text:
Ślōnsk
Ślōnsk (śl-miym. Schläsing, łac. Silesia, pol. Śląsk, miym. Schlesien, czes. Slezsko) – historycznŏ krajina położōnŏ we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskij Republiki a Miymiec. Jeji wiyrchnia zajmuje kole 40,000 km², a jeji populacyjŏ je szacowanŏ na kole 8,000,000. Ślōnsk je potajlowany na dwa bazowe regiōny, Dolny Ślōnsk na zŏchodzie i Gōrny Ślōnsk na weschodzie. Wyrōżniŏ sie tyż: Ôpolski, Ôpawski, Cieszyński a Czeski Ślōnsk[uwaga 1]. Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztem. Jego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm.
Historycznõ stolicōm Dolnego i cołkigo Ślōnska je Wrocław, za to stolicōm Gōrnego Ślōnska je Ôpole. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły, wzduż jego połedniowyj granice rozciōngajōm sie Sudety. Regiōn tyn posiadŏ mocka zabytkōw i ôbiektōw kulturowyj erbowizny wpisanych na wykŏz światowyj erbowizny UNESCO. Je tyż zebrany we mineralne a naturalne sztofy, ôbyjmuje pŏrã wŏżnych industryjalnych przestrzyństw. Jego nojsrogszym metropolitalnym przestrzyństwym je Gōrnoślōnskŏ Metropolijŏ, keryj cyntrum sōm Katowicy.
Z lŏtaniym czasu zmiyniały sie granice i nŏrodnŏ przinŏleżność Ślōnska, tak tedy, kej bōł ôn erbowõ szlacheckõ włŏsnościōm, jak i po nastōniu modernych nŏrodnych państw, co prziczyniyło sie do bogajstwa zōmkōw, ôsobliwie na Dolnym Ślōnsku. Piyrszymi znanymi państwami, kere utrzimały panowanie nad Ślōnskem, były snŏdź Wielge Morawy pod kōniec IX stoleciŏ i Czechy na zaczōntku X stoleciŏ. We X stoleciu Ślōnsk ôstoł prziłōnczōny do wczaśnego polskigo państwa, a po jego roztrzaśniyńciu we XII stoleciu stoł sie piastowskim ksiynstwym. We XIV stoleciu weszoł we skłŏd Czeskij Korōny pod panowanie Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa, kere we 1526 roku przeszło pod panowanie austryjŏckij habsburskij mōnarchije. We wyniku ślōnskich wojaczek regiōn tyn ôstoł prziłōnczōny do Prus we 1742.
Po I światowyj wojaczce nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska ôstała prziznanŏ Polsce bez mocarstwa Ententy po ślōnskich powstōniach i absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Ôstane dŏwne austryjŏcke czynści Ślōnska ôstały prziłōnczōne do Czechosłowacyje i stały sie tajlōm Sudeckigo Krŏju, a dzisioj sōm tajlōm Czeskij Republiki. We 1945 roku, po II światowyj wojaczce, wiynkszość Ślōnska przeszła pod polskõ jurysdykcyjõ zgodnie z poczdamskõ ugŏdōm miyndzy zwyciynskimi aliantami i stała sie tajlōm Polski, keryj kōmunistyczny regyrōnek wypyndził wiynkszość ludności Ślōnska. Niywielgi łużycki pas na zŏchōd ôd piski Ôdry i Nysy, przinŏleżōncy do Ślōnskŏ ôd 1815 roku, ôstoł we Miymczech.
Miano[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyczne miana ôdnoszōnce sie do Ślōnska:
- I–II stolecie: Suevus, Guthalus, Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolemeusz
- IV stolecie: „de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum”, Gaius Iulius Solinus
- IX stolecie: Sleenzane civitates XV., Geograf Bajerski, 845
- X stolecie: „ab ipsa Craccoa usque ad flumen Oddere recte in locum, qui dicitur Alemure, et ab ipsa Alemura usque in terram Milze recte intra Oddere”, Dagome iudex
- XI stolecie: Zlasane Dokumynt praski, 1086
- XII stolecie: ducatu Wratislauiensi”, „regione Wratislaviensi”, „provincia Wratislaviensi”, „regione Zleznensi” Gall Anonim, kol. 1114
- 1163: Silensii provincia
- 1198: Wroczlaviensi provincia
- XII stolecie: Slesiensibus provincie
- XII–XIII stolecie: dux Zlesie, 1204
- XIII stolecie: dux Slesie, Zlesie, 1228, 1236, 1239, 1248
- XIII stolecie: dux Silesiae
- XIV stolecie: Silesia
Etymologijŏ miana Ślōnsk je spōrnŏ.
Piyrszym, kery zauważył korelacyjõ miana rzyki Ślynzy ze Ślōnskem bōł miymiecki humanista Konrad Celtes[1], pisze ôn, iże Ŏdra (to znaczy antycznŏ Suevus) przibierŏ dopływ rzyki Slesus, ôd keryj je miano ślōnskij ziymie – Hic Odera (a priscis qui nomina Suevus habebat) Nascitur et Codani praecipitatur aquis Suevus, qui Slesum socium sibi convocat amnem Aquo nunc nomen Ślesin terra gerit[2]. Do interpretacyje Celtisa nawiōnzoł polski filolog Jerzy Samuel Bandtkie, fungujōncy we Wrocławiu na przełōmie XVIII/XIX stoleciŏ. Uwŏżoł ôn, iże ôd miana rzyki Ślynza przijōnli swoje miano słowiańscy Ślynżanie (Sleenzane u tm. Bajerskiego Geografa ze kol. 845 roku), ale tyż miano gōry Ślynży a rozciōngajōncyj sie przi nij krajiny.
Podle M. Rudnickigo a S. Rosponda, miano Ślynża abo Ślynż mŏ za to ścisły zwiōnzek ze słowiańskim słowym ślyng abo ślymp, co ôznaczŏ włażnawy abo podmokły plac[3][4].
Ślōnski badŏcz Ignaz Imsieg (XIX stolecie) uwŏżoł, iże miana gōry, rzyki (a regiōnu) majōm zwiōnzek ze mianym plymiynia Silingōw[5][6][7]. Stanowisko to ôstało wszeôbecnie zaakceptowane we naukowych kryngach, tak miymieckich, jak i słowiańskich, po czym praktycznie ôbowiōnzowało aże do czasōw miyndzywojynnych, a zyskiwało uznanie we Zachodnij Ojropie jeszcze we trzecij sztwierci XX stolecia.
Miana Ślōnska we roztōmajtych gŏdkach snŏdź majōm spōlnõ etymologijõ — polskŏ: Śląsk; miymieckŏ: Schlesien; czeskŏ: Slezsko; dolnosorbskŏ: Šlazyńska; gōrnosorbskŏ: Šleska; łacina, szpanielskŏ i angelskŏ: Silesia; francuskŏ: Silésie; niyderlandzkŏ: Silezië; italskŏ: Slesia; słowackŏ: Sliezsko; kaszubskŏ: Sląsk.
Symbole a farby[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Po rŏz piyrszy ôbraz ôrła użōł na swojim sztymplu princ Kazimiyrz I ôpolski we 1222 roku. Je to tyż nojstarszy ôbrŏz ôrła jako ksiōnżyncego ymblymu na polskich ziymiach. Na ziymiach Dolnego Ślōnska używano wapyna dolnoślōnskich Piastōw, kery mioł czŏrnego ôrła we złotym polu ze strzybrnõ piskōm na krzidłach, ekstra ze strzybrnym krziżym postrzodku (ôsobliwie ôd czasōw kontrreformacyje)[8]. Za to ziymie Gōrnego Ślōnska przijmowały zaôbycz wapyn Piastōw gōrno ślōnskich, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm a pōmianōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino chyty abo ino wiyrchnij tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw a fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Ślōnsku.
Farby ziym powiōnzane sōm ze kolorystykōm jejich ôsłōn wapynowych. We pruskich czasach litŏ prowincyjŏ Ślōnsk używoła fany ze biołym, poziōmym pasym u gōry a żōłtym u spodka. We tradycyji przijōnło sie, iże wapyn a farby dolnoślōnske używane sōm we tym samym czasie za symbole Ślōnska we cołkości[9].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Granice[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Ślōnskiym rozlygowany bôł Bytōm, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd). Ślōnsko-wielgopolskŏ granica bōła ôznoczano ôd lynije wodnygo tajlōngu Ŏdry a Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludnośći rzykoma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzko ziēmia we dorzyczu Ŏdry. Nojstarszo granica Ślōnska a Łużyce biygła podle Łużyckij Nyse.
Na połedniowym wschodzie tradycyjnōm granicōm je rzyka Bioło (kraj miyndzy downymi diecezyjōma – wrocłowskōm i krakowskōm, choć ŏd 1179 roku do XV stolecio ziymie Ŏświēncimskiēgo Ksiōnżynstwa, Zatorskiēgo Ksiōnżynstwa a Siewierskiēgo Ksiōnżynstwa noleżały do ślōnskich Piastōw). Na połedniowym wschodzie kraj biygnie wiyrchōma Ślōnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Baranio Gōra a Ŏchodzita. Na wyżce sztadōw Czechowicē-Dziedzicē, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przēmsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ŏkryngu krajym je Brynica.
We miymieckij tradycyji granice prowincyje Ślōnsk spamiyntane sōm jako tradycyjne kraje Ślōnska, przi czym wrachowujōm do niygo m.in. teryny rozlygowane na zachōd ŏuod Kwise, przi tym we polskij tradycyji na zachodzie to gynau Kwisa je krajym. Te porōżniynia dajōm baza na haja ŏ tyn kraj. Problym je tyż połedniowo granica Dolnēgo Ślōnska, kero biygnie wiyrchōma Sudetōw – podle niykerych kłodzko ziēmia je ŏsobnym historycznie placym.
Warōnki naturalne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnsk je rozlygowany we gōrnyj dukli Ôdry na połedniu i zŏchodzie a ôparty je ô paśma Sudetōw i Karpatōw. Jego zachodniŏ tajla, Dolny Ślōnsk je bauerskim regiōnym. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłyj wyżce zebrany je we surowce mineralne.
Ukształtowanie terynu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Plac rozlygowanio Ślōnska je roztōmajty podle ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), w połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Ślōnskŏ Chyża), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny.
Ślōnsk leży w Strzodkowoeuropejskij Nizinie (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij). Rozciōngajōm sie sam ôd połedniŏ nastympujōnce makroregiony: Zachodnie Beskidy (Ślōnski Beskid, Ślōnsko-Morawski Beskid), Zachodniobeskidzkie Pogōrze, Ôświyncimskŏ Kotlina, Ôstrawskŏ Kotlina, Ślōnskŏ Chyża, Ślōnskŏ Nizina, Weschodnie Sudety, Postrzodkowe Sudety, Zachodnie Sudety, Sudeckie Przedgōrze, Ślōnsko-Łużyckŏ Nizina, Zielōnogōrske Zniesiynia, Trzebnicki Woł, Milicko-Głogowske Ôbniżynie, tajla Lubuskiego Pojezierza jak tyż Pradoliny Warciańsko-Ôdrzańskiej.
Nojwyższōm szpicōm Ślōnska je Śniyżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.
Hydrografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ôdry i jeji dopływōw: Ôlzy, Kłodzkej Nysy, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Ślōnska leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicōm, Przemszōm, Pszczynkōm, Gostyniōm i Biołōm. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ôdra (w Ôdrzańskich Gōrach), jak i Wisła (Baraniŏ Gōra). Bezma cołki Ślōnsk je w zlewisku Bałtyckigo Morza, jyno pŏrã ciekōw wodnych zasiylo Morze Pōłnocne bez Łabã (z bazowymi rzykami: Izera, Dziwa Orlica, Úpa) jak tyż Czŏrne Morze bez Wŏg.
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasta na Ślōnsku, kerych populacyjŏ przekrŏczŏ 20,000 (na rok 1995).
* Niyblank na Ślōnsku
Miana placōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Mocka placōw na Ślōnsku miało we historyji mocka mian. Przōdzi miana powstŏwały a zmiyniały sie spontanicznie. We II Rzeszy niykere miana utworzōno na przikłŏd dlŏ uczczynia Miymcōw niezwiōnzanych ze Ślōnskym, jak Hindenburg (Zŏbrze). We III Rzeszy masowo germanizowano słowiańske miana, wkludzano miana niyhistoryczne jak Hitlersee (Szczedrzyk), cuzamyn wiyncyj aniżeli 2000 mian. Po wojaczce mocka polskich mian powstoło spontanicznie, drōgōm spolszczenia gŏdki abo amatorskiego przekładu. Ôficjalne miana ôkryślyła jynzykoznawczŏ kōmisyjŏ, czasym prziwrŏcała dŏwne miano, czasym tworziła doimyntnie nowõ, bp. Dzierżoniów (Rychbach). Po wojaczce używanie miymieckich mian było zabrōniōne, po 1989 stały sie ône wszeôbecnie znane, a ôrdōnek ô myńszościach przizwŏlŏ na używanie miymieckich mian we gminach zamiyszkanych bez myńszość miymieckõ. Ôficjalnymi miymieckimi mianami sōm miana sprzed 1936 roku, na przikłŏd Stare Siołkowicy to Alt Schalkowitz, a niy Alt Schalkendorf.
Dwugŏdkowe tabule z mianami placōw czynsto sōm ôfiarōm wandalizmu ze zajty polskich (rzŏdzij miymieckich[65]) miyszkańcōw regiōnu.
Naturalne sztofy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnsk je ludnym i zebranym we naturalne sztofy regiōnym. Ôd chyty XVIII stoleciŏ na jego terynie bōł wydobywany wōngel. Industryjŏ rozwijała sie, kej Ślōnsk bōł tajlōm Miymiec, a szpica ôsiōngła we latach siedymdziesiōntych XX stoleciŏ za czasōw PRL. We tym ôkresie Ślōnsk stoł sie jednym z nojsrogszych producyntōw wōnglŏ na świecie[66].
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W IV stoleciu p.n.e. ôd połedniŏ, bez Kłodzko, Celtowie weszli na Ślōnsk i zamiyszkali naôbkoło gōry Ślynży we bliżu terŏźnego Wrocławia, Oławy i Strzelina[72].
Germańske plymiōna Lugii były piyrszy rŏz ôdnotowane na Ślōnsku we I stoleciu. Zachodni Słowianie i Lechici przibyli do regiōnu kole VII stoleciŏ[73]. Miyjscowi Zachodni Słowianie zaczli znosić graniczne gysztele, take jak Ślōnskŏ Przesieka i Ślōnske Wały. Weschodniŏ granica ślōnskigo ôsadnictwa przebiygała na zŏchōd ôd Bytōmia, a na weschōd ôd Raciborza i Cieszyna. Na weschōd ôd tyj piski miyszkało blisko spokrewniōne plymiã Lechitōw - Wiślanie. Jejich pōłnocnŏ granica przebiygała we dukli Baryczy, na pōłnoc ôd keryj miyszkało plymiã Polanōw Zachodnich, kere nadało Polsce swoje miano[74].
Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku były Wielge Morawy i Czechy. We X stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. We czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy mocka niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. We tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku czynści krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewierza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastom, chociŏż jejich ludność była zaôbycz wiślana, a niy ślōnskigo byciŏ[74].
We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mongołowie najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało wszeôbecnõ panikã i masowe zaucieczki. Złupili srogõ tajlã regiōnu i pokōnali połōnczōne polske i miymiecke wojska pod kōmyndōm Henryka II Bogomyślnego we bataliji pod Lignicõ, kerŏ miała plac pod Lignickim Polym we bliżu ślōnskigo miasta Lignica. Po śmierci jejich khana (prziwōdcy) Ordy Mongołowie uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, ale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.
W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polscy mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 roku[75]. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Ślōnsk (jako ślōnske ksiynstwa) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszła z tã korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje w 1526 roku.
We XV stoleciu we granicach Ślōnska dokōnano pŏru pōmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polscy krōle we drugim chycie XV stoleciŏ[74]. W 1742 roku wiynkszość Ślōnskŏ ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.
Po I światowyj wojaczce ô tajlã Ślōnska, Gōrny Ślōnsk, walczyły Miymcy i nowo niypodlygłŏ Polskŏ. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymcy i 40% na Polskõ[76]. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojywōdztwym. Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk we ôbrymbie Miymiec ôstoł ôwdy potajlowane na Prowincyjõ Dolny Ślōnsk i Prowincyjõ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.
Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskõ, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, kerŏ antlich nikej sie niy ôdbyła[77][78][79]. Administracyjny tajlōng Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojywōdztwa lubuske, dolnoślōnske, ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.
Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Literatura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflonych na Ślōnsku je ksiynga henrykowskŏ. Je to stuzajtno ksiynga spisano po łacinie chrōnika ŏpactwa cystersōw we Hynrykowie we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszo tyj ksiyngi ŏpisuje lota ŏd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugo prowadzi historyjo ŏpactwa do 1310. Ksiynga zawiyro we zapiskach z 1270 zdaniy, o kerym siy godo, że je nojstarsze zaszkryflane we godce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bôły tedy blank na siy podane):
,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai"
co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej,
a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.
Muzyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Ślōnsku je sam 7 filharmonii, a dwie Akademie Muzyczne - we Katowicach a Wrocławie. Trza jeszcze pedzieć o ludziach, kerzy ta muzyka piszom. Nojbarzi znani we świecie to: Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Georg Philipp Tellemann, Edward Bogusławski, Jan Wincenty Hawel, Wojciech Kilar.
Schlesisches Musikfest (ślōnske tumaczeniē:Ślōnski Muzyczny Fest) to fest kery ôdbywo sie ôde 1876 z pauzōm we lotach 1942-1996.
Ślōnsko kuchnia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnsko kuchnia je fest charakterystycznŏ, noleżi do kuchńi strzodkowoojropejskich, nale mogymy pedzieć, że w każdyj tajli Ślōnska warzi sie trocha inaczij. Bez wiela lot mioła ajnflusy ze polskom, miymieckom a czeskom, beztoż na cołkim Ślōnsku jodło niē je take some. Na Ślōnsku je wiela jodła kere nikaj indzij na ziymie niy ma, nale nikere potrawy sōm take kej na terynach z kerych mioły ajnflus. Powszechnie uważo sie, iże nojczynstszym ślōnskim jodłym sōm rolady wroz ze ślōnskimi kluskōma a modrōm kapustōm, zaś piyrsze danie musi być nudelzupa.
