text:
Ewangelska wosadna wjes Minakał so w lětušej Serbskej protyce předstaji. Tak móžeja so čitarjo z kónčinu zeznajomić, kotraž so w minjenych lětach rědko jewješe. Titulny wobraz pokazuje symbol wsy – stary hród w krasnym parku, kotryž je starši hač podobny daloko znaty w Moritzburgu. Dźesać přinoškow protyki wěnuja so Minakałej. Kaž hižo z tradiciju zbliži nam fotowa reportaža rjanosće a wosebitosće wopisaneje wsy na kromje hornjołužiskeje hole.Serbska protyka 2022, red. Pětr Šołta, Budyšin 2021, 160 str.
Minakałski hród je po towaršnostnym přewróće Hermann Fuchs z Bayerskeje za swoju swójbu kupił. Wobšěrnu restawraciju něhdyšeho knježkoweho sydła wón dokładnje wopisuje a wjackróć wuzběhuje, kelko prócy a pilnosće su wón a jeho pomocnicy nałožowali, zo su hród a park před rozpadom wuchowali. Nažel pak mało wo prjedawšich wobsydnikach a drohotnosćach historiskeho twarjenja zhoniš. Derje je, zo so k tomu 220 lět stary ležownostny plan hrodu a parka wozjewi kaž tež fota wo symbolu wsy. Wobraz tež na to skedźbnja, zo wotměje so nětko kóždolětny lětni swjedźeń w parku. Nowy knježk tutu zabawu za wjesnu ludnosć organizuje a sam sobu piska.
W zašłymaj lětomaj měješe pandemija nas kruće w horšći. Měsacy dołho njebě móžno dźiwadłowe inscenacije, koncerty abo awtorske čitanja live wopytować. Wot lońšeho pak běchu ze šćěpjenjom wolóženja móžne a móžachmy so zaso schadźować a kulturne wjerški kaž oratorij »Hrodźišćo« w Budyšinje abo popowu operu »Carpe noctem – njeskónčna nóc« w Chrósćicach dožiwić. Ze stupacymi ličbami natyknjenjow w nazymje běše wopyt zarjadowanjow jenož hišće pod dodźerženjom 2G- abo 3G-prawidłow móžne. Za přewjedźenje zarjadowanjow je to chětro wobužne. Ludźo maja so dočasnje přizjewić a dodźerženje prawidłow ma so přepruwować, při čimž móže so jenož wobmjezowanej ličbje zajimcow wopyt zmóžnić. Tak faluja zamołwitym w dźiwadłach, ansamblach abo koncertowych domach dochody. A runje zarjadnišća, kotrež su w priwatnych rukach, so prašeja, kak dołho to hospodarsce předźerža. Na tamnym boku trjebaja nješćěpjeni za jednotliwe zarjadowanja test, kotryž maja wězo sami zapłaćić. Z tym móže tajki kulturny wječor chětro drohi być. Je nam kultura tole hódna? Wšako su so w zašłych měsacach onlinowe poskitki, tež w Serbach, a streamingowe posłužby jara rozšěrjeli. Wone su tunje abo darmotne, njetrjebaš ani domjacy konopej wopušćić a móžeš zarjadowanje »wopytać«, kaž so ći časowje najlěpje hodźi. Tak je so trochu zaćichim transformaciski proces zahajił, kotryž wunjese nowe formy zarjadowanjow. Přiwšěm wuchadźam z toho, zo so kulturna krajina w přichodźe chětro změni a so někotryžkuli dom zawrěje a te abo tamne ćěleso dlěje njeeksistuje.
Serbski dom w Chóśebuzu jo skóńcnje wótwórił dnja 25.08.2021 wjelgin zajmnu wustajeńcu z titelom »Cerno-Běłe«. Serbske swaŕby w Slěpjańskej wósadźe. To jo zběrka fotografijow, kótarež su nastali wót lěta 1902 až do lĕta 1954, gaž jo była ta slědna tradicionalna serbska swajźba. Wótkul pśidu fota? Lokalna kupka Domowiny ze Slěpego jo stajiła anonsu do casnika z pšosbu wó priwatne fotografije. Nichten njejo se myslił, až wóni dostanu wěcej ako 150 bildkow. Te su byli wšak w rozdźělnej kwaliśe, kótaraž jo casy była wjelgin špatna. Te bildki su se musali pópšawiś w grafiskem programje. Na wótwórjenju wustajeńce jo gronił Wolfgang Kotissek, až su na někotarych fotach musali kužde woblico pópšawiś. Tegdy jo było někak 50 gósći na jadnej swajźbje. Za korektury jadnogo woblica su domowinske sobuźěłaśerje trjebali někak 7 minutow. Gdyž multiplicěrujomy wšykne bildki a wšykne woblica ze 7 minutami, buźomy se togo wědobne, až to jo było napšawdu śěžke, ale wužytne źěło. Do togo pśiźo archiwowe źěło, dokulaž domowinska kupka jo kśěła rady teke mjenja wšyknych njewjestow, nawóženjow a gósći zwěsćiś. Za stawizniske slěźenje wažny jo teke dokradny datum swajźby. Bóžko wjele z tych luźi, kótarež su hyšći na tradicionalnych swajźbach rejowali, njejsu wěcej žywe. A gaž feluju znanki swajźbow, móžo byś, až wjele wósobow na fotach wóstanjo anonymnych.
Benedikt Dyrlich organizowaše wot 1979 do 2019 Swjedźeń serbskeje poezije. Daloko nad 500 literatkow a literatow z Awstriskeje, Čěskeje, Francoskeje, Kazachstana, Němskeje, Pólskeje, Rumunskeje, Ruskeje, ze Serbiskeje, Słowakskeje, Słowjenskeje, Syriskeje, z Tuneziskeje a Ukrainy so na nim wobdźělachu. Bohužel so swjedźeń hižo njewotměwa.
Jako so kniha »Blut und Eisen – Wie Preußen Deutschland erzwang. 1864–1871« loni w kulturno-wědomostnym programje nakładnistwa C. H. Beck wuda, je so tole zawěsće z wida na 150lětnu róčnicu załoženja Němskeho mócnarstwa lětsa stało. Formalnje załoženy bu zwjazkowy stat z płaćiwosću wustawy 1. januara 1871, znaćiša róčnica pak bě w zašłosći skerje dźeń tak mjenowaneje Kejžorskeje proklamacije we Versaillu 18. januara 1871. W zawodźe knihi so na to skedźbnja, zo su na sławnym ikoniskim wobrazu molerja Antona Wernera wjele brodatych, uniformowanych mužow widźeć, ale žani zastupjerjo parlamenta abo reprezentanća dalšich skupinow, kotřiž załoženje noweho stata w pozadku zmóžnichu, štož nastajenje woneho časa wotbłyšćuje.Christoph Jahr, Blut und Eisen – Wie Preußen Deutschland erzwang. 1864–1871, C. H. Beck, 2020, 367 str.
Awtor je stawiznar Christoph Jahr, kotryž je mjez druhim wo problematice dezertěrowanja w Prěnjej swětowej wójnje pisał a so tohorunja za antisemitizm zajimuje.
W zašłych měsacach buchu pod mjenom samot|a pola Soundcloud () někotre wobdźěłanja serbskich spěwow wozjewjene, kotrež je jazzowy pianist Tomas Kreibich-Nawka wobdźěłał. Wliwy sahaja wot romantisko-impresionistiskich klawěrnych kruchow, přez jazzowe elementy hač k zaplećenju elektroniskeje rejowanskeje hudźby. Ale tež wliwy elektroniskeje awantgardistiskeje hudźby so nańdu. Napadne je wužiwanje historiskich nahrawanjow serbskich ludowych pěsnjow, kotrež spožča někotrym trackam zajimawu patinu.
Swój popularno-hudźbny wjeršk měješe kolizija tajkeho disparatneho materiala wězo hižo w 1990tych lětach. Tehdyši projekt Enigma kombinowaše gregorianski choral z elektroniskej rejowanskej hudźbu z dosć jednorymi srědkami. Hdyž samot|a w »Gólcyk jědźo z góle wen« ¾-takt melodije z elektroniskim beatom kombinuje, so skrótka posměwknješ. Z estetiskim a hudźbno-historiskim zemjerženjom kaž pola Enigma njemóže so scyła přirunować.
Tomasa Kreibicha-Nawkowe wobdźěłanja chcedźa wěstu atmosferu zapopadnyć. Radźili su so předewšěm tracki, w kotrychž so materialej ze swojeho metjeja sem bliži. Kombinacija ludoweje hudźby a jazza njeje nowa, wosebje we wuchodnej Europje je so často pěstowała. Tajke harmoniske kartografije ludoweje hudźby so napjeće poskaja. Inspirěrowane su tež wot komponistow kaž Bély Bartóka, Leoša Janáčeka a druhich, kotřiž su wuměłsko-estetiske móžnosće ludoweje hudźby dokładnje přeslědźili. Tutym koncepcionelnje přemyslenym projektam a albumam so label samot|a njeruna.
Krótki pohlad do stawiznow našich nasćěnowych protykow nam pokaza, zo mamy w lěće 2022 70. protykowy jubilej. Protyka »Moja domizna/Moja domownja/Meine Heimat« wuńdźe mjez 1952 a 2000 a wopřiješe fotografije wšelakich fotografow a krótke teksty wjacorych awtorow. Na nju slědowaštej wot lěta 2001 trochu wjetšej »Łužica/Lausitz/Łužyca« a »Moja Łužica/Meine Lausitz/Mója Łužyca« z fotami stajnje jednoho fotografa. Paralelnje wuńdźe wot 1977 do 2005 »Křinja/Die Truhe«, kotraž prezentowaše na dwanaće stronach łužiske ludowe wuměłstwo a wjesnu architekturu.
Za lěto 2022 je Ludowe nakładnistwo Domowina nětko wudało nowu trojorěčnu nasćěnowu protyku. Nowa je wona w dwojim zmysle: Po formje, dokelž je kwadratiska runja skerje něhdyšej protyce »Křinja«. Zdruha wopřijima wona wobrazy serbskeho wuměłca a nowinarskeho fotografa Maćija Bulanka. Nimo toho ma protyka na prědnjej a zadnjej nutřkownej wobalkowej stronje zaso krótke teksty, kiž informuja wo někotrych zwobraznjenych drohotnosćach a wosobinach. Tak je nowa protyka móhłrjec pozitiwny wuběrk principow našich dotalnych protykow.
Format přinošuje tomu, zo maš na sćěnje za sebje skutkowacy wobraz wuměłskeje kwality. A tutu wuměłsku kwalitu docpěwa Maćij Bulank z kóždym ze swojich 28 wubranych fotow. We wjace hač 40 lětach je wón Łužicu wobjězdźił horje a dele a prěki a podłu. Njeje drje šćežki, na kotrejž njeje pozastał a krasnotu přirody widźał, a zawěsće tež nic twarjenja abo Božeho domu, kiž njeje zapopadnył. Hižo na wobalkowej stronje widźiš štomowu aleju, kiž wjedźe k Poršičanskej cyrkwi kaž k bajkojtemu hrodej za wysokej kerčinu.
Hižo w druhim tydźenju noweho šulskeho lěta podachmy so z našej rjadownju 9-1 Serbskeho gymnazija Budyšin na wopyt prěnjeje serbskeje pop-opery »Carpe noctem – njeskónčna nóc«. Ze zapozdźenjom cyłeho lěta korony dla móžachu iniciatorojo skónčnje swój wuslědk předstajić. Cyłkownje bě produkowanje předstajenja samo štyri lěta trało. Nimo předstajenjow kónc tydźenja, kiž běchu za zjawnosć, běchu so za póndźelniše předstajenje wyše lětniki serbskich šulow z Budyšina, Ralbic, Slepoho, Worklec a Kulowa přeprosyli. Hač je so dołhi přihot wudanił, chcychmy sej tuž w Chróšćanskej »Jednoće« wšitcy wobhladać.
