjek, kótaregož njamóžoš jasnje pógódnośiś. Te knigły su roman, wěrnosć ga se změšajo z literariskeju fikciju, a typiske kakosći głownych figurow, jich zacuśa a zaźaržanja, jo Goźliński napisał mj. dr. na zakłaźe listow a knigłow Piłsudskego. Zespódobał jo se mě ten w casu a rumje skokajucy roman wó Bronisławje Piłsudskem, bratšu pólskego maršala Józefa P., pitśku ignorěrowanem w Pólskej, ale pśipóznatem na swěśe, jomu ga se groni Bronisław Piłsudski – wjeliki slěźaŕ indigenego luda Ajnow.
Bronisław jo był ten nejstaršy ze styrich Piłsudskich bratšow. Źiśetstwo a młodosć jo pśežywił w Litawskej, jogo maś ga jo wjele gruntow wobsejźeła a nan jo se z handlom žywił a jo měł na pśikład jadnu drožkowu firmu we Wilnje. W lěśe 1886 jo Bronisław zachopił studium pšawnistwa w Sankt Petersburgu. Tam jo w prědnem lěśe póznał Aleksandra Uljanowa, staršego bratša Lenina, kótaryž jo pśistupił towaristwoju »Wóla luda« (HapoдHaя Boля). Wóno jo kśěło cara wótpóraś. Aleksander Uljanow jo był teke jaden z organizatorow atentata na »kejžora Rusojskeje, krala Pólskeje a wjelikowójwodu Finskeje« Aleksandra III. Piłsudski jo kaž wjele drugich studentow-cłonkow »Wóle luda« padnuł do popajźeństwa w lěśe 1887 a bu k smjerśi zasuźony, což su pótom na zakłaźe wusokich pjenjeznych pokutow na 15 lět na wupokazowanje (tak pomjenjonu konfinaciju) na połkupu Sachalin změnili1.


text:
▶ Pomnik Kitoju Šwjeli
W Skjarbošcu su 3. nowembra 2018 wuswěśili pomnik za casnikarja a ceptarja Kita Šwjelu (1836–1922), nana fararja Bogumiła Šwjele. Něźi sto luźi jo pśišło na swětocnosć a dwójorěcnu namšu we jsy statkowanja Šwjele ako ceptaŕ. Wó Šwjeli a pśigótach za pomnik su powědali Dietmar Schulze, kótaryž jo ze swojeju žeńskeju Reginu projekt nastarcył, wuměłc Hans-Georg Wagner, fararka Katharina Köhlerowa a Christiana Piniekowa.
▶ Romantica
We wobłuku nakupowanskeho a dožiwjenskeho wječora »Romantica« 3. nowembra 2018 čitaštaj zapósłanča Zwjazkoweho sejma Caren Lay a sorabist Dietrich Šołta w Muzeju Budyšin z romanow a biografije Jurja Brězana. Před Serbskim domom wuhotowaše młodźinske radijo Satkula we wotměnje z rejowanskej šulu Mühlmann program a prezentowaše serbsku hudźbu z nowymaj rozhłosowymaj spěwomaj Christopha Cyža a Gabriela Mommera a přehladku tobołow z módroćišćom.
▶ »Stary lud« w Budyšinje
4. nowembra 2018 wotewri so w Budyskim Serbskim muzeju z 160 hosćimi nowa wustajeńca wo žiwjenju Łužičanow a Milčanow. Zawod do wustajeńcy a přednošk podachu direktorka muzeja Christina Boguszowa, stawiznar Matthias Hardt a kuratoraj Andrea Pawlikowa a Peter Kornelius Kusch. Marion Kwicojc ze skupinu Media Noctis zahajenje hudźbnje wobrubi a čłonojo dźěłoweje skupiny »Stary lud« z Dešna předstajichu rjemjesła zažneho srjedźowěka.


text:
Cyril Pjech z Berlina piše:
Pod nadpismom „Gabriel w Ruskej“rozprawjachu Serbske Nowiny wo třećim wopyće našeho wonkowneho ministra w Ruskej a prajachu, zo wobdźěli so wón na konferency wo partnerstwje městow. To njeje cyle prawje: W južnoruskim měsće Krasnodar nad rěku Kuban wotmě so kónc junija 14. němsko-ruska konferenca městow-partnerow. Tajku přewjeduja kóždej dwě lěće, raz w Němskej, raz w Ruskej. Přichodna budźe 2019 w sewjerorynsko-westfalskim Dürenje.
Sam sym so w Krasnodarje wobdźělił a słyšach tam narěči wobeju ministrow na wotewrjenskej swjatočnosći. Němski wonkowny minister Sigmar Gabriel powědaše wo tym, kak je před wjele lětami w „Sowjetskim zwjazku“ był a jón dožiwił. Wón njewužiwaše, kaž je to dźensa z wašnjom, wuraz „aneksija Krimy přez Rusku“ a wabješe za dobre poměry. Po jeho narěči a tej Sergeja Lawrowa předstaji so jara dobra ruska kulturna skupina. Wonaj sej wustup wobhladaštaj a so na to zhubištaj. Kaž pozdźišo rozprawjachu, bě Gabriel na nowinarskej konferency Lawrowej w někotrych dypkach znapřećiwił – to je politika!
W lětušim 3. čisle Praskeho časopisa Česko-lužický věstník wozjewi Jan Tomášek prěni dźěl dosć wobšěrneho přinoška wo markhrabi Geru. Nětko w dóšłym aprylskim (4.) wudaću awtor jeho wosobu dale wobjednawa. Wustaja, zo běchu „w dobje hrabje wot spočatka 19. lětstotka hač do kónca Druheje swětoweje wójny wuslědki jednotliwych studijow často wot narodnostneho a politiskeho zmyslenja wobwliwowane“. Tak steješe w čěskej historiografiji a pola Pavela Josefa Šafaříka wuraz „złowólny zabijak Słowjanow“. Jako złóstnik bu Gero tež w 1904 wušłej dźiwadłowej hrě Aloisa Jiráseka předstajeny. Hra bu wot Mikławša Andrickeho zeserbšćena a wuńdźe w Budyšinje 1906 jako čisło 14 w rjedźe „Serbska dźiwadłowa zběrka“. Jan Tomášek rysuje we woběmaj dźělomaj žiwjenje a skutki pod stawizniskimi pozadkami – boja němskich zadobywarjow ze słowjansko-serbskimi kmjenami. Gero bě so w lěće 897 abo 900 narodźił a 20. měrca 965 w starobje 65 lět zemrěł.
