text:
Ôd Mōniki z Ameryki: Amerykańsko mamōna
Dolary, dolce abo zielōne (skuli tego, że dycki tukej rosnōm na drzewach), zowdy tak samo ponyntne do kożdego co jeszcze nie mioł ôkazji sie tym amerykańskim zielonym drzewkym potrzansnōć i pozbiyrać co mu tam na zola zleciało. Co Wōm byda dużo godać, pakujcie sie w Drimlajnery i sami sie przekonejcie jak sie zbiyro. Jo sie najfescij zdziwiōłach, że piyrszo instrukcjo kero zech dostała po wysiedniynciu z samolotu, to nie zapomnieć ô napiwku dō taksōwkorza. Niy ma sprawy, coś tam sie dociepnie do rōwności, zech sie miarkowała. Na szczynści uniknyłach honorowyj wpadki, jak mie ktoś szturchnōł, że to musi być przynajmnij 15% rachunku! Ô napiwkach w restauracyji nie czeba mi bōło przypominać, bo kożdy przynajmnij pora razy słyszoł amerykańsko fraza “keep the change”. Jakby nie bōło amerykańsko kinematografia skutecznie edukuje nos w amerykońskich realiach i po prowdzie to kożdy posiadacz teleôdbiornika mynij a wiyncyj (a przeważnie prowie wszyjsko) wie ô tym krōlestwie dolca. Ino szkoda, że przy ôkazji lechtor nie dodoł, że “zaczimej sie 18 dō 20 procyntōw” abo, że niy bōło zbliżynio na rachunek! I nigdy przenigdy nie widziałach żeby jakos aktorka godała “keep the change” swojij frizjerce!
To skōnd jo żech to miała wiedzieć?! Poszłach do fryzjerki i jeszczy przy ôkazji kozałach sie upiynkszyć wiynkszōm ilościōm dziurek w uchach a jak pedziala $35 dolcōw, to żech ij dała $35 dolcōw. Ani za fest dziynkuja nie pedziala, chocioż pryndzyj tako miło sie zdoła i cołkiym fajnie my sie pogodały. Ino że jo żech ô tym napiwku nie zapōmniała, jo żech nie wiedziała, że mōm go ôstawić! Gupie mi bōło jak żech wreszcie ôstala uświadomiōno, że dō kożdyj dupereli czeba (no możno nie czeba, ale tak tradycjo i dobre wychowanie nakazuje) doliczyć napiwek. Szłoby sie cało noc rozpisywać ô tym kaj i wiela wypado ôstawić , ale generalno zasada jest jedno: mynij niż 10 procyntōw, to sie ôbrażōm, wele 15 jeżeś średniakiym, a tak powyżyj 18 możesz być z siebie dumny. Chociożby z tego powodu cza sie czasym narobić przy tych pierōńskich dolarowych drzewkach. Ale to jeszczy nie koniec… Jak żech za bajtla pedziała ōumie, żeby mi dała złotek piōntka na ôranżada i ôblaty, to mi zowdy daa ôdliczōne co do grosza i lepij żebych nie stracila. Tukej sie możecie co do grosza abo raczyj cynta ôdliczyć ino na Alasce i sztyrych innych Stanach (a je ich tukej aż 51!). W kożdym innym nigdy niy wiysz wiela zapłacisz bo dō wszyjskygo doliczōny je podatek ôd sprzedaży. I ôn je we kożdym Stanie inkszy, bo kożdy Stan mo swoje federalne prawo i sie może robić, co mu sie podobo. Tyn podatek ôd sprzedaży jest doliczōny do rachunku dopiyro przy kasie, to bez znajōmości prawa podatkowego i genialnych zdolności matymatycznych lepij zowdy przygotować sie, że zapłocymy cosik wiyncyj nż bōło na nalepce abo na metce. Tak żech sie do tego przyzwyczajōła, że jak na torgu w Rybniku żech se chciaa szaty kupić, to żech sie sprzedowaczki spytała, eli by mi nie pedziała wiela to bydzie na kōniec. A metka wisiała jak byk!
Idzie sie w tym wszyjskim potracić i nieroz sie czowiek znerwuje, że mu drzwka dolarowe nie ôbrodziōły tela wiela powinny, ale zo to niy czeba łazić do roboty jak wszyndzie indzij 😉
Monika Zając
Monika Zając, frela z Orzeszo, kero piytnoście lot do zadku wykludziła sie do Ameryki, terozki frygo hamburgery zamiast rolady, a kej ino znojdzie wolno chwila pisze ô tym, co jij sie wydowo interesantne po drugij stronie Atlantyku.


c: text/html

text:
Spěchowanske towarstwo za Serbski muzej Choćebuz z.t.
Lětsa móže Serbski muzej w Choćebuzu na 25 lět swojeho skutkowanja w nowym domicilu zhladować. Oficielnje su jón 4. junija 1994 załožili. Naše Spěchowanske towarstwo za Serbski muzej Choćebuz z.t. hišće tak stare njeje. Bu hakle před pjeć lětami załožene, 20 lět po tym zo je Serbski muzej skutkować započał. Ale radšo pozdźišo hač docyła nic! Kuratorka Christina Kliemowa je tutu finalnu inicitiwu zastorčiła a so ludźi prašała, hač nochcyli muzej aktiwnje podpěrać a snadź samo we wosebitym towarstwje za njón dźěłać. To je so poradźiło a w nim smy so skonstituowali.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
We mŏju snadno sie u nŏs festelnie fajruje, chocia jes ino jedyn taki dziyń, bez kierego te cŏłkie nasze życie bōłoby blank bez cweku.
Niy idzie mi sam ło 1-go lebo 3-cigo Mŏja. Rozłajzi sie ło „Dziyń Matki”, kiej kŏżdy snŏs na isto musi ło swojij modszyj abo starszyjszyj Mamulce boczyć, kiej kŏżdy, bali i taki stary pryk jak jŏ, musiŏłby po klynczōncku te mamulkowe, zbakane rynce, te gŏrzście łod praniŏ i bez rojmatyka ształchniōne, powykrōncane – kusikować. Bo przeca fto jak niy Mamulka sklapnyli nōm grace i naumieli do porzōndku rzykać: „Aniyle Boży, strōżu mōj”? Fto tyrŏł we nocy do dochtora, kiej chyciōła laksyra po habniyntych ze kamratami we zegrōdkach sztachlokach? Fto tyż ło szaroku, we połednie i na łodwieczerz rychtowŏł jŏdło, choby ino zupa ze papioka abo i ze pokrziwy? I chocia, i tam Mamulka niyrōłz chlastła bez rzić kopyściōm abo jakōm lapōm, mokrōm chadrōm, to przeca ino skuli tego, iże nōm przŏła i kciała coby my na ludzi wylejźli. I niy bōło żŏdnego jesce „Rzecznika praw dziecka”, ftory niy do zwōli, coby czowiek (łojciec abo mamulka) na swojigo bajtla krziwo kuknōł, bo to jes „przemoc w rodzinie”. Jŏ ze mojim bracikiym bylichmy na isto dioseckimi gizdami, i jak my już tak do łostatka dopŏlyli naszym wyrŏbianiym Mamulce, to niyrōłz sie zapōmniała i praskła bez rzić tym, co tam pod rynkōm miała. I do dzisiŏj mōmy to we srogij zocy, łostŏł nōm mores i reszpekt dlŏ NIJ, a to wszyjsko dozwolōło nōm wyjść na ludzi.
Nō ja, ale gŏdŏ sie:
Chocia rōłz we roku Świynto Matki – Łōnyj kŏżdydziyń dać trza kwiŏtki!
I terŏzki we wtorek 26 mŏja wszyjskie dziecka, i te blank maluśke, i te srogsze, nō i te wszyjske stare chopiska i baby, bydōm skłŏdać swojim Mamulkōm kwiŏtki i jakiesik tam gyszynki. Wiycie, mało fto dzisiŏj boczy, iże piyrszy rōłz we Polsce fajrowali te świynto we 1926 roku we Krakowie, chocia historyjŏ świynta Matki siōngŏ jesce czasōw starożytnich. Fajrowali te świynto, mianowane wiesiynnym świyntym Matki-Nŏtury, we starożytnij Grecyji kiej to skłŏdali hōłd Rei, babeczce boga Kronosa, ftorŏ bōła mamulkōm wszychświata i wszyjskich bogōw. We Rzymie juzaś fajrowali świynto bōginki Cybele (tyż miyniyli jōm mamulkōm bogōw) a bōło to bezmać miyndzy 15 a 18 mŏja.
Kajsik kole 1600 roku, u Ynglynderōw pokŏzała sie tradycjŏ fajrowaniŏ Maminyj Niydzieli. We tyn dziyń, a bōło to we szczwŏrtŏ niydziela Srogigo Postu, łoddŏwali ludzie czyść swojim mamulkōm, skłŏdali winszowani i dŏwali roztomajte maluśke gyszynki. Gŏdało sie wtynczŏs, co to bōła niydziela u mamulki (Mothering Sunday) i bōł ci to frajny łod roboty dziyń we kierym majoryntne, te dziecka, co już robiyli wrŏcali do dōmōw swojich łojcōw i przinosiyli gyszynki dlŏ mamulek. Bōło ci to skuplowane z tym, iże mocka chudobnych ynglickich chopcōw i dziołchōw, bedinowało kajś we dōmach zabranych Ynglynderōw. I skuli tego, co za robotōm trza bōło wandrować niyrōłz fōrt daleko (zaobycz bōła to robota kŏżdydniōwŏ do kupy ze sobotami i niydzielōma), słōżba żōła we chałupach swojich chlybodawcōw i beztōż tyż niy mōgła dać se zwōlo na to, coby czynsto nawiydzać swojich łojcōw. We ta Mamulkowŏ Niydziela dostŏwali te istne jedyn frajny dziyń, coby poradziyli łodwiydzić łojcowy dōm i strŏwić pŏrã godzin ze familijōm. Takim zimbolym tego fajeru bōło ciŏstŏ mianowane mamulcynym kołoczym, ftore we zocy dlŏ swojich mamulek piykli i prziwojziyli do dōm cery.
Trza sam spōmnieć jesce, iże we Hameryce we 1858 roku rechtōrka Anna Reeves Jarvis łoznŏjmiōła Dni Mamulkowyj Roboty (Mother’s Work Days) a juzaś łod 1872 roka Julia Ward Howe reklamiyrōwała Dziyń Matek dlŏ Pokoju (Mother’s Day for Peace). We 1905 Anna Javris (cera tyj piyrszyj Anny) wyringowała ustanowiyni już richticznego Dnia Matki (Mother’s Day), ftory łod 1914 roka bōł już frajnym dnioszkiym (świyntym narōdowym) we Hamerice, kiery trefiŏ we drugŏ niydziela mŏja.
Roztomajcie to ci jes na cŏłkim świycie ale cheba niy ma takij dziydziny kajby sie tego świynta niy fajrowało. We Miymcach tyż to jes ta drugŏ niydziela mŏja. We dŏwniyjszyj Jugosławiji (terŏzki we tych wszyjskich krajach na jake sie ta Jugosławijŏ rozpyrskła, krōm Słowyniji) fajrujōm tyn dziyń 8 marca a we Szpanielsku i u Madziarōw jes ci to piyrszŏ niydziela mŏja, u Żabojadōw – piyrszŏ niydziela czerwiynia. Nŏjskorzij fajrujōm Dziyń Mamulki, bo we drogŏ niydziela lutego (we Ygipcie – 21 marca) a nŏjniyskorzij fajrujōm Ruske, bo dziepiyro we łostatniŏ niydziela listopada.
Nō ale, jes ci to u nŏs zawdy we mŏju te jedzine świynto, ło kierym niy idzie przepōmnieć. Jes ci to tyn „Dziyń Matki”, Mamulki, Mamuśki, Mamecki, i jak tam jesce fto bydzie to inakszij mianowŏł. We tyn dziyń na isto, prŏwdōm trza chocia rōłz wybrymzować, haltnōńć, lajstnōńć Jim, tym naszym nŏjdrogszym ludziōm, chocia jaki bukycik blumōw, tytka kōnfektōw i pokwanckać sie yntlich tam, kaj na nŏs na isto niy poradzōm sie doczkać, kaj zawdy jes plac przi stole, kaj zawdy nōm, choby my byli nŏjsrogsze gizdy – przajōm. Tam trza tyn kusik na te posmŏrszczane łod roboty rynce dać, piyknie, szykownie podziynkować za ta utropa, za te staranie bez cŏłki żywot. I niy godejcie mi sam gupielokowato, co przi tym waszym cŏłkim tyraniu za złociokōma, moge być knap ze czasym, iże możno zaboczyć ło Tyj, kierŏ nŏs na tyn świat wykludziyła i tak blank po prŏwdzie na ludzi wyrychtowała. Choby i Łōna miała już swōj spokojny plac na smyntŏrzu.
Deczkoch sie ino latoś tropiōł, coby juzaś te dioseckie angyjbery tego gryfnego świynta nie zwekslowali, bo Amerikōny fajrujōm tyn dziyń dwa tydnie skorzij nŏs. Niy rzykna, coby niy bōło na mie, iże bez te łostatnie lata pozōrnie kukŏł żech, gawcōłech, zaziyrŏł na tych pōnabushowych, obamowych kowbojōw i naszych samtyjszych utrzidupskich politykerōw, coby tyż niy bōło nikiej ze Walyntynkōma, Halołinym, jakimsik świyntym Patrikiym i inkszymi tam jesce gupotami. Nō, tōż podwiyl co, wszyjskie we wtorek dwadziestego szōstego mŏja trefiōmy sie u naszych MAMULEK !!
Ojgyn z Pnioków
blank bez cweku – zupełnie bez sensu;
tyrać – tu: biec;
po klynczōncku – na klęczkach;
ształchniōny – skrzywiony, zwichnięty;
laksyra – biegunka;
habniynty – ukradziony;
sztachloki – agrest;
lapa, chadra – szmata, ścierka;
majoryntny – dorosły, pełnoletni;
wykludzić na świat – wyprowadzić na świat, wydać na świat;


text:
Z kadišom na wosud židowskeje wosady dopominali
Budyšin (CK/SN). Kaž kóždu prěnju njedźelu w septembru su so na Budyskim židowskim pohrjebnišću předwčerawšim zaso kadiš modlili. Z jednym z najwažnišich paćerjow židowstwa dopominachu při rowach Budyskich židow znowa na wosud tych, kotrychž bě nacionalsocialistiski režim zamordował. „Wospjet napominamy stražliwi wostać a so dopominać, kruće stać přećiwo wšitkim pospytam, kotrež chcedźa wotstronić lětdźesatki wupruwowanu němsku demokratiju, a prócować so wo měrliwy kraj a wo wujednanje.“ To rjekny hłowny organizator zarjadowanja Hans-Eberhard Kaulfürst. Po jeho słowach by lochkomyslne zakomdźenje było, drje hidu islamistisko-teroristiskeho swětonahlada wotpokazać, ale so njewobarać łžam, hidźe, hłuposći a ignorancy nacionalistisce myslacych a jednacych ludźi, kotrychž „alternatiwne wěrnosće“ w Němskej a w Europje přiběrajcy wothłós žněja.


