text:
W zawostajenstwje Siegmunda Musiata, kotrež přijima Serbski kulturny archiw w běhu poslednjeju dweju lět, nadeńdźechmoj dźenik ze Smječkec pochadźaceho wojaka Georga Pecha. Noticowa knižka, někak w přihódnym oktaw-formaće, słužeše mužej ze serbskokatolskich kónčin jako dnjownik swojeho wojerskeho časa. Wustojny ludowědnik, stenograf a stawiznar, njeboh dr. Musiat nošeše so drje z mysličku, wo knize muža ze swójskeje ródneje wsy pisać – pak nastawk pak samo mjeńši serial za nowiny. Na to pokazuja do knihi zapołožene noticki. Hač je tule mysl cofnył abo čehodla k tomu wjac dóšło njeje, njehodźi so hižo wuslědźić.
Cyły dźenik je w hesłowej formje, respektiwnje w krótkich sadach, němsce napisany, ale jednotliwe mjena přiwuznych a znatych pisarja pokazuja jasnje na to, zo běše wón Serb. Katolska nabožnosć w zwisku z domizniskej kónčinu je za to dalši indic. Ryzy dokumentariski přistup tole snano njedopokaza, ale tukamoj na to, zo bu Georg Pech mjez swójbnymi a druhimi Jurij P(j)ech mjenowany, znajmjeńša pak serbsce rozumješe a rěčeše.
Wo swójbje Pecha hodźi so z jeho zapiskow telko zhonić, zo měješe nimo staršeju dweju bratrow »Michael« a »Nikolaus« a znajmjeńša jednu sotru. Dalše přiwuznistwo běštaj wuj »Georg« a ćeta »Anna« z Njebjelčic. Jónu naspomni wopyt pola wuja w Drježdźanach. Tohorunja mjenuje so jedyn kuzenk »Nikolaus«.
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4
Socialno-etnografiske slědźenja w Radworju (1963–1968)*
Před 70 lětami, w meji 1951, bu z Institutom za serbski ludospyt w Budyšinje prěnja slědźerska institucija zwonka uniwersitow na polu sorabistiki załožena. Tutón podawk ma so w rozšěrjenym konteksće wobšěrneje institucionalizacije a profesionalizacije serbskeje kultury po Druhej swětowej wójnje wobhladować. Tehdy wobdźělenych akterow, Serbow kaž tež Němcow, wjazaše ze załoženjom institucije narok, přichodne nacionalne wuwiće Serbow w »staće dźěłaćerjow a burow« na wědomostny fundament stajić. Po zahubnosćach NS-diktatury wěnowaše so dźěłowy program instituta předewšěm přezcyłnym dokumentacijam, inwentarizaciji a systematizaciji wšitkich k dispoziciji stejacych swědkow a swědčenjow serbskeje rěče a kultury.1 K tomu zahajichu so w běhu 1950tych a 1960tych lět někotre z wysokimi koštami zwjazane dołhodobne projekty, kotrychž wuslědki so husto we wudaćach wobstejacych z wjacorych zwjazkow wozjewichu, kiž su hač do dźensnišeho njeparujomne standardne dźěła sorabistiki, mjez druhim rjad Serbske narodne drasty (wušli 1954–1979) a Serbski rěčny atlas (1965–1996). Empiriske hrube daty a dalše dźěłowe materialije z wšelakich sorabistiskich slědźerskich projektow Instituta za serbskich ludospyt nańdu so dźensa z wulkeho dźěla w Serbskim kulturnym archiwje. Wone chowaja zwjetša přeco hišće wulki potencial za wědomosć a praksu – přetož njeje so zmolom wšitko, štož bu za čas NDR dokumentowane a přeslědźene, wozjewić směło. Na přikładźe Radworskeho projekta chcu to w slědowacym bliže rozłožić.
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.
Přinošk k 250. narodninam Augusta Bergta
»Štó zhubi hdy dostojnišeho, lubosćiwišeho wučerja dyžli šulerjo, kotřiž mějachu zbožo, pola njeho wuknyć?« Tak prašeše so seminarny direktor Johann Gottlieb Dreßler1 při rowje Augusta Bergta, kotrehož 250. narodniny w lěće 2021 woswjećimy.
Christian Gottlob August Bergt narodźi so 17. junija 1771 w Oederanje pola Freiberga.2 Jeho nan běše měšćanski herc Johann Christian Bergt, kiž swojich synow zahe na wšelakich instrumentach wuwučowaše. K tomu přińdźe wučba na pišćelach pola Oederanskeho kantora Johanna Christopha Willischa. Tež šulske wukony hólčeca běchu jara dobre. Ze zapalom nawukny na př. łaćonsku rěč.
Na poručenje kantora Willischa dósta stipendij za wopyt Křižneje šule w Drježdźanach. Wot lěta 1785 njedóstawaše tam jenož wobšěrne humanistiske kubłanje, ale móžeše pod wjednistwom křižneho kantora Christiana Ehregotta Weinliga swoje hudźbne znajomosće rozšěrjeć. 25. meje 1791 rozžohnowachu Bergta čestnje z Křižneje šule. Jenož pjeć dnjow pozdźišo zapisa so do matrikle Lipšćanskeje uniwersity jako student teologije.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Rozrost katolskeje cyrkwje w Sakskej mjez industrializaciju, imigraciju a antislawizmom na přikładźe Michała HórnikaCyrkej w Hajnicach Foto: Serbski kulturny archiwW druhej połojcy 19. lětstotka wuwi so Sakska w běhu mało lětdźesatkow k wysoko industrializowanemu krajej. Tole njeby móžno było bjez tysacorych wukrajnych dźěłaćerjow a dźěłaćerkow, kiž w ratarstwje, rjemjesle a hórnistwje, w fabrikach a škleńčernjach abo při twarje železnicy dźěłachu. Někotři z přićehnjenych dźěłaćerjow běchu kwalifikowani fachowcy a derje zasłužichu, wjetšina pak měješe sej swój wšědny chlěb ćežko zasłužić. Dźěłaćerjo pochadźachu přewažnje z dźensnišeje Pólskeje a Čěskeje, wšelcy tež z Italskeje abo Francoskeje. Někotři z nich so trajnje w Sakskej zasydlichu, druzy pak jeno (wospjet) na wobmjezowany čas na dźěło přichadźachu. Znata je we Łužicy Porakowa předźernja w Hajnicach, hdźež hłownje Češa přistajeni běchu. Pokazać móhło so pak tež na wsy wokoło Lubija, hdźež stotki Polakow w ratarstwje słužachu abo na kónčinu mjez Njedźichowom a Rólanami, hdźež pólske a čěske kolonije industrijowych dźěłaćerjow nastachu. Jeničce mjez Radworjom a Zdźěrju zličichu w lěće 1912 wokoło 350 pólskich sezonowych dźěłaćerjow w ratarstwje a w kaolinowych jamach wokoło Chrósta dźěłaše wokoło 200 dźěłaćerjow ze susodneju krajow. Situaciju w Rudnych horach abo we wulkoměstach kaž Kamjenicy, Šwikawje, Lipsku abo Drježdźanach móžemy sej podobnje předstajić. Wjetšina tysacorych imigrantow-dźěłaćerjow w Sakskej bě katolskeho wěrywuznaća a ma wulki podźěl na rozwiću katolskich cyrkwinskich strukturow kónc 19. lětstotka.1 Bě katolske žiwjenje w ewangelskej Sakskej hač dotal přewažnje na Drježdźanski dwór a łužiske wosady wobmjezowane, załožichu so w druhej połojcy 19. lětstotka po cyłej Sakskej nowe wosadne struktury a twarjachu so kapały, cyrkwje, fary a šule.
Wulki dźěl serbskich katolskich duchownych, kiž běchu so za čas studija w Praze (wšo)słowjanskeho ducha nasrěbali, so samozrozumliwje słowjanskim dźěłaćerjam w jich maćeršćinje přiwobroći a spyta jim tak čwak domizny w cuzbje stworić: hač bě to přećelne słowo po kemšach, pomoc při wobchadźe z němskimi zarjadami, słuchanje spowědźe abo swjećenje kemšow w pólskej a čěskej abo tež italskej (Michał Hórnik) a francoskej (Jakub Buk) rěči. Někotři duchowni, tak na přikład Hórnik, Jakub Bart-Ćišinski abo Jakub Šewčik, tež prawidłownje před sudnistwom jako tołmačerjo skutkowachu. Tak přełožowaše Hórnik z čěšćiny, pólšćiny, francošćiny a italšćiny.2 Jako w Budyšinje tež tołmačerja za madźaršćinu pytachu, prócowaše so Hórnik tež tutu rěč nawuknyć.3
Tekst a kontekst serbskeho pokěrluša
Z Koćiny
Jěł je Bóh wjeršeń do městačka
na swojim zelenym wozyčku,
... haj, wozyčku.
Do pół je městačka njepřišoł,
wosrjedźa městačka pozastał,
... haj, pozastał.
Nichtón tam k njemu won njepřińdźe,
štož jenož jedyn stary měšnik,
... haj, stary měšnik.
»Čohodla płačeš, ty syno Boži?«
»Kaha ja płakaći njedyrbju,
... haj, njedyrbju?
Wóše tóh’ městačka wulke znamjo,
wulke mi znamjo, haj, krawy mječ,
... haj, krawy mječ.
Na jednym boku je krawy mječ,
na druhim boku je čorny křiž,
... haj, čorny křiž.«
»Na čo tón krawy mječ pokazuje?«
»Pokaže, pokaže wulku wójnu,
haj, wulku wójnu.«
»Na čo tón čorny křiž pokazuje?«
»Pokaže, pokaže wulki mór,
haj, wulki hłód.
Zo budźa maćerje dźěći jěsć,
hišćen je njebudźa we měri jěsć,
... haj, we měri jěsć.
Budźe so zebrać tón mały knajb,
hišćen je budźe jim z rukow wudrěć,
... haj, z rukow wudrěć.«
Nimo tam ćehnjechu wojacy,
z cuzeho kraja mi wojacy,
... haj, wojacy.
Hdyž so pak za městačkom wohladnychu,
ničo tam wjace njesłyšachu,
... haj, njesłyšachu,
štož starych ludźi wulki hołk,
małych tych dźěći wulki křik,
... haj, wulki křik.
Nimo tam jědźichu fórmani,
z cuzeho kraja mi fórmani,
»70 Mahlerische An- und Aussichten der Umgegend von Dresden« je titul 1820 wudateje knihi nakładnika Johanna Christopha Arnolda. W prěnim wudaću běchu wobrazy z němskim pomjenowanjom titula a w dalšim (1822) z přidatnym francoskim wuhotowane, štož na to pokaza, zo běše nakład wuspěšny a kniha požadana. A tele wobrazy wužiwachu so zdobom tež za dalše knižne wudaće »Merkwürdigkeiten Dresdens und der Umgegend« (1926), pućowansku ručnu knihu Sakskeje Šwicy wot Wilhelma Augusta Lindauwa (1774–1849). 70 litografijow je hač do lěta 1818 nastało, to rěka, zo běše Ludwig Richter tehdom 15 lět młody, z čimž je sej wjele chwalby a připóznaće zdobył, tež wot rysowarja a kopororytwarja profesora Carla Awgusta Richtera (1770–1848), swojeho nana. So wě, zo běše nan swojemu synej při prěnim tak wobšěrnym wuměłskim dźěle k pomocy. »Na kóncu dósta nan kóždu platu do rukow, zo by ju zdźěla retušěrował abo zdalenosć punktěrował a skónčnje wšitko wužrawał«, dopomni so syn.
Hanka Šěnec – Po tym zo njebě Budyski Serbski muzej měsacy dołho za zjawnosć přistupny, móža jón zajimcy nětko zaso z přizjewjenjom wopytać. Nawodnica muzeja Christina Boguszowa je 30. meje hišće raz wopytowarjow po wosebitej wustajeńcy »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« wodźiła.
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.


c: text/html

text:
Szport
Szport to sům roztomajte formy fizycznyj a filipowyj aktywnośći, kere sům podejmowane lo szpasu abo lo rywalizacyje. Uode rekreacyje uodrůżńo śe tym, co jygo dyscypliny majům richtich uokryślůne regle. We ńykerych dyscyplinach rywalizuje śe samymu ze sobům (alpińizm, ekstrymalne szporty). Szporty idźe potajlować na indywidualne a manszaftowe, a podug inkszygo kryteryjům szport tajluje śe na amatorski a zawodowy. Uosobliwe dyscypliny sům zuorgańizowane we krajowe a mjyndzynorodowe federacyje, kere uorgańizujům szportowe zawody. Ibůngi a szkolyńa uorgańizujům szportowe kluby, abo szportowe szule.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lōd
Lōd to je mineroł z hōrmy tlynkōw ô chymicznym mustrze H2O. Je tyn stan stały ôd wody.
Je ôn przejzdrzisty. Jego twardość w skali ôd Mohsa wynosi 1,5[1]. Mŏ szklisty glanc.
Lōd je dwōjłōmnym krysztołym, jednak jego spōłczynniki załōmaniŏ rōżniōm sie małowiela: wynoszōm no = 1,309 i ne = 1,313 dlŏ weli ô dugości kole 590 nm.
Niyma to blank znane, czymu lōd je maźglaty, choć wiadōmo, iże tajleczki lodu bydōnce na jego wiyrchnij sōm słabij zwiōnzane z ôstatkym tajleczek, snŏdź skuli wpływaniŏ na niy tajleczek luftu[2].


