text:
Sejmik wokrjesa Zhorjelc wobłukowy plan hač do lěta 2028 wobzamknył
Zhorjelc (AK/SN). Wokrjes Zhorjelc chce słužbu za nuzowe wuchowanje a za transport pacientow we wjesnych kónčinach polěpšić. To wuchadźa z noworjadowanja wotpowědneho wobłukoweho plana za lěta 2021 do 2028. Z 72 hłosami a jeničkim hłosawzdaćom je jón wokrjesny sejmik wčera wobzamknył.
Plan předwidźi wažne změny. Lěta 2018 wukazane městnosće za wuchowanske straže w Jonsdorfje, Slepom a Rěčicach změja kóžda přidatne wuchowanske jězdźidło, a to wodnjo kaž w nocy. W Habrachćicach chcedźa přidatne jězdźidło dwanaće hodźin přewostajić. We wuchowanskej słužbje na Leschwitzowej w Zhorjelcu změja chorobne awto tohorunja wšědnje 24 hodźin k dispoziciji. Wobłuk zasadźenja wopřijima po potrjebje, wosebje w nócnych hodźinach, cyły wobłuk Zhorjelskeho wokrjesa. „Tak mamy nimale stoprocentowsce zaručene, zo je wšón wokrjes hladajo na nuzowu słužbu zastarany“, podšmórny socialna decernentka Martina Weber we wokrjesnym sejmiku. „Budźe-li trjeba, móžemy system dale rozšěrić.“


c: text/html

text:
Handrij Mehliš
Handrij Mehliš (němsce Andreas Mehlisch; * 12. decembra 1721 we Wojerecach; † 28. septembra 1790 w Čornym Chołmcu) bě serbski ewangelski farar a pěsnjer.
Narodźi so jako syn měšćanskeho žiwnosćerja we Wojerecach a wopytowaše wot 1736 do 1743 gymnazij w Budyšinje. Wot 1743 do 1746 studowaše ewangelsku teologiju w Lipsku, hdźež bě tež z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše wot 1746 do 1751 jako domjacy wučer a wot 1752 do 1760 jako rektor w ródnych Wojerecach. Wot 1760 hač do swojeje smjerće w lěće 1790 skutkowaše jako farar w bliskim Čornym Chołmcu.
Mehliš spisa wjele němskich pěsnjow, mjez kotrymiž so wosebje wuznamjeni spěw wo domojwjedźenju a powitanju młodeje serbskeje mandźelskeje, Die Heimführung unter den Wenden.
ŽórłoWobdźěłać
- Rudolf Kilank: Mehliš, Handrij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 363

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Kyby yno myto, powiam wiyncej golóno!, a dziys?, na autobanie! Byłach na bezuchu u mojej nefy. Jada sie jak kozdy rołs, po autobanie nómer fiyr, kunsek sie zdrzymłach, łocuciyłach, a tu bołch granica. Budki stojóm, ślabany spuscóne, yno chopów z gyweróma brachuje. Jak joł sie erśrekowałach, śe to śe cołwómy do dołwnych porzóndków, tego bych jus nie chciała. Łokołzało śe, iz w te budki trza było piynióndze wrazić, coby my mógli dalyj jechać! Ło faróna, to ledwo kunsek autobany zbudowany, to śe zarołz trza na te trocha śćepnónć. Richtig ze wsech strón yno nołs golóm. Dyć to tak jak piyrwej, jak sie jechało bez most, abo jakoł lepsoł dróga, to trza było myto płacić. Porzóndki jak piyrwej, yno słowa inkse. Byle sie nie cołwniymy do casów jak tu bory i lase były, bo by nóm przisło na zwierzina polować. Kans do tego nie trza, sołrniki casym po wsi lołtajóm.


text:
temy: Serby
Wustajeński wobcerk Serby pódajo z multimedialneju staciju a eksemplariskimi wustajeńskimi objektami kulturnohistoriski pśeglěd k stawiznam a kulturje Serbow.
Wósebnje se źiwa na problematiske wustatkowanja brunicowego górnistwa na něntajšnu a historisku situaciju Serbow.