Folklor[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôblyczynia ludowe[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôblyczynia ludowe Dolnego Ślōnska[80]:
- ôblyczynie lelyniogōrske
- ôblyczynie kaczawsko-nadŏbrzańske
- ôblyczynie karkonoske
- ôblyczynie kłodzke
- ôblyczynie wołbrzyske
- ôblyczynie wrocławske
- ôblyczynie głogowske (ôsobno zorta)
- ôblyczynie z terynōw Nysy
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska[80]:
- ôblyczynie cieszyńske
- ôblyczynie pszczyńske
- ôblyczynie raciborske
- ôblyczynie rozbarske (gōrzańske)
- ôblyczynie Jackōw jabłōnkowskich
- ôblyczynie Gōrali ślōnskich
- ôblyczynie Lachōw ślōnskich
Tańce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku. Wielgo tukej je rola ZPiT "Śląsk" im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.
Tradycyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Świynta: 4 grudnia je ôbchodzōne świynto Barbory, patrōnki grubiorzōw, zaś 4 maja Dziēń św. Floriana - patrōna hutnikōw. Zauobycz te niy sōm wolne ôd roboty, zaczyno siy je ôd Mszy we kościele, niyskorzij je pochōd ze hutniczōm abo bergmańskōm ôrkestrōm a pod kōniec nojczynścij je robiōny fest.
- Na Ślōnsku ôbchodzi siy Abrahama - 50. geburstag
- Na Ślōnsku popularny je karciany szpil szkat.
- Popularno na Ślōnsku je tyż hodowla gołymbi (we gołymbiokach).
- Ślōnzoki niy ôbchodzōm imienin
Nauka a ôświata[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ze Ślŏnska je 17 ludzi, kerych ŏtrzymoło nadgroda Nobla, ze tygo dziesiynciu pochodziōło ze Wrocławia:
- pisorze – Theodor Mommsen (1902), Gerhart Hauptmann (1912)
- fizyki – Otto Stern (1943), Phillip Lenard (1905), Max Born (1954), Maria Goeppert-Mayer (1963), Johannes Georg Bednorz (1987), Hans Georg Dehmelt (1989)
- chymiki – Eduard Buchner (1907), Fritz Haber (1918), Friedrich Bergius (1931), Kurt Alder (1950), Konrad Bloch (1964)
- dochtōry a biochymiki – Paul Ehrlich (1908), Gerhard Domagk (1939), Günter Blobel (1999)
- ekonōmista – Reinhard Selten (1994)
Bez lauryatōw nadgrody Nobla, wstrzōd Ślōnzokōw je tyż wiela inkszych naukowcōw, do bajszpila: Theodor Kaluza, Gregor Mendel, Fritz London, Maria Cunitz, Richard Courant, Carl Friedländer a Carl Wernicke.
Religijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja we Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj czynści Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.
Nojwŏżniyjszym ôstrzodkym religijnego kultu na Dolnym Ślōnsku je Sanktuarium świyntyj Jadwigi we Trzebnicy, we keryj spoczywajōm relikwie świyntyj Jadwigi, patrōnki Ślōnska.
Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu hned po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczba wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys[81]. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernych[82].
Ôrganizacyje a stŏwarziszynia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôrganizacyjami fungujōncymi na terynie Ślōnska sōm miyndzy inkszymi: Ruch Autōnōmije Ślōnska, Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij a Pro Loquela Silesiana.
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. We Polsce niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo we Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu Wszeôbecnego ze 2002 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 173 148 ôsōb, za to we wykazie wszeôbecnym na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność deklaruje 10 878 ôsōb. Nojnowszy wykŏz ze roku 2011 wykŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami a Polŏkami abo Ślōnzŏkami a Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske we kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô nacyje. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ a polskõ nŏrodność wrŏz, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).
Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku XX stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym ta zbiorowość była wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznõ grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczni Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnskŏ piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskõ nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw[83][84].
Mŏwa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci przizwŏlały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a jejich wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć przinŏleży swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowõ używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji a ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Ślōnskŏ wystympujōm dialekty a gwary: chazacki, chwalimski, cieszyński, czadecki, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, sulkowski, sycowski, ôpolski.
Spōrny je status ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wszeôbecnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb[85]. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji[86].
Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij czynści Ślōnska, ślōnskim zaôbycz na Gōrnym Ślōnsku a miymieckōm gŏdkōm we miymieckij czynści Ślōnska i na Gōrnym Ślōnsku.
Baukōnszt[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszy murowany budōnek na Ślōnsku, to snŏdź chrōm zbudowany we placu tuma we Wrocławiu, a potym kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie z chyty XI stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Sroge pōmiany w landszafcie baukōnsztu ukŏzały sie we XII stoleciu na Dolnym Ślōnsku, społym z murowanym baukōnsztym epoki rōmanizmu. Piyrsze stawiynia z cegłōwek datowane sōm na czasy Bolesława Wysokigo. We tym czasie na ślōnskich ziymiach ukŏzało sie mocka zōmkōw a rezydyncyje społym ze mustrami bydōncymi z Francyje, Miymiec, eli Italije. Ôd czasōw renesansu Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw[87]. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw drzywniannych kościołōw sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach na Gōrnym Ślōnsku, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we Prudniku[uwaga 3][88].
Wielokrotnie bez Ślōnsk przenikali roztōmajte sznity baukōnsztu, przikładym może być klasycystyczny baukōnszt, keryj nojstarszym przedstŏwicielym na ślōnskich ziymiach je Pałac Dietrichsteinōw we Władzisławiu.
Nojsrogsze pōmiany baukōnsztu na Gōrnym Ślōnsku ukŏzały sie społym z przijściym industryjalnyj epoki we XIX stoleciu, a potym we latach PRL, kej prziszoł nŏrywny rozrost miast na tym terynie. Poza industryjalnym baukōnsztym a robotniczym ôsiedlōm takim jak bp. Kolōnijŏ Emma we Radlinie we XIX stoleciu i na zaczōntku XX budowane były tyż rezydyncyje posiedzicieli tukejszych statkōw Henckel von Donnersmarckōw a princōw z inkszych rodōw[87].
Ôbiekty Światowyj Erbowizny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Zobŏcz tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Uwagi[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ We miyndzywojynnym ôkresie we czynści Gōrnego Ślōnska we granicach Polski funkcjōniyrowoł sztuczny, propagandowy tajlōng na Bioły, Czŏrny a Zielōny Ślōnsk.
- ↑ Połednie na gōrze.
- ↑ Je to tyż nojstarszŏ ôbrōnnŏ wieża bydōncŏ na terynie terŏźnyj Polski.
Przipisy
- ↑ Czapliński, Historia Śląska, 2002, s. 14, Cytat: ...interpretacji, którą jako pierwszy zaproponował żyjący na przełomie XV i XVI w. K. Celtes: jego zdaniem pochodziła ona od dopływu Odry zwanego „Ślesus”. Propozycję tę zakwestionował po kilkudziesięciu latach uczony niemiecki J.G. Worbs, który uważał, iż Ślęza jest zbyt małą rzeką, aby mogła od niej wziąć nazwę cała rozległa kraina. (polski).
- ↑ Onomastica slavogermanica: w. 2, 1966 „Quattuor libri Amorum”, Nürnberg 1502, k. 28 v.
- ↑ Rudolf Fischer, Onomastica slavogermanica, t. XXVI, Uniwersytet Wrocławski, 2007, s. 83, Cytat: Polscy językoznawcy: M. Rudnicki, potem T. Lehr-Splawinski, historyk W. Semkowicz i S. Rospond odrzucili hipotezę pochodzenia nazwy Śląsk od germańskiego plemienia Silingów, a opowiedzieli się za rodzimowością podstawy i wywiedli ją od wyrazu pospolitego ślęg, wilgotność, mokrość. Natomiast postać nazwy rzeki, góry do dziś pozostaje niewyjaśniona: Ślęza, Ślędza czy Ślęża?. (polski).
- ↑ Marek Szołtysek: Ślonsk je piykny = Śląsk jest piękny = Silesia is beautiful = Schlesien ist wunderschön = Slezsko je krásné = La Slesia é bella = La Silésie est belle: Rybnik 2007: ISBN 978-8388966-21-7 ; zajta 44
- ↑ Marek Czapliński, Historia Śląska, 2002, ISBN 83-229-2213-2, Cytat: W 1830 badacz niemiecki Ignatius Imsieg (Zufallige Gedanken einse alten Schulmannes uber die Ableitung des Namens: Schlesien. Schlesische Provinzialblatter, B. 92, 1830), „który nazwę Śląska wywiódł od nazwy plemienia germańskiego, mianowicie Silingów, znanych żyjącemu w II w. n.e. geografowi greckiemu Ptolemeuszowi. Wskazywał on nie tylko na podobieństwo fonetyczne, ale także przeświadczenie, iż zamieszkiwali oni Śląsk na długo przed przybyciem Słowian. Stanowisko Imsiega zostało powszechnie zaakceptowane, zarówno przez naukę niemiecką, jak i słowiańską i w zasadzie obowiązywało aż do czasów międzywojennych. Nie znaczy to wcale, że nie było także zwolenników hipotezy wysuniętej niegdyś przez Georga Samuela Bandtkiego (Schlesische Provinzialblatter, t. XCIII, 1831). Do poglądów Bandtkiego powrócili w latach 30. XX w. polscy uczeni, historyk W. Semkowicz i językoznawca M. Rudnicki, którzy swoje badania oparli na analizie materiału lingwistycznego. (polski).
- ↑ Slavia Antiqua, PWN, 1990, s. 19, Cytat: W nauce istnieje również wersja, że od Silingów poszła nazwa Góry Ślęży i Śląska (kwestionowana przez M. Rudnickiego i S. Rosponda, którzy wypowiadali się za ich słowiańskim rodowodem). W każdym razie jest rzeczą dosyć prawdopodobną, że część Silingów mieszkała na środkowym Śląsku. W takim razie musieli oni tam lokować się w szachownicę ze Słowianami.(polski).
- ↑ Naddunajska grupa kultury przeworskiej, „Przegląd archeologiczny”, 1992, s. 67, Cytat: Silingowie natomiast – zgodnie z wysuniętymi ostatnio supozycjami (Marek Olędzki, UŁ, 1993) – zasiedlali z początku (tj. mniej więcej do pierwszych dwóch lub trzech dziesięcioleci II w. północne kresy Śląska, żeby w okresie późniejszym, tzn. po wyżej wymienionej dacie) wejść także w posiadanie pozostałych partii tej krainy geograficznej.(polski).
- ↑ Grzegorz Kulik, Herb Śląska, wachtyrz.eu, 17 marca 2018 .
- ↑ HISTORIA FLAG ŚLĄSKICH - GÓRNEGO I DOLNEGO ŚLĄSKA, slownikslaski.pl (polski).
- ↑ climate-data.org
- ↑ Wrocław w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Katowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 Customized selection VDB, vdb.czso.cz [dostymp 2021-02-27].
- ↑ Bytom w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Gliwice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zabrze w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bielsko-Biała w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Ruda Śląska w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Rybnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Wałbrzych w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Tychy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Opole w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Chorzów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zielona Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Legnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jastrzębie-Zdrój w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jelenia Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Lubin w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Mysłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Siemianowice Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Głogów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kędzierzyn-Koźle w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Wodzisław Śląski w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Piekary Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Tarnowskie Góry w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Żory w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Racibórz w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świdnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świętochłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nysa w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bolesławiec w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Knurów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nowa Sól w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Brzeg w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Oleśnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Mikołów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Dzierżoniów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Cieszyn w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Czechowice-Dziedzice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bielawa w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Oława w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Żagań w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nowa Ruda w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Lubliniec w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kluczbork w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jawor w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świebodzice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Rydułtowy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kamienna Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Łaziska Górne w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świebodzin w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Strzelce Opolskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Polkowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zniszczone dwujęzyczne tablice w Głogówku, 24opole.pl, 3 mŏja 2010 (polski).
- ↑ Natural Resources, poland.gov.pl, 12 czerwca 2011 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2011-06-12] .
- ↑ Copper: World Smelter Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Zinc: World Smelter Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Silver: World Mine Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Cadmium: World Refinery Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Lead: World Refinery Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 34–35
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 37–38
- ↑ 74,0 74,1 74,2 R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81
- ↑ 3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de
- ↑ Piotr Stefan Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, ISBN 978-0-674-92685-1 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Geoffrey K. Roberts, Patricia Hogwood, The Politics Today Companion to West European Politics, Manchester University Press, 19 lipca 2013, ISBN 978-1-84779-032-3 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Phillip A. Bühler, The Oder-Neisse Line: A Reappraisal Under International Law, East European Monographs, 1990, ISBN 978-0-88033-174-6 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ 80,0 80,1 Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.
- ↑ Abp Alfons Nossol i Jerzy Pilch odebrali Śląskie Szmaragdy, ksiazki.wp.pl, 23 kwietnia 2010 [dostymp 2021-02-28] (polski).
- ↑ The Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010
- ↑ Danuta Berlińska, Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim, „Przegląd Zachodni”, 1990, s. 58, ISSN 0033-2437 (polski).
- ↑ Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim [w:] Stanisław Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102 (polski).
- ↑ Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostymp 2011-04-21].
- ↑ Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2013-04-14].
- ↑ 87,0 87,1 Gabriela Bożek, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach., Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002, ISBN 83-85871-31-4, OCLC 52634671.
- ↑ Wieża Woka - Prudnik - Informator turystyczny, noclegi - www.sudety.info.pl, web.archive.org, 8 września 2019 [dostymp 2021-02-28] [zarchiwizowane z adresy 2019-09-08] .
Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica (ang.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de (mjym.) [dostymp 28 lutego 2021]


