text:
W Budyšinje wotrosćeny a nětko w Berlinje skutkowacy spěwar Ronald Hein je so w zašłosći dosć zaměrnje tež hudźbje Serbow wěnował. W poslednich lětach pak dožiwimy jeho bohužel jenož hišće hdys a hdys na žurli Budyskeho Serbskeho muzeja, hdźež wón za dosć wulki kruh lubowarjow swojeho interpretaciskeho wuměłstwa na swójsku iniciatiwu koncert wuhotuje. Sakski wukubłanski a wupruwowanski kanal (SAEK) koncerty z wotpowědnym zaměrom natočuje.
Njedźelu, 17. nowembra, bu woblubowany koncertny rjad na tež tónraz derje wobsadźenej žurli Serbskeho muzeja dale wjedźeny. Mjeztym zo přewodźeše w zašłosći wosebje Liana Bertók Heina na křidle, je w poslednim času w Drježdźanach skutkowacy japanski pianist a wjele prašany partner na polu komorneje hudźby Hiroto Saigusa jeho instrumentalny přewodnik. A běše to zaso dobra hudźbna hodźina. Na programje steještej předewšěm spěwnej kruhaj Roberta Schumanna opus 24 na basnje Heinricha Heiny kaž tež opus 39 na basnje Josepha von Eichendorffa.
Wosebje kedźbyhódny pak bě zazběh koncerta z třomi spěwami Artura Immischa (1902–1949) na teksty wažneju zastupjerjow němskeje romantiki, »Schilflied« wot Nikolausa Lenauwa a »In der Fremde« a »Frühlingsnacht« wot Eichendorffa. Zajimawe je, zo běše wšě tři basnje tež hižo Schumann do swojeju w koncerće předstajeneju opusow 24 a 39 zapřijał. Immisch pak njeje wulkeho mištra napodobnjował, ale jako w druhim stilowym času skutkowacy hinak tworił. Jako jara připóznaty pianist w sakskej hudźbnej stolicy Drježdźanach pak znaješe tohorunja dokładnje kompozicije cyle w romantice tworjaceho Schumanna kaž tež jeho žiwjenske wobstejnosće. Tak sadźi wón jara wědomje w kóždej swojej kompoziciji tež cyle swójske akcenty. Nimo toho płaćeše wón jako wosebje talentowany student pola sławjeneho hudźbneho teoretikarja a komponista Hermanna Grabnera w Lipsku, kiž běše sej kaž wón nimo studija juristiki z promociju dokładnu hudźbnoteoretisku wědu w komponowanju a praktiske kmanosće jako pianist přiswojił.
W róžowniku tutoho lěta bu na katedrje bohemistiki Uniwersity Jana Evangelisty Purkyně w Ústiju nad Labem diplomowe dźěło studentki Moniki Rambouskoveje z pomjenowanjom Percepcija serbšćiny pola šulerjow na srjedźnych šulach w Čěskej republice (Percepce lužické srbštiny u žáků středních škol v České republice) zakitowane.
Awtorka dźěła je swoje slědźenje na dwěmaj sewjeročěskimaj gymnazijomaj a dwěmaj Praskimaj gymnazijomaj zrealizowała (gymnazije słušeja w čěskim šulskim systemje k srjedźnym šulam). Šulerjo wupjelnichu naprašnik, kotryž wobsteješe z dweju dźělow. Prěni dźěl słužeše tomu, znajomosće na polu serbskich kulturnych, stawizniskich a zemjepisnych realijow zwěsćić. Druhi dźěl wěnowaše so zrozumjenju zakładnych serbskich frazow a wobrotow. Rambousková bě z tutej problematiku jara wosobinsce zwjazana, dokelž je z wowcyneje strony serbskeho pochada.
Prěnjotnje chcyše dźěło wo percepciji serbšćiny na čěskich srjedźnych šulach a wo percepciji čěšćiny na Serbskim gymnaziju w Budyšinje napisać. Wuslědki slědźenja je chcyła přirunać a zwěsćić, kajke wědomje wo Serbach maja młodźi Češa a kajke wo Čechach młodźi Serbja. Bohužel njeje so jej poradźiło zwisk k Serbskemu gymnazijej nawjazać a čěskej gymnazijej w Liberecu a na Małej stronje w Praze njeběštej zwólniwej so na slědźenjach wobdźělić. Direktorka Małostronskeho gymnazija, kotrehož chowanc běše mj. dr. Michał Hórnik, wotpokaza naprašowanje z komentarom, zo tam tuchwilu žanych Serbow nimaja.
W interviewje w Serbskich Nowinach z dnja 14. oktobra praji dźiwadźelnik a režiser Stanisław Brankačk: »Nowy rjad bě moja ideja.« Hižo přez tři lětdźesatki při Nowym dźiwadle Halle skutkowacy 65lětny wjelestronski wuměłc ma tam swójski dźiwadłowy koncept. A zajimawa je tohorunja jeho filmografija. Hdys a hdys přewozmje tež w Budyšinje nadawk. Při zahajenju hudźbno-literarneho wječorneho rjadu »Zynki a linki« w Röhrscheidtowej bašće Serbskeho ludoweho ansambla dnja 16. oktobra přewza wón čitanje někotrych wujimkow z awtobiografiskeje knihi Jurja Brězana »Stary nan«. Pod titulom »Bild des Vaters« běše edicija w 1980tych lětach we wjacorych nakładnistwach tohorunja němsce wušła a naby tak tež zwonka Serbow dosć wulku skedźbnosć. Po towaršnostnej změnje předpołoži LND dalše wudaće.
Za serbske připosłucharstwo čitaše Brankačk wězo serbsce wo poslednich dźesać dnjach w žiwjenju starca Tobiasa Hawka. A znowa so pokaza: Jedna so wo emocionalnu beletristisku literaturu z filozofiskim podzynkom, spisanu we hładkej serbšćinje našeje doby. Wobsah wšak je chětro njewšědny. Přetož lědma wobjednawa so w literaturje moderny tak nadrobnje smjerć. Brězan so njeboješe, tabuwow so dótkać a wumrěće wopisować. Tak rysuje awtor zetkanje swojeho »rjeka« z wosobami a wosobinami za žiwe dny, z kotrymiž chce so po swojej smjerći zaso widźeć. Je ćežko, tajku temu z telko dostojnosću wot moderneho abo modernišeho awtora beletristiki předstajenu nadeńć. A docyła nic wot wuměłca, kiž běše w realnym socializmje žiwy.
BETINA KAUNOWA
Wobrazy krajiny su najwšelakoriše. Wotwisne wot počasa, lěta nastaća, wosoby, kotraž je rysowaše. Runje tak rozdźělna je rěč. Hač rěč jednotliwca, krajiny, naroda. Kóždy wužiwa ju na swoje wašnje, sadźa nuansy wotpowědnje swojemu začuwanju. Ale rěč tež zwjazuje, wotkrywa paralele, wobohaća so mjez sobu.
Pjatk 23. awgusta 2019 na pózdnim popołdnju sćěhowachu někotři na rěči a wobrazach zajimowani přeprošenje Budyskeho Serbskeho muzeja na čitanje ze słowjenskej awtorku Anju Golob a serbskej awtorku Lubinu Hajduk-Veljkovićowej. Wobě stej zastupjenej z basnjemi a tekstami w katalogu k třikrajowemu projektej »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajine. Bilder einer Landschaft«. Moderaciju přewza Dušan Hajduk-Veljković. Kombinacija tutych třoch wosobow wopokaza so jako nimoměry wurjadna, mjez sobu so wudospołnjaca a wobohaćaca a publikum runje tak zahorjaca kaž zabawjaca.
Anja Golob, rodźena 1976, je basnica, spisowaćelka a přełožowarka. Wona studowaše filozofiju a přirunowace literarne wědomosće w Ljubljanje. Wona přednjese na zarjadowanju swoje basnje zdźěla słowjensce, zwjetša němsce. Jeje čitanju slědować bě jónkrótne dožiwjenje. Nimale kaž w transy přednjese swoje teksty, zanurjena do nich a jich kuzła a tak za připosłuchacych runočasnje zwuk a zmysł wožiwjejo. Jej poradźi so melodiju a rytmiskosć tekstow wurjadnje zwobraznić, wot stakata doraznych wjeršow hač k žortno-ironiskim metafram. Zdobom wjedźe připosłucharjow do hłubokich přemyslowanjow wo wobsahach. Tak zastanje jeje lyriske ja we wokomiku, w kotrymž je hišće wšitko móžno a směr wuwića wotewrjeny, w kotrymž »wšo wisa na ćeńkej nitce móžnosće koincidency« (še – noch – hišće) abo praša so za tym wčera na rozdźěl wot dźensa a raznymi změnami, kotrež so stanu abo za kotrež so rozsudźiš a w kotrychž steji to wčera pódla toho dźensa so njeznajo: »Dortgestern und Heutehier stehen nebeneinander, zwei Fremde in einer Schlange am Flughafen, die warten« (Gestern war alles schöner). Jeje němske basnje su episke. Powědaja wo pospytach, přez dźěło přemyslowanja wo swójskich hłubinach wobeńć (»Doch bevor uns alles Stück für Stück verschlingt, arbeiten wir.«, Wenn die dicke Dame singt) hač k redukowanju na to, štož woprawdźe za žiwjenje trjebaš (Was ich brauche). Wotkrywa a staja do prašenja naše wšědnosće a strachi a pokazuje na nimale wostrózbnjace wašnje na nuznosć čłowjeskeje bliskosće a zo njeje to, štož trjebamy, wjele a tola wšo.
REBECCA WÖPPELOWA
Jako sylnu a zmužitu žonu, kotraž so ze zahoritosću za swoje přeswědčenje angažowaše, jako wěriwu křesćanku a jako humanistku, kotraž měješe wulku česćownosć před ludźimi, hódnoćichu rěčnicy swjatočneho spominanja 6. awgusta w Radworju dr. Marju Grólmusec (1896–1944). Grólmusec wotrosće w Lipsku, sta so z wučerku a publicistku, rozestaješe so z rólu žony w politice a demokratiji, angažowaše so sama we wšelakich politiskich stronach a zaběraše so z dźěłarnistwami. 1933 zaćahny do lětnjeje wile staršeju w Radworju a zasadźowaše so wottam za antifašistiske spjećowanja. Po denunciaciji bu 1934 wot gestapo zajata a k šěsć lětam w chłostarni zasudźena, po kotrychž přewjezechu ju do koncentraciskeho lěhwa w Ravensbrücku. Tam 1944 zahiny.
Wuchodosakska wotnožka Němskeho zwjazka dźěłarnistwow DGB ze swojej jednaćelku Danu Dubil bě składnostnje 75. posmjertnin Marje Grólmusec spominanje nastorčiła. Na smjertnym dnju Grólmusec přeprosy do Radworja a 22. awgusta na dalše zarjadowanje do Budyskeho Serbskeho muzeja.
W Radworju zetkachu so zastupnicy sobuzarjadowacych gmejny Radwor, Maćicy Serbskeje, Žónskeje iniciatiwy Budyšin, Domowiny, Budyskeje SPD, Serbskeho instituta kaž tež Budyska społnomócnjena za runostajenje a dalši na Radworskim kěrchowje. Dawid Wowčer spominanje na pozawnje zahaji a wobrubi. Farar Beno Jakubaš poda mysle wo křesćance Grólmusec a zwurazni zdobom, zo bě jemu přistup ke Grólmusec dołho přez jeje předstajenje jako komunistka zašlahany. Poćahujo so mjez druhim na jeje listy z jatby a na rozprawy sobujatych w Ravensbrücku pokaza na to, kak je so Grólmusec za čłowjeskosć a za swojich sobučłowjekow zasadźiła. Nyšpor při pomniku zakónči so z modlitwu a kěrlušom.
K předstajenju »Podlěća« w Michałskej cyrkwi citowachu SN superintendenta Jana Malinka ze słowami: »Tele předstajenje oratorija je wjeršk dnja, měsaca a cyłeho lěta.« A publikum bě runje tak zahorjeny. Hłownje drje měrješe so to na wukon chóra 1. serbskeje kulturneje brigady pod dirigentom Friedemannom Böhmu. Zo wupadnyštej muskej chóraj, bě zawěsće dołžene tola hišće jara młodym hłosam a njezměni ničo na cyłkownje dobrym přednošku šulerjow. Trochu hinak je to nastupajo solistiske wukony, kotrež njeběchu přeco jenak přeswědčace a wuwažene. Podobnje přitrjechi to za orchester, předewšěm skupinu blachowych dujerjow. Koncert zahaji so, kaž je mjeztym tradicija, ze »Stwórba Boža«, kotrež wšak měješe po přeću komponista, »je-li zo bychu so ›Počasy‹ něhdy za sobu spěwałe, k wotewrjenju tychsamych słužić«. Kocor měješe drje před wočomaj wuwjedźenje swojich twórbow w originalnym přewodźe: z klawěrom. Tajki dowola wězo mjenje komplikowanu organizaciju runje tak kaž mjeńše chóry, wšako trjeba so jenož jedyn instrument. Přiwšěm bě tónkróć orchester mjeńši, wot Christiana Kabitza wobstarana instrumentacija transparentniša, hač bě hišće do wróćicy lěttysaca z wašnjom. A tola njejedna so wo nowoinstrumentaciju originala, ale wo adapciju Jana Bulankoweho wobdźěłanja, kotrehož premjeru dožiwichmy na festiwalu serbskeje kultury 1989. Zo ma to być adapcija, wo tym swědča zapiski tehdyšeho sekretara za kulturu w zwjazkowym předsydstwje runje tak kaž finančne wotličenja festiwala. W přirunowanju z originalom je tu wězo wjele změnow resp. wuwostajenjow – akcentow, dynamiskich a tempowych předpisow, wjedźenja chórowych hłosow, rytmiki abo harmoniki a cyłkowneho wotběha.
Dnja 17. julija je stipendiatka Załožby za serbski lud Tereza Hromádková na zjawnym kolokwiju temu swojeho slědźenja předstajiła. W akademiskim lěće 2018/19 je studentka srjedźnoeuropskich studijow z Praskeje Karloweje uniwersity dwaj semestraj w Lipsku swoje znajomosće hornjo- a delnjoserbšćiny polěpšiła. W Praze studuje wona stawizny, pólšćinu a madźaršćinu. Je jara aktiwna čłonka Towarstwa přećelow Serbow a dźěła tam w bibliotece a archiwje. Tež z tuteje přičiny je za swoje zakónčace dźeło wubrała temu, wo kotrejž bě w archiwje stare nastawki namakała – »Wo tradicijach křižerjow z germansko-słowjanskeje wokoliny na přikładźe Delnjeje Łužicy«. W swojim referaće wopisuje ewangelsku tradiciju, kotraž znaje tež žónskich křižerjow. Stipendiatku su powitali direktor Instituta za sorabistiku prof. Edward Wornar, zastupnica direktora załožby Michaela Mošowa a projektowa koordinatorka Jana Pětrowa.
Prěni raz je so stipendij w lěće 1996 za třoch studentow z wuchodo- a južnosłowjanskich krajow wupisał. Zazběh bě tak wuspěšny, zo so załožba za to rozsudźi, stipendij kóžde lěto wupisać. W běhu tutych nimale 25 lět je so w tutym programje někak 50 stipendiatow wukubłało, wosebje wjele z Pólskeje, Čěskeje, Serbiskeje, Ukrainy, Ruskeje, Makedonskeje, Bołharskeje a Słowakskeje. Wjele z nich posrědkowachu po swojim času w Lipsku dale serbšćinu za studentow na domjacnych uniwersitach abo zaběrachu so we wědomostnych dźěłach ze serbskimi temami jako hłownym předmjetom. Tajke přikłady su Dalibor Sokolović z Běłohroda, Matej Šekli z Ljubljany, Lechosław Jocz z Gorzowa Wielkopolskeho a druzy. Wjetšina wukrajnych sorabistow je pak po studiju na Instituće za sorabistiku dlěje w Serbach wostało a zdźěla dźensa hišće tu skutkuje. Kamil Thorquint-Stumpf, Tomasz Derlatka, Viktor Zakar, Emilia Deutsch, Marcin Szczepański, Jakub Sokoł, Stanislav Tomčík a druzy su swoju sorabistisku a didaktisku wědu dale wuwili a dźěłaja na polu serbskeje linguistiki, literatury, didaktiki abo stawiznow. Z tutoho wida je stipendij na kóždy pad trěbny instrument za wědomostny dorost.
W kuždem wokognuśu sy mógał pśejś z jadneje do drugeje rěcy a zwucowaś. Na programje jo była bogata licba źěłaŕnjow, mjazy drugim kak jo engelska rěc wordowała swětowa rěc abo kak jo Zamenhof wuwił esperanto. Jo se powědało wó technikach wuknjenja rěcow, wósebnosći wšakorakich rěcow, wopacnych pśijaśelach a rěcnej kórśe swěta.
Lětsa w meji a juniju wotmě so we wuměłskej galeriji FLOX w Korzymju interaktiwny a interdisciplinarny projekt »sćin – žiwjenje« (»Schattenseiten – Leben«). W srjedźišću steješe wobchadźenje z depresiju, melancholiju abo zrudobu, zdobom pak tež woznam zboža a wjesela we wšědnym žiwjenju. Zhromadnje z wuměłcami wuměnjachu so nje- a potrjecheni z lěkarjemi, politikarjemi a wědomostnikami. Wobstatk projekta běchu dźěłarnički na šulach, hudźba, reja, tworjace wuměłstwo a literatura.
Na žurli galerije čitaše 21. junija Róža Domašcyna před něhdźe 30 wopytowarjemi ze swojich basnjow. Wona złožowaše so při tym na teksty, kotrež so z konfliktami, njedorozumjenjom, bolosćemi a smjerću rozestajeja. W nich rěči so wo sćinach w čłowjeku, wo jeho chabłanju a zamjezowanju.
Twórby basnicy tworjachu zakład za mjezynarodnu rejowansku performance »Coherence«, kotraž so čitanju přizamkny. Koprodukciju Naway Company a TanzArt z Korzymja nawjedowaše šwicarska choreografka Natalie Wagner. Šěsć rejowarkow předstaji w intensiwnych wurazowych pohibach ćěła napjatosće čłowjeka w skupinje. W pulsowym rytmusu rejujo zwuraznjachu pomocliwosć, bliskosć a kedźbnosć abo njeakceptancu, zdalowanje a wotpokazanje, štož zdźěla ze sylnej mimiku potwjerdźichu. Rejwarki předstajichu swoju performance we wuskim zwisku z přihladowarjemi, kiž wokoło nich w kruhu sedźachu. Za publikum bě to zajimawe a jimace dožiwjenje z njewšědnej wuměłskej kombinaciju reje a lyriki.
Sobotu wótpołdnja dnja 27. apryla 2019 jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje pśepšosył na prezentaciju nejnowšych knigłow pólskeje spisowaśelki Haliny Barań ze serbskeju tematiku pód titlom »Świtanie« (»Switanje«). Awtorka jo ze swójeju 2017 wudaneju twórbu se pśiwobrośiła žywjenju Handrija Zejlera. We wótegronach na młoge pšašanja tych wěcej ako 30 wobźělnikow zarědowanja jo kněni Barań wóspjetnje pódšmarnuła, až jeje roman, lěcrownož chowa wěrne stawizniske fakty ze žywjenja serbskego basnikarja a narodnego procowarja, pśedstajijo pśedewšym literarnje wumyslone jadnanje, kótarež jo nastało z jeje myslow. Pówołajucy se na lichotu poetiki jo awtorka wobšyrnje rozpšawiła wó swójich slěźenjach we Łužycy pó slědach Zejlera ako tež wó śěžkem źěle nad prědneju wersiju knigłow. Wob cas swójogo drogowanja jo se procowała se zamysliś do žywjenja wšednego serbskego pisarja, aby se pśi wopisowanju jogo wokoliny a teke dialogow dostała nanejbližej k wopšawdnosći.W aprylu jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje organizěrował cytanje z Halinu Barań. Foto: Justyna MichniukPisaŕka jo groniła, až zacuwa wósobinsku »misiju za pisanje wó Serbach«, a jeje romany su »wuzjawjenja cesćownosći za Łužyskich Serbow«. Tejerownosći jo wóna wugroniła swóju naźeju, až jeje spisowaśelenje někak sobu pomožo k pśežywjenju Serbow, ako su narod, kótaryž grajo w jeje žywjenju wósebnu rolu. Zajmne su byli pśispomnjeśa spisowaśelki pósćone pśestajarjeju jeje twórbow do górnoserbšćiny, Alfredoju Měškankoju, pśeto wón jo ju wabił tejerownosći do wuknjenja górnołužyskeje serbšćiny. Źinsa, tak jo kněni Barań sama groniła, źe njewumějo sama pśestajiś roman do górnoserbskeje rěcy, ale zamóžo rěc wužywaś we wšednej komunikaciji. Lawdaciju jo měł prof. dr. Tomasz Jaworski, kótaryž jo wjadł pśibytnych do stawizniskeje wopšawdnosći doby a tejerownosći fachojski komentěrował cytane wurězki a pšašanja z publikuma.
Knigły se spódobnje a lažko cytaju, dokulaž njejsu pśepołnjone z historiskimi datami abo dłujkimi wopisowanjami. Wósoba Zejlera, jogo familija ako tež sceny z priwatnego žywjenja a narodnego statkowanja pśedstajaju se w pśistupnej poetiskosći rěcy. Jo gódne, za toś teju literarneju drogotku pśimaś, pśeto toś ta pozicija abo pódobna tematika njenadejźo se daniž hynźi w pólskich nakładnistwach daniž we Łužycy abo w drugich krajach słowjaństwa.
W januarje 1919 zahaji so w Parisu měrowa konferenca k zakónčenju Prěnjeje swětoweje wójny. Ze wšeho spočatka zwuraznichu dobyćerske mocy, zo budźe k zaručenju noweho měroweho porjada po tehdy hišće tak mjenowanej »Wulkej wójnje« trěbne zasadne noworjadowanje srjedźneje a wuchodneje Europy po principje samopostajowanja narodow.
W nowembrje předchadźaceho lěta załoženy Serbski narodny wuběrk pod nawodom Arnošta Barta spózna w tym jónkrótnu historisku składnosć, wutworić njewotwisny a samostatny serbski stat. Bart a sekretar wuběrka Jan Bryl wobdźělištaj so w čěskosłowakskej delegaciji na měrowej konferency, zo byštaj so na mjezynarodnym parkeće za ideju serbskeho stata zasadźiłoj.
Tutón podawk před lětstotkom běše tema zarjadowanja Serbskeho instituta »Noworjadowanje Europy 1919 a Łužiscy Serbja« dnja 10. meje w Budyšinje. K wuswětlenju přičinow a sćěhow internacionalizacije »serbskeho prašenja« přeprosychu štyrjoch stawiznarjow na podijowu diskusiju do hłowneje žurle Serbskeho domu: prof. dr. Mikea Schmeitznera z Drježdźanskeho Hannah-Arendt-Instituta za slědźenje wo totalitarizmje; dr. Renéa Küppera, kuratora wustajeńcy Berlinskeje Załožby za ćěkańcu, wuhnaće a wujednanje; dr. Clemensa Heitmanna, archiwara a nawodu projekta »Digitalny archiwny portal k stawiznam Serbow 1918–1945« w Serbskim instituće; a wjednicu Serbskeho kulturneho archiwa dr. Annett Brězanec. Moderaciju wječora přewza dr. Jana Piňosová, stawiznarka na Serbskim instituće. Z wuwzaćom někotrych jednotliwych komentarow wotmě so cyły wječor w němskej rěči.
Pśisamem styrista cejdejkow »Sněžynka« jo w běgu zajźoneju lětowu namakało drogu k zajmcam. Projekt bu spěchowany wót Domowiny, Załožby za serbski lud a wót RBB. Nosaŕ muzikowego projekta, Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z.t., jo projekt w nalěśu wótlicył a zwóstaty źěl nakłada pśepódał župje Domowiny Dolna Łužyca z.t.
Zukownik »Sněžynka« z 23 spiwanymi zymskimi, adwentskimi a gódownymi pěsnjami a pśipołožonym notowym a tekstowym zešywkom se dalej pśedawa w serbskima kulturnyma informacijoma. Wótgłos zboka wucabnicow a wucabnikow, kubłaŕkow a kubłarjow jo był zwjaselecy, rowno tak statkowna pódpěra RCW, Domowiny a drugich institucijow. Bóžko njejo se našej projektowej kupce raźiło, starjejšych Witaj-źiśi direktnje dojśpiś a informěrowaś. Tak jo se dotychměst jano mały źěl nakłada dostał do toś teje ciloweje kupki. Tež mjazy dalšnymi wuknicami a wuknikami, kótarež se w měsće a wokolinje na šulskej wucbje dolnoserbšćiny wobźěluju, a jich starjejšymi jo toś hyšći wjele stow potencielnych zajmcow. Snaź by Serbske šulske towaristwo abo Rěcny centrum Witaj pśi góźbach direktnego kontakta mógałej Witaj-familije lětosa nazymu zawcasa na »Sněžynku« pokazaś. Kužde serbski wuknjece Witaj-góle dejało spiwy ze »Sněžynki« póznaś kaž tež cejdejku »Gwězdka« z gódownymi spiwanjami, kótarež jo towaristwo wudało južo 2013. Nanejmjenjej dwě »Sněžynce« stej se dostałej pśez wjelike mórjo do Awstralskeje ku pótomnikam wudrogowarjow. Jaden z nich jo se pisnje wuźěkował tak: »I really enjoy listening to it. We hardly ever hear any Wendish words in Australia. The words are very clearly sung. It is a big help that you sent printed copies of the words and I could see and hear the words. And the names of the songs in German helps me too. Apart from the spiritual gifts, I am sure this will be the best Christmas present I will receive this year.«
Dnja 28. měrca, dźeń po jeje 100. posmjertnych narodninach, přewjedźe towarstwo Přećeljo Smolerjec kniharnje literarny wječork k česći Hańže Bjeńšoweje. Wjace hač 40 ludźi bě na tute zarjadowanje přišło. Annett Šołćic bě wosebite blido přihotowała, na kotrymž so přehladka knihow delanskeje awtorki pokaza.
Jubilarka bě so 27. měrca 2019 jako Hańža Rachelic w Róžeńće narodźiła. Dr. Franc Šěn a Měrana Cušcyna předstajištaj nimo jeje literarneho tworjenja tež wosobinu a žiwjenske stacije awtorki. Bjeńšowa bě wučerka a rady za dźěći pisaše. Debitowaše pak z powědku za dorosćenych. »196 schodźenkow«. Z tutym tekstom, kotryž so 1949 wozjewi, a za kotryž dźesate myto tehdyšeho literarneho wupisanja dósta, nježněješe jenož pozitiwne wothłosy. W běhu wječorka čitaštaj Šěn a Cušcyna wujimki z dalšich dźěłow Hańže Bjeńšoweje. Do předstajenja zapřiještaj dale jeje dźěła za dźiwadło, wosebje te za dźěći. Jeje »Nitka Witka« bě mnohim wopytowarjam w dobrym pomjatku. Bjez dźiwa, wšako bě so hra »Kak sej Nitka Witka radu da« 19 króć hrała. Po zakónčenju wuběrnje zestajaneho programa, za kotryž akteraj stajnje zaso mjezyaplaws žněještaj, předstaji syn Hańže Bjeńšoweje, Handrij Bjeńš, knihu wo swojej maćeri, kotruž bě k jeje 100. posmjertnym narodninam wudał. Přizamkny so rozmołwa wo dźěle awtorki a wo priwatnych dopomnjenkach na holcu Hańžu Rachelic w Róžeńće. Spisowaćelka wostanje ze swojim dźěłom a přećelnym, čitarjej přichilenym wašnjom, w dobrym pomjatku. Rady za jednej z jeje knihow přimnjemy a so začitamy.


