text:
Materialije
kopěrowanska předłoha bože słónčko (Marienkäfer)
kopěrowanska předłoha brukowe dypki (Käferpunkte) abo knefle, platki atd.
sylniša papjera
paslenske spinki (Bastellklammern)
tyzka za brukowe dypki
Přihot
Kopěrowansku předłohu wućišćeć a na sylnišu papjeru zlěpić. Potom wutřihajće ćěło bruka, křidleškowe koła a brukowe dypki. Roztřihajće křidleškowe koła srjedźa, tak zo dwě křidlešće nastanjetej, kotrejž z paslenskej spinku na ćěle bruka přičiniće. Za brukowe dypki móžeće tež knefle wužiwać. Runje za młódše dźěći je powabk za matematiske aktiwity zawěsće wjetši, hdyž so materialije ze wšědneho dnja wužiwaja.
Pokiw
Zo brukowe karty dlěje dźerža so doporuča, tute laminěrować. Wobkedźbujće, zo ćěło a křidlešce hakle po laminěrowanju wutřihaće, zo njeby so folija wočiniła. Druhdy pak so stanje, zo so folija při přitřihanju na kromach lochce rozpušći (sich leicht löst). Połožće tohodla wutřihane dźěle hišće raz do folijoweje wobalki a suńće ju přez laminěrowak.
Přispomnjenje
Wuwiće ličenskeje kompetency je wažna matematiska kmanosć w prěnich žiwjenskich lětach dźěsća. Hižo w pěstowarskej starobje wuknu dźěći, što ličby woznamjenjeja a kak so nałožuja. Kóžde dźěćo čini při tym wšelake nazhonjenja. Natwar wopřijeća mnóstwow a ličenskich kmanosćow w předšulskej starobje su centralne kompetency za dalše matematiske wuwiće w šuli.
Kak wuwije so ličenska kompetenca? W starobje dweju lět započinaja so dźěći z ličenjom rozestajeć. Mjenuja po nami (sprechen nach) prěnje ličbniki „jedyn, dwaj “ a wuknu, zo so z ličbnikami mnóstwa pomjenuja. Najprjedy rozeznawaja při tym zwjetša jenož mjez „jedyn, dwaj“ a „wjele“. Z třomi lětami móža mnozy hižo dźěl ličboweho rjada přednjesć. Při ličenju wěcow pak často hišće objekty přewidźa abo liča samsny objekt dwójce. Z něhdźe štyriapoł lětom započinaja tute elementy při ličenju rjadować, z tym zo hižo ličene nabok sunu. W starobje pjeć lět dźěći wědźa, zo dyrbja z jedynku ličić započinać, zo kóždy objekt jenož jónu liča a zo posledni mjenowany ličbnik ličbu objektow podawa. W starobje šěsć lět móže wjetšina dźěći cifry wot 0 do 9 prawje čitać.
Ličbowe zrozumjenje natwarić
Z tutej hrajnej situaciju hromadźa dźěći před zastupom do šule prěnje nazhonjenja při natwarje ličboweho zrozumjenja. Dźěći spóznaja, zo da so jedne mnóstwo do dźělnych mnóstwow rozdźělić a dźělne mnóstwa móža so zaso do cyłkowneho mnóstwa zjednoćić. Woni potajkim wědźa, zo móža mnóstwo šěsć brukowych dypkow do třoch a třoch dypkow dźělić resp. zo móža mnóstwo šěsć brukowych dypkow z třoch a třoch brukowych dypkow zestajeć. W dalšim kroku dźěći spóznaja, zo móža konkretne mnóstwa do abstraktnych ličbow přenjesć. Wone nětko wědźa, zo da so ličba šěsć do ličby tři a tři dźělić resp. zo z tři a tři ličba šěsć nastanje.
Přewjedźenje
Tuta přirjadowanska hra hodźi so najlěpje za wužiwanje w małych skupinach abo za indiwidualne spěchowanje dźěći. Kóžde bože słónčko dóstanje wotpowědnje k cyfrje swoje dypki přirjadowane. Dźěći rozsudźa same, kak dypki na křidleška bruka rozdźěla. Wužiwajće najprjedy jenož bruki z cyframi 1 do 6. Wšě brukowe kartki wužiwać so hakle doporuča, hdyž móža dźěći k cyfram 1 do 6 dypki prawje přirjadować. Połožće bruki w prawym slědźe jedyn pódla druheho a wobhladajće sej zhromadnje z dźěćimi bože słónčka. Prajiće: To su wosebite bože słónčka. Maja dwě křidlešće, ale žane dypki. Tohodla su zrudne, dokelž su wone jeničke bože słónčka dokoławokoło, kiž tak wupadaja. Kak móžemy zrudnym božim słónčkam pomhać?
Bruk 1
Poprošće jedne dźěćo, křidlešce prěnjeho bruka wočinić, tak zo je cyfra widźeć. To je bruk 1. Wón dóstanje telko dypkow, kelkož razow do rukow placnu. Ličće wšitcy wótře sobu. Placnjeće jónu a wšitcy liča sobu. Kelko dypkow dóstanje tute bože słónčko? Dźěći mjenuja ličbu a prěnje dźěćo wozmje z tyzki jedyn brukowy dypk. Połoži jón na prawe abo lěwe křidleško a wospjetuje: Sym jedyn dypk na lěwe křidleško połožił/a. Potom namołwiće dźěći, sćěhowace hrónčko wospjetować.
Bože słónčko so smějkota,
jedyn dypk nětko zaso ma.
Wšitcy placnu jónu do rukow a liča wótře sobu: jedyn.
Bruk 2
Prošće zaso jedne dźěćo, křidlešce druheho bruka wočinić. To je bruk 2. Wón dóstanje telko dypkow, kelkož razow do rukow placnu. Ličće z wašimi porstami sobu. Placnjeće dwójce do rukow a prašeće so: Kelko dypkow dóstanje bruk 2? Dźěći mjenuja ličbu a přichodne dźěćo wozmje z tyzki dwaj brukowej dypkaj. Wobaj dypkaj połoži na bruka a wospjetuje: Sym jedyn dypk na lěwe a jedyn dypk na prawe křidleško połožił/a. Wšitcy wospjetuja hrónčko.
Bože słónčko so smějkota,
dwaj dypkaj nětko zaso ma.
Po tym placnu dźěći dwójce do rukow a liča wótře sobu: jedyn, dwaj.
Wospjetujće kroki kaž horjeka wopisane za wšě dalše bruki.
Bruk 3
Bože słónčko so smějkota,
tři dypki nětko zaso ma.
Bruk 4
Bože słónčko so smějkota,
štyri dypki nětko zaso ma.
Bruki 5 do 10
Bože słónčko so smějkota,
pjeć (šěsć, sydom, wosom, dźewjeć, dźesać) dypkow nětko zaso ma.
Warianta
Kóžde dźěćo dóstanje brukowe karty wot 1 do 6 a połoži dypki na křidlešce swojeho bruka. Swójske jednanje z konkretnymi materialijemi kaž přirjadowanje brukowych dypkow spěchuje natwar dobreho ličboweho zrozumjenja.


c: text/html

text:
Limborska hola
Limborska hola[1] (němsce Lüneburger Heide) je wulka holanska, geestowa a lěsna krajina w sewjerowuchodźe Delnjeje Sakskeje. Wona leži mjez wulkoměstami Hamburg, Bremen a Hannover a bu po měsće Limbork (Lüneburg) pomjenowana. Wopřija hłowny dźěl něhdyšeho wjerchowstwa Limbork a wupřestrěwa so wot Łobja w sewjerowuchodźe hač k rěce Aller w juhozapadźe. Wosebje w centralnych kónčinach su so wulkorumne holanske płoniny hač do dźensnišeho zdźerželi. Tajke běchu we wulkich dźělach sewjeroněmskeje nižiny hač do spočatka 19. lětstotka typiske, su so pak mjeztym zwonka Limborskeje hole zwjetša zhubili. Holanske krajiny běchu wot časa młodokamjentneje doby přez nadměrne wotpasenje něhdyšich lěsow na njepłódnych pěskowych pódach nastali. Zdźeržane powostanki tuteje historiskeje kulturneje krajiny so přez wotpasenje z holanskimi wowcami haja. Limborska hola steji zdźěla jako přirodny park pod škitom.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Filip Jakubaš: Hornjoserbsko-němski słownik. Domowina, Budyšin 1954, str. 167.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hodźijscy gmejnscy radźićeljo su so na swojim zašłym posedźenju z prašenjom zaběrali, hač měli hort w prózdninach zawrěć. Na wotpowědnym naprašowanju pak njebě so ani třećina staršich wobdźěliła.
Hodźij (CK/SN). W třećim a štwórtym tydźenju lětnich prózdnin wostanje Hodźijski šulski hort zawrjeny. To je gmejnska rada nětko z jednym napřećiwnym hłosom wobzamknyła. Z naprašnikom bě šula potrjebu hladanja w horće zwěsćiła, ale jenož 28 procentow staršich so na tym wobdźěli. Dźewjeć procentow sej přeje, zo so zawrjenski čas w lěću wotstroni. Tón běchu zawjedli, zo móhli wšitke kubłarki dowol činić. Hewak dyrbjeli to někotre w šulskim času, štož by woznamjenjało, zo skupiny zdźěla hromadu połoža. Nimo toho přewjeduja w prózdninach hladanske a wuporjedźenske dźěła, rjekny nawodnica hłowneho zarjada Ines Henichowa.


text:
Prědne wudaśe gronkow ochranojskeje bratšojskeje wósady w dolnoserbskej rěcy
Gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady cytaju luźe na cełem swěśe. Słušaju rozmyslowanjeju póbóžnosći we familijach a wósadach. Wšuźi wuglědaju kniglicki hynac, jadnak stej pak wobej Bibliskej słowje: gronko ze Starego Testamenta a pśirědowany wucbny tekst z Nowego Testamenta. K tomu pśidu pśirucenja za dalšne cytanje w Bibliji. To jo južo tak stolěśa dłujko. Duchowna zgromadnosć, kótaraž jo nastała na kněskem dwórje groby von Zinzendorfa jo kólebka gronkow. Česke bratśi z Morawy su musali w běgu pśeśiwneje reformacije na zachopjeńku 18. stolěśa swóju domownju spušćiś. Pietizmoju pśichylony Nikolaus Ludwig von Zinzendorf (✶ 26.5.1700 w Drježdźanach, † 9.5.1760 w Ochranowje) jo jim pśizwólił azyl w Górnej Łužycy. Swóje zgromaźeństwo su stajili pód šćit Kněza Jezusa a pomjenili swóje městno Herrnhut (česki Ochranov – město šćita). Ta nowa wašnja póbóžnosći a zgromadnego žywjenja jo skóro dojśpiła drugich kśesćijanow, kenž su pśiśěgnuli. We wuskosći sedlišća su nazgónili, až na rědowanje žywjenja se njedajo dojadnaś mimo swětego Ducha. Žywe słowo Boga jo stuźońk za kuždu kśesćijańsku wósadu. Za Zinzendorfa jo było wjelgin wažne, až Bóže słowo pśiźo do wšednego dnja wěrjecych. Jadnogo wjacora, ako jo wósada gromaźe spiwała, jo wšyknym pśibytnym bibliske słowo na pśiducy źeń sobu dał. Ako pla wójnstwa, źož swóju parolu dnja maju, bratšy a sotšy wósady su dejali měś swóju biblisku parolu dnja. Jo nastała kšuta zwuconosć, až kužde zajtšo dwa bratša stej chójźiłej pó jsy z nowym pśiwołanim abo gronkom z Biblije. Tak kuždy źeń su pśišli pla wšyknych wósadnikow na woglěd. Ze słowom dnja su se dawali do źěła, wó tom pśemyslujuce a se wuměnjajuce.
W lěśe 1731 su wujšli prědne śišćane gronka. W pśedsłowje jo napisał von Zinzendorf: „Dla togo, až njejsmy wěźeli, kake wobstojnosći na kuždyžkuli źeń změjomy, pśewóstajili smy pśisuźenjeju, to pśiwołanje słušajuce na kuždy źeń samo wubraś.” Pótakem su byli wulosowane. Gronka pó wósebnej wašni dopołnjuju nadawk cerkwje, luźam Bóže słowo wopóznawaś. Bibliske gronka zwězuju Bóže słowo z našom wšednym dnjom. Nam kažu, Bibliju wopóznaś w jeju cełej rozměrje a dłymokosći. Źinsa se cyta gronka nic jano w ochranojskej bratšojskej wósaźe. W běgu lětźasetkow su pśeměnili wěc a wěcej na ekumeniske knigły, kenž zwězuju kśesćijanow wšakich cerkwjow a njewótwisnych cerkwinskich wósadow. Tuchylu wujźo gronka w wušej 60 rěcow. Wóni załožuju mjazynarodnu zgromadnosć pśez mroki konfesijow, tradicijow a rěcow.
Lětosa móžomy prědny raz prezentěrowaś gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady w dolnoserbskej rěcy. Wósebnosć dolnoserbskich gronkow jo, až maju tekstowy zakład, kenž jo wušej 150 lět stary. Złožuju se na pisma Serbskeje Biblije, kótarejež slědne śišćane wudaśe jo wujšło w Chóśebuzu w lěśe 1868. Wót togo casa jo se pak rěc bejnje změniła. Smy se rozsuźili, stary bibliski stil tak daloko ako móžno zeźaržaś. Wobglědniwje pśiměrjone formulacije za źinsajšnych cytarjow su se orientěrowali na pśikłaźe Dolnoserbskich perikopow wudanych wót źěłoweje kupki pód nawjedowanim Madleny Norbergoweje w lěśe 2011. W gronkach su wšak wěste stare formy wobchowane: někotare archaizmy (na pśikład źejo, lej), h-pisanje (pśedzłožki hu-, ho– město wu-, wo-, na pśikład humóžnik město wumóžnik) a preteritum (na pśikład běšo město jo był). Germanizmy a ceste wužywanje artikelow (ten, ta, to atd.) su reducěrowane. Pšawopis jo aktualny. Mimo Serbskeje Biblije z lěta 1868 su se wužywali ako referenca: Dolnoserbske perikopy (2011), Prjatkowanja Herberta Nowaka (2008), aktualne nimske wudaśe a wšake słowjańske Biblije ako Nowa Biblia Gdańska, česka Bible 21, Český studijní překlad a Slovenský ekumenický preklad.
Daś dopołnijo Bóže słowo na kuždy źeń 2019 w dolnoserbskej rěcy zaměr bratšojskeje wósady. Wóno buźo nas wšedny źeń napominowaś, rozbuźowaś, warnowaś, troštowaś a inspirěrowaś. Kněžo, źěkujomy se za twójo słowo.