text:
Nysyna dołowa zeleznica
Nysyna dołowe zeleznica (nim. Neißetalbahn) jo historiska zeleznicowa cera w nysynem dole, na cerje Zgórjelc-Žitawa-Liberec pśi łužyskej Nysy.
Źinsajšny wobchad na cerje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Te cera mjazy Chóśebuzom a Žitom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 65. Te cera mjazy Žitom a Liberce jězdźe śěgi linije ČD 236 a tó Sakskich-českich zeleznicow (SEB) su jadno filialny zawod wóte Hochwaldbahn-Gruppe (HWB) z Hermeskeila. Až decembera 2010 buźo liniji numer 236 wobgóspodarimi pśez Bogotskech zeleznicy (VBG). Jo wušej togo tó cera mjazy Žitom a Liberce pósłužujo nimskich zeleznicow ze swójeju liniju RE2 (Drježdźany-Liberec) samo jo kóńc tyźenja do směra Tanwałźe pśi Kerkonošem a Jišerskem górym. Te ICE njejězdźi na toś tej cerje.
stawizna kótarychž w cera[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Doprědka do rozdźělenjem Nimsku wobchadaś pśez na cerje spěšnika wóte Barlinje pśiźo Zgórjelcanskej dwórnišću wušej Parsk, Lubnjow, Chóśebuz, Grodk, Běła Wóda, Hórka, Zgórjelc, Žitawa du do města Hrádek nad Nisou, Liberec a Jihlava w Českej až na Winowa jo stolica w Awstriskej.
Wótkaze[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]


text:
Najzwyklejszy cud
- Cud nie cud premiera: 11 lutego 1961 reż. Staszewski Czesław Teatr Ziemi Łódzkiej, Łódź
- Najzwyklejszy cud premiera: 27 września 1964 reż. Koszutska Olga Teatr Polski, Warszawa
- Najzwyklejszy cud premiera: 23 grudnia 1971 reż. Wachowiak Maria Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego, Kalisz
- Najzwyklejszy cud premiera: 25 lutego 1978 reż. Wierzbiański Krzysztof Teatr Ziemi Mazowieckiej, Warszawa
- Najzwyklejszy cud premiera: 16 czerwca 1980 reż. Wojtyszko Maciej Teatr Telewizji
- Najzwyklejszy cud premiera: 2 kwietnia 1995 reż. Leliawski Aleksiej Teatr „Baj Pomorski”, Toruń
- Najzwyklejszy cud premiera: 4 listopada 2006 reż. Łapina Natalia PWST, Kraków
- Najzwyklejszy cud premiera: 14 marca 2009 reż. Kobrzyński Wojciech Teatr Lalek Arlekin, Łódź


text:
Bantuske rěče
Bantuske rěče su rěčna swójba w srjedźnej a južnej Africe.
Wone tworja podskupinu Volta-Kongo-hałuzy afriskich Niger-Kongo-rěčow. Eksistuje něhdźe 500 bantuskich rěčow, kotrež so wot něhdźe 200 milionow ludźi rěča. Wone su po cyłej srjedźnej a južnej Africe rozšěrjene a tam we wšěch statach najhusćišo rěčane rěče, tež hdyž so jako hamtska rěč najčasćišo hišće jendźelšćina, francošćina abo portugalšćina wužiwa.
Na sewjerozapadźe mjezuje Bantu-teritorij ze zbytnymi Niger-Kongo-rěčemi, na sewjerowuchodźe z nilosahariskimi a afroaziatiskimi (dokładnišo kušitiskimi) rěčemi. Na juhozapadźe tworja Khoisan-rěče enklawu Bantu-teritorija (hlej kartu).
Wědomosć wo banturěčach a z nimi zwjazanych kulturach a ludach so bantuistika mjenuje. Wona je dźěl afrikanistiki.
Słowo bantu[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Słowo „bantu“ woznamjenja „ludźo“ w rěči kongo. Wono bu wot W. H. I. Bleeka w lěće 1856 do rěčespytneje diskusije jako pomjenowanje za daloko rozšěrjenu afrisku rěčnu skupinu zawjedźene, kotrychž rěče maja wjele zhromadnych přiznamjenjow. K tomu słuša předewšěm wurazny system nominalnych klasow (hlej deleka), ale tež wobšěrne leksikaliske zhromadnosće. Slědowaca tabela pokaza słowo za „čłowjek“ – singular a plural – z wubranych wažnych bantuskich rěčow:
Singular a plural tworitej so najskerje přez prefiksy mu- resp. ba-. Jedna so wo prěnjej nominalnej klasy (hlej deleka) nimale wšěch Bantuskich rěčow, kotrež wosoby w singularje resp. pluralu woznamjenja. Dźělenske smužkii so při normalnym pisanju Bantuskich słowow njepisaja, w tutym nastawku so pak za wujasnjowanje stajnje stajeja.
Na rěčnikach najbohaćiše rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najbóle znata a jako wobchadna rěč (němsce de:Verkehrssprache) najčasćišo rěčana bantuska rěč je swahilšćina . Slědowaca tabela wobsahuje wšě bantuske rěče ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow a poda ličbu jich rěčnikow, jich zarjadowanje znutřka Guthrie-systema (hlej deleka) a jich hłowne rozšěrjenske teritorije. Někotre z tutych rěčow su tak mjenowane wobchadne rěče (němsce de:Verkehrssprachen), kotrež so njenawuknu jenož jako maćerna rěč (jako prěnja rěč), ale so wot wjele rěčnikow jako druha abo třeća rěč přiswoja, zo by sokomunikacija we wjetšim teritoriju po rěčnych hranicach jednotliwych ludowych skupinow zmóžniła.
Bantuske rěč ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow
Kongo steji za Demokratiska republika Kongo, Kongo-Brazzaville za Republika Kongo). Klasowe prefiksy za rěčne mjena (na př. ki-, kinya-, chi-, lu-, se-, isi-) so w rěčespytnej literaturje dźensnišo kaž stajnje wjace njewužiwaja. Tež w tutym nastawku so krótka forma bjez prefiksa wužiwa, potajkim na př. Ganda město Luganda.
Stawizny slědźenja a dźensniša pozicija Bantuskich rěčow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přehlad stawiznow slědźenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hižo so je w lěće 1659 wot Giacinto Brusciotto łaćonsce pisana gramatika rěče Kongo wudawała. Wilhelm Bleek wopisa prěni raz w lěće 1856 nominalne klasy Bantuskich rěčow (hlej deleka) a tworješe zapřijeće Bantu. Carl Meinhof nadźěłał jich prěnju přirunowacu gramatiku (1901). Malcolm Guthrie je je 1948 klasifikował a 1967–71 do 16 geografiskich skupinow („cony“) rozdźělował, kotrež wón z pismikami A–S (bjez I, O, Q) woznamjenił. Znutřka tutych conow su rěče do dźesatkowych jednotkow grupěrowane a přenumerowane (hlej: rozdźělenje Bantuskich rěčow po Guthrie). Guthrie je tež Proto-Bantu jako hypotetisku předchadnikowu rěč wšěch dźensnišich Bantuskich rěčow rekonstruowana. Joseph Greenberg klasifikował Bantuskupinu jako pod-pod-jednotku Niger-Kongo-rěče (hlej deleka). Prjedy buchu Bantuske rěče, wosebje wot Carl Meinhof a jeho wučomcow, jako samostatnu rěčna swójba wobhladowałe, kotrež so su w rozšěrjenskim teritoriju čornoafriskich rěčow Sudanrěče napřećo stajiłe.
Wuwiće teorijow wo pochadźe Bantuskich rěčow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Z problemom pochada (pradomizna) a nastaća Bantuskich rěčow dłzěłali wot lěta 1860 mnoholičbne rěčne slědźerjo. Někotre historisce wažne hypotezy su tu mjenowane, zo by ćežki proces hač do dźensnišeho rozjasnjenja Bantu jako podjednotku Niger-Kongo-rěčow wujasnjował.
Richard Lepsius[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Egyptologa Richard Lepsius je w lěće 1880 we zachodźe k jeho Nubiskej Gramatice w Africe wot třoch rěčnych conow wuchadźał, při tym wón Khoisan-skupinu njewobkedźbował: (1) Bantuske rěče w južnej Africe, rěč woprawdźitych (němsce „Neger“), (2) měsane „Negerrěče“ mjez ekwatorom a Saharu, Sudan-rěče, (3) hamitiske rěče (egyptišćina, kušitiske rěče, berberske rěče) w sewjernej Africe.
Primarne přiznamjenja tutych rěčnych skupinow by klasowy system Bantuskich a genusowy system hamitow był, kotrež bychu wot zapadneje Azije do Afriki zapućowali. Přez jich předobywanje wottłóčachu dźěle prawobydlerstwa k južnej Africe (dźě Bantu, kotrež su jich „čistu“ rěčnu formu wobchowowali); druhe skupiny naměšachu so z hamitami a wutworjachu měšane rěče – Sudanrěče –, kotrež ani wurazny klasowy ani genusowy system nimaja. Jich gramatika woznamjenićł jako „bjezformna“, „zurückgegangen“ a „entblättert“.
August Schleicher[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Indogermanista August Schleicher mějach cyle druhe předstajenje, kotrež je wón w lěće 1891 publikował. Po jeho měnjenju Afrika bě najprjedy njewobydleny a bu wot juhozapadneje Azije w štyri wulkich walach wobsydlowana: (1) Buschmänner a Hottentotten (dźensnišo Khoisan mjenowane), (2) „Neger-ludy“ Sudana, „Nigrity“, (3) Bantu a (4) Hamity.
Při tym je z toho wuchadźał, zo su sudanske Nigrity hižo rudimentarny, njedospołny klasowy system měli, kotrež su to Bantuske ludy wudokonjeli a wurazyli. Za jeho běchu potajkim Nigritiske abo Sudanske ewolucionarny předchadnik Bantuwa, a nic wuslědk rozpada kaž při Lepsiusu.
Carl Meinhof[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Afrikanista Carl Meinhof so je mjez 1905 a 1935 wjace króć wo nastaću Bantuskich rěčow jewił; wón steji w jasnym přećiwku k hypotezam wot Lepsiusa a Schleichera. Za jeho nic su Bantuske rěče, ale Sudanske rěče pra-nigritiske. Bantu by měšana rěč z nigritiskej „maćerju“ (Substrat) a hamitiskim „nanom“ (Superstrat). Wobsydlenje Afriki so stało po Meinhof potajkim w tři rěčnych worštach: (1) nigritiske Sudanske rěče, (2) hamitiske rěče a (3) Bantuske rěče jako měšana forma Nigritiskich a Hamitiskich.
Diedrich Westermann a Joseph Greenberg[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Diedrich Westermann je najprjedy jako Meinhof-wučomc wot zhromadneho nigritiskeho substata Sudanskich a Bantuskich rěčow wuchadźał. Wot lěta 1948 so je pak přiběrajo wot genetiskeje prapřiwuznosće zapadnych Sudanskich rěčow a Bantuskich rěčow přeswědčował, kaž je w wjacorych publikowanjach rozkładował. Při tym je zakład za Niger-Kongo-nasadu Greenberga tworił.
Joseph Greenberg je nasady Westermanna konsekwentnje dale sćěhował a etablěrował 1949 Niger-Kongo-fylum jako wulku rěčnu swójbu w zapadnej a južnej Africe, kotrež Bantuske rěče sobu zapřijimaja a kotrež z zapado-sudaniskeho „nigritiskeho“ jadra wuchadźał. Struktura tuteje swójby je wot tuteje prěnjotneje nasady hišće wjace króć změnił; poslednja wersija Greenberga je jeho twórba „Languages of Africa“ wot lěta 1963.
Tež po Greenbergu so je interna struktura Niger-Kongo-fyluma hišće wjace króć změniła (hlej Niger-Kongo-rěče), wězo sej wšě wersije – tež aktualne (na př. Heine-Nurse 2000) – při tym wotpowěduja, zo Bantuske rěče pod-pod-jednotka Niger-Kongo su, kotrež su najbliže z tak mjenowanymi Bantoidiskimi rěčemi wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna přiwuzne.
Pozicija Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wulki wuznam Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo-rěčow (a z tym w konteskće afriskich rěčow generelnje) pokaza slědowace ličby:
- Wot něhdźe 1400 Niger-Kongo-rěčow słuša 500 k Bantuskej skupinje; to je wjace hač třećina.
- wot něhdźe 350 milionow rěčnikow Niger-Kongo-rěče rěča 200 milionow – potajkim nimale 60 % – Bantusku rěč.
Tola je po dźensnišich spóznaćach, kotrež předewšěm na dźěłach wot Joseph Greenberg bazuja, Bantuska skupina jenož pod-pod-jednotka Niger-Kongo. Dokładna pozicija Bantuskeje skupiny znutřka Niger-Kongo-rěčow pokaza slědowace tróšku zjednorjeny genetiski diagram:
rodoštom Bantuskich rěčow
- Niger-Kongo
- Kordofaniski
- Mande
- Atlantiski
- Dogon
- Ijoid
- Volta-Kongo
- Sewjerno-Volta-Kongo
- Kru
- Gur (Woltaiski)
- Senufo
- Adamawa-Ubangi
- Južno-Volta-Kongo
- Kwa
- Benue-Kongo
- Zapadno-Benue-Kongo
- Wuchodno-Benue-Kongo
- Platoid (centralno-Nigerianiski)
- Bantoid-Cross-River
- Cross-River
- Bantoid
- Sewjerno-Bantoid
- Južno-Bantoid
- někotre mjeńše skupiny
- Grasland
- Bantu
- Sewjerno-Volta-Kongo
Kompleksna pochadowa linija Bantuskich rěčow je potajkim ze wšěmi mjezyčłonami:
- Niger-Kongo > Volta-Kongo > Južno-Volta-Kongo > Benue-Kongo > Wuchodno-Benue-Kongo >
Bantoid - Cross River > Bantoid > Južno-Bantoid > Bantu.
Pradomizna a rozšěrjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wšě teorije wo pochadźe Bantuskich rěčow činja eksplicitnje abo implicitnje wuprajenja wo jich pradomiznje a pozdźišim rozšěrjenju hač do dźensnišich sydlerskich teritorijow Bantuskich ludow.
Pradomizna Bantuskich rěčow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po jeho klasifikaciji – Bantu jako podskupina hewak w Nigeriji a Kamerunje rozšěrjene Bantoidske rěče – je Joseph Greenberg pradomiznu Bantuskich rěčow w srjedźnym Benue-dole (wuchodna Nigerija) a w zapadnym Kamerunje wobličował. To je dźensnišo wot najwjetšich slědźerjow akceptowane a zastupowane měnjenje.
Malcolm Guthrie přećiwo tomu wuprajił hišće 1962 na bazy słowo-wěc-argumentacije (zwisk mjezy archeologisce greifbaren wěcami abo plahowanymi družinami rostlinow a rěčnymi pomjenowanjemi za te), Proto-Bantu by w teritoriju juhowuchodnje ekwatorialneho tropiskeho dešćikoweho lěsa nastał. Z tutoho jadroweho teritorija so bychu we hwězdnej formje migracije do dźensnišich sydlerskich teritorijow stałe. Problem přiwuznych Bantoidiskich rěčow w daloko zdalenej zapadnej Africe rozrisował přez přijeće, zo někotre Pre-Bantuske skupiny bychu pralěsa z pomocu łódźemi do sewjera předrěwałe. Tuta pozicija Guthrie w dźensnišim slědźenju žanu rólu wjace njehra; w cyłku so pradomizna Bantuwow sewjernje tropiskeho dešćoweho lěsa přijima, wulka wjetšina přihłosuje nasadu Greenberga wuchodna Nigerija-zapadny Kamerun.
Rozšěrjenje Bantuskich ludow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zapadne a wuchodne ruty rozšěrjenja
Rozšěrjenje Bantuskich ludow z jich zapadoafriskeje pradomizny do cyłeje subsaharaniskeje Afriki je jedne z najwjetšich pućowanskich pohibowanjow čłowjestwa. Kotre puće su tuž Bantuske skupiny wot jich pradomizny nastupiłe? Eksistujetej dwě teoriji, kotrejž so pak nic wzajomnje wuzamkuja, ale jenož rozdźělne ćežišća sadźa. Prěnja wupraji (na př. Heine-Hoff-Vossen 1977), zo su zažne Bantujo wosebje blisko pobrjoha „zapadnje nimo dešćoweho lěsa“ do juha přećahowałe, dalša grupěrowanje na sewjernym kromje dešćoweho lěsa najprjedy do wuchodneho, to južneho směra pućowało. Zapadna hłowna skupina potom je nowy nukleus na delnim běhu Kongowa tworiła, z kotrehož wjetšina Bantuskich kmjenow w sawanje a w wuchodoafiskej wysočinje nastała. Druha teorija wuchadźa wosebje wot sewjerneho wuhibowanja dešćoweho lěsa. Tute skupiny su to pozdźišo wot teritorija wulkich wuchodoafriskich jězorow do juha pućowałe a bychu to Kongo-nukleus tworjeny (abo so z jim zjednoćowałe), wot kotrehož so dalše wobsydlenje juhowuchodneje a južneje Afriki stało. Generelnje wo wuchadźa wot zažnych zapadnych a wuchodnych Bantuskich skupinow, kotrež wobě hłownymaj pućowanskimaj pućomaj wotpowěduja.
Chronologija rozšěrjenja
Po Vansina (1995) a Iliffe (1995) so móže z rekonstruowaneho Proto-Bantuskeho wokabulara (ratarstwo, produkowanje keramiki), archeologiskich namakankow (předewšěm keramiki) a wot zažnich Bantuskich skupinow ratarsce wužiwanych produktow (wolijowa palma, Yams, ale hišće žane žito) konkludować, zo prěnje wupućowanje z zapadoafriskeje pradomizny w wuchodnej Nigeriji po zawjedźenju ratarstwa a hornčerstwa so stało dyrbjało. Z tym wuchadźa z archeologije wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna jako prawdźepodobny časowy wotrězk něhdźe 3000–2500 v. Chr. jako spočatk wupućowanja. Najprjedy pućowałe zažne Bantujo do Kamerunowych łukow, hdźež su dalše zapřijeća za ratarstwo, skotarstwo (koza, howjado), plahowanje rybow a čołmotwarstwo wokabular wobohaćiłe.
1500–1000 v. Chr. potom so stało wotpućowanje Bantuskich skupinow zapadnje so sušaceho dešćoweho lěsa do juha hač do delnjeho běha Kongo. Tam nastanja Bantuske kultury archeologisce něhdźe 500–400 v. Chr. dopokazujomne. Wone njeznajachu hišće žane předźěłanje metalow. Někotre tutych skupinow su pućowałe dale do juha hač do sewjerneje Namibije, druhe wotbočiłe do wuchoda, sćahnychu přez wulke rěkowe doły a zjednoćichu so z wuchodnej skupinu w Kongo-nukleusu (hlej deleka).
(najskerje wjetša) wuchodna skupina sćahny wot 1500 v. Chr. wot Kameruna na sewjernej kromje podłu dešćoweho lěsa hač do teritorija wulkich jězorow wuchodneje Afriki. Tam eksistuja wot 1000 v. Chr. dokłady za prěnje plahowanje žita (sorghum), intensiwne skotarstwo a – wot 800 v. Chr. – prěnje archeologiske dokłady za předźěłanje metalow a produkowanje železa (wuškrěwanske pěcy w Ruanda a Tansanija). Přijeća za metale a předźěłanje metalow so tež rěčnje w Proto-zapadnej-Bantušćinje wotbłyšćuja, mjeztym zo Proto-Bantušćina je hišće njeznajachu. Snano so stało tute kulturelne rozwiće Bantuskich ludow w ratarstwje, skotarstwje a předźěłanju metalow přez wliw nilosahariskich skupinow z hornjeho Niloweho doła, hdźež so je tutón kulturny schodźenk jasnje prjedy docpěł. Bantuske ludy předstaja po zdaću jadro železočasoweje Urewe-kultury, kotraž bě w regionje wulkich wuchodoafriskich jězorow rozšěrjena. Z bóle intensiwnym ratarskim wužićom přez palne rodowanje a potrjebu na palnym drjewje za produkowanje železa je daloko sahace pobiwanje lěsow we wuchodoafriskim regionje jězorow zwjazane, potajkim prěnje wulkopłoninowe přeformowanje natury Afriki přez čłowjeka.
Wot regiona wulkich jězorow sćahnychu Urewe-Bantujo (po dokładu jich specifiskeje keramiki) něhdźe wot 500 v. Chr. sčasom do wšěch regionow wuchodneje a južneje Afriki. Na Sambesi je Urewe-keramika wot 300 v. Chr. dopokazujomna. W prěnim pokřesćanskim lětstotku so Angola, Malawi, Sambia a Simbabwe docpěja, w 2. lětstotku Mosambik, skónčnje wokoło 500 n. Chr. Južna Afrika. njemobilne žiwjenske formy (z rekultiwowanjom lada) su Bantuske ludy hakle wot 1000 n. Chr. wuwiwałe, před tym je je technika palneho rodowanja k stajnym dalećahnjenju a wotedaće wutrjebanych płoninow nuzowałe.
Ćišćej Bantuskich ludow dyrbja Khoisanjo so zdalować, kotřiž tehdy hišće wjele wjetše teritorije južneje Afriki wobsydlowali hač dźensnišo. Jich wotchadowy teritorij nasta pusćinowe a stepowe cony južneje Angole, Namibije a Botswany, kotrež za plahowanje wot Sorghum njepřihódne a z tym za Bantujo njewužiwajomne běchu.
Přehlad Bantuskich rěčow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W tutym přehledźe su Bantuske rěče, kotrež su relatiwnje derje znate:
- w centralnej a wuchodnej Africe
- w južnej Africe