c: text/html

text:
Rachlow pod Čornobohom
Rachlow pod Čornobohom (němsce Rachlau) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin a słuša ke Kubšicam. Leži 289 m nad mórskej hładźinu pod Hromadnikom a Čornobohom a ma 158 wobydlerjow.[2]
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Rachlow leži na sewjernym boku Čornoboha a Hromadnika w dole Splóšćanskeje wody. Ze wsy wjedu pućowanske šćežki na wobě horje. Zapadnje wsy bu w 1970tych lětach natwarjene Rachlowske spjatnišćo. Susodne wsy su Sowrjecy na sewjeru, Mješicy na sewjerowuchodźe, Delany na zapadźe a Wysoka na sewjerozapadźe. Přez Rachlow wjedźe statna dróha S 110 (Bělšecy–Bukecy), wot kotrejež wotbočuje wosrjedź wsy wokrjesna dróha K7236 do Kubšic.
Ležownostne mjena[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hela, Čertowe woknješko (na Čornoboze), Kubjeńcec hórka, Wólšinki, Wulke ladko, Małe ladko, Sćěna (=na Sćěnach), Kruwjace puće, Kinjanske, Čěžowske, Markaŕ, Kotoł, Chachlonk, Pola topołow, Pola lipy, Ruzlic ladko, Dejec ladko, Wulka a mała Rapačica, Hromadnik, Składa (=Lehde), Sćina, Wódnik, Hurbanec skopcy, Mičkec hórka, Pjeńčki, Prašica, Posledki, Čornobóh (=na Čornym Bozy).[3]
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje historiske naspomnjenje jako Rachelow abo Rachlow je z lěta 1359.[4] Wot lěta 1936 bě Rachlow samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Delanami, Splóskom, Chójnicu a pozdźišo (wot 1950) tež z Wysokej. Wot lěta 1974 přisłuša Kubšiskej gmejnje.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lěće 1884 ličeše Rachlow po Mukowej statistice 225 wobydlerjow, mjez nimi 219 Serbow (97 %).[5] Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 53 %.[6] Ewangelscy Rachlowčenjo přisłušachu ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
Towarstwa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot 1849 do 1866 skutkowaše w Rachlowje Serbske ewangelsko-lutherske towarstwo, kotremuž přisłušachu čłonojo z Rachlowa, Sowrjec, Brězowa a dalšich pod Čornobohom ležacych wsow. Zetkanišćo towarstwa bě chěža městopředsydy Handrija Ponicha w Rachlowje. Towarstwa steješe pod wliwom předsydy Jana Swory a Jana Stoša z Droždźija, kotrajž zastupowaštaj jara konzerwatiwny ewangelski směr, kotryž měrješe so přećiwo politiskim cilam serbskeho narodneho hibanja kaž tež přećiwo wobnowjenju serbskeje rěče. Nabožina a misionstwo stejištej w srjedźišću aktiwitow.[7]
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W Rachlowje narodźi so w lěće 1790 pozdźiši serbski farar a serbowědnik Handrij Lubjenski. Serbski přirodospytnik a spisowaćel Korla Bohuwěr Šěca bě wot 1877 do 1921 z wučerjom Rachlowskeje wjesneje šule, hdźež so tež jeho synaj Jan a Božidar Šěca narodźištaj. W Rachlowje narodźi so w lěće 1927 serbski slawist Frido Michałk.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Kubšicy
- ↑ 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Kubšicy
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 6 (digitalizat).
- ↑ Rachlow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 59. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995. [503 wobydlerjo, z nich 181 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 20 z pasiwnymi, 67 serbskich dźěći a młodostnych, 235 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Siegmund Musiat: Sorbische/wendische Vereine 1716–1937. Ein Handbuch. [=Spisy serbskeho instituta, zwjazk 26] Domowina-Verlag, Bautzen 2001, str. 116–119.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
„Statistika Łužiskich Serbow“ Arnošta Muki (1854–1932) ma přichodny tydźeń w němskim přełožku w LND wuńć. Kajki wuznam kniha dźensa ma, wo tym je so Cordula Ratajczakowa z přełožerjom dr. Robertom Lorencom rozmołwjała.
Čehodla sće 133 lět staru knihu přełožił?
R. Lorenc: „Statistika“ je jedyn z najwažnišich tekstow sorabistiki, kiž njebě dotal přełoženy. Nimo toho eksistuje jenož prěni nakład z 19. lětstotka. Poprawom pak słuša tež k zakładnym tekstam němskeje ludowědy. A dokelž žadyn přistup k serbskej statistice njemějachu, njejsu němscy ludowědnicy ju tež na wědomje brali. Nimo toho trjeba kóždy, kiž so we Łužicy za domiznowědu zajimuje a serbšćinu njewobknježi, tule knihu, kotraž wopisuje serbsku Łužicu na proze industrializacije.
Što namaka čitar w knize?