Prezentacija informěrujo wó slědujucych pšašanjach:
Chto su Serby a zwótkul wóni pśidu?
Dajo rozdźěl mjazy słowoma “Sorben” a “Wenden”?
Kake jo było kulturne wuwiśe Serbow?
Kake institucije a zjadnośeństwa su Serby wuwijali?
Kake nałogi a tradicije woplěwaju Serby?
Co su źinsajšne problemy Serbow?
Kak se wugbaju wuglowe a energijowe góspodarstwo a z tym zwězane pśesedlenja na serbsku kulturu a identitu?
Kaka jo indiwidualna nazgónjeńska perspektiwa serbskich pśesedlarjow?
Kake móžnosći a problemy wobstoje za Serbow w źinsajšnej politice narodnostnych mjeńšynow?
Nadpadnje za kuždego woglědarja:
Dwójorěcne napisma we Łužycy.
Fotograf: Horst Adam
Pśeglěd Serby
Serby – statnje pśipóznate ako narodna mjeńšyna – maju swóje kórjenje w słowjańskich rodach, kenž su w 6. stolěśu, pśichadajucy z pódzajtša, teritorium mjazy Odru a Łobjom/Solawu wobsedlili. Wóni su žywe w krotkozajtšnem źělu Nimskeje, źož se jich źinsajšny sedleński rum we krajoma Sakska a Bramborska wupśestrěwa.
Ku Serbam se licy we chyli něźi 60.000 luźi. Konfesionelnje se Serby wuznawaju w pódpołnocnej Dolnej Łužycy we wětšynje k protestantizmoju, w połudnjowej Górnej Łužycy pśedewšym ku katolicizmoju.
Nadpadna a chrakteristiska jo dwójorěcnosć togo regiona, kótaraž se, kuždemu woglědarjoju widnje, na nimsko-serbskich toflach do jsow a městow, na drogowych mjenjach, toflach pśi institucijach a hynźo zwuraznijo.
Serby maju swójsku rěc, kenž jo rozdźělona do dweju samostatneju pisneju rěcowu (do górnoserbskeje a dolnoserbskeje). W serbskem rěcnem laborje archiwa minjonych jsow namakajośo k tomu detajlěrowane informacije.
Serbske žeńske w swěźeńskej drastwje. Lipjańske drastwy w swěźeńskem pśeśěgu
Fotograf: Erich Schutt
Serby maju swójske kulturne, kubłańske a slěźeńske institucije a z Domowinu kšywowy zwězk za pśesajźenje swójich pšawow a zajmow. W krajnyma wustawoma Sakskeje a Bramborskeje su dostali Serby wósebne pšawa narodnych mjeńšynow.
W běgu swójich wótměnjatych stawiznow su wutwórili Serby bogaty kulturny spektrum na pólu literatury, muziki a twórjecego wuměłstwa ako teke wjeleserake formy zwuraznjenja swójskeje ludoweje kultury ako drastwy, nałogi, ludowe wuměłstwo a tradicije.
Serby su dostali w DDR wjelikomyslne financielne a kulturne pódpěrowanje. Rownocasnje su jich politiski za sebje měli. Delegacija Serbow woglědajo 1950 prezidentoju DDR Wilhelmoju Pieckoju.
Fotograf: archiw Nowy Casnik
Wustajeńca dokumentěrujo stawizny a kulturu Serbow pśed slězynu wótměnjatych kněstwowych wuměnjenjow a politiskich systemow ako stawnu wótměnjatosć mjazy pódtłocowanim a sebjepśesajźenim, kulturnym rozmachom a wopytami germanizacije, šćitom narodnych mjeńšynow a póstupujuceju asimilaciju.
