text:
Nimo wulkich nadregionalnych serbskich towarstwow, kotrež su často w medijach prezentne, mamy w dwurěčnej kónčinje njeličomne mjeńše a małe towarstwa, kotrež runje tak pilne dźěło wukonjeja, wo nich pak přewjele njezhoniš. W swojej lětnjej seriji lětsa tajke aktiwne cyłki předstajamy, dźensa Stawizniske towarstwo RAK z.t. Rakecy (3).
W měrcu bě tomu jědnaće lět, zo su wjacori stawiznisce zajimowani a ze serbskej zašłosću Rakec zaběracy so załožili stawizniske towarstwo RAK z.t. Mjeno RAK pokazuje na serbske pomjenowanje wulkeho sydlišća a zbudźa runočasnje zajim za stawizny wsy. Wšako njekryje so serbske mjeno z němskim Königswartha. Wobdźěleni na załoženskej zhromadźiznje sej tehdy prajachu, zo podadźa so „na pućowanje do dawno zabytych časow. Nochcemy slědźić a so kóždy sam za sebje w swojej komorce ze stawiznami zaběrać, ale chcemy wšitke naše dopóznaća a wědu zjawnosći spřistupnić.“


c: text/html

text:
Posledni mejski kónc tydźenja su na mnohich městnach za to wužiwali, swoju meju powalić, zhromadnje swjećić a a so zabawjeć. Rjany nałožk pěstuja kóžde lěto tež w Pěskecach.
Pěskecy (aha/SN). Minjeny kónc tydźenja swjećachu w Pěskecach mejemjetanje. Wo jeje přihot a přewjedźenje postara so 20 čłonow wopřijacy młodźinski klub ze swojim hakle 18lětnym předsydu Aleksandrom Wałdu. Połtřeća lěta ma wón, kiž je tele dny poslednje abiturne pruwowanje na gymnaziju złožił a bórze studij wučerstwa w Lipsku nastupi, wotežki młodźinskeho kluba w rukomaj. Nowe w Pěskecach lětsa bě, zo stajichu meju na sewjernej stronje zboka gratownje wohnjoweje wobory. Je to mjeztym třeće městno, na kotrymž meja steji.
Nowe tež bě, zo staj Patrick Šołta a Křesćan Bejmak z dźewjeć porami Šewsku, Katyržinku, Hory módre a samo modernu reju nazwučowałoj.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sōm1 take ludzie, kere2 na ôbiołd zawsze muszōm mieć dwa dania, ale joł na zicher3 je w jakim inkszym4 manszafcie5. A jak jeszcze sie narychtuja6 jaki fajny gynsty ajntopf i zjym sie ônego ze małōm dolywkōm, to już nic, yno sie kulać7.
Tyn ajntopf to je tako srogo8 improwizacyjo, ale musza Wōm pedzieć9, że je richtich10 udano 😉
Co potrza
25 dkg banie11
4 marchwie
1 batat
2-3 łodygi zelera naciowego
dwie gorście suszōnyj żurawiny
1 cebula
3 pojedyncze piersi ze kury
łeżka oregano
ździebko14 chili
sōl i pieprz
połra łeżek oliwy
łeżka masła klarowanego
łeżka pasty paprykowyj (takyj ze tubki abo łeżka suszōnyj papryki)
łeżka posiekanyj natki ze pietruszki
0,5 litra wywaru ze grincojgu15
1 liter soku ze tōmatōw16
0,5 litra wody
jogurt grecki
Pokrōnego17 kurczaka mogecie przipiyc na suchyj patelni (abo dać tam ździebko18 klarowanego masła). Na oliwie i maśle zeszklijcie cebula, dociepcie tam pokrōnego batata, bania, zeler, marchew i niech sie to chwila podsmaży. Potyn wlyjcie ku tymu19 sok ze tōmatōw, wywar, woda, dejcie kurczaka, fandzołle, żurawina, prziprawy i niech sie to na małym ôgniu trocha powarzi. Jak już marchew bydzie miynkŏ, to mogecie sie pomału brać za jedzynie. Na talyrzu dejcie sie tam jeszcze łeżka jogurtu i mogecie po wiyrchu posuć jōm natkōm pietruszki. Smacznego 🙂
1są
2którzy
3na pewno
4innej
5drużynie
6przygotuję
7toczyć
8wielka
9powiedzieć
10naprawdę
11dyni
12puszka
13fasoli
14szczyptę
15warzyw
16pomidorów
17pokrojonego
18kawałek
19do tego


text:
Roman nigeriskeho awtora z mjenom Chigozie Obioma „Orchester mjeńšin“ powěda wo lubosći w mnohorěčnej a socialnje rozdźělnej nigeriskej towaršnosći. Z perspektiwy chia (to rěka jandźela pěstona abo wosobinskeho ducha) powěda hłowny protagonist, kiž rěka Chinonso. Chi móže na jednej stronje mysle protagonista zwobraznić, na tamnej pak ma tež nadpersonalny wid, dokelž móže so wot myslenja kaž tež wot ćěła Chinonsa dźělić a samo ze chijemi druhich wosobow rěčeć.
Ze swojej knihu wjedźe Obioma čitarjow a čitarki do mytologije afriskeho ludu Igbo. Tež hdyž přisłuša wjetšina ludźi křesćanstwu, je tradicionalna nabožina jara wažna. Roman wopisuje konflikty mjez přitomnosću a tradiciju – při tym wězo njejedna so jenož wo konflikt mjez modernu a tradiciju, kotryž tež w serbskej kulturje wulku rólu hraje, ale tež wo to, zo je konflikt přez kolonizaciju Afriki nastał. To rěka, zo stej nabožina, w tym padźe křesćanstwo, a rěč, jendźelšćina, přeco tež z bolostnymi nazhonjenjemi kolonizacije zwjazanej.


text:
Maseru
Maseru je stolica a z něhdźe 220.000 wobydlerjemi (2009) tež najwjetše město a scyła jeničke wulkoměsto Lesotha w južnej Africe. Nadeńdźe so na zapadźe kraja bjezposrědnje při južnoafriskej hranicy. Móst přez rěku Caledon, kotraž twori statnu hranicu, je najwažniši hraničny přechod mjez woběmaj krajomaj.
W měsće knježi subtropiska horinska klima z miłej zymu a ćopłym lěćom. Přerězne temperatury leža mjez 14 a 28° C w januarje a mjez 0 a 15° C w juniju. Suchi čas traje wot meje hač do septembra.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Maseru bě hač do druheje połojcy 19. lětstotka mała wikowanska stacija při brodźe přez rěku Caledon, kotraž tworješe tule hranicu mjez Swobodnym statom Oranje a Basutolandom. W lěće 1869 bu wot hejtmana Basutow, Moshoeshoe I., za nowu stolicu pomjenowane. Maseru je w rěče Sesotho słowo za wosebitu družinu pěskowca, kotraž so w tejle kónčinje namaka.
Wot 1869 do 1871 a znowa wot 1884 do 1966 bě Maseru stolica britiskeho protektorata a pozdźišeje krónoweje kolonije Basutoland a słužeše kolonialnym knježićelam jako bydlišćo. Wot 1871 do 1884 steješe Basutoland pod zarjadnistwom Kapoweje kolonije. W lěće 1905 zahaji so železniski wobchad ze Swobodnym statom Oranje; 1933 dóstachu prěnje měšćanske štwórće milinu. W lěće 1948 bydlachu 2000 Basotow a 600 Europjanow w Maseru.
1966 sta so Maseru – tehdy městačko z 15.000 wobydlerjemi – ze stolicu noweho njewotwisneho kralestwa Lesotho.
Maseru je wot lěta 1894 sydło romsko-katolskeho biskopstwa a wot 1977 sydło arcybiskopstwa.


text:
Hanowery
Hanowery, (mjym.: Hannover) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.


text:
Wjeliki Nowgorod (B/SN). Konjacy zapřah měra z Braniborskeje do Ruskeje je po něhdźe 2 300 kilometrach jězby swój cil we Wjelikim Nowgorodźe pola Pětrohroda docpěł. Po historiskim puću su zastupjerjo ewangelskeje wosady Brück zwón měra do Ruskeje dowjezli.
Złóstnistwa wozjewić
Berlin (B/SN). Zamołwity za antisemitizm Němskeho zwjazkoweho knježerstwa Felix Klein planuje nowy system registracije njepřećelskosćow a złóstniskich podawkow přećiwo Židam z mjenom MIRA. Tež podeńdźenja, kotrež njesłušeja hišće k direktnej namocy, maja so po cyłej Němskej zaměrnje zapisować, kaž na přikład, hdyž skućićeljo wospjet před durje židowskich hosćencow skažene swinjace mjaso kładu. Nimo toho chce Klein z nowymi medijemi přećiwo přiběracemu antisemitizmej wojować.
Třo rabinerojo zapokazani


text:
Chiemsee – cudne jyzioro, gryfne isle na nim, a ku tymu dwa zōmki, rajza szifym i sztyjc zocny landszaft naôbkoło. Trza co wiyncyj, coby noleżycie dychnyć?
Niymcy
-
-
Mynij hyrski bracik Berlina, ôd niego szwarny kuzyn abo yno ajnfachowy sōmsiod? Co je w tym Lipsku takigo, że kożdy rok przijyżdżo tamek coroz wiyncyj ludzi?
-
FC Bayern to wizytōwka miasta, a stadiōn Allianz Aryna to jedna ze nojwożniyjszych tajli byzuchu na Bajerach. Bylimy tamek, coby pozaglōndać na Audi Cup.
-
Würzburg to zabytkowe frankōńskie miasto na Bajerach, na szumnych gōrkach nad rzykōm Men. Zamierzilimy se sprawdzić ôpinie na ôd niego tymat.
-
Rothenburg to je zabytkowe miasto na Bajerach. Naczytalimy sie ô nim fol, a znejdziōne instagramowe bildy tak sie nōm podobały, że musielimy je sprawdzić.
-
Historyjo i nowoczesność, nojbardzij hyrsko szekulada, tōra i mur Niymiec i trzigodzinno raja po kebaba. Podziwejcie sie na Berlin naszymi ślypiami.
-
1.3 miliōna ludzi kożdego roku niy śmi sie ôchybiać – zōmek Neuschwanstein to kole Oktoberfestu nojgryfniyjszo atrakcyjo Niymiec. Musielimy go nawiedzić!
-
Lüftlmalerei, Olympiaschanze i Partnachklamm to trzi atrakcyje skirz kerych naprowda trza sie wybrać do Garmisch-Partenkirchen. Ale GaPa to niy yno to!
-
Na poru zajtach nojlepszōm atrakcyjōm we Mōnachium je BMW Welt. Kapka nos to udziwiło, tōż postanowilimy sie tamek wybrać i wybadać co to je we wercie.
-
Ulm je hyrskie skirz nojsrogszej wiyży kościelnej i skuli Alberta Einsteina. Ale i tak ô tym mieście przōdzij niy słyszeliści, pra? Pōdźcie, fajnie tamek!
-
Olimpijsko tajla Mōnachium, to je idyalno sztela na cieplyjszo nidziela. Piykne miyjsce, kere ôd 45 lot je jednym ze symboli miasta.
-
Niymcy reklamujōm sie wszyndzi jako “Niymcy, cyl rajzy”. Tōż my tyż po leku prōbujymy poznać tyn land ôd tej echt turystycznej zajty. W zeszłym tydniu – Norymberga.


text:
Waršawa. Pólska hotuje so na wólby prezidenta přichodnu njedźelu, 10. meje. Cyłkownje jědnaće kandidatow k tomu nastupi. Medije kraja su předewšěm w prašenju pačene, hač dyrbjał dotalny prezident Bronisław Komorowski w zastojnstwje wostać abo nic.
Tak zaběra šefredaktor tydźenika Newsweek Polska Tomasz Lis jasne stejišćo za Komorowskeho. „Prezident njeje drje so w zastojnstwje ,wulce błyšćił‘“, Lis we wjacestronskim přinošku piše, „přiwšěm je Polakam garant wěstoty a měrneho spara.“ Komorowski móže so po najnowšich naprašowanjach při njedźelnych wólbach 40 procentow hłosow nadźijeć. Jeho najrazniši konkurent je kandidat opoziciskeje strony Prawo a sprawnosć Andrzej Duda. Jeho by wokomiknje 25 procentow Polakow woliło. W rozmołwje z tydźenikom Do Rzeczy Duda jasnje zwuraznja: Čas Komorowskeho je nimo. „Wón bě prezident rjaneho wjedra a so do noweho časa njehodźi, wšako wěje z wuchoda zymny wětřik.“ Duda nochcył być prezident, kiž swój čas w prezidentskim palasće we Waršawje wotsyda.
Wulke twarske předewzaće Váhostav, kotrež je tuchwilu nowu awtodróhu do Košic sobu twari, bě před měsacom wozjewiło, zo dyrbi špatnych ekonomiskich wuslědkow dla swoje struktury dospołnje změnić. Před štyrjomi lětami bě Váhostav podpisał zrěčenje, wobsahowace za sebje tež njepřihódne wuměnjenja, tak zo njemóžeše zličbowanki swojich mjeńšich subdodawarjow hižo płaćić. W běhu časa nahromadźi so tuž dołh wjacorych milionow eurow. We wobłuku naprawow wustrowjenja chce Váhostav małym firmam jim dołžacu sumu po 15 procentach zarunać, štož pak wone wotpokazuja, dokelž bychu tak do financielnych wuskosćow přišli.
Waršawa (dpa/SN). Braniborski ministerski prezident Dietmar Woidke (SPD) je zasłužby něhdyšeho wonkowneho ministra Pólskeje a społnomócnjeneho za němsko-pólske poćahi, Władysława Bartoszewskeho, wulce hódnoćił. „Němska zhubi z nim dobreho přećela a zastupnika“, rjekny Woidke, kiž je zdobom koordinator zwjazkoweho knježerstwa za němsko-pólske zhromadne dźěło, k smjerći něhdyšeho pólskeho politikarja. 93lětny Bartoszewski bě minjeny pjatk zemrěł.
Bjezposrědnje do toho bě pólski politikar hišće manuskript narěče składnostnje dźensnišich němsko-pólskich knježerstwowych konsultacijow zdźěłał. „Při naju poslednjej rozmołwje wón wo tym rozprawješe“, rjekny pólska ministerska prezidentka Ewa Kopacz nowinarjam. „Wón samo hišće žortowaše, zo dyrbjała jemu znamjo dać, hdyž předołho rěči“, Kopacz rjekny. Wurězki teksta chcychu tuž dźensa na zetkanju ze zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) a jeje kabinetom předčitać.
Waršawa (JBR/SN). Pólska je znjeměrnjena. Składnostnje 70. róčnicy zakónčenja Druheje swětoweje wójny planuje klub ruskich rockerow-motorskich „Nócne wjelki“ 6 000 kilometrow dołhu jězbu z Moskwy, hdźež 24. apryla startuja, po wjacorych krajach hač do Berlina, hdźež chcedźa 9. meje dojěć. Při tym budu tež něšto dnjow w Pólskej po puću.
Klub z něhdźe 5 000 čłonami ma wočiwidnje dobre zwiski k ruskemu prezidentej Wladimirej Putinej. Woni politiku Putina podpěruja a přizamknjenje połkupy Krim k Ruskej wuraznje witaja. Někotři, kotřiž tež zwonkownje po přikładźe europskich rockerowych klubow dosć brutalnje wustupuja, su samo poboku proruskich separatistow na wuchodźe Ukrainy wojowali.
NAJSTARŠA wobydlerka Čěskeje je tele dny žohnowane 110. narodniny dožiwiła – Plzenjanka Marie Behenská. Zawěrno přewšo žadny jubilej woswjeći staruška doma w kruhu syły swójbnych a přiwuznych, ma dźě jako mać syna a dźowki horstku wnučkow, tři prawnučki a samo hižo dwaj praprawnučkaj. Hdyž wnučka Jindřiška Jicovovcá narodninarce přispomni, „wowka, swjećiš dźensa 110ćiny“, wopraša so ju ta zadźiwana „kak da je tole móžno?“. Z posměwkom dósta na to wotmołwu, „maš dobre geny“, piše nowina Mladá fronta dnes. Gratulować přišłoj běštaj tež starosta měšćanskeho dźěla Plzeň-Slovany a senator Lumír Aschenbrenner. Wšěch je jubilarka w přijomnym křesle sedźo witała. Rědku starobu docpěwši drje Marie Behenská hižo njewidźi, špatnje tež słyši a mało powěda. Njetrjeba pak łožo pasć a móže so z pomocu zepěry w bydlenju sama pohibować. Dźakowano swójbnym móže wona trajnje doma přebywać. Při jeje zastaranju podpěruje swójbnych hladarka z měšćanskeho zarjada socialnych słužbow. Kedźbyhódne wšak je, zo njewužiwa knjeni Behenská hač do dźensnišeho dnja žane lěki.
KNEDLIKI ze swinjacej pječenju a kisykałom – abo „vepřo-knedlo-zelo“, kaž Češa swojej daloko a šěroko drje najznaćišej a přisamom narodnej jědźi rěkaja – njejsu hižo čisło 1 na jědźnej karće. W zašłych pjeć lětach je dóšło k bjeze wšeho spomóžnej změnje do toho směra, zo požiwaja ludźo zaměrnišo lóše a strowše žiwidła. Tak jědźa husćišo rybu abo běłe mjaso a k tomu čerstwu zeleninu. Tež wo běrny hižo tak jara njerodźa kaž hišće před poł lětdźesatkom a faworizuja nětkole bóle łušćinowe płody chiba rajs. Časćišo zajimuja so tohorunja wo to, hač su so za jědźe kwalitne a čerstwe surowizny wužiwali. Tole wujewi so po medijach z programa FOOD, organizowaneho wot Europskeje unije. Za to su w Čěskej w přibližnje 700 hosćencach dopóznaća zběrali a na wšěch 8 500 ludźi so prašeli. W jědźernjach a hosćencach wobjeduje bjezmała 66 procentow wšěch čěskich dźěławych wobydlerjow. To je europski rekord, dźiwajo na to, zo wučinja tónle podźěl w druhich statach jeničce 40 procentow. Najebać to pak Češa wjace swinjaceho mjasa a mjenje zeleniny hač zapadni Europjenjo jědźa.
Bratislava (SŽ/K). Prezident Słowakskeje republiki Andrej Kiska přebywa dźensa a jutře w Romje na oficialnym wopyće Vatikana. Zaměr jeho wizity swjateho města je pohódnoćić aktualny staw zhromadneho dźěła, hladać za nowymi móžnosćemi dalšeho rozwića wzajomnosćow a wuměnić sej nahlady wo aktualnych politiskich podawkach a namócnych konfliktach na swěće, piše k tomu dźenik SME. Předwidźane bě, zo bamž Franciskus hłowu słowakskeho stata w japoštołskim palasće w priwatnej awdiency přijmje. Zetkać chcyše so po tym tež ze statnym sekretarom we Vatikanje, kardinalom Pietrom Parolinom.
Za čas jeho dwudnjowskeho přebytka w italskej stolicy dóńdźe tohorunja k zetkanju načolneho słowakskeho politikarja z prezidentom Italskeje republiki Sergijom Mattarellu. Z nim chce Kiska wo aktualnych temach europskeje agendy kaž tež wo wutworjenju energetiskeje unije jednać. Nic naposledk póńdźe wo pozicije nastupajo krizu Ukrainy dla a podawki na Bliskim wuchodźe.
Waršawa (JBR/SN). W Pólskej rěči so tele tydźenje často a wjele wo europskej měnje euru, po tym zo bě debata wo nim minjene lěta tak derje kaž womjelkła. Znowa wudyriła je diskusija přihotow na prezidentske wólby 10. meje dla. Mjez cyłkownje jědnaće kandidatami, kotřiž chcedźa nastupić, ma tuchwilny prezident Bronisław Komorowski najwjetše šansy. Po aktualnych woprašowanjach by jeho 53 procentow Polakow woliło.