text:
Tež w zymje woblubowane
Zły Komorow. Hotele a prózdninske domicile w Braniborskej su tež přez hody a silwester požadane. Swójbny park při Złokomorowskim jězorje je tele dny kompletnje wuknihowany, zdźěli zaměrowy zwjazk Łužiska jězorina Braniborskeje. Kónčina njewabi wopytowarjow jenož w lěću, ale je mjeztym mnohim tež w zymje dowolowy cil.
Za angažement počesćeni
Drježdźany. Sakska socialna ministerka Barbara Klepsch (SPD) a prezident krajneho sejma dr. Matthias Rößler staj něhdźe połsta čestnohamtsce angažowanych Saksow wuznamjeniłoj. Mjez tymi, kotrychž su zańdźeny pjatk na žurli krajneho sejma počesćili, bě nimo Petera Rössela ze Złyčina a Edmunda Wojtasa z Budyšina dalšich wosom angažowanych wosobow z Łužicy.
Najdlěši tunl přepodaty


text:
Był na Lubuomiyrzu taki gazda zwany Bulanda, pisoł sie Chlipała Tómasz. Caruownik uokruopny i baca. Bez zimó był w chałpie na Lubuomiyrzu, a bez latuo na Jawuorzynie Kamiynicki, jakuo baca. Ludzie duo nieguo z daleka śli, puo duoradó, cuo sie ka stało. Z uOrawy, ze Śpisa, z całego Puodhola. Nó, cy tam bydło chuoruowało, cy jak. uÓn kcioł duoradzić kuozdymu, źle nikomu nie puowiedzioł. Mioł z djabłami duo godanio. Jak ktuo duo nieguo zaset, tuo uón właził duo kumuory i godoł tak:
- Jasiu, puowiyc ta, cuo sie tam stało? Stamtela wychuodził i godoł, cym tuo lycyć. Tuo ludzie słyseli, jag uón godo duo Jasia, ale nig nie słysoł cuo godo Jaś. Tyn Jaś tuo był djaboł.
No i jakosig baba s Kóniny była puo tuó duoradó u nieguo i przyznała sie w kuościele na spuowiedzi ksiyndzu, ze była na Lubuomiyrzu uu Bulandy. Ksióndz nazywoł sie Gudz Józef. uÓn bił przy spuo-wiedzi.
I tyn ksióndz cuosi jó wyción przy ty spuowiedzi, tuó babó śturknół piyńścióm. - Nie chuodź duo nie-guo, tuo djaboł! uÓn mo z djabłami duo godanio, tuo nie cłowiek! Nó, ale ta baba duo puokuty, ksióndz puokutó zadoł, baba sie duo skruchy.
Bulanda na Lubuomiyrzu, ale wiy jak sie ksióndz uodniós duo baby z puowuodu nieguo. Godo se tag Bulanda: - No, puockojze ty Józuś, my sie tu spróbujymy. Przydziez i ty duó mnie.
No i niedługuo puo Buozym Naruodzyniu jadó puo kuolyndzie na Lubuomiyrz z Niedźwiedzia. Ksióndz, uorganista, kuościelny, buo Lubuomiyrzany nolezeli duo kuościoła duo Niedźwiedzia.
Chytali kuolyndo z wiyrchu, z Przysłopa, ze Rzyk. Przyjechali naprzeciw chałpy Bulanduowe, teguo caruownika, plebajskimi kóniami. Kónie stanyły i nie pódó. Nijag nie puojadó. Mieli świynconó wuodó przy suobie, krydó świynconó. Tóm wuodóm ksióndz kruopi – nie pódó kónie. Ksióndz wtedy wyganio kuościelneguo duo Bulandy, muoze by uón cuo duoradził. A było z drogi muoze, nó, 50 me-trów duo jeguo chałpy. Nie pódzie kuościelny, nie pódzie uorganista! Puosed som ksióndz.
Wloz duo jizby. Bulanda se siedzi przed piecym, grzeje sie. Ksióndz guo tak przywitoł ładnie: - Witojze Tomuś! Cuo słychać uu ciebie? A Bulanda uod razu: - Przysedeź i ty duó mnie! Jak sie baba na spuowiedzi przyznała, ze była u mnie, tuoź jó wybił! Nó, ale ta ksióndz pyto: - Tomuś, duopuómós cuo, buo jedziemy puo kuolyndzie, a tam puo Rzykak kuobiyty cekajó na nos. No tuo Bulanda wysed, przyset ku kónióm, przezegnoł sie w zod: Amyn + Świyntego Ducha + Syna + w Imie uOjca.
– Nó, jedź, a wiyncy mi ta przy suchanicy spuowiedników nie śturkoj piynścióm, jak duo mnie przydó!
Wtedy ksióndz uuwierzył, ze Bulanda chuodź mo z djabłami duo godanio, ale to duobry cłowiek, kce ludzióm pumóc. Juz ksióndz wiyncy nikuogo nie bił.
-------------------------------------
Na Stawiyjcu pasły dziywki kruowy. A Nuogoc juhasi u Bulandy. Ale z Jawuorzyny na Stawiyniec trza było iź duobre pół guodziny, do tego bez puotuok. Wiecór dziywki na Stawiyjcu śpiywajó. Nuogoc uusłysoł i godo duo Bulandy: - Bacuo, jagbyście mi nie bróniyli, tuobyg puoset, haj, na kwiló, na Sta-wiyniec ku dziywkom, byk se puośpiywoł ś niymi. Tuo baca mu uodpuowiado: - Na cuoz mos haj iź, jo tak zruobió, ze uóne przydó tu. Inuo sie uozłobuj i uod lewe nuogi duzym palcym zapuoró uodeprzyj uode drzwi. Rynkóm ci nie wuolno drzwi uodymknóć. Tak zruobiył.
Za pore minut dziywki ze Stawiyjca śpiywajó na Jawurzynie nad kuolybóm. Tuo Bulanda godo Nuogocowi: - Nó, tuo se ik teros puś, uodymknij drzwi, ale lewóm nuogóm, duzym palcym. Inacy ci nie wuolno uotworzyć! Nuogoc nie pódzie, nie uotworzy, buoi sie. Bulanda wyset, uotwar drzwi i godo tak: - Dziywcynta idźcie duo chałpy, buo woz Jasieg nie kce. Idźcie z puowruotym na Stawiyniec, śpiy-wojcie se ta puo Stawiyjcu. Za kwiló casu słychać - dziywki na Stawiyjcu śpiywajó. Taki Bulanda był caruownik. [1]
Stanisław Stopa
[1] Stanisław Stopa, „Kurkowe opowieści”, Nowy Sącz 2007, str. 60, 63


text: Jeanne Toutuous (26), doktorandka uniwersity w bretońskem głownem měsće Rennes, pišo doktorske źěło we fachu „politiske wědomnosći“. Wóna analyzěrujo we njom strategije, myslenje a aktiwity luźi, ak se pilnuju wó mjeńšynowe rěcy. Pśi tom pśirownujo rěcnych aktiwistow w Bretońskej a w Łužycy. Wóna jo krotko prědk jatš woglědała do Budyšyna a Chóśebuza, źož jo wjadła interviewy ze zastupnikami serbskich institucijow a ciwilneje towarišnosći, kótarež we politiskem a kulturnem wobcerjenju se angažěruju k lěpšemu serbskeje rěcy. Z kim jo se rozgranjała, njejo kśěła nam zjawiś, pśeto wšykne interviewy deje byś anonymne a jeje dowěrniki deje móc se na to spušćiś, až jich mjenja njebudu niźi zjawjone. Wóna jo jich wupšašowała mjazy drugim za tym, co wóni cynje a kak wiźe pśichod serbskeje rěcy. Pśi tej góźbje jo woglědała do wjaski Stary Lud w Dešnje a do muzeja, źož jo se wopytała we pyšnjenju jaj, a śichy pětk jo słyšała kjarliže chora Łužyca w cerkwi.


text: Wulka Dubrawa (HN/SN). Starodawna wodowa wěža, daloko widźomny symbol Wulkeje Dubrawy, bě minjenu njedźelu prawa městnosć za hornčerski dźeń. Tón bě jedne z njeličomnych zarjadowanjow, kotrež so we wobłuku lětušeho Dnja Hornjeje Łužicy wotměchu. Organizował bě wotměnjawy dźeń keramiski kružk, zakótwjeny w spěchowanskim towarstwje Margarećineje hěty. W Budyskim regionje znata keramikarka a nawodnica kružka Regina Bernstein chcyše ze swojimi sobuwojowarjemi docpěć, zo so dopomnjenki na něhdyšu produkciju wudźěłkow za elektroindustriju we Wulkej Dubrawje njezhubja. Do Margarećineje hěty něhdy tež mnozy serbscy wobydlerjo z wokolnych wsow na dźěło chodźachu. Něhdźe 130 lět su tam elektropórclinowe wudźěłki, hłownje izolatory, zhotowjeli. Po přewróće bě z tym kónc. Teren zawoda spyta Wulkodubrawska gmejna jako přemysłownišćo zwičnić. Aktualnje chcedźa tam bywšu wulku jědźernju nuzowje přesadźować.


text: LATERNA MAGIKA – to drje je wony znaty templ muzow, kotryž chcył kóždy wopytowar čěskeje stolicy znajmjeńša jónu dožiwić. Prěnje multimedialne dźiwadło swěta swjeći w aprylu 60lětne wobstaće. Za to wuhotuje předstajenja někotrych najwoblubowanišich inscenacijow a přewjedźe k tomu zetkanja z młodymi wuměłcami kaž tež z akterami na słužbje. Nic naposledk wopomni tež fenomenalny wuspěch Laterny magiki na swětowej wustajeńcy EXPO 1958 w Brüsselu, za kotruž dźě běchu tehdy tele cyle wosebite a dospołnje swojorazne dźiwadźelenje ekstra zdźěłali. Wumysliłoj běštaj sej fantastiske splećenje hratych a rejowanych scenow z hudźbu, filmami a dalšimi awdiowizuelnymi technikami režiser Alfréd Radok a scenograf Josef Svoboda. Składnostnje „diamantneje“ róčnicy Laterny magiki poskića tež wurjadnu inscenaciju „Kuzłarski cirkus“, kotraž je po swojej prapremjerje lěta 1983 wjace hač 6 500 předstajenjow měła. Přez 550 z nich zeskutkownichu wuměłcy we wjace hač połsta městach 17 krajow Europy a dalšich kontinentow.


text:
Křiwa Boršć. Małowjelkowske towarstwo plahowarjow rasoweje pjerizny a nukli přeproša jutře a njedźelu na wustajeńcu drobneho skotu w Křiwoboršćanskej jěchanskej hali. Wopytowarjo móža sej tam sobotu wot 9 do 17 hodź. a njedźelu wot 9 do 16 hodź. najrjeńše skoćata wobhladać. Na dobyćerjow tombole čakaja rjane myta. Wo ćělne derjeměće budźe postarane.
Přednošuje wo Aziji
Njeswačidło. „Stawiznički kołowokoło lěhwoweho wohenja w Aziji“ rěka reportaža, kotruž předstaji Michi Münzberg wutoru, 13. nowembra, w 19 hodź. na žurli Njeswačanskeho hosćenca. Wjace hač 15 króć je wona hižo Aziju wopytała. Najwažniše jej při tym je, so z ludźimi zetkawać a sej přirodu wotkryć. Njeswačanske towarstwo Přećeljo kultury a domizny jako organizator wjeseli so na zajimawy wječor a wjele wopytowarjow.
Kedźbu, Serbja w Drježdźanach!


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Slědny zwězk wopśimjejo wót Kosyka wupołnjony cerkwiny awtobiografiski napšašnik w engelskej rěcy, nimske słužbne teksty z wósadnych knigłow, kenž jo Kosyk ako faraŕ wjadł, a serbskej pśinoska z Casnika. Pśizamknu se dodanki a korektury k prědnym wósym zwězkam, drugi źěl casoweje tablice za lěta wót wudrogowanja 1883 do 2017, pśispomnjeśa a ako zakóńcenje dosłowo wudawarjowu, k tomu cełkowna bibliografija a registry Kosykowych twórbow, wósobow a městnosćow ze wšych źewjeś zwězkow