text:
Mundial 2018 – Nazod w dōma
Dzisio dōmy pokōj auslyndrōm a pozōr dōmy na naszych. Trzech Ślōnzokōw wraco już du dōm z Mundialu i trza ofyn pedzieć – turnieju niy podbiyli. Jakby tak niy ciepli wōm sie w ôczy…
Milik – 73 min. z Synegalym
Jedne spektakularnie niydokładne podani i jedna dobro akcjo do spōły z Piszczkiym, skōńczōno szlagiym kole a wele.
Piszczek – 83 min. z Synegalym, 90 min. z Kolumbiōm
Poza spōmnianōm akcjōm, w piyrszym szpilu doł sie przeciś i wyminōnć Synegalczykowi we akcji, kero skōńczyła sie samobōjym Cionka.
Glik – 10 min. z Kolumbiōm, 90 min z Japōniōm
Ekspresowo rehabilitacjo pozwolyła skrōcić rewiyr i zagrać z Kolumbiōm. Wloz kej było już po ptokach. Z Japōniōm kludzōno przez niego defynsywa bramy niy straciyła (stracić było ciynżko), ale samym wystympym w „szpilu gańby” ni ma sie co asić. Ciynżko jednak coby to Glik atakowoł Japōńczykōw na ich połowie skoro niy chciało sie ani tym z przodku.
Wszyjscy trzej walczyli latoś z kōntuzjami. Rewiyry niy wyciepły ich z turnieju, ale Mundial niy pokuloł sie tak jakby chcieli. Forgot po moimu niy pokozali sie ani lepij ani gorzij ôd reszty czelodki polskich kadrowiczōw.
To by było na tela. Chocioż… Je (a raczyj bōł) na Mundialu jeszcze 1 ślōnski akcynt. Toć, w kadrze Nimiec. Majster Świata i nojlepszy snajper w historii Mundialōw, Mirek Klose „wcisnōł” sie na swōj ulubiōny turniej po roz piōnty, tym razym robiōł za pōmagera trynera Löwa. Ni ma lekko po drugij strōnie. Pierōn biere jak modzioki w ataku „kopiōm sie po czole”, pra? Ofynsywny torman to za mało. A trza było wrazić fusbaloki do taszy…
Mirek tyż już w dōma, a turniej kulo sie dalij. Ôbadejcie pory 1/8 finału…
30.06.2018, sobota
Francjo – Argyntyna (16:00, Kazań)
Urugwaj – Portugalio (20:00, Soczi)
01.07.2018
Hiszpanio – Rusyjo (16:00, Moskwa-Łużniki)
Chorwacjo – Danio (20:00, Niżny Nowogrōd)
02.07.2018
Brazylio – Meksyk (16:00, Samara)
Belgio – Japōnio (20:00, Rostōw)
03.07.2019
Szwecjo – Szwajcario (16:00, Sankt Petersburg)
Kolumbio – Anglio (20:00, Moskwa-Otkritie)
Grzegorz Buchalik – etnolog, historyk, felietōnista, fusbalista, mody ôjciec. Kludzi bloga Ślōnski Fusbal we Dzienniku Zachodnim.
http://www.dziennikzachodni.pl/blogi/slonski-fusbal/
https://www.facebook.com/SlonskiFusbal/


text:
Berkmańskŏ mŏwa – hajer po robocie
Reinhold Olesch we latach 30. zaprŏszoł do studia w Berlinie ludzi ze Ślōnska, coby nagrać jejich mŏwã. Te nagrania potym były przepisane i wydane we zbiorze „Die Slavischen Dialekte Oberschlesiens”. Czymu Slavischen (słowiańske), a niy Schlesischen (ślōnske)? We tym zbiorze sōm niy ino zŏpisy ślōnskij gŏdki. Do 1945 roku Friedrichsgrätz (dzisiej Grodziec) kole Ôpolŏ to była wieś czeskŏ ze swojōm włŏsnōm czeskōm mŏwōm, co ôstała tam po dwustu latach ôd ôsiedlyniŏ sie tam piyrszych czeskich kolōnistōw we 1751 roku. We 1945 farŏrz tamtyjszyj parafije prziwiōz do wsi z Czech antragi ô re-ymigracyjõ. Wszyjscy sie spakowali i wyjechali.
Tekst je ôpisany, iże to je berkmańskŏ mŏwa, co znaczy, że to je ekstra zorta gŏdaniŏ po ślōnsku. Szło by pedzieć żargōn abo slang hajerski. Wiyncyj w nim zapożyczyń niymieckich aniżeli we inkszych wariantach, a niyrŏz chop wrażŏ w zdanie cołke niymiecke wyrażynia. Gŏdŏ Johann Sofka z Bytōmia, a gŏdka była nagranŏ 15 lipca 1933.
Berkmańskŏ mŏwa
Ha, zaś fajerka! Suchej, Pawoł, bōł ta u ciebie w dyngu? U mie bōł tyn pierōn; zrobiōł mi fiyrōncwancich col abo drajōncwancich col a fiyrōnnojncich fyńe ôd woza, ale ze szprynksztofym. Wadziōłech sie ś nim, ferhandlowołech; ale wiysz, z perōnym tam nie pomoże… To tam nie pōmoże nic! Wiysz co? popilnuj, pōdymy dzisiej se jednego wypić boch staro ciulnōł ô dwe marki. A potym muszã do cechauzu iś po krankenbuch, bo do zahnartzta idã zymby se blōmbiyrować. Nō a tyn na drugij parcie, tyn pierōn, mie tyż tak, rozumiysz, nerwuje. Bo yno sztōmplik se postawi; sztyngōw mi, rozumiysz, niy położy; sie tak zgorszã jak pierōna. A wiysz co? Padoł, pōdź, idymy se wypić terozki! A, Ignac, suchej yno, co robisz? Pōdź, zagrōmy jednã rōnda szkata! Tōż suchej, jo mōm szel dupka; no, ale ôbsztaluj nŏprzōd piwo, prŏwda? Trzi piwa a karty! Tōż suchej! Jŏ mōm …, miyszej! Jŏ mōm szel dupka, ty mŏsz rŏd zimka a ty mŏsz grin obra. No, tōż dŏwej! Rajcuj! Mōm! Cwajōncwiancich! Mōm! No, to grōm. Suchej, grōm grina. Jako, kōntra? Ô ty pierōnie, mit fiyrn eś brymzowoł? Doczkej, jak jŏ ci jednã anpasuja, ty krystusie! Co to chcesz? do dōm mōm prziś? Ōnkel przijechoł? Co tyn pierōn zaś tam zaś chce! Doczkej, yno ôbejrza co to za kapusta przijechała. Acha! A co to prziwiōz, niy wiysz? Ha, ôn myśli jŏ mu sam nawalã co, doczkej yno! A, Tōmek, jakōsi ci ta idzie? Jako, już chcesz jechać? Drajfyrtlfymwy! Ale wiysz, in Gleiwitz to musisz ōmsztajgować. Ja, tōż wiedersehen!
Starŏ, narychtuj ta yno tyn Mittag. Czego to? Żur, pierōnie, kartŏfle bez soli? Jak cie liznã w kōkastlã! Użnij tam ino brōły a kawy sam dej! Chopek! Cajtōng, lacie, fajfka, sztrachecle, niy wiysz to? Dej yno sam tyn cajtōng, ôbejrza co to in gymf zaś za ferhandlōng jest, Nō, już skōjncōno, niy? Ja, terŏ bydã czytoł.
Wczora rano mie ta jedyn skusiōł do Berlina jechać, rozumiysz. Padoł, wiysz? Dostaniesz dziesiyńć marek, popić, pożrić, jeszcze tyż tam co pod arm dostaniesz. Dołech sie skusić, jada. Breslau grosse Stadt! Berlin jeszcze wiynkszy, rozumiysz. Ôbejrza, ludzi choćby mrowcōw w lesie. Prziszli my tam do jednyj chałpy, sie nazywŏ Geselnhaus. Piwa, żarciŏ, czōwieku! wōsztu, zimnyj kawy, czŏrno! No, ale jŏ już tam bōł zufrieden, bo wiysz, dlŏ ubogygo berkmana to wszysko smakuje, chodziby i pōmyje. Jŏ zeżra, czowieku, choćby czŏrne kartŏfle. Chałpca chleba za tela; a tak sznaps, to bych tyż wypiōł; a skrynt se jaki zrobiōł, tyż sie przidŏ. Nō, ale tam je wszysko drogo; tak cygareta piyńć fynikōw, to mie nie styknie. To dopiyro musza na fecht iś, wiysz; tak klamki pucuwać, abo tak coś. No, ale jŏ ta ôskrobiã…