text:
Liberecký kraj
Liberecký kraj je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w sewjernych Čechach a ma něhdźe 440.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a z něhdźe 100.000 wobydlerjemi najwjetše město je Liberec.
Liberecký kraj mjezuje z Delnjošleskim wojewódstwom na sewjeru, z Královéhradeckim krajom na juhowuchodźe, Srjedźočěskim krajom na juhu, Ústeckim krajom na zapadźe a ze Sakskej na sewjerozapadźe. Wobsteji z 216 gmejnow a je po přestrjeni najmjeńši kraj w Čěskej nimo Prahi. Najwažnišej rěce w Libereckim kraju stej Jizera na wuchodźe a Łužiska Nysa, kotraž so tule wužórli. Sewjernu hranicu tworja Łužiske a Jizerske horiny; na samym juhowuchodźe słuša tež podźěl Kyrkonošow do kraja.
WokrjesyWobdźěłać
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy (čěsce okres):
Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.
MěstaWobdźěłać
Najwjetše města Libereckeho kraja su:


text:
Uniwersum
Uniwersum (z łat. universus "ceły", z unus a versus "do jadnogo pśewobrośone") jo powšykne zapśimjeśe za cełk wšyknych wěcow a objektow. We wósebnem měnimy z tym swětnišćo abo Kosmos z grich. kόσuoς kósmos "(swětowy) pórěd", "pyšnotki", "pśistojnosć"; napśeśiwo chaosoju) a pomjenjujomy z nim swět, to groni swětnišćo ako widobny uniwersum, ale teke ako rědowany, harmoniski cełk.
Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.
Powšykne informacije[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.
Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.
Starstwo a wobstatki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. big bang), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).
Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.
Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.
W mjazygalaktiskem rumje (glědaj teke galaksija) jo gustosć něźi jaden wóźikowy atom na kubikny meter, w galaksijach pak jo wó wjele wuša. Pó rumje rozdźělone su póla a promjenjenje. Temperatura slězynowego promjenjenja jo 2,7 Kelvin (pótakem něźi -270 °C). Wóna jo nastała 380.000 lět pó prabuchu a groni se jej teke prědny wukśik pó naroźenju uniwersuma. Wóno wobstoj jano w małem źělu z materije a energije (4%), wót ceje zasej jano późěl 10% swětło wusćeła a stakim widobny jo. Nejwětšy źěl wugótujo z wjele wobglědowanjami indirektnje dopokazana, ale dalej njerozjasnjona "śamna materija" (23%) a "śamna energija" (73%), ako jo za póspěšonu ekspansiju zagronita. Na śamnu energiju pokazuju daty dalokich supernowow, jeje eksistenca se wobkšuśijo z pomocu satelitow ako COBE a WMAP, balonowych eksperimentow ako BOOMERANG, a teke efektow grawitaciskich linsow a rozdźělenja galaksijow w uniwersumje. Cełkowna masa uniwersuma lažy mjazy 8,5 · 1052 a 1053 kg. Arthur Eddington jo južo 1938 gódał, až jo kradnje 136 · 2256, abo něźi 1,57 · 1079 protonow a elektronow, z masu 2,64 · 1052 kg. K tej masy pśiźo hyšći masa neutronow. Wuchadamy z togo, až jo pśidatnje hyšći śamna energija, ako teke ma wěstu masu. W teoriji wóna ma wósebne antigrawitaciske statkowanje. Z nim wopytajo se rozkłasć, cogodla njedojźo ku grawitaciskemu kolapsoju (big crunch). Z wótpowědnje wusokeju temperaturu na zachopjeńku a niskeju gustotu by teke móžno było, až uniwersum dojśpijo kritisku spěšnosć ekspansije (wuběgańska spěšnosć), tak až by móžna była njeskóńcna ekspansija pśeśiwo grawitaciji.
Forma a wolumen[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.
Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, "zymna śamna materija") ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.
Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.


text: Wojerecy (AK/SN). Z imageowym filmom „Wróćo do domizny“ wabi Wojerowska młodźinska měšćanska rada intensiwnje za zwjazanosć z městom nad Čornym Halštrowom. To podšmórny předsydka towarstwa Marija Skvoznikova wutoru na předstajenju w měšćanskej radźe. Po prěnim lońšim imageowym filmje „Wostać abo woteńć?“ je to nětko druhi wabjenski pask Wojerowskich młodźinskich radźićelow. A tón ma tym, kotřiž su měsće wostali abo so zaso do Wojerec wróća, zmužitosć spožčić. Nowa pjećmjeńšinska dokumentacija, wobswětla bydlenske móžnosće, dźěłowe wiki, hladanje dźěći, infrastrukturu, kulturu a jězorinu. Wona nasta w zhromadnym dźěle z filmytwórcom Benjaminom Kramerom. Słowa jimaja so nimo wyšeho měšćanosty Stefana Skory (CDU) Alex Fietzek z Wojerowskeho bydlenskeho drustwa Žiwjenske rumy, Steffen Markgraf z Wojerowskeje bydlenskeje towaršnosće kaž tež zastupjerjo socialnych zarjadnišćow a wosebje tajcy, kotřiž su so nawróćili.


text: Budyšin (SN/mwe). Wosebje do pućowanja do wukraja je wažne, zo dadźa so ludźo přećiwo chorosći hepatitis A a B šćěpić. „Tole je pola domjacych lěkarjow abo w strowotniskim zarjedźe móžne“, rěka ze strowotniskeho wotrjada Budyskeho krajnoradneho zarjada. Sobotu, 28. julija, wotmě so „swětowy dźeń hepatitisy“. Kaž Sarah Günther z Budyskeho nowinskeho běrowa na naše naprašowanje zdźěli, registrowachu w lěće 2016 we wokrjesu tři schorjenja na hepatitis A, 27 na hepatitis B, 13 na hepatitis C a 24 na hepatitis E. Lětsa hač do srjedź julija je jedyn pacient na hepatitis A schorjeł, třo na hepatitis B, štyrjo na hepatitis C a 19 na hepatitis E. Ze strowotniskeho zarjada dale informuja, „zo ludźo najbóle na hepatitis A schorja, zo pak so wuhoja a móža so přećiwo tomu profylaktisce šćěpić dać“.


text:
Jakub Buk
Jakub Buk (němsce Jacob Buck; * 6. měrca 1825 w Zejicach, † 15. awgusta 1895 w Bad Wildungen) bě serbski katolski duchowny, redaktor a rěčespytnik. Syn małoburja běše wot 1838 do 1850 wukubłanc Serbskeho seminara w Praze; runočasnje wopyta tam němski Małostronski gymnazij (1838–46) a studowaše filozofiju (1846/47) a teologiju (1847–50).
Po nawróće do Łužicy dźěłaše Buk do 1854 jako wučer a naměstnik direktora na nowozałoženym Katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje, wot 1854 do 1859 skutkowaše jako kapłan při Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi a wučer na tamnišim progymnaziju, kotrehož direktor wot lěta 1859 bě. W lěće 1876 sta so z fararjom při Dwórskej cyrkwi, a w lěće 1886 z prezesom katolskeho konsistorstwa a prěnim kralowskim dwórskim kapłanom w Drježdźanach.
Jakub Buk bě w lěće 1847 załoženski čłon Maćicy Serbskeje a wot 1853 do 1867 redaktor jeje časopisa. Wón zemrě w starobje 70 lět w hessenskim lěkowanišću Bad Wildungen a bu po swojej poslednjej woli na Baćońskim kěrchowje pohrjebany.
ŽórłoWobdźěłać
- Serbski institut: Biografien zur sorbischen Volkskunde (Biografije k serbskej ludowědźe) na serbski-institut.de (němsce)


text: Wybierz aptekę, której dotyczy opinia Aleksandrów Łódzki, Skłodowskiej-Curie 1 Bełchatów, Wojska Polskiego 89 Brzeg, Słowackiego 31 Bytom, Jainty 20 Bytom, pl. Wolskiego 1 Bytom, Felińskiego 63f Bytom, Strzelców Bytomskich 250e Czeladź, Szpitalna 11 Częstochowa, Inwalidów Wojennych 3 Częstochowa, Jagiellońska 1 Częstochowa, Sosabowskiego 21 Dąbrowa Górnicza, Ludowa 19a Gliwice, Zwycięstwa 43a Gliwice, Cichociemnych 14 Gliwice, Sobieskiego 2 Gliwice, Jedności 6 Gliwice, Przyszowska 40 Gliwice, gen. Władysława Andersa 12 Gliwice, ks. Jerzego Popiełuszki 6 Gliwice, Paderewskiego 56d Gliwice, Gwiazdy Polarnej 18a Głubczyce, pl. 1 Maja 9 Jastrzębie-Zdrój, Harcerska 1a Jastrzębie-Zdrój, Wielkopolska 5a Jastrzębie-Zdrój, Wielkopolska 2a Jaworzno, Mickiewicza 11 Jaworzno, Sienkiewicza 2a Jelenia Góra, Elsnera 1a Jelenia Góra, Elsnera 1a Katowice, 3 Maja 33 Katowice, Witosa 21 Katowice, Radockiego 284 Katowice, Franciszkańska 1 Katowice, Ułańska 12 Kluczbork, ks. Ściegiennego 5 Knurów 1 Maja 74/3 Krapkowice Prudnicka 15 Lubliniec K.Miarki 15/3 Łódź, Armii Krajowej 35 Łódź, Maratońska 24/32 Łódź, al. Wyszyńskiego 99 Łódź, Łęczycka 11/13 Łódź, Falista 162 Łódź, Dąbrowskiego 89 Łódź, Dąbrowskiego 15b Łódź, Kusocińskiego 134 Łódź, Dąbrowskiego 63 Łódź, Tylna 5 Łódź, Rzgowska 76 Mysłowice, Wielka Skotnica 29 Opole, Grota-Roweckiego 18 Opole, Bielska 1 Oświęcim, Śniadeckiego 23-39 Piekary Śląskie, Skłodowskiej-Curie 65a Piekary Śląskie, P.Skargi 13 Piekary Śląskie, Diamentowa 3 Piekary Śląskie, Bytomska 77 Pyskowice, Wyszyńskiego 14/1 Racibórz, Katowicka 4 Racibórz, Nowa 3-5 Ruda Śląska, pl. Jana Pawła II 1 Ruda Śląska, Joanny 20 Ruda Śląska, Wilka 4b Ruda Śląska, Zabrzańska 52/2 Ruda Śląska, Solidarności 11f Rybnik, Patriotów 23 Rybnik, Rynek 8 Skoczów, Cieszyńska 3b Sosnowiec, Blachnickiego 3 Sosnowiec, Witosa 12 Świętochłowice, Katowicka 3 Tarnowskie Góry, Sienkiewicza 1 Tarnowskie Góry, Fińska 53 Tarnowskie Góry, Opolska 21 Tychy, al. Bielska 79 Tychy, al. Niepodległości 77a Warszawa, al. Rzeczypospolitej 18 Wodzisław Śląski, Targowa 12c Wodzisław Śląski, 26 Marca 94 Zabrze, Wolności 279/2 Zabrze, Korczoka 52 Zabrze, Budowlana 34 Zabrze, Gdańska 21 c-d Zawiercie,3 Maja 1 Żory, Kościuszki 1 Żory, Bankowa 6


text:
Drježdźany (B/SN). Kaž hižo lěta do toho bě Drježdźansko-Mišnjanske biskopstwo ze swójskim stejnišćom na kóždolětnych kwasnych wikach w sakskich wulkoměstach zastupjene. „Kwasne wiki skića nam móžnosć, so jako cyrkej w towaršnosći pokazać, pytać nowe puće k čłowjekam a z nimi rěčeć“, wuswětla sobudźěłaćerka biskopstwa a poradźowanje za mandźelstwa, swójby a žiwjenja Claudia Leide. „Je to puć, kotryž z wulkim wjeselom a dźakownosću kročimy.“
Dieceza Drježdźany-Mišno ma z tajkim stejnišćom zaměr, zo wopytowarjo do rozmołwy přińdu z ludźimi, „kotrychž hewak jenož w telewiziji widźiš abo w radiju słyšiš“, potwjerdźa biskop Heinrich Timmerevers. „A dźe tež wo to, Saksku z druheje strony pokazać.“
Tež njekřćeni witani
Berlin (B/SN). Berlinski arcybiskop Heiner Koch přeproša tež njekřćene poriki, zo bychu so žohnować dali. „Pójće cyle jednorje do cyrkwje a zaswěćće sej zhromadnje swěčku, abo dajće so na Božej mši žohnować.“ Štóž wuprosy sej žohnowanje za swoju lubosć, přiznawa, zo njemóže na přikład dźeń Walentina tajke žohnowanje wuskutkować, měni arcybiskop Koch.