text:
- Serbski rozgłos
Dopomnjeńki serbskeje žurnalistki
"Słyšćo našo wusćełanje w maminej rěcy!"
Tak a pódobnje zni něnt južo wokoło 50 lět teke pó dolnoserbskem z radija. Njedajo se groniś, kak wjele luźi jo w tom casu južo do rozgłosowego mikrofona powědało abo teke spiwało. Wěste pak jo, za pśecej mjenjej z nich jo dolnoserbska rěc hyšći mamina rěc. Pśiběra licby tych, ako su ju wuknuli a nawuknuli a to teke z pomocu rozgłosa.
Dopomnjejom se na jadnu gromadu redakciskich sobuźěłaśerjow za wjelikim blidom archiwoweje rumnosći w rozgłosowem domje na Wilhelm-Külzowej 11 w Chóśebuzu. Kołowokoło nas regale až k wjerchoju a w nich lute kartony z paskami. Gaž se pšawje domyslijom, rozgranja wó tyźeńskem programje. Naraz prasnjo do sekundy śichego pśemyslowanja głosne pšašanje: "Co by było, gaby něnt wšykne te głose z tych paskow, teke wót južo zamrětych luźi, se naraz z nami rozgranjaś kśěli?" Tšochu wulěkane smy wuźěrali na te kartony, wšykno pak jo wóstało śicho. Som wót togo dnja z wětšeju cesćownosću stupiła do teje rumnosći dopomnjeśow a som se domysliła na togo abo drugego "partnarja" pśed rozgłosowym mikrofonom - pśed 5, 10, 20 abo wěcej lětami. Jim by kśěła se wuźěkowaś za jich dowěru, zmužnosć a wólu a wšyknym pśisłucharjam serbskego radija za jich zwěrnosć pśez wěcej ako 60 lět.
Kak jo se to něnt z tym dolnoserbskim słowom w radiju zachopiło?
Kaž z rozgłosowego archiwa wěmy, jo póstark za to dało pśigótowanje na zjězd Serbow w lěśe 1950 w Budyšynje. Jaden wěsty kněz Mahling wót Potsdamskego sćelaka jo pśišeł na Domowinu z pšosbu, aby jomu tam pomagali pśinjasć serbske słowo do radija. Wón jo se to myslił tak, což se pśigótujo za nimske wusćełanje wó zjězdźe, by se mógało teke serbski wusćełaś. A Domowina jo pomagała. Nagranjali su młodu sobuźěłaśerku Margitu Krawcojc ze Žylowka, kótaraž jo se akle krotko do togo wrośiła z Ludoweje uniwersity w Chrósće, źož jo pla ceptarja Jordana pśinawuknuła serbskemu powědanju to pisanje. Nejpjerwjej su to byli pśełožki z nimskego.
Za wěsty cas pak jo Margita Krawcojc z Chóśebuskeju rozgłosoweju techniku teke wobjězdźiła jsy Dolneje Łužyce a nagrała rozgrona z luźimi, pśigótowała pśinoski, wósebnje wó burskem źěle, wejsnem žywjenju a wóžywjenju serbskich nałogow. Ceptaŕ Karlo Jordan njejo jej jano był rěcny pomocnik, ale teke wustojny partnaŕ, na pśikład gaž su dejali pśisłucharje něco zgóniś wó dolnoserbskich literatach.
Něźi połtera lěta su se z Chóśebuskego studija serbske wusćełanja na ten part pśigótowali a z Potsdama wusćełali. A pśispomnjeś by hyšći kśěła: Margita Krawcojc, pózdźej Heinrichowa, jo wóstała až do swójeje smjerśi 2002 z dolnoserbskim rozgłosom zwězana.
Ako su se potom kraje pśerědowali do wobwodow, njejo słušało Chóśebuske studijo wěcej do kompetence Potsdamskego sćelaka a stakim jo teke nejpjerwjej raz womjelknuło to dolnoserbske w radiju.
Serbska redakcija rozgłosa, zarědowana 1953 na kšomje Łužyce w Zgórjelcu, njejo ga měła zaprědka dolnoserbskego redaktora. Akle wót 1. apryla 1956 su zasej byli słyšaś dolnoserbske zuki pśez radijo a to kuždu njeźelu 20 minutow. Roža Wěrikojc z Rownego jo była ta prědna dolnoserbska rozgłosowa žurnalistka pśi Serbskej redakciji. Samolutka jo te pśinoski naźěłała, kótarež su se wusćełali z Chóśebuskego studija Radio DDR. Žurnalistisku teoriju jo Roža Wěrikojc-Šenkarjowa studowała na rozgłosowej šuli we Weimarje, praktiske rozgłosowe źěło pak jo sebje pśiswojiła w Chóśebuskem studiju. Wót how jo se wudała z mikrofonom do dolnołužyskego kraja a teke do Slěpjańskich stron a jo młoge zajmne ze žywjenja a kultury Serbow nagrała, wó comž njeby źinsa južo nicht nic wěcej wěźeł a zgónił, dokulaž by se sobu do rowa wzeło. Tak wiźone jo rozgłos pó swójich móžnosćach teke pśinosował k serbskemu stawiznopisoju.
W lěśe 1957 jo Serbska redakcija ze Zgórjelca pśeśěgnuła do Chośebuza, źož su potom pśisamem něźi tśi lětźasetki górno- a dolnoserbske redaktory źěłali pód jadnym kšywom a jadnym redakcijnym wjednistwom. Dłujki cas jo diplomowy žurnalist Ludwig Kola z Chóśebuza redakciju nawjedował. Pó casu su se do njeje pśinamakali dalšne redaktory a teke wusćełański cas jo se rozšyrił, wěcej za górnoserbski program, mjenjej za dolnoserbski. Pśi tom dej se na to mysliś, až jo serbska situacija w dolnych stronach hynakša była ako w Górnej Łužycy. Narodne wědobnje luźi tudy jo mócnjej śerpjeło pód diskriminaciju w pšuskem a fašistiskem casu. Serbska rěc jo była w powójnskich lětach we wjele jsach jano rěc za dom a dwór abo snaź hyšći za rozgrono ze susedom. Ze źiśimi jo se južo nimski powědało. Ten tšach, až móžo jim serbska rěc škóźeś, "gaž zasej raz hynac pśiźo", jo był hyšći dłymoko zakórjenjony.
To smy my dolnoserbske rozgłosowniki cesto nazgónili, tak teke raz w Žylowje, źož ga su w šuli měli južo serbsku wucbu. Ceptarka jo nam napisała list z pšosbu, až by Žylojske serbšćinarje raźi swójich starjejšych a swójźbnych ku gódam pśez radijo póstrowili. Dogronjone a wucynjone! Rozgłos pśiźo na nagrawanje do Žylowa. Źiśi su se wjaselili a to doma wupowědali. Ako smy z našeju rozgłosoweju techniku do Žylojskeje šule pśijěli, su wšykne kradu pótužone sejźeli w swójich ławkach, pśeto starjejše su jim zakazali do "serbskego" mikrofona powědaś a spiwaś.
Ale jo dało teke druge pśikłady, źož su starše luźe se źiwali, až take młode ako my tencasne redaktorki serbski wuměju. Wóni su se wjaselili a se raźi z nami rozgranjali. Z pšawom móžo se groniś, až jo Serbski rozgłos wósebnje za Dolnych Serbow był gójaŕ zranjonych serbskich wutšobow a pódušonego narodnego wědobnja. Pśez wusćełanja rozgłosa jo se dopórucyła teke tym luźam wěda wó swójom naroźe, kótarež njamógu serbski pisaś a cytaś, dokulaž jo jim to było w šuli zakazane, a teke tym, ako jano hyšći pasiwnje rěc wobkněže.
Měnim, až jo togodla za dolnoserbski program wósebnje wažne pódla aktualnych informacijow a rozwjaseleńskich wusćełanjow šyriś wědu wó stawiznach, literaturje a nic naslědku wó muzice našogo luda w cełej šyrokosći. Rozgłosowy medij z radijom a telewiziju ga se derje góźi za dalejdawanje a stakim spěchowanje kultury. Wuměłce we swójej wjelebocnosći namakaju toś swój podium, z kótaregož mógu se serbskej zjawnosći sobuźěliś.
To how wugronjone konkretizěruju w dolnoserbskem programje na pśikład literarne wusćełanja, stawizniska serija, rozgłosowe graśa, featury, źiśece a młoźinske programy, nagrawane namše, teke wejsne wobraze, originalne wusćełanja ze jsow a swěźenjow, koncerty, reportaže a komentary k wšakim temam, spódobnym a teke bolosnym.
Wjele z togo namakajo se w rozgłosowem archiwje. Jogo wopśimjeśe jo zrazom dokumentacija wuwiśa našogo luda, teke z glědanim na rěcnu situaciju pśez 60 lět. Nadejźomy w njom na pśikład reportaže ze jsow, kótarež južo wěcej njedajo. Myslim se na Čelno, Liškow, Liškowk, Tšawnicu a teke na Rogow a tych zmužnych wobydlarjow teje jsy, kótarež su dejali w lěśe 2003 swóju domownju wugloweje jamy dla wopušćiś. Ale teke głose a měnjenja serbskich wósobinow ako Miny Witkojc, Wylema Bjera, Karla Jordana, Fryca Kitlarja a wjele drugich namakaju se w rozgłosowem archiwje, rowno tak ako rozgrona z luźimi skóro z kuždeje jsy wusćełańskego teritorija. Originalne głose kantorkow z ludowymi spiwami, ako su na pśězach zazněli, abo jastrowne spiwanje w Rownem su tejerownosći zachowane w archiwje.
Naspomnjeś pak cu teke muzikowy archiw, w kótaremž drje se hyšći wěcej ako w słownem pokazujo zgromadna serbska redakcija ze swójim górnoserbskim a dolnoserbskim źělom, kaž smy ju měli až do lěta 1991.
Nic razka z jadnym serbskim muzikowym titelom su redaktory 1953 zachopili. Źinsa se chowa w dolnoserbskem muzikowem archiwje wěcej ako 6500 titelow wšakorakich žanrow muziki, wót wětšych twórbow ako oratorije a sinfoniska muzika pśez wuměłske a ludowe spiwy až k popularnym štuckam jo wšykno zastupjone. A kužde lěto pśidu dalšne nagrawanja w nadawku Chóśebuskego a Budyšyńskego studija k tomu.
Na tom městnje teke słowko k prědnemu serbskemu muzikowemu redaktoroju, bóžko južo njabogemu Benoju Njekeli, kótaryž jo natwarił serbski a teke nimski muzikowy archiw w Chóśebuskem studiju. Wón njejo był jano muzikowy redaktor, ale teke slěźaŕ za muzikowym derbstwom, komponist, muzikaŕ ako teke organizator koncertow a nagrawanjow z wuměłcami w kraju a wukraju a k tomu hyšći pomocnik kulturnym kupkam ako tej na Serbskej wušej šuli w Chóśebuzu.
To drje jo było to wósebne na tych prědnych redaktorach a redaktorkach Serbskego rozgłosa, až su dejali wšake powołanja wupołniś. Z nuze pak jo wurosł teke wužytk. Tak su se pokazali talenty, kótarež drje njeby se howac žednje nadejšli abo by w śichem zginuli.
We 80tych lětach, ako jo se wutwariło Budyšyńske studijo w Serbskem domje, jo ga se Serbska redakcija nejpjerwjej jano rumnostnje źěliła. Pó někotarych iritacijach 1990/91 jo dojšło ze załoženim nowych rozgłosowych stacijow pód kšywom ARD k dopołnemu źělenju Serbskego rozgłosa do Budyšyńskego studija MDR a do Dolnoserbskeje redakcije ORB. Pór lět pózdźej jo pśez strukturne změny z Dolnoserbskeje redakcije nastał "Serbski program ORB" - źinsa Bramborskego Serbskego Radija rbb.
Pódla swójogo radijowego programa jo chopił ORB wót apryla 1992 teke wusćełaś mjasecny połgóźinski telewizijny program. Stakim jo se wótpowědowało rozgłosowej kazni kraja Bramborska, w kótarejž jo pó nimskem formulěrowane: "Der regionalen Gliederung und der kulturellen Vielfalt des Landes Brandenburg ist im Programm Rechnung zu tragen." Toś tomu nadawkoju stajijo se teke kazń wó zjawno-pšawniskem rozgłosu krajowu Barliń a Bramborska. Rozgłosowa rada rbb ma se teke pó tym: ako w raźe ORB jo teke w tej raźe za rbb zastupjony Serb.
Hyšći raz pór lět slědk: Źělenje Serbskego rozgłosa 1991 jo nas dolnoserbskich rozgłosownikow starcyło do njezwuconeje situacije. Smy dejali naraz sami za sebje mysliś, powědaś a rozsuźiś. To jo za nas dolnoserbskich žurnalistow juž nowe było. Jo nam było ako wopušćonym kurjetkam. Smy se pak do togo nowego namakali a sebje gronili: Strukturna změna njesmějo a njebuźo zadoraś zgromadnym serbskim zajmam! Z tym nastajenim smy pótom teke pśewinuli młoge problemy, kótarež su se nam do drogi stajili. Smy na pśikład zgubili pśez docasny wuměńk nazgónitych redaktorow, nowych njejsmy měli ned k dispoziciji. Akle pomałem jo se nam raźiło redakciju zasej personelnje natwariś. Pśinamakali su se teke druge starosći ako rozestajenja wó frekwencu. Z našogo dłujkolětnego domicila na Külzowej droze smy dejali pśeśěgnuś do nowego doma srjejź města. Z tym jo było zwězane teke pśestajenje na kradu nowu digitalnu techniku. Smy se jej pśiwucyli, z jeje słabosćami njejsmy se hyšći wótnamakali, jeje lěpšyny pak wužywamy.
Wušej 11 góźinow wob tyźeń w dolnoserbskej rěcy su źinsa z radija słyšaś. Jo to pisany program, w kótaremž se chowa za kuždego něco, za staršego pśisłucharja rowno tak ako za młodšych a něnt teke za tych kradu małkich, ako chójźe do WITAJ-źiśownjow.
Južo k 20. razoju pśepšosyjo Serbski program rbb (ako do togo ORB) na koncert z młodymi talentami a wuměłcami. Jo to zarědowanje, kótarež wugótujo se gromaźe z Chóśebuskim konserwatorijom. Južo tśi raze stej ORB/rbb a Załožba za serbski lud wuwołałej mjazynarodne wuběźowanje komponistow za nowy serbski spiw. Pśi tom su nastali spiwy pó tekstach Mata Kosyka a Miny Witkojc a muzika k 850-lětnemu jubilejoju města Chóśebuz.
Chwalbu jo se teke zasłužyło koncert z wuměłcami popularneje muziki nazymu 2002 w Žylowje. Z togo jo se wuwijał nowy rěd koncertow - serbske njeźelske koncerty rbb.
A teke na swójske CD-edicije móžo pokazaś ORB/rbb, tak na CD z ludowymi spiwami z titulom „Damdalija”. Dalšnej stej slědowałej: "Naš dom" ze serbskeju popularneju muziku a jubilejna edicija "10 lět rozgłosowe koncerty serbskeje muziki".
Jo, informěrowaś, wědu rozšyriś a ze słowom a muziku rozwjaseliś, to jo nadawk Serbskego rozgłosa. A ten, tak měnim, jo w tych wušej 60 lětach swójogo wobstaśa derje społnił a z tym bejnje k tomu pśipomagał, až se serbska rěc teke w Dolnej Łužycy hyšći rozmějo a powěda.
Jutta Kaiserowa, dłujkolětna redaktorka Serbskego programa a něgajšna wjednica Dolnoserbskeje redakcije


text:
Dźěžnikecy (CS/SN). 247 truckow a tak telko kaž hišće ženje je minjeny kónc tydźenja na lětuše zetkanje nakładnych awtow do Dźěžnikec přijěło. Městno, hdźež běchu něhdy nowonatwarjene syčomłóćawy wotstajeli, so runjewon pukaše.
Předewšěm swójbna atmosfera truckerow z cyłeje Němskeje a Awstriskeje do Dźěžnikec wabi. Lubowarjam wulkich pomolowanych nakładnych awtow z wjele chromom a lakom je tele zetkanje kaž paradiz. Widźeć běštej samo drjewjany domčk na kolesach a jězdźaca piwowa stwa Zhorjelskeje piwarnje. Najdlěši puć z něhdźe 700 kilometrami měješe nakładne awto z Ötztala w Tirolu.
Tež wobłukowy program móžeše so widźeć dać. Hižo pjatk wječor postara so countryjowa legenda Tom Astor wo kopaty połny swjedźenski stan. Sobotu zahorichu rejwarjo Budyskeje skupiny Exit ze swojimi poskićenjemi. Jedna z wobdźělenych spedicijow měješe ješćowu kanonu sobu a pryskaše ješć.