c: text/html

text:
Korla Bohuchwał Šěrach
Korla Bohuchwał Šěrach (němsce Karl Gottlob Schirach; * 25. februara 1764 w Budyšinku, † 16. septembra 1836 w Rychwałdźe) bě serbski ewangelski farar a w lěće 1790 sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa, Měsačneho pisma k rozwučenju a wokřewjenju.
Narodźi so jako syn Budyšinskeho ewangelskeho fararja Hadama Bohuchwała Šěracha a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1782 do 1786 we Wittenbergu teologiju. Po zakónčenju studija dźěłaše najprjedy jědnaće lět jako domjacy wučer mjez druhim w Budyšinje a w lěće 1797 přewza Rychwałdske farske městno.
Za Budyski čas załožištaj – pod wliwom idealow Francoskeje rewolucije – hromadźe z Janom Awgustom Janku prěnje ćišćane nowiny w serbskej rěči, Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju, kotrež so wšak hižo po prěnim wudaću ze stracha před rozšěrjenjom strašnych idejow wot wyšnosće zakaza.
ŽórłoWobdźěłać
- Błažij Nawka: Šěrach, Korla Bohuchwał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 540

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Budyšin/Radwor (SN/at). Radworska serbska staršiska iniciatiwa je swój zaměr docpěła. Z nowym šulskim lětom budźe na Serbskej zakładnej šuli „dr. Marja Grólmusec“ w prěnim lětniku serbska rjadownja, kaž Domowina dźensa zdźěli.
„Wjeselimy so, zo je so šulska konferenca srjedu jednohłósnje za to rozsudźiła, w prěnim lětniku serbsku rjadownju ze 14 dźěćimi zarjadować“, wuzběhny zastupjerka iniciatiwy Katrin SuchecDźisławkowa. Dźěći tam nětko serbsce alfabetizuja. Staršiska iniciatiwa dźakuje so nawodnicy kubłanišća Angeli Rynčowej a koordinatorej za serbske naležnosće w Budyskej wotnožce LaSuB Bosćijej Handrikej. Runje tak skrućeše jim nowa wjesnjanostka Madeleine Rentsch rjap.
Staršiska iniciatiwa nadźija so nětko bórzomneho koncepta za zwyšenje ličby hodźin wučby serbšćiny.
Wo wulkim wuspěchu angažementa serbskich staršich rěči předsyda Domowina Dawid Statnik. Jako tajki je so na šulskej konferency wobdźělił. „Tu je so přikładnje pokazało, zo móža starši sylna móc być, dokelž ma wola staršich po zakonjach jara wysoku hódnotu.“
Chrósćicy (SN/MiR). Hižo wot póndźele wopytuje skupina zajimcow lětuši kurs čěšćiny w Chrósćicach. Tam přiswojeja sej pola wučerja Jana Breindla mjez druhim znajomosće wo nałožowanju čěskich ličbow. Při tym bě wčera wosebje wušiknosć jazyka prašana. Tak prócowachu so studenća němskeho pochada runje tak kaž Serbja-rentnarjo abo sobudźěłaćerjo serbskich institucijow a Budyskeho krajnoradneho zarjada wurjekować mjez druhim słowo „čtyři“, štož njebě tak jednore. „Serbscy wobdźělnicy zwěsćeja, zo su rozdźěle mjez čěšćinu a serbšćinu, byrnjež Serbja zasadnje Čechow derje rozumili, dosć wulke“, praji Jan Breindl.
Wodowe Hendrichecy (SN/MiR). Porno předchadźacym lětam njeje so we wočerstwjenišću „Querxenland“ we Wodowych Hendrichecach wjele změniło. „Mamy sej hladajo na škit před koronu bóle ruce desinfikować a při zastupje a wopušćenju jědźernje mamy nosyć nahubnik“, praji organizatorka rěčneho a prózdninskeho lěhwa Serbskeho šulskeho towarstwa Marlis Młynkowa. Lětsa wotměja mjez druhim kazinowy wječork a wobhladaja sej w kinje film. Diskoteka pak njebudźe. Wčera dopołdnja je dohromady 44 wobdźělnikow rěčneho lěhwa SŠT – na čakanskej lisćinje je dźesać dalšich zajimcow – masku cebry pasliło. Z njej maja na lětušu zhromadnu wječer přińć, kotraž steji pod hesłom „dźungl“. Hač do soboty šulerjo serbskich a serbšćinu wuwučowacych šulow hišće we Wodowych Hendrichecach přebywaja. Najmłódša wobdźělnica póńdźe wot přichodneje póndźele do 4. lětnika, najstarši do dźewjatki. Mjez wobdźělnikami su šulerjo z Kulowskeje zakładneje šule, z Budyskeho Serbskeho gymnazija a ze srjedźnych šulow z Radworja, Worklec a Ralbic.
W srjedźišću wčerawšeho zetkanja Rady za naležnosće Serbow w Braniborskej stejachu kubłanske prašenja kaž zdobywanje kubłanskeho a wučerskeho dorosta.
Podstupim (SN/MiR). Předsydka rady Katrin Šwjelina zwurazni, zo na wukubłanskich wikach přemało za powołanje kubłarja a kubłarki abo wučerja a wučerki ze serbskorěčnymi kmanosćemi wabja. Zdobom wona na to skedźbni, zo je za wuwiwanje a produkciju wabjenskich srědkow financna podpěra trěbna.
SJ Chrósćicy II – Zeleno-běli Sepicy 2:3 (0:0)
Zestawa domjacych: Hejduška – Donat, Bětnar, K. Mark, Ph. Mark, Handrik, Špitank, Domaška, Kola, Jakubaš, Liznar, Dórnik, Dehn, Cyž
Budislav (RČ/SN). Čěscy přećeljo Serbow přewjedźechu prěni tydźeń awgusta w Budislavje kurs serbšćiny. Přičina, zo jón sami w Čěskej zarjadowachu, bě wotprajenje Lětnjeho kursa za serbsku rěč a kulturu Serbskeho instituta koronapandemije dla. Dokelž bě so situacija w Čěskej polěpšiła, rozmyslowachu čłonojo Towarstwa přećelow Serbow (SPL) – předewšěm jeho předsyda Lukáš Novosad –, z podpěru katedry srjedźoeuropskich studijow filozofiskeje fakulty Praskeje Karloweje uniwersity přewjesć lětnju šulu w swójskim nošerstwje. Wosebje katedra a jeje nawoda dr. Jiří Januška pomhaštaj ju financnje zawěsćić.
Dwaceći wobdźělnikow dožiwi tuž w Budislavskim kubłanskim centrumje čěskeho PEN-kluba seminar z Lukášom Novosadom a Radekom Čermákom, konwersaciju z Benom Bělkom a pozdźišo tež z čěskim wučerjom we Łužicy Janom Breindlom a Damianom Dyrlichom, kotrajž přewzaštaj popołdniši přednošk a wječorny program.
Budyšin (SN/MiR). Šulscy nowačcy móža so wjeselić. Woni změja lětsa w Ludowym nakładnistwje wušłu nowu serbsku fiblu w tobole, hdyž prěni króć do šule póńdu. Wučbnicu „Naša fibla“ wužiwać budu předewšěm ći, kotřiž serbšćinu na maćernorěčnym niwowje wuknu.
Za žiwe posrědkowanje móža sej zajimcy w Rěčnym centrumje WITAJ, hdźež su wučbnicu zdźěłali, naručnu klanku wobstarać. Mudra Zala je wodźaca figura fible. Dale dóstanu tam přiłohu, w kotrejž su wujasnjenja wo pismikach kaž tež jednotliwe sady z wudospołnjacymi wokablemi podate.