Prěnja wosebitosć drje běše, zo ležeše kruch skoro cyłkownje w rukach serbskeje młodźiny (zarjadowar bě serbske młodźinske towarstwo Pawk z. t.). Tak běše tež wobsah ryzy serbski. Němskim hosćom podaštaj nawodaj Syman Hejduška a Jan Brězan na spočatku zawjedźenje do krucha. Libreto běše Měrćin Wjenk napisał. Jednaše so wo dohlad do nócneje sceny w njemjenowanym wulkoměsće. Tam zetkataj so młodostnaj, kotrajž na cyle rozdźělne wašnje nóc lubujetaj. Hólc, »nócny hawron« Jakub, spyta ducy po barach a na třěchach wysokich domskich swoje wšědne žiwjenje zabyć. Dźěło, kotrež wodnjo wukonja, jeho scyła njewupjelni. Z tamnej wosobu, młodej žonu Nadju, so spěšnje spřećeli a ju na nócne dundanje přez město sobu wozmje. Nadja, kiž chabła stajnje mjez wutrobnej radosću nad žiwjenjom a do so zawrjenej melancholiskej bolosću duše, chowa wulke potajnstwo we sebi. Jako so wobaj po rozestajenju rozeńdźetaj, spyta Jakub swoju nowu towaršku Nadju před wulkim strachom wuchować. Dźiwadźelnikaj Luiza Kralec a Jakub Bobka hraještaj při tym přeswědčiwje swoju rólu. Wotměna mjez radosću a zadwělowanosću kaž tež wotewrjene prašenje Nadjoweho dóńta při tym napjatosć stajnje dale stopnjowaštej. Wuspěšne wašnje hraća wšak zaležeše tež na poradźowanju ze stron dźiwadźelnika Ištvana Kobjele. Přiwšěm pak njepušći nas zaćišć, zo so hrajne sceny wot druheho dźěla pop-opery wotkoplowachu.
Před lětomaj zhladowaše I. serbska kulturna brigada na 70. róčnicu swojeho załoženja. Jako wjeršk jubilejneho lěta předstaji so 28. a 29 septembra 2019 nowa chórosinfoniska twórba z reju, oratorij »Hrodźišćo«, z něhdźe 120 sobuskutkowacymi w Chróšćanskej wjacezaměrowej hali »Jednota«. Někotre dny pozdźišo wuhotowachu brigadnicy z modernej twórbu w stilu rocka a popa sobu swjatočne wotewrjenje Lěta Łužiskich Serbow w Liberecskim kraju. Hudźbu bě spisał Měrćin Weclich na tekst Madleny Nasticcyneje. Aranžementy za cyłkownu twórbu z chórom, orchestrom, band a solowej fujaru stwori Drježdźanski instrumentalist, komponist a wysokošulski wučer Malte Rogacki. K tomu zdźěła rejowar a pedagoga za balet Kornel Kolembus rejowansku choreografiju. Cyłkowny hudźbny nawod měješe dołholětny dirigent Budyskeho serbskeho gymnazialneho chóra, cyrkwinski hudźbny direktor Friedemann Böhme. Koncertaj w Chrósćicach kaž tež premjera w Čěskej so wot mnoholičbneho publikuma jara derje a zdźěla samo entuziastisce přiwzachu.
Na wuspěch před lětomaj akterojo lětsa nawjazachu. Terminaj za znowapředstajenje oratorija běštej sobotu, 5., a njedźelu, 6. septembra.
Thomas Kläber jo we Łužycy znaty fotograf, dokumentěrujucy wót někotarych lětźasetkow wejsańske žywjenje w swójej małej domacnej jsy Beyern (źinsa źěl města Falkenberg/Elster), źož jo roźony. Ale teke w měsće Chóśebuz a wokolinje, źož z familiju wjele lět bydli. Wón jo dostał wjele mytow za swójo źěło a jo měł teke wustajeńce zwenka Nimskeje, na pśikład w Engelskej, Francojskej, Belgiskej a Finskej. Zajźone lěto su w Ludowem nakładnistwje Domowina wujšli knigły z fotografijami Thomasa Kläbera z titelom Land Leben. Na jsy. Źěl tych wobrazow smy mógli wót 30. julija 2021 we wětšem formaśe wobźiwowaś w Serbskem muzeju w Chóśebuzu. Na wótwórjenju wustajeńce, a tejerownosći na rozgronje z fotografom, dnja 11. awgusta 2021, jo se wjele luźi wobźěliło. To jo był zajmny event. Tematika »žywjenje na jsy« ga jo wjele luźam bliska. Wejsańske swěźenje, swajźby, zakopowanja a teke druge swětocnosći, śěžke rolnikaŕske źěło, wšedne winowatosći, ale teke źiśece grajkanje – to wšykno a hyšći wěcej dokumentěrujo Thomas Kläber z fotografijami. Wón jo se wót źiśetstwa sem zajmował za žywjenje na jsy. K tomu jo gronił, až we jsy Beyern jo wón stawnje kśěł byś njewidobny1. Wšykne pak su jogo tam znali a su se spušćali na jogo spšawnosć. Togodla jo wón mógał rědne a teke awtentiske wokognuśa z kameru zapópadnuś. Wón sam jo gronił, až dowěra a priwatne kontakty su byli cesto jogo kluc do wuspěcha.
Tež w tutym zwisku něšto wosobinske přidam. Srjedź awgusta wotmě so we wuchodočěskej Budislavi rěčny kurs serbšćiny, přihotowany přez Towarstwo přećelow Serbow. Na nim wobdźělich so z tematiskim přednoškom wo »Chróšćan zběžku« w lěće 2001 – mjez druhim wuprajich w datym konteksće zadźiwanje, zo njejsu so prjedawše róčnicy tutoho wusahowaceho podawka wuraznišo swjećili (a zo wón dotal ani ze stawizniskeho ani z politiskeho wida hłubšo analyzowany njebě). Ćim wjetše pak bě moje překwapjenje, jako zhonich, zo so aktualnje dopomnjenska akcija po 20 lětach přihotuje! Po wobdźělenju na derje přihotowanym podawku 6. septembra na šulskim dworje w Chrósćicach pak dyrbjach tola nazhonić, zo na prašenje »Kelko serbskosće Serbja chcedźa? – 2.0« ani po dwěmaj lětdźesatkomaj jasniša wotmołwa njeeksistuje. Róčnica »zběžka« wotmě so w přijomnej atmosferje; něšto wjac hač sto ludźi pak wona njepřiwabi. Podawk wopytachu hłownje ći, kotrychž njeje trjeba za aktiwity na serbskim narodnym polu přeswědčować; nowych mnoholičbnišich zajimcow pak wón lědma narěči, tež hdyž potencial za to bě. Tak kaž so hižo před 20 lětami tež w diskusiji w Internecach pokaza, zwosta tež w lěće 2021 šěrša serbska towaršnosć nastupajo poćah k »zběžkej« skerje pasiwna, njejednotna a liwka.
Duch časa wjedźe tuchwilu syły ludźi wšěch předrentnarskich starobow do tak mjenowanych tattoo-studijow, hdźež jim mjenje abo bóle wěcywustojny čłowjek wšelakobarbne juški pod kožu syka, zo krej jenož tak běži. Hdyž so koža nošerja podkóžneje wuměłskeje twórby poněčim změruje a rany zažija, wostanje wobrazk tam w najlěpšim padźe hač do kónca žiwjenja – jelizo jón njezlikwiduješ. To so čini wězo zaso z techniskej namocu.
Reporter rozblada je w Choćebuzu na Grodkowskej dróze zetkał tetowěrowaneho muža, kiž je so dał wot mustrow na serbskich jutrownych jejkach inspirěrować.
Prašenje: Z tutymi mustrami pisanja Serbja jutry swoje jejka. Čehodla sće sej Wy wjelče zuby dał na pažu tetowěrować? Muž: Tak móža je wšitcy wobdźiwować, a nic jenož moja žona …
Naše nałožki so potajkim njezhubja, ale stajnje dale wuwiwaja. Zajimawe zetkanje dožiwi reporter rozblada tež wóndano w Błótach při čołmikowanju, hdźež pyšeše wobraz Delnjoserbowki jakne bristwo młodeje žony.
Serbska Wikipedija, jako ryzy čestnohamtski a wotewrjeny projekt skerje wuwzaće w serbskim digitalnym swěće, je dypk docpěła, na kotrymž so jeničce z dobrowólnymi awtor(k)ami dale wuwić njemóže. Njeje so zešlachćiło šěroke wobdźělenje serbskeje towaršnosće na tutym jónkrótnym projekće, našeje swójskeje a jeničkeje encyklopedije, zawěsćić. Móžnych přičinow za to je wjele – mała ličba rěčnikow, njedostatk časa, rěčne kmanosće ... Dźěło na projekće leži dale na ramjenjach někotrych jednotliwcow a je tuž wotwisne wot nich. Při tym je sobudźěło mjeztym bjez kóždychžkuli techniskich barjerow móžne.
Jürgen Maćij, Tief im Osten – Die Lausitz im Wandel 1976–2020, 160 str., kruta wjazba, Halle 2021
Žonje, tak so zda, matej chwile. Na foće sedźitej na ławce, kiž skutkuje improwizowana. Jedna nalěwo, tamna naprawo, srjedźa čapa psyčk. Spore, wšitke tři. Zesuwane nylonowe nohajcy a róžičkatej kitlojtej fali, wobliča žonow, haj samo psa – wšo wuprudźa wjesołu ćišinu. »Susodce« je Jürgen Maćij fotografiju z lěta 1988 mjenował. Zapopadnył je idylku w Groźišću w Delnjej Łužicy. Abo, ze słowami wudawaćela: hłuboko we wuchodźe.
Jedna so wo retrospektiwu na dwoje wašnje: na region a žiwjenje wuměłca. Něhdźe 40 lět zwobraznja Jürgen Maćij swoju domiznu. Systematisce, we wulkich wobrazowych serijach. »Doma« abo »Brunica – Leben mit der Kohle« rěkatej wobrazowej zwjazkaj, z kotrymajž je sej Maćij swój wuměłski teren, Łužicu, wotkrył. A z tym tež swójsku wobrazowu rěč, kotraž orientuje so na wuznawanym přikładźe Henri Cartier Bressona, francoskim nestoru zapopadnjenja zachodnych wokomikow, ale tež na fotografijach Thomasa Kläbera, kotryž je młodeho muža po swojim dalokostudiju fotografije na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku pod swój schow wzał. Wot toho časa zajimuje so za njeporjeńšeny wšědny dźeń, za to, »štož je«. »Tworju dokumenty za čas, kotryž budźe jónu nimo«, praji Maćij k tomu.
Měli hnydom spytać někajke faški wočinić a film wěstemu žanrej kaž tež narodnosći přirjadować? Abo měli najprjedy raz spytać kóždy kućik přeslědźić, kotryž wuhladamy, so dźiwać a krok po kroku spóznawać, zo přiwšěm njewěmy, »kak da to funguje«, tele žiwjenje?
Zahajaca sekwenca filma dawa jasny pokiw, běły na pisanym: »Die Mittagsfrau erscheint überall auf dem Felde und in der Heide, wo sich Menschen in der Mittagszeit aufhalten; sie ist weiß gekleidet und mit einer Sichel bewaffnet. Sie schneidet denjenigen den Kopf ab, welche die Mittagsruhe nicht wahren. - Kolkwitz«
Třih na běłe jejo, kotremuž hłójčku wotbiwaja. Dźe potajkim wo pola, pokoj a jeja. A mamy JEHO a JU.
Zhonimy, zo su pola suche a starosć, zo wone tohodla ničo njewunošuja, žanohožkuli wokomika wotpočowanja njedowola. Jeja pak trjebaja pokojnosć, hdyž je kedźbliwje debiš, z wóskom pčołkow a ekstraktami kwětkow a zelow hole. Běhu lěta slědujo je tónle rjany nałožk tež symbol jutrowneho časa, časa nadźije. Debjenym jejkam přiznawaja magiske mocy, znajmjeńša powołamy-li so na ludowu wěru. Tuž žada sej WONA – ryzy optisce dopomina młoda žona nimale na legendarnu Astu Nielsen – wot swojeho partnera čas a chwile, so na swjaty dźeń, na dźeń pokoja přihotować a jejka woměrje wudebić móc. WÓN tomu pozdatnje wotpowěduje, dopominajo so na nutrniwu nóc; tola krej na łožowej płachće njeswědči wo knježnistwu, ale wo tym, zo njeje jejo wuslědk kuzła lubosće, ale runje tak njewužitne kaž suche pola. Połny njeměra koncentruje so WÓN na to, wunoški na wuschnytej roli stopnjować; WONA wostanje ze swojimi jejemi sama.


