text:
▶ Thomas Menzel na nimorjadneho profesora powołany
Slawist a priwatny docent dr. Thomas Menzel bu 30. oktobra wot prezidenta Oldenburgskeje Uniwersity Carla von Ossietzkeho, prof. dr. Pipera, na nimorjadneho profesora powołany. Wot 1995 bě rěčespytnik Thomas Menzel wědomostny sobudźěłaćer na wšelakich uniwersitach w němskorěčnym rumje, najprjedy w Oldenburgu, pozdźišo tež w Greifswaldźe a Regensburgu. W Freiburgu a we Wienje je rěčespytne profesury zastupował. Thomas Menzel (53) je slědźerske projekty k rěčnym změnam w morfologiji a syntaksy słowjanskich rěčow, k němskim požčonkam w pólšćinje a jeje dialektach a k rěčnemu kontaktej mjeńšinowych rěčow přewjedł. Poskića čitanja a seminary wo kulturnych stawiznach słowjanskich ludow, wo pólskej a ruskej gramatice a rěčnych stawiznach kaž tež wo słowjanskich mjeńšinowych rěčach, mjez druhim kašubšćinje, rusinšćinje a burgenlandskej chorwatšćinje. Thomas Menzel dźěła wot lěta 2016 w Serbskim instituće w Budyšinje we wotrjedźe za rěčespyt.
▶ Wupisanje kompozitoriskeho wubědźowanja »Kocor 2.0«


c: text/html

text:
Přihoty na 3. koparske mišterstwa awtochtonych narodnych mjeńšin Europy su dźeń a konkretniše. Europeada wotměje so klětu wot 18. do 26. junija pola dobyćerja zašłych mišterstwow w Južnym Tirolu.
Flensburg/Bozen/Budyšin (SN/JaW). Na 3. koparske mišterstwa europskich narodnych mjeńšin Europeada 2016 wočakuja cyłkownje 32 mustwow. To zdźělištej wuhotowarjej turněra Federalistiska unija europskich narodnych skupin (FUEN) a Zwjazk južnotirolskich sportowych towarstwow (VSS) w medijowym wozjewjenju. Nimo 24 muskich cyłkow chce so tam klětu tež hač do wosom žónskich mustwow wobdźělić.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na čas žiwjenja zasudźeny
Zhorjelc (dpa/ch/SN). Swójbny nan bu za smjertnu jězbu ze swojimaj małymaj dźěsćomaj wot Zhorjelskeho krajneho sudnistwa mordarstwa dla z jastwom na čas žiwjenja zasudźeny. Komora zwěsći nimo toho wosebitu ćežu winy, praji wčera rěčnik sudnistwa. Tak njehodźi so zbywace chłostanje po 15 lětach awtomatisce na pruwowanje na čas wusadźić. 47lětny bě w septembru na zwjazkowej dróze B 6 ze spěšnosću 150 km/h z awtom wotpohladnje do dweju štomow zrazył. Při tym staj jeho štyrilětna dźowka a pjećlětny syn žiwjenje přisadźiłoj, wón sam pak přežiwi. „Wobskorženy je dźěsći znjewužiwał, zo by swoju mandźelsku pochłostał, kotraž bě jeho wopušćiła“, podšmórny rěčnik.
Mjenje zrěčenjow


text:
Po naszymu
To było tak downo, że yno nojstarsi ô tym spōminajōm. Jedni godajōm, że to sie przidarziło we Żorach we hańdōwniyjszych czasach, a drudzy, że to było we Rybniku, a jeszcze inksi, że we Pszczynie. Jak godajōm we bojkach: niych to było, kaj było, ale ważne, że sie richtich zdarziło!
Cosikej sie we mieście straciyło, a wina ludzie przipisali borokowi Cygōnowi, co sie akuratnie nawinōł im pod rynka! Chyciyli go, do ciymnice jak Pōnjezusa wsadziyli i bez sōndu chcieli go ôbiesić, jednako Pōnbōczek nad nim czuwoł, bo jak go kludziyli w ta ôstatnio drōga, keryś wrzasknōł, że miasto gore i ludziska sie rozlecieli, bo kożdy chcioł swoja chałpa retować a ôgyń gasić, a Cygōn skorzystoł z tyj prziwilyji i uciyk. Lecioł tak bez cołki dziyń i ani sie niy ôglōndoł, eli go jeszcze mieszczany gōniōm! Jednako pod wieczōr stanōł umynczōny we jakiś gōrskij wiosce.
Tam na uboczu stoła tako maluśko chałpka i ôn do ni zaklupoł. Miyszkała tam jedna starka, co potrzebowała chopa do pōmōcy we ciynżkich robotach i puściyła Cygōna do chałpy, dała mu wieczerzo a posłała go spać do stodoły. Pomyślała se jednako, że jutro rano, jak stanie, to Cygōna już niy bydzie, bo Cygōny to sōm taki ludzie, co ich fest do świata ciōngnie. Ale tyn Cygōn swōj hōnor mioł, i jak starce padoł, że ji drzewa narōmbie, to tak zrobiył. Potym jeszcze dach na chałpce sprawiył i tak minōł jedyn tydziyń.
Isto posiedzioł by jeszcze dłōżyj, ale już na tyn drugi tydziyń zaczło Cygōna ciōngnōnć do świata, bezto padoł starce, że na drugi dziyń wczas rano pōdzie dali. Jak sie ugodali, to starka padała, że ôna go wczas ôbudzi, a wyrychtuje mu co ciepłego na śniodani. Kej kokot rano zapioł, to we izbie kaj teroz spowoł Cygōn było jeszcze fest cima. Bezto starka prziszła bliżyj ku łōżku, a chciała sztuchnōnć chopa we rynka, coby sie ôbudziył, ale zaroz ôdskoczyła jak ôparzōno, bo na zegłōwku, kaj by miała być gowa ôd tego istnego, leżały dwie umazane nogi!
– Jakōż to chopie śpicie? – dziwowała sie starka, a na to Cygōn ji ôdpedzioł:
– Kożdy czowiek dbo nojwiyncy ô to, co mō nojdrogszego, jo nojbardzi przaja mojim nogōm, bo kaj by była moja gowa, jakby niy moji nogi, stareczko!
A ôpedzioł ji wszyjstek, co mu sie przidarziło.
GRYMLINO


text:
Medal 10-lecia Polski Ludowej
Odznaczeni: Aleksander Anasiewicz, Stanisław Blaschke, Tadeusz Antoni Bocheński, Witold Budryk, Wacław Bolesław Cybulski, Jan Józef Cząstka, Jerzy Kazimierz Gierula, Wiktor Głowacki, Stanisław Gołąb, Stanisław Gorczyca, Edward Görlich, Marian Ludwik Górkiewicz, Jerzy Grzymek, Stanisław Hajduk, Zbigniew Jaglarz, Kazimierz Janas, Platon Januszewicz, Mieczysław Jeżewski, Leopold Jurkiewicz, Jerzy Kolbe, Władysław Jan Kołek, Zygmunt Kowalczyk, Józef Kozielski, Ludwik Kozłowski, Marian Kozłowski, Aleksander Wacław Krupkowski, Tadeusz Aleksander Kubiczek, Tadeusz Lasek, Wacław Lesiecki, Wacław Adam Leskiewicz, Władysław Łoskiewicz, Tadeusz Malkiewicz, Eugeniusz Matula, Stanisław Milbert, Władysław Wojciech Nowakowski, Feliks Olszak, Marian Olszewski, Tadeusz Franciszek Piech, Antoni Piotrowski, Wacław Różański, Władysław Rubczyński-Prawdzic, Antoni Lambert Eligiusz Sałustowicz, Aleksander Schillak, Izydor Stella-Sawicki, Kazimierz Szablowski, Henryk Świdziński, Adam Tokarski, Julian Tokarski, Stanisław Wdowiarz, Zdzisław Karol Wilk, Józef Wojnar, Eugeniusz Wosiek, Tadeusz Wróblewski, Emil Zając, Andrzej Kazimierz Zalewski, Kiejstut Żemaitis


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch (IPA: /ɬanvairpʊɬgʊɨngɨ̞ɬgɔgɛrɨ̞xʊɨrndrɔbʊɬɬantɨ̞sɪlɪɔgɔgɔgɔx/) je dźydźina na wyspje Anglesey, we Waliji, kero je tajlům Wjelgij Brytańije. Wjeś je znůmo skiż fest dugigo mjana. Te mjano we tumaczyńu na ślůnski je : Kośćoł Śwjyntyj Marijki we dźupli bjołyj lyski wele wartkigo wiru wodnygo a Kośćoł Śwjyntygo Tysilio wele czyrwjůnyj jaskińe.
Wjeś skuli swojigo mjana je turystycznům atrakcyjům. Ludźe czynsto przijeżdżajům sam, coby śe skńipsować pode tabulkům s mjanym dźydźiny na banhowje (beztůż, co na farkartach pisano je abrewjacyjo: Llanfair PG).
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch mo 58 buchsztabůw a je nojdugszym mjanym mjejscowośći we Wjelgij Brytańiji. Je tyż trzećim na śwjeće jeli łaźi uo geograficzne mjana.


text:
Jenisej
Jenisej (rusce EHиceй) je wulka aziska rěka a přitok Sewjerneho polarneho oceana, kotryž běži přez srjedźnu Sibirsku w Ruskej a twori jako tak mjenowany „sibirski meridian“ wuznamny łódźnistwowy puć přez srjedźnu Sibirsku. Z 3487 kilometrami (wot žórła Wulkeho Jeniseja samo 4092) słuša k najdlěšim rěkam na swěće. Jeho přitočnišćo je z 2.580.000 km² sydomkróć wjetše hač Němska.
Wo mjenje rěki wobsteja wšelake teorije. Po jednej je wotwodźene wot słowow ana („mać“) a say („rěka“) z turkskich rěčow, po druhej wot yeni („nowa“) a su („woda“). Dalše teorije widźa sibirski pochad mjena. Ruske stawizny rěki započachu so hakle w lěće 1607 z přichadom prěnich Kozakow.
Rěka wužórli so w južnosibirskej republice Tuwa mjez horinami Zapadneho Sajana (3121 m), Wuchodneho Sajana (3492 m) a Tannu-Ola (2895 m) a nastanje přez zjednoćenje Wulkeho a Małeho Jeniseja pola města Kyzyl, něhdźe 135 kilometrow wot sewjerneje hranicy Mongolskeje. Běži potom stajnje do sewjerneho směra, najprjedy přez Chakasku a potom přez Krasnojarski region. Při Jeniseju nadeńdu so tři wulke rěčne zawěry, mjez druhim najwjetša w Ruskej, kiž wutwori Sajano-Šušenski spjaty jězor. W Krasnojarsku, najwjetšim měsće nad Jenisejom, přeprěča jón Transsibirska železnica.
Za Jenisejskimi horinami wuliwa so wotprawa z Bajkalskeho jězora pochadźaca Angara do Jeniseja, kotraž je dlěša a na wodu bohatša hač wón sam. Rěka twori nětko – w jeje srjedźnym a delnim běhu – přirodnu hranicu mjez Srjedźosibirskim hórskim krajom na wuchodźe a Zapadosibirskej nižinu na zapadźe. Blisko přistawa Igarka přeprěča Jenisej polarny kruh. Za přistawom Dudinku njedaloko nikeloweho města Norilsk wuliwa so Jenisej do 225 kilometrow dołheho Jenisejskeho golfa, słušaceho ke Karaskemu morju. Jenož 200 km zapadnje nadeńdźe so wuliw rěki Ob.
Wotliw Jeniseja je – kaž pola wšitkich sibirskich rěkow – jara wotměnliwy a wučinja w Igarce při delnim běhu mjez 6000 m³/s w decembrje a 81.000 m³/s w juniju (přerězny wotliw Łobja we Wittenbergu: 365 m³/s).[1] Z tym je Jenisej na wodu najbohatša rěka cyłeje Sibirskeje. Wot nowembra hač do meje je rěka zamjerznjena. Wulka woda po taću sněha stupa při srjedźnym běhu wo 10 metrow, při delnim běhu samo wo 20 metrow.
Najwažniše přitoki su:
- Angara (1779 km, 1.039.000 km², wotprawa při km 2137 wot wuliwa do Karaskeho morja)
- Kamjentna Tunguska (1865 km, 240.000 km², wotprawa při km 1571)
- Delnja Tunguska (2989 km, 473.000 km², wotprawa při km 990)


