text:
Bůg
Bůg abo bůstwo – pojyńće leżůnce u podstaw wjynkszośći wjerzyń religijnych. Zajmuje śe ńim teolůgijo, a tyż filozofijo i je uůno uwożane za zagadńyńy metafizyczno-ygzystyncyjolne. Skuli wjelkigo zrůżńicowańo rozůmjyńo tygo pojyńćo, ćynżko je uo jygo jydnoznaczno defińicyjo. Kej nojbarźi růżńůnce śe uod śebje, noleżi wyuodrymbńić defińicyje używane bez popularne religije politeistyczne a můnotejistyczne, dejizm, pantejizm a panyntejizm. Postrzůd religiji můnotejistycznych noleży wyrůżńić můnotejizm tryńitarny.
Nojbardźij powszychńe pod pojynćym bůg (bůstwo) rozůmi śe uokreślyńy istot bydůncych przedmjotym kultu religijnygo. Czasym bůgůma uokreślo śe yno ńykere (nojważńijsze) s tych istot, do inkszych rezerwujůnc inksze uokreślyńo (půłbůgowje, herośi, śwjyńći, duchy przodkůw, ańoły atd.).


c: text/html

text:
Perůn
Perun to je suowjański bůg grůma a tyž wojački. Jygo atrybutůma sům důmb, wůz a ńykej muot. Podug mitu, we čas buřy Perun ćepje pjorunami we žmija (smoka), kery zawar woda we skale. Kej žmij chrůńi śe pode ludzkimi důmůma, bywo, co Perun we ńe trefi, a taki uogjyń bůu śwynty a ńe wolno bůuo go gaśić. We ńykerych mitach babům Peruna je Perperuna. Perun wuado tyž puanetńikůma, sům to ludźe kerych wćůngua do ńeba danga a majům uone wuadza nad chmurůma. Guůwnym uostřodkym kultu Peruna bůu Kijůw a na Gůrnym Ślůnsku Lyndźiny (Perunowo Gůrka).
Symbole mocy Peruna to "střouki perunowe" (fulguryty) a belemnity. Suowjańe předchřeśćijańscy a terozki tyž rodźimowjercy nošům je we kaptorgach. Bůu tyž uobyčaj, coby po usuyšyńu pjyršygo na poźimku grůma klupnůńć śe we gowa kamjyńem, co mjouo ji dać twordość skouy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rybnik przed Godami
Praje miesiōnc ôstało do Godnich Świōnt – w tym czasie niy braknie we Rybniku wydarzyń, kere wkludzōm nas w tyn świōnteczny nastrōj. Bydzie jarmak, Mikołaj, animacyje, parady a kōncerty. Na binie na rynku pokożōm sie miyndzy inkszym Majka Jeżowska, Eleni i grupa ENEJ. A na fnał bydzie tradycyjno wspōlno Wilijka.
Latosi Rybnicki Gody a Kolyndowani zacznie sie już 30 listopada na rynku, kaj bydzie Godni Jarmak, a na nim 20 sztandōw ze świōntecznymi maszketami. Bydōm tyż taki atrakcyje, jak mostek powinszowań, abo chałupka dlo dzieci ze świōntecznymi animacyjami. Jarmak bydzie trwoł do 23 grudnia.
6 grudnia na tych najmyńszych czakoł bydzie Mikołaj ze swojimi elfami. Przed tym trefym bydzie jeszcze miejsko gra „ Szukōmy św. Mikołaja”.
Rychtyk dużo świōntecznych atrakcyjōw bydzie we wszystki grudniowe weekendy:
- 8 grudnia bydzie szumne ôświycyni rynkowej chojinki, a przed tym pudzie bez rynek świōnteczno parada. Bydzie tyż świōnteczny fire show a kōncert ôd Majki Jeżowskiej. Dziyń niyskorzij, 9 grudnia rynek zmiyni sie we Mikołajowo Krajina Elfōw.
- 15 grudnia na rynku grać bydōm roztomańte świōnteczne mlodyje. Ku tymu muzycznymu, godnimu nastrojowi wkludzōm nas miyndzy inkzymi Piotr Tłustochowicz a Eleni.
- 22 grudnia bydzie najwiyncyj wszystkigo, a bydzie tyż przedświōnteczny finał imprezōw. Bydzie z uciechōm, ale tyż ze szmakym, a to skuli cukernie ôd Pani Mikołajowej, kero pokoże, jako sie pierniki piecze. Bydzie tyż tradycyjno wspōlno Wilijka, pospołu z kosztowaniym świōntecznego jodła. Bydzie przekozani Ôgnia Betlejymskigo, śpiywani kolyndōw a tyż kōncerty ôd zespołōw Bartnicky a ENEJ.
Ku tymu trza pedzieć, że Rybnik bydzie latoś na Świōntecznej Sztrece Ciynżarōwki ôd Coca-Cole. Te znaczne, czerwiōne auto przijedzie na rybnicki rynek 18 grudnia
Ku tymu roztomańte warsztaty ryncznych robōt, kermasze, świōntczne tyjetry, a śpiywani kolyndōw bydzie tyż we rybnickich dōmach kultury. Warsztaty roztomańtych robōt ryncznych dlo dzieci a młodziokōw bydōm we „Halo! Rybnik”
Dokładny program, co kaj, a kedy bydzie gynał na Rybnickich Godach a Kolyndowaniu znojdziecie już hned we internecu abo na plakatach.
Fotografije z łōńskygo roku: L. Tyl (UM Rybnik)


text:
Rybnik: Kōniec sezōnu miejskigo koła
Niy idzie już jeździć na miejskich kołach, kere do tej pory stoły we 38 placach we cołkim mieście, a terozki swożōm ich na zima do garażōw, a aplikacyjo była już tyż wygaszōno.
Na miejskich kołach szło latoś jeździć po Rybniku ôd 14 marca, ale miyndzy 1 kwiytniym a 5 mojym niy szło ich pożyczać skuli korōnawirusa.
– Ludzie radzi jeżdżōm na miejskich kołach. Naszykowany bōł zistym, kery skuplowoł cyntrum z kożdōm dzielnicōm miasta. Latoś pożyczanych było trocha mynij kołōw, jak inksze lata, co pożyczane były wiyncyj jak trzi tysiōnce razy. Było to skuli epidymije, a skuli tego, że ludzie wiyncyj siedzieli w dōma – pado Łukasz Karbowiński, rybnicki ôficer ôd kołōw.
Rachōnki pożyczanio kołōw sōm taki:
- 1 190 pożyczanych kołōw
- 94 811 minut pożyczanio
- 79,67 – na tela minut strzednio pożyczōne było koło
- 1 552 765 – tela metrōw przejechały wszystki koła
- 1 304,84 – tela było strzednio metrōw na jedne pożyczani.
80 kołōw wyjedzie zaś na rybnicki drōgi na bezrok we marcu. Tōż – byle do (kołowej) wiosny…
Zdrzōdło: UM Rybnik, przekłod Stanisław Neblik


text:
Dźěwin (AK/SN). Wot Swobodneho stata Sakskeje přizwolene srědki za zesylnjenje wjesneje kónčiny chce gmejna Dźěwin (Groß Düben) zmysłapołnje wužiwać. Hač do lěta 2020 dóstanje wona nětko lětnje 70 000 eurow. Wotpowědnje ličbje wobydlerjow chcedźa sumu tak rozdźělić, zo dóstawa Dźěwin po 38 000 eurach a Brězowka po 32 000 eurach. To je gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju wobzamknyła.
W Dźěwinje móža pjenjezy jako swójski podźěl za nowowuhotowanje wjesneho srjedźišća trjebać. Tam dyrbja při wohnjowobornej gratowni parkowanske městna wutworić. Nastać matej dale wotpočnišćo za kolesowarjow a mała pěc, kaž gmejnski radźićel Harald Rösch z Dźěwina rozłoži. Dohromady płaći předewzaće něhdźe 150 000 eurow, kotrež Sakska ze 113 000 eurami spěchuje.


text:
Piwo
Piwo jo alkoholiski napoj, kenž nastawa wót fermentacije pśetwórjonych zernkow (zwětšego w formje jacmjenjowego słoda). Něnto ako dodaśe do piwa wužywa se chmjel, kenž dajo górkosć, móžne su teke druge wobstatki ako na pśikład wěrce, płody, mjod. Fermentacija źo typiski wót piwowarskich droždźejow.
W Nimskej wětšyna sortow piwa ma mjazy 4,5% a 6% alkohola.
Słowo "piwo" jo wuznamjeniło w prasłowjańskej rěcy jadnorje "piśe", pótom jo se pśemjeniło na zapśimjeśe alkoholiskego napoja.
Wobstatki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wóda[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Za produkciju piwa jo notne wjele wódy: w piwarnje za 1 hl piwa wužywa se 3,7-10,9 hl wódy[1]. Wětšyna z tej licy źo pak na myśe pśipšawy. W gótowym piwje wóda jo 90% wolumena.
Parametery wódy rozsuźuju wó tom, buźo-li wóna dobra za produkciju piwa. Póžedane parametery wótwisuju wót sorty piwa: na pśikład za piwa tipa stout wužywa se zwětšego twardu wódu, a za piwa tipa pilsner měku wódu.
Zernko[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Zernko jo notne, aby daś material za fermentaciju. Typiski wužywa se jacmjenjowy słod, to groni, zernka słoda, kenž se moka, až zachopiju se klěś. Ga zernka se klěju, encymy w zernkach pśeměnjaju cukory w nich na jadnorjejše cukory, kenž mógu byś fermentěrowane wót droždźejow. Proces se pśistaja, sušecy zernka. Wšakoraki cas a temperatura sušenja dajotej słody wšakej barwy: wót jasnych do śamnych.
Casy wužywa se słoda z pšenicy abo žyta. Móžne su specialne wobstatki: cukor, rajs, majs, surowa pšenica, wužywane dokulaž su tuńše abo změnjaju charakteristiku piwa (na pśikład jogo šum abo barwu). Aby droždźeje mógli fermentěrowaś wobstatki, kenž njejsu słody a cukor, notne jo dodanje do piwa specielnych encymow.
Něnto wětšyna piwarnjow njeźěła słodu, ale kupujo jen.
Chmjel[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Chmjel jo w piwje wěrca za słod a aroma. Wušej togo chmjel konserwěrujo piwo.
Sorty chmjela źěle se tradicionelnje na sorty za górkosć a sorty za aroma. Chmjel móžo pśidawaś wjelgin wšakorake aroma. Chmjele z Nimskej, Českej a Pólskej maju aroma zela a kóruškow. Nowe sorty z Pódpołnocnej Ameriki mógu měś aroma citrusowych płodow abo mango.
Wjelgin rědko wužywa se za piwo fryšne šyški chmjela, dokulaž njejsu źaržate. Tradicionelnje jo se wužywało sušonych šyškow chmjela, něnto popularnej stej chmjelowy granulat a ekstrakt, kenž stej lažčejšej w transporśe a dlej źaržytej fryšnosć.
Droždźeje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Droždźeje pśidajo se, aby fermentěrowali cukor w alkohol a wuglikowy dioksid. W piwowarstwje wužywa se specielnego sorta droždźejow: piwowych droždźejow (Saccharomyces cerevisiae), kenž źěle se na droždźeje dolneje fermentacije a górneje fermentacije.
Droždźeje dolneje fermentacije daju "cysćejšy" aroma piwa, pśi comž droždźeje górneje fermentacije producěruju wěcej aromatiskich zwězkow wó wóni na pśikład płodow (banana, rjaschena) abo wěrcow (nalchen).
Rědko w fermentacije wobźěliju se druge mikroorganizmy. Belgiske piwa lambic se fermentěruju jano wót źiwych droždźejow z powětša. Pśi warjenju Berliner Weiße mimo droždźejow wobźěliju se mlocnokisalinowe bakterije.
Wjelike piwarnje maju swóje kubłanja droždźejow. Su teke firmy, kenž pśedaju wšake sorty droždźejow.
Jolic piwo jo pasteurizěrowane a filtrowane, źo na pśedań bźez droždźejow. Su pak piwa, kenž se pśedajo z žywymi droždźejami. Do takich piwow pśidajo se cukor za droždźeje, kótarež źěłaju w piwje drugu fermentaciju.
Gótowanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Piwo jo jaden z nejstaršych alkoholiskich piśow. Namakanki z Mezopotamiskeje z wokoło 4.000 lět pśed Kristusowym naroźenim pokazuju, až jo tam znali piwo. Sumery su pisali recepty za pśigótowanje piwa, piwo jo teke w eposu wó Gilgamešu. Su jo pili pśez słomku, dokulaž njejo było filtrěrowane a su byli w nim kuski zernka. W pśigótowanju jo se wobźělowali jano žeńske.
W Babilonje su gótowali wjele sortow piwa: z jacmjenja, pšenicy a dinkela.
Piwo jo było wažny źěl žywjenja w Egyptojskej. Źěłaśerje jo tam dostawali za zežywjenje klěb a piwo.
W Romje su znali piwo, pak su jo sebje nižej wažyli ako wino.
W srjejźowěku piśe piwa jo było powšykne; tencas piwo jo samo źiśam dawali. Tegdejše piwo jo pak měło mjenjej alkohola ako něnto, piśe wódy jo pśi tom było tšachotne dla bakterijow w njej. Dla słodu jo se dodawało do piwa wšake pśicynki. W kóńcu srjejźowěka chmjel jo zachopił byś nejpopularnjejšy pśicynk.
Pjerše šyroko nałožowane pšawo za piwo jo było Bayerske pšawo cystosći (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Jo wóno groniło, až piwo dej se pśigótowaś jano z jacmjenjowego słoda, wódy a chmjela. Něnt góda se, až pśicyna takich wobgranicowanjow jo była, aby z jadnogo boka pšenica a žyto jo słužyli jano k pśigótowanju klěba, a z drugego boka, aby do piwa njejo se dodawało tšachotne zela. Piwo z pšenicy jo mógali pak pśigótowaś w kloštarjach.
Pśed 18. wěkom słod su sušyli nad wognjom z drjewa abo wugla, togodla piwa togo casa jo měli ako se zda aroma dyma. Pózdźej z nowu techniku jo se dało dostaś cysćejšy jasny słod, ale teke śamny słod bźez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Něnto jo słod z aroma dyma rědki a wužywany jano w specialnych piwach.
W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: dolna fermentacija a piwo typa "lager", wužyśe pasteurizacije. Louis Pasteur jo w lěśe 1857 wunamakał rolu droždźejow w fermentaciji piwa a jo se zachopiło slěźenje a sajźanje droždźejow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" jo nastało nejpopularnjejše piwo na swěśe.
Něnto wětšyna šyroko pśedawanych piwow jo pasteurizěrowana a filtrowana. Pasteurizacija dajo piwoju dłujku fryšnosć, dokulaž zabija bakterije a druge mikroorganizmy. Filtrowanje dajo piwoju cystu barwu. Su pak kraje, źož wěsty późěl maju piwa z žywymi droždźejami, to groni bźez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na pśikład Belgiska a Wjelika Britaniska (źož takim piwam se groni "real ale").
Rozdźělenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Jo wjele metodow rozdźělenja piwow. W nimskej jadna z nich jo pó zakładnej wěrcy, na pśikład połne piwo ma mjazy 11% a 15,9%, mócne wěcej ako 16% a tak dalej. Piwo źěle se teke mjazy drugim pó sorśe słoda (na pś. jasny a śamny), sorśe droždźejow, kenž fermentěruju piwo (na pś. dolneje a górneje fermentacije).
Engelski spisowaśel Michael Jackson jo w lěśe 1977 wudał knigły The World Guide To Beer, źož jo ako prědny kategorizěrował piwa na cełem swěśe. Jogo proca jo se měła wliw na wuwiśe slěźenja piwowych stilow.
Serwěrowanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Tradicionelne tocenje piwa Schlenkerla z suda
"Multi tap" Délirium Café w Brussel
Oktoberfest w Münchenje, nejwětšy festiwal piwa na swěśe
Wótbywanišća[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Nejwětše pśedewześe warjece piwo jo belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev[2], wobsejźaŕ markow Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Druge město ma SABMiller, wobsejźaŕ markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Tśeśe pśedewześe jo nižozemske Heineken, wobsejźaŕ markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.
Nejwětšy importer piwa na swěśe jo USA, nejwětšy eksporter jo Mexiko. Nimska jo tśeśi nejwětšy eksporter na swěśe.
Nejwětše konsuměrowanje pó licbje wobydlarjow jo w Českej, pótom w Nimskej.[3]


text:
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.