text:
Wierzcie mi, roztōmili, że jo żech zgupiała, bo niby ta starszo baba to by mogła być starka, ale na te wszyjski starki, co żech znała wcale niypodano. Kecek niy ôblykała, yno piykne galoty, jakli tyż niy miała, yno bluzki z "degoltym", jako to godała nasza sōmsiadka Waleska, a nasza starka na taki szaciska a bluzki ôgrōmnie przezywała, że sōm bezwstydne!
Co te słowo znaczy, to jo już wiedziała – że gańby se idzie narobić, ale ône niy były taki straszne, jako nasze baby godały, yno piykne, tak mi sie wtynczos zdowało! Moja starka Elza czosała sie na gładko ze brōzdōm na pojstrzodku, a ze zadku miała dudlik zaplec i ōny, za to Bogusino mama miała dałerwele a łeb jak kosz, jako to nasze sōmsiadki godały, isto sie im jeja frizura niy widziała! A już nojgorsze były te mamine pazury na czyrwiono wylakowane, to była zgroza! Jeszcze ku tymu te mamine makijaże, co im wtynczos malowani gymby sie godało, to już przeszło wszelki pojynci, jednym słowym była to baba – kasper! A coby taki stworzyni było mojōm starkōm to jo bych niy chciała ani za cołki bogactwo tego świata!
Jednakoch dała pozōr, że nikere nasze starziki sie za niōm ôglōndali, ale jak co do czego prziszło, to tyż na nia kasper godali. Teroz se myśla, że sie im ta Bogusino starka widziała, bo to nowość była, yno sie swojich babeczkōw boli, coby im za to po gymbulce niy ôfackały! Czasami to mi było tyj Bogusie żol, bo ôna ku nōm rada przichodziła, możnej wiyncy skuli starki niż skuli mie, a jak sie kery pytoł, to dycki godała, że nasza starka Elza je jeja prawo starka, bo ôna była stareczka jak ze ôbrozka we ksiōnżce do dziecek: siwo, w keckach, z dudlikym a we brylach!
Ôd tych czasōw, co ich spōminōm minyło już kupa lot, a teroz zaś usłyszałach ôd jednej moji szkolnej kamratki, że ôna niy chce, coby ji wnuczek babcia godoł, bo je na to za modo! A jo ji padała tak: zrobisz jak chcesz, ale pamiyntej dziołcha, ze wiela na tym stracisz! I dała se przegodać.
Wierzcie mi, roztōmili, że jo żech zgupiała, bo niby ta starszo baba to by mogła być starka, ale na te wszyjski starki, co żech znała wcale niypodano. Kecek niy ôblykała, yno piykne galoty, jakli tyż niy miała, yno bluzki z "degoltym", jako to godała nasza sōmsiadka Waleska, a nasza starka na taki szaciska a bluzki ôgrōmnie przezywała, że sōm bezwstydne!


text:
Na co użŏlajōm sie polske turisty? Anō, cheba na wszyjsko, co ino je myjglich.
Na tyn przikłŏd:
To bōło bez dwadzieścia lŏt tymu nazŏd, kej my ze mojōm Elzōm wykludziyli sie do Tunezyji, do miyjscowōści Al-Monastir. Kejsik na łodwieczerz zicli my sie we hotylowym barze kole takij hormiji polskich turistōw. My sie tam ze mojōm starōm blank niy łodzywali, ale te kamractwo wedle nŏs, kere dosik już sie wysłepało, napoczło ci terŏzki na przebiyżki łozprawiać, co i fto takigo srogigo widziŏł abo zmachlowŏł. To wszyjsko szło szczimać, ale znŏd sie jedyn taki nabańturzōny, kery ci na wszyjsko żelōmbŏł i molyndziōł, wszyjsko mu sie niy zdało, wszyjskimu niy bōł rŏd. Kej wszyjske naobkoło gŏdali ło swojich przigodach, łōn jedziny napocznōł wajać, iże skuli maluśkij fōncli we jejigo izbie, bōło mu festelnie ćma tak, iże miast do haźlika, wlŏz ci łōn do szranku hotylowygo i ku tymu prasknōł palicōm ło rant; łostała mu ino ojla na czole.
Inkszōm razōm bōła ci snami na wywczasach, na Majorce, jedna angyjbera spodle Czynstochowy, kerŏ zawdy wandrowała po świycie ze swojim psiŏkiym. Kejsik wkarowało do hotylowygo restaurantu i już łod proga wrzescała choby jōm fto ze skōry łobdziyrŏł:
– Ludzie, kaj sam je jakŏ łochrōna, kaj sam sōm ludzie, kerzy majōm sie starać ło turistōw i jejich dinkse, kere ze sia na wywczasy przismycyli?
– Poleku paniczko, poleku – gŏdōm opaternie. – A cōżesz tyż takigo wōm sie stało, iże tak larmujecie i szterujecie ludzi przi łobiedzie?
– Co sie stało? – napoczła sie jōnkać ze złōści. – Widziŏł to fto, widziŏł! Mojigo psiŏka, mojigo „pekinera” kciała ci zeżrić… myjwa… srogŏ choby adler!
Kej indzij byli my ze mojōm Haźbiytkōm we Egipcie. Bez dwa tydnie miyszkali my we hotylu kielanŏście kilomyjtrōw łod samyj Aleksandrii we miyjsōwości Hannoville. Tam ci juzaś bōła snami pŏrã łoszkliwcōw, a nŏjgorszyjszy bōł jedyn mōndrok, kerego wszyjsko tam szterowało. Nŏjprzodzij traciōła mu sie gorzŏła we jejigo izbie. Pewnikiym miōł ci pierōnych słabo palica i niy pamiyntōł na drugi dziyń wiela na łodwieczerz wysłepŏł. Skuli niygo dyrechtor hotylu wyciep by bōł ze roboty jednego Arabera, kery nōm bedinowŏł, bo tyn istny dŏł skŏzać, iże tyn Araber wysłepŏł mu pōł halby naszyj polskij gorzŏły. Niy miarkowŏł tyn gupielok, iże tymu Araberowi religijŏ niy dozwŏlała słepać gorzŏły. Kejsik tyż łōn kŏzŏł zawołać naszygo prowajdera (Mr. Mamnun Sadek) i napocznōł jamrować, wajać i wynokwiać, iże mŏ pierōnym daleko do morza. Je ci te morze łoddalōne barzij niźli to bōło na fotografiji we foldyrze. I nic ci mu sie szło wytuplikować, co to je dwa razy bez dziyń skuli odpływu i przipływu morza. Jednymu juzaś inkszymu łochyntolowi we Sienfuegos na Kubie zawŏdzali na isto szykowne, wizgyrne ajdeksy, kerych wszandy bōło pŏłno. I łōne żŏdnymu niy zawŏdzali; szło ci na nie zaziyrać godzinōma.
Kej sie czowiek wykludzŏ do takich krajōw jak Egipt, Indie, na modnŏ terŏzki Dominikana abo kajsik jesce we inksze gorke kraje, to trza tyż być zawdy na to narychtowanym, iże bele kaj trefić idzie na mozgole, szwoby i rusy. Tak ci tam już je i nic na to niy idzie poradzić. Ale trefiyli my tyż już na takigo, kery na łodwieczerz, już po cmoku wkarowŏł do hotylowego baru we Soczi na Krymie i wreszczŏł na cŏłki karpyntel:
– Ludzie! U mie we izbie sōm szwoby sroge choby lyjwy!
Pokŏzało sie niyskorzij, co to byli dosik sroge kopruchy ale tyn cielepa niy dŏł sie tego pedzieć i dalszij jamrowŏł, aże mu dali inkszŏ izba tela… co jesce barzij zabłechanŏ.
Nŏjbarzij, barzij łod Polŏkōw to ale wyrobiajōm kajsik we cudzym kraju Ynglyndery. Łōnym, i jesce możno ino nowym-ruskim, zawŏdzŏ na isto wszyjsko. Nŏjbarzij to, co żŏdyn niy kce gŏdać po ynglicku. Łōnym sie zdŏ, co wszyjske muszōm na zicher gŏdać po ichniymu. I kejsik tyż uwidzielichmy we szykownistym kafyju we Paryżu jak jedyn ryży Ynglynder dugŏł, przisrŏwŏł francuskij kelnyrce, iże łōnego i jejigo kamratōw przinoleżi uważować po krōlewsku. Łōna poleku, blank ze rułōm łodpedziała mu:
– A miarkujecie panoczku, co my Francuze robiyli swojim krōlōm?
I tu ci go sztopło, i blank już niy bōło mu nic do śmiytchu.
Jŏ juzaś nŏjrodszij spōminōm nasze wywczasy na Cyprze. Już terŏzki niy bocza eźli to bōło we Limmassol abo we takij dziydzinie Ayia Napa (hotel mianowŏł sie Aeneas) kaj na isto przikludzali sie sroge hormije tych nowych-ruskich. Kejsik gawca sie tak na pŏruch tych ruskich i suchōm, a jedyn śnich gŏdŏ:
– Ha чMo y MeHя Hoж и Bипka?
– A Ha чMo, Ha чMo… – napoczynŏ tuplikować jejich prowajderka – ПoToMy чToбы oбeдaTъ, yжиHaTъ!
Pilōtka wyeklerowała co potrza, karlus pokroł jŏdło i… wećkŏł ci to wszyjsko palcyskōma. Dwa razy ci mu sie hepło, łoblizŏł jesce talyrz i na łostatek wrzescy choby nŏjynty:
– A xлeбHый kBac y Bac ecTъ ?
Prziszŏł grecki ōber i opaternie mu raji, coby sie chop szluknōł ichniygo wina abo metaxy, ale tyn ryl ino wrzeszczy, iże co to za kōltura, kaj sie łōni chowali. Tak sie miarkuja, co i u nŏs sōm take dudroki i ryle, i je łōnych na isto corŏzki wiyncyj wszandy, tak, iże jŏ już pŏrã lŏt tymu nazŏd, gańbiōłech sie prziznać kajsik we świycie, co jŏ je Polŏk. I ino sie czowiekowi jscać kce, kej mŏ do czyniyniŏ ze takimi sorōniami.
Ojgyn z Pnioków
je myjglich – jest możliwe;
fōncla – mała lampka, mała żarówka;
szterować – przeszkadzać;
ajdeksa – jaszczurka;
mozgole, szwoby, rusy – karaluchy, różnego rodzaju insekty;
zabłechany – zapchlony;
rajić – namawiać;
dudrok – zrzęda, malkontent;
ryl – człowiek bezczelny, bardzo niegrzeczny;


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (luxemburgski Saarbrécken, francojski Sarrebruck) jo město z něźi 180.000 wobydlarjami na krotkem wjacorje Nimskeje a krajna stolica zwězkowego kraja Saarlandska. Jo mimo togo nejwětše město a scełego jadnučke wjelikoměsto w Saarlandskej, kaž teke jeje politiske, góspodaŕske a kulturne srjejźišćo. Mjaz 1947 a 1957 jo był Saarbrücken teke stolica awtonomnego stata Saarlandska.
Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě Saarbrücken nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo Sara „běžeca wóda“ a Briga „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.
Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.


text:
Łod zeszłego tydnia w radyjoku, cajtongach i telewizorze myni godali ło drogym wonglu, kerego i tak niyma, "szulach" (szkołach) bez rechtorow i fto jes winowaty tymu, że w Łodrze żywego "fisza" (ryby) żodyn niy uświadcy. Kożdy żył tym, że "straciyła sie" (umarła) angelsko krolowo. Ale co do tego majom Ślonzoki? Terozki może niywiela, ale downi miały.
Coby tak szło tyn gorki "luft" (powietrze), kery terozki momy blank za darmo, "forantować" (gromadzić). Stykłoby wrazić go do krałzow i postawić na "fachach" (półkach) w pywnicy jak komporty. Kej chyci "siaroński" (siarczysty) mroz, byłoby jak znoloz. Wongel tyż idzie kupić na ibrich, bo przeca niy "zgeruje" (sfermentuje) ani dziury niy wyleży, ale trza za niego zabulić wszyske piniondze.
Na razie prawie wszyske "fachy" (półki, ale "fach" to tyż zawod) w "konzomach" (sklepach) som połne i żodyn niy jes głodny. Ale strach mo sroge ślypia i zacynomy sie lynkać, że abo braknie "toworu" (różnych produktów), abo tak zdrożeje, że niy bydzie nos na nic stykać.
Niyroz wajomy, że reskiyrujoncy niy chcom uznać naszy godki za jynzyk ślonski. Ale jak bydymy sie na nich łoglondać, łobudzymy sie z rynkom w nachtopie. Widza, że nawet niykere nasze kamraty jedyne co poradzom, to diobła huśtać. Nom łostało ino jedno: Muszymy godać! Ino tyla i aż tyla.
Ludzie wajajom, że niy stykać jich latoś na "rajzowanie" (podróżowanie) - furganie "fligrami" (samolotami) i pływanie "szifami" (statkami). Skuli drogego byncinu i "sztromu" (prądu), niy ino na autok, ale nawet na "cug" (pociąg) tyż trza sie wykosztować. A urlop to terozki rzec świynto, bo noleży sie przeca "poasić" (pochwalić) zdjynciami w "batkach" (kąpielówkach) i "badykostimach" (strojach kąpielowych).
Narodowy Dziyń Powstaniow Ślonskich "łodbyty" (zaliczony). Reskiyrujoncy przirychtowali "parada" (defilada) polskich wojokow, łostomajte "tyjatry" (przedstawienia) i "ryjdy" (przemówienia), a "szałszpilery" (aktorzy) przeblykli sie za Ślonzokow, dziynki kerym sto lot tymu prziszła samkej Polska. Ale taki uciechy jak downi jakoś nikaj niy było widać.
Te świynto mo dwa miana - kościelne to Zesłanie Ducha Świyntego na Nojświyntszo Paniynka i apostołow, a świycke - Zielone Świontki. Prawie żodyn już niy pamiynto, że fajrowało sie je aże trzi dni i po Wielkanocy i Godach to łone było nojważniyjsze.
Downi jak była biyda, to ludzie brali w konzomach "towor" (zakupy) na "heft" (zeszyt), "pomp", "borg" abo na "krycha" (kredyt). Ale kożdy dug trza "abcalować" (spłacać), inacy zacnom nos "fantować" (tyż: wystawiom na "supasta" - licytacja). A dzisiej niy ma z cego.
Downi "dlo przigody" (na wszelki wypadek) nojlepi było mieć skukane złocioki abo czimać piniondze w "szporkasie" (skarbonce). Była niom "krałza" (słoik) zakopano pod "stromym" (drzewem) w zegrodce.
Po "fetnym" (tłustym), kreplowym cwortku momy fetny tydziyń. Downi mianowali go miynsopust abo zapusty, a teroz łostatki. Te łobżarstwo końcy sie "harynkym" (śledzikiem) i to już koniec "flangiyrowania" (beztroskiego życia). Nareście mogymy zacońć pościć, a ta "szmalowa" (post) potwo łod Popielcowy Środy do Wielkanocy.
Za staryj Polski w Katowicach było pełno "kafyjow" (kawiarni) i restauracjow, a w nich koncerty i dancingi. Łostomajte "gyszeftsmany" (przedsiębiorcy) i inksze bogoce mogli tańcować nawet na "dylowce" (podłodze) ze "zrzadła" (lustra).
Dopiyro my sie "sturali" (oprzytomnieli) po Godach z fajrowania i winszowania, a z "fachow" (półek) w konzomach straciyły sie "sznyjmany" (bałwany), "kety" (łańcuchy) i "glaskugle" (bombki). Ale już na jejich "placu" (miejscu) pokozały sie gyszynki na Dziyń Babci i Dziadka.
Po Trzech Krolach zawdy był cas na śpiywanie kolyndow i łodwiedzanie "betlyjkow" (żłobków, stajenek). Ale latoś na niydzielno mszo wybiyromy z dziołchom sroge kościoły i godziny, ło kerych bydzie tam jak nojmyni norodu. Bo zaraza niy chce sie "ponknońć" (usunąć) i lepi "dować pozor" (uważać), niźli dać sie "zaflancować" (zarazić).
Łostatni dziyń roku mianowali kedyś wilijom Nowego Roku abo Starym Rokym, a zilwestrym zacli dopiyro za staryj Polski. Ludzie robiyli wtynczos rachunek sumiynio, a chopy musiały "zaloć chroboka" (napić sie gorzołki, coby zapomnieć ło Bożym świecie).
Niy poradza spokopić, że ludzie przestali boć sie kowida, choć kożdy zno kogoś, fto straciył skisz niego życie. Włażom tam, kaj jes ćiźba, larwa (maseczka) - ta sama łod "łońskego" (zeszłego) roku, noszom w "kapsie" (kieszeni), jakby jich "zastawiył" (zatrzymał) jakiś policmajster.
Niy chca żodnego namowiać do pyndzynia bimbru, bo berbelucha szkodzi zdrowiu. Co inkszego swojske wino, kere robiyło sie downi prawie w kożdy chałpie. Nawet jak na stole stoły flaszki z markowom gorzołkom, wszyscy cichtowali, kej starzik prziniesom z pywnicy flaszka swojskego wina.
Cowiek już doś trocha żyje na tym świecie i niyjedno widzioł. Ale kej przijechałach do Koszyncina i wlazłach do Łośrodka Kultury i Edukacji Regionalny "U Myrcika", stanyłach jak wryto i choćby baba biblijnego Lota zamiyniyłach sie w sup soli.
Zaniydugo bydzie dziyń Janioła Stroża, kerego łobrozek wisioł downi w kożdy kindersztubie nad kinderbetym. Ponoć skrzotek przi urodzyniu dostowo łod Ponbocka swojego Janioła Stroża, kamrata, kery durch mo na niego dować pozor, łodganiać bandurki.