Kulturnohistoriski wobłuk prezentacije sega wót prědnych pisnych naspomnjenjow Serbow wót 7. stolěśa sem , pśez srjejźowěk, pokazujo duchnokulkurne žywjenje a politiski klima wót casa reformacije pśez industrializaciju až k Weimarskej republice, dokumentěrujo represiwny cas pód kněstwom nacionalsocializma a dwójacnu politiku DDR napśeśiwo Serbam mjazy materielnym spěchowanim a politiskim za-sebje-měśim. Dalšny kapitel pokazujo wótměnjate, cesto kontrerne zaźaržanje cerkwje napśeśiwo Serbam w běgu stawiznow. Jaden wótrězk młodšych stawiznow dokumentěrujo Serbow ako narodnu mjeńšynu w pólu napnětosćow góspodarskich zajmow a politiki.
Protestne a wopomnjeńske zarědowanje: Domowina swěśi 1998 k prědnemu razoju
„Źeń wótbagrowanych jsow” na pśedjamowem terenje Rogowa.
Fotograf: archiw Nowy Casnik
Serby a brunica
K wósebnosćam Łužyskego brunicowego rewěra słuša, až se wudobywanje brunice ze swójimi grawěrujucymi zapśimnjenjami do wejsneje sedleńskeje struktury južo lětźasetki dłujko w tradicionelnem sedleńskem rumje Serbow wótměwa.
Jaden z tych wjele faktorow, kenž su až do źinsajšnego situaciju serbskego luda pregowali, jo dla togo industrializacija dwójorěcneje Łužyce, pśedewšym pśez górnistwo.
Brunicowe górnistwo jo pśinjasło łužyskemu wobydlarstwoju – teke Serbam – na kuždy pad wěste derjeměśe a socialnu wěstosć. Na drugem boce jo se woprowało wjele serbski pregowanych jsow brunicowym jamam, serbski sedleński rum jo se pśecej dalej reducěrował a stakim stej se teke rěc a kultura wobstawnje dalej slědk tłocyłej.
Dla togo jo teke dalej trajuce wótbagrowanje jsow ze serbskim wobydlarstwom – pódla drugich wažnych faktorow ako na pśikład asimilacije – nadalej substancielne wogrozenje serbskeje rěcy a kultury.
W spomnjeśu na wjeliku licbu serbskich jsow, kenž su se musali dla jamow minuś, a ako protest pśeśiwo dłujko zwadnemu wótbagrowanju a pśesedlenju Rogowa, swěśi Domowina wót 1998 kužde lěto “Źeń wótbagrowanych serbskich jsow”. W lěśe 2006 jo se toś to spomnjeńske zarědowanje gromadu połožyło ze swětosnym wótwórjenim “Archiwa minjonych jsow”.


text:
Blubry zez Kościana
Wuja Stachu
Dzsieś pod kuniec roku szkolnygo wew trzeci klasie naszy lani, chebać buło to wew maju i pewnikiym buł to puniedziałek. Dobrze pamiyntum, bo rychtyk puniedziałki buły najgorszymi dniami wew cołkim tygodniu, bez to, co mieli my oż sześć leji, w tym dwie polywy i dwie matmy i szli my na wpół do dziewiunty, a kuńczyli kole trzeci po obiedzie. Łokropnie ciynżko buło spiłować wew puniedziałek wew lani po niedzielnym nygusowaniui i akuratnie wew maju przy taki fest pogodzie.
Toteż jak na długi przerwie przykajuł sie du mnie wuja Stachu, jorgłym sie, co tyn puniedziałek może jeszczyk być zaliczuny do udanych, jak żym usłyszał, co wuja Stachu kce.
-Marych, ide do miasta. Mum coś do kupinia. Jak pódziesz zy mnum, to postawie ci oranżade, a może nawet lody.
Nie zastanowioł żym sie ani minutki i po chwili, nie szczypiunc sie o tornister, co zostoł wisieć przy moi ławce, szparko zasuwali my z wujym Stachym do miasta. Papa mi sie chichrała do klary i oż ślinka ciekła na tum obiycanum oranżade i lody. O lani cołkiym żym zapumnioł. Zaro tyż sie okozało, że wuja Stachu ni mo nic do kupinio, aby tak godoł, bo mioł łochote sie przejść, a nie lubiuł łazić sum.