text:
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley (rodz. 8 styczńa 1935 we East Tupelo, um. 16 śyrpńa 1977 we Memphis) – amerikański śpjywok a szauszpiler, powożany za jednygo ze tych, co dali anfang rokyndrolowi, jydno ze nojwożńijszych postaćůw we masowyj kulturze XX stolećo. Podug jednygo ze prezydyntůw USA, Jimmygo Cartera "cajchowoł byrkajůncego ducha amerikańskij nacyje". Do terozka fůnguje mjejsko powjarka, podug keryj nowina uo śmjyrći Presleya bůła udowano a żyje uůn dali, nale chrůńi swoja prywata a trzimje śe ze daleka uode medjůw a fanůw. Mo uůn cera - Lisa Marie Presley.
Necowe uodwołańa[edytuj | edytuj zdrzōdło]


text:
Pad swójby z Jaseńcy móhł změnu wustawkow wuskutkować
Drježdźany/Jaseńca (mdź/SN). Drježdźanske zarjadniske sudnistwo je so póndźelu z padom serbskeje swójby z Jaseńcy přećiwo Budyskemu wokrjesej wo wróćopłaćenje pozdatnje přewjele płaćenych wudawkow za šulerski transport zaběrało. W lěće 2016 chodźeše Ludwig Budar na Ralbičansku wyšu šulu. Za jězbu z busom dyrbještaj jeho staršej 27,40 eurow měsačnje płaćić – za Ludwigowu dwě lěće staršu sotru Elisu pak za samsny cil jenož 13 eurow. Krajnoradny zarjad bě tehdy swoje wustawki za šulerski transport změnił. Budarjecy běchu potrjecheni a mějachu tuž za jedne dźěćo wjac płaćić hač za tamne. Za nich je to „hotowy njezmysł“, a tak sej dźěl pjenjez wróćo žadaja.


text:
Chorzowske hutnictwo mo swōj nowy dōm
Koparki, krany i dalszy ciynżki sprzynt już ôpuściōł teryn Muzeum Hutnictwa. Budowa placōwki sie skōńczyła. Teroz przi ul. Metalowców w Chorzowie trwajōm ôdbiōry i ôstatnie poprowki.
– Roboty budowlane sōm już za nami. Budowa trwała niycołke dwa lata i dziynki nij szło uretować part zabytkowych ôbiektōw na terynie Huty Kościuszko to znaczy downyj Huty Krōlewskij. Podarziło sie tyż ôdrestaurować hutnicze masziny, co bydōm fungowały. To ôgrōmno werta, bo niy wszyńdzie take zabytkowe masziny idzie ôboczyć. To muzeum pokazuje wielko tajla naszyj historyje i kultury, naszyj erbowizny. W kōńcu to gynau naôbkoło tyj huty wyrosło nasze miasto, co kejś sie nazywało zresztōm Krōlewsko Huta – spōmino Andrzej Kotala, Prezydynt Chorzowa.
Budowa niy była prosto. Tajla zabytkowych budōnkōw (ze halōm bez stoletnij elektrownie Huty Krōlewskij na czele) wymogały cołkowityj rewaloryzacyje, inksze były zbudowane ôd poczōntku.
– Zabytkowe budōnki przeszły połno rewitalizacyjo. Ôdrestaurowali my przeca mury, co im je bez 120 lot. Ôkrōm tego do tych dwōch zabytkowych halōw, co w nich bydzie stało wystawa i wystawy czasowe, dobudowali my pora modernych budōnkōw. Tukej znojdzie sie bez przikłod zal multimedialny abo szkolyniowy – prawi Marcin Michalik, Zastympca Prezydynta Chorzowa.
Efektym tyj roboty je impōnujōncy kōmpleks społym ze małōm infrastrukturōm, kery sōmsiaduje ze industryjōm, co durch funguje.
– Bydymy tukej przeżywać nasza historyjo. Bydymy tyż przeżywać historyjo ôd inkszych, bo na wystawie bydzie hned sto filmōw, co sōm indywidualnymi relacyjami autyntycznych hutnikōw i hutniczek. Przed nami jeszcze robota zwiōnzano z wyrychtowaniym muzeum, stworzyniym stałyj wystawy i przekludzka. Wszyjsko po to, coby jak nojlepij przigotować sie do ôtwarcio, co przidzie jeszcze latoś – godo Adam Kowalski, dyrechtōr Muzeum Hutnictwa (w ôrganizacyji).


text:
Pōmoc:Kōntrola autorytatywnŏ
Kōntrola autorytatywnŏ (KA) to stworzōny ôd bibliŏtykŏrzi systym ôznaczyń i procedur, co sużōm klarownyj idyntyfikacyji ôsōb, miyjsc, dzieł, instytucyji itd.
We Wikipedyji i jeji projektach siostrzanych wrażanie ôznaczyń kōntrole autorytatywnyj suży przede wszyjskim lepszymu powiōnzaniu naszych treści z zasobami bibliotecznymi i archiwalnymi, a tyż z zewnyntrznymi bazami danych, co ôpisujōm te same tymaty. Ôznaczynia KA moc ulekszajōm dotarcie do ekstra informacyji i materyji z inkszych zdrzōdeł, a tyż do wielu przidajnych nŏczyń i zestawiyń (bp. wykazy publikacyji danego autora, wykazy wydań danego dzieła, wykazy bibliŏtyk, co dyspōnujōm danōm robotōm itd.). Mogōm tyż spōmŏgać systym ujednoznacznianiŏ mian artikli w sytuacyji, kej bp. mocka yncyklopedycznych ôsōb nosi to samo miano i nazwisko.
Przikłŏd zŏpisu kōntrole autorytatywnyj we ślōnskij Wikipedyji:
Grōmadzynie i pokazowanie ôznaczyń KA[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kaj grōmadzymy?[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kożdy artykuł ślōnskij Wikipedyje je powiōnzany (abo winiyn być) z ôdpednim zbiorym danych w naszym projekcie siostrzanym Wikidane. To prawie tam grōmadzymy ôznaczynia KA z roztōmajtych systymōw, co ôdpadajōm danymu tymatowi.
Jeźli chcesz zmiynić abo przidać ôznaczynie kōntrole autorytatywnyj, wejdź na ôdpedniõ strōnã Wikipedyje, a potym kliknij ôpcyjõ „Elymynt Wikidanych” z myni po lewyj strōne. Dokōnej pōmian bezpostrzednio na strōnie Wikidanych, co sie pokŏże.
Jeźli chcesz wykōnać srogszõ liczbã tyj zorty edycyji, pamiyntej, iże we Wikidanych powstały już gadżety i nŏczynia, co ulekszajōm pōłautōmatyczny import ôznaczyń KA z roztōmajtych baz. Przidajny może być tyż gadżet ślōnskij Wikipedyje, co pokazuje klarownõ informacyjõ, kej do artikla niy były wstawiōne ôznaczynia KA, chociŏż ône sōm dostympne w Wikidanych.
Jak pokazujymy?[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Informacyje dlŏ wszyjskich edytorōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Coby pokŏzać ôznaczynia KA dlŏ danego artykułu Wikipedyje, styknie wrazić muster {{Kōntrola autorytatywnŏ}} abo jego skrōcōne wywołanie {{ka}} na samym spodku artykułu (przi edytowaniu w edytōrze wizualnym) abo na spodku kodu, zarŏz nad kategoryjami (przi edytowaniu w kodzie). Wszyjske dane bydōm zaimportowane autōmatycznie z Wikidanych. Muster niy pokŏże sie, jeźli w Wikidanych niy ma żŏdnych ôznaczyń KA dlŏ danego tymatu.
Coby przejść prosto do wpisu na dany tymat w ôbranyj bazie, styknie kliknōńć pokŏzane ôznaczynie.
Informacyje dlŏ edytorōw ô srogij wiedzy technicznyj[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôd strōny technicznyj systym pokazowaniŏ ôznaczyń KA je kerowany ôd napisanego w Lua modułu. Skuli masowego użyciŏ tego modułu, wszyjske srogsze zmiany w nim winny być poprzedzone publicznōm dyskusyjōm, a potym wkludzane ôd ôsōb, co majōm ôdpednie talynta informatyczne.
Wykŏz ôznaczyń[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Połny wykŏz wszyjskich sebranych w zasobach Wikimediów ôznaczyń KA dlŏ danego tymatu, a tyż jego idyntyfikatorōw w bazach danych inkszyj zorty, idzie znojś na strōnie ôdpednigo elymyntu Wikidanych. Szablōny Wikipedyje pokazujōm jyno ôbrane, nojważniyjsze ôznaczynia KA. Niżyj znojdziesz terŏźny wykŏz wszyjskich ôznaczyń, kere idzie trefić we ślōnskij Wikipedyji.
Ôkrōm tego w boksie kustra kōntrole autorytatywnyj sōm gynerowane tyż linki do powiōnzanych z danym tymatym publikacyji we bazie WorldCat.


text:
wuzwol sej rěč / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Wopisowanje
Wot 7. lětnika sem hodźi so knižka wužiwać jako dodatny a wudospołnjacy material za wuknjacych, kotřiž su serbšćinu hakle w šuli nawuknyli. W samostudiju móže so poskićena maćizna wuběrnje za systematiske wospjetowanje rěčnych znajomosćow zasadźić. Rěčne srědki (leksika a gramatika) zaruča komunikaciju k wažnym temam wšědneho dnja. Přez zrozumjace čitanje krótkich tekstow ze serbskeje originalneje literatury budźi so zajim za dalšu zaběru ze serbskej literaturu.
{STR}
{STR}


text:
Napoleůn Bůnaparte
Napoleůn Bůnaparte, fr.: Napoléon Bonaparte, it.: Napoleone Buonaparte, Napoleůn I, rodz. 15 śyrpńa 1769 we Ajaccio na Korsyce, um. 5 maja 1821 we Longwood na Wyspje Śwjyntyj Helyny) – pjyrszy kůnsul Francuskij Republiki 1799-1804, cysorz Francuzůw we lotach 1804-1814 a 1815, prezydynt (1802-1805) a krůl Italiji we lotach 1805-1814. Wkludźůł we 1804 do prawnygo systymu cywilny kodeks, kery przewidywoł mjyndzy inszymi cywilne śluby a rozwody. We tym samym roku koronowoł śe na cysorza Francuzůw, a 26 maja 1805 na krůla Italiji. Prowadźůł wojny we cołkij Ojropje, prziłůnczůł do Francyji Belgijo, Ńiderlandy, mjymjecke prowincyje nad Půłnocnym Morzym, a srogo tajla Italije, wroz ze Rzimym. Ńyskorzi losy wojnůw śe zwyrtły a 31 marca 1814 Paryż znod śe pdoe uokupacyjům. Bestůż 6 kwjetńa Napoleůn abdykowoł. Ńyskorzi zesłano go na wyspa Elba. Citnůł ś ńij 26 lutygo 1815, wrůćůł nazod do Francyje, a bez 100 dńůw wojowoł na nowo, aże do bitwy pod Waterloo, po keryj go internowano zaś a zesłano dali, aże na Wyspa Śwjyntyj Helyny. Żůł sam jeszcze bez 6 lot, po śmjyrći jygo ćoło przekludzůno do Paryża.


text: Mjeśůnczek je jydynym stałym naturalnym satelitůmŹymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynżycym we Słůnecznym Układźe. Strzedńo uodlygłość uod postrzodka Źymje do postrzodka Mjeśůnczka je 384403 km, to je myńij wjyncyj tela, co trzidźestakrotność szyrzki Źymje. Szyrzka Mjeśůnczka je růwno 3474 km, to je trocha wjyncyj uod 1/4 szyrzki Źymje. Uoznoczo to, iże uobjyntość Mjeśůnczka to 1/50 uobjyntośći źymskij kugle. Grawitacyjne przispjyszyńy na jego placu je kole 6 razy słabsze. Mjeśůnczek robi połny uobjyg Źymje we czaśe 27,3 dńa, a uokresowe zmjany we geůmetryji układu Źymja-Mjeśůnczek-Słůńce powodujům wystympowańy fazůw Mjeśůnczka, co powtorzajům śe we 29,5-dńowym cyklu.


text:
Wotnožki dźěłoweho zarjada najprjedy raz njezawru
Budyšin (CK/SN). W Hornjej Łužicy bě kónc oktobra 17 862 ludźi jako bjezdźěłnych registrowanych. To je 401 mjenje hač měsac do toho a 1 509 mjenje hač w samsnym času loni. Demografiski faktor drje wažnu rólu hraje, „ale wjele ludźi je tež nowe dźěłowe městno namakało“, rjekny tele dny šef Budyskeje agentury za dźěło Thomas Berndt. „Za tuchwilny počas překwapja, zo je bjezdźěłnosć w oktobrje dale woteběrała“, wón rozłoži. Dźakowano miłej a rjanej nazymje ma wjele předewzaćow we wot wjedra wotwisnych branšach kaž twarstwje abo zahrodnistwje tež nětko hišće tójšto dźěła.
We wuchodnej Sakskej je 4 707 swobodnych dźěłowych městnow, nimale wšitke z winowatostnym socialnym zawěsćenjom. Najwjace městnow maja we wobłuku dźěła na čas, ale z 969 swobodnymi městnami je jich mjeztym nimale runje telko w předźěłacym přemysle. Při tym je dźeń a ćešo kmanych fachowocw namakać. W někotrych branšach traje to mjeztym hač do 250 dnjow, Thomas Berndt měnješe.