c: text/html

text:
Jak godać
Teroski bydzie po ślonsku, coby niy szteruwać goroli i sie pedzieć ganc prosto do ócz. Durś a ciyngiym wszyscy godajom ło ślonski godce ino mało ftory poradzi richtig godać, jak fto zno jakie ausdruki to yno ło antryju, befyju i szolce tyju. A sam idzie ło to, coby sie niy kryć po gulikach abo po inszym zopociu ino pokozać, co momy XXI wiek. Bestos zrobiymy taki blank nowy ślabikorz, ale bes przimusu abo befelof i kożdy niych sie godo jak chce, bo ślonski chop jes zgodny. Mo wiela słow na zgoda: może pedzieć „ja”, abo „toć”, abo „dyć”, abo „pra”, abo „mosz recht” (co insze ślonsko baba, bo frela musi zrobić haja co czi tydnie) a na „niy” godo ino „niy”.
Ślabikorz cza wyszrajbuwać skuli tego neca co to Poloki na niego godajom „internet”. Tak po prowdzie to jusz karlusy downo pedziały, coby jymu dać miano „internec”, ale styknie „nec” – ino gupielok sie niy skapnie. Dyć kożdy podciep wiy, że co insze jes nec jak sie idzie do sklepu po żymły i pół funta kyjzy, a co insze nec ftory majom fusbalery na szpilu. To sie tak samo erbnom z tym czecim necym. No ale som i insze sowa: cza nozwać tako rzec co sie nozywo „blog”. Takie szrajbuwanie by sie mogło nozywać „śkryflorz” besto, że sie biere i tam śkryflo (ale niy żodnym kugelszrajberym) a insi potym to czytajom. I by się godało że wiym coś, bo tyn istny to doł na swojym śkryflorzu. Abo taki „czat” – tyn zaś by musioł mieć miano „łosprowialnia” bo chopy i baby tam łosprowiajom – niykiedy cołki dziyń jak za starego piyrwy na przikopie. Ludzie by wtedy mogli pedzieć że sie trefiyli bez cufal we łosprowialni.
Na Facebook cza chyba godać „Fejesbuch” i się niy boć, co za Brynicom pedzom ło ty zakamuflowany łopcji – my to momy kajś. Przeca nos niy wyciepnom, bo wyciepujom ino swoich. Jak co przichodzi ze zachodu to cza to uznać (i to, że my z Niymcami żyjymy łod downa no i bierymy wiela z ich godki), bo kieby elektryka prziszła ze wschodu to by my niy godali ło sztromie, zicherongach abo sztekrach, ino łosprowiali ło tym cyrylicom. Forum cza łostawić jak jes, bo tak godajom prawie wszyskie narody i to sie biere łod rzymski godki, bo cza dać pozor, coby niy robić w ty godce nic na siyła i sie niy czimać glajzow jak naprany. Tak samo by mogło być ze sowym „e-mail”, bo to jest bez synsu coby dodować te „e” – dycki styknie „brif”. Najsamprzod cza widzieć syns tego co sie godo, a niy tak jak tyn chachar we telewizorze co pedzioł, że „by sie napioł halby”. Ślonzok tak niy powiy, bo halba to jes łobjyntoś a niy drink z palmom do afy; tak samo nikt niy powiy, coby zjot achtlik, bo wtynczas niy wiadomo co by chcioł mieć uwarzone na tyn łobiod. A jak cza jakieś sowo przikludzić z łopcy godki to tyż sie niy cza boć ino paczeć na tyn syns.
Tak po prowdzie to syns musi być i w samym godaniu, bo godo sie besto, coby ludzie wiedzieli, co chcymy pedzieć. I niy ma s tego co robić wielki polityki, jak tyn jedyn chop co to startuwoł do parlamyntu i na spotkaniu wiela godoł ło ślonskości i tradycjach. Że łon jes za tym, coby szkolorze mieli edukacjo regionalno i poradziyli po naszymu. Nawijoł tak nudle na uszy aż sie go jedyn spytoł co to jes po ślonsku „szmaterlok”. To boło takie robiynie za bozna, bo jak fto niy wiy i potym kombinuje jak koń pod góra to mu sie zdo, że to abo szmata do dyliny, abo co ze hasioka. No i tyn istny niy wiedzioł co to jes. Ale my swoje wiymy i my som cołki pewni, że z tom necowom godkom tak samo poradzymy, jak my poradziyli z każdom nowoczesnościom. Bo jak momy koło (te z ketom i szuszblechym) i fligry, to i ło necu sie połosprowiomy, niy?
Tłumaczenie dla osób nie znających gwary śląskiej:
Felieton traktuje o konieczności podjęcia inicjatywy słowotwórczej w zakresie wyrazów objętych sferą społecznej aktywności internetowej poprzez akcentowanie żywego i dynamicznego charakteru śląskiej gwary. Autor apeluje o harmonijne połączenie tradycji regionalnej z konieczną precyzją procesu komunikacyjnego oraz możliwym do zastosowania wielokulturowym tłem semantycznym. Tekst zawiera konkretne postulaty użycia określonych wyrażeń powstających w oparciu o kryteria historyczne oraz metodologicznie uzasadnione matryce znaczeniowe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
” Blank bych sie niý umioł forsztelować, co kejsik zobocza cosik takigo jak pod szulům. Na prowda hołda lotaczy przebleczůnych tak roztmajcie a przi tymu tak festelnie radzi wszyskigo, co chyba niýkaj indzij sie tego bych niý spodziywoł. Bůł smok, farorz, mode panny, Flinstony, dinozaur, wrůżka, Mikołaje, haresztanty, klauny, kelner, cygůnki, pszczoły, Avengersy, Koziołek Matołek, hippisy, kůminiorze (nawet ze drabinům) a nawet….Antoni Macierewicz! No blank bych sie niý zmiarkowoł, co kejsik cosik takigo uobocza….tyla tak fajnie poprzeblykanych ludzi a przi tymu tak festelnie uradowani. “
- – Marek Bogdoł
- Nowiny, nowiny, nowiny!