Zaś dali łokozało sie, co zapumnioł potmanei zez bejmami i mo aby złoty piyńdziesiunt drobnioków wew kiejdzie luzym, co starczy aby na jednum oranżade na spółe. Dopiyro żym sie fest zdrzoźniuł na wuja za te rewelacje, ale wuja godo:
-Marych, ty nie borchej sie na mnie, na razie mumy na jednum, a zaś późni coś sie wymyśli i coś poradzymy na tum biedy.
Nie buło rady, zez jednum oranżadom poszli my na planty kole Obry, uczapili my sie na ławce i popijumy zez flaszki ciepłe, landrynkowate, bez gazu, myntnawe bebły, co udawały oranżade. Pomyśloł żym, że po prowdzie co inkszygo spodziywołym sie po obiycankach wuja Stacha, ale co by nie godać, lepciejsze to łod mynczynia nudnych słupków zez liczbami dodatniymi i ujymnymi na matmie, co sie akurat rozpoczuła bezy mnie.
Na razie nie martwiuł żym sie, co jako bachanzdryja zez tego bydzie. Szak wuja Stachu obiycoł, że mnie usprawiedliwi. Aby szpycłym na niego zez winkla i choć poszed mi na nerwy bez to oszukaństwo, nie strojułym muków udając, że jest fest.
Już mieli my sie podnieś zez ławki, a tu nie wiada zez kyndy, zjawiuł sie Kakuś, ta wylynga, niezguła, tyn papudrok, i zez daleka drze pape:
- Cześć, Marych! Tej, a ty nie wew lani, nie? Przepadły ci leje?
- Przymknuij sznupe! Co sie drzesz! Mosz joba czy ambe zez przerzutkum?
- Wyrywej wew kieretyny zez kyndy żeś przyloz, a nie zadawej gupich pytań, bo my tu zez wujym Stachym przyszli wew ważnyj sprawie.
- To jezd wuja Stachu? Ady idź! Co to za jedyn?
- Nie wierzysz, o zakład ? O dyche. Moge ci udowodnić. A mosz bejmy?
Kakuś zawsze mioł przy sie kase.
- Dobra, stoi, ale jak ty do tego przyńdziesz?
Kakuś, pewiyn co mo zakład wygrany, wetkoł łape do kiejdy, dzwuni bejmami i chichro sie pod klukum.
Bez to, że zapewninia wuja, że on jest mój najprowdziwszy wuja nie przekunały Kakusia, poprosiułym wuja, co by poczekoł tu na nos, bo za chwiułke bydum bejmy na lody, ino zez Kakusiym kopne sie tu niedaleko do ciotki Heli.
Ciotka Hela wew papilotach i wew szlafroku otwarła num drzwi.
- Marych zez kyndy ty sie tu wziułeś? Czymu nie jezdeś wew lani?
- Leje num niektóre przepadły, ale ciocia, jo sie musze zez jednum ważnum sprawum spuścić na cie. Czy Stachu to jezd prawdziwy mój wuja?
- Ależ bez niczego! Przecież ci to niedawno wyklarowałam. A o co ci się, synku, rozch...
Co tam zdziwiuno ciotka Hela mamrotała, to my zez Kakusiym już nie słyszeli, bo wziułym go za chachoł i rug-cug wywlekłym na ulice.
- Dawej dyche, słyszołeś gamuło, co ciotka Hela godała. Una ciyngiym prowde godo i nie wiy, co my sie założyli.
Kakuś zez łociunganiym, nie wiedzioł sobie rady, zez gupkowatym wejrzyniym wrynczuł mi przegranum dyche. Jednak musioł żym piyńć złociszy łodpalić wujowi Stachowi bez to, co przekunoł mnie, że bez niego nie bułoby wygranyj i jak by co, to un nie pódzie mi na rynke i usprawiedliwiynia nie bydzie. Zaś potym buły obiycane lody ino fundniynte nie przez wuja, za to jo podzielułym sie zez tym ciamajdum Kakusiym, bo mi sie zrobiuło unygo żol, co znowyk tak łatwo doł sie łograć. Ale zez Kakusiym tak zawsze.