text:
KOLESO a jeho stawizny su předmjet unikatneje wustajeńcy, kotruž je Sewjeročěski muzej w njedalokim Liberecu zarjadował. Ekspozicija znazornja wuwiće dźensa drje najbóle wužiwaneho jězdźidła wot jeho zrodźenja z tak mjenowanej drezinu přez němskeho wunamakarja Karla von Draisa hač k nětčišemu luksusowemu eksemplarej. „Dźensa zdawa so nam to skoro primitiwne być – dwoje koło, stelaža, rjećaz, pedalej – prjed hač tak daloko bě, je nimale sto lět zašło“, praji direktor muzeja Jiří Křížek. Nimo přikładoweho „modela“ po Draisu, z nohomaj pohibowaneje dreziny Olomoucskeho kowarja Schigarta z lěta 1820, pokazuja we wustajeńcy hłownje typy kolesow, zwuraznjace zasadny postup. Wobdźiwać móže zajimc tak mjez druhimi jednore „wotstorkowadło“ z kowowymi wobručemi, cyłokowowe koleso z wulkim prědnim kołom z pedalomaj, koleso z drjewjanymi stpicami abo tež jedne z prěnich wubědźowanskich kolesow „Helvett“ z přesadźenjom (Übersetzung), zhotowjene 1937. Pneumatiku daše sej lěta 1888 John Dunlop spatentować. Wopytowar zhoni tež, kelko su kolesa něhdy płaćili.
Waršawa. Pady reprewatizacije Pólsku tuchwilu chětro zaběraja. Zjaw je jedyn wuskutk Druheje swětoweje wójny, kotraž njeje sej jenož wjele woporow w ludnosći žadała, ale tež tójšto ruinow zawostajiła. Pólski stat bě po wójnje z dekretami spytał wšitko zrjadować. Hłowny stołp změnow bě cyłkowne zestat- njenje, k čemuž słušachu mjez druhim ležownosće a twarjenja. Priwatnosć njeje hižo eksistowała. Hakle ze změnu po lěće 1989 počinaše přestrukturowanje. Takrjec kóždy, kotremuž bě do zestatnjenja ležownosć abo twarjenje słušało, móžeše je wróćo dóstać. Přizjewili pak njejsu so jenož mějićeljo abo jich namrěwcy, ale kaž so dale a bóle wujewja tež tójšto wobšudnikow. Z pomocu swojich překlepanych prawiznikow su puće našli so z imobilijemi wobohaćić. Zakonje, kotrež repriwatizaciju w Pólskej rjaduja, dźě tam tak prawje nimaja. Tuž móžachu so wobšudnicy aktiwnje posłužować. Ze zdźěla jara drastiskimi metodami spytachu potom wobydlerjow z bydlenjow wuhnać. Na přikład zwyšichu wjacekróć podruž bydlenjow.
WJETŠINA čěskich dźěći, cyłkownje 66 procentow – najwjace w rjedźe krajow – skutkuje we wólnym času w najwšelakorišich kružkach. Tole zwěsća agentura IPSOS, kotraž je staw w tymle nastupanju zdobom w Słowakskej, Bołharskej a Pólskej přepytowała. W Słowakskej zaběra so w kružkach runje połojca dźěćiny, w tamnymaj krajomaj hišće mjenje. W Čěskej wšak starši swoje dźěći po šuli do zajimawych kružkow sćelu. Najwjace z nich je přeswědčenych, zo su kružki wažny wobstatk kubłanja a zdźěłowanja. Eksperća maja bjeztoho za to, zo hraje zaběra w kružkach wuznamnu rólu při formowanju wosobiny. Najpopularniše su sportowe a wuměłstwowe kružki, na přikład hudźbne, tworićelske, rěčne a dźiwadłowe. Hudźbne a druhe muziske skutkowanje poskićeja zakładne wuměłstwowe šule. Aktiwity w kružkach zmóžnjeja tež mnohe šulske kubłanišća, dźěćace a młodźinske domy a nimale dwě třećinje pěstowarnjow. Kružki tam słuža hłownje tomu, wuknyć cuze rěče abo hrać na pišćałce resp. hajić ludowe reje. W pěstowarnjach je wobdźělenje darmotne, šule zběraja zwjetša skromny přinošk.
Praha (ČŽ/K/SN). Dosłužacemu knježerstwu ministerskeho prezidenta Bohuslava Sobotki (ČSSD) njewustaja prezident Miloš Zeman žane dobre wuswědčenje. „Sobotkowy kabinet móžu hódnoćić jako kabinet zapasenych składnosćow“, Zeman zwurazni. K tajkemu posudkej dóńdźe wón tohodla, „dokelž žane reformy njezwoprawdźi“. Po słowach hłowy stata je knježerstwo, kotrež cyły čas jeno za wobchowanje towaršnosće dźěła a skutkowne reformy njepřewjeduje, špatne knježerstwo. Tak pokaza Zeman na to, zo je knježerstwo, kotrež bě wón jako šef ČSSD wot 1998 do 2002 jako premier nawjedował, tři reformy zeskutkowniło – přerjadowało je zjawne zarjadnistwo, sprofesionalizowało wójsko a spriwatizowało banki.
Sobotka wšak porno tomu měni, zo je jeho knježerstwo minjene štyri lěta aktiwne było – w Europskej uniji.
Bratislava. Před někotrymi dnjemi běchmy so překwapjaceho wuprajenja statistiki WHO dowědźeli. To dźě swětowa organizacija za strowotnistwo Słowakskej wuswědča, zo jeje wobydlerjo hižo přez měru njetutkaja. Hdyž bě lěta 1990 kóždy Słowak wob lěto 168 litrow alkoholiskich napojow – piwa, wina, palenca – konsumował, „spokoja“ so wón mjeztym z 50 litrami mjenje. Něžna rewolucija 1989 je zwučenosće ludźi w tym nastupanju změniła. Dźensa popřewa sej Słowak najčasćišo piwo, „wutrubiwši“ wob lěto 86 litrow chmjeloweje brěčki. Přetrjeba wina wučinja lětnje 21 litrow na hłowu. Eksperća zwěsćeja, zo Słowakojo přeco hišće přewjele alkohola konsumuja a zo načinja to strowotniske kaž tež towaršnostne problemy. Jedna z přičin spada přetrjeby alkohola je zestarjenje ludnosće.
Waršawa. Wólby Němskeho zwjazkoweho sejma su medije w susodnej Pólskej minjene tydźenje a nětko tež po wozjewjenju wuslědkow zaběrali. Zo sta so Angela Merkel mjeztym hižo štwórty raz ze zwjazkowej kanclerku, ludźi njepřekwapja. Wšako njemějachu Němcy žanu prawu alternatiwu. Polacy běchu sej wěsći, zo móžeše „Angela IV. do wólbow woměrje spać a zo ćah z njej njewotjědźe“.
Jako njedźelu wječor wólbne wuslědki w Berlinje wozjewichu, su to w Pólskej wězo sćěhowali. Njezadźiwa tuž, zo běchu nowiny prěnje dny po wólbach połne analyzow. Tak wone čitarjam rozkładowachu, kajke koalicije su nětko móžne a kak móhli so na susodny kraj wuskutkować.


text:
Wilamowsko godka
Wilamowsko godka abo tyż wilamowicko (Wymysöryś) – je to wyspowo godka[2] ze grupy zachodńij godkůw germańskich, kerům używało śe kożdy dźyń we Wilamowicach (ślůnske wojewůdztwo) zarozki uod przibyćo grupy ludnośći jako uośydlyńy mjymjycke na źymji Polski (a akuratńi - ślůnsko-małopolskigo pograńiczo). Kej jyno nastůmpjůł anfang XXI stolećo szło godać, co je uůn już bezmała umarty, a to stůnd, co godo po wilamowsku jynoż 70 perzůnůw, uosobliwje stare ludźe. Mjano godki śe wźyno uode Wilamowjanůw - regijůnalnyj skupiny, skiż tygo je to mjano barzi preferowane uod "wilamowicko godka", kero pochodźi uod mjana wilamowiczany - mjyszkańcy Wilamowicůw.
Treść
Roztomajtość godki[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Chocoż moge śe wydować, co tako godka, kero je używano jynoż we jydnym mjeśće a to jedźińy uod 70 perzůnůw je fest jednolito, je to ńyprowda. Wilamowsko godka ńyma jednako, inkszość godańo znoleży przede wszyjskim na roku urodzyńo. Bez tyn przikłod Wilamowjany urodzůne mjyndzy 1913 a 1920 swůj sztad mjanujům Wymysou, te s mjyndzy 1926 a 1935 - Wymysoü, a ludźe porodzůne mjyndzy 1926 a 1935 roku - Wymysoj.
Kryteryjům růżńicujůncym godka je tyż geograficzne rozlygowańy terynu a plac zamjyszkańo Wilamowjana. Do śe wyuodrymńić roztoliczne zorty godki wele zidlůngůw we Wilamowicach - inakszy godo śe we Ufer Heł, inakszy we Underum Puś a jeszcze inkszo godka mo Ym mytułdiöf. We kożdym zidlůngu je inszy akcynt, słůwka, a ńykej tyż cołke ausdruki. Ńy idźe skiż tygo smjanować jednygo sztandardu wilamowskij godki.
Klasyfikacyjo[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Godka Wilamowjanůw na isto wrachowuje śe do skupiny germańskich godkůw. Wywodźi śe uůna ze trzinastastorocznyj mjymczyzny używanyj nad strzodkowům a dolnům Wezerům[3].
Józef Latosiński klasyfikuje wilamowsko godka jako zorta starogůrnomjymjeckij godki (Althochdeutsch) ze ajnflusym dolnomjymjeckij (Altsächsichsch, Altnordisch)[3]. Ze drugij strůny uobszor kśůnżynstwa Schaumburg-Lippe je wrachowowany we cołkij tajli do sztrefy Plattdeutsch - godki bliżnyj ńiderlandzkij[4]. Wjelostoroczny rozwůj we izolacyji uod spůlnygo mjymjeckigo a druk polskigo becyrku sům prziczynům stanu, co Mjymcy tyż ńy poradzům wilamowskij godki spokopić.
Wilamowsko godka przelozła bez procesa na uodwyrtka uod ślůnskij mjymjeckij inzelowij godki do ślůnskij godki - we pjyrszym przipadku germańsko godka bůła pod ajnlfusym polskim, a we drugim - słowjańsko godka pomjyńůła śe pod ajnflusym mjymjeckij.[3]
Fůnologijo[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Wilamowsko godka posuguje śe 26 spůłgłoskůma[3] (spojstrzůd kerych l we praktyce uostała blank wyparto uod ł, pojawjůła śe ale spůłgłoska rz) a 8 samogłoskůma, kere potworziły kupa dyftůngůw[3], ze kerymi je roz za czas utropa, kej je we szrajbůnku uoznoczać.
Fest srogi jawi śe polski ajnflus we wilamowszczyźńe. Wlozła dů ńi mjyndzy inkszymi samogłoska y wymołwjano kej po polsku. Podańy na to, ausszpracha głoski z je tyż cołko polsko, ńy kej to śe mo we mjymczyźńe.[3]
Choćoż klangi wilamowskij godki przelozły pod ajnflusym polskij godki sroge porůżńyńy uod swojich przodkůw, mo we śe ale jake ńyuobecne we polskim spůłgłoski a samogłoski. Noleżům dů ńich mjyndzy inkszymi:
- raja ś, ć atd. - sům to spalatalizowane podńebjynne spůłgłoski, eli /ʃʲ/, /tʃʲ/ atd., a ńy polske prepalatalne ś, ć.
- h – każ je to wjerza dźwjynczne [ɦ].
Jako godka typowo germańsko, wilamowski mo fest widźalne samogłoskowe redukcyje, we tym spůminajůnce ynglicki przelyźyńy ńyakcyntowanygo (gyszichtowygo) "e" do [ɪ] (we szrajbůnku  ), a tyż przelyźyńa we kerůnku /ə/ przed /r/ a roztajlowańy na duge a krůtke samogłoski. We szrajbůnku wystympuje ino roztajlowańy   /ɔː/ od  , nale dugich a krůtkich parůw je wjyncy, a sům uůne wywołowane akcyntym a pozycyjům.
Abecadło[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Ze wilamowskům godkům je tako utropa kej u ślůnskij - ńy mo ino jednygo abecadła. Kożdy, kery kejś pisowoł po wilamwsku używoł ńyroz blank inkszygo abecadła, barzi podanego na polski lebo tyż na mjymjecki.
Abecadło podle Józefa Gary[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
We teroźńim pisańu używo śe abecadła Józefa Gary, kery tworzi we ńim roztomajte gydichty a pisuje uozprowki. Mo uůne tako forma:
Inksze abecadła[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Swojich autorskich abecedůw używali mjyndzy inkszymi Herman Mojmir, Florian Biesik, Ludwik Młynek, Tomasz Wicherkiewicz a Adam Kleczkowski. Tyn uostatńi dowoł forszlag uznańo abecedy, kero uddowała fest złożůne fůnologiczne procesa a bůło by ćynżko posugować śe takim alfabetym, skiż tygo, co mjoł kupa djakrytykůw.
Gyszichta[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Gyszichta wilamowskij godki napoczyno śe we drugij połowje XIII stolećo. Tedy po tatarskim nojeźdźe polski krůl wprowadźůł na průzne źymje uosadńikůw - przodkůw Wilamowjanůw. Wroz ś ńimi przilozła do Polski kultura, zwyki a godka. We XV stoleću przibůła drugo wela imigrantůw, wjerza ze Szkocyje (pokozuje śe to bez szkocko krata na wilamowskim uobleczyńu lebo choćożby bez mjano Foks)[5]. Cołke ludztwo godało tedy po wilamowsku. Jedźińy we urzyndach a kośćele roz za kedy stosowano mjymjecko godka, podańy na szula, anle sam trza bůło do bajtlůw po wilamowsku godać, coby uůńi spokopili.
Cołko sytuacyjo uodmjyńůła śe we 1847 roku, kej to do urzyndůw wprowadzůno polsko godka – poczůntek polůńizacyje. Bez tyn przikłod we 1880 roku, 92% mjyszkańcůw godało wilamowskim jako pjyrszům rzeczům, a we 1890 już ino 72%, a we 1900 jedźińy 67%[5]. Kulminacyjnym půnktym polůńizacyje bůł 1946 rok, kej kůmůńistyczny regjyrůnek zakozoł godańo po wilamowsku słowůma "Niniejszym ogłosiłem śmierć języka i kultury Wilamowic" (Wobec uogłośůł'ech śmjyrć godki a kultury Wilamowicůw). Po tym używańy wilamowskij godki, śpjywańy śpjywkůw lebo chodzowańy we ludowym wilamowskim uobleczyńu bůło wroz zgłoszane na milicyjo a ćynżko sztrofowane. Uojce przestali przekazować godka bajtlům, co bůło prziczynům ku jeji wymjyrańu. Ńimo uchylyńo zakazu we 1956 roku ńy poradzůno powstrzimać śmjyrći wilamowskij kultury. Terozki jynoż stare ludźe godajům po wilamowsku, a pojstrzůd modych ńy mo bezma żodnygo zajimańo.
Bibljoteka Kůngresu USA, kero nadowo godkům buchsztabowe abrewjacyje, 18 lipca 2007 roku dała wilamowickymu abrewjacyjo "wym". Wilamowsko godka uostała zaregistryjrowano (we mjyndzynarodowyj normalizacyjnyj uorgańizacyji) pod abrewjacyjům "wym"[6].
Przipisy
- ↑ http://www.box.net/services/ipaper_by_scribd/102/66544805/0fb6d1/S_ownik_j_zyka_wilamowskiego/shared/p9o2qdez00
- ↑ Walter Kuhn, Siedlungsgeschichte Oberschlesiens:, Oberschleisischer Heimatverlag, 1954
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Ernest Tonnelat, Histoire de la Langue Allemande, Paris 1927
- ↑ 5,0 5,1 http://www.miasto.wilamowice.pl/content/view/234/165/
- ↑ http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wym