text:
Hajiti
Hajiti, Republika Hajiti (fr. Haïti, République d'Haïti; hait. Ayiti, Repiblik d Ayiti) – państwo we Americe Půunocnyj, na Mořu Karajibskim. Zajmuje zachodńo tajla wyspy Hajiti. Grańica mo s Důmińikanům. Je to kraj gůřysty, srogo jygo tajla zajmuje puaskowyž, ńiżiny sům ńywjelge a ino na wybřežu. Dowńij ůng. 60% placu zajmowouy sam losy, nale bezma 90% ś nich wyćynto. Skiž tygo postympuje sam jouowjyńy gleby a yrozyjo. Je to nojstaršy ńypodleguy kraj we Americe Střodkowyj. Walki uo samostanowjyńy mjouy sam anfang we 1790 roku, a we 1804 uoguošůno ńypodleguość. Bez lota 1822-1844 Hajiti bůuo potajlowane na tajle lo Negrůw na půunocy a tajla lo Mulatůw na pouedńu. Ńyskoři wzmogouy śe sam ajnflusy USA, aže přišuo do amerikůńskij uokupacyje we lotach 1915-1934. Sytuacyjo polityčno je sam durś ńystabilno.
Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na Źymje, we kerym 80% ludźi žyje we ubůstwje.


text:
Vatikan (B/SN). Bamž Jan Pawoł II. (1920–2005) je před 25 lětami prěnju awtobiografiju w nowšim času wozjewił. Jeho předchadnicy běchu skerje encykliki, wuwučowanske spisy abo prědowanja wozjewjeli. Jan Pawoł II. bě medijam jara přichileny. Hižo 1994 wozjewi wón wosebitu knihu w formje interviewa k aktualnym prašenjam wo cyrkwi. Składnostnje złoteho měšniskeho jubileja wuda tež knihu wo swojim njewšědnje wotměnjawym puću měšnistwa. Kóžde lěto 22. oktobra wopominamy Jana Pawoła II., kiž bě dlěje hač 26 lět hłowa katolskeje cyrkwje a bu jeničce dźewjeć lět po swojej smjerći swjatoprajeny.
Antiksku baziliku wuhrjebali


text:
W našich kategorijach Dźiwaj so dźěćo! a Dźěći za dźěći! maće móžnosć waše ideje, paslenki a twórby wozjewić dać abo sej cyle jednorje ideju k zabawje wothladać. Wjeselimy so na was – pisajće nam rady na dziwajso@gmail.com abo přez kontaktowy formular.
Tu widźiš wurězk z kategorijow dźiwaj so dźěćo a dźěći za dźěći
Dźiwadło z objektami [1] – Naša klasiska nohajca
Zasadnje je to takle: Hač dźiwadło abo klankodźiwadło – woboje hodźi so ze wšěmi móžnymi wěckami na jednore wašnje přihotować a hrać. Wšitke objekty wšědneho dnja dadźa so wožiwić. Ze wšěmi móžemy stawizny wuwiwać a sej tak wjesołe hodźinki darić. Štóž je hižo raz w klankodźiwadle pobył wě, zo so tu nimo nam znatych klankow… Weiterlesen →
Čmjeła Hana twari insektowy hotel
Čmjeła je wulka pomoc při wopróšenju zeleniny a sada. W Němskej znajemy 36 družinow čmjełow.Wot toho su 16 wohroženych. Kak móžemy čmjełam pomhać? njewužiwaj w zahrodce žady jěd hdyž rědšo trawu syćeš abo dźěl zahrody jaku dźiwju łuku wostjiš, ma čmjeła rjany žiwjenski rum sadź wšelake rostliny, kotrež tež hišće w pózdnym lěću kćěja(na přikład… Weiterlesen →
ZAHRAJ NAM sWOJU NAJLUBŠU STAWIZNU
To trjebaš: papjerc abo krutu papjeru nožicy lěpk barbjenčki abo barby małe drjewjane kiješki fantaziju a čas


text:
Sigmund Freud
Sigmund Freud (rodz. 6 maja 1856 we Freibergu we Morawiji, terozki Příbor we Czeskij Republice; um. 23 wrześńa 1939 we Lůndyńe) – austryjocki nojrolog, psychjatra a filozof. Twůrca psychoanalizy - nowatorskij kůncepcyji uosobowośći ludzkij a metody terapiji zaburzyń psychicznych. Kej pjyrszy wkludził do psychologiji pojyńće ńyśwjadomośći. Kluczowymi pojyńćůma jygo teoryji sům id - ńyśwjadůmo, pjyrwotno tajla uosobowośći, superego - zestow zakozůw a nakozůw wkludzanych bez społeczyństwo; a ego - śwjadůmo tajla uosobowośći, kero uodpado za kůntakty s uotoczyńym. Freud doł anfang podejśću psychodynamicznymu we psychologiji. Jygo nojbarzi znoczůncymi szkolorzůma bůli Carl G. Jung, Erich Fromm a Alfred Adler.
Zdzrůdła[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Gay P. (2003). Freud - życie na miarę epoki. Poznań: Wydawnictwo Zysk i sp. ISBN 83-7298-462-X.
- Rosińska Z., Freud, Wiedza powszechna, Warszawa 1993


text:
Moi rostomili trocha skokom po alfabecie, coby sie wom naszo godka nie zmierzła i była ciekawo. To taki mini elemyntorz -elementarz naszyj godki.
Kej pomyśla ło tyj literce, zarozki mi sie wspomni Ecik ( z śląskich wiców= żartów ). Ecik to Edek, Edzio, tak u nos mianują.
Inksze imiona śląskie to Erna ( Ernestyna) , Ela (Elżbieta )
Erna coś erbła na geburstag ? Erna, co dostałaś na urodziny?
Bo erbnonć, to dostać, odziedziczyć, abo zrozumieć. A erplich to spadek, np przikład po tancie=ciotce z Enerefu ( NRF – dawny , obecnie Niemcy).
Inksze co mi się wspomni, to elefant .
Łazi choby elefant we sklepie ze szkłym =chodzi jak słoń w sklepie ze szkłem.
Ślązoki som pracowite i nieroz trefi sie elektrykorz = elektryk ; ale eszcze = jeszcze , som tyż lebry ( leniwi , chuncwoty), a ci co majom robota eli ni ( albo nie ) majom roboty- to som elwry = bezrobotni. No, elwer to tyż rzut karny w fusbalu ( piłce nożnej).
Eliby ( gdyby ,jeśliby) wom sie bydzie podobać tako forma pisania o gwarze,to byda dalyj pisać, skryflnijcie (napiszcie) jakieś posty czy wom sie to widzi ( podoba) eli nie.
Niedługo Świynta i Ślązoki bydom szli na mszo,a potym w doma czytać Ewangelio (Ewangelię).
I tyle na dzisio, zaś napisza kolejny felieton.
Patrzcie tam jako ( uważacie na siebie , do zobaczenia ).
Wasza Johanka


text:
Moja starka dycki godała, że gorzoła to je diobelski wynalazek, a jako to było, zaroz wom powiym:
Jedyn dioboł ukrodł śniodani biydnymu chopu, co robił na polu. A tak robić to ani te dioski niy śmiom, bo bezmała istnieje diobelski kodeks honorowy i łon go akuratnie nadruszył! Za kara musioł wszystek łodrobić, bezto przeblyk sie za normalnego chopa a najon do tego biydoka za pachołka. Gospodorz miał mu zapłacić, tym, co na polu urośnie. Łoba wziyni sie do roboty, roz posioli resz a na drugi rok posadzili zimioki. Piykno uroda mieli, trocha rozprzedali, a jeszcze im kupa łostało i chop zaczon myśleć nad tym, jakby to wszystek spożytkować. Dioboł tyż był za tym, a że mu chop we wszystkim dowiyrzowoł, doł mu wolno rynka. Tyn gizd wiedzioł co robi – nawarził gorzoły i chop sie potym zapił na śmierć!
Downi mieli sam stym piciym gorzoły kupa starości! Gorzelnie były we kożdym majątku, kaczmow po wsiach niy brakowało, a zaczło sie ponoć łod tego, że we 40. latach XIX wieku były susze, a potym dyszcze, bezto obiyli a kartofle na polu pogniły. Gadzina tego zeżrać niy chciała, to zaczli gorzoła warzić, niy darmo do dzisio godajom, że czowiek ni ma wieprzek, a wszystek zeżro!
Starzik łod mojigo tatulka mioł we latach 80. XIX wieku aż dwie kaczmy: jedna we Karkoszce, a drugo we Ruptawie, ale wiela sie na nich niy dorobił, bo łon szynkowoł piwym (przeca Czech był!), a nasze chopy woleli gorzołeczka, co łon zaś niy rod widzioł. Jak sie kery fest nawalił a wiela pyskowoł, to go starzik wzion pod parza a na dwor wykludził! Bezto nikerzi niy wrożyli mu dugigo szynkowano i tak sie tyż stało. No, bo powiydźcie sami, co to je za gospodzki, co kontmana ze szynku wyżynie?!
Porobiło sie potym u nos kupa kościelnych Bractw Trzyźwości, ale gorzołka ludziska radzi pijom dali!
Moja starka dycki godała, że gorzoła to je diobelski wynalazek, a jako to było, zaroz wom powiym:


text: Spočatk apryla 1945 poćerpje hitlerske wójsko dalše ćežke poražki. Po nimale třoch měsacach boja zdoby 3. běłoruska fronta 8. apryla dospołnje zničenu stolicu Narańšeje Pruskeje Kralowc (Königsberg). Komandant general Otto Lasch kapitulowaše ze zbytkom wojakow a bu na to wot Hitlera w njepřitomnosći k smjerći zasudźeny. Hižo do toho bě Sowjetska armeja Gdańsk, twjerdźiznu Kostrzyn (Küstrin) nad Wódru a město Głogów nad samsnej rěku wobsadźiła. 4. apryla wuswobodźištej sowjetska a bołharska armeja cyłu Madźarsku, samsny dźeń 3. ukrainska fronta słowaksku stolicu Bratislavu. Fašistiski prezident Słowakskeje, měšnik Josef Tiso, bu zajaty a 1947 wot najwyšeho sudnistwa Čěskosłowakskeje republiki (ČSR) jako krajny přeradnik k smjerći zasudźeny. Prezident ČSR dr. Edvard Beneš nawróći so 4. apryla 1945 z eksila w Londonje do wuchodosłowakskeje metropole Košice, kotruž běštej Sowjetska armeja a 1. čěskosłowakski korps pod generalom Ludvíkom Svobodu wuswobodźiłoj.