Nastympnygo dnia ledwo żym wloz do klasy, dopadła mnie wychowawczyni i na mnie:
- Chłopcze! Dzieś sie wczoraj zadzioł.? Już my chcieli dzwunić na milicje.
- Byłem wew mieście zez wujym Stachym. Szak obiycoł, że mnie dzisiej usprawiedliwi. Co? Jeszczyk tego nie zrobiuł? Zaro go przyprowadze.
- Co? Skund? Jaki wuja??? Ale dobrze, że chociaż z wujym, a nie sam.
- Un tu jezd zaro obok wew drugi A!!! - wyjaśniułym...
- Ach to tyn pungiel, co próbowoł rano coś paplać ... i to jezd tyn twój wuja... a ja ni miałam czasu....
Ciotka Hela buła najmłodszum siostrum moi babci Jadzi, doś późno ochajtała sie zez wujym Franiym, a Stachu to jeich synek, choć młodszy ody mnie o rok, to jednak mój wuja najprowdziwszy. Trudno sie dziwić Kakusiowi, co ni móg zajarać ty nadzwyczajny sytuacji i wychowawczyni, że nie przyjuła usprawiedliwiynia, choć żym wuja zaro przyprowadziuł.
Zaś dopiyro jak matka szpycła wew dzinniczku, co nagrygoluła wychowawczyni, sprawa sie rypła i wew chaci to łojciec bez miesiunc ryncznie mi wykłodoł wszelkie zawiłości pokrewiyństwa, co bym sie znoł ktu jezd ktu, i co mi zez tego przyńdzie, do tego ekstra mi zadawoł cołkum fure słupków do nadrobiynia matemy, co by mi nigdy nie przyszły do łba jakiesiś fantazje na długi przerwie,
a szczególnie wew puniedziołki.


text:
Serbski muzej Choćebuz
Serbski muzej w Choćebuzu bu w lěće 1994 wotewrjeny. Wón ma w sydlenskim rumje Delnjoserbow w Braniborskej wosebitu a centralnu funkciju při předstajenju serbskich kulturnych stawiznow. Trajna wustajeńca, w kotrejež srjedźišću steji Delnja Łužica, skića dohlad do połdra lěttysaca serbskich stawiznow. Tutu přehladku k serbskej rěči, pismowstwu, nałožkam, drastam, hudźbje a spěwnemu herbstwu, tworjacemu wuměłstwu a ludowej kulturje wudospołnjeja měnjace so wosebite wustajeńcy, přednoški a zarjadowanja.
Serbski muzej je w nošerstwje města Choćebuz a so wot Załožby za serbski lud spěchuje.


text:
Ewa Grzesik: Bojka ô zōmkach
Downo, downo tymu w bogatym landzie i piyknym zōmku żyła se młodo krōlewna, kero jak skōńczyła ôsiymnoście lot, to pikła se jegłōm ze wrzeciōna i usnyła na sto lot, a z niōm całe krōlestwo. Zōmek zarostoł coroz to bardzij trowskym, bluszczym i roztōmajtym chaszczym, aż w kōńcu zarosnył tak, że nie szło do niego wlyźć.
Tako bojka ôpowiadali mi i mōno Wōm nasi ôjcowie, a mie ôna prziszła do głowy jak roz w niydzielne popołednie wybrali my sie na rajza po kulturowych zabytkach ziymie raciborskej. Wszystko to idzie dyć ôbejrzeć w internecie i na suchych kartkach papiōru. Ale to co sie widzi na żywo dycki budzi wiynkszy podziw i zachwyt. Jo gynał trefiłach do Strzibnika,piyknie uchowanego zamku w Modzurowie, Czerwiyńcic, Sławikowa i Łubowic. Tako rajza autym idzie szafnyć w jedyn dziyń, yno coś wōm powiym. Na atrakcje typu maszkety, restauracyjo, szpacyr po parku to raczyj nie liczcie, bo sōm to pałacyki kere już pōmału popadajōm w rujina abo już niōm sōm. Yno w Łubowicach sie idzie napić bōnkawy, a poezyje poety Josepha vōn Eichyndorffa po całym dniu wycieczki bydōm jak kropka nad „i”.