text: Na dwudnjowsku ekskursiju po Łužicy podachu so njedawno serbšćinarjo 9. lětnika Wyšeje šule „Korla Awgust Kocor“ Kulow. Jich prěnja stacija bě wobydlerski centrum Piwarska hasa 1 we Wojerecach. Tule bu 1912 narodna organizacija Domowina załožena. Dale dźěše přez wokrjesnu hranicu do Rownoho, hdźež wopytachu Njepilic statok. Tam zeznajomichu so z twarskim stilom Slepjanskeje kónčiny. Přichodna stacija bě Serbski kulturny centrum w Slepom. Sylwija Panošina překwapi Kulowčanow w Slepjanskej drasće z chlěbom a selu. Serbsce wodźeše jich po domje a rozjasni jim wosebitosće Slepjanskeje kónčiny a rěče. Tu móžachu šulerjo swoje znajomosće serbšćiny nałožować. Z wuhladneje wěže na kromje Běłeje Wody mějachu woni wuhlad na brunicowu jamu z jeje techniku.


text:
Nimo jutrownych wikow a adwentneho programa je kermuša jedyn z najwažnišich terminow w běhu lěta w Slepjanskim Serbskim kulturnym centrumje. Tež zawčerawšim tomu tak bě.
Slepo (JoS/SN). Hač dožiwimy lětsa hišće raz tak krasny kónc tydźenja kaž minjeny, nichtó njewě. Tohodla so zawčerawšim wjele swójbow na 22. kermušne wiki do Slepjanskeho Serbskeho kulturneho centruma (SKC) poda. Kolesowarjo přijědźechu mjez druhim z Grodka, ludźo w awtach ze wšěch móžnych kónčin. Na nich čakachu pisane wiki a wotměnjaty kulturny program z pěstowarskimi dźěćimi a Slepjanskim serbskim kwasnym ćahom. Na dworje dachu sej hosćo nazymske słónco lubić a słuchachu na hudźbu Choćebuskeho hercowskeho ćaha. Při tym wužichu kulinariske poskitki Dubčanskeje (Daubitz) pjekarnje, Slepjanskich wudźerjow a prěni raz grilowane speciality pólskeho ratarja.


text:
fachowa rozmołwa na temu "Pedagogiska architektura"
z hłownym referentom Walterom Heilmannom a ze šulskimi nošerjemi,
šulskimi nawodami a dalšimi zajimcami
pjatk, dnja 6. nowembra 2020
19:30 hodź.
we wjacezaměrowej hali Jednota
w Chrósćicach
.
Walter Heilmann
Walter Heilmann je pedagoga a něhdyši nawoda šule “Rosenmaarschule” w Kölnje, kotraž je inkluziwna cyłodnjowska zakładna šula. Hižo 1980 započa tuta tak mjenowana Jenaplanska šula (tehdy rěkaše wona hišće “Peter-Petersen-Schule”), zbrašene a strowe dźěći zhromadnje wuwučować. W nadawku załožbow, kiž buchu po Carlu Friedrichu Montagu jako Montagowe załožby pomjenowane, přewodźuje Walter Heilmann jako poradźowar šulotwara “Pilotowy projekt Inkluziwne šule planować a twarić” na Statnej zhromadnej šuli we Weimaru. Wón poradźuje šule a nošerjow šulow w tu- a wukraju w prašenjach wuwića šule a šulotwara. Ćežišća při tym su procesy a struktury nastupajo wobdźělenje a sobupostajowanje kaž tež multiprofesionalne zhromadne dźěło.
Rěčny centrum WITAJ
fachowy wotrjad
Domowiny - Zwjazka Łužiskich Serbow z.t.
WITAJ-Sprachzentrum
eine Fachabteilung der
Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V.
Póštowe naměsto 2 / Postplatz 2
02625 Budyšin / Bautzen
Tel.: 03591 550 400
Fax: 03591 550 375
E-Mail: witaj-bautzen@sorben.com


text:
Retikulocyt
Retikulocyt – mody, ńydojřouy erytrocyt bez jůndra znojdujůncy śe we krwi uobwodowyj. Sům wjynkše uod erytrocytůw a majům wjynkšo uoporność uosmotyčno. Charakterystyčne lo ńich sům pozostouości šorstkego neca yndoplazmatyčnygo. Dojřywajům we erytrocyty bez 2-4 dńi. Jejich ilość we krwi uobwodowyj stanowi uo aktywnośći erytropoetyčnyj špiku kostnygo.
Ličba retikulocytůw (ang. reticulocyte count - RC) uoznačo śe we průmilach abo procyntach coukowityj ličby erytrocytůw. U dorosuych wynośi 5-15‰ eli 0,5-1,5%. Wartość bezwzglyndno to 20 000 - 100 000/ul.


text:
Posledni ze 24 sobudźěłaćerjow zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe je tele dny do saněrowaneho běrowoweho twarjenja w Pančicach-Kukowje zaćahnył. Serbske Nowiny su sej přetwarjeny dom nětko raz bliže wobhladali.
Pančicy-Kukow (SN/MWj). Wulki serbski a němski napis, pjeć woponow sobustawskich gmejnow, žaluzije před woknami a přetwarjeny hłowny zachod su wonkowne znamjenja saněroweho twarjenja zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe w Pančicach-Kukowje. Hač na maličkosće je přetwar domu wotzamknjeny, wobkruća předsyda zarjadniskeho zwjazka Měrko Domaška. Něhdźe 1,2 milionaj eurow je pjeć sobustawskich gmejnow do projekta inwestowało.


text:
Indůnezyjo
Indůnezyjo – wyspjarske państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyje, kerygo stolicům je Dżakarta s 8,4 mln mjyszkańcůw.
Je rozlygowano na 18 108 wyspach. Ůngyfer 6 tyś. ś ńich je půmjeszkiwanych. Przinoleżům uůne do Malajskigo Archipelagu. Wyspy Indůnezyje sům rozćůngńynte śe na dugość przez 5 tyś. km wzduż růwńika a na dugośći 1750 km s połedńo na půłnoc. Jeich brzygi uopływajům Pokojny a Indyjski Uocean. Na wyspach sům liczne wulkony. Indůnezyjo je czynsto nynkano bez trzyńśyńo źymje a tsůnami. Nojwyższym wjyrchym je Puncok Jaya - na 4884 m wysoki. Indůnezyjo grańiczy s Papuům-Nowům Gwinyjům na Nowyj Gwinei, Malezyjům na Borneo i Wschodńim Timůrym na Timůrze.


text:
Marek Krawc rozprawja z čěskeje stolicy za Serbske Nowiny
Jeja, kał, mloko a howjaze mjaso su žiwidła, kotrež měli po měnjenju čěskich politikarjow přichodne lěta wosebje producenća w kraju wulkim wobchodam dodawać. Tohodla schwalichu zapósłancy minjeny tydźeń zakoń, kiž ma krute kwoty za čěske wudźěłki zawěsćić. Tak měło 55 procentow žiwidłow w předawanišćach, wjetšich hač 400 kwadratnych metrow, z tudyšich zawodow pochadźeć.
Minister za ratarstwo Miroslav Toman (socialdemokraća) bě zapósłancow do schwalenja zakonja k „nacionalizmej“ nastupajo čěske žiwidła namołwił. „Němske mloko w kantinje čěskeho sejma je najlěpši dopokaz, zo tajke prawidło woprawdźe trjebamy“, Toman podšmórny. Wšelake zwjazki, mjez nimi zwjazk za wikowanje a turizm, su přećiwo zawjazowacym žiwidłowym kwotam. „Tajke postajenje wobmjezuje wikowanje a swobodu rozsuda kupcow. Europska komisija njesmě tajke plany dopušćić.“ Brüssel bě hižo loni w smažniku politikarjow w Praze wo tym informował, zo tajki zakoń njewotpowěduje prawidłam nutřkokrajnych wikow.


text:
Koszyńcin: szandarzi znŏdli porwane auto
Lublinieccy kryminalni znŏdli złodzieja, co porwoł auto na poczōntku lipnia w Koszyńcinie. Na szlak sprŏwcy, kerym pokŏzoł sie miyszkaniec tyj miejscowości, wpadli dzielnicowi. Decyzyjōm prokuratora 51-latek ôstanie pod policyjnym dozorym
Na poczōntku lipnia lublinieccy policyjōny przijōnli zgłoszynie ô porwaniu autawe Koszyńcinie. W nocy z 4 na 5 lipnia z niyzawartego garażu złodziyj ukrŏd seata cordobã. Pŏrãnŏście dni niyskorzij inkszy miyszkaniec tyj samyj miejscowości zgłosiōł porwanie dokumyntōw z niyzawartego auta ôstawiōnego przi ulicy Szkolnyj. Policyjōny zabezpieczyli ślady, ôdpytali świŏdkōw i napoczli poszukowania sprŏwcōw tych przestympstw.
W piōntek po połedniu na szlak raubiyrza auta wpadli dzielnicowi z koszyńcińskigo posterōnku. Wachtyrze prawa społym z kryminalnymi pojechali do dōmu podyjzdrzywanego chopa i na terynie posesyje znŏdli skradziōnego seata. Nojprzōd śledczy niy łōnczyli spraw porwaniŏ auta i dokumyntōw ze sobōm. W czasie przeszukaniŏ pokŏzało sie jednak, iże 51-latek je sprŏwcōm ôbōch przestympstw. Policyjōny zabezpieczyli skradzione wozidło i dokumynta, a raubiyrz trefiōł do policyjnego heresztu. Po przedstawiyniu ôbskarżyń, decyzyjōm prokuratora ôstanie pod policyjnym dozorym. Grozi mu terŏz 5 lŏt heresztu.
Zdrzōdło: KPP Lubliniec


text:
Tójšto dźěła mějachu nowowuzwoleni čłonojo Radworskeje gmejnskeje rady na swojim wčerawšim konstituowacym posedźenju, po tym zo běchu přisahu złožili.
Radwor (SN/MKWj). Na 20 dypkow wopřijacym dnjowym porjedźe stejachu najprjedy raz wólby w srjedźišću. Tak mějachu gmejnscy radźićeljo w tajnych wólbach wo tym rozsudźić, štó gmejnu přichodnje w zaměrowym zwjazku Sprjewica, w gmejnskim zwjazku z Wulkej Dubrawu a Malešecami kaž tež w Radworskej šulskej konferency zastupuje.
Na spočatku posedźenja měješe wjesnjanosta Wincenc Baberška česć, přitomnych 16 radźićelow spřisahać. Serbscy radźićeljo złožichu slub na dobro gmejny w swojej maćeršćinje. Za zastupowaceho wjesnjanostu wuzwolichu Pětra Klimana, kiž tele zastojnstwo hižo wjele lět wukonja.


text:
Tradicionalny wjeršk spočatk lěta digitalnu premjeru dožiwił
Nuknica (SN/bn). Dospołnje wobsadźena wirtuelna žurla, sta přihladowarjow live na Youtube – digitalna premjera jolka-swjedźenja je so z rekordnej ličbu něhdźe 2 300 přihladowarjow zešlachćiła. Hesło 23. raz wuhotowaneho swjatka bě „Korutanska – Z korejtu po dolinje“.
Narok zarjadowaceho Nukničanskeho wjesneho kluba a režisera Michała Cyža bě, „po móžnosći wšitko po zwučenym wašnju zwoprawdźić, tónraz pak w cyber-swěće“. A tak wodźeše předwčerawšim znowa braška-moderator Marko Jurk swojoraznje po programje, nańdźe pucher składnostnje zarězaneho swinjeća nowu wobsedźerku a rozswětli finalny wohnjostroj poł Łužicy. Z prěnjeho rynka dobreje stwy spěwachu dźěći wjacore štučki pěsnje „Naša wowka je moderna Serbowka“, po tym zo bě Franc Kliman melodiju na trompeće přednjesł.