text:
Rěči-li so wo předchadnikach Němcow, mysli so zwjetša na Germanow, kiž demografisce a kulturnje – němčina dźě je germanska rěč – najwuznamnišo přinošowachu k ethnogenesy němskeho luda. Pódla nich běchu na połdnju a wječorje keltiscy a romanscy wobydlerjo pozdźišeje Němskeje byli, kotřiž so po ćahanju ludow wot germanskich kmjenow asimilowachu. We zjawnosći mjenje presentna je pak – w archeologiskim slědźenju tak mjenowana – „Germania Slavica“: wobšěrne kraje srjedźneje, naranišeje a połnócneje Němskeje, kiž běchu po lětstotkach wot Słowjanow wobsydlene.
Tale snadna kedźbnosć je ćim dźiwniša, hdyž sej wuwědomimy, zo so zarjadowanje słowjanskich kmjenow do Němskeho mócnarstwa – z najwětšeho dźěla wójnske – a jich missionowanje hakle poměrnje pozdźe přewjedźeštej a stej derje dokumentowanej. Na zakładźe rozprawow Thietmara Mjezyborskeho, Adama Bremskeho, Helmolda z Bosau, Saxa Grammatikarja a druhich srjedźowěkowskich chronistow kaž tež njeličomnych archeologiskich namakankow móžachu so žiwjenske poměry a wěrske předstawy pohanskich Słowjanow w ranju Němskeje lěpje wotkryć dyžli w mnohich hač do dźensnišeho słowjanskich krajach.
Na njezbože měwaše poměr mjez Němcami a Słowjanami lětstotki njepřećelski raz – počawši z wójnskej, missionskej a zadobywarskej politiku Ottonow přez wulki słowjanski zběžk z lěta 893, křižny ćah 1147 a naslědnu słowjansku assimilaciju hač k swětowymaj wójnomaj a wuhnaću Němcow z ranišich stron. Přewinjenje ćežow ze zašłosće je nic jeno w politiskim zajimje susodneju ludow, kiž stej na měrliwu koeksistencu pokazanej, ale měło by zajimać tež jednotliweho stawiznisce wuwědomjeneho Němca, přetož něhdźe pjećina jeho luda je přewažnje słowjanskeho pochada.
W antice bě dźensniša sewjerna a wuchodna Němska z germanskimi kmjenami wobydlena. Hdyž tute w dobje pućowanja ludow k połdnju ćahachu, nawalichu so sem z ranja, z kraja sewjernje Karpatow, z južneje Pólskeje a zapadneje Ukrainy, w 6. a 7. lětstotku słowjanske kmjeny, kotrež so snadź z wostatymi Germanami změšachu. Wo słowjanskim wobsydlenju w tutej „ćěmnej dobje“ je mało znate; wono bě, jako Słowjenjo na swětło stawiznow stupichu, do dalokeje měry wotzamknjene było. Rěč tutych Prasłowjanow mjez Baltiskim morjom, Egejisu, Łobjom a Dnjeprom dyrbješe być hišće poměrnje jednotna a jewješe wusku přiwuznosć z prabaltišćinu, ale tež z indo-iranskimi jazykami. Prěnju wjetšu statnu twórbu předstaješe wot frankskeho wobchodnika w 7. lětstotku załožene Samowe mócnarstwo na Morawje, w Delnich Rakusach a krótkowječornej Słowakskej, kiž bě so w zběžku podunajskich Słowjanow přećiwo awarskemu knjejstwu wutworiło; w 9. a 10. stolěću nastachu Wulkomorawske a Bołharske mócnarstwo, Chorwatska, čěski stat Přemysłowcow, Pólska Piastow a mócnarstwo Kijewskeje Rusy, kolebka pozdźišeje Ruskeje.
Politisce a nabožinsce we srjedźowěku wusahowachu wot Němcow jako Wenden poznamjenjeni Słowjenjo mjez Łobjom a Wódru; woni so zasaklišo dźeržachu swojich tradicionelnych předstatnych kmjenowych strukturow kaž tež pohanstwa swojich prjedownikow a tohodla na so złožichu wosebitu hidu swojich křesćanskich susodow – wosebje tež rodźacych wo jich płódne sydlenske přestrjenje. W stalětnych měnjatych bojach mjez mócnymi statami Němcow, Polakow a Danow bě jim zničenje sudźene; jeno Serbja su wobchowali jazyk a narodnosć w małym dźělu swojeho něhdyšeho teritorija.
Přeměnjate zwjazki a wójny mjezy Słowjanami, Frankami a Saksami kaž tež mjez samymi słowjanskimi kmjenami běchu w srjedźowěku na dnjowym porjedźe; dołhi čas njezepěrachu so na žadyn ethniski ani religiozny přećiwk. Tak wojowachu rjeknimy pohanscy Obodrića po stronje křesćanskich Frankow přećiwo Saksam přinošujo k jich podćisnjenju přez Korlu Wulkeho. Wobstejnosće so změnichu, jako so němscy kejžorojo prócowachu pod cyrkwinskim wliwom při swojim wojowanju přećiwo Słowjanam přiběrajcy tež wo jich pokřesćanšćenje. Zo by tole pohonił, załoži Ota I. w lěće 948 biskopstwje Havelberg a Branibor, kiž buštej dwaceći lět pozdźišo z biskopstwami Žič, Mjezybor a Mišnjo nowowutworjenemu arcybiskopstwu Dźěwin podrjadowanej. Tohorunja w Obodritach (naranišej Holsteinskej a w Mecklenburgskej) bě schleswigski biskop Marco ze słowjanskim missionom započał, kiž so přewjedźeše z Oldenburgskeho biskopstwa.
W bitwje při Rekanicy poradźi so Oće I. dnja 16. winowca 955, porazyć koaliciju Obodritow, Doleńčanow (kiž wob Doleński jězor sydlachu), Črjezpěnjanow (wokoło Teterowskeho jězora) a Redarow (w połodnišej Mecklenburgskej), po tym zo běchu so tući, z njepodwólnymi sakskimi wjerchami zwjazani, do sakskeho kraja zadobyli. Jich podćisnjenje přinjese na někotre lětdźesatki pokoj, přemóženi pak wužichu zwady wo nastupnistwo po Oće II. a arcybiskopje Dźěwinskim, zo bychu so we wobłuku Lutykskeho zwjazka nowje organizowali. Lěta 983 zwažichu so na rozsahły zběžk, kotryž měrješe so wosebje přećiwo biskopskimaj sydłomaj Havelbergej a Braniborjej. Jich wójnski wuspěch a tež w naslědnych lětach njelemjene spjećowanje přećiwo němskim a pólskim brónjam donući kejžora Heinricha II. k změnje jeho politiki – wón zwjaza so lěta 1003, k wulkemu mjerzanju cyrkwje, z Lutykami přećiwo křesćanskemu knježerjej Polakow Bolesławej I.
Zběžk, organisowany wot měšnikow snano při Doleńskim jězorje połoženeho, hač do dźensnišeho wšak nic jednoznačnje lokalizowaneho temploweho hrodźišća Retra (pola Thietmara Mjezyborskeho „Riedegost“), skónči christianizaciju a zawěsći słowjansku njewotwisnosć na přichodne lětdźesatki – nic pak jednotu.
Trajne wojowanja słowjanskich kmjenow wo nadknjejstwo, po připadźe wo wosebitu poziciju Retry, běchu k njewustawatemu słabjenju wjedłe, kotrež Burchardej II. z Halberstadta w lěće 1068 dobyće swjatničneho hrodźišća zmóžni. Zo by Słowjanam demonstrował nazdatu přewahu křesćanskeho boha, wotwjedźe swjateho konja boha Swarožica a zniči prawdźepodobnje tež cyłe swjatnišćo. Traš su Retru hišće raz natwarili, přetož za lěto 1125 so rozprawja wo ponownym zničenju někajkeho města a templa při pólnym ćahu Lothara Supplinburgskeho přećiwo Lutykam. Słowjanskim kmjenam bě wšak wobrjadny wuznam Retry w tutej dobje hižo na rujanske swjatnišćo Arkonu přešoł.
Duchowny klima křižnych ćahow ze swojim nakazanskim zapalom zesylni politisko-hospodarsku ekspansiju Němcow. Njepřestawace zwady mjez Słowjanami nawal přiwótřowachu. Lěta 1095 bě bamž Urban II. k wróćodobyću w lěće 637 wot Arabow wobsadźeneje Palestiny namołwił. Wuspěšny Prěni křižny ćah, kiž skónči 1099 z dobyćom Jerusalema, bě zawěsće přikład za ćah přećiwo Słowjanam, kotryž prěni raz žadachu 1107/08 we wobkruhu arcybiskopa Adalgota Dźěwinskeho (Epistola pro auxilio adversus paganos [slavos], serbsce: „Namołwa ke křižnemu ćahej přećiwo pohanam“). Pódla duchowneho aspekta, (znowa)nakazanja pozdatnje za křesćanstwo hižo dobyteje kónčiny, steješe na prědnim městnje wuhlad na materielny dobytk: „Hdy bychu sej to křižerjo přeli, bychu móhli najlěpšeje zemje k sydlenju nabyći. Pohanjo su drje zli, jich kraj je pak nimoměry žohnowany z mjasom, mjedom a muku.“
Politisce so tuta ideja zeskutkowni hakle na němskimaj sejmomaj w Speyerje a Frankfurće 1146 a 1147 w zwisku z přihotami na Druhi křižny ćah. Mjeztym zo bě staufski kral Konrad III. swoje wobdźělenje na nim připrajił, wotpokazachu sakscy wjerchojo swoju podpěru z tym argumentom, zo dźě su w jich bjezposrědnim susodstwje žiwe hišće pohanske ludy, kotrež jich mjezy wohrožuja a ma so tohodla prěnjorjadnje přećiwo nim zakročić. Wot Bernharda z Clairvaux, kotryž 1147 swoju namołwu ke křižnemu ćahej přećiwo Słowjanam spisa, bu zaměr we hłownym spěchowany. Krótko po tym slědowaše bamžowska bulla Divini dispensatione Eugena III., přirunowaceho tute předewzaće z křižnym ćahom do orienta a španiskej Reconquistu.
Eugen III. žadajo nakazanje Słowjanow, slubi wojowarjam wotpušćenje hrěchow a pohrozy z exkommunikaciju wobdźělnikam, kotřiž swój křižerski slub dla wuhladow na swětne dobytki přełamaju. Bernhard z Clairvaux dźěše hišće wo krok dale a pominaše samo natio deleatur – skóncowanje połabskosłowjanskeho luda, štož so husto přiwótři do hesła „smjerć abo křćeńcu“. Z hłownymaj akteuromaj na stronje swětnych němskich wjerchow běštaj sakskaj knježićelej Heinrich Law a Albrecht Mjedwjedź, stajacej narok na słowjanske kraje sewjernje resp. južnje Łobja a nawjedowacej křižerskej wójscy. Spjećowanje po słowjanskej stronje nawjedowaše wosebje obodritski wjerch Niklot, kiž wulce chwataše ze zakitowanskimi naprawami, dajo wutwarjeć twjerdźiny a prócujo so wo podpěru hrabje Adolfa Holsteinskeho, z kotrymž bě zrěčenje wo přećelstwje wobzamknył. Dokelž Adolf jemu swoju pomoc z loyality napřećo němskim wjercham zapowědźeše, přikaza Niklot w smažniku 1147 swojemu wójnskemu łódźstwu nadpadnyć Lubicy – při čimž bě w swojimaj wočomaj njeswěrneho hrabju tola warnował. Wón zapusći město, ale woblěhnjeny hród runje kaž Süselsku twjerdźiznu dobyć njemóžeše. Wójnsce běchu Słowjenjo wuraznje słabši hač křižerjo, čehoždla wuhibowachu so pólnym bitwam, hłownje ze swojich twjerdźiznow operujcy. Albrecht Mjedwjedź zapusći kraje Lutykow a Pomorjanow (w dźensnišej Pomorskej) a doby, pódla druhich městow, Šćěćin, kotrehož wobydlerjo so na to powołachu, zo bě jich žno Ota Bambergski missionował, a swoje wěrske wuznaće wobnowichu. Postawa we Šćěćinje wosebje česćowaneho boha Triglawa bu wšak wuchowana a skryta. Wo Heinricha Lawowym ćahu je znate, zo wón hrodźišćo Dobin społu z danskimaj jednotkomaj woblehny, ale njedoby.
Politisce bě křižny ćah za němsku stronu a jeje pólskich zwjazkarjow pod nawodom Bolesława III. wuspěšny: Słowjanske zemje buchu trajnje podćisnjene, a ze zasydlenjom němskich ratarjow poča daloko do ranja sahaca kolonisacija. Duchowni kaž Helmold z Bosau wšak skoržachu, najebać wobnowu abo nowozałoženje biskopstwow, cyrkwjow a klóštrow, na pobrachowacu krutosć sakskich wjerchow při słowjanskim missionje wumjetujcy jim, zo njeběchu Słowjanow dospołnje pokorili po připadźe běchu z nimi z łakomstwa za dobytkom jednali. Dozapusćenje słowjanskich kónčin woprawdźe njewotpowědźeše zajimej wjerchow na dobytku ze zemje a poddanow, a křesćanscy missionarojo z prawom twjerdźachu, zo běchu so domoródni často jeno pro forma ke křesćanstwu wuznali, skradźu pak na swojich pohanskich wašnjach wisycy. Njewustawate rozkory mjez narodnostnymi skupinami wjedźechu k tomu, zo Słowjenjo stachu so poněčim z wróćo stajenej a bjezprawnej mjeńšinu w něhdy swójskim kraju, na čímž wukřćenje mało změni, tak dołho kaž jim Słowjan na hubu biješe. Jeno słowjanscy zemjenjo, měwši hižo dlěšu dobu styki z křesćanstwom a ruče so změnjenemu poměrej mocow přiměriwši, móžachu swoje towaršnostne pozicije zdźeržeć. Runja Skandinawiskej wikingskeje doby přewjedźe so potajkim nakazanje a připodobnjenje wothorjeka dele. Dokelž złožowaše so połobskosłowjanska identita předewšěm na religiju a rěč, bě jeje narodnosć z přejećom křesćanstwa a postupnej rěčnej změnu k zahubje wosudźena.
Jako posledni słowjanski kmjen móžachu Ranojo na Rujanach swoju swobodu hišće jednu generaciju zakitować. Podobnje Lutykam dominowaše jich towaršnosći měšniska aristokratija, kotraž měješe sčasami wjace mocy hač kralojo. Lutykske srjedźišćo bě hród Arkona ze Swjatowitowym templom; dalša wažna twjerdźizna bě Korjenica (prjedy z městom Garz runostajena, prawdźepodobnišo pak hrodźišćo pola Venza). Tež Ranowje běchu jara bojowniski splah, kotryž husto danske kupy nadpadowaše a ze susodnymi Obodritami spochi drobne wójny wjedźeše. 1123/24 buchu woni wot obodritskeho wjercha Heinricha k wysokim tributnym płaćenjam nuzowani. 1136 dobychu Danowje pod kralom Erikom II. Pomnjećahódnym Arkonu prěni raz; w naslědnych lětdźesatkach dyrbjachu so Ranowje wotměnjejcy danskim a sakskim knježićelam podwolić, žadane přijeće křesćanstwa móžachu pak hišće na někotre lětdźesatki zapowědźić. 1168 naposlezy dobyštaj Waldemar I. Danski a jeho wójskowy wjednik Absalon Roskildski hródaj a swjatnišći Arkony a Korjenicy. Wulka Swjatowitowa postawa kaž tež sochi bohow Rugievita, Porevita a Porenuta so rozbichu, wjerchaj Ćěsław a Jaromar I. dyrbještaj wudać swjatničny pokład a připóznać lensku wyšnosć Danow. Nimo toho buštaj zawjazanaj přepodać cyrkwi ležownosće we wobsydstwje templa, podpěrać wójnske ćahi lenskeho knjeza, dać zastajencow a skónčnje so ke křesćanstwu nakazać. 1169 podrjadowa bamž kupu Roskildskemu biskopstwu.
Podćisnywši so móžachu pak rujanscy wjerchojo swoju móc nad kupu wobchować a naknjejstwowu poziciju Rujanow w baltiskej přestrjeni nachwilnje samo wutwarić: Jako lenik steješe Jaromar I. Danam po boku na jich ćahach přećiwo pomorskemu wójwodźe Bogisławej I. rozšěrjo na jeho kóšty wobwod swojeho knjejstwa. Jeho syn Wićesław I. natwari 1234 město Stralsund, spěchowaše załoženje klóštrow a zasydlenje němskich rólnikow; Jaromar II. wjedźeše wójnu přećiwo Lubicam a zasahny 1259 samo do zwady danskeho krala Christopha I. z lundskimi arcybiskopami, Kopenhagen dobudźo a wobšěrne dźěle Seelanda zapusćo; wón wšak so sta hižo w přichodnym lěće z woporom jednoho nadpada. Tež za jeho syna Wićesława II. wobchowachu Rujany swoje mocowe połoženje pod danskej wyšnosću. Wićesław III., kiž bě dóstał dwórsko-ryćerske wukubłanje, wuznamjeni so naposlez jako němski troubadour; wočiwidnje bě so jeho generacija spřiměriła němskej kulturje. Z Wićesławowej smjerću 1325 wumrě wjerchowski ród we hłownej liniji, štož wjedźeše k rujanskej wójnje wo dźědźičny slěd. 1355 připadźechu Rujany wójwodstwu Pomorsko-Wjelhózdźskemu. 1404 pječa na Jasmundźe zańdźeli woči poslednja ransce rěčaca žona, z čimž po nabožinje tež rěč słowjanskich Rujanjanow zahiny. Rujany stachu so z němskej kupu.
Pad Arkony poznamjeni kónc samostatnje organisowaneho pohanstwa na teritoriju dźensnišeje Němskeje. Jeno baltiscy Prusojo, čejichž mjeno Prusacy namrěchu, so hišće pozdźišo, hakle w 13. lětstotku, přez Němski Rjad podćisnychu a nakazachu; we wotležanych kónčinach Baltikuma dźeržachu so pohanske předstawy a wašnja hač do nowowěka.
Wěsta tragika Połobskeho Słowjanstwa tči w jeho njekmanosći, přewinyć rozkory mjez kmjenami a wutwarić nadregionalne statne struktury – w tutym nastupanju móžeš „němskich Słowjanow“ ke Keltam abo indianiskim prawobydlerjam přirunać. Kaž so zda, dopóznachu słowjanske splahi přepozdźe, zo nowy politisko-religiosny napřećiwk pornjo mócnym křesćanskim susodam bě hinašeho razu dyžli tradicionalne kmjenowe zwady. Dokelž měrješe so křesćanski přećiwnik na „kulturny genocid“, budźeše so dyrbjało jemu z nabožinsce a narodnje orientowanej zwjazkarskej politiku spěrać, město zabijenja so we wójnach mjez bratrami. Nazdata orientacija Retranskich měšnikow, tworjacych snano družinu rjada, na cyrkwinsku mocowu strukturu a jich wodźaca róla w lutykskim zwjazku rěčitej wšak za to, zo so nastajenje pohanskeje elity měnješe; tutón proces pak njemóžeše traće słowjanskeho pohanstwa w njepřećelskej wokolinje hižo zawěsćić.
Bohužel stej so runje „idealistam“, kiž běchu so najraznišo němskemu zadobywanju přećiwili, jich kultura a rěč wzałoj, mjeztym zo „pragmatikarjam“ je so poradźiło, jich móc přez podćisnjenje a přijeće křesćanstwa zdźeržeć.
Rozpominanje stawiznow słowjanskich stron dołhoranišeje Němskeje naposlez tež pokaza, zo bě reformacija nic připadnje wuspěšna tam, hdźež běchu so wobydlerjo z namocu missioněrowali a hdźež dołhi čas widźachu křesćanstwo jeno jako ideologiske zawodźěće swětnych narokow na knjejstwo. Hačkuli reformacija po swójskim zapřijeću wotpokazowaše zeswětnjenje a pozdatnu paganisaciju cyrkwje, pytajcy puć k zasypanym wuchadźišćam křesćanskeje wěry, dołhodobnje wona spěchowaše sekularisaciju, samo duchowne podryće a sebjerozpušćenje kaž tež demografiski spad křesćanstwa. Byrnjež směła so kritika cyrkwje reformaciskeje doby jeno w křesćanskim šaće zwuraznić, wěsće w njej dale skutkowaše trauma nućeneje christianisacije, jeno někotre stolěća zašłeje.
Dźensniše wotkřesćanšćenje runje tych dźělow Němskeje, w kotrychž słowjanske pohanstwo najdlěje přewažeše, budźi mysl, zo cuzo začuwana a z gwałtom zawjedźena religija njeje wědomje słowjansko-němskeho luda tak hłuboko překisała, kaž bě so wo to lětstotki prědy, na kóncu romskeje doby, łahodniši iro-šotiski mission w połodnišej Němskej postarał. Statnje přikazany atheism NDR je tónle proces jeno wotzamknył, po připadźe dopomóhł ewangelskej cyrkwi k pozdatnemu nabožinskemu traću, kiž so žiwješe z tym, zo wona politiskej opposiciji, najebać jeje infiltraciju z čušlakami, wěsty škitny rum a organisatoriski wobłuk k disposiciji staji. Z přewrótom tuta funkcija wotpadźe, a wuslědk su dźensa krajiny, w kotrychž so podwobojska cyrkej jako towaršnostna móc lědma hišće jewi, mjeztym zo katholska bě tak a tak jeno z naležnosću mjeńšiny. Wobě stej duchownje wottrjebanej, ideologisce so chětro přiměriwši přewažacemu duchej časa, a njemóžetej ani atheismej a nihilismej moderneho, wulkoměsćanskeho čłowjeka, ani wuskakowanju islama z ničim napřećo stupić. Přeco wjace ludźi dopomni so tuž na pohanske dźědźistwo – zwjetša w podobje jako „Asatrú“ poznamjenjeneho, na pohanstwo skandinawiskeje wikingskeje doby zaměrjeneho neopaganisma, přetož jim poprawom w sewjerowuchodnej Němskej domjace słowjanske pohanstwo znate njeje.
Tójšto rěči za to, zo bychmy sej potajnostnu přirodnu nabožinu našich prawótcow znowa wotkryli!


