text:
Republika
Jako republika (z łaćonskeho res publica, „zjawna wěc“) woznamjenja so dźensa forma knježerstwa, w kotrejž je statny lud najwyši suweren a žórło politiskeje legitimnosće. W tym nastupanju je republika napřećiwny model monarchije. We wuskim zmysle je republika stat z hłowu, kotraž so w prawidłownych wotstawkach wuzwoli. Při tym słowo njedefinuje, hač je stat demokratiski abo nic. Tak eksistuja tak mjenowane republiki, w kotrychž knježi faktisce jenož wěsta swójba abo socialna skupina, mjeztym zo je – wosebje w Europje – wjele konstitucionelnych monarchijow, kiž pak po demokratiskich zasadach funguja.
Nimo demokratiskich republikow w modernym zmysle wobsteja dalše modele pod tutym mjenom, kaž na přikład ludowe republiki (wjele wuchodoeuropskich statow mjez 1945 a 1990), radowe republiki, zemjanske republiki (Pólsko-Litawska, Republika Bjenatki, Romska republika) a dalše. W Němskej wužiwaše so wosebje wot 18. lětstotka zapřijeće swobodny stat jako wotpowědnik słowa „republiki“. Bayerska, Durinska a Sakska tute přimjeno hač do dźensnišeho noša, zo bychu pominali na swoje republikanske tradicije z doby rewolucije 1918/19.
Najmjeńša republika na swěće je Nauru, najwjetša Ruska. Najstarša hišće wobstejaca republika je San Marino.


c: text/html

text:
▶ Naša serbska kniha
Pod tutym hesłom je LND lětsa projekt za serbskich šulerjow nastorčiło, kotryž so 23. awgusta w Serbskej wyšej šuli Ralbicy zahaji. Šulerjo tamnišeho 7. lětnika budu awtorojo swójskeje knihi a smědźa z nowymi fabulemi a rysowankami swoju kreatiwnu žiłku wuspytać a proces nastaća knihi wot spisanja tekstow a nadźěłanja rysowankow přez wuhotowanje hač k ćišćej a knižnej premjerje sobu dožiwić. Na te wašnje zeznajomja so tež z powołanjemi w nakładnistwje.
▶ Wot kruha k dypkej
23. awgusta wotewrě so w Galeriji Roy w Felanitx na Mallorcy wustajeńca »Imaginar un círculo – Pintura y Objetos« (Kruh myslić – Wobrazy a objekty) z twórbami w Klětnom rodźeneho Reinharda Royja. Zawod do wustajeńcy poda wuměłska stawiznarka Dorothea van der Koelen. Wustajeńca je jako VR-film na stronje galerije www.galeria-roy.com přistupna. Galeriju za konstruktiwne a konkretne wuměłstwo nawjeduje syn Reinharda Royja Daniel Roy, kotryž je zdobom hudźbnik kaž tež nakładnik Edicije Roy, kotraž wudawa tež noty a zynkonošaki ze serbskej hudźbu.
▶ Pomocnikaj na puću k zjawnej dwurěčnosći
Hdyž so składnostnje 65. jubileja załoženja Serbskeho ludoweho ansambla třom zasłužbnym něhdyšim čłonam a čłonkam ansambla Čestne čłonstwo spožči, bě mjez nimi tež Leńka Šołćina-Winarjec. Nětkole, w juliju tutoho lěta, je wona nas na wěčnje wopušćiła, kaž mnozy wuznamni ansamblowcy njedawno: Jan Domaška, Korla Tilich, Detlef Kobjela ... Myslu husto na přijomnu rozmołwu z njej w jeje małym Budyskim bydlenju – hewak wšak hižo dołhi čas w Slepom doma –, jako jej wot Spěchowanskeho towarstwa SLA wopismo Čestneje čłonki přepodachmy. Naše towarstwo bě sej do hłowy stajiło, zo su runje ludźo, kotřiž při kolebce prěnjeho powołanskeho ansambla serbskeje ludoweje kultury stejachu, hódni počesćenja a wěčneho wopominanja. Jich žiwjenje a skutkowanje stej na wosobu zhusćene serbske kulturne a kulturnopolitiske wuwiće prěnich powójnskich lět. Na wot nich połožene zakłady so to dźensniše natwarjuje. Hinak prajene: Hdźe bychmy dźensa stali bjez natwarneho dźěła wonych muži a žonow.Leńka Šołćina-Winarjec Foto: priwatne»Mějach česć a zbožo, być prěnja solistka ansambla«, so Leńka Šołćina-Winarjec před třomi lětdźesatkami dopominaše. Na jewišću stać bu za spěwarku wšědny chlěb, dowěra do swójskich zamóžnosćow bě jej při tym wuměnjenje. Sebjedowěru dósta přez spěwanje w Radworskej Meji, w kulturnej brigadźe SWŠ a holčim chórje Jurja Winarja. Poprawom njeměješe scyła strach: »... rady myslu na prěnje proby z orchestrom. To bě ći nadobo cyle nowa kwalita spěwanja, a jeno tón, kiž je hdy sam z přewodom orchestra so pospytał, budźe wědźeć, kajka pomoc a zepěra móže ći tajki přewod być a kak lochce so zynki nad nim znošuja.« Leńka Šołćina-Winarjec, nětko solistka, njeměješe pryzle we hłowje, wosta jednora, njewupikana, šikwana młoda žona. So w serbskej njewjesćinskej drasće na jewišćo stupić – dźensa samozrozumliwosć za spěwarki w ansamblu –, so jej tak prawje nochcyše: »Mi bě to přehnate wupikanje, njewotpowědne jednoremu spěwanju. Ale šef [Jurij Winar] měješe prawo, a pod sylzami sym so podała.« Doda hišće, skromna kajkaž bě: »... a potom sym spěwała jako serbska njewjesta [...] a jenož z rozprawow a recensijow wěm, zo bě to wulki wuspěch.«
Spěšnje a dźeń a husćišo měješe so SLA hotować do wukraja. Jako posoł serbskeho luda, politisce widźane zdobom jako posoł NDR, žněješe chwalbu a sławu. Hižo prěnje hóstne wustupy njezahorjachu jenož publikum, ale tež ansamblowcow samych. 1956 wustupichu na kongresu Federalistiskeje unije europskich ludowych skupin (FUEN) w Rakuskej. Zwiski Domowiny k FUEN so na ćišć z Berlina bórze přetorhnychu a so hakle po přewróće wožiwichu. »Jako před wobdźělnikami kongresa [...] wustupichmy, jich hnydom spóznachmy na zahoritosći, z kotrejž naše poskićenja sćěhowachu. Dołho smy na tutym prěnim wječorku hišće bjesadowali a spěwali.«
Na pohrjebnišću w Małej Nydeji na kromje Wojerec bu 10. žnjenca prěni profesionalny serbski dudak Korla Tilich pochowany, kotryž bě 33 lět wuběrny instrumentalist a solist Serbskeho ludoweho ansambla. Wón zemrě 15. julija w 83. žiwjenskim lěće. Zasłužbny serbski herc narodźi so 1. nalětnika 1936 w Spalach do dźěłaćerskeje swójby. Jeho mać Hana Tilichowa bě pozdźišo jara znata a wulce česćena serbska ludowa wuměłča, jejkadebjerka a wušiwarka. Ota Garten sportretowa ju we wulkej wolijowej mólbje, kotraž wisa w Budyskim Serbskim muzeju. Jeho nan bě železnicar a wjele razow wuznamjenjeny plahowar pjerizny. Wón pochadźeše z lěta 1931 wotbagrowaneje wsy Bukojny, něhdy wosrjedź nětčišeho Hórnikečanskeho jězora pola Wulkich Ždźar ležaceje. W samsnej swójbje narodźi so tež dźěd bywšeho sakskeho ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.Korla Tilich Foto: Maćij BulankKorla Tilich nawukny powołanje twarskeho zamkarja, při čimž horješe so jara za hudźbu. Młodźenc je zahoriće piskał w Jurja Njekelowej Kulowskej kapale. Po zakónčenju wučby bu w SLA přistajeny a studowaše na Drježdźanskej wysokej šuli za hudźbu. Wukubła so tam na klarineće, trubce, pozawnje a na huslach. W orchestrje SLA je hłownje na klarineće a bórze tež na dudach hrał. Jeho foto jako serbski herc widźachmy dobre 30 lět na plakatach a programowych zešiwkach SLA, tak bě wón sobu symbol serbskeho powołanskeho ansambla. Z nim poda so na turneje po mnohich europskich, aziskich a sewjeroafriskich krajach a je tamniši publikum ze swojimi solemi na klarineće a na měchawce (dudach) zawjeselił. Jara zrudźace bě tuž za njeho, jako dyrbješe 1993 w SLA, na swojim jeničkim dźěłowym městnje, dźěłać přestać. »Za mnje njebě to lochko, hdyž dyrbjach po 33 lětach 1993 naraz w SLA přestać a so do předrenty podać, dokelž trjebachu dźěłowe městna za čłonow orchestra NSLDź.«
Tilich bě sej kmanosće hraća na dudach pola pólskich a čěskich dudakow přiswojił, pozdźišo tež twar tutoho staroserbskeho instrumenta. Jeho zamkarska rjemjeslniska wušiknosć jemu při tym jara pomhaše. Zarjadowa sej doma w Małej Nydeji dźěłarnju, w kotrejž wosebje rady dudowu měchawu twarješe a ju ze serbskim lipowym łopješkom a z běłymaj swinjacymaj torhakomaj pyšeše. Njeboćički je wjace hač 30 serbskich dudow zhotowił a hišće wjace wuporjedźił.
BETINA KAUNOWA
Wobrazy krajiny su najwšelakoriše. Wotwisne wot počasa, lěta nastaća, wosoby, kotraž je rysowaše. Runje tak rozdźělna je rěč. Hač rěč jednotliwca, krajiny, naroda. Kóždy wužiwa ju na swoje wašnje, sadźa nuansy wotpowědnje swojemu začuwanju. Ale rěč tež zwjazuje, wotkrywa paralele, wobohaća so mjez sobu.
Pjatk 23. awgusta 2019 na pózdnim popołdnju sćěhowachu někotři na rěči a wobrazach zajimowani přeprošenje Budyskeho Serbskeho muzeja na čitanje ze słowjenskej awtorku Anju Golob a serbskej awtorku Lubinu Hajduk-Veljkovićowej. Wobě stej zastupjenej z basnjemi a tekstami w katalogu k třikrajowemu projektej »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajine. Bilder einer Landschaft«. Moderaciju přewza Dušan Hajduk-Veljković. Kombinacija tutych třoch wosobow wopokaza so jako nimoměry wurjadna, mjez sobu so wudospołnjaca a wobohaćaca a publikum runje tak zahorjaca kaž zabawjaca.
Anja Golob, rodźena 1976, je basnica, spisowaćelka a přełožowarka. Wona studowaše filozofiju a přirunowace literarne wědomosće w Ljubljanje. Wona přednjese na zarjadowanju swoje basnje zdźěla słowjensce, zwjetša němsce. Jeje čitanju slědować bě jónkrótne dožiwjenje. Nimale kaž w transy přednjese swoje teksty, zanurjena do nich a jich kuzła a tak za připosłuchacych runočasnje zwuk a zmysł wožiwjejo. Jej poradźi so melodiju a rytmiskosć tekstow wurjadnje zwobraznić, wot stakata doraznych wjeršow hač k žortno-ironiskim metafram. Zdobom wjedźe připosłucharjow do hłubokich přemyslowanjow wo wobsahach. Tak zastanje jeje lyriske ja we wokomiku, w kotrymž je hišće wšitko móžno a směr wuwića wotewrjeny, w kotrymž »wšo wisa na ćeńkej nitce móžnosće koincidency« (še – noch – hišće) abo praša so za tym wčera na rozdźěl wot dźensa a raznymi změnami, kotrež so stanu abo za kotrež so rozsudźiš a w kotrychž steji to wčera pódla toho dźensa so njeznajo: »Dortgestern und Heutehier stehen nebeneinander, zwei Fremde in einer Schlange am Flughafen, die warten« (Gestern war alles schöner). Jeje němske basnje su episke. Powědaja wo pospytach, přez dźěło přemyslowanja wo swójskich hłubinach wobeńć (»Doch bevor uns alles Stück für Stück verschlingt, arbeiten wir.«, Wenn die dicke Dame singt) hač k redukowanju na to, štož woprawdźe za žiwjenje trjebaš (Was ich brauche). Wotkrywa a staja do prašenja naše wšědnosće a strachi a pokazuje na nimale wostrózbnjace wašnje na nuznosć čłowjeskeje bliskosće a zo njeje to, štož trjebamy, wjele a tola wšo.