text:
Potrzebujymy prŏwdy. Gŏdka z Carlesym Puigdemontym
Z Carlesym Puigdemontym, byłym katalōńskim prezydyntym – ô Katalōniji a Hiszpaniji, ale tyż ô Rusyji a ô cołkij Europie – gŏdŏ Oksana Czełyszewa.
Wybrali wŏs (za prezydynta Katalōnije – przid. tum.) we 2016 roku. Ôd tego czasu wasze życie blank sie zmiyniyło. Jak sie Wōm ône terŏzki widzi?
Jŏ żech niy mioł żŏdnego wyboru. I terŏzki niy mōm żŏdnego wyboru. Bōłech za burgermajstra Girony. Te miasto to bōł czōnek stŏwarziszyniŏ za niypodległościōm Katalōnije. Bezmała 80% katalōńskich gminōw było jego czōnkami. Jego dŏwny prezydynt zaproponowoł, cobych jŏ bōł za prezydynta. Niy mogłech pedzieć „niy”. Forsztelowoł żech sie w tamtym mōmyncie, co problymy sie przitrefiōm w mojim życiu, i co to bydzie mieć wpływ na moje życie.
Mogliście przewidzieć, jaki tyn wpływ bydzie srogi?
Niystety ja. Ale swoje szanse ôpiyrołech na wierze, że moga trufać, że idzie być zicher sztyrdziestu lŏt dymokracyje we Hiszpaniji po śmierci dyktatora Franco. Miołech nadzieja, iże profitōw, co je prziniōsła dymokracyjŏ, bydzie za tela, coby jij niy przedŏwać. Ale tak sie niy podzioło. Zarŏz na poczōntku sytuacyjŏ była takŏ, iże musielimy sie spodziywać agresywnyj reakcyje hiszpańskigo państwa, a niy tyj piyrszyj ôpcyje, co bazowała na nadziejach. Ale my sprōbowali i durś bydymy prōbować zmusić hiszpańskie państwo, coby siadło z nami przi stole do negocjacyjōw.
Pogodejmy ô sytuacyji, co je terŏz. Jak widzicie niydŏwny welōnek w Katalōniji, tyn po zdymisjōnowaniu waszego regiyrōnku? W sytuacyji, w kieryj żeście sie znŏdli w tym czasie – ze politykrami w hereszcie, agresywnym mydialnym przekazym – idzie uznać tyn welōnek za fair? Co mogymy se myśleć – my, poza Katalōnijōm – ô welōnku zôrganizowanym jako kōnsek madryckij strategije bezpostrzedniygo regiyrowaniŏ?
Nojsōmprzōd, klimat tego welōnku bōł fest dziwny. Kandydaty były abo na ymigracyji, abo we hereszcie. Moc policyje na ulicach. Moc cyganiōnych newsōw, dziynnikŏrze mogli padać ô nŏs nojgupsze rzeczy. Moc groźbōw do ludzi – ôgōlnie – w tymacie niypodległości. Atmosfera była blank toksycznŏ. Kożdŏ małŏ, gupiŏ rzecz mogła pokludzić do jeszcze gorszych kōnsekwyncyjōw. Ale katalōński nŏrōd poradziōł ôdpedzieć na to w fest siylny spusōb. Myśla, iże jejich postawa to je prawe bohatyrstwo. Byli ôpowŏżni we swojij dumie naschwŏl kampanije strachu a groźbōw. Ôstali spokojni ze swojōm siylnōm ôdpowiedziōm: „My sie niy poddŏwōmy. Chcymy decydować ô swojij prziszłości. Chcymy naszyj republiki. Brōniymy naszyj republiki. Sōm my pokojowi. Niy ôdpowiadōmy gwołtym. Nasza ôdpowiydź je we tych krzinkach do welowaniŏ”. I te ôbznojmiynie było dużo siylniyjsze jak groźby. A ôsobiście chciołech ôstać wierny mandatowi, kiery żech dostoł ôd ludzi. Niystety, hiszpański regiyrōnek niy przichwŏlōł wynikōm tego welōnku. Niy dŏwŏ katalōńskimu parlamyntowi ôbrać gowy (katalōńskigo – przid. tum.) regiyrōnku. Ignorujōm 135 czōnkōw tego parlamyntu. Zapropōnowołech swoja kandydatura po panie Jordim Sanchezie a potym po panie Jordim Turullu. A Madryt zrobiōł wszysko, coby niy dać katalōńskimu parlamyntowi ôbrać żŏdnego z nŏs na prezydynta.
Katalany ofyn padajōm, co chcōm żyć w Republice Katalōńskij, w kieryj bydōm decydować sami za sia.
Katalōnijŏ durś niy mŏ gowy państwa (niy miała aże do mŏja a ôbraniŏ Quima Torry – przid. tum.) Ôstatniŏ prōba ôbraniŏ Turulla zaś sie niy podarziła. Czego sie terŏzki spodziywŏcie?
Wszysko gibko sie zmiyniŏ. Kożdŏ godzina przinosi co nowego. Pŏra minut tymu dostołech ôficjalnŏ decyzyjŏ ôd kōmisyje ONZ ds. praw człowieka, kierŏ ofyn przikazuje hiszpańskim władzōm szanować prawa Jordi Sancheza jako nōminowanego kandydata. Kożdŏ godzina przinosi jakosik zmiana. Jakigo szacunku ôni (ONZ – przyp. tum.) chcōm ôd Hiszpanije? Reszpektu do dymokracyje a wynikōw welōnku z 1 grudnia. Katalany ofyn padajōm, co chcōm żyć w Republice Katalōńskij, w kieryj bydōm decydować sami za sia. I muszymy zrobić co ino idzie, coby sie dopōminać, coby te ôczekiwania zmiyniały sie w efektywno polityka.
Kaj podug Wŏs je nadzieja na pokojowe rozwiōnzanie kōnfliktu? Przi Katalanach, przi zŏcy Madrytu do prawideł dymokracyje, we Waszym prziwōdztwie, kajś indzij jak we UE?
Sytuacyjŏ je absolutnie niynōrmalnŏ. Majōm nŏs za dymokracyjo. Ale to niy ma żŏdnŏ dymokracyjŏ. W tyj sytuacyji niy przestana improwizować, coby zrychtować warōnki, co dozwolōm na polityczne negocjacyje. To ale potrzebuje staraniŏ z ôbydwōch strōn. A terŏzki je ino kōnflikt. Tyn polityczny kōnflikt trza rozwiōnzać dymokratycznymi nŏrzyńdziami. Ôsobliwie skuli tego, co my sōm czōnek Europejskij Unije. Niy śmiymy uczyć inkszych krŏjōw ô prawach człowieka. Je ino jedyn spusōb, coby rozwiōnzać tyn kōnflikt: gŏdać. Jak niy, to bydzie trza wiela czasu, coby wrōcić pokōj.
Wiela prawie terŏz je spraw, kiere sie bierōm z polityki?
Sam niy rozchodzi sie ino ô zawartych politykōw. Mōmy moc naruszyń swobody wypowiedzi. Sōm tyż naruszynia swobody poruszaniŏ sie. Ludziōm ôdkazuje sie prawa do swobodnyj ôpinije abo do swobody uczestnictwa. Niy ma ani swobody, coby chociŏż chcieć jakigo dymokratycznego szwōngu bez strachu bycie ôbskarżōnym ô bōnt abo rebelijo. Terŏzki to je takie państwo, co w nim ludzie majōm strach pokazować swoje ôpinije. To niy korespōnduje z dymokratycznym społeczyństwym. To niy ma logiczne do dymokratycznego społeczyństwa.
Tōż je Hiszpanijŏ dymokracyjōm?
Tyn kraj sōm sie mianuje dymokracyjōm, ale niy działo choby dymokracyjŏ. To je terŏzki represyjny reżim, co łōmie fōndamyntne prawa. Wszyskie akcyje tego kraju przeciw pokojowymu szwōngowi to je naruszynie dokumyntōw ONZ a karty fōndamyntnych praw Unije Europejskij. Dwa tydnie tymu Hiszpanijŏ była potympiōnŏ za rozsōndzynie dwōch modych ludzi, kierzi spolyli portret krōla. Potympiōnŏ za to ôd Europejskigo Trybunału Praw Człowieka. Trybunoł pedzioł, co sztrofa za spolōny portret łōmie jedna z nojważniyjszych swobōd we dymokratycznym krŏju, swoboda wypedzyniŏ sie. A jak szacujymy poziōm hiszpańskigo systymu sprawiedliwości na terŏz, to Eurobarōmeter pokŏzoł, co niyzależność ôd niego je po prŏwdzie jedna z nojgorszych w Europie. Na 28 krajōw Hiszpanijŏ je 26. To niy ma przikładnŏ dymokracyjŏ. I, na ostatku, jakŏ to je dymokracyjŏ, w kieryj trza zapłacić 9 euro, coby nawiydzić grōb ôd dyktatora Franco. A za ôpieka nad tym grobym płaci krŏjowy budżet. I idzie tam iś, i stoji tam ofyn dynkmal dyktatora. Takŏ zorta dymokracyje je fest dziwnŏ. Abo i wiyncyj, bo do dzisiŏ sōm we Hiszpaniji tysiōnce familijōw, co niy wiedzōm, kaj pochowani sōm jejich praôjce. To je niy do zaakceptowaniŏ. Ani jedne euro z publicznych piniyndzy w Hiszpaniji niy idzie na to, coby poznać te groby abo wrōcić godność republikańskich familijōw z czasōw dōmowyj wojny. To niy je dobre. Franco umar we 1975 roku. To je za tela czasu, coby naprawić sytuacyjo. Po jakimu Fōndacyjo Franco je w Hiszpaniji legalnŏ? Po jakimu tysiōnce i tysiōnce ciał durś niy sōm rozpoznane? Toć, podug hiszpańskij kōnstytucyje to ôna robi za głōwne prawo w dymokratycznym kraju. Ale jak sie wejzdrzi na wkludzanie i intepretacyjo tych praw, to ta kōnstytucyjŏ je daleko ôd dymokratycznyj.
Kultura pokoju to je kōnsek naszyj tōżsamości.
Jak sie wōm zdŏ: pō jakimu Katalany niy weszli na cesta z pōłnym ôdciepaniym praw, kiere idōm z Madrytu? Powiydzcie choby ôbrany prezydynynt Katalōnije – czymu niy było radykalniyjszych ôbywatelskich protestōw? Ekstra tak robicie – protestujecie pokojowymi dymōnstracyjami?
Kultura pokoju to je kōnsek naszyj tōżsamości. Możno wiycie, co miyndzynŏrodowy hymn pokoju to je tradycyjnŏ katalōńskŏ śpiywka. Katalany dały tōm śpiywkōm pokoju wszyskim inkszym ludziōm geszynk. My sōm ludzie, co sie chcōm dogŏdać z inkszymi. Niy widzymy sie za nojlepszych ludzi. Sōm my ludzie miyndzy inkszymi ludziami. I zgŏdzōmy sie, coby negocjować i ôsiōngnōńć zgoda z cołkim światym. I tymu muszymy ôstać pokojowymi ludziami. Niy idzie inacyj. Ale pamiyntejcie, co pokludziylimy jedne z nojwiynkszych dymōnstracyjōw na świecie przeciw wojnie w Iraku. To sie przitrefyło w Barcelōnie. To niy ma cufal. To je kōnsek naszyj kultury. Skuli tego prōbujymy zdobyć niypodległość niy bez wojna ô niypodległość, ino bez pokōj do niypodległości. Tymu żech pedzioł do nŏrodu, co to je nasze prawo i ôbowiōnzek. Wierza weźnie to wiela czasu. Toć, potrzebujymy wiela cierpliwości. Toć… to je prŏwda. Ale to je jedynŏ możliwŏ drōga, coby ôsiōngnōńć w Katalōniji niypodległość.
Bo chcymy durś żyć spōlnie: ludzie, kierzi spōmŏgajōm niypodległość z ludziami, kierzi sōm przeciwko niypodległości. Bo te, co sōm przeciwko, majōm dymokratyczne prawo być przeciwko. Ale decydujymy wszyscy. Jakie je nojlepsze nŏrzyńdzie do pokojowego rozwiōnzowaniŏ problymōw we społeczynstwie z roztōmajtymi ôpinijami? Ino welōnek. I reszpekt do wynikōw welōnku. Kōnflikty, kiere używajōm gwołtu, same ze siebie niy pōmŏgajōm rozwiōnzować problymōw. Coby to udowodnić, wejzdrzijcie ino, jaki je wynik hiszpańskigo używaniŏ gwołtu na nŏs. To niy pōmogŏ rozwiōnzać sytuacyje.
Z tego, coście prawie pedzieli, moga zmiarkować, co jakby Katalōnijŏ była niypodległo, to byście sie zastanŏwiali, jeźli je syns być we NATO…
Na zicher sōm my po strōnie krajōw, kiere stŏwajōm naprzeciw globalnym zagrożyniōm. Takim jak – toć – terroryzmus, cyberwojny, zagrożynia do naszyj polityki handlowyj. Sōm my w NATO. Sōm my w UE. I sōm my we fest delikatnym regiōnie Morza Strzōdziymnego. Chcymy durś mieć kluczowo rola w utrzimowaniu pokoju w tym regiōnie. W momyncie jak Hiszpanijŏ uzdŏwała, coby być za czōnka w NATO, to bōł dobry pōmysł. Wtynczŏs to pōmogło wesprzić nasze bezpieczyństwo. Je we katalōńskim społeczyństwie dyskusyjŏ ô czōnkostwie w NATO. Ale jako by niy była ôstatniŏ decyzyjŏ, jezech fest przi tymu, co Katalōnijŏ musi mieć swoja rola we trzimaniu światowego bezpieczyństwa. Ale w tych ôbszarach, ô kierych żech wōm przed chwilōm pedzioł. Bylimy ôfiarami atakōw terrorystycznych. We ôstatnie lato, bez przikłŏd. Barcelōna to je jedne z nojbarzij nawiydzanych miejsc na świecie. Muszymy zapewnić bezpieczyństwo do naszych ludzi, naszych gości, naszych inwestorōw. Jejich życie i jejich projekty muszōm być durś bezpieczne.
Kożdŏ gŏdka to je szac do ludzkości. Egal, wiela je ludzi, co niōm gŏdajōm. Kŏżdŏ gŏdka trza chrōnić.
Dobre, to terŏzki wejzdrzijmy na idyje a możliwości… Katalōnijŏ stŏwŏ sie niypodległŏ. Jakŏ to bydzie zorta kraju? Bez przikłŏd zdobywanie ôbywatelstwa. Jako to widzicie? Kożdo ôsoba, kiero bydzie w Katalōniji w tym czasie, ôstanie ôbywatelym, jakij by niy była etniczności? A gŏdka… Jeźli bydziecie niypodlegli, co sie stanie ze kastylijskōm gŏdkōm?
Fest ôtwarte. Nasze ôbywatelstwo to niy ma sprawa etniczności. Fto to je Katalōn? Tyn, co chce być Katalanym. Niy ma ważne, co gŏdka je inkszŏ abo wasze pochodzynie niy ma z Katalōnije, ino skōndś indzij. Ważno je wasza ideologijŏ. Jak chcecie być kōnskiym tyj prŏce, budować nowo republika, co bazuje na woli ludzi, to możecie być Katalōn. Żŏdyn niy bydzie chcioł ôd wŏs deklaracyje, co tak naprŏwdy myślicie ô niypodległości. To widzymy za nasz model. Tōż ôbywatelstwo to je cosik prawie dyskutowanego. Bez przikłŏd: co to je tōżsamość? To niy ma paszport. To niy ma ôjczystŏ gŏdka. To niy ma religijŏ. We przeszłości – toć. We XIX stoleciu. Wtynczŏs nŏrodowość i ôbywatelstwo bazowały na ôficjalnyj gŏdce, ôficjalnyj kulturze, jednym ôbrazie świata poza krŏjym. Ale terŏzki niy idzie mieć tego za fōndamynt. Nasz krŏj mŏ być roztōmajty. Już terŏzki je moc jynzykōw w Katalōniji. Kożdy rok przijyżdżŏ dō nŏs 17 milijōnōw turystōw – do krŏju z 7,5 milijōna miyszkańcōw. To mo srogi wpływ na myślynie ô ôbywatelstwie. Moderny świat zmiyniŏ sie skuli innowacyjnych technologijōw kōmunikowaniŏ. Skype, Facebook, Instagram, Telegram. Wszyskie majōm wpływ na nowo idyjo ôbywatelstwa. Sōm my ôtwarci na dyskusyjo ô tym, jaki model lepij pasuje do nowyj republiki w XXI stoleciu. To samo z gŏdkōm. Toć, sōm my dwujynzyczni. Gŏdōmy po katalōńsku i po hiszpańsku. Ôbydwie mŏwy sōm nasze ôficjalne. Tak durś bydzie. Fest patrzimy zabezpieczać prawa jynzykowe. Myślymy, co prawa jynzykowe muszōm być kōnskiym ideologije praw człowiyka. Kożdŏ gŏdka to je szac do ludzkości. Egal, wiela je ludzi, co niōm gŏdajōm. Kŏżdŏ gŏdka trza chrōnić. W naszyj Katalōniji prawa ludzi, co gŏdajōm po hiszpańsku, bydōm tak chrōniōne, jak prawa ludzi, co gŏdajōm po katalōńsku. Muszymy być ôtwarci na jynzykowo roztōmajtość w naszym krŏju, coby zapewnić, iże żŏdnŏ gŏdka niy ma prześladowanŏ. W naszym krŏju ludzie majōm prawŏ gŏdać kożdōm mŏwōm.
Na wykładzie na uniwersitecie (w Helsinkach – przid. tum.) spōmieliście ta kōncepcyjo nowyj tożsamości, nowyj państwowości. A za tyn czas nasze stolecie je takie niysztabilne, połne wydarzyń z poważnymi kōnsekwyncyjami. Zdŏ sie wōm, co na Katalōnijo i na wasze referyndum miała wpływ bez przikłŏd sytuacyjŏ na Ukrajinie?
Sprawa katalōńsko idzie cołkie setki lŏt do zadku. Zaczła sie, wierza, na poczōntku XVIII stoleciŏ. Straciylimy nasze instytucyje, nasza kōnstytucyjo, prawo do gŏdaniŏ pō naszymu publicznie. Niy śmiymy zapōminać ô inkszych sprawach w Europie – bez przikłŏd ô Szkocyji. Ale niy ma jednyj sprawy blank takij samyj, jak inkszŏ. Szwōng ku katalōńskij niypodległości to niy ma nic nowego. Ale Katalany z wiynksza wierzili we możliwość modernizacyje Hiszpanije, bez co Katalany mogliby być Katalanami, coby być reszpektowani choby myńszość w hiszpańskim krŏju. Takŏ była rzeczywistość przed referyndum. Wpływ na decyzyjo, coby przekludzić referyndum, bōł wewnyntrzny. Sprawiyła go decyzyjŏ hiszpańskigo Sōndu Kōnstytucyjnego z 2010 roku, kiej to uzdali, coby anulować wiykszość politycznych artykułōw w naszym Statucie Autōnōmicznym. To zmiyniyło podyńście Katalōńczykōw. Ino to jedno. Jak Sōnd Kōnstytucyjny wydŏwoł tyn rozsōndek, w katalōnskim parlamyncie na 185 człōnkōw było ino 14 z partyjōw niypodległościowych. Potym, we welōnku z 2015 roku, niypodległościowych parlamyntarzystōw było już 72.
To znaczy, co kożdŏ prōba, coby przeciś prawa na siyła, dŏwŏ wyniki blank na ôpy jak te, ô kiere sie rozchodzi?
Toć.
A jak kraj chce ôstać zunifikowany?
Kraj musi sie nauczyć z historyje, iże traktowanie unifikacyje za religijo niy działŏ we XXI stoleciu. Ludzie wiedzōm, co je louz na świecie. Leko se gŏdajōm z ludziami w USA abo w Australiji. Chińskie geszefty inwestujōm w USA abo w Japōniji. Ludzie sztudiyrujōm wszyńdzie na świecie. Idyjŏ jednorodności jako religije niy ma modernŏ. To je przedŏwniōne, coby bazować z krŏjym na takim pōmyśle. Jedność krŏju niy ma świynto niy ino do Katalanōw. Te inteligyntniyjsze krŏje – bez przikłŏd Wielgŏ Brytanijŏ – czujōm te rōżnice. Jak Szkocyjŏ zażōndała niypodległości, to cyntralny regiyrōnek przijōn te żōndanie i uzdoł sie zagrać szpil ze Szkotami. Co sie podzioło? Wygroł. To je reakcyjŏ. A z naszōm sprawōm je blank na ôpy. Jak sie używŏ gwołtu, to sie deptŏ po ludzkij godności. A godność je choby woda: zawdy tam je, chociŏżby przi nojwiynkszyj suszy.
To je wielgi problym widzieć Rusyjŏ za kożdym wypadkiym a kożdōm porażkōm.
Je terŏz tyndyncyjŏ, coby tuplikować wszysko fest prosto: ci ludzie sōm dobrzi, a ci sōm źli. Takie podyńście dōminowalo w mydiach, jak relacjōnowały zdarzynia w Katalōniji. Bōł tam ze zadku jaki manipulatōr, co ciōngnōł za sznōrki? A we waszym przipadku – jak w mocce inkszych – za tego manipulatora widziało sie Rusyjo. Je to prŏwda, co Kryml doł wielgie piniōndze ôrganizatorōm refyryndum? Jak byście ôdpedzieli na ôbskarżynia, co niydŏwne wydarzynia w Katalōniji to je kōnsek planu Putina, coby zdestabilizować Europejsko Unijo?
Madryt mŏ nul dowodōw na to, co dostalimy jakoś propozycjo pōmocy. Prosiylimy ô nul pōmocy ôd inkszych krŏjōw. Ani ôd Rusyje, ani ôd żŏdnego inszego. Jak żech piyrszy rŏz usłyszoł te ôbskarżynia, toch myśloł, co to je wic. Jak ludzie mogōm to pōmysleć, co wpływŏ na nŏs Rusyjŏ? To je niy to uwierzyniŏ. Ale pōmału spokopiōłech, iże ludzie zaczli to, co je wymyślōne, brać za prŏwda. Mōj Boże! Niykiere mydia w Hiszpaniji aże grały ôbskarżaniym mie, coch je ruski szpieg z pseudōnimym Cipollino. Ale bez wicōw – ta corŏz popularniyjszŏ moda, coby za wszyskim widzieć Putina, to ôbrażŏ Rusōw. To niy ma dobre durś gŏdać, co Rusyjŏ je zawdy w ciyniu i manipuluje niywinnych. Ale to tyż pokŏzało, jakie problymy mōmy w Europie. I Rusyjŏ nic dō nich niy mŏ. Bez przikłŏd tyn niymoralny kryzys, kiery sprawili Juncker i Savoyard w Kōmisyji Europejskij, ôn niy ma sprawiōny ôd Rusyje. W mōmyncie jak zaczynōmy szukać za zewnyntrznym wrogiym, umiyrŏ dymokracyjŏ. Niy rozchodzi sie ô to, coby my niy mieli być krytyczni do Rusyje przi mocce tymatōw. Ale nasze problymy prowokujymy se sami. To, coch widzioł za wic kiejś, jak sztartowała kampanijŏ „Rusyjŏ je za wszyskim”, to terŏzki je problym. To je wielgi problym widzieć Rusyjŏ za kożdym wypadkiym a kożdōm porażkōm.
A je jakie wyjście? Abo upadek bydzie jeszcze głymbszy?
Infōrmacyjŏ by nōm pōmogła. „Niy” do cyganiōnych newsōw. Ôbywatelskie dopōminanie sie infōrmacyji wpłynie na polityka medialno tak, co bydzie akuratniyjszŏ.
Terŏzki gŏdŏcie choby dziynnikŏrz.
Bōłech taki zeszterowany skuli podyńścio hiszpańskich mydiōw do Katalōnije. Te podyńście robiyło choby motōr cyganiōnych newsōw. To je maszina do bamōncyniŏ. To niy ma podyńście, co dŏ nōm dymokratyczne społeczyństwo. Tōż prawo infōrmacyjŏ pōmoże nōm uniknōńć takich manipulacyjōw, jak te, przi kierych Katalanōw pokazuje sie choby „egoistōw”, „populistōw”, „putinistōw”. Prosza – bydźcie to poważni. I dopōminejcie sie dobryj jakości infōrmacyjōw, a niy propagandy. Potrzebujymy prŏwdy. Ale niy wia, jeźli mogymy mieć nadzieja, coby jōm gibko ôbŏczyć.
A mŏcie jakie pozytywne ôczekiwania po UE?
Niy, niy ôd unijnego regiyrōnku. Niy w tym mōmyncie. Ale ôd europejskich ôbywatelōw – ja. Wierza w ôdpowiedzialnych ôbywatelōw i ôbywatelōw, co sōm naprŏwdy za dymokratycznymi wartościami. Wierza w ôbywatelōw Europy i we jeji prziszłość.
Wywiad pokŏzoł sie przōd we magazynie One Quart Magazine. Dziynkujymy autorce za zgoda na publikacyjo ślōnskij wersyje.
Z angielskij gŏdki przełożōł Rafał Szyma.