text:
Wylem Šybar
Wylem Šybar, tež Wylem Šybaŕ (němsce Wilhelm Schieber; * 21. nowembra 1887 we Wusokej pola Wětošowa; † 3. decembra 1974 we Wětošowje) běše delnjoserbski moler a wuměłc.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Šybar, syn małoburja z Wětošowa, studowaše mjez 1902 a 1908 při wučerskim seminarje w Starej Darbni. Po Prěnjej swětowej wójnje běše wučer w Berlinje a so připódla na ludowej uniwersiće a rjemjeslowej šule w rysowanju portretow a aktow wukmani.
Dokelž w starobje schori a přeco mjenje słyši, so Šybar 1943 na wuměnk do ródneje wsy přesydli. Tam so nětko sylnišo molerstwu wěnuje a akwarele z wjesnymi a błótowskimi motiwami moluje. Wot lěta 1948 běše čłon Koła serbskich tworjacych wuměłcow a wot 1953 tež čłon Zwjazka tworjacych wuměłcow Němskeje demokratiskeje republiki. W Bórkowach nawjedowaše wjacore lěta kružk molerjow.
Wuměłska tworiwosć Wylema Šybarja so 1956 z Mytom Carla Blechena, spožčeny wot rady Choćebuskeho wobwoda, 1959 (w kolektiwje) a tež 1970 (sam) z Mytom Ćišinskeho a 1964 z Wuměłskim mytom Domowiny počesći.
WotkazWobdźěłać
- Wětošowske wosobiny (PDF, 376 KB) (němsce)


text:
W meczu I Rundy Wojewódzkiego Pucharu Polski, drużyna Ruchu Chorzów poległa w Pawłowicach Śląskich z Pniówkiem…
Kategoria: Puchar Polski
Okręgowy Puchar Polski dla „Niebieskich”!
We wtorkowe popołudnie „Niebiescy” robili trzecie podejście do rozegrania finału okręgowego Pucharu Polski w podokręgu Katowice.…
Finał Pucharu Polski znowu przełożony!
Nie odbędzie się zaplanowany na 14 kwietnia mecz finału Pucharu Polski w podokręgu Katowice, pomiędzy Pogonią…
Termin finału Pucharu Polski z Pogonią Imielin
Z powodu obostrzeń i panującej pandemii koronawirusa nie udało się rozegrać finału jeszcze w 2020 roku.…
Finał Okręgowego Pucharu Polski również przełożony!
Klub poinformował dzisiaj, że finał Okręgowego Pucharu Polski, w którym „Niebiescy” zmierzą się z Pogonią Imielin…
Finał Pucharu 100lecia Śl. ZPNu przełożony!
Ruch Chorzów czeka rozegranie dwóch finałów pucharowych. W finale Okręgowego Pucharu Polski z Pogonią Imielin (11…
Piyrwsze szpile Pucharu Polski za nami – sŏm niyspodzianki!
24 wrzesniŏ łodbōły sie piyrwsze szpile Pucharu Polski. Ruch Chorzów, u sia sfalōł po elwrach ze…
Podlesianka Katowice – Ruch Chorzów 2-2 (4-5 p.k.) [GALERIA]
Ruch Chorzów, we ramach Pucharu Poslki okryngu Katowice, po elwrach wygrŏł ze Podlesianką Katowice. Na szpilu…
Znŏmy rywala Ruchu we 1/32 Pucharu Polski!
Dzisiŏj łodbōło sie losowanie par 1/32 Totolotek Pucharu Polski. Ruch Chorzów po wygranyj ze Skrą Częstochowa…
Wsziscy na szpil ze Skrą!
7 sierpniŏ, we środa, zagrŏmy szpil we ramach Rundy wstympnyj Pucharu Polski ze Skrą Częstochowa. Szpil…
Runda Wstympnŏ Pucharu Polski – znŏmy rywala Ruchu!
Niybiescy po zakończyniu syzonu we II Lidze poznali swojigo rywala we rundzie wstympnyj PZPN Pucharu Polski.…
Poszukujemy reklamodawców!
Poszukujemy reklamodawców, którzy w zamian za udostępnienie swojej reklamy na łamach naszego portalu poratują nas groszem…
Pary 1/2 Finału Pucharu Polski
Znŏmy pary 1/2 finału Pucharu Polski syzonu 2018/19. Szpile rozegrane łōstanom 9 i 10 kwietnia. Raków…
Wyniki 1/32 Pucharu Polski i wypowiydź trynera Fornalaka po szpilu ze Odrom
Dzisioj łodboło sie 9 szpilów 1/32 Pucharu Polski. Groł tyż Ruch Chorzów, chocioż grom to ciynżko…
Ślonski LIVE ze Pucharu Polski: Ruch – Odra ino u nos!
Zapraszomy na szpil Pucharu Polski, kaj Ruch podyjmie Odra Opole. Szpil na Cichyj 6 łode 19:20,…
Znomy ceny karnetów na syzon!
Ruch Chorzów opublikowoł ceny karnetów na cołki syzon 18/19 we drugij lidze. Sztart sprzedaży ruszo we…
Żałoba na zajcie
We tym tydniu, ze racji tego, że umarła mama jednygo ze noszych piłkarzy – Śp. Pani…
Legia wygrywo Puchar Polski 17/18!
Legia wygroła finał Pucharu Polski ze Arkom 2-1. Jednygo tora szczeloł Jarek Niezgoda. Gratulujymy. własne


text:
Sukces ślōnskich szpilerōw madżōnga
24.02 ôdbōł sie turniyj madżōnga w Dōmbrowie Gōrniczyj na Zŏgłymbiu. Rozegrano 4 hanchany (szpile) w 9 godzin. Dwie ôsoby z Gōrnego Ślōnska: Tomasz Powęzka z Piekŏr (1. plac) i Lenka Raková s Ôstrawy (2. plac) stanyli na podium. Trzeci bōł reprezyntant Zŏgłymbiŏ japōńskigo pochodzyniŏ Tatsuya Igarashi, a nagrodã za nojlepszy szpil dostoł Paweł Kruk z regiōnu Czerwōnyj Rusi.
- Tomasz Powęzka, 53000, SZL (POL)
- Lenka Raková, 52000, SZL (CZE)
- Tatsuya Igarashi, 50300, ZAG (POL)
- Dan Sekigawa, 44600, JAP
- Paweł Kruk, 36800, RUC (POL)


text: Poršicy/Rachlow (SN/MiR). Poršicy w Kubšiskej gmejnje zhladuja klětu na 800. róčnicu prěnjeho naspomnjenja. Nětko pyta gmejna ludźi, kotrež maja ideje za woswjećenje historiskeho podawka. Tak su do gmejnskeje nowiny z junija zapřijeli próstwu na wobydlerjow rozmyslować wo tym, kak swjedźenske lěto ze zarjadowanjemi wobohaćeć. Přijimarjam informacijow gmejny a dalšim čitarjam podawaja tam pokiw na knihu „Mjez Čornobohom a Krakečanskimi hórkami“, kotraž je před lětami w nakładnistwje Lusatia wušła. Historiske to pućowanje po Kubšiskej gmejnje přisłušacych wsach.


text:
Morawa
Morawa (čes. Morava; nim. Mähren, pól. Morawy) jo jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwa se we pódzajtšnem źělu Českeje republiki, historiski wšak słuša k njej teke sedlišćo U Sabotů (wót 1998 pśemjenjowane na "Měsćański źěl Šancy"), kótarež słuša wót 1997 k Słowakskej.
Z Morawu granicuju na pódwjacorje Čechy (344 km), na pódpołdnju awstriski zwězkowy kraj Dolna Awstriska, na krotkem zajtšu słowakski Trnawski kraj, na pódzajtšu słowakski Trenčinski kraj, na dłujkem zajtšu słowakski Žilinski kraj a Česka Šleska a na dłujkem wjacorje pólska Šlazyńska, konkretnje Kłodzki region.
Ako stolica Morawy płaśi Brno, a to južo wót lěta 1641. Pśed tym jo było głowne město Olomouc, kótaraž słuša teke nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.
GalerijaWobdźěłać
Stolica Morawy, Brno
WósobinyWobdźěłać
- Alfons Mucha – česki grafikaŕ a mólaŕ
ŽrědłaWobdźěłać
- ↑ Statistický lexikon obcí v republice Československé II.: Země Moravskoslezská. Statistický lexikon obcí v zemi Moravskoslezské. Praha : Ministerstvo vnitra a St. úřad statistický, 1935
- ↑ Moravskoslezský kalendář 2004 ISBN 80-86101-84-3


text:
Po dźesać lětach nowe zrěčenje wobzamknyć dyrbjeli
Bukecy (CS/SN). Zo na zašłym posedźenju Bukečanskeje gmejnskeje rady ani jenički wobydler jako hósć pódla njebě, zaležeše po wšěm zdaću jeničce na hładkich pućach. Hewak dźě by dyrbjało wulki dźěl ludnosće zajimować, wo čim su radźićeljo diskutowali a što su na kóncu wobzamknyli. Jedna z jich temow bě mjenujcy nuznje trěbne wobzamknjenje wo mobilnym wotwožowanju wopłóčkow w jednotliwych wsach. Poslednje zrěčenje wo tym je mjeztym dźesać lět stare. W tym času wostachu popłatki konstatne. Za Hornjołužisku wotwožowansku towaršnosć ze sydłom w Bukecach jako poskićowarja mobilneho wotwožowanja pak su w tym času wudawki za jězdźidła, personal a dalše wobłuki chětro rozrostli, kaž jedyn z jeje zastupjerjow rozłoži. Za dotalnu płaćiznu njemóža tuž samsne posłužby hižo wukonjeć. Tohodla dyrbješe Bukečanska gmejna cyły nadawk znowa wupisać.


text:
Poradzisz po ślōnsku? Możesz pōmoc i przirobić
Uniwersytet Ślōnski i Uniwersytet w Hamburgu naszykowały projekt “Etnolekt śląski a język polski i niemiecki. Socjolingwistyczne i psycholingiwstyczne aspekty podwójnej językowej hubrydyzacji”. Skuli tego szukane sōm ôsoby, kere poradzōm po ślōnsku a nie bojōm sie iś na wywiady ze ludziōma, kerzy tyż gŏdajōm. Ôkrōm tego szukane sōm tyż ôsoby, kere gŏdajōm po ślōnsku, do spisywaniŏ wywiadōm a analizy leksyki ślōnskij. Za ta robota bydzie szło “dziebko” zarobić.
Jak żyście sōm zainteresowani to przidźcie na tref 8 listopada na Wydział Filologiczny UŚ – ô piōntej na wieczōr we sali nr 11.
Wiyncej na plakacie na spodku.


text: Wjelelětny archidiakon Janskeje wosady Wojerec Ján Emanuel Dobrucký zemrě tam 19. małeho róžka 1921. Wulka lubosć a přichilnosć rodźeneho Słowaka k serbskemu ludej, jeho kulturje a rěči wuzběhny w nekrologu za njeho Časopis Maćicy Serbskeje. Jako syn ewangelskeho fararja bě so Dobrucký 13. wulkeho róžka 1854 w słowakskich Mošovcach narodźił. Studowaše we Wienje a Lipsku ewangelsku teologiju. Serbow zezna wón w Lipsku přez Sorabičanow. Najprjedy fararješe tři lěta bjez kruteho přistajenja w słowakskej domiznje. Na to sćěhowaše namołwu fararja Jaroměra Hendricha Imiša, jako słowjanski duchowny mjez Łužiskimi Serbami skutkować, hdźež pobrachowachu serbscy fararjo. Na Hodźijskej farje sej Dobrucký serbsku rěč tak derje přiswoji, zo móžeše w njej tež pisać a basnić. Spočatnje skutkowaše jako farar w Sprjejcach a po tym 36 lět we Wojerecach. Dohromady 38 lět bě wón z Maćicarjom. Jeho najwoblubowanišej powědančce běštej „Handrij, serbski kěbětar“ (jako šuler sym powědančko wjacekróć ze zajimom čitał – přisp. awtora) a „Daniel w lawowej jamje“. Spisał je tež wjele nabožnych přinoškow.


text:
Godka Klachuli, 10.02.1922
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły z dŏwnych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Wszyjske teksty trzeba rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji złoci!
Ale tez to, wōm padōm, baby sie ucieszyły, jak ôbocyły nowego Kocyndra i cytały moja godka. Trzi take wypytyny przileciały do mnie z klachami. Byłach im rada, ale mnie potym trocha i mierdziało, jak poszły, bo mi zjadły kreple, coch se napiekła teroz na babski cōmber, jaki my se tu u nos w Towarzistwie Polek zrobiły. Naklachały, napyskowały, kreple zeżarły, utarły fortuchym gymby, zabrały sie i poszły. A jo teroz ôgryzōm swoje ôd starego i ôd dzieci skirz tego, iże zamiast krepli musōm jeść chleb abo żymły. No, ale sie przinojmni ciesza, iże tako jest uciecha nad Kocyndrym, bo choć ôn tam niejednymu powie prowda brewider w ôcy i niejednego paskudnie sztychnie, to sie jednak podobo wszystkim ludziōm, co lubiōm prowda i chcōm sie uśmioć.
To nie tak, jak z tym miymieckim „Pierōnym” (Boże mi tyn grzech ôdpuść) co tez drugi roz napocōn wychodzić, a iże nie uderzoł ani nie blyskoł – jyno głupie pierdoły mazoł, tōz wpod choćby Pierōn do kałuzy i już go niyma.
Bardzo sie, wōm padōm, teroz baby ôzpolitykowały. Jak już jest kaj jake zebranie, to juz tyla rajcujōm, tyla mōndrujōm, ize jo, bezto izech jest niebardzo gadno, jest za nic. Najbardziej to juz deferujōm take, co myślōm ize jejich chłopi byndōm posłami do sejmu. Choć ich jesce żodyn na posłōw nie postawił i nie wybroł, to juz te baby ôpowiadajōm, wiela to majōm starości z przirychtowaniym kuferkōw, wyszywaniym sznuptychli i rozmajitych rzecy. Ô łachy, jak padała jedna, sie tam tak bardzo nie staro, bo jesce mo dobry ślubny kapudrok i sztajfhut. Jyno nojgorzij jest z tōm tasiōm. Skōrzane sōm droge, z bylejakōm by do sejmu nie mōgł iść, a bez tasie to wcale nie idzie, bo jakby tak w sejmie robili bajka, to kazby doł druge śniodanie i bańka z kawōm, a fajfki tez nie może nosić w kabzie, coby mu gryzok było widać, jyno jōm musi dokupy z bajtlikym na tabaka wrazić do tasie. Widzicie, moji Złoci, jake to nase baby już majōm frasunki i starości. Boroki!
Tak klajturza ô posłach, choćbych to nie miała inkszej starości. Toli mi mōj stary jakoś pokucuje a ize mi sie tak niedobrze naśniło, tōz sie starōm i boja, coby mi, czego Boże nie dej, nie pojechoł. Z Getrudōm tez take zgorsynie. Zaroz po powstaniu sie pogniewała ze swojim zoletnikym skirz tego, iże nie bōł na frōncie no i teroz nie chce z nim godać i wstyd mie sie spotkać z jego ôjcami, bo my im przeca na pewno Gertruda ôbiecali. Tak to tak! Porzōnd zgorsynie, prosiynta mi sie tez popśniły i nie chcōm zrić. I tak Pōn Bōg zesyła jedyn krziżyk za drugim na mnie, biedno kobieta.
Jo jyno jest ciekawo, wiela to bydymy mieli u nos na Ślōnsku wojewodōw, landrotōw i sołtysōw, bo juz sama znōm i co tak jesce słysa ôd inkszych kobiet, coś stu ludzi, co chcōm być wojewodami a możno roz tyla ich napewno musi być landrotami abo starostami, no a sołtysōw, to już mōmy wiyncej niż chałup na Gōrnym Ślōnsku. Nojgorzej jest z wojewodami i sołtysami, bo na tych starostōw toby jesce była rada. Trza ich se wszystkich popisać i każdego roz przinojmniej zrobić za starosty – na weselu! Jobych se nigdy nie była myslała, że mōmy tyla mōndrych ludzi!
Ale dość tego na dzisioj, bo mi tez juz karbitka gaśnie a jesce musa wiecerzo warzić, starymu przirychtować jaki tej na kaszel i do prosiōnt jesce zajrzeć. Tōz do widzynio!
Rōźla Pyscycka.