Nikere sōm bardzij abo mynij ôporzōndzōne, z właścicielym abo bez i yno lecy kyndy przebijajōm sie śniygotki, a wysuszōne pyndy paproci tworzōm kryngi przipōminajōnc nōm, że kedyś tu były piykne zygrodki i wiernie co roku wyrostajōm jakby nie tracōnc nadzieji, że zaś tu bydzie piyknie.
Do nikerych zōmkōw za bogatym drzewostanym drogi sōm nawet zarosnyte, tak mało ludzi tam przichodzi ale jest jedyn tego plus bo jak czytōm ôstatnie publikacyje to aby nie trza tam stoć w kolejkach do kasy za biletym i sie nerwować. Tam sie jest samymu, a myśli take jak żol, pustka, rozpacz nawzajym sie miyszajōm, a pytanie czamu to tak wyglōndo? mierzi człowieka. Jak już tam pojedziecie to nie zapōmnijcie ôblyc na nogi jakich guminiokōw żeby nie depnyć jakij szlandze na ôgōn. Wiela z Was wejrzi na te zōmki i pałacyki zarosnyte chaszczami i ujrzi stare zgnite cegły kere sie walōm, a wszystko to skuli zmiany ustroju jaki nastoł po wojnie, zmian właścicieli, a potym tyż rozszabrowane i celowo niszczōne by zapōmnieć ô czasach wielokultorowego przynikanio sie nawzajym tutejszej ludności kero poradziła zbudować take cuda. Ludzie w Raciborzu do dzisioj godajōm „Ja bo to było poniymiecke” i patrzili jak jejich dorobek kulturowy pōmału kruszeje.
Wychowani na kulcie takich pałacōw jak Wawel, Pałac Krōlewski, zapōmnieli my ô naszym Ślōnskim dziedzictwie, a przeca downo jedno „czyje to je”. Te i inne pałacyki mogłyby dzisioj zachwycać świat jakby było w nas trocha tolerancyje, a my sami czuli sie też europejczykami. Tako rajza po tych zapōmnianych pałacykach może być niezłōm lekcjōm historyje z kerej wnioski starejmy wyciōngnōńć sami, a tym samym ôtwiyrōmy wielko ksiynga wiedzy ô naszej regiōnalnej tożsamości i dziejach i przestrzego przed błyndami, a doświadczynia pozwalajōm budować naszo prziszłość. Dzisioj jest moda na norodowość, kero niekedy przesadnie pojmowano wiyncyj może bulić niż budować… I jak to godajōm „historio lubi sie powtarzać.”
No cōż, jo w tych zōmkach śpiōncej krōlewny nie znolozłach, a szkoda bo jak wiymy ôna charczała aż sto lot, a my mōmy dopiyro 70 lot po wojnie to na zdjyncie tyj klōntwy z tych błyndōw i zaniedbanio bydymy musieli jeszcze trocha poczekać. Ale coś mi sie zdo, że zakōńczynia jak w bojce „I żyli długo i szczynśliwie” już nie bydzie…
Dwie dziurki w nosie i bojka skōńczyła sie…
Ewa Grzesik
Miyszkōm w Raciborzu, robia na banie fest, przaja tymu miastu i ślōnskej godce, mōm swoje lata, ôdchowane bajtle, a teroz sie chyciłach pisanio. Laureatka kōnkursu „Po naszymu, czyli po Ślōnsku” w 2017 roku o tytuł “Ślōnzoka Roku”. Jak mōm trocha czasu to ôdnowiōm jakeś stare meble.