▶ Wućek wuměłcow
We Wuježku pod Čornobohom dopominaja wot julija wubrane wobrazy fotografa Christiana Borcherta (1942–2000) na kulturnohistoriski wuznam wjeski jako wućek skupiny spisowaćel(k)ow w NDRskim času. Wot zažnych 1970tych lět běchu so Adolf Endler, Elke Erb, Kito Lorenc a Heinz Czechowski we łužiskej wsy zasydlili, zo bychu tam – zdaleni wot oficielneho kulturneho žiwjenja socialistiskeho stata – woměrje dźěłać a bydlić móhli. Fota su hač do 26. januara 2020 při muri dźěćaceho doma widźeć.
▶ Muzejowa app
Wót julija maju łužyske muzeje wokrejsa Sprjewja-Nysa app, kótaraž kuždy z muzejow krotko pśedstajijo, mjazy drugim z filmikom. App jo w nimskej rěcy, wopśimjejo ale teke muzeje a temy, kótarež se ze Serbami zaběraju. K dostaśu su pód: https://www.lausitzer-museenland.de/service/hearonymus-audio-videoguide/.
▶ Michałska wosada swjeći
Z wjacorymi zarjadowanjemi a wudaćom noweje knihi wo swojich stawiznach swjećeše Michałska wosada w Budyšinje w awgusće swój 400lětny jubilej. W němskorěčnej knize »St. Michael Bautzen. Kirche – Gemeinde – Dörfer«, (LND), wěnuja so awtorojo mjez druhim twarskim stawiznam cyrkwje, wuwiću wosady hač do přitomnosće, wosadnym wsam a wosobam, kiž su z wosadu zwjazani. Na knižnej premjerje dnja 22. awgusta zahrachu wosadni instrumentalisća Consonare spěwy a reje z Kraloweho huslerskeho spěwnika, kiž nasta w Michałskej wosadźe.
REBECCA WÖPPELOWA
Jako sylnu a zmužitu žonu, kotraž so ze zahoritosću za swoje přeswědčenje angažowaše, jako wěriwu křesćanku a jako humanistku, kotraž měješe wulku česćownosć před ludźimi, hódnoćichu rěčnicy swjatočneho spominanja 6. awgusta w Radworju dr. Marju Grólmusec (1896–1944). Grólmusec wotrosće w Lipsku, sta so z wučerku a publicistku, rozestaješe so z rólu žony w politice a demokratiji, angažowaše so sama we wšelakich politiskich stronach a zaběraše so z dźěłarnistwami. 1933 zaćahny do lětnjeje wile staršeju w Radworju a zasadźowaše so wottam za antifašistiske spjećowanja. Po denunciaciji bu 1934 wot gestapo zajata a k šěsć lětam w chłostarni zasudźena, po kotrychž přewjezechu ju do koncentraciskeho lěhwa w Ravensbrücku. Tam 1944 zahiny.
Wuchodosakska wotnožka Němskeho zwjazka dźěłarnistwow DGB ze swojej jednaćelku Danu Dubil bě składnostnje 75. posmjertnin Marje Grólmusec spominanje nastorčiła. Na smjertnym dnju Grólmusec přeprosy do Radworja a 22. awgusta na dalše zarjadowanje do Budyskeho Serbskeho muzeja.
W Radworju zetkachu so zastupnicy sobuzarjadowacych gmejny Radwor, Maćicy Serbskeje, Žónskeje iniciatiwy Budyšin, Domowiny, Budyskeje SPD, Serbskeho instituta kaž tež Budyska społnomócnjena za runostajenje a dalši na Radworskim kěrchowje. Dawid Wowčer spominanje na pozawnje zahaji a wobrubi. Farar Beno Jakubaš poda mysle wo křesćance Grólmusec a zwurazni zdobom, zo bě jemu přistup ke Grólmusec dołho přez jeje předstajenje jako komunistka zašlahany. Poćahujo so mjez druhim na jeje listy z jatby a na rozprawy sobujatych w Ravensbrücku pokaza na to, kak je so Grólmusec za čłowjeskosć a za swojich sobučłowjekow zasadźiła. Nyšpor při pomniku zakónči so z modlitwu a kěrlušom.
▶ Kongres Maćicow
Wot 4. do 7. junija wotmě so w srjedźosłowakskim Martinje 4. mjezynarodny kongres Maćicow a słowjanskich institucijow. Město Martin je srjedźišćo Słowakskeje Maćicy. Nimo rozprawow wo swojej dźěławosći diskutowachu zastupjerjo Maćicow tež wo polěpšenju zhromadneho dźěła wšitkich 14 Maćicow. Marka Cyžowa a Jurij Łušćanski zastupowaštaj Maćicu Serbsku a Łušćanski rozprawješe mjez druhim wo prócowanjach Domowiny wo zapisk serbskich nałožkow do lisćiny imaterielneho kulturneho herbstwa UNESCO, kotrež Maćica Serbska podpěruje.
▶ Planuja wustajeńcu wo wobchowanju serbstwa
6. junija wotmě so w Budyskim Serbskim muzeju sympozij »Land am Klosterwasser/Kraj při Klóšterskej wodźe«. Idejowa konferenca Serbskeho muzeja, Křesćansko-socialneho kubłanskeho skutka Sakskeje (CSB) a Centruma za kulturu a stawizny w Niederjahna zahaji přihoty na wustajeńcu a publikaciju wo kónčinje při rěčce, kotraž ma so 2023 pokazać. Wustajeńca ma tamniše wjeski wobswětlić, předstajić, w čim so wone wot susodnych gmejnow rozeznawaja a so z prašenjom rozestajić, čehodla tworja wone dźensa tak mjenowanu serbsku jadrowu kónčinu. Zazběh do temy ze stawizniskeje, cyrkwinsko-nabožneje, socialneje a towaršnostno-politiskeje perspektiwy podachu Lars-Arne Dannenberg, Jens Buliš, Robert Lorenc a Marja Michałkowa.
K předstajenju »Podlěća« w Michałskej cyrkwi citowachu SN superintendenta Jana Malinka ze słowami: »Tele předstajenje oratorija je wjeršk dnja, měsaca a cyłeho lěta.« A publikum bě runje tak zahorjeny. Hłownje drje měrješe so to na wukon chóra 1. serbskeje kulturneje brigady pod dirigentom Friedemannom Böhmu. Zo wupadnyštej muskej chóraj, bě zawěsće dołžene tola hišće jara młodym hłosam a njezměni ničo na cyłkownje dobrym přednošku šulerjow. Trochu hinak je to nastupajo solistiske wukony, kotrež njeběchu přeco jenak přeswědčace a wuwažene. Podobnje přitrjechi to za orchester, předewšěm skupinu blachowych dujerjow. Koncert zahaji so, kaž je mjeztym tradicija, ze »Stwórba Boža«, kotrež wšak měješe po přeću komponista, »je-li zo bychu so ›Počasy‹ něhdy za sobu spěwałe, k wotewrjenju tychsamych słužić«. Kocor měješe drje před wočomaj wuwjedźenje swojich twórbow w originalnym přewodźe: z klawěrom. Tajki dowola wězo mjenje komplikowanu organizaciju runje tak kaž mjeńše chóry, wšako trjeba so jenož jedyn instrument. Přiwšěm bě tónkróć orchester mjeńši, wot Christiana Kabitza wobstarana instrumentacija transparentniša, hač bě hišće do wróćicy lěttysaca z wašnjom. A tola njejedna so wo nowoinstrumentaciju originala, ale wo adapciju Jana Bulankoweho wobdźěłanja, kotrehož premjeru dožiwichmy na festiwalu serbskeje kultury 1989. Zo ma to być adapcija, wo tym swědča zapiski tehdyšeho sekretara za kulturu w zwjazkowym předsydstwje runje tak kaž finančne wotličenja festiwala. W přirunowanju z originalom je tu wězo wjele změnow resp. wuwostajenjow – akcentow, dynamiskich a tempowych předpisow, wjedźenja chórowych hłosow, rytmiki abo harmoniki a cyłkowneho wotběha.
Dnja 17. julija je stipendiatka Załožby za serbski lud Tereza Hromádková na zjawnym kolokwiju temu swojeho slědźenja předstajiła. W akademiskim lěće 2018/19 je studentka srjedźnoeuropskich studijow z Praskeje Karloweje uniwersity dwaj semestraj w Lipsku swoje znajomosće hornjo- a delnjoserbšćiny polěpšiła. W Praze studuje wona stawizny, pólšćinu a madźaršćinu. Je jara aktiwna čłonka Towarstwa přećelow Serbow a dźěła tam w bibliotece a archiwje. Tež z tuteje přičiny je za swoje zakónčace dźeło wubrała temu, wo kotrejž bě w archiwje stare nastawki namakała – »Wo tradicijach křižerjow z germansko-słowjanskeje wokoliny na přikładźe Delnjeje Łužicy«. W swojim referaće wopisuje ewangelsku tradiciju, kotraž znaje tež žónskich křižerjow. Stipendiatku su powitali direktor Instituta za sorabistiku prof. Edward Wornar, zastupnica direktora załožby Michaela Mošowa a projektowa koordinatorka Jana Pětrowa.
Prěni raz je so stipendij w lěće 1996 za třoch studentow z wuchodo- a južnosłowjanskich krajow wupisał. Zazběh bě tak wuspěšny, zo so załožba za to rozsudźi, stipendij kóžde lěto wupisać. W běhu tutych nimale 25 lět je so w tutym programje někak 50 stipendiatow wukubłało, wosebje wjele z Pólskeje, Čěskeje, Serbiskeje, Ukrainy, Ruskeje, Makedonskeje, Bołharskeje a Słowakskeje. Wjele z nich posrědkowachu po swojim času w Lipsku dale serbšćinu za studentow na domjacnych uniwersitach abo zaběrachu so we wědomostnych dźěłach ze serbskimi temami jako hłownym předmjetom. Tajke přikłady su Dalibor Sokolović z Běłohroda, Matej Šekli z Ljubljany, Lechosław Jocz z Gorzowa Wielkopolskeho a druzy. Wjetšina wukrajnych sorabistow je pak po studiju na Instituće za sorabistiku dlěje w Serbach wostało a zdźěla dźensa hišće tu skutkuje. Kamil Thorquint-Stumpf, Tomasz Derlatka, Viktor Zakar, Emilia Deutsch, Marcin Szczepański, Jakub Sokoł, Stanislav Tomčík a druzy su swoju sorabistisku a didaktisku wědu dale wuwili a dźěłaja na polu serbskeje linguistiki, literatury, didaktiki abo stawiznow. Z tutoho wida je stipendij na kóždy pad trěbny instrument za wědomostny dorost.
W kuždem wokognuśu sy mógał pśejś z jadneje do drugeje rěcy a zwucowaś. Na programje jo była bogata licba źěłaŕnjow, mjazy drugim kak jo engelska rěc wordowała swětowa rěc abo kak jo Zamenhof wuwił esperanto. Jo se powědało wó technikach wuknjenja rěcow, wósebnosći wšakorakich rěcow, wopacnych pśijaśelach a rěcnej kórśe swěta.
Lětsa w meji a juniju wotmě so we wuměłskej galeriji FLOX w Korzymju interaktiwny a interdisciplinarny projekt »sćin – žiwjenje« (»Schattenseiten – Leben«). W srjedźišću steješe wobchadźenje z depresiju, melancholiju abo zrudobu, zdobom pak tež woznam zboža a wjesela we wšědnym žiwjenju. Zhromadnje z wuměłcami wuměnjachu so nje- a potrjecheni z lěkarjemi, politikarjemi a wědomostnikami. Wobstatk projekta běchu dźěłarnički na šulach, hudźba, reja, tworjace wuměłstwo a literatura.
Na žurli galerije čitaše 21. junija Róža Domašcyna před něhdźe 30 wopytowarjemi ze swojich basnjow. Wona złožowaše so při tym na teksty, kotrež so z konfliktami, njedorozumjenjom, bolosćemi a smjerću rozestajeja. W nich rěči so wo sćinach w čłowjeku, wo jeho chabłanju a zamjezowanju.
Twórby basnicy tworjachu zakład za mjezynarodnu rejowansku performance »Coherence«, kotraž so čitanju přizamkny. Koprodukciju Naway Company a TanzArt z Korzymja nawjedowaše šwicarska choreografka Natalie Wagner. Šěsć rejowarkow předstaji w intensiwnych wurazowych pohibach ćěła napjatosće čłowjeka w skupinje. W pulsowym rytmusu rejujo zwuraznjachu pomocliwosć, bliskosć a kedźbnosć abo njeakceptancu, zdalowanje a wotpokazanje, štož zdźěla ze sylnej mimiku potwjerdźichu. Rejwarki předstajichu swoju performance we wuskim zwisku z přihladowarjemi, kiž wokoło nich w kruhu sedźachu. Za publikum bě to zajimawe a jimace dožiwjenje z njewšědnej wuměłskej kombinaciju reje a lyriki.