Busowe njezbožo na awtodróze A 9 z 18 mortwymi je dalšu, derje znatu diskusiju zbudźiło, ludźi, kotřiž při njezbožach sutaja a wobchad haća, čućiwišo chłostać. Redaktorojo SN su so někotrych Serbow za jich měnjenjom prašeli.
Andrea Šmitowa, jednaćelka Radworskeho Šmitec wozydłownistwa: Mam wyše pokuty tym, kotřiž na njezboža sutaja a wobchad haća, za prawe. Wosebje dyrbjeli tych pochłostać, kotřiž wuchowansku šćežku njewutworja. Runje ći maja sej wopačne postupowanje wuwědomić. Tomu móhło sylniše pochłostanje dopomhać. Wěm pak tež, zo hladaja ludźo z refleksa na njezboža.
Měrko Domaška, předsyda zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe: Mam krućiše chłostanje za prawe, dokelž tajcy ludźo wohnjowych wobornikow, wuchowanskich sanitetarjow, lěkarjow a dalšich pomocnikow poćežuja. Sym časćišo na awtodróze A 4 po puću. Njewutworja-li šoferojo porjadnu wuchowansku hasku, je ćežko k městnu njezboža dojěć. Sym zasadnje za to, přihladowarjow při njezbožach čućiwje chłostać a jim jězbnu dowolnosć sćazać. Tež chłostanje z jastwom njeměło tabu być.
Z wjetšinu 393 z cyłkownje 623 hłosow je zwjazkowy sejm minjeny pjatk „mandźelstwo za wšitkich“ schwalił. Wjacori politikarjo maja kročel za historiski rozsud. Redaktorojo našeho wječornika chcychu wědźeć, kak Serbja wo „mandźelstwje za wšitkich“ mysla, a su so trochu naprašowali.
Marcela Wowčerjowa z Radworja: Akceptuju, zo staj muž z mužom abo žona ze žonu hromadźe žiwaj. Nimam pak za prawe, to na samsnu runinu stajić kaž mandźelstwo mjez mužom a žonu. Z tym, zo móža tajke mandźelstwa nětko tež dźěći połnje adoptować, mam brjušebolenje. Wšako njeje hišće wědomostnje přepruwowane, kak so to na wuwiće dźěći wuskutkuje.
Eduard Luhmann ze Smjerdźaceje: Měnju, zo mamy w tymle kraju zawěrno hinaše problemy, kotrež měli nuznišo rozrisać. Wuchadźam z toho, zo Zwjazkowe wustawowe sudnistwo rozsud parlamenta jako njeprawniski zastopnjuje. A kusk žortnje so tež prašam, štó ha nětko na kotry nuznik póńdźe. Bě tola tež do toho móžno, zo staj/stej mužej/žonje hromadźe. Dwěluju na tym, zo je za to někajki zakoń trěbny.
Měrćin Wjenk z Drježdźan piše:
W swojim komentarje w rubrice „Mój wid“ (wudaće SN 28. junija) je Marko Wjeńka argumentował, zo diskusija wo mandźelstwje za wšěch jenož mało ludźi potrjechi a zo bychu dyrbjeli před zwjazkowymi wólbami wo po jeho měnjenju wažnišich temach rěčeć. Tutej argumentaciji chcu někotre mysle napřećo stajić:
Sprěnja: Je woprawdźe tomu tak, zo tuchwilna diskusija zajim zjawnosće do wólbow přejara wjaza? Myslu sej, zo je tola skerje tak, zo chcychu Zeleni a SPD z tutej temu do wólbneho boja hić, to woznamjenja, zo by nas wona hač do septembra přeco zaso chcyjo nochcyjo medialnje zaběrała. Z tym zo zapósłancy hižo dźensa wothłosuja a wo temje rozsudźa, je wona najprjedy jónu z blida – po jenož jednym tydźenju horceje diskusije. Snano pak je tež wothłós prosće pokazka na to, zo je tema mnohim ludźom po wšěm zdaću tola chětro wažna.
XII. mjezynarodny folklorny festiwal „Łužica 2017“ je nimo. Štož wostawa, je tójšto rjanych dožiwjenjow. Serbske Nowiny su so někotrych wopytowarjow festiwala prašeli, što bě za nich to najrjeńše na swjatku.
Farar Měrćin Deleńk z Chrósćic: Festiwal bě za mnje přemóžaca pokazka zhromadnosće ludow najwšelakorišich narodow. Tu je so wujewiło, zo móža ludźo zhromadnje w měrje a pokoju žiwi być. Na wšěch dnjach su so wukrajne cyłki z našimi serbskimi zabawjeli a njedźelu z nimi hromadźe tež Boha Knjeza na Božej mši chwalili. Jara wažu sej dźěło wšěch tych, kotřiž za kulisami festiwala skutkuja a tak k jeho poradźenju přinošuja. Jim zapłać Bóh.
Jan Wjenk z Wotrowa piše: Na přihotach a wonkownym wuhotowanju ryzy serbskeho kwasa Sofije Wróblec a Mariana Wjenka z Wotrowa sobotu, 10. junija, ale tež druhich swjedźenjow mam za wažne, tež jónu wutrobny dźak a zapłać Bóh Monice Cyžowej wuprajić, kotraž fundus serbskeje drasty w Róžeńće z wulkej prócu wěcywustojnje wudźeržuje a dźerži. Někotružkuli žonu a holcu je wona hižo fachowsce poradźowała a pomhała dostojnosć narodneje drasty z wobsahom jednotliwych dźělow hromadu zestajeć, ju wotpowědnje poručić a wupomhać. Naše byće a traće njesmě so na žadyn pad pozhubić. Narodnosć a nabožnosć słušatej hromadźe.
Jurij Łušćanski z Budyšina přispomnja: W rańšim magacinje ARD pokazachu minjeny pjatk přinošk wo štwórtkownym swjedźenju Božeho ćěła w Chrósćicach. Předstajichu swójbu Tadeja Cyža, wosebje družku Paulinu. Přinošk Olenki Pilz wusyłachu w rjedźe sćelaka „Woran glaubst Du?“ Kaž redaktorka zwěsći, bě jej cuzy nabožny swět dožiwiła, a skónči reportažu z prašenjom: „Što wěrju ja?“
Serbski folklorny ansambl Wudwor wjeseli so nad kóždym rejwarjom/rejwarku, kotryž/kotraž so ćělesu přidruži. Alfons Wićaz je so někotrych młodych sobuskutkowacych prašał, što so jim lubi a na čo so hižo wjesela.
