text:
Chóśebuz
Chóśebuz (nimski Cottbus, česki Chotěbuz, pólski Chociebuż,[2] górnoserbski Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzaŕkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.
Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow, sedło Dolnoserbskego gymnaziuma a Serbskego muzeja. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.
Měsćańske źěle[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Srjejź • Mitte
- Chmjelow • Schmellwitz
- Žandow • Sandow
- Grodkojske pśedměsto • Spremberger Vorstadt
- Strobice • Ströbitz
- Žylow • Sielow
- Zaspy • Saspow
- Žylowk • Merzdorf
- Dešank • Dissenchen
- Rogeńc • Branitz
- Módłej • Madlow
- Knorawa • Sachsendorf
- Depsk • Döbbrick
- Škódow • Skadow
- Rogozno • Willmersdorf
- Kórjeń(Chóśebuz) • Kahren
- Kibuš • Kiekebusch
- Gołynk • Gallinchen
- Gogolow • Groß Gaglow
Partnaŕske města[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Villingen-Schwenningen (Nimska)
- Saarbrücken (Nimska)
- Gelsenkirchen (Nimska)
- Turgovište (Bulgaŕska)
- Zielona Góra (Pólska)
- Lipeck (Rusojska)
- Grosseto (Italska)
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Ludnosć w Bramborskej pó gmejnach dnja 31. decembra 2017 na statistik-berlin-brandenburg.de (XLS-dataja; 223 KB)
- ↑ Chociebuż, właściwie po dolnołużycku Chosiebuz, także Chosiobuz, po górnołużycku Khociebuz w Geografiskem Słowniku Pólskego Kralojstwa a drugich słowjańskich krajow, tom I (Aa — Dereneczna) rok 1880


c: text/html

text:
Fungi Bartling 1830
houby
Kmeny
Ascomycota, Basidiomycota, Entomophthoromycota, Glomeromycota, Kickxellomycota, Mucoromycota, Zygomycota
Třídy
Agaricomycetes, Arthoniomycetes, Ascomycetes, Atractiellomycetes, Candelariomycetes, Collemopsidiomycetes, Coniocybomycetes, Cystobasidiomycetes, Dacrymycetes, Dothideomycetes, Endogonomycetes, Entomophthoromycetes, Eurotiomycetes, Exobasidiomycetes, Geoglossomycetes, Glomeromycetes, Harpellomycetes, Kickxellomycetes, Laboulbeniomycetes, Lecanoromycetes, Leotiomycetes, Lichinomycetes, Microbotryomycetes, Mucoromycetes, Neolectomycetes, Orbiliomycetes, Pezizomycetes, Pucciniomycetes, Saccharomycetes, Schizosaccharomycetes, Sordariomycetes, Taphrinomycetes, Tremellomycetes, Ustilaginomycetes

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Utopek
Utopek, Utoplec lebo Wasermůn – morcha wodno podug berybojek, godek, uosprowek, powjarek, zawjeřyńůw a wicůw, kero ukozuje śe we Gůrnym Ślůnsku, idyntiko s polskym Wodńikym. Uosprowki uo Utopku sům uobstůnům tajlům ślůnskij kultury. Lyjbysraumym Utopka mjały by być barzoły, barziny, rybńiki, rzyki, plosa, a stawy.
Podug wszyjskich uosprowek, Utopek kwatyruje se we stawje, roz za czas weksluje pomjyszkańy na inksze, coby go kery ńy ukatrupjůł. Kożdy Utopek je zgobńikym, bywo jarny, kej ńy strzimje.
Kożdo powjarka mo inkszo wersyjo, co do pochodzyńo Utopka. Jedno pado, choby Půnbůczka ńykere jańoły suchać ńy chćały, Uůńi śe pogorszyli a pośćepowali je ś ńyba. Te jańoły, kere poślatowały na źymja, uostały jancykrystůma, te kere do lasa - ńyherskyma morchůma, a te kere do zyja a rzyki - Utopkůma.


text:
Pulp Fiction
Pulp Fiction – amerikańsko kryminalnŏ kōmedyjŏ sensacyjnŏ wyreżyserowanŏ we 1994 roku bez Quentina Tarantino, ôpartŏ na scynariuszu Tarantino a Rogera Avary’ego[1]. Film, we kerym wystympujōm John Travolta, Samuel L. Jackson, Bruce Willis, Tim Roth, Ving Rhames a Uma Thurman, ôsprawio pŏrã epizodōw rozgrŏwajōncych sie we przestympczym Los Angeles. Tytuł filmu nawiōnzuje do popularnych we chycie XX stoleciŏ czasopism a rōmanōw kryminalnych, kere cechowały sie drastycznym gwołtym a błyskotliwymi dialogami.
Film uznŏwany je za jedyn ze 100 nojlepszych ôbrazōw wszech czasōw m. in. we rankingu rychtowanym bez American Film Institute (skuli setnyj rocznice kinymatografije instytut tyn przirychtowoł wykŏz stu nojlepszych filmōw we historyji; Pulp Fiction znŏdło sie na 94. placu), jak tyż we popularnych rankingach składōw a portalōw filmowych (ntp. IMDb.com – 5. plac*[2]; Filmweb – 7. plac). Zdobōł miyndzy inkszymi Złotõ Palmã na Festiwalu Filmowym we Cannes a Oscara we kategoryji nojlepszy scynariusz ôryginalny.
Przipisy
- ↑ Mike LaSalle, FILM REVIEW -- `Pulp' Grabs You Like a Novel, SFGate, 15 września 1995 [dostymp 2019-02-15].
- ↑ IMDb TOP250, Internet Movie Database (angelski).


text:
U nos w dōma, na śniodani my dostali po kōnsku suchego chleba, abo mało żymła a gorczek czornyj kawy z cygoryjōm, ale bez cukru, do zapicio. Jo bych ani tego niy jadła, ale starka dycki godała, że trza, bo to je praje post! Mie sie tyn post zdoł ôgrōmnie gupi, bo jak to je, że cołki dziyń czowiek nic do gymby niy wrazi, a we wieczōr sie tela najy, że go potym brzuch boli, a musi brać fefermincowe kropki na trowiyni! Ciynżko bōło doczkać do wieczerze, jak coluśki dziyń cosik sie warziło, a piyknie wōniało w całyj chałpie! Nojgorsze, że ani poszkubować jodła niy szło, bo starka nos warowała, że to sie zaroz wszyjscy ô tym dowiedzōm, bo krziwo jscać bydymy! Tako gańba! Jednako to niy bōło jedine straszyni dziecek we Wilijo. Ustrojôno chojinka stawiało sie dycki we izbie kaj szło ôkno uchylić, coby Dzieciōntko mogło podarōnki prziniyś, ale zaglōndać tam dziecka niy śmiały! Ale jak sie już zećmiyło, to my, dziecka, wypatrowali tyj piyrszej gwiozdki jak zbawiynio! Po tym wszyjscy siodali ku stole wedle porzōndku a wieku: starka na pojstrzōdku, po boku mamulczyna siostra a my z ôjcami, nikedy tyż jako zaproszōno sōmsiadka, abo sōmsiod, co na Wilijo sami ôstali. A naprociw starki stoł pusty stołek, a jedyn talyrz, co sie jodła na nim niy kładło. To bōło miejsce do tych wszyjskich, co poszli już do Pōnbōczka, ale we Wilijo dycki dostowali „przepustka” ze drugigo świata, coby sie na Ziymia podziwać na „stare śmieci”. Potym my wszyscy stanyli, porzykali za nos, żywych i za duszyczki a siodali my do jodła. We kożdej chałpie tyn porzōndek przi wieczerzi je troszka inakszy, ale wszyndy po piyrsze jy sie zupa. U nos to bōła moczka, siymiyniotka ze grzybami abo kōnopiotka, potym jedli my kapusta kiszōno ze grochym abo ze grzybami, ku tymu kaper abo harynek we ôccie, zimioki abo chlyb, a na koniec makōwki a babōwki. Po jodle my Pōnbōczkowi podziynkowali, a podzielyli sie ôpłatkym. A jeszczech ô śpiywaniu kolyndōw bez godzina przepōmniała!
Roztōmili, Wesołych Świont!


text:
Biscogniauxia divergens je grzib[5], co go nojprzōd ôpisoł Ferdinand Theissen, a terŏźnõ nazwã doł mu Whalley & Læssøe 1990. Biscogniauxia divergens nŏleży do zorty Biscogniauxia i familije Xylariales.[6][7] Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.[6]
Biscogniauxia divergens je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Ferdinand Theissen, a terŏźnõ nazwã doł mu Whalley & Læssøe 1990. Biscogniauxia divergens nŏleży do zorty Biscogniauxia i familije Xylariales. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.


text:
Sahrawijŏ
Sahrawijŏ abo Zachōdniyŏ Sahara (Ôficyjniy: Arabskŏ Dymokratycznŏ Republika Sahrawije Arabskŏ gŏdka: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية Al-Jumhūrīyyah Al-`Arabīyyah Aṣ-Ṣaḥrāwīyyah Ad-Dīmuqrāṭīyyah, Szpaniyelskŏ gŏdka: República Árabe Saharaui Democrática) - po tajli uznowōny krej (45 ôficyjne kreje UN uznajōm Sahrawije), kery kōntroluje tajle Zachodniyj Sahary eli tyrytorium kere bŏłŏ koloniyjōm Szpaniyje. Sahawijŏ kōntroluje 20-25% placu, kery deklarowałŏ jako swōj[1].
Nacyjne świynta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ suevia2008.googlepages.com/CUADROZONASDIVISINDELSHARAOCCIDENTAL.pdf


text:
Jedyn nasz kamrat, co mu bōło Pieter na miano, ôgrōmnie rod robiył drugim szpasy, ale żodnymu tym fest niy ukrziwdziył, bezto mu ludzie te jego gupoty wyboczali, mało sie zdarzało, coby sie kery na niego poszarpoł. Jak prziszoł ku nōm taki jedyn Stefan, co bōł rodym ôd Sandomiyrza, to Pieter go dycki naskwol mianowoł Sztefan, chociaż tyn chop ni mioł tego rod, a dycki Pietra poprawioł. Nasz szef tego żganio już niy poradziyl zdzierżyć i roz im padoł, coby se dali po szlagu, a potym, coby bōł już świynty spokōj! I tak sie ôroz ôba synki skamraciyli, a kamracōm do dzisio! Ale borok Stefan ni mioł we tyj robocie leko, bo synek bōł uczynny i jak szeł do kijosku, co stoł kōnsek ôd naszego biōra, dycki sie pytoł, co kery chce, abo kupić potrzebuje. Nojstarszy s nos bōł taki jedyn Karlik, co jo mu dycki dwojała. Tyn chop to bōł „Ślōnzok zażarty”, tak dycki na sia godoł, a chcioł kōniecznie zrobić ze Stefana Ślōnzoka. Roz kozoł mu kupić dwie żymły do sia, a dwie bułki do panoczka kerownika, co bōł bezmała ze Warszawy. Stefan bułki prziniōs, ale gorzi bōło ze żymłami, bo przedowaczka, co tyż bōła przibytno, niy wiydziała, co to je! Jak mu to wszyjstek Pieter ôbjaśniył, to tyn modziok sie yno ôśmioł, a padoł, że sie wiyncy nabrać niy do! I bez pora dni dowoł pozōr, co mu kamraci godajōm. Ale jedyn roz zaś lecioł do tego kijosku po cosik do jodła i Pietrowi sie spomniało, że zapōmnioł wziōnś śniodani ze chałpy. Bezto za nim zawołoł, coby mu kupiył ze trzi bułki. Za kwila Stefan bōł nazod, a już ôd dźwiyrzi wołoł, że strzibułkōw we kijosku niy mieli! Jako widzicie, wesoło nōm sie czasym ś nim robiyło!
Ôd tego czasu minyło już kupa lot. Stefan na Ślōnsku ôstoł, wziōn se baba ze Świyntochłowic i teroz godo na sia, że je „naturalizowany” Ślōnzok, a jego kamrat Pieter dwaścia lot nazod do Rajchu za robotōm pojechoł. Mo sie tam dobrze, ale dycki jak sie potkōmy, to spōmino te swoji poczōntki na nimiecki ziymi. Nimiecki znoł, ale tam mu tyż taki szpasy kamraty we robocie robiyli, jaki ôn przibytnymu Stefanowi kejś robiył! Jako widzicie roztōmili, nic ni ma za darmo.


text:
Na zachopjeńku
W běgu zachadnych lět som se tam a zas zaběrał z wšakimi socialnymi kupkami, kótarež zjawnosć cesto pósuźujo ako »subkulturelne«: Neonacije, hooligany, punki, sekty, ezoterikarje, hippije, wótrjacniki, śěgaty lud a druge – mjenjej abo wěcej organizěrowane – luźe, kótarež se »kulturelnje« rozeznawaju wót wětšego źěla towarišnosći. Fascinacija za mnjo – a za wjele drugich – nastawa na tom městnje z konflikta mjazy tym »normalnym« na jadnom a tym »njezwuconym« na drugem boce. Až eksistěrujo taki konflikt teke w konteksće serbskeje mjeńšyny, som ja pśipódla wuslěźił w běgu swójogo studiuma sorabistiki w Lipsku.
Titel mójogo masterskego źěła, kótarež som zapódał 24. septembera 2020, jo »Subkulturalnosć a serbska towarišnosć – Pśespytowanje subkulturelnego koncepta na zakłaźe reprezentatiwnych projektow« (Baganz 2020). W źěle som se zaběrał ze zwiskom mjazy subkulturalnosću a serbskeju mjeńšynoweju towarišnosću. Za to som pśeslěźił a pógódnośił serbskosć a subkulturalnosć wšakich serbskich projektow na pólu literatury, muziki a socialnych medijow.
Zasadny problem w běgu mójich pśeslěźenjow jo było wupominanje, słužbnje nałožowaś kopicu wšakich zapśimjeśow a fachowych definicijow z kulturnowědomnostnego wobłuka. Aby wuźěłał wužytny teoretiski instrumentarium, som wusměrił źěło za perspektiwami sociologa Rolfa Schwendtera, kótarež jo wón formulěrował w swójich knigłach Theorie der Subkultur (1993). Na zakłaźe togo a konceptow z moderneje etnologije som wutwórił teoretiski zakład. Pśeglědnosći dla njamógu na tom městnje wopisaś ceły swójski dialektiski proces, ale jano pokazaś na nejwažnjejše wuslědki mójogo źěła. We tom zmysle njok dopołnje rozkłasć slězynu kompleksnych zapśimjeśow, ako na pśikład identity, kultury, Schwendteroweje pyramidy towarišnosći a wjele drugich. Taka skrotcona forma móžo zawinowaś wjele njedorozměśow, ja pak se wó to procuju, až su móje wugronjenja k rozměśeju.