Sobotu wótpołdnja dnja 27. apryla 2019 jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje pśepšosył na prezentaciju nejnowšych knigłow pólskeje spisowaśelki Haliny Barań ze serbskeju tematiku pód titlom »Świtanie« (»Switanje«). Awtorka jo ze swójeju 2017 wudaneju twórbu se pśiwobrośiła žywjenju Handrija Zejlera. We wótegronach na młoge pšašanja tych wěcej ako 30 wobźělnikow zarědowanja jo kněni Barań wóspjetnje pódšmarnuła, až jeje roman, lěcrownož chowa wěrne stawizniske fakty ze žywjenja serbskego basnikarja a narodnego procowarja, pśedstajijo pśedewšym literarnje wumyslone jadnanje, kótarež jo nastało z jeje myslow. Pówołajucy se na lichotu poetiki jo awtorka wobšyrnje rozpšawiła wó swójich slěźenjach we Łužycy pó slědach Zejlera ako tež wó śěžkem źěle nad prědneju wersiju knigłow. Wob cas swójogo drogowanja jo se procowała se zamysliś do žywjenja wšednego serbskego pisarja, aby se pśi wopisowanju jogo wokoliny a teke dialogow dostała nanejbližej k wopšawdnosći.W aprylu jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje organizěrował cytanje z Halinu Barań. Foto: Justyna MichniukPisaŕka jo groniła, až zacuwa wósobinsku »misiju za pisanje wó Serbach«, a jeje romany su »wuzjawjenja cesćownosći za Łužyskich Serbow«. Tejerownosći jo wóna wugroniła swóju naźeju, až jeje spisowaśelenje někak sobu pomožo k pśežywjenju Serbow, ako su narod, kótaryž grajo w jeje žywjenju wósebnu rolu. Zajmne su byli pśispomnjeśa spisowaśelki pósćone pśestajarjeju jeje twórbow do górnoserbšćiny, Alfredoju Měškankoju, pśeto wón jo ju wabił tejerownosći do wuknjenja górnołužyskeje serbšćiny. Źinsa, tak jo kněni Barań sama groniła, źe njewumějo sama pśestajiś roman do górnoserbskeje rěcy, ale zamóžo rěc wužywaś we wšednej komunikaciji. Lawdaciju jo měł prof. dr. Tomasz Jaworski, kótaryž jo wjadł pśibytnych do stawizniskeje wopšawdnosći doby a tejerownosći fachojski komentěrował cytane wurězki a pšašanja z publikuma.
Knigły se spódobnje a lažko cytaju, dokulaž njejsu pśepołnjone z historiskimi datami abo dłujkimi wopisowanjami. Wósoba Zejlera, jogo familija ako tež sceny z priwatnego žywjenja a narodnego statkowanja pśedstajaju se w pśistupnej poetiskosći rěcy. Jo gódne, za toś teju literarneju drogotku pśimaś, pśeto toś ta pozicija abo pódobna tematika njenadejźo se daniž hynźi w pólskich nakładnistwach daniž we Łužycy abo w drugich krajach słowjaństwa.
W januarje 1919 zahaji so w Parisu měrowa konferenca k zakónčenju Prěnjeje swětoweje wójny. Ze wšeho spočatka zwuraznichu dobyćerske mocy, zo budźe k zaručenju noweho měroweho porjada po tehdy hišće tak mjenowanej »Wulkej wójnje« trěbne zasadne noworjadowanje srjedźneje a wuchodneje Europy po principje samopostajowanja narodow.
W nowembrje předchadźaceho lěta załoženy Serbski narodny wuběrk pod nawodom Arnošta Barta spózna w tym jónkrótnu historisku składnosć, wutworić njewotwisny a samostatny serbski stat. Bart a sekretar wuběrka Jan Bryl wobdźělištaj so w čěskosłowakskej delegaciji na měrowej konferency, zo byštaj so na mjezynarodnym parkeće za ideju serbskeho stata zasadźiłoj.
Tutón podawk před lětstotkom běše tema zarjadowanja Serbskeho instituta »Noworjadowanje Europy 1919 a Łužiscy Serbja« dnja 10. meje w Budyšinje. K wuswětlenju přičinow a sćěhow internacionalizacije »serbskeho prašenja« přeprosychu štyrjoch stawiznarjow na podijowu diskusiju do hłowneje žurle Serbskeho domu: prof. dr. Mikea Schmeitznera z Drježdźanskeho Hannah-Arendt-Instituta za slědźenje wo totalitarizmje; dr. Renéa Küppera, kuratora wustajeńcy Berlinskeje Załožby za ćěkańcu, wuhnaće a wujednanje; dr. Clemensa Heitmanna, archiwara a nawodu projekta »Digitalny archiwny portal k stawiznam Serbow 1918–1945« w Serbskim instituće; a wjednicu Serbskeho kulturneho archiwa dr. Annett Brězanec. Moderaciju wječora přewza dr. Jana Piňosová, stawiznarka na Serbskim instituće. Z wuwzaćom někotrych jednotliwych komentarow wotmě so cyły wječor w němskej rěči.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nimale pjeć lět je čłon SLA Handrij Henčl dirigent a wuměłstwowy nawoda Serbskeho muskeho chóra Delany. Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.
Što woznamjenja Wam, tónle chór nawjedować?
H. Henčl: Časćišo bjezsparne nocy, ale zdobom tež jara rjane koncerty. Móhł wjele mjenować, njewěm pak, hdźe prawje započeć a přestać. Na spočatku bě za mnje wjele noweho. Dyrbjach spóznać, što w chórje tči a što móhł polěpšić. Mjeztym sym swoje slědy zawostajił, dobre abo tež nic tak dobre. Mi dźe wo to, zo chór Delany atraktiwny wostanje.
Što sej na ćělesu česćiće?
H. Henčl: Angažowanych spěwarjow, kotřiž so hižo lětdźesatki wobstajnje na probach wobdźěleja, někotryžkuli z nich čini to hižo 45 lět. Wša česć jim!
Sće chór z bohatym repertoirom přewzał. Što je z Wami noweho nastało?
H. Henčl: Spytach wšelake zakładne wěcy změnić. Mi je přeco wažne, docpěć jara rjany zwuk, hakle po tym dźiwam na tekst. To je wuskutk mojeho instrumentalneho wukubłanja. Sym pola Handrija Wjenka w hudźbnej šuli na klarineće hrać nawuknył. A wón je mi tehdy prajił, zo stej hudźbnikej jeho wuši najwažnišej.
Zajutřišim pytaja hudźbnicy trójki Trio con moto na komornym wječoru w Budyskej Röhrscheidtowej bašće SLA dialog z knihu Jurja Brězana „Moja archa Horni Hajnk“. Cordula Ratajczakowa je so čłonom trija, violoncellistom Helfriedom Knopsmeierom, rozmołwjała.
Kak sće ideju zrodźili?
H. Knopsmeier: Nastork běchu nam – nimo mje Hance Tiedemann na prěčnej fleće a Bettinje Witke na huslach – lońše 100. narodniny Jurja Brězana. Smy sej knihu „Bruder Baum und Schwester Lerche“ mjez sobu dale dawali a sej ju wotkryli. Štož smy čitali, je nas wšěch třoch hłuboko hnuło. Mamy za wažne, tele Brězanowe teksty z lěta 1991 ludźom znowa do wědomja zwołać. Čehodla, to móže kóždy připosłuchar sam za sebje wotkryć.
Přednjeseće teksty sami – čehodla?
Na nalětnje ćopliše wjedro drje so kóždy wjeseli. Skónčnje zaso won a w trochu lochšej drasće po přirodźe kolesować, kaž ja to rady činju. Na to žno dawno čakam. Hižo nětko pak wěm, zo so při tym zaso žałostnje mjerzam, hdyž na kromach pućow preč ćisnjene bleše, cigaretowe tyzy, plastikowe nopaški a wšón móžny dalši čapor wuhladam. Hišće hórje je, hdyž něšto metrow dale do lěsa stupiš a zwěsćiš, zo je něchtó znate módre wotpadkowe měchi ze starym njerjadom w přirodźe wotbył. Ja so nad telko njerozumom dodźiwać njemóžu a tež nic nad tym, kak wšojedne je někotrym naša přiroda.
„Strukturna změna nětko – žane Wochozy II“ rěka iniciatiwne zwjazkarstwo, kotrež běchu potrjecheni brunicoweje jamy, wšelake wobswětowe zwjazki kaž tež politikarjo Lěwicy a Zelenych w lěće 2013 w Rownom załožili. Andreas Kirschke je z rěčnicu zwjazkarstwa Friederiku Böttcher wo aktualnej situaciji rěčał.
Brunicowa jama Wochozy II hižo tak zwoprawdźena njebudźe, kaž bě planowana. Jenož Miłoraz budźe wotbagrowany. Kak hódnoćiće rozsud LEAG?
F. Böttcher: Smy jón z wjeselom a wolóženjom na wědomje brali. Wobsahowje wšak njebě rozsud hižo překwapjacy. Překwapił pak bě čas wozjewjenja. Přiwšěm widźimy dźěło zwjazkarstwa wobkrućene. Fakt je, zo smy za zdźerženje cyłeje Slepjanskeje kónčiny, tež Miłoraza. Naš nadawk je tuž jasny: dale stejišćo zabrać, zo njeje brunica jako nošer energije hižo wjace hospodarsce trěbna.
Kajke konsekwency z toho nětko sćěhuja?
„Jutry su mjez zarjadowanjemi a swjedźenjemi w Hornjej Łužicy najwuznamniše a drje najrjeńše w běhu lěta. Wone maja w regionalnym marketingu swoje wažne městno. To wosebite a jónkrótne w tym nastupanju je, zo je přez cyły do a jutrowny čas bohatosć tradicijow a nałožkow Serbow za hosći widźomna a dožiwjomna. To je žiwa dwurěčnosć, kotruž ma serbski lud na sebi. Pytnjemy to přewažnje na wjele naprašowanjach žurnalistow, pućowanskich zarjadowarjow a indiwidualnych wopytowarjow.“ Takle praji na moje prašenje 0laf Franke, šef Marketingoweje towaršnosće Hornja Łužica-Delnja Šleska, kak wón jutry a z nimi zwjazane zwičnjenje turizma w Hornjej Lužicy posudźuje.
Zawěrno: Hotele a pensije su dosć derje wuknihowane. Busowe předewzaća z cyłeje Němskeje a wukraja budu z wćipnymi pućowacymi jutrowničku tež na serbskich wsach po puću, zo bychu sej křižerske procesiony wobhladali. Awtowe znamješka na parkowanišćach přichodnu njedźelu pokazaja, zwotkel so ludźo do katolskeje serbskeje Łužicy dóstawaja a so za naše poselstwo zrowastanjenja zajimuja.
Budyski ležownostny zarjad je po pilotowym projekće w Drježdźanach a Lipsku jedyn z prěnich w Sakskej, hdźež zawjedu elektronisku ležownostnu aktu a elektroniski prawniski wobchad. To budźe 1. junija. Axel Arlt porěča wo tym z direktorom Budyskeho hamtskeho sudnistwa Markusom Kadenbachom.
Što su ležownostne akty?
M. Kadenbach: Ležownostnu knihu samu hižo něšto lět elektronisce wjedźemy. Nimo njeje su tak mjenowane ležownostne akty. W nich składujemy wšitke wopisma, na kotrež so zapisowanja w ležownostnej knize zepěraja. Mjenować chcył tu próstwy wo přepisanje swójstwa kupje, darowanja abo skazanja ležownostneho dołha dla. Wopisma słuža jako dopokaz, zo hodźa so zapiski w ležownostnej knize sćěhować. Wot 1. junija maja notarojo je jako digitalizowane dokumenty ležownostnemu zarjadej zapodać, tam so wone jenož hišće elektronisce wobdźěłaja a składuja.
Na čo ma so wobydler nětko nastajić?
Budyski wokrjesny sejmik je na swojim posedźenju minjenu póndźelu wobzamknył, nošerstwo wyšeje šule Malešecy přewzać. Ponowjena zjawna šula we wjesnej kónčinje, wotpowědowaca wšitkim žadanjam, nimo toho sportowa hala a serbska wučba po koncepće 2plus – tomu móžeš jako wokrjesny radźićel poprawom jenož přihłosować.