Bernadet Zahrodnikec z Jaseńcy: Mi so w skupinje wosebje tež zhromadnosć lubi. Tohodla so na kóždu probu wjeselu. Sym na naš wustup na folklornym festiwalu jara wćipna. Chcemy tam jara derje wobstać. A runje tak wćipna sym na wukrajnych hosći, na rejwarki a rejwarjow. Najrjeńša a najzajimawša za mnje je naša „Burska reja“, dokelž je temperamentna.
Pawoł Haška ze Serbskich Pazlic: W dorostowej skupinje smy ze mnu sedmjo ze 7. lětnika na Budyskim Serbskim gymnaziju. Skutkuju wot lońšeho decembra sobu. Tule sobu rejwać mi wulke wjeselo wobradźa. Proby so mi lubja. A rjenje bě w treningowymaj lěhwomaj. Pomhamy sej mjez sobu. Dyrbimy pak na probach hišće disciplinowaniši być.
Drježdźany (ML/SN). „Fotografija je sej přiběrajcy wšědny dźeń serbskeje wjesneje ludnosće zdobyła, na přikład jako foto wo kwasu, swójbje abo jako dopomnjenka na wojersku słužbu. Na zbožo, hewak njebychu mnohe fota nastali, kotrež su zapřijate do wot Jürgena Maćija wudateho zwjazka ‚Wotmolowane – Historiske fotografije serbskeje Hornjeje Łužicy‘. K tam přiwzatym wobrazam słuša dopomnjenske foto wo wopyće serbskich reprezentantow 1889 na sakskim kralowskim dworje na 800. jubileju rodu Wettinow.“ Takle wopisuje Christian Ruf w nimale cyłostronskim přinošku „Kusk zadźeržaneho časa“ dźenika Dresdner Neueste Nachrichten nowostku Ludoweho nakładnistwa Domowina.
Dmitrij Kapitelman, němskorěčny spisowaćel, žurnalist a hudźbnik, běše jako dźěćo židowskeje swójby do Němskeje přišoł. Na štyri njedźele přesydli so wón z Berlina-Neuköllna do Budyšina. Za nowinu Die Zeit spisa w tym času kolumnu „Unter Deutschen“, w kotrejž tematizuje zadźěwki integracije. W 10. slědźe wozjewi renoměrowana nowina reportažu „W patchworkowym Božim domje dožiwjam nana Sćapana połneho přećiwkow“.
Tři rysowanki tworja horni ramik přinoška: Tachantska cyrkej pozběhuje so nad domami a wěžemi k pomróčenemu njebju, srjedźa zwobraznja moderny wuměłc wupřestrětu ruku a pódla steji katolski tachantski farar, dekan a prelat za wołtarjom simultaneje cyrkwje.


text:
Nazywōm się Klaudiusz Kaufmann i je żech Ślōnzołkym- nie Ślōnzokym, bo moja muter[1] urodziōła sie w Łopolskim, a łōni[2] tam przeca[3] gołdajōm, a niy godajom i besto joł tyż barzi gołdōm niż godom, choć żech się urodziōł w Gliwicach.
To, co sam bajecie[4] czytać, to je tako prōba zmierzynia sie ze ślōnskościōm, prōba zapisania tego, czego żech kedyjś nigdy zapisywać niy musioł, ani niy potrzebowōł, a terozki do mie jakosik tako potrzeba prziszła. Niyrozki to cołkym ciynżko tak spisać cojś, co to czowiekowi same z gymby wylatuje i cza pomyśleć, jako by to zapisać. To, co sam bajecie czytać, bydzie takim zapisym barzi[5] fōnetycznym i stwierdziōłech, że wprowadza sam yno jedyn inszy znak ō, co to bydzie odpowiadoł za samogłoska tako miyndzy „o” a „u”- nojlepi to widać i słychać we wyrazie klōska (bo nie jest to polska kluska). Roztomajci[6] specjaliści kozaliby mi sam naciś jeszcze inkszych literōw, ale joł nie wiym, fto by to wszystko spochołpiōł.[7]
„Chop w kuchni”- za naszych starzikōw[8] to chopy do kuchni przichodziyli yno pojejś, a terozki tak to sie wszystko pozmiyniało, że się chopy chyciōły i za warzynie[9]. Mōj ōłpa[10]– ze strōny moji mutry- to się yno łoglōndoł, kedy mu moja ōłma tyn łobiołd, abo wieczerzōł na stole postawi. Ale już mōj świyntyj pamiyńci fater- jak mioł dobry dziyń, to tak umioł roztomajte jołdło uwarzić, że nawet moja muter tak niy poradziōła. Pōnoś łod niego ōłpa bōł piekarzym, a i kołołcze tyż piyk. No i tak to te gyny- co to sōm łod warzynioł- przeszły i na mie.
„Chop w kuchni” to niy bydzie yno strona ło warzyniu po ślōncku, bo jak joł bych mioł yno pisać ło tym, jak żech robiōł żur abo panczkraut[11], to bych z tego chyba łogup[12]. Joł tam lubia w kuchni i trocha poeksperymyntować, i powarzić cojś z kuchni z cołkego świata, a niyroz to łaża i łaża, aż wymyśla jakeś nowe jołdło- choć wiadōmo, że bez te kilka tysiyncy lołt to na talyrzu bōło już chyba wszysko. Ale zawsze sie czowiek lepi poczuje, jak se pomyśli, że cołkym sōm cojsik wymyślōł.
Niy ma już co dali pisać, moga yno jeszcze pedzieć, że zaprołszōm do łoglōndania, do warzynia i smacznego, abo guten appetit!
P.S. Jakby komu cojś po tym niy wyszło z tych mojich eksperymyntōw, to żebyjście yno po tym niy ciepali ze złojści gorcami po ścianach- niy odpowiadōm za sposkudzōne jołdło ani za maras[13] w kuchni.