text:
Gōrny Ślōnsk
Gōrny Ślōnsk (łac. Silesia Superior, pol. Górny Śląsk, czes. Horní Slezsko, miym. Oberschlesien, gś-miym. Oberschläsing, śl-miym. Aeberschläsing) to je historycznŏ krajina we Postrzodkowyj Ojropie, na placu Polski i Czeskij Republiki. Je to połedniowo-weschodniŏ tajla Ślōnska. Gōrny Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztym. Ônego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami, a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm. Gōrny Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj i strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły.
Termin Silesia Superior ukazuje sie po rŏz piyrszy we zdrzōdłach pisanych pod kōniec 15. stoleciŏ. Bōł to teryn na weschōd ôd Przesieki Ślōnskij, kerŏ stanowiyła naturalnõ granicã miyndzy ôpolskim a wrocławskim ksiynstwym. Terŏźnie ôkryślynie granic Gōrnego Ślōnska ôpiyrŏ sie przede wszyjskim na kształcie regyrōnkowego rejōnu ôpolskigo we pruskij Prowincyji Ślōnsk, a niyskorzij Prowincyji Gōrny Ślōnsk. Gōrny Ślōnsk ôbyjmuje tyż Cieszyn a inksze teryny dŏwnego Austryjŏckigo Ślōnska, jednak skuli inakszyj tożsamości miyszkańcōw i inkszyj historyje niy sōm ôni dycki do ônego rachowani. Wiynkszość regiōnu, co mŏ łōncznõ wiyrchniã 20,373 km² a kole 5 milijōnōw miyszkańcōw[1], je tajlōm Polski (we wojewōdztwach ślōnskim i ôpolskim) ôd abszlusu II światowyj wojaczki, za to myńszŏ tajla połedniowo-zachodniŏ je we Czeskij Republice (we morawsko-ślōnskim krŏju).
Historycznŏ stolica regiōnu to je Ôpole. Inkszymi historycznie wŏżnymi miastami bōły: Racibōrz, Prudnik, Bytōm, Ôpawa a Cieszyn. Terŏźnie nojsrogszym miastym sōm Katowice a nojbarzij zaludniōnym przestrzyństwym je kōnurbacyjŏ katowskŏ społym ze Rybnickim Rejōnym Wōnglowym. Na Gōrnym Ślōnsku je tyż tajla Ôstrawy jak tyż srogŏ tajla aglomeracyje ôstrawskij. Srogŏ tajla regiōnu cechuje sie wydobyciym kamiynnego wōnglŏ i zwiōnzanōm z tym industrializacyjōm i urbanizacyjōm we 19. i 20. stoleciu, nale ôbyjmuje tyż z wiynksza bauerski Ôpolski Ślōnsk jak tyż Beskidy i Sudety.
Etniczność i gŏdka Gōrnego Ślōnska sōm barzo słożōne, skuli ôbecności sam stu tysiyncy przedstŏwicieli myńszości miymieckij w Polsce jak tyż myńszości polskij w Czechach, dopōminajōncyj sie autōnōmije dlŏ polskij tajli regiōnu, ślōnskij nacyje, ôziymset tysiyncy Gōrnoślōnzŏkōw a starōnku ô kodyfikacyjõ sztandardowyj ślōnskij gŏdki, keryj sztatus za dialekt polskij gŏdki abo samodzielnõ gŏdkã zachodniosłowiańskõ je kwestiōnowany. We 20. stoleciu Gōrny Ślōnsk bōł przedmiotym pŏru terytorialnych spiyrek pōmiyndzy Polskã a Czechami.
Symbole a farby[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Symbolika Gōrnego Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Ziymie te przijmowały zaôbycz wapyn gōrnoślōnskich Piastōw, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw i fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Gōrnym Ślōnsku[2].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Granice[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnsk tradycyjnie tajluje sie na „Dolny” i „Gōrny” podle ônych wzglyndnego położyniŏ w relacyji do rzyki Ôdry: Gōrny Ślōnsk to połedniowo-weschodniŏ tajla regiōnu na gōrnym biygu rzyki. Dolny to pōłnocno-zachodniŏ, a leży dalij ôd zdrzōdła (chociŏż je ôn na postrzodku, a niy niżyj). Termin Silesia Superior (Gōrny Ślōnsk) zaczōn ukazować sie we historycznych zdrzōdłach pod kōniec 15. stoleciŏ, ôwdy analogijōm zrobiōny bōł termin Silesia Inferior (Dolny Ślōnsk). Roztajlowowała ônych Przesieka Ślōnskŏ, co bōła pasym lasōw biygnōncym wzduż Kłodzkij Nysy i Stobrawy, a stanowiyła naturalnõ granicã miyndzy terytoriami plymiōn Ôpolanōw a Ślynżanōw, niyskorzij miyndzy ksiynstwami ôpolskim a wrocławskim. Dolny Ślōnsk bōł z wiynksza miymiecki i protestancki, a Gōrny Ślōnsk bōł miynszany etnicznie i z wiynksza katolicki. Po II światowyj wojaczce Dolny Ślōnsk przeszoł pōmianã ludności i hned imyntnõ polōnizacyjõ, za to Gōrny Ślōnsk zachowoł swojã wielokulturowõ naturã.
Terŏźny ciōng granice Dolnego a Gōrnego Ślōnska je spōrny. We gōrnoślōnskich kryngach regiōnalistōw Gōrny Ślōnsk je nojczyńścij ôkryślany za teryn dŏwnyj pruskij Prowincyje Gōrny Ślōnsk, społym z cołkim dŏwnym Austryjŏckim Ślōnskym[3][4][5]. Granica zachodniŏ na tajliku miyndzy granicōm polsko-czeskōm we ôkolicach czeskigo gminu Bílá Voda a polskij wsi Młodoszowice je idyntycznŏ ze zachodniōm granicōm ôpolskigo wojewōdztwa (z wyjōntkym szejściu wsi we ôkolicach Grodkowa), potym we przibliżyniu wzduż autobany A4 a ôd wsi Michałōw biygnie Kłodzkōm Nysōm i Stobrawōm aże do wsi Zawiyść, skōnd naśladuje granicã krysōw namysłowskigo a kluczborskigo. Jednak nyske ksiynstwo i teryn na pōłnoc ôd Kluczborka (tajla brzeskigo ksiynstwa) przōdzij przinŏleżały do Dolnego Ślōnska i majōm z nim moc spōlnego kulturowo i społecznie (bp. umiana ludności po 1945 roku) Jeźli to pōminymy, zachodniŏ granica Gōrnego Ślōnska cŏfnie sie w bliż terŏźnyj granice miyndzy morawsko-ślōnskim a olmickim krŏjym, potym na zŏchōd ôd Prudnika, rzykã Ścinawa Niymodlińskŏ miyndzy Dytmarowicami a Fyrlōndym (tajla wzduż granicy prudnickigo krysu) a połōnczy sie ze Kłodzkōm Nysōm koło Kopic. Na pōłnocach leci wzduż Strobawy (z pōminiyńciym cołkigo Kluczborka) do wsi Brzezinka, a potym do terŏźnyj granicy krysōw kluczborskigo a ôleskigo.
Pōłnocnõ granicã Gōrnego Ślōnska, za kerõ leży Wielgopolska, tworzi rzyka Prosna. We ślōnskim wojewōdztwie granica lōndowŏ je fest zakorzeniōnŏ we świadōmości ludności. Idzie weschodniōm granicōm lublinieckigo krysu, potym tworzi jōm rzyka Brynica (z jednym ôdchylyniym koło Siymianowic) do uchodu Przemszy do Wisły. Ôd tego placu weschodni rzbiet Ślōnskigo Beskidu stŏwŏ sie granicōm Ślōnska i je tożsamy ze administracyjnōm granicōm gmin Brenna, Wisła i Jistebná. Przeciw mianu ino 48% ślōnskigo wojewōdztwa faktycznie leży na Ślōnsku.
Termin „Gōrny Ślōnsk” je ôdciepowany bez niykerych miyszkańcōw Cieszyna, kerzi podkryślajōm swojã ôdmiynność i prōmujōm segregacyjõ Cieszyńskigo Ślōnska, a tym samym cołkigo Austryjŏckigo Ślōnska, za trzeci bazowy podregiōn[6]. Na terynie Czech wszeôbecne je używanie ôkryślyniŏ „Ślōnsk” (Slezsko) dlŏ ônego cołkij czeskij tajli, a ôkryślyniŏ „Gōrny Ślōnsk” (Horní Slezsko) ino dlŏ terynu w Polsce[7]. W Polsce termin „Ślōnsk” (Śląsk) skuli problymatyki nŏrodności, gŏdki i autōnōmije, co niy tykŏ regiōnōw dolnoślōnskich, używany je ino dlŏ Gōrnego Ślōnska.
Warōnki naturalne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wiynkszość Gōrnego Ślōnska leży w dorzeczu Ôdry, keryj bazowymi dopłygami sōm ôd lewyj: Ôpawa, Cyna, Ôsobłoga ze Prudnikym i Kłodzkŏ Nysa ze Ścinawōm Niymodlińskōm; a ôd prawyj: Ôstrawica, Olza, Kłodnica, Małapana i Stobrawa. Jyno połedniowo-zachodni kraniec leży w dorzeczu Wisły, kaj wpadajōm Biołŏ, Przemsza i Brynica.
Jeziora naturalne sam niy wystympujōm. Nojsrogszym wodnym behaltrym je Jezioro Goczałkowicke (32 km²) na Wiśle, potym Jezioro Turawa (24 km²) na Małapanyj i trzi bajery na Kłodzkij Nysie: Nysa (20,7 km²), Jezioro Ôdmuchōw (20,6 km²) i Paczkōw (6,9 km²). Nojsrogszy w czeskij tajli je Behalter Slezská Harta (10,7 km²) na Morawicach. Nojsrogsze systymy stŏwōw sōm na Cieszyńskim Ślōnsku a tyż we Poodří na połednie ôd Ôstrawy.
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ukształtowanie terynu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pōłnocno-zachodniŏ tajla terytorium leży na Ślōnskij Nizinie, nŏleżōncyj do subprowincyji Strzodkowopolskij Niziny. Bergi wystympujōm zaôbycz na weschodzie, a zaliczane sōm do Ślōnskij Chyży i Woźnicko-Wieluńskij Chyży. Nojwyższym pōnktym ślōnskich bergōw je Anaberg (408 m n.p.m.). Na połednie ôd nich rozciōngŏ sie pas Pōłnocnych Podkarpatōw jak tyż Zachodniobeskidzke Pogōrze.
Naturalnŏ połedniowŏ granica Gōrnego Ślōnska ôbyjmuje Niski Jesiōnik, Wysoki Jesiōnik i Rychleby, cuzamyn to Sudety, a tyż Ślōnsko-Morawski Beskid i Ślōnski Beskid, kere sōm tajlōm Karpatōw. Ôddzielŏ je Morawskŏ Brama. Nojwyższōm szpicōm je Pradziŏd (1491 m n.p.m.), potym Vysoká hole (1465 m n.p.m.) i Petrovy kameny (1447 m n.p.m.). Wŏżnymi turystycznymi szpicami sōm Kepernik (1423 m n.p.m.), Gigula (1324 m n.p.m.), Baraniŏ Gōra (1220 m n.p.m.) i Wielgŏ Czantoryjŏ (995 m n.p.m.).
Geograficzne spōłrzyndne krajnych pōnktōw[1]:
- pōłnocny: 51°10’28.2″N 18°09’59.8″E
- połedniowy: 49°27’15.3″N 18°27’56.8″E
- zachodni: 50°24’30.3″N 16°51’36.2″E
- weschodni: 50°08’13.5″N 19°15’18.3″E
Nojsrogsze miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Terŏz nojsrogszym miastym na Gōrnym Ślōnsku sōm Katowice. We 2020 roku miały 291,774 stałych miyszkańcōw i stanowiōm strzōn dwōmilijōnowyj aglomeracyje na ôbōch zajtach granicy ślōnsko-małopolskij. Podle nojciaśniyjszyj definicyje kōnurbacyjŏ skłŏdŏ sie ze 19 miast, a z ônych ôkrōm Katowic 13 je na Ślōnsku. Sōm to Glywice (178,186), Zŏbrze (171,691), Bytōm (164,447), Ślōnskŏ Ruda (137,030), Tychy (127,307), Chorzōw (107,443), Myslowice (74,601), Siymianowice (66,587), Tarnowske Gōry (61,756), Piekary (54,860), Świyntochłowice (49,363), Mikołōw (41,078) i Knurōw (38,004). We szyrszym ujyńciu do aglomeracyje przinŏleżōm tyż Gōrne Łaziska (22,187), Ôrzesze (21,221) i Pyskowice (18,450)[9].
Ôstrawa miała 298,335 roku na dziyń 1 stycznia 2019 roku[10]. Wiynkszość aglomeracyje ôstrawskij je na Gōrnym Ślōnsku, w tym miasta Hawiyrzōw (71,698), Frydek-Mistek[pozōr 1] (54,805), Karwinŏ (51,373), Ôrłowŏ (29,122) i Bogumin (20,960)[11].
Miyndzy aglomeracyjōm katowskōm a ôstrawskōm je Rybnicki Rejōn Wōnglowy, co ônego strzōn stanowiōm miasta Rybnik (137,782), Jastrzymbie (88,425), Żŏry (62,670), Wodzisłōw (47,685), Czyrwiōnka-Leszczyny (28,074), Rydułtowy (21,525) i Pszōw (13,814)[9]. Te trzi aglomeracyje sōm cuzamyn nazywane Gōrnoślōnskōm Metropolijōm. Biylsko-Biołŏ (170,303) i Ôpole (128,012), historyczne metropolije Gōrnego Ślōnska, tyż majōm powyżyj 100,000 miyszkańcōw[9].
Miasta ze ôd 20 do 100 tysiyncy miyszkańcōw poza trzyma bazowymi aglomeracyjami[9][11]:
- Kandrzin-Koźle (60,383)
- Cieszyn (34,297 we polskij tajli a 23,488 we czeskij tajli)
- Ôpawa (56,638)
- Racibōrz (54,529)
- Nysa (43,580)
- Czechowice-Dziydzice (35,910)
- Trziniec (34,707)
- Pszczyna (25,791)
- Lublyniec (23,658)
- Prudnik (20,887)
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku bōły Wielge Morawy i Czechy. We 10. stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. W czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy moc niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. W tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku tajle krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewiyrza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastōm, chociŏż ônych ludność bōła zaôbycz byciŏ wiślanego, a niy ślōnskigo[12].
We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mōngoły najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało panikã i masowe zaucieczki. Po śmierci ônych khana (prziwōdcy) Ordy Mongoły uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, nale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.
W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polske mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 roku[13]. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Gōrny Ślōnsk (jako tajla ślōnskich ksiynstw) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszoł z tōm korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje we 1526 roku.
We 15. stoleciu w granicach Ślōnska dokōnano pŏru zmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polske krōle we drugij pōłowie 15. stoleciŏ[12]. We 1742 roku wiynkszość Gōrnego Ślōnska ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Gōrny Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.
Po I światowyj wojaczce ô Gōrny Ślōnsk walczyły Miymce i nowo niypodlygłŏ Polska. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymce a 40% na Polskã[14]. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojewōdztwym. We ôbrymbie Miymiec utworzōnŏ bōła Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Gōrnego Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.
Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Kłodzkij Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskã, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, co sie antlich nikej sie niy ôdbyła[15][16][17]. Administracyjny tajlōng Gōrnego Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojewōdztwa ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.
Folklor[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Literatura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Martin ze Ôpawy bōł strzedniowiecznym krōnikarzym, a ônego Chronicon Pontificum et Imperatorum stało sie nojbarzij wpływowym zdrzōdłym strzedniowiecznyj powiarki ô papiyżycy Janie[18]. Na przełōmie 13. a 14. stoleciŏ fest popularne bōły łacińske kŏzaniŏ Sermones de tempore et de sanctis[19] ôd Peregrina ze Ôpola[20]. We 1573 roku pisŏrz Ôlbrycht Strumiyński z Mysłowic wydoł dzieło „O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów, także o przekopach, o ważeniu i prowadzeniu wody”[21], co je uznŏwane za piyrszõ polskõ ksiōnżkã z dōmyny inżynieryje. Za nojwŏżniyjszego przedstŏwiciela ślōnskij rynesansowyj historiografije uznŏwany je Nicolaus Henelius ze Prudnika, autōr dzieł Silesiographia, Breslographia a Silesia Togata[22]. We 1612 roku Walenty Roździeński z dzisiyjszych Katowic napisoł po staropolsku poymat Officina ferraria, co ôpisowoł stan grub i werkōw na Ślōnsku we 17. stoleciu. Dzieło to je jednym z piyrszym we Ojropie podryncznikōw metalurgicznych (a piyrszym po polsku)[23]. Czeske wanielicke śpiywki religijne wydoł we 1636 roku cieszyński teolog i kŏzatel Jiří Třanovský pod tytułym Cithara sanctorum[24].
Literatura pisanŏ na Ślōnsku w dialekcie miymieckim abo gōrnoślōnsko-miymieckim miała rozrost na zaczōntku 19. i 20. stoleciŏ. Nojwŏżniyjszym gōrnoślōnskim przedstŏwicielym epoki rōmantyzmu bōł Joseph von Eichendorff[25], autōr rozprŏwki Z życiŏ nicpōnia (ôrginalny miymiecki tytuł: Aus dem Leben eines Taugenichts) ze 1826 roku[26]. Pisoł ôn we miymieckij gŏdce.
Do historyje czeskij literatury wlazły Pieśni ślōnske (Slezské písně) ôd Petra Bezruča (1909), przedstŏwiciela tm. Gyneracyje Burzicieli ze Ôpawy[27]. Pisŏrze 19. stoleciŏ Józef Lompa ze Ôleszna, Karol Miarka z Pielgrzimowic abo Konstanty Damrot i Juliusz Ligoń ze Lublyńca pisali po polsku. Ze Trzińca bōł Jan Kubisz, autōr śpiywki Płyniesz Olzo po dolinie, co je hymnym Cieszyńskigo Ślōnska[28].
Do gōrnoślōnskich pisŏrzy 20. stoleciŏ, kerzi tworzili we miymieckij gŏdce, nŏleżōm: Horst Bienek, August Scholtis, Max Herrmann-Neisse, Ota Filip, Harry Thürk. Po czesku pisali: Oldřich Šuleř, Zdeněk Jirotka, Vladislav Vančura, po polsku m.in. Gustaw Morcinek i Wilhelm Szewczyk.
Ôd 1989 roku (abszlus ôkresu kōmunistycznego w Polsce) corŏz barzij popularne stŏwało sie pisanie we ślōnskij gŏdce. Do jednych z piyrszych autorōw, co pisali ino abo z wiynksza po ślōnsku zaliczajōm sie na bajszpil: Marek Szołtysek, Anna Myszyńska. Do nojwŏżniyjszych ślōnskich pisŏrzy modyj gyneracyje nŏleży Szczepan Twardoch, autōr tm. „Gōrnoślōnskij epopeje” Drach (2014)[29] a rōmanu Morfina (2012)[30], a tyż bp. Mirosław Syniawa, Karol Gwóźdź. Wŏżnōm persōnōm je tyż Grzegorz Kulik, twōrca ślōnskich przekładōw literatury światowyj (Godniŏ pieśń, Mały Princ, Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw)[31].
Ôblyczynia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnske ôblyczynia babske rōżniōm sie znŏleżnie ôd regiōnu, a nawet ôd miast i wsi, z kerych sōm. Knify ôblykaniŏ wzajymnie przenikały sie społym z przemieszczaniym ludności we 19. i 20. stoleciu. Miyszkanki Ślōnska zaczły tyż przipasowować swoje ôblyczynia do miastowyj mody, co tyż zmiyniyło ônych wyglōnd. Gyneralnie Ślōnzŏczka mogła ôblyc sie na trzi knify:
- kiecka, zopaska, kabotek i wierzchyń
- kiecka, zopaska i jakla
- kiecka, zopaska, kabotek i merynka
Byklajdōng mynski skłŏdŏ sie ze szaketu, westy, biołyj hymdy, jedwobki abo szlajfki, galot abo bizokōw a tyż strzewikōw. Na gowie Ślōnzŏk nosiōł hut. Ôblyczynie chopa terŏźnie nazywŏ sie ancugym.
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska[32]:
- ôblyczynie cieszyńske
- ôblyczynie pszczyńske
- ôblyczynie raciborske
- ôblyczynie rozbarske (gōrzańske)
- ôblyczynie Jackōw jabłōnkowskich
- ôblyczynie Gōrali ślōnskich
- ôblyczynie Lachōw ślōnskich
Kuchnia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Gōrnoślōnskŏ kuchnia nŏleży do strzodkowoojropejskich kuchniōw. Ônej jŏdła cechujōm sie wysokōm kalorycznościōm[33]. Jy sie sam jŏdła ôbiylie jak bp. kasze i piyczywa jak tyż jŏdła mōnczne jak bp. kluski, pierogi, zupy, gynste zōuzy. Miynszały sie sam kuchnie polskŏ, czeskŏ (bp. ôblŏty) a miymieckŏ. Jedzōne sōm sam jŏdła ajnfachowo gōrnoślōnske, jak i jŏdła wystympujōnce tyż we Małopolsce i Wielgopolsce[34] (bp. ajsbajn, makōwki). We drugij pōłowie 20. stoleciŏ na Gōrnym Ślōnsku hyrskość dostały jŏdła z polskij kuchnie krysowyj (bp. placki kartŏflanne, pierogi z syrym, bŏrszcz czyrwōny, bigos). Miynsne jŏdła sōm zaôbycz ajnrychtowane z wieprzowiny, drobiu. Popularne bōło miynso mycŏkōw, z kerych bōły robiōne karminadle[35].
Ofyn trefianym zjawiskym je przipisowanie Ślōnzŏkōm za jŏdło regiōnalne rolady społym ze gōmiklyjzami a modrōm kapustōm[36][37]. Popularnymi ślōnskimi zupami sōm: wodziōnka[38], ślōnski żurek[39], moczka[40].
Tradycyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jedyn dziedziński zwyk karnawałowy na Gōrnym Ślōnsku zimōm je mianowany Wodzyniym Bera. Zimã symbolizuje ôsoba przeblyczōnŏ za bera. Zastawiŏ jōm ôsoba przeblyczōnõ za policyjōna. Ber idzie za inkszymi przeblyczōnymi ludźmi i je wydalany z dziedzinki, a wczaśnij przechodzi sie po dōmach. Gŏdŏ sie tyż, iże ber reprezyntuje zło, kere ôstało wykludzōne z tego placu. Tradycyjnie ônego ôblyczynie je szyte ze słōmy[41]. Babski Comber tyż je ôbchodzōny w tym czasie. Je to bakusowy festiwal zarezerwowany dlŏ bab, nale wstymp majōm tyż chopy przeblyczyni za baby. Zwyk babskigo combru popularny je nojbarzij we ślōnskich strzodowiskach grubiŏrzy[42].
Na Wielkanoc sōm roztōmajte zwyki. Zwykym na Pyńdziałek Wielkanocny wszeôbecnym na Ślōnsku bōło tm. „Wielkanocne Chostanie” (Schmackostern). Kej na Dolnym Ślōnsku dziouszki bōły bite karwaczym ôzdobiōnym szlajfkami, na Gōrnym Ślōnsku bōły zaôbycz ôblywane wodōm[43]. Inkszym wielkanocnym zwykym je wielkanocnŏ kawalkada (jazda konnŏ), kerŏ w niykerych placach ôdbywŏ sie do dzisioj[44][45][46].
Corŏz wiyncyj placōw i społeczności na Ślōnsku fajruje Oktoberfest, na muster Bajerōw[47].
Do nojwŏżniyjszych familijnych festōw Gōrnoślōnzŏkōw nŏleżōm: krzest, piyrszŏ kōmunijŏ i gyburstag, w tym nojwŏżniyjszy je piyrszy i piyńćdziesiōnty gyburstag, mianowany Abrahamym[48]. Ślōnzŏki niy ôbchodzōm imienin[49][50].
Już ôd 4 grudnia Ślōnzŏki ôbchodzōm świynto Barbory. Barbora patrōnuje wszyjskim, co mogōm przi robocie narŏz stracić życie: hajerōm, kopaczōm tunelōw, płatnyrzōm, rusznikŏrzōm i wszyjskim, co robiōm ze materyjami wybuchowymi, nale na Ślōnsku Barborã tradycyjnie celebrujōm grubiŏrze[51].
Mydia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszōm prywatnōm telewizyjōm na Gōrnym Ślōnsku bōła PTV Rondo, kerŏ nadŏwała swoje programy ze Katowic na anfangu lŏt 90[52]. Niyskorzij bōła przejyntŏ ôd TV Wisła, z keryj powstoł ôgōlnopolski TVN[53]. Terŏźnie na terynie Gōrnego Ślōnska polskŏ publicznŏ telewizyjŏ Telewizja Polska S.A. nadŏwŏ kanały regiōnalne TVP3 Opole[54] i TVP3 Katowice[55]. Krōm tego je prywatnŏ telewizyjŏ TVS[56], skerowanŏ do ôglōndŏczy we ślōnskim wojewōdztwie. Inkszym kanałym je TVT[57].
Regiōnalne radiostacyje to Polskie Radio Opole[58] i Polskie Radio Katowice[59] państwowyj rozgłośni radyjowyj. Prywatnym radyjym je Radio Piekary[60]. Radio Mittendrin to je miymiecko-polske internetowe radyjŏ dlŏ myńszości miymieckij[61]. Inkszymi radyjami na Gōrnym Ślōnsku sōm m.in. Slonsky Radio[62], Radio Silesia[63], Radio Fest[64].
Ruch Autōnōmije Ślōnska wydŏwŏ ślōnski cajtōng Ślōnskŏ Szwalbka[65]. Ôd 1945 roku wydŏwany je cajtōng Dziennik Zachodni[66]. Je tyż sporo ślōnskich zerwisōw informacyjnych, na bajszpil: Wachtyrz.eu[67], Silesion.pl[68].
Tańce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Roztōmajtość ślōnskich melodyji cechuje kōntrast tajli tańcowanyj poleku a gibko. Je to wyrōżniajōncŏ cecha ślōnskich tańcōw, kerŏ wytwŏrzŏ srogõ skalã napiynć dynamicznych. Tajla swobodnŏ wykōnowanŏ we umiarkowanym tympie mŏ czynsto charakter chodzōnego. Za to drugŏ tajla wykōnowanŏ w gibkim tympie, biegiym abo szusami, przi klaskaniu a przitupywaniu, zmiyniŏ sie w żywy, szpaśny taniec[69].
Nojbarzij charakterystycznym a nojzŏcniyjszym ślōnskim tańcym je trojak, kery we powojynnym ôkresie rozszyrzōł sie na cołkõ Polskã. Trojak je tańcym trōjkowym, a cechuje go dwutajlowŏ (piyrszŏ mŏ metrōm 3/4, drugŏ 2/4) a dobōr tancyrzy skłŏdŏ sie ino z jednego karlusa i dwōch dziouszek[69].
Popularne postrzōd Ślōnzŏkōw bōły tyż tańce chodzōne, tyroliny, walczyki – tańcowane do popularnych melodyji. Inkszõ grupã tańcōw stanowiōm tańce zabawowe, spostrzōd kerych idzie wymiynić: druciŏrz, kokotek, gōnsior, zwodzōny, diobōłek, mietlŏrz, ôwczarek, zajōnczek, gołōmbek, rachtōr-siedmiokroczek, bogosławiōny, kijŏk, myszka, ceglŏrz, grozik a inksze[69].
Na Gōrnym Ślōnsku wystympowały tyż tańce ôbrzyndowe, na bajszpil zwiastujōnce nadejście jŏra. Nojbarzij popularne bōły tańcowane z gaikym abo z kukłami (marzanna, marzaniok), kiere bōły wciepowane do wody na symbol ôdejściŏ zimy[69].
Nojwŏżniyjszym reprezyntantym i popularyzatorym ślōnskich tańcōw je Zespōł Pieśni i Tańca „Śląsk”[70].
Religijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja w Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj tajli Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.
Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczbã wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys[71]. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernych[72].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. W Polsce ôficjalnie niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo w Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu ze 2002 roku przinŏleżność do ślōnskij nŏrodności zadeklarowało 173,148 ôsōb, za to we wykazie na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 10,878 ôsōb. Wykŏz ze roku 2011 pokŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami i Polŏkami abo Ślōnzŏkami i Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske, w kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô przinŏleżność nŏrodnõ. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała wrŏz ślōnskõ i polskõ nŏrodność, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).
Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku 20. stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym tã zbiorowość bōła wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznōm grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczne Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskōm nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw[73][74].
Mŏwa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci pōmŏgały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a ônych wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć trza swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowōm używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji i ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Gōrnego Ślōnska wystympujōm dialekty/gwary: cieszyński, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, ôpolski.
Spōrny je sztatus ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb[75]. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji[76].
Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm i ślōnskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij tajli Gōrnego Ślōnska, a tyż miymieckōm gŏdkōm.
Baukōnszt[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszy murowany budōnek na Gōrnym Ślōnsku to kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie ze pōłowy 11. stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Ôd czasōw renesansu Gōrny Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw[77]. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw ze drzywniannych kościołōw na Gōrnym Ślōnsku sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we Prudniku[pozōr 2][78].
Pozōr[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ Prawŏ tajla Frydku-Mistku, to je dŏwne miasto Frydek, leży na historycznym Ślōnsku. Za to Mistek przinŏleży do Morawy.
- ↑ Je to tyż nojstarszŏ ôbrōnnŏ wieża na terynie terŏźnyj Polski.
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Grzegorz Kulik, Górny Śląsk w pigułce, wachtyrz.eu, 21 mŏja 2018 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ HISTORIA FLAG ŚLĄSKICH - GÓRNEGO I DOLNEGO ŚLĄSKA, www.slownikslaski.pl [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Małgorzata Prządka, Wielojęzyczna (polsko-niemiecko-czeska) mapa Górnego Śląska wraz z trzema mapkami pobocznymi, Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, alt.haus.pl [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Mapy Górnego Śląska, gornyslask.wordpress.com, 16 października 2009 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Tworzą mapę Górnego Śląska ze śląskimi nazwami miast, Dziennik Zachodni, 15 mŏja 2013 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Zbigniew Greń, Identity at the Borders of Closely-Related Ethnic Groups in the Silesia Region, „Slavia Iaponica, 20, 2017, 90-116” [dostymp 2021-07-01] (angelski).
- ↑ Jana Patková, Familoky, podzemí, haldy. Horní Slezsko nabízí bohatství po uhlobaronech, Hospodářské noviny, 22 października 2014 [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ climate-data.org
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 30.06.2020), Główny Urząd Statystyczny - Portal Statystyki Publicznej, stat.gov.pl, 15 października 2020 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Počet obyvatel přihlášených k pobytu na území Statutárního města Ostrava ke dni 01.01.2019, Statutární město Ostrava, ostrava.cz [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ 11,0 11,1 Místopisný průvodce po České Republice - přehledný seznam obcí České republiky, www.mistopisy.cz [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ 12,0 12,1 R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81
- ↑ 3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de
- ↑ Piotr Stefan Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, ISBN 978-0-674-92685-1 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Geoffrey K. Roberts, Patricia Hogwood, The Politics Today Companion to West European Politics, Manchester University Press, 19 lipca 2013, ISBN 978-1-84779-032-3 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Phillip A. Bühler, The Oder-Neisse Line: A Reappraisal Under International Law, East European Monographs, 1990, ISBN 978-0-88033-174-6 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Craig M. Rustici, The Afterlife of Pope Joan: Deploying the Popess Legend in Early Modern England, University of Michigan Press, czyrwiec 2006, s. 6–7, ISBN 978-0-472-11544-0 [dostymp 2021-07-25] (angelski).
- ↑ Johann Prüss, Sermones de tempore et de sanctis, polona.pl, Strasbourg 1493 [dostymp 2021-07-25] (łacina).
- ↑ Teresa Michałowska, Średniowiecze, seryjŏ: Wielka Historia Literatury Polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 206-207, ISBN 83-01-11452-5.
- ↑ Olbrychta Strumieńskiego O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów: 1573, wyd. 1897, polona.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Mirosława Koćwin, Nicolaus Henelius - Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Emanuela Smołki w Opolu, wbp.opole.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Paul Bushkovitch, Officina Ferraria: A Polish Poem of 1612 Describing the Noble Craft of Ironwork. By Walenty Roździeński. Translated by Stefan Pluszczewski. Edited by Waclaw Różański and Cyril Stanley Smith. Introduction by Jerzy Piaskowski. Cambridge, Mass. and London: The MIT Press and Society for the History of Technology, 1976. xviii, 123 pp., „Slavic Review”, 37 (2), 1978, s. 321–322, DOI: 10.2307/2497638, ISSN 0037-6779, JSTOR: 2497638 [dostymp 2021-07-25] (angelski).
- ↑ Rastislav Stanček i inni, Cesty Juraja Tranovského = Śladami Jerzego Trzanowskiego, Dolný Kubín: Cirkevný zbor Evanjelickej cirkvi augsburského vyznania na Slovensku, 2018, ISBN 978-80-972961-8-6, OCLC 1159978371.
- ↑ Cf. J. A. Cuddon: The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, revised by C. E. Preston. London 1999, s. 770.
- ↑ Joseph Freiherr von Eichendorff, Aus dem Leben eines Taugenichts: Erzählung (1826), tredition, 2011, ISBN 978-3-8424-0713-8 [dostymp 2021-07-25] (niymiecki).
- ↑ Kdo všechno napsal Slezské písně?, Reflex.cz [dostymp 2021-07-25] (czeski).
- ↑ Płyniesz Olzo, zaolzie.org (polski).
- ↑ Szczepan Twardoch, "Drach", Culture.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Szczepan Twardoch, "Morfina", Culture.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Aleksander Lubina, Kamraty a kamratki: Grzegorz Kulik, wachtyrz.eu, 23 lutego 2021 [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.
- ↑ Najbardziej kaloryczne dania Śląskie, Dietetyk Katowice, 24 października 2017 [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Harald Saul, Familienrezepte aus Schlesien. Geschichten und Rezepte aus alter Zeit, Leipzig 2003, ISBN 3-89798-088-6.
- ↑ recept „Karminadle z królika”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego.
- ↑ Kluski śląskie (tzw. biołe kluski). W: Lista produktów tradycyjnych (woj. opolskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Kluski białe śląskie. W: Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Wodzionka / wodzianka. W: Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Żurek śląski, czyli tradycyjna, sycąca zupa na obiad, gazetapl [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Grażyna Kuźnik, Tradycyjne potrawy wigilijne na Śląsku. Nie 12 a 6 dań wigilijnych, Dziennikzachodni.pl [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Zwyczaje ludowe | Muzeum Wsi Opolskiej, web.archive.org, 16 grudnia 2012 [dostymp 2021-07-28] [zarchiwizowane z adresy 2012-12-16] .
- ↑ Babski comber, Bonclok.pl - strona internetowa ze śląskim smakiem, 10 lutego 2019 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Franz Schroller, Schlesien. Eine Schilderung des Schlesierlandes von Dr. Franz Schroller. Dritter Band. Mit 10 Stahlstichen und 46 Holzschnitten von Theodor Blätterbauer, Flemming, Carl, 1889, s. 249 [dostymp 2021-07-28] (niymiecki).
- ↑ Grzegorz Micuła, Kawalkada wielkanocna, readandfly.pl, 21 kwietnia 2019 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Ostropa: Tradycyjna kawalkada wielkanocna, gliwice.wyborcza.pl, 6 kwietnia 2010 [dostymp 2021-07-28].
- ↑ Szymon Zmarlicki, Osterreiten, rajtowanie, kawalkada... Jak wyglądały wielkanocne..., gliwice.gosc.pl, 13 kwietnia 2020 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Oktoberfest, czyli bawarskie święto na Śląsku, Nowa Trybuna Opolska, 8 października 2017 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Gyburstag, czyli świętowanie urodzin na Śląsku, Bonclok.pl, 10 listopada 2018 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Tambor Jolanta: O śląskich obyczajach, śląskich potrawach i niektórych śląskich słowach [w:] 1999 (31-32) – Postscriptum Polonistyczne [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Zwyczaje Śląska i Małopolski, web.archive.org, 2 lutego 2009 [dostymp 2021-07-28] [zarchiwizowane z adresy 2009-02-02] .
- ↑ Świyntŏ Barbora na świecie, wachtyrz.eu, 4 grudnia 2018 [dostymp 2021-07-28] (ślōnski).
- ↑ Rozprężona dziewica - czyli historia telewizji RONDO, Wieczór Śląski [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Witamy na stronie TVN!, web.archive.org, 5 grudnia 1998 [dostymp 2021-07-25] [zarchiwizowane z adresy 1998-12-05] .
- ↑ Telewizja Polska S.A - Opole, opole.tvp.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Telewizja Polska S.A - Katowice, katowice.tvp.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Telewizja TVS, TVS.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ TVT - Myślimy po śląsku. Działamy na Śląsku. [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Radio Opole, radio.opole.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Polskie Radio Katowice SA - strona główna, www.radio.katowice.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Strona główna, Radio Piekary [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Mittendrin - Polsko-Niemiecka Redakcja, mittendrin.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Slonsky Radio – Kochomy Ślonsk i ślonsko muzyka i njy ino… [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Radio Silesia 96.2 FM, silesia.fm [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Strona główna, www.radiofest.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Jaskółka Śląska, jaskolkaslaska.eu [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ 65 lat Dziennika Zachodniego, Dziennik Zachodni, 6 lutego 2010 [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Wachtyrz.eu, wachtyrz.eu [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Silesion Informacje, Silesion.PL [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ 69,0 69,1 69,2 69,3 Daniel Dziurka, Dawid Tomczyk, Stowarzyszenie Miłośników Zespołu Pieśni i Tańca "Mały Śląsk", www.malyslask.art.pl [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Tańce ludowe ze Śląska [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Abp Alfons Nossol i Jerzy Pilch odebrali Śląskie Szmaragdy, ksiazki.wp.pl, 23 kwietnia 2010 [dostymp 2021-02-28] (polski).
- ↑ The Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010
- ↑ Danuta Berlińska, Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim, „Przegląd Zachodni”, 1990, s. 58, ISSN 0033-2437 (polski).
- ↑ Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim [w:] Stanisław Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102 (polski).
- ↑ Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostymp 2011-04-21].
- ↑ Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2013-04-14].
- ↑ Gabriela Bożek, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach., Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002, ISBN 83-85871-31-4, OCLC 52634671.
- ↑ Wieża Woka - Prudnik - Informator turystyczny, noclegi - www.sudety.info.pl, web.archive.org, 8 września 2019 [dostymp 2021-02-28] [zarchiwizowane z adresy 2019-09-08] .
Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Upper Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica (ang.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de (mjym.) [dostymp 28 lutego 2021]