text:
Brěžki leža něhdźe kilometer wuchodnje Kulowa. Tule so Wudra wot Čorneho Halštrowa jako zrunane promjo dźěli.
Mjeno wsy wotwodźuje so wot serbskeho „brěžki“ resp. „brězyčki“, štož pokazuje na wosebitosć městnosće, na kotrejž bu wjes załožena. Nacionalsocialisća sej žadachu, zo so serbske wjesne mjena wotstronja. 1936 přemjenowachu wjes tuž na Birkenheim, 1945 pak wona swoje prěnjotne mjeno zaso dósta.
Prěni pisomny dopokaz jako „Bresken“ je z lěta 1374, jako běchu Spalowscy wusydlency Brěžki załožili. Spale a Brěžki słušachu k stawowskemu knjejstwu a wosadźe Wojerecy. W běhu časow Brěžkowscy swoje zwiski z bliskim Kulowom pohłubšichu. 1843 bu wjes Kulowskej wosadźe přirjadowana. Widźomny wuraz pobožnosće ludźi su křiže a modlerske stołpy při domskich, kotrež wobsedźerjo swěru hladaja.
1957 buchu Brěžki do Kulowa zagmejnowane. Po lěće 1990 zarjadowachu tam na 40 hektarach přemysłowy park. Tam produkuje dźensa na přikład firma Maja lochce montěrujomne meble za IKEA. Zawod ma 465 sobudźěłaćerjow a je najwjetši dźěłodawar w gmejnje.
krótka info
prěnje naspomnjenje: 1374
zagmejnowanje: 1957
ličba wobydlerjow: 165
ličba bydlenskich domow: 80
ZAJIMAWOSTKI
modlerski stołp
Wosrjedź wsy steji stołp ze zornowca. Ludźo w Brěžkach běchu jón w 17. lětstotku postajili. Po mórje a reformaciji běchu slubili, zo kóžde lěto na swjateho Bosćana próstwowy a pomjatny nyšpor woswjeća. Modlerski stołp na tónle slub dopomina.


text:
Chorownja maltezow swj. Jana bě z Kamjenskej wuchowanskej słužbu wopytowarjow tydźenskich wikow na akciju we wobłuku „tydźenja znowawožiwjenja“ do Kamjenca přeprosyła.
Kamjenc (SN/mwe). Při najrjeńšim wjedrje bě wčera znowa wjele ludźi wosebje z wokolnych wsow do Kamjenca na tydźenske wiki přijěło. Mjez wopytowarjemi hermanka je kóždy tydźeń tež tójšto Serbow, kotřiž w Lessingowym měsće nakupuja, optikarjej abo do Cyžec črijoweho domu załoža a sej nic naposledk tež z gulašoweje kanony słódnu běrnjacu poliwku słodźeć dadźa. Wčera, štwórtk, pak witachu jich medicinarjo z wosebitym stejnišćom. Pod hesłom „kóždy móže žiwjenje wuchować“ pokazowachu a rozłožichu woni staršim a młódšim zajimcam reanimaciske naprawy. Zdobom dachu jim nawod při zwučowanju tajkich. Mnozy, wosebje ze staršeje generacije, su sej hižo před wjele lětami wědu wo tym přiswojili. Tuž je trjeba, zo žiwjenje wuchowace naprawy w nuzowej situaciji prawidłownje zwučuja.


text:
Premiery teatralne, telewizyjne i radiowe dramatów z I tomu antologii Transformacja. Dramat polski po 1989 roku
Miłość na Krymie
Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej, Kraków 1994, reż. Maciej Wojtyszko;
Teatr Współczesny, Warszawa 1994, reż. Erwin Axer;
Teatr im. Stefana Żeromskiego, Kielce 1994, reż. Piotr Szczerski;
Teatr Telewizji, 1998, reż. Erwin Axer;
Teatr Współczesny, Szczecin 2001, reż. Anna Augustynowicz;
Teatr Polskiego Radia, 2005, reż. Krzysztof Zaleski;
Teatr im. Juliusza Osterwy, Lublin 2006, reż. Krzysztof Babicki;
Teatr Narodowy, Warszawa 2007, reż. Jerzy Jarocki.
Czwarta siostra
Teatr Polski, Wrocław 1999, reż. Agnieszka Glińska;
Teatr Powszechny, Warszawa 1999, reż. Władysław Kowalski;
Teatr Polski, Bydgoszcz 2001, reż. Iwona Kempa;
Teatr Telewizji, 2003, reż. Agnieszka Glińska;
Teatr Zagłębia, Sosnowiec 2003, reż. Jerzy Schejbal;
Teatr im. Stefana Jaracza, Olsztyn 2005, reż. Cezary Ilczyna (pod tytułem Siostry);
Teatr Polskiego Radia, 2010, reż. Henryk Rozen.
Czwarta osoba
– brak premiery.
Requiem dla gospodyni
Teatr Narodowy, Warszawa 2000, reż. Kazimierz Dejmek;
Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego, Katowice 2001, reż. Bogdan Tosza; przedstawienie impresaryjne, 2004, reż. Stefan Szmidt.
Świetlistość
– brak premiery.
Człowiek ze śmieci
– brak premiery.
Ofiara Wilgefortis
Towarzystwo Wierszalin Teatr Supraśl, Supraśl 2000, reż. Piotr Tomaszuk;
Teatr Lalek Banialuka, Bielsko-Biała 2001, reż. Piotr Tomaszuk;
Towarzystwo Wierszalin Teatr Supraśl, Supraśl 2006, reż. Piotr Tomaszuk.
Katarantka
Teatr Polski, Warszawa 2001, reż. Tomasz Man.
Nondum
Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków 2002, reż. Magdalena Łazarkiewicz;
Teatr Polski, Warszawa 2001, reż. Piotr Kruszczyński.
Dzień świra
Teatr Miejski im. Witolda Gombrowicza, Gdynia 2006, reż. Tomasz Man;
Teatr Współczesny, Szczecin 2007, reż. Piotr Ratajczak.


text:
Portugalijo
Portugalijo, Portugalsko Republika (República Portuguesa) – ojropejske państwo rozlygowane we zachodńij tajli Połedńowyj Ojropy na połedńowym zachodźe Iberyjskigo Půłwyspu. Je nojdali wysůńyntym na zachůd państwym Ojropy, uod půłnoce a wschodu mo krej ze Szpańijům a uod zachodu a połedńo Portugalijo uoblywajům wody Atlantyckigo Uoceanu. Ku tymu Portugalijo skłodo śe ze raje wyspůw położůnych na Atlantyckym Uoceańe, kej Azorski Archipelag (Açores) a Madera (Madeira). Je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.


text:
Kot Rojber – wywiad
Jo bych niy była sobom, jakbych niy wylazła trocha przed szereg i niy pedziała czegoś łod siebie na poczontku. Mianuja sie Asia Kansy, ale we internecie jeżech Muti. Muti łod Kota Rojbra. To tela musicie wiedzieć. A terozki moga już odpowiadać na pytania!
1. Czym je dlo Wos ślonsko godka?
Chciałabych pedzieć, iże to mój chlyb powszedni, ale bych Wos trocha ofulała. Niy żeby u mje w doma sie niy godało! Godało sie. Ino jo żech była za bajtla zawsze jak mały gorol – dziołszka, kero “pięknie mówi”. Do godanio mi było daleko. Dziepiero pora lot nazod pomyślałach, że ta naszo Godka jest fest fajno i gańba by było, co by dziołcha stond niy poradziła godać! (A szczególnie mje zawsze było gańba, jak mój świyntyj pamiynci dziadek Waldek coś do mje godoł, a jo niy umiała Go spokopić) I tak żech próbowała coroz wiyncyj godać i coroz bardzij mi sie to podobało! I durś sie ucza czegoś nowego – mom roztomajte ksionżki i dykcjonorze, a dalij wiym, iże mało wiym! Ale na szczynście som we internecie ludzie, kerzy tyż radzi godajom i sie od siebie nawzajem uczymy! Ciesza sie fest, że ludzie pomału zaczynajom doceniać ta naszo Godka, że już im niy ma gańba. Myśla, że to zasługa tych wszystkich, kerzy jom promujom.
2. Kończyliście jako artystyczno szkoła eli som żeście samoukiym?
Kule bele! Fest bych chciała jakoś kejś skończyć! Ale zawsze mi było niy po drodze. I tak, zamiast kończyć jakie ASP abo inkszo szkoła – skończyłach studia i mogecie do mje godać pani pedagog. Ale od bajtla coś tam rysuja i niy ino. A wszyskigo uczyłach sie sama w doma.
3. Skond idyjo coby rysować cicika? Mocie swojigo kiery był inspiracjom?
Mom nawet dwa! Dwa małe gizdy. I terozki jak je oglondom na co dziyń, to niy umia sie nadziwić, jak łone poradzom tak wynokwiać i tela larma robić! I czynsto mi pomogajom jak niy mom weny. Ale to niy łone mje na poczontku zainspirowały. Prowda jest tako, ino nikomu niy godejcie, iże pierwowzór moigo czornego kocika powstoł, bo mi sie kejś mierzło na wykładzie! I tak mi sie tyn kocik spodoboł, iże go co chwila rysowałach i ulepszałach, aż powstała ostateczno wersja, kero terozki mogecie podziwiać, bo na tela żech go pokochała, że założyłach mu profil na Instagramie.
4. Czamu Rojber? Skond taki miano?
To było piyrsze miano, kere mi przyszło do gowy. Popaczałach sie na tego kocika i padom do siebie: “Kot Rojber”. I tak mu zostało. Rojber – bo jak to na kocika przystało – durś coś pocho. Mógłby być Gizd abo inkszy Pieron, ale mu niy pasuje.
5. Skond pomysł coby teksty do łobrozków rychtować po ślonsku?
Jak już tyn kocik zostoł Kotem Rojbrem, to niy było wyjścia – musioł godać. Zbadałach teren, czy aby niy ma inkszego ślonskigo kota i żodnego niy znodłach. A takigo kota, co godo, to już wcale! No i dałach mu zielone światło. A że sie we mje odezwało moje pedagogiczne zboczenie zawodowe, to żech stwierdziła, że przy okazji możno kogoś czegoś naucza. I tak tyn kocik niy ino coś tam godoł na łobrozkach, ale tyż my zrobili seryjo “śląskie słowo na dziś” i co dziyń wciepowali inksze słowo z tłumaczyniym na polski. Do tego stopnia żech sie w to wkrynciła, że aż żech potym ze tych słówek egzaminowała moich obserwatorów na Testach Ślonskij Godki! (Zdarzo sie, iże mje pytajom, kej bydzie nastympny – tak im sie spodobało!) Starom sie ta godka wplatać w łobrozki tak, żeby były trocha śmiyszne, ale i trocha jednak edukacyjne. Tako se misja wymyśliłach! I przy okazji sama sie ucza!
6. Wasze łobrozki idzie kajś kupić eli mocie yno zajta na FB i IG?
Bele jakie klamory z Rojbrem idzie kupić na kotrojber.cupsell.pl. Ale jest to biznes, kery mi fest gowy niy zawraco. Skupiom sie głównie na Instagramie, bo tam mom nojwiynkszo widownia i nojciekawsze możliwości do dzielynio sie tym, co mo do pedzynio Kot Rojber. Tam tyż nojlepij o interakcja z inkszymi i ciekawe dyskusje. Jakby sie kejś z tego Rojbra zrobił jakiś celebryta abo inkszy influenser, to możno szarpnymy sie na jakiś własny geszeft.
7. Jaki je Wasz ulubiony łobrozek z Rojbrem?
Mój ulubiony łobrozek to chyba tyn blank piyrszy, kery sie pojawił za zajcie. Portret Kota Rojbra. Łon tam nic niy godo, ino siedzi. Ale jo mom do niego syntymynt, bo łodtego łobrozka sie wszysko zaczyło.
8. Robicie tyż jakie inksze łobrozki?
Ja! Robia roztomajte łobrozki – rysuja kredkami, maluja… Robia nawet witraże i filcuja! Wszyskigo po trochu. Swoje inksze (myńsze i wiynksze) dzieła wciepuja na drugigo instagrama @lewugu_art. Ćwicza, kombinuja, polepszom i jeszcze roz ćwicza… Bo możno faktycznie kejś póda sie kajś z tego rysowanio szkolić i tyn Rojber wskoczy na wyższy poziom!


text:
Tytuł już na samym początku jest spalony. Dlaczego? Bo w ten weekend nie gra jedynie pierwsza…
Tag: #ElanaToruń
Widzew i Elana na rymis – meldunek ze II Ligi
We środa moglimy łoglōndać zmaganiŏ we II Lidze. Nŏjbarzij interesowały nŏs szpile we Łodzi i Toruniu.…
Widzew i Elana zacynajōm sezon!
We nŏjbliższŏ sobota – 27 lipcŏ, zacynŏ sie sezon II Ligi Polskiej 2019/2020. Wiemy już ło…
Co sie dzieje we Łodzi i Toruniu? Licyncje ze problymami
Widzew Łódź i Elana Toruń dostali wczoryj licyncje na gra we II Lidze, ale łoba kluby…
Ruch Chorzów – Elana Toruń [GALERIA]
Zapraszŏmy gorko do łoglōndaniŏ zdjynć ze szpilu Ruchu ze Elaną, kiere wykonŏł zaprzijaźniōny ze nami Darek…
Ruch Chorzów – Elana Toruń po Slōnsku ino u nŏs!
Łod godziny 18:00 gromy dzisiŏj szpil ze Elaną Toruń. Je to już 31 raja szpilów II…
Poszukujemy reklamodawców!
Poszukujemy reklamodawców, którzy w zamian za udostępnienie swojej reklamy na łamach naszego portalu poratują nas groszem…
Widzew Łódź – Elana Toruń (NOWY ŚLōNSKI LIVE)!
Dzisiŏj, łod 19:10, we Łodzi zacnie sie szpil Widzewa ze Elaną. My gorko zapraszŏmy Wŏs na…
Ruch, Elana, Widzew, Wisła, Atletico, KPR itp. – Szportowe podsumowanie minionygo weekendu
Zapraszomy do lektury szportowygo podsumowanio minionygo weekendu we Ruchu Chorzów i inkszych:
Ruch, Elana, Widzew, Wisła, Atletico, KPR itp. – Podsumowanie minionygo weekendu
Zapraszomy do lektury podsumowanio minionygo weekendu we Ruchu Chorzów i inkszych:
Szparing: Ruch Chorzów – Górnik Polkowice (SKRÓT I PODSUMOWANIE)
Zapraszomy do łoglondanio noszego skrótu ze ostatnigo szparingu Ruchu Chorzów przed sztartym rundy wiosynnyj II Ligi!…
Przigotowania noszych przijaciół
Niy ino Ruch Chorzów gro szparingi przed rundom wiosynnom. Postanowiyli my kuknonć jak sie radzi Elana…


text:
FC Energija Choćebuz –
FSV Optik Rathenow 1:0 (1:0)
Zestawa domjacych: Stahl – Hofmann, Kauter, Hildebrandt, Borgmann, Eisenhuth (90.+3. Kujović), Erlbeck, Putze, Proničew (74. Badu), Engelhardt, Kremer (80. Hasse)
Po zapozdźenej koparskej hrě w třećim dypkowym kole poradźi so FC Energiji Choćebuz póndźelu wječor doma přećiwo mustwu Optik Rathenow prěnje dobyće. Te pak bě znowa chětro snadne, dokelž njemóžeše so Energija porjadnje přesadźić. Nimo toho je hosćom fortuna jara husto poboku była.
Wrota dnja padnychu po wobhladanjahódnej akciji srjedźopólneho hrajerja Tobiasa Eisenhutha, kiž pósła Maxa Kremera z wuběrnym pasom na puć. Kopar, kiž ma nazhonjenja z třećeje ligi a je wot spočatka sezony na prawym křidle zasadźeny, přewiny wrotarja hosći Lucasa Hiemanna k 1:0 (19.). Nawjedowanje pak njepřinjese žanu suwerenitu do rjadow domjacych. Nawopak, při někotrych poradźenych konterach chowancow Rathenowskeho trenarja Inga Kahlischa so nimale 5 000 přihladowarjow zas a zaso starosćeše, zo dyrbi Energija znowa dwaj abo samo tři dypki wotedać. K tomu pak na zbožo njedóńdźe.