text:
Status hosći kontrolować
Budyšin. W Budyskim wokrjesu su wčera wo 75 natyknjenjach z koronawirusom informowali. Incidenca po RKI wučinja tu dźensa 107, we wokrjesu Zhorjelc 95,4. Tam su wčera wo 52 dalšich infekcijach rozprawjeli. Budyski krajnoradny zarjad skedźbnja na winowatosć zarjadowarjow, hosćencarjow a hoteljejow, status hosći jako testowanych, wustrowjenych abo šćěpjenych kontrolować.
Haninu medalju dóstali
Drježdźany. Wjele lět čestnohamsce skutkowacych je sakska socialna ministerka Petra Köpping (SPD) dźensa w Drježdźanach z Haninej medalju počesćiła. Mjez wuznamjenjenymi su Steffen Handrick z gmejny Dobruša-Huska, w njewotwisnym zwjazku seniorow aktiwna Annette Kluge a Maria Kulessa, kotraž angažuje so w pomocnej słužbje maltezow. Wobě stej Budyšance.
Pólsko-sakski forum zahajeny


text:
Praga
Praga[1] (amtski: Głowne město Praga; česki Hlavní město Praha) jo stolica a samostatny wobwod Českeje. Lažy pśi rěce Wołtawa a jo z wokoło 1,18 milionami wobydlarjami na 496 km² pó wobydlarjach nejwětše město a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo kraja.
Wokolina města jo ze starodawna gusće zasedlona. Wót 6. lětstotka su Słowjany w tamnjejšych stronach žywe. Pó natwarjenju dweju hradow pśez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku pśišli su žydojske a nimske wikowarje do kraja. Wokoło 1230 jo se Praga z rezidencowym městom kralojstwa Čechy stawała a w 14. lětstotku ako rezidencowe město Swětego romskego mócnaŕstwa ze kulturnym srjejźišćom srjejźneje Europy. W Praze jo se w lěśe 1348 prědna uniwersita srjejźneje a pódzajtšneje Europy załožyła. Pśez lětstotki jo Praga multikulturelne město była, w kótaremž su se česke, nimske, žydojske a dalše kultury zmakali. Tak mjenjowane „Złote město“ jo až do źinsajšnego harmoniskego, pśedewšym barokowego a gotiskego raza.
Teke za Serbow jo była Praga ako stojnišćo Serbskego seminara, wukubłanišća serbskich katolskich duchownych, uniwersitne město a wót lěta 1918 ako stolica susedneje Čechosłowakskeje resp. Českeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnarske města[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Hamburg, Nimska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Nimska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Nimska (1990)
- Sankt Petersburg, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Barliń, Nimska (1995)
- Kyoto, Japańska (1996)
- Paris, Francojska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Dalše mutacije wirusa
Budyšin. We wokrjesu Budyšin rozprawjachu wčera wo 62 dalšich koronanatyknjenjach. Z 238 podhladow na mutaciju wirusa bu 23 wobkrućenych, incidenca wučinješe 122,6, po RKI dźensa rano 92,1. 68 infekcijow mějachu wčera w Zhorjelskim wokrjesu. Ličba dopokazanych britiskich mutacijow je tam wo dźewjeć na 120 rozrostła, incidenca bě 142,45 a dźensa po RKI 132,2.
Pólsku jamu dale njerozšěrić
Drježdźany. Ze zhromadnym zjawnym listom namołwjeja Zwjazk za wobswět a přirodoškit Sakskeje (BUND), Zelena liga, Greenpeace Němskeje a organizacija Client Earth sakskeho ministerskeho prezidenta Michaela Kretschmera (CDU), skóržbu Čěskeje přećiwo wutwarej jamy Turów podpěrać. „Europske směrnicy dodźeržeć měło tež w zajimje Sakskeje być“, w spisu mjez druhim rěka.
Chcedźa lětak znowa wudać
Widźomnje wjac natyknjenjow
Budyšin. Z wčera zwěsćenymi 78 koronainfekcijemi je sydomdnjowska incidenca w Budyskim wokrjesu na 115 rozrostła. Dwaj 78lětnaj pacientaj staj zemrěłoj, krajnoradny zarjad zdźěli. Wokrjes Zhorjelc registrowaše 111 dalšich natyknjenjow, pjeć smjertnych padow wot 22. februara do 10. měrca a incidencu 136,51. Techniskich problemow dla njeje Roberta Kochowy institut dźens dopołdnja žane ličby podał.
Pufrowe pasmo powjetšene
Budyšin. Rozšěrjaceje so afriskeje swinjaceje mrětwy dla je sakska krajna direkcija pufrowe pasmo zawrjeneje kónčiny powjetšiła. W Budyskim wokrjesu płaća z tym zwisowace rjadowanja za někotre wjesne dźěle gmejnow Wulka Dubrawa, Bukecy, Rakecy, Łaz, Malešecy, Radwor kaž tež za Sprjewiny Doł a město Wóspork, kaž krajnoradny zarjad zdźěli.
Mróčel na Marsu
Incidenca zaso pod 100
Budyšin. Budyski wokrjes je wčera wo zwěsćenych dwanaće natyknjenjach z koronu informował. Ličba smjertnych padow rozrosće wo jedyn na 781. Strowotniski zarjad mjenowaše incidencu 109,33, RKI dźensa 83,4. Zhorjelski wokrjes rozprawješe wčera wo 71 nowoinfekcijach, wo dwěmaj smjertnymaj padomaj wot spočatka februara a wo incidency 119,20. RKI poda dźensa 97,3.
Chcedźa čěšćinu nawuknyć
Budyšin. Za lětnjej rěčnej kursaj čěšćiny w Praze a Českich Budějovicach je tuchwilu pjeć serbskich zajimcow. Štyrjo z nich měješe loni hižo připrajenje, jich kurs pak bě korony dla wupadnył. Tak chcedźa so lětsa wobdźělić. Jim přidruži so dalša požadarka, kaž Jadwiga Kaulfürstowa z Rěčneho centruma WITAJ zdźěli. Šesta wosoba ma tuchwilu status narunanskeje kandidatki.
Stela za Marju Grólmusec
Europeada znowa přestorčena
Flensburg. FUEN jako wuhotowar europeady je wčera zdźělił, zo su so wona a korutanscy hosćićeljo turněra dojednali, europske koparske mišterstwa awtochtonych narodnych mjeńšin koronapandemije dla hakle klětu w lěću přewjesć. Koronawirusa dla njemóža so koparske wubranki, tež serbska, na turněr přihotować. We wobłuku europeady njebychu předpisy hygieny zaručić móhli.
Dźěl šćěpjenjow přetorhnyli
Budyšin. Šćěpjenja pře koronu ze serumom AstraZeneca su tež w Budyskim a Zhorjelskim wokrjesu přetorhnyli. Sakska ma so po poručenju Paula Ehrlichoweho instituta, po tym zo buchu pady z trombozu mozow w zwisku ze šćěpjenjom znate. Budyski wokrjes zwěsći wčera sydom nowonatyknjenjow. Incidenca wučinješe 107,66, po RKI dźensa rano 102,7. Wokrjes Zhorjelc je wčera štyri infekcije přizjewił a incidencu 109,21. Ta bě po wobličenju RKI dźensa rano 96,9.
Jednokolijowosć haći
Incidenca po RKI 100 překročiła
Budyšin. Wo 209 dalšich natyknjenjach z koronu rozprawja Budyski wokrjes wot minjeneho pjatka hač do njedźele. Dotal mějachu tam 149 podhladow na mutaciju wirusa, w 14 padach su tajku dopokazali. Wčerawša incidenca wokrjesa bě 111,33, po RKI dźensa rano 105,8. Zhorjelski wokrjes je nastupajo incidencu po RKI dźensa ze 109,6 druhi dźeń za sobu nad sto. Wčera bě tam 28 infekcijow, incidenca wučinješe 110,4.
Bikulturny charakter sylnić
Podstupim. Wosebity wuběrk za strukturne wuwiće Łužicy Braniborskeho krajneho sejma je we wobłuku swojeho wirtuelnje wuhotowaneho 6. rjadneho posedźenja mjez druhim wobzamknył, zo ma so „kraj pola Zwjazka wo srědki za sylnjenje němsko-serbskeho charaktera“ regiona prócować. Namjet bě frakcija Lěwicy zapodała.
Testy přechodnje do šulow dać
Dalše spěšnotesty
Budyšin. Darmotne spěšnotesty za ludnosć přichodnu wutoru popołdnju a štwórtk dopołdnja w Kamjencu kaž tež srjedu we Wojerecach zmóžnja Budyski wokrjes. Tam zwěsćichu wčera 39 koronanatyknjenjow a dwaj smjertnej padaj. Incidenca wučinješe 88,33, RKI mjenuje dźensa 73,1. We wokrjesu Zhorjelc bě wčera 53 infekcijow, z toho 21 britiskeje mutacije, incidenca bě 104,46, po RKI 92,6.
Wšitcy zajimcy přeprošeni
Wojerecy. Swjatočnje wotkryta budźe nowa wopomnjenska tafla „W tymle domje załožichu 24.7.1921 župy Domowiny, Zwjazka Łužiskich Serbow“ při radnej pincy we Wojerecach prózdnin dla hižo sobotu, 17. julija, a to z małym serbskim zarjadowanjom za wšěch zajimcow. Wo tym informowachu tele dny na posedźenju předsydstwa Wojerowskeje župy „Handrij Zejler“.
Krajny rada zadźiwany
Sadźeja na lěkarske praksy
Budyšin. 1 339 ludźi wobdźěli so na masowym tesće we Wojerecach, při čimž zwěsćichu štyri pozitiwne pady. Nastupajo šćěpjenje ludnosće pře koronu sadźa Budyski krajnoradny zarjad na praksy domjacych lěkarjow, nic na dalše lokalne šćěpjenske centrumy. Wčera rozprawjachu z wokrjesa Budyšin wo 61 koronanatyknje- njach a wo incidency 93,6. RKI poda dźensa 74,4. Wokrjes Zhorjelc wozjewi 61 nowoinfekcijow a indicencu 97,73. Po RKI je tamniša incidenca dźensa 88,6.
Dalši dohlad dóstał
Budyšin. Z předsydu Domowiny Dawidom Statnikom je Budyski superintendent Tilmann Popp wčera rjad rozmołwow dale wjedł, kotryž bě z nastupom zastojnstwa před połdra lětom zahajił. Wuměna myslow słužeše mjezsobnemu zeznaću. „Mi bě to połdrahodźinska spomóžna rozmołwa a dalši dohlad do toho, što Serbow tuchwilu jima“, zdźěli superintendent našemu wječornikej.
Kedźbu před „asfaltowarjemi“
Měrowe myto do Wostrowca
Köln. Němska biskopska konferenca je iniciatiwje Wostrowčanskeho měroweho swjedźenja katolske „Myto přećiwo njepřećelskosći napřećo cuzym a rasizmej“ spožčiła, kaž Domradio Köln informuje. Ze swjedźenjom spřećiwjeja so prawicarskemu festiwalej na kromje městačka Wostrowca mjeztym sydom lět. TCM je hižo wjacore razy wobdźělenje serbskich wěriwych organizowało.
Zdźěłuja koncept za spěšnotesty
Budyšin. W Budyskim wokrjesu dźěłaja na decentralnym koncepće za spěšnotestowanje ludnosće, kotryž ma tón tydźeń hišće předležeć. We wokrjesu zwěsćichu wčera sydom dalšich koronanatyknjenjow a jědnaće smjertnych padow. Dźewjeć z nich bě hižo minjene tydźenje. Incidenca je 100,33, po RKI dźensa 70,1. We wokrjesu Zhorjelc běchu wčera 46 nowoinfekcijow, dwaj smjertnej padaj a incidenca 86,26, po RKI dźensa 78,3.
HSV znowa jenož remis hrał
Joachim Löw dočasnje přestanje
Frankfurt n. M. Wjelelětny trenar narodneje koparskeje wubranki Němskeje Joachim Löw zastojnstwo po europskich koparskich mišterstwach w lěću złoži. 62lětny je wo to prosył, swoje poprawom hač do lěta 2022 płaćiwe zrěčenje bjezposrědnje po skónčenju turněra rozwjazać. To zdźěli dźensa Němski koparski zwjazk, kotryž je tomu přihłosował.
Wysoka inicidenca infekcijow
Budyšin. Nowej powšitkownej postajeni hornjołužiskeju wokrjesow dowolatej wot přichodneje póndźele, muzeje, galerije a wopomnišća z knihowanjom termina do toho wotewrěć. W Budyskim wokrjesu bě wčera 18 koronanatyknjenjow. Wokrjes podawa incidencu 101,66, RKI dźensa 98,1. Wokrjes Zhorjelc měješe sydom nowoinfekcijow, tři smjertne pady a incidencu 84,68, po RKI dźensa 68,5.
Dalše Płomjo online
Wobchody z click & meet
Budyšin. Aktualneje incidency pod 100 po Roberta Kochowym instituće (RKI) dla su w Budyskim a Zhorjelskim wokrjesu wobchody wotnětka po systemje click & meet wočinjene. W Budyskim wokrjesu zwěsćachu wot pjatka 140 koronanowoinfekcijow a tři smjertne pady. Incidenca bě po podaću wokrjesa 97, po RKI dźensa rano 98,1. We wokrjesu Zhorjelc bě wčera 26 nowonatyknjenjow a indicenca 82,30, po RKI je 66,9.
Hudźbne dny zaso přestorčene
Wojerecy. 55. Wojerowske hudźbne swjedźenske dny, kotrež běchu wot 11. apryla do 2. meje planowane, su zamołwići znowa wo lěto přestorčili. Kaž zdźěli nawoda Łužiskeje hale Dirk Rolka jako zarjadowar, su přičina połoženje korony dla a z tym zwisowace škitne naprawy. Njewěste dale je, hač smědźa so přeprošeni wukrajni wuměłcy wobdźělić. Zastupne lisćiki wostanu płaćiwe.
Matura bjez pruwowanjow?