text:
towaristwo
Sedym wjeskow a srjejdźa Slěpe ze swójeju cerkwju: To jo mała hokolina, w kótrejž se do dźeńsajšego chójdźi w pisanej a na warianty bogatej burskej drasće a kótraž jo jednorazny folklorny region. Ležy cyle na północy Sakskeje, hobdate wót góle, a na pěskowej zemi, do kótrejž se huglowe bagery žerje. Jo bałdy mały dźiw, až su se how wósebna serbska narěc (Slěpjańska serbšćina aby slěpjańšćina) a wjele starych nałogow zdźeržali.
Wót lěta 1920 jo industrializacija how jare wjele změniła, ale tež politiske nućenja lětow 1933 do 1989 a kulturelne ćewikowanje zajšłych lětdźesetkow su zawóstali slědy na tradicionelnej, starej serbskej kulturje Slěpjańskeje wósady.
Towaristwo Kólesko z.t. (załožone 2012) jo se dało nadawk, kulturelne herbstwo zdźeržać, se za nje starać a je zjawnosći pokazać – k widźenjoju a słyšanjoju.
Nejwažnjejše póla towaristwa su:
- Dokumentacija, publikacija a hužywanje regionalneje warianty serbšćiny – Slěpjańskeje serbšćiny – kaž tež zdźěłanje rěcywědnych hopisowanjow narěcy
- Dokumentacija burskeje drasty Slěpjańskeje wósady ze wšyckimi jeje wariantami, pórědźenje a šyće
- Nosenje Slěpjańskeje drasty ći šelakich swědźenjach, k swětym dnjam w cerkwi aby ći spiwanju
- Zdźeržanje a staranje za serbske spiwy a tradicionelnu Slěpjańsku muziku
- Starjanje a dalejwjedźenje serbskich nałogow a tradiciow Slěpjańskeje wósady
- Dokumentacija serbskich kulturnych stawiznow Slěpjańskeje wósady kaž powjesće, baje, gronka, hulicowanja a měnowěda
- Dokumentacija a zdźěłanje huwićowych a kulturnych stawiznow Slěpjańskeje wósady w słowje a hobrazu
- Dokumentacija twórjecego huměłstwa Slěpjańskeje wósady wót zachodnosći do dźeńsajskego casa
- Póbitowanje huslědkow južon dokumentěrowanych Slěpjańskich kulturnych stawiznow w formje hozjawjenjow a ćišćanych dokumentow


text:
Za někotre dny bych jemu k 85ćinam gratulowała, nětko zwostanje nam jenož dźakowne spominanje na swěrneho słowakskeho přećela a njesprócniweho spěchowarja serbskeje literatury a kultury. Šesteho februara je Peter Čačko w Bratislavje zemrěł.
Čitarjo Serbskich Nowin znaja jeho mjeno z prawidłownych rozprawow wo politiskich a kulturnych podawkach w Bratislavje, wosobinsce znaty pak je wón nam we Łužicy hižo dlěje hač poł lětstotka.
Po zakónčenju wysokošulskeho studija słowakšćiny a srjedźowěkowskeje łaćonšćiny přeńdźe 18. apryla 1936 we wuchodosłowakskim Vranovje narodźeny Peter Čačko bórze do nakładnistwa Mladé letá. Při wuhotowanju wustajeńcy Ludoweho nakładnistwa Domowina w Bratislavje so tam spočatk 1960tych lět prěni raz ze Serbami zetka a bórze po tym so na wopyće we Łužicy do serbskeje rěče, literatury a kultury zahlada. Tuta lubosć jeho čas žiwjenja pušćiła njeje.
Ze wšeho spočatka jeho wjac hač 30lětneho skutkowanja jako redaktor a za eksport zamołwity nawjedowacy redaktor bě jemu zhromadne dźěło ze serbskim nakładnistwom wosebita naležnosć. Serbskim dźěćom wobradźi to wjac hač 50 titulow, někotre kaž »Časnik« abo »Na wsy« w šěsć nakładach. Štó drje njemóže so dopomnić na pisane papjercowe knižki, z kotrymiž so tež rjenje hrajkaše a twarješe? Kak hewak drje by LND móhło papjercowe knižki wudawać w času, hdyž dóstawaše papjeru za ćišć jenož přidźělenu? Wjacore generacije su so w běhu lět z dźěłami znatych słowakskich awtorkow a awtorow, kaž běchu to Maša Haľamová, Ľudmila Podjavorinská a Rudo Moric, zeznajomili. Słowakskim dźěćom posrědkowachu so mjez druhim dźěła kaž »Krabat« Měrćina Nowaka-Njechorńskeho, »Łučlany Pětr«, »Klinkotata lipka« a w rjedźe »Bajka« wot Bena Budarja, Jurja Kocha, Kita Lorenca, Benedikta Dyrlicha, Angele Stachoweje a dalšich znowa powědane serbske bajki. Wjetšinu z nich je Peter Čačko přełožił, nic wšak jenož te.
Mnohich – nic jenož rěčespytnikow – fascinuje, zo noša Serbja dwě mjenje: němske a serbske. Nimale emblematisce steji za to w swěće slawistiki a sorabistiki mjeno prof. dr. Schustera-Šewca, kotryž je 10. februara 2021, krótko po swojich 94. narodninach, na prawdu Božu wotešoł. Na jeho dźěła storči kóždy, kiž chce so wobšěrnišo ze serbšćinu zaběrać. 2014 ćišćana bibliografija jeho publikacijow mjez 1947 a 2013 wopřijima 511 pozicijow, w minjenych lětach je so hišće horstka nastawkow přidružiła.
Z wědomostnej karjeru drje njeje nichtó ličił, jako narodźi so 8. februara 1927 Šewcecom w Poršicach syn. Nan Ernst bě ćěsla a skałar a dźěłaše po swjatoku hromadźe z mandźelskej Johannu, rodź. Marćinkec, na pólku, zo by swójbu zežiwił. Serbšćina bě w ródnej wsy Hinca Šewca tehdy wobchadna rěč, młodźina pak mjez sobu zwjetša hižo němcowaše. Prěnje šulske lěta Šewca padnychu do časa, jako přewzachu po wšej Němskej nacionalsocialisća móc. W šuli drje bě wučer Erich Krawc šulerjam spočatnje tež do čitanki Kwětki pokuknyć dał, štož pak so bórze zakaza. Serbsce čitać a pisać Šewc w šuli tuž njenawukny. Wo druhim wučerju-kantoru pisa Šewc w swojich dopomnjenkach (Wučerjo prěnich lět, zest. Jurij Wowčer, Budyšin 1984, s. 13–26): »Naš ›serbski‹ kantor powědaše nam za to w hodźinach stawiznow, zo su tak mjenowani ›słowjanscy‹ Serbja dawno hižo Łužicu wopušćili a zo su tu wostali jenož ›Wendojo‹ z někajkej k ničemu wušnej, starej skepsanej rěču, kotruž mamy sej po přikazu wyšnosće a tež w swojim wosobinskim zajimje nanajspěšnišo wotwučić.«
Spočatk januara dóńdźe do Łužicy zrudna powěsć, zo je 27. decembra zemrěła pólska slawistka, horliwa sorabistka a přećelka Serbow prof. dr. Ewa Magdalena Siatkowska. Wjac hač poł lětstotka skutkowaše wona na Instituće za slawistiku na Waršawskej uniwersiće jako uniwersitna wučerka wjacorych generacijow pólskich slawistow, z kotrychž je mnohim zamóhła posrědkować zajim a zahorjenosć za Serbow, jich rěč a kulturu.
Ewa Siatkowska narodźi so 18. julija 1930 we Waršawje. Swój studij slawistiki na Waršawskej uniwersiće (UW) zakónči 1953, a tutomu kubłanišću wosta cyłe swoje přez poł lětstotka trajace powołanske žiwjenje swěrna. Hižo jako studentka započa skutkować jako zastupowaca asistentka w Slawistiskim seminarje. Hnydom po studiju přistaji so w Katedrje Slawistiki UW jako asistentka wuznamneho slawista a mjez druhim tež sorabista prof. Zdzisława Stiebera. Jeje zajim płaćeše předewšěm zapadnosłowjanskim rěčam, wosebje jich słownistwu a stawiznam. Tak zaběraše so jeje 1964 wozjewjena disertacija z přirunowacej čěsko-pólskej temu. Pozdźišo rozšěri swój zajim tež na hornjo- a delnjoserbšćinu – kotrejž zaběraštej w jeje 1976 wozjewjenej habilitaciji wo słowjanskich zawołanjach na domjace zwěrjata wobšěrne městno.
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.
Toni Bruk bě přećel, skoro hižo čłon našeje małeje swójby. Krótko po mojim kwasu počeše do Bratislavy jězdźić, zběraše tu material za swoje doktorske dźěło. Mój mandźelski, Ladislav Volko, kotryž dźěłaše na słowakskim filmowym instituće, sta so z jeho fachowym mentorom. To bě kónc 1970tych lět a prěnja jězba Tonija po přichadźe w Bratislavje bě k našemu bydlenju w Petržalku. Tu, pola nas w kuchni, so při bleši wina najnowše chutne a mjenje chutne nowinki z filmoweho swěta Słowakskeje a z cyłeho swěta rozrěčachu. Tu zhonichmy wot Tonija wo žiwjenju Serbow, wo kotrychž běchmy w šuli wukli, zo su hižo wotemrěli, a wo filmach a kulturje w NDR. Mějachmy dosć domjacych chłóšćenkow ze wsy a tak staj sebi »hólcaj« ke kulturnym debatam domjacy połć a cyblu na drjewjanej desce krałoj, druhdy bu bleška domjaceje sliwowicy wočinjena. K tomu wuknješe Toni słowaksce, najradšo typiske słowakske wudma. Na tute wječory je, tež po lětach, rady spominał.
Pozdźišo je Toni z mojim mužom dokumentarnej filmaj natočił. Korjenje zeznawanja (1983) wo literarnych a kulturnych kontaktach Słowakow a Serbow a druhich a Mosty – návštevy bez protokolu (Mosty – wopyty bjez protokola) (1986) wo přećelstwje dweju městačkow – słowakskim Leopoldovom a čěskim Mostom. Mój mandźelski počeše so bliže z mjeńšinami zaběrać, wosebje ze serbskim filmom a kulturu.
»Te por hriwnow bychmoj z Bibianu po swjatoku rjadowałoj«, citat Tonija Bruka, 1999
Kaž husto w žiwjenju stawaja so wosebje zrudne wěcy we wokomikach, w kotrychž z nimi njeliču. Bych ze smjerću swojeje 100lětneje wowki ličił, kotraž je so z koronu inficěrowała, jako we Wojerowskej chorowni jeje tumor operowachu. Nic zo njeby mje smjerć mojeje wowki hnuła, ale naše wuměranje započina so z dnjom našeho poroda. Po dołhim žiwjenju z wjele dźěćimi, wnučkami a prawnučkami by směła w měrje woteńć. Wona pak, moja wowka, je wirus a tumor přetrała. W lěću budźe 101 lět stara.
Ze smjerću mojeho pućrubarja dr. Tonija Bruka njejsym ličił. A wona zlemi mje ćim bóle, dokelž sej myslu, zo bychmoj tutón puć dale hromadźe kročić móhłoj. Toni by mi hišće wjele powědać, rozkłasć a pokazać móhł. Młodźina pak chce samostatnje za pućemi pytać a ignoruje, zo su ći »stari« wjetšinu hižo dožiwili, zo móhli jej puće přikrótšić, jeli by jim młodźina kedźbliwišo připosłuchała.
Toni Bruk přistaji mje 1998 jako kameroweho asistenta, zamołwiteho za zwuk, techniku (wot bjezwědnych zwysoka jako nošer kablow pomjenowany), šofera, potajkim jako »hólca za wšitko« w filmowym studiju SORABIA. Běch wukubłany ćěsla, nachwatach runje maturu na wječornym gymnaziju a běch tohodla wšědnje wječor wot napoł šesćich do napoł jědnaćich w šuli, přetož mój cil běše medicinu studować. Jako ćěsla bě rozdźěl temperatury wot 40 stopjenjow mjez třěchu a šulskej ławku njeznjesliwy. Wusnych sej w běhu někotrych mjeńšin, tohodla so powołanja ćěsle wzdach.
▶ Mólby Fryca Latka do Serbskego muzeja
Serbski muzej w Chóśebuzu jo dostał w decembrje 2020 wósym dalšnych mólbow Fryca Latka, nejwuznamnjejšego dolnoserbskego mólarja 20. stolěśa. Wó nje procowało jo se Spěchowańske towaristwo Serbskego muzeja z jogo pśedsedaŕku Madlenu Norbergoweju, kenž jo wuspěšnje sponsorow dobyło a wšake pšosby stajiło. Nowo pśidobyte wobraze su wólejowe mólby na twardej papje, pokazujuce dolnołužyske krajiny.Madlena Norbergowa (lěwa) a Christina Kliemowa wót Serbskego muzeja z mólbu Latkego Foto: Jill-Francis Ketlicojc
▶ Archiwny zwjazk online
Premjera. Eksperiment. Schadźowanka 2.0. Tole čitachmy a słyšachmy w medijowych wozjewjenjach wo lońšej schadźowance, kiž wotmě so prěni raz w stawiznach kompletnje digitalnje. Wězo běše to nowostka za wšitkich sobuskutkowacych a digitalnje přitomnych přihladowarkow a přihladowarjow. Ale wosebje za hłownych organizatorow prěčachu so wjele nadawkow přihota přirunujo ze zašłymi lětami. Nimo režijneho teama běchu organizatorojo Załožba za serbski lud, w kotrychž zamołwitosći zarjadowanje leži, Bjaršec techniski zawod a Michał Cyž z Budyskeho studija MeKoSax, kotřiž so wo techniske wuhotowanje starachu. Małe pohladnjenčko za kulisy so nětko čitarkam a čitarjam skići.
Nowostka za organizaciski team běštaj nowej režiseraj: Hromadźe z Katku Pöpelec nastupich nadawk režije z połnej paru. Wjeselachmoj so jara, zo smědźachmoj schadźowanku přewjesć, hačrunjež bě so koronoweje pandemije dla hižo tójšto zarjadowanjow w lěće 2020 wotprajiło.
Spočatnje hišće jako po zwučenym wašnju analogny z prezencu přihladowarkow a přihladowarjow planowany event, nastajichmy hygieniske koncepty, kiž buchu tež wot hamta schwalene. Tak planowachmy spočatnje »hybridnu« wariantu schadźowanki, takrjec kombinaciju mjez prezencnym a wirtuelnym zarjadowanjom. Wěsty dźěl ludźi by potom směł live na žurli pódla być, zbytk by so přez livestream abo druhe konferencne rumy digitalnje přidružił. Ale tež tutu ideju dyrbjachmy spěšneho infekciskeho wuwića dla bórze spušćić.
Loni 22. awgusta smědźach zhromadnje ze swojej mandźelskej w Nowoslicach złoty kwas Bena Budarja a jeho Ludmile sobu swjećić, a to we wulkim kole gratulantow a z wotputanej bjesadu hač do pózdnjeho wječora. Tehdy so mnohim z nas zdawaše, zo je drač korony, kotryž bě spočatk měrca wubuchnył, mjenje abo bóle přewinjeny. Kaž dźensa wěmy, bě zezdaće z lońšeho lěća błud.
Pjatk, 19. měrca 2021 zakónči zasłužbny serbski basnik a publicist, scenarist a lektor swoje 75. žiwjenske lěto. Tónkróć drje njebudźe telko swójbnych, znatych a přećelow Benej Budarjej w bjezposrědnjej bliskosći zbožo wupřeć móc. Pandemija budźi dale žałostne strachi, žada sej přeco hišće wopory a zaraća puće k njewobmjezowanej zhromadnosći, kajkaž je w Serbach tradicionelnje z wašnjom.
Tuž so swojemu koleze a přećelej po ideelnych šćežkach bližić spytam a jemu z wotstawkom přiwołam: Luby Beno, wostań při wšěch trapjenjach dale čiły a wjesoły, z nadźiju a wěru, zo so namaj a nam zdźerža a wotewrja přichodnje zaso stare a nowe puće k zetkanjam, k literarnym předewzaćam a swjedźenjam!
Z Benom Budarjom so z młodych lět zwjazany čuju. Jeho bohate a wjelestronske literarne tworjenje a narodne skutkowanje mje hižo lětdźesatki přewodźa. Jeho sylna serbska a słowjanska wutroba mje dale jima. Jako wón w Lipsku slawistiku studowaše, ja pak teologiju w Erfurće, so z nim lěta 1969 w Kružku młodych awtorow pod nawodom Kita Lorenca bliže a wosobinsce zeznach. Wobaj so horjachmoj z dalšimi młodymi Serbami za basnjenje. Rady wo wutworach kružkarjow a docyła wo modernej poeziji diskutowachmoj, na wuradźowanjach w Serbskim literarnym muzeju a druhdźe. (Muzej w Budyskim Serbskim domje bu wot funkcionarow Domowiny w lěću 1978 z gwałtom zlikwidowany.)
W času hdyž dyrbjachmy spóznać, zo móže knihu předać być ćešo, hač zajimawu rjanu knihu zhotowić a wudać, wozjewi na zawodnej zhromadźiznje Ludoweho nakładnistwa Domowina młoda žona, zo trjeba nakładnistwo swójsku kniharnju. Běše to najmłódša sobudźěłaćerka wotrjada rozšěrjenje Annett Šołćic, kotraž runje kaž wjetšina z nas přitomnych ničo wo planach načolnistwa njewědźeše. Jednaćel dr. Pawoł Völkel, wotrjadnik Beno Kućank a šeflektorka dr. Ruth Thiemannowa prócowachu so tehdy hižo wo załoženje kniharnje, a to na tradicionelnym městnje na Pchalekowej čo. 20. Tam bě w lěće 1950 serbska kniharnja była a Arnošt Simon bě tam wot lěta 1956 hač do 1963 wěcywustojnje kupcow poradźował.
Puć k planowanej kniharni njebě lochki a tež wutrajne wojowanje njelubješe spěšny wuspěch. Tuž zarjadowa so na iniciatiwu wotrjada rozšěrjenje w pódlanskim twarjenju na Pchalekowej 24 Serbska kniharnja/Sorbische Bücherstube. We hłownej zamołwitosći Annett Šołćic tam wot 1. awgusta 1990 hač do kónca februara lěta 1991 publikacije nakładnistwa poskićowaše. 4. měrca 1991, dźeń po 175. narodninach prěnjeho serbskeho nakładnika a załožerja prěnjeho serbskeho knihikupstwa Jana Arnošta Smolerja, móžeše so Smolerjec kniharnja na wotpohladanym městnje wotewrěć. Bě to hłownje tež zasłužba dr. Ruth Thiemannoweje, kotraž na tutym dnju nawodnistwo přewza a so hromadźe z wukubłanej knihikupču Annett Šołćic z wulkim angažementom do dźěła da.
»Mój swět we wobrazach« − něnto pśedlaže nowe dolnoserbske knigły za BOOKii-pisak z LND pó měritkach moderneje pedagogiki a modernych digitalnych standardach.Daniela Heelemannowa, Mój swět we wobrazach, redakcija a projektowe nawjedowanje Madlena Norberg, ilustrowała Gudrun Lenz, 124 b., barw. il., kšuta wězbaK šesć temowym wobceŕkam, ako su rozrědowane do dalšnych pódtemow, ako na pś. wšedny źeń, hobbyje, źěło w domacnosći a gumnje, lětne case, małke dyrdakojstwa w pśiroźe abo nałogi a tradicije, jo zestajony nejwažnjejšy słowoskład za pśedšulske a šulske źiśi ako teke za rěc wuknjecych. Pśez kombinaciju: wobraz – słowo, scena – dialog jo móžno, lažko a grajucy wuknuś. Knigły funkcioněruju z BOOKii-pisakom, dogromady jo słyšaś 1270 słownych jadnotkow, sadow, dialogow, wšakich zukow, špruchow a spiwow. 36 wósobow – źiśi, młodostne a starše luźe – su teksty powědali do mikrofona. Register wšyknych wokablow ako teke pokazki za pšawe wugronjenje su namakaś slězy w knigłach. Ilustracije su wót Gudrun Lenz.
DIETRICH ŠOŁTA
▶ Pomoc za kulturu
Bramborske ministaŕstwo za kulturu jo wózjawiło, až jo łoni wěcej ako 500.000 euro k dispoziciji stajiło za nuzne pady. Pjenjeze su za kulturne institucije, ako njejsu dotychměst wjele financielneje »korona-pomocy« dostali. Jadnaśćo městnow jo dostało pomoc z togo fonda, mjazy drugimi »Jazzwerkstatt Peitz« a »Club Bebel« w Chóśebuzu.
▶ Mały katechizm Warichiusa digitalizowany
Jedyn z najstaršich hornjoserbskich ćišćow Mały katechizm Warichiusa z lěta 1597, druhe wudaće najstaršeho hornjoserbskeho ćišća z lěta 1595, je nětko tež digitalnje přez Serbsku centralnu biblioteku přistupny. Digitalizat je so kónc nowembra w ramiku Sakskeho krajneho digitalizaciskeho programa dokónčił, w kotrymž buchu loni dohromady 40 ćišćow digitalizowanych.
▶ Muzikowy festiwal w Lublinje
Južo 30. raz jo se łoni w decembrje w pólskem Lublinje wótměł »Międzynarodowy Festiwal Muzyki Ludowej ›Mikołajki Folkowe‹«. Do zarědowanjow, na kótarychž su wustupili muzikowe kupki z Pólskeje a wukraja, jo słušała teke wědomnostna konferenca pód nadpismom »Folk-folklor-folkloryzm«. Dla wobgranicowanja w zwisku z korona-pandemiju su wustupy muzikowych kupkow a wědomnostne pśednoski se wótměli teke online. Konferencnej rěcy stej byłej pólšćina a engelšćina. Z referatoma dnja 12. decembra stej se wobźěliłej Justyna Michniuk a Werner Měškank z Chóśebuza. Michniuk, kótaraž wěcej ako jadnasćo lět slěźi w Górnej a Dolnej Łužycy, jo wopytała na zakłaźe historiskich póglědnicow a aktualnych brošurkow wó Błotach a Dolnej Łužycy wótegroniś na pšašanje, co jo awtentiski nałog a co skerjej zarědowane za turistow ze zaměrami komerca. Rěc a spiwanje Słowjanow we Wendlanźe w Dolnej Sakskej stej stojałej w srjejźišću pśednoska Měškanka. We njom jo referent spśeśiwił cesto zastupowanemu měnjenju, až jo rěc domorodnych Drjewjanarjow w 17./18. stolěśu póněcom wót samego wusnuła.