text:
Z radosæu mó¾achmy narodne hibanje w sakskej Hornjej £u¾icy wobked¼bowaæ. W mócnych ¾o³mach nowe mysle pøez lud d¼ìchu, ka¾ woheñ so plomjenje¹e sapacy zahor. "Samostatnosæ te¾ najmjeñ¹im" bì serbske hes³o. Nic njedyrbi w pøichod¼e wjet¹i narod mjeñ¹i narodnje moriæ. Te¾ Serbja su so skónènje nabyli nièenja a tupjenja prez sylneho knje¾erja w dobach mìra, nabyli pak su so te¾ mjeèa, pøez ifotry¾ buchu we s³u¾bach wójny ranjeni a morjeni. A jako d¼ak jim kiwa pot³óèenje a wukorjenjenje Serbstwa.
Hi¾o bìchu so sakscy Horno³u¾³èejno jenoh³osnje za samostatny ³u¾ickoserbski stat wuprajili, hdy¾ na¹i puæerubario te¾ do pruskeje £u¾icy swój puæ nastajichu. .Hi¹æe z wjet¹ej a horcy¹ej zahorjenosæu buchu tu witani. Pøeto¾ tudy bìchu puta kruæi¹e by³e; tohodla bì te¾ jich radosæ do lìp¹eho prichoda æim jasni¹a, æim èisæi¹a.
©to pak bud¼e z Delnjej £u¾icu? Nìkotremu¾kuli Serbej pukota¹e wutroba pøi mysli na Serbow zabyty kraj, tam hd¼e¾ w lohkim pìsku na¹e khójny stoja a hd¼e¾ mjez dalokimi, ¹ìrokimi ³ukami Sprjewja swoje d¼owki rìèki rozesæela. Njebì tam Serbstwo pøez èas suroweje wójny zahiny³o? Kajcy bìchu so wróæili m³odostni serbscy pacholjo, ki¾ su prez ¹tyri lìta mjez w¹onìmskim dychom ¾iwi byli a jón srìbali w strachach a nuzach, w trelbnych hrjebjach a granatowych d¼ìrach? Njeje wójna tych ponìmèi³a, kotri¾ su swoje cy³e wup³ody na polu a w hród¼i dawali nìmskemu knje¾eàstwu swìru a rady? Njeje te¾ tych ponìmèi³a, kotøi¾ su pøez ¹tyri lìta do³ho kleèo Boha prosyli wo pomoc a zakit za swojich synow a bratow a nawo¾eni a nanow, kotri¾ su wojowali za dobyæe nìmskeho knje¾eàstwa? A tola, bohud¼ak, nìmski duch jich njeje pøewiny³, haèrunje¾ je ka¾ jìdojta waka swoje pazory za jich wutrobami wud¼era³. Bohu bud¼ skor¾eno - nìkotru¾kuli serbsku du¹u je rani³, haj samo mori³. Ka¾ serbske w pìsku zakorjenjene khójny na mjezach Serbowstwa njemó¾achu wobstaæ . pøeæiwo wichoriskam w¹onìmskeho ducha. Ka¾ khójna so zepjerajo kruæe stoji, tak te¾ Serbja jeno¾ we zwjazku swoju narodnosæ wukhowaju. Stó¾ so do morja poda na lohkim èo³miku, toho zmohi pó¾eru. Haj, to je prawda: Swìrni Serbja su tam skor¾ili, zo su jim synow we wójnje ponìmèili. A s³y¹ach tam maæerje ¾a³osæiæ, zo su jim d¼ìæi wot jich wutrobow storhli pøez nìmsku ¹ulu a wuèbu.
Te¾ tudy wukhad¼a cy³a p³od¼aca móc z ludu, z prosteho burskorólniskeho ludu, runje ka¾ w Hornjej £u¾icy. A hi¹æe bóle. Hi¹æe njebì znata myslièka samostatneho ³u¾iskoserbskeho stata mjez Delnjoserbami. Mjez tym zo so inteligenca, fararjo a wuèerjo jara pasivnje zad¼er¾achu, haj samo napøeæo tomu stupichu, bì wjacy dorozumjenja mjez jednorym ludom. Pola inteligency, kotra¾ zd¼ìla napøeæo d¼e³a, je wulka wina, zo maju z wulkeho zd¼ìla z Nìmcami wu¾¹i wosobinski zwisk. Zo njebychu nìtko tutym nìkak kamjeñ pohor¹ka byli, d¼ì³aju tuæi mu¾ojo napøeæo zbo¾u cy³eho luda. Z egoistiskich, mólèièkich pøièinow hraju ze zbo¾om cy³eho ludu a njemysla zamo³wjenja za swój mazany èin. Sebiènosæ je jich motiv, jich swjaty ideal, kotry¾ so w¹elacy njejsu hañbowali te¾ wuprajiæ, jeno¾ zo pod druhim mjenom. Kajka je to inteligenca, hdy¾ wuèeà, kotry¾ ze serbskeju star¹eju ze serbskeje wsy pokhad¼a a ki¾ sam serbscy rìèi, prìje, zo je Serb, dokel¾ su Nìmcy autochtonjojo po jeho zdaæu we £u¾icy a kotra¾ Nìmcam pris³u¹a; tu hlejæe nìmsku winu. Stó¾ woèi ma, tu wid¼i a wu¹i k s³y¹enju, tu s³y¹i. Pøeto¾ z wulkim h³osom wo³a tajka zaslepjenosæ k njebjesam. Tudy njeje wjacy dobra wola. Hd¼e je hi¹æe ¹twórta kaznja, ki¾ ze skamjeñtnym h³osom ¾ada: Ty dyrbi¹ rìè a na³o¾k swojich prawótcow èesæiæ! Tudy so kó¾demu sprawnemu woèi woèinja. Je hi¹æe tamanja hódni¹i skutk haè ludej narodnu rìè braæ a zdobom te¾ wìru? Pøeto¾ tutej stej pola serbskeho ludu haè do nìtka kruæe zjednoæenej by³oj a z jednym je so te¾ druhi zhubi³. To bì jedyn zjew inteligency. Bohud¼ak, pak su te¾ tam hi¹æe lud¼o, ki¾ su sej tola najebaw¹i w¹eho zjednoæeñstwa ze w¹onìmskimi ideami tola strowy rozsud wobkhowali, haèrunje¾ je tajkich ma³o. Hi¾o pøed wójnu su æhcyli serbskich ratarjow do kruteho zwjazka zjednoæiæ. Pøeæa a ¾adanja Narodneho wubjerka w Budy¹inje su jich mysl jeno¾ pøetrjechi³e. Tym bì myslièka samostatneho stata jara pøijomna.
Cyle hinaj¹e su wobstojnosæe mjez ludom. Wójna drje je te¾ tu h³uboke rany serbskemu narodnemu wìdomju zruba³a, hdy¾ je tysacy serbskich m³od¼encow a mu¾ow do srjed¼iznow wulkonìmskich idejow staji³a. Kajka krutosæ kharaktera k tomu s³u¹e¹e tu rìè rìèeæ, kotru¾ doma fararjo a wuèerjo hanjachu, kotru¾ w polu towaà¹ojo smì¹achu a kotrej¾ so pøedstajeni smìjachu. Wohnjopruhu je serbska rìè pøetra³a.
Ale tola je w nìkotrych kónèinach jara zlì. Wsy, kotre¾ su pøìd 20 lìtami hi¹æe cyle serbske by³e, su so skoro cyle ponìmèi³e. Druhd¼e drje so hi¹æe serbscy rìèi, ale njeèuje a njemysli. Lìdma je pytnyæ, zo je Serb druheho pokhoda haè Nìmc. Runje tudy le¾i wulka zahuba pruskeho systema, zo je poma³ku ³udu podawa³ jìd, po kotreho¾ wu¾iwanju je lud padny³ do h³ubokeho spara ze w¹onìmskimi sonami. Wukónc wójny je tudy sprawny sud bo¾i. Bóh njeje ludy stwori³, zo by jedyn druheho wutupja³. Khostane buchu zdobom w¹ì hrìchi hordosæe, zacpìwanja a hrubeje namocy.
Tola te¾ w Delnjej £u¾icy je lud serbski zwosta³ a s³owjanski a zd¼ìla lìpje hdy¾li w Hornjej £u¾icy. Tola jemu kiwa hórki dóñt, zo stoji bjez wjednikow, bjez mu¾i, kotøi¾ bychu jón dowjedli k zbo¾u. D¼ensa je winowatosæ kó¾deho Hornjo³u¾ièana, zo so te¾ wo swojich bratrow w delnjo³u¾iskich holach a honach bydlacych postara. Mjez nami njesmì wjacy mjezow byæ ka¾ dotal. Bratøa, wa¹a rìè je te¾ na¹a, a na¹a wa¹a. My chcemy te¾ wa¹u wuknyæ, wukñæe te¾ na¹u! Ale te¾ politiske mjezy nas njedyrbja wjacy d¼ìliæ. Nas njedyrbja wjacy cuzy mócnarjo pøeæiwo sebi ¹æuwaæ a nam brónje podawaæ, zo bychmy so mjez sobu kóncowali w surowych bitwach, ka¾ v l. 1866, hdy¾ husto bratr pøeæiwo bratrej stoje¹e, hdy¾ synojo jednoho ludu, haj najmjeñ¹eho s³owjanskeho ludu, krwawjachu we s³u¾bach za nìmskeju mócnari. Jako jedyn lud, jako swobodny lud chcemy jako Serbja w zbo¾u a nuzy hromad¼e traæ we swobodnym staæe!
J. Nowak, Èìskoserbski Wìstnik 1920.
zpìt na obsah Dal¹í: Wótèinska èesæ