text:
Nowy tryner we Baniku Ôstrawa – Bohumil Páník
Banik Ôstrawa wczorej wyciep ze trynowania Radima Kučera, a dzisiej poznali my już nowego. Ôstoł nim znany tyż z trynowania we Polsce Bohumil Páník. Páník trynowoł już Banika we roku 2010 cuzamyn ze Vernerym Ličkou, kery je znany m.in. ze roboty we Gōrniku Zŏbrze. Mŏ też za sobōm kariera w Polsce, kaj trynowoł Lech Poznań, Miedź Legnica a Pogōń Szczecin. Ôd 2014 do 2018 bōł we Fastavie Zlin, kaj wygroł Puchar Rep. Czeskej a groł we Europejskich Pucharach.
Asystyntym ôstanie Jan Somberg.
No to we Ôstrawie wierzōm co ze Bohumilym Páníkym nie bandzie żodnej paniki a manszaft utrzimie sie we czeskej I lidze, mimo ôstatniego placu we tabeli.
Foto: Leszek Markowski


text:
na skłoninje dołhich sćinow
swěčki kćěja na štomach
w hodownych stwach
nocy hižo zywančko krótše su
jabłuka mikaja zerničku
kaž wokoło měsačka
huza so lětsa myslička
dundaka honi klětu do spěcha
poněčim kumštny budźak woněmi
sněh ducy so minje
tajenka wotući w napjatym sćinje
MĚRANA CUŠCYNAz: Wodnjo dycham dypki. Basnje a krótka proza, Budyšin 2005
Loni w nazymje wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina jeje mjeztym šesta serbskorěčna zběrka »W času zeza časa«. Runja titulej prěnjeje zběrki z lěta 1990 »wróćo ja doprědka du« hodźi so nimale 30 lět pozdźišo znowa wěsty paradoksny woznam wučitać. Prepozicija »zeza« steji tu we wobsahowym zwisku ze zapřijećom časa. Wěcy, zjawy, podawki abo jednanja so do časa zarjaduja, runočasnje pak jewi so wzdaće konkretneho časa a podaće do relatiwnosće.
Lětsa w meji a juniju wotmě so we wuměłskej galeriji FLOX w Korzymju interaktiwny a interdisciplinarny projekt »sćin – žiwjenje« (»Schattenseiten – Leben«). W srjedźišću steješe wobchadźenje z depresiju, melancholiju abo zrudobu, zdobom pak tež woznam zboža a wjesela we wšědnym žiwjenju. Zhromadnje z wuměłcami wuměnjachu so nje- a potrjecheni z lěkarjemi, politikarjemi a wědomostnikami. Wobstatk projekta běchu dźěłarnički na šulach, hudźba, reja, tworjace wuměłstwo a literatura.
Na žurli galerije čitaše 21. junija Róža Domašcyna před něhdźe 30 wopytowarjemi ze swojich basnjow. Wona złožowaše so při tym na teksty, kotrež so z konfliktami, njedorozumjenjom, bolosćemi a smjerću rozestajeja. W nich rěči so wo sćinach w čłowjeku, wo jeho chabłanju a zamjezowanju.
Twórby basnicy tworjachu zakład za mjezynarodnu rejowansku performance »Coherence«, kotraž so čitanju přizamkny. Koprodukciju Naway Company a TanzArt z Korzymja nawjedowaše šwicarska choreografka Natalie Wagner. Šěsć rejowarkow předstaji w intensiwnych wurazowych pohibach ćěła napjatosće čłowjeka w skupinje. W pulsowym rytmusu rejujo zwuraznjachu pomocliwosć, bliskosć a kedźbnosć abo njeakceptancu, zdalowanje a wotpokazanje, štož zdźěla ze sylnej mimiku potwjerdźichu. Rejwarki předstajichu swoju performance we wuskim zwisku z přihladowarjemi, kiž wokoło nich w kruhu sedźachu. Za publikum bě to zajimawe a jimace dožiwjenje z njewšědnej wuměłskej kombinaciju reje a lyriki.