text:
Detroit
Spůłrzyndne: 43°20' N 83°03' W
Detroit (uod francuskigo ćyśńina) – mjasto we USA, we stůńy Michigan, na půłnocnym brzygu rzyki Detroit, przi grańicy ze Kanadům. Założůne we 1701 uod Francuzůw, we 1783 przekozane USA, uod 1802 mo mjejske prawa. Srogi uostrzodek industryje, znůmy znamjyńńy skiż produkcyje autůw (majům sam śedźiby trzi kůncerny: Ford Motor Company (zał. 1903), General Motors (zał. 1916) a Chrysler (zał. 1925). Krům tygo inkszo industryjo, we tym chymiczno a zbrojyńowo, a śedźiba finansowych insztytucyjůw. Uostrzodek naukowy a akadymicki (3 uńiwersytety). 18 lipca 2013 sztad uogłośůł plajta.


text: „My smy dobyli, my smy dobyli ...“ tak drje by wčera nawječor po swjatkownym turněrje w Pěskecach klinčało. By, ale nažel druhi raz za sobu njeje. Cyle wěsće bě to wosebje za wuhotowarjow znowa njezwučena swjatkowna póndźela. Póndźela bjez koparskeho turněra, bjez tysacow přihladowarjow (po słowach dołholětneho komentatora Jurja Matki-seniora), bjez piwoweho woza a bjez wulkeho stana. Je ćežko nastajić teoretiske přemyslowanja, štó drje by sej lětsa pokal wudobył. Wěm jenož, zo so tam wobdźělace mustwa stajnje połnje koncentruja a je za kóždeho přěhračka słaby tróšt, hdyž hakle w třělenju jědnatkow podležiš a wšitcy će tróštuja. Snano by to było zaso raz lěto koparjow z Noweje Wjeski, wšako smy w poslednich lětach dosć dobre wukony docpěli – k cyle wulkemu wuspěchej nažel wjace dosahało njeje. A tu pohladam raz do stawiznow turněra: spočatnje njeběchmy jako wjeska pódla, tola njetraješe dołho a swójbne kontakty wobradźichu nam startowe městno. Podźakowali smy so potom z tym, zo wudobychmy sej na přeco legendarny pokal koparja.


text:
ŁÓMNO DOLNO Tak my sie byli podziwać w Łómnej, jako tam prubujóm na niedzielne przedstawiyni. A idzie im to fakt dobrze.
Aj tam wziyni sztuke Jana a Ireny Czudków, jako w Milikowie. W tym roku sie możecie cieszyć na „Aparat, czyli Biydnymu krowa mlyka nie dowo a bogatymu aji byk sie łocieli“.
– Grómy z takóm naszóm dałoby sie powiedzieć stabilnóm łobsadkóm, ale mómy też nowych młodych, z czego my sóm strasznie radzi. Je to Natalka Sikora z Nowiny a Radek Sikora, Czesław Kantor a Paweł Sikora – powiedzoł nóm przed prubóm Daniel Niedoba.
Wyjaśnił też, że prubować zaczynajóm po Nowym Roku u Zdenka Mrózka, kiery przerobił swojóm przibudówke na taki pokój, kaj sie aktorzi mogóm schodzać.
A gdo to reżyseruje? – To wiycie, óno żodyn nimo moc rod „szefów“, tak my se tu tak szefujymy dogrómady. Każdy mo swoje słowo. Ale gdosi sie musi podziwać na to sprzed scyny, aji za scenóm. No a cosi mało w tym móm do powiedzynia jo – powiedzioł nieśmiało Roman Niedoba.
Na przedstawiyni sie możecie zajechać podziwać Pod Akaty w niedziele ło sztwortej. A stoji to za to!


text:
Skrzydło, Wiesław
Mazuryk, Marcin Kaczocha, Mateusz
Orlik, Beata. Red. Puczko, Aleksandra. Red.
Tasner, Michael
Rozkwitalska, Małgorzata
Małysa-Ptak, Katarzyna
Andała-Sępkowska, Justyna Bereszko, Wojciech
Góralczyk, Wojciech Sawicki, Stefan
Dolnicki, Bogdan. Red.
Gronkiewicz-Waltz, Hanna. Red. Wierzbowski, Marek. Red. Banasiński, Cezary Glibowski, Krzysztof Gronkiewicz-Waltz, Hanna Jaroszyński, Krzysztof Kaszubski, Remigiusz W. Widawski, Paweł Wierzbowski, Marek
Misiejko, Adrian
Barcz, Jan Górka, Maciej Wyrozumska, Anna
Zimmermann, Jan
Jagielski, Jacek. Red. Wierzbowski, Marek. Red.
Gersdorf, Małgorzata Rączka, Krzysztof Maniewska, Eliza Raczkowski, Michał
Przybysz, Piotr
Grześkiewicz, Władysław
Katner, Wojciech Jan. Red. Byczko, Szymon Jakubiec, Andrzej Janeta, Jakub Kappes, Aleksander Katner, Przemysław Katner, Wojciech Jan Kucharski, Bartosz Promińska, Urszula Rzetelska, Anna Węgierski, Maciej
Maslach, Christina Leiter, Michael P.
Majchrzycka-Guzowska, Alina
Knysiak-Sudyka, Hanna. Red. Firlus, Jakub Grzegorz Golęba, Anna Klonowski, Kamil Knysiak-Sudyka, Hanna
Broniewicz, Witold Marciniak, Andrzej Kunicki, Ireneusz
Górecki, Dariusz. Red. Górecki, Dariusz Adamczewski, Robert Chmielarz-Grochal, Anna Domańska, Aldona Krawczyk, Ryszard Michalak, Anna Rakowska-Trela, Anna Składowski, Konrad Skotnicki, Krzysztof Sułkowski, Jarosław
Stańczak, Małgorzata. Wyd.


text:
Spočatk měrca je činohrajne studijo Budyskeho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła z hru „Greta“ Choćebu žana Daniela Rattheija swoju wuspěšnu premjeru dožiwiło. Cordula Ratajczakowa je so z awtorom rozmołwjała.
Sće Choćebužan?
D. Ratthei: Haj, sym so tam 1979 narodźił a tež wotrostł. Na Lipšćanskej wysokej šuli za hudźbu a dźiwadło Felixa Mendelssohna Bartholdyja studowach na dźiwadźelnika. Po tym skutkowach we wjacorych dźiwadłach. Po tym na přikład w Drježdźanach, w Šwicarskej, w Osnabrücku, w Mainzu a we Würzburgu. Kaž přeco je tam nowy intendant mustwo wuměnił, a sym so prašał, dokal nětko? Nó haj, póńdu zaso domoj. Tak wróćich so před třomi lětami do Choćebuza. Hač dźe wo přirodu abo ludźi, domizna mje prosće wšudźe strowi. Widźiš swojeho wuja dróhu twarić, připadnje swoju mać w měsće zetkaš, móžeš staršeju lóšo wopytać – to so mi lubi.
Kak stanje so dźiwadźelnik z awtorom?


text:
Kak funguje sakska policija w krizowych časach? Nowa přepytowanska studija je wo tym slědźiła – a wuslědki překwapjeja.
Rózbork (UM/SN). Policija wotbłyšćuje towaršnosć, takle to rady ze stron politiki rěka. To po zdaću tež studija wobkruća, kotruž su wčera na policajskej wysokej šuli w Rózborku (Rothenburg) předstajili. W njej přepytowaše tam zaměstnjeny Institut za policajske a wěstotne slědźenje (SIPS), kak začuwaja zastojnicy swoju słužbu w času koronapandemije. Twjerdźenje wšak cyle tak njetrjechi.


text:
Swójbne kubłanje
Hdyž su młodostni dorostli, snano swójbu załožili a maja sami dźěći, čakaja na nich nowe, husto njewočakowane wužadanja. W Rěčnym centrumje WITAJ namakaja swójby kompetentneho partnera, kiž poradźuje, pomha a posrědkuje.
Zhromadnje z Rěčnym centrumom WITAJ, ze Syću za prewentiwny škit dźěći a z Koordinaciju syće zažnych pomocow w młodźinskim zarjedźe wokrjesa Budyšin nasta we wobłuku swójbneje kampanje „Gemeinsame Zeit – Zhromadny čas“ film „Dyrdomdej swójba – cyle normalna błudnosć“. W filmje dźe wo wšědne swójbne starosće kaž tež problemy a puće k namakanju rozrisanja.
Městno je tuchwilu njewobsadźene.