text:
Ministerstwo samotności
Ludkowie, nikiere informacyje z Internetu nas mogóm porzóndnie zdziwić. Tak było aji z wiadómościóm o powstaniu ministerstwa samotności a izolacyje, powołanego przez nowego premiera Japónji. Cyniczno czónstka mojigo „jo” hned kliknyła na emotikón szyderczego śmiychu a pośpieszyła sie z kómytarzym: nó ja, za chwile tu bedymy mieć aji ministerstwo niewydarzónego seksu. Uśmiych zmarznył, jak mi kapło, że oba problymy by mógły patrzić pod jedyn resort. Artykuł żech przeczytoł drugi roz a zaczył rozmyślać, co to właściwie je ta samotność. A czy je jyny jedna? Wiyncyj pytań, niż odpowiedzi. Już jyny z tej prziczyny worce sie przi tymacie przistawić. Zicher „być sóm” nie musi automatycznie znaczyć odczuwać samotność. Dycki chodzili po świecie pustelnicy-dziwocy, kierzi miyszkali kajsi w jaskini za miastym, całymi dniami mleli modlitwy a czakali, gdo im prziniesie cosi pod zómb. Nie czuli samotności, bo na każdym kroku im towarzyszył Bóg, w każdym razie óni tymu wierzili. Sóm aji bardzi współczesne kategoryje dobrowolnych samotników, kierzi nie ciyrpóm na samotność. Żyjóm…
Kaj sie mogymy wrócić a schować
Dzisio my łuskali orzechy. Nimóm rod tej roboty, ale to wiycie, pokojowo koegzystyncyja je ważno, gor dóma. Przeca jyny, przez wszelki starania, kwaśnej gymby ni ma lehki schować. Tymu trzeba docynić gesto moji żóneczki, kiero w celu utrwalynio kruchego małżyńskigo rozejmu puściła ku łuskaniu audiobooka. Nó, nie bedym owijoł w bawełne, nie wyszło to. Chyba nieszczynśliwy zbieg okoliczności, bo o perfidnie zakamuflowanóm złośliwość nie podejrzywóm. Tak, czy inaczy, był to, jak żech sie hned domyślił, „Wiedźmin”. Domyślił, boch ze Sapkowskigo powieści przeczytoł jedynie „Narrenturm”, a powiedzioł (niech się mistrz nie gniywo), że stykło. Ale już nie było jako uciyc, tóż wólki nie wólki, dołech sie wcióngnyć do akcyje. Ale jyny na chwile żech bojowoł ze strzigóm w grobowcach opuszczónego zamku, bo myśli się ratowały ucieczkóm do inszego miejsca a czasu. Przi naszej chałpie, za budynkami gospodarczymi, rosnył orzech. Nie była to ta nejbardzi szczynśliwo lokalizacyja, bo zaroz wedla było gnojowisko, a orzechy, jak to orzechy: podlygajóm tym samym prawóm fizyki,…
NI MOCIE JAKI STARE KSIÓNŻKI?
Moi ludkowie, prziszły ciynżki czasy, gor dlo nas, starych. Óno sie dycki we wiadómej sytuacyji powiy: a wiela mioł roków? Nale, taki młody?!... abo: szak sie mu już patrziło... Ale jak idzie o nas samych, potym to jeszcze nigdy ni ma tyn richtig dobry wiek, a tak, jak nigdzi indzi, radzi by my grzecznie ustómpili piyrszyństwa, na przikłod (nic we złym) sómsiadowi. Z tej prziczyny w kowidowych czasach gdo nie musi, tyn sie nigdzi nie smyko. To siedzyni dóma ale kapke lezie na nerwy. Przed zarazóm było wiela sposobów na urozmajcani wolnego czasu, baji sie wiela czytało. Starczyło mić za rogym dobróm biblijoteke – a zima mógła trwać aji sto roków. Teraz też ty biblioteki działajóm, ale, jak wyniko z powyższego, człowiek mo opory. Nie chce ryzykować, że społym s ksiónżkami prziniesie do dómu jakómsi małóm, zielónom, cyckatóm potwore. Dziynki tymu u mnie wróciły do łaski ksónżki downo kupióne, kiere żech ale z różnych prziczyn omijoł, abo sie aji na…
Laureaci konkursu literackiego odebrali nagrody
CZESKI CIESZYN / Znamy już laureatów Konkursu Literackiego Miesięcznika "ZWROT". Ich nazwiska zostały ogłoszone wczoraj podczas uroczystego koncertu w Dziupli. (więcej…)