text:
Koblicy (Łaz)
Koblicy (němsce Koblenz) su wjes w Hornjej Łužicy. Leža w sakskim wokrjesu Budyšin a słušeja ke gmejnje Łaz. Maja wjace hač tři sta wobydlerjow.
GeografijaWobdźěłać
Wjes leži na wuchodnym brjohu Hórnikečanskeho jězora a južnje Čaplaceho jězora. Dwaj kilometraj na zapad wot Koblic leža Wulke Ždźary, hdźež wjedźe zwjazkowa dróha 96 ze Žitawy přez Wojerecy do Berlina. Sewjernje Koblic leža za Čaplacym jězorom Hórnikecy. Wuchodnje Koblic spočina Hornjołužiska hola a hatowa krajina a najbliša wjes je Mortkow na brjohu Slěborneho jězora. W juhu je najbliša wjes Stróža w gmejnje Rakecy.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje Koblic je z lěta 1419 jako Cobelen.[2] Po statistice Arnošta Muki mějachu Koblicy we 1880tych lětach 222 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja.[3] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 53,6 %.[4]
Ewangelscy Kobličenjo słušeja ze 16. lětstotka k Zdźarowskej wosadźe.
Hač do lěta 1995 běchu Koblicy samostatna gmejna we Wojerowskim wokrjesu. Dnja 1. oktobra zjednoćichu so z Wulkimi Ždźarami a Stróžu do gmejny Hórnikečanski jězor, kotraž bu 31. decembra 2004 zaso rozpušćena.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Łaz
- ↑ Koblicy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 91. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 249. [317 wobydlerjow, z nich 96 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 28 z pasiwnymi, 46 serbskich dźěći a młodostnych, 147 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Běły Chołmc | Bjedrichecy | Drěwcy | Hermanecy | Koblicy | Lipiny | Mortkow | Roholń | Šćeńca | Tři Žony | Tyhelk | Wulke Zdźary | Wysoka | Złyčin


text:
Chorzōw: chop trefiōł do heresztu, bo bōł nerwowy
Policyjōny z chorzowskij drogōwki chyciyli 37-letnigo chopa, co bōł poszukowany, bo zapōmnioł stawić sie do heresztu. Jak sie pokŏzało, niy bōł to jedyny problym ôd chopa. W czasie przeszukaniŏ mōndurowi znŏdli u niego narkotyki. Chop usłyszoł już ôbskarżynie. Terŏz ô jego losie uzdŏ gyricht.
Policyjōny z Wydziału Ruchu Drōgowego chorzowskij kōmyndy, zastawiyli do kōntrole dostawczego volkswagena. W czasie czynności dali pozōr na pasażera auta. Jak ôbejzdrzoł mōndurowych, to wziōn sie barzo nerwowo zachowować. Już po chwili, jak ino mōndurowi wybadali nerwowego pasażera, wszyjsko sie wyklarowało. Pokŏzało sie, iże chop bōł poszukowany, bo niy stawiōł sie do heresztu. To ale niy bōł kōniec problymōw 37-latka. W czasie przeszukaniŏ policyjōny znŏdli u niego 20 gramōw amfetaminy. Chop usłyszoł już ôbskarżynie, terŏz przebywŏ w hereszcie, kaj czekŏ na dalszy rozsōndek.
Zdrzōdło i foto: KMP Chorzōw


text:
Erytryja
Erytryja (Ertra, Państwo Erytryja - Hagere Ertra) – państwo we wschodńij Africe, nad Mořym Čyrwůnym. Grańica mo s Etjopijům, Džibuti a Sudanym. Do Erytryje noležy ůng. 350 wyspůw na Mořu Čyrwůnym, m. in. archipelag Dahlak. Kraj je potaklowany na tři strefy klimatyčne: pustynno a půupustynno na wschodźe, žyzne wyžyny we tajle cyntralnyj a suche a gorůnce ńiżiny na zachodźe. Rygjůn Denakil, kery ležy tajlowo we depresyje noležy do najgoryntšych uobšarůw na coukij Źymje. Uodrymbność kulturowo uod Etjopije wźyna śe s ajnflusůw arabskich, kere sam zachodźiuy uod středńowječa, a wzmogua je uodrymbność kej kolůńije italskij we lotach 1936-1941. We 1952 Erytryjo přiuůnčůno ku Etjopije kej prowincyjo autůnomično. Jeij autůnůmijo zlikwidowano we 1962 roku. Uod anfanga lot 70. we Erytryje naśilou śe ruch separatystyčny, wspjerany bez kraje arabske. Etjopijo nale uoponowoua militarńy couko Erytryjo, při půmocy SSSR a Kuby. We 1993 odbyu śe sam abštimůng, we kerym wjynkšość mjyškańcůw wybroua samostanowjyńy, a ńyskoři je wkludzůno. We 1998 wybuchuo wojna etjopsko-erytryjska skiž zwady uo grańice, terozki strefa nadgrańično je patrolowano bez wojska pokojowe uONZ.
Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na śwjeće, wjynkšość ludnośći utřymuje śe s bauerstwa na potřeby wuasne. Je sam tyž nojsrogšo korupcyjo a uomano je wolność suowa.


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Sedymy zwězk cełkownego wudawka Spisow Mata Kosyka jo slědny z literarnym twórjenim dolnoserbskego klasikarja, a to z jogo slědneje twóriśelskeje faze wót 1923 do 1937. Basni a fragmenty Kosykoweje awtobiografije wótbłyšćuju, kak jo wiźeł awtor něgajšny Wjerbański swět, tšojenja pó wudrogowanju do Ameriki do kóńca 19. stolěśa a amerikański swět w prědnej połojcy 20. stolěśa, ako jo statkował Kosyk ako farmaŕ a literat w Oklahomje. Rowno tak su Serby a europski swět, žywjenje we Weimarskej republice a cas nacizma tema jogo basnjow. Mato Kosyk pokazujo teke w swójich slědnych poetiskich twórbach nabóžnu mysl a pśiwobrośijo se mócnje filozofiskim rozmyslowanjam.


text:
Astrōnōmijŏ
Astrōnōmijŏ (gr.: ἀσtpovouίa) – nauka ô ciałach niybieskch, jejich budowie, ruchach, pochodzyniu a ewolucyji, a tyż ô materyji rozproszōnej we przestrzyństwie kosmicznym (mianowanym tyż kosmosym). Astrōnōmijŏ, a radszyj jij tajla mianowanŏ kosmologijōm, tykŏ sie tyż wszechświata jako cołkości. Miano astrōnōmijŏ wziōnło sie z greki: gr. ἄσtpov astron (gwiŏzda) + vόuoς nomos (prawo).
Astrōnōmijŏ idzie inakszyj mianować naukōm ô wszelich ôbiektach a zjŏwiskach, co trefiajōm sie poza Ziymiōm.
Dzisiyjszŏ astrōnōmijŏ je dicht zwiōnzanŏ ze astrofizykōm, kerŏ je używaniym praw fizyki do interpretacyje wynikōw ôbserwacyji astrōnōmicznych. Zwiōnzek tyn je tak głymboki, iże dzisiej ôbie dziedziny sōm bezma jydnościōm. Mōg ôn powstać skuli ôdkryciŏ, iże astrōnōmiczne ôbiekty skłŏdajōm sie ze takij samyj materyje, co wszyjske inksze ôbiekty naôbkoło nŏs.
Ôbiekty, kerymi zajmuje sie astrōnōmijŏ, to astrōnōmiczne ôbiekty: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych. Astrōnōmijŏ badŏ tyż procesy, co zachodzujōm miyndzy tymi ciałami.
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Jadwiga Waniakowa Polska naukowa terminologia astronomiczna 2003, Wyd. IJP PAN, Krakōw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)


text:
Genezyp Kapen
Stanisław Ignacy Witkiewicz, Nienasycenie, reż. Tomasz Hynek, Teatr Studio im. Stanisława Ignacego Witkiewicza Warszawa, 2009
Istvan Sentmichalyi
Sonata Belzebuba, reż. Krzysztof Jasiński, Krakowski Teatr Scena STU, 2010
Franz
Pułapka, reż. Agata Puszcz, 2011
Hamlet
William Szekspir, Hamlet, reż. Krzysztof Jasiński, Krakowski Teatr Scena STU, 2011
Konrad
Stanisław Wyspiański, Wyzwolenie, reż. Krzysztof Jasiński, Krakowski Teatr Scena STU, 2012
Poeta
Stanisław Wyspiański, Wesele, reż. Krzysztof Jasiński, 2013
Jakub, Amor
Stanisław Wyspiański, Akropolis, reż. Krzysztof Jasiński, Krakowski Teatr Scena STU, 2014
Kienz
Franzobel, Raj, reż. Krzysztof Pluskota, 2016
Hamlet
William Szekspir, Hamlet, reż. Anna Wieczur-Bluszcz, Teatr Polskiego Radia, 2016


text:
Dźeń a wjace zajimcow sćěhuje Youtube-kanal wučerki Worklečanskeje zakładneje šule „Michał Hórnik“ Milenki Cyžoweje. Milenka Rječcyna je so z młodej pedagogowku rozmołwjała.
Z kotreje přičiny swoje wuwučowanske wobłuki online stajeće?
M. Cyžowa: Mi je wažne, zo maja moji šulerjo zwisk ke mni, zo mje widźa a zo móžu jim wosebje nowe pismiki a wobsahi posrědkować, a to wšitko w jara krótkej formje. Z pomocu tajkich widejow móža sej wuknjacy kóždeje staroby přeco zaso wobhladać, što maja wuknyć abo što chcedźa wospjetować. Za šulerjow 1. lětnika je to jara wažne, dokelž sej tam zakłady nadźěłaja.
Waš online-poskitk je w Serbach wosebitosć. Wšako su tajke zjawnje wozjewjene přinoški serbskich wučerjow w nowych medijach rědke. Što Was we Wašim postupowanju skruća a pohonja?
M. Cyžowa: Dóstawam po Whatsapp abo Moodle – platformje, z kotrejž naša šula dźěła – jara pozbudźace reakcije staršich, ale tež šulerjow.
Maće za to přikład?


text:
Nojbarzi1 lubia take maszkyty2, co sie gibko3 rychtuje4 i te szokoladowe kulki sōm5– idzie pedzieć6– idealne. Kupiōłech sie jakiś czołs7 tymu espandowane proso (teke dmuchane). Proso uprawiali nasze pra-praōłpy8 i ōłmy, potyn ô9 nim zapōmnieli, a ôno moł kans10 fetaminōw11, biōłka i zdrowego fetu12. Do tego jeszcze dołech13 mielōne ôrzechy laskowe, co to i fajnie smakujōm, i majōm kans fetaminy E- a jōm mianujōm14 niyrołz fetaminōm młodojści i płōdności… Do tego jeszcze szokolada15, co to je ôd wiekōw znanym afrodyzjakym… dejcie sie pozōr16 😉
Co potrza?
1 syrek maskarpōne (250 g)
1 gorzkoł szokolada
0,5 szklōnki ôrzechōw laskowych
1 łeżka rumu
50 g prosa espandowanego (mogecie tyż dać espandowany ryż, amarantus abo i co inkszego)
Kebyjście musieli mieć to słodsze, to dejcie17 jeszcze łeżka pudecukru18– joł niy doł19, bo i tak za chwila trza sie bydzie wziōńć za te 3 kilo, co żech nazbiyroł na mrozy 😉
Ôzpuśćcie20 szokolada – nojlepi we misce nad gorkym wrzōncyj wody- i pomiyszejcie jōm ze maskarpōne, ôrzechōma i rumym. Wsujcie proso na jaki talyrz, wejście łeżka masy i wciepcie21 do tego talyrza, ôbsujcie prosym, uformujcie kulka i fertich22. Niyskorzi dejcie to do lodōwki, żeby trocha stwardło i- smacznego 🙂
1najbardziej
2słodkości
3szybko
4przygotowuje
5są; ō- samogłoska w wymowie między o i u
6powiedzieć
7czas
8pradziadkowie
9ô = ło
10dużo
11witamin
12tłuszczu
13dodałem
14nazywają
15czekolada
16uważajcie
17dodajcie
18cukru pudru
19dałem
20rozpuśćcie
21wrzućcie
22gotowe


text: Z Kulowa/Wittichenau. Mjazy lětami 1985 do 1989 jo nastała Krabatowa stela na wikach w Kulowje, stwórjona wót Alfreda Eickwortha (1930–1995). Pśez projekt „Žwatoriś ze Schadowitzom“ deje se wiki wokoło teje stele atraktiwnjej a wěcej informatiwne wugótowaś. Iniciator Hans-Jürgen Schröter jo projekt pśedstajił na slědnem pósejźenju měsćańskeje rady. Póstark k tomu projektoju jo był idejowe wuběźowanje Górnołužyska góla a gaty w měrcu 2021. Hans-Jürgen Schröter jo ze swójeju ideju za Krabatowu stelu prědne myto dobył z mytowymi pjenjezami we wusokosći wót 6.000 euro. „Projekt dej stawizny nastaśa, jadnoraznosć a wuměłski wuznam Krabatoweje stele rozjasniś. Źo teke wó zdźaržanje stele. Za wobydlarjow a turistow dej to městno rědne pśebywalnišćo a městno pósrědnjenja wědy wordowaś“, pódšmarnjo ten Kulowaŕ. Wón jo licho źěłajucy genealog, kenž se teke z wuslěźenim mytosow zaběra. Tak jo mjazy drugim historiski dopokazana wósobina kroatiskego obrista Johann von Schadowitz (1624–1704), wěrjepódobny zakład za Krabatowu powěsć, jogo śěžyšćo.