text: Kulow (UH/SN). W kopatej połnej Kulowskej wjacezaměrowej hali su sobotu wjeršk tamnišeje 311. karnewaloweje sezony zahajili. Po tym zo je dotalny princowski por Sanni a Torsten Kellermann na lětušim prěnim kapičkowym wječoru hišće raz w srjedźišću stał a swojich pilnych sobuwojowarjow z čestnym rjadom wuznamjenił, přilubištaj nowy princowski por Gerold Kochta a jeho mandźelska Anja, zo je dołhi čas bjez smjeća a spěwanja za nory nětko skónčnje nimo. Tradicionelnje přednjese princ na swojim prěnim oficialnym wustupje knježerstwowe wozjewjenje. W nim je na někotrežkuli njedostatki w měsće skedźbnił. Tak přepodachu kóždemu čłonej rady štyrnaćoch latarnčku, zo móhli dźěćom na jich puću ze šule do horta puć wuswětlić, doniž město tam kmane rozrisanje njenamaka. Nowe rjadowanje by princ tohorunja za přemysło w měsće namjetował. Přetož jeli so situacija we wobchodach dale kaž nětko wuwije, njezměja w Kulowje bórze hižo rjemjeslnikow, ale jenož hišće zawěsćernje, kaž Gerold Kochta jako zastupjer tejele branše sam najlěpje wě.


text:
Hłowna dróha 27
01920 Njebjelčicy
telefon: 03578 302005
faks: 03578/308866
farar
Michał Nawka
dale tež pod > http://www.tcm-kp.de
Štóž chce wjace wo Swjatym Měrćinje wědźeć, njech pohlada na stronu www.martin-von-tours.de
Wot starodawna steješe wosrjedź wsy - na něhdyšim kěrchowje - drjewjana kapałka, swj. Měrćinej poswjećena. Bože słužby zastarachu mniša z klóštra we Kamjencu a to něhdźe hač do lěta 1500. W lěće 1739 wotpali so drjewjana kapałka.
Nětko bu wot lěta 1740 do 1743 nowa cyrkej natwarjena. Wona je po swojim stilu drje jedna z najrjeńšich cyrkwjow daloko a šěroko. Stoji wysoko postajena na skale a hlada majestotnje do wsy dele. Cyrkej je wysoki twar, nutřka na 18 m wysoki. Cyrkej bu 1907 wot wušikneho mištra Hinrichsa z Lipska krasnje wumolowana. Rjane serbske wobrazy debjachu sćěny, zo bychu pozdźišim splaham swědčiłe, wo serbskim žiwjenju. Tež wšitke druhe wobrazy a symbole maja swoju wažnosć a debja a pyša krasnu swjatnicu. Tak běše tu cyły katechismus a swj. pismo na sćěnach. Wumolowanja stachu so po předpismach knjeza fararja Kubaša.
Rjany a wuměłski je tež wulki wołtar. Wón je 16 m wysoki, korintiske stołpy a pilastry jón debja a na stronach stejitej postawje swj. Marhaty a Katyrny. Wyše wulkeho swjećeća, kotrež swj. Marijine donjebjesspěćo předstaja, je swjećo swj. Měrćina, ze stareje cyrkwje hišće zdźeržane. Na nowym wołtarju swj. Marije je rjane wołtarne swjećo swj. Měrćina. Tute je kralowska princesna Mathilda molowała a cyrkwi dariła.
1912 dósta cyrkej nowe pišćele a 1923 tři nowe zwony. Dokelž so w druhej swětowej wójnje wšě tři zwony zebrachu, dósta cyrkej w lěće 1964 štyri nowe zwony z Apoldy.
Do wosady słušeštej zwotprědka jenož Njebjelčicy a Serbske Pazlicy. 1765 buchu Pěskecy do Njebjelčic zafarowane.
1993 so wosadna katolska cyrkej wonkownje dospołnje wobnowi. Stara třěcha so zwottorha, zo bychu přez Gerntkec třěchikryjarsku firmu ze Smječkec so móhli nowe cyhele připrawić.
Cyłe lěto 1993 so cyrkej tež wotnutřka wobnowi. Molerjo su jara pilnje dźěłali. Wjerch a sćěny dyrbjachu so pjeć razow z ruku bělić. Za to wužiwachu jenož běłe wapno bjez kóždeho dalšeho přidawka. Dospołnje wobnowi so tohorunja barokowy wołtar. Poslednje wobnowjenje sta so před 20 lětami. Tójšto dźěła maja hišće elektrikarjo. Za porjadne elektriske dźěła rukuje tu Špitankec firma ze Zejic. Wša elektriska instalacija bu wobnowjena. Wšě powody dyrbja so nětko hišće w kašćikach zwjazać. Drjewjane schody na chór so tohorunja wobnowja. Cyrkej nutřka budźe potom dospołnje ponowjena.
Tež wěža wot nutřka je dospołnje hotowa. Stary wobmjetk bu wotstronjeny a nowy připrawjeny.


text:
Wjace hač 22 000 ludźi turistisku informaciju wopytało
Hamor (AK/SN). Turistiska informacija při Hamorskim pobrjohu Bjerwałdskeho jězora je dźeń a woblubowaniša. Tole podšmórny Hamorski wjesnjanosta Achim Junker (CDU) na zašłym posedźenju tamnišeje gmejnskeje rady. Po wotewrjenju w juniju 2014 witachu tam dotal wjace hač 22 000 wopytowarjow. Jeničce w lońšej sezonje je so 11 700 ludźi wo kulturnych a turistiskich poskitkach wobhoniło. To bě wjace hač w cyłej sezonje 2014. „W turistiskej informaciji njeposrědkuja jeničce přenocowanske móžnosće w hotelach a pensijach kołowokoło jězora, ale předawaja tež najwšelakoriše suweněry a zastupne lisćiki za zarjadowanja“, wjesnjanosta rozłoži. „Wjeselimy so tohorunja nad tójšto zbožownymi porami, kotrež su so loni před rjanej kulisu jězora zmandźelili.“ Najdalši puć měješe porik z Argentinskeje, kiž wopyta Bjerwałdski jězor we wobłuku jězby po Němskej. W nowembru su před turistiskej informaciju pućik wot parkowanišća připrawili a tak tomu zadźěwali, zo dyrbja ludźo přez trawnik chodźić, rjekny Junker.