text:
Ležownostny dawk ma so reformować a nětko dyrbja wšitcy, kotřiž chěžu, wobchod, bydlenje abo njewobtwarjenu ležownosć wobsedźa, hač do 31. oktobra deklaraciju ležownostneho dawka wotedać. Bianka Šeferowa je so pola nawodnicy Budyskeho financneho hamta Katje Schimke wobhoniła, što je wšitko trěbne.
Kotre daty trjeba financny zarjad wot wobsedźerjow?
K. Schimke: Njeje scyła trjeba wjele datow podać. Konkretnje trjeba financny zarjad w deklaraciji ležownostneho dawka sćěhowace daty: aktowe znamjo a/ abo dawkowe čisło imobilije, adresu ležownosće, mjeno wobsedźerja, ležownostne čisło, łopjeno a płoninu, bydlensku přestrjeń, twarske lěto kaž tež pódowu směrnicu. Dźěl datow namaka kóždy wobsedźer w swojim ležownostnym wućahu a často w twarskich podłožkach abo w kupnym zrěčenju. Aktowe znamjo je kóždy wobsedźer ležownosće nalěto z připósłanym informaciskim pismom dóstał. Hódnotu zemskich směrnicow namakaja wobydlerjo w portalu ležownostneho dawka pod . Tam su dalše spomóžne pokiwy k wuižiwanju portala ELSTER a informacije.


