text:
Woda
Woda je chemiska wjazba, kotraž je njeparujomna za wšěch žiwochow na zemi. Wona pod normalnymi wuměnjenjemi je kapalny při temperaturach mjez 0 °C a 100 °C. Pod škrějnym dypkom bywa kruta maćizna, a to lód. Nad warjenskim dypkom bywa para.
Woda wobsteji z wodźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wobsahuje w drobnych mnóstwach ćežku wodu.
Tři štwórćinow powjerch zemje su přikryte přez wulku kopicu wody, oceany. Cirkulacija wody mjez oceanami a powětrom zwjetša kreěruje wjedro.
Woda je hłowny napoj wšěch zwěrjatow.
Wjele maćiznow so móže we wodźe rozpušćeć, při tym rozpušćomnosć wotwisuje wot maćizny a temperatury. Rozpušćomnosć płunow wotewza z přiběracej temperaturu, mjeztym zo rozpušćomnosć selow přiběra z přiběracej temperaturu.
Wobsah
Kajkosće[wobdźěłać]
Chemija[wobdźěłać]
Woda je jara jednora chemiska wjazba. Jeje formula je H2O. To woznamjenja, zo molekul wody ma 2 atomaj wodźika, a 1 atom kislika. Temperatura, při kotrejž woda bywa lód, je 0 Celsius pod normalnym atmosferiskim ćišćom; temperatura, při kotrejž woda so wari, definuje 100 Celsius při normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim ćišćom. Wona je jenička substanca, kotraž so ćehnje, hdyž bywa lód.
Jednora ale wažna a jónkróćna kajkosć wody je, zo jeje kruta forma płuwa na kapalnej. Kruta faza je mjenje husta hač kapalna woda, dla geometrije sylnych wodźikowych wjazbow kotrež so jenož při niskich temperaturach zdźěłuja. Tohodla hłuboka woda wostanje kapalna, ćopliša hač lodowy powjerch, a wodowe organizmy (prěnje žiwe organizmy na zemi) móžeja lodowe wumjenja přežiwić.
Ćežka woda, połćežka woda a přećežka woda[wobdźěłać]
Nimo „normalneje“ woda eksistuje tež tak mjenowana „połćežka woda“, „ćežka woda“ (deuteriumowy oksid) a „přećežka woda“ (tritiumowy oksid). Při ćežkej a přećežkej wodźe normalny wodźikowy atom (protium, symbol H) so přez jeju ćežkej izotopaj deuterium abo tritium naruna. Při połćežkej wodźe, jedyn wodźikowy atom so přez deuterium naruna.
Ćežka woda so wot wšědneje wody we fyzikalnych a chemiskich kajkosćach rozeznawa, na př. ma wyši škrějny dypk, warjenski dypk a je husćiša. Na bazy wulkeje masoweje diferency mjez protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kotrejž matej dwójnu a trójnu masu), kinetiski izotopowy efekt je jara akutny. Dla narunanja normalneje wody při chemiskich substancach runowahowe reakcije změnja, štož móže na př. k ćěłoškódnym sćěham w čłowjekowym ćěle wodźić.
Molekulowa geometrija[wobdźěłać]
Wodowy molekul wobsteji z dweju wodźikoweju atomow a jedneho kislikoweho atoma. Geometrisce wodowy molekul je kutny a wotpowěduje VSEPR-teoriji, AB2E2-typej. Dwaj atomaj wodźika a dwaj poraj elektronow su přesunjenej do róžkow předstajeneho tetraedra. Nuhel, kotryž dwaj O-H-wjazbaj začinitej, je 104,45°. Nastanje dla wulkeje potrjeby na rumje swobodnych porow elekronow daloko idealneho tetraedroweho nuhela (~109,47°). Dołhosć O-H-wjazbow je něhdźe 95,84 pikometrow.
Biologija[wobdźěłać]
Woda je najnuzniša substanca za wšěch žiwochow, dokelž ma wjacore rědke kajkosće kotrež su jara wažne za žiwjenje. Je dobra rozpušćadło, a ma sylnu powjerchowu napjatosć. Čerstwa woda je najhusćiša při 4 °C; jeje hustosć wotewza, hdyž mjerznje abo so zhrěje. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, hra wažnu rólu jako absorbowadło ultrawioletneho promjenjenja. Dokelž woda ma wysoku specifisku ćopłotu kotraž stabilizuje klimu na cyłym swěće.
Woda je jara dobre rozpušćadło, a rozpušćuje wjace družinow substancow, kaž wšelake sele a cokory, a wolóžuje swoje chemiske wzajomne skutkowanje, kotrež pomha kompleksne matabolizmy. Najebać toho, někajke substancy so njederje měšeja z wodu, inkluziwnje wolijow a hydrofobnych substancow. Bańkowe membrany wužiwaja tutu kajkosć z by starosćiwje kontrolowali wzajomne skutkowanje mjez swojimi wobsahami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu tróšku wot powjerchoweje napjatosće wody wolóžowane.
Wodowe kapki su stabilne dla sylneje powjerchoweje napjatosće wody. So móže widźeć tute hdyž tróšku wody bu kapana na njerozpušćomny powjerch kaž škleńcu. Woda so do kapkow zwjazuje. Tuta kajkosć je trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobdźěłać]
Na powjerchu zemje so nahromadźuje wodowe masy běžace dele — na př. rěčki a rěki — a stajace na wěstym niwowje — na př. jězory, morja, a oceany.
-
-
Otava rěka,
Kanada
-
-
Dokelž woda je trěbna za čłowjekowe, zwěrjatkowe a rostlinowe žiwjenje, jeje disponujomnosć ma wulku wažnosć sociusku a politisku. Pódlanska mapa pokaza přez čerwjenu barbu kraje, kotrež kóždolětnje wobsedźeja mjeńše hač 500 m³ wobnowjeneje wody na wšeho wobydlerja. Žołta barba pokaza disponujomnosć mjez 500 a 1700 m³. Dokelž někotre rěki, kotrež su wažne za wodowe zastaranje (na př. Jordan, Kolorado), přeprěkuja krajowe hranicy, su móžne mjezykrajowe konflikty wo pitnej wodźe.


c: text/html

text:
Wikipedija
Wikipedija (kumštne słowo: hawajan. wiki wiki, malsnje; eng. Encyclopedia) jo mjazynarodny projekt, kenž co zestajiś lichotnu encyklopediju we formje seśowego boka, kótaregož nastawki se njepósrědnje wobźěłaś mógu (Wiki, nic mark!).
Wikipedija, seśowy projekt, kenž co zestajaś encyklopediju; Zachopjeńk engelskego wudaśa 2001, z lěta 2003 w nosarstwje Wikimedia Foundation. Na zachopjeńku junija 2005 jo Wikipedija wopśimjeła wěcej ako 1 mil. nastawkow (240.000 nim.) we wěcej ako 80 rěcach.
Wikipedija jo nastała na zakłaźe tak mjenjowaneje "Wiki" (softwarowy interfejs za wužywarjow seśe za aktiwne a pasiwne wužywanje). Za pśinoski płaśijo GNU-licenca za lichotnu dokumentaciju, kótaraž dowóli změnjenja a komercielne wužywanje.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pokojny Uocean
Uocean Spokojny, Pacyfik, Uocean Wjelgi to uocean znojdujůncy śe půmjyndzy Azyjům, Amerikům Půunocnům i Amerikům Pouedńowům, Antarktydům a Australijům. Uocean tyn je nojwjynkšym, nojguymbšym i nojstaršym na śwjeće zbjorńikym wodnym. S powjeřchnjům růwnům 179,7 mln km² zajmuje jydno třećo coukej Źymje. Pouedńikowo rozćůngo śe půmjyndzy Mořym Beringa, a Antarktyčnym Mořym Rossa na ůngyfer 15500 km. Nojwjynkšo rozpjyntość růwnoležńikowo Pacyfik uośiůngo mjyndzy Indůnezyjům, a wybřežym Kolůmbijům i je to 19,800 km.
Mjano (hišp. pacífico - spokojny) zostou nadany bez žyglořa portůgalskigo we sůužbje hišpańskij Ferdynanda Magellana. Bez wjynkšość jygo wyprawy uocean tyn faktyčńy pozostawou spokojny. Jednokže pacyfične wyspy nynkane sům bez lične šturmy i tajfůny, a uotačajůnce lůndy našpikowane sům wulkonůma. Čynsto spotykane sům třyńśyńo źymje, a te podwodne powodujům wjelge fale zwane tsůnami.


text:
Muammar al-Kaddafi
Muammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي (rodz. 13 wrześyńa abo 7 czyrca 1942 we Syrće, um. 20 paźdźerńika 2011 wele Syrty) – polityker, půłkowńik, prziwůdca a dyktatůr Libiji we rokach 1969–2011.
1 wrześyńa 1969 zrobjůł zamach stanu a odsunůł uod władzy Idrisa I, krůla Libije. Průgowoł wkludźić ustruj, kery uopisoł we swojij Źelůnyj Kśůnżeczce. Dowoł uodpora USA a Izraelowi, popjeroł islamske kreje. Uobalony uod rebelije we 2011 roku. Chycůny a zaszlachtowany wele Syrty, kaj śe skitroł.


text:
Stephen King
Stephen Edwin King (ur. 21 wřeśńa 1947 we Portland) – amerikoński pisoř, autor guůwńy literatury grozy. Pjyrwyj wydowou kśůnžki pod pseudůńimym Richard Bachman a jydyn roz kej John Swithen.
Je autorym horrorůw, kere přešuy do klasyki gatůnku, kej lo bajšpila: Lśńyńy, Mjastečko Salem, Carrie. Ńy uůgrańičo śe ale do jydnygo gatůnku, čygo přikuodym sům: Štyry pory roku, Źelůno mila, Ślypja Smoka, Bastjůn a 7-tůmowy cykl powjeśći fantasy Mročno Wježa.
W 2003 zostou uodznačůny prestižowům nagrodům DCAL (Medal za wybitny wkuod we literatura amerikańsko) bez National Book Foundation.


text:
Wittenberg
Koordinaty: 51°51′0″N 12°38′0″E /  51.85, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Wittenberg, wot lěta 1938 oficialnje Lutherstadt Wittenberg (hornjoserbsce Běła Hora[1] abo Wytpark[2]) je město we wuchodźe němskeho zwjazkoweho kraja Saksko-Anhaltska a wokrjesne město wokrjesa Wittenberg. Město leži při Łobju, zapadnje zliwa z Čornym Halštrowom, něhdźe 25 kilometrow wuchodnje Dessau-Roßlau, 100 kilometrow juhozapadnje wot Berlina a 70 kilometrow sewjerowuchodnje wot Lipska.
Dźensa je Wittenberg z něhdźe 50 000 wobydlerjemi relatiwnje małe město. Stawiznisce wuznamne běšě jako sydło sakskich kurwjerchow a tež jako centrum skutkowanja wažneho teologa a reformowarja Martina Luthera w 16. lětstotku.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče Donnerhakec ćišćeŕnja. Budyšin 1927.
- ↑ Fakty wo Sakskej → Politika a towaršnosć → Stawizny na sachsen.de


text:
Auspuf
Auspuf (roz za kedy tyż s polskigo wydechowo ruła) je tajla auta, kero suży do pozbyćo śe spalinůw raus ze śilńika. Mo forma dugij, pogńůnyj abo poszwajsowanyj ruły uo roztomajtych szyrzkach, kero kůńczy śe nojczyńśći na zadku auta.
Tajle auspufa[Sprowjej]
- Auspufkolektůr – rułki podepńůne do cylindrůw, połůnczůne rubszům zbjorczům rułům, bez kere spaliny dostowajům śe do dalszych tajlůw auspufa.
- Katalizatůr – suży do zmyńszyńo ymisyje szterujůncych gazůw, jak: czad, tlynki azotu.
- Tůmńik – szyroko, plaskato tajla ruły, nojczyńśći naroz przi kůńcu auspufa. Je potrzebno do wyćiszyńo klangůw śilńika.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart, poune mjano: Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (rodz. 27 styčńa 1756 we Salzburgu, um. 5 grudńa 1791 we Wjedńu) – austryjocki kůmpozytor a muzyk, uoroz s Haydnym a Beethovynym zaličany do klasykůw wjedyńskich, jedyn s nojwybitńijšych we gešychće. Kůmponowou guůwńy uopery (20), krům ńich tyž utwory religijne (19 mšy), symfůńije (68), kůncerty fortepjanowe a na inkše inštrumynty (27). Cuzamyn stwořyu wjyncyj kej 600 roztůmajtych kůmpozycyji.
Uopery[Sprowjej]
- Die Schuldigkeit des ersten Gebotes
- Apollo et Hyacinthus
- Bastien und Bastienne
- La finta semplice
- Mitridate, re di Ponto
- Ascanio in Alba
- Il sogno di Scipione
- Lucio Silla
- La finta giardiniera
- Il re pastore
- Zaide
- Thamos König in Ägypten
- Idomeneo
- Die Entführung aus dem Serail
- L'oca del Cairo
- Lo sposo deluso
- Der Schauspieldirektor
- Le nozze di Figaro
- Don Giovanni
- Così fan tutte
- Die Zauberflöte
- La clemenza di Tito