text:
K 50. posmjertninam wuměłče Dorotheje von Philipsborn
Dorothea von Philipsborn narodźi so 20. róžownika 1894 jako třeće dźěćo zemjanskeje swójby w šleskim Strehlitzu pola Schweidnitza, dźensa Strzelce Świdnickie. Hižo zahe jewjachu so jeje talenty paslenja a modelěrowanja kaž tež zajim za rěče. Pozdźišo nawukny wona francošćinu a jendźelšćinu. Jako 16lětna wukubła so na rězbarku na Akademiji wuměłstwa we Wrócławju a po tym w Drježdźanach. Kónc Druheje swětoweje wójny běše nuzowana swoju domiznu wopušćić. Staršej bratraj a wona wzdachu so wjetšeho kubła, a bjez zamóženstwa namaka Dorothea von Philipsborn z dwěmaj přistajenymaj – ze swojej bywšej wučerku a swojej domjacej – prěni kwartěr w Trjebinskej korčmje. Kónc 1940tych lět přidruži so žónskej trójce hišće molerka a wučerka wuměłstwa Eva-Maria Volck, wuhnanča z baltiskeho města Rigi. Wottam pochadźeše tež pola nas znaty wuměłc Friedrich Krause-Osten, molowacy wosebje w Slepom. Wosom lět pozdźišo namaka sej kwartet žonow přijomniše přebywanišćo w Běłej Wodźe.


text:
Pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny we Wulkich Zdźarach chcedźa ponowić
Wobmjetk so wot murje pušća. Wot dwurěčneho napisa „Unseren Gefallenen. Našim padnjenym“ je jenož mało widźeć. Ze stron cyrkwje widźane je napohlad pomnika za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny we Wulkich Ždźarach hišće hrozniši. Horni dźěl połkruha je runje tak rozpukany kaž nutřkowne murje. „Saněrowanje je nuznje trěbne. Jeli nětko njejednamy, so pomnik w originalnym stawje hižo restawrować njehodźi“, praji wjesny předstejićer a gmejnski radźićel Tilo Babick. Jeho zaměr je, pomnik ponowić a 2024 znowa poswjećić. Potom swjeća we Wulkich Zdźarach 650lětne wobstaće wsy.


text:
Radwor
Radwor (po starym prawopisu Radwoŕ; němsce Radibor) je wjes a přisłušaca gmejna we wokrjesu Budyšin w Hornjej Łužicy, něhdźe 10 km sewjernje Budyšina. Wjes sama ma wokoło 650 wobydlerjow, gmejna wokoło 3200. Wosebje w přewažnje katolskim juhu gmejny rěči wulki dźěl ludnosće serbsce.
Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
GeografijaWobdźěłać
Radworski gmejnski teritorij rozpřestrěwa so wot Budyskeje měšćanskeje hranicy na juhu hač do krajinje hornjołužiskeje hole a hatow na sewjeru.
Južny dźěl gmejny słuša k pahórkatym Hornjołužiskim honam z wunošnymi pódami. Najwyše wuhorbjenje je 199,3 m wysoka Kaponica mjez Drobami a Łupjanskej Dubrawku. Přez płony sewjer gmejny běži Mała Sprjewja, najdlěša rěka w Radworskej gmejnje a zdobom zakład mnohich rybjacych hatow. Z jeje přitokom je z Łomska pochadźaca Łomšćanka. W samym sewjeru leži z Minakałskej holu jedne z najwjetšich lěsnišćow Hornjeje Łužicy.
Radwor mjezuje na gmejnje Łaz a Hamor na sewjeru, Wulku Dubrawu na wuchodźe, město Budyšin a gmejnu Hodźij na juhu a na gmejnje Njeswačidło a Rakecy na zapadźe.
Ležownostne mjenaWobdźěłać
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena za tehdyšu Radworsku gmejnu: Lišonc, Hózdź, Pola zwěrinownje, Na Traškowje, Hućina, Chasowske lada, Butřeńka, Popec hory, Fararjec jězor, Kobańkec jězor, Chěžkec hórka, Fararjec skała, Wulki hat, Mały hat, Młynske chěže, Čorny Hodleŕ, Na wětrniku, Kšibjeńčna korčma, Haćišća, Čorne hory, Wińca.[2]
StawiznyWobdźěłać
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1221 jako Ratibor, bě pak hižo w srjedźowěku stejišćo wodoweho hrodu, ležaceho w sewjernym dźělu nowowěkowskeho hrodu. Hrjebja tuteje twjerdźizny je pola dźensnišeho hrodu přeco hišće spóznajomna. Na Hrišći, małym kopcu z dobrym wuhladom přez nižinu Łomšćanki při puću do Kamjeneje, namakachu w běhu twarjenja železniskeje čary Radwor–Lubij w lěće 1905 zažnostawizniske pohrjebnišćo, kotrež so wot srjedźneje bronzoweje doby (1500 do Chr.) hač do zažneje železoweje doby (500 do Chr.) wjace hač tysac lět dołho wužiwaše.
Za zakład wjesneho mjena maja mjenowědnicy muske předmjeno z woznamom „tón, kiž rady wojuje“ (rad = rady, wjesoły; boriti = wojować).
Prěnja drjewjana cyrkej steješe hižo w lěće 1270 při nawsy.[3] Za lěto 1359 su skótne wiki w Radworju zapisane, kotrež so pozdźišo do Rakec a wokoło 1870 do Njeswačidła přepołožichu. Jako zarunanje dósta Radwor kermušne wiki za holanske produkty. W lěće 1397 załoži wěsty Sigmund Behr z Budyšina Radworsku křižnu cyrkej a dari ju wjesku Kamjenej. W lěće 1495 naspomni so Radworska cyrkej w Mišnjanskim wopismje jako jedna z 18 Budyskemu tachantstwu podrjadowanych cyrkwjow. Wot teje stareje wosadneje cyrkwje z 15. lětstotka je so jenož něhdyše wołtarnišćo wobchowało, kotrež je dźensa po zdaću najstarše twarjenje we wsy. Posledni pohrjeb na tamnišim starym kěrchowje bě 1883.[3]
Doba reformacije a jeje wuskutkiWobdźěłać
Radworske ryćerkubło bě wot 1463, přez dobu reformacije, hač do 1589 we wobsydstwje swójby von Plaunitz. Jako Radworski knjez spyta Hans von Plaunitz, ewangelsku konfesiju přećiwo woli Radworčanow zawjesć, štož bu pak 1575 wot kejžora Maksimiliana II. zakazane. Jeho naslědnik kejžor Rudolf II. w ramiku pobyta w Budyšinje zasadźenje katolskeho duchowneho w Radworju wosobinsce podpěrowaše. Zwada wo nabožinsku přisłušnosć serbskeje wsy traje tež pod knjezami von Minckwitz w 17. lětstotku a wosebje w Třicećilětnej wójnje dale. 1632 chcyše knjez Christoph von Minckwitz samo jutrowne jěchanje jako typiski katolski nałožk zakazać, štož k wulkej bijeńcy z dobyćom wjesnjanow wjedźeše. Diferency mjez Radworčanami a jich knjezom trajachu hač do lěta 1675 a Radwor wosta jako wuslědk jenička katolska wosada z ewangelskim knjezom w cyłej Sakskej.
Dźensniši hród bě so hižo wokoło 1720 natwarił. K prěnjemu razej po reformaciji přewza z generalom Josephom von Riedom w lěće 1765 zaso katolski knjez Radworske ryćerkubło. Wot 1782 bydleše tam hrabina von Bolza, pod kotrejež knjejstwom so poćeženje Radworčanow přez wotedawki přiwótři. 1854 kupi Clemens von Einsiedel ryćerkubło.
19. lětstotkWobdźěłać
Hižo 1650 měješe Radwor swójsku šulu, na kotrejž wučeše hač do 1850 jenički wučer. Mikławš Brojer wuwučowaše w lěće 1836 na přikład cyłkownje 120 šulerjow w třoch rjadownjach. W lěće 1848 so mjeztym hižo wjace hač 200 šulerjow na Radworskej šuli wuwučowachu, z kotrychž rěčachu 98 % serbsce.[4] Wjetša šula natwari so w lěće 1874 za hatkom w zapadźe wsy.
W rewoluciskimaj lětomaj 1848 a 1849 wuwi so Radwor k srjedźišću serbskeho burskeho hibanja. Při tym hraješe Serbske burske towarstwo, kotrež so 4. junija 1848 załoži, z jeho předsydu Michałom Ćěslu centralnu rólu. Po tutym přikładźe załožichu so podobne towarstwa w dalšich serbskich wsach, kotrež wjesne towaršnostne žiwjenje organizowachu. W oktobrje 1848 so 17 towarstwow z 1200 čłonami k Zjedoćenym serbskim towarstwam zjednoćichu a tak prěni serbski třěšny zwjazk załožichu. Po poraženej byrgarskej rewoluciji w meji 1849 bu zwjazk zakazany.
Po zwrěšćenym pospyće Christopha von Minckwitza křižerski procesion 1632 zakazać, so nałožk tola zhubi. Hakle 1882 so jutrowne jěchanje, po wjace hač dwě sćě lětach, znowa wožiwi, spočatnje do Zdźěrje a wot 1892 do noweje Baćońskeje wosady. Jenož we wójnskim lěće 1945 so njejěchaše.[3]
Dokelž njebě dalšeho městna we wjace hač 400 lět starej cyrkwi při nawsy, staji hrabja von Einsiedel ležownosć při puću do Chelna w juhu wsy za nowotwar k dispoziciji. Tam natwari so w lětomaj 1895/96 po namjeće Mikławša Žura a pod nawodom Drježdźanskeho architekta Ernsta Giese nowa wosadna cyrkej „Marije kralowny róžowca“.
20. lětstotkWobdźěłać
Na hibanju za serbsku awtonomiju wokoło Serbskeho narodneho wuběrka wobdźělichu so tež wjacori Radworčenjo, wosebje Michał Nawka. Dnja 29. oktobra 1922 załoži so Radworska jednota Serbskeho Sokoła pod nawodnistwom Mikławša Bjarša a Michała Rječki.[5]
W lěće 1935 wučachu při Radworskej šuli pjećo serbscy a jedyn němski wučer, štož bě w tym času nimale jónkrótne. Prawidłownje protestowaše wjednistwo nacionalsocialistiskeho „Jungvolka“ přećiwo tymle wobstejnosćam a přećiwo narodnemu nastajenju serbskich wučerjow, při čimž naspomnichu wosebje wučerja Michała Nawku a šulskeho nawodu Jana Andrickeho jako „radikalneju Serbow“. Zdobom spyta němski wučer Ebermann na šuli struktury nacionalsocialistiskeho młodźinskeho dźěła přesadźić. Farar Józef Nowak a serbscy wučerjo přećiwo tomu swójske serbsko-katolske młodźinske dźěło zesylnjachu, tak zo bě w awgusće 1935 jenož 29 wot 64 Radworskich hólcow z čłonom Jungvolka.[6] 1937 přesadźichu so serbscy wučerjo Michał Nawka, Jurij Kubaš a Hańža Welsec do zapadneje Sakskeje, tak zo bě na Radworskej šuli jenož hišće jedyn serbski wučer přistajeny.[7]
Poslednja wobsedźerka před rólnej reformu po Druhej swětowej wójnje bě Johanna von Welck. Přez rólnu reformu rozdźělichu so ležownosće ryćerkubła. Pri tym přeńdźe tež dźěl něhdyšeho kublerskeho lěsa za dźensnišim stadionom do wobsydstwa Radworskeje gmejny, kotryž słuša dźensa k poslednim lěsam na Radworskich honach.
PomnikiWobdźěłać
Při starej Budyskej dróze južnje wsy steji srjedźowěkowski kamjentny křiž.
Ze starej wosadnej cyrkwju z 15. lětstotka při nawsy, trochu staršej křižnej cyrkwju na kěrchowje při puću do Lutobča a nowej wosadnej cyrkwju swjateje Marije, kralowny róžowca z lěta 1896 steja w Radworju tři katolske cyrkwje. We wsy a na Radworskich honach namakaja so mnoho swjatych křižow a postawow madony, kotrež zwjetša z 19. a 20. lětstotka pochadźeja.
Radworski hród je so ze zažneho 18. lětstotka wobchował.
WobydlerstwoWobdźěłać
Po Arnošta Mukowej statistice měješe Radwor we 1880tych lětach 571 wobydlerjow, mjez nimi 548 Serbow (96 %) a 23 Němcow.[8] W lěće 1956 zwěsći Arnošt Černik serbskorěčny podźěl ludnosće wot 73,2 %,[9] zdźěla přez přićehnjenje wuhnatych z něhdyšeho němskeho wuchoda po Druhej swětowej wójnje.
W lěće 1925 bě we wsy samej mjez 705 wobydlerjemi 579 katolskich (82,1 %) a 126 ewangelskich (18,9 %). Po ludličenju lěta 2011 bě 34,4 % wobydlerjow Radworskeje gmejny katolskeje a 32,6 % ewangelskeje konfesije. 33 % njepřisłušachu žanomu nabožinskemu zhromadźenstwu.[10]
Wobkedźbowanja hódny je snadny podźěl žónskeho wobydlerstwa w starobje 18–29 lět. Wot 385 wobydlerjow w tutej starobnej skupinje bě 234 mužow (60,8 %) a jenož 151 žonow (39,2 %).[11]
Wjesne dźěleWobdźěłać
Dźewjatej najwjetšej gmejnje Budyskeho wokrjesa přisłušeja slědowace dohromady 21 wjesnych dźělow (tabulka hodźi so sortěrować):
Sydlišći Stróžišćo a Přezdrěnk słušatej k Miłkecam respektiwnje Wulkemu Přezdrěnjej.
PolitikaWobdźěłać
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Gmejnska radaWobdźěłać
Radworska gmejnska rada ma tuchwilu 16 čłonow. Minjene komunalne wólby mějachu slědowace wuslědki:
Gmejnskej radźe přisłušeja wot 2019 slědowace radźićeljo a radźićelki:
- Swobodni wolerjo: Dr. Monika Liznarjowa, Thomas Wierig, Manfred Hörauf, Maik Wirrig, Eva-Maria Chěžcyna
- CDU: Philipp Wjerš, Sven Lorenz, Tomaš Rječka, Pětr Kliman, Šćěpan Dej,
- Domizniscy přećeljo Minakał: Thomas Scheffel, Madeleine Rentsch, Ronny Janaš, Lothar Bomsdorf
- Serbske wolerske zjednoćenstwo: Jovan Hrjehor, Pětr Hantuš[13]
WjesnjanostkaWobdźěłać
Radworska wjesnjanostka je wot apryla 2020 Madeleine Rentschowa (Domizniscy přećeljo Minakał) z Łomska. Wona dósta při wólbach dnja 9. februara 2020 jako jenička njeserbska kandidatka hnydom w prěnim wólbnym kole absolutnu wjetšinu hłosow (55,6 %).[14] Rentschowa je prěnja wjesnjanostka Radworja po 1945, kiž serbsce njerěči. Jeje předchadnik bě Wincenc Baberška (CDU), kiž gmejnu přez 27 lět nawjedowaše.
Gmejnske reformyWobdźěłać
W zwisku ze sakskej wokrjesnej reformu chcyše so gmejnske zarjadnistwo w lěće 2008 ze susodnej Wulkej Dubrawu zjednoćić. Při wobydlerskimaj rozsudomaj rozsudźi so w Radworju snadna wjetšina za fuziju, we Wulkej Dubrawje pak wulka wjetšina přećiwo tomu.
InfrastrukturaWobdźěłać
WobchadWobdźěłać
Najwažniše dróhi na gmejnskim teritoriju su Zwjazkowa dróha 96, kiž zwjazuje Budyšin z Wojerecami a wjedźe přez Chelno a Čorny Hodler kaž tež statnej dróze 106 (Mały Wjelkow–Minakał) a 107 (Delnja Hórka–Radwor–Haslow). Najblišej najězdaj awtodróhi 4 stej Budyšin-zapad něhdźe sydom a Słona Boršć wokoło wósom kilometrow wot Radworja. Na železniskej čarje Lubij–Radwor z dwórnišćomaj pola Lutobča a Radworja jězdźachu wot 1. meje 1906 hač do nazymy 1972 wosobowe ćahi. W 1990tych lětach so čara tež za nakładny wobchad zawrě a so w lěće 2004 doskónčnje wottwari.
Kolesowanska šćežka „Serbske impresije“ wjedźe přez Měrkow, Lutobč, Radwor a Chasow dale do Njeswačidła. W sewjeru gmejnskeho teritorija přeprěkuje „Žabjacy kolesowarski pućik“ gmejnske dźěle Hat, Wjesel, Lipič a Psowje.
KubłanjeWobdźěłać
W Radworskej gmejnje stej dwě šuli; Serbska zakładna a Serbska wyša šula „dr. Marja Grólmusec“ w Radworju samym. Do zakładneje šule chodźachu w šulskim lěće 2014/15 149 šulerjow.[15] Na wyšej šuli běchu w samsnym času 170 šulerjow a 22 wučerjow. Šulske twarjenje bu w lětomaj 1925/26 natwarjene.
Pěstowarnja eksistuje we wsy hižo z lěta 1898. 1984 so do farskeho domu přesydli a mjeno „Alojs Andricki“ přiwza. Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom přińdźe statna pěstowarnja k tomu, w kotrejž so pak zwjetša němsce rěčeše, tež w časach NDR. Prěni statny žłobik nasta hakle w lěće 1991.[3]
WosobinyWobdźěłać
W Radworju so narodźiliWobdźěłać
- Jan Jurij Prokop Hančka (1731–89), rjadnik, rěčespytnik, spisaćel nabožinskich spisow
- Michał Awgust Brojer (1801–71), wučer, kulturny stawiznar
- Michał Ćěsla (1809–52), zahrodkar a gmejnski předstejer, wjednik serbskeho burskeho hibanja 1848/49
- Michał Handrik-Ćěsla (1846–1928), mjezynarodnje připóznaty wuměłski knihiwjazar
- Jan Grólmus (1851–1924), wučer, šulski direktor, kulturny prócowar
- Jakub Wróbl (1853–1933), zamkar a misionar
- Jurij Kral (1864–1945), farar, słownikar, gramatikar
- Jakub Lorenc-Zalěski (1874–1939), spisowaćel
- Michał Nawka (1885–1968), wučer, narodny prócowar, spisowaćel, basnik, rěčespytnik, hudźbnik
- Franc Kral (1886–1915), wučer, spisowaćel a redaktor
- Jurij Šołta (1886–1978), wučer, kantor, kulturny prócowar
- Beno Šołta (1891–1968), farar, dr. phil.
- Pawoł Kurjo (1897–1935), prawiznik, stawiznar, redaktor, załožer časopisa Serbski student
- Maks Rječka (1908–44), wučer, domiznowědnik
- Jurij Winar (1909–1991), komponist
- Anton Nawka (1913–98), spisowaćel
- Alojs Andricki (1914–1943), katolski měšnik a martrar
- Błažij Nawka (1922–2008), ludowědnik
- Cyril Kola (* 1927), publicist, spisowaćel a kulturowědnik
- Ludwig Kola (1931–2018), rozhłosownik a přełožowar
- Alfons Wićaz (* 1945), žurnalist
W Radworju skutkowaliWobdźěłać
- Mikławš Čórlich (1784–1858), duchowny a narodny prócowar; 1813–20 kapłan a 1820–58 farar w Radworju
- Jakub Nowak (1821–75), duchowny, kulturny prócowar; 1858–75 farar w Radworju
- Jakub Kral (1828–1911), wučer, domiznowědnik, ludowy spisowaćel; 1853–94 wučer w Radworju
- Beno Pětr Šołta (1851–1908), wučer a towarstwowy prócowar; 1872–1908 wučer w Radworju
- Mikławš Žur (1859–1932), farar a awtor; 1886–95 administrator a 1896–1903 farar w Radworju
- Jakub Nowak-Horjanski (1864–1938), farar, domiznowědnik a spisowaćel; 1891–96 kapłan a 1903–31 farar w Radworju
- Jurij Winger (1872–1918), farar, spisowaćel a přełožowar; 1896–1903 kapłan w Radworju
- Jurij Słodeńk (1873–1945), wučer, spisowaćel a komponist; 1894–99 wučer w Radworju, załožer „Meje“
- Jan Andricki (1880–1955), wučer, kantor, kulturny a narodny prócowar, dirigent; 1900–08 wučer a 1908–37 kaž tež 1945–48 šulski nawoda w Radworju
- Józef Nowak (1895–1978), duchowny, basnik, dramatikar a redaktor; 1931–40 a 1945–67 farar w Radworju
LiteraturaWobdźěłać
- Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 223–228.
- M. Kral: Stawizniske powěsće z našich serbskich wsow [=Serbska ludowa knihownja, čo. 44]. Budyšin, 1937, str. 53–85.
- Hańža Winarjec-Orsesowa: Radwor - starodawna cyrkwinska wjes. Radwor 1996, 116 str.
- tas.: Radwor - ze stawiznow wjesneje šule. LND, Budyšin 2006, 168 str.
ŽórłaWobdźěłać
- Radwor w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- Cornelius Gurlitt: Radibor. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 32. Zwjazk: Amtshauptmannschaft Bautzen (II. Teil). C. C. Meinhold, Dresden 1908, str. 48.
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2021; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 12 (digitalizat).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Hańža Winarjec-Orsesowa: Wobraz Radworja něhdy a dźens. W Rozhledźe 2/1993 [43], str. 45–49
- ↑ Peter Kunze: Sorbisches Schulwesen. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2002, str. 126
- ↑ Přehlad něhdyšich jednotow Sokoła, wotwołane dnja 25. januara 2020
- ↑ Edmund Pjech: Wuskutki nacionalsocializma na serbske šulstwo w Sakskej. W Rozhledźe 2/53 [2003], str. 57/58
- ↑ Edmund Pjech: Wuskutki nacionalsocializma na serbske šulstwo w Sakskej (2. dźěl). W Rozhledźe 3/53 [2003], str. 96
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 59. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 246. [1418 wobydlerjow, z nich 759 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 5 z pasiwnymi, 274 serbskich dźěći a młodostnych, 380 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Wuslědki censusa 2011 za Radworsku gmejnu: Nabožina
- ↑ Wuslědki censusa 2011 za Radworsku gmejnu: Staroba a splah
- ↑ Statistiski krajny zarjad Sakskeje: gmejna Radwor (němsce)
- ↑ Tole su woleni gmejnscy a měšćanscy radźićeljo. W Serbskich Nowinach dnja 29. meje 2019.
- ↑ Wólbne wuslědki Radworskich wólbow wjenjanosty dnja 9. februara 2020 na wahlen.sachsen.de
- ↑ Podaća w sakskej šulowej datowej bance
WotkazWobdźěłać
Biskopicy | Bóšicy | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
Rodźeny Sulšečan, bywši šuler gymnazija we Warnoćicach, skótny lěkar, čłon wosadneje rady, městopředsyda Domowiny, čłon rady za serbske naležnosće Sakskeje, předsyda towarstwa Bratrowstwo ..., a dalše tajke zastojnstwa móhła tule naličić, kotrež je dr. Pětr Brězan zastawał abo w kotrychž dźensa hišće skutkuje. Dźensa, 11. awgusta 2022, swjeći wón swoje 90. narodniny.
W swjedźenskej narěči składnostnje 100. jubileja Kulowskeho towarstwa Bratrowstwo 3. januara 1998 wuzběhny dr. Brězan mjez druhim, zo trjeba kóždy lud a kóždy čłowjek za swoje duchowne a dušine derjeměće žórło – a tajke žórło je čłonam Bratrowstwa farska cyrkej w Kulowje. Wšako zbožo jenož w dobrej a strowej towaršliwosći zakćěwa.