text:
Mina Witkojc
Mina Witkojc (nimski Wilhelmine Wittka; * 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembra 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikaŕka, pśełožowaŕka a patriotka, nejsławnjejša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.
Žywjenje až do 1942Wobdźěłać
Wóna jo była starša źowka gósćeńcarja Fryco Poleńca (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła w maju 1893.
Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mój nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodaŕstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej.
Marjana Witkojc jo była rěšaŕka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.
Bujka abo wóz njamam.
Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniła ju mama. Wóna jo žywiła teke jadno lěto pśi nanje.
Dom wót nana jo był gósćeńc… wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.
Styri lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.
Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja som njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski.
Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.
...ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny... a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.
Mina jo woglědała až do 1907 šulu w Bórkowach.
My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli... jo było pśirownowanje "woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.
Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikaŕka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłaŕki, Valeski Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje An Frau R..
Pó šulskem casu, wot 1907 wóna jo źěłała w Barlinju ako słužabna, rěšaŕka a wězaŕka kwětkow. Wob cas prědneje swětoweje wójny (1914-1916) Mina jo źěłała teke w wojnskej industriji[1]. Něźi w lěśe 1916 wóna jo se wrośiła do rodneje jsy Bórkowy[2]. Až do 1921 wóna jo była najamnica a rolnikaŕska źěłaśeŕka w Bórkowach.
W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Pód jogo wliwom w februarje 1922 Mina Witkojc jo se pśesedliła do Budyšyna. Tam wóna jo była wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. Pod nawjedowanim A. Muki wóna jo se teke z serbskeju literaturu a stawiznami wopóznawała. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Teke wažny luź jo był za nju Jan Cyž.
W Budyšynje Mina Witkojc jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentary ako Mysli wó wójnje (1924, Gedanken über Krieg) a Serbska žeńska-rowryjaŕka swojogo narodna (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu Drogowanje pó Českosłowaskej (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu Nalětna noc w Błotach (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski - sarkastiska glosa Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe).
Mina Witkojc jo se wopóznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow. Wót 1924 až do 1928 basnikaŕka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja Pratyja. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikaŕku.
Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to.
Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěśe 1924 wóna jo pisała wulicowańko Wětš (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.
…twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Božźemu raju leśeś.
To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk Dolnoserbske Basńe. Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći.
1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła ako serbska delegatka na kongresu Europskich narodnych mjeńšynow w Genfu[3] a 1930 na allslawischen Sokol-Treffen w Jugosłowjańskej. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikaŕka jo wuźaržowała dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942).
Mina jo pódprěła emancipaciju žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (zał. 1847).
W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikaŕka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikaŕstwje. Až 1937 wóna jo wudawała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom.
1934 jo wudała 2. zwězk Wěnašk błośańkich kwětkow (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozefom Gołabekom (1889-1939) a Josefom Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.
To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu, až som źom k Gestapo… Mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. …som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.
Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975Wobdźěłać
Na zachopjeńku lěta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w Erfurśe. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu Erfurtske spomnjejśa. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow.
Erfurtske spomnjeśa jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.
W Erfurśe Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplěwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił we Weimarju.
Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lěśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźěłaśeŕka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny česka propaganda. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.
Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła Erfurtske spomnjeśa a śěgnuła k swójej sotšy do Chřibskeje. Pózdźej wóna jo śěgnuła do Pragi a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.
W lěśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).
W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako domcyk pód kastaniju.
W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni K swětłu a słyńcu. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc.
W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: Mě wjerch na dušu tłocy.
W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.
Wuznam Miny WitkojcWobdźěłać
Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik Serbski Casnik a za serbski kalendaŕ Pratyja, sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.
Mina Witkojc jo była nosaŕka Myta Čišinskego.
W serbskem casnikuWobdźěłać
Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.
TwórbyWobdźěłać
- 1925 - Dolnoserbske basni, Budyšyn
- 1934 - Wěnašk błośańskich kwětkow, Budyšyn
- 1955 - K swětłu a słyńcu, Barliń
- 1958 - Prědne kłoski, Barliń
- 1964 - Po drogach casnikarki, Budyšyn
Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku Nykus a źowćo (1923) (nimski Der Nix und das Mädchen).
Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.
ŽrědłaWobdźěłać
LiteraturaWobdźěłać
- Christiane Piniek, Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, Domowina-Verlag, Bautzen 2001.
- A. Karichowa:, Wona jo „swoje“ Błota lubowala w: Płomje, 2003/05, b. 20.
- Gespräch mit Frau Golzbuder (Sorbischlehrerin der Grundschule Krieschow) + zusätzlichen Material
- Mina Witkojc, Poezija w rěźe Serbska poezija I, 4. rozšyrjony a porěźony nakład, zestajał Kito Lorenc, Ludowe Nakładnistwo Domowina, Budyšyn 1973.
- Pawoł Nowotny, Dolnoserbske pismojstwo 1918-1945, Budyšyn 1983, b. 18-47.