text:
Szląsczi jãzëk
Szląsczi jãzëk abò szląskô gôdka (szl. ślůnsko godka, ślůnski, czasã téż pů naszymu) to karno szląsczéch dialektów, chtërne brëkòwóné są przez lëdztwò Górnégò Szląska w Pòlsce a téż w Czesczi ë Miemiecczi. Bezpòstrzédno wëchôdaje ze stôrosłowiańsczégò jãzëka. Hònorowi przédnik Radzëznë Pòlsczégò Jãzëka Pòlsczi Akademiji Ùczbów prof. dr hab. Walery Pisarek nazwôł szląsczi jãzëk "stôrszim bracynã standardowi pòlaszëznë". Na sztôłtowónié sã słowiznë jãzëka miôłë wpłiw pòżëcczi z jãzëków: pòlsczégò, czesczégò (a barżi mòrawsczégò, dôwni bãdącégò apartnym jãzëkã), miemiecczégò (czãscy z germansczégò dialekta szląsczi mòwë, nigle standardowi miemczëznë) a téż dzélama słowacczégò. W jãzëkù tim nôwikszi ùdzél mają słowa słowiańsczégò pòchòdzënkù. Wikszi dzél słów je krótkò stôropòlsczégò jãzëka, òsoblëwie sąsednich dialektów: wiôlgòpòlsczégò ë môłopòlsczégò a téż jãzëkóm dolnosorbsczim, górnosorbsczim ë mòrawsczémù, nigle dzysdniowi standardowi pòlaszëznë. Szląskô mòwa jinaczi sã òd jinëch jãzëków słowizną, fònetiką a téż dzélama òrtografiją. Terô warëją robòtë nad ùsôdzenim szląsczégò lëtaracczégò jãzëka. Òd lat 30. XX s. je ju szląsczi lëteracczi mikrojãzëk - lasczi, ùstandarizowóny przez fridecczégò pisarza Erwina Goja, znónégò jakò Óndra Łysohorsky, równak òstôł òn òpiarti na pògreńcowi szląskò-mòrawsczi baze gwarë górno-òstrawsczi, tedë nie je dlô karna szląsczich dialektów reprezentacjowi. Wczasniszé próbë standarizacëji lëteracczégò szląsczégò jãzëka, pòdjimniãté czile razów w XIX s. m.jin. przez Antóna Stabika nie darzëłë sã.
W pòlsczi ùczałi lëteraturze dominëje pòzdrzatk, że szląsczi etnolekt je karnã gwarów abò dialektów/pòddialektów w ramach pòlsczégò jãzëka.
Szląsczi jãzek, jakno apartny słowiańsczi jãzëk béł klasyfikòwóny bez niechtërnëch slawistów. W Zôpadny Eùropie, m.jin. Gerd Hentschel wëmieniwô w swòjich prôcach szląsczi jãzëk westrzódka zôpadnosłowiańsczéch jãzków, a napisôł téż ùczałi artikel zatitlowóny "Śląski - nowy (albo i nie nowy) język słowiański?". Juwerno robòtë amerikańsczich slawistów, òd co nômni cziledzesãcu lat klasyfikùją szląsczi jãzëk jakno apartny, bò tak òpisëje gò renomòwóno dlô nich, amerikańskô Słowiańskô Encyklopedijô. Zôs miemiecczi slawista z Górnégò Szląska Reinhold Olesch, miôł szląsczi za swòją rôdną mòwã. Téż britijsczi historik Norman Davies, trzëmô, że szląsczi etnolekt nót je klasyfikòwac jakno apartny jãzëk.
W rokù 2011 kòle 509 000 sztëk lëdzy zadeklarowóné miało szląsczi jakno swój domôcy jãzëk.[1]
Biblioteka Kongresu USA 18 lëpińca 2007 wpisóné mô jśzëk szląsczi w register jãzëków swiata. Jãzëk szląsczi òstôł téż zaregisterowóny w Midzenôrodny Jãzëkòwi Òrganizacëji, dze òstôł mù przëdzélony kòd ISO: szl.
W séwnikù 2007 rokù zòrganizowóné òstało pierszi rôz Òglowòpòlsczé Diktando Szląsczégò Jãzëka. Za bezzmiłkòwé akceptérowóné je przënômni 10 różnëch ôrtów zapisënkù.
6 séwnika 2007 rokù 23 pòsłów Sejmù Pòlsczi Repùbliczi zgłoszëło projekt ùstôwë ùznôjący szląską mòwą jakno òbéńdowi jãzëk.
Spisënk zamkłoscë
Alfabét[edicëjô | edytuj kod]
Ni ma jednégò alfabétu trzëmónégò za standardowi dlô szląsczi gôdczi. Brëkòwnicë tegò jãzëka przënãceni są do ùżëcô znaków z pòlsczégò alfabéta. W rokù 2007 wëmëszloné òstôł zestôwk znaków dlô szląsczégò, bazëjący na 10 skriptach. Nen alfabét je w ùżëcym w Internece, òsoblëwie na Szląsczi Wikipediji.
Aa Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Żż
A téż ne diakriticzi: Ch Cz Dz Dź Dż Rz Sz.
Òbéńdowé zróżnicowónié[edicëjô | edytuj kod]
Szląsczi nie je jedurnorodnym jãzëkã i na różnëch kùlturowò-historicznëch òbéńdach pòtkac mòże jine znaczënczi nëch sómëch słów, jak ë téż jich różną wëmòwã. Nie wszëtczé tedë òpisóné céchë mòwë wëstãpiwają na wszëtczich jegò òbéńdach. Czãsto równak wëstãpiwô m.jin. labializacëjô, mazurzenié ë jabłonkòwónié.
Jãzëkòwò szląsk pòdzélëc mòże na partë pôłniowi ë nordowi (czasã wëapartniwô sã téż strzédny). Pòtëkô sã téż jãzëkòwi pòdzél Szląska zdrzącë na regionë: Ceszëńsczi, Górny ë Òpòlsczi.
Górny Szląsk mòże téż pòdzélëc na dzéle: nordową dze wëstãpiwô "mazurzenié" ë pôłniową, dze ni ma ti cechë. Greńcą je linia òd zôpadu przez: Kątë Òpòlsczé, Tarnów Òpòlsczi, Krośnicã, Staniszcze, Kolonowsczé, Zawadzczé, zdłużą Môłi Panwi ë na pôłnie w rejon Tarnowsczéch Górów, na zôpad òd Katowic ë na pòrénk òd Pszczynë.
Wdle jãzëkòznôwcë, prod. Alfreda Zarębë (aùtora Jãzëkòwégò Atlasu Szląska) na Górnym Szląskù mòże wëapartnic m.jin. ne dialektë:
- wëstrzédne òbjimajacé krézë pyskowicczi, rybnicczi, mikołowsczi,
- pògreńca szląskò-môłopòlsczégò, òbjimającé Katowicë, Tychë, kréz pszczyńsczi,
- pògrëńca gliwickò-òpòlsczégò òbjimającé kréz tarnogórsczi ë lubliniecczi,
- nordowé w krézu racibòrsczim na zôpad òd Òdrë,
- lasczé w òkòlich Pietrowic Wiôldżéch, Krzanowic (pôłniowò-zôpadni dzél krézu racibòrsczégò),
- Kobylorzy na òbéńdze Strzelców Òpòlsczich, Kamienia Szląsczégò ë Kotlarni,
- namisłowsczi na pòrénk òd Namysłowa (bez gardu),
- sycowsczi na pòrénk òd Sycowa (bez gardu).
Przëmiôr ùżëcô[edicëjô | edytuj kod]
"Wszyjske ludźe rodzům śe swobodne a růwne we swojim werće a prawach. Sům uůne uobdarzůne filipym a sůmńyńym a majům powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować."
Wëmòwa w IPA:
/'fʂɨjske 'luʥɛ 'rɔʣom ɕɛ 'vɔlnɛ a 'rovnɛ vɛ 'sfɔjim 'vɛrʨɛ a 'pravax som 'woɲɛ wɔbda'ʐoɲɛ fi'lipɨm a sum'ɲɨɲɨm a 'majom 'pɔ'vin:ɔɕʨ 'vzglɨndɨm 'iŋkʂɨx jak brat s 'bratɨm pɔstɨm'pɔvaʨ/
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
Przypisek[edicëjô | edytuj kod]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
Bytůń
Wspůłrzyndne: 50°23' N 18°54' E
Bytůń (tyż Bytům, pol.: Bytom, śl-mjym. Beuthn abo tyż Beuthn Oberschläsing, ńym Beuthen Oberschlesien, czes. Bitom, łać. Bithomia, Bethania) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym. Je uůno powjatym grodzkym.
Jydno s nojstarszych mjast Gůrnygo Ślůnska, wzmjankowane we 1123, we 1179 uoduůnczůne uod Mołopolski a prziuůnczůne do Kśynstwa Raćiborskigo, uod 1254 prawa mjejske. W XIX wjeku industrjalizacyjo, powstajům huty i gruby wůngla kamjynnygo. Po plebiscyće pozostoło we grańicach Ńymjec, uod 1945 we Polsce.
Bytůń bůł kole połowy XIX storocza nojwiynkszym mjastym prziszłyj aglomeracyji[2]. Jak bůła wytyczano sztreka bany ze Berlina na Gůrny Ślůnsk i dalij do Rusyje, to we Bytůńu cugu ńy chćeli. Sztreka poszła kaj indźij i inksze mjasta na ńij wyrosły - nojbardźij Katowicy.[2]
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
- Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi
- Zdjynća satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi
Przipisy
- ↑ „Rocznik Demograficzny”, z. 44, 2012. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-6716 (pol.)
- ↑ 2,0 2,1 Rafał Adamus - Na co nom drogi Ślůnsko Szwalbka (Jaskółka Śląska) 4/2014, zajta 11


text:
Vaya Con Dios
Vaya Con Dios (co idźe tuplikować Idź s Půnbůczkem) je belgijsko muzyczno skupina założůno we 1986 roku uod Dani Klein, Dirka Schoufsa, a Willy'ego Lambregta (za kerygo ńyskorzi prziszoł Jean-Michel Gielen). Znůmy skirz szlagrůw: Don't Cry for Louie, Nah neh nah, Puerto Rico, What's A Man without a Woman, Time Flies, Heading for a Fall a tyż Don't Break My Heart.
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- 1988 Vaya Con Dios
- 1990 Nah Neh Nah
- 1990 Night Owls
- 1992 Time Flies
- 1995 Roots and Wings
- 1996 The Best of
- 1998 What's a Woman
- 2005 The Promise
- 2006 The Ultimate Collection
- 2009 Comme on est venu...


text:
Nepal (nep.trl.Nepāl, přijynto we 2007 roku nowa tymčasowo kůnstytucyjo ńy wprowadzo do kraju dugij formy mjana) – dymokratyčno republika federalno we Azyji Pouedńowyj, we środkowyj tajli Himalajůw, grańičůnca na půunocy s Chinůma a na pouedńu, wschodźe we zachodźe s Indjůma; bez dostympu do mořa.
Přez 80% placu pokrywajům sam gůry uo středńij wysokośći ůng. 6000 m n.p.m.
Pouedńowo tajla kraju zajmujům wyžyny a teryny pagůrkowate pokryte džůnglům, a půunocny kraj Ńiźiny Hindustańskij (tzw. Teraj). Na půunocy rozćůngo śe gůuwny uańcuch Himalajůw (Himalaje Wysoke) s nojwyžšym ščytym śwjata, Čůmolůngmům (Moůnt Everest) – 8850 m n.p.m. a śedmjůma inkšymi uośmjotyśynčńikůma. W środkowyj tajli kraju ležům Himalaje Moue uo středńij wysokośći 2400–4300 m n.p.m. s ličnymi kotlinůma (Dolina Katmandu je wśrůd ńich nojwjynkšo).


text:
Fana Sycylije
Fana Sycylije bůua pjyršy roz přijynto we 1282 roku, po ńyšporach sycylijskich we Palermo. Předstowjo triskeljůn a we jygo postřodku gowa Meduzy a tři kuosy pšyńicy. Tři šuapy sům tukej symbolym ščyńśćo a půmyślnośći.
Fana Sycylije je podźelono podug překůntnyj uod wjyrchu po strůńe při dřewcu ku douowi po strůńe swobodnyj, wjyrchńo jei tajla je čyrwůno a spodńo žůuto. Sům to farby dwůch mjast ze Sycylije: Palermo a Corleone.
Triskeljůn, znůmy tukej kej trinacria, je uoficyjolnym symbolym Sycylije. Fana je přijynto kej fana rygjůnu autůnůmičnygo Sycylijo uod 2000 roku.


text:
Lilongwe
Koordinaty: 13°59′0″S 33°47′0″E /  -13.98333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Lilongwe je stolica južnoafriskeho kraja Malawi. Leži w srjedźišću Malawija, jenož 50 km wot mosambikskeje a sambiskeje hranicy a 80 km wot Malawiskeho jězora zdalene we wysokosći wot 1200 metrow nad hładźinu morja we wysokej runinje a ma wokoło 650.000 wobydlerjow. Dla dobreho měšćanskeho planowanja su dróhi w stolicy relatiwnje šěroke - kaž bulewardy - a jednotliwe ležownosće wulke. Lilongwe je politiske a zarjadniske srjedźišćo Malawija, pak nic hospodarske. Tutu rólu hraje najwjetše a najstarše malawiske město Blantyre w samym juhu kraja.
Město załoži so hakle w lěće 1947 jako wikowanski centrum tehdyšeje britiskeje kolonije Njassaland. Po njewotwisnosći Malawija w lěće 1964 rozsudźichu so dla centralneho połoženja za Lilongwe jako stolicu. Wot lěta 1994 je Lilongwe tež sydło parlamenta, kotrež běše do toho w měsće Zomba - něhdźe 230 km juhowuchodnje wot Lilongwe.
Lilongwe ma mjezynarodne lětanišćo Kamuzu a dwaj wot pjeć institutow malawiskeje uniwersity.


text:
Kot ôd Schrödingera
Kot ôd Schrödingera – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.
We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech partach przeziyrny artikel Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.
Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.
Ôpis eksperymyntu[Sprowjej]
Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.
Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.
Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.
Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.
Literatura[Sprowjej]
- John Gribbin, W poszukiwaniu kota Schrödingera: realizm w fizyce kwantowej, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997, ISBN 83-7150-312-1.
- M. Kalinski, Aharonov-Bohm oscillations in a hydrogen atom in a radiation field through electron self-interference, Phys. Rev. A 57, 2239-2242 (1996).
- Tadeusz Pabjan, Zasada komplementarności a filozofia, Postępy Fizyki tom 62 zeszyt 1 z 2011 roku.


text:
Teksas
Teksas (ang.: Texas) – stůn we pouedńowyj tajli USA, nad Zatokům Meksykańskům. Grańica mo uod wschodu s Luizjanům a Arkansas, uod půunocy s Uoklahomům a uod zachodu s Nowym Meksykym. Je we wjynkšyj tajli wyžynny (Wjelge Růwńiny), na pouedńowym zachodźe mo trocha wjyrchůw a na pouedńowym wchodźe Niźina Zatokowo. Nojsrogše mjasta: Houston, Dallas, San Antonio, Austin a El Paso.
We 1519 Alonso Alvarez de Pineda uoguośiu zajyńce Teksasu bez Hišpańijo. Jak Meksyk we 1821 uzyskou ńypodlyguość, Teksas s anfanga wlazowou we jygo skuod. Bez lota 20. XIX wjeku uośedlili śe sam Amerikůny, guůwn Negry s poedńowych stanůw, kaj bůuo ńywolńictwo. Řůnd Meksyku dou wuůnčas autůnůmijo lo Taksasu. We 1829 řůnd Meksyku zakozou ńywolńictwa a tyž dolšyj imigracyje s USA, bez cůž jygo stosůnki s Teksasym śe fest pogoršyuy. 1 marca 1836 uoguošůno pwstańy Republiki Teksasu, na co Meksyk zareagowou interwencyjům armije, keryj kulminacyjům bůua bitwa pode Alamo. We 1836 po pokanańu armije meksykańskij Teksas uostowo republikům. Gowům państwa uostowo Sam Houston a kraj lygalizuje ńywolńictwo. We 1845 John Tyler, prezydynt Teksasu, podpisou rezolucyjo uo aneksyje Teksasu bez USA. 29 grudńa 1845 Teksas uostou přijynty do Ůńije kej 28. stan. We 1861 Teksas wystůmpiu s Ůńije a přistou do Kůnfederacyje. Bůu tymu přećiwny Sam Houston, nale ńy skiž tygo co bůu zwolyńńikym Ůńije abo wrogym ńywolńictwa, nale chćou přiwrůcyńo ńypodleguośći.