text:
Pólscy biskopja wotpokazuja šćěpjenje přećiwo koronawirusej
Waršawa. Z wulkim wotmachom ludźi w Pólskej přećiwo koronawirusej šćěpja. Mjeztym je šěsć milionow wobydlerjow prěnju sykawu dóstało, dalšej dwaj milionaj tež hižo druhu. Hižo šćěpja tam ludźi w starobje 57 lět. Najebać to je ličba infekcijow přeco hišće wulka. W chorownjach lěkuja nimale 34 000 pacientow, wjace hač 3 400 z nich dyrbja z kislikom kumštnje zastarać. Knježerstwo je tuž wobstejacy lockdown hač do 25. apryla podlěšiło. Hosćency a hotele wostanu hač do 3. meje zawrjene. Za to smědźa so dźěći wot přichodneje póndźele do žłobikow a pěstowarnjow nawróćić. Tež sport pod hołym njebjom je zaso móžny.


text:
Czy są na forum osoby, które lubią podróże?
Zarówno dalekie, jak i bliskie po okolicy.
Zachęcam do dzielenia się opiniami o miejscach, które polecacie, odradzacie i dlaczego.
vitům gorkœ Ajka. nu jou lubja rajze i ty mauy i ty vjelgy. Rouzech bou ve Breslau, stolicy ślůnzka, i žech bou pod vražynim tamtejšich budovli, kyrchůf, i "zůmčiskůf", brikůf, mostůf. Fany rouzlyjgovany mjastœ, dobžy "zaprojektovany". Polycům.
Mysla ,ze kozdy rod rajzuje ino niy kozdy mo na to czas i kasa.
W Polsce je kupa fajnych miejsc w kerych worto zrobic urlop ino lod czasu jak wlysc do fligra i poleciec do Turcje je tonsze lod rajzy nad Baltyk,to wynkszosc wybiyro ta drugo lopcja.
Jo sie tera pytom, po co tyn Sobieski dal daleko rajtowol pod Wiedyn co by tych Turkow wygonic? He, he, he, tera by my mieli Turcja pod chalpom


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Rady by bur Worjech přez žeńtwu Mikławša, najmłódšeho z třoch swojich synow a tohorunja naslědnik na kuble, z Moniku, dźowku nahladneho bura-wudowca Pětranca ze susodneje wsy, swoje wobsydstwo rozmnožił. Ale kaž w žiwjenju tak je, přeco so wšo po přećach jednotliwca njeradźi. Mikławš nima ani wóčko za Moniku, ale zalubuje so do Hilže, kotraž je pola Worjechec kaž swójska dźowka žiwa a tam mjeztym na rjanolinku wotrostła. Z tym pak so připowěduje harmoniskemu žiwjenju na kuble pod worješinu katastrofa. Dotal njewozjewjena nowela ze zawostajnstwa Antona Nawki (1913-1998) wuńdźe 2003 składnostnje jeho 90. posmjertnych narodnin.