text:
„Wiersze i śpiywki Roberta Burnsa”
28,00 zł
"Wiersze i śpiywki Roberta Burnsa"
REMEMBER TAM O’SHANTER’S MARE – SPŌMNIJCIE SE TAMOWÃ KLACZKÃ
Wiersze i śpiywki Roberta Burnsa
ze ślōnskimi translacyjami ôd Mirka Syniawy
ZE WSTYMPU MIREK SYNIAWA
Niyjedyn możno mi powiy: dyć kaj Szkocyjŏ, chopie, a kaj Ślōnsk? Jŏ se atoli myślã, że kej w Szkocyji sōm Morawy (dŏwnymu krōlestwu Moray, w kerym rzōńdziōł krōl Macbeth, łacińske krōniki dŏwały czynsto miano Moravia), to i na Ślōnsk musi być tamstōnd niydaleko. I jak czytōm jedyn abo drugi Burnsōw wiersz, to widzã, że Szkot niy jyno mŏ take same poczucie humoru jak Ślōnzŏk, ale tyż tak jak Ślōnzŏk niyrŏd mŏ zazbyt ugrzeczniōnõ, zazbyt „ulizanõ” gŏdkã. Jak już mŏ co pedzieć, to żŏdyn rŏz na ôkōłki, a dycki prosto do ôcz. I zdŏ mi sie, że te poczucie humoru do kupy z chropatościōm gŏdki to je dobry pōnkt wyjściŏ do szukaniŏ tego, co Szkot mŏ ze Ślōnzŏkym spōlnego.
Szkockie posłowie – Hamish MacDonald
Angielskie posłowie – Tomasz Kamusella
ROBERT BURNS(1759-1796), szkocki poeta narodowy
Mojōm piyrszōm ambicyjōm było i mojim nojmocniyjszym pragniyniym je niyś uciechã mojim kamratōm, prostym ludziōm z wiŏsek, tak dugo, jak dugo gŏdka i zwyki, co ciyngym sie zmiyniajōm, pozwolōm im spokopić mojã poezyjõ i sie ś niōm radować.


text:
Beschreibung
Dyrlich je zběrce dał potajnosćiwy titl „Zlět zelenych wuchačkow“. W basnjach a powědkach wotkrywa, čerpajo z bohateho słowoskłada maćerneje rěče, rjanosć a wjelebarbnosć žiwjenja. Jako by so jemu přeco hišće wo pisanych wumolowanych wuchačkach dźało. Do „njebjes na zemi“ pak zadobywatej so tež šěr a čorń, kotrejž błyšćacu so barbnosć zmutnjatej. Dajace sony, ćěsnjace wobrazy so wucychnuja. Hač w Slepom, w Delanach, w Drježdźanach abo w dalokim swěće, hdźežkuli basnik pohladnje, jěra woprawdźitosć sonjenje kazy.
Njemało tekstow zběrki je tež němsce wušło, ale jedyn fenomen Dyrlichoweje poezije je a wostanje jenož serbskemu čitarjej přistupny: lyriske mój. Z njewšědnym podwojenjom zwučeneho lyriskeho ja wupłodźa basnik tójšto fascinowacych fasetow. Swojim basnjam a powědkam je přidał někotre přebasnjenja tekstow mjezynarodnych awtorow.


text:
Delegaci Łódzkiej OIIB w kadencji 2022–2026:
Zygmunt Adamski, Bogdan Adamus, Dominika Andrzejczak, Janusz Antczak, Włodzimierz Babczyński, Janina Badowska, Piotr Bardzki, Jarosław Bednarek, Michał Bogacki, Piotr Borkiewicz, Jan Boryczka, Marcin Braszkiewicz, Maria Bujacz, Mateusz Chmielewski, Anna Cłapa, Piotr Dębski, Izabela Drobnik-Kamińska, Wojciech Drozdek, Krzysztof Dybała, Jacek Fidala, Piotr Filipowicz, Michał Gajdzicki, Piotr Gorzkiewicz, Maciej Grzywacz, Waldemar Gumienny, Bogusława Gutowska, Wiesław Hałaszkiewicz, Wojciech Hanuszkiewicz, Bartłomiej Jagodziński, Urszula Jakubowska, Wiktor Jakubowski, Bogdan Janiec, Łukasz Jaskuła, Tomasz Jerominko, Jan Jeruzal, Jakub Jońca, Agnieszka Jońca, Piotr Kalinowski, Roman Kałuża, Adam Kasprzak, Aleksandra Kik, Mirosława Kopalak, Roman Kostyła, Artur Kotarski, Robert Kowalski, Jan Kozicki, Przemysław Kozłowski, Zbigniew Krasiński, Bogdan Krawczyk, Andrzej Krzesiński, Zbigniew Kubiak, Bogumił Kucharek, Kazimierz Kucharski, Edyta Kwiatkowska, Szymon Langier, Łukasz Liberek, Andrzej Lipiński, Maria Lisowska, Wojciech Łochnicki, Zbigniew Maciejewski, Krzysztof Majdas, Andrzej Masztanowicz, Ryszard Mes, Jan Mędoń, Jan Michajłowski, Jakub Miszczak, Monika Moczydłowska, Sławomir Najgiebauer, Witold Nykiel, Grażyna Orzeł, Robert Osiewała, Piotr Parkitny, Damian Pawlak, Artur Pawlikowski, Grzegorz Pełka, Barbara Pędzik, Ewa Potańska, Andrzej Potański, Leszek Przybył, Grzegorz Rakowski, Edward Reske, Marek Robocień, Paweł Rostojek, Adam Różycki, Grzegorz Rudzki, Andrzej Sadziński, Krzysztof Siekiera, Rafał Skrzak, Adam Socha, Przemysław Solarek, Zdzisław Soszkowski, Marek Stańczak, Krzysztof Stelągowski, Karol Stolarek, Małgorzata Suchanowska, Jacek Szer, Andrzej Uczciwek, Danuta Ulańska, Wojciech Ulański, Tadeusz Urban, Jerzy Wereszczyński, Bohdan Wielanek, Zbigniew Winkiel, Michał Włodarczyk, Wojciech Wolnicki, Tomasz Wolski, Cezary Wójcik, Jan Wójt, Jan Wroński, Łukasz Żakiewicz.