text:
Pódzajtšnoserbske dialekty
Pódzajtšnoserbske dialekty su wumrěte transitiwne pólsko-dolnoserbske dialekty pódwjacornosłowjańskich rěcy. Su pśi wšom znate z Nowego testamenta Mikolaja Jakubicy z 1548 lěta a słownika Hieronima Megisera z lěta 1603, a wót togo su cesto pomjenjowane dialekty Jakubicy a Megisera[1][2].
Tu rěc su gronili awtochtony mjazy rěkami Nysu a Bobrom. Originelna granica mjazy pólskimi dialektami a serbskimi dialektami jo snaź šła spóromje Bobra a Odry, pak slědy nazalnego wugrona su tež w toponomastiskem materialu na pódwjacor wót Bobra[3]. W XVI-XVII stolěśu jo ta granica se mógła pógnuś. Serbski stawiznaŕ Frido Metsk jo gódał, až ta granica była spóromje Bobra, pón pśez městna Wysoka, Lipno, Trzebule, Ciemnice, Radnice, Budachów a Gola. Pón by granica šła spóromje Pliški samo pó Urad. To jo hypotetiska granica, kenž wuchada ně wót toponomastiskego materiala, ale wót informacijow wó wendiskej populaciji. Trjeba pak markowaś, až ako Wendy byli su ranjej pomjenjowani teke luźe, kenž gronili połobske abo samo pólske dialekty, toś tu hypotezu trjeba braś wobglědniwje.
Dokulaž su pódzajšnoserbske dialekty transitiwne, toponomastiske informacije snadne, a dialekt Jakubicy a Megisera njemóžny k lokalizěrowanju, njemóžno akuratnje pśeslěźiś pólsko-serbsku granicu. Pódzajtšnoserbske dialekty su pó źělach wuźaržali do XX stolěśa wokoło Mužakowa. How pó młogich pśipadaju teke mužakowske a slěpjańske narěcy, rownož su wóne lokalizěrowane nejdalej na pódwjacor a nejbliše serbskim rěcam. Na pódzajtšu wót togo ruma su byli pśetrjebowane dolnošlazyńske narěcy.
Te narěcy su byli wjelgin młogorake. Njejo było homogenego interdialekta abo kodificěraneje formy. Měli su pólski pśizuk na pśedposlědnej złožce, pólske wuwiśe złožkotworiśelskich sonantow, a - mjenjej abo wěcej - lechiski pśezuk (konsekwentnjej pśewjeźeny w dialekśe Megisera). Te dialekty, ako tek serbske dialekty, su zgubili nazalne wokale, a ako pólske dialekty su wobchowali kupku str. Pśeměšanje zazukowego o a wo jo zwězowało pódzajtšnoserbske dialekty z dolnoserbskimi a pomorjanskimi. Praserbske č jo se zwězało z c (np. vecořa) ako w dolnoserbskej rěcy. Palatalizěrowane ś, ź su se depalatalizěrowali, a na drugem boce ć, dź pśejšli w t', ď, połpalatalězerane č, dž abo c, dz (np. cichy). W morfologiji jo se kněžył typ našo polo. Po źěłach jo se zachowali kłonite wokale (np. dobro). Wokali e, o pśed nazalami su wordoli zwuscone, pódobnje górnoserbskim dialektam (np. sym). Zachadny cas jo był tworjony z pomocnym werbom tež w 3. wósobje, np. ja sym ňo viděł. Staroserbske `a jo pśejšło pśez ä w `e, np. smieć (smjaś (se)). Felujo dolnoserbska změna ć > ś a dź > ź.
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Ewa Siatkowska, "Studia łużyczoznawcze", Uniw. Warszawski,2000, s.238
- ↑ Tadeusz Lehr-Spławiński, "Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich", Instytut Śląski 1939, s.23
- ↑ Hanna Popowska-Taborska, "Dawne pogranicze polsko-łużyckie w świetle danych toponomastycznych, Prace Językoznawcze PAN 44, 2005, s. 104, 123


text:
William Shakespeare
William Shakespeare (rodz. wjerza 23 kwjetńa 1564 [1] we Stratford-upon-Avon, um. 23 kwjetńa 1616) – ynglicki dichter, pisorz a dramaturg, reformator tyjatru, zauobycz powożany za jydnygo ze nojwybitńyjszych ynglickich pisorzůw. Napisoł ůng. 40 tyjatralnych szpilůw, 154 sůnety, a inksze dźeła. Je poważany jako norodowy dichter Ynglandu. Podug ekszpertůw, nojwjyncy pisoł we lotach 1586-1612, nale uo daty powstowańo cońykerych utworůw a jejich chrůnologijo je durch zwada.
Jygo tyjatralne szpile tumaczůno na bezma wszyjske nowożytne godki, a lista słůw kere uůn uworził a wlozły ńyskorzi do angelskij godki mo 600 pozycyjůw.
Ńykere dźeła[Sprowjej]
Kůmedyje[Sprowjej]
- All's Well That Ends Well
- As You Like It
- The Comedy of Errors
- Love's Labour's Lost
- Measure for Measure
- The Merchant of Venice
- The Merry Wives of Windsor
- A Midsummer Night's Dream
- Much Ado About Nothing
- Pericles, Prince of Tyre
- The Taming of the Shrew
- The Tempest
- Twelfth Night, or What You Will
- The Two Gentlemen of Verona
- The Two Noble Kinsmen
- The Winter's Tale
Tragedyje[Sprowjej]
- Romeo and Juliet
- Coriolanus
- Titus Andronicus
- Timon of Athens
- Julius Caesar
- Macbeth
- Hamlet
- Troilus and Cressida
- King Lear
- Othello
- Antony and Cleopatra
- Cymbeline
Przipisy
- ↑ Znůmo je data krztu: 26 kwjetńa 1564


text:
Great Glen
Great Glen („wulka dolina“, wot šotisko-gelskeho gleann mhor; jendźelsce tež Glen More) je tektoniske łamanje, kotrež běži srjedźa přez Šotisku a dźěli Šotisku wysočinu do Grampian Mountains a Northwest Highlands. Geologiske łamanje je seismisce aktiwne. W kóždym lětstotku maja tam wjacore zemjerženja ze sylnosću wot 4 na Richterowej skali.
W dolinje leža tři dołho rozćehnjene jězory: na zapadźe Loch Lochy, srjedźa Loch Oich a na wuchodźe najznaćiši šotiski jězor - Loch Ness. Wódny rozwod namaka so mjez jězoromaj Lochy a Oich: Loch Oich wuliwa so přez rěku Oich do Loch Ness, kotryž je přez rěku Ness ze Sewjernym morjom we wuchodźe zwjazany. Woda z jězora Lochy běži do zapadneho směra a wuliwa so blisko města Fort William do mórskeho promja Loch Linnhe. Tektoniske łamanje pokročuje so hač do Irskeje.
W dolinje Great Glen bu Kaledoniski kanal jako krótki zwisk mjez Irskim a Sewjernym morjom připrawjeny. Kanal běži paralelnje k rěkam mjez městomaj Fort William a Inverness a zwjazuje mjenowane tři jězory mjez sobu.


text: Koryjańsko Republika Ludowo-Dymokratyczno, (kor. 조선민주주의인민공화국, hancha 朝鮮民主主義人民共和國, MCR. Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk, Půłnocno Koryjo, we skrůće KRLD) – państwo kůmůńistyczne powstołe we půłnocnyj tajli Koryjańskigo Půłwyspu po II wojńe śwjatowyj na terynach zajyntych uod Czyrwjůnyj Armiji. Totalitarno władza sprawuje uoparta na idei dżucze můnopartyja, Partja Roboty Koryje. KRLD grańica mo ze: Rusyjům na půłnocnym wschodźe, Chinůma na půłnocy, Republikům Koryje (Połedńowům Koryjům) uod połedńa. We Chinach a we samej Půłnocnyj Koryje krej mjanowany je Pukchosŏn ("Půłnocny Chosŏn"; 북조선; 北朝鮮). Bukhan ("Han Půłnocny"; 북한; 北韓) to mjano popularne postrzůd mjyszkańcůw Połedńowyj Koryje.


text:
Oslo
Wspůłrzyndne: 59°56'58" S 10°45'23" W
Oslo – nojwjynksze mjasto a stolica Norwygije. Położůne je we połedńowo-wschodńij tajli państwa, nad Oslofjordym. Oslo je nojważńijszym uostrzodkym politycznym a gospodarczym Norwygije a tyż i ważnym kulturalnym a naukowym (nojważńijszym uostrzodkym kulturalnym a naukowym Norwygije je mjasto Bergen).
W Oslo je Krůlewski Pałac, mo swůj plac parlamynt Norwegije (Storting) a inksze władze cyntralne a placůwki dyplůmatyczne - ambasady.
Kole Oslo je nojwjynkszo we państwje hawyna Oslo-Gardermoen.


text:
Bobr (rěka)
Bobr[1] (čěsce Bobr, pólsce Bóbr, němsce Bober) je rěka w Čěskej republice a w Pólskej. Wona je 272 km dołha a jeje rěčina ma přestrjeń 5882 km².
Bobr so wužórli w juhowuchodnym dźělu Kyrkonošow njedaloko čěskeho města Žacléř a ćeče so najprjedy kilometraj do sewjera, do Pólskeje. W Pólskej leža při rěce města Kamienna Góra, Jelenia Góra, Bólesław, Zahań, Sprotawa a Krosno Odrzańskie, blisko kotrehož so Bobr do Wódry wuliwa.
Delni dźěl Bobra sewjernje Zahanja wotpowěduje historiskej wuchodnej hranicy Delnjeje Łužicy.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Filip Rězak: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin 1920.


text:
Chemiska wjazba
Chemiska wjazba je pomjenowanje za krutu zwjazanosć mjezy najmjeńšimi dźělkami, a to móžeja być atomy, iony abo molekule. Zwjazanje a wotwjezanje chemiskich wjazbow je zakład za přetworjenje maćiznow. Rozrjaduja so do sylnych a słabych wjazbow.
Wobsah
Sylne wjazby[wobdźěłać]
Sylne wjazby so do slědowacych typow rozrjaduja:
W periodiskej tabulce přiběra metalowy charakter wot prawa na lěwo a wot horjeka dele. Přechody mjezy njekowami a metalemi su tohodla běžne, runjež tak je z přechodami mjezy tutymi třomi wjazbowymi typami.
Ionowa wjazba[wobdźěłać]
Metale a njekowy z diferencu elektronegatiwity wyše hač 1,7 wutworje ionowu wjazbu. Dokelž maja metale nišu elektronegatiwitu hač njekowy, přepodaja wone wšě swoje walencowe elektrony na njekow. Potajkim zwjazuja so metale jako pozitiwne nabite iony (kationy) z negatiwnje nabitymi ionami (aniony) njekowow. Iony so mjezy sobu elektrostatiski přićahuja a tworje ionowy lěsycu. Čim wyše su iony nabite a čim mjeńše su jich radiusy, ćim stabilniši je lěsyca a ćim wjetši je toś škrějny dypk tutoho zwjazanja. Ionowe lěsycy wodźa milinu jenož w škrjenju a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kotrež wodźa milinu, ale rozpušćene iony. Wšitke zwjazanja, kotrež su z ionowych lěsycow natwarjene, so pomjenuja w chemiji sele. Přikłada stej NaCl a AlCl3.
Metalowe wjazba[wobdźěłać]
Metale maja nisku elektronegatiwitu a tohodla su wonkowne elektrony słabje na metalowe atomy wjazane. Wone so lochko wot atomow pušćeja. Atomowe tyłowy metala (atomy bjez wonkownych elektronow) so zwjazuja k metalowemu lěsycy. Elektrony so jako tak pomjenowany elektronowy płun w lěsycy swobodnje pohibuja. Tohodla móžeja metale jara derje milinu a ćopłotu wodźić. Je to tež přičina za duktilnosć (daja so lochko formować). Swobodnje so pohibowace elektrony móžeja wšě žołmowe dołhosće swětła, kotrež zapromjenja, zaso njepřeměnjenje wotpromjenić (emitować). Tohodla so metale tak błyšća – wšo swětło so mjenujcy reflektujo.
Atomowa wjazba[wobdźěłać]
Njekowy wěžu so mjezy sobu přez elektronowe poriki. Po tutej wašni zwjazane atome pomjenjujomy molekule. Atomowe wjazby móžeja być polarne abo njepolarne. To wotwisuje wot diference elektronegatiwity wobdźěleneju njemetalneju elementow. Pola polarnych wjazbow je wjetšina hustoty wjazbowych elektronow pola njemetala z wyšej elektronegatiwitu. Molekule maja niski škrějny dypk a su izolatory (njewodźa milinu). Synonyma za atomowu wjazbu stej kowalentna wjazba a wjazba elektronowych porikow.
Słabe wjazby[wobdźěłać]
Słabe wjazby so w zasaźe mjezy molekulemi wutworja a wobwliwuja fyzikaliske kajkosće jako škrějny abo zawarjenski dypk. Pola słabych wjazbow njepřechadaja elektrony wot jednoho atoma na druhi a so tež njewutworja wjazbowe elektronowe poriki. Jedna so jow wo přesunjenje negatiwneho nabitka w molekulu. Při tym nastanje elektriski dipol, to rěka, zo ma molekul w sebje pozitiwnje nabity a negatiwnje nabity pol. Dipol móže druhe dipole přićahować a tak so wutworje słaba wjazba mjezy molekulemi. Słaba wjazba je na přikład:
Wodźikomostowa wjazba[wobdźěłać]
Hdyž je wodźik na kislik, dusyk abo fluor wjazany, přesuwa so hustota wjazbowych elektronow k tutym elementam, dokelž maja wone wyšu elektronegatiwitu hač wodźik. Wutworje so potajkim dipol z pozitiwnje nabitym wodźikom a negatiwnje nabitymi atomami kislika, dusyka abo fluora. Kislik, dusyk a fluor maja nimo wjazbowych wonkownych elektronow tež swobodne elektronowe poriki na wonkownej cerje elektronoweje wobalki. Pozitiwnje polarizowany wodźik móže nětko tak pomjenjene wodźikomostowu wjazbu z tutymi swobodnymi elektronowymi porikami wutworić.
Dalšne słabe wjazby su Van-der-Waalsowe mjezsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjezsobne wobwliwowanje.
Přehlad[wobdźěłać]
Zakład wšitkich wjazbow je potajkim elektrostatiske přićahowanje. Tabulka dajo přehlad sylnych a słabych wjazbow glědajo na pozitiwnje a negatiwnje nabite partnerje.