text:
Pósejźenje Serbskego sejma pśed lěśojsku pśestawku
Dnja 12. junija jo se wótměło 25. hobradowanje Serbskego sejma, zasej ako wideokonferenca, w pśibytnosći wjelich pódpěrarjow, zastupnikow casnikaŕstwa a zdźěla zasej anonymnje se hobźělujucych gósći. Dla njehužytnego hužywanja njeawtorizěrowanych hobźěłanych hobrazowych a zukowych nagrawanjow z hobradowańskich pśestawkow w zajźonosći pokazujo sejm na płaśece pšawniske połoženje.
W swójom póslědnem hobradowanju pśed lěśojskeju pśestawku jo sejm hobzamknuł historiske hobzamknjenje, w mjenju tych Serbow, kótarež kśě móžnosć nutśikownego samopóstajowanja a mócnego sobupóstajowanja našogo ludu ze statkowneju kulturneju a kubłańskeju awtonomiju hužywaś, toś tu samoidentifikaciju ako starozasedlony („indigeny“) lud a powšyknje hužywanje pšawow w zmysle njedawno ratificěrowaneje konwencije ILO-169 pśi Mjazynarodnej źěłowej organizaciji Zjadnośonych narodow (UN) pśedewześ.
Sejm jo hušej togo hobzamknuł, zwołaś mjazynarodnu husokokaratnu wědomostnu pśiradu, kótarejež nadawk buźo, pólěpšować nutśikokrajnowe póznaśe, husokowažnosć a respekt za pótrjeby a pšawa serbskego luda. Pśirada ma hutwórić kontakty k husokorědnym wědomostnym institucijam, parlamentarnikam a zastupnikam kněžaŕstwow w tu- a hukraju, kaž tež na europskej rowninje, a źěło sejma z njewótwisneju ekspertizu pódpěrowaś, na pśikład w ramiku jadnanjow wó nowem statnem dogronje k zawěsćenju našogo pó hustawje garantěrowanego pšawa na eksistencu.
Pó dawno notnem pśipóznaśu ludowego mordaŕstwa na ludoma Herero a Nama pśez Nimsku kritizěrujo sejm toś to jano z centralnym kněžaŕstwom Namibije a z huzamknjenim pótrjefjonych ludow trjefjone hujadnanje. Ako něga pód nimskeju kulturneju hegemoniju śerpjecy lud cujomy se ako Serby z ludoma Herero a Nama we wósebnem zwězane, až ma se reglementěrowańske cuzopóstajowanje wótpokazaś.
Rosćecy njedostatk wódy pó cełej Łužycy pśez změnu klimy, zniženje spódneje wódy a zanjeroźenje pśez górnistwo, pśi rownocasnem nadměrnem hužywanju k napołnjenju něgajšnych huglowych jamow hopokazuju se ako pśiběrajucy problem za pśirodu, gataŕstwo a rolnikaŕstwo. Sejm pomina, až se zarědujo štabowe městno za wódowy menedźment we Łužycy a hobmócnja góspodaŕski huběrk, aby naźěłał wótpowědne naraźenja.
Na pórucenje kulturnego huběrka hobzamkny sejm lisćinu z tśimi kandidatami za hobsajźenje rozgłosoweje rady MDR, kótaraž ma se z Domowinu z.t. wótgłosowaś. Lisćina hopśimjejo pódla w gremijach nazgonitej kulturnej wědomostnicy Cosimu Strackec-Nawcynu filmarja Rainera Nagla, kaž teke komunalneho politikarja Tomaša Čornaka.


text:
Drježdźany (BD/SN). Korony dla njemóžachu Drježdźanscy Serbja swoje decemberske zetkanje wot wobliča k wobliču přewjesć. Tuž so předwčerawšim digitalnje zhromadźichu, kóždy doma za kompjuterom abo smartfonom. Dźesać stajnych wobdźělnikow a dwaj hosćej z Choćebuza su so na bjesadźe towarstwa Stup dale wobdźělili, rozjimujo swoje naležnosće w maćernej hornjo- a delnjoserbšćinje. Přezjedni sej běchu, zo dyrbjeli serbske institucije, medije a towarstwa hladajo na infekciske połoženje wjace digitalnych poskitkow wuwiwać a je wšitkim Serbam, wosebje dźěćom a młodostnym, z hudźbu a filmom runje tak kaž z literaturu a dźiwadłom poskićić. Drježdźanska bjesada w maćernej rěči chce dale po nowym digitalnym puću kročić. Přichodnu 11. januara tuž znowa online přewjedu.
Zarjadnišća dale začinjene


text:
Turnieje Madżōnga we Brnie i Graz
Roman Powęzka s Piekŏr zdobōł 3 plac na turnieju we Brnie (Morawy, Czeskŏ Republika). Wygroł Siarhej Tsywinski s Biołorusi, a drugi bōł Dominik Hammerl z Austryje.
Wyniki Gōrnoślōnskigo Zwiōnzku Madżōnga we Brnie (32 szpilerōw), Morawa, Czechy 21-22.04
3 plac Roman Powęzka – Piekary Ślōnske GŚ
9 plac Łukasz Grzybowski – Katowice GŚ
15 plac Primo Zhao – Ôpole GŚ
16 plac Olga Igarashi – Dōmbrowa Gōrniczŏ ZD
21 plac Tatsuya Igarashi – Dōmbrowa Gōrniczŏ ZD
28 plac Dan Sekigawa – Musashino, Kantō, Japōnijŏ
30 plac Tomasz Powęzka – Piekary Ślōnske GŚ
Wyniki Gōrnoślōnskiego Zwiōnzku Madżōnga we Graz (24 szpilery), Styria, Austryjŏ 27-28.04
14 plac Tatsuya Igarashi – Dōmbrowa Gōrniczŏ ZD
23 plac Olga Igarashi – Dōmbrowa Gōrniczŏ ZD
Gōrnoślōnski Zwiōnzek Madżōnga rekrutuje nowe ôsoby do klubowego szpilaniŏ. Darmowe trefy sōm we Smoczym Czajniku – ul. Francuska 15, Katowice – we kożdõ strzodã a sobotã.
Kolejny turniej 12 Maja we Poznaniu.
Foty: Łukasz Grzybowski


text:
Fojerman: Skuli poezyje
Skuli poezyje
Padajōm, że jak jodło
Je poezyjo, dlo ducha.
Zaczna niōm żyć, a możno
Straca tyż trocha brzucha?
Pokosztuja jōm tydziyń,
Ôbejrza po tym czasie,
Czy mie trocha ubydzie,
A dziurka podciōngna we pasie?
Możno niy bydzie to grzych,
W Adwyncie sie rymym napaś,
A na Wachtyrza Wōm tyż
Posłać rym jaki roz za czas?
Teraz tak myśla dziepiyro:
Skuli tej poezyje,
Człowiek se kustu ôdbiyro,
A sam te beskuryje
Z boku go kajś wołajōm,
Niby we wierszach plyś słowa,
Dyć piwa napić sie dajōm,
A brzuch urośnie ôd nowa.
Stasiek Neblik, ps.”Fojerman” – Ślōnzok, fojermōn na pynzyji, autor ksiōnżki ”Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz” a autor „Dykcjōnorza Godki Ślōnskij”, człōnek DURŚ.


text:
Eùropa
Eùropa (gr. ë łac. Europa, mòże bëc zrzeszëne z grecczim europos, 'letkò ùnoszącë sã', abò òd asyrsczégò ereb, co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny kòntinentã) na nordowi półkùglë planetë Zemia. Rozcëgò sã òd Atlantëcczégò Òceanu na zôpôdze do górów Ùral na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd Westrzódzemnegò Mòrza, Czôrnégò Mòrza ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do Nordowégò Mòrza na nordze.
Geògrafne pòdôwcziEditëjë
Wiéchrzëzna Eùropë: 10 521 324 km2, (5,96 mln km2 z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Lëdztwò: kòl 584 mln (wôrtosc na ògle z 2002, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
Równoleżnikòwi rozskòczënk: 5600 km (79 gradów)
Pôłnikòwi rozskòczënk: 4200 km (35 gradów)
Długota strądôw: 38 tys. km
Strzédna wiżô môlu: 340 m n.r.m.
Nôwëższi wëszéńc w Eùropie: Mont Blanc (4807 m n.r.m.)
Nôniższi môl w Eùropie: na strądze Kaspijsczégò Mòrza (-28 m p.r.m.)
Nôdłëgszô rzéka w Eùropie: Wołga 3530 km
Nôwiksze jezero w Eùropie: Ładoga 17700 km2
Strzédna gãscëzna lëdzy: 64 sztaturë/km2
Nôwiksze garde w Eùropie: Stambuł, London, Pariz, Mòskwa
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata:
- na nordze - Òstrów Rudolfô w òstrowinié Zemii Franciszka Józefa
- na pôłnie - òstrów Gavdos
- na pòrénkù - Flissingsczi Retk na Nowi Zemi
- na zôpôdze - kamiznë kòle òstrowa Flores na Azorach
Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù:
- na nordze - retk Nordkinn (Norweskô)
- na pôłnie - retk Marroquí (Szpańskô)
- na pòrénkù - ùbiega Bajdaratë do Bajdaraccziej Hôwindżi (Ruskô)
- na zôpôdze - retk Roca (Pòrtugalskô)
Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô.
Razã z Azëją Eùropa je Eùrazëjã ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã.
Òbôcze téżEditëjë
Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë
- Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie
- Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie
- Lësta eùropejsczich państw
- Eùropejskô Ùnijô ë Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
W Ralbičanskej wosadnej cyrkwi a pozdźišo na hosćinje w Šunowje zhladowaštaj wčera ćělne a duchownje strowaj Pawoł Šołta a jeho mandźelska Hilža rodźena Wowčerkec ze Šunowa na zhromadny žiwjenski puć 60 zbožownych lět.
Dejmantna jubilarka Hilža narodźi so w měrcu 1938 w Smjerdźacej a chodźeše wot 1944 wosom lět w Róžeńće a Ralbicach do šule. Ju wuchodźiwši dźěłaše jako domjaca pomocnica pola Cyžec w Smječkecach, pozdźišo pola pjekarja w Kamjencu a tam tež něšto lět w Lajnertec modowym domje jako předawarka. Po załoženju plastu předźěłaceho zawoda Zeibina w Bóšicach sej tam jeje přećelne wustupowanje a pilnej ruce hač do wuměnkarskeje staroby chwalachu