text:
- About Institute
- nike shox tlx 0018 for sale ebay cheap shoes
- Air Jordan Medal Olympic vs Th Air Jordan 12 Playoff Rlas Gts Pushd Back To March Military Blue Comparison - Jordan 6 Retro Maroon 2015 - SBD
- IetpShops STORE , Nike ACG GPX DOLPHIN HOODIE "GREY HEATHER" , DH1574 - 050 , nike mens air prestige iii 3 low power
- Envío Gratis
- 104 - Air Jordan 4 Laser Black kaufen kannst - Jordan Legacy 312 Storm Blue - AQ4160
- air jordan 12 retro flu game
- air jordan 4 black canvas
- nike air max 1 crepe hemp 2022 release date
- air jordan releases 2022
- nike dunk release dates
- Annual Reports
- Didactics
- Research
- Employees
- Journals
Recent projects
Zbigniew Tarapata, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Najgebauer, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Michał Dyk, Agnieszka Kacprzak, Dariusz Pierzchała, Mariusz Chmielewski, Krzysztof Chlebicki, Jarosław Rulka
Maciej Kiedrowicz, Jarosław Koszela, Zbigniew Tarapata, Rafał Kasprzyk, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Jerzy Stanik
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Rulka
Dariusz Pierzchała, Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Rulka, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Rafał Kasprzyk, Mariusz Chmielewski, Michał Dyk, Krzysztof Chlebicki
Andrzej Najgebauer, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas, Ryszard Antkiewicz, Rafał Kasprzyk, Dariusz Pierzchała, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Jarosław Koszela
Ryszard Antkiewicz, Mariusz Chmielewski, Tomasz Drozdowski, Rafał Kasprzyk, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Andrzej Najgebauer, Dariusz Pierzchała, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Roman Wantoch-Rekowski
Tadeusz Nowicki, Tomasz Tarnawski
Grzegorz Bliźniuk, Andrzej Ameljańczyk, Ryszard Antkiewicz, Andrzej Gaj, Tomasz Górski, Tomasz Gzik, Piotr Kędzierski, Piotr Kosiuczenko, Jarosław Koszela, Andrzej Najgebauer, Tadeusz Nowicki, Kazimierz Worwa
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Koszela, Jarosław Rulka, Roman Wantoch-Rekowski, Mariusz Chmielewski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Tomasz Drozdowski, Dariusz Pierzchała
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Mariusz Chmielewski, Wojciech Kulas
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Zbigniew Tarapata, Jarosław Rulka, Dariusz Pierzchała, Rafał Kasprzyk, Tomasz Tarnawski, Jarosław Koszela, Wojciech Kulas, Mariusz Chmielewski, Roman Wantoch-Rekowski
Roman Wantoch-Rekowski
Andrzej Najgebauer, Ryszard Antkiewicz, Jarosław Rulka, Zbigniew Tarapata, Dariusz Pierzchała, Roman Wantoch-Rekowski, Tomasz Tarnawski, Wojciech Kulas, Jarosław Koszela, Marian Chudy, Tadeusz Nowicki, Radosław Pytlak
Recent publications
Bolesław Szafrański, Romuald Weydmann
Grzegorz Bliźniuk, Dorota Kilańska
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Zbigniew Tarapata
Zbigniew Tarapata
Andrzej Chojnacki
Andrzej Chojnacki
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Maciej Kiedrowicz
Roman Wantoch-Rekowski


text:
9 lipca
9 lipca – dźewjůnty dźyń lipca podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskigo kalyndorza.
Śwjynta
Wydarzyńa na śwjeće
- 1816 - Argyntyna uzykoła samostanowjyńe uod Szpańiji
- 2011 - Połedńowy Sudan stoł śe uodrymbnym państwem
Rodźyli śe
- 1819 - Elias Howe, amerikański wynolozca
- 1896 - William Cameron Townsend, krześćijůński misjůnorz
- 1947 - Mitch Mitchell, angelski szlagcojger
- 1950 - Wiktor Janukowycz, ukrajinśki politiker
Umrzili
- 1677 - Ańoł Ślůnzok - ślůnski dichter szkryflajůncy we mjymjeckij godce


text:
Rozszerzone szukanie pozwoli szukać po mieście, ulicy itp.Szukanie zaawansowane
Klub Żeglarski Hals Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Klub Turystyki Rowerowej 4R Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Klub Turystyki Górskiej Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Uczniowski Klub Sportowy 29 Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Klub Sportowy Szczypiorniak Olsztyn Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Amatorski Klub Maratończyka Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Camel Fight Club Olsztyn woj. Dolnośląskie
Polski Związek Motorowy - Zarząd Okręgowy... Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie
Stowarzyszenie Gier Popularnych Warmia Olsztyn woj. Warmińsko-Mazurskie


text:
Štwórtk, 1. julija, přewozmje bywši sławny wrotar-kopar Oliver Kahn nawod předsydstwa FC Bayerna Mnichow. Hač do kónca junija nawjeduje je hišće Karl-Heinz Rummenigge. Staju tuž woprawnjene prašenje: Móže něhdyši profijowy wrotar poziciju managera přewzać? Poprawom je zwisk cyle jasny, dokelž wobsteji wulka podobnosć mjez kmanosćemi, kotrež tež w sportowym wjednistwje trjebaš.
Njedawno čitach zajimawy interview z Renéjom Adlerom, w kotrymž rysuje wón paralele mjez wrotarjom a nawodu sportoweho towarstwa. W słowje „manager“ tči hižo jedyn z wjacorych nadawkow wrotarja: Jako wrotar managuješ resp. organizuješ před sobu mustwo – a to po móžnosći z jasnej, druhdy raznej komunikaciju. Tež w sportowym předewzaću je to tak: Tam maš sej prašenje stajić: Kak nastaju mustwo, hdyž konkurent nadběhuje? Abo runje nawopak? Komu dam zamołwitosć, hdyž mam sam dosć wokoło wuši? W natwarje hry maš bul w ruce. Zawjedźeš hru kaž w sportowym předewzaću na přikład nowe projekty.