K nadawkam wokrjesa wšak njesłuša, šulske zarjadnišća wobsedźeć a wobhospodarjeć. Z dojednanjom k wokrjesnej reformje, kotrež je hač do lěta 2018 wobmjezowane, móže kóžda komuna wokrjes wo to prosyć, nošerstwo swojeje šule přewzać. Hospodarsce so to za komunu zadani, stajnje nowym wuměnjenjam wotpowědować. Spochi přiběrace kóšty njejsu zarunane ze spěchowanskimi srědkami abo z přiražkami, kotrež měrja so po ličbje wuknjacych.
Jutře swjeći prof. dr. Helmut Faska w Komorowje pola Rakec pjećawosomdźesaćiny. Rodźeny we Wuježku pod Čornobohom, je so wón po studiju slawistiki w Lipsku z najwuznamnišim přitomnostnym rěčespytnikom Hornich Serbow stał, a to wosebje na polu gramatiki.
Zeznach knjeza profesora, jako bydlachu Faskecy hišće Při měšćanskim nasypje před Budyskej chorownju. Wopytowach tam husto swojeho přećela Pětra, młódšeho z dweju Faskec synow. Po sobotnišim wobjedźe byštaj sej knjez profesor a mandźelska Hanka w kuchni cigaretku popřałoj, a po njej by so wón mjelčicy do swojeje dźěłanskeje zminył. Mój z Pětrom mějachmoj potom šukotać. Ćišina bě kazana; knjez profesor dźěła.
Sobotu, 1. apryla, swjećeše w Rachlowje pod Čornobohom wědomostnik dr. Ludwig Ela 65. narodniny. Znaty je wón předewšěm wjelelětneho a produktiwneho skutkowanja we wobłuku přirunowaceho mjeńšinoweho slědźenja a serbskeje kulturneje wědomosće.
1. apryla zhladuje dr. Frank Stübner na 25lětne wobstaće swojeho nakładnistwa Lusatia. Cordula Ratajczakowa je so z nakładnikom rozmołwjała.
Kak swjećiće jubilej?
F. Stübner: Z našimi knihami, to je nam najrjeńši dar. Dale so wjeselimy, zo mamy naprašowanja z kniharnjow, kotrež chcedźa rady naš plakat, z kotrymž na nakładnistwo skedźbnjamy, wupójsnyć. Wosebite zarjadowanja pak njebudu.
Što maće za najwjetši wuspěch nakładnistwa Lusatia?
F. Stübner: To je bjezdwěla naša Hornjołužiska domjaca protyka. Sym jara wjesoły, zo je wona wobstatk a ćežišćo našeho programa. Dale móžemy na wšelakorych polach wusahowace wuspěchi wuzběhnyć, kaž na přikład w beletriji. Prěni roman hornjołužiskeje spisowaćelki Annelies Schulz „Das Kindheitshaus“ je mjeztym w 5. nakładźe wušoł. Tež dwě słuchoknize smy wot njeje wudali. Sym jara překwapjeny, kak wuspěšne wone su. Awtorka njemóže jenož wuběrnje pisać, ale tež čitać. Mamy kóžde lěto wokoło 30 čitanjow z njej, a wone su přeco wosebite. Přichodny měsac budźe Annelies Schulz 83 lět.


text: Ličba šulerjow Budyskeje wokrjesneje hudźbneje šule je stabilna. „Dobry staw naprašowanjow nas zwjesela“, praji wjednica kubłanišća Charlotte Garnys. Konkretnje to rěka, zo mějachu tam w minjenym šulskim lěće 2 859 šulerjow, lěto do toho 2 842. Šulski lětny plan wopřijima wšelake wjerški. Jako wosebity podawk woswjeći šula w nowembru 50lětne wobstaće holčeho komorneho chóra. Nimo móžnosće, nawuknyć hraće na instrumentach w klasiskich předmjetach, přiběra zajim za jazz, rock a pop. To je tež wažne, chcedźa-li so wosebje młodostni na tym polu etablěrować a w kapałach sobu hudźić.


text:
Wón je wuběrny znajer serbskich regionalnych a kulturnych stawiznow a fachowc za serbsku rěč, jeje gramatiku a prawopis. Wulke zasłužby je sej dźensniši jubilar tež na polu tworjenja serbskich słowow zdobył. Njezadźiwa tuž, zo mjenuja jeho mnozy tež „mister Minuta serbšćiny“, štož scyła lózysce měnjene njeje, ale po mojim zdaću dosć derje přitrjechi.
Hdyž budu so něhdy za wonymi Serbami prašeć, kotřiž su so z wosebitej angažowanosću šěrjenju serbskeje rěče wěnowali, budźe drje zas a zas tež Hinc Cuška mjenowany. Narodźeny dźensa před 80 lětami w Mortkowje, we wsy, hdźež bě serbšćina drje hišće žiwa, hdźež pak ju dźěćom dale njedawachu – kaž na mnohich wsach kónčiny –, kročeše Cuška najprjedy njeserbski puć do žiwjenja. Chodźeše we Wojerecach do Lessingoweje (němskeje) šule. Hakle jako dorosćeny nawukny na Serbskej rěčnej šuli w Minakale rěč, kotraž jeho wot toho časa dospołnje jimaše. Tam napadny wón publicistej Hubertej Žurej. Wabjachu jeho najprjedy za pomocneho redaktora Płomjenja. W tym času tež ja do Ludoweho nakładnistwa Domowina přińdźech. Hinc Cuška napadny mi jako čłowjek z krutym rjapom, ze serbskej zasakłosću a – kaž to druzy druhdy hódnoćachu – z lózej (tež politisce lózej) hubu.
„Wašeho fotografa hnydom za nas angažuju.“ Słowa dr. Tonija Ebnera, šefredaktora němskorěčneho dźenika Dolomiten w Južnym Tirolu, ženje njezabudu. Do generalneje zhromadźizny Zjednoćenstwa europskich mjeńšinowych dźenikow 2005 w Budyšinje bě sej Ebner wudaća Serbskich Nowin wobhladował. Fota Maćija Bulanka jeho hnydom fascinowachu. Wšako je w nich něšto začuwał, štož ze swójskeje redakcije njeznaješe. Tale z erta cuzeho zwuraznjena wulka chwalba swědči wo rjemjeslniskej wušiknosći našeho kolegi, prawy motiw w prawym wokomiku zapopadnyć.
Hižo jako mały hólčec je so dźensniši jubilar rozsudźił, stać so z wučerjom. Tele powołanje je wón čas žiwjenja lubosćiwje a dokładnje wukonjał. Wučer na wuměnku Jan Knebl swjeći dźensa w ródnych Pančicach-Kukowje swoje 75. narodniny.
W Pančicach-Kukowje swjeći dźensa, bohudźak hišće strowy a čiły, Józef Bajtel 90. narodniny. Wuchodźiwši 1940 šulu nawukny wón w Kamjencu powołanje molerja. Na powołanskej šuli w Połčnicy bu tehdy jako 15lětny konfrontowany ze zasakłym, hidu šěrjacym wustupowanjom napřećo židam. Tele nazhonjenje so w nim bolostnje zakorjeni. Je pak tež formowało jeho dźensniše nastajenje napřećo nuzu tradacym a azyl pytacym. Jako młodostny bu do wójska nuzowany. W jatbje, z kotrejež so nazymu 1948 nawróći, je rusku rěč dosć derje nawuknył. Přiswojene znajomosće běchu jemu po štwórćlětnym studiju na tehdyšim Serbskim wučerskim wustawje w Radworju jako wučerjej za rušćinu a němčinu přewšo wužitne. Po štyrjoch lětach we Worklecach zasadźichu jeho spočatk šulskeho lěta 1953 w Pančicach-Kukowje, hdźež je hač do rentnarskeje staroby wuwučował. Wjele připóznaća žněješe swojeho wunošneho pedagogiskeho dźěła dla – a to nic jenož mjez šulerjemi, ale tež mjez kolegami a staršimi, za čož spožčichu jemu titul wyšeho wučerja.
W Małej Nydeji swjeći dźensa we Łužicy a za jeje mjezami znaty dudak, dudytwarc a bywši powołanski herc Serbskeho ludoweho ansambla Korla Tilich wosomdźesaćiny. Narodźił je so wón w Spalach pola Kulowa. W swójbje hajachu serbske ludowe wuměłstwo a tradicije. Jeho ze Spal pochadźaca mać Hana Tilichowa chodźeše wšědnje we Wojerowskej narodnej drasće, bě znata jako wuběrna škrabarka jutrownych jejkow a wušiwarka. Nan dźensnišeho jubilara bě so w 1931 wotbagrowanej Bukojnje narodźił, kotraž ležeše wosrjedź nětčišeho Hórnikečanskeho jězora. Wottam pochadźeja tež předchadnicy nana ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.
„Narodne dźěło na wsy je wjace hač měsačne zetkanje“ pisachu Serbske Nowiny jónu wo předsydźe Malešanskeje Domowinskeje skupiny Klawsu Petrencu. Byrnjež so mjeztym něšto lět minyło, předsyduje wón dale dlěje hač 70 lět wobstejacemu narodnemu cyłkej na sewjerowuchodźe Budyskeje župy „Jan Arnošt Smoler“. Angažowany Domowinjan, kiž je skutkowanje Malešanskich skupinarjow bytostnje wobwliwował, swjeći jutře, 20. februara, wosomdźesaćiny.
Domowina a Klaws Petrenc tworitaj we wsy synonymaj nastupajo serbske naležnosće. Najebać němsku mać bu jemu serbskosć do kolebki połožena. Dźěd bě serbski tachantski hajnik w Zdźěri; jako lěkar bě jeho nan z pacientami serbsce rěčał. Hdyž pak so ze suroweje Druheje swětoweje wójny njenawróći, je prěni skupinski předsyda Arnošt Sykor mać a młodeho Klawsa zaměrnje podpěrował.
Po maturje 1955 zapowědźichu młodostnemu w NDR wysokošulski studij na polu strowotnistwa. Da so tuž na medicinskej fachowej šuli wukubłać a dźěłaše dwaceći lět w operaciskej žurli Budyskeje chorownje. Chorosće dla njemóžeše tele swědomite dźěło dlěje wukonjeć.
Hdyž su sej dźensa mnozy dojěli k Alfonsej Kuringej do Kukowa, da drje nic jenož tam stejacych a lubje hladanych starožitnosćow a pomnikow dla. Wot młodosće dźě so wón tomu z wjele lubosću wěnuje, a to je wočiwidna wizitka muža, kiž swjeći 80. narodniny.
Rodźenemu 18. małeho róžka 1936 w Pančicach-Kukowje, njejsu jubilarej lětdźesatki njesprócniweho skutkowanja wosebje tež na narodnym polu lědma wotwidźeć. Skromnosć, disciplina a spušćomnosć formowachu jeho žiwjenje: Nawuknywši powołanje blidarja studowaše wón pjeć lět na Serbskim pedagogiskim instituće w Budyšinje. Jako wučer za serbšćinu a rušćinu wuwučowaše w Ralbicach, Chrósćicach kaž tež Worklecach.
W ródnym Radworju swjeći dźensa w žohnowanej starobje serbski lěkar a něhdy tež aktiwny Domowinjan, čłon Towarstwa Cyrila a Metoda a Kulowskeho Bratrowstwa dr. Achim Nawka w kruhu wulkeje swójby, znatych, přećelow a wosadnych stoćiny. W mjenje Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny wupřa jemu Jan Nuk wšo najlěpše. Jubilar narodźi so jako šeste dźěćo za serbstwo zasłužbnej Nawkec wučerskej swójbje w Radworju. Nan Michał bě mjez zahoritymi Serbami, kotřiž běchu 13. oktobra 1912 we Wojerecach Domowinu załožili, a bě chór Meja dirigował. Mać pochadźeše ze znateje Andrickec wučerskeje swójby.
Kaž jeho bratřa chodźeše Achim Nawka na Budyski gymnazij. Po maturiće wukubła so na oficěra. Tole pak so na zbožo serbskeho lista staršeho bratra Antona jemu dla nahle skónči. 1940 započa narodninar we Wienje medicinu studować, z čimž po wójnje w Praze pokročowaše a studij 1950 dokónči. Samsne lěto woženi so z Marju Brězanec z delnich Sulšec, kotraž bě tohorunja na lěkarku studowała a je so po lěće 1970 dołhi čas w swojej Radworskej praksy swědomiće wo pacientow starała.