text:
Serbska biblija
Přednošk Jakuba Gruhla a Michała Maćija na serbskej konfirmaciji 6. meje 2001 w Budyšinje:
Reformacija, zahajena w lěće 1517, so pozitiwnje na wuwiće serbskeje rěče wuskutkowa. Město srjedźowěkowskeje łaćonšćiny wužiwaše so nětko w cyrkwi maćerna rěč. Tež w Serbach bě so žadanje na duchownych za bibliju w serbskej rěči zesylniło. Samo Martin Luther je so pječa za serbsku bibliju angažował, ale jemu je so prajiło, zo serbska rěč bórze wotemrěje. We Łužicy njebě wjele ludźi, kiž serbsce pisać abo čitać móžachu, tak zo so přełoženje hakle někotre lětdźesatki pozdźišo započa.
Po Lutherowym přikładźe přełoži Mikławš Jakubica Nowy zakoń do delnjoserbšćiny. 1548 swój přełožk dokónči. Tutón manuskipt so njeje ćišćał. Ze žiwjenja Mikławša Jakubicy je mało znate. Za čas přełožowanja bě farar w Lubanicy. To leži dźensa w Pólskej.
Prěni wurězk z biblije, kotryž wuńdźe jako kniha, běchu sydom pokutne psalmy Dawida. Wudachu so wot Hrjehorja Martinia w lěće 1627. To bě zdobom druha hornjoserbska ćišćana kniha. Martini bě tehdy farar w Poršicach. Potom so 43 lět dołho žana serbska kniha njewuda.
Wažna wosobina za wuwiće serbskeje spisowneje rěče bě Michał Frencel. Wón narodźi so 1628 w Běčicach. Wot 1649 studowaše teologiju w Lipsku. 1651 do 1662 bě farar w Kózłom a wot 1662 hač do swojeje smjerće w lěće 1706 farar w Budestecach. Z přełožowanjom sćenjow swjateho Mateja a Marka na zakładźe Budyskeho dialekta započa so jeho pućrubarske dźěło za serbsku bibliju. Sćeni wuda w lěće 1670. W lěće 1693 sćěhuještej listaj swjateho Pawoła na Romskich a Galatiskich a 1695 perikopy z historiju ćerpjenja, zmortwychstaća a donjebjesspěća. Pawoł Prätorius, Michał Frencel a Michał Raca přełožichu 1703 zhromadnje psalmy a je wudachu. W lěće 1706 skónčnje cyły Nowy zakoń předležeše, ale hakle po Frencelowej smjerći. Nětko so kruchi Stareho testamenta přihotowachu. 1719 wudaštaj Jurij Dumiš a Křesćan Leonhardi knihu "Přisłowa, prědar a wyši kěrluš Salomona".
Bě na času, zo by so skónčnje biblija w cyłku wudała. Na tute dźěło dachu so Jan Langa z Palowa, farar w Minakale, Matej Jokiš z čornych Noslic, farar w Hbjelsku, Jan Běmar z Rodec, farar w Budestecach, a Jan Wawer z Mješic, farar w Bukecach. Æi mužojo přełožichu wot lěta 1716 do 1728 Stary a Nowy zakoń. 1728 so z wulkej prócu prěni raz cyła biblija wuda.
W lěće 1742 wobstara Klukšanski farar a rodźeny Němc Jan Bohuměr Kühn z pomocu někotrych serbskich studentow a kandidatow druhi wudawk serbskeje biblije. Hdyž bě za 50 lět biblija wupředata, wuda so Swjate pismo třeći raz, tónkróć wot knihiwjazarja Jana D. Helmersa. Někotre zmylki so při tutym nakładźe wuporjedźachu. Biblija pak měješe němske předsłowo.
Hdyž bě so lěta 1814 w Drježdźanach Sakske bibliske towarstwo załožiło, kotrež chcyše po § 3 swojich wustawkow za Serbow serbsku bibliju w swojim nakładźe wobstarać, slubi dr. Pinkerton z jendźelskeho bibliskeho towarstwa 7 800 hr podpěry na wudaće serbskeje biblije w 3 000 eksemplarach. Kelko eksemplarow je so wudało, njewěmy. Tak wuńdźe štwórte wudaće pod nawodom Handrija Lubjenskeho.
Hižo 1823 so 5. nakład w 5 000 eksemplarach wuda, znowa wot Handrija Lubjenskeho, diakona při Budyskej Michałskej cyrkwi, z pomocu fararja Mički. 6. wudawk sta so jenož z 2 000 eksemplarami. Přehladałoj běštaj jón Božidar Wjacka a Jurij Wanak. 1857 je Jurij Wanak 7. wudawk přehladał. 1860 sta so 8. wudawk z nakładom jendźelskeho bibliskeho towarstwa w Berlinje, a to bjez apokryfow. Lektoraj běštaj dr. Šołta z Wósporka a farar Jenč z Palowa. 9. nakład z lěta 1881 korigowaštaj farar Sykora ze Smělneje a zaso farar Jenč. W tutym wudaću běchu wulke prawopisne postupy widźeć.
Najwjetši nakład měješe 10. wudawk z lěta 1893 ze 7 000 eksemplarami. Hłowny korektor běše farar Imiš w Hodźiju; paralelnje k tomu přirunowaše farar Wałtar z Wóslinka a seminarski wyši wučer Fiedler porjedźeše interpunkciju. Tu je wulki postup widźeć, kotryž so 50 lět před tym hišće njemóžny zdaše.
Posledni ewangelski nakład Swjateho pisma w serbskej rěči wuńdźe 1905.


text:
Baršć
Baršć (nimski Forst) jo wokrejsne město we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej pśi Nysy njepósrědnje pśi pólskej granicy.
reprezentatiwny, ale njezastojnski měsćański wopon[2]
Měsćańske źěle
Měsćańske źěle Baršća:
- Chójna (Keune)
- Domašojce (Domsdorf)
- Nosydłojce (Noßdorf)
- Wiłow (Eulo)
Wejsne źěle Baršća:
- Bórow (Bohrau)
- Glinsk (Naundorf)
- Jamne (Groß Jamno)
- Małe Bóžemysle (Klein Bademeusel)
- Małe Jamne (Klein Jamno)
- Małksa (Mulknitz)
- Rjasnik (Briesnig)
- Rogow (Horno)
- Wjelike Bóžemysle (Groß Bademeusel)
- Zakrjow (Sacro)
Wobchad
- Pśizamknjenje k drogowej seśi
Baršć lažy pśi zwězkowej droze a awtowej droze ca. 35 km na pódzajtšu wót Chóśebuza.
- Pśizamknjenje k zeleznicowej seśi
Baršć lažy pśi zeleznicowej cerje Chósebuž-Żary. Cera mjazy Chóśebuzom a Baršćom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 46. Mjazy Baršćom a Żarami jězdźe śěgi linije RB93 Pólskich statnych zeleznicow (PKP). Mimo togo jězdźi raz na źeń śěgowy pór Eurocity mjazy Hamburg a Krakow. ICE njejězdźi na toś tej cerje.
- Wobchadne stawizny
Baršć teke lažy pśi historskej dolnołužyskej cerje Gubin–Baršć a pśi cerje Běła Wóda–Baršć.
Mjazy 1893 a 1965 jo była Baršćańska měsćańska zeleznica w měsće Baršć, mała wuskokólejata zeleznica, kótaruž głownje industrijne zawody su wužyli. W luźe jo se groniła Jula abo Carna Jula.
Nožki
- ↑ Ludnosć w Bramborskej pó gmejnach dnja 31. decembra 2017 na statistik-berlin-brandenburg.de (XLS-dataja; 223 KB)
- ↑ Glědaj: oficielny webbok města Baršć
Baršć (Forst) | Bórkowy (Burg) | Brjazyna (Briesen) | Cersk (Tschernitz) | Derbno (Döbern) | Derbno (Schenkendöbern) | Dešno-Strjažow (Dissen-Striesow) | Drjenow (Drehnow) | Drjowk (Drebkau) | Feliksowy jazor (Felixsee) | Gatojce (Teichland) | Gołkojce (Kolkwitz) | Góry (Guhrow) | Grodk (Spremberg) | Gubin (Gubin) | Hochoza (Drachhausen) | Janšojce (Jänschwalde) | Jemjelica-Źěwink (Jämlitz-Klein Düben) | Kopańce (Neuhausen/Spree) | Łukojce (Wiesengrund) | Lěšće-Zakrjejc (Hornow-Wadelsdorf) | Móst (Heinersbrück) | Nysowo-Małksowy doł (Neiße-Malxetal) | Picnjo (Peitz) | Smogorjow-Prjawoz (Schmogrow-Fehrow) | Tšěšojce-Žymjerojce (Groß Schacksdorf-Simmersdorf) | Turjej (Tauer) | Turnow-Pśiłuk (Turnow-Preilack) | Wjelcej (Welzow) | Wjerbno (Werben)


text: Z Chóśebuza/Cottbus. Mała gjarstka zajmowanych luźi jo se 14. septembra wobźěliła na Serbskem bliźe ku temje: Kak pišomy ukrainske mjenja w dolnoserbskej rěcy? Gósć jo była Ukrainaŕka Liza Waltherowa, kenž južo wjele lět w Lipsku bydli a jo na Instituśe za sorabistiku ako doktorandka pśistajona. Wóna jo pódla była na digitalny part. Wóna jo groniła: Tenraz som powědała wó transliteraciji ukrainskich mjenjow do dolnoserbskeje rěcy a dalšnych rěcnych procesach w Ukrainje w casu wójny. Kótare mě musymy z originala do serbskeje rěcy transliterěrowaś – rusojske Nikolaev (HиkoлaeB) abo ukraińske Mykolaiv (MиkoлaïB)? Teke wó mě glownego města Ukrainy jo šło – ukrainske Kyjiw (KиïB) abo rusojske Kijew (KиeB). Profesor uniwersity w Saarbrückenje Roland Marti jo teke online pśišaltowany był a jo gronił, až deje take exzonimy, ako wšyknym znate su, snaź tak pisane wostaś. Do teje měšeńce pśiźo fakt, až cesto w medijach su wiźeś transliteracije do engelskeje rěcy, kótaraž jo hynakša ako transliteracija do nimskeje rěcy.