text:
Zicnijcie se wygodliwie, bo dzisioj bydymy sztudiyrować. Przede wszyjskim ô tym, jak zalecieć do Izraela, siedzieć tam piynć dni, jeś fol i ôpolić se fajnie gymba. A to wszyjsko we wersyji dlo szporobliwych. Sztartujymy! (A i wyboczcie jakość bildōw, niy mielimy wtynczos dobrego aparatu.)
Godo sie, że Izrael je pierōnowo drogi. Ni ma we tym wieligo cygaństwa, ale tak po prowdzie to idzie i tyn land pozwiydzać po tōniu. Trza yno wiedzieć, jako sie za to chycić. My se postanowili prziszporować nojwiyncyj na transporcie i spaniu, a reszta pijyndzy udać na dobre jodło i popitka. Tak w ogōle, to we tym poście “my” znaczy dwōch synkōw – jo i mōj kamrat Seba (we Izraelu bylimy, jak Julia haratała za ôcyanym). Tōż kożdo cyna we tym poście je wyliczōno na jednego chopa. A i spamiyntejcie, że jak my tam byli, to 100 szekli to było kole 88 złotkōw.
Transport Katowice – Tel Awiw
Nojprzōd trza se sprawić farkarty na fliger. WizzAir co jakiś czos mo prōmocyje. My trefili na szpecjalno przileżytość – piynć czyrwcowych dni, we tym weekynd, tam a nazot za 200PLN/łep. Wyloty ze flughawyny we Tel Awiwie sōm fest łacne, tōż jak kupujecie bilety bez interneca, to we plac knefla “Katowice-Tel Awiw w ôbie zajty” naciście nojprzōd KTW-TLV (za polskie złotki), a potym ôsobno TLV-KTW (cyna we izraelskich szeklach). My tak prziszporowali kole 60PLN na bilecie.
Ze chałpy na lotnisko
Jak ôbierecie se wylot ze Katowic, to nojlepij zajechać autym i zaparkować u super baby na parkingu Guard. Ôna Wos ôdkludzi na lotnisko, a potym prziwiezie nazod (nikyj niy nyno). A! a jak trza bydzie, to i akumulator nafiluje (ja, przitrefiło sie nōm). Za te parkingowe all-inclusive skasuje 35zł, lepij niy treficie.
Ze lotniska Ben Gurion do cyntrum Tel Awiwu
Ze lotniska Ben Gurion zajedziecie do cyntrum miasta autobusym abo cugiym. My jechali do naszego piyrszego hosta, kery miyszkoł we Giwatajim, tōż wziynimy autobus 475 za 12.6 szekla. Niy idzie płacić we dolarach ani w ojro, tōż rozmiyńcie se bai i po złodziejskim kursie trocha pijyndzy zaro na flughawynie, coby mieć jak zajechać. We polskich kantorach niy znojdlimy szekli przed rajzōm.
Kōmunikacyjo miyjsko
Niy jechalimy ani razu autobusym po Tel Awiwie, ale bezmaś bilet kosztuje 6.6 szekla. Podle nos, lepij je se pożyczyć koło. Sztandōw, ze kerych idzie je zebrać abo prziwiyź nazod je w pierōny. Za cołki dziyń wybulicie 17 szekli. Starczy yno wachować, coby jedna rajza miyndzy stacyjami niy była dugszo jak 30 minut, bo wtynczos doliczo sie ekstra sztrofa za przejazd.
Transport Tel Awiw – Jerozolima
Wybralimy sie tyż na wycieczka do Jerozolimy, kero je kole 60km na wschōd ôd Tel Awiwu. Autobus 480 ze Tyrminala 2000 rajzuje co 20 minut, kosztuje 19 szekli i jedzie gynau godzina. Po drōdze gryfny landszaft, wi-fi i klima.
Tel Awiw – spanie
Jak trza prziszporować na spaniu, to tradycyjnie nojlepszy Couchsurfing. Piynć nocy, zero złotkōw, zero szekli. Nowi kumple, trocha śmiychu, misztrzostwa we telewizorze i prysznic po całym dniu łażynio. Jak bydziecie szukali hostōw, to piszcie tyż do tych, kerzi miyszkajōm we Giwatajim – to je jakeś 3.5-4km piechty ôd kraju Morza Śrōdziymnego.
Izraelskie pamiōntki
Co fto lubi. Idzie przitargać gewirce, chałwa, hummus, bryloczki ze hamzōm, treski i w pierōny inkszych dingsōw. Dobre cyny sōm na torgu Carmel Market. Niy kupujcie przi Porcie Jaffa. Kedy sie już ôpłaco? Jak mały bryloczek je za 5 szekli, wielko hamsa na ściana za 15, a koszulka ze napisym po hebrajsku abo srogo kostka chałwy za 20. Nic sie niy starejcie – kōntrole na lotnisku izraelskim sōm dokumyntne, ale takie pamiōntki umicie śmiało przewozić we podryncznej taszy. A i na markecie idzie (trza) torżyć!
Futer, jodło, maszkety
Nojwożniyjszy punkt. Tukej my wydali nojwiyncyj, wiadōmo. Ale na jodle ni ma co we Izraelu szporować. Poprōbujcie tego:
- Falafel – tōni, friszny, dobry. Gynau taki, jaki mo być futer we rajzie. Miyndzy 10 a 17 szekli to je dobro cyna.
- Hummus – niy kożdymu zasmakuje, ale dlo nōs bōmba. Gynsto pasta ze ciyciyrzycy. We Izraelu jedzōm to we plac masła. We markecie (np. am:pm) 10 szekli, we knajpie ôd 22.
- Shakshuka – jajca na tomatach ze… niy wiym. Jakoś tak szpecjalnie prziprawiōne. Podowano na patelce, ze pokrotym grincōjgiym i kōnskiym pity. Znojdlimy dobro shakshuka niydaleko plaży za 20 szekli.
- Shawarma – fest podane do “naszego” kebaba. Kōnski miynsa, zōłza, ôgōrek, tōmaty i co tam jeszcze se wynokwicie. Ôd 15 szekli.
Sztele, na kere trza dać pozōr:
- Cofix – sieciōwka, kero we swojij ôfercie mo wszyjsko po 5 szekli. Lody, szejki, sznity, kafyj i kołoczki. A we Jerozolimie majōm i gorzoła na szoty i biyr.
- The Old Man & The Sea – nojpopularniyjszo restauracyjo we starym mieście Jaffa. Ni ma tōnio. Idzie bai szrajbnyć, że je pierōnowo drogo. Ale jak już dostowocie ôbiod (np. krewetki ze bratkartoflami) i ku tymu 22 talyrzyki ze szałotym, hummusym, falafelym, kapustōm abo pastōm co smakuje choby czipsy (forgot!), to wiycie za co zabuliliście ôd 79 do 109 szekli. Dostowocie tyż zbōnek nojlepszej lemōniady jako umicie se ôbmiynić, a talyrzyki sztyjc bydōm Wōm folować. Wszyjsko zagryzocie szumnōm laffōm. Bojka.
- Inksze: sznita na dwōch za 26 (ze cukiniōm, hummusym i pesto) i kawa turecko za 10 szekli to sōm dobre inwestycyje; piwo we szynku po 18 tyż biercie (Maccabi abo Goldstar!) (;
Inksze sprawunki finansowe
- Internet – wi-fi we kożdej knajpie i nojpopularniyjszych sztelach turystycznych.
- Woda – kran co dwiesta metrōw, śmiało śmicie pić.
- Wino – 20 szekli za flaszka. Ale niy kupujcie słodkigo, a już na isto niy tego ze zdjyncia pod spodkiym.
Wszyjsko do kupy
Udalimy po mynij jak
1000PLN 900PLN na łep na piynć dni “all-inclusive” we Izraelu, we czyrwcu, we dwōch gryfnych miastach.
Zdo nōm sie, że niy ma źle, pra? 🙂
(Wszyjskie informacyje we tym poście tykajōm sie tego jako było we 2014 roku. Jak sie cosik pozmiyniało, to dejcie nōm znać.)
Co myślisz ô idyji na tōnie zwiydzanie Izraela?
Dej znać na Facebooku!


text:
Žurlu w Starym dwórnišću poskića měšćanske zarjadnistwo za zjawne zarjadowanja abo priwatne swjedźenje. Wulka rumnosć z wysokimi woknami, swětłožołtymi sćěnami a hrjadami na wjerchu je přitulna a swětła. Tejka z dosć škleńcami a šalkami kaž tež 100 modernych stólcow tu za hosći k dispoziciji steja, hač na seminarach a přednoškach abo narodninach a na kwasu. Moderne nuzniki, tež za zbrašenych, tu wězo tež su. Twarjenje wobdawa rjany teren z multifunkcionalnym sportowanišćom. Na sewjernym boku domu je dosć městna za parkowanje. Wšitko je bjez barjerow přistupne.
Twarjenje bu 1908 jako dwórnišćo za wosobowe a nakładne ćahi linije Budyšin-Hóznica (Choćebuz) natwarjene a so hač do 1974 za to wužiwaše. Mjez 1991 a 1993 bu wobšěrnje saněrowane. Něhdyša hala za nakładne twory je dźensa tuta žurla, kotraž bu 2005 hišće raz wobnowjena. Samsne lěto tež železniskej wagonaj na tutym arealu swoje městno dóstaštej. W jednym z njeju je mały muzej wo stawiznach dwórnišća. Twarjenje dwórnišća pak je město w lěće 2018 na hort přetwariło.
žurlu skazać
Prošu wobkedźbujće, zo město tutu žurlu jenož přenaja. Napoje a jědź za swoje zarjadowanje dyrbi sej wužiwar sam wobstarać a ma so tež wo to starać, zo žurlu zaso čistu přepoda. Chceće-li sej žurlu w Starym dwórnišću skazać, móžeće do kalendra (hlej pódla) pohladać, hač je za Waš termin swobodna. Skazać móžeće sej žurlu potom w měšćanskim zarjadnistwje. Štóž chce, móže sej rumnosć najprjedy wobhladać.


text:
Radwor (SN/MkWj). Madeleine Rentsch je nowa Radworska wjesnjanostka. Gmejnscy radźićeljo su 43lětnu z Łupoje na swojim wčerawšim posedźenju spřisahali a ju tak do zastojnstwa zapokazali. Runočasnje je so dotalny wjesnjanosta Wincenc Baberška po 27 lětach w zastojnstwje rozžohnował. Wón dźakowaše so w tym zwisku sobudźěłaćerjam gmejnskeho zarjadnistwa za wjelelětne dobre zhromadne dźěło kaž tež zastupowacemu wjesnjanosće Pětrej Klimanej, kiž je wčera nowu wjesnjanostku spřisahał.
Madeleine Rentsch bě při wólbach wjesnjanosty 9. februara za Minakałskich domizniskich přećelow nastupiła a so hnydom w prěnim wólbnym přeběhu z wjace hač 55 procentami hłosow wolerjow jasnje přesadźiła.


text:
Kult cargo
Kult cargo (s ang. Cargo - uadůnek) to je mjano ruchůw religijnych, kere guośiuy nadejśće nowygo uordnůnga a powšechnygo dobrobytu. Uostou přifilowany bez ojropejskich antropolůgůw wůunčas kej tubylčo ludność ńykerych wyspůw na Pacyfiku začůna uůnačyć pasy startowe lo fligrůw, magazyny a inkše, a robjyli to skiž jejich wjary we to, co gibko ńyskoři bjoue ludźe śćepnům im ś ńyba abo inkšym kńifym přikludzům wšelke dobra, jake u ńich pjyrwyj widźeli. Myśleli uůńi, co fligry a statki sům posyuane ś ńyba a bjoue ludźe sům ino postřednikůma uod bogůw. Kult cargo je znajůmy uod XIX wjeku, nojwjynkšy jygo rozkwit bůu we lotach II wojny śwjatowyj.


text:
Recensija romana Elki Lorencoweje „Machtworte“
Zo bě jeje mandźelski-basnik mišter słowow, wěmy – zo pak zamóže tež Elke Lorencowa pisać, to hakle nětko pytnjemy. Lětsa je w nakładnistwje Mitteldeutscher Verlag jeje prěni roman „Machtworte“ wušoł. Debit to, kotryž jenož hladajo na pózdni spisowaćelski comingout njepřekwapja, ale tež nastupajo putacu lekturu, kotraž wona čitarjej dari. Awtorka powěda wo swojim dźěćatstwje w Němskej demokratiskej republice, wo wulkej politice w holčacym žiwjenju.
Hižo 1988 bě Wuježčanka prěnje skicy teksta nakładnistwu Aufbau pósłała, po politiskim přewróće pak měješe zastaranje swójby prioritu. Město na swojim teksće je Lorencowa po tym na nowinarskich zdźělenkach města Budyšina dźěłała. Skónčnje, w starobje 59 lět, wona projekt znowa wožiwi, a mandźelski Kito Lorenc je wuslědk samo hišće takrjec „wotžohnować“ móhł, kaž wona w dodawku knihi přeradźa.