text:
Prapremjera lětosnego programa »Ptaškoweje swajźby«, kótaremuž se dolnoserbski groni »Zapust« teke bźez zapustowego pśeśěga, běšo na 18. wezymskem w chóśebuskem Komornem jawišću. Zal jo był połny, jano dobra połojca pśiglědarjow jo trjebała słuchatka za simultane pśełožowanje a jadnotliwe luźe su byli nižej 40 lět stare. To powěda za zajm za źiwadłowu kulturu pó serbsku.
Zakładna ideja programa pód motom: »To njamóžo byś!« jo pśemyslowanja gódna. Bus z cłonkami SLA wótjěźo 1989 z Budyšyna do Wórjejc na »Ptaškowu swajźbu«, ma pak ducy panu. Ansamblownik źo do bliskego doma wó pomoc telefonowat. W tom casu wuwjedu zwenkazemske wót Marsa druge cłonki z busa. Źiwadłowniki mysle, až su jano 30 minutow na cerwjenej gwězdźe, wopšawdu pak su tam 30 lět. Wšykne se namakaju zasej na 25. wezymskem 2019 we Wórjejcach. Kšac pó kšacu rozměju, až płaśi něnto hynakšy politiski a góspodarski system a až lěbda něchten wót jich starjejšych jo hyšći žywy. Dokulaž pśedwiźony ansambel za aktualny program wupadnjo, zaskócyju a pokazuju pód nawjedowanim swójogo nowego póbratša Jana (Jakub Wowčer) program z lěta 1989. Na kóńcu pak se rozsuźiju se wrośiś do NDR togo lěta, dokulaž se jim styska za swójimi swójźbnymi. Jano Jan wiźi take 30 lět ako dar a wóstanjo w našom casu. Mimo togo jo se zalubował do Cecilije (Katharina Pöpelec), źowća jogo tegdejšeje lubki Weroniki (Alena Farkašowa).
Hižo před wjace hač 3.000 lětami sydlachu na kupje ludźo, pozdźišo wuchodogermanske kmjeny a wot časa pućowanja ludow w 7. lětstotku potom Słowjenjo. Kupa a město ležitej geografisce tak derje, zo nahromadźichu sydlerjo z ratarjenjom a wikowanjom w běhu časa wulke bohatstwa. We wysokim srjedźowěku wuwołachu z tym chcyćiwosć dale zdalenych ludow. Pólscy a němscy wjerchojo abo kralojo chcychu sej kónčinu runje tak podćisnyć kaž Wikingerojo. Tež misionarojo zadobywachu so do kraja, zo bychu pomorskich pohanow christianizowali.
Při tutych slědźenjach je so z najwyšim zakonjedawacym organom NDR, z Ludowej komoru zaběrał. Tu skutkowachu přez cyły čas NDR tež wosoby serbskeho pochada. Cyłkownje je awtor 28 pósłancow dokumentował, pola kotrychž so znajmjeńša w jednym pisomnym žórle serbski pochad naspomni. Ličba Serbow w Ludowej komorje pohibowaše so mjez třomi (1950, 1958) a dźesaćomi zapósłancami (1986), a to z přidatnymi kandidatami. Wot druheje wólbneje doby w lětach 1954–1958 sedźachu w Ludowej komorje prawidłownje tež serbske žony, kotrychž bě w běhu wšěch wólbnych dobow NDR dohromady dwanaće. Hladajo na ličbu čłonstwa w Ludowej komorje bě najhusćišo zastupjeny Kurt Krjeńc, kotryž sta so wot spočatka hač do swojeje smjerće z čłonom sydom sejmow. Po Krjeńcu slěduje dalši funkcionar Domowiny Jurij Handrik, kotryž bě pjeć króć čłon NDRskeho sejma (jónu jako přidatny kandidat). Štyri króć sedźachu Jurij Pěčka (jenož jako přidatny kandidat) a Werner Maruš (dwójce jako přidatny kandidat) w sejmje a trójce Michał Koplanski, Křesćan Kruža (dwójce jako přidatny kandidat) a Jurij Grós (jónu jako přidatny kandidat).
Lubina Hajduk-Veljkovićowa: Módre buny. Budyšin: LND, 2018, 212 str., 16,90 €, e-book 12,99 €
Tež hdyž je nastupajo skalu literarnych polow serbske pismowstwo hladajo na objektiwne limity relatiwnje bohate, nima wone wuraznišu tradiciju detektiwneho žanra. Za prěnje zaměrne pospyty móžemy w datym zwisku měć idejowje a politisce sylnje poćeženej dźěle z 1960tych lět – wobšěrniše powědančko Bena Rječki Woheń wo połnocy (1963) a wo něšto dlěše Opium (1965) Jana Wornarja. Za mjenowanej tekstaj stej (nimo šematiskosće a naiwnych předstawow wo žiwjenju w »skaženym Zapadźe«) charakteristiskej słaby literarny niwow a njedosahace zmištrowanje žanrowych prawidłow.1
Najebać někotrych dźělnych echow a motiwow (mjez druhim Jurij Koch) pak traješe nimale dalšich 40 lět, prjedy hač so »krimi« tež we Łužicy sylnišo etablěrować poća. Z cyle zasadnej pućrubarku sta so Lubina Hajduk-Veljkovićowa, rodźena Šěnec (*1976). Za milnik na mjenowanym polu móžemy jeje knižny tekst Pawčina złósće (2006), zapołoženy do nabožneho wobswěta katolskeje serbskeje wsy, měć. Zda so, zo njebu tutón tekst (najebać pozitiwny recensentski wothłós2) we Łužicy zasadnišo reflektowany. Přičina za limitowanu rezonancu bě snano literarna modernita kaž tež njezwučene prismy zhladowanja na tradicionelnu serbsku wjesnu zhromadnosć inkluziwnje motiwow łamacych zažrane stereotypy a tabu. Wo něšto pozdźišo so mjenowana awtorka z wokołopućom k detektiwnej tematice nawróći (tutón raz pak nic jako tworićelka, ale jako přełožowarka němskeho originala »delnjołužiskeho krimija« z Błótow Beaty Mičerlichoweje); tekst wuńdźe hornjoserbsce jako Mortwa w grobli (2013).
Druhi dźěl romana (strony 46 do 123) započina so po feće ze zaso wotućenym Romanom a kónči ze spočatkom wot Mastera wuwiteje kompjuteroweje hry. Ćěło dobyćerja budźe Master, wulkomišter kybernetiskeje čorneje magije, ze swojim wěčnym sćinowym žiwjenjom wobsadźić. A tak podadźa so Nikolaj, Nina a Janik na seminar wo technice jasneho sonjenja, kotryž nawjeduje Master. Njewočakowano dóstawaja woni magiski medikament Oneironauticum, kiž je pječa w testowej fazy, a přińdu tak do raja sonow. Jich astralne ćěło šeri dale po hajnkowni, w kotrymž so seminar wotměwa. Kedźbliwiša Nina, kiž dwěluje wote wšeho spočatka na dobrych wotpohladach Mastera, wozmje na zbožo jenož jednu tabletu, mjeztym zo so Nikolaj a Janik z cyłej dozu dopujetaj, zo byštaj tež prawje hłuboke dožiwjenje měłoj. Bohužel wot spočatka sem jako žadławc stilizowany Master (akronym mjena Markus Sterlinski) něšto wo symbolice ličby dwanaće bledźi a wo tym, zo je wšitko jenož són. Spěšnje zapřimnje Janik, zo je hajnkownja poprawom Čorny młyn a zo je Master poprawom ... Haj, štó? Cyle prawje! Čorny młynk. Janik rěka Janik Šajatović, ma módru krej Krabatec dynastije. Napjate kapitle sćěhuja. Namaka Janik swojeho nana? Budźe so wón z rukow Čorneho młynka wuswobodźić móc?
Tematika hraje w dźensnišim modernym času a hłowny dźěl jednanja wotměwa so w jednorej dobrej stwě Haškec mandźelskeju. Regina Hašcyna sedźi na konopeju a porjedźa cholowy mandźelskeho Wernera. Tón so hórši přez hłupy kał, kiž telewizijne wusywanje a nowiny wo zjewjenjach njebohich wozjewja. Regina pak je druheho měnjenja. Wona wěri, zo so wosoba, jeli kruće na nju mysliš, zjewi. Werner so do tajkeho přiwěrkojteho činjenja wohlada a tola, jenož jako žort, zabjerje ze žonu poziciju absolutneje koncentracije. Wobaj myslitaj cyle kruće na wosobu ze zašłosće. Hižo zda so, zo je so eksperiment nimo kulił a zo měješe Werner prawje, jako so nadobo durje wotewrja a ruski wojak we wudwjernach steji. Spočatne stróžele mandźelskeju so spěšnje pozhubja, jako so wojak přećelnje jako Sergej Iwanowitsch Gribojedow předstaji. Z Wernerom spěwa ruske spěwy a Reginje čini rjane woči. Wukopa so, zo bě Sergej po sypnjenju NDRskeho režima 25 lět dołho ilegalnje w bunkeru w Tuchorskim lěsu pola Wujězda žiworił, hdźež bě so cyły čas z konserwow žiwił a sej wšědny dźeń z poskanjom radija porjeńšił. Ale čehodla? Za dołhe rozkładźenja njeje časa, přetož dźowka Silka so domoj wróći a za njej za suknju lěpjo pólcaj Erhard Laduš. Pólcaj Laduš ma wosebite wóčko na młode holcy, tak zo dźeń wote dnja do Haškec domu nutř a won chodźi. Za Haškecow bywa dźeń a ćešo, Sergeja před pólcajom chować. Wustorčić pak jeho mandźelskej tež nochcetaj, wšako nosy jimaj Sergej dźeń a rjeńše dary. Mjeztym zo so Regina intensiwnje ze swojej zašłosću rozestaja a Wernerej hižo zaprěć njemóže, zo je něhdy na rejach z ruskim wojakom za płotom stała, tež Sergejej schadźa, zo je Silka, nimale třicećilětna žona, kotraž je tak jara na jeho tehdyšu lubku podobna, jeho dźowka. Werner, wšón rozhorjeny a wobšudźeny, žada sej wot mandźelskeje wotmołwu: »Je Silka moja dźowka abo nic?« Za Haškecow je jasne: Sergej dyrbi preč. Tola na kajkežkuli wašnje to tež spytaja, dźiwny duch so přeco zaso do domu wróći a nanosy přestrjenc a jutrownu wodu a dźiwny aparat ... Tón zwyši naladu mandźelskeju a hižo sonja wo bohatstwach w přichodźe, bjez toho zo pytnu, zo je w swěće čert lós. Amerika a Ruska hotujetej so na wójnu, informacijow wo někajkim terorisće we Łužicy dla. Sergej?! Wšitko dźe naraz cyle spěšnje. Wulki wrjeskot, so čumpate sćěny domskeho a Sergej, Sergej je preč a z nim aparat. Chcyše po 25 lětach čakanja tola jenož tróšku lubosće ... Spočatna scena w bydlenskej stwě so wospjetuje a Reginje a Wernerej tak je, kaž byštaj scenu hižo raz dožiwiłoj.
Serbska hudźba njeje žane nišowe wuměłstwo a orchester Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) njetrjeba so schować. To dopokaza tež sinfoniski koncert ćělesa 29. nowembra 2018 w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle Budyšin. Intendantka SLA Judith Kubicec nawjedowaše wobhladniwje, čućiwje a angažowanje orchester, kotryž wza připosłucharjow na jězbu přez čas a rum.Před Schubertowej »Njedokónčenej« prezentowaše orchester SLA nowokompoziciju, kotraž zwjazuje słowjenskeho gitarista, serbski ludowy spěw a legendarneho němskeho dirigenta. Foto: nowinske foto/SLA
Ze suitu »Budissin« wot Jana Rawpa bě wuchadźišćo cyle z městnom koncerta zwjazane. Pjećsadźbowa twórba je lubosćinske wuznaće komponista za swoje ródne město. Z njej hódnoćeše SLA Rawpa składnostnje jeho 90. narodnin. Kaž z kaleidoskopom ilustruje Rawp dołhe, mnohostronske stawizny Budyšina. Z diferencowanej instrumentaciju wutworja zwukowe wobrazy, kotrež jónu na srjedźowěkowske swjedźenje dopominaja a potom zaso typiske słowjanske charaktery wotbłyšćuja. Prosty spěwny zwuk, rejowanske rytmy a triumfalne stopnjowanja kompoziciju charakterizuja.
Komponist, hudźbny wědomostnik a etnograf dr. Jan Rawp narodźi so 17. nazymnika 1928 jako syn serbskeje operoweje spěwarki Rut-Marki Krawcec-Rawpoweje w Brunšwiku a zemrě 13. požnjenca 2007 w Budyšinje. Běše aktiwny čłon serbskich, němskich a mjezynarodnych fachowych towarstwow a wot lěta 1990 přisłušeše tohorunja Maćicy Serbskej. Předewšěm na iniciatiwu jeho přećela a předsydy MS Jurja Łušćanskeho přewjedźe so na dnju Rawpowych 90. narodnin při jeho rowje na Budyskim Tuchorju krótke wopominanje a na swjedźenskej žurli Serbskeho muzeja wosebity koncert.Jan Rawp (1928–2007) Rysowanka: Hanka Krawcec
Na wonym popołdnju na Tuchorskim kěrchowje zwěsći so znowa, zo njeje na rownišću tafla z jeho mjenom a žiwjenskimi datami připrawjena. Swojorazny pomnik běše hłuboko žarowacy wudowc za swoju w lěće 1964 přezahe zemrětu mandźelsku Lubinu rodźenu Holanec, wuspěšnu koncertnu pišćelerku, připrawić dał. Nětko buchu jemu, »mužej wěčnoh’ wopomnjeća«, tola znajmjeńša zaso słowa dźaka a připóznaća z wulkej česćownosću ze strony wonych zwuraznjene, kotřiž běchu jeho hišće derje znali.
Tutej rukopisnej chronice wěnowaše so wustajeńca w bywšej kuriji. Na wulkich płatnach při sćěnach wjacorych rumow běchu wšě 192 stronow łaćonskeho kodeksa zwobraznjene. Tysac lět stare mjeńše a wjetše eksponaty spřitomnjachu wopisane stawizniske podawki a wobstejnosće doby. Přełožene wujimki k čitanju a słuchanju na awdijowym přewodniku zmóžnjachu so zanurić do němsko-słowjanskeho swěta před lěttysacom. Wusahowace eksponaty běchu za mnje Freisingske wučbne teksty za misionske dźěło mjez Słowjanami, fragment t. mj. Damiloweje chroniki, wulki drjewjany pohanski bójski idol z dwěmaj hłowomaj z Tollenseskeho jězora, kapsny pohanski přibóh z wokoliny Eislebena a złoćany debjenski rjećaz z kupy Hiddensee.
»Je tuta naša hudźba dobra dosć za přichodne inowatiwne nadawki Serbskeho ludoweho ansambla z nowej intendantku Judith Kubicec, kotraž je zdobom dirigentka mjezynarodneho formata?«, prašachu so wuměłcy serbskeje kulturneje institucije při přihotach na premjeru noweho folklorneho programa »Naša Hanka w’ wěncu steji«. Kwasne parlički ze štyrjoch regionow předstajichu so premjernje sobotu, 29. septembra, w domje na Wonkownej Lawskej w Budyšinje. A premjera bě połny wuspěch za wšěch akterow. Přetož hudźba z pěsnjemi a rejowanskimi scenami předstaji so po zaměrnym dźěle jako přihódna za inscenowanje něšto drohotneho, lubeho a zdobom wozbožliweho. Publikum njebě jenož wot wuslědka intensiwnych přihotow pod Judith Kubicec runjewon fascinowany, ale runje tak wot jeje agěrowanja jako dirigentka. Nimo wuměłskeje zdokonjanosće wužaduje sej wjele discipliny a wuprudźuje lubosć k wěcy, štož publikum hač do poslednjeho rynka pytny. Spontane zaspěwanje »Sławy« na kóncu bě tuž zawěrno woprawnjene.Ohara Clementi a Alexander Bolk jako kwasny por w »Blunjanskim kwasnym přezpolu« po choreografiji Juraja Kubánki Foto: nowinske foto/SLA
Po zahajenju hudźbneho wječora z uwertiru Korla Awgusta Kocoroweho najbóle narodnje zapołoženeho oratorija »Serbski kwas« předstajichu so štyri serbske kwasy ze wšelakich regionow. Tu tworješe dobra dramaturgija Jěwy-Marje Čornakec a Jana Cyža hłowny zakład za wustojnu režiju Juraja Šiški. Předstajichu so kwasy a regionalne wosebitosće Delnjeje Łužicy, Slepjanskich a Wojerowskich kónčin kaž tež katolskich stron, a to tohorunja we wšelakorosći wariantow narodnych drastow. K tomu přidaštej so křinjowej drasće z Mužakowskeje hole a ewangelskeho kraja wokoło Budyšina. A kajke běchu to zaso drasty – elegantne a nadčasne. Tak běchu nimo derje přemysleneje dramaturgije runje tak wušikne ruce a zdobom wufilowana logistika ze stron drastownje z Kathleen Grunau na čole prašane. Stajnje šarmantna a wotpowědnje wšelako zdrasćena moderatorka Kristina Nerád hišće přidatnje na krasu a bohatosć drastowych wariantow pokaza.