[1] muter- matka, fater- ojciec
[2] oni
[3] przecież
[4] będziecie
[5] bardziej
[6] różni
[7] zrozumiał
[8] dziadków
[9] gotowanie
[10] ōłpa- dziadek, ōłma- babcia
[11] śląskie danie z kapusty i ziemniaków
[12] zgłupiał
[13] brud


text:
Bohatosć serbšćiny pokazuje so mjez druhim we wšelakorosći nałožowanja rěčnych wariantow, t.r. w indiwiduelnej wjacerěčnosći jeje rěčnikow. W kubłanskim wobłuku so dotal na sposrědkowanje
spisowneje rěče wobmjezujemy. We wšědnym dnju pak šulerjo hinak mjez sobu rěča hač we formelnych situacijach. Tole jenož za wučbu serbšćiny konsekwency nima, ale tež za bilingualnu wěcnu
resp. fachowu wučbu. Tohodla maja so w dźěłarničce rozdźěle mjez serbskej wobchadnej a šulskej rěču kaž tež mjez rěčanej a pisomnej formu pomjenować. Sylnišo hač dotal měło so w šulskej
wučbje systematizowanje registroweje kompetency zwučować: Kotra rěčna warianta ma so w kotrej komunikaciskej situaciji nałožować a što su rěčne rozdźěle mjez woběmaj registromaj?
dr. Jana Šołćina
Serbski institut Budyšin a Institut za sorabistiku na Lipšćanskej uniwersiće
Jako wědomostna sobudźěłaćerka Serbskeho insituta a docentka při Instituće za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity slědźi a wuwučuje dr. Jana Šołćina k slědowacym temam: • stawizny a přitomnosć hornjoserbskeje spisowneje rěče • dwu- a wjacerěčnosć • bilingualne přiswojenje rěče • fachowa didaktika serbšćiny • didaktika bilingualneje wučby
Po koncepće „2plus“ maja wšitcy šulerjo na dwurěčnych serbsko-němskich šulach aktiwnu serbsko-němsku dwurěčnosć docpěć. Wulka ličba dobrych a jara dobrych wuslědkow wobkruća wuspěch koncepta.
Zo bychu w přichodźe přepruwujomne hódnoćenja za jeho wukonokmanosć předleželi, přewjedźe so nětko we 8. lětniku zwěsćenje rěčneho stawa w serbšćinje. Prěni pilotowy přeběh je w tutym šulskim
lěće na třoch šulach planowany. Dźěłarnička je wotewrjena za wšitkich zajimowanych wučerjow, zo bychu so informowali wo ramikowych wuměnjenjach a modalitach kaž tež wo wobsahu
přepytowanjow.
Manuela Smolina I Jadwiga Kaulfürstowa
Rěčny centrum WITAJ
Manuela Smolina je wědomostna sobudźěłaćerka a wotrjadnica w Rěčnym centrumje WITAJ. Do toho wuwučowaše jako wučerka za němčinu a serbšćinu na wyšej šuli w Pančicach-Kukowje a na Serbskim gymnaziju Budyšin. Wona je mjez druhim zamołwita za spřistupnjenje zakładow serbskeje gramatiki a ortografije za šulsku potrjebu. Dalše ćežišćo jeje dźěła je koncipowanje a nadźěłanje zakładow za certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po Europskim referencnym ramiku za rěče. K tomu eksistuje wosebita webstrona za zajimcow, kotřiž wuknu hornjo- abo delnjoserbšćinu. Nimo toho je zapřijata do přihotow za zawjedźenje zwěsćenja rěčneho stawa w serbšćinje we 8. lětniku.Jadwiga Kaulfürstowa je wědomostna sobudźěłaćerka Rěčneho centruma WITAJ. Do toho skutkowaše sorabistka a hudźbna wědomostnica jako doktorandka w Serbskim instituće. W rěčnym centrumje dźěła na polu serbskorěčneho kubłanja w předšulskim wobłuku. Mjez druhim je wudźěłała zakładny spis za kubłarki a kubłarjow „Katalog kwalitatiwnych kriterijow k spěchowanju a posrědkowanju serbskorěčnych znajomosćow w dźěćacych dnjowych přebywanišćach w Sakskej“. K jeje nadawkam słušeja tež wuwiwanje pruwowanskich nadawkow za certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po Zhromadnym europskim referencnym ramiku za rěče a přihoty za zawjedźenje zwěsćenja rěčneho stawa w serbšćinje we 8. lětniku.
Předznajomosće z hižo nawuknjenych rěčow móža so při wuknjenju dalšich rěčow wužitnje nałožować - znutřka rěčneje swójby runje tak kaž rěčne swójby přesahujo. W dźěłarničce předstaja so
přikłady za nastorki k přirunowanju rěčow, kotrež wotkrywace wuknjenje pola šulerkow a šulerjow spěchuja. Wobdźělnicy rozrisaja sami nadawki we wšelakich rěčach, pola kotrychž jim jich
serbskorěčne znajomosće pomhaja, a diskutuja móžnosće transfera za wotpowědny wučbny kontekst
prof. Grit Mehlhorn
Uniwersita Lipsk I Institut za slawistiku
Prof. Grit Mehlhorn je wot měrca 2007 profesorka za didaktiku słowjanskich rěčow při Insituće za slawistiku Lipšćanskeje uniwersity. Do toho běše wona junior-profesorka za němčinu jako cuza
rěč při Instituće za rěč a komunikaciju Techniskeje uniwersity Berlin. Wot 1992 hač do 1997 studowaše Grit Mehlhorn wuchodnu slawistiku, nałožowanu rěčnu wědomosć, wuchodo- a južnoeuropske
wědomosće na Lipšćanskej uniwersiće a na uniwersiće Tarasa Ševčenka Kiew (Ukraina) a pozdźišo w natwarjacym studiju němčinu jako cuzu rěč na Herderowym instituće Lipšćanskeje
uniwersity.
Dźěłarnička nawjaza na prašenja impulsoweho přednoška:
Oliver Sesemann
Institut za wuwiwanje kwality na šulach Schleswigsko-Holsteinskeje
Oliver Sesemann je wukubłany wučer za jendźelšćinu a geografiju. Hižo wjele lět dźěła jako studijny nawoda a krajny fachowy poradźowar za předmjet geografija kaž tež jako krajny fachowy
poradźowar za bilingualnu wučbu při Instituće za wuwiwanje kwality na šulach Schleswigsko-Holsteinskeje. Wón organizuje mjeztym 9. Krajny fachowy dźeń za bilingualnu wučbu.
Wosebje w Americe a w Jendźelskej, ale tež w zapadnej Němskej, so kedźbliwosć dźeń a bóle w šulskej wokolinje zadomi. Wuwili su so wšelakore programy a wučerjo kaž tež šulerjo rozprawjeja wo dobrych wuskutkach: mjenje mylenjow a konfliktow, přijomniša wuknjenska atmosfera, wjace měra a wjesela. By kedźbliwosć tež našim serbskim šulam tyła? Prjedy pak hač móžemy ju jako wučerjo šulerjam zbližić, dyrbimy ju sami za nas wotkryć a ju trenować. W tutej dźěłarničce zeznajomimy so ze wšelakorymi zwučowanjemi kedźbliwosće, kotrež hodźa so w krótkej a dlěšej formje jara jednorje do wšědneho dnja zatwarjeć a tohorunja (pozdźišo) ze šulerjemi w šuli přewjesć. Wšitcy su wutrobnje na kurs přeprošeni - znajomosće njejsu žane trěbne.