text:
Můngolijo
Můngolijo (můngolsko godka: MoHroл yлc, ) to je państwo we schodńij a strzodkowyj Azyji, bez dostympu do morza. Grańica mo ze Rusyjům uod půłnocy a ze Chinami uod połedńo, schodu a zachodu. Ńy mo grańice ze Kazachstanym, nale jejij nojdalij na zachůd położůny půnkt je ino pora kilometrůw uod grańice Kazachstanu. Nojwyższy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkszość mjyszkańcůw wyznowo tybetański buddyzm.
We 1206 chanym wszyjskich Mongołůw bůł uobrany Czingis chan, kery dokludźuł państwo uod Mongołůw do szczytowyj potyngi. Bůło ůune nojsrogszym państwym na śwjeće, do terozki żodyn kraj we cołkij historyji ńy mjoł wjynkszyj szyrzki. Uobejmowało uůne teroźńe Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran, a tyż Ruś. Skirz tygo, co reskyrůnek nad tak srogim państwym bůł fest ćynżki, kole 1261 potajlowane je na trzi. Teroźńo Můngolijo we tym tajlůngu bůła we jednym kůnsku ze Chinami a reskyrowała ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůł Bejdżing, uod Mongołůw mjanowany Chanbalyk. We 1368 po powstańu we Chinach władza přejyna dynastyjo Ming, a we 1372 chińske wojska zajyny a prziłůnczyły do Chin połedńowo tajla Můngolije (terozki je to Wnůntrzńo Můngolijo a mo sztatus prowincyje autůnůmicznyj we Chinach). Uostało tajla rozlećała śe na mjyńsze państewka, jejich zjydnoczyńa ńy twały dugo. Ńyskorzij stały śe federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skirz antymůngolskij polityki Chinůw wybuchło we Můngoliji powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Przi sparću Rusyje uogłoszůno bůło ńypodległość Můngolije a utworzůno bůło teokratyczny reskyrůnek pode prziwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinami te druge zgodźůły śe yno na autůnůmijo dlo Můngolije. We 191 chińske wojska zajyny Můngolijo a uobalyły Bogda Chana. We 1921 zaczyno śe jeszcze jedne powstańy, spjyrane uod "bjołych" (antybolszewikůw) ze Rusyje. Na kwila prziwrůcono bůło do władzy Bogda Chana, nale we lipńu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůła yno garstka), Můngolijo bůła zajynto uod Rusyje, kero zakludźyła sam kůmůńistyczny reskyrůnek. Ńyskorzij skolektywizowano bůło bauerstwo a shajcowano klasztory, cuzamyn ze dobrami kultury, kere w ńich bůły. Uostały śe yno sztyry ś ńich. Můngolski alfabyt zastůmpjůno bůło cyrylicům. Aże do 1990 Můngolijo uostowała państwym kůmůńistycznym, ńyskorzij pokojowo wkludzůno bůło dymokratyczny systym, a we 1992 wyjechoł ze Můngolije uostatńi ruski wojok.
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowli a bergmaństwje (wůngel brunůtny, mjedź, molibdyn, fosforyty).


text:
Beschreibung
Tak je nastała kniha z najwšelakorišimi temami a časami jednanja a rozdźělnymi stilemi pisanja. Tale literarna pisanosć je přewšo powabjaca, wšako je z wulkej wěstosću za kóždu čitarku a kóždeho čitarja něšto pódla, štož ju abo jeho zajimuje. Jěwa-Marja Čornakec na přikład wopisuje na žortne wašnje wuskutki lěkowanja ze »zelowym dynamitom«. Tež Jurij Koch je ze žortnym powědančkom wo wosebitym šerjenju zastupjeny. Někotři zhladuja do zašłosće, druzy wěnuja so dźensnišemu časej. Krótka zabawna lektura za dźeń a dlěše nazymske wječory.


text:
Pius VI.
Pius VI. (z byrgarskim mjenom Giovanni Angelo hrabja Braschi; * 27. hodownika 1717 w Cesenje, Cyrkwinski stat; † 29. žnjenca 1799 we Valence, Francoska) bě italski duchowny a cyrkwinski jurist a bu 15. małeho róžka 1775 jako naslědnik Klemensa XIV. wuzwoleny za 249. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. W času jeho pontifikata stawaše so francoska rewolucija a z tym wuswojenje a zesłabjenje katolskeje cyrkwje we wulkim dźělu Europy. Pius VI. bě přećiwnik rewolucije a wotpokaza ideju swobody, runosće a bratrowskosće. Po wobsadźenju Cyrkwinskeho stata w lěće 1796 a proklamaciji republiki w Romje (1798) bu Pius VI. najprjedy do Sieny wuhnaty a pozdźišo do Francoskeje deportowany, hdźež naposledk zemrě.
Jemu slědowaše hakle w lěće 1800 Barnaba Chiaramonti jako bamž Pius VII.


text:
Tonga
Kralestwo Tonga je kupowy stat w južnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž słuša geografisce k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa. Tonga je hač do dźensnišeho jenička monarchija w Oceaniji a jenički sobustaw Commonwealtha, kotryž ma swójsku dynastiju.
GeografijaWobdźěłać
K tongaskemu archipelej słušeja 176 kupow a atolow, kotrež rěkachu w zašłosći pola Europjanow tež Kupy přećelstwa. Wot nich su jenož 36 stajnje wobsydlene. Wone namakaja so w Pacifiku wuchodnje Fidźija, južnje Samowy a sewjernje Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy liča k Pacifiskej wulkanowej rynce. Wuchodnje wot jich namaka so hač 10.882 metrow hłuboka Tongaska hrjebina, kotraž słuša k najhłubšim mórskim hrjebinam na swěće. Najwyši wjeršk kraja je wjace hač 1.000 metrow wysoki a leži na kupje Kao.
Stolica a najwjetše město Tongy je Nuku'alofa na hłownej kupje Tongatapu z něhdźe 24.000 wobydlerjemi.
WobydlerstwoWobdźěłać
98 % tongaskeho wobydlerstwa su Polynezičenjo. Tamni wobydlerjo su zwjetša Europjenjo, Chinjenjo a Indičenjo. Wjele tongaskich byrgarjow je stajnje we wukraju žiwe, předewšěm w Awstralskej, Nowoseelandskej a w Zjednoćenych statach.
Tongašćina słuša k polyneziskim rěčam, kiž su hałuza Awstroneziskich rěčow.
InfrastrukturaWobdźěłać
Mjezynarodne lětanske linije zwjazuja Tongu z Awstralskej, Nowoseelandskej, Samou a Fidźijom. Tež mjez tongaskimi kupami je lětadło najwažniši wobchadny srědk.
InternetWobdźěłać
Tonga wobsedźi Top Level Domain .to, kotraž je w zapadźe wosebje dla wužiwanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.


text:
Abgeltungssteuer a Freistellungsauftrag
Na proze do noweho lěta je stajnje tak, zo so něštožkuli změni. Tak bě hižo pola našich prjedownikow, a tuž namakamy tež w „Serbskim přisłownym leksikonje“ zapiski kaž „Nowe lěto sej nowu pokutu žada“, „Nowe lěto – nowe njezbože a zbože“ abo tež „Nowe zakonje a nowe roboty“. Tak budźe tež 2009. Nochcych dźensa poprawom wo pjenjezach rěčach, ale nowe zakonje wot januara z nimi zwisuja. Jedna z nowostkow je tak mjenowany wotrunanski dawk, němsce „Abgeltungssteuer“. Je to dawk, kotryž banka wot wašeho kapitala respektiwnje zapołožkow direktnje sćaza a wotpowědnym instancam dale dawa. Štóž njeje do toho stajił próstwu wo wuswobodźenje z płaćenja dawkow, němsce „Freistellungsauftrag“, abo štóž ma přewjele nalutowaneho – tomu banka direktnje 25% procentow wotćehnje. Naša ćeta by prosće prajiła, zo tón nadawk za tu frajštelunku dawno hižo ma.
Přińdźće wy, lubi posłucharjo, derje do noweho lěta – z mjenje abo wjac pjenjezami - z próstwu wo wuswobodźenje z płaćenja dawkow abo bjez njeje. Wotrunanski dawk so zawjedźe, ale wšitcy wěmy, zo su na swěće wažniše wěcy!
J. Šołćina
temy: serbske wotpowědniki za němske słowa
klučowe słowa: substantiw, přisłowo
hesła: Abgeltungssteuer, Freistellungsauftrag, dawk, dawki