text:
Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.
Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.


text:
Nazyma
Nazyma jo jaden wót styrich lětnych casow. Nazyma wóznaměnujo pśechod wót lěśa do zymy.
Někótare kultury wobglěduju nazymsku rownosć źeń-noc ako srjejź nazymy, gdyž druge z dlejšym temperaturnym zaźaržowanim měnje, až wóna jo jeje zachopk. Meteorologi (a teke wětšyna klimatiski wosrědnych conow w podpołdnjowej hemisferje) nałožuju póstajenje bazěrowane na Gregorjaniskej pratyje, źož nazyma su september, oktober a november, pak měrc, apryl a maj w podpołdnjowej hemisferje.
Galerija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Nazyma w New Hampshire


text:
Wojerecy (AK/SN). W decembru chcedźa we Wojerecach blisko wobydlerskeho centruma Piwarska haska 1 relief města w měritku 1:550 nastajić. Wón ma 1,80 metrow dołhi, 1,30 metrow šěroki a z bronzy być, zdźěli Steffen Markgraf z předsydstwa Wojerowskeho Lionsoweho kluba. Towarstwo relief wot wšeho spočatka podpěruje a je za njón mjeztym dosć pjenjez nazběrało. „Chcemy tak nowe zetkanišćo w měsće stworić. Nimo toho ma relief slepym, špatnje widźacym a tež wšitkim druhim wobydlerjam a wopytowarjam město zbližić“, tak Markgraf.
Lionsowy klub so hižo wjacore měsacy za nowosć w starym měsće angažuje. Za to zdobychu tež rězbarjow Egberta a Felixa Broerkena z bliskosće Soesta we Westfalskej. Nan a syn so hižo dlěje hač 20 lět z bronzowymi reliefami najwšelakorišich městow zaběrataj. Wonaj měnitaj, zo móžeš takrjec z porstami po měsće dundać a sej jeho rozměry wotkryć.


text:
Njedawno su wuknjacy do noweho šulskeho kompleksa w Slepom zaćahnyli. Njecyłej měsacaj je Jan Hrjehor nětko nawoda tamnišeje wyšeje šule „Dr. Marja Grólmusec“. Milenka Rječcyna ma tule někotre prašenja na njeho.
Hladajo na to, zo na sakskich šulach wot srjedź měrca hač do wutory žana wučba njebě, sće tež Wy měr měł?
J. Hrjehor: Njemějach scyła žadyn měrny, ale skerje cyle wosebity započatk. Mějach tójšto dźěła, dyrbjach dźě wobstajnje na nowe wuwića reagować.
Šulerjo 9. a 10. lětnika wot wčerawšeje srjedy zaso do šule přichadźeja. Kak su na nowu situaciju přihotowani?


text:
Čěškecy
Čěškecy (němsce Zischkowitz) su wjeska z 29 wobydlerjemi[2] w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słušeja ke gmejnje Hodźij a leža 205 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1936 běchu samostatna gmejna.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Čěškecy nadeńdu so něhdźe dźesać kilometrow zapadnje Budyšina a štyri kilometry sewjerozapadnje Hodźija, jenož 250 metrow zdalene wot awtodróhi A4. Susodne wjeski su Liboń na sewjeru, Prěčecy na wuchodźe, Běčicy na juhowuchodźe, Koblicy na juhu a Wučkecy na zapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje historiske naspomnjenje jako Teschcowitz pochadźa z lěta 1360. Ležownostne knjejstwo we wsy wukonješe přez lětstotki krajny bohot w Budyšinje. Cyrkwinsce słušeja přewažnje ewangelscy Čěškečenjo ze starodawna do Hodźijskeje wosady.[3]
Dotal samostatna gmejna bu w lěće 1936 zagmejnowana do susodnych Koblic a přińdźe při gmejnskej reformje 1994 hromadźe z nimi do Hodźijskeje gmejny.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 72 wobydlerjow, z kotrychž bě 69 Serbow (96 %).[4] 1925 bě wot cyłkownje 65 wobydlerjow 46 ewangelskich a 19 katolskich.[3]
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W Čěškecach narodźi so w lěće 1818 serbski slawist, publicist a wobchodnik Jan Pětr Jordan. Jeho ródny dom (čo. 2) bu wobchowany a saněrowany.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ 3,0 3,1 Čěškecy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 61. → wšě wjeski


text:
Strzewiki
Strzewiki to tajla uobleczyńo, kero uobuwo śe na szłapy.
Strzewik skłodo śe nojczyńśći ze:
- zole, kero wyuůnaczůno je ze gůminu (btp. gůmjoki), drzewa (ntp. holcoki), plastiku a inkszych materjałůw. Zole sům nojwożńyjszům tajlům strzewikůw.
- abzaca, kery je prziklajstrowany abo prziteksowany do zole uode spodku;
- szułszaftu (cholywy), kero zakrywo wjyrch szłapy abo czasym dolne tajle nogi. Mogům być uheklowane (ntp. ze zomszu abo ze lyjdru), uodlůne ze plastiku abo ze gůminu.
- szplatůwk (ntp. gulery) abo haltrůw (ntp. zandale).
Rzymjeśńikym uod rychtowańo strzewikůw je szewjec.


text:
Hardcore punk
Hardcore punk (abò: Hardcore-punk czë prosto Hardcore) pòwstôł je na zôczątkù 80-tich lat w Nordowi Americe, òsoblewie w Los Angeles ë w Waszingtónie, ale téż w Nowim Yorkù , Vankùverze, Bòstónie ë jinszich gardach. W 1981 rokù wëchôdô téż albùm Hardcore '81 karna D.O.A. a mùzycë brëkùją tegò miona dlô òpisënkù jich mùzycznégò sztélu. Harcore bëł procëmstôwieniém sã corôz to barżi kòmercjalëzującemù sã punk rockòwi. Mùzyka hardcòrowô stała sã barżi òstrô ë flink jakno klasyczny punk pòdsztrichiwôjąc jesz barżi procëmkòmercyjné nastawienié. Klatë jakno ë òbleczenk nie bëłë ju tak farwne ë wôżné, a wiele karnów stało sã politiczno angażowónëch. W hardcorze jidze ò bënowé nastawienié, mòralnotã ë pòliticzné angażowanié.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Dźewicze Wyspy Zjednoczůnych Sztatůw
Dźewicze Wyspy Zjednoczůnych Sztatůw (ang. United States Virgin Islands) – ńyinkorporowane terytoryjům zuorgańizowane Zjednoczůnych Sztatůw, rozlygowane na Karajibskim Morzu, na trzech srogszych wyspach: Saint Croix - 214,7 km², Saint Thomas - 80,9 km² a Saint John - 50,8 km²; a mocce myńszych.
Podstawům gospodarki sam je turystyka.
Wyspy uoddekńůne lo Ojropejczykůw bez Kolůmba we 1493 roku. Kolůńizacyjo ńiderlandzko, ńyskorzi duńsko. We 1917 roku kupjůne bez USA.


text:
Rajmund i Julka
Rajmund i Julka (ang. Romeo and Juliet) to je dramat ôd angelskigo dramaturga Williama Shakespeare'a ze 1597 roku.
Na ślōnskõ gŏdkã dramat przełożyła Anna Myszyńska we 2004 roku[1].
Fabuła[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Dramat przedstawia ôstuda dwōch familiji, kerych czōnki zakochujōm sie we sobie. Julka Kapulewicz (ôryg. Julia Capuletti) i Rajmund Montlik (ôryg. Romeo Montecchi) poznajōm sie na balu we dōma Kapulewiczōw i dochodzi już do piyrszych kuskōw. Dalszego dnia pobiyrajōm sie we cyli fatra Laurentego. „Rajmund i Julka” pokazuje miyłowanie dwōch nastolatkōw (Julka mŏ 14 lŏt), jejich dojzdrzywanie społym z tympym akcyje, pomŏtlane trefiyniŏ jak tyż dziwacki zbieg ôkoliczności. Kōńczy sie na śmierci ôbu ôsōb bez ajnfachowe niyporozumiynie. „Rajmund i Julka” to dzieło perfekt, autōr ukazuje we nim siyłã jakõ mŏ miyłowanie, jak potrefi zmiynić nastolatkōw we ôsoby majoryntne duchowno i we połni świadōme swojich czynōw. Zdeterminowane, by mōc połōnczyć sie z ôbiektym swojich westchniyń[2].
Przipisy
- ↑ Dorota Wodecka-Lasota, Rozmowa o trudnych miłościach i tłumaczeniu Szekspira na śląski, opole.wyborcza.pl, 10 mŏja 2004 [dostymp 2021-04-11] (polski).
- ↑ Romeo and Juliet, Shakespeare Birthplace Trust [dostymp 2021-04-11].


text:
Pśedsedaŕ Towaristwa za serbsku rěc w cerkwi dr. Hartmut Leipner jo we swójom gronje pokazał na wótwórjony list, kótaryž jo towaristwo napisało ako reakciju na ewaluaciju serbskeje wucby. List ma titel „Śicha tragedija na městnje?“. Za zdaśim Leipnera dej ewaluacija byś „slědne warnowanje“. We lisće stoj mjazy drugim, až doněnta njejo se stała žedna wěcowna analyza rezultatow, a město togo se zjawnje a pśeliš spěšnje pytaju te grěšniki, kótarež deje něnto swóju głowu póchylaś za generelne brachy we systemje. Towaristwo póžeda mjazy drugim modelowu šulu, źož budu se realizěrowaś koncepty k nawuknjenju indigeneje rěcy. Wušej togo njedeje žedne minimnalne licby wuknikow wustawjone byś, a teke wukubłanje wótkubłarjow a ceptarjow dej se staś na měsće, w Bramborskej (ceły list jo wótśišćany na cerkwinem boce).
Leipner jo gronił słowko k Serbskemu sejmoju. Za jogo zdaśim jo to „populistiska akcija, z kótarejuž njejsmy doprědka póstupili a ako žeden problem njejo rozwězała, ale skerjej na škódu była“.
„Ten głažk jo něnto pitśku połnjejšy“


text:
Fonem
Fonemy su předmjety rěčewědneje discipliny fonologija. Wone su najmjeńše woznam rozeznawace, nic pak woznam nošace jednotki rěčneho systema. To rěka, zaměnimy-li w słowje jedyn fonem na druhi, změni so woznam słowa, na př. boł – poł abo hraj – hrał, abo so woznam dospołnje zhubi, na př. bramaty – pramaty.
Fonemy njesměmy pak zaměnić ze zwukami (grj. fonami). W słowomaj Hana [hana] – Hanka [haŋka] njejedna so w padźe ŋ wo samostatny fonem, ale wo zwukowu wariantu fonema n. Zwukowe warianty jednoho fonema, tak mjenowane alofony, su wotwisne wot fonetiskeje wokoliny, to rěka wot předchadźaceho a/abo sćěhowaceho zwuka, a wot indiwidualneho abo regionalneho wurěkowanja. Fonem je potajkim abstraktna jednotka skupiny přiwuznych zwukow (alofonow).
Jeli chcemy zwěsćić, hač stej dwaj zwukaj pak alofonaj samsneho fonema pak rozdźělnej fonemaj, dyrbimy namakać tak mjenowany minimalny porik: słowje, kotrejž so jenož w tutymaj zwukomaj rozeznawatej, na př. kutlić – wutlić.
Rozeznawamy fonemy wot grafemow, kotrež pismikam wotpowěduja. W padźe „w“ a „ł“ jedna so wo jedyn fonem, ale wo dwaj grafemaj.


text:
Tak wupada woprawdźity terikon njedaleko Luhańska. Foto: Pjotr Michalkow
Wuměłstwo rozeznawa čłowjestwo wot swěta zwěrjatow. Wot srjedźowěka přez lětstotki wužiwaše so wuměłstwo jako srědk za wokrasnjenje elitow, na přikład we wobrazach, spěwach a wuchwalowacych elegijach. Ludowe spěwy a powědančka wuča dźensa wo mudrosći starych časow. Ale w běhu časa přiwza wuměłstwo tež druhe funkcije a tematizuje dźeń a bóle socialne aspekty žiwjenja a identity wšitkich worštow ludnosće. We wjele regionach wotbłyšćuje wuměłstwo stawizniski dóńt teritorija, wuwiće kraja, jeho nabožiny, etniske kontakty, dobre a špatne nazhonjenja luda. Wuměłstwo wotbłyšćuje najwažniše identitu tworjace principy, moralne kodeksy a nałožki kóždeje towaršnosće. Hdyž chceće dušu luda zrozumić, čitajće jeho ludowe powědančka a přisłowa a wobhladajće sej wobrazy z narodneho žiwjenja.


text:
Nowa wustajeńca w Njeswačanskim Starym hrodźe wotewrjena
Njeswačidło (ML/SN). „Zynki barbow“ rěka přehladka mólbow 49lětneje molerki Doreen Marie Schöngart ze Smělneje, kotraž bu minjenu njedźelu w małej galeriji w Njeswačanskim Starym hrodźe wotewrjena. Jeje acrylowe mólby a pastele su harmonisce zrjadowane w třoch rumnosćach a při schodach Stareho hrodu. Wopytowar widźi tam słónčne krajiny, stare hrody a sydlišća, wosebje sewjerneje Čěskeje, a portrety ludźi z našeho južneho susodneho kraja.
W lěće 1973 we Worklecach rodźena wuměłča je w Nowym Měsće w Sakskej wotrostła a je hižo jako dźěćo a młodostna rady molowała a rysowała. Wona nawukny tři powołanja a zaběraše so jako mać ze swojimaj dźěsćomaj. Hakle před dźewjeć lětami započa so Doreen Maria Schöngart wuměłstwowemu zwobraznjenju jako swobodnje skutkowaca tworjaceho wuměłstwa wěnować. Do toho bě dwě lěće molerski kružk wopytała a w samostudiju wosebje w přirodźe molowała.