text: Cyłkownje 29 šulerkow a šulerjow Worklečanskeje wyšeje šule je so minjeny tydźeń w čěskim Bedřichovje na sněhakowarskim lěhwje wobdźěliło, zo bychu tam swoje kmanosće w tutej disciplinje zymskeho sporta polěpšili. Chowancow sportoweho wučerja Křesćana Bejmaka wočakowachu najlěpše wuměnjenja w Jizerskich horinach: Słónčne wjedro, dosć sněha na pisće a k tomu hišće dobra čěska kuchnja. Jemu poboku běštaj studentaj wučerstwa Syman Pöpel a Matej Wjeńka. Po wobstaranju sněhakowanskich utensilijow podachu so wšitcy hišće póndźelu na zwučowansku hórku, hdźež prěnje pospyty přewjedźechu. Wutoru a srjedu steješe sněhakowanske wukubłanje młodych šulerjow w srjedźišću. Za to organizowa Křesćan Bejmak hišće dalšeho čěskeho wučerja, kotryž započatkarjam zakłady sněhakowanja sposrědkowaše. Po napinacym dnju na pisće wjeselachu so wšitcy wutoru na zhromadny filmowy wječor. Srjedu po wječeri steješe hišće krótka teoretiska hodźinka na planje, hdźež na přikład prawidła na pistach abo tež sněhakowarski material bliže rozkładźechu.


text:
Bojka ô płaczkach ôd utopca
Downo, downo tymu, kiejś za starego piyrwyj, żōł se we Żlinicach kole Ôpolo bogaty gospodorz, co siedzioł na swojim srogim statku choby krōl. Mioł cołko moc żyznych, zielōnych łōnkōw nad Ôdrōm, ô kierych mōg pedzieć: ja, to sōm moje łōnki i ôd żodnego inkszego. Gospodorz mioł tela ziymi, iże ino do tych łōnkōw potrzebowoł jednego parobka, co by przi nich robiōł.
Ale kożdy jedyn rok, jak sie zaczynała kośba, to te synki, co mu robiyły przi łōnkach, ôroz sie traciyły i żodnego niy szło znojś. Tak gospodorz potraciōł już sześciu karlusōw, rok za rokiym! Fest sie skuli tego staroł. Pomyśloł se: smola to! Żodnymu już niy dōm tyj roboty, chocioż by sie te moje łōnki miały blank przemarnić. Ôn sie tak trocha domyśloł, iże to utopiec wczas rano, jak jeszcze na trowie blyskała sie rosa, porywoł swoje ôfiary.
Na wiosna ale prziszoł ku gospodorzowi jedyn synek i poprosiōł go ô ta robota. Synek mianowoł sie Hanek, bōł ze drugij wsi, niy mioł ôjcōw i bōł fest biydny. Gospodorz, markotny, zaroz mu pedzioł, jaki to zły los mu sie przitrefiōł. Na to Hanek sie ôśmioł i pedzioł, iże ôn je rodzōny w niedziela, pod szczyńśliwōm gwiozdōm, beztōż rod bydzie robiōł za siōdmego synka na tych łōnkach. Gospodorz aże sie przeżegnoł, taki bōł wylynkany, ale Hanek zaroz sie go spytoł, co tyż dostanie, jak przegōni utopca. Gospodorz dugo niy medykowoł, ino ôbiecioł mu dać za żōna swoja nojmodszo cera, Trudka, kieryj prawie było siedminoście. Trudka to była dzioucha gryfno i miyło, a Hanek mioł jōm fest rod; jak ino ô nij pōmyśloł, zaroz w ôczach pokozały mu sie iskierki.
Bez cołko wiosna Hanek robiōł przi łōnkach. A po robocie chadzowoł ôd chałpy do chalpy, ôsobliwie tam, kaj żyli stare ludzie, i dowiadowoł sie, jeźli na takigo utopca niy ma aby jakigo knifu. Tōż jak mioł prziś czas kośby, synek już wiedzioł, co mo zrobić.
Ô pōłnocy poszoł na plac we wsi, kaj stoła staro, wielko lipa, przi kieryj downij były sōndy. Wyspinoł sie na sōm wiyrch i ułōmoł ś nij nojzdrowszo asta. Pozornie ściōngnoł ś nij skōra i we swojij izbie, tak coby żodyn go niy ôboczył, zaplōt dugo, fest dugo sznōra, a potym pokidoł na nia świyncōnōm wodōm, kiero – gańba godać – zachachmynciōł ze kościoła.
Jak prziszoł dziyń kośby, to Hanek wstoł piyrszy, przi rozwidnioku, podwiela jeszcze niy zapiōł kokot. Zebroł bojtel ze sznōrōm i polecioł na te łōnki. Tam se siod na wielgim kamiyniu i pozornie zaglōndoł na rzyka, a przi tymu śpiywoł swoja czarodziejsko śpiywka.
Nō pōdź sam z rzyki
I pokoż sie.
Lipowo sznōra
Mōm do ciebie.
Mie niy ucieczesz,
Chocioż byś chcioł.
Zaroz cie chyca,
I bydziesz mōj!
Ôroz zaszuszczała ta siwo woda, co pōmału se płynōła, zawioł siylny wiater i przed Hankiym pokozoł sie utopek: mały frop ze zielōnymi ôczami, ze szpicatōm, czerwonōm czopkōm i we wyjzdrzitym, czerwonym ancugu, cołkim mokrym ôd tyj wody. Ôtwar swoja żadno, szyroko gymba – a wōniało mu ś nij ôszkliwie na żaby i barzoły – i ôśmioł sie:
– Ho, ho – tyn tukej chopek chce sie zy mnōm prać! Ho, ho!
Hanek skoczōł ku utopcowi i utopiec skoczōł ku Hankowi i zaczli sie szarpać, i prać, i kulać po cołkij łōnce. Ale na ôstatku utopiec leżoł na ziymi, a Hanek siedzioł na nim z kolanami na piersi i na basie, aże tyn zielōny borok kucoł i pluł, a z gymby leciały mu zielōne bōmble. Synek ciōng go za zielōne włosy i bioło broda tak dugo, aże utopiec zaczōn prosić, coby mu darować życie.
– Ho, ho, mōj kochany utopku, już mie niy utopisz, ho, ho. – naśmiywoł sie Hanek – Powiydz mi, fto sam je siylniejszy?
– Ty, Hanku, ty mosz wiyncyj siyły. – ślimtoł żałośliwie utopiec – Ty znosz czarodziyjsko śpiywka i tajymno moc lipowego sznōra. Ale jak mi podarujesz moje życie, to bydziesz bogaty! Zebier wszysko, co zy mie spłynie, to bydzie twoja nagroda! Jo sie samstōnd biera, jo sam dużyj niy byda żōł. Powiydz gospodorzowi, coby wziōn swōj nojlepszy wōz, zaprzyng sztyry kōnie – ale takie nocmocniyjsze – i niych mie samtōnd wywiezie!
– A pudziesz ty fōrt? Ôbiecujesz? – Hanek musioł być pewny.
– Ja, ôbiecuja. Ino dej mi już pokōj! – utopiec blank sie rozryczoł.
Hanek wkuloł na pierś ôd utopca tyn srogi kamiyń, na kierym wachowoł, i tak boroka przitrzas, iże utopcowi poleciały ze ślypiōw cołkie strumiynie płaczkōw. Potym synek drap polecioł do wsi.
Gospodorz piyrw niy chcioł mu wierzić! Niy umioł spokopić, jak tyż taki syneczek poradziōł chycić niybezpiecznego stworoka, istnego utopca! Ale na ôstatku uwierzōł mu, bo synek bōł żywy i zdrowy w tyn czas, jak downij wszyskie synki już sie traciyły. Kozoł zaprzygać do nojlepszego woza sztyry kōnie, chocioż fest ich potrzebowoł na polu. Ôba pogzuli na łōnki.
Tam trefiyli utopca, gynau tak, jak go Hanek ôstawiōł. Karlus czympnōł przi boroku i uwidzioł cosik blyskać we trowie. To były utopcowe płaczki! Hanek chyciōł je i, podziwejcie sie, trzimoł w rynce byrki, diamynty, rubiny i inksze szlachetne kamiynie! Gibko powrażowoł sie to wszysko do kapsōw, a było tego tela, iże mioł strach, co wszyskigo niy zmieści! Wtynczos ôdkuloł kamiyń z piersi utopca, a tyn zarozki skoczōł do wody.
Tak zaczły sie przekludziny. Stworok wysmyczōł niywidzialne krzinie i rajzyntasze, bifyje i wertika, stoły i stołki ôd cołkij utopcowyj familije. Wszysko – jedne za drugim – wciepowoł na wōz. Było tego tela, że kożdy inkszy wōz downo by sie zarabowoł, a gorsze kōnie ani by tego niy uciōngły. Gospodorz i Hanek zawieźli utopca do starego koryta Ôdry, siedym kilometrōw ôd Żlinic, daleko ôd chałpōw i statkōw, w kierych żyli ludzie, tak coby utopiec żōł sie dalij w spokoju. Potym ôba wrōcili szczyńśliwi do dōm.
Hanek poprosiōł gospodorza ô pora dni fraj i pojechoł do miasta. Tam sprzedoł pora tych cynnych kamiyni i dostoł za nie kupa piniyndzy. Zaroz tyż ôbsztalowoł złoty pierzciōnek i zauszniczki do swojij libsty. Gospodorz dotrzimoł ôbiecki i chneda tyn biydny synek, z kierego ôroz zrobiōł sie bogocz, bōł mu za ziyncia.
Wesele trwało sztyry dni. Mōj prastarzik bōł za drużby u modych państwa i ôsprawioł mojimu starzikowi, iże smażyli tam na rożnie cołkie woły, a gorzołka loła sie strumiyniami – a była tako dobro, iże lepszyj w życiu niy piōł. A znoł sie na tym, bo było mu dziewiyńdziesiōnt dziewiyńć lot, jak umar.
Dwie dziurki w nosie, skōńczyło sie.
Podug bojki „Der Wassermann weint/O płaczącym utopcu” ôd Gerharta Barona ze zbioru „Baśnie/Märchen”.
Ilustracyjo: Aga Jakimiec


text:
Czy „budōnek” może być „poprzniały”?
Czytōm praje na Wachtyrzu, co „Policyjōny z bytōmskich Szōmbierek zastawiyli 16-latka, co poprzniōł zabytkowy budōnek przinŏleżōncy do Parafije Św. Familije”.
Tak myśla, czy mie je tak daleko do tej ślōnkij godki, abo tymu „Newsowi”? Dlō mie dycko poprzniałe to mōgło być np. prosia. Człowiek tyż może być niykedy poprzniały, (możno jo je poprzniały, kej mi sie te maszynowe pisani niy zdo), ale „budōnek”? To je przeca (chyba) cecha istoty żywej, abo jo sie myla?
Drugo sprawa: „zastawiyli 16-latka. Tōż czym jechoł tyn 16-latek, abo możno szoł piechty, kej go zatawiyli? A możno sam sie rozchodzi ô to, że go zawrzyli/ zawarli/ chyciyli?
Ô inkszych „kludziyli pozukowania”, a „informacyje przizwolyły na wytypowanie sprŏwcy” niy byda już wiyncyj pisoł.
Czy te „Newsy”, to je do prowdy godka ślōnsko, abo to je jakiś jynzyk „maszynowo-translatorowy”, kery niy pasuje za fest do mustra inkszych tekstōw na Wachtyrzu?
Poprzniały Fojerman


text:
Zŏbrze: Hangranata i ewakuacyjŏ 26 ôsōb
Zŏbrscy policyjōny ewakuowali 26 ôsōb skuli znŏdniyńciŏ hangranaty F1 w parku przi ul. Sikorskigo. Saperzi z katowskigo SPAP-u zabezpieczyli znŏlezisko. Na szczyńście była to niygroźnŏ już szkorupa hangranaty bez ladōnku wybuchowego i zapalnika. Policyjōny spōminajōm, iże takigo znŏleziska niy można we żŏdnym przipadku przenosić, tykać ani rozbrajać. Zarŏz trzeba powiadōmić dinsty.
Do znŏdniyńciŏ hangranaty doszło w parku przi ulicy Sikorskigo w Zŏbrzu. Chop poszoł z bajtlym na szpacyr po parku, kaj zbiyrali kasztany. Ô swojim znŏlezisku zarŏz powiadōmiōł zŏbrskõ Policyjõ. Skuli zagrożyniŏ dlŏ miyszkańcōw ôkolicznych dōmōw policyjōny zabezpieczyli miyjsce i ewakuowali 26 ôsōb. Na plac ôstali zawołani saperzi z katowskigo SPAP-u, co zabezpieczyli, jak sie pokŏzało tym razym, niygroźne znalezisko. Była to ino szkorupa hangranaty bez materyje wybuchowyj i zapalnika.
Policyjŏ apeluje, coby nigdy niy ignorować takich ôdkryć i dycki we takich przipadkach wołać policyjõ. Niy można tyż tykać ani przenosić ich. Niy wyszyjscy ô tym pamiyntajōm.
W połowie sierpnia chop wykopoł w Katowicach 60-cyntymetrowõ patrōnã. Nojprzōd jã prōbowoł przedać na złōmie, a jak to mu sie niy podarziło, wraziōł patrōnã do auta, zawiōz nazŏd do dōm i dopiyro zazwōniōł po policyjõ.
We tym samym czasie dwie kobiyty w Bytōmiu, przi skludzaniu pōmiyszkaniŏ po umartym kamracie, znŏdły patrōnã przeciwlotniczõ i zawiozły jã z bajtlym autym do bytōmskij jednostki wojskowyj.
Zdrzōdło: KMP Zŏbrze


text:
Ochrona środowiska
Reprezentanci: Tadeusz Jan Bachleda-Curuś, Bogusław Kazimierz Bieda, Stanisław Borkacki, Władysław Adam Borowiec, Jerzy Buzek, Teresa Eckes, Zbigniew Krzysztof Fąfara, Alicja Frysztak-Wołkowska, Stanisław Gruszczyński, Mariusz Andrzej Holtzer, Wacław Janusz, Zofia Kalicka, Dariusz Knez, Henryk Kucha, Jan Lech Lewandowski, Andrzej Manecki, Jacek Matyszkiewicz, Ryszard Morawa, Nguyen Khoi Pham, Czesław Rybicki, Stanisław Słupek, Jadwiga Kazimiera Szczepańska-Plewa, Andrzej Szczepański, Henryk Szwed, Jerzy Antoni Ślebodziński, Jerzy Walerian Wiciak, Jan Dariusz Ziaja, Emil Zieliński