text:
Program DOMOWINA – 2025 (dolnoserbski)
zwězanosć – wótwórjonosć – zagronitosć
Preambla
Załoženje Domowiny w lěśe 1912 ako kšywowy zwězk serbskich towaristwow jo było wažne wobrotnišćo w serbskich stawiznach, dokulaž jo se pśez to wóla k zjadnośenju mócow w serbskem narodnem gibanju jasnje zwurazniła a prědny raz do statka stajiła. Pó měrnej rewoluciji pśed 25 lětami jo se pśetwóriła Domowina k politiski njewótwisnemu kšywowemu zwězkoju Serbow a serbskich towaristwow. Z tym jo wótwórjona za wšykne serbske towaristwa a zjadnośeństwa kaž teke za kuždego Serba.
Pó tom až jo Domowina w lěśe 2012, slědk glědajuce na wuspěchy ako teke na njewuspěchy a zmólki swójogo statkowanja w serbskem ludu, 100. wrośenicu swójogo załoženja wóswjeśiła, jo na casu, městno Domowiny w towarišnosći 21. stolěśa znowego definěrowaś a wizije do pśichoda wuwijaś.
Slědujuca programatika dej słužyś ako póstark za dłujkodobne źěło a aktiwne statkowanje Domowiny až do lěta 2025. Pśi tom wóstanjo jeje nejwažnjejšy nadawk, w swójej kazniski pśipóznatej funkciji ako zastupnica zajmow serbskego luda, k zdźaržanju a wuwijanju serbstwa pśinosowaś. Wósebnje na głownych zgromaźinach ma se pśez analyzu dojśpitego stawa procowanjow toś ta programatika dalej wuwijaś a z konkretnymi napšawami pódkłasć, aby se how pśedlažecy dokument zwopšawdnił.
Do narodnego źěła zdaŕ!
Zakładne gronidła jadnanja Domowiny
Zwězanosć
Źožkuli Serby su, tam dej Domowina za nich a z nimi gromaźe statkowaś. Rownogódnosć dolnoserbskeje a górnoserbskeje rěcy wěžo nas do jadnogo luda. Naše stawizny, kultura, rěc, wědobnje wó swójskej wósebnosći a nic naslědku zgromadne narodne procowanje – wšo to zwězujo. Regiony pśesegajuca a mjazsobna pomoc a zgromadne narodne źěło pód kšywom Domowiny stej wuraz a nadawk našeje zwězanosći. Serbske regionalne wósebnosći spěchujomy a wědu wó nich rozšyrjamy.
Aktiwity Domowiny zwězuju wšakorakich partnarjow we Łužycy a zwenka njeje. Pśi tom zasajźujomy se za zaměrne zapśěgnjenje serbskich wopśimjeśow do zjawnego žywjenja.
wótwórjonosć
Domowina pórucyjo kuždemu Serboju a pśijaśeloju Serbow kšutu zgromadnosć, njeglědajucy na to, lěc bydli we Łužycy abo zwenka njeje a lěc co ako jadnotliwc abo cłonk cłonkojskego towaristwa abo župy Domowiny w njej statkowaś. Pódpěrujomy nadalej w kazni zapisany princip lichego wuznaśa k serbstwoju, kótaryž zmóžnijo kuždemu zajmcoju pśistup k serbskemu žywjenjeju. Spěchujomy nawuknjenje a nałožowanje serbskeje rěcy. Pódpěrujomy wšakorake móžnosći za wobźělenje na serbskem towarišnostnem žywjenju a skšuśijomy z tym zgromadne stawizniske a narodne wědobnje. Jadnamy zagronitostnje a transparentnje za cełu Łužycu a wšyknych Serbow.
zagronitosć
Domowina pódpěrujo swóje župy a cłonkojske towaristwa w jich zgromadnem narodnem źěle. Cłonki toś tych cełkow dejali se hyšći wěcej ako doněnta ako cłonki kšywowego zwězka cuś a wuznawaś.
Wšuźi, źož su Serby, by dejała Domowina zagronitosć pśewześ a w zmysle serbskich zajmow wustupowaś. Wóna dej teke młoźinu ako swój pśichod wěcej ako doněnta do narodnego źěła zapśěgnuś a k tomu wótpowědne formy źěłabnosći wuwijaś.
Wuwědobnjamy kuždemu cłonkoju Domowiny, až wón ze swójim statkowanim a jadnanim Serbow reprezentěrujo. Comy-li Serbojstwu pśichod daś, pótom ma se kuždy jadnotliwc pó swójich móžnosćach za to zasajźowaś. Wósebnje cłonki we wólonej funkciji su napominane k aktiwnemu wustupowanjeju a pomocliwemu statkowanjeju za serbski lud.
I. Chto a co smy
Domowina jo zwězk Łužyskich Serbow, kótaryž wobstoj ze župow a towaristwow. Teke pśijaśele Serbow mógu cłonk togo zwězka byś. Jeje cłonkojstwo ako zgromadnosć angažěrowanych Serbow a serbskich towaristwow kaž teke zapśěgnjenje zwěstkarjow do narodnych procowanjow stej zakład wšogo statkowanja Domowiny.
Šćit, spěchowanje a wuwijanje serbskeje rěcy, žywjeńskego ruma, kultury a identity Serbow, serbskich institucijow ako teke procowanja wó wětše pšawo samopóstajenja w serbskich nastupnosćach do směra kulturneje awtonomije su głowne zaměry našogo měrliwego zgromadnego źěła.
Domowina jo na zakłaźe Serbskeju kaznjowu kraja Bramborskeje a lichego stata Sakskeje kazniski pśipóznata zastupnica zajmow serbskego luda.
Togodla jo swójim cłonkam kaž teke cełemu serbskemu ludoju winowata.
II. Zakład našogo jadnanja
Domowina wuznawa se k wustawje Zwězkoweje republiki Nimskeje a z tym k pšawniskim zasadam towarišnosći w našom kraju. Serby su pó stawiznach, rěcy,kulturje a identiśe samostatny narod. Wóni su rownogódne staśany a integrěrowany wobstatk našogo kraja a nimskego stata.
Rownocasnje zawĕzuju se ako europejski lud k zasadam lichoty a mĕra. W toś tom sebjerozmĕśu wiźimy serbski lud ako rownogódny wobstatk zgromadnosći europskich narodow.
K spĕchowanju narodnego sebjerozmĕśa Serbow a k pózbuźowanju europejskego myslenja pódpěrujo Domowina aktiwnje mjazynarodne kontakty Serbow, wósebnje k słowjańskim susedam, ako teke k drugim narodnym mjeńšynam, ludowym kupkam a małym ludam.
III. Cłonkojstwo a Domowina
Aktiwne sobuźěło župow a nadregionalnych towaristwow, zagronitostne sobustatkowanje jadnotliwych cłonkow a směrdajuce źěło organow kšywowego zwězka pśi zwopšawdnjenju wustawkow, programa a wobzamknjenjow głownych zgromaźinow Domowiny su zakład wšogo statkowanja w kšywowem zwězku. Do twórjenja zasadnych rozsudow mamy naše cłonki zapśěgnuś.
Kužda pśirodna wósoba a kužde towaristwo, kótaraž/kótarež wustawki a program Domowiny pśipóznajo a je aktiwnje pśesajźiś co, móžo cłonk kšywowego zwězka wordowaś. Spěchujomy a pódpěrujomy zgromadne źěło organow kšywowego zwězka z Domowinje pśisłušajucymi župami a towaristwami a z asociěrowanymi (wukrajnymi) towaristwami. Wóna statkujo mimo togo zagronitostnje we wobłuku mjazynarodnych organizacijow ako FUEN, MENS a CIOFF.
IV. Wobłuki statkowanja Domowiny
1. Domowinske župy a nadregionalne towaristwa
Domowinske župy ze swójimi kupkami a cłonkojskimi towaristwami a nadregionalne fachowe towaristwa ze swójimi pódstrukturami su cełki pód kšywom Domowiny a twórje zakład zgromadnego statkowanja kšywowego zwězka. Zgromadnje dejali hyšći aktiwnjej wabiś za pśistup dalšnych cłonkow, kupkow a towaristwow k zmócnjenju našogo cłonkojstwa.
Domowina spěchujo mjazsobnu pódpěru a zgromadne źěło mjazy swójimi župami a nadregionalnymi towaristwami a pódpěrujo je pśi jich pśedewześach. Nowe medije a nowe formy komunikacije ako teke nowe formy zmakanja Serbow su za dalšne statkowanje Domowiny njezbytny srědk źěłabnosći.
2. Domowina – zastupnica wšych generacijow Serbow
W Domowinje su wšykne generacije zastupjone. Pótrjeby wšyknych jadnotliwych starstwowych kupkow muse se hyšći lěpjej wobglědowaś a z tym generacije pśesegajucu zgromadnosć spěchowaś. W srjejźišću stoje pśi tom wósebnje familije, młoźina a dorost.
3. Serbska rěc
Serbska rěc jo mimo lichego wuznaśa k serbstwu nejwažnjejše identifikaciske znamje Serbow. Toś se zasajźujomy zgromadnje za žywu a se samorozmějucu prezencu serbskeje rěcy w zjawnem žywjenju a za dwójo- resp. wjěcejrěcnosć we Łužycy. Šćit, nałožowanje a rewitalizacija dolno- a górnoserbšćiny a procowanje wó zachowanje a wóžywjenje serbskich lokalnych narěcow, kaž na pśikład slěpjańšćiny jo naš nejwažnjejšy zgromadny nadawk. Togodla pódpěrujo Domowina wuwijanje rěc spěchujucych napšawow a wšykne aktiwity rěcnego planowanja. Pomina sebje konkretne napšawy zwězkowych, krajnych a komunalnych instancow k šćitoju a spěchowanju serbskeje rěcy.
4. Kubłanje w narodnem duchu a dorost
Kubłanje w narodnem duchu słužy skšuśenjeju identity jadnotliwca a jo wažny nadawk Domowiny.
Zasajźujomy se za to, až se serbskorěcne kubłanje w źiśownjach dalej a zaměrnjej spěchujo a bilingualna wucba w šulach se zarucyjo. Serbske stawizny, serbska kultura a rěc dejali se pśez pśedmjaty pśesegajuce napšawy a wužytne pedagogiske formy dalej pósrědkowaś. Naše župy a cłonkojske towaristwa deje se pśi tom zagronitostnje sobu wó šulske a zwenkašulske pórucenja staraś. Wósebje w Dolnej Łužycy muse se tak doněnta dojśpite kubłańske wuspěchy na pólu rewitalizacije rěcy wobchowaś a z twórjenim dalšnych rěcnych rumow zawěsćiś. Rownocasnje dejali se serbske pedagogi swójogo narodnego a towarišnostnego nadawka ceptarja wědobne byś. Nejwažnjejšej cełka kubłanja dorosta w narodnem duchu pak stej familija a jeje wšakorake formy ako teke šyrša serbska zgromadnosć. Ze zaměrom pla dorosta wutwóriś strowe narodne sebjewědobnje wěžo Domowina wšyknych akterow do zgromadnosći a pógnuwa jich do zgromadnego źěła.
5. Kultura a wuměłstwo
Serbska kultura a serbske wuměłstwo stej wažnej słupa za zachowanje identity našogo luda a za wuwiśe serbstwa. Rownocasnje stej pósłańca našogo luda. Togodla mamy w Domowinje spěchowanje wobeju słupowu za wažne. Staramy se wó pódpěru našych lajskich kulturnych kupkow z boka serbskich kulturnych institucijow. Spěchujomy wuměnu a delegěrowanje našych kulturnych kupkow wósebnje do słowjańskego wukraja a pódpěrujomy wuměnu z kulturnymi kupkami europskich mjeńšynow. Na pólu kulturnego turizma pominamy pšawu prezentaciju serbskich wopśimjeśow, což se zachopijo pśi dwójorěcnych pómjenjowanjach. Pódpěrujomy pózlažki turizm, kótaryž zmóžnijo gósćam serbsku kulturu we Łužycy awtentiski zeznaś.
6. Góspodarstwo
Góspodarstwo jo rěp Łužyce a wobwliwujo direktnje połoženje našeje domownje a serbskego luda. Pśez spěchowanje našeje regionalneje wósebnosći pówušyjomy atraktiwitu regiona za góspodarstwo. Wósebnje dwójo- a wěcejrěcnosć jo zamóžnosć, kotaraž jo za łužyskich pśedewześarjow wobogaśenje. Togodla pódpěrujomy wšykne napšawy, kótarež pógnuwaju firmy, wobchody a gósćeńce k wužywanju serbskeje rěcy. Zasajźujomy se za kooperaciju Łužyce z granicnymi stronami Pólskeje a Českeje.
Serbska rěc a kultura matej se wobšyrnjej do regionalnego, komunalnego a krajnego planowanja zapśěgnuś. Glědamy na to, až se nimsko-serbski charakter sedleńskego teritorija wobchowa.
7. Politiska participacija
Domowina zastupujo na zakłaźe rědowanjow Serbskeju kaznjowu zajmy serbskego luda. Wóna stara se wó rozšyrjenje sobu- a samopóstajowańskich pšawow a winowatosćow pśedewšym w serbskich politiskich, kulturnych a šulskich nastupnosćach. Jadnamy ze wšyknymi demokratiskimi politiskimi partajami, wótpósłańcami a gremijami na komunalnej, krajnej, zwězkowej ako teke europskej rowninje. Zarucujomy politisku artikulaciju Serbow za zwopšawdnjenje serbskich zajmow a pśesajźenje našych pšawow a delegěrujomy za to serbskich zastupnikow do póraźujucych a rozsuźecych gremijow.
Rady, pśirady a wuběrki ako teke zagronite resp. społnomócnjone za mjeńšynowe abo serbske nastupnosći su wažne partnarje a multiplikatory pśi zwopšawdnjenju zajmow Serbow na wšyknych politiskich rowninach.
Zawěsćujomy z našym politiskim źěłom zdźaržanje trěbnych financielnych zakładow za serbske pótrjeby we financnem dojadnanju mjazy Zwězkom a krajoma Bramborska a Sakska, ako teke dalšne spěchowańske srědki.
8. Póśěg k našym susedam we Łužycy a zwenka njeje
Wažny nadawk Domowiny jo, wědu wó Serbach we Łužycy a zwenka njeje dalej rozšyrjaś, lokalnych akterow pśi spěchowanju serbskeje rěcy a kultury a w jich wuznaśu k serbskim kórjenjam pódpěrowaś a z tym k rownogódnosći Serbow a serbskeje rěcy pśinosowaś. Nimce su naše susedy, smy z nimi a dalšnymi wobydlarjami w měrje a mjazsobnej solidarnej pódpěrje gromaźe we Łužycy žywe.
Wócakujomy pak teke, až se naše duchowno-kulturne gódnoty cesće a šćitaju. Na póniženja a njestatki maju zagronite instance ned zjawnje reagěrowaś. Wabimy za dwójo- resp. wěcejrěcnosć a pódpěrujomy wšykne napšawy do toś togo směra.
9. Mjazynarodne póśěgi
Domowina woplěwajo a spěchujo zwiski z drugimi ludami. Kulturne wuměny, woglědy našych europskich susedow a mjazsobne zeznaśe słuže skšuśenjeju identity Serbow. Wósebnje naše słowjańske bratšy a sotše ako teke narodne mjeńšyny w tu- a wukraju dejali za nas pśi tom dobre partnarje byś. Zachowamy doněntejšne a witamy nowe zwiski k Domowinje wósebnje na rowninje našych cłonkojskich towaristwow.
10. Statkowanje w zjawnosći
Z pomocu nacasnych medialnych srědkow rozšyrjamy wědu wó Serbach. Wó statkowanju Domowiny, wósebnje jeje gremijow informěrujomy zjawnosć pšawidłownje pśez medijowe wózjawjenja, towaristwowy casopis “Naša Domowina”, naše internetne boki a z dalšnymi srědkami. Za statkowanje w Domowinje aktiwnje wabimy. Pśi tom jo transparenca nejlěpšy srědk wabjenja. Mimo togo jo pósrědkowanje wědy wó wobstojnosćach a wupominanjach serbskego luda nadawk kuždego w Domowinje statkujucego. Glědamy na rownogódnu prezencu górnoserbskeje a dolnoserbskeje rěcy.
11. Serbske institucije
Domowina spěchujo zgromadne źěło mjazy serbskimi institucijami a dalšnymi nosarjami serbskich zajmow. Wóna pógnuwa k tomu, pósłužby serbskich institucijow wužywaś, se je pominaś a z tym pórucenja aktiwnje wobwliwowaś. Zgromadne projekty a kooperacije institucijow pśinosuju k pomócliwemu źěłoju za Serbow. Rownocasje napomina Domowina wšykne serbske institucije, swóje pórucenja teke Serbam zwenka Łužyce pósrědkowaś.
12. Šćit serbskego sedleńskego ruma
Kazniski póstajone komune, kótarež serbskemu sedleńskemu rumoju pśisłušaju, su za Domowinu wažny zakład za definěrowanje winowatosćow za spěchowanje serbskeje rěcy a kultury. Rownocasnje jo serbski sedleński rum Bramborskeje a Sakskeje za Domowinu jeje jadnotny głowny wobłuk za jeje statkowanje. Šćit toś togo jo jasny nadawk statkowanja Domowiny. Domowina wužywa wšykne realne móžnosći, aby se wótwobarało kuždežkuli dalšne zapśimnjenje do komunow, kótarež serbskemu sedleńskemu rumoju pśisłušaju, w zwisku z wudobywanim zemskich pókładow, kótarež jo z pśesedlenim abo z dalšnymi wobgrozenjami za serbsku substancu zwězane. Domowina pórucyjo wót pśesedlenja pótrjefjonym komunam swóju połnu pódpěru pśi wurownanju móžnych škódow za serbsku substancu. Wóna pomina se dłujkodobny a rědowany wustup z wudobywanja a zmilinjenja brunice a statny spěchowański program za strukturnu změnu we Łužycy.
13. Serbske nabožno-narodne žywjenje
Domowina wobglědujo bogate derbstwo nabožno-narodnych tradicijow a nałogow ako njewuzbytny wobstatk narodnego žywjenja Serbow teke za pśichodne generacije. W aktiwnem woplěwanju toś tych tradicijow a nałogow wiźi Domowina wažny słup za wutwórjenje a skšuśenje teke narodnego wědobnja.
W serbskich katolskich wósadach twóri cyrkwja wažny rěcny rum za wšykne generacije. Domowina napominajo swóje župy a towaristwa, se teke w pśichoźe za bogate pórucenje nabožno-narodnego žiwjenja w swójich wósadach angažěrowaś.
W ewangelskich wósadach serbskego sedleńskego teritorija twórje nabožne zarědowanja wažne rěcne rumy za ewangelskich Serbow. W źěle na toś tom pólu aktiwnych kupkow a towaristwow wiźi Domowina wažny pśinosk za zdźaržanje našeje mamineje rěcy.