Dušan Šołta
swobodny docent za serbšćinu a meditaciju z Drježdźan
Dušan Šołta je wukubłany wučer za serbšćinu, chemiju a matematiku a dźěła jako docent za serbšćinu na Drježdźanskej Techniskej uniwersiće. Wot lěta 2012 do 2015 je w meditaciskim centrumje
Plum Village w Francoskej žiwy był a so do praksy kedźbliwosće zanurił. Po tym je wjele dalšich kursow, dźěłarničkow a dalekubłanje w zwisku z kedźbliwosću a meditaciju wopytał. W
Drježdźanach přewjedźe kursy kedźbliwosće za studentow a šulerjow a je wotewrjenu meditacisku skupinu załožił.
We dźěłarničce předstaja a wupruwuja so na zakładźe teamoweho wobdźěłanja wuzwoleneho teksta strategije k samostatnemu planowanju a k samostatnej regulaciji swójskich wuknjenskich procesow
šulerjow. Při zhromadnym přeběhu teamoweje struktury wuswětla so strategije dobreje wuknjenskeje klimy, skutkowneje motiwacije a koncentracije. Dale zwučuja so techniki k wobstaranju,
předźěłanju a ke korekturje čitanskich informacijow. Wosebje interpretacija čitaneho, reflekciska rozmołwa a wěcna diskusija steja w srjedźišću dźěłarnički. Wobdźělnikam předstaja a
spřistupnja so zdobom načasne kooperaciske a komunikaciske techniki wotewrjeneje wučby serbšćiny 2+.
Daniela Knoblichowa
Sakski krajny zarjad za šulu a kubłanje
Daniela Knoblichowa je fachowa wukubłanska wjednica w fachowej didaktice serbšćina a němčina při Wučenskim hamće za zakładnu šulu Krajneho zarjada za šulu a kubłanje (LaSuB), wotnožka
Drježdźany. Nimo toho je fachowa poradźowarka za serbšćinu po koncepće 2plus a serbšćinu ISL (intensiwne wuknjenje rěče) při LaSuB, wotnožka Budyšin.
Kotru rólu hraja kubłanske medije ze wšelakimi rěčnymi wersijemi w modernej wučbje? Na čim spóznajemy dobry film za wučbu? Za kotre předmjety a temy su dalše medijowe produkcije trěbne?
Wuchadźejo z nazhonjenjow wobdźělnikow dźěłarnički ma dosć časa być, prašenja zhromadnje wobšěrnje diskutować. Hódnoćenje prěnich předležacych projektowych přikładow serbsce synchronizowanych
medijow ma so do rozmołwy zapřijeć. Nic cyle njesebičnje wočakuje nawoda tuteje dźěłarnički pokiwy, ideje a dalše namjety wobdźělnikow, do kotreho směra móhł so projekt dale wuwić a kak sami
aktiwnje sobu skutkuja.
Wolfram Wiezorek
Medijowy pedagogiski centrum Budyšin
Wolfram Wiezorek je wukubłany fachowy wučer za geografiju a stawizny a podawa nimo toho mjeztym nimale 30 lět tež informatiku na jednej Budyskej wyšej šuli. Wot 1994 nawjeduje wón něhdyši wokrjesny medijowy centrum a je dźensa koordinator teama medijoweho pedagogiskeho centruma wokrjesa Budyšin. Nimo mnohich medijowych projektow, prewencije a poradźowanja, je jedne ćežišćo jeho skutkowanja aktiwna podpěra wužiwanja tradicionalnych a modernych medijow we wjace hač 130 šulach wokrjesa. Mnohim wučerjam je wón jako wuspěšny dalekubłar kołowokoło temy medije a z tym zwjazanymi šulskimi wuwićemi znaty. Nimo toho je wón jako fachowy redaktor, kameramuž, producent abo koordinator za zestajenje cyłeho rjada regionalnych, tež serbskich medijowych produkcijow a kubłanskich medijow zamołwity.
Dźěłarnička nawjaza na dźěłarničku Teamteaching – móžnosće a hranicy z lěta 2017 a bazuje tohorunja na publikaciji Kerstena Reicha a Meike Kricke „Teamteaching – eine Kultur des Lehrens und
Lernens“. W dźěłarničce předstajeja so přikłady teamteachinga z praksy, wosebje nastupajo zhromadne zrozumjenje teamteachinga, planowanje, přewjedźenje a refleksija zhromadneho wuwučowanja.
Na tutym zakładźe diskutuja so wuzwolene standardy teamteachinga, kotrež měli na serbskich šulach měritko profesionelneje praksy być.
Diana Šołćina I Beno Hoyer
Serbska wyša šula “Michał Hórnik” Worklecy
Diana Šołćina je wukubłana wučerka za stawizny a sport. Wona wuwučuje na Serbskej wyšej šuli “Michał Hórnik” Worklecy nimo toho towaršnowědu a skutkuje po wotpowědnym dalekubłanju jako poradźowaca wučerka.Beno Hoyer je wukubłany wučer za stawizny a nabožinu. Won wuwučuje na Serbskej wyšej šuli “Michał Hórnik” Worklecy nimo toho towaršnowědu.
Rěčny centrum WITAJ
fachowy wotrjad
Domowiny - Zwjazka Łužiskich Serbow z.t.
WITAJ-Sprachzentrum
eine Fachabteilung der
Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V.
Póštowe naměsto 2 / Postplatz 2
02625 Budyšin / Bautzen
Tel.: 03591 550 400
Fax: 03591 550 375
E-Mail: witaj-bautzen@sorben.com


text:
Kamjenc. W dźěćacym domje na Fichtowej 17 w Kamjencu přeproša Černobylske towarstwo póndźelu, 19. junija, w 19 hodź. na sobustawsku zhromadźiznu. Zo bychu tež dalšich zajimcow, bywšich hóstnych staršich a podpěrarjow za swoje aktiwity zajimowali, přewjedu zhromadźiznu jako zjawne zarjadowanje.