text:
Europeada
Europeada jo europske mejstarstwo w kopańcy rěcnych (awtochtonych) mjeńšynow, kótarež organizěrujo se wót Federalistiskeje unije europskich narodnych kupkow (FUEN) w zgromadnem źěle z gósćinarskeju mjeńšynu wótpowědnego turněra. Prědna Europeada jo se pśed europskim kopańcowym mejstarstwom 2008 pla Retoromanow w kantonje Graubünden w Šwicaŕskej wótměła. Tegdejše finale su Pópołdnjowe Tirolarje pśeśiwo chorwatskej mjeńšynje w Serbiskej z 1:0 dobyli.
Pśiduca Europeada wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 paralelnje k Europskemu kopańcowemu mejstarstwoju 2012 w Pólskej a Ukrainje. Zarědowarje su w lěśe 2012 Łužyske Serby w Górnej Łužycy.
Europeada 2012Wobdźěłać
Europeada 2012 wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 pód patronatom ministaŕskego prezidenta Sakskeje Stanisława Tilicha w Górnej Łužycy. Wugótowaŕ jo Domowina, kšywowy zwězk serbskich towaristwow a organizacijow we Łužycy. Wulosowanje kupkow jadnotliwych mustwow jo se 1. decembra 2011 w sakskem krajnem zastupnistwje w Barlinje wótměło. Dogromady 20 mustwow buźo w 5 kupkach jadno na druge trjefiś. Partnery a sponsory Europeady 2012 su mjazy drugimi Lichotny stat Sakska, Zwězkowe ministaŕstwo nutśikownego a energijowy koncern Vattenfall. Medijowy partner jo Srjejźonimski rozgłos.
Městna pśewjeźenjaWobdźěłać
Městna pśewjeźenja drugeje Europeady su Chrósćicy, Njebjelčicy, Njeswačidło, Pančicy-Kukow, Radwor, Ralbicy a Kulow. Finale wótmějo se na Budyšyńskej Młynkec łuce.
KupkiWobdźěłać
Grajny planWobdźěłać
PśedrundaWobdźěłać
Kóńcne stawy pó pśedrunźeWobdźěłać
Finalna rundaWobdźěłać
Kóńc EuropeadyWobdźěłać
Nowy a stary europski mejstaŕ Europeady jo Nimskorěcna mjeńšyna z Pódpołdnjowego Tirola, kótaraž jo finalne graśe 3:1 pśeśiwo Roma z Hungorskeje dobyła. W małem finale − graśe wó městno 3 − su Korutańske Słowjeńce pśeśiwo Chorwatskej mjeńšynje ze Serbiskeje z 0:1 zejgrali.
Bóžko jo serbske mustwo tenraz w běrtylfinale wupadnuło. Ale naźija wóstawa, až změju za pśiducu Europeadu 2016 wěcej wuspěcha.
Serbske narodne mustwoWobdźěłać
Za serbske narodne mustwo graju pla drugeje Europeady: Křesćan Bejmak, Jeremias Bětka, Bosćij Böhm, Bosćij Cyž, Tadej Cyž, Pětr Domaška, Florian Dórnik, Christoph Dubaw, Christoph Gloxyn, Bjarnat Korch, Denny Kral, Tobias Kubaš, Robert Lehnert, Willi Paška, Feliks Rehor, Daniel Ričl, Stanij Smoła, Robert Statnik, Frank Šewc, Antonius Škoda, Tobias Škoda, Dirk Šołta a Paul Zimmermann. Trenaŕ jo znowego Frank Ričl.
Europeada 2008Wobdźěłać
Prědna Europeada w lěśe 2008 jo nastała z wuběźowanja marketingowego pśedewześa Schweiz Tourismus (ST), kótarež jo dobyłej Sedrun Disentis Tourismus (SDT) a Internationale Cultur Forum Disentis (ICF) z ideju europskego mejstarstwa rěcnych mjeńšynow. Pótom stej se teke retoromaniska kulturna organizacija Lia Rumantscha (LR) kaž teke kšywowy zwězk europskich mjeńšynow FUEN na projekśe wobźěliłej.
OrganizacijaWobdźěłać
Cel zarědowanja jo był, na rěcne mjeńšyny w Europje dopomnjeś a jim móžnosć k zwězanjeju do seśi daś. Mimo togo by měła se Surselva, w Graubündskej wusocynje, turistiski prezentěrowaś. Zarědowanje jo stojał pód patronatom Graubündenskego kněžaŕstwa, wóna jo se wót prominentow ze sporta a z politiki kaž teke wót něgajšnego zwězkowego rady Adolf Ogi a wót Ralpha Zloczowera, prezidenta Šwicaŕskego kopańcowego zwězka pódprěła. Budget za europske mejstarstwo rěcnych mjeńšynow jo 230.000 frankow był.
Graśa su se pó FIFA-pšawidłach pśewjadli, ale grajny plan jo w pśirownowanju z UEFA-wuběźowanim wjele wusčejšy – mustwa su dejali až k šesć graśam na tyźeń absolwěrowaś. Su mimo mužow teke A- a B-juniory a žony pśizwólone byli.
Městna pśewjeźenja jo sedym sedlišćow we wobcerku Surselva (Sedrun, Disentis/Mustér, Trun, Danis-Tavanasa, Ilanz, Schluein, Laax a Vella) było, mimo togo Trin a Domat/Ems we wobcerku Imboden kaž teke Chur we wobcerku Plessur. We wobłukowem programje jo mimo togo dnjowe zarědowanje z muziku a folkloru wótměło, kótarež ma kulturelnej wuměnje narodow słužyś.
Jadnasćogłowaty crew šwicaŕskeje armeje jo wšykne transportowe słužby mjazy grajnymi městnami organizěrował.
Grajny planWobdźěłać
PśedrundaWobdźěłać
Kupki su se 13. februara 2008 w Zürichiskem hotelu w pśitomnosći prezidenta stawowego rady Christoffel Brändli wulosowali.
Spócetnje jo było pěś pśedrundowych kupkow pśedwiźone, kótarychž prědne mustwa a teke tśi nejlěpše druge mustwa by měli do běrtylfinale zaśěgnuś. Pśez copanje Słowjeńcow z Italskeje, Łemkow a Aromunow z Makedońskeje (Aromuny njejsu Šengenske wizumy scasom dostali) stej se kupce B a C ku kupce B/C zjadnośiłej. W toś tej specialnej kupce B/C jo 5 mustwow było. Dokulaž wšak casowego plana dla jano 3 graśa na mustwo su móžno byli, jo se wulosowało, chto by dejał pśeśiwo komu graś. Pśi jadnakej licbje dypkow njejo pótom w toś tej specialnej kupce poměr wrotow abo direktny duel rozsuźił, ale gódnośenje fairplay (licba cerwjenych/žołtych kórtow). Z něnto styrich kupkow su prědne a druge kupkow do běrtyłfinale zaśěgnuli.
Kupka AWobdźěłać
- Za Walizarjow jo se klub Clwb Cymric wobźělił, pśi kótaremž bźez wuwześa waliziski powědajuce kopańcarje graju.
- Po ludlicenju z lěta 2002 ma nimska mjeńšyna w Pólskej něźi 150.000 luźi, nimske wjelikopósłaństwo we Waršawje wšak wuchada wót něźi 300.000 luźi, kótarež su pśedewšym we wójewódstwoma Opole a Šlazyńska žywe. Wót lěta 1991 zastupuju se zajmy Nimcow w Pólskej pśez Zwězk nimskich socialno-kulturelnych towaristwow.
- Retoromany su w kantonje Graubünden w Šwicaŕskej žywe. Dogromady powěda se retoromanšćina resp. Graubündenska romanšćina hyšći wót něźi 60.000 wobydlarjow.
- Něga jo skóro jaden milion Nimcow w Hungorskej žywy był, wjele z nich su pó Drugej swětowej wójnje do Nimskeje abo Sowjetskego zwězka zawlacone. Źinsa jo jano hyšći něźi 70.000 Nimce w Hungorskej.
Kupka B/CWobdźěłać
- W Kataloniskej, kótaraž ma 7,5 milionow wobydlarjow jo katalańšćina pśed špańšćinu amtska rěc a pódpěra se na šulach a uniwersitach, dogromady powěda pěś milionow luźi katalańšćinu ako maminu rěc (mjazy drugim hyšći w regionje Valencia a na Balearach). Mustwo Katalanow póchada z Girony.
- Za dansku mjeńšynu w Nimskej z pódpołdnjowego Šleswiga, kótaraž wobstoj z něźi 50.000 luźi, jo se wubrane mustwo Danskich młoźinskich organizacijow w pódpołdnjowem Šleswigu (SdU) wobźěliło.
- W Rumuńskej jo źinsa pó pódaśach kněžaŕstwa 26.500 Aromunow žywe, mjazy drugim w regionach Constanța, Tulcea a Călărași. Aromunske mustwo wobstoj z grajaŕjow rozdźělnych starstwowych kupkow a dej tak dynamiku aromunskego naroda reprezentěrowaś. Docasne wupadnjenje mustwa, kótarež jo něgajšny grajaŕ swětoweje klasy Gheorghe Hagi financielnje pódprěł, jo njewózdaśe za mustwo było.
- Něźi 200.000 Karačajarjow jo w Ruskej w regionje Karačajsko-Čerkeskej žywe. Pla Europady jo jich mustwo „Elbrusoid“ zastupowało.
- Mustwo z Pódpołdnjowego Tirola wobstoj wětšy źěl z grajaŕjow towaristwow wušeje ligi Obermais, St. Pauls, St. Georgen a Stegen (Eccelenza, 6. italska liga) a zmócnja se pśez tśoch profijow ze serije Serie C2 (4. italska liga). W pódpołdnjowem Tirolu jo turněr wjeliku zagórjetosć wubuźił, politikaŕje powědaju južo wó móžnem pśewjeźenju w pódpołdnjowem Tirolu za styri lěta. W pódpołdnjowotirolskem mustwje su nimskorěcne a teke ladinskorěcne grajaŕje byli.
1 Aby teke Katalany tśi graśa na swójom konśe měli,
su musyli Retoromany z kupki A ako tśeśi pśeśiwnik zaskócyś. Za
Retoromanow njejo se toś to graśe pogódnośiło.
2 Dany su bonus Fairplay dostali a su togodla pśed Aromunami ranžěrowali.
Kupka DWobdźěłać
- Chorwatska mjeńšyna jo w regionje Wójwodina pśipóznata narodna mjeńšyna a wobstoj z něźi 74.000 luźi.
- Za nimsku mjeńšynu w Pódpołnocnem Šleswigu jo wubrane mustwo Nimskego młoźinskego zwězka za Pódpołnocny Šleswig grało.
- Mustwo ze Šleswig-Holsteinskeje póchadajucych 50.000 Pódpołnocnych Frizow jo se wót Friisk Foriining stajiło. Wóno jo ako jadnucke wobźělujuce se mustwo z lutnym žeńskecym mustwom nastupiło.
- Spócetnje z Indiskeje póchadajuce Roma twórje w Hungorskej z 400.000 do 600.000 luźi nejwětšu mjeńšynu kraja.
Kupka EWobdźěłać
- Z něźi 1000 powědarjami su Cimbry z Italskeje nejmjeńša wobźělujucych se mjeńšynow – wšykne grajaŕje póchadaju z gmejny Lusern w Trentinje, kótaraž jo měła w lěśe 2006 303 wobydlarjow.
- Okcitańska (pódpołdnjowa okcitański powědajuca tśeśina Francojskeje) wšak ma samo swójske narodne mustwo, kótarež wšak njejo cłonk UEFA abo FIFA a móžo se togodla jano na pśijaśelskich graśach wobźěliś. Dogromady jo mustwo dotychměst sedym graśow absolwěrowało, mjazy nimi jadne za Viva World Cup 2006, źož wóno wšak jo pśeśiwo póznjejšemu dobywarjeju Sápmi (Lappland) 0:7 zejgrało. Nejwuše dobyśe jo se mógło septembra 2005 z 15:0 pśeśiwo Čečeńskej wudobyś.
- Něźi 60.000 Serbow z Łužycy jo w Nimskej pśipóznata narodna mjeńšyna a pódpěrajo se wót Załožby za serbski lud zwězka a zwězkoweju krajowu Bramborska a Sakska. Za Serbow su pśedewšym młode grajaŕje pód 20 lět nastupili.
- Jano něźi 7000 Chorwatow jo źinsa na pódwjacor wót Rumuńskeje we wokrejsu Caraş-Severin žywe.
BěrtylfinaleWobdźěłać
PołfinaleWobdźěłać
Graśe wó městno 3Wobdźěłać
FinaleWobdźěłać
ReakcijeWobdźěłać
Dogromady jo wušej 5000 pśiglědowarjow pśi pó źělach wjelgin špatnem wjedrje za jadnotliwe graśa źiwało. Lěcrownož toś ta licba jo wóstała pód wócakowanjami zarědowarjow, jo se toś to europske mejstarstwo ako wjeliki wuspěch pogódnośiło. Dokulaž jo se ideja europskego mejstarstwa rěcnych mjeńšynow pozitiwnje zapśimjeła a šyroki medialny wótgłos we wjele krajach namakała, ma take europske mejstarstwo kšute zarědowanje byś.


text:
Uostalimy ôstatnio zaproszyni do programu "Zoom przi kawie", coby pouosprowiać ô noszyj Ślůnskij Godce. Beztuż musielimy przijechać do Niýborowic do Kaczmy Wrazidlok, kaj cołke zdjyncia do barbůrkowego ôdcinka programu bůły kryncůne. Jako my padali godać niý ma gańba, a ślůnskość je coroz barzi we modzie teroźnie. Posuchejcie sami, co jeszcze my uosprowiali;)
Chcymy dbać ô naszo godka a przi tymu ô to, coby bůło ij coroz wiyncyj we mediach. Ôprůcz rychtowanio kożdy miesiůnc Wydarzyń po Ślůnsku dlo SferaTv, tublikujymy tyż teksty na Ślůnsko Godka.
Ôstatnio przetublikowali my cołko nec zajta nojlepszego lotanio na cołkim Ślůnsku - Biegu po Moczka a Makůwki. Idzie ja znolyźć sam: http://biegpomoczkeimakowki.pl
Przi tym lotaniu pomogůmy tyż we wszyskich inkszych tekstach, coby bůły akruatnie pedzane po ślůnsku. Zrychtowalimy regulamin lotanio a kůnkursa dlo kibicůw, wszystke posty na Facebook'u i wiela inkszych.
Dziynkujymy bajslyrzům - Grupie Biegowyj Luxtorpeda - za zaufaniý i powiyrziniý tyj role gynau noszyj Ferajnie.
Widziołś naszo galerio Šlůnskich Noblistůw?
Chciołbyś, coby Twoje kamraty a ludzie ze ôkolicy mieli ôkazjo tyż ja uoboczyć?
Znosz plac kaj szłoby ta galerio wystowić?
Ô wystowce:
Šlůnsk to land ze kultůrům, roztolicznymi trodycjami a naturalnům iściznům. Jednako ôd zowdy nojwiyncy we wercie byli na Šlůnsku ludzie. To łůni grůntowali a formowali Šlůnsk a niý roz nawet cołki welt. Niýkerzi s nich uostali świadůmie (abo niý) przepůmnieni a łůnych dorobek potraciůł sie fůrt kejsik tam. Jednako coby tak dali niý bůło, przedstowiůmy Wům sam Galerio Šlůnskich Noblistůw.
Napisz do nos a razym postarůmy sie ta wystowka sbajslować we Twoij ôkolicy.
Co musisz zrobić?
1. Szkryfnyć do nos (wlyź we zakładka Kůntakt).
2. Zrychtować ze nami ta wystowka.
3. Pedzieć kamratům, kaj mogům ja uoboczyć.
Wystowka skłodo sie ze 12 tabul ô wymiarach 70x50 cm. Mogům być postawiůne na sztalugach.
Ôd stycznio wystowka przirychtowano bez modych, kerzi brali udział w projekcie "Silesia Skills" wandruje po roztomajtych instytucjach we powiecie Mikołowskim.
Szło ja juże uoboczyć miyndzy inkszymi:
- we Liceum Ôgůlnokształcůncym nr 2 we Mikołowie,
- we Gimnazjum nr 1 we Mikołowie,
- we Miyjskij a Powiatowyj Bibliotyce Publicznych we Łaziskach Górnych.
Terozki idzie ja uoboczyć we bibliotykach sołeckich Mikołowa.
Zocnie zaproszůmy do zwiedzynio galeryjki.
W dniu 5 grudnia 2016 roku, w Miejskim Domu Kultury w Mikołowie, odbyła się Gala Wolontariatu zorganizowana przez Mikołowskie Centrum Wolontariatu działające przy nim Mikołowskim Hufcu ZHP. Nam przypadł zaszczyt współtworzenia tego wspaniałego wydarzenia.
Je żeś mikołowskim licealistům, a ku tymu szukosz nowych możliwości uozwijanio sie a wyzwań?
Chcesz sie dobrze dobrze bowić a przi tymu nabiyrać doświadczynio?
Forsztelujesz ô wkludzaniu swojich idyj we żywobyciý?
Przajesz Ślůnskowi a chcesz go pomiyniać?
Jak chocioż jedna ze ôdpowiydzi na te fragi to JA, to gynau Ciebie szukůmy. To gynau TY powiniyn żeś sie zgłosić do noszego nowego Programa dlo ludzi, kerzi chcům wziůńś coś przedsia.
We Silesia Skills dowůmy Ci:
- intynsywnie prakticzno nauka słůnczůno ze zdobywaniym doświadczynio we bajslowaniu społycznych projektůw,
- uozwojowe norychta kludzůne bez doświadczůnych trynerůw,
- możebnoś dolszego dziołanio po skůńczyniu projekta.
Przi noszym progamie zrobisz rýchtých projekt społyczny a na prowda uozwiniesz swoje miynke umiyjyntności.
Tuż wyfiluj zgłoszyniowo deklaracjo a juże dzisio ôbsztaluj sie udzioł we noszym projekcie!
Czekůmy na Wos ýno do 23.10.2016!
Wiyncyj informacyj ô projekcie znojdziesz na skills.szkryfka.eu . Mogesz tyż szrajbnyć do Koordyntora Projekta Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript..
Dofinansowano ze środków Programu „Działaj Lokalnie IX” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce oraz „Centrum Społecznego Rozwoju”.
Nie masz planów na nudne deszczowe popołudnie? Nie wiesz co ze sobą zrobić?
Mamy dla Ciebie wspaniałą propozycję. Zainwestuj swój wolny czas w swój rozwój, rozwijaj swoje umiejętności i zbieraj doświadczenie. A jednocześnie wesprzyj naszą misję.
Ferajna "Szkryfka" dostała dofinansowaniý w ramach projektu "FIO - Śląskie Lokalnie 2016" na uozwijanie ferajny. Dziynka tymu udało nům sie sprowić nowy sprzynt, kery przido sie nům do roboty, jako robiymy juże ôd downa a tyj, kero dopiyro planirujymy. Ze dofinansowaniym kupilimy miyndzy inkszymi: szpecjalistkik mikrofůn ze kablami do nagrywanio wysokij jakości materiałůw audio, kůmplyt mikrofůnůw bezkablowych, biurowy wielofunkcyjny wichajster ai szpecjalistik program do kludzynio finansůw.