text:
Ecser
Ecser (suow. Ečer) to wjeś we komitaće Pest na Madźarach, kole Budapešta, we kerej mjyško 3272 ludźi (2001). Je uůna pouožůno na pouedńowy wschůd uod tygo mjasta, blisko do lotńiska Ferihegy. Bliske wjoski sům tam tyž Mglód, Vecsés, Gyömrő a Üllő. We uokolicach Ecseru přebjygo tyž autostrada M0, a som Ecser je usytuowony při štrece banowyj 120a (Budapest-Újszász-Szolnok). Ecser mo we śe myńšość suowacko.
Wjeś Ecser mo fest důgo historyjo – pjyrse uo ńi hańšrifty sům ze 1315 roku, nale wjeś istńouo juž uod 896, kedy pjyrše Madźary přyleźli sam ze wschodu.


text:
Pyjter Apostoł
Pyjter Apostoł, tyż: Szymůn Pyjter (rodz. we Betsaidźe, um. we 67 roku we Rzimje[1]) – apostoł, uod rzimskokatolickigo kośćoła poważany za pjyrszygo papjyża, śwjynty podug katolikůw a we prawosłowju, mynczynńik krześćijański.
Uůnygo żywot je uopisany we wańelijach a apostolskich dźejach.
Podug Wańelije Matyjusza, Pyjter dostoł uod Jezusa uobjetńica:
Tak jo ći padom: ty jeżeś Pyjter [skoła], a na uůnyj skole postowja můj Kośćůł, a ajnfarty pjekła uůnygo ńy zmogům. A ćebje dům klucze uod Ńybjeskigo Krůlestwa, co ino zametlosz na Źymji, bydźe zametlane i we Ńebje, a co ino uodmetlosz na Źymji, bydźe uodmetlane i we Ńebje. (Mt 16,18-19)
Skirz tego je uod katolikůw poważany za pjyrszo gowa Kośćoła.
Przipisy
- ↑ podug katolickij tradycyji


text:
Meridian (geografija)
Słowo meridian wóznamjenja w stopnjowej seśi zemje poł dlininowego krejza na zemskem powjerchu, kótaryž źo wót jadnogo geografiskego pola k drugemu. Jo zwězujuca linija wšych geografiskich městnow, na kótarychž słyńco w jadnakem casu zabjerjo nejwuši dypk swójeje dnjoweje cery (dnjowy wobłuk) na njebju, na kótarychž jo pótakem połdnjo. Póchad słowa z łatyńskego circulus meridianus „połdnjowy krejz“ pokazujo teke na toś ten zwisk.
Wšykne dypki z jadnakeju geografiskeju dlininu, pótakem z jadnakim "stopnjom dlininy", laže na jadnom a tom samem meridianje. Zapśimjeśi 'stopjeń dlininy' a 'meridian' wóznamjenjotej pótakem jadnakej liniji na zemskem powjerchu a daju se togodla synonymnje wužywaś, pśi wužywanju zapśimjeśa 'stopjeń dlininy' wšak wuzwigujo se aspekt kutowego pódaśa a pśi wužywanju zapśimjeśa 'meridian' aspekt stawa słyńca pśezpołdnjejšego casa.
Młogi raz wužywa se toś to zapśimjeśe ze zamólenim teke ako synonym za połny dlininowy krejz.
Tšach zaměnjenja wobstoj z meridianowym zapśimjeśim astronomow, kótarež pomjenjuju njebjaski meridian skrotka teke meridian a rozměju pód tym specialny wjeliki krejz na njebjaskej kuli.
Wopśimjeśe
Meridiany ako idealna linija[wobźěłaś]
Meridiany maju (gaž naglědajo se zemja ako kula abo dokradnjej ako rotaciski elipsoid) wšykne jadnake rozćěgnjenje, pśeto wótstawk mjazy poloma jo pśi rotaciskem śělesu pśecej konstantny. Pótakem su dlininowe krejze na rozdźěl wót šyrinowych krejzow pśecej wjelike krejze a togodla meridiany pśecej teke poł wjelikego krejza. Dłujkosć meridiana jo na referencnem elipsoiźe WGS84 wok. 20.003,9 km.[1]
Wuchadajucy wót pola, powětša se wótstawk mjazy dwěma meridianoma pśecej wěcej, daniž skóńćnje njedojśpijo na ekwatorje swój maksimum. Wótstawk mjazy meridianami, kótarež su wó 1° wót se zdalone, pomjenjujo se wótšyrjenje. Wóno jo wótwisne wót wužywanego referencnego elipsoida. Pśi Besselowem elipsoiźe na pś. jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,307 km a na 50. stopnju šyriny, w Srjejźnej Europje pak jano 71,687 km.
Wósebne meridiany[wobźěłaś]
Parisowy meridian jo nulowy meridian był, kótaryž jo se pśed Mjazynarodneju meridianoweju konferencu z lěta 1884 wužył a lažy 2° 20' 14.025" na pódzajtšo wót Greenwichowego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje akle wot togo. Parisowy meridian źo prěki pśez Parisowy obserwatorium.
Górka w Greenwichu jo stojnišćo něgajšnego Royal Greenwich Observatory (Flamsteed House), pśez kótaryž nulowy meridian źo, na kótaryž jo se w lěśe 1884 dogroniło a pó kótaremž jo se Greenwich Mean Time póstajił.
Wěste meridiany wobgranicuju casowe cony, do kótarychž zemja jo rozdźělona. Połny wobwjert zemje wó 360 stopnjow trajo jaden źeń z 24 góźin, pótakem 1.440 minutow. Z toś teje pśicyny jo casowy wótstawk mjazy dwěma meridianoma dokradnje 4 minuty (1.440 : 360). Diferenca městnego casa dweju městnowu, kótarejž matej w stopnjowej seśi zemje wótstawk wót 15 stopnjow dlininy, jo togodla dokradnje 1 góźina = 60 minutow (jolic wužywa se [srjejźna] geografiska casowa definicija).
Zgórjelc, nejwěcej pódzajtšne město Nimskeje, lažy dokradnje na 15. meridianje (geografiske połoženje: 15° 00' pz. d.) a by togodla wót Greenwicha dokradnje wó jadnu góźinu casowje pśesunjony był.
Dokulaž pśeběg casowych conow pak orientěrujo se nic jano na geografiskich, ale teke na praktiskich a politiskich směrnicach, móžo diferenca kazniskego casa mjazy dwěma městnoma teke wětša abo mjeńša ako městna casowa diferenca byś. Póstajone casowe cony rozeznawaju se zwětšego wó połne góźiny, rědko teke wó poł góźiny. Wósebnosć stej pola, dokulaž how wšykne meridiany a z nimi teke wšykne casowe cony padnu na jadno. Na polu jo móžno, z mało kšacami wšykne casowe cony pśekšocyś. Za Antarktis jo se póstajiło, až how wšuźi koordiněrowany swětowy cas płaśi.
Meridianowa ekspedicija[wobźěłaś]
W lěśe 1792 by se dejała ako pśikład tak dłujkeje ako móžno rowneje cery zdalonosć mjazy Dünkirchenom a Barcelonu eksaktnje zwěsćiś. Tak pomjenjona meridianowa ekspedicija jo se wót Jean-Baptiste Joseph Delambre, Pierre Méchain a jogo asistenta Jean Joseph Tranchot pśewjadła resp. nawjedowała. Méchain a Tranchot stej pódpołdnjowy sektor pśewzełej a Delambre jo pódpołnocny sektor pśewzeł. Ekspedicija jo głownje dla wustatkowanjow francojskeje rewolucije a wónskich tšojenjow (inwazija pśez Prusku a francojsko-špańska wójna) napóslědku sedym lět trała. Zakładnu liniju triangulacijow su wóne blisko Parisa rozměrili. Jich wuslědki su se pśez mjazynarodnu konferencu wědomnostnikow w lěśe 1799 w Parisu akceptěrowali. Direktny slěd jo woblicenje a konstrukcija prametra, kótaryž jo ako měra nejpjerwjej w cełej Francojskej płaśiwosć nabył. Jogo wótchylenje wucynijo měrjeńskeje njedokradnosći dla jano 0,2 milimetrow w pśirownowanju z póznjejšymi měrjenjami. Něgajšna nowa měra jo ako źaseśmilionty źěl cery wót pola k ekwatoroju definěrowana. Dalšne dopóznaśe pśez ekspediciju jo było, až napšawdna forma zemje njejo jadnaki elipsoid, ale jo w swójej njepšawidłownosći skerjej na powjerch kulki pódobna.
Glědaj teke[wobźěłaś]
Film[wobźěłaś]
- Axel Engstfeld: Terra X - Die Jagd nach dem Urmeter. Deutschland, Großbritannien, Frankreich, 2010, 52 min. Dokumentacija ze scenami graśa, pó źělach na originalnych městnach. Mjazynarodny geografiski institut[2] w Parisu jo za wjerśeńske źěła teke original repeticiskego krejza k dispoziciji stajił.
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ The Earth according to WGS 84; calculated by Sigurd Humerfelt.
- ↑ http://www.ign.fr/ Mjazynarodny geografiski institut (Institut géographique national)


text:
Brunokyrkowy lěniwc
Brunokyrkowy lěniwc (Bradypus variegatus) je družina ze swójby třiporstowych lěniwcow (Bradypodidae).
Wobsah
Wopis[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc docpěwa wulkosć mjez 47 a 75 centimetrow a wahu wot 2,5 hač do 5,0 kilogramow. Małka kulowata hłowa njenjese žanej zwonka widźomnej wuši, dokelž tutej stej pod kožu schowanej. Wopuš je jenož rudimentarny. Koža ma huste spódnje kosmy . Wyše tych su dlěše a jasnje hrubiše, swětłobrune hač brune barbjene, kosmy. Hłowa je ćmowšo barbjena hač wostatne ćěło. Wotwisnje wot dopadnjenja swětła so koža błyšći nazeleń, štož so hodźi na symbiozu z algowej družinu, kotraž je w koži žiwa, wróćo wjesć. Tuta symbioza słuži po zdaću tarnowanju před žernymi njepřećelemi. Wjeršk kože leži, kaž při wšěch lěniwcach, na brjuchu. Tak móže dešćowa woda lěpje wotběžeć. Ruki su jasnje dlěše hač nohi. Na rozdźěl wot dwojoporstowych lěniwcow kónča ruki brunokyrkoweho lěniwca w třoch palcach. Palcy kónča w hóčkatych pazorach, při čimž kóžda srjedźna je powjetšena. Zuby wopřimjija 18 čronowcow. Róžkowe zuby a krajaki brunokyrkowy lěniwc nima. Čuch je wosebje wysoko wuwity.
Wašnje žiwjenja[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc je na wosebje włožnych žiwjenskich rumach přiměrjeny. Koža wodu njepřepušći a słuži škitej před mokrotu a zymnotu. Ćělna temperatura je z 34 stopjenjemi relatiwnje niska. Přičina za to je podźěl wot jenož něhdźe 30 procentow muskloweje masy na ćělnej waze a niske přeměna maćizny (metabolizm). Brunokyrkowe lěniwcy su samotarjo. Wone su aktiwne za čas switanja, směrkanja a nocy. Najdlěši čas dnja, něhdźe 20 hodźin, lěniwc spi. Wón k lěsnej pódźe jenož dźe, zo k druhemu štomej docpěł. Wón je wuběrny płuwak. Brunokyrkowe lěniwcy wobydla 1 hač 2 hektaraj wulki rewěr.
Rozšěrjenje[wobdźěłać]
Wón je we wulkich dźělach subtropiskeje a tropiskeje srjedźneje a centralneje Južneje Ameriki rozšěrjeny. Jeho hłowny rozšěrjenski teritorij wobsahuje sewjernu Argentinsku, Boliwisku, Brazilsku, Kolumbisku, Kosta Riku, Ekwador, Honduras, Nikaraguwu, Panamu, Paraguay, Peru ale tež Venecuelu. Tam wobydli włóžnoćopłe dešćikowe lěsy, zwjetša w bliskosći wodźizny.
Cyroba[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc je čisty rostlinožračk. Nimo łopjenow a młodych wurostkow žerje tež płody a korjenje. Ćěło je so na niski podźěl na žiwnych wutkow cyroby přiměrił, přez to zo je přeměnu maćiznow na minimum pomjeńšił. Wón ma wjacekomorowy žołdk, w kotrymž bakterije pomhaja, cyrobu nimale dospołnje zwužitkować.
Rozmnoženje[wobdźěłać]
Sančki bywaja z třomi hač pjeć lětami splažnje zrałe, mjeztym zo sancy potrjebuja zwjetša jedne hač dwě lěće dlěje. Porowanski čas je cyłolětny, ale pak so stanje wjetši dźěl narodźenjow za čas sucheho počasa. Sančka pospytuje sanca přez jara harowate a drišćate wołanje přiwabjować. Po porowanju so splahaj zaso rózno dźetej. Po traću nošnosće wot něhdźe šěsć měsacow sančka porodźi jedne młodźo. Porodna waha wučini něhdźe 300 hač 350 gramow. Prěnje šěsć hač sydom žiwjenskich měsacow wostanje młodźo na brjuchu abo chribjeće maćerje. Po dweju hač třoch měsacach hižo wotwučenje započina. Na spočatku dóstawa młodźo hišće předžewjenu cyrobu, prjedy hač započina, samostatnje łopjena žrać. Z dwěmaj hač třomi lětami su młodźeća wurosćene. Brunokyrkowe lěniwcy móžeja starobu wot wjace hač 30 lět docpěć.
Wohroženje[wobdźěłać]
Dokelž je we wysokim měrje na jeho žiwjenski rum přiměrjeny, reaguje jara čućiwje na mylenja. Zničenja tropiskich dešćikowych lěsow je při tym najwjetši problem. Družina steji w Čerwjenej Lisćinje IUCN jako "mało wohrožena".
Literatura[wobdźěłać]
- Z němskeje Wikipedije
- David Macdonald: Die große Enzyklopädie der Säugetiere, Ullmann/Tandem (něm.)
- Hans Petzsch: Urania Tierreich, 7 Bde., Säugetiere, Urania, Stuttgart 1992 (něm.)