Senior serbskich braškow Pawoł Kinderman z Worklec swjeći dźensa w kruhu swojich lubych, přećelow a mnohich znatych wosomdźesaćiny. Jako wjelelětny braška, něhdyši sobustaw wosadneje a cyrkwinskeje rady kaž tež Towarstwa Cyrila a Metoda je narodninar swoje nabožne a narodne nastajenje přeco zjawnje wuznawał a zastupował.
Hižo jako 17lětny wučomnik ćěslistwa w tehdy znatej Njeswačanskej Kumpanec firmje bě so Pawoł Kinderman z brašku stał. Wosebje jeho a susodźic Brězanec mać stej młodostneho k tejle čestnej słužbje pohonjałoj. Tehdyšej młodaj Chróšćanskaj kapłanaj Beno Špitank a Jurij Herman staj jeho tohorunja podpěrałoj. A tak je 1954 prěni raz braščił, spočatnje najprjedy 13 lět jako nježenjenc. Bohudźak tehdy derje spóznachu, zo bu jemu do kolebki połoženy talent, ludźi zabawjeć, z nimi wustojnje bjesadować a přiwšěm w pozadku wšitko organizatoriske kwasneje hosćiny w horšći měć. Pozdźišo wšak zamó to wšitko zdokonjeć z pomocu swojeje mandźelskeje Hany, kotraž jeho we wšěm podpěrowaše.


text:
Adolf Hitler
Adolf Hitler (* 20. apryla 1889 w Braunau am Inn, Awstriska; † 30. apryla 1945 w Berlinje přez suicid) bě wot lěta 1921 stronski šef NSDAP, wot lěta 1933 mócnarstwowy kancler a wot lěta 1934 (po smjerći němskostatneho prezidenta Paul von Hindenburg) kaž „Führer a Reichskanzler“ zdobom knježerstwo šef a hłowa stata Němskeho reicha.
Pod wjednistwom Hitlera su nacionalsocialisća zawjedowali w Němskim reichu diktaturu „Třećeho reicha“. Woni dachu wšě opoziciske strony zakazować, politiske přećiwnicy přesćěhać a zamordować. Rozputachu Druhu swětowu wójnu a systematisce wšitke prawa rubachu a zamordowachu europskich Židow kaž tež hinaše religiozne, etniske a towaršnostne skupiny. Přez tutu politika zahinychu w Europje něhdźe 30–35 milionow ludźi. Němska a Europa buštej we wulkich dźělach rozbiwanej. Bě čas bipolarneho swětoweho porjada a horceje wójny započał.


text:
Knurůw
Spůłrzyndne: 50°13'16" N 18°42'01" E
Knurůw (gś./sz-g. Knausdrof [1], pol. Knurów, mjym. Knurow) – mjasto we pouedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we kryśe gliwickym.
W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležauo do wojewůdztwa katowickigo.
Mjasto Knurůw ležy na pouedńu Polski we půunocno-zachodńij tajli aglůmeracyje gůrnoślůnskij, we Gůrnoślůnskym Uokryngu Přymysuowym, we pouedńowyj tajli krysu gliwickigo na Wyžyńy Katowickij.
Knurůw stou śe mjastym we 1951 ze skupjyńo Knurowa s Krywoudym a Ščyguowicůma.
Przipisy
- ↑ Walter Kuhn, Siedlungsgeschichte Oberschlesiens, Würzburg 1954


text:
„Čestnohamtske nadawki jeho dale wužaduja“, tak rěkaše nadpismo gratulaciskich linkow Wolfganga Kotiseka před pjeć lětami. Kak wěrne tele słowa su! Hakle na hłownej zhromadźiznje Domowiny w Chrósćicach zetkach dźensnišeho jubilara Manfreda Hermaša, župana Domowinskeje župy „Jakub Lorenc-Zalěski“. Tele županstwo je jemu naležnosć wutroby. Před lětomaj hakle su delegaća župneje hłowneje zhromadźizny jeho znowa w zastojnstwje wobkrućili.
W mnohich gremijach zastupuje jubilar swoju Slepjansku domiznu: jako čłon zwjazkoweho předsydstwa runje tak kaž jako čłon předsydstwow Serbskeho ewangelskeho towarstwa, Serbskeho kulturneho turizma abo towarstwa Njepilic dwór. Hdźež sobu dźěła, wón zdobom zaruča, zo njejsu zajimy tamnišich Serbow jeno zastupowane, ale tak wobkedźbowane, zo maja wužitk z toho. Hłós Hermaša je připosłucharjam serbskeho programa RBB z jeho nabožnych słowow znaty. W Slepjanskej wosadźe skutkuje jubilar jako predikant (prědar).


text:
zasady jednanja
Wotběh jednanja, kotryž wotwisuje wot družiny jednanja, regulujetaj Zakoń wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje a Jednanski porjad Wustawoweho sudnistwa Swobodneho stata Sakskeje. Dalše předpisy postupowanja namakaja so w Zakonju wo Zwjazkowym wustawowym sudnistwje (BVerfGG), na kotryž skedźbnja § 10 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje.
1. Jenož w ertnym jednanju wobsteji winowatosć, so zastupować dać wot prawiznika, dopušćeneho na někajkimžkuli němskim sudnistwje, abo wot wučerja prawa na někajkejžkuli z statnych abo statnje připóznatych wysokich šulow někajkehožkuli sobustawskeho stata Europskeje Unije, někajkehožkuli druheho zrěčenskeho stata zrěčenja wo Europski Hospodarski Rum abo Šwicarskeje, kotryž ma kmanosć za zastojnstwo sudnika. Wuwzaća płaća při tym za zwjazk, kraje kaž tež za zakonje dawace zjednoćenstwa. Hewak je wobdźělenym přewostajene, hač chcedźa so zastupować dać (§ 10 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje – SächsVerfGHG, § 22 Zakonja wo Zwjazkowym wustawowym sudnistwje - BVerfGG).
2. Wobzamknjenjakmane je wustawowe sudnistwo, jeli su znajmjeńša sedmjo sudnicy, mjez nimi znajmjeńša štyrjo powołanscy sudnicy, při rozsudźe wobdźěleni. Při wothłosowanjach rozsudźa wjetšina wobdźělenych sudnikow. Jeničce w jednanjach wo próstwje wo woteznaće mandata abo zastojnstwa čłonam krajneho sejma abo statneho knježerstwa je za rozsud na njelěpšinu čłona wjetšina dweju třećinow hłosow k rozsudej powołanych wustawowych sudnikow trěbna. Jeli rozsudźi wustawowe sudnistwo wuwzaćnje w zestawje wosmjoch sudnikow, njehodźi so při jenakosći hłosow njezjednoćomnosć z wustawu abo přeńdźenje přećiwo njej zwěsćić a próstwa je z tym wotpokazana (§ 8 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje - SächsVerfGHG).
3. Wustawowe sudnistwo rozsudźa zasadnje po přewjedźenju ertneho jednanja, kotrež je přeco zjawne. W jednanjach wo wustawowych skóržbach rozsudźi so prawidłownje bjez ertneho jednanja (§§ 10, 30 wotst. 7 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje - SächsVerfGHG, § 25 Zakonja wo Zwjazkowym wustawowym sudnistwje - BVerfGG). W tamnych jednanjach smědźa so wobdźěleni wuraznje ertneho jednanja wzdać. Jeničce w jednanjach wo woteznaću mandata za krajny sejm abo sobustawstwa w statnym knježerstwje je wone zasadnje předpisane.
Rozsudy na zakładźe ertneho jednanja tworja so přez wusud, tajke bjez ertneho jednanja přez wobzamknjenje.
4. Hinak hač po předpisach płaćacych za Zwjazkowe wustawowe sudnistwo je přez Zakoń wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje wosebity wotum (tak mjenowana „dissenting opinion“) runje tak wuzamknjeny kaž móžnosć wozjewjenja poměra hłosow w rozsudźe (§ 13 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje - SächsVerfGHG).
5. Rozsudy Wustawoweho sudnistwa wjazaja wšitke wustawowe organy, instancy a sudnistwa. W jednanjach abstraktneje a konkretneje kontrole normow kaž tež kontrole normow na komunalnu próstwu maja wone wyše toho móc zakonja. Samsne płaći, hdyž wopokaza so we wobłuku jednanja wo wustawowej skóržbje zakoń jako z wustawu zjednoćomny abo njezjednoćomny abo jako njepłaćiwy (§ 14 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje - SächsVerfGHG). Při rozsudach wo tym, hač wotpowěduje zakoń wustawje, ma so formula rozsuda přez statneho ministra za justicu w Sakskim zakońskim a wukazowym łopjenju (SächsGVBl) wozjewić.
6. Prašenja sudniskich kóštow a zarunanja wudawkow rjaduje § 16 Zakonja wo Wustawowym sudnistwje Swobodneho stata Sakskeje (SächsVerfGHG).


text: Starši maja so tuchwilu jara ćežko. Najprjedy dyrbjachu koronapandemiju přetrać a swoje dźěći doma wuwučować. Nětko bědźa so tež hišće z inflaciju a stupacymi energijowymi kóštami. Tež płaćizny za šulski material a šulsku jědź so wot septembra jasnje podróša. Z blakami maja starši na dźeń 4,50 eurow a wjace za jednu jědź zapłaćić. Jeli maja wone tři dźěći, štož je mjez Serbami zwjetša přerězk, je to na jědź a dźeń nimale 14 eurow, wob tydźeń potom něhdźe 70 eurow a na měsac tuž 294 eurow. Mnozy starši budu derje wotwažować, hač móže sej to dowolić. Nimo materialijow a jědźe přidruža so kóštam w šulskim lěće hišće pućowanske dny abo šulerske jězby. Dale trjebaja někotři šulerjo pomocnu wučbu, za kotruž maja płaćić. Šulerjo zakładneho schodźenka wopytuja zwjetša hišće hort, hdźež starši popłatk płaća. Nimo toho dyrbja šulerjo wězo tež rano do kubłanišća a popołdnju zaso wróćo domoj, za čož wužiwaja bliskowobchadne srědki. Tež tule maja starši wěsty podźěl sami njesć.


text:
Alaska
Alaska – stůn we USA, rozlygowany we půłnocno-wschodńij tajli Půłnocnyj Ameriki. Uod wschodu mo grańica ze Kanadům a uod zachodu bez Ćyśńina Beringa ze Rusyjům. Je sam mocka wjyrchůw, nojsrogszy McKinley mo 6194 n.p.m. Je to nojsrogszy podug wjyrchu a nojrzadzij zaludńůny stůn we USA. Kej jedźiny ńy je potajlowany admińistracyjńy na hrabstwa, ino na uokryngi.
Lo Ojropejczykůw uoddekńůno we 1640 roku. Ńyskorzi eksporacyjo sam sztartły Rusy, a we rokach 1799-1867 krej należoł do rusko-amerikůńskij geszeftowyj kůmpańiji. 30 marca 1867 skalůno bez Rusyjo USA za 7 200 000 USD. 29 lot ńyskorzi uoddykńůno sam gold. Uod 1959 je to połnoprowny sztat we USA.


text:
Serbski dom Budyšin
Dom ze stawiznu
W lěće 1873 kupi Jan Arnošt Smoler na Lawskich hrjebjach ležownosć z domom, zahrodu a dworom za 19 500 tolerjow. Za kup domu požči jemu Michał Hórnik 500 tolerjow. Dalše pjenjezy zběraše pola zamóžitych přećelow w Moskwje a Pětrohrodźe. Přiwšěm wosta pak dosć wulki dołh, kotry zahna Smolerja do wulkich wuskosćow a pjenjezy za njón kiž spyta w słowjanskim wukraju zwjesć. Jako so 1883 chorowaty po napinacej jězbje z Ruskeje wróći, so hižo njezhraba a zemrě 13. junija 1884. Maćicar Arnošt Muka bě hižo 1882 naležnosće domu přewzał a hromadźeše w serbskim ludźe pjenjezy za twar noweho domu. Něhdźe 140 000 hriwnow bě za to trěbnych. 1894 rozesła Maćica do wjeskow, ale tež přećelam a towarstwam do wukraja próstwu wo podpěru za nowotwar. Zahoriće zasadźowaše so młody kapłan Mikławš Andricki w
časopisu Łužica za potrěbnosć domu. Wustajeńca sakskeho rjemjesła a přemysła w Drježdźanach 1896 wunjese Maćicy 9 000 hriwnow a k tomu materielny zakład k załoženju Serbskeho muzeja. Składnostnje złoteho jubileja Maćicy połožichu 21. apryla 1897 zakładny kamjeń. Na serbskich wsach, na kwasach, kolańcach a towarstwowych zabawach zběrachu pjenjezy za twar .