text:
Złyčin
Złyčin (němsce Litschen) je hornjołužiska wjes w sewjeru Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša wot lěta 1994 k Łazowskej gmejnje. Leži při prawym brjoze Małeje Sprjewje njedaloko Slěborneho jězora při kromje něhdyšeho Łužiskeho brunicoweho rewěra.
GeografijaWobdźěłać
Złyčin je něhdźe kilometer zdaleny wot susodnych Bjedrichec. Na wuchodźe su Drěwcy susodne sydlišćo. Mjez Złyčinom a k Radworej słušacym Lipičom namaka so wjace hač 20 km² wulka Minakałska hola, kotraž je jedne wot najwjetšich njewobsydlenych lěsnišćow we Łužicy. We wokolinje wsy namaka so wjele rybjacych hatow.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje jako Lytczschin pochadźa z lěta 1516[2]. Złyčinske knježe sydło wobsteji znajmjeńša wot lěta 1549. Po Wienskim kongresu słušeše wjeska k Pruskej. Po statistice Arnošta Muki měješe wjes we 1880tych lětach 276 wobydlerjow, wot toho 268 serbskich (97 %) a jenož wósom němskich.[3] Tež srjedź 1950tych lět zwěsći Arnošt Černik hišće serbskorěčnu wjetšinu wot 65,5 % wobydlerstwa.[4] Ewangelscy Złyčinjenjo słušeja do Łazowskeje wosady.
WosobinyWobdźěłać
- Korla Jan Smoler (1791–1848), serbski wučer a kulturny prócowar, nan Jana Arnošta Smolerja, bu rodźeny w Złyčinje.
- Jan Pawoł Nagel (1934–97), serbski komponist a předsyda Domowiny, bydleše w Złyčinje.
LiteraturaWobdźěłać
- Litschen/Złyčin. W: Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 109sl..
ŽórłaWobdźěłać
- Hinc Nagel: Złyčin – Na kromje pasma hatow. W Rozhledźe 11/1994, str. 401–406
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Łaz
- ↑ Złyčin w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 92. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 249. [351 wobydlerjow, z nich 161 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 12 z pasiwnymi, 57 serbskich dźěći a młodostnych, 121 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Běły Chołmc | Bjedrichecy | Drěwcy | Hermanecy | Koblicy | Lipiny | Mortkow | Roholń | Šćeńca | Tři Žony | Tyhelk | Wulke Zdźary | Wysoka | Złyčin


text:
Přemyslowanja muža srjedźneje generacije, kiž pochadźa z přeněmčenych stronow Łužicy
Hižo lěto sym jako bibliotekar w Delnjoserbskej bibliotece w Choćebuskim Serbskim domje přistajeny. Čehodla njerěka wona jednorje Serbska biblioteka, njewěm, dokelž někajka hornjoserbska biblioteka tam w bliskosći njeje. Zo tam dźěłam, ma tři přičiny. Najprjedy su mi koronowe naprawy z hospodarskich přičin nanuzowali, so swojeho powołanja jako pěsnjer wzdać. Nimo toho rěču, čitam, pisam a sonju najwjetši čas swojeho žiwjenja tež hornjo- a delnjoserbsce a wot dźěćatstwa sem lubuju knihi. Wukubłana bibliotekarka, kotraž delnjoserbšćinu wobknježi, njeje mi znata, hačrunjež ma Delnjoserbski gymnazij někak 700 šulerjow a dźeń a wjace z nich swoju maturu z jedynku złoži. Wot šulerjow 11. lětnika DSG (staw 2021) nječita nichtó we wólnym času ani jednu serbsku knihu, jenož 20 % z nich wědźa, što je Domowina, 20 % znaja Załožbu za serbski lud. Tohodla tež žadyn šuler njewě, štó bě Jan Skala. So wě, šulerjo móhli so bóle za serbski lud zajimować, hišće bóle pak jich staršich. Čehodla pósćelu swojeho synka na serbsku šulu, hdyž soni wo karjerje pola NASA? Při tajkich wobstejnosćach wěrić, zo změjemy za pjeć lět dosć młodych Delnjoserbow za dźěło w serbskim nakładnistwje, nowinach, rozhłosu, dźiwadle abo jako wučerjow, mam za njerealne přeće.


text:
Praha (dpa/SN). Zastupjerjo židow w Čěskej skorža přiběraceje antisemitiskeje šćuwańcy w interneće dla. W zwisku z koronapandemiju so zapřisahanske teorije rozšěrjeja, rěka we wčera wozjewjenej lětnej rozprawje čěskeje federacije židowskich wosadow. Wot cyłkownje 874 přeńdźenjow su loni 866 blogowych zapiskow, komentarow, karikaturow a dalšich awdiowizuelnych zapisow w interneće zwěsćili, kotrež běchu přećiwo židam wusměrjene. W lěće 2019 bě ličba tajkich nadpadow w interneće hišće 685.
Ličba registrowanych padow fyziskeje namocy přećiwo židam a jich zarjadnišćam zwosta porno tomu w jednocyfrowym wobłuku. Čěska wostanje potajkim kraj, w kotrymž móža so přisłušnicy tejele mjeńšiny wěsći čuć, tež w přirunanju z druhimi krajemi srjedźneje a zapadneje Europy, kaž w mjenowanej rozprawje rěka.
W Čěskej bydli po trochowanjach mjeztym zaso něhdźe 15 000 a 20 000 židow. W lětach wobsadniskeje fašistiskeje Němskeje w Druhej swětowej wójnje bě so nimale 80 000 čěskich židow z woporom holocausta stało.
Zlín. Prěni króć w stawiznach čěskich coologiskich zahrodow je so młodźo afriskeho słona narodźiło. Zašłu njedźelu rano je słonica Kali jeho w Zlínskim zwěrjencu porodźiła, rěčnica coowa zdźěli. Tamne zwěrjata ze słonjaceje skupiny su drohotny dorost bjez wulkich ćežow do swojeho cyłka přiwzali. Plahować afriske elefanty w zwěrjencach je wosebje komplikowane. Hižo před třomi lětami bychu so hladarjo eksotiskich tołstokóžnikow w Zlínskim zwěrjencu nimale nad přirostom wjeselili. Bohužel pak bě so mały elefant tehdy mortwy narodźił.
Praha (dpa/SN). Štyri měsacy do wólbow parlamenta w Čěskej je ministerski prezident Andrej Babiš wotum njedowěry přetrał. Wčera wječor je 89 zapósłancow za wotsadźenje knježerstwa hłosowało. Trěbnu wjetšinu 101 hłosa w parlamenće z 200 zapósłancami su misnyli. Do toho bě opozicija Babišej w raznej debaće zaprajenje w koronapandemiji wumjetowała. Wot spočatka pandemije bě Čěska z 30 000 smjertnymi padami jedne z najhóršich žórłow wirusa.
Rozsudne na kóncu bě, zo su komunisća do wothłosowanja demonstratiwnje žurlu wopušćili, město toho zo bychu přećiwo knježerstwu hłosowali. „Na tajkim dźiwadle so njewobdźělimy“, rjekny stronski předsyda Vojtěch Filip. Prezident Miloš Zeman bě wšak připowědźił, zo chcył knježerstwo hač do oktobra w zastojnstwje wostajić. Babiš steji pod wulkim ćišćom. Jemu hrozy mjez druhim skóržba znjewužiwanja srědkow EU dla. Po tuchwilnych naprašowanjach by wón wólby přěhrał.
Waršawa. Wunuzowane přizemjenje lětadła předewzaća Ryanair w Minsku a zajeće pasažěra, běłoruskeho aktiwista Romana Protasjewiča, přez běłorusku policiju je Pólskej wosebite wužadanje. Wšako ma z Běłoruskej tež swoje ćeže.
Ministerski prezident Mateusz Morawiecki reagowaše spočatnje tak kaž wšitcy wodźacy politikarjo Europskeje unije: Wón zasudźi wotwjedźenje mašiny přez běłoruske wojerske lětadło jako „statny terorizm“ a žadaše sej hnydomne pušćenje Protasjewiča z jastwa. Zdobom namołwješe běłoruskeho mócnarja Aleksandera Lukašenka, prawa pólskeje mjeńšiny w Běłoruskej akceptować a jatych pólskich aktiwistow pušćić.
W Běłoruskej bydli po trochowanjach něhdźe 200 000 Polakow jako narodna mjeńšina. Režimej Lukašenka napřećo su někotři z nich kritisce nastajeni, štož wunjese jim přesćěhanje a represalije. Hakle w měrcu bě policija Angeliku Borys, předsydku Zwjazka Polakow w Běłoruskej, a pólsko-běłoruskeho žurnalista Andrzeja Poczobuta do jastwa tyknyła.
Praha (dpa/SN). W Čěskej připowědźa so historiski přewrót pola mjenow. Dom zapósłancow je wčera noworjadowanje zakonja schwalił, kotrež žonam zmóžnja so pola swójbneho mjena mjez žónskej a muskej formu rozsudźić. Dotal dyrbja žony, kaž w najwjace słowjanskich rěčach tež, swójbne mjeno z kóncowku „ová“ nosyć. Rěka-li mandźelski Novak, rěkaja mandźelska a jeju dźowki Novaková. To pak móhło so bórze změnić. Za změnu hłosowaše 91 zapósłancow, 33 bě přećiwo tomu. Druha komora parlamenta dyrbi noweli hišće přihłosować.
Wot tradicionalneho rjadowanja wuwzate su dotal žony, kiž su na wukrajnikow wudate, přisłušeja narodnej mjeńšinje abo němskej ludowej skupinje. To bě stajnje zaso kritiku budźiło. Bywša justicna ministerka Helena Valková rěčeše wo „znamjenju njerunohódnoty“ a wo za dźensniši čas absurdnym rjadowanju. Aktiwistki za prawa žonow na to skedźbnjeja, zo zwuraznja so w kóncowce „ová“ tež forma wobsydstwa muža.
Wotpokazany bu zakonski namjet Piratow, splah čłowjeka we wupokazu přichodnje scyła wjace njenaspomnić.
Praha. Ličba infekcijow z koronawirusom w Čěskej dale woteběra. Njedźelu registrowachu strowotniske zarjady jenož hišće 113 nowonatyknjenjow. To je najmjenje wot 2. žnjenca minjeneho lěta. Sydomdnjowska incidenca wučinja tuchwilu třiceći padow na 100 000 wobydlerjow, wobwod Karlovy Vary měješe ze štyrjomi padami najnišu, Zlínska wokolina pak z 49 padami najwyšu hódnotu po cyłym kraju.
Tajkich dobrych powěsćow dla kiwaja Čecham dalše přijomne wolóženja. Tak smědźa wot póndźele, po wjace hač pjeć měsacach, hosćencarjo swojich wopytowarjow wonka kaž tež w nutřkownych rumnosćach swojich lokalow posłužować. Tež wobhospodarjerjo sawnow, wellnessowych oazow, kupjelow, diskotekow a kazinow móža so skónčnje zaso wopytowarjow nadźijeć. Přiwisnicy sporta dyrbja wězo płaćiwy negatiwny test wobsedźeć, šćěpjeni być abo wustrowjenje po infekciji dopokazać móc.
Praha (ČŽ/K). Ludličenje 2021 w Čěskej je so njedźiwajcy jeho njezwučeneho digitalneho razu bjez komplikacijow wotměło, hódnoći Čěski statistiski zarjad (ČSÚ) jako organizator akcije. Nětko wón informuje, zo je 87 procentow wobdźělnikow jemu swoje data elektronisce sposrědkowało a tak wjace, hač běchu wočakowali. Dobrych 795 000 ludźi připósła wupjelnjene formulary z póštu. Sobudźěłaćerjo zarjada naprašniki nětko wuhódnoćeja, štož wězo swój čas traje. Wuslědki ludličenja 2021 tuž za lěto wočakuja.
Ličenje wobydlerjow, bydlenjow a twarjenjow přewjeduja kóždych dźesać lět. Na nim so wobdźělić je winowatosć čěskich staćanow, ale tež wšěch wosobow, kotrež smědźa dlěje hač 90 dnjow w kraju přebywać abo kiž su w nim azyl dóstali. Štóž tutu winowatosć njespjelni, tomu hrozy pokuta hač do 10 000 krónow.
Praha (ČŽ/K/SN) Čěske knježerstwo je „Narodni plan obnovy“ schwaliło. Za jeho zwoprawdźenje su inwesticije přibližnje 200 miliardow krónow (něhdźe 78,5 miliardow eurow) předwidźane. Wot Europskeje unije wočakuje Čěska 171 miliardow krónow (67,7 miliardow eurow) podpěry.
Wony plan wobsahuje šěsć hłownych polow, za kotrež chcedźa pjenjezy předewšěm nałožić. Najwjetši dźěl z nich, cyłkownje 91 miliardow krónow (dobrych 3,75 miliardow eurow), je za wutwar infrastruktury a tak mjenowaneje zeleneje transformacije předwidźany. Nahladne sumy maja tež hić do klimatiskich projektow a do digitalizacije. Nic naposledk chcedźa z pjenjezami spěchować zdźěłowanje, dźěłowe wiki, wuwiće energije, inowaciju a strowotnistwo.
Waršawa. Nimale tři lěta trajacy konflikt mjez Čěskej a Pólskej Turówskeje brunicoweje jamy dla je so minjene dny dale přiwótřił. Mjeztym dochadźa k protestam pólskich hórnikow a k zaraćenjam na pólsko-čěskich dróhach.
Europske sudnistwo w Luxemburgu bě dźens tydźenja wukazało, zo ma Pólska brunicowu jamu Turów w pólsko-čěsko-němskim třikrajowym róžku hnydom zawrěć. Do toho bě Čěska wot lěta 2019 stajnje zaso na škody skedźbnjała, kotrež Turówska jama zawostaja. Tak su zwěsćili, zo dnowna woda na čěskej stronje spochi woteběra. Rozmołwy ze zastupnikami Pólskeje běchu wobćežne, dokelž woni wobmyslenja susodneho kraja ignorowachu. Tak we Waršawje twjerdźachu, zo su problemy dnowneje wody w Čěskej wuskutki změny klimy a pobrachowaceho dešća. Jako Polacy skónčnje zdźělichu, zo chcedźa brunicownju hač do lěta 2044 dale wjesć a samo hišće rozšěrić, je Čěska na Europskim sudnistwje skoržiła.