text:
Wikipedyjo:Pytańa
Gdo i czymu nas pominył?[Sprowjej]
Miyszkomy łod starego piyrwej na Ślonsku wele czeskij granice ale na Górnym (powiat wodzisławski), po ślonsku godomy, a na Wikipedii tak choby nos nie było. Poradzi mi kiery pedzieć, jakoż to je u nas łodmiana ślonskigo? Bo jak wos czytom to ani po gliwkicku ani po cieszyńsku nie godom, toż po jakimu?
- Sam pisać idźe we kożdym warjańće ślůnskij godki :) Je scesz jaki artikel napisać, stykńe jyno wpisać uůnygo mjano we polu "szukej" po lewyj a naćisnyć "sznupej". Tedy naćiśńij na czyrwjůny napis kery wyskoczůł. Idźe pisac tak, jak se u ća důma godo, my jyno poprawimy uortografijo. Pyrsk! Timpul godka 13:22, 17 mer 2009 (UTC)
Poleku :) Ale jo je fest za tym, coby szrajbung ujednolicić. Mie sie nie rozchodzi o to, coby na wikipedii po moimu pisać. Rozważuja yno, czymu w opisach odmian ślonskij godki nos nima. Pytom sie piyknie yno, bo kca wiedzieć. Myśla se, że to podle jakigoś naukowca pisane i skirz tego sie pytom, bo możno mie sie yno zdo, że my inakszy godomy ale byłoby to kapka dziwne. Na łopolskim dali pozór że je i łopolsko i prudnicko i jeszcze jakośtam odmiana, a na Górnym pora milionów ludzi godo i wszyscy jednako godajom? Jak jo se dała pozór jako godajom w Tarnowskich Górach abo Piekarach abo Gliwicach, to my tu na dole cołkiym inakszy. ;) Aga łot Wodzisławia
- Tajlůng sam je wźynty uod Zaręby, jakigo godkoznowcy. Snadnům rzeczům sům tyż inksze ślůnske djalekta a gwary, kere śe wrachowujům we te głůwne djalekta (bez tyn przikłod gwara baworowsko śe wrachowuje do průmńickigo djalektu). Wasza gwara tyż do keryjś śe zarachowuje, nale terozki Wům gynau ńy moga pedźeć do keryj)... Můmy naprowda roztomajte farby ślůnskij godki a je uůna kolorowo fest. Tůż trzimej śe i půmogej nam roz za czas na naszyj spůlnyj ślůnskij Wikipedyji! :) Timpul godka 20:31, 17 mer 2009 (UTC)


text:
Armeńšćina
Armeńšćina jo indoeuropska rěc, kótaruž se powěda w Armeńskej. Armeński powěda něźi 6,7 mil. luźi. Armeńšćina se wužywa mimo w Armeńskej teke w Azerbajdžanje, na Cypernje, w Iranje, Iraku, Israelu, Jordaniskej, Libanonje, Turkojskej a Syriskej.
Armeńšćina jo rěc armeńskego naroda. Wjele Armenijarjow jo źinsa w diasporje žywych. Armeńšćina ga eksistěrujo znejmjeńša wót 6. stolěśa pś. Kr., prědne dokumenty w klasiskej rěcy (grabar) pak póchadaju akle z casa pó zawjeźenju armeńskego pisma na zachopjeńku 5. stolěśa pśez Mesropa Maštoce. Z grabara, kótaryž se źinsa wužywa ako cerkwinska a liturgiska rěc armeńskich kśesćijanow, jo w běgu stolěśow nastała tak pomjenjowana „laiska“ rěc (ašxarhabar).
Źinsajšnej dialekta[wobźěłaś]
Moderna armeńšćina ma zakładnej warianśe.
- pódwjacornu armeńšćinu, kótaraž se źinsa głownje hyšći w diasporje wužywa.
- pódzajtšnu armeńšćinu, kótaraž jo oficialna rěc Armeńskeje republiki a kótaraž se po źělach teke w Iranje a w źělach něgajšnego Sowjetskego zwězka powěda.
Gramatika[wobźěłaś]
Armeńšćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus.


text:
Epika
Epika (z grichiskego eπιkή (πoίnσις) "k eposu słušajuce basnjenje") jo pódla dramatiki a lyriki jadna z tśoch družynow literatury a wopśimjejo wulicujucu literaturu we weršowej abo prozowej formje.
Do poetiki 18./19. stolěśa jo była epika pomjenjowanje za wuměłstwo eposa. Z pśiběrajucym rozrědowanim episkego basnistwa w 19. stolěśu a wuwijanju proze jo se chopiło wšykne žanry wulicujuceje literatury do epiki licyś. Epika se rozeznawa wót dramatiki a lyriki w zakładnych pśiznamjenjach wugótowanje, komunikacija a wašni funktioněrowanja. Do tych pśiznamjenjow słušaju:
- Wulicowanje ako charakteristiska forma pósrědnjenja mjazy awtorom a cytarjom abo słucharjom, pśi comž se wulicujo z wida wulicowarja abo figury (wulicowańska perspektiwa).
- Wuwědobnjenje tšojenja ako zachadnosć abo njewězane wobchadanje z casom (wulicowarski cas).
- Wugótowanje towarišnostnych poměrow.
- Wopisowanje indiwiduelnych tšojenjow, dožywjenjow (stream of consciousness).
Do prědnych episkich formow słušaju na pśikład napisma na wěcach, kenž tu wěc rozkładu (epigram) a teke wuše formy (gnomy, gronka, elegije). W kosmogonijach a teogonijach a mystiskich wucbach wó gójenju dostanjo epika tšochu wěcej poetiski raz, pśeto se pśedstajijo pśirodne tšojenje w personifikowanych statkach a tšojenjach. Za formy bajka, powěsć a legenda płaśi to tejerownosći. Až do kóńca 18. stolěśa póstajujo epos pśiznamjenja toś tych formow.
W pśechodnej fazy wót feudalneje do byrgarskeje towarišnosći jo se epika zasadnje změniła a jo w Europje pśejšła wót weršoweje do prozoweje epiki. Aby ten diferencěrowany swět se zapśimnuł a wulicowaś dał, su byli notne nowe wulicowańske formy. K nim słuša na pśikład roman. Rownocasnje su nastali dla industrializacije lěpše móžnosći za rozšyrjowanje a twórjenje literatury. Z tym jo se póspěšyło wuwiśe literarnych formow, tak su nastali nowela, glosa, krotkopowěźeńko a short story.
Epika groni "nagrono" abo "wulicowańko". Krotkopowěźeńka, wulicowańka, nowele a romany su nejwěcej woblubowane a rozšyrjone episke formy, wó kótarychž se tež w medijach rozpšawja a diskutěrujo. Casniki a tyźeniki wobjadnawaju pšawidłownje nowe wudaśa z recensijami. W telewiziji se wusćełaju diskusijne koła wó knigłach a awtorach. Nejwěcej wuznamnej tšojeni wokoło knigłow stej Knigłowe wiki w Frankfurśe na zachopjeńku oktobra a pósćenje Nobelowego myta za literaturu.


text:
Bratysława
Wspůłrzyndne: 48°08' N 17°06' E
Bratysława (słow. Bratislava, mjym. Pressburg, madź. Pozsony) – stolica a nojwjynksze mjasto Słowacyji a tyż bratysławskigo kreju.
Bratysława to cyntrům polityczne, ekůnůmiczne a kulturalne, śedźiba prezydenta a parlamyntu (Národná rada Slovenskej republiky). Od paru lot je tyż popularno postrzůd turystůw.
Położono je we połedńiowo-wschodńij tajli Słowacyje, nad Důnajym – jedyno stolica, kero grańiczy ze dwůma inkszymi krejami - ze Austryjům a Madźarůma.


text:
Wikipedyjo:Ujednoznaczńajůnco zajta
Zajta ujednoznaczńajůnco (ang. disambiguation page, potoczńy disambig) to je zajta Wikipedyje, kero zawjyro linki (uodnośńiki) do zajt precyzujůncych poszczygůlne znoczyńo danygo hasła (a ino take linki). Na przikłod mjano Piotr Domaradzki mo dwůch znajůmych ludźi, bestoż je tam zajta ujednoznaczńajůnco. Sům to blank růżńi ludźe, informacyje uo ńich powinny śe nolyźć we 2 růżnych artiklach. Nale autorzi artiklůw na tyjma literatury abo dźynńikarstwa můgům być ńyśwjadůmi tygo, aże istńije jakiś "inkszy" Piotr Domaradzki abo po prostu ńy wjydźeć, pod jakům tytůłům znojduje śe artikel uo ńim, bestůż stworzůno zajty ujednoznaczńajůnce.
Połno lista takich zajt znajduje śe sam.


text:
Wstaw powyższą mapkę na swoją stronę lub utwórz własną mapę w Kreatorze map Targeo
Najbliższe obszary kodów pocztowychKod pocztowy 43-302
Kod pocztowy 43-301
Kod pocztowy 43-300
Adresy w pobliżuKatowice, Mickiewicza Adama 9 (63 m)
Katowice, Skargi Piotra 6 (70 m)
Katowice, Skargi Piotra 1 (71 m)
Katowice, Skargi Piotra 2 (75 m)
Katowice, Mickiewicza Adama 22 (88 m)
Punkty w pobliżuKolektura nr 030988, Młyńska 2 Katowice
Ecco Holiday, Stanisława Moniuszki 5 Katowice
MCK Katowice ***W BUDOWIE***, Katowice
Repertuary najbliższych kinRepertuar kina Światowid, Katowice
Repertuar kina Multikino, Katowice
Repertuar kina Planet Cinema, Katowice
Najbliższe przystankiPrzystanek Katowice Stawowa
Przystanek Katowice Piotra Skargi
Przystanek Katowice Mickiewicza
Najbliższe absurdy drogoweRura wodna - Katowice, Wojewódzka
SKRĘT W LEWO - Katowice, Grundmanna Friedricha Wilhelma
Źle oznakowana droga - Katowice, pl. Grunwaldzki


text:
Krześćijaństwo
Chřeśćijaństwo (gr. Xpισtιavισuóς , uać. Christianitas) – religijo můnotejistyčno i familijo zwjůnzkůw wyznańowych, kere guošům naučańy uo mesyjůństwje i synostwje božym Jezusa Chrystusa, jygo mynčyńskij i uodkupjyńčej śmjyrći a zmartwychwstańu. Śwjyntům kśygům chřeśćijan je Biblijo. Nojwjynkšo religja na śwjeće pod wzglyndym ličby wyznawcůw (kole 1/3 ludnośći śwjata), bjorůnc pod uwaga wšyjstke uodůmy wchodzůnce we jej skuad. Zgodńy s Dźejůma Apostolskymi (11,26) "W Antjochje po roz pjyršy zmjanowano učńůw chřeśćijanůma" (gr. Xpισtιavός).
Pjerwotńy symbolym chřeśćijaństwa bůua ryba, zaś we III w. stou śe ńim křiž. Nawjůnzano we tyn sposůb do dwůch pjyršych liter greckych suowa Christos (chi i ro), a nastympńy tyž do ukřižowańa Jezusa Chrystusa. Wprowadzyńy křiža greckigo do chřeśćijaństwa připisuje śe mńichowi ygipskymu Pachůmjušowi (rok 322 n.e.).
Dokuadne uokreślyńy grańic tej religije je kwestjům spornům. Ńy wšyscy zaličajům do wyznań chřeśćijańskych (guůwńy s kulitego, co ńy uznojům istńyńo Bůga we Trůjcy Śwjyntej) Śwjadkůw Jehowy, mormůnůw, arjan a ńykerych nowych ruchůw religijnych, nawet kej te wyznańo uwažajům śe za chřeśćijańske.
Treść
Podstawy wjary[Sprowjej]
Chřeśćijaństwo je objawjůnům religijům můnotejistyčnům: zakuodo wjara we jydynygo Bůga, kery je Stwůrcům śwjata. Wjynkšość chřeśćijan wyznoje dugmat tryńitarny (wjynkšość uznoje wjara we uůw dugmat za warůnek kůńyčny, by můc śe nazywać chřeśćijańinym), kery gośi, aže Bůg istńije we třech uosobach (hipostazach), čyli, aže Bůg je Trůjjydyny. Uoznača to, aže Bůg, co do natury je Jedyn, choć we třech Uosobach: kej Bůg Uojćec, Syn Božy (Jezus) i Duch Śwjynty. Koždo s uosůb Božych mo ta samo, jydno bosko natura i pozostaje we wzajymnej relacyji uosobowyj na zasadźe pochodzyń: Bůg Uojćec stanowi zasada pochodzyńo do Syna, a cuzamyn s ńim (wspůlńy - uac. filjoque - we tradycyji zachodńij, bez Syna - uać. per filium - we tradycyji wschodńij) do Ducha Śwjyntygo.
Bůg s miuośći do půgrůnžůnej we gřechu ludzkośći posuou swygo Jednorodzůnygo Syna kery "stou śe čuowjekym" i dokůnou dźeua zbawjyńo śwjata. Chřeśćijańy wjeřům, aže přijmujůnc uofjara Jezusa uzyskujům zbawjyńy i žyće wječne. W časach uostatečnych nastůmpi "zmartwychwstańy ćou" a Sůnd Uostatečny na kerym nastůmpi tajlůng na zbawjůnych i potympjůnych.
Chřeśćijańy ńykerych wyznań (m.in. katoliki i prawosuawńi) uoddajům tyž čeść Marii - matce Jezusa, śwjyntym i ańouům, kere to kulty rozpowšychńiuy śe uod IV stolećo.
Podstawowym přikazańym etyčnym chřeśćijan krům přikazań Dekalůgu je přikazańy miuośći Bůga a bliźńich (nawet ńypřoćeli).
Klasyfikacyjo wyznań i Kośćouůw chřeśćijańskych[Sprowjej]
Chřeśćijańy wjeřům we jydyn Kośćůu powšychny ustanowjůny bez Jezusa, kej wspůlnota ludźi wjeřůncych i důnžůncych do zbawjyńo. Tajla s ńich uwaža, aže uowym Kośćouem je zgrůmadzyńy do kerygo noležům (chřeśćijańy ekskluzywńi), a inkša tajla - aže Kośćouem tym je ńywidźalno wspůlnota ludźi pouůnčůnych wspůlnům wjarům, noležůncych do růžnych wyznań (chřeśćijańy inkluzywńi). Pjyrše podejśće skuańo do uodmawjańo inkšym wyznańům prawa do nazywańo śe chřeśćijańskymi a prozelityzmu - nawracańo inkšowjercůw. Drůge skuańo do ekůmyńizmu a dostřygańo we inkšych wyznańach inspirujůncych wartośći. Bo we ramach chřeśćijaństwa fůnkcjůnuje wjela wyznań (dynůminacyji) te wewnyntřne tajlůngy můgům być bez wjernych traktowane kej nojwjynkša rano wspůučesnygo chřeśćijaństwa, nale tyž kej bůgactwo i wartość.
Klasyčny tajlůng dźeli chřeśćijaństwo na tři guůwne uodamy:
- katolicyzm i starokatolicyzm - uobejmujůncy přede wšyjstkym Kośćoů katolicki a inkše wyznańo katolicke, we tym marjawityzm i wyznańo starokatolicke, do kupy přez milijord wjernych,
- prawosuawje - do kerej zaličůmy prawosuawje (waśćiwe) a kośćouy wschodńy, cuzamyn přez 300 mln wjernych
- protestantyzm i anglikańizm - grupa wjelu růžnorodnych wyznań uobejmujůnca m. in. luterańizm, kalwińizm, metodyzm, prezbiterjańizm, baptyzm, ůńitarjańizm a pyntekostalizm, a tyž Anglikańizm i wyznańo episkopalne. Nojstarše s ńich wywodzům śe s XVI-wječnej Reformacyji.
Inkše wspůlnoty wywodzůnce śe s chřeśćijaństwa[Sprowjej]
Na śwjeće istńije tyž wjela wyznań uznojůncych śe za chřeśćijańske, nale ńy uznawanych bez inkše wspůlnoty za chřeśćijańske. Přikuadym može być antropozofja Rudolfa Steinera, přijmujůnca reinkarnacyjo. S kolei we Stanach Zjydnočůnych powstou Kośćůu Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, kerygo wyznawcy nazywańi sům mormůnami, gdyž uobok Bibliji uznojům ješče Kśynga Mormůna, kerům řekůmo spisali žydźi, keři wywyndrowali s Jerozolymy do Ameryki we VI stolećo před Chrystusym.
Ličebność chřeśćijan[Sprowjej]
Wyznańo chřeśćijańske twořům jydno s nojwjynkšych religii, ščygůlńy ličnům we Ojropje a na terynach skolůńizowanych bez Ojropejčykůw - we Americe i Australiji.
Bardzo trudno je šacować dokuadna ličebność wyznawcůw, bo wjela s tych wyznań, we ščygůlnośći katolicyzm, praktykuje chřest ńymowlůnt i uwaža koždygo uochřčůnygo za swojygo wyznawcy, nawet ježeli zostou uůn čuůnkym inkšygo Kośćoua eli nawet religii. Jedynym sposobym na uopuščyńy Kośćoua za žyća je apostazyjo.
Šacůnkowo uobličo śe, aže chřeśćijaństwo wyznoje přez 33% ludnośći śwjata (ůngyfer 2,1 miljarda), we tym:
- ůngyfer 1,1 milijorda to katoliki
- 590 miljůnůw - protestańći
- přez 310 miljůnůw - prawosuawńi,
- 77 miljůnůw – anglikańy,
- ůngyfer 1,5 miljůna - Žydźi mesyjůńistyčńi