text:
Wó wukładowanju zwěrjecych głowow ako wupyšnjenje pókóńcow a ortgangow na dolnołužyskich bolanych domach
W Błotach a šyršej wokolnosći zda se byś konsens, až wupyšnjenje pókóńcow jo wósebnje typiske za region a zasadnje pśedstajijo wužowego krala, kenž jo był starym Słowjanam swěty. Stakim se tuchylnje ortgangi (bocne kšomy kšywa pśi padorownych pókóńcach) wobnowjonych a nowych twarjenjow, jo samo domcyki na busowych wustanišćach, z tym symbolom wudopołniju. Ewentuelny historiski zmysł se pak rědko diskutěrujo. Na zwěrjece głowy dopominajuce wupyšnjenja pókóńcow a swislow pak su akle relatiwnje pózdźe zajm ludowědnikow zbuźili; tak póchadaju prědne wopisowanja z lěta 1880 wót Willibalda von Schulenburga. W tom casu pak su wupyšnjenja južo kradu dłujku tradiciju měli, bźez togo až mógali se jasne pomjenjenja motiwow dopokazaś. Slěźenja wokoło burskich domow pak pokazuju na to, až njejadna se wó lěttysace stare, ale wó relatiwnje młode motiwy, dokulaž swisle wustupuju w našom rumje někak wót póznego 16. resp. ranego 17. stolěśa. To zwisujo z notnymi změnami, kótarež su nastali pśi stajanju walmowych abo połwalmowych kšywow (ze styrimi schylonymi płonjami): Móžne druge zakóńcenja kšywa su sebje pominali spušćobny šćit za ortgangi, to groni za bocne kšomy pókóńcow.
Prapremjera lětosnego programa »Ptaškoweje swajźby«, kótaremuž se dolnoserbski groni »Zapust« teke bźez zapustowego pśeśěga, běšo na 18. wezymskem w chóśebuskem Komornem jawišću. Zal jo był połny, jano dobra połojca pśiglědarjow jo trjebała słuchatka za simultane pśełožowanje a jadnotliwe luźe su byli nižej 40 lět stare. To powěda za zajm za źiwadłowu kulturu pó serbsku.
Zakładna ideja programa pód motom: »To njamóžo byś!« jo pśemyslowanja gódna. Bus z cłonkami SLA wótjěźo 1989 z Budyšyna do Wórjejc na »Ptaškowu swajźbu«, ma pak ducy panu. Ansamblownik źo do bliskego doma wó pomoc telefonowat. W tom casu wuwjedu zwenkazemske wót Marsa druge cłonki z busa. Źiwadłowniki mysle, až su jano 30 minutow na cerwjenej gwězdźe, wopšawdu pak su tam 30 lět. Wšykne se namakaju zasej na 25. wezymskem 2019 we Wórjejcach. Kšac pó kšacu rozměju, až płaśi něnto hynakšy politiski a góspodarski system a až lěbda něchten wót jich starjejšych jo hyšći žywy. Dokulaž pśedwiźony ansambel za aktualny program wupadnjo, zaskócyju a pokazuju pód nawjedowanim swójogo nowego póbratša Jana (Jakub Wowčer) program z lěta 1989. Na kóńcu pak se rozsuźiju se wrośiś do NDR togo lěta, dokulaž se jim styska za swójimi swójźbnymi. Jano Jan wiźi take 30 lět ako dar a wóstanjo w našom casu. Mimo togo jo se zalubował do Cecilije (Katharina Pöpelec), źowća jogo tegdejšeje lubki Weroniki (Alena Farkašowa).
Južo někotare lěta se w kulturnowědomnostnem wótrěźe Serbskego instituta pód glědanišćom »póśěgi a spleśonosći« mjazsobne zwiski Serbow kaž teke zwiski Serbow k Nimcam a drugim mjeńšynam wuslěźuju. Wědomnostnicy a wědomnostniki se zaběraju z temami, kenž su zwětšego desiderata w nejnowšem stawiznopisu. K tomu słušaju póśěgi mjazy Serbami Górneje a Dolneje Łužyce. Pšašanje jo tematiski wjelgin wobšyrne, dokulaž sega wót zwiskow towaristwow a institucijow k spleśonosćam zarědnistwow až k specifiskim wósobinskim kontaktam. Jo pak teke wažne, z kótareje perspektiwy se na to glěda. Njejo pótajmstwo, až perspektiwa z Górneje na Dolnu Łužycu wšuźi dominěrujo a jo cesćej samo jadnučke glědanje na historiske tšojenja. Z togo casa, až mamy wótnožku za dolnoserbske slěźenje w Chóśebuzu, móžomy se na městnje fokusěrowaś a koncentrěrowaś na stawizniske wuwiśe Dolnoserbow. Rozsudny zaměr pśi tom za mójim zdaśim jo, to produktiwne teje zwězanosći mjazy Serbami do srjejźišća stajiś. To wopśimjejo se wě kritiske glědanje na proces wuwiśa Serbow we Łužycy a zwenka njeje. A wšykne zwiski mjazy Serbami Górneje a Dolneje Łužyce su mjenjej abo wěcej wótwisne resp. wobwliwowane wót nimsko-serbskich a serbsko-słowjańskich póśěgow.
Pód glědanim pśeźěłanja a censury dotyknjo se impulsowy nastawk Zhubjeny »Bog« w Mininych basnjach z pjera Pětša Janaša temy basniskich wersijow we wudaśu zběrki z lěta 1955 Mina Witkojc, K swětłu a słyńcu (dalej WKS). Tam jo pomjenjona mj. dr. zběrka nimskich basnjow z rěda Die sorbische Bibliothek Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, LND 2001 (dalej WES), w kótarejž se pśedstajijo 76 basnjow Miny Witkojc, pśebasnjonych wót Elke Nagel do nimskeje rěcy. Nimska zběrka jo zapołožona ako ludowa cytanka, togodla jo se złožył wuběrk tekstow na zběrku Mina Witkojc, Nimjernosći brjogi, LND 1993 (dalej WNB). Pśebasnjenje teksta Erfurtske spomnjeśa, kenž se we WNB njejawi, złožujo se na wudaśe w Mina Witkojc, Serbska poezija 1, 4. nakład, wud. Kito Lorenc, LND 2000. Konkluzije wó zgubjonem »Bogu« kaž tež wó póznem šyrjenju socialistiskich wariantow pak wót faktow w kuždem paźe pódprěte njejsu. Wšykne pśebasnjenja we WES na zakłaźe WNB bazěruju na serbskej wersiji nastaśa resp. prědnego wudaśa, mimo jadnogo:
»Srědk pśeśiwo bójosći« / »Ein Mittel gegen die Furcht«
Toś ta baseń wšak w Janašowem nastawku rolu njegrajo, njegóźi źe se do jogo tezy wó zgubjonem »Bogu«. Spóromje jěsnjejšeje wersije drje stej we WKS wušmarnjonej smužce pietistiskego duktusa »mimo zawisći njasć chudobu / na wšo glědaś z cystej’ wutšobu«, tola stojeca wóstała jo naslědna smužka »Božu stworbu we wšom poznawaś ...« (1928, WNB, 108) / »Die Schöpfung Gottes überall erkennen ...« (WES, 110).
Lońska Schadowanka 1. decembra 2018 jo był mój debit ako gósć. Som južo žedne raze dožywiła to zajmne tšojenje w Budyšynje, ale akle łoni jo se mě raźiło raz do Chóśebuza woglědaś. Som była narska na kulturny program a teke na rejowanje pó rytmach serbskeje muziki. Cerwjena nitka Schadowanki su ga zmakanja ze sobuwuknikami, ceptarjami, wósobami zjawnego serbskego žywjenja – stakim woplěwanje kontaktow. Jo rědnje, schadowaś se raz wob lěto, wuměnjaś nazgónjenja, spominaś na stare case a wózjawiś pśichodne plany. Schadowanka jo teke witana góźba serbski powědaś za wšych, kótarež howacej wšednje nimski powědaju.
Dwójorěcna moderacija jo wjadła gósći do swětosneje atmosfery. Schadowanka jo se zachopiła z wjelgin dobrym wustupom chora Dolnoserbskego gymnaziuma, kótaryž jo wabił pśiglědowarjow do zgromadnego spiwanja pěsnicki »Everybody loves saturday night« w někotarych rěcach a ze spiwanim »Serbskeje jěšnice«. Pótom jo Serbski młodźinski ansambl z Budyšyna zagrał kuse tradicionalneje serbskeje muziki z dudami, małymi a wjelikimi serbskimi guslami. Na to su wuknice DSG prezentěrowali modowu pśeglědku: elementy dolnoserbskeje drastwy, nałožowane w nacasnej moźe. Projekt jo nastał pó wuměnje wuknikow Erasmus-programa, ako jo młoźina z Chóśebuza na woglěd do Norwegskeje dojěła. Młode designerki 12. rědownje su pśiznali, až jo nadawk był śěžki, pśeto njejsu do togo wěźeli, kak se šyjo ze šyjarneju mašinu. Tola kóńcny wuslědk proce jo pozitiwnje załapił a zagórił wuknikow a publikum. Studenty sorabistiki z Lipska su pósłali za Schadowanku jaden wideo, kenž jo se na płachśe pokazał. Wóni su skeč pśedstajili z nadpisom: »Daj mě jadno źowćo.« To jo była parodija telewiznego programa, źož muski wubjerjo žeńsku z tśich kandidatkow pó stajanju pšašanjow. Skeč móžośo se woglědaś na YouTube. Wjerašk Schadowanki jo był wustup młodeje kupki The Good Soul Project, kótaraž jo zagóriła z pśedstajenim nacasneju dolnoserbskeju pop-titelowu, stwórjoneju w lěśe 2015. Last but not least jo teke duo LeDazzo publikum kradu wobguslował. Studentku a jazzowu spiwarku Lenu Hauptmannojc jo na koncertowej gitarje wirtuoznje pśewóźował Dan Baron. Wónej stej mjazy drugim pśedstajiłej nowu jazzowu kompoziciju na baseń Miny Witkojc. Se wě, teksty móžomy cesto lěbda rozměś. Ale organizatory (DSG a Załožba za serbski lud) by pśi koncipěrowanju programa mógali na to źiwaś. Kaž pśi spiwach chora DSG, pśi pśedstajenju modoweje pśeglědki a pśi pokazanju skeča by technika se mógała wužywaś, aby se teke druge spiwane teksty šlagrow na płachtu projicěrowali a lěpše rozměśe serbskeje poezije by toś móžne było.
Město Sighişoara (hungorski Segesvár, nimski Schäßburg) we wutšobje Sedymgórskeje, kótaregož historiski centrum wót 1999 k swětowemu kulturnemu derbstwoju UNESCO słuša, jo pla turistow znate pśedewšym ako (pózdatne) rodne městno sławnego wjercha Vlada III. Drăculea. Cłonki kulturneje kupki »Serbska reja« z Lipska/Chóśebuza – Gregor Kliem, Fabian Jacobs, Beth Fogleman, Robin Brück a Clemens Isensee, ako su ze mnu dnja 20tego awgusta z najmjetym małym busom do Sighişoara jěli – pak njejsu byli na slědach togo kšejłacnego groby Dracula. W koferowem rumje smy sobu pśiwjadli kopicu muzikowych instrumentow a samo pór głažkow z błośańskimi górkami – ale žeden kobołk. Wjeliki event, kenž jo nas dotam pśiwabił, jo był interetniski festiwal »Proetnica«, kenž jo lětosa južo k 16temu razoju w Sighişoara etnokulturnu wjelerakosć swěśił. Kulturne kupki wšyknych 20 rumuńskich mjeńšynow (mjazy nimi na pś. Hungory, Roma, Grichy, Pólaki, Ruteny a Tatary) su tam wót 22. do 26. awgusta ze spiwanim a rejowanim wustupili. A lětosa jo tam k prědnemu razoju teke kupka ze serbskeju kulturneju slězynu wustupiła: Serbska reja. Ale kak jo se to wušykowało?
Na końc źo to stare lěto.
Slědny źeń jo pśišeł něto.
Do njebja raketa stupi.
Tak se nowe lěto dupi.
Jadne su pśewjele pili,
w kuchni z panweju se bili.
Wšaki tek jo zeger nulu
spozy blida lažał z kulu.
Jadnej jo se bluza pukła,
ak jo se za drugim dukła.
Drugi jo cigaru požrěł,
ak jo paleńc z flaški dožrěł.
My smy dobru pjaceń pjakli.
Za to smy tu kacku łapli.
Ako była wopjacona,
pśišła ku nam susedowa,
ažor jo ta pjaceń jejich.
Bźom-lic jěsć, ga pśiźo Ejich.
Ga smy jej tog ptaška dali
a smy suchu skibu žrali.
Pon jo jaden kjarl z kanonu
do jśpy stśělił nutś patronu.
My smy se tak wulěkali
a se pśi tom zajěkali,
až se zas ta w šyji skiba
naslědk wen do kuchnje giba.
Poglědnuł k nam sused hyšći,
guba se jom tucna błyšći.
Dajo nam tu swoju packu.
Až jo zjědł won našu kacku,
markował jo kradu pozdźi.
How su jan wot kacki kosći.
Daś se z togo wucha wzejo,
ažor gor tak lažko njejo,
z jadnym lětom roztyl hyśi,
gaž śi něcht tu fejtu chyśi.
JURIJ KOCH
Muzeje su w prědnem rěźe institucije, źož se systematiski zběra na dobro cełeje ludnosći, dokulaž objekty, kótarež se do muzeja dawaju a se w njom wobchowaju, njejsu wěcej priwatne. Wóni su towarišnosći pśistupne, teke pón, gaž njejsu we wustajeńcach wiźeś.
Eksponaty pśidu pak pśez nakupi abo ako dar a pśepodaśe do muzealneje zběrki. My howko w chóśebuskem Serbskem muzeju mamy tu wjeliku gluku, až se pśecej zasej drogostki do muzeja darje, dokulaž wiźe swój dar eksplicitnje ako wobogaśenje dolnołužyskeje kultury. To smy nazgónili wósebnje pó wótwórjenju našogo muzeja w lěśe 1994 a wušej togo se to stanjo cesto pó wósebnych wustajeńcach, źož se wěsta kulturnohistoriska tema bližej pśedstajijo. Luźe pak teke mimo wósebneje góźby objekty do muzeja dawaju, dokulaž wěźe, až se porědnje wobchowaju a zjawnosći pśistupne wóstanu.
Tak běšo to tež pla źiśisyna Bogumiła Šwjele, kněza dr. Dietera Šwjele (lětnik1941) z Essena. Wón jo se rozsuźił, drogotne eksponaty z derbstwa Bogumiła Šwjele do Chóśebuza, do Serbskego muzeja dariś, dokulaž muzeje su žywe pśez to, až originale wobsejźe a pokazuju. W lěśe 2016 jo nam fyzikaŕ dr. Šwjela pśepódał wólejowu mólbu wót Fryca Latka »Portret Bogumiła Šwjele«, (kenž som se pśed lětami za Latkowu wustajeńcu wupóžycyła). Nastaśe togo wobraza smy tencas hyšći na lěto 1936 wótšacowali. W rozgronje z nim jo se dopomnjeł, až ma we zawóstajonem derbstwje něźi hyšći to foto, pó kótaremž jo mólaŕ Latk portret mólował. Zajmowana nad originalnym fotom, jo dr. Šwjela naraźił, tež za dalšnymi fotami pytaś, ako by do chóśebuskego muzeja se góźeli. Tak jo drugi wjelicny dar do muzeja pśinjasł: fotowy album ze 60 originalnymi fotografijami ako na pś. wšake portrety Bogumiła Šwjele, familijowe fota, portrety rownikow ako wót Mata Kosyka z pósćenim, Arnošta Muki, Wylema Nowego, Oty Wićaza, ceptarja Fryca Knochy, dešańskich wejsanarjow a dalšnych serbskich wósobinow. Do albuma słušaju teke póglědnice, kenž jo B. Šwjela na źiśisyna pisał. Wjelgin wužytne su pśipiski k fotografijam, aby mógali je pšawje zarědowaś. Wurědna drogostka jo tež originalna jězdna dowólnosć B. Šwjele z lěta 1911.
Dosłowo Mollerowych spiwarskich Reprodukcija: SCB
Lěto 2018 se chyla z dwěma wažnyma serbskima jubilejoma: Pśed styrista lětami, běrtyllěto pó smjerśi hodźijskego fararja Wjacława Warichiusa (1564–1618) dnja 1. septembra 1618, jo na drugem gódownem swěźenju teke jogo pitśku staršy kolega Albin Moller w dolnołužyskej Starej Darbni wumrěł. Warichius jo 1595 prědne górnoserbske knigły wudał, Moller jo dwaźasća lět do togo prědne dolnoserbske knigły do śišća dał. Wobej, Warichius a Moller, stej byłej duchownej. Wobej stej pśełožyłej katechizm Luthera wót 1529: jaden do górnoserbskeje, drugi do dolnoserbskeje rěcy. Wobyma pśistoj z tym až do źinsajšnego cesne městno w serbskich kulturnych, duchnych a literarnych stawiznach. Njeglědajucy na wjele gromadnosćow dajo pak teke rozdźěle. Warichius jo pó studiumje w Hodźiju nejpjerwjej diakon a pózdźej tam faraŕ był. We wjelikej wósaźe Hodźij jo źe wjele źěła měł, ale zrownju se kradu derje zežywiś mógał. Glědajucy na spisowaśelske statkowanje jo katechizm wót 1595 jogo jadnučka twórba wóstała.
Napśeśiwo tomu njejo se Molleroju raźiło, trajne pśistajenje ako faraŕ dostaś. Tak njejo wón – wótglědajucy wót pór lět – ako duchowny statkowaś mógał, ale jo musał swójo pśichylenje k spisowaśelenju wužywaś, aby swóju familiju zežywił pśez publikacije, kótarež jo na pśedank pódał. Wón jo spisał pisma k astronomiskim problemam z astrologiskimi spekulacijami a wšakorake kalendarje. Pśedewšym te tencas woblubowane kalendarje su někotare nabranki pśinjasli. Moller jo je mógał, pśecej z drobnymi změnami, lětnje wudaś. Wóni su wopśimjeli pódla kalendariuma teke pśispomnjeśa k astronomiskim zjawjenjam togo lěta a – njewuzbytnje za rolnikarsko-małoměsćańsku ludnosć – pokaze k wuseśu a žnjam tak ako terminy markow blišeje a dalšeje wokolnosći. Z pjera Mollera jo wušej 100 pismow zdźaržanych. Změstymi su jogo kalendarje samo w drugich rěcach, na pśikład česki a pólski, wujšli. Naźeja na šćodru źěkownosć wónych wósobow, kótarymž jo Moller swóje pisma w pśedsłowach pósćił – wliwa połnym zemjanam, zastojnikam, zwětšego pak měsćańskim raźcam – njejo w někotarych padach była póprozna. Tak stej měsćańskej raźca wót Gubina a Kalawy Mollera pódpěrałej z pjenjezami, samo z Neuruppina su płaśenja znate. Ale teke z tym, až města su za swójich pśistajonych bejnu kopicu kalendarjow kupili,1 jo Moller dojśpił refinancěrowanje.


text:
Šule w Sakskej su mjeztym hižo druhi tydźeń koronawirusa dla zawrjene. Přiwšěm maja kubłanišća tak mjenowane nuzowe zastaranje zaručić. Tak je tomu tež na Wóslinčanskej Křesćanskej zakładnej šuli.
Wóslink (DJ/SN/MiR). Wšitcy wučerjo su do nuzoweho zastaranja šulerjow zapřijeći. Woni zawěsćeja zastaranje dźěći w horće, a to wšědnje wot 6 do 15 hodź. Wučerka Daniela Jawinski wuwučuje poprawom šulerjow wot jědnaće lět na Ewangelskej srjedźnej šuli Wóslink. Z wulkim wačokom hrajkow pak poda so wona zańdźeny štwórtk na słužbu w zakładnej šuli. Z nazhonitej kubłarku staraštej so wonej wo pjeć šulerjow. Mjez druhim su zhromadnje za jutry paslili, so dołho wuchodźowali a sej w gmejnskim centrumje hrajkali.