text:
Ze 2 prōmilami we krwi chcioł sprać taksōwkŏrza
Nawet dwa lata heresztu może dostać 28-letni pasażer taksōwki. Chop ze bezma 2 promilami alkoholu w ôrganizmie groziōł taksōwkŏrzowi i chcioł go sprać. Wszyjsko zdarziło sie w pyńdziałek nad ranym w Szōmbierkach. Agresywny klijynt trefiōł do policyjnego heresztu. Chop usłyszoł już ôbskarżynie.
W pyńdziałek nad ranym wachtyrze prawa z kōmisariatu w Szōmbierkach dostali powiadōmiynie ôd taksōwkŏrza ô agresywnym klijyncie. Z ustalyń wynikało, iże klijynt taksōwki w mōmyńcie jak ôbsztalowany ôd niego kurs sie skōńczōł przi ulicy Grota-Roweckigo z niywiadomego powodu zaczōn grozić taksōwkŏrzowi i chcioł go sprać. Policyjōny zastawiyli ôpitego i agresywnego 28-latka. Chop ze bezma dwōma prōmilami alkoholu w ôrganizmie trefiōł do izby wytrzyźwiyń a potym do policyjnego heresztu. Bytomiōn usłyszoł już ôbskarżynie. Terŏz ôdpowiy przed prokuratorym. Grozi mu do 2 lŏt wiynziyniŏ.


text:
Prymiera Dracha. Trzi słowa tyjatralnego laika… [+foto z praprymiery]
Jak powiym, że niy żałuja, że skuli rybnickij praprymiery Dracha minyły mie sobotni szpile Ekstraklasy, to niy bydzie to nojwyższej klasy kōmplymynt do artystōw, pra? Trudno, ale zowizo dzisiej fusbalowi dowōm pokōj. Toć, ni ma żech krytykiym tyjatralnym, ale szczynśliwy cufal wciepnōł mie w piyrszy szub widzōw, kery widzioł scyniczno adaptacjo eli niy nojlepszej ksiōnżki Szczepōna Twardocha. Cufal dowo mi lekki fory, wzglyndym tych co jeszcze niy widzieli, beztōż dzisio trzi słowa tyjatralnego laika…
- Wyôbraźnio. Ta trza było mieć coby czasowo rozjechano i wyfyrlano, a na piyrsze wejrzyni nawet chaotyczno powiyść Twardocha wkludzić na deski tyjatru. Reżyser Robert Talarczyk pochytoł to ale perfekt. Szauszpilery robiōm swojo robota i voilà Valeska Magnor w jednej sekundzie je 92 lata staro, telepiōm nij sie rynce i umiyro a za chwila wyzgerno i wyskokano mo lot 22.
- Akuratność. Ksiōnżka je do bōlu akuratno historycznie, topograficznie czy jynzykowo. Tej akuratności ni mōgło tyż braknōnć na scynie, na kerej bohatyry godajōm po ślōnsku, polsku i nimiecku i to do porzōndku. Reżyser prziwachowoł coby ślōnskij godki żodyn niy kalyczōł, co przikładowo w polskim kinie je normōm. Niy-Ślōnzoki grali głōwne role a forgot biyda było to usłyszeć.
- Pozōr. Bo pozōr to publika musi dować sztyjc i skupiać sie fest. Spektakl niy dowo umysłowi widza ani chwili na ôdpoczynku. Fto ksiōnżki niy czytoł i ni mo gowy majstra sudoku mo biyda pochytać sie fto jes kim i co sie pocho.
Wyzwani do twōrcōw, scyny a publiki…
—————————
* ô ślōnskij godce w filmie godołech kiedyś sam: https://plus.dziennikzachodni.pl/slonski-fusbal-o-janie-banasiu-konsek-za-hollywoodym-wideo/ar/12171278
Grzegorz Buchalik – etnolog, historyk, felietōnista, fusbalista. Kludzi bloga Ślōnski Fusbal:
https://www.facebook.com/SlonskiFusbal/
Foto na wuyrchu: Materiały prasowe UM Rybnik, Fotografie: Wacław Troszka


text:
Budapest/Sevilla (kh/SN). Čěska narodna wubranka steji po triumfje 2:0 přećiwo Nižozemskej prěni raz po lěće 2012 zaso raz w štwórćfinalu europskich koparskich mišterstwow (EM). Za team Oranje pak su EM zakónčene.
Underdog z Čěskeje je faworizowane hollandske mustwo w Budapesće we wosmifinalu přewinył. Za chowancow trenarja Jaroslava Šilhavý docpěštaj wrota Tomáš Holeš wot Slavije Prahi a Patrik Schick wot Bayera Leverkusen. Za hrajerja zwjazkoweje koparskeje ligi Schicka běchu to štwórte wrota w štwórtej hrě. Čěska nastupi tuž přichodnu sobotu w azerbajdźanskim Bakuwje přećiwo Danskej wo zaćah do połfinala.
Štwórtk, 1. julija, přewozmje bywši sławny wrotar-kopar Oliver Kahn nawod předsydstwa FC Bayerna Mnichow. Hač do kónca junija nawjeduje je hišće Karl-Heinz Rummenigge. Staju tuž woprawnjene prašenje: Móže něhdyši profijowy wrotar poziciju managera přewzać? Poprawom je zwisk cyle jasny, dokelž wobsteji wulka podobnosć mjez kmanosćemi, kotrež tež w sportowym wjednistwje trjebaš.
Njedawno čitach zajimawy interview z Renéjom Adlerom, w kotrymž rysuje wón paralele mjez wrotarjom a nawodu sportoweho towarstwa. W słowje „manager“ tči hižo jedyn z wjacorych nadawkow wrotarja: Jako wrotar managuješ resp. organizuješ před sobu mustwo – a to po móžnosći z jasnej, druhdy raznej komunikaciju. Tež w sportowym předewzaću je to tak: Tam maš sej prašenje stajić: Kak nastaju mustwo, hdyž konkurent nadběhuje? Abo runje nawopak? Komu dam zamołwitosć, hdyž mam sam dosć wokoło wuši? W natwarje hry maš bul w ruce. Zawjedźeš hru kaž w sportowym předewzaću na přikład nowe projekty.
London (kh/SN). Skupinska faza europskich mišterstwow w kopańcy je po cyłkownje štyrnaće hrajnych dnjach zakónčena. Jutře nětko du mišterstwa do horceje fazy, w kotrejž njesmědźa sej mustwa žadyn zmylk wjac dowolić, tež němske nic.
Po wulkim dyrkotanju přećiwo Madźarskej wjeseli so němska wubranka nětko na hrajersce sylnych Jendźelčanow we wosmifinalu. Zwjazkowy trenar Joachim Löw rjekny, zo budźe hra přećiwo Jendźelskej cyle hinaša. K zazběhej nastupichu Němcy najprjedy přećiwo hłuboko stejacym Francozam a naposledk zasakłym Madźaram – tak sylnu sej swoju skupinu poprawom předstajili njeběchu. Jeničce Španičenjo mějachu z přerěznje 68,7 procentami wjace hrajnych podźělow hač chowancy Joachima Löwa. Tak je tež kapitan Manuel Neuer optimistiski, zo budźe wosmifinalna partija we Wembleyju wo wjele wotewrjeniša. Hdyž Madźarojo hišće z dźesać hrajerjemi w šěsnatce stejachu a wšitko začinichu, budu Jendźelčenjo dyrbjeć doma doprědka hrać a bul běžeć dać, štož Němcam zawěsće do „kartow hraje“.
Jěchanski a skakanski turněr
W Kulowje wuhotuje tamniše jěchanske skakanske towarstwo wot dźensnišeho do njedźele swój jubilejny 50. jěchanski a skakanski turněr. Dźensniši časowy plan bě hižo wčera w Serbskich Nowinach wozjewjeny, dźensa podawamy wam tej za jutře a njedźelu. Přihladowarjo su w Kulowje dowoleni.
sobotu, 26. junija
07:30 skakanje klasy E
09:00 skakanje klasy A*
11:30 wubědźowanje dorosta
12:15 dypkowe skakanje klasy A**
15:15 skakanje klasy L
17:00 skakanje klasy L
njedźelu, 27. junija
07:30 skakanje klasy A**
10:15 stilowe skakanje klasy A**
12:15 pruwowanje klasy A**
13:30 pruwowanje klasy L
14:45 dypkowe skakanje klasy L
16:15 skakanje klasy M*
Młodźina B w štwórćfinalu
Młodźina B Koparskeho towarstwa Budissy Budyšin hraje jutře w 10.30 hodź. doma w Budyšinje w štwórćfinalu wo krajny pokal přećiwo młodźinje B FC Hornjeje Łužicy Neugersdorf. Derby budźe na sportowym arealu Humboldtowy haj. Přihladowarjo su dowoleni.
Dalše partije:
26.06. 10.30 VfB Annaberg 09 –
Nowy jězorinowy kraj
27.06. 10:30 Fortuna Kamjenica –
1. FC Lokomotiwa Lipsk
30.06. 18:00 SC Borea Drježdźany –
VfL Pirna-Copitz
Jednaćelnja Liškow ma dowol
Mnichow (kh/SN). To bě seklowa čara ze zbožownym wukóncom. Němska narodna koparska wubranka steji we wosmifinalu europskich mišterstwow (EM). Při tym bě turněr za nju nimale ke kóncej. Wjedro wčera wječor w Mnichowje bě jara špatne, a hižo w 11. min. so jemu nalada šeftrenarja Joachima Löwa přiměri. Wina na tym běše madźarska kombinacija ze zwjazkoweje ligi. Po sylnej flance Rolanda Sallaija z Freiburga přesadźi so Ádám Szalai z Mainza mjez Matthiasom Ginterom a Matsom Hummelsom a zhłójčkowa bul do wrotow Manuela Neuera. Němcy drje hru na to dale dominowachu, trěbna inspiracija za přewinjenje madźarskeho škita kaž tež zbožo pak jim pobrachowaštej. Madźarojo sćahnychu so po 1:0 daloko wróćo a sadźachu na podobnu taktiku kaž přećiwo Francoskej. Ćim ćešo za Němcow bě, zadnje mustwo přećiwnika přewinyć.
Kapitan hrajneje doby 2019/2020 zaso w liščej lodohokejowej jamje
Wón je zaso wróćo w Běłej Wodźe – kapitan sezony 2019/2020 Clarke Breitkreuz. Po jara wuspěšnym lěće w Kasselu, hdźež by so jemu z Huskijemi nimale dobyće mišterstwa poradźiło a z nim postup do DEL, póńdźe wón nětko zaso w trikoće Łužiskich lodohokejowych liškow na sławnu hońtwu za pukom.
W kanadiskim Springsidźe rodźeny běše hižo wot lěta 2018 do 2020 za Łužiske lodohokejowe liški aktiwny a absolwowaše za nje dokładnje sto hrow. W tym času poradźi so jemu 37 wrotow a 47 přihrawkow, kotrež wjedźechu k wrotowym wuspěcham.
W swojej prěnjej sezonje w Běłej Wodźe docpě Breitkreuz z Liškami štwórćfinale. W slědowacym lěće nawjedowaše wón mustwo jako kapitan, wone pak playoff-hry snadnje misny. Kaž hižo w swojej poslednjej sezonje w Běłej Wodźe dyrbi 29lětny nadběhowar tež nětko zaso młodych hrajerjow ze swojimi nazhonjenjemi ze sydom lět w DEL 2 inspirować a so ze swojim robustnym hrajnym wašnjom wo wjace stracha před wrotami přećiwnika starać.
Jubilejny 50. jěchanski a skakanski turněr w Kulowje wot jutřišeho do njedźele smědźa nětko z přihladowarjemi přewjesć. Na dresurowych a skakanskich wubědźowanjach pak maja wšitcy dnjowoaktualne škitne naprawy dodźeržeć.
Časowy plan za pjatk, 25. junija
9:00 pruwowanje jěchanskich koni
10:00 pruwowanje w dresurje klasy A
myto Kulowskeje firmy Widźeć a słyšeć Homola
11:45 pruwowanje w dresurje klasy E
myto firmy Schkade tzwr
13:30 wubědźowanje jěcharjow
myto firmy Pretty a Plamenco Björn Köpping
14:00 pruwowanje w dresurje klasy A*
myto firmy Hippgen tzwr
16:00 pruwowanje w dresurje klasy L*
myto firmy BMS Schlage z Wóslinka
Časowej planaj za sobotu a njedźelu wozjewimy w jutřišim wudaću Serbskich Nowin. Wobaj dnjej přewjedu potom skakanske wubědźowanja. Turněrowy nawoda je Milan Šefer, sudnicy budu Katrin Kuhn, Claus Förster, Ralf Breselow a Katharina Tögel. Jurij Bjeńš
Wuslědk wólby ,,liška lěta“ lodohokejoweje doby 2020/2021 je tajke něšto kaž mała překwapjenka. Na spočatku wothłosowanja pokazowaše wšitko na jasne dobyće Mac Carrutha, na kóncu pak přesadźi so youngster Bennet Roßmy. Tež hdyž naprašowanje tónraz pod hinašimi wuměnjenjemi wotběža, je wjele přiwisnikow za hrajerjow wothłosowało. Za to so towarstwo wšitkim dźakuje.
Koronapandemije dla njehodźeše so w minjenej sezonje „liška měsaca“ wolić a do kónčneho wothłosowanja zapodać. Tak namjetowachu zamołwići Łužiskich lodohokejowych liškow šesćoch, kotřiž běchu w minjenej sezonje na so skedźbnili. Wotedatych bu dohromady 5 491 hłosow. Po wuličenju přesadźi so 17lětny Bennet Roßmy z 2 152 hłosami před wrotarjom Mac Carruthom (1 725 hłosow) a kolegu-nadběhowarjom Stéphaneom Döringom (1 429 hłosow). Zbywace 185 hłosow dóstachu Thomas Reichel, Nick Ross a Rylan Schwartz.
London (kh/SN). Jendźelska koparska wubranka je poslednju hru skupinskeje fazy europskich mišterstwow (EM) po sylnym prěnim połčasu přećiwo čěskemu narodnemu mustwu zasłužbnje z 1:0 dobyła. Tak zaćahnu Three Lions jako prěnje w skupinje D do wosmifinala. Tam nastupja potom přećiwo druhemu ze skupiny F, w kotrejž tež Němcy hraja. Wobě mustwje, jendźelske a čěske, běštej hižo do wčerawšeho zakopa za koło poslednich šěsnaćoch kwalifikowanej. Dźěše jenož hišće wo prěnje městno w skupinje. Čěska trjebaše za to jeničce dypk, Jendźelska dyrbješe dobyć.