text:
Město Wojerecy chce so přichodnje ze susodnymaj komunomaj sylnišo splesć. To je nowy wyši měšćanosta Torsten Ruban-Zeh (SPD) wčera na posedźenju měšćanskeje rady podšmórnył, mějo so po swojim připowědźenju při zapokazanja do zastojnstwa.
Wojerecy (AK/SN). Z jednym wzdaćom hłosa je wjetšina měšćanskich radźićelow zaměrowemu dojednanju mjez městom Wojerecami a gmejnu Sprjewinym Dołom přihłosowała. Wobě komunje změjetej přichodnje zhromadneho społnomócnjeneho za daty. Wón nadawki spjelni, kotrež měšćanske kaž tež gmejnske zarjadnistwo runje tak potrjechi.
Gmejna Sprjewiny Doł bě so loni nastupajo tutu naležnosć naprašowała. Jej dźeše wo zhromadne dźěło mjez komunomaj a chcyše docpěć, zo Wojerowski społnomócnjeny za daty swoje nadawki zdobom za gmejnu Sprjewiny Doł spjelni. Temu su dobroćiwje a wotewrjene rozjimali. Město Wojerecy próstwje zasadnje přihłosowaše. Jako wuslědk jednanjow předleži nětko zaměrowe dojednanje. Sobu zakótwjeny je zarjad za prawniski dohlad Budyskeho wokrjesa.


text:
Pjeć partnerow z Pólskeje a Němskeje tuchwilu hromadźe dźěła, zo bychu přirodne a kulturne namrěwstwo w geoparku Mužakowski zahork zachowali. Dźe wo šěsć projektowych wobsahow.
Derbno (JoS/SN). Geopark UNESCO Mužakowski zahork je jedyn z 161 tajkich parkow w 44 krajach. Wón je jedyn z jenož štyrjoch transnacionalnych geoparkow, dokelž wupřestrěwa so po němskim a pólskim teritoriju. Z toho wurosćace němsko-pólske zhromadne dźěło je samozrozumliwe w prócowanju, zo budźe park za wopytowarjow hišće znaćiši a přićahliwiši. K tomu słuži zhromadny interreg-projekt z titlom „Geopark UNESCO Mužakowski zahork – zhromadne namrěwstwo w němsko-pólskim pomjeznym rumje“ za dobu 2014–2020, kotryž bu aktualnje wo lěto podlěšeny.


text:
Accra
Accra je stolica a z wjace hač dwěmaj milionomaj wobydlerjow zdobom najwjetše město Ghany kaž tež jedne z najwjetšich metropolow zapadneje Afriki. Nadeńdźe so na samym juhu kraja při brjoze Ginejskeho golfa.
W měsće knježi tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 28,0° C w awgusće a 32,7° C w februarje. Suchi čas traje wot nowembra hač do februara.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sydlišćo je so w 15. lětstotku załožiło wot luda Ga, kotryž chcyše tule z Europjanami wikować. Prěnje, wot Portugalčanow natwarjene zepěranišćo bu pak bórze wot domoródnych zničene. W běhu 17. lětstotka załožichu wjacore europske mócnarstwa dla přihódneho połoženja při přirodnym přistawje swoje sydlišća: Nižozemjenjo w lěće 1605 Fort Ussher, Šwedojo w lěće 1657 Christiansborg, kotryž bu bórze wot Danow přewzaty a Jendźelčenjo w lěće 1673 James Fort. Tak měješe Accra w 19. lětstotku nižozemski, danski a britiski měšćanski dźěl.
Město z europskimi fortami bu 1862 přez wulke zemjerženje zničene. Njehladajo na to přepołožichu Jendźelčenjo w lěće 1877 stolicu swojeje kolonije Złoty pobrjóh z Cape Coast do Accry a natwarichu planowe město po europskim přikładźe.


text:
Bywšu starownju chce klóšter na spěchowansku šulu přetwarić
Swinjarnja (SN/MWj). Nimale dwaceći lět steji w Chrósćicach Dom swj. Ludmile. Prjedy hač jón nowy natwarichu, bě starownja w Swinjarni zaměstnjena, hdźež bě spočatk 1970tych lět wjele wěriwych ze serbskich wosadow pomhało bywšu póštownju přetwarić. Mjeztym twarski kompleks w Swinjarni přerjany zaćišć njezawostaja. Wot drjewjanych dźělow a wot fasady so barba puka, škleńca woknow je zdźěla rozbita, ze wšěch kutow njerodź rosće, hdyž ju runje sněh njewodźěwa.
Za kulisami pak so něštožkuli stawa. Wot časa přećaha starownje do Chrósćic klóšter Marijina hwězda jako wobsedźer twarskeho kompleksa za idejemi pyta, kak jón wužiwać. Něhdźe tři lěta su plany mjeztym konkretniše. Za swoju spěchowansku šulu za duchownje zbrašenych chce klóšter areal w Swinjarni přetwarić. Loni w decembru dóstachu za to twarsku dowolnosć. Hač pak budu scyła twarić móc a hdy, je dospołnje njejasne a wot spěchowanskich srědkow wotwisne, z klóšterskeho zarjadnistwa rěka.


text:
Hraničnu hódnotu dodźeržał
Choćebuz (dpa/ch/SN). Po wozjewjenju studije wo poćežowanju ze žiwym slěbrom we wuhlowych milinarnjach je energijowy koncern Vattenfall na dodźerženje hraničnych hódnotow na swojich stejnišćach skedźbnił. Hižo nětko w brunicowych milinarnjach samo hakle wot lěta 2019 w Němskej planowanu wótrišu namjeznu hódnotu dźerža, zdźěli šwedski statny koncern wčera w Choćebuzu. Posudk Hamburgskeho instituta za ekologiju a politiku w nadawku zwjazkoweje frakcije Zelenych bě zwěsćił, zo němske wuhlowe milinarnje kóžde lěto něhdźe sydom tonow jědojteho žiweho slěbra wustorkuja. To je 70 procentow wšeho wustorka žiweho slěbra w Němskej. Tež Vattenfallej wobswětoškitne organizacije wumjetuja, zo zanjerodźenju powětra masiwnje polěkuje.
Pokradnjeny transporter našli


text:
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
8. Přez Bacha a Šostakowiča so z komponistom stał – Jan Pawoł Nagel
Łaz ma jako skutkowanišćo Handrija Zejlerja wulki wuznam za kulturnu identitu Serbow. Tu stwori wón wone episke basnje, kotrež wuži Kocor za swoje »Počasy«. Tutón »genius loci« drje je so tež na »jednore wobydlerstwo« wuskutkował, snano móžemy wo kulturnym »zakładnym šumjenju« rěčeć. Jan Pawoł Nagel, 1934 do Łazowskeje małoburskeje swójby rodźeny, wopokaza ródnej wsy pozdźišo sylnu referencu w swojej suiće w starym stilu z titulom »Kocoriana«.
Přez klawěr, kotryž běštaj staršej zdźědźiłoj, wotkry młody Nagel swoju powołanosć. Jeho prěni wučer na klawěrje bě Łazowski farar Vogel, pozdźišo bě to wučer Alfred Schöbitz. Ze 14 lětami zastupi Nagel do Zhorjelskeje šule za cyrkwinsku hudźbu, zdobom bě hižo z kantorom we Łazu. 1950 wotewrě tam na pišćelach Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń. Zahoritosć za J. S. Bacha, kotruž drje tehdy kóždy młody cyrkwinski hudźbnik začuwaše, dowjedźe jeho w samsnym lěće do Lipska na wulki Bachowy swjedźeń składnostnje 200. posmjertnin. Tam zetka komponista Dmitrija Šostakowiča, štož bě jemu skónčnje rozsudny nastork a pohon, komponowanje studować. Na Němskej akademiji wuměłstwa w Berlinje bě mišterski šuler pola Rudolfa Wagnera-Regenyja. Wot 1964 skutkowaše dwě lěće jako chórowy direktor SLA; po tym dźěłaše jako swobodny komponist.


text:
Skoczōw: Porwane auto i dziesiyńć lŏt we hereszcie
Szandarzi ze Skoczowa zastawiyli po pościgu chopa, co jeździōł porwanym autym. 34-latek do tego przewoziōł z aucie rzeczy, co je przōdzij wczaśnij ukrŏd z jednego z dōmōw w Ôgrodzōnyj. Chop trefiōł już do heresztu.
W sobotã policyjōny ze Skoczowa w czasie patrolu ul. Wiślańskij dojzdrzeli szofera we volkswagenie. Chociŏż wozidło miało zmiyniōne tabule rejestracyjne, mōndurowi podyjzdrzywali, iże może być kradziōne. Pŏrã dni wczaśnij na terynie Skoczowa z parkingu straciōł sie podobny volkswagen. Policyjōny uzdali sie wybadać auto i zweryfikować dane posiedziciela. Chop ze auta na widok radiowozu wziōn uciykać piechty. Policyjōny po krōtkim pościgu chyciyli go na wałach rzyki Wisły. 34 lata stary miyszkaniec gminy Skoczōw powodōw do ucieczki mioł pŏrã… Piyrszy z nich dowiōd, iże policyjōny mieli recht: auto, z kerego uciyk chop, to było te porwane pŏrã dni wczaśnij na terynie Skoczowa. Drugi powōd to bōł fakt, iże tabule rejestracyjne na aucie były z inkszego raubu. Do tego, po wybadaniu danych w policyjnych bazach pokŏzało sie, iże chop bōł poszukowany. W aucie były rzeczy, co snodź pochodzōm z przestympstwa. Prawiōł, iże te przedmioty nŏleżōm do niego. Jak sie niyskorzij miało pokŏzać, chop pŏrã godzin wczaśnij włōmoł sie do jednego z dōmōw na terynie krysu cieszyńskigo.
W tyn sōm dziyń, po połedniu, policyjōnōw ze Skoczowa ô włōmaniu i porwaniu poinformiyrowała 59 lŏt starŏ miyszkanka Ôgrodzōnyj. Mōndurowi w czasie zabezpieczaniŏ szlakōw i ôglōndaniŏ placu zdarzyniŏ ôbsztalowali, iże za ajnbruch ôdpowiadŏ chycōny dwie godziny wczaśnij 34-latek. Wszyjske skradzione z pōmiyszkaniŏ rzeczy w tyn sōm dziyń ôstały przekŏzane pokrziwdzōnyj. Kradziōne wozidło wrōciyło tyż do posiedziciela.
Podyjzdrzywany ô te przestympstwa chop może trefić do heresztu nawet na 10 lŏt.
Zdrzōdło: KKP Cieszyn