text:
Kós
Kós[3][4] (Turdus merula) jo družyna droznow. Samica jo brunocarna, mjaztym až jo samjak carny ze žołtym pyskom a rědnje spiwa abo šwikoco.
Wón jo žywy w Europje, póddružyna Turdus merula aterrimus jo žywy mjaz Waliziskej a Kawkazom, póddružyna Turdus merula mauritanicus jo žywy w dłujkowjacornej Africe. Někotare póddružyny se teke namakaju w Aziji, na Acorach, Kanarskich kupach a na Madejrje.
Ptašk jo wót 22 až do 29 cm dłujki a wažy 75-135 g.
Jogo głos pśi pśiwabjowanju jo pódobny na „dukdukduk“ abo „sriii“, pśi alarmje „tikstikstiks“, spiwanje jo pódobne k šwikotanju.
Ptašk gněźdźi w gólach, zagrodach a parkach, dwójce abo trojce za lěto mjazy aprylom a julijom. Jogo gnězdo je kulojta šklicka z trawiznow měšane z glinu, lažecy na gólach, kerkach, wuwześnje teke na domach. Samica njaso 4-6 módrozelenych jajow z zarzobarwojtymi flackami, sejźe na nich 13-14 dnjow (jano wóna). Pótom wobej staršej se staratej za młoźeśa za cas 12-15 dnjow a hyšći pó wótleśenju z gnězda pomagatej jich se žywiś za cas dweju tyźenjowu. Wóni žeru insekty, wužeńce, sliniki, płody.
Kósy pó źělach wótlětuju za cas zymy k śopłym regionam. Za cas slědnych lětow wjele pśezymuju w městach.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 1244
- ↑ W internetowem słowniku: Drossel
- ↑ 3,0 3,1 Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 191
- ↑ 4,0 4,1 W internetowem słowniku: Amsel


text:
Alfonsa Muttathupadathu
Alfonsa Muttathupadam, Śwjynto Alfonsa (godka malajalam: അല്ഫോണ്സാ മുട്ടത്തുപാടം; Alphonsa dell’Immacolata Concezione; rodz. 19 śyrpńo 1910, um. 28 lipca 1946) – śwjynto katolicko, pjyršo Hinduska kanońizowano bez Kośćou. Přinoležoua do Syromalabarskigo Kośćoua katolickigo, kery uznowo papjyža a pozostowo we uńije s Watykůnym.
Alphonsamma, jako jům we Indjach mjanowano, za bajtla bůua bjydno a dośwjodčyua pořucyńo a ćyrpjyńo. Jei matka umorua kej Alfonsa mjoua tři mjeśůnce a beztůž chowoua jům ćotka. Ńyskoři, kej bůua 17 lot staro, wstůmpiua do zakona Klarysek uod wječystyj Adoracyje. Bez krůtki čos učůua bajtle we šule podstawowyj, nale skiž ńymocy muśoua ta robota poćepać. Uod 1936 na tři lata jeij ńymoce ustůmpiuy, co je připisywane cudownymu wstawjynńictwu m. in. św. Teresy s Lisieux. Bez rešta žyćo couki čos ćyrpjoua skiž ńymocůw, nale swoje ćerpjyńe uofjorowoua za nawrůcyńy gřešńikůw.
Wstawjenńictwu Afonsy je připisywano raja cudownych uzdrowjyń, kerych dośwjodčali řykajůncy při jeij grobje, a skiž tygo zostoua ůuna beatyfikowano bez Jůna Paula II 8 lutygo 1986, a ńyskoři kanůńizowano bez Benedykta XVI 12 paźdźerńika 2008.


text:
Baskijsko godka
Baskijsko godka (mjana włosne, znoleżńy na djalekt: euskara, euskera, eskuara, üskara) – godka Baskůw pomjyszkujůncych pora prowincyjůw na pograńiczu Szpańije a Francyje. Posuguje śe ńim dźiśo przez milijůn perzůnůw (90% ś ńich we Szpańiji). Wyrůżńo śe 10 djalektůw baskijskigo. Skiż tygo, co sům sroge růżńice půmjyndzy ńimi, powstało usztandaryzowano uodmjana godki - Euskara batua, łůnczůnco cechy nojwjynkszych djalektůw baskijskigo, uoparto znamjyńńy na djalekće Gipuzkoa. Uodmjana ta nauczano je we szulach. Literatura we tyj godce powstowo uod XVI stolećo. Pjyrszo durkowano kśůnżka po baskijsku wydano we 1545 roku.
Jeji przinoleżność gynetyczno ńy uostała do terozki ustalůno, na zicher ńy je to godka indoojropejsko. Godano ja już przed kolůńizacyjům zachodńij Ojropy uod Indoojropejczykůw. Istńijům przipuszczyńa, co je uůna spokrewńůno ze godkůma kartwelskymi abo tyrryńskymi, je tyż wrachowowano do kůntrowersyjnyj familije dyne-kaukaskij. We baskijskym wystympujům zapożyczyńa ze łaćiny, szpańelskigo a francuskigo.


text:
Ptoki
Ptoki (Aves) – grůmada stouoćeplnych zwjyřůnt s podtypu kryngowcůw. Je nojbarźi zrůžńicowanům spojstřůd grůmad kryngowcůw lůndowych – na coukij Źymji je ůngyfer 10 000 gatůnkůw ptokůw, kere zamjyškujům ekosystymy na coukym śwjeće. Jejich wjelgość waho śe uod 5 cm u koliberka hawańskigo do 2,7 m u struśa. Dźou bjolůgije badajůncy ptoki to uorńitolůgijo.
Charakterystyčne lo ptokůw nowočesnych (Neornithes) sům: skůra wytwařajůnca fyjdry, předńy kůńčyny překštoucůne we křidua, ščynki uokryte růgowym dźobym, u wspůučesnych předstawićeli pozbawjůnym zymbůw, leki, mocny škelet a štyrodźouowe serce. Ptoki sům prowje zawdy zdolne do lotu, atoli ńykere gatůnki sům wtůrńy ńylotne – jejich ukuad pokarmowy a uoddechowy sům přistosowane do tej zdolnośći. Krům tygo uodznačajům śe wysokům aktywnośćům metaboličnům. Rozmnažajům śe bez skuadańy a wyśadywańy uotočůnych twardům šupům jajcůw. Ńykere ptoki, ščygůlńy s řyndůw krukowatych a papůgowych noležům do nojbarźi inteligyntnych gatůnkůw zwjyřůnt, zdolnych do twořyńo a užywańo přiřůndůw půmocńičych a překazujůncych ta wjydza nastympnym pokolyńům.
Wjela gatůnkůw uodbywa dalekodystansowe wyndrůwki, inkše přymjyščajům śe myńi rygularńy na krůtše uodlyguośći. Sům zwjeřyntůma socyjolnymi, porozůmjewajům śe při půmocy wizualnych sygnouůw a zawouań kůntaktowych, kej i śpjywym, bjorům udźou we wspůlnych lyngach, polowańach, přepyndzańu drapježńikůw, zgrupowańach migracyjnych.
Wjynkšość gatůnkůw ptokůw žyje můnůgamičńy, nojčyńśći na čos jydnygo sezůnu, roz na kedy na uokres kilku lot, řodźi twořům ta samo para bez coue žyće. Inkše gatůnki twořům lyngowe systymy poligyńične – s kilkůma samicůma připadajůncymi na jydnygo samca. Řodko spotyka śe gatůnki polijůndryčne s wjelůma samcůma a jydnům samicům. Jajca sům na zwyk skuadane do gńozd i wyśodywane bez uojcůw. Cechům charakterystyčnům lo wjynkšośći ptokůw je dugi uokres uopjekůńčy nad wyklutymi pisklyntůma.
Wjela gatůnkůw ptokůw mo znočyńy gospodarče lo čowjeka, nojčyńśći kej zwjyřynta užytkowe. Sům přede wšyjskym zdřůduym požywjyńo pozyskiwanygo bez hodowlo abo polowańo. Zastosowańy gospodarče znojdujům tyž tajle pozyskiwane s ptokůw np. fyjdry. Ńykere gatůnki, ščygůlńy ptoki śpjewajůnce, kej i papůgowate, sům popularnymi zwjeřyntůma důmowymi. Krům tygo uodchody kilku gatůnkůw sům užywane kej nawůz we rolńictwje. Ůngyfer 120–130 gatůnkůw ptokůw wymoruo uod XVII w. kej rezultat ludzkij dźoualnośći, setki inkšych gatůnkůw wymaruo wčeśńij. Uobecńy uocyńo śe ůngyfer 1200 gatůnkůw kej zagrožůnych wygińyńćym bez čynńiki antropůgyńične, s drůgij strůny čowjek stara śe atoli uo jejich uochrůna. Ptoki sům tyž ylymyntym ludzkij kultury – uod religje bez poezyjo do muzyki popularnyj. Amatorsko uobserwacyjo ptokůw, kera rozwinyua śe we uostatńich dekadach do rozmjarůw masowygo hobby, je uprawjano we wjelu krajach rozwińyntych.


text:
FC Bayern München
FC Bayern München to je mjymjecki szportklub ze Můnachijům. Je to jedyn ze nojbarzi utitlowanych klubůw we gyszichće fusbalu. Klub tyn dwa razy wygroł Interkůntynyntalny Puhar, pjyńć rozy UEFA Champions League, roz Puhar UEFA a Puhar Zwyćynzcůw Puharůw. 21 razy bůł majstrym Mjymjec, a 14 razy wygroł jich puhar.
Farby klubu sům czyrwjůno-bjołe. Bayern szpile gro na Allianz Arena, na kery wleźe 69 901 ludźůw. Bayern je jednym ze trzech zawodowych fusbalklubůw we Můnachjům. Jigo nojwjynkszy spůrńik to TSV 1860.
Krům sekcyje fusbalowyj mo tyż szachowo, handbalowo, korbbalowo, turnowańo, krynglůw a stołowygo tyńisa.
Wapyn[Sprowjej]
Od 1900 wapyn Bayernu München bůł aż pjetnoście razy pomjyńany[1]. Farby Bawarji bůły wykorzistane pjyrszy roz we 1954[2].
Terozki (uod roku 2008) wapyn Bayernu mo na strzodku bawarske farby, a wele wapyn je czyrwjůny ze bjołům szrajbům FC Bayern München. Cołki je otoczůny bjołům a modrům lińům.
Necowe uodwołańo[Sprowjej]
Przipisy
- ↑ http://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Fcb1900_2002.gif
- ↑ Dietrich Schulze-Marmeling: Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters (mjym.)