text:
Co zrobić ze ślōnskōm gŏdkōm? Uczmy sie ôd inkszych
Niy ino ślōnskŏ mŏwa walczy ze zapōmniyniym. Sōm tysiōnce gŏdek, co mōgōm sie stracić przed kōńcym naszego stoleciŏ. Nad prziwrŏcaniym mŏwy ôd praôjcōw robiōm na świecie tysiōnce ludzi. My wejzdrzimy na trzi europejske, a jejich przikłŏd przełożymy na Gōrny Ślōnsk.
Bretōński ekstrymizm
We 1950 roku bretōńskõ mŏwã używało bez milijōn ludzi. Hned cołkŏ naturalnŏ transmisyjŏ gŏdki straciyła sie miyndzy 1950 a 1970 rokym, tōż tym, co używajōm tego jynzyka je z wiynksza wiyncyj jak 60 lŏt. Dzisiej wszyskich ôsōb, co mōwiōm po bretōńsku je mynij jak 200 tysiyncy.
Bretōńskŏ mŏwa je bardzo potajlowanŏ dialektalnie, ludzie znajōm ino swōj dialekt, pisać i czytać po bretōńsku (napisać prosty ôsobisty listek) poradzi 0,2-0,3%.
Ludzi, co używajōm bretōńskij mŏwy idzie podzielić na dwie grupy. Piyrszŏ to starzi ludzie, co nauczyli sie gŏdać naturalnie, w dōma. Nazwiymy ich sam Paleobretanami abo starymi. Drugŏ grupa to ci, co nauczyli abo uczōm sie tyj gŏdki ôd siebie. Tych nazwiymy Neobretanami abo modymi.
Kole 90-95% modych niy rozumiy gŏdki ôd starych. Paleobretany tak sie gańbiōm swojigo jynzyka, że niy chcōm go używać przed żŏdnym, co niy gŏdŏ perfekt jejich włŏsnym dialektym. Neobretany padajōm, iże ôryginalnŏ mŏwa je tak zdegynerowanŏ, iże jij niy ma co retować, a ôkrōm tego niyma ważne, jak felerny je jejich włŏsny bretōński, bo lepszy taki jak żŏdyn.
Modzi nowõ gŏdkã majōm w zŏcy, sōm dumni z prziwrŏcaniŏ bretōńskij tożsamości. Padajōm, że starzi zdradziyli bretōńskõ sprawã niygŏdaniym do dzieci po bretōńsku. Chociŏż ôryginalnŏ bretōńskŏ mŏwa je blank autōnōmicznŏ ôd francuskij, ôni wyciepujōm ze swojij wszysko, co sie wziōnło z gŏdki państwowyj. We tym samym czasie ta mŏwa ôd Neobretanōw je w stu procyntach rōwnoległŏ do francuskij, podmianōm słōw na francuske idzie dojś do zdań, co sōm gramatycznie perfekt po francusku. Modzi niy przijmujōm krytyki neobretōńskij gŏdki, bo podle nich jynzyki sie umiyniajōm i ewoluujōm, chociŏż neobretōński to je cołkym nowŏ forma, a niy naturalnŏ ewolucyjŏ.
Irlandzkŏ szpotlawość
Irlandzkŏ mŏwa mŏ jednã z nojstarszych literatur w Europie. Jak u nŏs były ciymne stolecia, to do irlandzkij gŏdki to je złoty czas. We drugij połowie piyrszego tysiōncleciŏ niy ino Irlandyjŏ była cyntrum europejskij nauki, ale jeji mŏwa rozchodziyła sie na inksze wyspy. To z irlandzkich kolōniji we Szkocyji i na Wyspie Man wziōnły sie szkocki gaelicki i manx. To ale niy miało znaczyniŏ bez czas panowaniŏ angelskigo. Irlandzkŏ mŏwa pōmału cŏfała sie, nojprzōd z miast, potym irlandzki głōd lŏt 40. XIX stoleciŏ wybiōł jã tyż ze wsi. W 1922 wziōnło fungować Wolne Państwo Irlandzke, co uzdało, iże irlandzkŏ gŏdka mŏ być uczōnŏ we szkołach aby jednã godzinã dziynnie i zaczło robić nad jeji rewitalizacyjōm. Idyjŏ była takŏ, iże rejōny, kaj gŏdŏ sie jeszcze po irlandzku (gaeltachtaí), miały być chrōniōne i ôd nich gŏdka miała sie rozejś po cołkim kraju. Chociŏż kōnstytucyjŏ z 1937 roku zapisała, iże piyrszōm mŏwōm państwa je irlandzkŏ, to jego administracyjŏ była nojwiynkszym agyntym angelskości. Urzyndnicy mieli wiedzieć sie rady gŏdać po irlandzku, ale żŏdyn niy sprawdzoł stopnia znajōmości tyj gŏdki, tōż z wiynksza ludzie musieli używać we rozmŏwach z państwym gŏdki angelskij. Politycy tyż dycki gŏdali po angelsku, a po irlandzku pasowało im ino we kōntekstach ôficjalnych, bez przikłŏd na dynkmalach.
Nojwiyncyj złego dlŏ sprawy irlandzkij zrobiyli sami rewitaliści. Cołki ciynżŏr prziwrŏcaniŏ jynzyka bōł położōny na systym edukacyje. Do lŏt 70., coby dostać sie do sztudyje, trzeba było przejś egzamin ze irlandzkij mŏwy. To, społym ze bardzo złymi spusobami nauczaniŏ, prziniosło niychyńć anglofōnōw dō nij. Żŏdyn ale niy prōmowoł gŏdaniŏ po irlandzku za coś użytecznego w żywobyciu. Ôczekowało sie ôd dzieci, iże nauczōm sie gŏdki w szkole i to miało jã zrewitalizować. Dzisiej je mynij ludzi z irlandzkōm mŏwōm wyniesiōnōm z dōmu aniżeli jak zaczynało fungować państwo irlandzke.
Baskijske utrŏpy i sukces
Baskijskŏ mŏwa używanŏ je we Kraju Baskōw na granicy Hiszpanije i Francyje. To je mŏwa izolowanŏ, to znaczy takŏ, co niy mŏ żŏdnyj familije, je sama. Ô Baskach (abo mōm pedzieć: ô Waskōnach, jejich praôjcach) piyrsi pisali łacińscy autorzi, postrzōd nich Pliniusz Starszy, Strabōn i Pōmpōniusz Mela.
Piyrsze prōby ustandaryzowaniŏ baskijskij gŏdki, co dycki była potajlowanŏ na dialekty, idzie trefić we XVI i XVII stoleciu ze kalwińskimi i katolickimi przekładami biblije i tekstami religijnymi. We dziele Pedro de Axulara „Gero” („Niyskorzij”) z 1643 roku mōgymy znojś fragmynt, kaj autōr mōwi ô dialekcie, co w nim pisoł:
Ale skuli tego, że we mŏwie i piśmie, kożdy mŏ swōj włŏsny za nojlepszy i nojszumniyjszy, a tyn mōj niyma taki jak wasz, niy wadźcie sie i niy gŏdejcie źle bez to. Jak wōm sie to niy podobŏ, możecie to przerobić na swoje, podle tego, jak sie u wŏs gŏdŏ. Jŏ sie skuli tego niy pogorszã.
Niy bydã sie rozpisować nad historyjōm wszyjskich wydŏwnictw baskijskich ôkrōm informacyje, iże piyrszŏ gramatyka była wydanŏ we 1729 roku.
Chociŏż Akadymijŏ Baskijskŏ fungowała ôd 1918 roku, to modernŏ standaryzacyjŏ baskijskij mŏwy zaczła sie w 1968 po tym, jak na trefie Akadymije lingwista Koldo Mitxelena zapropōnowoł swōj projekt unifikacyje, co dostoł miano euskara batua („zjednoczōnŏ baskijskŏ”). Do tworzyniŏ nowego standardu idzie użyć trzech metod: porōwnawczyj, archajizujōncyj i statystycznyj. W piyrszyj porōwnuje sie formy dialektalne i lingwistycznōm rekōnstrukcyjōm skłŏdŏ sie nowe słowo, co mōgłoby istnieć we jejich hipotetycznyj gŏdce-matce. W drugij znojduje sie ôryginalne udokumyntowane formy ze dŏwnych tekstōw, co ôd nich rozeszły sie formy dialektalne. We trzecij zbiyrŏ sie słowa, co sōm nojwiyncyj używane i mŏ nadziejã, iże nojłacnij bydōm zaakceptowane. Baskowie tōż użyli archaizacyje i statystyki.
Do czasu robōt nad standaryzacyjōm, baskijscy pisŏrze, słownikŏrze i inksi bardzo dŏwali pozōr na puryzm gŏdki. Prōbowali wyciepnōńć z nij wszyjske cudze wpływy, znojdowali rzŏdke słowa, co mōgły zastōmpić zapożyczynia abo skłŏdali neologizmy. Po latach lingwistycznego ekstrymizmu ôstoł bajzel, tōż Akadymijŏ uzdała, iże słowo winno być widziane za baskijske, jak mŏ tradycyjõ używaniŏ we baskijskij mŏwie; niy mŏ znaczyniŏ jego etymologijŏ i niy majōm znaczyniŏ jego „czyste” synōnimy.
Dzisiej edukacyjõ we Kraju Baskōw podzielōnŏ je na sztyry zorty szkōł podle tego, po jakimu sie w nich uczy. Mynij jak jedyn procynt uczy po hiszpańsku, ćwierć uczy po hiszpańsku z baskijskōm mŏwōm ôbowiōnzkowōm, ćwierć uczy czyńść po baskijsku, czyńść po hiszpańsku, połowa uczy wszyjskigo po baskijsku z hiszpańskōm mŏwōm ôbowiōnzkowōm. Nojwiyncyj ludzi, co gŏdajōm po baskijsku dzisiej je postrzōd tych, co im je mynij jak 24 lata, miyndzy 1991 a 2011 rokym liczba takich ôsōb urosła z 528 tys. do 714 tys.
A my?
We wszyjskich tych trzech przikładach widać analogije do tego, co mōmy u siebie. Neobretany skłŏdajōm swojã mŏwã na nowo bez patrzyniŏ na to, jak sie gŏdało kedyś. Jejich metoda to je gŏdać niy tela po bretōńsku, co barzij po antyfrancusku. Niy rozumiōm ôryginalnyj gŏdki bretōńskij, a starzi niy rozumiōm jejich. Po co retować starŏ bretōńskŏ, jak je zdegynerowanŏ. Tyn sōm puryzm zjŏdoł Baskōw bez lata. Znojdowało sie bele jake słowa abo tworziło nowe, bele ino inksze ôd tych zepsutych. Niy ma u nŏs tego tyż? Niy ma to gŏdaniŏ, że Ślōnzŏcy zawsze polōnizowali swojã gŏdkã, tōż trzeba z nij wyciepnōńć te polske słowa? Niy ma to wyciepowaniŏ perfekt ślōnskich słōw ino skuli tego, że po polsku tak sie trefiyło, iże tyż take sōm?
Niy ôczekujymy tyż trochã za moc ôd systymu edukacyje? Mie sie zdŏwŏ, że my myślymy, iże jak bydzie gŏdka regiōnalnŏ i dzieci bydōm sie uczyć ślōnskij mŏwy we szkołach, to sprawa bydzie zawartŏ, prziszłość naszego jynzyka bydzie bezpiecznŏ. Zawiyrōmy tyż gŏdkã we symbolice: dyrechtorka muzeum mi padŏ, iże ôni robiōm warsztaty z bajtlami, przichodzi starszŏ pani we rozbarskich szatach i uczy je gŏdać. Piszymy po ślōnsku, wychodzymy przed ludzi, coby im ô tyj ślōnskij ksiōnżce ôpowiedzieć i robiymy to po polsku.
Tōż co zrobić?
Gŏdkã trzeba profesjōnalnie zaplanować. Niy mōgymy budować bele czego, bele ino gŏdać po antypolsku. Abo ślōnskõ mŏwã chcymy ratować, abo chcymy ino łatkã inkszości. Jak chcymy prziwrōcić gŏdkã do inkszych sferōw życiŏ, to musi ôna tyż być estetycznŏ. Tak prawie je, iże nojbarzij czułe na estetykã sōm te ôsoby, co sōm tyż nojważniyjsze przi transmitowaniu mŏwy do nastympnych pokolyń, to znaczy kobiyty. Badania na cołkim świecie pokŏzały, iże jak kobiyty majōm do wyboru dwa spusoby gŏdaniŏ, to wybierōm tyn, co je barzij prestiżowy. Stōnd tyż postrzōd ślōnskich działŏczōw wierzã 90 procynt to sōm chopi. Jak my chcymy prziwrōcić prestiż ślōnskij mŏwie, to niy mōgymy jij pozbywać puryzmym cołkigo wysokigo rejestru ino bez to, że polske słowa sōm podobne do naszych. „We piyrszyj halbie nojncyjnte rokōw sztartła sie rozłazić moda na Uberszlyjzjyn.” Mōgymy take coś poskłŏdać, ale niy doś, iże to je cołkym nowŏ forma, to za trzi dekady bydymy mieć piykny jynzyk mŏrtwy.
We tym samym czasie muszymy pamiyntać, iże gŏdka pisanŏ je dycki inkszŏ ôd gŏdanyj. Jak słożymy jakeś rōmy pisanyj ślōnskij mŏwy, to niy znaczy, iże ftoś niy może używać swojich regiōnalizmōw. Ale tyż muszymy skōńczyć ze szamanizmym. Kożdy Ślōnzŏk jak indianerski szaman mŏ infolinijõ ze swojōm umartōm ōmōm, co była fachmankōm ôd ślōnskij gŏdki. Muszymy patrzeć na tych ludzi, co byli przed nami, ale muszymy na nich patrzeć globalnie, a niy indywidualnie.
Gŏdka mŏ tyż inkszõ naturã ôd polskij mŏwy, kaj je ino jedyn szimel ôdmiynianiŏ słōw, a wszyjsko inksze to feler. Beztōż muszymy być ôtwarci na wariantywność we ôdmiynianiu słōw. Pisze sie „cŏfnōńć” abo „cŏfnyć”, pisze sie „krowami”, „krowōma” abo „krowama” itd. Rozmajte formy muszōm mieć taki sōm status.
Muszymy tyż ale ôczekować profesjōnalizmu. Jak partyjŏ Nowoczesna zôrganizowała w mŏju łōńskigo roku tref, coby podyskutować ô gŏdce, to piyrsze ślōnske słowa na tym trefie, to były „Rŏd wŏs tu witōmy!” Jakby we Krakowie ftoś zôrganizowoł tref na tymat polskij mŏwy i pedzioł „Zaraz będzie dyskusja, prosimy się w ów dyskusję włanczać”, to by była kōmprōmitacyjŏ. Niy mŏ znaczyniŏ to, jak sie gŏdŏ prywatnie, ale jak sie stŏwŏ przed ludźmi, żeby prōmować ślōnskõ mŏwã, to trzeba to robić porzōndnie.
Niy mōgymy tyż ôczekować ôd dzieci, że sie nauczōm gŏdać po ślōnsku w szkole. Gŏdkã sie nabywŏ, a niy jij uczy w szkole jednã godzinã na dziyń. Jak tak zôrganizujymy edukacyjõ, to nic z tyj ślōnskij mŏwy niy ôstanie, ino ludzie, co bydōm jã spōminać jako nastympny przedmiot, co go niy ciypieli. Do dzieci trzeba gŏdać. W szkole, w dōma, lecy kaj. Ale niy na siyłã. Ône sie same nauczōm.
Beztōż krōtko moje postulaty sōm take:
- kōniec z leksykalnym rasizmym,
- gŏdka standardowŏ musi być kōntynuacyjōm tego, co je udokumyntowane,
- gŏdka musi być wariantywnŏ,
- gŏdka musi być estetycznŏ,
- gŏdka musi być prōmowanŏ profesjōnalnie,
- gŏdka niy może być łōnczōnŏ ze jakōmś symbolikōm,
- gŏdka niy może być nauczanŏ na siyłã.
Zaprŏszōm do dyskusyje.