text:
17.07.2021 Gdańsk
Panie:
1.Popiel Joanna2.Jasek Magdalena3.Misztal KarinaPawłowska Magdalena5.Dehamchi IwonaHawryluk MariolaMarkowska MałgorzataPioruńska Agnieszka9. Smolińska DianaMakowska SylwiaGawrońska PaulinaMazur Agnieszka13. Budzisz OrianaCzarnecka Roksa
Panowie:
1. Pasinski Wojciech2. Wierzba Tomasz3. Dębkowski AndrzejSawicki Piotr5. Lauer KrzysztofMarkowski ArturRutecki BartekRypina Krzysztof9.Borzęcki KrzysztofDzikołowski TomaszJanaszkiewicz JakubKonefał MikołajLidzbarski MaciejMateusz PiwnickiZapaśnik AdamŚlaski Adam17. Adamiak KrzysztofBurzyński RobertBuszko GrzegorzDługozima PiotrKrajewski AdamMakowski AndrzejMakowski KrzysztofMichałek PiotrOskwarek JacekPawłowski MariuszPodlewski ArkadiuszPożerski PawełRogalski JarosławSujkowski MichałWójcikowski BartoszŁukasz Kopania33. Olejniczak MariuszWiniarski PotrPolaczyk ArturSadowski JerzyPiwoński MateuszGierwatowski KacperKupis MarcinPawłowski DariuszPozorski PrzemekWilk WojciechPolaczyk KacperJasek DariuszKrajewski MichałSoszyński JacekDrelich DariuszSokołowski Jerzy48. Pawłowski MarcinZaremba MichałSkolimowski SzymonCzaja RafałJakubowski AndrzejSzmidla PiotrŁysiak Dominik


text:
Drježdźany/Kamjenc (SN/at). Z płaćiwosću noweho jězbneho plana wot 12. decembra zastopnjuja železniski zwisk Drježdźany–Kamjenc jako liniju měšćanskeje železnicy S 8. Wo tym wobchadny zwjazk Hornje Łobjo (VVO) dźensa informuje. Wosebje dojězdźowarjam pomha, zo jězdźa ćahi potom do wobeju směrow wot póndźele do pjatka rano w času wot 4.30 do 8.30 hodź. a popołdnju mjez 14 a 18.30 hodź. w połhodźinskim takće, město dotal kóždu hodźinu. Stopnjowany takt ćahow, wobšěrnje modernizowana infrastruktura z bjezbarjernymi nastupišćemi, ze zwiskom k lokalnym busowym linijam a ze šěsć parkowanišćemi wuskutkuja, zo wotpowěduje čara Drježdźany–Kamjenc nětko standardej měšćanskeje železnicy.
Zapisane je lěpše železniske přiwjazanje Lessingoweho města na krajnu stolicu w nowym zrěčenju za dieselowu syć VVO, kotrež stej VVO a DB Regio dźensa w Kamjencu podpisałoj. Tale syć rozrosće wo nimale 0,3 miliony na wobjim dweju milionow ćahowych kilometrow. Přidatne srědki tež za čaru do Kamjenca přewostaji sakske ministerstwo za wobchad.
Měrko Šołta z Budyšina so słowa jima a skedźbnja na pomjenowanje:
SN nałožuja a zaměšeja wospjet pomjenowanja nastupajo cyrkej swj. Pětra w Budyšinje (hlej Předźenak z 8. oktobra, str. 1 a SN z 11. oktobra, str. 4). Zo rěkamy jako katolikojo Pětrowej cyrkwi w Budyšinje „tachantska“ je serbska wosebitosć a poćahuje so jenož na nju. Wot časa Jana Leisentritta bě tachant (dekan) kapitla swj. Pětra najwyša cyrkwinska awtorita Łužicy, a po nim tež kóždy jeho naslědnik, postajeny a wobkrućeny přez krajneho knjeza (čěskeho krala) a bamža. To so přiběrajcy pomjeńšowaše, poćahujo so na cyrkwinsko-prawnisku kompetencu ze spočatkom Třicećilětneje wójny a bu dale a bóle wobtřihowane, wosta pak hišće hač do kónca 18. lětstotka žórło stajnych rozestajenjow mjez tachantstwom a protestantami. Budyska měšćanska němska ewangelska wosada reklamowaše samsnu cyrkej jako swoju farsku. Zwada skónči so srjedź 19. lětstotka ze zrěčenjom mjez tachantstwom a měšćanskej radu, a prawniskim dźělenjom cyrkwje sameje.
Frankfurt nad Wódru (RD/SN). Z nimale 5 000 studowacymi je Europska uniwersita Viadrina Frankfurt nad Wódru dźensa do nazymskeho semestra 2021/2022 startowała. Wo tym informowaše prezidentka Viadriny prof. dr. Julia von Blumenthal minjeny štwórtk na nowinarskej konferency. Tež hdyž poslednje zapisanja hišće běža, woznamjenja podata ličba drastiski spad. Dokładnje 6 020 studowacych bě w nazymskim semestrje 2019/ 2020, poslednim do koronapandemije, na Frankfurtskim wysokošulskim kubłanišću zapisanych. Hižo tehdy bě Viadrina wo tójšto wot rekordneje ličby zdalena, docpěteje w lěće 2016 ze 6 716. Přičiny hoberskeho spada nimo korony mjenowali njejsu.
Incidenca dale stupa
Budyšin/Zhorjelc. Ličba padow korony dla w Budyskim a Zhorjelskim wokrjesu dale přiběra. Za Budyski podawa RKI dźensa incidencnu hódnotu 157,4. W Zhorjelskim wučinja wona 125,3. Tež w serbskich gmejnach ličba chorych stupa. Najwyša je wona w Radworju ze 17 z koronawirusom natyknjenymi, Njebjelčicy mějachu sydom, Ralbicy-Róžant štyri, Pančicy-Kukow a Worklecy jednohoo.
Wo poměru k ludźom a Bohu
Schmiedeberg. Swoje prěnje kubłanske dny w ponowjenym Winfriedowym domje w Schmiedebergu je dekanatna młodźina kónc tydźenja přewjedła. Wot minjeneho pjatka do wčerawšeho zaběraše so 21 młodostnych z poměrom k ludźom a Bohu. Nawjedowałoj staj kubłanske dny zamołwity farar za serbsku młodźinu Gabriš Nawka a młodźinska referentka dekanata Lucija Škodźina.
Zhladuja na jubilej
Na wopačnej čarje jěł
Słona Boršć. Dokelž je při jězbje do Drježdźan na wopačnej čarje jěł, je 22lětny muž z Pólskeje dźensa rano na awtodróze A4 wjacore wobchadne njezboža zawinił. Prěnju informaciju wo nim dósta policija z tunla pod Limasom. Na to spytachu zastojnicy muža zadźeržeć, štož pak so jim njeporadźi. Šofer nakładneho awta staji swój Lkw prěki přez jězdnju, tež to pak njeje wodźerja awta zadźeržało. Hakle mjez Słonej Boršću a Hornim Wujězdom zrazy wón do srjedźneho wobhrodźenja a wosta stejo. Zranjeneho 22lětneho dowjezechu z helikopterom do chorownje. Kaž so při prěnim přepytowanju wukopa, steješe młody muž pod wliwom drogow.
Wokoło jutrow rěčimy wjele wo zajacu. Lětsa wěnujemy dołhowuchačej wjetšu zjawnu kedźbnosć, dokelž je za zwěrjo lěta 2015 pomjenowany. Snano je tón abo tamny při nalětnim wuchodźowanju zajaca wuhladał. Bě pak to woprawdźe zajac abo tola dźiwi nukl?
Via Regia a zdobom wjesna dróha přez stare Lejno stej tuchwilu přetorhnjenej, dokelž bu móst wobškodźenja přez Małowosyčansku rěku dla zawrjeny. Železne nošaki su přezerzawjene, tak zo su so kamjenje jězdnje pušćili.
Wohnjowa wobora, wuchowanske a zastaranske awta a dalše jězdźidła docpěwaja tam bydlacych nětko jenož hišće z wuchoda abo zapada wot statneje dróhi S 100 hač k rěčce. Za to je komunalny twarski zawod gmejny Pančicy-Kukow jězdnju w šěrokosći třoch metrow spřihotował.
Dalši móst w bjezposrědnjej bliskosći je tohorunja wobškodźeny. Tam pak město železnych nošakow dołhe zornowcowe stołpy přez rěku leža. Gmejnscy dźěłaćerjo powjerch mosta nětko z betonom wukidaja. Hdyž budźe dźěło zdokonjane, smědźa po nim jenož hišće hač do 3,5 tonow ćežke wozydła jězdźić.
Wobydlerjo Lejna so wězo nadźijeja, zo budźe stary móst Via Regije bórze zaso znowa natwarjeny, wšako je historiski puć w originalnej čarje přez wjes wosebity swědk stawiznow – nic jenož Lejna – a zdobom wažny wobchadny zwisk při njej bydlacym. Benedikt Cyž
Budyšin. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło pokaza jutře, sobotu, swoju kołwrótnu komediju „Dołhož fenki běža“ w 19.30 hodź. na hłownym jewišću Budyskeho NSLDź. Je to poslednje předstajenje a hrabnjenčko měsaca, kóždy lisćik płaći jenož wosom eurow. Dźiwadło poskića simultany přełožk do němčiny. W dźiwadle płaći incidency korony dla prawidło 3G. Testować dać móža so zajimcy do předstajenja w testowanskim centrumje na Burskej hasy. Wón je sobotu wot 17.30 hodź. wotewrjeny. Test płaći za wopytowarjow dźiwadła pjeć eurow. Termin móžeće hižo nětko přez internetnu stronu NSLDź skazać. Lubowarjo serbskeho dźiwadła njech lóštny kruch njeskomdźa.
Prózdniny z instrumentom
Swójbne mjena su přeco zaso zajimawe swědčenja rěče našich prjedownikow. W serbšćinje maja wone wosebitu hódnotu, dokelž pochadźeja z časa, z kotrehož hišće žane pisomne pomniki njewobsedźimy. Kak su naši prjedownicy před wjele lětstotkami myslili a so rěčnje zwuraznili, wo tym nam wone mjena znajmjeńša něšto přeradźeja.
Chcemy so zaso wěnować někotrym serbskim prócowarjam zańdźenosće, kotřiž maja lětsa kulojtu abo połkulojtu róčnicu narodnin abo posmjertnin, a so zamyslić do jich mjenow. Swójbne mjena nastachu často z mjenow powołanjow, kotrež běchu prěni nošerjo mjenow wukonjeli. Tak je to na přikład pola Šewčika, takrjec „małeho šewca“. Jakub Šewčik, rodźeny w Baćonju a farar mjez druhim w Chrósćicach, wěsty čas předsyda Domowiny, předewšěm pak awtor basnjow patriotiskeho charaktera, změje 6. septembra 150. róčnicu narodnin.
Korla Awgust Fiedler, znaty hudźbnik a sobuwuhotowar spěwanskich swjedźenjow, zemrě 16. meje 1917. Swójbne mjeno Fiedler pochadźa tohorunja z mjena powołanja; w tym padźe wšak je wone němskeho pochada, měnjeny je wězo „husler“.