text:
Michiganski jězor
Michiganski jězor (jendźelsce Lake Michigan) je třeći najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a pjaty najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so w sewjeru Zjednoćenych statow. Jězor leži 176 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 58.016 km² wjetši hač Chorwatska.
Wuchodny pobrjóh jězora słuša k zwjazkowemu statej Michigan; južny kónc k Indianje a zapadny pobrjóh k statomaj Illinois a Wisconsin. Michiganski jězor je z Huronskim jězorom přez Mackinacski přeliw bjez wysokostneho rozdźěla zwjazany, tak zo jedna so poprawom jenož wo jedyn jězor.
Kołowokoło jězora su 12 milionow ludźi žiwe. Při Michiganskim jězoru leža města Chicago, Milwaukee, Gary a Green Bay.
Wotkaz[wobdźěłać]
Koordinaty: 43°42′0″N 87°5′0″W /  43.7, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *


text:
Lěćo
Lěćo je najćopliši ze štyri počasow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym hač wono na sewjernej abo južnej połkuli knježi, rozeznawaja mjez sewjernym a južnym lěćom. Sewjerne lěćo so runočasnje z južnej zymu wotměwa. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so lěćo w kóždej hemisferje w lětnym turnusu.
Astronomisce započina so lěćo z lětnim zawrótom słónca: časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad wobrotnikom steji a dny najdlěše su. Na sewjernej połkuli stanje so to 21. junija, na južnej połkuli 21. abo 22. decembra. Po tym bywaja dny zaso krótše a nocy dlěše. Lěćo kónči z nazymskim runonócnosću 22. abo 23. septembra w sewjerje a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcej w juhu.
Dokelž je wobkružna čara zemje wokoło słónca lochko eliptiska, wot eksaktneho kruhoweho orbita wotchilaca, njejsu wšě štyri počasy dokładnje samsne dołhe. Sewjerne lěćo je snadnje dlěše a miliše hač južne lěćo, dokelž za čas sewjerneho lěća so směr ze zemje k słóncu tróšku pomałšo změni a zemja tróšku dalešo wot słónca zdalena je.
Fenologiski spočatk lěća móže so wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) tež přez spočatne wjedrowe wulkosituacije a mnohe regionalne faktory wobwliwuje. Rozeznawa so nimo toho mjez zažnym lěćom, wysokim lěćom a pózdnym lěćom. W lodowcowych regionach wotwisuje ablacija rozsudnje wot toho, hdy (zwjetša w septembrje) prěni sněh pada.
Meteorologisce so sewjernemu lěću měsacy junij, julij a awgust přirjaduja, južnemu lěću měsacy december, januar a februar. Při geografiskich čopach knježi poł lěta dołho tak mjenowany polarny dźeń, w arktiskich regionach po tydźenjach połnócne słónco a běłe nocy.
We wjele kulturach su ze spočatkom lěća nałožki a rity zwjazane, w Němskej na přikład woheń zawróta słónca abo swjatojanski woheń.
Lěćo liči tež jako počas stopnjowaneje žiwjenskeje radosće. To so wosebje na, přez wyše temperatury wabjene, přebytkach pod hołym njebjom pokaza, přez čož čłowjek přirodu sylnišo zaznawa.


text:
Kategorija:Material
Tuta kategorija wobsahuje nastawki k Materialam z zhromadnymi nałožowanskimi wobłukami abo fyzikaliskimi kajkosćemi, kotrež w zhotowjenskej technice abo druhich techniskich wobłukach wo wužiwaja.
Za maćizny ze wěstymi chemiski kajkosćemi, hlej Kategorija:Maćiznowa skupina, Kategorija:Chemikalijowa skupina a Kategorija:Maćiznowa měšeńca.
Podkategorije
Tuta kategorija ma 4 slědowace podkategorije z dohromady 4.
- Material po wužiću (1 k)
M
- ► Maćiznowa měšeńca (prózdny)
P
- Płun (1 k, 3 s)
S
- Surowizna (3 k)


text:
Ablawt
Ablawt (tež apofonija) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.
Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
- Połny schodźenk (zakładny schodźenk, normalny schodźenk)
- Podlěšenski schodźenk
- Zhubjenjenski schodźenk (redukciski schodźenk, nulowy schodźenk)
Wobsah
Ablawty pola němskich werbow[wobdźěłać]
W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.
Přikład z němčiny:
Słaby werb je na př. loben, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: loben, lobte, gelobt.
Sylny werb je na př. trinken, wokal měnja so při tworjenju preterituma: trinken, trank, getrunken.
Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj. dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.
Přikłady za werby jednotliwych ablawtowych rjadow:
1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
- beißen - biss - gebissen
- schreiben - schrieb - geschrieben
- schneiden - schnitt - geschnitten
2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
- biegen - bog - gebogen
- bieten - bot - geboten
- fliegen - flog - geflogen
- frieren - fror - gefroren
- wiegen - wog - gewogen
3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
- singen - sang - gesungen
- sterben - starb - gestorben
4. ablawtowy rjad němčiny: e/o - a - o
- kommen - kam - gekommen
- nehmen - nahm - genommen
5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
- lesen - las - gelesen
- liegen - lag - gelegen
- sitzen - saß - gesessen
6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
- tragen - trug - getragen
- graben - grub - gegraben
7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
- heißen - hieß - geheißen
- hauen - hieb - gehauen
- stoßen - stieß - gestoßen
- fangen - fing - gefangen
- fallen - fiel - gefallen
- schlafen - schlief - geschlafen
- rufen - rief - gerufen
Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.
Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na př.
němčina:
- sprechen - sprach - gesprochen
- geben - gab - gegeben
nižozemšćina:
- spreken - sprak - gesproken
- geven - gaf - gegeven
jendźelšćina:
- speak - spoke - spoken
- give - gave - given
islandšćina:
- stela - stal - stolið
- gefa - gaf - gefið
Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili.
Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjernogermanšćinje rozšerjeny přezwuk (na př. němsce Maus - Mäuse, Mäuslein; fahren - fährt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.
Znajomosć historiskich wuwićow ablawta móže husto pomhać, zo bychu so po zdaću připadne njeprawidłownosće wuwswětlili. Na přikład ma němski werb "sein" łaćonsce formje est (ist) a sunt (sind). Je trjeba wobkedźbować, zo tutej formje stej přiwuznymaj němskimaj formomaj jara pdobnej. Rozdźěl mjez singularom a pluralom we woběmaj rěčomaj da so jednorje wujasnić: praindoeuropski korjeń wobeju werbow je *h1es-. W indoeuropskej prarěči bu zdónkowy wokal w pluralu wuwostajeny (t. mj. nulowy schodźenk ablawta), štož k formomaj *h1és-ti za je a *h1s-énti für su wjedźeše (-u- w łać. sunt je pozdźiše přetworjenje).
Ablawty w sanskriće[wobdźěłać]
Stari gramatikarjo sanskrita wuchadźachu wot zhubjenskeho schodźenka jako zakładny schodźenk a mjenowachu połny schodźenk Guṇa (wulki stopjeń) a podlěšenski schodźenk Vṛddhi (róst). Słowniki sanskrita, kotrež su zwjetša po korjenjach natwarjene, wobsahuje zwjetša zhubjenski schodźenk jako hesło. Nimo wokalow a/ā, i/ī, u/ū a diftongow o/au a e/ai so tež połwokale y a v jewja, nimo toho sanskrit sonantnej likwidaj ṛ a ḷ wužiwa, a tež nazalaj m a n móžetej wokalisku funkciju měć.
Sanskrit znaje 15 ablawtowych rjadow:
Ablawt w Litawšćinje[wobdźěłać]
W Litawšćinje so tři ablawtowe rjady rozeznawaja, při čimž nic přeco wšě wotstopnjowanja při słowach wustupuja.
Wězo wustupuja nimo toho tak mjenowane ablawtowe wobsunjenja, při čimž tute w tym wobsteja, zo i-schodźenk bjez sćěhowaceho likwidy abo nazala wustupuje.
- teškia, tėškė (tėkšti "šprycować; bić, klepać; mjetać"), taškyti "šprycować", tìško (tìkšti "šprycować"), tyška "šprycuje, šprycuja"
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Harald Wiese: Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. Logos-Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-8325-1601-7. (něm.)
- Alfred Senn: Handbuch der litauischen Sprache. Band 1: Grammatik. Winter, Heidelberg 1966, S. 77–79 (Indogermanische Bibliothek. Reihe 1: Lehr- und Handbücher). (něm.)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Online Verbformgenerator Skłonjowanje němskich sylnych werbow z woznamjenjenjom ablawta


text:
Binůminalne mjanowańy
Binůminalne mjanowańy (uod łać. binomen - dwa mjana) to je systym mjanowańo wszyjskich zortůw żywych uorgańizmůw dwůma mjanami. Uopracowoł go szwedzki przirodńik Carl von Linné. We tym systymje kożdo zorta żywych uorgańizmůw mo dwa mjana łaćińske (abo postłaćinske), bez tyn przikłod Aquila chrysaetos - Aquila, adler, a chrysaetos - skolny. S anfanga dowo śe mjano zorty, a ńyskorzi mjano gatůnku. Skiż używańo łaćińskich mjanůw, s kerych kożde jednoznaczńy uokryślo gatůnek, idźe lekuśko go idyntyfikować uod używaczůw kożdyj godki.


text:
Zach Sobiech
Zachary David "Zach" Sobiech (rodz. 3 moja 1995 we Saint Paul, USA, um. 20 moja 2013) – amerikański śpjywok pop, do kupy ze Sammy Brown a Reedym Redmondym bůł we muzycznyj skupińe Firm Handshake. Kej bůł 13 rokůw stary, dochtory wykryli u ńygo osteosarcoma (zorta raka gnatůw). Mjoł przez 10 uoperacyji a przez 20 růnd chymijoterapiji. We moju 2012 dochtory pedźeli, co mo ino rok żywobyćo. Wuůnczas Zach nagroł śpjywka Clouds (chmůry), a wćepoł ja na YouTube, kaj uostoła śe viralym a mjoła bez rok bezma 3 milijůny spoźiyrań. Inksze artisty, we tym Rainn Wilson, robjili do ńij tribute'y. Na necowym serwiśe SoulPancake idźe uoglondnůńć film uo Zachu: My Last Days (moje uostatńe dńi). Zach umrził 20 moja 2013.


text:
Kerala
Kerala (Malayalam: കേരളം, Keralam, po słowje: „Kraj kokosnikow“) je zwjazkowy stat w juhozapadźe Indiskeje. Ma 33,3 milionow wobydlerjow na přestrjeń 38.863 km², potajkim wjace hač 850 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Thiruvananthapuram. Kerala ma drawidski Malayalam jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Tamil (1,9%) a dalše rěče rěči.
Tropiski stat Kerala mjezuje z Karnataku na sewjeru a Tamil Nadu na wuchodźe. Na zapadźe je pobrjóh Arabskeho morja přirodna hranica. We wuchodnym dźělu so horiny zapadnych Ghatow namakaja.
Kerala ma wot lěta 1957 komunistiske knježerstwo a bě prěni kraj na cyłym swěće, hdźež je komunistiska strona swobodne wólby dobyła.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Webstrony Keralskeho knježerstwa (jendźelsce)
- Turistiske informacije (němsce, jendźelce, francosce)


text:
Eùropa
Eùropa (gr. ë łac. Europa, mòże bëc zrzeszëne z grecczim europos, 'letkò ùnoszącë sã', abò òd asyrsczégò ereb, co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny kòntinentã) na nordowi półkùglë planetë Zemia. Rozcëgò sã òd Atlantëcczégò Òceanu na zôpôdze do górów Ùral na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd Westrzódzemnegò Mòrza, Czôrnégò Mòrza ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do Nordowégò Mòrza na nordze.
Geògrafne pòdôwczi[edicëjô | edytuj kod]
Wiéchrzëzna Eùropë: 10 521 324 km2, (5,96 mln km2 z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Lëdztwò: kòl 584 mln (wôrtosc na ògle z 2002, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Równoleżnikòwi rozskòczënk: 5600 km (79 gradów)
Pôłnikòwi rozskòczënk: 4200 km (35 gradów)
Długota strądôw: 38 tys. km
Strzédna wiżô môlu: 340 m n.r.m.
Nôwëższi wëszéńc w Eùropie: Mont Blanc (4807 m n.r.m.)
Nôniższi môl w Eùropie: na strądze Kaspijsczégò Mòrza (-28 m p.r.m.)
Nôdłëgszô rzéka w Eùropie: Wołga 3530 km
Nôwiksze jezero w Eùropie: Ładoga 17700 km2
Strzédna gãscëzna lëdzy: 64 sztaturë/km2
Nôwiksze garde w Eùropie: Stambuł, London, Pariz, Mòskwa
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata:
- na nordze - Òstrów Rudolfô w òstrowinié Zemii Franciszka Józefa
- na pôłnie - òstrów Gavdos
- na pòrénkù - Flissingsczi Retk na Nowi Zemi
- na zôpôdze - kamiznë kòle òstrowa Flores na Azorach
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù:
- na nordze - retk Nordkinn (Norweskô)
- na pôłnie - retk Marroquí (Szpańskô)
- na pòrénkù - ùbiega Bajdaratë do Bajdaraccziej Hôwindżi (Ruskô)
- na zôpôdze - retk Roca (Pòrtugalskô)
Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô.
Razã z Azëją Eùropa je Eùrazëjã ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã.
Òbôcze téż[edicëjô | edytuj kod]
Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë
- Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie
- Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie
- Lësta eùropejsczich państw
- Eùropejskô Ùnijô ë Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Perejil
Perejil (szp. Isla Perejil, we dosłownym tuplikowańu "pjetruszka"; berb.: Tura, we Maroku zauboycz mjanowano Leila, we dosłownym tuplikowańu "noc") – wyspa we Gibraltarskij Wynżyźńe, 200 myjtrůw uod wybrzeży Maroka a 5 km uod szpańelskij eksklawy Ceuta. Je uůna skalisto a ńypůmjyszkano, mo 1,35 km² wjyrchu. Uo Perejil je zwada mjyndzy Szpańijům a Marokym. Podle Szpańije, Perejil je plaza de soberanía, co uoznoczo, iże je tajla jeji terytoryjům. Prow do wyspy domogo śe Maroko. 11 lipca 2002 wyspa uostoła zajynto uod marokańskich wojokůw, kere zołożůły na ńi uobůz. Ńyskorzi, skiż protestu Szpańije, stało baza założůły na Perejil kadety ze szuli wojynnyj marynarki Maroka. 18 lipca Szpańijo posłała na wyspa kůmandosůw, kere wyspa uodbjůły.
Wyspa ńy mo stałych mjyszkańcůw, je roz za kedy wykorzistywano jako poszo lo kozůw. Podle Maroka, je tyż wykorzistywano uod przemytńikůw a ńylygalnych imigrantůw kej baza.


text:
Wolga
Wolga (rusce Bóлra – [ˈvolɡə] IPA, tatarsce İdel, w rěči fiu PaB) je rěka we wuchodźe europskeho dźěla Ruskeje. Z dołhosću 3534 kilometrow je wona najdlěša rěka Europy. Wužórli so na sewjerozapad wot Moskwy a cirka 320 kilometrow na juhowuchod wot Pětrohródu. Wuliwa so do Kaspiskeho morja.
Při rěce namaka so wjele rěčnych zawěrow a wuznamnych městow, kaž na přikład Wolgograd, Samara, Uljanowsk a Nižny Nowgorod.
Rěka Wolga je přez łódźne kanale zwjazana z Baltiskim morjom, Čornym morjom, Běłym morjom a Azowskim morjom.