text:
Hdy¾ hi¹æe we z³otej Prazy pøebywach, zo bych ducha a wutrobu na wa¾ne powo³anje pøihotowa³, pøekhod¼ich wjele króæ wosebje tamne wulicy, w kotrych¾ su najwjet¹e knihikupstwa. A d¼iwna wìc, mje zajimowachu prasuche napisma nowych knihi, wo kajke¾kuli wìdomosæi jednachu. A wìm so hi¹æe d¼ensa na mnohu tam wupo³o¾enu knihu dopomniæ. Z woprìdka èinjachu na mnje najsylni¹i zaæi¹æ mjena spisaæelow, a tajki profesor - profesorojo z wjet¹a knihi pisaju - tajki profesor, kotreho¾ w¹elake titule mìjachu na napismje lìdma ruma, bì mi tehdom bjez ma³a nì¹to wjac dy¾li è³owjek. A tak so sta, zo sym dosæ husto pøewid¼a³, ¹to bì tam cyle delka w poslednim rjadku æi¹æane, mjenujcy s³owèko "nak³ad". A tola ma tuto s³owèko, kotre¾ so tak poni¾nje w poslìdnim kuæiku khowa, wulki, wa¾ny wuznam. A te¾ ja sym do toho pøi¹o³.
Bìch mjenujcy sej zwìri³, te¾ sam knihu napisaæ, a nìtko bì moja cy³a a jenièka ¾adosæ, ju æi¹æanu wid¼eæ. Ale - ale ¹tó bud¼e ju nak³adowaæ? Jedyn z mojich wuèerjow mi rad¼e¹e, zo bych so pola Tempskeho w Prazy wopra¹eæ spyta³, a chcy¹e te¾ moju próstwu podpjerowaæ. Tola to bì podarmo. Wobroæich so do Lipska, wot tam dostach radu, redakciju nìmskeho "s³owjanskeho archiva" prosyæ, zo by ju do swojeho èasopisa pøija³a a potom wosebity woæi¹æ zhotowiæ da³a. Ale te¾ to so njerad¼i. Skónènje pøepodach rukopis Micha³ej Hórnikej za Maæicu Serbsku. Ale te¾ Maæica so khìtro wotlakowa¹e a rukopis mìje¹e so najprjedy wot wosebiteje komisije swìdomiæe pruhowaæ. To so ani Hórnikej nochcy¹e spodobaæ a - Hórnik pøija sam na swoje risiko cy³y nak³ad a mi wotpad¼e æe¾ki kamjeñ wot wutroby. Telko prócy, èasa, woporow a wutrajnosæe sej ¾ada¹e, nak³adnika serbskeje knihi namakaæ.
A z toho èasa wìm ja derje, ¹to ma s³owo "nak³ad" na sebi a tohodla sym so pjera pøimny³, zo bych wopomni³ a rozpomni³ zas³u¾by, njezachodne zas³u¾by najwoporniwi¹eho serbskeho nak³adnika: Jakuba Herrmanna.
Prìni króæ jako horliweho serbskeho wótèinca spóznach na¹eho wos³awjenca pøi slìbornym mì¹niskim jubileju na¹eho njezapomniteho Hórnika lìta 1881 pri krasnym swjed¼enju w nìhdu¹im Lauec hosæencu w Budy¹inje. S³y¹u to moh³ rjec hi¹æe d¼ensa, kak Hórnika jako wuèerja serbskeje rìèe a serbskeho pismowstwa khwale¹e a s³awje¹e. A to z dobrym prawom. Hórnik bì wuèeà nic jeno z ertom, ale te¾ ze skutkom. S³owa pohnuwaju, pøik³ady æahnu. To smìmy wo Hórniku prajiæ. Hórnik je mjez druhimi te¾ wosebje wulke pjenje¾ne wopory za na¹e pismowstwo pøino¹a³. A jelizo te¾ na¹emu jubilarej njebì mó¾no, z pjerom za serbske pismowstwo wjele skutkowaæ - znajemy pak te¾ jara rjane wud¼ì³ki z jeho pjera - dha je tola te¾ mnohi serbski spis hakle pøez njeho na swìt³o wu¹o³. Haj, njepraju pøewjele, ale skerje hi¹æe ma³o, hdy¾ wobkruæam, zo bì nìkotre¾kuli serbske pjero dawno zezerzawi³o, njeby-li na¹ jubilar so wo to stara³, zo by, ¹to¾ so dobreho pisa, te¾ w æi¹æu wuda³o. Ze z³otej wutrobu a z darniwej ruku je sobud¼ì³aæerjam serbskich èasopisow a serbskim basnikam ruku wod¼i³ a hdy¾ so tak husto z khwalbu spomina na basnje a wud¼ì³ki serbskeho ducha a pjera, mamy te¾ w¹u winowatosæ, jónu zjawnje a sprawnje èe¶æiæ toho, ¹tó¾ je nam tute d¼ì³a hakle pøistupne sèini³. A tak je kanonik Herrmann dobry a d¼akowny ¹uleà na¹eho Hórnika, sæìhujo pøik³ad swojeho wuèerja wosebje jako nak³adnik.
Skoro samo so rozumi, zo je na¹ wos³awjenc te¾ dobry znajeà pismowstwa, kotry¾ dobre a mjenje dobre derje rozeznawa. To smy z jeho ertnych rozmo³wow wjac haè jedyn raz spóznali. Toho dla p³aæi te¾ jeho s³owo wjele. Wìm so dopomniæ, zo je cyle krótke wuprajenje jeho erta jara dobre sæìhwki mì³o a k d¼ì³u na roli serbskeje literatury pohnu³o. Tajki nastork je te¾ star¹im pøeswìdèenym d¼ì³aæerjam trìbny, tajka ertna derje mìnjaca kritika a tajke zrozumliwe pohnuwanje je mnohim wu¾itne, pøeto¾ to je dosæ èasto jenièke myto serbskeho spisowaæela.
©tó¾ so za serbske pismowstwo zahori, zahori so wìsæe te¾ za w¹ì druhe narodne a nabo¾niske potrìbnosæe swojeho ludu. Tak te¾ kanonik Herrmann. Wo tom wìd¼a powìdaæ serbscy studowacy, Towaàstwo Pomocy, towaàstwo swjateju Cyrilla a Methodija, towaàstwo "Serbowka" w Prazy, wosebje pak Maæica Serbska a na¹ serbski dom. Njewìm a njemó¾u rozsud¼iæ, ale smìm drje na po³ wìsæe zhódaæ, zo je wón jako wosadny duchowny wulki wliw mì³ na to, zo mamy z jeho wosady wjac haè jednoho zd¼ì³aneho Serba, kotry¾ je so hi¾o we mnohim nastupanju jako swìrny narodowc a d¼ì³aæeà wupokaza³. M³oda mjehka wutroba pøijima snadnje dobre zaæi¹æe a te wostawaju èas ¾iwjenja: su podobne njewuha¹omnemu pismej, kotreho¾ móc ani z³ósæ tak bórzy njeznièi. Wo mnohich, jara mnohich woporach na¹eho jubilara za w¹ì nale¾nosæe na¹eho narodneho ¾iwjenja nochcu a njemó¾u pisaæ, wjele z nich je zjawnje mjenowanych by³o, mnohe pak chce nadobny darowaà wìsæe te¾ zamjelèane wostajiæ. Jeno na jednu, a to zawìsæe nic najmjenje wa¾nu stronu jeho powahi dyrbju hi¹æe pokazaæ.
Serbjo bydla bjez ma³a jeno na wsach, a to zad¼ìwa wuwiwanju zd¼ì³anosæe njema³o. Runje srjed¼i¹æam w¹eho wìdomostneho, literarneho a wumje³skeho ¾iwjenja w residencach abo syd³ach swojich mnohich wjeàchow maja so Nìmcy d¼akowaæ, zo maja tak nahladnu zd¼ì³anosæ. Cyle podobnje p³aæi to te¾ wo biskopskich mìstnach a kló¹trach. Nam Serbam bohu¾el ani jene tajke srjed¼i¹æo wosta³o njeje. Æim wa¾ni¹e a zas³u¾bni¹e je potajkim to, zo su nìkotøi z na¹ich na wsach pøebywacych wótèincow swój dom serbskim narodowcam a pøeæelam na¹eje wìcy wotewrili, pøistupny a wulcy pøijomny sèinili. Star¹i ka¾ n. pø. kantor Hicka, na¹ s³awny hud¼bnik Kocor a druzy, njemó¾achu ¾enje dowukhwaliæ hospodliwosæ Handrija Zejlerja, ki¾ we swojim èasu lìto wot lìta wulki d¼ìl serbskeje inteligency do swojeho domu wita¹e. Kajki wjeso³y, zahorjacy, nad¼iju stajnje z nowa zbud¼owacy a k ¶kutkam napominacy a posylnjacy duch tam knje¾e¹e, to njech wopowìduja æi, kotøi¾ su to sami nazhonili. Cyle podobnje skutkowa¹e te¾ na¹ njezapomnity Imi¹. A po tutym pøik³ad¼e zhromad¼e¹e te¾ na¹ Herrmann hdys a hdys d¼ì³aæerjow w serbskim pismowstwje do swojeho domu, a kó¾dy, ¹tó¾ mó¾e¹e, pøijima¹e z radosæu jeho pøepro¹enje, dokel¾ bì sej wìsty, zo bud¼e z lubosæu witany, zo tam nadeñd¼e hospodliwosæ, radu a - ¹to¾ mó¾no - te¾ pomoc, nadeñd¼e cyle jenak zmyslenych pøeæelow a znatych, kotøi¾ so skhad¼uja, zo bychu sej swoje nazhonjenja wumìnjeli, s³owa lubosæe, wìrnosæe a tró¹ta prajili a swoju wutrobu k nowemu d¼ì³u posylnjeli.
Jeno idea³ne, idealne nadobne zmyslenje d¼ì horstku serbskich narodowcow stajnje nawjedowa¹e a te¾ hi¹æe nawjeduje. Materialneho wu¾itka so nichtó nad¼ijeæ njemó¾e wot d¼ì³a za na¹e Serbstwo. Æim wu¾itni¹e, haj, æim nuzni¹e potajkim je, zo so tajke ideale za¹æìpjeja, haja a zesylnjuja. A k tomu je jara mnoho èisteje, njesebièneje lubosæe trjeba: we wjacy wutrobach pak so lubosæ k naradej hori a mócni¹a wona je: wjele p³omje¹kow dawa p³omjo. A to vv¹o dokonja wjese³e, pøeæelne, lubosæiwe towaàstwo, hd¼e¾ su swoji mjez swojimi a ze swojimi, hd¼e¾ so njetrjeba kó¾de s³owèko wotwa¾eæ, hd¼e¾ njeje nichtó wy¹¹i a nichtó ni¾¹i, hd¼e¾ su w¹itcy jenak zmysleni: kó¾dy kó¾demu, ka¾ bratr bratrej. A du¾ te¾ z tajkeje hospodliwosæe wukhad¼a mnoho wu¾itka za na¹u narodnu wìc.
Jurij Lib¹, £u¾ica 1899.
zpìt na obsah Dal¹í: Hdy¾ z njebjes sapa wohen..


text:
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Zašły raz zaběrachmy so z Korlu Awgustom Kocorom, kotryž je z oratorijowym cyklusom »Počasy«, inspirěrowany wot zynkoweje rěče Haydna, samostatnu serbsku wuměłsku hudźbu stworił. Na tute pioněrske dźěło móžeše Jurij Pilk natwarjeć.
Uwertěra k Shakespearowej dramje »Són lětnjeje nocy« sčini 17lětneho Felixa Mendelssohna-Bartholdyja přez nóc sławneho. Z njej njeje jenož swój zahe zrały talent dopokazał, ale tež žanr uwertěry jako tajki rewolucionował, jón do hudźbneje epochi romantiki zwjedł.
W serbskej komornej hudźbje ma Pilk podobny wuznam kaž Mendelssohn-Bartholdy w němskej: Jeho uwertěra k spěwohrě »Smjertnica« je romantiske klučowe dźěło za orchester.
Zajimawe je, zo w Hodźiju jako syn policista rodźeny Pilk – hinak hač Kocor – w prěnim rjedźe njebě hudźbnik, ale stawiznar a ludowědnik. Ale hižo na Budyskim wučerskim seminarje pokaza so jeho talent při klawěrje. Tola rozsudźi so za powołanski puć wědomostnika a promowowaše na Rostockskej uniwersiće z historiskej temu. Přeslědźi situaciju Wjazońčanskeje gmejny za čas wuswobodźenskich wójnow. We Wjazońcy móžeše tež prěnje powołanske nazhonjenja jako pedagoga zběrać.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Po tym zo sym w poslednim wudaću korjenje serbskeje artificielneje hudźbneje kultury wobjednał, dźe tule wo jeje prěni wjeršk: tworjenje Korle Awgusta Kocora, kotrehož móžemy bjez přehnawanja »nana serbskeje wuměłskeje hudźby« mjenować.
Jako prěnja wusahowaca wosoba w němskej hudźbnej tradiciji płaći Heinrich Schütz. W ćmowym času Třicećilětneje wójny rozšěrješe ze swojimi twórbami tróšt a nadźiju a bu tohodla »Lumen Germaniae« (»swětło Němskeje«) mjenowany. Přez wukubłanje w Italskej bě hudźbnje na wyšinje časa a jako dwórski kapałnik w Drježdźanach je twórby stworił, kotrež němsku hudźbnu kulturu trajnje formowachu a płódnu pódu tworjachu, na kotrejž móžeše na př. Bach rosć.
Serbja, kiž žanu aristokratiju njemějachu a połnje pod němskim knjejstwom stejachu, njemóžachu dwórsku hudźbnu kulturu wuwić. Hakle w 19. lětstotku běchu wuměnjenja za samostatnu wuměłsku hudźbu date, wurosćace přez nastawace narodne wědomje a na zakładźe poměrnje liberalneje kulturneje politiki w sakskim dźělu Łužicy. Krajnostawske wučerske seminary postarachu so wo rozmach kubłanskeho niwowa a přićahowachu młodych muži, kiž chcychu wjace hač status »chudeho wjesneho wučerja«. W Budyskim seminarje hromadźeše so »serbska awantgarda«, prócujo so po přikładźe młodych čěskich a pólskich intelektualnych wo narodne zbudźenje we wuměłstwje. Mjez nimi běše K. A. Kocor, pochadźacy ze Zahorja pola Budestec.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
»Słowo ›serbski‹ dźe wróćo, štož budźe filologa wědźeć, na zapřijeće ›srěbać‹. Potajkim kohož maćerje spěw, lěpje prajene, mloko ja srěbam, toho tež sym. Potajkim zhromadnosć starych Słowjanow so w tym wotbłyšćuje. My wšitcy słušamy do zhromadnosće, kotraž samsne maćerne mloko srěba.«
Takle rozłoži 2007 zemrěty muzikologa Jan Rawp, jedyn z najwažnišich znajerjow serbskeje hudźby, w interviewje ze sćelakom Deutschlandfunk pochad mjena swojeho luda. A njeje žadyn připad, zo je so při tym skrótka zaprajił a zapřijeći »maćerne mloko« a »spěw« rěčnje jedne z druhim zwjazał. Přetož spěwy, kotrež su serbske maćerje přez generacije dale dawali, tworja hudźbny pomjatk serbskeho naroda, su zarodk wuměłskeje hudźby.
W běhu křižneje wójny přećiwo Serbam wokoło lěta 1000 sej němscy kejžorojo poněčim słowjanske kmjeny podćisnychu. W dźensnišej Předpomorskej eksistowaše pak tež potym »słowjanska hudźba«. Ryćer a pozdźiši lubosćinski spěwar Wiclaw Rujanski, zemrěty wokoło 1325, je 17 melodijow zawostajił. Namakamy je w »Jenaskim rukopisu spěwow«. Tutón codex je jedna z najwažnišich zběrkow swětnych spěwow wysokeho srjedźowěka. Wiclaw słušeše drje k Rujanjanam, druhemu słowjanskemu kmjenej hač dźensniši Serbja we Łužicy, a tola su jeho spěwy za mnohe lětstotki posledni dopokaz zapadosłowjanskeje wuměłskeje hudźby. Spěwany ludowy spěw sta so ze zakładom wšěch hudźbnych aktiwitow.


text:
Chcedźa šule do wužadaceho projekta zapřijeć
Wulke Ždźary (AK/SN). Kedźbliwe wobchadźenje z wohenjom bě njedawno tema pjećdnjowskeho projekta „Fascinacija woheń“ za předšulske dźěći ze Šćeńcy a Wulkich Ždźarow. Wot lěta 2010 je Armin Berger z Wojerowskeje powołanskeje wobory zamołwity za kubłanje na polu wohnjoškita. Třinaće dźěći je z Wulkich Ždźarow a sydom ze Šćeńcy, ze zarjadnišćow, kotrejž stej w nošerstwje Miłočanskeho Křesćansko-socialneho kubłanskeho skutka, je so na projekće wobdźěliło. Pod dohladom nawuknychu wone z wohenjom wobchadźeć.


text:
Budyšin. Předań zastupnych lisćikow za 144. schadźowanku, kotraž budźe 24. nowembra w Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle, zahaji so štwórtk, 1. nowembra, při dźiwadłowej pokładni. Internetne skazanki su tohorunja móžne.
Čita z noweje knihi
Ćisk. Na němsko-serbski literarno- a hudźbny wječor přeproša Ćišćanske kulturne towarstwo jutře, sobotu, wot 17.30 hodź. na Kasperec dožiwjenski statok. Doris Kasper čita tam ze swojeje noweje knihi „Kuzło dejmantneje soniny“ a přeradźi tajny recept, kak móže čłowjek zbožowny być. Spěwna skupina Wólbernosće wječor hudźbnje wobrubi. Zastup je darmotny.
Kabaret dožiwić
Kamjenc. „Darmotne piwo budźe dróše“ rěka program kabareta „Die Herkuleskeule“ njedźelu, 28. oktobra, w 16 hodź. w Kamjenskim hotelu Město Drježdźany. Za njón maja hišće zastupne lisćiki, kotrež dóstanu zajimcy za 23,50 eurow direktnje w hotelu.
Nyšpor hońtwjerjow a hajnikow


text:
Beschreibung
Šwintuchaj rěkataj Michał a Filip, a wonaj staj přećelej na žiwjenje a smjerć. Wosebje Filip, tež Flipi mjenowany, chce wšudźe a kóždemu pomhać. A Michał – kaž to mjez prawymi přećelemi je – je jemu poboku. Při tym pak jimaj nastajnosći něšto naprěki přińdźe, a město wočakowaneje chwalby zběrataj w šuli zapiski a čorne dypki. »Skućićelow dobrych skutkow« pak žanažkuli pokuta njewottraša. Při wšej harje mjenujcy Michałowy nan ze zapiskami swojeho syna samo pjenjezy zasłuža. Kak, to njech Šwintuchaj wćipnemu čitarjej samaj přeradźitaj.
W 37 krótkich kapitlach dźe wo přećelstwo, sprawnosć, pomocliwosć, dźerženje słowa a lubosć k přirodźe. Awtor Miloš Kratochvíl je tute temy přewšo wušiknje do runje tak njewšědnych kaž lóštnych dyrdomdejow protagonistow-šwintuchow spletł. Z Prahi pochadźacy spisowaćel je w swojim kraju jara znaty a zahorja ze swojimi knihami młody a starši publikum.