text:
I. Słowjenski přećel Serbow
Kontakty Serbow do słowjanskeho wukraja pohłubšichu a rozšěrjachu so wot prěnjeje połojcy 19. lětstotka. Přiběracy zajim susodow zbudźi a powjetši přeco bóle wćipnosć młodoserbskeho hibanja wokoło Smolerja. Wjedźeše to k wotewrjenju młodeje inteligency napřećo idejam a wuwiću słowjanskeho swěta a k pozitiwnemu nastajenju napřećo wopytowarjam z tutych kónčin. Tute wuwiće zesylni a rozšěri so na najwšelakoriše styki a wliwy hač do nacistiskeho časa, hdźež dyrbjachu so ze stron Serbow tajke kontakty dale bóle schować do priwatneho. Tež po wójnje so situacija jara njezměni, hač na krótki čas druheje połojcy štyrcetych lět. Kontakty běchu nětko dwoje – oficialne, institucionalizowane po liniji NDRskich wyšnosćow, a priwatne, přez kotrež pak njehodźeštej so hižo přewulke skutkowanje a wliw na serbske wuwiće wukonjeć. Hakle přewrót lěta 1989 wunjese znowa zjawne zasadźenje słowjanskeho wukraja na dobro Serbow a wuskutkowaše so tež pozitiwnje w Serbach samych. Priwatna korespondenca cyłeje tuteje doby swědči wo tajkich kontaktach a špiheluje wšelakore wuwiće.
Lětsa, dźeń po ptačim kwasu připołdnju, słyšach w delnjoserbskim rozhłosu znowa Pilkowe wobdźěłanje ludoweje pěsnje »Zrudny kwas«, nahrawany wot Choćebuskeho dźiwadłoweho orchestra. Bohužel wšak jedna so při tutym nahrawanju wo torso woprawdźiteje Pilkoweje twórby. Njepobrachuje dźě tu jenož jedyn instrument, ale wosebje tež cyły spěwny part, wšako jedna so w originalu wo wobdźěłanje za chór z přewodom orchestra. A tak zasłyši tučasnje słuchar při radiju dźiwnu monotonu hudźbu bjez někajkeho stopnjowanja a spóznajomneje dynamiki. Přewodny orchester pak stanje so tu z jeničkim nošerjom pozdatnje tak wotpohladaneje wuměłskeje twórby. Znajer serbskeje ludoweje hudźby spóznaje znajmjeńša zakładny, originalny ludowy hłós.
Něchtó bě zhotowił z notoweho materiala, chowacy so w Pilkowym zawostajenstwje w Serbskim kulturnym archiwje (SKA) pod signaturu ZM XXXIII 4F, partituru – tež tam pod 4A č. 4. Hižo při hłosach 4F pak namaka so přispomnjenje, zo jedna so wo »Njedospołny orchestrowy material, rkp. Pilka«. Nastupajo »Zrudny kwas« pobrachuje drje jenož hłós flety – na rozdźěl dalšeju tam składowaneju čisłow: »Złe myto« a »Spojšłej stej dwa młoźeńca«. Hišće bóle pak ćerpi material tutych třoch čisłow pod tym, zo faluje wšudźe spěwny part. Wšako wěmy z wot Zbigniewa Kościówa spisaneje biografije Jurja Pilka kaž tež z načasnych nowinskich wozjewjenjow a recensijow, zo jedna so při tutych titulach wo dźěl čisłow koncerta składnostnje poswjećenja Serbskeho (Maćičneho) doma dnja 9. septembra 1904 w Budyskej »Krónje«. Namakanje zbytneho materiala a rekonstrukcija, wudaće a zhotowjenje hrajneho notoweho materiala poradźi so mi na wuwróće lěttysaca. Wšitke tehdom kaž tež wone na wulkim koncerće we wobłuku sławneje Drježdźanskeje Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła lěta 1896 zanošowane, a někotre za mjeńšu hudźbnu formaciju wobdźěłane, zaklinčachu skónčnje po wjac hač 80 lětach znowa, składnostnje wot města Budyšina zarjadowaneho serbskeho koncerta we wobłuku Łužiskeho hudźbneho lěća dnja 8. julija 2012 na žurli Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Běše so mi po intensiwnym slědźenju poradźiło, wšitke čisła dospołnje zrekonstruować, noty zestajeć a titule wudać.
Spočatk lěta wjedźeše měšćanska wodźerka skupinu přez nutřkowne město, pokazujo jim zajimawostki a powědajo lóštnje tójšto »bajkojteho« wo zašłosći Budyšina. Po puću zasta před domom čo. 2 na Mjasowych wikach, natwarjeneho 1670 wot »Hans Bejnádä«, kaž to fonetisce šěroko wurjekowaše. Powědaše, zo bě jara zamóžny a wuspěšny překupc, štož je tež widźeć na bohaće wozdebjenych železnych durjach chěže. Wo serbskim pochadźe ničo njepraji, bě drje – hladajo na nałožowanu fonetiku – skerje přeswědčena wo jeho francoskim, na kóždy pad pak němskim pochadźe.
Zo nimaja jenož turistiscy přewodźerjo, ale tež samy Budyšin – wobydlerjo runje tak kaž zarjady – swoje ćeže ze serbskimi korjenjemi a stawiznami města, pokazuje nam měšćanski muzej runje tak kaž turistiske flajery, krótke a dlěše přehlady stawiznow města. Nihdźe njejewja so Serbja jako zamóžni byrgarjo. Tak rěka w flajeru »Bautzen – Geschichte entdecken ...« na druhej stronje: »Seit Jahrhunderten leben hier Deutsche und Sorben, ein kleines slawisches Volk mit eindrucksvoller Kultur. Tausende Besucher kommen jedes Jahr zu den Osterreiterprozessionen oder erleben mit, wie die kunstvoll verzierten Ostereier entstehen.« A na časowej tabulce str. 12: »3. Jh. ostgermanische Besiedlung / 7. Jh. Einwanderung slawischer Milzener.« Wothladajo wot toho, zo lědma někajki turist abo domoródny »slawische Milzener« z nětčišimi Serbami wjaza, posrědkuje so zaćišć, zo zapućowachu Serbja do wot Němcow kultiwěrowaneho a znajmjeńša hišće zdźěla wobsydleneho teritorija. To je wšo. Zo za 3. lětstotk naspomnjeni Germanojo z Budyšinom ničo činić nimaja, to spisaćelow njewadźi. Wažniše drje je pokazać, zo je to němske město, hewak bychu tola tež mjenowali tu prjedy zasydlene ludy kamjentneje, bronzoweje a železneje doby?! Tute nastupajo stawizny Budyšina dźiwne mjenowanje Germanow saha wróćo na wot spočatka 19. lětstotka hač přez nacistiski čas wjedźene diskusije wo wobsydlenju Łužicy – konkretnje: štó bě tu prjedy: Serbja abo Němcy? Nastupajo njepřetorhnjene zasydlenje Budyšina su to wězo Serbja, štož pak so nacionalistiskim a šowinistiskim Němcam njelubješe a traš tež někotremužkuli dźensa njespodoba. Zo so tuta diskusija pod ruku (hlej naspomnjene a dalše wobłuki) hišće dźensa dale wjedźe, je wjac hač absurdne.
Jako zaběrach so před lětami ze zakładnej analyzu Hauptowych/Smolerjowych »Pěsničkow«, pytach tež za wonymi žórłami serbskeje ludowědy, kotrež wužiwaštaj snadź wudawaćelej za tekstowe dźěle. Hłownje hladach za najstaršimi, wosebje tež nastupajo wopisowanja kwasnych nałožkow. Jedne bě drje pojednanje Abrahama Frencela, wozjewjene po jeho smjerći w lěće 1754.1 Hłownje pak zepěraštaj so awtoraj na Jana Hórčanskeho.2 Pytajo dale, storčich na wjele lubjacy zapis we Wjacsławkowej bibliografiji.3 Zapis bě bjez podaća awtora a Serbski institut ćišć njewobsedźeše. Mějach tak drje titul, nic pak same žórło. Tuž podach so do wědomostneho wotdźěla Budyskeje měšćanskeje biblioteki. Tam njebě hinak. Dźensniši dźeń wšak mamy nowe móžnosće rešeršowanja. Tuž hladachmoj, bibliotekarka a ja, do wotpowědneje syće: SWB online-katalog. A tu nańdźe so pytane žórło, mjenujcy »Abhandlung von den Heyraths-Gebräuchen der Oberlausitzischen Wenden«. Je wobsedźaca institucija – SLUB w Drježdźanach – bě je tež hižo digitalizowała, ju wužiwarjam poskićujo.4 Na městnje mějach tuž móžnosć, zaběrać so bliže z publikaciju. Jako prěnje napadny mi wažny bibliografiski dodawk: Zdźěli so, zo wobsahuje knižka tež notowe přikłady.
K předstajenju »Podlěća« w Michałskej cyrkwi citowachu SN superintendenta Jana Malinka ze słowami: »Tele předstajenje oratorija je wjeršk dnja, měsaca a cyłeho lěta.« A publikum bě runje tak zahorjeny. Hłownje drje měrješe so to na wukon chóra 1. serbskeje kulturneje brigady pod dirigentom Friedemannom Böhmu. Zo wupadnyštej muskej chóraj, bě zawěsće dołžene tola hišće jara młodym hłosam a njezměni ničo na cyłkownje dobrym přednošku šulerjow. Trochu hinak je to nastupajo solistiske wukony, kotrež njeběchu přeco jenak přeswědčace a wuwažene. Podobnje přitrjechi to za orchester, předewšěm skupinu blachowych dujerjow. Koncert zahaji so, kaž je mjeztym tradicija, ze »Stwórba Boža«, kotrež wšak měješe po přeću komponista, »je-li zo bychu so ›Počasy‹ něhdy za sobu spěwałe, k wotewrjenju tychsamych słužić«. Kocor měješe drje před wočomaj wuwjedźenje swojich twórbow w originalnym přewodźe: z klawěrom. Tajki dowola wězo mjenje komplikowanu organizaciju runje tak kaž mjeńše chóry, wšako trjeba so jenož jedyn instrument. Přiwšěm bě tónkróć orchester mjeńši, wot Christiana Kabitza wobstarana instrumentacija transparentniša, hač bě hišće do wróćicy lěttysaca z wašnjom. A tola njejedna so wo nowoinstrumentaciju originala, ale wo adapciju Jana Bulankoweho wobdźěłanja, kotrehož premjeru dožiwichmy na festiwalu serbskeje kultury 1989. Zo ma to być adapcija, wo tym swědča zapiski tehdyšeho sekretara za kulturu w zwjazkowym předsydstwje runje tak kaž finančne wotličenja festiwala. W přirunowanju z originalom je tu wězo wjele změnow resp. wuwostajenjow – akcentow, dynamiskich a tempowych předpisow, wjedźenja chórowych hłosow, rytmiki abo harmoniki a cyłkowneho wotběha.
Awtor je němski žurnalist a rozhłosownik Claus Fischer. W principje njeje to zlě, sej dać wopisować aspekty swojich kulturnych stawiznow z wočomaj cuzeho, takrjec wotwonka.
Jako prěnje staji so wězo prašenje, z kotrych žórłow awtor čerpa. Dalokož spóznajomne, stej to dwě: interview z Janom Rawpom (Rz 1/2019 str. 42) a jeho »Serbska hudźba«. Wo tutym dźěle praji mi Jan Rawp něhdy, jako so jeho wospjet prašach za žórłami wšelakich tam wopisanych podawkow abo twjerdźenjow: »Ja sym tola jenož zarys napisał.«
Swoje serbsko-stawizniske hudźbne pojednanje wotewri awtor z powšitkownym zawodom, wulećawši sej hač do srjedźowěkowskeje hudźbneje kultury słowjanskich wjerchow. Dale namakaja so nimo dwělomneho twjerdźenja k hudźbje Jana Krygarja, zo namakamy pola njeho dopokazujomne »słowjanske« wobroty, dospołnje wopačne podawanje mnóstwa serbskich ludowych spěwow Smolerjoweje zběrki: »Něhdźe 2.000 spěwow wobsahowaše prěnje wudaće, wokoło 400 móžachu hač do dźensnišeho dodać«, a dotal hišće njetrjebane twjerdźenje, zo su tute »zakład za wuwiće serbskeho koncertneho žiwjenja«. Woprawdźe wobsahuje Smolerjowa zběrka 331 hornjoserbskich spěwow z 171 melodijemi a 200 delnjoserbskich z jenož 80 melodijemi. Wuchadźejo z twjerdźenja prěnjeho přinoška pisa awtor w přichodnym (Rz 2/2019 str. 42) nastupajo K. A. Kocora, zo »bě sej wědomy, zo móže(še) so artificielne serbske komponowanje jenož na zakładźe ludowe spěwa stać ... (a) tak pisaše na spočatku předewšěm chórowe sadźby na zakładźe ... (Smolerjowych) ›Pěsničkow‹ ...« To docyła njewotpowěduje repertoirej serbskich spěwanskich swjedźenjow. Wobdźěłane ludowe melodije (ludowe teksty so zwjetša njewužiwachu) namakamy na prěnimaj swjedźenjomaj tři! Dalše tři (resp. štyri, přiličimy-li prěnju wariantu twórby) wužiwa Kocor za »Serbski kwas«. »Ludowosć« jeho melodijow njezłožuje so na tradiciji serbskich ludowych spěwow, ale na diatoniskim wašnju tworjenja melodijow, kotrež měješe Kocorowy wučer Hering za jeničke prawe, a kotrež je bliske kěrlušam a tež ludowym spěwam. Ničo njewě awtor wo wuznamje serbskich spěwanskich swjedźenjow za formowanje a skrućenje narodneho sebjewědomja, ani nastupajo jich doprědkarskej róli jako dołho jeničke tajke zarjadowanja w Budyšinje, hewak w Sakskej a Hornjej Łužicy hižo dołho pěstowaneho žanra budźaceho so byrgarskeho sebjewědomja. Tež dalše wuprajenja su skerje pawšalne a nješpiheluja ani woprawdźite wuwiće, ani Kocorowy narok jako komponist.
Spočatk lěta je wušoł w Budyskim nakładnistwje »Lumir« zešiwk, wopřijacy dwanaće dotal njepřistupnych čisłow za muske chóry z pjera Korle Awgusta Kocora. Hłownje jedna so wo lochke kruchi, kotrež je komponist po swojich »15 narodnych spěwach hornjo- a delnjołužiskich Serbow« za solowy hłós z přewodom klawěra wobdźěłał. Zestajił je je za prěni stajny muski chór »Jednotu« w Chrósćicach. Su to: Přadła je Marja kudźałku; Ja stejach horkach na horje; Hołbik dwě běłej nóžce ma; Ha wyše mi Hornjeho Wujězda; Ha sydał je drobnuški ptačk; Dobry wječor maćerka; Chcył je knjez hólčik wědźeći; Ha słužił je hólčik; Přijěł je z Mišnja młody pan; Hale kóždy króć, hdyž ja dom dźěch. Poslednjemu spěwej doda wudawaćel tež bóle znatu wariantu ze Zejlerjowym tekstom »Hale něhdźe a něhdy«. Zešiwk wotzamknje warianta znateho spěwa »Ha widźu-li ptačata ćahnyć« za muski chór, kotryž skomponowa Kocor hižo 11. nowembra 1868.
MĚRKO ŠOŁTA
Dominowacej wosobinje prěnjeho młodoserbskeho hibanja
»Sym hižom někotre měsacy zaso w mojej lubej Łužicy, ale zwěsćuju ... zo so přeco hišće njemóžach cyle zhrabać z radostneho překwapjenja wo nowym, młódnym duchu, kotryž je wšitkich mojich serbskich bratrow zahorił ... a kotryž runje tam najkrasnišo so pokazuje, hdźež prjedy cyle hinaše zaměry knježachu ... Zetkaštaj-li so tu ... dwaj abo wjac Serbow, rěčachu cyle wěsće němsce ... Nětkole widźiš črjódy tajkich młodych ludźi po budyšinskich hasach ćahać, a dźiwaš so, kak to wjesele ... so bjesaduja w swojej maćernej rěči a spěwaja žortne kuski ... abo wyskace studentske spěwy wo radostnej młodosći ...«
Jako čitach tutón přinošk Jana Pětra Jordana w Praskim časopisu Ost und West z lěta 1841 (serbski přełožk w ČMS 1924, str. 57) prěni raz, mějach zaćišć, zo rozprawja tu nazhonity a zdźěłany starši nowinar wo Serbach a jich połoženju, a to w cyle načasnym žurnalistiskim stilu. Hakle jako wěnowach so w poslednimaj lětomaj intensiwnje stawiznam Smolerjowych »Pěsničkow«, bu mi wědome, zo běštaj Smoler a Jordan samsna generacija, Jordan samo dwě lěće młódši. Lědma so dotal wobkedźbuje, zo zeznaštaj so wobaj hižo na Budyskim gymnaziju. Zastupištaj 1830 drje do samsneje rjadownje a wuknještaj lěto zhromadnje. Smoler je zapisany w aprylu pod čisłom 10 – jako pochad je podaty Łaz a »Vater Schullehrer das(elbst) 4 Cl(asse) oberst(e) Abth(eilung)«.1 Jan Pětr Jordan sćěhuje w juniju pod čisłom 25, z přispomnjenjom: »aus Zischkowitz ... Vater Bauer daselbst 4 Cl ist katholisch.« 13lětny Jordan poda so po lěće nazymu 1831 do Prahi.2
»Jedne z najwoblubowanišich zawjeselenjow Serbow je rejowanje ... woni su tutomu tak jara poddani, zo wuwjedu je při kóždeježkuli přiležnosći.« Tak pisa lěta 1782 serbski wučenc Jan Hórčanski. Mało tehdy runja wjetšinje pozdźišo woblubowanych serbskich ludowych rejow je so w našim ludźe wobchowało. Tohodla stajich sej nadawk, tute, dalokož móžno, tak dokumentować a spřistupnić, zo hodźa so zaso wožiwić a znowa do našeje kultury zakótwić. Mjeztym nasta film, kotryž ma tutomu zaměrej słužić.
Prěni nastork k projektej saha do lěta 1989, jako so mje Jan Domaška před poslednim Festiwalom serbskeje kultury wopraša, hač njemóhł za Komorowsku rejowansku skupinu, kotraž tehdy zhromadnje ze Sprjewjanami program přihotowaše, ludowu hudźbu wobdźěłać. K tomu da mi kasety z originalnymi nahrawanjemi serbskich spěwow a rejow. Ani wosnje njeběch so tehdy nadźał, zo tajke něšto eksistuje. Z toho časa počach so intensiwnišo ze serbskej ludowej hudźbu zaběrać. Pozdźišo, jako dźěłachmoj hromadźe z Janom w dramaturgiji Serbskeho ludoweho ansambla, so časćišo wo problemach pěstowanja serbskich ludowych rejow rozmołwjachmoj. Wón pokaza wosebje na brachi, kotrež so w SLA a rejowanskich skupinach nastupajo awtentiskosć rejow jewjachu. Mje zaso zajimowaštej bóle awtentiska rejowanska hudźba a sound.
Stawizniske doškrabki k lóńšemu jubilejej
Při lońšim woswjećenju 675. róčnicy prěnjeho pisomneho naspomnjenja Wulkeje Dubrawy skoržachu Serbske Nowiny, zo běchu zarjadowarjo dospołnje zabyli na jeje serbsku zańdźenosć. Podam tuž lisćinu1, kotruž namakach w tachantskim archiwje a kotraž nastupajo serbskosć wsy za sebje rěči. Budyske tachantstwo Swjateho Pětra kupi w lěće 1599 Wulku Dubrawu wot Sigmunda ze Zezschwitza a wobsedźeše ju nimale tři lětdźesatki, doniž ju 1628 zaso njepředa. Mjenowane zapiski zapoinaja so 1601 a kónča 1607. Notěrowane su na łopjenach jednotliwi wobsedźerjo2 z wotedawkami a robotami.
Wulka Dubrawa měješe tehdy jednoho wićežneho bura, kotryž jewi so jako prěni na kóždolětnej lisćinje, zwotprědka jako »Der Leheman NN«, lěto na to jako »Simon der Lehemann«. Měješe jenož 80 grošow dawka płaćić, połojcu na Wałporu (30.4.) a tamnu na Michała (29.9.). Dalše słužby a wotedawki (hač na předźeno) njejsu naspomnjene. Sćěhuje sydom połburow. Prěnjeho zapisachu jako »NN Tschesetzkan«, přichodne lěto »Mickel Tscheseckan«, potom pisany »Nickel Tscheseckann« a při tym přešmórnjene »Ktschestian Tessac«. 1604 slěduje jako »Nickel Tessack«. Tute so w poslednim lěće znowa přešmórny a město toho mamy nětk »Simon Tschekan«. To drje swědči wo tym, zo pisachu so lisćiny stajnje prjedy a korigowachu so po potrjebje při kontroli wotedawkow. Sćěhuje »Lucia Michaltz wittib« [wudowa], pozdźišo »Michaletz wittib«, kotraž koriguje so poslednje lěto na »Michel Lucians Eltister«, potajkim přewza kubło jeje najstarši syn. Dalši połbur je »Vrban Britz Jtzt [nětko] Georg Noack«. Tu so měnja swójbne mjeno mjez Britz (tež Fritz) a Noack. W poslednim lěće je drje kubło synej předał, kotrehož nětko zapisaja jako »Hanß Fritzsch«. Štwórty je »Vrban N Nawoschnicka Jtzt Blasi Jencka von Kamena«. W slědowacych lětach měnja so pisanje swójbneho mjena na »Nawoschneka» a »Nowaschneka«. W poslednim zapisku je to »Jhan Nawaschena« pak »Nawoschena«. Pjaty je »Paul Symonigk weg [dla] Jan Heliasch«, kotrehož mjenuja w poslednim lěće jenož hišće »Paul Heliasch«. Často přewza nowy wobsedźer mjeno prjedawšeho a změni poněčim swoje swójbne mjeno na wone nowe. Poslednjej, přez cyłu dobu samsnej, staj »Andres Noack« a »Frantze Natusch«.