text:
We Worklecach nowy hort „K wódnemu mužej“ swjatočnje přepodali
Worklecy (SN/MWj). Ze spočatkom noweho šulskeho lěta budźe wjace hač 120 dźěći Worklečanskeje zakładneje šule nowy hort „K wódnemu mužej“ wopytać. Twar na sewjernej kromje šulskeho areala su wčera popołdnju swjatočnje poswjećili a přepodali. Pod serbskim a němskim napisom kaž tež wobrazom wódneho muža dźěći z kubłarkami mjez druhim zaspěwachu, zo su Worklecy najrjeńše městno w jich domiznje. K tomu mějachu tež wšu přičinu, přetož nowy hort skića najlěpše wuměnjenja za zaběru a zabawu po šuli.
Runje před 16 měsacami su po jutrach 2019 hłubokotwarske dźěła zahajili, rjekny wjesnjanosta Franc Brusk (CDU) w swojej narěči. Tehdy hišće nichtó na to njemysleše, zo móhła koronowa pandemija lěto pozdźišo wšo komplikować. Najebać to wostachu w financnym ramiku 1,8 milionow eurow a tež w časowym planje. Z nowotwara njeprofituja jeno dźěći ze swojimi kubłarkami. Wyša šula je nětko rumnosć wróćenu dóstała, w kotrejž bě do toho hort zaměstnjeny. Dalše rumnosće je wona zakładnej šuli wotedała, praji nawoda Křesćan Korjeńk.


text: Łaz (AK/SN). Historiske hudźbne instrumenty a kak su so wone w běhu časa wuwili a změnili, pokazuje lětuša adwentna wustajeńca we Łazowskim Domje Zejlerja a Smolerja. W nowembru běštej ju Veronika Sauer a Gabriele Knothe z předsydstwa spěchowanskeho towarstwa natwariłoj a wupyšiłoj. Wobě so nadźiještej, zo budźe přehladka kaž kóžde lěto wot prěnjeho adwenta přistupna. Lětsa pak tež we Łazu wšitko hinak běži. A tuž je zajimawa wustajeńca drje dospołnje natwarjena, ale wobhladać sej ju tuchwilu bohužel nichtó njemóže. „Ideju zrodźili smy w předsydstwje. W adwenće a hody so tola zhromadnje spěwa a hudźi. W mnohich swójbach je tale tradicija žiwa. To ma přehladka wotbłyšćować, tež hdyž stej a budźetej spěwanje a hudźenje lětsa jara wobmjezowanej“, zdychnje Veronika Sauer.


text:
Gusta Hatas
Gusta Hatas (* 14. junija 1842 w Małej Dubrawje, † 12. decembra 1901 w Hornim Wujězdźe) bě serbski brunicowy dźěłaćer a ludowy basnik.
Narodźi so jako syn chěžkarja-wojnarja a dźěłaše w brunicowych jamach w Měrkowje a Wulkej Dubrawje. Po zmandźelenju w lěće 1894 so do Hornjeho Wujězda přesydli.
Hatas wozjewješe wot 1876 w Serbskich Nowinach, Pomhaj Bóh a w Misionskim Posole składnostne kěrluše a basnje, stejace w tradiciji Pětra Młónka. Wón bě iniciator a předsyda w lěće 1880 załoženeho „Tych chorych podpěraceho towarstwa“ we Wulkej Dubrawje. 1882 powoła jeho Jaroměr Hendrich Imiš jako poselnika Ewangelskeho knihoweho towarstwa. Jako tajki přepućowa kóždolětnje ewangelsku Hornju Łužicu a předawaše serbske nabožinske knihi.
W lěće 1893 załoži zhromadnje z Arnoštom Bartom „Serbske towarstwo za Chwaćicy a wokolnosć“ a pisaše za towarstwowe swjedźenje a dźiwadłowe předstajenja dołhe hrónčkowane prologi. Staraše so wosebje wo to, zo bychu Chwaćicy dóstali swoju cyrkej a zběraše za nju tež sam pjenjezy.
Wot lěta 1890 bě ze sobustawom Maćicy Serbskeje.
ŽórłoWobdźěłać
- Franc Šěn: Hatas, Gusta. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 179
LiteraturaWobdźěłać
- Ota Wićaz: Brunicar Gusta Hatas. W Nowej dobje 49–51/1952 (24., 26. a 29. apryla)