Wo přewróće rěčeć
Wulka Dubrawa (SN). Spěchowanske towarstwo Margarećineje hěty we Wulkej Dubrawje přeproša zajimcow zajutřišim, njedźelu, w 10 hodź. na diskusiju ze sakskej ministerku za integraciju Petru Köpping do muzeja. Zarjadowanje wotměje so składnostnje 26. róčnicy wobsadźenja zawoda. Dźěłaćerjo běchu so 18. junija 1991 hrožacej demontaži mašinow wobarali, po tym zo bě rukowaćelnja zawod předała a 800 ludźom wupowědźiła.
Frank Richter porěči
Budyšin. We wobłuku Budyskich rozmołwow porěči póndźelu, 19. junija, w 19.30 hodź. bywši nawoda Drježdźanskeje krajneje centrale za politiske kubłanje Frank Richter w Muzeju Budyšin wo přičinach tuchwilneje njespokojnosće w kraju a njedowěry do politiki.
Wojerecy. Šěsć skulpturow, kotrež nastachu na mjezynarodnymaj rězbarskimaj sympozijomaj 2014 a 2016 we Wojerowskim zwěrjencu, přenjesu přichodny tydźeń do parka Łužiskeje jězorinoweje kliniki. Wjacori wuměłcy ze wšelakich krajow běchu skulptury na temu integracija stworili. Nětko chcedźa zdźěla jara ćežke twórby na nowym městnje prezentować. Kaž kulturna a zwěrjencowa tzwr zdźěli, su wone hišće na předań.
Žónska unija so zetka
Tři Hwězdy. Přichodne zjawne zarjadowanje žónskeje unije Budyskeho wokrjesa wotměje so srjedu, 14. junija, w 19 hodź. w hosćencu w Třoch Hwězdach. Póńdźe wo wočakowanja na młode swójby w dźensnišej towaršnosći.
Pančicy-Kukow. Čłonojo Domowinskeje skupiny Pančicy-Kukow njech njezabudu na swoju přichodnu rjedźensku akciju při pomniku Jakuba Barta-Ćišinskeho w Lipju, kotraž budźe sobotu, 10. junija. Wobdźělnicy zetkaja so w 9 hodź. Njech sej kóždy trěbny dźěłowy grat sobu přinjese.
Wo narodnostnej politice
Budyšin. Europski klub přeprošuje pjatk, 9. junija, we 18 hodź. na přednošk a diskusiju na temu „Narodnostna politika Španiskeje republiki“. Zarjadowanje wotměje so na žurli Budyskeho Serbskeho domu. Referent budźe Raúl Alfredo Enzenbach z Magdeburga. Jako zawod porěči zapósłanc Sakskeho krajneho sejma Hajko Kozel (Lěwica) wo narodnostnej politice Weimarskeje republiki a nacistiskeho knježerstwa wot 1918 hač do 30tych lět 20. lětstotka. Moderěrować budźe publicist Sieghard Kozel.
Při Pastwinej horje twarja
Chrósćicy. Za XII. mjezynarodny folklorny festiwal pyta přihotowanski wuběrk pomocnikow wot 16 lět, kotřiž chcyli hłownje jewišća sobu na- a wottwarić. To płaći za čas wot wutory, 20., do póndźele, 26. junija. Zajimcy njech so w regionalnym běrowje Domowiny w Chrósćicach přizjewja, a to pod telefonowym čisłom 035796/ 96 254 abo e-mailnje pod .
Čitaja z Paternostra
Budyšin. Jako zazběh Literarneho wubědźowanja Ludoweho nakładnistwa Domowina a Załožby za serbski lud wotměje so štwórtk, 8. junija, w 19.30 hodź. literarny wječor w Budyskej Smolerjec kniharni. Pod hesłom „Naš dorost“ čitaja Alena Belkotec, Rejzka Delenkowa, Annamaria Hadankec a dalši awtorojo z Paternostra. Wšitcy zajimcy su wutrobnje witani.
Budyšin. Zapósłanc Sakskeho krajneho sejma Hajko Kozel (Lěwica) kaž tež kubłansko-politiska rěčnica frakcije Lěwicy a předsydka dźěłarnistwa wučerjow GEW w Lipsku Cornelia Falken přeprošataj jutře, štwórtk, w 16 hodź. na informaciske a diskusijne zarjadowanje za zajimcow a za přidružnikow-wučerjow do wobydlerskeho běrowa Lěwicy na Budyskej Šulerskej 10. Zaměr je, zajimcow za přidruženje do wučerskeho powołanja w Sakskej wo aktualnych wuwićach informować, ale zdobom tež hižo w praksy stejacym přidružnikam wuměnu nazhonjenjow zmóžnić. Wobsahowe ćežišća su na přikład dalekubłanje a zastopnjowanje mzdy přidružnikow. W zańdźenosći su zamołwite instancy wosebje při zastopnjowanju wopak rozsudźeli. Zajimcy su wutrobnje přeprošeni.
Serbska čitanska nóc
Kamjenc. W kapałce Kamjenskeje chorownje maltezow swj. Jana wotměje so jutře, srjedu, w 16.30 hodź. wopomnjenska nutrnosć za wšitkich, kotřiž su wot februara hač do srjedź meje 2017 w chorowni zemrěli. Jich mjena chcedźa na nutrnosći mjenować a za nich swěčku při jutrownej swěčce zaswěćić. Wšitcy přiwuzni a znaći, njewotwisnje wot nabožneje přisłušnosće, su přeprošeni.
Socialne poradźowanje
Budyšin. Prawiznik a zapósłanc Sakskeho krajneho sejma Hajko Kozel (Lěwica) přeproša jutře, srjedu, wot 13.30 do 15.30 hodź. na socialne poradźowanje do swojeho Budyskeho běrowa na Šulerskej 10. Zhromadnje z prawiznikom Gregorom Janikom, kiž je w socialnym prawje wosebje wobhonjeny, pomha wón w socialnych prašenjach často jewjace so problemy rozrisać. Termin dojednać móža sej zajimcy pod telefonowym čisłom 03591/ 31 89 904.
Smochćicy. Orchester, balet a chór Serbskeho ludoweho ansambla kaž tež orchester filharmonije Jelenjeje Góry wotwjedu wopytowarjow Smochčanskeho hudźbneho swjedźenja 16. a 17. junija stajnje w 20.30 hodź. w duchu do Berlina. Pod nawodom dirigenta Dietera Kempy prezentuja wuměłcy „Berlinske nocy“. Zaklinča twórby Paula Lincki, Waltera Kolla a Friedricha Wulkeho. Meni přihotuje Budyski hosćenc „Culinarium“. Na woběmaj wječoromaj poskića darmotny shuttlebus, kotryž w 19 hodź. wot hotela „Best Western Plus“ hosći do Smochćic dowjeze a w 23 hodź. zaso wróćo do Budyšina pojědźe. Zastupne lisćiki płaća w předpředani 25 eurow, potuńšene 17 eurow, při wječornej kasy 30 eurow, potuńšene 20 eurow. Kartki dóstanu zajimcy mjez druhim w Budyskim ekumeniskim tachantskim wobchodźe na Mjasowych wikach, w Domje biskopa Bena a w Biskopičanskej turistiskej informaciji.