text:
Dykcjōnorz polsko-ślōnski, co ôd lot krōnży po internecie, we formacie StarDict. Notuje 3268 haseł. Do używanio we programach, co spiyrajōm tyn format, miyndzy inkszymi:
- GoldenDict (Windows, Linux, Android),
- Stardict (Windows, Linux, Mac)
- ColorDict (Android),
- QDict (Android),
- Dicty (iOS).
Paket trzeba skopiować do katalogu podle instrukcyje wybranego programu. Ôkrōm Silesłownika, inksze słowniki, co je widać na zopisach ekranu, sōm pokozane ino we cylach poglōndowych i niy noleżōm do paketu. Silesłownik do ściōngniyńcio ze działu Programy.


text:
Budyšin. Tež hdyž njemóžemy lětsa jutrowne wiki w Budyskim Serbskim domje dožiwić, to dawno njerěka, zo dyrbja debjerki a debjerjo jutrownych jejkow wostudu pasć. Přetož 68. wubědźowanje wo najrjeńše jutrowne jejko budźe. Dorosćeni kaž tež młodostni a dźěći su namołwjeni/namołwjene, swoje kolekcije zapodać. 19. měrc je termin wotedaća za dorosćenych, 7. apryl za dźěći a młodostnych. Weronika Suchowa a Eberhard Zobel ze Spěchowanskeho kruha za serbsku ludowu kulturu k tomu namołwjataj. Na dobyćerjow wubědźowanja čakaja myta, kotrež wospjet Załožba za serbski lud přewostaji.
Wobnowjeja dróhu přez wjes
Rychwałd. W Hamorskim wjesnym dźělu Rychwałd (Reichwalde) wobnowjeja zwjazkowu dróhu S 131 přez wjes. Prěni twarski wotrězk bu hišće loni do hód zhotowjeny. Tak su nošnu asfaltowu worštu zatwarili. Twarske dźěła wukonjeja w nadawku Sakskeho krajneho zarjada za dróhotwar a wobchad. Po zymskej přestawce, ručež budźe wotpowědne wjedro, chcedźa dale twarić.
Koncert na pišćelach


text:
Wopisowanje
Kak hodźa so stawizny wožiwić?
Hižo někotre lěta wudawa Budyski fotograf Jürgen Maćij wobrazowe zwjazki z čornoběłymi fotografijemi łužiskich fotografow. Wustajeńca w Budyskim Serbskim muzeju běše za Ludowe nakładnistwo Domowina nastork rjad dale wjesć a wobrazowej zwjazkaj z historiskimi fotografijemi Łužicy wot spočatka hač do 1930tych lět wudać. Prěni zwjazk z titulom »Wotmolowane – Mit Licht gemalt« wěnuje so Hornjej Łužicy a tamna kniha z titulom »Wótmólowane – Mit Licht gemalt« Delnjej Łužicy.
Štó drje su wone wosoby na starych fotografijach? Što wěmy wo nich a wo zwobraznjenych podawkach? Njezadźiwa, zo su stare fota wosebje powabne, wšako je na nich zwěčnjeny čwak časa, kotrehož koło je so wjerćeć přestało.
Wobaj zwjazkaj wobswětlujetej na zakładźe mnohich nazornych motiwow, kak je so serbski moment we fotowych stawiznach Łužicy wujewił.


text:
Suchy cas
Suchy cas jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten lětny cas, kótaryž jo bźez abo pśisamem bźez spadkow. Mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej wobrotnej šyrinu se pśibližnje pótom njedešćujo, gaž stoj słyńco nad drugej połkulu w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz oktoberom a aprylom a w pódpołdnjowych tropach mjaz aprylom a oktoberom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa suchej casa w jadnom lěśe.
Lětne case se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam suchy a dešćowy cas.


text:
Szlak Mokierskich Legend – Ślōnskŏ historyjŏ i ślōnskŏ gŏdka
W niydzielã po rŏz piyrszy wōm przeczytōmy 10 mokierskich legynd. Zanim do tego dojdzie, pŏrã słōw Wom muszã wyklarować.
Szlak Mokierskich Legynd – czym je, a czym niyma?
1. Je zbiorym rozprŏwek ôpartych na tym co sie rychtig u nos we Mokrym dziołŏ. Bydzie trocha mokierskij historyje i trocha miszōngu prŏwdy i gupot, kiere mi we gowie siedzōm.
2. Je placym, kaj trefiajōm sie roztōmajte postaci ze bojek Gōrnego Ślōnska. ( Podciep, Bebok, Utopek, Miedznik i Połednice).
3. Je kartōm, na keryj możecie znojś urokliwe place Mokrego (wopiynka, Gratzaberg, Fasinberg, stōwek Brzózka i inksze)
4. Chca wōm pokŏzać, iże idzie pisać po ślōnsku roztōmajtym wierszym.
5. Na razie nikaj tym szlakiym niy pudymy, ale na bezrok możno coś ze tego już bydzie.
Zaczynōmy 8 września we niydzielã ô pōł dwanŏstyj, na farskim ôgrodzie we Mokrym kole Mikołowa.
Ilustracyje malowoł uznany katowski rysownik Jacek Zygmunt. Znŏcie go choćby ze ksiōnżki „Co by pedzioł Szekspir?”
Szlak Mokierskich Legend by niy powstoł, jakby sie niy dociepło Miasto Mikołōw.


text:
Bytōm: Podrōbki na torgu
Policyjōny z Bytōmia przejōnli towor z podrobiōnymi znakami firmowymi znanych światowych marek. Podrōbki były zabezpieczōne na terynie sztandu targowego we Szōmbierkach, kludzōnego ôd 29 lot starego chopa. Posiedzicielowi lewego towaru może grozić teroz do 2 lot heresztu.
Wachtyrze prawa z bytōmskigo wydziału zalczanio przestympczości ekōnōmicznyj skōntrolowali targowisko w rejōnie Szombierek pod kōntym handlu podrōbkami. Na jednym ze sztandōw policyjōny znodli towor z podrobiōnymi znakami firmowymi znanych światowych marek. Przedstawiciele pokrziwdzōnych firm wybadujōm towor, coby potwierdzić jego niylegalne pochodzynie. Strata producynta je w czasie szacowanio. 29 lot stary ôbywatel Bułgaryje ôdpowiy teroz za wkludzynie do ôbrotu towarōw z podrobiōnymi znakami firmowymi, za co grozić mu może kora do 2 lot heresztu.
Foto: KMP Bytōm


text:
Berlin (B/SN). Ewangelska cyrkej Berlin-Braniborska-šleska Hornja Łužica zasadźuje so za wjace hodźin nabožinskeje wučby. Wona namołwja krajnu cyrkej w Berlinje, Braniborskej a Sakskej, „spěchować židowsku, křesćansku a muslimsku nabožinu, zo by so dialog w šuli na tutu temu zawjedł a dale pěstował“.
Towaršnosć LEO w kritice
Magdeburg (B/SN). W zwisku ze znowa w kritice stejacym towarstwom za žiwjensku orientaciju (LEO) w SakskoAnhaltskej wujasnja Ewangelska cyrkej Srjedźoněmskeje (EKM), zo njejedna so na posedźenjach wo poskitk cyrkwinskeho razu. Towarstwo steji w kritice, dokelž poskićuje seminary k wuhojenju homoseksualnych, zdźěli Zwjazk lesbow a homoseksualnych (LSVD) Saksko-Anhaltskeje. Před štyrjomi lětami su zwjazkej LEO nastajenja k homoseksualiće dla zjawne spěchowanje šmórnyli. Předsyda LEO, farar Bernhard Ritter, bě wuspěšnje přećiwo tomu skoržił, tak zo je LEO nětko zaso jako swobodny nošer Pomocy dźěćom a młodostnym we wokrjesu Mansfeld-Južny Harz připóznaty.
EU chce deeskalaciju


text:
Czamu je w morzu suono woda
Tak godali kole Glywic.
Kedys zaro kajsik kole Glywic bouo dwoch braciszkow. Jedyn bou fest bogaty a drugi fest biydny. Tyn biydny roz niymiou juz
blank co do jedzynio i tyn bogaty dou mu konsek szpyrki. Tyn biydny wzion to i poszou se furt. Jak se tak szou to we cescie uwidziou naroz
szpara a we tyj szparze ogyn jak pieron. Kuknou bez ta szpara i uwidziou piekuo ze dziobuami. Zaczon uciykac, bo sie wystraszou richtik do
porzondku, ale te dziobuy juz go uwidzieli i go obstompiyli coukom kupom. Pedzieli mu ze mo im cos dac bo go inaczyj niy puszczom. No tosz
co on im miou dac jak ino miou konsek szpyrki. Dou im ta szpyrka i tela, ale pedziou im tysz tak. Jo wom dom ta szpyrka, ale wy mi dejcie
tyn muynek co tam mocie stoc kole dzwiyrzow. Dziobuy pedzieli ja, mosz, bele nom dosz ta szpyrka i pacz sie juz stracic biydoku, wiela z
ciebie sam niymomy. Biydok poszou i wzion tyn muynek mit. Tak se szou, i ze gupoty pokrynciou muynkym, a naroz z tego muynka zaczuy sie suc
piyniondze. Co se tyn biydokino pomyslou i pomlou tym muynkym, to zaro to z tego muynka wylatywauo. Tak sie tyn biydok uradowou ize zaro
poszou nazod dodom. Ale tyn bogaty braciszek zaro mu uaps tyn muynek i kozou mu isc robic na pole. Biydok poszou a tyn bogaty se mysli, tera
mom prawie guod, namiela cosik do jedzynia. I juz miou couki obiod. Ale zamauo mu bouo soli. No to uaps za muynek i miele. Miele i miele, bo
se pomyslou, co sie zdo wiyncyj coby to sprzedac i miec pouno piyniyndzy. Jak sie muynek rozkrynciou to mu couko izba zasuo. Widziu tyn
bogaty co tera juz moze miec co ino by chciou i uciyk ze tym muynkym do Ameryki. Jak puynou na statku to mu juzas soli zabrakuo. Zaczon mloc
i se pomyslou, co pomiele wiyncyj i sprzedo we Ameryce. Muynek zaczon mloc i mloc imloc ..... Tela tego namlou ze couki statek sie utopiou
ze wszyskimi ludziami. A tyn muynek podobno durch jeszcze miele i woda we morzu bezto je tako suono. No tosz uwarzejcie na muynki i za wiela
juzas tysz niy mielcie.
Pyrsk!
Szwager


text:
Jan Handrij Wyrgač
Jan Handrij Wyrgač (němsce Johann Andreas Wirgatsch; * 15. decembra 1740 w Delnim Wujězdźe, † 4. januara 1799 w Stockholmje) bě serbski presbyter Ochranowskeje bratrowskeje wosady.
Narodźi so jako syn kowarja a šołty a běše wot 1750 chowanc wustawa Friedricha Caspara von Gersdorfa we Wujězdźe, kotryž pozdźišo do Niskeje přećahny. Wot 1757 běše na pedagogikumje w Großhennersdorfje a po tym na seminarje w Barby. Tu zastupi do bratrowstwa a bě krótki čas wučer. Přesydliwši so do Ochranowa, pomhaše w redakciji nowin bratrowstwa. 1780 bu pomjenowany na presbytera a skutkowaše krótki čas w serbskej koloniji w Małym Wjelkowje. Wot 1790 běše w Stockholmje jako presbyter tamnišeje bratrowskeje wosady. Wyrgač bě nawuknył šwedšćinu, pisaše a basnješe w tutej rěči a wobstara swojej wosadźe sam spěwarske.
LiteraturaWobdźěłać
- Nekrolog. W: Lausitzische Monatsschrift 1800, 2, str. 451–456
- Ota Wićaz: Presbyter Jan Handrij Wyrgač w Stockholmje. W Serbskich Nowinach 93, čo. 13, 16. januara 1934 (přiłoha)
ŽórłoWobdźěłać
- Achim Brankačk: Wyrgač, Jan Handrij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 638sl.