text:
Docker
Docker - swobodne uoprůgramowańy używane do izolacyje programůw we sztrukturach mjanowanych kůntynerůma a admińistrowańy ńimi. Izolacyjo je zapewńůno bez wirtualizacyjo na szteli uoperacyjnyj systymy, co uoznaczo, że skłodo śe na ńa uoprůgramowańy, bibljůtyki a konfiguracyjne pliki. Beztuż co wszyjske te sztruktury używajům tego samego kernela uoperacyjnyj systymy, jich wirtualizacyjo je lekszo (bjere mańi zasobůw) jak połno wirtualizacyjo.
Docker mo poczůntki swobodnego fůngowańo we marcu 2013. Fůnguje na Linukśe, Windowśe, MacOŚe a inkszych systymach.


text:
Pod kůniec grudnio Modzi, kerzi brali udzioł we noszym projekcie
"Silesia Skills" zrobili swůj projekt społyczny. Bezto we II LO we
Mikołowie sbajslowali wystowka sylwestek Ślůnskich Noblistůw.
#dzialajlokalnie #centrumspolecznegorozwoju #silesiaskills
Silesia Skills to projekt dlo modych zakryncůnych ludzi, kerzi czujům we siebie, iże chcům dziołać a pomiyniać świot. Dziynka projektowi sbasjlowalimy we Listopadzie 2016 we Mikołowie norychta kludzůne bez doświadczůnych trynerůw ze fýrmy "Ośrodek STREFA ROZWOJU".
Na tych trefach modzi můgli uozwijać swoje umiyjyntności miynke a kůmpetyncje ze zakresu kůmiunikacje a roboty we grupie. Je to tym barzi we wercie, iże skorzystać ze tego mogům tera, przi kludzyniu swojego projektu, nale tyż we prziszłości, kej bydům kształtować swoja ściyżka kariery.
Terozki uostoł juże uostatni tref, na kerym "dopinać" bydymy nosz projekt z młodzieżům sbajslowany w ramach Silesia Skills. Miarkujymy, co juże niýdugo bydymy můgli sie nim poasić a przedstowić go lokalnyj społyczności we Mikołowie.
Cel projektu:
Wykształcenie wśród młodzieży aktywnej postawy społecznej.
Zachęcenie do działania oraz inicjowania przedsięwzięć na rzecz lokalnej społeczności
Wsparcie działań młodzieży przez wspólne stworzenie projektu społecznego
Przekazanie wiedzy ułatwiającej wspólne tworzenie projektów
Wsparcie rozwoju umiejętności miękkich młodzieży
Ogromnie się cieszymy, że możemy się pochwalić realizacją nowego projektu. Silesia Skills!
Realizacja projektu możliwa jst dzięki dofinansowaniu z programu „Działaj Lokalnie IX” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce.
Oficjalne wyniki naboru na stronie Centrum Społecznego Rozwoju.
Kejsik za bajtla mocka my lotali po placu a mieli roztomajte knify na granie a szpilanie. Teroski sie niý ýno przepůmino ô tym, jake kejsik bajtle miały graczki, nale tyż jako to wszysko sie mianowało. Beztuż coby choć trocha spůmnieć jako to bůło za bajtla a czym sie grało zrychtowalimy rebus. Bůła tyż ku tymu niýôbyczno sytuacjo, bo Dziyń Bajtla sbajslowany 3 czyrwnio 2018 we Śląskim Ogrodzie Botanicznym we Mikołowie.
Dziyń jak kożdy. Sobota 22 lipnio 2017. Kożdy s nos rano stowo, a że niý musi juże iś do szule abo do roboty, to chyto sie czegoś w důma, abo jedzie cosik załatwiać.
Tyn dziyń jednako niý bůł taki jak reszta. Mielimy zaplanirowane we tyn dziyń norychta godki ślůnskij dlo bajtli zmianowane „Piecuch – bajtel Pioruna”. Czamu tak? Ano skuli tego, co bůły to norychta kludzůne skiż Dnio Pioruna bajslowanego we Ślůnskim Ôgrodzie Botanicznym we Mikołowie.
Strona 2 z 3


text:
Kōniec śledztwa skuli mordu birgermajstra Dietera Przewdzinga
Prokuratōra Ôkryngowŏ we Ôpolu zawarła śledztwo skuli mordu birgermajstra Diszowicōw (pol. Zdzieszowice), Dietera Przewdzinga. Ôstoł ôn zamordowwany 18 lutego 2014 roku. Bez 4 lata przesuchano 200 świadkōw. We śledztwie brali też udział kryminalne szandary ze Ukrainy a Niymiec. Śledztwo zawarto, bo nie ustalōno, kto bōł mordyrzym Dietera Przewdzinga. Tera prokurator zadecyduje ô umorzyniu abo kontynuowaniu śledztwa, jak znojdzie jeszczy jakeś ślady do wyjaśniynia. Prokurator mŏ to ôgłosić za pŏra dni.
Spōmnymy: Dieter Przewdzing bōł zamordowany na swoim statku* we Krampie (pol. Krępna), na wieczōr, 18 lutego 2014. Mordyrz poderznōn mu gardło na progu jego dōmu.
Skuli ôpowiedzyniŏ sie birgermajstra Przewdzinga za autōnōmijōm Ślōnska i prōbōm skupaczynia Mniyjszości Niymieckiej we ôpolskym wojewōdztwie i Ruchu Autōnomije Ślōnska, sprawa dlŏ wielu miała wymiar polityczny.
*statek – coby nie bōło źle zrozumiane – ślōnske miano na gospodarstwo, majōntek.
Foto: Excolis / Wikimedia Commons


text:
Jan Buk
Jan Buk (němsce Jan Buck; * 2. awgusta 1922 w Njebjelčicach, † 1. apryla 2019 w Chrósćicach)[1] bě jedyn z najwažnišich serbskich molerjow nowšeho časa.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Po ludowej šuli nawukny Buk wot 1937 do 1940 powołanje dekoracikeho molerja. W Druhej swětowej wójnje dyrbješe wot 1941 do 1945 jako wojak w němskej Wehrmachće słužić. Po wójnje spózna krajny rada Jan Cyž wuměłski talent młodeho molerja. Tuž studowaše tutón w lětomaj 1949/50 na statnej wysokej šuli za tworjace wuměłstwa we Wrócławju a wot 1950 do 1953 na Wysokej šuli za tworjace wuměłstwa w Drježdźanach. Wot 1953 skutkowaše wjace hač 40 lět jako wuměłc w Budyšinje a wowliwowaše wuměłsku scenu w Sprjewinym měsće za čas NDR. Běše čłon Koła serbskich tworjacych wuměłcow a přistupi Zwjazkej tworjacych wuměłcow NDR. Wot 1956 do 1976 dźěłaše jako wučer wuměłstwa na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli a wot 1980 do 1989 při Budyskej wječornej šuli w Nadźanecach. Wot 1996 bydleše zaso w staršiskim domje w Njebjelčicach a poslednje lěta w Chróšćanskej starowni swj. Ludmile.
Swoje inspiracije zběraše Buk nimo Łužiskeho brunicoweho rewěra tež na studijnych jězbach do wukraja, mjez druhim w Sowjetskim zwjazku (Uzbekistan), Pólskej, Madźarskej, Bołharskej, Italskej a Francoskej.
DźěłoWobdźěłać
Po bywšim nawodźe Serbskeho muzeja Tomaszu Nawce bě Buk „najwuznamniši serbski moler přitomnosće. Jeho molerstwo zběhny serbske tworjace wuměłstwo prěni raz ze samospodobneje, historisce zapołoženeje folkloristiskeje perspektiwy a wotewri jemu nowe dimensije.“ Porno wjele druhim serbskim wuměłcam njetematizowaše hłownje tradicionelne serbske žiwjenje, ale sadźi druhe tematiske ćežišća, hačrunjež wosta jeho dźěło stajnje zwjazane z Łužicu a wuznawaše so wón tež wuraznje k domiznje a serbskemu pochadej. Wulki dźěl Bukowych twórbow so z brunicowymi krajinami srjedźneje Łužicy rozestaji. W pózdnim dźěle je přiwobroćenje k abstrakciji jasnje spóznawać.
Bukowe dźěło je so tež za mjezami Łužicy wjacekróć hódnoćiło. Za swoje zasłužby na polu serbskeho wuměłstwa spožči so jemu Myto Domowiny (1970), w lěće 1986 Myto Ćišinskeho II. rjadownje, medalja Hansa Grundiga (1987), Budyske wuměłstwowe myto (1994) a Wuměłstwowe myto Hornjeje Łužicy (1995). W lěće 2007 dósta jako prěni Serb a prěni moler titul čestneho wobydlerja města Budyšina.
„Jan Buk je bjezdwěla jako čłowjek a moler duchownje a dušinje zakótwjeny w bytosći swojeho ludu, zwjazany z tradicijemi a swojoraznosću domizny. Zdobom pak wotpokaza za sebje redukowanje wšeho serbskeho na čisty tradicionalizm. Jan Buk je tematisce doma w skałach Hornjeje Łužicy, w roztorhanej, přez wuhlowe jamy wonječesćenej łužiskej holi a Błótowskej runinje [...]“
– Christina Boguszowa: Rozhlad 7/8 1992


text:
Awtor dźensa
Stefan Šmit
Mustwa prěnjeje do štwórteje koparskeje ligi maja hižo lětnju přestawku. Nětko je chwile so skónčnje po strapacach dołheje sezony wočerstwić. Neugersdorfski FC haji mjeztym wašnje, zo poda so prěnje mustwo po poslednjej hrě zhromadnje do dowola. Cil je lětsa znowa kupa Mallorca. Zaměr jězby je, w tej zestawje hišće raz na sezonu zhladować a mustwowu zhromadnosć hajić. Tónkróć so tež z někotrymi hrajerjemi rozžohnuja. Nimo mjeztym sławneho Jana Nezmara wopušćitej Max Höhne a wjelelětny kapitan mustwa Jiří Šisler FC Hornju Łužicu. Posledni mjenowany pak móhł snano tež w přichodnej hrajnej dobje we Łužicy za bulom honić. Po mojich informacijach mjenujcy ma Budissa Budyšin wulki zajim na jeho kmanosćach. Jednanja mjez towarstwom a 31lětnym srjedźopólnym hrajerjom běža.


text:
Ôd soboty do soboty: 10.03.2018
04-03-2018: Australijŏ wygrywŏ z rakiym szyjki macice
Zdŏ sie, co za 40 lŏt Australijŏ bydzie piyrszym krajym na świecie, kiery blank wyeliminuje rak szyjki macice. A to skuli tego, co ôd 10 lŏt je corŏzki mynij zakażyń wirusym ludzkigo brodōwczŏka, kiery w 99,9% robi za prziczyna tyj stynczki.
Je to sukces ôd programu szczepiyń, co fōnguje w Australiji ôd 2006 roku.
Uczyni padajōm, co za nastympne 30-40 lŏt bydzie w tym kraju ino pŏra przipadkōw raka szyjki macice za rok, a niy kole tysiōnca, jak to je terŏz.
Źrōdło: 9news.com
05-03-2018 Wynezuela choby Syryjŏ
Tysiōnce Wynezuelczykōw uciekŏ ze swojigo kraju skuli katastrofy ekōnōmicznyj, głodu i terroru ôd regiyrōnku. Ameryka Łacińskŏ mŏ bez to jedyn z nojwiynkszych migracyjnych kryzysōw we swojij historyji. Ôd września 2017 roku do Kolōmbije ściōngło kole 250 tysiyncy ludzi, kŏżdy dziyń przibywŏ ich durś jakie 3 tysiōnce. A Kolōmbijŏ to je ino jedyn z tych krajōw, w kierych wychodźcy szukajōm za bezpieczyństwym.
Tyn srogi eksodus idzie przirōwnować do migracyje Syryjczykōw do Zachodnij Europy we 2015 roku.
Źrōdło: Chicago Tribune
08-03-2018: Buddysty durś napŏdajōm muzułmanōw na Sri Lance
We Kandy a w inkszych miastach na Sri Lance trwŏ seryjŏ atakōw na muzułmańskie kōnzōmy i restauracyje. Regiyrōnek niy poradziōł ucholkać sytuacyje, chociŏż wkludziōł stan wyjōntkowy a pozawiyroł socialmydia, bez przikłŏd Facebook, Whatsapp a Viber, bez kiere buddyjskie ekstremisty bechtali do atakōw.
Prześladowania majōm etniczne źrōdło. Ôd wojny dōmowyj, co skōńczyła sie we 2009 roku, zwiynkszajōm sie wpływy ôd buddyjskich ekstrymistōw miyndzy nacyjōm Syngalezi, kieryj je nŏjwiyncyj na Sri Lance. Zaś muzułmańskŏ myńszość przinŏleży tam do ikszyj nacyje – Tamilōw. Tamile niy sōm buddystami, ino wyznŏwajōm – krōm islamu – hindujizmus a krześcijaństwo.
Źrōdło: Time
09-03-2018: 25 tureckich dziynnikŏrzy w hereszcie
W masowych terminach sōndy we Turcyji skŏzały na lata w hereszcie 25 dziynnikŏrzy. Ôbskarżyni byli ô spōmoganie niyzdarzōnego przewrotu ze 2016 roku.
Idzie trufać, co w tym rozsōndku rozchodzi sie ô polityka. Murat Aksoy, jedyn ś tych dziynnikŏrzy, padŏ, co żŏdyn rŏz niy spōłpracowoł z ôrganizacyjami, kiere rychtowały przewrōt. Bōł we swojich tekstach krytyczny do tureckigo regiyrōnku, ale, padŏ, “niy zasuguja na sztrofa ino za to, co żech je dziynnikŏrzym”.
Źrōdło: France24