Kupjel jutře wotewru
Wojerecy. Dźěći a młodostni w starobje sydom do 15 lět móža so za cirkusowu a warjetejowu dźěłarničku přizjewić, kotruž přewjedu w prěnim tydźenju lětnich prózdnin wot 26. do 30. junija na Wojerowskej dźěćacej a młodźinskej farmje. Stajnje wot 9 do 16 hodź. móža tam wobdźělnicy do swěta cirkusa počuchać. Přizjewjenja přijimuja pod telefonowym čisłom 03571/ 979 164.
Kursaj serbšćiny
Budyšin. Zakładny kurs serbšćiny za staršich serbšćinu wuknjacych dźěći a za dalšich zajimowanych dorosćenych zahaji so 21. awgusta w Budyšinje. Wón wotměje so stajnje póndźelu wot 18 do 19.30 hodź. w Serbskej zakładnej šuli na Friedricha Listowej 8. Dalši zakładny kurs serbšćiny za staršich serbšćinu wuknjacych dźěći a dalšich zajimowanych dorosćenych zahaji so tohorunja 21. awgusta w Pančicach-Kukowje. Tón budźe stajnje póndźelu wot 19 do 20.30 hodź. w tamnišej zakładnej šuli. Přizjewjenja přijimuje Rěčny centrum WITAJ hač do 4. awgusta 2017 pod telefonowym čisłom 03591/ 550 400, e-mail: witaj.
Zabawa na nawsy
Kytlice. Wjele lět jězdźachu serbske dźěći do prózdninskeho lěhwa w čěskich Kytlicach. Pod nawodom Jurja Šołty-Nowowješćanskeho přežiwichu wone tam bjezstarostne dny a so hišće dźensa na to rady dopominaja. Bywše prózdninske lěhwo pak su mjeztym na hotel „Olivíen“ přetwarili, a tón chcedźa sobotu, 27. meje, w 15 hodź. oficialnje wotewrěć. To budźe zawěsće tež tym zajimawy podawk, kotřiž su tam něhdy w prózdninach byli.
Skupinarjo so zetkaja
Pančicy-Kukow. Čłonojo Domowinskeje skupiny Pančicy-Kukow njech njezabudu na swoje zabawne popołdnjo při grilowanej kołbasce a słódnej kapce jutře, srjedu, na ležownosći Jurja Brězanoweho domu w Hornim Hajnku. Štóž chce sej tam zhromadnje z kolesom dojěć, zetka so w 16.30 hodź. při Kukowskim pomniku. Wšitcy dalši njech přijědu w 17 hodź. direktnje do Hornjeho Hajnka.
Rakecy (JK/SN). Gmejnska rada přepoda na swojim zašłym posedźenju nadawki za planowanje ponowjenja Žorawskeho puća w Psowjach kaž tež Jitkowskeho puća na Rakečanskej přemysłowej ležownosći. Wo wobaj projektaj stara so Budyski planowanski běrow Exner & Schramm. Tónle běrow je za gmejnu hižo w dobrej kwaliće dźěłał a znaje gmejnske kaž tež ležownostne wobstejnosće, wopodstatni wjesnjanosta Swen Nowotny (CDU) rozsud.
Herrmann Lotze w srjedźišću
Budyšin. Składnostnje 200. narodnin w Budyšinje rodźeneho filozofa Rudolfa Hermanna Lotzy pokazuje Budyski měšćanski muzej wot dźensnišeho wosebitu wustajeńcu. Jutře a njedźelu wotměje so tam zjawne wuradźowanje wědomostnikow, w kotrehož srjedźišću steja myslenje a skutkowanje Lotzy kaž tež jeho wuznam za přitomnosć.
Wjelk na kromje města


text:
Ako glucne zmakanje wopokažo se wustajeńca z wobrazami serbskego wuměłca Fryca Latka (1895–1980), kótaruž stej zarědowałej na nowem chóśebuskem kulturnem městnje »Wósekojske dwórnišćo« w tam zaměstnjonej »Galerija Bramborska« a »Galerija Pěś« w zgromadnem źěle ze Serbskim muzejom a Spěchowańskim towaristwom Serbskego muzeja. Wusoke sćěny nowo saněrowanego historiskego twarjenja w radnej cerwjenej a mechzelenej barwje su idealna slězyna za śiche a pó źělach małe wobraze. W głownem jo jadnab 40 krajinowych mólbow k wobźiwowanju. Mimo togo se pokažo teke na Latkowu źěłabnosć ako ilustrator a na jogo twóŕby pó skazanju, z kótarymiž jo swójo wužywjenje (»źěło za klěb«) zasłužył. Ekspozicija zjadnośijo někotare wobraze z priwatneje zběrki z twóŕbami z wobsejźeństwa Serbskego muzeja Chóśebuz, tak ako někotare twóŕby, ako stoje na lisćinje žycenjow muzeja. Zwjaselece jo, až su mj. dr. někotare mólby z krejza pótomnikow na swětło pśišli; stakim se zjadnośijo how tšocha wólejowych wobrazow, kenž dotychměst w zjawnosći žednje hyšći wiźeś njejsu byli.
Cas swójogo žywjenja běšo droga Latka k wuměłstwu widobnje ze śěžkosćami wuflastrowana, což móžo se jano krotko naspomnjeś. Tak chapjašo pó wokołodrogach akle 1921 we Weimarje študěrowaś. Malsnje pak wuwijašo swójo kreslaŕske wobdarjenje, rozmógnuch bogate ilustraciske wuměłstwo a twórjašo rowno tak wobrazowe tšojenja, kenž ako knigły wudachu.


text:
Bliski Weschōd
Bliski Weschōd (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, per. Xâvar-e Miyâne) to je regiōn geograficzny leżōncy na styku Azyje, Ojropy i Afryki.