text:
Dnja 17. julija je stipendiatka Załožby za serbski lud Tereza Hromádková na zjawnym kolokwiju temu swojeho slědźenja předstajiła. W akademiskim lěće 2018/19 je studentka srjedźnoeuropskich studijow z Praskeje Karloweje uniwersity dwaj semestraj w Lipsku swoje znajomosće hornjo- a delnjoserbšćiny polěpšiła. W Praze studuje wona stawizny, pólšćinu a madźaršćinu. Je jara aktiwna čłonka Towarstwa přećelow Serbow a dźěła tam w bibliotece a archiwje. Tež z tuteje přičiny je za swoje zakónčace dźeło wubrała temu, wo kotrejž bě w archiwje stare nastawki namakała – »Wo tradicijach křižerjow z germansko-słowjanskeje wokoliny na přikładźe Delnjeje Łužicy«. W swojim referaće wopisuje ewangelsku tradiciju, kotraž znaje tež žónskich křižerjow. Stipendiatku su powitali direktor Instituta za sorabistiku prof. Edward Wornar, zastupnica direktora załožby Michaela Mošowa a projektowa koordinatorka Jana Pětrowa.
Spěchowanje wukrajnych studentow za studij serbšćiny
Prěni raz je so stipendij w lěće 1996 za třoch studentow z wuchodo- a južnosłowjanskich krajow wupisał. Zazběh bě tak wuspěšny, zo so załožba za to rozsudźi, stipendij kóžde lěto wupisać. W běhu tutych nimale 25 lět je so w tutym programje někak 50 stipendiatow wukubłało, wosebje wjele z Pólskeje, Čěskeje, Serbiskeje, Ukrainy, Ruskeje, Makedonskeje, Bołharskeje a Słowakskeje. Wjele z nich posrědkowachu po swojim času w Lipsku dale serbšćinu za studentow na domjacnych uniwersitach abo zaběrachu so we wědomostnych dźěłach ze serbskimi temami jako hłownym předmjetom. Tajke přikłady su Dalibor Sokolović z Běłohroda, Matej Šekli z Ljubljany, Lechosław Jocz z Gorzowa Wielkopolskeho a druzy. Wjetšina wukrajnych sorabistow je pak po studiju na Instituće za sorabistiku dlěje w Serbach wostało a zdźěla dźensa hišće tu skutkuje. Kamil Thorquint-Stumpf, Tomasz Derlatka, Viktor Zakar, Emilia Deutsch, Marcin Szczepański, Jakub Sokoł, Stanislav Tomčík a druzy su swoju sorabistisku a didaktisku wědu dale wuwili a dźěłaja na polu serbskeje linguistiki, literatury, didaktiki abo stawiznow. Z tutoho wida je stipendij na kóždy pad trěbny instrument za wědomostny dorost.


text:
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.


text:
Serbscy brat°a! Europski p°ewrˇt je wjele noweho do żiwjenja jednotliwych narodow p°injes│. Wosebje s│owjanske narody su so wuswobod╝ili z cuzeje kwakle. D╝ensa býd╝imy so jenoż my hi╣Še njesprˇcniwje wo zawýsŠenje swojeje narodneje existency. Njedwýlujemy, zo też nam pżi˝d╝e d╝e˝ swobody a samostatnosŠe; dodawk k mýrowemu wujednanju z Nýmskej wo ╣kiŠe cuzych mjen╣inow je z prýnim zak│adom na╣eho dal╣eho d╝ý│a. TwaÓmy sej tohodla swoju domowinu, każ su sej ju twarili a p°iprawjeli druhe s│owjanske narody wosebje ╚e╣a. A ╣tˇ je sej wosebite zas│użby wo Ŕýsku swobodu a samostatnosŠ doby│? Soko│ojo su to byli! ęto je Soko│? Soko│ je towaÓstwo, kotreż je za│ożi│ w Prazy w ╚echach dr. M. Tyr╣, hdyż bý tam zrudno a Šeżko każ we úużicy pod nýmskim knjeżeÓstwom. Tyr╣ bý╣e wuŔenc, filosof a wjednik ╚echow. Bý╣e pˇzna│, Ŕeho je trjeba, zo by podt│ˇŔeny Ŕýski narod zasy swoju byw╣u swobodu wudoby│. Tyr╣ wýd╝e╣e, zo jenoż strowy, sylny, wobrotny a zmużity Ŕ│owjek mˇże swˇj narodny a żiwje˝ski nadawk dospo│nje dopjelniŠ. Tohodla hromad╝e╣e w Šý│ozwuŔnych towaÓstwach Ŕýskich mużow a Ŕýske żony, zo bychu tam swoje Šý│o zwuŔowali, zo bychu byli w╣itcy sylni a strowi. P°etoż strowota je z najdrohotni╣im pok│adom kˇżdeho Ŕ│owjeka, staranje wo strowotu a sylnosŠ naroda je zawýsŠe wˇtcinstwo. Tohodle rýka zakladne hes│o sokolske: Tużmy so! (SkruŠmy so!) Cy│y na╣ narod ma so skruŠowaŠ, zo by by│ strowy a sylny. Ale dr. Tyr╣ chcy╣e hi╣Še wjacy; chcy╣e, zo bychu ╚e╣a byli narod swobodny a demokratiski, zo bychu so w╣itcy lubowali jako brat°a a sej pomhali. Tohodla njeje w "Sokole" rozd╝ýla mjez knjezom a d╝ý│aŠerjom, njeje rozd╝ýla mjez bohatymi a khudymi; tohodla praja sebi w╣itcy Soko│ojo mjez sobu "ty" a rýkaja sej "brat°a". W Sokole njeje politiskich a nabożinskich rozkorow. W╣itcy su sebi mni. Jich hes│o je: Swoboda, runosŠ, bratrowstwo. W Sokole dyrbimy swˇj wosobinski zajim stajiŠ pod zajim cy│ka, cy│eho naroda, njesmýmy so rozmysleŠ, jedna-li so wo wopor na wo│taÓ wˇtŔiny. Po tym mýjachu so cýscy a jużnos│owjanscy Soko│ojo za Ŕas swýtoweje wˇjny. Z tym p°ino╣owachu też k wuswobod╝enju swojeju wˇtŔinow, p°etoż mýjachu na mysli heslo: "Ani dobytka, ani s│awy". Soko│ojo prˇcuja so w╣ak też wo swoju zd╝ý│anosŠ. KruŠe njepowalnje kroŔa dopredka. Za│ożeja knihownje, zarjaduja p°edno╣ki, Ŕitaju, wuknu, spýwaju. D╝ý│o hiba z cy│ym swýtom, znadobnja Ŕ│owjeka, napjelnja jeho żiwjenje z radosŠu. Tohodla d╝ý│aju Soko│ojo we w╣ých wotrjadach Ŕ│owjeskeje d╝ý│awosŠe. A njespokojeja so z tym, ╣toż wýd╝a, ale chced╝a so bˇle a bˇle wudospo│njeŠ. Tu ]e z jich hes│om: WýŔny pohib-wýcna njespokojnosŠ, p°ecy dale a wy╣e, haŔ na najwy╣╣i kˇnc. To je prawid│o jich żiwjenja. A p°i tym sŠehuja jako h│ownu p°ikaznju hajenje dobrych poŔinkow - moralnosŠe. Dobrych poŔinkow a moralny je tˇn, kiż jedna tak, każ rýŔi a rýŔi tak, każ mysli, ╣tˇż je mużny, wotewrýny a ╣lachotny. A tajcy lud╝o su też we úużicy. Trjeba je jenoż, zo bychu so tajcy lud╝o zjednoŠili do jednotneje organisacije, do jednotnych sokolskich towaÓstwow roz╣ýrjenych po cy│ej úużicy ze srjed╝i╣Šom w s│owjanskim serbskim Budy╣inje. Doprýdka, swýrni Serbja a Serbowki, za│ożejŠe sokolske jednoty, k wużitku nam i cyleho na╣eho naroda!
Sokolski lýtak 1920.
zpýt na obsah Dal╣Ý: TraŠe Serbowstwa


text: Wojerecy (SN/MiR). Wobydlerski etat je ludźom dobra składnosć, swoje ideje za polěpšenje zhromadnosće zwoprawdźić. Wšelake města, mjez kotrymiž su nimo Kamjenca a Budyšina tež Wojerecy, wospjet pjenjezy za tajki wosebity etat planuja. W měsće nad Čornym Halštrowom nětko wuslědk wo wothłosowanju wobydlerskich namjetow předleži. Tam bě běrow wyšeho měšćanosty mjeztym třeći króć pod hesłom „Kóždy hłós płaći!“ wot 17. meje do 7. junija wobydlerjow namołwjał, aktiwnje sobu rozsudźić wo tym, kotre projekty měli z pomocu Wojerowskeho wobydlerskeho etata lětsa zwoprawdźić. 37 wšelakich namjetow bě do zarjadnistwa dóšło. Wuličenje hłosow je zakónčene. Hač su wšitke woprawnjene, tuchwilu pruwuja.