text:
Ernest Wilimowski
Ernest Otton Wilimowski, właść. Ernst Otto Pradella, przemjanek Ezi (ur. 23 czyrwjyńa 1916 we Kattowitz (terozki Katowice), um. 30 śyrpńa 1997 we Karlsruhe) – gůrnoślůnski fusbalok, kery groł lo Polski a Mjymjec pochodzůncy s myńszośći mjymjeckij Katowic (sům uo śe godou, iże je Gůrnoślůnzokym). Groł na lewym uůnczńiku. Fest dobrze śe zigowoł a primowsko strzyloł tory. Bůł chowańcym 1. FC Kattowitz, nale ńyskorzi przeszoł do Ruchu Chorzůw. Po drůgij śwjatowyj wojńe groł we mjymjyckij lidze.


text:
Ewangelska wosadna wjes Minakał so w lětušej Serbskej protyce předstaji. Tak móžeja so čitarjo z kónčinu zeznajomić, kotraž so w minjenych lětach rědko jewješe. Titulny wobraz pokazuje symbol wsy – stary hród w krasnym parku, kotryž je starši hač podobny daloko znaty w Moritzburgu. Dźesać přinoškow protyki wěnuja so Minakałej. Kaž hižo z tradiciju zbliži nam fotowa reportaža rjanosće a wosebitosće wopisaneje wsy na kromje hornjołužiskeje hole.Serbska protyka 2022, red. Pětr Šołta, Budyšin 2021, 160 str.
Minakałski hród je po towaršnostnym přewróće Hermann Fuchs z Bayerskeje za swoju swójbu kupił. Wobšěrnu restawraciju něhdyšeho knježkoweho sydła wón dokładnje wopisuje a wjackróć wuzběhuje, kelko prócy a pilnosće su wón a jeho pomocnicy nałožowali, zo su hród a park před rozpadom wuchowali. Nažel pak mało wo prjedawšich wobsydnikach a drohotnosćach historiskeho twarjenja zhoniš. Derje je, zo so k tomu 220 lět stary ležownostny plan hrodu a parka wozjewi kaž tež fota wo symbolu wsy. Wobraz tež na to skedźbnja, zo wotměje so nětko kóždolětny lětni swjedźeń w parku. Nowy knježk tutu zabawu za wjesnu ludnosć organizuje a sam sobu piska.
Na pohrjebnišću w Małej Nydeji na kromje Wojerec bu 10. žnjenca prěni profesionalny serbski dudak Korla Tilich pochowany, kotryž bě 33 lět wuběrny instrumentalist a solist Serbskeho ludoweho ansambla. Wón zemrě 15. julija w 83. žiwjenskim lěće. Zasłužbny serbski herc narodźi so 1. nalětnika 1936 w Spalach do dźěłaćerskeje swójby. Jeho mać Hana Tilichowa bě pozdźišo jara znata a wulce česćena serbska ludowa wuměłča, jejkadebjerka a wušiwarka. Ota Garten sportretowa ju we wulkej wolijowej mólbje, kotraž wisa w Budyskim Serbskim muzeju. Jeho nan bě železnicar a wjele razow wuznamjenjeny plahowar pjerizny. Wón pochadźeše z lěta 1931 wotbagrowaneje wsy Bukojny, něhdy wosrjedź nětčišeho Hórnikečanskeho jězora pola Wulkich Ždźar ležaceje. W samsnej swójbje narodźi so tež dźěd bywšeho sakskeho ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.Korla Tilich Foto: Maćij BulankKorla Tilich nawukny powołanje twarskeho zamkarja, při čimž horješe so jara za hudźbu. Młodźenc je zahoriće piskał w Jurja Njekelowej Kulowskej kapale. Po zakónčenju wučby bu w SLA přistajeny a studowaše na Drježdźanskej wysokej šuli za hudźbu. Wukubła so tam na klarineće, trubce, pozawnje a na huslach. W orchestrje SLA je hłownje na klarineće a bórze tež na dudach hrał. Jeho foto jako serbski herc widźachmy dobre 30 lět na plakatach a programowych zešiwkach SLA, tak bě wón sobu symbol serbskeho powołanskeho ansambla. Z nim poda so na turneje po mnohich europskich, aziskich a sewjeroafriskich krajach a je tamniši publikum ze swojimi solemi na klarineće a na měchawce (dudach) zawjeselił. Jara zrudźace bě tuž za njeho, jako dyrbješe 1993 w SLA, na swojim jeničkim dźěłowym městnje, dźěłać přestać. »Za mnje njebě to lochko, hdyž dyrbjach po 33 lětach 1993 naraz w SLA přestać a so do předrenty podać, dokelž trjebachu dźěłowe městna za čłonow orchestra NSLDź.«
Tilich bě sej kmanosće hraća na dudach pola pólskich a čěskich dudakow přiswojił, pozdźišo tež twar tutoho staroserbskeho instrumenta. Jeho zamkarska rjemjeslniska wušiknosć jemu při tym jara pomhaše. Zarjadowa sej doma w Małej Nydeji dźěłarnju, w kotrejž wosebje rady dudowu měchawu twarješe a ju ze serbskim lipowym łopješkom a z běłymaj swinjacymaj torhakomaj pyšeše. Njeboćički je wjace hač 30 serbskich dudow zhotowił a hišće wjace wuporjedźił.


text:
Jo tyż mojim starkōm przoła, chocioż jedna bōła baba ze wsi, a drugo paniczka ze bogatyj familije. Jeji starzik mioł jakiś fest dobry werk, bezto piniōndze mioł a wszyjski wnuki rozpuszczoł! S tōm starkōm, co bōła ze wsi, to jo miyszkała bez siedym piyrszych lot swojigo życio i to skuli ni przaja tym wszyjskim ôpowieściōm ludowym. Ôna mi pokozała, że za miastym je tyż piykny świat, kaj rośnie ôbiyli, kaj sadzi sie nasze roztōmiłe zimioczki, kaj pasōm sie krowiczki, a we chlywiku rechtajōm prosiynta! I za to jo ji dzisio dziynkuja.
Z mojōm drugōm starkōm toch sie skamraciła, jak ni było już bez 10 lot. Z niōm szło pogodać ô modzie, ô babskich rzeczach i ō synkach, co mi sie widziały. Ô tym, że bōła dobro do inkszych ludzi, toch sie niy dowiydziała we swoji chałupie, yno ôd cudzych ludzi, co im wiela bez II wojna pōmōgła. Wszyjscy sie dziwowali, że jednako biydnych ludzi rozumiała, a to sie mało zdorzało! Roz żech sie jōm ô to spytała, a ôna mi ôdpedziała: Cōż tyż to te ludziska godajōm, jo im dała yno to, co żech miała zatela, bo w dōma mie dycki uczyli, coby Bożygo daru niy marnować!
Starzika miałach yno jednego, bo tyn drugi umrził 10 lot przed moji narodzynim. Tyn mōj starzik bōł fesztrym i caluśki czos chodziył po lesie, a do swoich dziecek ani do wnukōw czasu niy mioł. Starka sie nikedy na niygo gorszyła, bo godała, że ôn sie ze lasym, a tōm dziwokōm zwierzinōm ôżyniył! A jo teroz wiym, że ôn niczego niy robiył ōd połōwki, yno wszyjstek do porzōndku, bezto do familije mu czasu dycki brakowało. Jednako powiōdło mi sie ś nim skamracić jak żech już bōła troszka starszo. Roz za czos wziōn mie do lasa, a nawet pokozoł mi „utopki”! To były wydry, co pływały we leśnym stawie. Ze daleka richtik wyglōndały jak te stwory, co ô nich przi szkubaniu piyrzo bojali. Wiela mi tyż porozprowioł ô dziwokich zwiyrzach. Bezto jo teroz umia ô tym pogodać mojim wnukom a inkszym dzieckōm, jak mie tam kaj do szkoły zaproszōm.
To je szczyro prowda: Ni ma jak u starzikōw! Dobrze, że mi Pōnbōczek takich ludzi doł!


text:
Lōd
Lōd to je mineroł z hōrmy tlynkōw ô chymicznym mustrze H2O. Je tyn stan stały ôd wody.
Je ôn przejzdrzisty. Jego twardość w skali ôd Mohsa wynosi 1,5[1]. Mŏ szklisty glanc.
Lōd je dwōjłōmnym krysztołym, jednak jego spōłczynniki załōmaniŏ rōżniōm sie małowiela: wynoszōm no = 1,309 i ne = 1,313 dlŏ weli ô dugości kole 590 nm.
Niyma to blank znane, czymu lōd je maźglaty, choć wiadōmo, iże tajleczki lodu bydōnce na jego wiyrchnij sōm słabij zwiōnzane z ôstatkym tajleczek, snŏdź skuli wpływaniŏ na niy tajleczek luftu[2].


text: Jako zaběrach so před lětami ze zakładnej analyzu Hauptowych/Smolerjowych »Pěsničkow«, pytach tež za wonymi žórłami serbskeje ludowědy, kotrež wužiwaštaj snadź wudawaćelej za tekstowe dźěle. Hłownje hladach za najstaršimi, wosebje tež nastupajo wopisowanja kwasnych nałožkow. Jedne bě drje pojednanje Abrahama Frencela, wozjewjene po jeho smjerći w lěće 1754.1 Hłownje pak zepěraštaj so awtoraj na Jana Hórčanskeho.2 Pytajo dale, storčich na wjele lubjacy zapis we Wjacsławkowej bibliografiji.3 Zapis bě bjez podaća awtora a Serbski institut ćišć njewobsedźeše. Mějach tak drje titul, nic pak same žórło. Tuž podach so do wědomostneho wotdźěla Budyskeje měšćanskeje biblioteki. Tam njebě hinak. Dźensniši dźeń wšak mamy nowe móžnosće rešeršowanja. Tuž hladachmoj, bibliotekarka a ja, do wotpowědneje syće: SWB online-katalog. A tu nańdźe so pytane žórło, mjenujcy »Abhandlung von den Heyraths-Gebräuchen der Oberlausitzischen Wenden«. Je wobsedźaca institucija – SLUB w Drježdźanach – bě je tež hižo digitalizowała, ju wužiwarjam poskićujo.4 Na městnje mějach tuž móžnosć, zaběrać so bliže z publikaciju. Jako prěnje napadny mi wažny bibliografiski dodawk: Zdźěli so, zo wobsahuje knižka tež notowe přikłady.


text:
Jańske rejtowanje
- Details
- Category: Uncategorised
- Published on Wednesday, 30 May 2012 18:08
- Written by Denny Müller
- Hits: 4420
Wuski poměr luźa k pśiroźe wótbłyšćujo se na wósebny part w Jańskem swěźenju. Luźe su wěrili, až wót Jańskeje nocy wuchadaju wósebne gójarske mócy. Jańske rejtowanje woplěwa se źinsa jano hyšći w Kozlem w Dolnej Łužycy, a to na jadnej njeźeli wokoło 24. junija. Młoźeńc, kótaremuž se groni Jan, pśedstajijo něgajšnego ducha rosćenja, kenž jo měł luźecu pódobu. Źowća jomu pśišyju na drastwu módrackowe pletwy, ruce a noze se wobwiju z wójku. Za głowu se nawijo na kronu pódobna maska ze sćiny, kótaraž se wobwijo z nejrědnjejšymi kwětkami zagrody a z wutkami. Tak pśegotowany rejtujo Jan gromaźe ze swójimi pśijaśelami pśez wjas na gołe pólo. Pśed rejtarjami du źowća w běłych šatach z módrymi a cerwjenymi smugami. Gaž su na swěźenišćo dojšli, rejtujo Jan zědne raze ze swojim pśewodom pśez mań pśiglědarjow. Pśewóźarje maju nadawk, Jana pśed pśiglědarjami šćitaś, kenž kśě jogo z kónja śěgnuś, aby jomu kwětki wukšadnuli. Pó casu stupiju pśewóźarje jaden za drugim slědk, až Jan jano hyšći sam rejtujo. Akle něnto raźijo se pśiglědarjam, jogo zaźaržaś a jogo „wobskubaś“. Wudobyte kwětki deje gluku wobraźiś. Pótom śěgnu z muziku slědk do gósćeńca, źož źeń pśi wjasołej reji wuklincyjo.