text:
Parlamynt Ojropejski za Brexitym, Szkocyjŏ za nowym referyndum
Parlamynt Ojropejski przijōn dzisiej umowa Brexitu. Za przijyńciym Brexitu wejlowało 621 ojroposłōw, naskwŏl bōło 49, a 13 sie strzimało. Bo welōnku ojroposły zaśpiywali szkockŏ pieśń “Auld lang syne” (śl. Za dŏwne, dobre dni).
W tyn sam czasie parlamynt we Szkocyji przijōn antrag ô nowe referyndōm za niezawisłościōm. Za wejlowało 64 posłōw, naskwŏl bōło 58.
Ale my dzisiej mniyj ô polityce, a wiyncej ô pieśni kerŏ zaśpiywano we Ojropejskim Parlamyncie. Czy wiycie, że pieśń szkockygo poety Roberta Burnsa mŏ tyż ślōnski przekłŏd? Ukozoł sie ôn we “Wierszach i śpiywkach Roberta Burnsa“, kere na ślōnski przełożōł Mirosław Syniawa. Prezyntujymy Wōm ôbie wersyje: szkockŏ i ślōnskŏ.
To kiedy zaśpiywōmy publicznie po naszymu “Za dŏwne, dobre dni”?


text:
Zaběrajo so z přichodnym financowanjom dźiwadłow w Zhorjelcu a Žitawje je Zhorjelski wokrjes wobzamknył dźěłowu skupinu wutworić. Ta ma konkretne namjety zdźěłać.
Zhorjelc (AK/SN). Sejmik Zhorjelskeho wokrjesa wuznawa so k tomu, wobstejace struktury za Gerharta Hauptmannowe dźiwadło w Zhorjelcu a Žitawje zachować. Financna wěstota za wobaj domaj ma dołhodobnje zaručena być. Tohodla wutworja dźěłowu skupinu, kotraž konkretne namjety zdźěłuje. Předwidźane je, zo wokrjesny sejmik klětu w aprylu k tomu stejišćo schwali. To su wokrjesni radźićeljo na swojim srjedownym posedźenju při jednym přećiwnym hłosu a jednym hłosawzdaću z wjetšinu wobzamknyli.


text:
Hród
Hród je wjetše wobtwjerdźene a wobydlomne twarjenje, kotrež słuži wobstražowanju a škitanju strategisce wuznamnych dypkow kaž na přikład přechodow přez rěki, hórskich přesmykow a horow abo wažnych wikowanskich městnow. We wušim zmysle steji zapřijeće za srjedźowěkowske twjerdźizny w Europje, kotrež běchu husto tež rezidency krajneho knježićela, na přikład krala, wójwody abo markhrabje.
Hrody so zwjetša na strategisce přihódnje połoženych městnach natwarichu, kaž na přikład na horach abo kopcach („hórske hrody“), na kupach abo při skałach a wudrjeńcach kaž w Budyšinje. W kónčinach, hdźež tutych městnow njebě, připrawjachu so kumštne zadźěwki, kaž na přikład wodowe hrjebje pola wodowych hrodow.
Serbske resp. słowjanske wobtwjerdźenja, kotrež so zwjetša jenož w padźe nadběha wužiwachu, mjenuja so hrodźišća.
Znate hrody w Hornjej Łužicy a wokolinje su na přikład Budyski hród, Körse w Korzymju, Ojbin abo Stołpin. Wodowe hrody běchu předewšěm w nišich kónčinach, kaž w Njeswačidle, Minakale abo Barće.
Słowo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbski hród pochadźa ze starosłowjanskeho słowa „*gordъ“, přiwuzneho z germanskim „gard“ abo „gart“ w zmysle wobtwjerdźeneho městna, kaž pola Stuttgarta. Na někotrych (němskich) městnostnych mjenach wosebje w sewjerowuchodnej Němskej a sewjernej Pólskej je derje spóznać, zo wužiwachu tamniši Słowjenjo formu gard znajmjeńša hač do přichada Němcow w 10. lětstotku, tak na přikład pola Gartz při Wódrje w Braniborskej abo Stargard Szczeciński blisko Šćećina. W rušćinje, chorwatšćinje a južnoserbšćinje sta so słowo gorod resp. grad samo z powšitkownym zapřijećom za města.
W serbšćinje njeje porno němčinje a čěšćinje žadyn rěčny rozdźěl mjez hrodami, słužacymi jenož reprezentaciji (němsce „Schloss“) a hrodami, słužacymi tež wojerskim zaměram. Tak prajimy w serbšćinje tež knježim domam „hród“, hačrunjež husto žanu zakitowansku funkciju njemějachu. Tež němčina tute krute rozdźělenje hač do 17. lětstotka njeznaješe.


text:
Dzysô (18 czerwińca) béł jem razã z Andrzejã Arendtã ë Tomekã Fópką zajachóny do Òstrzëców. Ò 1 pò pôłnim bëło tã ùroczësté òtemkniãcé Aleji Kaszëbsczich Legeńdów ë promòcjã ksążczi pòd nym samim titlã. Na Aleji mòże òbezdrzec 20 tôflów z òbrôzama, jaczé zaprojektowôł Andrzéj Arendt. Ne graficzi są téż jilustracjama w ksążce, w jaczi dô do przeczëtaniô 20 sztëk rozmajitëch òpòwiescy ò mòrzëcach, jezornicach, klabaternikù, Gòskù… Jejich przédną témą je wòda. Niechtërné z nëch tekstów napisôł jem na spòdlim lëdowëch òpòwiescy (m.in. wëzwëskùjącë Słowôrz ks. Zëchtë), zôs niechtërné są bez mie wëmëszloné (ùdbòdôwcą témów béł T. Fópka). W ksążce mòże je przeczëtac pò kaszëbskù, pòlskù, niemieckù (dolmacza Emiliô Leszkòwskô) ë anielskù (dolmacza Paùlinô Kòwalewskô). Ùdbòdôwcą pòwstaniô Aleji i wëdaniô ksążczi béł direchtór Gminowégò Òstrzódka Kùlturë w Somòninie Marión Kòwalewsczi.
Ksążkã mòże kùpic m.jin. w Turisticzny Jinfòrmacje w Òstrzëcach. Priz je czësto môłi – kò 7 złotëch to nie je wiele.
Alejô Kaszëbsczich Legeńdów
Dzysô (18 czerwińca) béł jem razã z Andrzejã Arendtã ë Tomekã Fópką zajachóny do Òstrzëców. Ò 1 pò pôłnim bëło tã ùroczësté òtemkniãcé Aleji Kaszëbsczich Legeńdów ë promòcjã ksążczi pòd nym samim titlã. Na Aleji mòże òbezdrzec 20 tôflów z òbrôzama, jaczé zaprojektowôł Andrzéj Arendt. Ne graficzi są téż jilustracjama w ksążce, w jaczi dô do przeczëtaniô 20 sztëk rozmajitëch òpòwiescy ò mòrzëcach, jezornicach, klabaternikù, Gòskù… Jejich przédną témą je wòda. Niechtërné z nëch tekstów napisôł jem na spòdlim lëdowëch òpòwiescy (m.in. wëzwëskùjącë Słowôrz ks. Zëchtë), zôs niechtërné są bez mie wëmëszloné (ùdbòdôwcą témów béł T. Fópka). W ksążce mòże je przeczëtac pò kaszëbskù, pòlskù, niemieckù (dolmacza Emiliô Leszkòwskô) ë anielskù (dolmacza Paùlinô Kòwalewskô). Ùdbòdôwcą pòwstaniô Aleji i wëdaniô ksążczi béł direchtór Gminowégò Òstrzódka Kùlturë w Somòninie Marión Kòwalewsczi.


text: Wulka Dubrawa (HN/SN). Starodawna wodowa wěža, daloko widźomny symbol Wulkeje Dubrawy, bě minjenu njedźelu prawa městnosć za hornčerski dźeń. Tón bě jedne z njeličomnych zarjadowanjow, kotrež so we wobłuku lětušeho Dnja Hornjeje Łužicy wotměchu. Organizował bě wotměnjawy dźeń keramiski kružk, zakótwjeny w spěchowanskim towarstwje Margarećineje hěty. W Budyskim regionje znata keramikarka a nawodnica kružka Regina Bernstein chcyše ze swojimi sobuwojowarjemi docpěć, zo so dopomnjenki na něhdyšu produkciju wudźěłkow za elektroindustriju we Wulkej Dubrawje njezhubja. Do Margarećineje hěty něhdy tež mnozy serbscy wobydlerjo z wokolnych wsow na dźěło chodźachu. Něhdźe 130 lět su tam elektropórclinowe wudźěłki, hłownje izolatory, zhotowjeli. Po přewróće bě z tym kónc. Teren zawoda spyta Wulkodubrawska gmejna jako přemysłownišćo zwičnić. Aktualnje chcedźa tam bywšu wulku jědźernju nuzowje přesadźować.


text:
zwucowanje 2
powědanje
Modul powědanje ma tśi źěle.
krotka prezentacija
Prezentěrujśo Wašej rozgranjańskej partnaŕce/Wašomu rozgranjańskemu partnarjeju jaden z dołojce napisanych temow. Wy maśo za to dwě minuśe casa. Pó swójej prezentaciji wótegrońśo na pšašanja Wašeje partnaŕki/Wašogo partnarja.
Pó tom, až Waša rozgranjańska partnaŕka/Waš rozgranjański partnaŕ jo teke prezentěrował/-a swój tema, stajśo jej abo jomu pšašanja ako Was zajmuju. W casu prezentacije pó móžnosći njepśetergniśo Wašu rozgranjańsku partnaŕku/Wašogo rozgranjańskego partnarja.
- knigły, ako sćo cytali (tema a jadnanje, awtor, wósoby, stil, Wašo měnjenje atd.)
- film, ako sćo wiźeli (družyna filma, tema a jadnanje, grajarje, Wašo měnjenje atd.)
- drogowanje, ako sćo gótowali (cil, cas, kraj, luźe, zajmnostki kraja atd.)
- (muzikowe) zarědowanje, na kótaremž sćo byli (družyna zarědowanja, muzika, městno, Wašo měnjenje atd.)
- sportowe tšojenje, na kótaremž sćo byli (sportowa družyna, městno, rezultat, Wašo měnjenje atd.)
wó wopśimjeśu teksta diskutěrowaś
Cytajśo slědujucy casnikaŕski tekst. Diskutěrujśo z Wašeju partnaŕku/Wašym partnarjom wó wopśimjeśu teksta.
Zaplasćo swójske nazgónjenja a měnjenja. Wobtwarźćo Waše argumenty. Powědajśo wó móžnych rozwězanjach.
Co jo moda?
Stawizny drastwy su tak stare ako stawizny cłowjecneje kultury. Głowna funkcija drastwy jo, luźe pśed wliwami klimy a wjedra šćitaś. Togodla su wobydlarje proznjeńcow w lodowej dobje śopłe kóžuchy nosyli, ako źinsa hyšći Eskimo w arktis gótuju. Druge wobydlarje našogo planeta zasej, ako na pśikład někotare w Africe žywe praludy (Urvölker), dla góruceje klimy źinsa hyšći lěbda drastwu nose.
Toś te fakty njejsu se generelnje změnili, ze wšednego zdrastwjenja pak jo se jadna z nejwažnjejšych branžow ciwilizacije wuwiła: moda. Powědamy źinsa wó tom, až jo drastwa moderna abo njemoderna, praktiska, alternatiwna, sportojska atd. Co pak jo pópšawem moda?
Gaž wó někim gronimy, až se wón modernje drastwi, groni to pón, až wótpowědujo słodoju wětšyny luźi? Moda se źinsa wjelgin malsnje pśeměnja, dokulaž jo kradu wótwisna wót góspodaŕstwa. Tekstilna industrija producěrujo z pomocu nejlěpšych designerow stawnje nowu a hynakšu drastwu, za kótaruž mócnje wabi. Z wabjenim se cesto póstaja, co jo moderne a co nic.
A luźe kupuju raźi moderne wěcy. Drastwa pak ma teke symbolisku gódnotu. Tak pokazuju uniformy na status nosarja w towarišnosći a na póśěgi a zwiski mjazy nim a towarišnosću (wójak, policist). Gaž luźe maju wósebnu žywjeńsku wašnju abo kśě pśeśiwo něcomu protestěrowaś (hipije, punkarje, gothics), nose wósebnje nadpadnu drastwu. A teke radosć na pśewoblekanju jo zajmny fakt. W zapustowem abo karnewalowem casu luźe raźi do drugich rolow zalězu. Graśa z maskami a pśewoblekanje maju swój zakład južo w starej mytologiji. Luźe su južo pśed lěttysacami z maskami a zogolom na pśikład zymske duchy wugnali, aby se mógało nalěśe skóńcnje pśesajźiś. Grichy su samo swójskego boga měli, k cesći kótaregož su raz wob lěto pšawje praskali. Bogoju jo se groniło Dionysos.
Z tych starych tatańskich nałogow jo nastał poźdźej karnewal abo našo camprowanje.
Kaki póśěg mašo Wy k moźe? Kupujośo jadnorje drastwu abo jo moda za Was wenkowne zwopšawźenje pócynkow Wašeje wósoby?
(pó Płomjenju 11/2001)
zmakanje planowaś
Wej stej njedawno śěgnułej do Hamburga a matej wótglědanje, how zgromaźiś familije a luźe, ako su teke z Łužyce how abo do bliskosći śěgnuli a powědaju serbski. Wam jo znate, až su to tśi familije ze źiśimi, dwa studenta a jaden pśistajony na montažy.
Gótujtej zgromadnje z Wašeju partnaŕku/Wašym partnarjom plan, co jo wšo móžno organizěrowaś za zmakanje takeje małeje serbskeje comunity.