GeografijŏEdytuj
Ôbyjmuje ôn zaôbycz państwa położōne we połedniowo-zachodnij Azyji. Nojczyńścij do krŏjōw Bliskigo Weschodu zaliczŏ sie: Saudyjskõ Arabijõ, Bahrajn, Cypr, Egipt, Irak, Iran, Izrael z Palestynōm, Jymyn, Jordanijõ, Katar, Kuwejt, Liban, Ōman, Syryjõ, Turcyjõ i Zjednoczōne Ymiraty Arabske. W sumie zajmujōm ône wiyrchniã kol. 9,7 mln km² z wielościōm ludności wynoszōncõ 450 mln miyszkańcōw (2012).
HistoryjŏEdytuj
Bliski Weschōd je regiōnym, kaj snŏdź napoczły sie procesy przejściŏ ze paleolitu do neolitu. Regiōn tyn (Żyzny Pōłmiesiōnczek) je tyż kolybkōm wielgich cywilizacyji antycznych (Mezopotamijŏ, antyczny Egipt) jak tyż trzech wielgich religiji abrahamowych: judaizmu, krześcijōństwa i islamu. Bez blisko trzidzieści stoleci było to cyntrum antycznego świata.
Po I wojaczce światowyj na Bliskim Weschodzie ściyrały sie gyszefty Francyje i Wielgij Brytanije, po II wojaczce zaczły stopniowo tracić swoje wpływy na rzecz Zjednoczōnych Sztatōw.
EkōnōmijŏEdytuj
Bliski Weschōd je barzo wŏżnym regiōnym ekōnōmicznym, kaj kōncyntruje sie srogŏ tajla światowego wydobyciŏ petroleju. Pōnadto krojcujōm sie sam wŏżne miyndzynŏrodowe linie kōmunikacyje flugowyj i morskij (Kanał Sueski).
Linki zewnyntrzneEdytuj
- Emiddle East – Portal ô krŏjach Bliskigo Weschodu


text:
Groni se, až Serby su spiwajucy lud. To same gronje teke dańske luźe w Pódpołnocnem Šleswigu a Walizarje wó sebje. Historiski fakt jo, až jo se hyšći dalšnym narodnosćam zglucyło, z pomocu ludowego spiwa se swóju rěc wobchowaś. W koronowem casu jo śěžko, se na spiwanje zmakaś, ale mań luźi spiwa sobu, gaž doma hit z licaka zazni. Až njeby musali jano jenźelski abo nimski spiwaś, jo wudało LND gano spiwnik »Dolna Łužyca spiwa – Zběrka woblubowanych spiwow za serbske zmakanja a swěźenje«, z titeloweju kreslanku Ingrid Grošcyneje, zestajony wót Gregora Kliema. Ten spiwnik jo naslědnik prědnego wudaśa z lěta 2007. To jo měło 61 spiwow, nowe jo rozšyrjone na 159 arijow. Wóni deje wšakorake swěźenje wobogaśiś, ako domownisku zgromaźinu (Anka źěšo do Karlinkojc), wejsny swěźeń (Lubše luźe, witajśo) a zapustojski ruš (Heja, gólcy, pójźćo camprowat). Tak to na wobalce stoj. Ale k serbskej kulturje słušatej teke alkohol (Paleńc) a reja (Annemarie). Toś tu w Dolnej Łužycy až do Parska (Königs Wusterhausen) wjelgin woblubowanu polku rejuju wótergi teke w Górnej Łužycy. Se wě, tam nic ako pšuski marš, ale ze samskimi kšacami, pótakem ako reja rejowarjow ako »Katyržinka, swěrna moja«. Žeden dalšny słowjański lud mimo serbskego njewužywa słowo »reja« město nimskego »Tanz«. Daniž kulturna wědomnosć něco drugego njedopokažo, mam togodla tu reju za jadnu nejstaršu hyšći rejujucu w Serbach. K nanejstaršym hyšći spiwanym spiwam jo licył česki folklorist Ludvík Kuba (1863–1956) »Naše gólcy z wójnu jědu«. Město togo pak jo se wudawaŕ nowego spiwnika za kradu njeznaty wójnski kjarliž rozsuźił (Wšykne pany z wójny jědu), ale jadnomu jo sowa, což jo drugemu syłojk. Mimo togo njejo žeden spiwnik ako dopołne zběranje za archiw myslony, ale ako wubraśe za wjasołe spiwanje doma a pla drugich. Tak njejo G. Kliem na swójźbne zarědowanja (Źowćo, wij ty wěnaška) a na měsćańskich Serbow a Serbowki (W Barlinju) zabył, kenž bywaju źeń a wěcej. W casu, źož staraju se luźe cesto wó regionalne źiwidła, jo teke na kubłaŕki karniklow myslił (Źěštej dwě rědnej pó tšawku). Ze serbskim spiwom móžoš pak tež špatnje zapłaśonych luźi troštowaś (Na póli su pastyrje) a bogatych turistow witaś (Ha pśijěł panik do Błotow). Źeń a noc, wob tyźeń a kóńc tyźenja źěłaju wósebnje žeńske w domowniskich śpach a muzejach Dolneje Łužyce, aby cuzym pokazali, až naše prědowniki něga njejsu měli internet-shopping, ale weto južo drastwu (Pśědła jo Marja). W Slěpem, źož dolnoserbski dialekt powědaju, lěcrownož namakajoš jich ludowe spiwy teke w górnoserbskem »Towaršnem spěwniku« z lěta 2009, su młogi wjacor na pśězu šli (Tam, dźož ten mjeseck swěći).
Za słowjańske pśijaśelstwo wabje w dolnoserbskem spiwniku słowakske, pólske, česke a morawske (Bóleraz; Błotka lube; Njebjo, zemja radosć ma; Běžy wóda), za dobre susedstwo nimske (Pójź, wutšoba buź wjasoła) a za globalizaciju awstriske a italske spiwanja (Śicha noc; Ow ty wjasoły). Teke na twórby nimskich a serbskich klasikarjow ako Friedrich Schiller (Młoźeńc tam pśi rěce sejźi), Mina Witkojc (Gaž wětšyk dujo), Juro Surowin (Ach, mója góla, ty zelena) a duo Handrij Zejler/Korla Awgust Kocor (Anka, buź wjasoła) njejstej wudawaŕ a lektor Fabian Kaulfürst zabyłej. Zejler a Kocor stej dobry pśikład za to, až móžo wuměłski spiw z casom ludowy bywaś, a to něga a źinsa, kaž: »Zagraj nam rejku« Jana Pawoła Nagela, abo »Sy ty Serb« Fryca Rochy a Manuela Semischa. K tomu su »Die Folksamen« melodiju komponowali.