text:
KŮMUNIKACJO
Termin „kůmunikacjo” ôznaczo łůnczność, wymiana a uosprowianiý. Przekozaniý kůmunikatu polego na słownym abo bezsłownym przesyłaniu informacyj, a dziynka tymu wpływaniu na miyndzyludzke relacje.
Co interesant, kůmunikujymy sie durś, bez wzglyndu na to, co robiymy:
- eli sie godo abo siedzi po cichu,
- kůnfrůntuje sie abo uciyko,
- staro sie pokozywać swoje emocje, abo sie je chowie.
Niýzoleżnie, jako sie zachowujesz, przekozujesz informacje inkszym.
Cołki procys kůmůnikacje idzie ujynć we 3 kanołach przekozu:
- kanoł werbalny – to tekst kery sie godo (7%),
- kanoł woklany – to jak tyn tekst sie godo (38%),
- kanoł wizualny – to zachowaniý niýwerbalne (55%).
Informacje poradzi sie przekozywać na roztomajte sposoby:
- kůmůnikacjům werbalnům a niýwerbalnům,
- ustnie a pisymnie,
- bezpostrzydnio abo postrzydnio.
A na co sie kůmůnikować? Jake sům funkcje kůmůnikacje?
- informacyjno – wymiana a zbiyraniý informacyj, dejmy na to potrzebnych do wyznoczynio cweku dziołanio abo dobrego uzdanio,
- motywacyjno – motywowaniý a zachyncaniý, dejmy na to do dziołanio,
- kůntrolno – informowaniý o sztandardach, obowiůnzkach,
- przekozywanio wrażyń, ymocji a nawiůnzywanio relacyj.
Jako sie uosprowio..?
Podle forszukůnkůw strzednio poradzi sie pedzieć 2,5 słowa na sekunda, czyli 150 na minuta. Tak po prowdzie to nojlepsi poradzům ô co gibcij godać. Jednako godka, kludzyniý trefůw a uosprowianiý, to czynsto powiniyn być dialog a niý ýno monolog. Beztuż wożne je, jako bydymy uosprowiać a kludzić godka. Bo tyż ôd nos zoleżeć bydzie jako sie bydzie godać.
Podle teroźnego uzdanio przi kůmunikacji wiyncy jak połowa kůmunikatu przekozuje sie niýwerbalnie (jako to miajnujům: mowům ciała). Fest przi tymu wożne je tyż to, jak drap godůmy a jaki můmy przi tymu rytm a intůnacjo. Nojmyni wożne sům zaś słowa, kere godůmy. Beztuż werci sie pamiyntać, iże wożne je niý ýno to co godůmy, ale nojwożniyjsze je to, jak to powiymy.
Przi tymu trza jeszcze pedzieć, iże efektywność kůmunikatu zoleży i ôd nadowcy i ôd ôdbiorcy.
A jake sům filory kůmunikacje?
- Nadowca – tyn, kery przekozuje informacjo;
- Ôdbiorca – tyn, kery je adresatym przekozywanyj informacje;
- Przekoz – kanoł informacje;
- Strzodowisko – ôtoczyni, szumy a zakłůcynia we kůmunikacji.
Zależności miyndzy tymi filorami pokozuje schymat niżyj.
We kůmunikacji nojwożniyjsze je, coby przekoz efektywnie trefioł ôd nadowcy do ôdbiorcy. Beztuż nadowca musi dować sie pozůr, coby godać tak, iże zrozumi go ôdbiorca. Ôdbiorca zaś musi dować sie pozůr na to, co a jak godo nadowca, coby dobrze skapować, co tyn chcioł mu przekozać. Je to tym barzi wożne, iże normalnie przi dialogu je sie roz nadowcům a roz ôdbiorcům.
Jednako przekoz nim przyndzie ôd nadowcy do ôdbiorcy przełazi bez roztomajte filtry. Takim filtrym moge być samopoczucie, nastawiyniý do drugigo czowieka a nawet chyńć do uosprowianio.
A chocioż to już je niý mało, to na cołki procys wpływ mo jeszcze strzodowisko, czy ôtoczyniý. Czyli to kaj a we jakich warunkach sie godo ai zewnyntrzne szumy a zakłůcynia.
Beztuż kej szykujesz sie do wożnyj godki a mosz chwila czosu, zmiarkuj sie te wszyske czynniki, tak coby dobrać ôdpowiydnio zorta godki a słowa do tego, co chcesz przekozać inkszym.
STYLE KŮMUNIKOWANIO SIE
Po co style?
Ludzie poradzům uosprowiać roztomajcie. Czosym je tak, iże chocioż festelnie chcymy, niý poradzymy sie ze kimś dogodać. Czosym nawet godka na siýła moge dokludzić do niýpotrzebnych nerwůw.
Beztůż wożne je, coby wymiarkować, jaki sie mo styl uosprowianio a co ze tego wyniko. Pomoge to na nostympny roz dopasować trocha noszo godka do ôdbiorcy, a bezto lecy bydzie nům przekozać kůmunikat, kery chcieli my nadać.
Jake style můmy?
Styl partnyrski - tyn co sie kůmunikuje, kůncyntruje sie niý ýno na siebie ani na tym co łůn chce pedzieć, ale tyż na tym ze kim godo.
Styl niýpartnerski - chce sie przegodać kogoś, niý interesanci sie tym, co godo wto inkszy, a chce sie dyrygować godkům a inkszymi.
Styl introwertyczny - charakterystyczny je dlo introwertykůw, czyli dlo ludzi zawartych we siebie, do kerych ciynżko dotrzić a ciynżko im przegodać.
Styl ekstrawertyczny - charakterystyczny dlo ludzi, kerzi chcům wszyskim pokozać swoja idyjo, a pedzieć im co myślům, jednak ciynżko im wysuchać inkszych.
Styl ôbrůnny - to styl ludzi, kerzi nojlepi ôcyniliby wszyskich wele siebie, coby wiedzieć kim łůni sům, nale jednako siebie przi tymu jak nojmyni pokozać a przedstowić.
Styl przetargowy - widać u tych, kerzi posuchajům inkszych, ale ýno jak za to dostanům to samo.
Styl efektywny - to styl nojbarzi efektywnyj kůmunikacje. Prezyntujům go ludzie, kerzi chyntnie a umiyjyntnie suchajům, nale tyż poradzům godać tak, coby dotrzić do ôdbiorcy. Je tyż to styl mianowany "win-win".
A czamu czasym ciynżko sie dogodać?
Kej czowiek godo podle schymatůw, korzysto ze stereotypůw abo sztandardowyj godki, i choć czosym robi to niýświadůmie, to moge zakłůcać to efektywno kůmunikacjo. To jednako niý wszysko, co moge nům utrodniać uosprowianiý. Beztuż dobrze je zmiarkować sie, co moge zakłůcać nosz przekoz.
Bariery kůmunikacyjne - nojczynstsze prziczyny felerůw we godce:
- niski poziům zainteresowanio;
- dziołaniý czynnikůw uozproszajůncych uwoga;
- dialog wewnyntrzny - czowiek godo do siebie, a niý sucho tego, co tyn drugi uosprowio;
- niýakuratny knif na przekozaniý informacyj - trza godać jasno a klarownie dlo tego, do kerego kerujymy kůmunikat;
- sprzeczne kůmunikaty werbalne a niýwerbalne - kej coś kryncymy, to nosze ciało moge pokazywać blank co inkszego jak godůmy;
- lichy kůntakt wzrokowy;
- czekanie na możnoś pedzynio czegoś - trza godać tak, coby to bůł dialog a niý monolog;
- niýsuchaniý tego co godo nadowca;
- za wczesne wnioski a przipuszczynia;
- cygaństwo a machlowaniý.
Beztuż niý przepůmnij jake sům bariery a unikej ich. Kej zaś chcesz lepi coś pedzieć, pamiyntej:
- trza godać ofyn co sie miarkuje, uwożo, ôdczuwo: "Tak to widza”, „Tak to miarkuja”, „Tak to czuja..";
- godo sie za sia: "Podle mie..", "Zdo mi sie co...", "A na moje to..";
- niý chowie sie za ôcynům wszyskich ludzi: "Bo wszyscy...", "A kożdy..";
- godo sie jasno a klarownie, coby kożdy wiedzioł, co żeś chcioł pedzieć;
- przi uosprowianiu nadowcy a ôdbiorcy mo zoleżeć na efektywnyj kůmunikacji, a niý ýno na udowaniu;
- trza wysuchać inkszych do kůńca a dać im pedzieć co chcieli;
- kej sie majtniesz we czymś, musisz umieć sie do tego prziznać;
- miarkujesz sie a zważosz na to, co czuje a miarkuje tyn drugi;
- mogesz sie niý zgodzać ze kimś, nale niý śmiysz mu zakozywać niczego;
- ôd "dobrych rad" je wtoś inkszy, niý godej ich jak niý musisz;
- fest sie trza dać pozůr na to jak sie godo, nale tyż na to co sie godo.
ASERTIWNO KŮMUNIKACJO
Dlo niýkerych asertiwność, to sztuka ôdmowianio, umiyjyntnego pedzynio "niý". Tak rýchtých to jednako je trocha wiyncy. Coby być asertiwnym, trza niý ýno myśleć ô sia, nale tyż ô tym drugim. Trza dować sie růwne szanse a niý skryślać za drap inkszych. Przi tymu muszymy uwożać zdaniý inkszych a szanować to, iże łůni mogům mieć je inksze niźli my. Trza przi tymu wyznoczyć swoje granice, kerych Ty sům niý przekroczysz, ale tyż zasyngalizujesz, jak wtoś inkszy je przekroczy.
Kej zaś tak asertiwnie niý poradzi sie godać, moge to dokludzić do zbytnij uległości abo nawet agresji. Na zicher asertywnościům niý ma to, kej niý chcůnc urazić kogoś, dowůmy mu włazić sie na gowa. Abo jak sie bojymy ôdezwać a bezto zgodzůmy sie na to, co pedzům inksi. Niýstety przi tymu czynsto czowiek czuje sie źle, a nawet czosym wykorzystywany.
Na druge tyż trza sie dać pozůr, coby brůnić swojego zdanio a granicy jako sie wytyczymy. Niý mogymy być przi tymu jednako agresiwni. Czowiek niý śmiy wyskakować na inkszego, kej tamtyn niýchcůncy powiy coś niý tak. Przi tymu my sami tyż niý mogymy sie zachowywać tak, iże wto inkszy bydzie sie musioł brůnić, abo co gorzi czuć sie przi nos źle.
Beztuż spamiyntejcie sie te zakůny asertiwności:
Tyn tekst je dostympny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Poczytej tyż:


text:
My Serbja smy zawěrno bohaći na dobrych a smjerć dobrych tradicijach. Jedna ze smjerć dobrych tradicijow je basnjenje. Kelko serbskich basnikow je z klina našeje rjaneje Łužicy wušło! Šěsćdźesat zešiwkow wopřijima rjad »Serbska poezija«, Olymp serbskeho basnistwa. A zwjeselace je, zo je tale smjerć dobra tradicija tež w našej młodej generaciji žiwa. To je mjez druhim lońše Literarne wubědźowanje LND a Załožby za serbski lud zaso pokazało. Syła młodych pisacych – najmłódši wosom lět! – je basnje zapodało. Sam sym był čłon jury a mje je runjewon wozbožiło, zo bě mjez nimi telko wušiknje rymowanych. Je dźě čisće rymowana baseń nonplusultra wšeje poezije. Haj, naša młodźina wě wo wuznamje rymowanja za traće našeho ludu, byrnjež tola »serbski basnić«, z čistymi žónskimi a muskimi rymami, »kus dźěła ćežki jara ... je, a – dźaka w Serbach mało«. Ně, »słónco serbskeje poezije« bohudźakowano »hasło« njeje, kóžde ranje nam znowa schadźa, njedźiwajcy toho, zo wjetšina ludźi dźensniši dźeń jeho schadźenje hižo zańč nima. Lědma wotućiwši z poł wočinjenymi wočimi chcyćiwa na smartfon pohlada, ležacy wšu nóc pod hłowakom, zo njeby božedla bóh wě što skomdźiła, a wostanje na wobrazowce wisajo, čehoždla tale wjetšina ludźi dźensniši dźeń wozbožace schadźenje słónca prosće skomdźi. Haj, wono nadal schadźa. Wutoru po jutrach na přikład, słónco bě runje schadźało, da je mi młody basnik, kotrehož mjeno do toho njeběch znał, z mejlku baseń pósłał – wěsće běše jutry doma kaž my wšitcy a měješe wjele chwile za basnjenje –, na kotrejž sym so, dohladawši so jeje připadnje w dźankmejlkowym kašćiku, hdźež bě so zabłudźiła, wulce radował. A dokelž dyrbimy w tychle ćežkich časach předewšěm na to dźiwać, zo nam wone humor njerubja, sym so młodeho basnika nablaku prašał, hač směm jeho baseń wozjewić. Najprjedy njeje to chcył, je wotmołwił, zo baseń tola ćišćahódna njeje, zo by so naposled jenož hańbował, ale po třećim abo štwórtym borkanju je do toho zwolił – z wuměnjenjom, zo anonymny wostanje. A tak smě Rozblad dźensa baseń anonymusa prawozjewić:
Hižo na titulnym łopjenu strowi wužiwarja noweje protyki jeho domizna – putniska cyrkej w Róžeńće. Wolfgang Wittchen je znowa idyliske krajiny, turistiske wjerški a tradicionelne swjedźenje we Łužicy fotografował. Hač při zapusće we Wjerbnje, při smalenju na jetski po Lejnjanskim jězoru abo při rybarjenju w Rakecach – stajnje je přihladowar mjez nimi. Wustojnje zamóže fotograf architektoniske drohoćinki we wobrazu zapopadnyć, hač je to restawrowany hród w Stróži, cyrkej w Gołkojcach z w lěće 1848 natwarjenej zwóńcu, Mužakowski hród w nazymskej pyše abo hodownje wupyšena cyrkej w Hodźiju.
Publikacija je z rjadu YOUCAT, wo přełožk z němčiny je so Herta Delanowa postarała.
▶ Nowy šef za LND
2. měrca podpisa Załožba za serbski lud dźěłowe zrěčenje z nowym jednaćelom Ludoweho nakładnistwa Domowina Symanom Pětrom Cyžom w Smolerjec kniharni w Budyšinje. Cyž budźe wot junija šesty nawoda 1958 załoženeho nakładnistwa a wukonja dźěło najprjedy na pjeć lět. Rodźeny 1977 słuša wón do přichodneje generacije serbskich intelektualnych. Wón změje so wužadanju stajić, serbskej literaturje a nowinarstwu puć do přichoda rubać. Do toho dźěłaše we wjednistwje agentury Pioneer Communications w Berlinje.Marka Maćijowa Foto: archiw LND, Maćij Bulank
▶ Serbske blido w Chóśebuzu
Žeńske ze slěpjańskeje wósady su byli 4. měrca gósći Serbskego blida Serbskego muzeja w chóśebuskem měsćańskem muzeju. Z Edith Pjeńkoweju z Rownego su se rozgranjali wó jeje angažemenśe za wuchowanje jsow pśed wótbagrowanim a wó konfliktach, kótarež to pśinjaso. Dalej jo Pjeńkowa powědała wó pśiroźe swójich domacnych stron, z kótarejuž jo dłymoko zwězana. Stefanie Bierholdtec a Marita Kavelmannowa stej pśedstajiłej jatšowne spiwanje w slěpjańskej wósaźe.
Přećeljo su sej, na přeće zajaca Wuchača, wosebitu překwapjenku za małe zaječki wumyslili. Zaječki su staršimaj w dojutrownym času pilnje pomhali jeja pomolować. Tuž chwataja jutrońčku wćipni na zelenu łuku k wroblikej, myšce, žabce a jěžikej. Wroblik Frido, myška Pip-pip, žabka Šlapka kaž tež jěžik Kałačik staja jedyn po druhim zaječkam nadawk. Hnydom so wulke pytanje za jutrownymi jejemi započnje. Tola što to? Pytanje so dlije a dlije. Hdźe nož wostanu zaječki? Po dołhej chwili so skónčnje nawróća. Ale što dźerži kóždy zaječk w swojimaj packomaj?
»Haleluja! Zwońće zwony!«, je jutry po honach serbskich katolskich wosadow słyšeć, hdyž so křižerjo na puć podadźa, zo bychu do susodneje wosady jěchajo jutrowne poselstwo wozjewjeli. Maćij Bulank je jich ze swojej kameru přewodźał wot přihotow w domjacych konjen-cach přez jěchanje same hač k dźaknym kemšam křižerjow w Róžeńće a tak dostojny a za katolskich Serbow wažny nałožk dokumentował. Čućiwym wobrazam su přidate nalětnje a jutrowne literarne teksty, kiž je Rejza Šěnowa zestajiła.
▶ Serbske nastupnosći w nowych rukach
Wót februara jo Hanka Rjelcyna zagronita za serbske nastupnosći we wokrejsu Górne Błota-Łužyca. Wóna naslědujo ako głownoamtska sobuźěłaśeŕka wokrejsnego zastojnstwa cesnoamtskej zagronitej za serbske nastupnosći Waltraud Ramotowej z Wětošowa, kótaraž jo amt źaseś lět wugbała. Rjelcyna jo dotychměst ako grajaŕka w złykomorojskem źiwadle źěłała a póchada z Górneje Łužyce.
▶ Přechod 3 w Celovecu
W Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska w Celovecu su 22. januara wustajeńcu »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajine. Bilder einer Landschaft. Wobraze krajiny« wotewrěli, kotraž budźe tam hišće do 12. apryla widźeć. Po stacijomaj třikrajoweho projekta w Budyšinje a Slovenj Gradecu w Słowjenskej, je stacija w Awstriskej předposlednja před zakónčenjom w Choćebuzu. Na wotewrjenju wobdźělichu so wšitcy dwanaćo wuměłcy.
▶ Wo lyrice diskutowali
Ćežišćo rjadu tracTare Zwjazka serbskich wuměłcow bě nowa kniha Róže Domašyneje »W času zeza časa«. 26. februara diskutowachu w Budyšinje z awtorku mjez druhim Měrana Cušcyna – wona bě nimo toho wobšěrnu analyzu tekstow předstajiła –, Marka Maćijowa, Rejza Šěnowa a Měrćin Wjenk.
▶ Nowy nowinski rěčnik
Wot 1. januara je Marcel Brauman nowinski rěčnik a referent za zjawnostne dźěło Domowiny a naslěduje Borboru Felberowu. Wot 2000 je tutu funkciju za frakciju Lěwicy w Sakskim krajnym sejmje wukonjał.
▶ Serbske nastupnosći we wokrejsu Dubja-Błota
Wót januara jo Sabrina Kušy z Běłeje Góry głownoamtska zagronita za serbske nastupnosći wokrejsa Dubja-Błota a naslědujo cesnoamtskemu zagronitemu Dieteru Freihoffoju, kótaryž jo amt slědnych pěś lět wugbał. Kušy jo dotychměst źěłała ako zastojnica za turizm we wokrejsu. Za nowe źěło zachopijo wuknuś serbski.
▶ Změna w referaće za serbske naležnosće
Wot 1. januara dźěła stawiznarka Madlena Malinkec w Sakskim statnym ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm jako referentka za serbske naležnosće. Tři lěta dźěła hromadźe z dotalnym referentom Stanijom Brězanom, doniž nadawk dospołnje njepřewozmje.
▶ Statnik 2020 předsyda mjeńšinoweje rady
Lětsa přewozmje předsyda Domowiny Dawid Statnik třeći raz předsydstwo mjeńšinoweje rady Němskeje. Loni bě Dana Jon Hardon Hansen z Južneje Šleswigskeje jeje předsyda. Mjeńšinowa rada chce so lětsa wosebje wo přiwzaće narodnych mjeńšinow do němskeho zakładneho zakonja prócować. Nimo toho přihotuje dale pućowacu wustajeńcu wo narodnych mjeńšinach w Němskej.