text:
(1921–1933)
Zasej jo to był Bogumił Šwjela, ako jo wzeł tu wěc do ruki a jo pó tśilětnej pśestawce 6. januara 1921 za Serby w Dolnej Łužycy pśigótował tyźenik pód mjenim Serbski Casnik. Zachopjeńk jo był pómałkny a śěžki: Až do 2. awgusta pśiducnego lěta jo se jano šesć numerow wuśišćało.
Nowu kwalitu jo Casnik dobył akle w lěśe 1923, ako jo w redakciji chopiła źěłaś Mina Witkojc(jeje pópšawne burske mě zni Witcyc (< Witka)). Pózdźej wóna spomina: „We lěśe 1923 bu mě pisanje Serbskego Casnika dowěrjone. To njejo lažke źěło za žeńskecu głowu, ak njej na žednej hušej šuli k tomu wótštapana“. K tomu wóna dodajo, až redaktorstwo jo teke togodla za nju z wjelikeju procu zwězane, dokulž jo to „něco kradu nowego, až se žeńska na take źěło dajo, a to žeńska z chudeje swójźby, njeznatego mjenja, mimo kuždego takego pórucenja“. Witkojc pak jo se górjeła za swój nowy žywjeński nadawk a jo zwurazniła to tak:
„Ale ja som kśěła našej serbskej maminej rěcy a našomu Serbstwu słužyś
a z tym tek duchnemu žywjenju mjazy nami …“
Mina Witkojc
(* 1893 w Bórkowach,
† 1975 w Popojcach)
Srjejź maja 1923 jo se wótśišćał jeje prědny publicistiski pśinosk. Dwě lěśe pózdźej wobznanijo jeje pśedchadnik, až Serbski Casnik wuchada něnto „pisany a wugótowany wót pilneje a wustojneje dolnoserbskeje patriotki kněžny Miny Witkojc z nakładom Smolerjec knigłarni pórědnje kuždy tyźeń...“
Witcyc Mina – 1922 hyšći serbska analfabetka, kótaraž jo w młodych lětach wu bogatych bergarjow słužyła a w fabrikach śěžko z ruku źěłała – jo se za krotki cas pla Arnošta Muki w Budyšynje wuzamóžniła tak, až jo mógła wót lěta 1923 casnik wudawaś. Na wěstych pólach jo pśetrjefiła samo druge, górnoserbske casniki.
Jeje casnik jo był napśeśiwo wobstojnosćam, w kótarychž jo był serbski lud žywy, wjelgin kritiski a wjelebocny. W serbskej ludnosći jo sebje namakała pomogarje a cesnoamtske sobuźěłaśerje, a dopisowarjow jo dobyła teliko ako žeden dolnoserbski casnik njejo hyšći žednje měł. Pó cełej serbskej Dolnej Łužycy jo jězdźiła a wabiła abonenty. Wrota byśow su se jej wótcynjali, ale teke zacynjali. Towzynt raz su jej gronili „jo“ k skazanju Casnika, a licba stawnych abonentow jo rozrosła na 1.200, což jo był njewšedny statk redaktorki w historiji serbskego casnikarstwa. We tom casu jo wudawała teke wobrazowu pśiłogu k Casnikoju.
Ale razka źaseś lět njejo mógła na toś tom měsće źěłaś. Jeje kritiske pisanje, kšute serbske wědobnje a narodna linija Casnika njejsu se pjenjezedawarjam w casu nastawajucego fašizma spódobali.


text:
Nimale 150 wobydlerjow Bóščanskeje gmejny je nowolětny dźeń zhromadnje pućowało. Mjeztym třeći króć měješe čestnohamtski wjesnjanosta Stanij Ryćer (Bóščanske rjemjesło) za hwězdne pućowanje wotežki w rukomaj. Jemu poboku běchu mnozy pomocnicy, předewšěm gmejnscy radźićeljo.
Bóšicy (SN/MiR). „Z třećim pućowanjom smy zahajili tradiciju, kotruž lěto wob lěto wjace ludźi wužiwa“, rjekny Stanij Ryćer. „Tež klětu je přewjedźemy. Bychmy so jara wjeselili, bychu-li přichodnje ludźo z druhich gmejnow z nami zhromadnje pućowali. Móža so cyle jednorje přidružić skupinam we wsach a tak prěni dźeń lěta ze znatymi přebywać abo cyle jednorje aktiwni być.“ Sami sej zajimcy na cil dóńć njemóža. Wšako jenož kruh organizatorow wě, na kotrym městnje so wšitcy doskónčnje zetkaja.


text:
Meridian (geografija)
Słowo meridian wóznamjenja w stopnjowej seśi zemje poł dlininowego krejza na zemskem powjerchu, kótaryž źo wót jadnogo geografiskego pola k drugemu. Jo zwězujuca linija wšych geografiskich městnow, na kótarychž słyńco w jadnakem casu zabjerjo nejwuši dypk swójeje dnjoweje cery (dnjowy wobłuk) na njebju, na kótarychž jo pótakem połdnjo. Póchad słowa z łatyńskego circulus meridianus „połdnjowy krejz“ pokazujo teke na toś ten zwisk.
Wšykne dypki z jadnakeju geografiskeju dlininu, pótakem z jadnakim "stopnjom dlininy", laže na jadnom a tom samem meridianje. Zapśimjeśi 'stopjeń dlininy' a 'meridian' wóznamjenjotej pótakem jadnakej liniji na zemskem powjerchu a daju se togodla synonymnje wužywaś, pśi wužywanju zapśimjeśa 'stopjeń dlininy' wšak wuzwigujo se aspekt kutowego pódaśa a pśi wužywanju zapśimjeśa 'meridian' aspekt stawa słyńca pśezpołdnjejšego casa.
Młogi raz wužywa se toś to zapśimjeśe ze zamólenim teke ako synonym za połny dlininowy krejz.
Tšach zaměnjenja wobstoj z meridianowym zapśimjeśim astronomow, kótarež pomjenjuju njebjaski meridian skrotka teke meridian a rozměju pód tym specialny wjeliki krejz na njebjaskej kuli.
Meridiany ako idealna linijaWobdźěłać
Meridiany maju (gaž naglědajo se zemja ako kula abo dokradnjej ako rotaciski elipsoid) wšykne jadnake rozćěgnjenje, pśeto wótstawk mjazy poloma jo pśi rotaciskem śělesu pśecej konstantny. Pótakem su dlininowe krejze na rozdźěl wót šyrinowych krejzow pśecej wjelike krejze a togodla meridiany pśecej teke poł wjelikego krejza. Dłujkosć meridiana jo na referencnem elipsoiźe WGS84 wok. 20.003,9 km.[1]
Wuchadajucy wót pola, powětša se wótstawk mjazy dwěma meridianoma pśecej wěcej, daniž skóńćnje njedojśpijo na ekwatorje swój maksimum. Wótstawk mjazy meridianami, kótarež su wó 1° wót se zdalone, pomjenjujo se wótšyrjenje. Wóno jo wótwisne wót wužywanego referencnego elipsoida. Pśi Besselowem elipsoiźe na pś. jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,307 km a na 50. stopnju šyriny, w Srjejźnej Europje pak jano 71,687 km.
Wósebne meridianyWobdźěłać
Parisowy meridian jo nulowy meridian był, kótaryž jo se pśed Mjazynarodneju meridianoweju konferencu z lěta 1884 wužył a lažy 2° 20' 14.025" na pódzajtšo wót Greenwichowego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje akle wot togo. Parisowy meridian źo prěki pśez Parisowy obserwatorium.
Górka w Greenwichu jo stojnišćo něgajšnego Royal Greenwich Observatory (Flamsteed House), pśez kótaryž nulowy meridian źo, na kótaryž jo se w lěśe 1884 dogroniło a pó kótaremž jo se Greenwich Mean Time póstajił.
Wěste meridiany wobgranicuju casowe cony, do kótarychž zemja jo rozdźělona. Połny wobwjert zemje wó 360 stopnjow trajo jaden źeń z 24 góźin, pótakem 1.440 minutow. Z toś teje pśicyny jo casowy wótstawk mjazy dwěma meridianoma dokradnje 4 minuty (1.440 : 360). Diferenca městnego casa dweju městnowu, kótarejž matej w stopnjowej seśi zemje wótstawk wót 15 stopnjow dlininy, jo togodla dokradnje 1 góźina = 60 minutow (jolic wužywa se [srjejźna] geografiska casowa definicija).
Zgórjelc, nejwěcej pódzajtšne město Nimskeje, lažy dokradnje na 15. meridianje (geografiske połoženje: 15° 00' pz. d.) a by togodla wót Greenwicha dokradnje wó jadnu góźinu casowje pśesunjony był.
Dokulaž pśeběg casowych conow pak orientěrujo se nic jano na geografiskich, ale teke na praktiskich a politiskich směrnicach, móžo diferenca kazniskego casa mjazy dwěma městnoma teke wětša abo mjeńša ako městna casowa diferenca byś. Póstajone casowe cony rozeznawaju se zwětšego wó połne góźiny, rědko teke wó poł góźiny. Wósebnosć stej pola, dokulaž how wšykne meridiany a z nimi teke wšykne casowe cony padnu na jadno. Na polu jo móžno, z mało kšacami wšykne casowe cony pśekšocyś. Za Antarktis jo se póstajiło, až how wšuźi koordiněrowany swětowy cas płaśi.
Meridianowa ekspedicijaWobdźěłać
W lěśe 1792 by se dejała ako pśikład tak dłujkeje ako móžno rowneje cery zdalonosć mjazy Dünkirchenom a Barcelonu eksaktnje zwěsćiś. Tak pomjenjona meridianowa ekspedicija jo se wót Jean-Baptiste Joseph Delambre, Pierre Méchain a jogo asistenta Jean Joseph Tranchot pśewjadła resp. nawjedowała. Méchain a Tranchot stej pódpołdnjowy sektor pśewzełej a Delambre jo pódpołnocny sektor pśewzeł. Ekspedicija jo głownje dla wustatkowanjow francojskeje rewolucije a wónskich tšojenjow (inwazija pśez Prusku a francojsko-špańska wójna) napóslědku sedym lět trała. Zakładnu liniju triangulacijow su wóne blisko Parisa rozměrili. Jich wuslědki su se pśez mjazynarodnu konferencu wědomnostnikow w lěśe 1799 w Parisu akceptěrowali. Direktny slěd jo woblicenje a konstrukcija prametra, kótaryž jo ako měra nejpjerwjej w cełej Francojskej płaśiwosć nabył. Jogo wótchylenje wucynijo měrjeńskeje njedokradnosći dla jano 0,2 milimetrow w pśirownowanju z póznjejšymi měrjenjami. Něgajšna nowa měra jo ako źaseśmilionty źěl cery wót pola k ekwatoroju definěrowana. Dalšne dopóznaśe pśez ekspediciju jo było, až napšawdna forma zemje njejo jadnaki elipsoid, ale jo w swójej njepšawidłownosći skerjej na powjerch kulki pódobna.
Glědaj tekeWobdźěłać
FilmWobdźěłać
- Axel Engstfeld: Terra X - Die Jagd nach dem Urmeter. Deutschland, Großbritannien, Frankreich, 2010, 52 min. Dokumentacija ze scenami graśa, pó źělach na originalnych městnach. Mjazynarodny geografiski institut[2] w Parisu jo za wjerśeńske źěła teke original repeticiskego krejza k dispoziciji stajił.
ŽrědłaWobdźěłać
- ↑ The Earth according to WGS 84; calculated by Sigurd Humerfelt.
- ↑ http://www.ign.fr/ Mjazynarodny geografiski institut (Institut géographique national)


text:
1.Wisła Kraków 21 49-18 46
2.Legia Daewoo Warszawa 21 33-17 40
3.Pogoń Szczecin 21 32-20 40
4.Polonia Warszawa 21 29-18 37
5.GKS Katowice 21 22-14 31
6.Zagłębie Lubin 21 32-29 30
7.Amica Wronki 21 36-34 29
8.Ruch Chorzów 21 31-32 28
9.Widzew Łódź 21 27-34 26
10.Odra Wodzisław 21 24-32 26
11.Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp 21 23-25 25
12.Górnik Zabrze 21 20-26 23
13.Śląsk Wrocław 21 21-28 23
14.Stomil Olsztyn 21 17-32 22
15.Ruch Radzionków 21 18-36 22
16.Orlen Płock 21 23-42 18
Tomasz Frankowski (Wisła Kraków);
Arkadiusz Klimek (Zagłębie Lubin);
Marcin Mięciel (Legia Daewoo Warszawa);
Paweł Sibik (Odra Wodzisław);
Marinho Giuliano (Legia Daewoo Warszawa), Zbigniew Grzybowski (Zagłębie Lubin), Grzegorz Król (Amica Wronki), Olgierd Moskalewicz (Wisła Kraków), Robertas Poskus (Widzew Łódź);
Arkadiusz Bąk (Polonia Warszawa), Damian Gorawski (Ruch Chorzów), Paweł Holc (Stomil Olsztyn), Krzysztof Kłosiński (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp.), Paweł Kryszałowicz (Amica Wronki), Grzegorz Mielcarski (Pogoń Szczecin), Mariusz Nosal (Orlen Płock), Tomasz Wieszczycki (Polonia Warszawa),
Krzysztof Bizacki (Ruch Chorzów), Radosław Kałużny (Wisła Kraków), Adam Kompała (Górnik Zabrze), Rafał Pawlak (Widzew Łódź), Jerzy Podbrożny (Zagłębie Lubin), Łukasz Sosin (Wisła Kraków), Marek Zając (Wisła Kraków), Maciej Żurawski (Wisła Kraków);
Daniel Bogusz (Widzew Łódź), Brasilia (Pogoń Szczecin), Marek Citko (Legia Daewoo Warszawa), Tomasz Dawidowski (Amica Wronki), Paweł Drumlak (Pogoń Szczecin), Dariusz Gęsior (Pogoń Szczecin), Dariusz Jackiewicz (Amica Wronki), Marian Janoszka (Ruch Radzionków), Tomasz Jarzębowski (Legia Daewoo Warszawa), Grażvydas Mikulenas (GKS Katowice), Marek Saganowski (Orlen Płock), Remigiusz Sobociński (Amica Wronki), Mariusz Śrutwa (Ruch Chorzów), Piotr Włodarczyk (Śląsk Wrocław), Dariusz Żuraw (Zagłębie Lubin);
Maciej Bykowski (Polonia Warszawa), Michał Chałbiński (Odra Wodzisław), Robert Dymkowski (Pogoń Szczecin), Piotr Gierczak (Górnik Zabrze), Igor Gołaszewski (Polonia Warszawa), Bartłomiej Jamróz (Ruch Chorzów), Marcin Janus (Śląsk Wrocław), Rafał Jarosz (Ruch Radzionków), Shingayi Kaondera (Górnik Zabrze), Dmitrij Koszakow (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp), Cezary Kucharski (Legia Daewoo Warszawa), Jacek Manuszewski (Zagłębie Lubin), Piotr Matys (Stomil Olsztyn), Tomasz Moskała (GKS Katowice), Emmanuel Olisadebe (Polonia Warszawa), Grzegorz Rasiak (Odra Wodzisław), Radosław Sobolewski (Orlen Płock), Tomasz Sokołowski (Amica Wronki), Piotr Stokowiec (Śląsk Wrocław), Rafał Szwed (Stomil Olsztyn), Marek Świerczewski (GKS Katowice), Bartosz Tarachulski (Widzew Łódź), Moussa Yahaya (GKS Katowice);
Jarosław Araszkiewicz (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp.), Paweł Bocian (Orlen Płock), Marcin Bojarski (GKS Katowice), Grzegorz Bonk (Górnik Zabrze), Ryszard Czerwiec (Wisła Kraków), Dariusz Dźwigała (Pogoń Szczecin), Daniel Gacek (Górnik Zabrze), Wachan Geworgjan (Orlen Płock), Łukasz Gorszkow (GKS Katowice), Robert Górski (Ruch Chorzów), Kamil Jakubiak (Polonia Warszawa), Jacek Kacprzak (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp.), Bartosz Karwan (Legia Daewoo Warszawa), Tomasz Kiełbowicz (Polonia Warszawa), Marek Kubisz (GKS Katowice), Jarosław Lato (Śląsk Wrocław), Grzegorz Lewandowski (Zagłębie Lubin), Jarosław Mackiewicz (Orlen Płock), Roman Madej (Ruch Radzionków), Krzysztof Majda (Groclin Grodzisk Wlkp.), Jacek Matyja (Odra Wodzisław), Sławomir Nazaruk (Śląsk Wrocław), Grzegorz Niciński (Wisła Kraków), Maciej Nuckowski (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp.), Sławomir Paluch (Ruch Chorzów), Jacek Paszulewicz (Śląsk Wrocław), Jarosław Popiela (Orlen Płock), Bogdan Prusek (Groclin Dyskobolia Grodzisk Wlkp.), Piotr Rocki (Odra Wodzisław), Maciej Sawicki (Stomil Olsztyn), Mirosław Siara (Amica Wronki), Łukasz Surma (Ruch Chorzów), Marek Szemoński (Górnik Zabrze), Kazimierz Węgrzyn (Pogoń Szczecin), Sergiusz Wiechowski (Pogoń Szczecin), Radosław Wróblewski (Legia Daewoo Warszawa), Marcin Zając (Widzew Łódź), Marek Zieńczuk (Amica Wronki), Piotr Żaba (Ruch Radzionków).