text:
„Jězus pozběhny woči k swojim wučomnikam a praji: Zbóžni wy chudźi, přetož waše je Bože kralestwo!“ (Lk 6,20).
Nic wot horka zhladuje Jězus ale wón pozběhnje woči k swojim wučomnikam. Jězus ma je zańč. Njehlada žarliwje ale z radosću na swojich, přetož jich je Bože kralestwo. Jich chudoba je jich zakład zbóžnosće. Nic to měće ale to byće je za zbóžnosć rozsudne. Chudoba, kotruž Jězus narěči, je dožiwjenje, kak wučomnicy swoje žiwjenje dospołnje na njeho zwožuja. Jich wěstosć njeje to štož maja abo nimaja ale, zo smědźa być wučomnicy swojeho mištra.
MN
© D. Dzikiewicz, M. Nawka, D. Matik 2019 | Datenschutzerklärung


text:
Materialije
wobrazowe kartki
gymnastikowe rynki we wšelakich barbach (zelena, čerwjena, žołta, módra)
Přihot
Wobrazowe kartki wućišćeć. Kartki laminěrować abo na sylnišu papjeru zlěpić. Połožće tři rynki do jednoho rjada (Reihe).
Přewjedźenje
Dźěći sydnu so na jednym boku rynkow jedne pódla druheho. Wospjetujće najprjedy z dźěćimi zhromadnje barby, z tym zo jim barbowe kartki pokazaće. Prošće jednotliwe dźěći jedyn předmjet w skupinskej rumnosći wuzwolić, kiž ma samsnu barbu, a tutón pomjenować.
Kajka barba to je? Pytaj předmjet, kiž je tež zeleny. Pokazaj nam něšto, štož ma samsnu barbu. Potom pokazaće w probowym kole wotběh hry.
Na to stupi so jedne dźěćo před prěnju rynku a praji rym, při čimž wužiwa barbu rynkow.
Módre, žołte, zelene,
tute barby znajemy.
Dźěćo skaka wot rynki k rynce a mjenuje wótře wotpowědnu barbu. Skoči z poslednjeje rynki a wostanje z chribjetom k rjadej stejo. Dźěćo barby w tutym porjedźe hišće raz wospjetuje. Wy połožiće barbowe kartki w mjenowanym porjedźe do rynkow. Potom so dźěćo wobroći a pruwuje, hač je wšě barby w prawym porjedźe mjenowało. Nětko skaka wróćo a mjenuje barby w napřećiwnym porjedźe. Hdyž je zaso při starće, wostanje z chribjetom k rjadej stejo a wospjetuje barby w tutym porjedźe. Wy połožiće barbowe kartki w mjenowanym porjedźe do rynkow. Běchu wšě barby korektne?
Změńće za kóžde dźěćo slěd barbow, z tym zo gymnastikowe rynki wuměniće: prěnje dźěćo (zelena, čerwjena, módra), druhe dźěćo (žołta, módra, zelena) ...
Warianta
Móžeće hru tež ze štyri abo pjeć barbami hrać.


text: Kulow (SN). Direktni zwičnjerjo, producenća a předźěłarjo regionalnych wudźěłkow, kotřiž su pjatk hewak na druhich wikach zastupjeni, wobohaćeja nimo znatych poskićerjow zajutřišim nalětnje wiki na Kulowskim torhošću. Nimo toho předstaja tam wot 9 do 15 hodź. regionalne speciality nalěća a jutrowneho časa. Premjerna wosebitosć budźe stejnišćo Drježdźanskeje techniskeje uniwersity, kotraž dźěła hromadźe z Křesćansko-socialnym kubłanskim skutkom na projekće „Žiwidła su drohotne“. Wopytowarjo wikow móža so na tesće sensoriki wobdźělić a při tym jedyn z dźesać dobropisow za „nóc tysac swěčkow“ 22. julija w klóštrje Marijinej hwězdźe w Pančicach-Kukowje dobyć.


text:
Budyšin (CK/SN). Za 2,75 milionow eurow da město Budyšin w přichodnych pjeć lětach šule, sportowe hale a sportnišća rjedźić. Nadawki za 18 objektow w nošerstwje města su měšćanscy radźićeljo na swojim zašłym posedźenju jednohłósnje přepodali. Nutřkowne rjedźenje přewozmje wot 8. oktobra předewzaće Götz Gebäudemanagement Ost. Firma skutkuje na 90 městnach w šěsć krajach a ma tež w Budyšinje wotnožku. Rjedźenje woknow změje tohorunja wot oktobra 2018 hač do julija 2023 w sprjewinym měsće zasydlena firma RmTV Dienstleistungen na starosći.
Rozdźělene běchu jednotliwe nadawki we woběmaj wobłukomaj stajnje do šěsć losow, rozłoži wotrjadnik měšćanskeho zarjadnistwa za kubłanje a socialne naležnosće Thomas Groß. Při tym zapřijachu zarjadnišća w susodstwje do jednoho losa, zo móhli kóšty lutować. Kaž Groß dale rjekny, bě so za kóždy los dźewjeć do dwanaće zajimowanych poskićerjow přizjewiło.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Kóždy kónc tydźenja přiwyskuja tysacy hordych a napjatych nanow swojim kopańcu hrajacym synam. Při tym rozsudy sudnika jara dokładnje wobkedźbuja a wótře komentuja. Jedyn z nich je Bert, kotryž chcyše so jako młodźenc sam z profijom stać, štož pak so jemu njeporadźi. Jeho 12-lětny syn Gilles, jara wobdarjeny a zahority kopar, soni tohorunja wo tym, jónu jako „Čerwjeny čert“ w narodnym mustwje sobu hrać. Zo by so són spjelnił, trenuje nan wšědnje jara zaměrnje ze swojim synom. Cyle njejapcy pak so žiwjenje hólca změni. Za młodeho koparja započina so ćežki čas. Gilles dyrbi wuknyć so rozžohnować, tež wot swojich koparskich sonow …
„Gilles“ je jara čućiwy, wuběrnje hraty dźěćacy film, kotryž wobjednawa temy kaž smjerć, lubosć, přećelstwo a pytanje za swójskim žiwjenskim pućom. Na Mjezynarodnym dźěćacym festiwalu 2006 w Kamjenicy wuznamjeni so film z třomi mytami, mjez druhim z mytom mjezynarodneje dźěćaceje jury.
„Gilles“ je jara čućiwy, wuběrnje hraty dźěćacy film, kotryž wobjednawa temy kaž smjerć, lubosć, přećelstwo a pytanje za swójskim žiwjenskim pućom. Na Mjezynarodnym dźěćacym festiwalu 2006 w Kamjenicy wuznamjeni so film z třomi mytami, mjez druhim z mytom mjezynarodneje dźěćaceje jury.


text:
Dołholětna rozhłosownica zajimawu knihu spisała
Přečitawši sej – woprawdźe nonstop – nowu delnjoserbsku knihu „Ducy pó domowni“, kotruž je Jutta Kaiserowa napisała, sym připódla něšto činił, štož hewak z knihami nječinju. Sym sej statistiku pisał! Wšako je na 150 stronach knihi rěč wo wjele ludźoch, znatych a hišće nic tak znatych. A nimo wosobow je tež wjele wsow w knize mjenowanych.
Statistika takle wupada: We 28 přinoškach knihi jewja so mjena něhdźe sto wosobow a třiceći wsow, nic jenož w Delnjej Łužicy, ale tež w Slepjanskej wokolinje a w Hornjej Łužicy. To je woprawdźe wjele! Dźiw to poprawom njeje. Jutta Kaiserowa dźě je wot 1962 do 2000 dźěłała jako reporterka, redaktorka a moderatorka delnjoserbskeho rozhłosa – w času do 1990 w serbskej redakciji Radija DDR a potom hišće krótki čas pola braniborskeho serbskeho rozhłosa ORB. W tych 38 lětach je wjele dožiwiła, zhoniła a słyšała, jako bě z mikrofonom ducy po serbskej Łužicy. Kóždy dźeń je něšto noweho zapopadnyła za aktualne rozhłosowe wusyłanja a programy w delnjoserbskej rěči abo tež w slepjanšćinje.


text:
Dopominaja na hrózbny podawk
Smochćicy. Při pomniku Cyrila a Metoda pola Smochćic chcedźa jutře, sobotu, w 14 hodź. wopomnjenski kamjeń ze štyrjomi taflemi poswjećić. Serbsce, němsce, jendźelsce a hebrejsce je na nich wopisane, kak běchu nacionalsocialisća kolonu židowskich žonow ze Słoneje Boršće do Miłkec honili. Jedna ze žonow je při tym žiwjenje přisadźiła. Poswjećenskemu nyšporej přizamknje so swačina w Smochčanskim Domje biskopa Bena.
Brigada dwójce koncertuje
Slepo/Bukecy. W rjedźe lětušich nazymskich koncertow wotmějetej so dalšej jutře, sobotu, w 17 hodź. w Slepjanskim Serbskim kulturnym centrumje a zajutřišim, njedźelu, w 16 hodź. w Bukecach. Wobaj wuhotuje 1. serbska kulturna brigada. Chór, muzikanća a rejwarjo předstaja pod nawodom Friedemanna Böhmy pisany program, wopřijacy spěwy wot Korle Awgusta Kocora hač k Beatlesam. W Bukecach poskića wot 15 hodź. kofej.
Pokaza cyklus wobrazow


text:
Ta daaam! Górnik Zobrze wygranōm 3:1 z Lechym Poznań przisztymplowoł Majstra Jesiyni, kerego raczyj trza by mianować Majstrym Pōłmetka, kieby niy to że to wcale niy pōłmetek. Tōż coby pedzieć ofyn znaczy to sztyjc niy wiela, ale uciechy żodyn tym synkōm niy weźnie…
Piyrszy plac, rekordowy krōl szczelcōw (Angulo – 16 bramōw), dwōch kadrowiczōw u Nawałki (Kądzior, Kurzawa) i sześciu w młodzieżowych reprezyntacjach Polski (Loska, Wieteska, Żurkowski, Ambrosiewicz, Pawłowski, Hajda), rekordowo frekwyncjo na szpilach (sztyjc 22-24 tys. kibicōw). Do tego nojwiyncyj klupniyntych bramōw (33). W skrōcie na Grubiorzy chce sie dziwać, chocioż do idyału fōrt daleko…
Ôstatni roz ślōnski klub na piyrszym placu po piyrszej rundzie bōł gynał 2 lata tymu. Piast Glywice do kōńca sezōnu proł sie wtedy ô majstra, ale piyrszego placu niy dowiōz do kōńca, chocioż miywoł już 10 punktōw przewogi nad drugōm ekipōm w tabeli. Terozki Górnik yno ô 1 punkt wyprzedzo drugo Legia. Ô 15. majstrze na razie ni ma co darymnie godać. Górnik to na razie łebōnie z grajfkōm, kerym chce sie tyrać, a to na polsko Ekstraklasa ôkozuje sie stykać coby kludzić w tabeli, kōńcowego sukcysu jednak niy gwarantuje.
A poprowiać sztyjc je co. Defynsywa niy zawsze funguje jak trza. 22. stracōne bramy w 15. szpilach to wynik choby w haji ô utrzimani. Yno dwa razy torman Grubiorzy słaziōł ze szpilplacu niypokōnany. Trza tyż pedzieć, że w piyrszym placu Górnika pōmogli nojgroźniejsi rywale. W Ekstraklasie przewidywalność wynikōw je na poziōmie C-klasy. Faworyty tracōm punkty z „boroczkami” bez co telki kluby jak Górnik mogōm blysnōnć a bukmachery zaś prziszporujōm.
Jeszcze 6 szpilōw wiosny na jesiyń i kluczowo pauza zimowo. Eli Gôrnik sie wzmocni? Pozōr, poważno kandydatura na widoku! Łukasz Podolski swoim ôstatnim kōmyntorzym na Tweeterze, w kerym pedzioł Grubiorzōm coby doczkali na niego zaś rozhajcowoł dyskusjo ô jego transferze do Zobrzo. Rod bych to chcioł widzieć. Yno… Chyciōłby sie tera do 11-stki? Co padocie?


text:
Po wčerawšim remisu 0:0 we wróćohrě wo postup a štwórtkownym dobyću 3:2 pola SC Weiche Flensburg je so FC Energija Choćebuz po lětomaj w štwórtej lize zaso do třećeje najwyšeje koparskeje ligi Němskeje wróćiła.
SC Weiche Flensburg 08
– FC Energija Choćebuz 2:3 (0:3)
Zestawa hosći: Spahić – Starcew, Stein, Matuwila, Schlüter, Kruse, de Freitas, Weidlich (72. Scheidhauer), Zimmer (75. Gehrmann), Viteritti, Mamba (78. Siebeck)
Eskortěrowany wot 3 000 sobujěducych fanow je mišter sewjerowuchodneje stafle prěnjeho stafle sewjer w prěnim połčasu nimale ze stadiona w Kielu wottřělił. FC Energija bě absolutnje dominantna a zahori swój přiwisk z trojimi wrotami. Perfektnu přihrawku Kevina Weidlicha, nadběhowaceho na prawym křidle, wuži centralnje zaběžacy Streli Mamba k nawjedowanju. Wón sam posłuži 13 mjeńšin pozdźišo Maximiliana Zimmera, kiž suny bul nimo Flensburgskeho wrotarja k 2:0 do syće. Zimmer postara so we 38. min. z wólnym kopom ze zdalenosće 18 metrow wo sensacionelny mjezywuslědk po prěnim z dohromady štyrjoch relegaciskich połčasow.


text:
Azerbejdżůn
Azerbejdżůn, Republika Azerbejdżanu – państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.
Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.
Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.
We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.
Przipisy


text:
Bytōm: narkotyki za 6 tys. złotych we kabzach
Bytōmscy szandarzi przejōnli amfetaminã, co z nij szło narychtować bez 1500 „dziołkōw” dilerskich i zastawiyli 54 lata starego bytōmiana. Przejynte narkotyki na czŏrnym rynku sōm wert bez 6 tysiyncy złotych. Prokuratōr ôbjōn chopa policyjnym dozorym. Grozi mu terŏz do 10 lŏt heresztu.
Kryminalni z bytōmskij kōmyndy, co sie zajmujōm walkōm przestympczościōm narkotykowōm, kludziyli robotã przeciwko dilerōm narkotykōw. Przi ulicy Jochymczyka policyjōny zastawiyli 54-latka, co mioł przi sobie amfetaminã, z keryj szło narychtować bez 1500 „dziołkōw” dilerskich. Przejynte narkotyki na czŏrnym rynku sōm wert bez 6 tysiyncy złotych. 54-latek trefiōł do policyjnego heresztu. Chop usłyszoł już ôbskarżynie. Prokuratōr ôbjōn go policyjnym dozorym. Terŏz ôdpowiy przed gyrichtym. Bytōmianowi grozi do 10 lŏt heresztu.


text:
Zmylkow architektki dla chce so gmejna prawnisce poradźować dać
Njeswačidło (JK/SN). Mědlizanje wčerawše posedźenje Njeswčanskeje gmejnskej rady njebě. Kontrowersnu, ale přiwšěm wěcownu diskusiju wuwabi wotpohlad, přidatne srědki k wotstronjenju škodow wulkeje wody z lěta 2013 w Njeswačanskim hrodowym parku wobzamknyć. Móžachu-li so při prěnim losu za rjedźenje pěskowcowych figurow a studnjow hišće poměrnje spěšnje wo trochu wyšich kóštach dojednać, mějachu při druhim losu prawe hłowybolenje. Tam dźěše wo wyše wudawki za hłubkotwarske dźěła a za wobnowjenje dna třoch studnjow kaž tež wo wotwodźenje wody z twarskeje jamy a wo trěbnu cisternu. Wočiwidnje njebě zamołwita architektka při kalkulowanju a poradźownju wostronjenja škodow wažne wěcy pak spóznała abo wona je zamjelča. Tuž su w běhu twarskich dźěłow přidatne kóšty nastali. Po dlěšim tam a sem so radźićeljo dojednachu, dźiwajo na to, zo so časowy plan ponowjenskich dźěłow dodźerži a tam dalše kóšty njenastanu, so prawnisce poradźować dać.