text:
Rozestajenja z wopłóčkowym zwjazkom radźićelow hižo dlěje zaběraja
Róžant (JK/SN). Hižo dlěši čas prócujetaj so Křesćan Gruhn a Józef Woko jako zastupjerjej gmejny Ralbicy-Róžant w zaměrowym zwjazku za wopłóčki Při Klóšterskej wodźe (AZV), dóstać informacije a wujasnjenja k zestawje a kalkulaciji wopłóčkowych popłatkow. Wosebje njejasne a po měnjenju Gruhna a Woka njesprawne postajenja při zakładnym popłatku wjedu k dźeń a wjace skóržbam a problemam pola přizamknjenych domjacnosćow.
Křesćan Gruhn sam je nastajił přehlad hospodarskeje bilancy AZV, kotruž je gmejnskim radźićelam na jich zašłym posedźenju předstajił. Při tym wón na to skedźbni, zo je w zaměrowym zwjazku w bilancy minjeneho hospodarskeho lěta dobytk wupokazany. Tón by po słowach Gruhna zakład za to był, gmejnam něhdy zaměrowemu zwjazkej přewostajene pjenjezy w formje danje zaso wróćić. Nimo toho měli nadźěłane financy wuchadźišćo być, popłatk znowa wobličić a zdobom pomjeńšić. To pak jednaćelstwo zaměroweho zwjazka nječini a tež na naprašowanja njereaguje, rjekny Gruhn.


text:
Kōnkurs – “Urlop na Ślōnsku”
Mōmy dlŏ Wŏs kōnkurs z nagrodōma! Napiszcie nōm kaj i czymu werci sie mieć urlop na Ślōnsku. Może być na Gōrnym, może być na Dolnym. Prziślijcie do tego fotografije, coby tyż tyn plac pokŏzać. Artykuł może mieć do 1.000 słōw. Moge być napisany we dowolnym jynzyku. Fotografijōw prosiymy ôd 1 do 20, ale niech kożdŏ fotografijŏ z ôsobna je mniyjszŏ niż 1 MB!
Kōnkurs trwŏ do kōnca września 2019. Relacyje posyłejcie na maila: redakcyjŏ@wachtyrz.eu
Napiszcie tyż w mailu, eli mogymy artykuł podpisać Waszym mianym, abo yno inicjałōma. Możecie tyż napisać 2-4 zdania ô sobie.
A co z nagrodōma?
Kożdy, fto prziśle nōm artykuł ze zdjynciōma dostanie płyta DVD z filmym “Oberschlesien – tu, gdzie się spotkaliśmy”, kere dostali my ôd ŚLŌNSKEJ FERAJNY. Za tyn geszynk fest dziynkujymy.
A ôsoba, kerej relacyjŏ bańdzie miała nojwiyncej wejść na jyj artykuł, dostanie paket ślōnskich ksiōnżek we wercie 200 złotych! Fto mŏ nojwiyncyj klikōw sprawdziymy 15 paździyrnika.


text:
Jeszcze za „ciynżki kōmuny” (jako to godo nasz sōmsiod), jak mie bōło tak ze dwaścia lot, to na studia geȏlogiczne, po wynkszości sztartowały dziołchy, synkōw bōło tam mało wiela. Wiym to na bank, bo siostra ȏd moji nojlepszyj kamratki tyż ta geȏlogijo sztudyrowała. Zarozki po piyrszym roku miały te mode sztudyntki praktyka na grubie. Nojprzōd przeszły przeszkolyni BHP, a potym „ȏpiekōn” sztudyntōw a sztudyntkōw doł kożdymu a kożdej tako bioło szmata, co wyglōndała jak fuzlapa, a nejści miała być do ȏciyranio potu tam na dole. A potym zawołoł dziołchy na bok, a padoł im, coby se jōm „na piersi” dały, to ȏd tego wynglowego prochu kucać niy bydōm! A te gupie go posłōchły, a tak zrobiyły! Za to synkōm kozoł se ȏpakować ta nojdrogszo czynś chopskigo ciała, bo godoł, że tam na dole sōm przeciōngi! Ale eli synczyska tyż go poslōchli, tego to niy wiym!
Bez cołki latowe feryje tym borokōm dziołchōm te bergmōny szpasy robiyli. Na dole je fest ciepło, to chocioż to niy bōło przepisowo, to dycki yno we batkach robiyli. Tam tyż fest sie kurzi i bergmōny sōm taki czorne, jak te ludzie ze Afryki. Afrykōny majōm biołe pojstrzodki rynki , a bergmōny mieli biołe d… jak galoty sjyni!
Dziołchy poszły na skarga do derechtōra, a ȏn sie ich spytoł, eli kerego rozpoznały, bo tyn istny zaroz kora dostanie! Sztudyntki nic niy poradziyły pedzieć, bezto bergmōnōm ȏbleciało to wszyjstek na sucho! Te synczyska ze gruby tak sie rozbestwiyli, że wymyśleli „uroczyste pożegnanie” do modych geȏlożkōw! Wydelegowali trzech karlusōw, co sie wystrojyli we czorne gangi a biołe koszule, a pyszczyska se sadzōm umazali, a potym na rozłōnczyni ȏd tych sztudyntkōw kusku chcieli! To ci były, ale gizdy!
Kamratczyna siostra sie już potym na gruba ani niy podziwała, yno poszła do liceum uczyć geografije. Jednako tam tyż leko niy miała. Bo ji szkolorze przinosiyli roztomańte „kamory” a porzad chcieli, coby im godała, co to przismyczyli. A nojwiynksze zainteresowani dycki bōło, jak miała być klasōwka ze czego inkszego! A jedyn taki klasowy szprymok, to sie jōm kejś spytoł jako zrobić piosek ze kamiynia pioskowca? A wy wiycie jak? Jo wiym, ale niy powiym! A jak chcecie wiedzieć, to se przeczytejcie to, co je napisane maluśkim drukym pod tym artykułym.
Grymlino
Ȏdopwiydź :Jak docie rady, to „kamor” pioskowiec piznōnć pyrlikym a rozwalić we drobny mak!


text:
Wuměłstwowy projekt 3 krajow / Wuměłski projekt 3 krajow 2019-2021
WOBRAZY KRAJINY. PODOBE POKRAJINE. BILDER EINER LANDSCHAFT. WOBRAZE KRAJINY.
PŘECHOD. PREHOD. ÜBERGANG. PŚECHOD 03
Projekt wopřijima wustajeńcy tworjaceho wuměwstwa, čitanja a koncerty a pokazuje w zhromadnej prezentaciji pozicije načasnych wuměłčow a wuměłcow z Němskeje, Słowjenskeje a Awstriskeje na mjezsobu zwjazanej temje „Wobrazy krajiny“ a „Přechod“. Štyri w titulu naspomnjene rěče – hornjoserbšćina, słowjenšćina, němčina a delnjoserbšćina – wotpowěduja chronologiskej čarje projekta, kotryž je so w meji 2019 w Budyšnje zahajił, w nazymje 2019 do Słowjenskeje powjedźe (do Ljubljany a Slowenj Gradeca), w januaru 2020 dale do Korutanskeje pućuje (do Celoveca při Wörtherowym jězoru a Pliberka) a 2021 w Choćebuzu kónči. [hsb]
wjace k projektej
Předchadźacej projektaj PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD 01 – Serbske kulturne dny w Korutanskej (5.6.–14.8.2014) a PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD 02 we Łužicy (14.3.–29.8.2015), kotrejž buštej na zakładźe iniciatiwy korutansko-słowjenskeho wuměłca Karla Vouka z nim zhromadnje wuwitej, stej so z krajinowej a kulturnej změnu na zakładźe industrijoweho wuwića Łužicy, domizny Serbow, dla rozestajałoj. Nic naposledk bu z tutymaj projektomaj korutanska tradicija kulturneje wuměny z Łužiskimi Serbami z 1970tych a 1980tych lět znowa wožiwjena.
PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD. PŚECHOD 03 wopřijima tutu temu šěršo – wón njekoncentruje so jeničce na Łužicu a serbske wuměłstwo a kulturu. Krajiny su dźěl kolektiwneho pomjatka.
W krajinach korjeni narodna a kulturelna identita. Pomjatk naroda zwjetša njewobkedźbuje, zo so na tamnej stronje hranicy poćahi hinak tworja a zo so hódnoćenje samsnych podawkow a wuwićow často wot swójskeho zaznawanja rozeznawa.
Karl Vouk charakterizuje w swojim předsłowje w katalogu, kotryž je k projektej wušoł, načasne předstajenja krajinow jako refleksiju wotpowědneje sensibility napřećo wobmjezowanym resursam planeta zemja a wotmołwy na mustry kulturelneho a hospodarskopolitiskeho přiswojenja krajinow.
Zhromadny projekt Załožby za serbski lud, Koroška galerije likovnih umetnosti (Muzej za moderne a načasne wuměłstwo Koroška) w Slovenj Gradecu (Słowjenska), Muzeja moderneho wuměłstwa Korutanskeje w Celovecu (Awstriska), Serbskeho muzeja w Budyšinje a Serbskeho muzeja w Choćebuzu w kooperaciji z dalšimi partnerami z Łužicy, Słowjenskeje a Korutanskeje zhromadźi wuměłče a wuměłcow kaž tež kulturu tworjace, spěchowace, wustajace a přeslědźace institucije a pokročuje z kulturnej wuměnu, zahajenej w lěće 2014. Sakska statna ministerka za wědomosć a wuměłstwo dr. Eva-Maria Stange, kotraž je zhromadnje z ministrom za kulturu Republiki Słowjenska mag. Zoranom Pozničom, krajnym hejtmanom Korutanskeje dr. Peterom Kaiserom a ministerku za wědomosć, slědźenje a kulturu Kraja Braniborska dr. Martinu Münch patronatstwo za projekt přewzała, poda k zazběhej dnja 26. meje 2019 w Budyskim Serbskim muzeju postrowne słowo.
160-stronski katalog wobsahuje eseje dr. Andreje Hribernik (SI), prof. dr. Beaty Mitzscherlich (DE) a dr. Heima Strempfla (AT), literarne teksty na projekće wobdźělenych třoch literatkow, wobšěrny wobrazowy dźěl k tworjacemu wuměłstwu dohromady 16 tworjacych wuměłčow a wuměłcow z komentarami Andreje Hribernik (SI), Sabriny Kotzian (DE), Nory Leitgeb (AT) a Christiny Wetzlinger-Grundnig (AT), postrowne słowa patronatkow a patronatow kaž tež předsłowje wuměłca Karla Vouka a Załožby za serbski lud. Přinoški su w serbskej (w hornjo- abo delnjoserbskej), słowjenskej a němskej rěči wotćišćane. Kniha je we wustajenišćach, na dalšich zarjadowanjach, w serbskimaj kulturnymaj informacijomaj a Smolerjec kniharni na předań. Katalog hodźi so tež w Ludowym nakładnistwje Domowina skazać.
Projekt wopśimjejo wustajeńce twórjecego wuměłstwa, cytańske zarědowanja a koncerty a pokazujo w zgromadnej prezentaciji pozicije nacasnych wuměłcow a wuměłcowkow z Nimskeje, Słowjeńskeje a Awstriskeje wó ze sobu zwězanych temach “Wobraze krajiny” a “Pśechod”. Te styri w titlu pódane rěcy – górnoserbšćina, słowjeńšćina, nimšćina a dolnoserbšćina – wótpowěduju chronologiskej droze projekta, kenž w maju 2019 w Budyšynje se zachopijo, nazymu 2019 do Słowjeńskeje (Ljubljana, Slovenj Gradec) wjeźo, w januarje 2020 dalej do Korutańskeje (Klagenfurt/Celovec nad jazorom Wörthersee, Bleiburg/Pliberk) a w septembrje 2020 se w Chóśebuzu/Cottbus zakóńcyjo. [dsb]
wěcej k projektoju
Pjerwjejšnej projekta PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD 01 – Serbske kulturne dny w Korutańskej (5.6.-14.8.2014) a PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD 02 we Łužycy (14.3.-29.8.2015), kótarejž stej se pó iniciatiwje korutańsko-słowjeńskego wuměłca Karla Vouka gromaźe z nim wuwijałej, stej se z krajinoweju a kulturneju změnu ako slěd industrielnego wuwiśa Łužyce, kótaraž jo domownja Serbow, rozestajiłej. Z tyma projektoma jo se slědkoju teke na korutańsku tradiciju kulturneje wuměny z łužyskimi Serbami z 1970ych a 1980ych lět nawězało.
PŘECHOD. ÜBERGANG. PREHOD. PŚECHOD 03 zaběra se z teju temu šyrjej – njekoncentrěrujo se jano na Łužycu a serbsku kulturu a serbske wuměłstwo.
Krajiny su źěl kolektiwnego spomnjeśa. W krajinach kórjenitej narodna a kulturna identita. Spomnjeśe naroda zwětšego njeźiwa na to, až se za granicu hynakše póśěgowańske dypki wuběraju a až se pógódnośenje samskich tšojenjow a wuwiśow cesto wót swójskego zawupytnjenja rozeznawa.
Karl Vouk charakterizěrujo w swójom pśedsłowje ku katalogoju, kótaryž jo se k projektoju wudał, nacasne pśedstajenja krajinow ako refleksije wó wótpowědnej sensibiliśe za wobgranicowane resurse planeta zemja a wótegrona na mustery kulturnego a góspodaŕskopolitiskego pśiswójenja krajinow.
Zgromadny projekt Załožby za serbski lud z Muzejom za moderne a nacasne wuměłstwo Koroška w Slovenj Gradec (Słowjeńska), Muzejom Modernego wuměłstwa Korutańska w Celovcu/Klagenfurt (Awstriska), Serbskim muzejom Budyšyn a Serbskim muzejom Chóśebuz kaž teke z dalšnymi partnarjami z Łužyce, Słowjeńskeje a Korutańskeje wjeźo wuměłcow a wuměłcowki a dalšnych kulturnikow a kulturnice, spěchujuce, wustajajuce a slěźece institucije gromadu a wjeźo 2014 zachopjonu kulturnu wuměnu dalej.
Sakska statna ministaŕka za wědomnosć a wuměłstwo dr. Eva-Maria Stange, kótaraž jo gromaźe z ministarjom za kulturu Republiki Słowjeńskeje mag. Zoranom Pozničom, z krajnym hawtmanom Korutańskeje dr. Peterom Kaiserom a z ministaŕku za wědomnosć, slěźenje a kulturu kraja Bramborska dr. Martinu Münch pśewzeła patronatstwo nad projektom, jo k projektowemu zachopkoju dnja 26. maja 2019 w budyšyńskem Serbskem muzeju póstrowne słowo powědała.
160-bokowy katalog wopśimjejo eseje dr. Andreje Hribernik (SI), prof. dr. Beaty Mitzscherlich (DE) a dr. Heima Strempfla (AT), literarne teksty tych na projekśe wobźělonych tśich literatkow, wobšyrny wobrazowy źěl k wuměłstwoju tych dogromady 16 twórjecych wuměłcow a wuměłcowkow, pśewóźony z komentarami Andreje Hribernik (SI), Sabriny Kotzian (DE), Nory Leitgeb (AT) a Christiny Wetzlinger-Grundnig (AT), póstrowne słowa patronow resp. patronkow kaž mimo pśedsłowa Karla Vouka teke take Załožby za serbski lud. Pśinoski su w serbskej (pak górno- pak dolnoserbskej), słowjeńskej a nimskej rěcy wótśišćane. Knigły su k dostaśeju we wustajeńskich domach, pśi drugich zarědowanjach, w serbskima kulturnyma informacijoma a pśez Ludowe nakładnistwo Domowina.