text:
Panczkraut
Kiej biera sie za warzyni, mama mi godo, cozaś bydziesz to ciaprać? Mamo, niy starej sie, niy spola Ci kuchnie, byda ciaprać ciapkapusta :) Kiej mama to ino dosłyszy zaroz leci do pywnicy kaj stoji srogi bunclok i wybiyro z niego swojsko kapusta, kierej woń czuć potym po cołkij chałpie. Napoczynomy wielki warzyni małego ale jak richtik dobrego jodła:
Co nom bydzie trzeja:
250 g kiszonyj kapusty
500 g kartofli
2 cebule
2 zombki knoblauchu
5 dag wyndzonki
2 łyżki oleju
listek bobkowy
3 szt korzynio wonincego (ziele angielskie)
1 łyżeczka magi
świyżo zmlety pieprz
sól
Jak to sie robi:
- Kartofle łoszkrobać, uwarzić, ino ich niy rozwarzić. Wzoś sztamfer i jich posztamfować. Idzie tukyj cyknyć trocha soli, kiej zeście se zapomnieli ło tym przed uwarzynim.
- Kiej jich łocedzicie to niy wylywejcie tyj wody z warzynio, bo czasym sie przidarzy, że kartofle som fest suche i kiej sie tak zdarzi, to idzie kapnyć tyj wody do nich. Znom, tyż takich, kierzy żyjom fest dugo, kiej potym ta woda ze kartofli cołko pijom duszkiym.
- Jedna cebula, knoblauch i wyndzonka pokroć w drobno kostka, zesmorzić na łoleju. Jak sie ni mo wyndzonki idzie tyż dać szpek.
- Tyn miszong wciepać rajn do tych kartofli, zamiyszać. Niych trocha przyndom.
- Dalij wzoś sie za kapusta. Ta drugo cebula tyż pokroć i zesmorzić na łoleju. Do tego ciepnyć ta kapusta, nojelpij jeszcze wcześnij pokrono i kiej sie do to jom trocha wypuczyć, z tyj kwaśnyj zajzojery. Niych troszka sie przesmarzi, to chyci takigo fajnego smaku.
- Jak chyci, to zaloć jom troszkom wody. Ciepnyć ji tyn listek bobkowy, korzyni wonionce, pieprz i tyj magi. I niych se tak pyrko z 20 min aż zmiyknie.
- Potym ta kapusta rajn wciepać do tych kartofli i fest wymiyszać.
- Tyn maszket idzie jeść som abo z nojlepszymi jego kamratami, czyli karminadlami abo żeberkami. Mmmmmm
Te maszkety, kiere tukyj momy pokozane na łobrozkach, uwarziło dlo nos Pole do popisu. To je katowicko ekstra kuchnia w kierej nauczom Cie warzić tak, że żodyn Ci niy powiy że mu niy smakuje a ino bydzie jod aż mu sie bydom uszy trzyńść. Zapraszomy na http://poledopopisu.pl


text:
Komentarze
taki drzewniany co to pokazuje dwie drógi,jedno w lewo ale tom drózkom niy radze
Ci iś bo mozes spotkać na ni róznyk pszebiyrańców co to proponują całkowity lus
a pszy żródełku bo tam jes mokro to nawet zaprasajo do miesania ,,gliny''.
Ić lepi w prawo,moze łociupinke troske gorzy sie idzie ale za to bespiecnie,choć tys tak niy do kóńca bo sedek kiesik to spotkołek tam pot brzyskiem dzika,lezoł wyglondoł na pijanego,alek pszeset,popaczył na mnie jakosik tak dziwnie.
Uwozoj ino na łozyny bo bedzis miała cliwo pokiresowane nogi.
Nagrodom za to bedzies miała pełno cyrnic i borówek. Smacnego.
Mnie to tak ciongnie zeby jus wjś s te chałpy do,eee có Ci bede godoł.
Powiym Ci ino tyle,ze niy wiym jak dugo tak wyczymom.
fesiacko ale komuna mu poobcinała kożynie jak robili dróge i dostoł chyba zopolenia puc bo jak zajżys do te dziury có w nim jes,to widać jak tam syćko corne jak niewiym.
No ale i ón tys docekoł sie sprawiedliwości bo komuchom tys poopcinali,,kożynie''
i teros zalom sie jak tu zyć za dwa tyś.na miesionc a Dąb musi jakosik dychać.
tam w tym bunkrze, ale jak leze to ik pewnie niy widać.Musioł sie partyzant zacaić
na hitlera i go wykóńcył. Jak wstane to moze wylezo s bunkra?
Eeee znóf mie woło ujno, zebyk sie wzion za pożondno robote.
przepuścic.A tak naprowde,to jezek troche chałpie i troche jezdze po świecie.
Bo sukom dziywki na dobro babe dlo mnie.Ujno mi ciongle pszypomino,sukoj,zebyś
póżni niy załowol.No tok sie wzion za testowanie i wypatrzyłek tako jedno fajno
dziywke ino straśnie cliwo bo cało prawie potatułowano.Myśle se a niek bedzie tako
bedzie choć trosecke inno nis nase sizyńskie dziywki.Ale jak mi pedziała ze mo na
życi wytatłowanego partyzanta to sie straśnie zdiwił i kóniecnie kciłek go ujżeć.
Zdjyna majtki i patrze ka un jes a tam nikogo nima.Pytom sie ji,a kaz un jest?
To una mi pedziała,ze jak go nima to pewnie do bunkra sie schowoł.


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 22.04.2018
Zaczynōmy ôd hokeja, ale dzisiej już ôstatni rŏz, bo gynau zakōńczōły sie szpile ô majstra Rep. Czeskej. HC Oceláři Třinec nie szafli tego i majōm strzybny medal. Ôstatnie mieli tak dobry plac we 2015. Po wygraniu piyrszego szpilu kolejne śtyry już przegrali. Ô piyrszych dwōch szpilach my pisali tydziyń tymu. Potyn bōły dwa szpile we Brnie i ôba, choć po dobrych poczōntkach, bōły przegrane. Dzisiej 5 (i jak sie ôkŏzało ôstatni) szpil ôd poczōntku bōł już popisym Komety Brno i to hokeisty z Moraw mōgli sie radować ze majstra Rep. Czeskej. HC Oceláři Třinec miało dobry sezōn, bo prōcz strzybnego medalu w lidze byli tyż we pōłfinale Europejskej Ligi Majstrōw. Hokeisty ze Trzińca wygrali tyż klasyfikacyjŏ kandayjskŏ play-offōw: DAVID CIENCIALA miōł 16 punktōw (7 torōw + 9 asystōw), a JIŘÍ POLANSKÝ 15 (7+8). Kometa Brno ôbrōniōła majstra i mŏ jych już 13.
Wyniki szpilōw 3-5:
18.04.: HC KOMETA BRNO – HC OCELÁŘI TŘINEC 3-2 (1-0, 1-2, 1-0)
19.04.: HC KOMETA BRNO – HC OCELÁŘI TŘINEC 5-2 (2-1, 2-1, 1-0)
22.04.: HC OCELÁŘI TŘINEC – HC KOMETA BRNO 1-4 (0-3, 0-0, 1-1)
Ôstatni szpil i fajer Komety Brno mogecie ôbejrzeć sã:
A co we fusbalu? Nŏkrōcyj napisać: to bōł słaby tydziyń dla manszaftōw ze Gōrnego Ślōnska.
Gōrnik Zŏbrze mioł w tym tydniu dwa szpile: jedyn ô majstra, drugi we pucharach. We Pucharze Polski grali pōłfinał ze Legiōm Warszawa i po szpilu w Zŏbrzu, kery skōńczōł sie 1-1, mało fto wierzōł co we Warszawie bandzie szło wlejź do finału. Gōrnik ale zaskoczōł i we 56 prowdziōł 1-0 (po samobōju Legii). Taki wynik dŏwołby Gōrnikowi awans. We 69 czerwōnŏ kartka dostoł Tōmasz Loska i przewaga Legii bōło corŏzto mocniejszŏ.We 74 wyrōwnoł Michał Kucharczyk, bo fejlerze we murze Gōrnika. We 98 minucie, kiedy wszyscy rychtowwali sie już na dogrywka, tora na 2-1 dlŏ Legii strzelōł Jarosław Niezgoda i to fusbalŏrze ze Warszawy mogōm sie radować na finał.
Po dobrym szpilu we Warszawie we Zŏbrzu liczyli na 3 punkty we trefie ze Wisłōm Płock. Gōrnik sie nie popisoł i przegroł tyn szpil 0-1 po torze Alana Urygi ze 44 minuty.
Piast Gliwice groł u siã ze Pogōniōm Szczeci i zremisowoł 0-0.
Gōrnik je 5, a Piast 14.
Niy lepiyj poszło manszaftōm ze Gōrnego Ślōnska we lidze czeskej. Banik Ôstrawa nie utrzimoł seryje punktowanych szpilōw i we Ołomuńcu ze Sigmōm przegroł 1-0. Bōł to ale mecz walki i we Ôstrawie dalyj wierzōm, co Banik utrzimie sie we I lidze.
Zapunktowała za to MFK Karwina, kero u siã zremisowała 1-1 ze Teplicōma. Tora na 1-0 dlŏ Karwinej z elwra strzelōł Tomaš Wagner we ôstatniej minucie piyrszej połowy. Teplice wyrōwnały we piyrszej minucie drugej połowie. Ôd 70 minuty Karwina grała ze przewagōm po czerwōnej kartce dlŏ Davida Venecka z Teplic, ale to nie stykło coby wygrać szpil. Karwina punktuje na wiosna regularnie, ale mŏ prawie same remisy i tyn luft do strefy, kaj ślatuje sie do drugej ligi, je corŏzto ciyńszy.
Karwina je 11, a Banik 15.
We drugej polskej lidze kibice przeżyli masakra we Chorzowie, kaj Ruch straciōł 6 torōw we jednej połowie. GKS Katowicy zajś wskoczōł na plac, kery dŏwŏ awans do polskej ekstraklasy.
Ruch Chorzōw – Pogōń Siedlce 0-6
GKS Tychy – Gōrnik Łynczna 2-0
Stal Mielec – Ôdra Ôpole 2-2
Chrobry Głogōw – GKS Katowicy 0-2
Podbeskidzie Biylsko-Biołŏ – Miedź Legnica 0-0
GKS Katowicy je 2, Ôdra Ôpole 8, GKS Tychy 9, Biylsko-Biołŏ 11, Ruch ôstatni.
We drugej lidze czeskej we weekend manszafty ze Gōrnego Ślōnska grały tak:
Fotbal Trziniec – Witkowice 0-0
Olympia Praha – MFK Fridek-Mistek 1-4
Sellier&Bellot Vlašim – Slezsky Ôpawa 2-2
Ôpawa je 1, Trziniec 5, a Fridek-Mistek 14.
Foto na wiyrchu: Zoner60 [CC BY-SA 4.0] / Wikimedia Commons


text: London (kh/SN). Jendźelska koparska wubranka je poslednju hru skupinskeje fazy europskich mišterstwow (EM) po sylnym prěnim połčasu přećiwo čěskemu narodnemu mustwu zasłužbnje z 1:0 dobyła. Tak zaćahnu Three Lions jako prěnje w skupinje D do wosmifinala. Tam nastupja potom přećiwo druhemu ze skupiny F, w kotrejž tež Němcy hraja. Wobě mustwje, jendźelske a čěske, běštej hižo do wčerawšeho zakopa za koło poslednich šěsnaćoch kwalifikowanej. Dźěše jenož hišće wo prěnje městno w skupinje. Čěska trjebaše za to jeničce dypk, Jendźelska dyrbješe dobyć.


text:
Wotrowske hrodźišćo
Wotrowske hrodźišćo je jedne z najwjetšich a najlěpje wobchowanych srjedźowěkowskich wobtwjerdźenjow w Hornjej Łužicy a cyłej Sakskej. Dla swojeho archeologiskeho wuznama mjenuje so druhdy tež Sakska Troja.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hrodźišćo nadeńdźe so w Budyskim wokrjesu při wuchodnej kromje Wotrowa při prawym brjoze Klóšterskeje wody, kotraž je na třoch bokach wobdawa. Je někak 250 metrow dołhe a 180 metrow šěroke. Na wuchodnym boku steji samotny burski statok, kotryž słuša k Nowemu Městačku.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotrowske hrodźišćo bu najskerje za čas Billendorfskeje kultury we 8. abo 7. lětstotku do Chrystusa natwarjene a słužeše škitej wokolneje ludnosće we wójnskich časach. Na hrodźišću samym kaž tež we wokolinje namakachu so wjacore objekty z bronzoweje doby. W 9. a 10. lětstotku bu za čas němskeje kolonizacije tež wot Milčanow wužiwane. W 11. a 12. lětstotku wutwari so hrodowy nasyp z kamjentnej murju a w 13. lětstotku bu wěža na najwyšim dypku přidata. Tež nowym knježićelam bě hrodźišćo wažne zepěranišćo při puću z Mišna do Hodźija a Budyšina.
K prěnim, kiž hrodźišćo archeologisce přepytowachu, słušeše tehdyši Wotrowski farar Jurij Křižank (1868–1938), kiž załoži ze swojich namakankow mały muzej.
Kaž Kopšinjanske hrodźišćo wužiwa so tež Wotrowske sčasami za kulturne zarjadowanja, předewšěm dźiwadłowe předstajenja, ale tež koncerty, čitanja a skawtske lěhwa.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Pawoł Šołta: Wotrow. Łužiska Troja. Budyšin 1922.


text:
Totalitarysm
Totalitarysm – charakterystyčny lo XX-wječnych režimůw dyktatorskych systym řůndzyńo, kery důnžy do coukigo podpořůdkowańo spouečyństwa państwu při půmocy monopolu informacyjnygo a propagandy, idyjolůgije państwowyj, terroru tajnych instytucyji a masowyj monopartyji. Mjano uostouo utwořůny bez italskigo filozofa Giovannigo Gentile, idyjolůga Italije fašystowskych. Guůwnymi tyjoretykůma genezy totalitarysmu sům ntp. Hannah Arendt a Karl Popper.
Totalitarysm uoznočo państwa, we kerych ambicyje moderńizacyjne a mocarstwowe idům do kupy s brakym tradycyje demokratyčnyj abo - jako we připadku Ńymcůw - uobmjerźlyńo do demokracyje, jeji kryzysym abo ubůstwym. Přikuadůma państwůw totalitarnych bůuy nacyjowo-socyjolistyčno III Rajch, stalinowski Sojuš Socjalistyčnych Sowjeckich Republik lebo Chiny Mao Zedonga. Totalitarny systym řůndzyńo istńije do chwili uobecnyj we Koryji Půunocnyj.


text:
Samoa
Samoa (do 1997 oficielnje Zapadna Samoa) je njewotwisny kupowy stat w zapadnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž wobsteji ze zapadnych Samoaskich kupow, mjeztym zo słušeja wuchodne kupy jako Ameriska Samoa k Zjednoćenym statam. Samoa bu w lěće 1962 njewotwisna wot Nowoseelandskeje a ma nimale 200.000 wobydlerjow.
Republika Samoa słuša ke Commonwealthej a je čłon Zjednoćenych narodow.
GeografijaWobdźěłać
Samoa leži w juhozapadnym Pacifiku, sewjerowuchodnje wot Fidźija. Najwjetšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), hdźež namakatej so samoaska stolica Apia a mjezynarodne lětanišćo. Dalšej wobsydlenej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stajnje wobsydlene. Wjetše kupy archipela su wulkaniskeho pochada, mjeńše nastachu z koralowych rifow.
Na kupach knježi tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchim časom. Přerězna temperatura leži pola 27 stopnjow. Dla swojeho geografiskeho połoženja je Samoa wot hurrikanow a tsunamijow wohrožena.