text:
Kwaki
Na kwaki sie prawiło aji brukiew, abo karpiel. To je takie wielkucny, hruby, żółty, abo bioły korzyń. Bioły je aji w postrzodku, jak sie go przekraje. Korzyń je długi na jakich piynć a dwacet cyntymetrów, a szyroki je na dziesiynć, patnost – je twardawy a mo łostry, gorzkawy szmak. Korzyń, kiery wystowo nad ziymie je szaro – zielóny, abo fiołkowy, a tyn kiery je w ziymi – żółty. Kwaków sie kiejsi sadziło kupa na zogónach na Ziymi Cieszyńskij. Jadło sie jich s poczóntku na surowo, tak jako baji owoce s lasa. Długo były nejważniejszym jodłym dlo ludzi, a dziepro potym jak sie zaczło wiyncyj jejść ziymioki, to kwaki a rzepym sie zaczło dować bydłu. We kwakach je kupa witaminy C, pierwiastków śladowych, olejków eterycznych, a glukozydów, kiere dowajóm jodłu fajny szmak a jodło wónio.
Kwaki idzie dać do wszyjstkigo, a nie ma s nimi moc roboty. Idzie jich uwarzić we wodzie, na parze, wciepać do polywki, srobić s nich puree, sałatke, abo marynatym. Eszcze do drugij wojny chybiało ziymioków, a miasto nich sie jodało kwaki. Na łostatki paniczki tańcowały ostatni taniec na kwacki (na kwaki), coby kwaki łobrodziły a było jich kupa. Kiejsi nejwazniejszym jodłym jak nie było ziymioków to były kwaki a bioło kiszóno kapusta ze sudka. Je kupa recepisów na kwaki baji kwaki zasmożane (kuloch), abo kwaki oprószóne. Kwaki trzeja umyć, oszkrobać, a pokroć w kostkym, jako sie kraje marekwie. Pokrote kwaki trzeja zaloć wrzawóm wodóm, ale yny tela, coby były zalote, potym wsuć sól a łyżke cukru. Potym przikryć a warzić aż smiynknie. Jak sie uwarzi a kapke odparuje woda trzeja srobić zasmożke ze szmolca a s mółki a wkidać do uwarzónych kwaków. Potym eszcze ros dać warzić, a fórt miyszać, ściepać s ognia a dać do tego surowe masło. Jy sie to ciepłe s miynsym.
Marmelada
Na Cieszyńskij Ziymi gaździny sioły banie na zogrodzie uż hań downij, a aji robiły ś nij jodło. Kupa ksiónżek mo recepisy na banie, kiere dycki rosły kole chałup. S bani sie robiło baji marmelade. Robiło sie jóm s miynkkich bani. Trzeja jich było opucować, potym pokroć w kostki, kapke poloć sokiym s citróny, abo biołym winym a niechać stoć do drugigo dnia. Potym sie to dowało do bóncloka, abo do kastrolka a warziło sie to s kónskami oszkrobanych kwaśnych jabłek – nejlepszy ze sztwiertkami. Jak uż owoce były miynkki, to sie jich przefasowało przes gynste sitko. Banie a jabka sie eszcze dusiło pod wyrszczkiym a miyszało. Przefasowanóm mase sie potym dało do kastrolka na mały ogiyń, dało sie eszcze soku s poru citrón, wsuło sie łyżeczke przesiotego zozworu a wciepało pore kónsków skórki s cytróny abo s pómarańczy, coby to wóniało. Ty kónski skórek sie potym musiało wycióngnónć. Marmelade sie potym warziło na małym ogniu, a miyszało, coby sie nie spoliła. Dowało sie kilo cukru na kilo marmelady. Jak chcymy, coby marmelada miała łagodny szmak, to trzeja do nij wloć kapke esyncyje s gruszki jak sie jóm smażi.
Marmelade, tak jako dżymy, szło srobić ze wszyjstkich owoców. Robiło sie jóm s jednej owocu, abo s poru, ale tak, coby szmak był dobry. Dowało sie do nij rokitnik, potrzite pómidory, abo banie. W marmeladzie owoce sóm dycki potrzite a uwarzóne. Marmelada, kieróm robióm gaździny na Cieszyńskij Ziymi je tako fajnacko tymu, że dycki sie jóm robi s wina s jabłek ze zogrody. Zozwór, skórka s pomarańczki, a esyncyj s gruszki to je to co nejwiyncyj w cieszyńskij marmeladzie wónio.
Miód lipowy
Miód lipowo – spadziowy je gynsty, lepki, mo kolor złocisto – brónzowy, a jak styngnie i stwierdnie to sie robi jaśniejszy. Dowo sie go do słojików 0,45 lebo 0,90 litra. Jak miód uż stwierdnie to sie w nim robióm taki drobne zorka a krupki. Jako każdy miód aji tyn cieszyński je słodki i mo przijymny szmak. Tyn szmak tego miodu je taki skuli spadzi, kiero w nim je. Wónio aromatami a kwiotkami s lipy aji wtynczas jak uż stwierdnie. Miód je dobry na krzipoty, jak kiery sie chce wykuckać, je aji prociw zapolyniu, na gorónczke a jak kómu smerdzi s gymby, lebo jak kogo chyto korcz. Ludzie go jedli aji wtynczas jak meli problymy s nyrkami, ze jscanim, a jak gdo mioł nerwy. Świynty Ottón kiejsi pisoł o Polanach: „Nie musieli mieć wina, ale mieli dobre piwo a miód.” Uż hań downij w całej Polsce sie wybiyrało miód s hóli. Nejprzód sie podbiyrało miód dzikim pszczołóm, a dziepro potym ludzie zaczli stawiać hóle, a pszczoły sie zaczło chować tak jak baji kury, lebo kaczyce. Stawiało sie barcie, a potym hóle w pasiekach. Polscy pszczelorze zaczli chować pszczoły w średniowieczu. Na Cieszyńskij Ziymi pszczelorze zaczli robić miód wtynczas, kiej sie zaczło sadzić owocowe strómy. Ponikiere dziedziny, lebo zakóntki sie mianowały od tego, że tam były jakisi pasieki. Kole roku tysiónc osiymset pindziesióntego było na Cieszyńskij Ziym aji towarzystwo wandrowne pasieczników, a inszpektorzi we szkołach posyłali rechtorów, coby się szkolili u pszczelorza, kierego znoł cały Świat – do Jana Dzierżónia, kiery o pszczołach, o hólach, a o miodzie wiedzioł wszecko. Potym nieskorzi Jerzy Ciynciała założył Towarzystwo Rolnicze, a nim sekcyje dlo pszczelorzi – to był rok tysiónc osiymset siedymdziesiónt dwa. Potym uż pszczelorzi było coros to wiyncyj, a uczyli, jako sie wybiyro miód s hóli aji swoich synków – aż do dzisia.
Lipy to sóm taki strómy, na kierych sie rada robi spadź. Tóm spadź robióm mszyce zdobniczki lipowej, kiere sie lyngnóm poczóntkiym moja. Nejwiyncyj spadzi je dycki w lipcu, a jak je dobry czas, to pszczoły go radszy sbiyrajóm, niż nektar s lipowych kwiotków. Spadź sie osadzo dycki na jegłach, a na gałynziach jodły, świerku, lebo brzima, a na strómach liściastych sie robi na wyrchu liści dymbu, lyszczyny, abo lipy. Taki jegły, lebo liści majóm na sobie takim lepkóm, słodkóm mase, kiero sie blyszczy. Wyglóndo to kapke jak ciasto polote lukrym. Tyn niby lukier robióm gor mszyce, ale aji czerwce. Majóm óny taki dziubloki, kierymi dziubióm liści na strómach, a pijóm ś nich sok. W tym soku je gor woda, ale je aji kapke cukru a białka, kiere potrzebujóm ty mszyce. Mszyce ni majóm rade cukru, tóż chned go wyciepujóm, a ón sie potym eszcze miyszo ze sokiym s liścio. Tak sie robi ta spadź. S jednej lipy mszyce poradzóm srobić aji piynć a dwacet kilo spadzi za dwa, trzi tydnie. S miodu idzie srobić ponikiere jodła, a miodule, na kieróm je ekstra recepis. Na Cieszyńskij Ziymi sie kiejsi jodało miód, a aji terazy eszcze sie go jy, bo je dobry na rostomajte nimoce. Miód lipowo – spadziowy mo wiyncyj makro i mikroelemyntów, a wszecko je w nim tak smiyszane, że je przeogrómnie dobry, a lyczy. Miody spadziowe ze spadzi s liści sóm moczopyndne, żółciopyndne, a sóm dobre prociw zapolynióm. Lyczóm rostomajte nimoce – lónzok, krzipoty, zapolynia, serce, woreczek żółciowy a stawy.
Miód s rapsu
Miód s rapsu je jasnożółty, jak sie leje, a jak stwierdnie to sie robi krymowy. Dowo sie go przeważnie do słojików kiere majóm 0,45, lebo 0,9 litra. Miód s rapsu je lepki, gynsty, a jak stwierdnie to sie ś niego robióm małe zorka, a je kapke podobny jak szmolec. Je słodki, kapke mdły, ale jymny. Wónio słabo, ale idzie w nim wyczuć kwiotki rapsu – wónio tak aji wtynczas, jak stwierdnie. Miód s rapsu sie jy na rostomajte nimoce, ale gor na serce, a w nimocach wóntroby. Maże sie nim aji rany, jak sie gdo urznie, lebo oparzi – lepszy sie po nim goji skóra. Pszczelorze na Cieszyńskij Ziymi w roku tysiónc osiymset siedymdziesiónt dwa założyli Sekcyj Ogrodniczo – Pszczelarskóm przi Towarzystwie Rolniczym, kiere uż było od roku tysiónc osiymset szejdziesiónt dziewiynć. W roku tysiónc dziewiyncet trzinostym działało uż Towarzystwo Ogrodnicze Ksiynstwa Cieszyńskigo, w kierym byli aji pszczelorze. W tysiónc dziewiyncet trzicatym siódmym roku w tym towarzystwie uż było tysiónc dwacet szejść człónków. Za Niymców wszecko było pozawiyrane, a dziepro po wojnie ludzie zaczli zajś od nowa stawiać pobulane pasieki, a chować pszczoły. W roku tysiónc dziewiyncet sztyrycatym ósmym państwo zajś pozakłodało zwiónzki pszczelorzi, przi Samopómocy Chłopskij. Potym nieskorzi zajś sie smiyniła organizacyj zwiónzków w tysiónc dziewiyncet szejdziesióntym roku, a w roku tysiónc dziewiyncet siedymdziesióntym drugim pszczelorze na Cieszyńskij Ziymi świyntowali sto roków istniynio zwiónzku.
Eszcze przed drugóm wojnóm w Brynnej bywały taki starucne pasieki s hólami w pniach strómów. Takóm wielkucnóm pasieke mioł gazda, kiery się mianowoł Madzia, kiery rod wyrzóndzoł o pszczołach a o miodzie. Urodziuł sie w tysiónc osimset pindziesióntym szóstym, a ty swoji hóle dostoł od ojca. Były óny poukłodane we dwóch rajach, ale tak, coby jedyn drugimu nie zawadzoł a nie zasłanioł słónka. Na hólach były poukłodane szyndzioły. Pore dni trzeja było ty hóle ankrować, bo sie pukały. Ros do roku, kóńcym lipca Madzia wybiyroł miód ze swoich hóli – rzazoł flostry nożym do podkrowanio. Pszczoły rade sbiyrajóm miód ze strómów a gor s jedli, a s rostomajtych zielin – nejradszy s rapsu. Ale jedli je coros miyni, tóż też tyn miód mo Inkszy szmak. Na Cieszyńskij Ziymi gazdowie radzi siejóm raps, bo sie jim to opłaci. Dlo pszczół pole rapsu to je uciecha, bo se mogóm sbiyrać nektar a pyłek s kwiotków. Miód s rapsu to je miód, kiery sie wybiyro dycki na wiosne, a w całej Polsce sie go kupa robi. Wybiyro sie go wtynczas jak kwiotki rapsu kwitnóm – przes trzi tydnie – w kwietniu a w moju. Miód s rapsu jak stwierdnie to sie robi bioły, a wónio kwiotkami rapsu. Ludziom sie zdo, że pszczelorze do miodu dowajóm cukier, a tyn miód je taki bioły, bo stwierdnół, ale to ni ma żodno chyba. Miód s rapsu je dobry na rostomajte nimoce a je sdrowy. Mo taki składniki, kierych ni ma w inkszych miodach, a łatwo go prziswajo organizm. Miód s rapsu sie używo w rymie, lónzoku, ból w karku, zapolyni karku, a nosa. Je aji dobry na kuckani, a podnosi odporność organizmu. Jak sie kucko to trzeja pić miód s rapsu s ciepłym mlykiym. Miodym sie aji maże skóre, jak sie gdo oszkapi – wtynczas sie lepszy goji rana. Maże sie nim aji skóre, jak sie gdo oparzi – nie robióm sie wtynczas bómble a nie srobi sie brant.
Pieczki
Pieczki to sóm ususzóne owoce, kiere majóm pomarszczónóm skórke, a aji w postrzodku sóm ganc suche. Robi się jich s pokrotych owoców – ze sztwiertek jabłek, gruszek, lebo ze śliwek s pestkami. Ty kónski owoców sóm wielki na trzi – sztyry cyntymetry, zoleży jaki sóm wielki owoce. Pieczki majóm kolor, podle tego s jakich owoców sie jich robi – mogóm by czyrwióne, żółte lebo czorne – od śliwek. Zasuszóne owoce sóm miynkki, a delikatne. Majóm słodkawy szmak, a wóniajóm owocami, a aji kapke dymym. Dycki, uż od downa sie na Cieszyńskij Ziym suszyło owoce, kiere rosły kole chałup. Sbiyrało sie jich, jak uż były sdrzałe, lebo jak obleciały. Suszyło sie śliwki, jabka a gruszki, bo starzi Cieszyniocy dycki prawili, że nic sie nie śmi smarnować. Kiejsi hań downij, jak była biyda, a nie był tak jodła, jak dzisio, to ludzie sbiyrali co bóndź, coby nie głodować – w lesie, na miedzy, lebo przi chałupach.
Eszcze aji dzisio gaździny suszóm pieczki, a potym ś nich robióm fajnacki kómpot. Na Godni Świynta gaździny robiły s pieczek bryje. Hań downij pieczki sie dowało dzieckóm do kapsy, jak szły do szkoły, coby miały co gryjść po chodniku. Na Wilije na Godni Świynta sie na Cieszyńskim jodało strucle s mlykiym, potym ciynki jelita s babucia s żółtym kaszóm uwarzóne w polywce na śmietónce, polywke s grochu, abo groch uwarzóny na sucho s masłym, polywke s fazoli s pieczkami, gryzek, kapuste ze ziymniokami, a wyndzónym miynsym. Na stole dycki stoły świyże jabka, gruszki, a suszóne śliwki. Jak sie chciało pić, to gaździno dowała każdymu kómpot s uwarzónymi a posłodzónymi śliwkami. Hań downij, a aji eszcze dzisio ni ma na Cieszyńskij Ziymi chałupy, kany by nie było strómów s owocami. Przi chałupach, kole polnych cest, a na miedzach rosły strómy – jabka, gruszki, śliwki, a aji trześnie, lebo wiśnie. Jak sie posbiyrało owoce, to sie ś nimi szło na torg do miasta, lebo gaździny robiły ś nich zawarzeliny. Jakisi owoce sie dycki sjadło, jakisi sie dowało do chłódka – baji do szpajski. Owoce sie dowało aji do obilo na strych, lebo do piosku do piwnice, coby sie nie popsuły. Dowało sie jich aji do skrzinek. Ty owoce, co sie rychlij psuły kroło sie na krziżałki – na sztwiertki, abo na miyńsze kónski. Potym sie ty kónski suszyło na piecu, lebo w rurze na pieczki. Śliwki wyngierki sie suszyło, lebo smażiło, a robiło sie ś nich powidła. Gażdziny warziły s pieczek przeogromnie dobry kómpot. Na jesiyń sie dycki sbiyrało owoce – gor jabka – polki, a śliwki wyngierki. Nasuło sie jich pełny kosz do rosgrzotego piekarskigo pieca, zaros jak sie upiykło chlyb. Pieczki były dycki uwolane w popiele, ale na to sie żodyn nie dziwoł. Pieczki sie nosiło po chałupach – jak ciotka, lebo dziecka, jak szły kany s nowiydzkóm. Kiejsi han downij bómbónów tak nie było, jako terazy, ale były za to pieczki.
Pieczoki
Pieczoki to sóm taki ziymioki, kiere sie wciepuje a piecze w fajerze aż sie srobióm czorne. Sóm posute szarym popiołym, a jak sie jich roskraje to sóm żółte. Sóm tak wielki, jak wielki sóm ziymioki, kiere sie wciepie do łognia. Jak sie wycióngnie pieczoka s fajera to musi być wrzawy a kruchy. Wónio dymym, a szmakuje jak pieczóny ziymiok. Na Cieszyńskij Ziymi uż łod downa sie piykło pieczoki.
Piyrsze pieczoki zaczli piyc pastyrze, kierzi pajśli zwierzynta po dziedzinach. Rospolali óni fajery, coby sie łogrzoć, a do łognia wciepowali ziymioki, kiere naszli na zogónach. Uż sto pindziesiónt roków tymu ziymioki to było u nas nejważniejsze a nejbarży ajnfachowe jodło. Pieczoki sie piykło, na jesiyń, jak sie kopało ziymioki. Wtynczas sie poliło trowy a zieliny, a do tego sie wciepowało ziymioki, kiere sie naszło na zogónach. Ziymioków było kupa łodmian, a ludzie jich mianowali po swojimu: blyszczoki, różówki, różoki, szulce, modrzoki, lipcówki, sałocioki, kłopocze, kónczany, pławoki, cebulki lebo laloszki. Hań downij ziymioki sie piykło w popiele s drzewa na nolepie. Pieczoki sie szkrobało ze skóry, soliło a jadło. Dzisio sie uż tak ziymioków nie piecze, bo ni ma nolyp. Potym nieskorzij gaździny piykły pieczoki w rurze pieca kuchynnego. Strarzik mi dycki łopowiadoł, że u niego w chałupie mam piykli pieczoki w nolepie, abo w piecu. Dycki sie zahajcowało w piecu, ale nie tak moc jak do pieczynio chleba. Jak wóngli przegorało, to sie go kapke odgrzynyło w wsuło sie do postrzodka pore opłukanych we wodzie ziymioków. Pieczoki sie jodało abo same, ze solóm, abo s kapustóm. Dzisio uż yny ledzy kany ludzie eszcze piekóm ziymioki we fajerach na zogónach – gor kóncym września a poczóntkiym paździyrnika. Robi sie rostomajte świynta ziymioka, a dziecka majóm wtynczas radojść, bo pieczoki szmakujóm przefajnie, a przi łokazyji poznowajóm naszóm cieszyńskóm tradycyj a kulturym. Rechtorzi s jednej szkoły zorganizowali takóm imprezym: „Nasza mało a wielko ojczyzna” – roshajcowali fajer, nad kierym każdy móg se upiyc wórszt. Nieskorzij jak uż fajer kapke barży dogoroł, to dziecka wciepowały ziymioki do popiołu – tak jako kiejsi to robili pastyrze po dziedzinach kole Cieszyna.
Kapusta
Kiszóno kapusta ze zasmożkóm to było jodło, kiere sie jodało gor s jelitami, abo s miynsym. Jodało sie jóm na miskach, na talyrzach – zoleży kiery co mioł w odmaryjce. Kidało sie jóm na talyrz wielkóm łyżkom, lebo bagiyniorkóm. Ta kapusta to była tako masa s kónskami szpyrek, abo boczku. Dowało sie ji na talyrz tela, wiela kiery sjod – na Cieszyńskim nie śmiało sie nakidać na talyrz wiyncyj, jako kiery sjod i nie śmiało sie nic niechać na talyrzu – wszecko trzeja było sjejść. Zasmażóno kapusta miała złoty kolor s kónskami szpyrek, była miynkko, kleisto, gynsto – nie śmiała sie roslywać. Wóniała kiszónóm kapustóm i szpyrkami.
Na Cieszyńskij ziymi kapuste sie dycki kisiło w sudkach lebo w beczkach. Jodało sie jóm każdy dziyń ze ziymiokami, lebo s fazolami, we świynta s miynsym, a przi zabijaczce s jelitami. Kapusta zasmażano była przeogrómnie syto. Mój starzik dycki prawiuł – ziymnioczki s kapustóm – bejesz mioł gymbe tłustóm. Jedyn stary gawyndziorz s Marklowic Dolnych znoł wszecki jodła, kiere sie hań downij jodało na wiesielach – polywka s nuglami, dyrszczki zakłócóne śmietónkóm, dyrszczki s gowiedzi s moczkóm powidłowóm (bryjóm), kwaśno zasmażano kapusta s krupiczniokiym (brutfaniokiym), owiynzina s moczkóm cebulowóm, owiynzi miynso, cielyncina i gynsina ze sałotym s kapusty. Przes tydziyń na obiod gaździnki warziły kiszónóm kapuste na zasmożce. Na rosgrzotym szmolcu sie smażiło kónski cebuli, do tego sie suło kapke mónki, smażiło sie to razym i zalywało sie zimnóm wodóm. Potym sie dowało do tego trzicieline s jednego ziymnioka, wszecko sie to mieszało i warziło pół godziny. Potym sie to dowało do uwarzónej kiszónej kapusty. Na kóniec sie do tego suło kapke smielónego pieprzu. Hań downij na Cieszyńskim w każdej kuchyni, każdego dnia wóniało kiszónóm kapustóm i wyndzónymi szpyrkami. Chłopi jak prziszli s roboty, lebo s pola to zaros sie jim eszcze barży chciało jejść. W polynisku strzylały iskry s bukowego drzewa – dziosio uż yny smerdzi gas, jak sie go nie zakrynci… Tako dómowo kapusta przeogrómnie wszyjstkim szmakowała, a gor, jak sie jóm kisiło w dymbowej beczce. Taki sudek, lebo beczke sie dowało do chłódnego – do siyni, do piwnice, abo do szpajski. Gaździnka jak niósła takóm kapuste do warzynio, to dziecka dycki musiały kapke dostać do pazurów i wrazić do gymby. Gorolsko kiszóno kapusta była s kminkiym, ze solóm, nikiedy wchybowali do nij płónki i młode kwaki pokrote na skibki - to wszecko sie kisiło. Warzóno kapusta ze zasmożkóm i ze szpyrkami też była dobro. Jodowało sie jóm co rano, ale ta surowo to snoci była nejfajniejszo. Tako gorolsko kapusta była dobro przes te zasmożke. Smażiło sie jóm w żeleźnym gorku, dowało sie do nij szmolec ze szpyrkami, trzyczke, jak nie było mółki, potym sie to rosfyrtało, posoliło i wloło sie trzicieline s jednego, lebo s dwóch ziymnioków. To wszecko trzeja było warzić godnóm dobe – s pół godziny. Jak uż zasmożka była narychtowano, to sie jóm wlywało do uwarzónej i odcedzónej kapusty w drugim garcu. Trzeja to było dobrze wymiyszać i kapusta zasmażano była gotowo ku obiedzie. Gdo dostoł mały gornek po zasmożce ze szpyrkami, tyn był dziepro rod jak fazol…
Babraczka
Babraczka to je tako masa, kieróm sie jy razym s jelitami, s miynsym, abo samóm. Babraczka mo kształt, kiery zoleży, w czym sie jóm robi. Nakłodo sie jóm łyżkóm na talyrz, tak jak ziymnioki, abo inksze jodło. Widać w nij ziymnioki, kapuste i kónski szpyrek. Babraczka mo kolor jasnożółty s brónzowymi kónskami wyndzónej szpyrki, kiere sie smażi na brótfani, abo na patelni. Jak szpyrki sóm chude to trzeja dać kapke umasty, abo szmolcu. Babraczka je miynkko, kapke gynsto, kapke twardawo, nie śmi sie roslywać. Wónio kiszónóm kapustóm i uwyndzónymi szpyrkami, w smaku czuć kapuste, ziymnioki i szpyrki. Babraczka je przeogrómnie syto. Zjy sie ji jedyn talyrz, a uż człowiek je nabónckany.
Babraczke sie robi na cieszyńskim uż ze sto roków. Jadło sie jóm gor w zimie, abo wczas na wiosne s jelitami i s miynsym. Do dzisio eszcze gaździny w Hażlachu i we Wielkich Kóńczyc robióm babraczke. U mnie w chałupie też eszcze moja baba i teściowo jóm czasym robi. Na cieszyńskim hań downij sie jodało gor ziymnioki, obili i kapuste. Przi każdej chałupie były zogóny kapusty, sadzili jóm wszyjscy – kumornicy, chałupnicy i bogaci gazdowie. Wiynksze, twarde głowy kapusty sie chowało do chłódnego, a reszte sie krónżało na nożach i dowało sie do dymbowej beczki. Takóm kapuste trzeja było dobrze udeptać. Kapuste sie też ubijało w beczce takim ubijokiym s drzewa. Sok sie odlywało i fórt trzeja było suć sól. Jak kapusty było kupe na zogónach, to było dobrze, bo tako rodzina sie wyżywiła i do prziszłego roku mieli co jejść. Starczyło yny „podojić dymbowóm krowe“ – nabrać kapuśniónki s beczki, i uwarzić ś ni kapuśnice, abo srobić bigus – polywke i uż było pojedzóne. Starczyło aji wzióńść surowej kapusty na talyrz i też sie szło najejść. Moja staro ciotka Malka mi wyrzóndzała, że kiejsi hań downij, jak była biyda i głód, to jedyn siedlok sprzedoł cały grónt za sud kapusty. Tóż se możecie przedstawić, wielka była wert kapusta, jak sie chciało człowiekowi jejść. Babraczke sie warziło tak: nejprzód trzeja było uwarzić rzodkóm kapuste, wciepać do nij szpyrki, a potym jak sie uż wszecko uwarziło do sie wciepowało uwarzóne ziymnioki i miyszało. Babraczke sie jadło samóm, abo s miynsym. Ponikiere gaździny robiły surowóm babraczke. Do surowej kapusty kroły szupoki w kostke i surowóm cebule, wszecko miyszały i dowały wyndzóne szpyrki, wyndzóny boczek, abo umaste s pieczónego miynsa.
Babraczke sie też robiło na Wilije. Wilija u bogatszych siedloków była bogatszo ale u hudobnych chałupników i kumorników uż tako nie była. Na piyrsze sie jadło strucle s mlykiym. Jak w chałupie była zabijaczka to sie jadło na drugi moczke ze świńskigo bachora. Moczke sie robiło na śmietónce. Jak nie było zabijaczki, to sie robiło bryje s buchetkami, abo grochówke s chlebym. Jadło sie aji kiszónóm kapuste s wyndzónymi szpyrkami i s ziymniokami. Popijało sie to wszecko uwarzónymi pieczkami s cukrym. Ty pieczki sie robiło s jabłek, śliwek abo s gruszek.
Bób
Bób mo wielki nasióna, kiere sóm plaskate. Sóm wielki na jedyn, dwa cyntymetrów, szyroki na pół cyntymetra, a grube też na pół cyntymetra. Bób mo kolor krymowo – bioły, zielóny, lebo żółty. Je twardawy, gładki a lekki. Mo słóny, słodkawy, gorski, szmak, a wónio. Na Cieszyńskij Ziymi się dycki sioło bób, ale yny ledzy kany. Jodało sie go baji na obiod na sucho, lebo s wodziónkóm. Uż hań downij wiedzieli, że jarziny je nejlepszy jejść, jak sóm świyże, prosto ze zogródki. Jarziny suche – groch, fazole, lebo bób trzeja pore godzin pomoczać w ciepłej wodzie, niż sie jich wciepie warzić do garca. Dobrze esi sie jich kapke posoli, ale solić jich trzeja przi warzyniu, a idzie do niego dać aji świyżego masła, bo fet lepszy czuć w jarzinach. Jarziny - marekwie, pasterniak, cebule, knobloch a pietruzieli sie jodało baji ku polywkóm, abo ku obiedzie. Bób, soczewicym, ogórki, burabi a baniym, sie jodało aji miasto inkszego jodła, abo jak nie było tego jodła za kupa. Rostomajte jarziny sie warziło, abo kisiło, a brukiew sie aji piykło na blasze. Bób ludzie sadzili uż downo tymu, a żodyn nie poradzi rzyc, skónd sie wzión. Vicia faba major, to je bób, kiery sie jy, je zielóny a rośnie yny jedyn rok. Mo w sobie kupa biółtka, kiere sie dobrze trowi, a je cynne. Fajnacki bób był, jak sie go uwarziło, a na Cieszyńskij Ziymi jodały go dziecka na przedobiodek, jak szły do szkoły. Taki warzóny bób sie aji dowało miasto miynsa do kapusty. Jak był głód, a nie było co wrazić do garca, to sie jadło bób miasto chleba. Gaździno uwarzili wielkucny garniec bobu, ocedzili, a dziecka go nacisły do kapsów, a pómału pojodały na ceście do szkoły. Jodało sie bób aji na wieczerzym.
Recepis na bób zielóny ołupany je taki: jak zorka bobu uż sóm dojść wielki a urośnióne, a sóm eszcze zielóne a miynkki, trzeja go obrać ze szupów, a płukać w zimnej wodzie. Pote warzić ze solóm, a na talyrz dować s masłym a s brezlami, abo ze szmolcym a ze szpyrkami. Eszcze inkszy recepis je taki: obrać bób ze szupów, uwarzić go we wodzie ze solóm, ocedzić, dać do tego pokrónżane pietruzieli a poloć zesmażónym masłym. Nejlepsze do tego je dać szpyrki, abo wyndzónóm szynke. Jak bób je stary, to szupy s niego idzie ściepać, dziepro jak sie uwarzi.
Dynia na winie
Bania we winie po cieszyńsku to je jodło, kiere sie robi ze sdrzałych banii, a s wina. Banie sie kraje w różowe poski, grube na dwa cyntymetry, a długi na trzi centymetry. Ty poski sóm w postrzodku różowe a gładki, sóm też miynkki a lepki. Majóm szmak kwaśnawy, a wóniajóm octym. Sdrzało bania mo w sobie 4,37 - 7,85 % wynglowodanów. Mo kupa karotynu (prowitaminy A), a aji witaminy B1, B2, a C. Bania mo aji 20 mg wopna, 0,8 mg źielaza, 10 mg magnezu, a 140 mg fosforu. Odczyn mo zasadowy (+2). Banie sóm niskokaloryczne, a ni majóm fetu. Majóm w sobie aji pektyny, a kwasy organiczne. Bania je lepszo, jak mo w sobie godnie cukru, ale zoleży to od jeji odmiany, a aji od tego jak je sdrzało. Cukru w banii je pore procynt. W Europie banie zaczli sioć dziepro w szesnostym wieku, ale eszcze rychlij robili ś nij dobre jodło – baji banie smażónóm w miodzie. Grecy jóm jedli jak gdo mioł zatwierdzyni – świyżom banie zalywali winym. Araby pili sok s banii, jak nie poradzili spać. W Argyntynie Indyjanie pili wycióng s banii na wszelijaki nimoce. Wierzili, że to je lyk na młodojść, a na urode.
Gaździny na Cieszyńskim kisiły ogórki, a marynowały banie. W każdej chałupie na Cieszyńskij Ziymi była szpajska. Jarziny, a owoce dowało sie do słojików, a zawarzowało. Gaździny zawarzowały jich na słóno, lebo na kwaśno. We szpajsce były wina, piwa, a wielkucne banie, kiere leżały na dłaszke. Banie sie sioło w zogródkach gor na pestki, kiere sóm smaczne, a majóm jich rade dziecka. S banii sie robiło polywke na mlyku, lebo sie jóm marynowało. Je kupa rostomajtych recepisów na jodło s banii. Uż od downa na Cieszyńskim sie robi banie we winie. Recepis na banie we winie je taki: pokrote a opucowane banie pokroć w poski osdobiónym nożym, zaloć winnym octym, a niechać dwanost godzin we chłódku. Potym trzeja to dać na czystóm płóciynnóm chandre, a niechać to kapke aż to ociecze. Zawarzić cukier, wino, wrazić do tego banie, a warzić to pómału tak długo, aż wszecko bydzie przezroczyste. Potym trzeja wciepać koński banii do wygrzotych, wypucowanych słojików, a do soku wrazić kónsek skorzicy, pore goździków, kónsek zozworu, a warzić to aż sie to srobi gynste. Wrzawe loć na banie, a jak ochłódnie, to to zawiónzać pergaminym, a warzić na parze. Na jedyn kilo opucowanych banii trzeja dać pół kila cukru, sztwierć litra octu, achtlik biołego wina, jednóm cytróne, kónsek (trzi cyntymetry) skorzicy, piynć goździków, a kónsek (dwa cyntymetry) zozworu.
Dynia
Banie to sóm taki wielkucne kulate, abo owalne owoce – zoleży to łod jich odmiany. Jak sie jich przekraje to sóm żółte, abo pomarańczowe a majóm w postrzodku wielkucne pestki. Majóm twardawóm skórke, pomarszczónóm, ale w postrzodku sóm miynkki a wilgotny. Wónio a szmakuje jak wszecki owoce podobne do banii.Na Cieszyńskij Ziymi gaździny dycki sioły banie w zogródkach kole chałpy, a potym jich dowały do rostomajtych jodeł, podle recepisów. Ci kierzi miyszkajóm w bytach w mieście radzi siejóm na zogródkach rostomajte banie – jedni wielkucne, inksi melónowóm żółtóm, siatkowóm, a czasym aji takóm jako głowa kapusty, w szumnych kolorach, gor pómarańczowych.
W kuchyni s banii idzie uwarzyć dobróm polywke, idzie jóm jejść jak jarzine, dowo sie jóm do miynsa, do marynaty a do zawarzelin. Jodo się dycki to co je w postrzodku. Banie trzeja okroć ze skóry, wyciepać gniozdo s nasiónami, a nasióna posbiyrać a niechać, coby uschły. Banie sie sieje aji skuli dobrych pestek. Je w nich trzicet do sztyrycet procent oliwy, kierom o w sobie kupa fitosteroli a nienasycónych kwasów fetowych, kiere zastawiajóm odkłodani cholesterolu. Ta oliwa mo w sobie aji lekostrawne biółtka, witaminym E a rostomajte mikroelemynta baji: selyn, magnez, cynk, miydź a mangan. Pestki s banie sóm dobre na zapolyni pacharziny a nyrek. Banie to sóm szumne jarziny, tóż w każdej zogródce sóm osdobóm. S banie idzie srobić dobróm polywke a dowo sie jich do marynaty. Banie idzie udusić, dać do nij kminu, srobić jóm po uhersku, na winie, a uwarzić a zamarynować.
Fazole
Fazole – becoki to sóm zorka, rostomajcie wielki, a mogóm być czyrwióne, abo biołe. Zorka fazoli sóm owalne a w postrzodku plaski. Po uwarzyniu w postrzodku sóm biołe. Zorka sóm długi na jakich trzi sztyry cyntymetry. Fazole sóm czyrwióne, lebo biołe – to zoleży jako to je odmiana. Surowe w postrzodku sóm biołe a taki jako mółka. Po uwarzyniu fazole sóm kielski miynkki, ale czasym aji twardawe. Fazole zaczli sadzić Indyjanie eszcze długo nim do Ameryki przipłynyli kónkwistadorzi s Portugalije a s Hiszpanije. Chned sie zaczło warzić fazole w całej Europie, bo ludzie se wszymli, że to je dobre jodło.
Fazole majóm kupa energije, moc białka a czasym jich idzie jejść miasto miynsa. Fazole – becoki sie sioło a warziło na Cieszyńskij Ziymi uż hań downij. Sóm zdrzałe w lecie a na jesiyń, kiej idzie srobić jodło s zorek, kiere sie posbiyrało. Ludzie jóm wtynczas jodali miasto miynsa, kierego chybiało skuli tego, że zabijaczki sie robiło dziepro na zime. Fazole majóm kupa białka a witamin, były pożywne a fajne dlo ludzi, kierzi kiejsi miyszkali w Beskidze Ślónskim. Na Cieszyńskij Ziymi ludzie nejwiyncyj sadzili fazoli, a yny ledzy kany groch a bób. Sadziło sie fazole, kiere były jako krzok, taki kiere sie sadziło do wołków, gniozdami miyndzy ziymnioki, a eszcze aji taki na patykach – becoki. Jodało sie jich w polywkach – fazolónkach, moczkach, lebo na sucho. Do fazolónek a do moczek sie eszcze dowało kłótke s mółki, mlyka, abo ze śmietónki. Coby fazole lepszy szmakowały, to sie do nich wciepało kónsek wyndzónej szpyrki. Jodało sie jich s chlebym, abo ze ziymniokami. Ponikiere gaździny wciepowały do fazolónek a do moczek s fazoli howiónsło ususzónych śliwek, abo powideł. Fazole na sucho sie jodało s kwaśnym mlykiym, abo s kiszkóm. To je ajnfachowe jodło, do kierego trzeja fazole, cebule, szpyrki, lebo stopióne masło s brezlami, sól a pieprz. Fazole sie jodo eszcze aji dzisio po chałupach, a aji w pynsjónatach agroturystycznych. Becok idzie sjejść w gospodach, restauracyjach, a w zajazdach regiónalnych. Fazole – becoki jak sie uwarzi to trzeja pokrónżać do nich godnie cebuli, dać kapke pieprzu a soli a stopióne szpyrki s umastóm.
Jabka źniwówki
Jabka źniwówki to sóm kulate owoce, s ciynkim chwostkiym, kiery kapkym tyrczy. Jak sie jich przekraje to widać gniozdo s nasiónami. Majóm sztyry, do sztyry a pół cyntymetra średnicy, postrzodek majóm jyndrny, krymowo – bioły, nie roslatujóm sie jak sie jich warzi we wodzie. Żniwówki majóm kwaśno – słodkawy smak, wóniajóm jymnie kwaskowato. Skórka mo barwe słómkowo – zielónóm, a jak jabko je uż zdrzałe to kolor sie robi żółtawy. Na Cieszyńskij Ziymi jabka sie sadziło a opatrowało uż downo. W patnostym wieku były zogrody s jabkami przi klasztorach w Cieszynie a w Orłowej, ale aji gazdowie też mieli swoji. Pogórze Cieszyński mo dojść surowy klimat, w kierym sie udowajóm yny jabka odporne na mróz, a taki kiere nieskoro majóm kwiotki. Je tukej dojść kupa słóńca, a deszcza je tak ganc akurat.
Kupa dlo uprawy jabłek na zogrodach na Cieszyńskij Ziymi srobiuł botanik Karol Kotschy. Mioł dobre kóntakty s nejlepszymi pómologami, a skludziuł nejlepsze gatunki jabłek, kiere ludzie zaczli sadzić kole Cieszyna, po dziedzinach, a potym dalij po całym Ślónsku. W ustróniu założył wzorowóm zogrodym strómkóm s owocami, a eszcze drugóm wielkucnóm zogrodym, w kierej sadził a opatrowoł rostomajte strómki gruszek a jabłóni. W jego ksiónżce „Ksiónżeczka o zogrodach a owocach”, kieróm wydoł w tysiónc osimset sztyrycatym sztwortym roku, idzie nónść piyrszóm ślónskóm informacyj o tym jaki sie mo sadzić strómy s owocami na naszych glebach a podle naszego czasu, jaki mómy na Cieszyńskij Ziymi. Jabka majóm rade ślin, kiery by mioł kapkym wilgotny, a na ziymiach s pioskiym a glinóm przeogrómnie dobrze rosnóm. Źniwówki to je stary gatunek jabłek, kiere sóm aklimatyzowane, a nie sóm szlachetne. Sóm to jabka kiere sóm zdrzałe dycki na lato – idzie ich jejść w lipcu a w siyrpniu. Jak sie jich utargo to mogóm być w corku nejwyżyj dwa, trzi tydnie. Starzi ludzie prawili, że źniwówki sie jadło dycki na źniwa, tóż tymu sie tak nazywajóm. Źniwówki sie jy chned jak sie jich utargo ze strómu, abo jich idzie dać do inkszego jodła. Takim ajnfachowym jodłym ze źniwówek były jabka uwarzóne, kiere sie jadło ze syrym, masłym a s cukrym. Warziło sie jich, kroło na sztwiertki, nie szkrobało sie jich, a ponikierzi dowali do tego eszcze cukier. Jadło sie to s tym, co było w chałupie. Nejlepsze jednako sóm snoci ze syrym a s masłym – tak jodali źniwówki baji w Ustróniu.