text:
pozicija (stejišćo) a zestajenje sudnistwa
Wustawowe sudnistwo je dźěl prawodawniskeje mocy, jeho sudnicy su njewotwisni a jeničce zakonjej podrjadowani (podćisnjeni). Zdobom pak je wone tež organ wustawy, kotryž steji runoprawnje pódla Krajneho sejma a Statneho knježerstwa. Wuraz tuteje runoprawosće je mjez druhim, zo su jeho rozsudy zawjazowace za wšitke dalše wustawowe organy, zarjady a sudnistwa a zo nabudu we wěstych padach zakonsku móc.
Wustawowemu sudnistwu přisłuša dźewjeć sudnikow a samsna ličba zastupjerjow. Woni so wot krajneho sejma na namjet statneho knježerstwa abo prezidija krajneho sejma z wjetšinu dweju třećin jeho čłonow na dźewjeć lět wola. Wotsadźenje abo pušćenje ze zastojnstwa je jeničce móžne po předpisach, płaćiwych za sudnikow w krajnej słužbje.
Pjećo z wustawowych sudnikow, mjez nimi prezident a wiceprezident kaž tež jich zastupjerjo dyrbja być powołanscy sudnicy, za dalšich sudnikow tute wuměnjenje njepłaći. Zastojnstwo wustawoweho sudnika pak njehodźi so w žanym padźe zjednoćić z přisłušnosću ke někajkejžkuli zakonje dawacej korporaciji abo knježerstwu na runinje zwjazka, kraja abo Europskeje unije, k Zwjazkowemu wustawowemu sudnistwu abo Europskemu sudnistwu.


text:
Prudnik
Prudnik, abo tyż Prōmnik[1] (łac. Prudnicium, miym. Neustadt in Oberschlesien, śl-miym. Neustoadt, czes. Prudník) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickigo krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.
Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto miało 21 170 pōmiyszkiwŏczōw[2], co przi wiyrchni 20,50 km² dŏwŏ tyngość zaludniyniŏ 1033 ôs./km².
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, we Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Czyżyk, Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Ôkopowŏ, Szubiynicznŏ Gōra, Świyntŏ Gōra, Wrōblik), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr[3]. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok[4]. Kole 5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265 m n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403 m n.p.m., a nojniższy 238 m n.p.m[5].
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlami miasta sōm:
W mieście sōm tyż ôsiedla:
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami[7]. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano Polskŏ Dziedzina (Polnisch Dorf)[8]. Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã dziedzin, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj sztrece ze Nysy do Ôpawy[9]. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym ôd Krōlestwa Czech[10].
Miano Prudnik je utworzōne ôd rzeczownika prōnd (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku proud) a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ Prynżyna, rzykã ô wartkim bystrzinu, niyskorzij tyż zidlōng leżōncy nad tōm rzykōm.
Synek ôd Voka, Jindřich I. z Rožmberka kole 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika prziwileje miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu[11]. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏrã pōmiyszkiwŏczōw, co skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta[12].
23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske dziedziny bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II.[13].
Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II. Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we reskyrowanie ôd Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyji Wazōw (1645–1666). Niyskorzij zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znane bōły prudnicke płōcienniki, eksportujōnce swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrŏcłōwskim pokoju (1742), miasto społym ze cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.
Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjskõ atakã na Prudnik, skirz czego spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczōły Karniōw.
We niymieckich czasach miasto nosiyło miano Neustadt, nale Ślōnzŏki durch używali miana Prudnik abo Prōmnik, a Polŏki – Prądnik. Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”[14].
Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska[15][16]. Włŏsnościōm Prudnika bōło 11 dziedzin: Cisłowice, Dymbowiec, Dytmarōw, Jasiōna, Krziżkowice, Lubrza, Nowŏ Wieś, Pierōnkowice, Pokrziwnŏ, Skrzipiyc, Szybowice a tajla ôd Rudiczki. We 1828 miasto miało kole 4000 pōmiyszkiwŏczōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegłōwnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw ôd pōmiyszkiwŏczōw miasta, Prudnik bōł mianowany „miastym ôd tkaczy i szwiecōw”[17][18].
Po piyrszyj wojnie światowyj we Prudniku powstoły dwa dynkmale ôfiarōm bojōw: jedyn na smyntŏrzu, co stoji do dzisiej, a drugi we parku, co we 1961 roku ôstoł zmiyniōny we dynkmal zabitym czōnkōm Ferajnu Polŏkōw we Niymcach. Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyje Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś. We 1921 roku w czasie absztimōngu we Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Ferajn Polŏkōw we Niymcach a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo[19].
W czasie drugij wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika ôd wojsk sowieckich, prziwiyziōne sam bōły przimusowe polske wysiedlyńce ze terynōw anektowanych ôd SSSR. Polŏki broły czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano Prądnik. Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski Prudnik stała sie 7 mŏja 1946 roku[20].
Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli ôni prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli ônych polske wojŏki beze strzylaniny[21].
Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze świyntego Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego[22].
Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje[23].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach[24][25][26][27][28][29]:
Piramida wieku miyszkańcōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku[30]:
Zabytki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm[31]:
- stare miasto
- kościōł świyntego Michała Archanioła
- klŏsztōr bonifratrōw
- kościōł świyntych Apostołōw Piotra a Pawła
- rujina klŏsztōru
- przidrōżnŏ kapla
- przidrōżnŏ kapla świyntego Antoniego
- plebania
- kōmunalny smyntŏrz
- żydowski smyntŏrz
- zbór Kościoła Zielōnoświyntkowego
- zbiorowŏ mogiła ôfiar drugij wojny światowyj
- park miejski
- Wieża Woka
- ôbrōnne mury
- rathaus
- „Katolicki Dōm”
- dōmy przi ul. Batorego 7, 11
- dōm przi ul. Bolesława Chrobrego 34, 51
- dōmy przi ul. Damrota 21, 23
- dōm przi ul. Górnyj 1
- dōm przi ul. Jagiellońskij 3
- Wila familije Fränkel
- śledczy hereszt
- dōmy przi ul. Krótkij 1, 2, 3, 4
- dōm przi ul. Młyńskij 1/3
- wila przi ul. Nyskij 2
- wila Samuela Fränkla
- dōm przi ul. Parkowyj 2
- miejska łaźnia przi ul. Parkowyj 4
- dōmy przi ul. Piastowskij 9, 22
- budōnek medycznego liceum
- kōntek
- dōm przi ul. Ratuszowyj 7
- dōmy przi Rynku 2, 3, 22, 25, 26
- dōmy przi ul. Sobieskigo 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 30
- dōmy – mieszczańskie kamynice przi ul. Zamkowyj 1-2, 3-7
- wodny młyn zwany Młynym Czyżyka
- kamynica przi ul. Kołłątaja 2
- budōnek II Liceum Ôgōlnokształcōncego
Transzport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bez Prudnik przebiygajōm:
Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandzierzinym-Kojźlym.
Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Prudnicki Ôstrzodek Kultury
- Muzeum Prudnickij Ziymie
- Klub Piszōncych Ludzi we Prudniku
- Kino „Diana”
- Prudnickŏ Fotograficznŏ Grupa
- Tyjater Bez Garderoby
- Plastycznŏ grupa „Bo Po Co”
Kulturalne fajry[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Dni Prudnika
- Miyndzynŏrodowy Jazzowy Festiwal (Jazz Festiwal Prudnik)
- Ślōnski Festiwal Prudnickij Ziymie miana Ludwiga van Beethovena
- Wystŏwka Chopskich Twōrcōw i Artystycznego Rzymiosła Polsko-Czeskigo Pograniczŏ
- Tŏrgi Gyszefciŏrstwa a Rzymiosła Inter–Regiōn „Dōm i Zygroda”
Szport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- fusbal: MKS Pogoń Prudnik, MKS Sparta Prudnik, Stowarzyszenie Sportowe „Tigers” Prudnik, UKS Orlik Prudnik, LZS Dębowiec-Prudnik
- korbbal: KS Pogoń Prudnik, MKS Smyk Prudnik
- voleybal: SPS Prudnik
- karate: LKS Zarzewie Prudnik
- łucznictwo: KS Obuwnik Prudnik
Kamracke miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Prudnik je skamracōny ze:
Ôsoby zwiōnzane ze Prudnikym[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
- Anna Myszyńska (nar. 1931 we Kōrnicy, um. 2019 we Nysie) – pisŏrka
- Jan Góra (nar. 1948 we Prudniku, um. 2015 we Poznaniu) – katolicki ksiōndz
- Andrea Rischka (nar. 1991 we Prudniku) – śpiywaczka
Panoramy miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Reinhold Olesch: Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg. Wiesbaden: Kommission bei Otto Harrassowitz, 1958.
- ↑ GUS, Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2018 r. Stan w dniu 30 VI, stat.gov.pl, 12 października 2018 [dostymp 2019-04-15] (polski).
- ↑ Prudnik, www.mimuw.edu.pl [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Geo-System, Prudnik – System Informacji Przestrzennej – e-mapa.net, prudnik.e-mapa.net [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Andrzej Dereń, Prudnik ma nowy plan miasta, 20 czerwca 2018 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ climatebase.ru (pol.). [dostymp 2021-02-16].
- ↑ Fryderyk Kremser, Góry Opawskie, czyli okolice Biskupiej Kopy, Ôpole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej, 1986 .
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Najstarszy prudnicki wojownik, www.tygodnikprudnicki.pl, 4 siyrpnia 2010 [dostymp 2021-02-03].
- ↑ Augustin Bogislaus Weltzel: Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku. Opole: Wydawnictwo MS, 2005. ISBN 83-8894-560-2.
- ↑ Jak Czesi założyli Prudnik, Nowa Trybuna Opolska, 23 mŏja 2013 [dostymp 2020-08-26] (polski).
- ↑ Miasto Prudnik. Średniowiecze, www.skladnica-gornoslaska.pl [dostymp 2020-03-06].
- ↑ Leszek Bobowski, Miasto w ogniu, „Tygodnik Prudnicki”, 22 września 2010 [dostymp 2019-03-07].
- ↑ Tadeusz Kwaśniewski, Nie zapłacili za księcia, nto.pl, 16 siyrpnia 2002 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Gminne Centrum Kultury w Białej: Filip Robota, gckbiala.pl, 21 stycznia 2015 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Akta miasta Prudnika, Archiwum Państwowe w Opolu searcharchives.pl, 1402–1945 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Antoni Weigt, Zabytki wokół nas – wykończalnia, „„Tygodnik Prudnicki””, 50 (525), 14 grudnia 2000 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich – Muzeum Ziemi Prudnickiej, muzeumprudnik.pl [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich w Prudniku – Prudnik – Slezsko bez hranic, silesiatourism.com [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Prudnik - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Historia: Zdobyli Prudnik na wozie drabiniastym, www.tygodnikprudnicki.pl, 12 stycznia 2011 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Prudnik Las. Tu odgrodzili prymasa Wyszyńskiego od świata, 6 października 2014 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Ślązacy na Śląsku wszędzie są mniejszością, Nowa Trybuna Opolska, 31 lipca 2013 [dostymp 2021-03-14] (polski).
- ↑ Demografia – Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostymp 2019-01-06].
- ↑ Prudnik – HKKNOS [dostymp 2019-01-06] (polski).
- ↑ Klimek, Renata, Identyfikacja barier przekształceń terenów poprzemysłowych w Prudniku. Przykład zakładów przemysłu bawełnianego „Frotex”, „Studia Miejskie” (nr 11), 2013, ISSN 2082-4793 [dostymp 2020-02-24] (polski).
- ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Neustadt, web.archive.org, 6 września 2017 [dostymp 2019-01-06] [zarchiwizowane z adresy 2017-09-06] .
- ↑ Rocznik statystyczny. R. 11, 1947, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1947 [dostymp 2019-03-21].
- ↑ LUDNOŚĆ W 1980 R. Spia treśol. x Uwagi ogólne Ludność... 4 s # 2. Ruch naturalny ludności PDF, docplayer.pl [dostymp 2019-02-22].
- ↑ Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-03-01] (polski).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, s. 110–113 .