Maćićny dom
26. septembra 1904 Serbski dom swjatočnje poswjećichu. Swjedźensku narěč měješe předsyda Maćicy Serbskeje, biskop Jurij Łusčanski. Dwě wěžičce dźěleštej pěskowcowu fasadu do třoch dźělow. Na srjedźnych wislach bě wudypana lipa z pozłoćanym napisom „Serbski dom”. Na prawym boku lipy bě zadypany kołć, znamjo sprócniwosće, na lěwym kniha z pjerom, znamjo wučenosće. W złotych pismikach zyboleše so nalěwo hesło „Bohu k česći – Serbam k wužitku“ a na tamnej stronje „Trać dyrbi Serbstwo zawostać.“
W přizemju zarjadowachu wobchody, hosćenc a Lubijsku banku. Na druhim poschodźe wužiwaše Maćica rumnosć za sebje a na třećim zarjadowachu Serbski muzej. Hewak přenajachu w domje mjeńše a wjetše bydlenja. Na dworje běše twar Smolerjec ćišćernje z trěbnymi mašinami.
1907 dotwarichu žurlu, pod njej běchu konjenc, płokarnja a skład papjery Smolerjec ćišćernje. Žurlu debjachu wobrazy a busty serbskich wótčincow. Wona bě schadźowanišćo Maćicarjow a dalšich serbskich towarstwow. W samsnym lěće wotewrěchu Serbsku kofejownju a 1922 mału čitarnju. Ćišćernju a mału kniharnju wobsedźeše a nawjedowaše Marko Smoler. Maćična knihownja rozrosće z darow priwatnych knihownjow Muki, Hórnika, Jenča-Drježdźanskeho a Jakuba-Njeswačanskeho. Wot lěta 1920 bě w Serbskim domje mały běrow Domowiny, kotryž dźělachu sej ze Serbskim zwjazkom, Serbskej ludowej radu a Sokołom. 1923 zasydli so w přizemju Serbska ludowa banka.
Serbski dom za čas nacionalsocializma
Šćuwańca přećiwo Serbam za čas nacionalsocializma zesłabi serbske kulturne žiwjenje. 16. měrca 1937 zakazachu dźěławosć Domowiny kaž tež wšěch pod jeje třěchu skutkowacych towarstwow. Serbske nowiny a časopisy so hižo ćišćeć njesmědźachu. Maćicarjo so wosebje w naležnosćach domu dale schadźowachu, tola pod dohladom policije. 11. apryla 1941 sćazachu bruni mócnarjo doskónčnje wobsydstwo Maćicy, tak tež dom a ležownosć.
Žurla wužiwaše so nětko za zhromadźizny NSDAP. Wobrazy a busty zdźěla rozbichu. Knihownju a archiw wotwjezechu do SS-komanda w Praze, do Wendenabteilungi na Budyskim hrodźe abo do němskich uniwersitow. W cigarowym wobchodźe Arnošta Simona dawachu so informacije do Serbow dale. Někotři zmužići Serbja wuchowachu a schowachu tójšto wobrazow a eksponatow z muzeja. W poslednich dnjach wójny zapalichu wojacy Wehrmachty Serbski dom. Budyšin bu jako twjerdźizna wuwołany.
W oktobrje 1945 přepisachu ležownosć na Lawskich hrjebjach znowa Maćicy Serbskej. Po dlěšim jednanju Maćicarjow podpisachu z městom Budyšinom 6. měrca wuměnu z ležownosću zničeneje Lessingoweje šule. W domje mějachu so zarjadować bydlenja, w křidle na Pchalekowej hospodarske rumnosće, wobchody a hotel, we hłownym domje rumnosće za Maćicu a Domowinu, banka, kniharnja a mała žurla. Na dworje bě planowana wulka žurla a ćišćernja. Naćisk a twar so zjawnje wupisaštej. Drježdźanski
architekt Högg a inženjer Rötschke dóstaštaj nadawk. Składnostnje stoteje róčnicy Maćicy Serbskeje dnja 24. awgusta 1947 połožichu symbolisce zakładny kamjeń za nowy Serbski dom.
brigady při natwarje
Brigadowanje serbskeje młodźiny
Spočatk lěta 1948 zahaji so brigadowanje pod hesłom „Natwarjamy Serbski dom“. Prěnja dobrowólna brigada poda so 16. februara 1948 ze Serbskich Pazlic pod nawodom Pawoła Šenkarja na cyły tydźeń do Budyšina. Młodostni rumowachu rozpadanki, přahachu so sami do wozow, rjedźachu cyhele abo rozbiwachu je na šćerk, ćesachu hrjady a wurywachu pincy. Wjele dalšich brigadow sćěhowaše. Žiwidła, drjewo k tepjenju a horncy k warjenju přiwjezechu ze swojich wsow sobu. 1948 dźěłaše na twarnišću 38 brigadow z cyłkownje 580 čłonami. Postawa brigadnika nad zachodom
Serbskeje kofejownje dopomina do dźensnišeho na tute hibanje.
Financielne ćeže při twarje Serbskeho domu
Hač do lěta 1947 nahromadźi so w serbskim ludźe 1,5 milionow hriwnow, kotrež so z financnej reformu 1948 nimale dospołnje wothódnoćichu. Maćicy Serbskej njepřipóznawachu hižo prawo byrgarskeho towarstwa, jeje zamóženje přepisa so na Domowinu. Dźěławosć přeńdźe do wědomostnych wotrjadow Instituta za serbski ludospyt, kiž so 1951 załoži.1952 přiwza Domowina doskónčnje socialistiski profil SED. Hakle na to zaplanowa stat 500 000 hriwnow za nowotwar Serbskeho domu, tež srědki ze statneje loterije so přizwolichu. W Serbach zběrachu za to znowa pjenjezy. 26. meje 1954 bě zběhanka. Financnych ćežow twar wulkeje žurle a hotela z plana šmórnychu. Krótko do dotwara přeńdźe Serbski dom oficialnje do ludoweho swójstwa. 8. julija 1956 Serbski dom poswjećichu.
Serbski dom za čas NDR
Pisane wokno z motiwami Měrćina Nowaka-Njechorńskeho pyši schodźišćo w Serbskim domje. W přizemju wužiwachu tři klubownje jako zetkanišća měšćanskich Domowinskich skupin, wuměłskich kołow a Budyskeho kluba inteligency. Na žurli schadźowaše so zwjazkowe předsydstwo, zwučowaše dźěćace dźiwadło, wotměwachu so koncerty, akademije, wuměłske přehladki atd. 1956 załoži so Dom za serbske ludowe wuměłstwo ze sydłom w Serbskim domje, kiž rozrjadowa so do sektorow hudźba, reje, wuměłske słowo a tworjace nałožowane wuměłstwo. Na iniciatiwu Jurja Młynka zarjadowachu
1957 muzej za serbsku literaturu a serbskeho pismowstwa, Wotrjad Akademije pedagogiskich wědomosćow za šulstwo w dwurěčnych kónčinach měješe wot lěta 1968 dźěłowe rumnosće w Serbskim domje.
Festiwal serbskeje kultury
Domowina za čas NDR
Hač do lěta 1957 je so wosebje serbske kulturne žiwjenje spěchowało. Po V. stronskim zjězdźe w juliju 1958 přewza SED zamołwitosć za politisko-ideologiske wusměrjenje Domowiny. Wotnětka bě jeje hłowny nadawk spěchować socialistiske wuwiće. Kultura a rěč běštej druhorjadnej. Někotři funkcionarojo Domowiny, ale tež mnozy z rjadow inteligency so tomu spjećowachu. Tola strona swoju poziciju skrući. Na VII. zwjazkowym kongresu 1969 přemjenowa so Domowina sama na „socialistisku narodnu organizaciju“.
Ličba čłonstwa woteběraše. Mnozy, wosebje křesćenjo, z Domowiny wustupichu.
Na wsach prócowachu so čłonojo Domowinskich skupin dale wo hajenje serbskeje rěče a kultury a pěstowachu swoje tradicije, tak zo so negatiwna tendenca kónc 1980tych lět přewiny.
Serbski dom dźensa
Po přewróće je so Domowina přestrukturowała na Zwjazk Łužiskich Serbow. Jej přisłušeja towarstwa a zjednoćenstwa, kotrež su w zwjazkowym předsydstwje zastupjene. W Serbskim domje dźěła zarjad Domowiny. Załožba za serbski lud, załožena 19. oktobra 1991, je wot lěta 1998 połnomócna załožba zjawneho prawa. Zwjazk, Swobodny stat Sakska a Kraj Braniborska ju lětnje spěchuja. Nimo Domowiny a Załožby za serbski lud maja tež Rěčny centrum Witaj, Serbski rozhłós, Serbske šulske towarstwo, Redakcija Posoła a druhe mjeńše towarstwa swoje sydło w Serbskim domje. Serbska kulturna informacija ma swoje rumnosće w přizemju.


text: „Wjele zboža přejemy a so pěknje prašamy, njej’ tu swjaty Mikławš był, njej’ tu ničo wostajił.“ Takle klinčeše abo klinči hišće nětko w Radworskej wosadźe. Cyle wěsće so dźěći z połnymi titami domoj nawróćeja a so nad naspěwanym wjesela. Spěwali drje wčera Drježdźanscy Dynamowcy njejsu, ale za to trójce do wrotow přećiwnika trjechili. Haj, bychu-li wšě swoje móžnosće koncentrowanišo abo měrnišo dohrali, móhli woni snadź hišće wjace wrotow třělić. Tola najprjedy raz su dalše tři dypki na konće, a jeli w přichodnych třoch hrach dale tak wustupuja kaž w druhim połčasu, su dalše wažne dypki bjezdwěla móžne. Přichodny tydźeń steji sakski derby na programje, a koparjam z Rudnych horin tež runjewon derje njeje, hdyž na tabulku hladaja. A potom dźe za Dynamo do Ingolstadta, a jeli tam dypkuja, potom hišće lěpje wupada – jeli, jeli jeli ...


text:
Wjesoły bě, štóž je spočatk septembra hišće jednu z požadanych zastupjenkow za wusahowacy šulski projekt Worklečanskeje Serbskeje wyšeje šule dóstał: předstajenje musicala »Quo vadis – dokal dźeš?«, kotrež běchu wučerjo a šulerjo w zhromadnym dźěle wuwili. W štyrjoch planowanych předstajenjach a dalšim přidatnym je cyłkownje 2.500 ludźi w Chróšćanskej »Jednoće« musical dožiwiło, kotraž so na tutych zarjadowanjach ze wšěch šowow pukaše. Wjace hač sto šulerjow 6. do 10. lětnika bě na nim sobu skutkowało – 80 spěwarjow, dźesać hrajerjow a dalši za kulisami – a kóždy króć so jim poradźi, publikum zahorić.Lisa Marija Cyžec a Marie Luise Paškec w rólomaj Lejny a Aleny a chór pod nawodom Diany Šołćineje Foto: Hanka ŠěnecHižo měsacy do premjery bě w Serbach znate: Tu so něšto wulkeho přihotuje. Lětaki so šěrjachu, Serbski rozhłós připowědźeše z wjele lubjacym nowym popowym spěwom Worklečanskich šulerkow »Dale, přeco dale« wosebity šulski event, spěwarjo musicala předstajichu hudźbne chłóšćenki we wobłuku Mjezynarodneho folklorneho festiwala »Łužica« w Chrósćicach, na wjesnym swjedźenju w Sernjanach – haj samo w Sakskim ministerstwje za kultus w Drježdźanach. Tajke intensiwne wabjenje za šulske zarjadowanje namaka drje lědma runjeća. Snadź bě to hižo prěni přinošk k pozdatnje natykliwej euforiji, kotruž musical skónčnje w publikumje, wosebje pak mjez sobuskutkowacymi wubudźi. Zmóžnił bě so hudźbno-dźiwadźelniski projekt dźakowano ideji a angažementej wučerskeje trójki, wobstejaceje z Diany Šołćineje, Bena Hojera a Symana Bjarša. Jim so poradźi mjez šulerjemi telko zahoritosće, wjesela a zapala budźić, zo so tući jako wulki šulerski cyłk wutrajnje do wobšěrnych přihotow musicala dachu. Cyłe zašłe šulske lěto hač k premjernemu předstajenju so tydźensce zetkawachu, zo bychu wuwiwali a zwučowali spěwy, wotběhi a sceny za musical. Intensiwnej probowej lěhwje dopomhaštej k dalšemu skrućenju a zdokonjenju nadawkow kóždeho jednotliwca. A próca je so zawěrno wudaniła. Publikum měješe swoju radosć nad wjeselom a zahoritosću, kotraž z kóždeho sobuskutkowaceho prudźeše – wosebje z impozantneho chóra młódšich a staršich šulerjow a šulerkow pod nawodom Diany Šołćineje. Tež hladajo na to, zo jednaše so wo projektowy chór – Worklečanska wyša šula nima swójski šulski chór, kiž by regularnje zwučował – njech je ćělesu za jeho spěwnu kwalitu wosebity kompliment wuprajeny. Bjezdwěla bě so spěwarjam tu jónkrótne dožiwjenje zmóžniło. Štó drje ma w swojich młodych lětach składnosć, we wulkim cyłku spěwać a to popowe hity z přewodom live-band z wotpowědnym espritom, kajkuž sej hudźba žada? Na dźěćoch a młodostnych bě widźeć, kak tutu wosebitu atmosferu do so srěbaja.