text:
The Beatles
The Beatles (czyt. De Bityls) to bůła brytyjsko muzyczno skupina ze Liverpoolu, podug wjynkszośće notůw nojzocńyjszy a nojsrogszy we gyszichće, kery fůngowoł uod 1960 (kej The Quarry Men uod 1957) do 1970.
Skłod[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Zac zespůła we kerym uodńůs uůn sukces:
- John Lennon – gitara, śpjyw
- Paul McCartney – gitara basowo, śpjyw
- George Harrison – gitara, śpjyw
- Ringo Starr – szlagcojg, śpjyw
Pjyrwy we zespole:
- Stuart Sutcliffe – basgitara
- Pete Best – szlagcojg
Ansamblowo gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Zespůł napoczynoł uod wystympůw we liverpoolskym ferajńe The Cavern. Autorstwo jejigo mjana je przipisowane Lennonowi a Sutcliffe'owi. Za namowům menadżyra, Briana Epsteina zespůł zmjyńůł swůj uobroz a lajermůny uoblykli śe we ancugi. W uůny czas podpisali kůntrakt ze wytwůrńům EMI. Jejich pjyrszy albům, Please Please Me, wypuszczůny uostoł 11 lutygo 1963. Na jejich kůncertach zaczyno dołaźić do scynůw grupowyj histeryje, czymu dane uostoło mjano Beatlemańijo. Lajergyszeft USA grupa zrobjůła rok ńyskorzi, pjeśńiczkům I Want To Hold Your Hand. We aprilu 1964 pjyńć pjyrszych placůw za rajům na liśće Billboardu zajyny szlagry The Beatles. Aże do dźiśoj żodyn zespůł ńy powtůrzůł tygo uośůngńyńćo.
We rokach 1965-1966 zespůł dozdrzoł lajerowo, a jygo teksta stały śe uwożńiyjsze. Skiż zapatrzyno śe na Harrisonowo lajera indyjsko we nograńach pokozały śe exotiszinsztrumynta. 6 śyrpńa 1965 uodbůła śe prymjera singla Yesterday, kero je jydnům ze nojczyńśći puszczanych we radijoku a nojczyńśći coverowanům pjůsynkům we historyji. Ku gyszichće przeloz tyż kůncert 15 śyrpńo 1965 na stadijůńy She Stadium we Nowym Jorku, na kery przilazło 55 600 jejich fanůw. 26 paźdźerńika 1965 człůnki zespoła erbły uod krůlowy Hażbjyty II Uorder Imperyjům Brytyjskigo. We roku 1966 John Lennon pedźoł we jydnym ze wywjadůw, co "Beatlesi sům barzi popularńi kej Jezus Kristus". Ta wyrwano ze kůnteksta wypowjydź stała śe powodym polyńo jejich platůw, a sprawa stoła śe fest uwożno, kej Ku-Klux-Klan zapedźoł "zajůńć śe problyjmům". Uostatńi kůncert grupa doła 29 śyrpńo, a uodtůnd zajůna śe ino sztudyjowům robotům. Plata Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, wydano 1 czyrwca 1967 je uznowano za prekursorsko lo zorty progresivrocka. Dolsze zdorzyńy, to pjyrszo transmisyjo satylitowo na cołkej źymji, we keryj wystůmpjůły tyż Beatleśi. Pokozali wtyczos pjůsynka "All You Need Is Love", kero ńyskorzi stoła śe hymnym hippisowskigo gmyra. Anfangym rozlecyńo śe grupy bůła śmjyrć jeji menadżyra, skupina ńy umjoa sům dać se rada we lajergyszefće. Człůnkowje pohatruśůły śe uo to, fto mo być nowym menadyrym. Po prowdźe, kůńcym trwńo zespołu bůo uodyńśće Johna Lennona we wrześńu 1969, nale uoficjalńy podowo śe datům 10 kwytńa 1970, kej ze grupy poszoł Paul McCartney.
Dyskografijo (yno albůmy)[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Please Please Me - 1963
- With the Beatles - 1963
- A Hard Day's Night - 1964
- Beatles for Sale - 1964
- Help! - 1965
- Rubber Soul - 1965
- Revolver - 1966
- Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band - 1967
- Magical Mystery Tour - 1967
- The Beatles (podwůjny LP) – 1968
- Yellow Submarine - 1969
- Abbey Road - 1969
- Let It Be - 1970
Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 The Beatles Biography www.allmusic.com/