text:
Choćebuz (WeM/SN/bn). W lěće 1994 w Dešnje załožene Spěchowanske towarstwo za serbsku rěč w cyrkwi smě horde być, a jeho předsyda dr. Hartmut Leipner je nimoměry zradowany: Dźens tydźenja je nakładne awto do Choćebuza přiwjezło paletu z delnjoserbskimi knihami. Dołho wočakowany nowy ćišć biblije w načasnej delnjoserbšćinje je dóšoł. Dohromady 563 eksemplarow bu dodawanych. Z tym so wudani wjelelětne prócowanje Serbskeho instituta a čłonow towarstwa.
Hišće w lěću 1997 bě delnjoserbski tydźenik Nowy Casnik rozprawjał z hłowneje zhromadźizny Maśicy Serbskeje, zo „bu w diskusiji na hłownej zhromadźiznje namjetowane, hišće jónu znowa wudać a ćišćeć bibliju w delnjoserbskej rěči. Měnjenja su byli wšelake. Za cyłu bibliju tak prawje njejsu so móhli rozsudźić.“


text:
Zymsku periodu z temperaturami hač do 18 stopnjow zmjerzka naslěduje miłe, samo nalětnje wjedro. Tak so tež sněh a lód z Łužicy pominjetej.
Drježdźany (SN/JaW). Sakski krajny centrum za wulku wodu krajneho zarjada za wobswět, ratarstwo a geologiju (LfULG) liči z „moderatnym taćom sněha. Temperatury pohibuja so hač do štwórtka jeničce w jednocyfrowym wobłuku a wjetše mnóstwo spadkow tež njewočakujemy“, rěka w nowinskej zdźělence. Z přezcyłnej wulkej wodu w Sakskej tuž njeliča.
W rěkach, kotrež wužórleja so w horinach, pegele jako prěnje na taće sněha a lodu reaguja. W našej kónčinje potrjechi to předewšěm přitoki srjedźneho Łobja, kaž mjez druhim Čorny Halštrow a Sprjewju. „Tam móže při mjeńšich rěčkach k mjeńšim přepławjenjam dochadźeć. Zdźěla móža staw wody alarmowy schodźenk 1 překročić“, z Drježdźan rěka. W běhu dalšeho tydźenja liča potom tohorunja ze zwyšenymi pegelemi w dalšich łužiskich rěkach, kaž w Běłym Halštrowje a Nysy.


text: Kłobuk přećiwo słóncu a wětrej na hłowje, nachribjetnik, kiž prawje na bjedromaj sedźi, lochku drastu woblečena a z posměwkom na wobliču – takle předstaji so njedawno Monika Gerdesowa, rozhłosowa žurnalistka z Chrósćic, w kruhu Budyskich seniorow katolskeje wosady. Domiznu sej z nohomaj wotkryć je jedyn z jeje zaměrow. Tak předstaji wona kartu Sakskeje a Saksko-Anhaltskeje, na kotrejž su stare Jakubowe puće zarysowane, wjeduce prěki přez Europu hač do španiskeho Santiaga de Compostela. Tam so zdawna row japoštoła Jakuba česćuje. Ale za nju kaž za mnohich druhich putnikow něhdy a dźensa woznamjenja krajinu pěši přeprěčić tohorunja změrowanje a zdobom rozmyslowanje wo žiwjenju a jeho zmysle.


text:
Jan Korla Renč
Jan Korla Renč (tež Jan Karol, němsce Johannes Karl Rentsch; * 5. nowembra 1821 w Skanecach, † 20. apryla 1888 w Ketlicach) bě serbski ewangelski farar w Ketličanskej wosadźe.
Wot 1844 dźěłaše jako domjacy wučer a pomocny prědar w Křišowje. Wot lěta 1847 skutkowaše jako diakon a wot 15. oktobra 1871 hač do swojeje smjerće w lěće 1888 jako wosadny farar w Ketlicach. Bě zmandźeleny z Johanu Thusneldu rodź. Fuhrmanec (1826–1859). Jeju synaj Měrćin a Jan Jurij staštaj so tohorunja z fararjom. Narowny pomnik Renčec mandźelskeju ze serbskim hrónčkom nadeńdźe so na Ketličanskim kěrchowje.
ŽórłoWobdźěłać
- Johannes Rentsch: Geschichte der Kirche und Kirchfahrt Kittlitz. Smoler, Budyšin 1884, str. 40 (digitalizat)


text:
Marek Krawc rozprawja wo aktualnje rozjimanych temach w Čěskej
Praha. Wjace hač 1 000 přewažnje młodych ludźi je minjeny pjatk na Praskej Małej stronje za škit klimy demonstrowało. Zazběh protestneho zarjadowanja wotmě so tam z dypkom w 11.55 hodźin. „Ze započatkom našeje demonstracije w pjeć do dwanaćich chcemy na to skedźbnić, zo zbudźe nam jenož hišće mało časa za rozrisanje klimoweje krizy“, podšmórny Klára Bělíčkova, zastupjerka čěskeje wotnožki mjezynarodneho hibanja Fridays for future. Z hesłami kaž „Nětko abo nihdy“ abo „Wuhlo wostanje w zemi“ su młodźi škitarjo klimy mjez druhim tež přećiwo wudobywanju brunicy w pólskej brunicowej jamje Turów protestowali. Po wjacorych raznych narěčach ćehnjechu protestowacy potom do Praskeho Stareho města. Tež w morawskej stolicy Brno zetka so na 200 šulerjow a studentow na namołwjenskej akciji přećiwo klimowej změnje. Po słowach zarjadowarjow matej pjatkownišej demonstraciji přichodnemu nowemu knježerstwu nastork być, so po wólbach w oktobru bóle za klimu a wobswět zasadźić.


text:
Ùniższé archiwa zamëkają w se wãzłowatą wëdowiédzã ò kaszëbsczim Linukse jakno ë lopczi z jegò wëdôwkama, chtërné darzëło sã nama ùsôdzëc. Mómë nadzejã, że to co sã nama ùdało we dwóch zrëchtowac w ne 6 lat bãdze dobrim przëmiôrã dlô jinszich co dostóną chãc do robòtë przë kaszëbsczim softwôrowich ùdbach.
Linuxcsb to nick jinszegò jakno kaszëbsczi remix distribùcëji Kubuntu, dofùlowóny kaszëbsczim jãzëkã, dodôwnyma programama ë kąsk zmòdifikòwóny.
Linuxcsb bëł pierszą òperacjową systemą pò kaszëbskù – miejmë nôdzejã, że nie slédną!
Mark Kwidzińsczi ë Michôł Òstrowsczi


text:
Wustajeja wuměłske twórby Wórše Lanzyneje w Budyskej SKI
Lědma druhi wuměłc abo druha wuměłča je před lětdźesatkami serbske tworjace wuměłstwo tak wobwliwowała a k serbskemu wuměłskemu kubłu přinošowała kaž Wórša Lanzyna. Wona je našu estetiku wšědneho dnja sobu na načasny niwow zběhnyła.
Wórša Lanzyna je po studiju na Wysokej šuli za nałožowane wuměłstwo w Praze a naslědnje na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku wot 1956 do 1962 w Ludowym nakładnistwje Domowina serbske knihi wuhotowała a po tym jako swobodnje skutkowaca wuměłča, zwjetša hromadźe ze swojim mandźelskim Steffenom Langu, tworiła, a to w Kole serbskich tworjacych wuměłcow.
Budyska Serbska kulturna informacija (SKI) je srjedź septembra składnostnje jeje 90. narodnin wustajeńcu wotewrěła, za čož sej dźak zasłuža. A čłowjek so dźiwa, zo njejstej so w Budyšinje muzej abo galerija namakałoj a so tworjenju wuměłče Lanzyneje składnostnje jubileja wotewrěłoj. (K 75ćinam w Njeswačidle a k 80ćinam w Serbskim muzeju w Choćebuzu bě to hinak.)
Na Budyskej nocy poezije, na kotruž je tudyše turistiske towarstwo 18 basnikow składnostnje staroměšćanskeho festiwala přeprosyło, běštaj tež serbiskaj basnikaj Ljubiša Simić z Frankobroda nad Mohanom a Slavomir Gvozdenović ze serbiskeje mjeńšiny w rumunskim měsće Timişoara. Wonaj wustupištaj w Starej wodarni. Čitanje moderěrowaše basnik Peter Gehrisch z Drježdźan. Wón je tež basnje Slavomira Gvozdenovića do němčiny přełožił. Alfons Wićaz je so po zarjadowanju ze serbiskimaj basnikomaj rozmołwjał.
Knježe Gvozdenovićo, byšće so našemu čitarstwu krótko předstajił?
S. Gvozdenović: Sym basnik serbiskeje mjeńšiny w Rumunskej. Narodźich so na lěwej stronje Dunaja. Dźěłam jako profesor za serbisku rěč a literaturu na Zapadnej uniwersiće w rumunskim měsće Timişoara. Běch wot 1992 hač do 2008 zapósłanc w rumunskim parlamenće, w kotrymž zastupowach zajimy našeje serbiskeje mjeńšiny.
Što su hłowne temy Wašeho basniskeho tworjenja?
Delnjoserbska wjes Gołbin tónraz w srjedźišću steji
Gołbin, němsce Gulben, ma 440 wobydlerjow, słuša do gmejny Gołkojce a steji w srjedźišću Serbskeje pratyje 2019. Gołbin je typiska serbska wjes Choćebuskeje wokoliny, dokelž tam nałožki haja a žony so na delnjoserbske swjedźenje tež narodnu drastu hotuja. Njetypiske pak na wsy je, zo tam na iniciatiwu wjesnych žonow a ewangelskeho fararja zaso serbsku rěč we wšitkich generacijach wožiwjeja (Křesćan Krawc: „Die Familie Schramm und das Wendisch-Sorbische in Gulben“). Přemyslowanjahódny by tež był fakt, zo sy před 35 lětami za wobstaranje w tamnišej starowni měsačnje 105 hriwnow płaćił (Hort Adam: „Gołbin w maju 1983“).
Starši schadźowankarjo so zawěsće z radosću na Spěwny Consorcium Seniorow (SCS) dopominaja, kotryž bě před nimale štyrjomi lětdźesatkami na schadźowance wustupił. Njedawno wušła cejdejka ze samsnym titlom wotmołwja na nanajwažniše hólcmichlowe prašenje, hač su woni hišće žiwi: Haj, to su! A na tutej slěbornej desce to ći něhdy ćěmnowłosaći tež wostanu, doniž to datowa technika dopušća. Hłosy wjacehłósnje a zwjetša prawje spěwacych muži su w běhu lětdźesatkow lědma popušćili. A capella spěwacy muski chór hrajka sej na pryzlojte wašnje ze słowami a melodijemi. Přirunaš-li fota SCS z wjacorych lětdźesatkow w drohotnej cejdejce darmo připołoženym zešiwku, njepřewidźiš, zo maja ći akterojo porno NDRskemu časej předewšěm hinašu barbu włosow. Tak hišće bóle mjenu skupiny wotpowěduja. Dirigent ćělesa je sej swoju frizuru přez wšitke lětdźesatki wobchował. To swědči wo wutrajnosći.
Na swěće je tuchwilu něhdźe 7 000 rěčow. Rěka pak, zo so 50 do 90 procentow z nich hač do kónca 21. lětstotka zhubi. Z rěču minje so kultura a z kulturu rěč. Wobě stej wusce zwjazanej, rěč jako komunikaciski srědk, kultura jako wašnje myslenja a skutkowanja, jako wěda a wěra. Łužiscy Serbja wuchowachu sej swoju słowjansku kulturu a swojej rěči połdra lěttysaca, dołho pod ćežkimi wuměnjenjemi a z wulkimi woporami.
Wot kónca Druheje swětoweje wójny Serbstwo spěchuja. Mamy šule, gymnazijej, nakładnistwo, nowiny, knihi, institut, Domowinu, załožbu, dźiwadło, SLA, rozhłós, Wuhladko atd. Serbstwo wobchowamy, bjezdwěla, ale skerje w institutach a institucijach. Na wsach serbšćinu dźeń a rědšo słyšiš porno wonemu něhdyšemu hroznemu časej. Je serbšćina mjez mjenowanymi 50 do 90 procentami rěčow, kotrež so pječa do kónca 21. lětstotka pominu? Poda so Serbstwo po dołhim woporniwym zakitowanju w realnym žiwjenju do muzealneho byća?
„Stary Šymko – Wuběr prozy a basnjow“ je titul njedawno w LND wušłeje zběrki z tekstami Jana Skale (1889 – 1945). Byrnjež so awtor palacym temam swojeho časa wěnował, wujewi lektura dźensa kedźbyhódne paralele do přitomnosće.
Lětsa wušła kapsna kniha 175 Ludoweho nakładnistwa Domowiny portretuje pod nadpismom „Stary Šymko – Wuběr prozy a basnjow“ literariske tworjenje Jana Skale. Dohromady dwě krótkopowědančce, list a 24 lyriskich tekstow, wšitke po času nastaća chronologisce rjadowane, wotbłyšćuja wuměłske wuwiće wuznamneho awtora runje tak kaž jeho přez lětdźesatki měnjace so nastajenje, byrnjež jeho někotražkuli tema wobstajnje zaběrała.
Prěni raz zetkał běch so z nim hižo w lěće 2012. Tehdy je młody Polak Jakub Sokół jako doktorand Krakowskeje Jagiellońskeje uniwersity něšto njedźel w Budyskim Serbskim instituće za swoje doktorske dźěło slědźił. Bě połny elana a zahorjeny, zo smě so z problematiku Serbow zaběrać, so do njeje zanurić. Začuwach w nim hłuboki wutrobny zwisk k našemu ludej.
Mjeztym su so lěta minyli. A znowa so z nim zetkam, z mjeztym 32lětnym młodym mužom, nětko w delnjołužiskim wotrjedźe Rěčneho centruma WITAJ w Choćebuzu, hdźež je přistajeny. Jako prěnje mi jeho bujna broda napadnje, kotruž před wosom lětami hišće njeměješe. Ale jeho přećelnosć a sympatiski mjechki hłós mje hnydom wćipneho činitej na jeho wuwiće.
Serbska protyka 2019 pokročuje z dobrej tradiciju minjenych lět, ćežišćowje wjes abo město předstajić. Titulne foto z wječornym napohladom na Prahu ze sławnym Karlowym mostom a Hradčanami přeradźa, zo so klětuša woblubowana čitanka hłownje Praze wěnuje. „Čěska stolica bě a je hač do dźensnišeho wusko ze Serbami a Łužicu zwjazana“, pisa redaktor Pětr Šołta w předsłowje. Štyrnaće přinoškow zaběra so tuž z nam Serbam bliskej metropolu w susodnym kraju.
Dźiwadłowe hry z pjera Jurja Kocha publikum přeco zaso zahorjeja a wobkuzłuja. Humoresku „Sergej“, kotruž bě Koch poprawom za Serbsku lajsku dźiwadłowu skupinu Hochoza napisał, je Budyske Němsko-Serbske ludowe dźiwadło loni za powołanske dźiwadło wobdźěłanu přewzało a ju w delnjoserbskej rěči wuspěšnje w Delnjej Łužicy předstajiło. Nětko přihotuje so serbski cyłk dźiwadźelnikow NSLDź na „Sergeja“ w hornjoserbskej inscenaciji. Ta změje 30. septembra swoju premjeru w delnich Sulšecach. W njej hraja dźiwadźelnicy Měrko Brankačk, Jan Mikan, Petra-Marija Wencelowa-Bulankec, Torsten Schlosser a Katka Pöpelec, elewka činohrajneho studija NSLDź. Režiju ma Tom Böhm, dramaturgiju Madleńka Šołćic.
Jurij Koch je hišće we wysokej starobje jara produktiwny spisowaćel. W oktobrje wuńdźe wot njeho w LND dalša hornjoserbska kniha za dźěći. Alfons Wićaz je so z Choćebužanom rozmołwjał.
W zašłym času so wosebje na dźěćacu literaturu koncentrujeće. Tak ma bórze wuńć kniha za dźěći wot wosom lět „Golo a Logo – Nětko je Abezinka fuk“, kotraž je hižo w němčinje wušła. Zwotkel literarne ideje bjerjeće?
J. Koch: Za idejemi njetrjebaš pytać, hdyž wo dźěći dźe. Kóždeho z nas wobdawaja młodźi čitarjo. Nimo toho je kóždy spisowaćel sam raz dźěćo był a móže so na swoje dźěćatstwo dopomnić. Za mnje bě a hišće je dźěćatstwo tak a tak tajki kontinent, na kotryž so rady dopominam, kontinent wjesela, bjez problemow, hačrunjež moje dźěćatstwo jenož wjesołe, zbožowne było njeje. Tam su podeńdźenja tragiskeho razu. Ale hdyž myslu na šulu w Chrósćicach, tež w tragiskim, dramatiskim času, abo na Varnsdorf a čěski gymnazij, da so mi takrjec wot samoho dožiwjenja zbližeja, kotrež mam za tak substancielne, zo hodźi so z toho tež literatura tworić.