Tak kaž spěwarjo prezentowachu tež hrajerjo na wulkim jewišću chwalby hódny wukon. Něhdyša dźiwadźelnica NSLDź a režiserka Liza Čornakowa bě Jasmin Bulankec, Lisu Mariju Cyžec, Verenu Čornakec, Luizu Kralec, Lydiju Krječmerjec, Marie Luisu Paškec, Franca Bulanka, Steve Dórnika, Feliksa Jacobija a Wincenca Kilanka na jich róle přihotowała a jich dźiwadźelniski talent wuwabiła. Woni zawostajachu přez cyłe předstajenje zaćišć, zo so w swojej róli derje čuja a so z wobsahom identifikuja. Tole bě jedna ze sylnych stronkow libreta, kiž bě šulerjam a šulerkam po wobsahu runje tak kaž po rěči bliski a awtentiski.
Domowinskej župje »Handrij Zejler« Wojerecy a »Jan Arnošt Smoler« Budyšin zarjadowaštej sej lětsa swój župny wulět dnja 4. winowca do Libereca, zo bychu z wjele druhimi Serbami a Čechami sobu dožiwili wulkotne zahajenje jónkrótneho serbskeho kulturneho lěta w Čěskej. Naši čěscy susodźa mjenuja tutón kulturny wjeršk »Rok Lužických Srbů v Libereckém kraji«. Dźakować mamy to iniciatiwy jednotliwcow, čěskich entuziastow, kaž su to Jana Vančatová, Zlatuše Mat'átková, Libuše Vítová abo Tomáš Břeň wot młodeho towarstwa SAL (Societas Amicuum Liberec).1 Woni chcychu hordźe 70. róčnicu toho wosławić, zo móžeštej w šulskim lěće 1949/50 dwě serbskej rjadowni na Libereckim gymnaziju F. X. Šaldy studować. Tak započachu slědźić a nadeńdźechu hišće štyrjoch Serbow z tehdyšeho časa, rodźeni w lěće 1932 a chodźiwši na tudyši gymnazij: Jana Barta, prof. dr. Helmuta Fasku, dr. Jana Brězana a dr. Jurja Kubicu. Přeprosychu sebi jich a pomyslichu při rozmołwje w běžnej čěšćinje, zo by so k tomu hodźał dokumentariski film a knižka pod titulom »To byla pěkna věc / Lužickosrbská gymnaziá v Československu (1945–1950)«, zo by so dale móhła wopomnjenska tafla při durjach hišće eksistowaceho gymnazija přičinić a swjatočnje wotkryć a scyła by so dyrbjało planowane lěto serbskeje kultury wustojnje zahajić.
Znaty Budyski fotograf Jürgen Maćij móžeše w poslednich měsacach na dwě přewšo wuspěšnej wustajeńcy zhladować. W Kamjenskej słodarni wotmě so wot 26. julija do 29. septembra fotowustajeńca »Městnosće pisanja. Łužiscy spisowaćeljo« a wot 7. septembra do 3. nowembra pokaza so we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy fotowustajeńca »Wuměłcy Hornjeje Łužicy 2«, kotraž je pokročowanje jeho w lěće 2009 wudateho prěnjeho zwjazka. Nětko, dźesać lět pozdźišo, móžemy so nad dalšej wobšěrnej knihu z cyłkownje 70 fotowymi portretami wuměłcow wjeselić, kotrež maja swoje korjenje abo srjedźišćo žiwjenja a tworjenja w Hornjej Łužicy. Projekt bě zhromadne dźěło mjez fotografom a towarstwom Kulturne koło Ernsta Rietschela, kotrež wobaj zwjazkaj tež wuda.Wuměłc zetkawa wuměłcow: Wustajeńca Künstler der Oberlausitz Jürgena Maćija we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy, 07.09.–03.11.2019W swětłej a wulkej wuměłstwowej hali witachu wopytowarja najprjedy wuměłske twórby dźesać wuzwolenych wuměłcow. Eksponaty sahachu wot zwuzdźeneje ekspresiwity Manfreda Schuberta, rodźeneho Budyšana, přez kubistiske krajiny Martena Kirbacha, rodźeneho w Zhorjelcu, hač k sensibelnosurealnym wobrazam Carly Weckeßer, rodźeneje w Jonsdorfje. Pola twórbow Ansgara Skiby, rodźeneho w Drježdźanach, napadnje, zo rysuje wuměłc hišće ze slěbornym pisakom, kaž je jón tež Otto Dix nałožował. Dalše twórby a plastiki přewodźachu wopytowarja do zadnjeho wotdźěla, hdźež móžeše so do portretow zanurić. Mólby, rysowanki, plastiki, keramiki abo rězbarjene dźěła pak na Maćijowych fotach hłownu rólu njehraja, skerje decentnje wobraz wudospołnjeja. Fokus leži na wuměłcu jako wosoba a čłowjek, čehoždla nastachu portrety pola wuměłcow doma abo w ateljeju. Tući sedźa, steja, su přilehnjeni k blidu abo k jednomu ze swojich dźěłow, hladaja jasnje a direktnje abo so lochce do kamery směja.
Po starobje wot 28 do 97 lět je paleta portretowanych wuměłcow šěroka a kóždy jednotliwy wobraz skići šansu, hłubšo do jedneje wuměłskeje duše hladać, dokelž nawjazuje portretowany ze swojim pohladom zwisk k wobhladowarjej. Při tym pomha tež, zo su wobrazy čorno-běłe, tak zo žana pisanosć abo barba wot bytostneho njewotwjedźe. A tak wuhladaš we wustajeńcy a w knize mjez wjetšinu němskich wuměłcow tež serbske wobliča kaž na přikład molerku Měrku Pawlikowu, rodźenu w Lipsku, Maria Ošiku z Worklec abo Marcela Noacka, rodźeneho w Mužakowje, kotryž dokumentowaše intensiwnje a na dlěši čas pozhubjenje srjedźołužiskich wjeskow přez brunicu. Dale zastupjenaj staj we Wojerecach rodźeny moler a fotograf Michael Kruscha a filmowča Frauke Rahr, kotrejež dokumentariski film »Wopyt w domiznje« wšědny dźeń serbskeje žony z Rownoho dokumentuje.
Ten cart jo był marmorowa bista w rogeńskem groźe. Nejwěcej zaśišćapołne, ale teke nejjěsnjejše dopomnjeśa mójogo źiśetstwa zwězuju z parkom, kótaryž wobdawa grod. Ze swójimi bajkatymi pyramidami a gatami, mósćikami a nugliškami gnujo Pücklerowa krajina južo nejmłodšych. A pózdźej bu park městno, na kótarež som se slědk śěgnuła, gaž njejsom kśěła doma byś. Lěc se z pśijaśelkami na zakazany piknik zmakaś abo lěc z prědnym kšutym pśijaśelom w chłodku bomow sejźeś – pśecej som se do Rogeńskego parka wrośiła.
Składnostnje finisaže 3-krajoweho wuměłskeho projekta »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajne. Bilder einer Landschaft« w Serbskim muzeju w Budyšinje poskići so na tamnišej swjedźenskej žurli dnja 25. žnjenca komorny koncert, kiž zbudźi wulki zajim za hudźbu Serbow klasiskeje moderny a postmoderny. Z wjele respektom přijachu so předewšěm šěsć prapředstajenjow z pjera Ulricha Pogody, Jana Cyža a Sebastiana Elikowskeho-Winklera, kotrež wučinjachu połojcu čisłow dosć wobšěrneho programa. Załožbje za serbski lud jako zarjadowarce běše so tež poradźiło, za interpretaciju zawěrno njelochkich kruchow w modernym stilu kompetentnych hudźbnicow a hudźbnikow zdobyć. Nimo serbskeje jazzoweje spěwarki Walburgi Wałdźic, skutkowaceje předewšěm w Lipsku, a w Berlinje zadomjeneje koncertneje pianistki Heidemarie Wiesnerec słušeše saksofonowy kwartet modernsax berlin do kruha sobuskutkowacych. Tutomu w europskim měritku sobu načolnemu saksofonowemu kwartetej přisłušeja nimo w Serbach hižo dawno derje znateho Gerolda Gnauscha Miriam Dirr, Petra Sauerwein a Rico Wolf.
Pózdnjoklasicistiska wila Elisabeth je jedne z kulturnych městnow hłowneho města, kotrež zajimowany specielny publikum rady wopytuje, dokelž móže tu a w bjezposrědnje susodnej cyrkwi performancy a komorne koncerty dožiwić. Dom bě z tym tež so hodźace městno za druhe předstajenje programa dnja 22. septembra, kotryž bu wot ensemble unitedberlin k 65. narodninam Jura Mětška zestajany a spočatk meje prěni raz w Budyšinje prezentowany. Dalše předstajenje bě něšto dnjow pozdźišo w Podstupimje.
Při tym njehraješe jenož Mětškowa hudźba sama rólu. Wopytowarjo móžachu sej přidatnje wot RBB produkowany a z toho časa wjacore razy pokazany film k wosobje serbskeho komponista wobhladać a słyšachu tež dwě kompoziciji, kotrejž twórby Mětška do hudźbnostawizniskeje kontinuity přez nimale 100 lět a tři generacije zapołožištej: Kwartet op. 22 Antona Weberna z lěta 1930 a Sebastiana Elikowskeho-Winklerowe »wušywanje«, kotrež lětsa nasta. Rodźeny Grodkowčan, wotrostł w delnjoserbskim rěčnym rumje a po swójskim wuprajenju trajnje přez to formowany, wěnowaše je Jurej Mětškej. Wón wudospołni wječor nimo toho z dwěmaj – hladajo na dołhosć programa dźakownje krótkimaj – moderacijomaj, kotrejž běštej wosebje za tych připosłucharjow wužitnej, kiž Mětška a jeho serbsku hudźbu dotal lědma znajachu.
Na prěni pohlad je spóznać, zo hraje barba we wobrazach Isy Bryccyneje zasadnu rólu. Tež w akwarelowych wobrazach, kotrež běchu w Budyšinje w galeriji Budissin wot 26. julija do 31. awgusta 2019 widźeć, přewahuja sylne a jasne barby, kotrež wupjelnjuja wulke płoniny wobraza. Při wobhladowanju 24 wustajenych akwarelow zawostanje zaćišć małeje jězby po swěće.
We wobrazomaj »Oman, Mirbat – přibrjóh« a »Oman, Mirbat – město« je widźeć žołtobrunkojty pusćinowy přibrjóh a pěskobarbne orientaliske twarjenja. Naraz pak pohłubša so barby a ćmowomódry fjord we wobrazu »Při fjordźe« změni so we wobrazu »Wjeska za fjordom« do purpurčerwjeneje swěćateje skaliny. Wušikne hraće z barbu a swěcu je tež we wobrazu »Hród Worcyn w zymje« (hlej wobalka Rz 2/2015) derje spóznać. Cunje barby zymskeho njebja špiheluja so w sněze, nad štomami kaž tež hrodom leži lochka zymna rosa. Ćopłe afriske słónco a atmosfera njeskónčnych dalinow wobkuzłuje a zaso so barby přeměnjeja: Jaskrawje čerwjene skalizny wudrjeńcy w »Fishrivercanion I« a »Fishrivercanion II« zetkaja so z drišćatym žołtym słóncom, kotrež wuprudźa nad dalinu žahatu horcotu w »Serengeti I« a »Serengeti II«.
W oktoberskim Rozhledźe dóstachmy dohlad do rěčnych poměrow w Lubinje zažneho nowowěka. Zastupjerjo tamnišeje elity mějachu spočatk 17. lětstotka zwjetša aktiwne znajomosće serbšćiny; wulki dźěl wobydlerstwa w předměsće scyła němsce njerěčeše. W běhu jeničkeho lětstotka so tute poměry zawróćichu. Podobne procesy znajemy ze wšěch serbskich regionow – snano wothladajo wot katolskeho třiróžka. Zo tež tam wšitko bjez problemow njeběži, zhonichmy njedawno z rozprawy wo delanskej gmejnskej radźe.