text:
W Swjatym Pismje je wjele čisłow. To pokaza, zo móžeše bibliski čłowjek ličić. A ličeše wón wšelakore wěcy a zjawy, kaž na přikład dny, měsacy a lěta. Při tym pomhachu jemu słónco, měsačk a hwězdy: „A Bóh rjekny: Njech nastanu swěcy na njebjeskim firmamenće, zo bychu dźeń wot nocy dźělili“ (Gen 1,14).
Njebě to pak wšitko. Bibliski čłowjek ličeše tež etapy Božeho skutkowanja w čłowjeskich stawiznach: „Wšěch tych generacijow wot Abrahama hač do Dawida je było štyrnaće, wot Dawida hač do přesydlenja do Babylona štyrnaće generacijow a wot Babylonskeho přesydlenja hač ke Chrystusej štyrnaće generacijow“ (Mt 1,17).
W tutym padźe njepomhachu bibliskemu čłowjekej při jeho ličenju ani słónco, ani měsačk, ani hwězdy. To ličeše wón z pomocu pomjenowanja w bibliskim teksće na přikład wina abo wěcow z winom zwjazanych, kaž winica abo winowe kiće.
Kaž wěmy, po bibliskej lijeńcy (Gen 6,5 – 8,14) nasta nowa etapa w stawiznach wumóženja. Bóh zwjaza zwjazk ze wšěm čłowjestwom (Gen 9,8-17). A znamjo spočatka tuteje noweje etapy běše winica, kotruž nasadźa Noach kaž tež přez njeho wupite wino (Gen 9,18-21).
Něšto podobneho nańdźemy w podawiznach wo zdobyću Slubjeneho kraja. To běše tež nowa etapa w stawiznach wumóženja. Tohodla tež w tutym padźe bibliski tekst powěda wo winowych kićach, kotrež přinjesechu wuskušowarjo Kanaanskeho kraja (Num 13,1-33).
Samsne da so tež prajić wo Jězusu Chrystusu, kotrehož zjawne skutkowanje započa nowu etapu wumóženja a znamjo toho běše přeměnjenje wody do wina na kwasu w Galilejskim Kanje (Jan 2,1-12).
Z druheje strony pak so dyrbi rjec, zo njebě wino a z nim zwjazane wěcy jenož jenički srědk z pomocu kotrehož bibliske awtorojo woznamjenjowachu nowe etapy stawiznow wumóženja. Woni znajachu za to hišće jedne znamjo – znamjo wody. Tohodla mjenujcy so rěči w Swjatym Pismje na spočatku stworjenja stwórby wo wodźe (Gen 1,2).
Woda je tež prezentna při wućahu Israelskeho ludu z egyptowskeho njewólnistwa. To je tak mjenowane Čerwjene morjo (Eks 14,15-31).
Wo wodźe čitamy tež při zaćahu Židow do slubjeneho kraja. Tutón króć běše to woda rěki Jordan (Joz 3,7-17).
Njeje potajkim žadyn připad w tym, zo mamy na spočatku Jězusoweho zjawneho skutkowanja podawiznu wo jeho křćeńcy w Jordanje (Mk 1,9-11). To je tež znamjo noweje etapy. Ale nic jenož napřećo ludźom, kotrymž so pokaza z tym, zo je čas Stareho Zakonja nimo, dokelž nastachu časy Noweho Zwjazka. Křćeńca Jězusa Chrystusa jako znamjo noweho spočatka płaći tež za Boha. Pola njeho stachu so tohorunja někotre změny.
Zo bychmy pak móhli tutu nowosć derje zrozumić, dyrbimy so na jednu podawiznu z časow Stareho Zakonja dopomnić a to mjenujcy na podawiznu wo lijeńcy (Gen 6,5 – 8,14). Wona, kaž wěmy, zniči wšitkich hrěšnikow. Přežiwił je jenož Noach a jeho swójba. Njehladajo pak na to, zo zemrěchu wšitcy hrěšnicy, zło pak přetra samo lijeńcu, štož widźo Bóh so rozsudźi hrěšnikow nic wjace z wodami lijeńcy morić (Gen 8,21).
To pak njerěkaše, zo je Bóh morjenje hrěšnikow scyła wotpokazał. A stóž skedźbliwje čita stawizny Wuzwoleneho ludu, tutón nańdźe spěšnje wšelakore podawizny, w kotrychž so powěda wo chłostanju hrěšnikow ze smjerću.
To pak njeje pomhało. Tohodla je Bóh so skónčnje rozsudźił něšto na tutym polu změnić. A mjenujcy je so wón sčłowjećił, křćeńcu w Jordanje wot Jana Krćenika přijał, a z tym pokazał, zo njecha wjace hrěšnika morić, ale wočakuje wot njeho, bychmy móhli rjec, jenož duchownu smjerć, to rěka jeho nakazanje.
A grjekske słowo nakazanje – metanoia – woznamjenja změnu myslenja. Sam čłowjek dyrbi zrozumić, zo wjedźe hrěch jenož do smjerće a zo tutón puć čłowjekej so njezadani.
Z druhimi słowami, křćeńca Jězusa Chrystusa njepokaza jenož na to, zo nastachu časy Noweho Zakonja. Wona zwuraznja tež změnu, kotruž dožiwja sam Bóh. Bibliski Bóh so tež wuwiwa a je za přeměnjenje wotewrjeny.
Njech je to w našim žiwjenju podobne. Budźmy tež my wotewrjeni za stajne polěpšenje sebje samych a dajmy tež druhim šansu za pozitiwne wuwiće na duchownym polu, dokelž jelizo sam Bóh so wuwiła a druhim tajku móžnosć dawa, ćim bóle mamy my tak jednać. Tohodla njewoznamjenja naša křćeńca jenož wodaće herbskeho hrěcha, ale tež našu wotewrjenosć duchownej dynamice. Tola křćeńca je jenož spočatk drohi, kotraž wjedźe do dospołnemu zašćěpjenja čłowjeka w Bohu.
DJD