text:
Piszymy po naszymu. Co z tymi kryskami i szlaczkami?
Pŏrã lŏt tymu, a tak gynau, to było to we 2009 roku, grupa ślōnskich ôrganizacyji pod przewodym prof. Jolanty Tambor z Uniwersytetu Ślōnskigo, trefiyła sie w Cieszynie, żeby uzdać jedyn alfabet, co nim bydymy pisać.
Przed tym trefym używali my mocki rozmajtych szrajbōnkōw, co jednak nojczyńścij pokazowały ino to, jak gŏdŏ sie tam, skōnd bōł autōr danego alfabetu. Potrzebowali my ale takigo alfabetu, co by nim szło zapisować wiyncyj niż jedyn dialekt ślōnski, tōż trzeba było słożyć taki zŏpis, co miołby litery, co sie na nie gŏdŏ interdialektalne, żeby kożdy sie te słowa mōg czytać tak, jak gŏdŏ sie u niego.
Wiadōmo, że niy wszyjske zjawiska gwarowe idzie zapisać ślabikŏrzowym alfabetym. Ciynżko nim bez przikłŏd zapisować cieszyński wariant ślōnski, ale jŏ muszã Wōm powiedzieć, iże Cieszyniŏcy majōm trzista lŏt starõ tradycyjõ literackõ i ôni majōm już wyrobiōny spusōb pisaniŏ po swojymu. Beztōż przichodzić dō nich ze jakimś dziewiyńcioletnim zŏpisym i padać, że majōm go używać, to by było trochã niy na miyjscu. Tōż ôni majōm swōj zŏpis, a my swōj. Niyma to jakiś ekstra wyjōntek, bo to samo majōm bez przikłŏd Katalōnijŏcy.
Tōż ô co sie rozchodzi z tymi piyńciōma inkszymi literami? Ôbgŏdōmy je sam krōtko, żebyście wartko mōgli je spokopić.
Litera Ōō
To je taki źwiynk, co go niy ma po polsku, jak sie gŏdŏ. Jak powiycie na głos „dōm” abo „chopcōw”, to go usłyszycie. To je coś takigo miyndzy o i u, pra? Używōmy tyj litery tam, kaj po polsku je ó i tam, kaj o stoji przed m, n, i ń:
dōm, sōmsiŏd, chopcōw, mōwić, kōnsek, strōna, kōń, słōńce
Ta litera niyma interdialektalnŏ, bo na cołkim Ślōnsku sie gŏdŏ gynau tak samo.
Litera Ôô
To je tyn źwiynk, co jak my gŏdōmy słowa na o, to go używōmy: „ôrŏz ôtwiyrōmy ôkno”. Ta litera już je interdialektalnŏ, bo sōm rejōny na Ślōnsku, kaj jednak sie tak niy gŏdŏ. Tam sie powiy „orŏz otwiyrōmy okno”. Prawidło je take, iże kożde słowo, co zaczynŏ sie na o, zapisujymy bez o z daszkym. Te o z daszkym używōmy tyż ino na przodku słōw.
Ôkno, ôko, ôtwiyrać, ôrać, ôgyń, ôjciec
Wyjōntek: ô użyjymy niy na przodku słowa, jak używōmy czasownika z prefiksym, bp.: przeôrać, naôtwiyrać, poôzprawiać.
Wyjōntek: nowsze zapożyczynia niymiecke bydymy pisać bez ō: ōma, ōpa, ōły, ōberiba.
Te dwie litery styknōm Wōm do zapisaniŏ wariantu „industrialnego” ślōnskigo, to znaczy gŏdki mynij wiyncyj w granicach Lubliniec, Katowice, Pszczyna, Racibōrz, Gliwice. Trzi nastympne litery potrzebujymy, żeby zapisać to, jak gŏdajōm ôpolŏki.
Litera Ŏŏ
Dŏwno tymu, jak jeszcze ślōnskŏ gŏdka miała blank inkszy klang jak dzisiaj, używali my samogłosek dugich. To było gynau to, co ôznaczŏ jejich nazwa: zamiast a gŏdało sie aa abo zamiast e gŏdało sie ee w niykerych miyjscach.
Bez stolecia ale zaczli my te duge samogłoski trochã inakszyj wymŏwiać i take duge a na wschodzie zaczli my wymŏwiać jak normalne o na wschodzie, a jak ou naôbkoło Ôpolŏ. Beztōż na wschodzie powiymy trowa abo jo, a na zachodzie trouwa abo jou. Stōnd wymyślyli my, żeby zapisować to ekstra literōm, żeby kożdy widzioł w tym taki źwiynk, co go używŏ. Piszymy:
jŏ, trŏwa, mŏ, gŏdŏ, robiyniŏ
Pozōr: ôpolŏki majōm porzōnd problym ze tōm literōm i niy widzōm rōżnicy miyndzy gŏdŏ i gŏdoł abo miyndzy padŏ i padoł. Żeby wiedzieć, jak zapisać, trza sie zadać pytanie, czy ftoś gŏdŏ terŏz, czy gŏdoł wcześnij. Jak terŏz, to gŏdŏ, a jak wcześnij, to gŏdoł. Tak je ze wszyjskimi inkszymi czasownikami. Idzie to tyż porōwnać ze czasownikami, co niy majōm takigo samego klangu we czasie terŏźnym i przeszłym: robi/robiōł, trzimie/trzimoł.
Litera Ãã
To je takŏ litera, co szłoby pedzieć, że trochã ôdpowiadŏ polskimu ę na kōńcu słōw. Porōwnejcie sie:
cielę – cielã, plemię – plymiã, widzę – widzã, krowę – krowã, trochę – trochã
Ta litera stoji ino we tych miyjscach, to znaczy:
- we słowach nijakich, ze grupy cielã, zdrzybiã, plymiã, prosiã,
- jak gŏdōmy, że jŏ coś robiã, trzimiã, widzã, idã, stojã, lejã,
- jak gŏdōmy we bierniku żyńskim: (co widzã?) krŏwã, gymbã, kawã, Aniã,
- we ekstra słowach, co je ciynżko zgrupować: przecã, trochã.
Litera Õõ
Ta litera je nojmynij używanŏ ze wszyjskich, ale dobrze wiedzieć, ô co sie w nij rochodzi. Używōmy jij we dwōch przipadkach, to znaczy jak ôpisujymy tã gymbã abo krowã, co jã widzymy:
Widzã (kogo? co?) czŏrnõ krowã, mōm (kogo? co?) zmazanõ gymbã
Inakszyj (i ciynżyj) idzie pedzieć, że używōmy tyj litery na kōńcu przimiotnikōw rodzaju żyńskigo we bierniku liczby pojedynczyj.
A druge miyjsce, co tyj litery używōmy, to je we tych słowach, co je my ściōngli z łaciny, i co kōńczōm sie na -ijŏ abo -yjŏ. I tak samo jak wyżyj, używōmy jij we bierniku:
Robiã (kogo? co?) srogõ breweryjõ, państwo mŏ (kogo? co?) nowõ kōnstytucyjõ.
A co z resztōm zŏpisu?
Ślabikŏrz bazuje na alfabecie polskim, bo doświadczynia ze mŏwami ôd myńszości we inkszych państwach pokŏzały, iże tak nojłacnij je uczyć dzieci, bo ône wtynczŏs niy majōm problymōw ze ôrtografijōm, a dyć wszyjscy chcymy, żeby nasze bajtle miały prościj a niy ciynżyj.
Beztōż interpunkcyjŏ, ôrtografijŏ i reszta bazujōm na tym, do czego doszli polscy naukowcy. Ślabikŏrz reguluje to, co ekstra tykŏ sie naszyj gŏdki.
Tak to krōtko wyglōndŏ pisanie po ślōnsku we ślabikŏrzu. Nojlepij sie uczyć takigo czegoś bez ćwiczynie, tōż ćwiczcie, ćwiczcie i jeszcze rŏz ćwiczcie, a hned autōmatycznie bydziecie używać ôdpednich liter tam, kaj trza.
Tastatura
Tastaturã ślabikorzowõ idzie znojś u nŏs w serwisie i tam mŏcie wszyjsko wytuplikowane, kaj jaki knefel znojdziecie. Bez to, iże ôna je zbudowaniŏ na skojarzyniach, toście niy powinni mieć problymōw ze spamiyntaniym, kaj co je.
Dejcie znać we kōmyntŏrzach, jeźli mŏcie jake pytania.


text: Saturn to je šůsto podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo, drugo podug masy a wjelgośći po Jowišu, a uo nojmńyjšyj gynstośći s planet coukigo Ůkuodu Suonečnygo. Saturn znůmy je uod Starožytnośći. Charakterystyčnům jygo cechům sům ringi kere skuodajům śe guůwńy s lodu a trocha ze skou. Terozki znůmy 60 kśynžycůw Saturna (3 ńypotwjyrdzůne). Mjano planety je uod řimskiego boga Saturna. Saturn je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma. We coukim Ukuodźe Suonečnym ino Saturn mo gynstość mjyńšům uod wody. Wynośi uůna středńo 0,69 g/cm³. Ino jůndro je gynstše.