text:
Dźěłowy kruh za serbske naležnosće w Budyskej měšćanskej radźe je so wčera z podpěru za Lěto Zejlerja a Kocora kaž tež z polěpšenjom dwurěčneho marketinga rozestajał.
Budyšin (CS/SN). Kak móhli zarjadowanja klětušeho Lěta Zejlerja-Kocora němskim měšćanam zbližić, kotřiž ze serbskej tematiku so tak jara njezaběraja? Prašenje to, na kotrež pytachu čłonojo dźěłoweho kruha za serbske naležnosće na swojim wčerawšim posedźenju w sukelnicy za wotmołwami. Rozjimali su wšelake móžnosće, zo bychu zjawnosć wo 27 dypkach zarjadowanskeho programa skutkownje informowali. Tak budu nětko pruwować, kak hodźa so na přikład płoniny při Mosće měra abo busowe zastanišća za wabjenje wužiwać. Jako bjez problema móžne zda so być, připrawić chorhoj na měšćanskim domje na Hłownym torhošću. Wjeršk Lěta Zejlerja-Kocora budźe klětu w oktobrje serbski spěwanski swjedźeń w měšćanskej hali „Króna“. Organizatorojo wočakuja tam wulku ličbu chórow.


text: Bjedrichecy (AK/SN). Pilne ruki běchu minjeny pjatk na geologiskej wučbnej šćežce při Slěbornym jězoru při dźěle. Z wulkim ćišćom wotpryskachu błudźenki z wodu a je tak porjadnje wurjedźichu. Nimo toho su njerjad zrumowali a předołhe hałzy přitřihali. „Chcemy wučbnu šćežku zachować, dokelž je wona w Europje jónkrótna. Nihdźe druhdźe njeje telko błudźenkow z časa před 400 000 do 320 000 lětami kaž tule“, podšmórny organizator rjedźenskeje akcije Wilfrid Sauer. Wot 1965 hač do 2016 bě wón předsyda wuchodosakskeje wobwodneje skupiny Zjednoćenstwa přećelow mineralogije a geologije. Kóžde lěto jeje čłonojo z dźěłowym zasadźenjom wučbnu šćežku w porjadku dźerža. Na 800 metrach wjedźe wona dźensa wot „Lěsneho hosćenca při Slěbornym jězoru“ přez sydlišćo bungalowow hač k busowemu zastanišću w Bjedrichecach. Tam leži ze 40 tonami najwjetši błudźenk.


text:
Europejski Majsterszaft we softbalu latoś na Ślōnsku
Ôd 30 czerwca do 6 lipca 2019 na Gōrnym Ślōnsku bandzie Europejski Majsterszaft we softbalu ôd kobiytōw, kere sōm tyż eliminacyjōma do Szpilōw Ôlimpijskich Tokio 2020. Oberôrganizatorym majsterszaftu je Ôstrawa, kere doprosiōła jeszczy 3 ślōnske miasta po ôbu strōnach granicy: Rybnik, Żory a Fridek-Mistek.
Grać bandōm 23 manszafty we 4 grupach. We Rybniku i Żorach m.in. grupa C, kaj ôkrōm Polski bańdzie szło ôbejrzeć jeszczy Holandijŏ, Rusyjŏ, Irlandijŏ, Dania a Uherce (Madziary).
Majstra brōni Holandijŏ.
Ôkrōm medali walka bańdzie też ô piyrsze 6 placōw, kere dŏwajōm udział we turnieju kwalifikacyjnym dlŏ Europy i Afryki na Szpile Ôlimpijske we Tokio 2020.
Tukej cołki szpilplan tych majsterszaftōw: 163_WECh20190510.
A szpile bandōm grane tukej:
Szportplac 1 & 2: Arrows Park, Průběžná 6178/2, OStrava Poruba, 70800
Szportplac 3: 73801, Frýdek Místek, 28. října 2428
Szportplac 4: 44-203 Rybnik ul. Partyzantów
Szportplac 5: 44-247, Żory, ul. Minimalna
Szpile bańdzie szło ôglōndać live we intrenecie: https://www.baseballsoftball.tv/ ale zaprŏszōmy do bezuchu ślōnskich sztadiōnōw we Ôstrawie, Żorach, Rybniku a Fridku-Mistku. Szpile we Żorach i Rybniku idzie ôbejrzeć za darmo!
A czymu tyn Majsterszaft na Ślōnsku? Możno skuli tego, co 3 na 4 majstrōw we baseballu i softbalu pochodzi ze Ślōnska. Majstrym Polski chopōw we baseballu je Silesia Rybnik, majstrym Rep. Czeskiej chopōw we baseballu je Arrows Ôstrawa, a majstrym Polski kobiyt we softbalu sōm Gepardy Żory.
Zdrzōdło: UM Rybnik i https://www.europeansoftball.org/, fotografije: Piotr Masłowski


text:
Polsko
Polsko, Polsko Republika (pol. Rzeczpospolita Polska, IPA: /ˈpɔlska/) – państwo we szczodkowyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym. Je we dorzyczu Wisły a Uodry. Stolicům państwa je Warszawa.
Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.
MjanoEdytuj
Mjano Polsko je używane uod XI stoleća. Pochodźi uod mjana słowjańskego plymjůna Polanůw kerzy mjyszkali we Wjelgopolsce. Dawnyj używano łaćinskych mjanůw terra Poloniæ – Polska źymja lub tyż Regnum Poloniæ – Polske Krůlestwo.
Gramatikowo mjano Polsko (Polska) składo śe ze dwůch tajli: rdzyńa pol (uod „pole”), co uoznaczo uotwarto przestrzyń lub tyż uprowne pole a przymjotńykowego formantu -ska. Tyn formant je charakterystyczny dla słowjańskych a polskych mjanůw przestrzynnych a mjejscowych[2]. Końcůwka wystympuje tyż we rodźimych mjanach innych słowjańskych państwůw, np. Czesko Republika – Česko, Słowacyjo – Slovensko, Chorwacyjo – Hrvatska.
GyszichtaEdytuj
Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka we Polsce uoddykńynto we uokolicach Wjelgich Kůńczycůw na Ślůnsku Ćeszyńskim (uokoło 800 tyśůncůw lot tymu) a we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku (bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymu[3]).
Jako symboliczny anfang państwowośći polskej uznowo śe jeji krzest, kery kśůnże polski Mjyszko I dostoł we 966 roku. We grańicach polskego kreju pode włodańym Mjeszka I były: Wjelgopolsko, Mazowsze, tajla Půmorza ze Gdańskem, Ślůnsk a Małopolsko.
Pjyrszym władcům Polski, kery został koronowany, był syn Meszka I – Bolesław Chrobry. Bolesław przikuplowoł ku Polsce Łużyca, Morawa, Słowacyjo a Czerweńske Grůdy.
We lotach 1010 a 1017 mjymjecki kajzer Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla polskeho Ślůnska. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach krůl Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V.
We 1138 testamynt Bolesława Krziwoustego napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski. Ślůnsk a lubusko źymje dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec, Mazowsze dostoł Bolesław IV Kandrzawy, a zachodńo Wjelgopolske dostoł Mjyszko III Stary.
4 lipca 1569 we Lublińe Polsko a Litwa utworziły państwo Rzeczpospolita Uobojga Norodůw.
We latach 1648–1657 na Ukrajińe trwało powstańa przećiwko Rzeczypospolityj.
Uod 1795 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austrijo a Prusy. Uod 29 listopada 1830 do 23 paźdźerńika 1831 trwoło powstańe listopadowe a uod 22 styczńa 1863 do paźdźerńika 1864 trwoło powstańe styczńjůwe przećiwko Rusyji. Samostanowjyńy uodzyskoła uod Mjymcůw a Austro-Wynger po kůńcu I wojny śwjatowyj 11 listopada 1918.
1 wrześńa 1939 przez angrif Mjymcůw na Polsko uozpoczyła śe II wojna śwjatowo. 17 wrześńa na Polsko ruszył Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik. Warszawa kapitulacyjowało 28 wrześńa. Do 1945 Polsko było pod uokupacyjům mjymjeckům. Uod 1 do 3 paźdźerńika 1944 trwało powstańe warszawske.
1945–1989 bůł sam uokres, kej u władzy bůły kůmůńisty, 1952–1989 mjanowoło śe to Polsko Ludowo Republika. Uod 1989 zaś ustrůj dymokratyczny. Uod 1 moja 2004 Polsko je człůnkem Ojropejskij Uńije.
GeografijoEdytuj
Polsko zajmuje 9. mjejsce we Ojropje pod wzglyndym placu (312 696 km²) a 8. pod wzglyndym liczby ludźi (38 386 000). Na śwjoćie Polsko zajmuje 69. mjejsce pod wzglyndym placu a 36 pod wzglyndym liczby ludźi. Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Polski wynośi 3071 km. Dugość wybrzeża polskego wynośi aże 440 km. Nojwjynkszo gůra Polski sům Rysy (2 499 m n.p.m.) we Tatrach.
Polsko grańica mo nastympujůncymi państwami:
- na zachodźe:
- Mjymcy (467 km)
- na połedńu:
- na wschodźe:
- na půłnocy:
- Litwa (104 km)
- Rusyjo (ze uobwodym kalińingradzkym, 210 km)
a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.
Podźoł admińistracyjnyEdytuj
Uod 1 styczńa 1999 Polsko podźelůno je na:
- 16 wojewůdztw
- 380 krysůw, we tym:
- 2477 gminůw, we tym:
- 302 mjejskich
- 638 mjejsko-wjejskich
- 1537 wjejskich
Przipisy
- ↑ Główny Urząd Statystyczny, dane na dzień 30.06.2013
- ↑ Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 227, ISBN 83-01-00995-0, OCLC 830212208.
- ↑ Rościsław Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocłow 2002, z. 19.


text:
Wachtyrz zaprŏszŏ na prymierã „Małego Princa”
27 listopada ô piōntyj po połedniu we zalu Parnassos Bibliŏtyki Ślōnskij ôdbydzie sie prymiera ksiōnżki „Mały Princ” ôd Antoine’a de Saint-Exupéry’ego we ślōnskim przekładzie ôd Grzegorza Kulika.
Na tref zaprŏszajōm dyrechtōr Biblioteki Ślōnskij Zbigniew Kadłubek, jak tyż dyrechtōr wydŏwnictwa Media Rodzina Bronisław Kledzik.
Bydōm tam tyż Grzegorz Kulik, autōr przekładu, jak tyż Mirosław Neinert, co przeczytŏ fragmynta ksiōnżki.
Portal Wachtyrz to je patrōn medialny ksiōnżki.