Wopřijima prěnja čitanka z pjera syna znateho njeboh serbskeho prócowarja Pawoła Grojlicha pod titulom »Pod Čornobohom« (2012) bóle wjeski domoródnych Bukečanskich kónčin, tak přeńdźe wudawaćel z druhej »Mjez Křičom a Lubatu« (2015) do sewjeronarańšich Serbow, do Malešanskeje a Bartskeje wokoliny. Ze swojej aktualnej publikaciju poda so dale na sewjer Budyskeho wokrjesa. Z němskeho podtitula zhonimy, zo steja w srjedźišću tři wosady: Rakecy, Njeswačidło a Minakał; wosrjedź połojcy 19. lětstotka njehrajachu statne gmejny hišće samsnu rólu kaž pozdźišo.
Što stanje so, hdyž trjechja načasne wuměłske twórby wuměłčow z Budyskeje wokoliny na načasne twórby wuměłcow z Heidelberga? Stupja snadź do wzajomneho skutkowanja abo do wizuelneho dialoga abo samo do estetiskeje debaty?
Tutym prašenjam wěnowaše so wosebita wustajeńca »Kontekst & kontrowersa«, kotraž wotmě so hač do kónca awgusta w Muzeju Budyšin. Wosom wuměłcow z partnerskeju městow Budyšin a Heidelberg pokazachu swoje aktualne twórby a zdobom skupinsku wustajeńcu kuratěrowachu. Tutón projekt wotmě so w ramiku 150-lětneho jubileja Budyskeho muzeja w zhromadnym dźěle z towarstwom KON•NEX ART Heidelberg.
Zazběh tworjachu twórby Heidelbergskeju wuměłcow Mariusa Ohla a Cholud Kassem. W Ohlowych twórbach »přećelny strach« (2015) a »Čornomolowanje« (2019) přewahuja neonbarbojte linije a geometriske formy, kotrež zbudźa zaćišć, zo bychu najradšo z ramika wudyrić chcyli. Změrowacy skutkuje město toho wobraz Kassem ze serije »Dźakowano njebjesam«. W Iraku rodźena wuměłča wotrosće w Heidelbergu a bu křesćansce kubłana. Jako dopomnjenku na swoje dźěćatstwo předstaja wona tekstilije ze sakralneho swěta a wšědneho dnja, kotrež abstraktnje zaso podawa.
Měrćin Wjenk Foto: Maćij Bulank
Hrube prawidło za wupisanja dźěłowych městnow je, zo steja požadane kajkosće čim wyše we wupisanju, ćim wažniše su. Njezadźiwa tohodla, zo wočakuje Załožba za serbski lud wot požadarkow a požadarjow wo jednaćelske městno Ludoweho nakładnistwa Domowina, kotrež ma so znowa wobsadźić, wosebje »kompetencu nawjedowanja« a »dołholětne powołanske nazhonjenja«.
Štož pak po tym přińdźe, tola tróšku překwapja. Tak steja »hłuboko sahace znajomosće modernych medijowych konceptow« nad »daloko sahacymi znajomosćemi serbskeje kultury a stawiznow«, (jenož) »dobre znajomosće hornjo- a delnjoserbskeje rěče« namakamy samo hišće dale deleka. Móhli to za připad abo fauxpas załožby měć, najskerje pak jedna so wo wotpohlad. Wšako mjenuje so we wupisanju wuraznje, zo měli zajimcy LND »jako crossmedialneho producenta hornjo- a delnjoserbskich medijow dale profilować« a digitalizacija jako hesło zda so tak a tak runje złote ćelo być. Při tym pak so po wšěm zdaću zabywa, zo su digitalizacija a digitalne medije jenož słužownicy najwšelakorišich wobsahow. Hdyž Serbski kulturny archiw na přikład stare žórła scannuje a na serwerach składuje, zawěsći to wone žórła do přichoda a wolóži přistup k nim. Digitalizacija při tym njeje žana hódnota samo na sebi, ale pomha, zo byštej so mjenowanej zaměraj docpěłoj.
Gano kazašo se z tym pówabnym gronom na kabaretowy program. Snaź by jasnjej było Jaden tikujo tak – drugi znak. Ale to njeby dosć pókšajźne było, pokazujo ga južo na to, což na kóńcu kuždy wě. A to by Pinkelojc starki rozměł, ale te słowa nadpisma njerozmějašo. Co to ma groniś? Tik dej tikowaś? A wón grypsnjo sebje słowniki a šwyrnjo z palcom pó pismiku »t«. Což namakajo, njespokojni a njepasujo:
tik – ›der Tick‹; tikotaś – ›ticken (rhythmisch, monoton ticken und klicken wie die Ticktack an der Wand)‹; tikowaś – ›killekille machen‹; tikaś – ›kitzeln‹. Taki njerozym, ten tikotajucy zeger ga njamóžo nikogo tikowaś!
Nět wěm: To jo ortografiska zmólka, to ma byś tyk – ›Tunke, Stippe‹. Teke njerozym: Co dej ten zegarik do tyka tunkaś? A tykowaś? – Znajom jano ruce stykowaś. A to žeden zegarik njamóžo.
Póglědnjom raz pla syna, ako ma górnoserbski słownik. Te njamaju žeden tyk, jano rucnikarske słowo tykować – ›ausfachen‹; a tykać jo pla nich ›duzen‹ abo ›[hinein]stecken‹. Bźezradnosć. Pón wiźi na pólicy tłuste knigły. Ned ma ten Duden w ruce, a we głowje zaklinkoco a pótikoco (nic rytmiski): Te Francozarje su nam to napórali a te Nimce sfalšowali: Tic – ›wiederkehrende, unwillkürliche Gesichtsmuskelzuckungen‹; Tick – ›lächerlich oder befremdend wirkende Eigenheit, Angewohnheit, sonderbare Einbildung‹; ticken – ›nicht richtig ticken, nicht ganz richtig sein‹.
Oratorij »Podlěćo« Korle Awgusta Kocora na tekst Handrija Zejlerja bu lětsa składnostnje Serbskeho cyrkwinskeho dnja, njedźelu, 16. smažnika, w Budyskej Michałskej cyrkwi znowa předstajeny. Kaž hižo před dwěmaj lětomaj w putniskej cyrkwi w Róžeńće dirigowaše tež tónraz jara derje wopytane předstajenje z chórom 1. serbskeje kulturneje brigady cyrkwinohudźbny direktor Friedemann Böhme. Hudźbny nawoda gymnazialneho chóra kładźe wažnosć na to, zo je kóžda generacija serbskich gymnaziastow znajmjeńša jónu na cyłkownym realizowanju jedneje z chórosinfoniskich twórbow załožerja serbskeje artificielneje hudźby wobdźělena. A što hodźi so lěpje hač oratorij »Podlěćo« za kónc šulskeho lěta a wotchad wot gymnazija, kotrejž wšak ležitej w tutym počasu? Zdobom pak tworješe koncert lětsa wjeršk schadźowanja ewangelskich Serbow w Budyšinje, kotřiž spominachu na 400lětnu róčnicu załoženja wosady swjateho Michała.
Po swjatočnym a pozběhowacym prologu »Stwórba Boža, templo swjaty« zaklinči w tutym druhim oratoriju cyklusa »Počasy« jako štwórte čisło prěnjeho dźěla pěseń wulkeje žiwjenskeje radosće »Kak stupa so lóštnje a wjesele«, zanjeseny wot kwarteta solistow. Wón płaći generacijam Serbow skerje jako wjele pěstowany pućowanski spěw, kotryž drje tón abo tamny njeby bjeze wšeho fararjej-basnikej ze Słoneje Boršće a komponistej ze Zahorja přirjadował, a to hišće jako wobstatk oratorija. Ale fenomen, zo přeńdźe twórba z pjera klasiskeho wuměłca do ludoweho herbstwa, jewi so tohorunja w dalšich kompozicijach wulkeje hudźbneje formy Serbow. Jednota mjez tekstom a hudźbu zabjerjetej při tym wažnu rólu.
Serbski institut (SI) so dynamisce wuwiwa, jeho dźěławosć so rozšěrja. Na přikład je trjeba, zo su Serbja na strukturnu změnu přihotowani. Wona dźě změje daloko sahace wuskutki na njeličomne wobłuki žiwjenja we Łužicy. SI je so w tutym konteksće jako partner politiskich, hospodarskich a towaršnostnych akterow etablěrował, štož skići Serbam składnosć, swój wid zaplesć a cyłkowne wuwiće wobwliwować. Zakład za tajku dynamiku je derje a mnohostronsce wukubłany personal. A tež stajnje zaso nowy personal, kotryž tak a tak hižo šěroki spektrum disciplinow w SI wudospołnja a nowe widy a zhladowanja sobu přinjese. Tójšto wotmyslenych dźěłow wusměrja so tuž interdisciplinarnje, přiběrajcy tež w projektach z třećich srědkow. Tak nastawace slědźerske skupiny su heterogene: Wobsteja z ludźi wšelakeho pochada, kotřiž maja rozdźělne perspektiwy na přepytowanu problematiku.
Přiběrajcy njeje móžno, kóžde projektowe a zdźěla planowe městno ze zwoprědka serbskorěčnym fachowcom wobsadźić. Za dźěło slědźerskeje skupiny je eksistencielne, zo sej specialisća mysle a nazhonjenja wuměnjeja. Team ma swoju temu wědomostnje korektnje wobdźěłać a projekt w předpodatym času zakónčić. Za to by najjednorišo było, komunikaciju w skupinje zasadnje němsce abo jendźelsce organizować.
Póžywamy politiski cas, w kótaremž serbska mjeńšyna wěcej njejo diskriminěrowana abo samo pódtłocona, ale jo wažony źěl našeje towarišnosći. Až rowno něnto smy tak blisko k zgubjenju našeje rědneje dolnoserbšćiny, jo jadnorje tragiski. Ewaluacija dolnoserbskich zakładnych šulow nas njejo pśechwatała, ale nam tužnu wěrnosć carnu na běłem pokazała. Njesmějomy se pak daś zdušyś dla togo, ale dejmy to wiźeś ako slědnu móžnosć našu drogu skóńcnje změniś. Imersiwna, dolnoserbska zakładna šula jo za mójim zdaśim jadnučke zmysłapołne rozwězanje za dłujkodobnu rewitalizaciju rěcy a jo se na pśikłaźe drugich mjeńšynow (na pś. Manx na Isle of Man) ako wuspěšne pokazało. W slědujucem cu někotare swójich myslow a idejow k takej potencielnej šuli rozkładowaś, kótarež bazěruju na mójich nazgónjenjach a zewšym njedeje byś wědomnostne fakty. Ako něgajšne WITAJ-góle wiźim słabosći, ako zadoraju dojśpiśeju pópšawnego zaměra rewitalizacije: wótkubłanje nowych »quasimaminarjow«.
W zajźenju wšych wěcow se namakajotej žałosne sćerpnjenje a wěrna rědnosć. My sami pak rozsuźijomy, lěc k njebju glědajucy cakamy abo pśetrajomy bóli póroźenja a znowego stawamy. Ow njeśerp, ale zakwiś ze žoratkow, ty naša rědna, woprějuca serbska rěc!


text:
GÓRNO ŁÓMNO Po zamroczónej a upadanej sobocie prziszła słóneczno niedziela. Na tradycyjny odpust na Sałajce sie wybrało kupa ludzi – ni jyny auciskami, nikierzi jechali na bicyklach a dalsi szli pieszo z Jabłónkowa.
Msze na Sałajce były sztyry. Sume odpustowóm odprawił ksióndz Artur Kimak z Bystrzice. Proboszcz górnołómniański parafii Edward Cokot słóżił msze świyntóm w Bystrzicy, kaj też mieli odpust.
Przed końcym mszi w Sałajce sie ksióndz Edek pojawił przi ambonie, bo uż prziwalił z Bystrzice. Pozdrowił wiernych, kierzi prziszli na odpust a podziynkowoł wszeckim, kierzi uroczystość przigotowali, za robote.
Świynto Podwyższynio Krziża Świyntego przipado na 14. września, Znaleziyni Krziża Świyntego obchodzimy 3. maja.
Tradycja przipisuje odnaleziyni Krziża św. Helynie, matce cysorza Konstantyna I Wielkigo, w 326 roku. Relikwie zostały złożóne w bazylice Świyntego Grobu w Jerozolimie na Golgocie, kieróm kozoł postawić cysorz Konstantyn.