text:
Kajir
Wspůłrzyndne: 30°03' N 31°14' E
Kajir (arab.  القاهرة; [al-Qāhirah]) je stolicům a nojwjynkšym mjastym Egiptu (214 km², ličba ludnośći 6 787 000 mješkańcůw, zespůu mjejski 15,2 mln mješkańcůw (nojwjynkše mjasto Afriki). Ńy mo dokuadnych statystyk na tyjma ludnośći Kajiru. Powodujům to ćůngue wyndrůwki mješkańcůw. Ůng. 2 mln uosůb mješko we tzw. "Mjeśće umartych".
Uoficjalne, arabske mjano mjasta to "al-Qahira".
Kajir (Al- Kahira) je ůmješčůny nad břygůma i na wjelu wyspach Ńilu, ńydaleko mjejsca, kaj řyka ta twoři delta.
Nojstaršo dźelńica mjasta ležy ńyco na wschůd uod Ńilu. Dali, mjasto rozpośćero śe na zachůd, zajmujůnc downe teryny rolńiče. Zachodńy dźelńice bůuy zbudowane we XIX w., bez co wjyncyj je tam šerokych alei, źelyńi i uotwartych přestřyńi. Natůmjast stare, wschodńy dźelńice, majům blank uodmjynny wyglůnd: gynsto zabudowa i moue, zatuočůne alejki, kůńčůnce śe čynsto ślepymi zaůukůma. Skiž tygo wjynkšość bjur i budynkůw řůndowych mjeśći śe we zachodńij tajli mjasta, a dźelńice wschodńy cechuje wjelgo ličba mečetůw.


text:
Tydźeń
Tydźeń (tež njedźela) je dźensa w nimale wšěch kulturach na swěće časowa jednotka, kotraž wobsteji ze sydom dnjow. Wot lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwjazkowej republice a 1978 tež mjezynarodnje připóznaty moderny tydźeń dźe wot póndźele hač do njedźele, tradicionelny židowsko-křesćansko-muslimski tydźeń pak wot njedźele hač do póndźele. Jedne lěto ma znajmjeńša 52 njedźelow; měsac znajmjeńša štyri.
Dźěłowe a šulske dny su w srjedźnej Europje zwjetša póndźela, wutora, srjeda, štwórtk a pjatk, mjeztym zo sobota a njedźela ke kóncej tydźenja słušatej. Njedźela je w Němskej samo oficielnje wotpočny dźeń. W Zjednoćenych statach, Awstralskej a někotrych arabskich krajach płaći njedźela tež oficielnje dale jako prěni dźeń.
W serbšćinje wužiwamy za jednotliwe dny skrótšenki z dweju pismikow (pó, wu, sr, št, pj, so, nj) kaž w němčinje, druhdy tež skrótšenki z třoch pismikow kaž w jendźelšćinje.


text:
Tydńik
Tydńik – cajtszrift ukazujůncy śa roz we tydńu.
Czyńść tydńikůw ukazuje śa we uostatńe dńi przyd weekendym a zawjyra průgram telewizyjny. Wjynkszość uopisuje wydarzyńa społyczne, polityczne, gospůdarcze, ekůnůmiczne i kulturalne ze kreju i zagranicy. Njykere tydńiki majům wyraźne profile śwjotopoglůndowe, nojczynśćej uodnoszůnce śa do śwjotopoglůndu politycznygo, np. lewicowe, liberalne czy konserwatywne. Istńejům tydńiki regijonalne i mjejske, zajmujůnce śa żyćem społycznym i kulturalnym mńyjszych społycznośći.


text:
Papua-Nowo Gwinyjo
Papua-Nowo Gwinyjo (Papua New Guinea, Ńyzoležne Państwo Papui-Nowyj Gwinyje – Independent State of Papua New Guinea) – państwo we Uoceańije, we Melanezyje, ležy uůne we wjynkšyj tajli na wyspje Nowo Gwinyjo (w jei wschodńij tajli) a krům tygo na ůng. 2800 mjyńšych wyspůw. Grańica lůndowo mo yno s Indunezyjům, bez mořa sůmśaduje tyž s Australijům a Wyspůma Salůmůna. Doobkoua Papui-Nowyj Gwinyje sům wody Uoceanu Spokojnygo, Mořa Nowogwinyjskigo a Mořa Koralowygo.
Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty, nojwyžšy wjyrch mo 4509 m n.p.m. Lične wulkůny. Kraj je nawjedzany bez třyńśyńo źymje a ńykej tsunami. Klimat sam je růwńikowy, gorki a wilguy. Bogaty nec řykůw a gynste losy.
Kraj zaśedlůny uod 60 tyś lot, bez Ojropejčykůw uodkryto we XVI wjeku, nale aže po XIX wjek kraj bůu bezma coukim ńyzbodany. Mjano "Nowo Gwinyjo" nadali krajowi žygloře s Hišpańije, skiž tygo, co tubylcy zdowali im śe podane na mjyškańcůw Gwinyje we Africe. Dziśejšo Papua-Nowo Gwinyjo powstoua bez skuplowańy dwůch terytorjůw downych kolůńji (mjymjeckij a brytyjskij), kere uobje dostouy śe pod ferwaltůng Australije, a uod 1975 uostou ńypodleguym państwym. We 1988 roku wyspa Bougainville průbowoua secesyje, we wolkach poginyuo přez 20 tyś. ludźi. Wyspa pozostoua we skuodźe Papui-Nowyj Gwinyje, nale dostoua autonůmijo.


text:
Pringles
Pringles – marka czipsůw[1] produkowonych bez Procter & Gamble. Jich ekstra cechům je pakowońy we tekturowe tuby.
Marka uostoła założůno we 1968. S poczůntku sprzydawano je ino we Zjednoczůnych Sztatach, a uod lat 70. sům rozsyłane po cołkim śwjeće.
Je kilka teoryji tuplikůjůncych, pojakymu firma mjanowuje śa Pringles. Jedno ze ńich pado uo postaći Marka Pringlesa, kery stworził patynt 2 286 644 uo mjańe Metody i sprzynt do uobrůbki kartofli. Stoło śe to 5 marca 1937. Jygo prace wykorzistoło przedśymbjorstwo Procter & Gamble (P&G), używajůnc tyż swojigo własnygo patyntu.


text:
Wikipedija:Přełožki
Tuta strona słuži koordinaciji přełožkow z druhorěčnych Wikipedijow.
W druhorěčnych Wikipedijach je wjele tysac dokónčenych nastawkow k nimale wšěm temam. Jeli móžeš derje přełožować, přełož stronu a zasuń hotowy tekst z pokiwom, zwotkelž wón pochadźa, do hornjoserbskeje wersije. Wšě strony we wšěch rěčach podleža GNU Licency za swobodnu dokumentaciju (němsce) a smědźa tuž so wužiwać. Ale zwaž sej z kedźbnosću na přełožki: Su tež argumenty přećiwo přełožkam, předewšěm, hdyž njejsu fachowsce přewjedźene.
Na lisćinje požadanych přełožkow móžeš pohladać, hač móžeš ze swojimi znajomosćemi pomhać, abo zwuraznješ swoje přeća za přełožkami.
Wobsah
Pokiwy k wobsahej[wobdźěłać]
Prošu posudź dokładnje swoje kmanosće za přełožowanje. Profesionelni přełožowarjo disponuja wo wjacelětnej wukubłanju a wědźa, kak móža mnoholičbne přełožowanske pasle wobeńć. Někotre pasle so lajkej docyła wotewru. Jeli sy tuž wukubłany přełožer abo disponuješ wo dobrych cuzorěčnych znajomosćach, potom pomhaj sobu!
Jeli na přikład němski tekst bu do hornjoserbšćiny přełoženy, móžeš hišće husto na čim spóznać, zwotkelž wón pochadźa. Samo jeli tekst je zrozumliwy, słowoslěd je kopolaty, wólba słowow njepřihódna a rěčne wobroty su husćišo njepřełožene. Bohužel so to husto tež na přełožki profesionelnych přełožowarjow hodźi. Dobry přełožk wuznamjenja so přez to, zo na njón pochad hižo njepytnješ. Dyrbi klinčeć - abo samo lěpje -, jako by so tekst prěnjotnje direktnje hornjoserbsce spisał.
Kedźbu: Awtomatiske přełožowanske programy wjele njedostatkow dla encyklopediskim žadanjam njewotpowěduja.
Nimo toho kedźbuj na poslednje změny originalneho nastawka, zo njeby wandalizm abo zwadne změny přewzał.
Licencne prašenja: awtorske prawo a originalny tekst[wobdźěłać]
Po prawje su přełožki wobdźěłanja prěnjotneho dźěła. Smědźa so tohodla jenož z dowolnosću mějićel prawow na originalu wozjewić. Pola tekstow z cuzorěčnych wudaćow Wikipedije bu tuta dowolnosć pod wuměnjenjemi licency de:GNU FDL data, wotpowědne zwjazowace postajenja so tam w wurězku 8 wobjednaja.
Zasuń najlěpje předłohu Předłoha:Přełožk do noweho nastawka a připodobń swoju předłohu po tamnišim přikładźe.
Přełožki tekstow, kotrež njesteja pod licencu GFDL abo kotrychž awtorske prawa hišće minjene njejsu (mjenje hač 70 lět po smjerći awtora), njesmědźa bjez wurazneje dowolnosće mějićela prawow do Wikipedije stajić.
Kulturelne aspekty[wobdźěłać]
Runje w historiskich tekstach abo w tekstach, kotrež so z kulturu zaběraja, su w rozdźělnych kulturnych wobkruhach husto rozdźělne nahlady a hódnoty. Kritikarjo widźa tohodla w jednostronskim přełožowanju, na př. z jendźělskeje Wikipedije, strach kulturneje straty.
Bjez dwěla prócy hódne je přirunanje hižo eksistowacych teksty přez rěčne mjezy, zo bychu so zmylki namakali, nowe aspekty wotewrěli a rozumili, kak rozdźělne kultury něšto wobhladuja. Tež přełožki ze zrědka rěčanych rěčow su přejomne, dokelž so tam snano cyle hinaše ideje jewja hač w němskim abo jendźelskim rěčnym rumje z wašnjom.
Techniske pokiwy[wobdźěłać]
Za přełožowanje so doporuča wobaj tekstaj runočasnje k dispoziciji dźeržeć. W padźe nowych nastawkow móžeš prosće originalny tekst do noweho wobdźěłowanskeho wokna kopěrować a tam přełožować. Kedźbuj, zo wušmórnješ pasaže hakle tam, hdyž je woprawdźe hižo njetrjebaš!.
Jeli hižo tekst eksistuje, měł sy wězo dźiwać na to, zo nowy tekst stary tekstowy běh njemyli abo připodobń stary tekst..
Wjace komforta skići paralelny napohlad wobeju tekstow. Wobhladowakaj Opera a Konqueror dowolatej poddźělenje wokna do podwoknow (Multiple Document Interface resp. panele). Tež funkcija „page holder“ wobhladowaka Shiira za Mac OS X zmóžnja paralelne wobhladowanje resp. wobdźěłowanje dweju weboweju stronow. Za Mozilla Firefox je přidatk Split Browser [1], kotryž tež dźěleny napohlad dowola.
Trochu wobćežniše su "rajtarki", podobnje kaž pola kartajnych kartkow. Rajtarki so mj. dr. přez Seamonkey a Firefox podpěruja. W Seamonkey móžeš z Strg+Bild horje a Strg+Bild dele tam a sem přeńć.
Jednora, konwencionelna móžnosć je, zo so originalny tekst w druhim woknje wobhladowaka wotewrje. Potom hodźetej so wulkosć a pozicija wobeju woknow wobhladowaka tak přiměrić, zo byštej wobě woknje wobhladowaka stej jedne pódla druheho ; tež date njeaktiwne wokno wosta potom widźomne. Nimo toho móžeš z tastowej kombinaciju STRG+Tab wužiwać, zo by z jednoho wokna do druheho přešoł.
Skónčnje je wězo móžnosć tekst offline z tekstowym editorom pisać, najwjace dobrych editorow skići wšelake móžnosće za dźělenje wokna. Tajke postupjenje je wosebje za dlěše teksty doporučomne, dokelž najwjace wobhladowakow njedowola mjezyskładowanje teksta we swójskim editorje.


text:
Agatha Christie
Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, (po prowdźe: Agatha Mary Clarissa Miller Christie, znano tyž kej Dame Agatha Christie) cera Clary a Fredericka Miller (ur. 15 wřeśńa 1890 we Torquay, umřyua 12 styčńa 1976 we Wallingford) – angelsko autorka kryminalnych růmanůw.
Agatha Christie je nojbarźi znůmům na śwjeće pisarkům kryminouůw a nojlepij předajůncům śe autorkům wšechčasůw. Wydano přez miljord ygzymplaři jeji kśůnžek we angelskij godce a drůgi miljord přetuůmačůnych na 45 inkšych godek. We Francyji předano 40 miljůnůw jeji kśůnžek, lo porůwnańo: zajmujůncygo drůgi plac Ymila Zoli – 22 miljůny. Pod pseudůńimym Mary Westmacott wydoua pora powjeśći uobyčajowych, kere tyž ćešůuy śe popularnośćům.
Christie wydoua přez 80 powjeśći a štuk teatralnych. Jejich akcyjo točůua śe guůwńy we zawartych půmješčyńach, a mordercům můg być ino jydyn s mješkańcůw. Wńosua wjela nowych rozwjůnzań do tradycyjnyj štuki pisańo kryminouůw, co zapewńiuo jyj sukces. Ńykere s jeji powjeśći majům zaskakujůnce a wčeśńij ńyspotykane we kryminouach rozwjůnzańo, lo bajšpila: Zabůjstwo Rogera Ackroyda abo Morderstwo w Orient Expresśe.
Agatha Christie stwořůua suynne postaći literacke dwojga detektywůw: ekscyntryčnygo Belga Herkulesa Poirota a staršyj pańi, detektyw-amator panny Marple. Bydůnc ješče u ščytu karjery naškryfloua dwje powjeśći s tymi bohaterůma s zastřežyńym, aže majům śe ukazać dźepjyro po jej śmjerći (čyli kilkadźeśůnt lot půźńij).
Linki zewnyntřne[Sprowjej]


text:
Madagaskar
Madagaskar (malg. Madagasikara, franc. Madagascar, ang. Madagascar; Republika Madagaskaru - Repoblikan'I Madagasikara, République de Madagascar, Republic of Madagascar) – państwo pouožůne na wyspje Madagaskar we zachodńij tajli Uoceanu Indyjskigo, kole pouedńowo-wschodńich wybřežy Afriki. Madagaskar je štwortům co do wjelgośći wyspům na śwjeće. Na Madagaskaře přewažo hodowla a pasterstwo, wystympuje tyž prymitywne bauerstwo, plantacyje roślin tropikalnych, eksploatacyjo drewna, zbjeractwo, myślistwo, a bauerstwo śrůdźymnůmorske. Wystympujům dwje strefy roślinne: na půunocy suche lasy podrůwńikowe, a we cyntrům a na pouedńu sawanny.