text:
Idzie to tyż posuchać na www.ojgyn.blog.onet.pl
Sztyjc sam spōminōm naszygo jednygo srogigo Ślōnzŏka, szpasownego wigyjca i kocyndra Stanisława Ligonia wywołanygo Karlika ze Kocyndra. Ale niy ino Łōn sam sie szykowniście zapisŏł we naszyj historyji. Drugim takim, ło kerym werci sie sam ździebko połozprawiać je, a tak po prŏwdzie, to bōł tyski grof mianowany Til Sowizdrzŏł abo inakszij Dyl Ojlynszpigel. Wysznupŏłech we jednym naszym ślōnskim cajtōngu (a spomōg mie mōj miymiecki kamrat Peter K. Sczepanek) mocka gryfnistych gyszichtōw ło tym chopie i możno terŏzki deczko byda ło Niym gŏwyndziōł. Bo miarkujecie przecamć, co my Ślōnzŏki byli zawdy miyndzy kładzidłym a nakowōm. I ino nasz ślōnski śmiych i dobrŏ launa bōła łodpowiydziōm na procne losy tyj dziydziny a tyn szpas i humōr nigdy niy łopuszczŏł Dyla Ojlynszpigla.
Mianowŏł sie łōn Waldemar Niestrōj tela, co powszychnie mianowali go Waldemannym. Urodziōł sie we Leśnicy (Leschnitz) kole Anabergu we zabranyj miyszczańskij familiji i jako jedyn ze mało ftorych Ślōnzŏkōw, kerzy sie urodziyli na łostatku dziewiytnŏstygo wieka napocznōł sztudiyrować prawo, i to niy bele kaj, ino we cysŏrsko-krōlywskim Wiydniu. Nō ja, Wiydyń słynōł ze mocki kafyjōw, szynkōw, kaczmōw i restaurantōw, ftorych bōł Łōn czynstym byzuchantym. Możno tyż i skuli tego do łostatka sztudiyrowaniŏ niy dotwŏł.
I jŏ mu sie tam blank niy dziwuja. Bo znŏł pewnikiym i taki kafyj „Café Schrangl”, ftory bōł we małym budōnku (za blank starego piyrwyj rajn tam niy mōgli wlazować samotne baby, to możno i Waldemann mało kej tam wlazowŏł) na Tiefer Graben blank ci poblisku Dreifaltigkeitssäule, srogij kolōnny, kerŏ ustŏwiyli dlŏ upamiyntniyniŏ srogij i łoszkliwyj zarazy we Wiydniu. A szło ci tam, we tym ichniyjszym „menu” nŏjść moc roztomajtych maszkytōw: tortynsztikle Indianerkrapfen, Strudel mit Röster, Keisermelange (czŏrny kafyj ze żōłtkym i kapeckōm kōniaku), „gebackene Mäuse” (pieczōne myszy – ja, ja tak sie to mianowało), Bischofsbrot (take nasze zozworki), Krampus (figōrka dziobołka wypiykanego z ciŏsta chlybowygo), Kesierschmarren (szpliterki ze kyjzōm) Doboschnitten (tyż maszkytne szpliterki tela, co polywane karmylym), nō i wina: Grüner Veltliner abo tyż jesce Blauer Zweigelt. Nō i musiŏł być ku tymu kafyj „Kapuziner” ku ftōrymu dowali tyż jesce zawdy glaska abo zbōnuszek zimnyj wody. A możno tyż wlazowŏł do szumnyj „Grand Café” we dziylnicy Alsergrund kiej mōg deptać ło rozwidnioku, letko jesce bamōntny na nŏjważniyjszy we Wiydniu smyntŏrz Zentralfriedhof, kaj sōm pochowane take ludzie jak: Johannes Brahms i Franz Schubert, szałszpiler Curt Jürgens, Eduard, Josef i jesce łoba (Johann-łojciec i Johann-synek) Straussy. Pewnikym ale mōg tyż słyszeć taki fal, kery przitrefiōł we hotylu „Sacher” na Augustinerstrasse. Bōł to nŏjbarzij sztramski hotyl we dŏwniykszym Wiydniu. I rŏłzczasu kuzin cysŏrza, arcyksiōnża Otto wylŏz do hotylowygo antryju („westybulu”) i pokŏzŏł sie hormiji wiydyńskich mamzeli sagi jak turecki świynty ino ze deczkōm przi pŏsku i we madziarskij czŏpce ze fyjderpuszym na palicy. Jŏ tam gynał niy miarkuja ale mōg tyn nasz Waldemann nynać (pijyndzy przeca miŏł mocka) we cysŏrsko-krōlywskim hotylu „Imperial” przi Kärtner Ring 16 jak sie szło łod Schubertringu a kaj na ścianach pŏłno bōło malōnkōw, łobrŏzkōw łolyjnych Habsburgōw. A możno zahaltowŏł we takim maluśkim hotylu (miana już niy bocza) blank kole Franz-Joseph Bahnhof i jak kŏżdy czowiek, ftory przikwanckŏ sie do Wiydnia, miŏł rŏd wiydyński Prater ze jejigo srogōm gōndlōm. Fijakrym abo drozszkōm jechŏł se łod Ringu (RingstraBe), łod kerego grōntowała sie, powstŏwała szyrokŏ i na isto moc szumnŏ hulica ze roztomajtymi stawiyniōma, dynkmalami, palastami, parkōma bez gryfnistŏ AusstellungstraBe i StraBe des 1 Mai i Eduard-Lang-Weg na tyn możno nŏjstarszyjszy na świycie rōmelplac. Bo i tam je ci sporze roztomajtych kafyjōw, szynkōw, kaczmōw i czego tam jesce. Piyrszŏ gospoda wystawiyli tam już we 1603 roku. Zatym postawiyli ci tam roztomajte szpasowne tyjatry, kabaryty i kaspertyjatry. Łod takigo jednygo markotnygo błŏzna Hanswursta łod kerego wziyno sie miano rōmelplacu – „Wustelprater”. Wiela tyż musiŏł ło tym wigyjcu słyszeć, bo sōm przeca bōł kocyndrym cŏłkim pyskiym. Niy mōg tyż łobcyrklować, łōminōńć Grinzingu (to je po drōdze na Kahlenberg, ło czym jŏ już sam berŏł). Kejsik to bōła tako maluśkŏ dziydzina, ftōryj czyść prziniysło blank mode wino (Hauriger). I jŏ tyż miŏł festelnie rŏd te knajpecki na Grinzingu, a wielach jŏ tam tego modego wiyna wysłepŏł, niy byda sie sam asiōł. Prŏwdziwŏ „winiarnia”, wajnsztuba to Łōn tyż pewnikiym poradziōł zmiarkować, bo idzie jōm łozpoznać, poboczyć po tym, iże nad dźwiyrzami zawiyszōnŏ, przidziyrganŏ je asta sośnicy i tabulka ze takim napisym: "Ausg'steckt" („łozewrzite) i ino tam podŏwo sie richticzne wino wiydyńske włŏśnyj roboty. Te słōwecko „heurigen” jes tyż ku tymu mianym modego wina, nŏjnowszyjszygo rocznika słepanego zawdy (już ci tyż za czasōw wiydyńskij gyszichty Waldemanna) we srogi fajer 11 listopada. Coby już za tela ło tym niy berać i pypcia, smacyska niy robić, rzykna ino jesce, co niyważne eli to Weißburgunder, Blauer Zweigelt abo Riesling – wiydyńskie wiyno je zawdy galantne, i – jak mōndroki gŏdajōm – nŏjlepszij pornōńć, poprōbować je tam, skany łōne sie wandluje. Ino we Wiydniu! I musza wōm pedzieć, a ździebko sie na tym znōm, te wina mogōm konkurować z mozelskimi czy reńskimi winami. A już ichni Eiswein to je taki sōm dobry jak wszyjske kanadijske wina zbiyrane i presowane kej sōm jesce zamrōżōne.
Nō, i rzyknijcie mi ino, jak tyn tyski grof (ło tym mianie deczko niyskorzij) miŏł poradzić do łostatka sztudiyrować we tym Wiedniu? Nō, jak?
Nŏjprzodzij żōł we zabranyj familiji we Tychach ale pierōnym ci mu sie tam mierzło, a świat wŏbiōł uciechōma. Bōł ci panoczek Niesiestroj tego świata liplingym. Ludzie we Tychach, kerzy go jesce boczōm łopisujōm ci go tak: strzydniŏ srogi, ło galantnyj fresie, deczko siwych, ufrizowanych wosach, sztramski we sia, wyglōndŏł niy na miastowego chopa a barzij na grofskigo synka tym tuplym, iże sie sōm grofym mianowŏł. Zawdy tyż bōł galancie i szykownie łobleczōny. Nosiōł sie Waldemann richtich po pańsku, gowa bez lato garniyrowŏł frōpowym chelmiskiym jak hamerikōński szauszpiler Clarc Gable a bez zima łoblykŏł hut prōmp ze pariskich zalōnōw. Ku tymu łobuwŏł żōłte sztible. Te szykowniste szczewiki i cŏłke jejigo prziłodziynie to bōł muster dlŏ tyski byamtrōw, kerzy gawcyli na Waldemanna ze letkim łozbawiyniym ale sie starali brać przikłŏd ze łōnego pańskigo byciŏ. Chnetki tyż stŏł sie Waldemann lyjwym zalōnowym, i to niy ino ajuści we Tychach, ale we tych srogszych i szykowniyjszych miastach naobkoło, po łobiuch zajtach szweli, ftorŏ przebiygała za Mikołowym. Gŏdŏł szykowniście po polskimu jak Żeromski, po miymiecki nikiej Tomasz Mann, a po francusku chnet gynał jak Ymil Zola. Mōg ci tyż beztōż wkrōncać sie bez problymu we nŏjlepszyjszŏ kōmpanijo i balōwać za jejich pijōndze. Bo jejigo familijŏ blank niyrada łōżyła na takigo ci „syna marnotrawnego”, utratnego karlusa, ftory poradziōł mocka przetyrmanić.
Nocne balandrōwanie szyndzioła Waldemanna łodgrowali sie zawdy we nŏjszykowniyjszych katowskich restaurantach, kaczmach i szynkach. Problym ino bōł ze wrŏcaniym sie nazŏd do dōm do Tychōw. Nasz wigyjc bōł dyć anō jedzinym monej czowiekiym, ftory miŏł sōndowŏ szpera na jeżdżynie cugami. A to beztōż, co niy miŏł ci łōn zwyku lajstnōńć sie bileta, co wtynczŏs niy bōło tak ajnfach jak terŏzki. Coby wlyjźć na bansztajg trza bōło musowo mieć bilet. Ale tyn nasz kocynder nigdy takigo niy miŏł, miŏł atoli szykownistygo wilczura festelnie napolōnego na szafnerōw. Pies brōnczŏł, Waldemann go prōbowŏł uholkać, szafner sie dyrgotŏł i zawdy ci jakimsik szczysnym cufalym pōn i psiŏk przeszwarcowali sie bez te wyjńście na bansztajg.
Zatym juzaś rest łodgrowŏł sie rajn we cugu, kaj tyn łoklany pasażyr na gapã gniywnym, łozjarganym głōsym, kery niy poradziōł strŏwić prociwu, przezywŏł na szafnera, kery nagabowŏł go ło bilet, iże chnetki bydzie wyciepniynty ze roboty za dociyrność ku dostōjnikōm państwōwym (za kerego Waldemann miŏł rŏd sie podŏwać). Pŏrã razy tyn kōsztik mu sie udŏł, yntlich jednakowōż tyn ci łobciynżliwy pasażyr trefiŏł do gyrichtu, kaj łorzykli dlŏ niygo festelnŏ szpera na korzystani ze usugōw tamesznego PKP. Niy łoznaczô to dyć żysz, coby łōn łodrzyknōł sie po tym wszyjskim smykōw do Katowic. Wrŏcŏł tamstela do Tychōw roztomajtymi autokami. Sprzijaźliwych łōnych posiŏdŏczy poznŏwŏł we katowskich kaczmach i herbergach. Rōłzczasu we nocy zamiyrzŏł wrōcić do chałpy a tu ci jak na łostuda żŏdyn ze przigōdnych kōmpanōw nie miŏł automobilu. Waldemann wywōniŏł wartko, iże przi sōmsiydnim tiszu baluje dyrechtōr ślōnskigo ZOO. Napocznōł tyż głōśno łozprawiać spōłbiysiadnikōm, iże mŏ we chałpie dwie rzŏdke, jedzine we swojij zorcie małupice a skuli tego, co łōn niy ma fachman abo ekszpert, rŏd tōnio je skali. Dyrechtōr ZOO moc sie zainteresjyrōwŏł, ale chnetki tyż dowiedziŏł sie, iże eźli kce kupiźć te afy, to musi sie uzdać zarŏzki, bo łōn, tyn nasz miglanc cugym zarŏzki ło rozwidnioku musi wyciōngnōńć do Berlina. Dyrechtōr uzdŏł, wsiŏd za lynkiyra swojij DKW (dekawki jak tyn autok mianowali) i pojechali do kupy do Tychōw. Tu ci bōło jednakowōż sroge łoszydzynie dlŏ tego dyrechtōra, a to skuli tego, co tyn nasz wigyjc przedstawiōł mu swoja siostra i mamulka,i prawiōł, co ło tych afach gŏdŏł we restaurancie.
Inkszym razym – a wszyjsko to sie dziŏło we festelnie wtynczŏs wywołanym restaurancie „Monopol” kole katowskigo gōwnygo banhowu – poznŏł sie tyn nasz Waldi ze dyrechtōrōma nŏjważniyjszygo potyntata przemysłōwygo, a jako iże powrōt do Tychōw juzaś stanowiōł problym, dŏł do wymiarkowaniŏ skalynie jim pakytu akcjōw tyskigo brōwaru. Wrażyni sprawiŏł take, iże panoczki uwiyrzyli mu na słōwo i wypuściyli sie w drōga, coby we gabinycie dyrechtōra ksiōnżygo brōwaru przisztymplować stanowiynie. Portiyr, kej ino uwidziŏł takŏ sztramskŏ limuzina wpuściōł zarŏzki byzuchantōw na teryn brōwaru. Autok podjechŏł ku dyrechtōrskij wili. Waldemann wkludziōł swojich kōmpanōw do gabinytu, dŏł skŏzać, co idzie wydać polecynia słōżbie i poszŏł spać do swojij chałpy. Kej ino zjawiōł sie richticzny dyrechtōr, dugo ci niy poradziōł spokopić, co tyż te chopy robiōm we jejigo gabinycie.
Bali kej żŏdnego niy udało sie wykminić na podwieziynie autokiym, a taki cufal przidarzōł sie kajsik we 1937 r, wicman dŏwŏł se rada. Do kupy ze jednym wywołanym katowskim dochtorym i niy mynij wziyntym alwokatym uzdali, co wypuszczōm sie na ausflug. Skuli tego, co żŏdyn śnich niy miŏł autoka, wigyjc Waldemann urzōndziōł, iże zarŏzki sie taki autok lajstnie, nŏjlepszij mercydesa. Pokwanckali sie do nŏjbliższyjszygo „autosalonu”. Trza przeca skorzij kupiyniŏ taki autok wyprōbować. Chopy dugo smŏwiali sie eźli wykludzić sie możno do Krakowa abo możno, do Tarnowskich Gōr. Na łostatek stanōło jednakowōż na tym, iże pojadōm do Biylska. Jakōżby inakszij – bez Tychy. Kej przejyżdżali kole tyskigo brōwaru Waldemann dŏł do wymiakowaniŏ, coby duldnōńć jake piwo na kacynjamer, co przijynte łostało ze srogim uważowaniym. Wlejźli do „Parkowyj”, ftorŏ bōła nałōnczŏs szykownistōm i sztramskōm biyrsztubōm. Ōłber niy miŏł żŏdnych wōntpliwōści, iże za rechnōng zabuli ftosik inkszy, niźli stały bywalec, totyż ze rułōm filowŏł kej tyn Waldemann rzyknōł, co musi pōjńść do haźlika i jesce barzij, blank ajnfach polekuśku sie weknōł. Anwalter i dochtōr niy dosik, co musieli zabulić za łobsztalowane piwo, to jesce ku tymu wrŏcali nazŏd do Katowic cugym. Szofer ze tego autozalōnu niy miŏł przeca nŏjmyńszego zamiaru wiyź nazŏd tych „szwindlyrzy”.
Tyn nasz Waldi Niesiestroj – bogać tam – niy straciōł swojij frechowności wrōłz ze nastaniym we Tychach Trzecij Rzyszy. rzecy wszyjske poradziyli po miymiecku, ale bōł to lynzyk ajnfachowy, prolytarjacki. Łōn juzaś gŏdŏł jynzykiym szauszpilerskim. Napocznōł łozprawiać, iże ze wiydyńskich czasōw znŏ sie ze samiuśkim Adolfym – a prŏwdōm sztudiyrowŏł we tym ci samym czasie – i skrōny tego, forszlagowŏł familijōm piyrszych zawiyranych we heresztach powstańcōw ślōnskich, iże za szmiyrgelt powyciōngŏ, wysmukŏ jich ze gestapo. I richtik, prowdōm, dziynka łopowodze i frechowności, chocia bez kōnszachtōw, rōłz abo drugi mu sie udało. I tyn Waldemann yntlich żōł niy ino po pańsku, ale i miŏł mocka pijyndzy.
Ciynżke czasy prziszli na niygo wrōłz ze wydaniym zarzōndzyniŏ, iże wszyjske łobywatele Miymiec muszōm robić. Waldemann uznŏł , co śnim sie to blank niy kupluje – grofy przecamć robotōm sie niy gańbiōm. Tyski birgemajster, miyniōł jednakowōż blank inakszij i kŏzŏł szucmanōm przismycyć miyszkańca, coby łosobiście wrynczyć mu nakaz roboty. Wlademann łodpolōł szriftym do kancylaryji Führera, we ftorym zapewniŏł Adolfa, iże eźli mŏ wiyncyj takich jak tyski birgemajstrōw, wojna na zicher przegrŏ. Terŏzki po czasie gynał idzie ujzdrzić, iże takich birgemajstrōw jak tyn ze Tychōw musiało być mocka. Hitlerowskŏ kancylaryjŏ przikŏzała we łodpedzyniu, niy Waldmannowi, ale samtyjszymu łoddziałowi NSDAP, coby sie gynał przijzdrzało Waldmannowi. Chnetki tyż we Tychach powziyntŏ rozsōndek, decyzjŏ, coby izolyrōwać naparciucha łod społyczyństwa. To, jak miarkujecie, bōł rozsōndek – Auschwitz. I tukej życiowŏ cesta naszygo kocyndra mŏ swōj fajrant. I to gibcij niźli inkszych heresztantōw lagru śmiyrci.
Niy miarkuja eźli Waldi Niesiestroj trefiōł sie we tym lagrze ze mojim Fatrym Jorgym (wiela mi mōj Tatulek łozprawioł ło tym Auschwitz, ale ło tym chopie jakosik niy bocza) alech kajsik wysznupŏł, co tyn nasz tyski grof do łostatka niy straciōł kurażu, niy zapodziŏł swojij grofskij frechowności. Nałōnczŏs takigo ci lagrowego apylu, ichniego ferlyjzongu zrobiōł festelnŏ haja, breweryjŏ samymu Rudolfowi Hössowi. Twiyrdziōł, iże to je srogachne i fōłglowate szajsniyńcie sie i kej kōmandant niy kce, coby go przekludziyli na wschōdni frōnt, mŏ go na doczkaniu skuplować ze kancelaryjōm Rzeszy. Takij frechowności i sorōństwa we tym lagrze żŏdyn sie ani niy spodziŏł. Szef lagrowego kōmanda przerażōny, skamiyniały richtik zaglingŏł do Berlina. Żŏdyn tak po prŏwdzie niy miarkowŏł, co łōn usłyszŏł we suchŏwce, pewnikiym jednakowōż niy bōło to blank nic do śmiychu. A Waldemanna, Waldemara Niesiestroja chnetki zatrzaśli i je ci terŏzki jednōm ze milijōnōw łofiarōw Auschwitzu. Bōło to jakosik bez lato 1943 roka a miŏł ci łōn wtynczŏs szejśćdziesiōnt jedyn lŏt. Mōj Tatulek wylŏz łostatnigo siyrpnia 43 roku, ale to już je blank inkszŏ bŏjka i niy plac i czas na to, coby jōm terŏzki spōminać.
Jejigo styl życiŏ i usmolōno śmiyrć przyjńszli do lokalnyj legyndy. Tameszne Starki i Malulki jesce wiela, wiela lŏt po tyj łoszkliwyj wojnie łosprawiali ło tym tyskim grofie, ło tym Tilu Ojlynszpiglu (Dylu Sowizdrzale) i sztrofowali swojich synkōw i wnukōw, kej piyrszy rōłz we życiu przikwanckali sie ze jakigosik tam chacharstwa i nocnych smykōw:
– Ja, ja żyj tak jak Waldemann, to i fajrant, szlus bydziesz miŏł jak tyn tyski grof.
Nō ja, bōł to na isto richticzny Ślōnzŏk, nasz chop ze kwi a kostyrōw.