text: 2. septembra před 150 lětami bě za němske staty, předewšěm za pruske kralowstwo, historisce wuznamny dźeń. Jich wójska dobychu w Němsko-Francoskej wójnje 1870/1871 swoju najwjetšu bitwu nad francoskim wójskom. Wot 1. septembra 1870 pola Sedana wobkružena armeja maršala Maurice de Mac-Mahona, w kotrejž bě tež 62lětny francoski kejžor Napoleon III., dyrbješe kapitulować. Napoleon III. pósła pruskemu kralej Wylemej I. swój tesak jako symbol podwolenja. Něhdźe 17 500 francoskich wojakow bě padnyło, a wjace hač 100 000 dyrbješe do wójnskeje jatby. Na němskej stronje bě 9 000 wojakow žiwjenje přisadźiło.


text:
Zwjazk serbskich studowacych (ZSS) je drje mjez wšitkimi towarstwami, kotrež su dźensa pod třěchu Domowiny aktiwne, drje najnjewšědniše zjednoćenstwo. Po wutworjenju najprjedy jako njezapisane towarstwo w aprylu 1991 přisłušachu jemu studentske skupiny „Bjarnat Krawc“ z Drježdźan a „Pawoł Nedo“ z Berlina kaž tež Sorabija Lipsk. Přez na kóncu naspomnjenu organizaciju směł so ZSS někak tež najstarša serbska, kontinuitu wopokazowaca institucija mjenować.
Wotpowědnje strukturam tohorunja runje hakle (nowo)załoženych, skerje informelnje organizowanych čłonskich cyłkow bě – a zdźěla je – chětro měnjate sobustawstwo wot najwšelakorišich faktorow wotwisne. Wustawki z lěta 2015 hodźa so wšako tak rozumić, zo słuša mjenje abo bóle kóždy přichodny serbski akademikar w jednym z mjenowanych městow takrjec awtomatisce k tomu. Přiwšěm wutworješe ZSS poněčim poměrnje krutu strukturu, wosebje w Drježdźanach a Lipsku.


text: Katastrofa! To bě moja prěnja mysl, jako zhonich, zo tučasnje najlěpši a najsuwereniši koparski sudnik Manuel Gräfe staroby dla wjac w prěnjej zwjazkowej koparskej lize Němskeje sudźić njesmě. Horco běchu w minjenych tydźenjach wo tym diskutowali, a nimale wšitcy měnja, zo je tele prawidło wulki kał. Jenož zamołwići Němskeho koparskeho zwjazka dale za tym steja a wobkrućeja prawidło z fluktuaciju – potajkim, zo dyrbja tež nowi sudnicy šansu měć a hry w 1. zwjazkowej lize hwizdać směć: tak na přikład tež Richard Hempel z Großnaundorfa. 23lětny sudnik je w minjenych lětach tajke dobre wukony pokazał, zo je dale a bóle postupował. Wot noweje sezony smě samo hry w 3. zwjazkowej lize sudźić! Móžu sej jara derje předstajić, zo wuhladamy jeho tuž bórze na koparskej beletaži Němskeje. Před lětami hwizdaše wón raz přećelsku hru mjez Sokołom Ralbicy/Hórki a Jednotu Kamjenc. Móžu so hišće jara derje na jeho měrne a njekomplikowane wašnje dopominać.


text:
Kónc žnjenca 1947 woswjeći po zakazu nacijow 1937 wožiwjena Maćica Serbska swoje 100. narodniny. Wjeršk jubileja bě swjatočne połoženje zakładneho kamjenja 24. awgusta za nowy Serbski dom při Póstowym naměsće, kotryž měješe na městnje kónc wójny zničeneje Lessingoweje šule nastać. Dźěłowe brigady Serbskeje młodźiny – prěnja bě Serbskopazličanska – běchu w dobrowólnym njepłaćenym dźěle za to rozpadanki bywšeje Lessingoweje šule zrumowali a wotwjezli.
24. žnjenca 1947 zhromadźichu so Serbja na nowym twarnišću. Tehdyši předsyda Maćicy Serbskeje, 62lětny slawist a wědomostny bibliotekar dr. Jan Wjacsławk, porěča runje tak kaž prěni předsyda Domowiny, jeje sobuzałožer 1912 Arnošt Bart-Brězynčanski a tehdyši předsyda Serbskeje młodźiny Jurij Brězan. Prof. dr. Ota Wićaz rysowaše stawizny stareho Serbskeho domu na Lawskich hrjebjach. Wšitcy rěčnicy dźakowachu so Čerwjenej armeji za wuswobodźenje wot nacistiskeho nadknjejstwa. W nadawku Sowjetskeje wojerskeje administracije wupraji podpołkownik Fermatowič dobre přeća za natwar a wužiwanje noweho Serbskeho domu.
Dźensa před 85 lětami, 25. žnjenca 1937, wobsadźi fašistiska tajna policija gestapo Serbski dom na Budyskich Lawskich hrjebjach. Dwanaće gestapowcow zawrěchu wšitke durje 1904 dotwarjeneho doma a tež rumnosće Smolerjec nakładnistwa, ćišćernje a kniharnje. Pismikistajerjo, ćišćerjo a dalši přistajeni dyrbjachu so při sćěnje zestupać. Kóždeho jednotliwca woni přesłyšowachu a přepytowachu. Dr. Jana Cyža, kotryž přewza wot swojeho přichodneho nana Marka Smolerja nawod nakładnistwa a ćišćernje, nacije zajachu a do Drježdźan do přepytowanskeho jastwa dowjezechu. Dyrbješe tam dobre lěto wostać. Wón bu wulkopřerady dla přesłyšany a hakle po schorjenju pušćeny.
27. meje bě tomu 80 lět, zo přewjedźechu štyrjo čěscy parašutisća, wuzwoleni a pósłani wot Edvarda Benešoweho čěskosłowakskeho eksilneho knježerstwa w Londonje, w Praze atentat na „reichsprotektora“ Reinharda Heydricha. Kak bě k tomu dóšło a što so po tym sta?
W awgusće 1941 postaji Adolf Hitler w Halle nad Solawu rodźeneho Reinharda Heydricha za „reichsprotektora za Čěsku a Morawu“. „Obergruppenführer“ Heydrich bě hižo do toho we wjacorych funkcijach jako fanatiski słužownik fašistiskeje ideologije wustupował. Mjenować chcemy jeho organizowany nadpad kónc awgusta 1939 na tehdyši sćelak Gleiwitz (Gliwice), na jeho plany k zničenju Židow na Wannseeskej konferency w januaru 1942 a po njej. Hitler sam rěčeše wo „mužu ze železnej wutrobu“. Z knihi „Feuersturm“ je slědowacy citat: „Heydrichowy rjany napohlad, jeho njedwělomna inteligenca a njepowalny fanatizm dopomhachu jemu w Třećim reichu k poziciji, z kotrejž – by-li přetrał a Němska wójnu dobyła – by samo jako naslědnik Hitlera do prašenja přišoł.“
Před 75 lětami bu Swobodny stat Pruska přez zakoń čisło 46 Aliěrowaneje kontrolneje rady rozpušćeny. Zastupnicy štyrjoch dobyćerskich wulkomocow Druheje swětoweje wójny podpisachu zakoń, z kotrymž skónči so wažna etapa powójnskich stawiznow Němskeje po kapitulaciji 8. meje 1945.
Jako wopodstatnjenje zakonja rěkaše w preambli: „Pruski stat bě wot dawna stajnje hižo nošer militarizma a reakcije w Němskej. Wotpowědnje zajimam za zachowanje měra a wěstoty mjez ludami a přeću, noworjadowane politiske zakłady zawěsćić, so pruski stat jako knježerstwo, kaž tež wšitke jemu podrjadowane zarjady a institucije rozpušća.“
Dźensa před 800 lětami podpisa Mišnjanski biskop Bruno II. wopismo, kiž mjenuje 13 zwjetša serbskich sydlišćow w Hornjej Łužicy a k tomu sydom małych Božich domow, kotrež Budyskej cyrkwi swj. Pětra a 1221 załoženemu tachantstwu podstejachu. Wšitke we wopismje mjenowane wsy su tam prěni króć pisomnje naspomnjene. Z łaćonskorěčneho dokumenta zhonimy, zo ma wjes Bukewicz jednu tajku mjeńšu cyrkej. Serbja mjenuja swoju wjes Bukecy. Podate wjesne mjena běchu po tym ze serbskeho pomjenowanja wotwodźeli.
Nětčiše němske mjeno Hochkirch jewi so prěni raz hakle 1368 jako Hoynkirch, štož na wysoko stejacu a daloko widźomnu cyrkej pokazuje. Klukš jako tehdy hižo wosadna wjes rěkaše 1222 kaž nětko Klix. 60 lět pozdźišo rěka w dokumenće wo knježku nad Klukšom „Waltherus de Kluiz“, w lěće 1334 mjenuje wopismo knježka Jenchin von Clux. Pochad mjena je tohorunja staroserbske Klukuš, mjez kerčinami ležaca městnosć.
Kónc decembra před 80 lětami skónči so zapadnje Moskwy prěni dźěl dobyćerskeje Zymskeje wójny Čerwjeneje armeje. Bě to kónc lěta 1941 prěnje wulke dobyće sowjetskeho wójska přećiwo fašistiskim agresoram, kotřiž běchu rano 22. junija 1941 Sowjetski zwjazk złóstnisce nadpadnyli. Njewočakowany sylny nawal wójska z hoberskej techniku nuzowaše Čerwjenu armeju, so w běhu prěnich měsacow do kraja wróćo sćahnyć. Němskim fašistam a jich madźarskim, finskim, rumunskim, słowakskim a italskim zwjazkarjam poradźi so tuž, njehladajo sylneho wobaranja Čerwjeneje armeje a partizanow, Baltikum, Běłorusku, wulki dźěl Ukrainy a Ruskeje dobyć kaž tež Minsk, Kijew a Rigu wobsadźić, Leningrad wobkružić a w nowembru 1941 do směra na sowjetsku stolicu postupować.
Srjedź winowca před 75 lětami skónči so w Nürnbergu proces přećiwo hłownym wójnskim złóstnikam nacistiskeje Němskeje před Mjezynarodnym wojerskim sudnistwom. Tribunal ze štyrjomi sudnikami dobyćerskeje aliancy – Sowjetskeho zwjazka, USA, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje – zahaji 11. nazymnika 1945 historiske sudniske jednanje.
W septembrje a oktobrje před 75 lětami dźěłaše štyrnaće čłonow Serbskeje młodźiny jako dobrowólna brigada při powójnskim nowonatwarje w Juhosłowjanskej. Woni su železnisku čaru z Brčka do Banovićija we wotležanej kónčinje Bosniskeje sobu twarili. 62 000 młodostnych ze wšěch republikow Juhosłowjanskeje a dwaceći mjezynarodnych brigadow z mnohich krajow, na přikład Čěskosłowakskeje, Bołharskeje a Awstriskeje, bě tam zasadźenych. Serbska brigada pod komandantom Janom Nalijom z Małeho Wjelkowa bě jenička ze sowjetskeho wobsadniskeho pasma w Němskej. Jan Nalij bě syn 1887 w Židźinom rodźeneho pismikistajerja w Smolerjec knihićišćerni a ludoweho spisowaćela samsneho mjena. Poskitk předsydy Ericha Honeckera, z młodeje, 3. měrca 1946 załoženeje Swobodneje němskeje młodźiny brigadu dobrowólnikow za twar železniskeje čary pósłać, knježerstwo Juhosłowjanskeje wotpokaza. Wone nochcyše žanu pomoc wot młodostnych, kotřiž běchu snadź sami abo jich bratřa abo nanojo přećiwo Juhosłowjanskej wojowali abo Hitlerskej młodźinje přisłušeli.
19. oktobra 1991 běchu zamołwići Zwjazka, Kraja Braniborskeje a Swobodneho stata Sakskeje we Łazowskej cyrkwi zakład za nastaće Załožby za serbski lud połožili. To podpisachu tam mjenujcy zastupnica Zwjazka Angela Merkel – wona bě tehdy zwjazkowa ministerka za žony a młodźinu –, tehdyšej ministerski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf (wobaj CDU) a ministerski prezident Braniborskeje Manfred Stolpe (SPD) wukaz wo prawnisce njesamostatnej Załožbje za serbski lud. Z tym woni přilubichu, Serbow při zachowanju a wuwiwanju maćeršćiny, kultury kaž tež swojich nałožkow a tradicijow podpěrać. Tak je so dźensniša załožba takrjec „narodźiła“. Porjadnje dźěłać započała je wona w aprylu 1992. 28. awgusta 1998 bu potom w Slepom statne zrěčenje wo wutworjenju Załožby za serbski lud podpisane.
K třicećinam so załožba sama wobdari. Wot dźensnišeho je jeje nowy kanal na Instagramje zarjadowany. W nim a po dalšich digitalnych pućach chce institucija z krótkimi widejemi swójske stawizny, sobudźěłaćerjow kaž tež swoje skutkowanje předstajić. Janek Wowčer
Sobotu a njedźelu, 28. a 29. požnjenca před 75 lětami, schadźowaše so wjace hač 4 000 serbskich młodostnych a dalšich Domowinjanow w Radworju na prěnim zetkanju čłonow dźěłowych brigadow a Serbow po wójnje docyła. W lěću 1946 běchu so w serbskich wsach Kamjenskeho a Budyskeho wokrjesa wjesne jednotki Serbskeje młodźiny jako wobstatk narodneje organizacije Domowiny załožili, kotrež młodźinski sekretar třěšneho zwjazka Jurij Brězan jako předsyda cyłkownje nawjedowaše.
Domowinske dźěłowe brigady z Radworja, Šunowa a Pančic-Kukowa zahajichu njedźelu, 7. pražnika 1946, „Akciju Koslow“, z kotrejž su w dobrowólnym dźěle pomhali zakłady za nowotwar w poslednich dnjach wójny zničeneje wsy wotstronić. W přichodnych tydźenjach su tež brigady Serbskeje młodźiny z Jaseńcy, Dobrošic, Konjec, Budyšina a Baćonja a sydom dalšich brigadow zničene abo wobškodźene statoki zaso natwarili abo zwuporjedźeli. Koslowčenjo njech při swojim nowym wopomnišću sylnišo na to mysla!