dołha noha je
prjedy hač słowa
swój puć nóžkuja
a něšto wušne na nohi stajeja
potom móhł awtor tekstej noze košić
a so nadźijeć
zo nichtó druhi swojej noze
pod jeho blido njetyknje
lědma hdy potom zaso na nohi přińdźe
chibazo komentary pismikuje
a nóžki za słowami čisłuje
MĚRANA CUŠCYNA
pomału pře skok
začuwach druhi krok
před prěnim
myslach wróćo
budźe z toho črij
a dźěch krok doprědka
a dwaj wróćo
a mějach zbožo
ličak kročelow a póduš
hraještej kołwrótny swět tuš
MĚRANA CUŠCYNA
W Róžeńće rodźena dźowka wučerja a sama wot 1946 do 1954 jako wučerka skutkowaca móžeše so derje do dźěćaceje psychi zamyslić, charaktery a počinki dokładnje wopisować. Tak ćehnje so kubłanska žiłka a pedagogiski pokazowak přez wšě jeje twórby. Wudani pak so, jeje knihi tež jako dorosćeny zaso raz čitać a so přez pryzlojte ideje a dialogi smějkotać. Abo přez fiktiwne pomjenowanja: Hłownaj rjekaj jeje prěnički bydlitaj w Kwětowcu. Hdźe drje tutu serbsku wjesku namakamy?


text:
Sportowe wubědźowanje
Na kóždolětnym sportowym wubědźowanju “Dwupólna hra” wobdźěli so tež naša Ralbičan serbska zakładna šula. Dźesać šulerjow 4. lětnika dojědźe sej lětsa do Chróšćan sportoweje hale. Tam čakachu hižo zastupjerjo 4. lětnikow z Halštrowa, Pančic-Kukowa, Worklec a hosćićelskeje šule z Chrósćic. Z wulkej napjatosću a zahorjeni wojowachu mustwa šulow napřećo sebi. Na kóncu docpě mustwo z Halštrowa 1. městno. Ralbičan mustwo wudoby sej 3. městno. Wšěm wobdźělnikam wutrobnu gratulaciju a sportej zdar!


text:
Du Fu
Du Fu (chiń.: 杜甫; pinyin: Dù Fǔ; Wade-Giles: Tu Fu, 712–770) bůł znůmy chiński dichter ze dynastyje Tang. Do kupy ze Li Bai mjanowańi sům nojznamjeńitszymi dichterůma. Uůnygo personalnům ambicyjům bůło sużyć swojymu krajowi jako ciwil, nale pokozało śe, co je uůn do tygo ńyzdolny. Uůnygo żywobyće, podańy na cołki krej, pońiszczůła rebelijo An Lushan we 755 roku a kůńcowe 15 rokůw uůnygo żywobyćo bůły sztyjc ńypokojne.
Ze poczůnku małko znajůme lo inkszych dichterůw, dźeła Du Fu stały śe zdrzůdłym ajnflusu we literarnyj kulturze Chinůw a Japůńije. Co śe rozchodźi uo sůme gydichty, do dźiśo dotrwało jejich tyśůnc pjyńćset. Du Fu bůł tyż mjanowany dichterym-historykym uod chińskich krytykůw, kej to ranga uůnygo dźełůw dała uůnymu szansa coby uostać pokozanym zachodńij cywilizacyje jako "chiński Wergilijusz, Horacy, Uowidyjusz, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Béranger, Hugo lebo Baudelaire.


text:
Miasto z inkszego świata. Piykny most, mocarno ferajna fusbalowo, szumne wino i masa inkszych szteli i dingsōw. Pōdźcie, wejrzymy na Porto!
Portugalijo
-
-
Dziylnica Lizbōny inkszo niż wszyjskie. Bioło, snożno i prosto jak stōł. Pod ôkiym Vasco da Gamy.
-
LxFactory to wybitno sztela. Ze staryj industryji zrobili samek stawiynie, w kerym kupić idzie bezma wszyjsko. A do tego piyknie wyglōndo!
-
Portugalsko Sintra to gryfne miasto zaro wele Lizbōny. Zōmki, pałace i trocha łażynia pod gōra – kożdy znojdzie cosik dlo siebie.
-
Kōniec świata. Dugo tak ô Cabo da Roca myśleli ludzi z Europy. Kuknijcie na galeryjo ze kōńca naszego kōntynyntu.
-
Myjszo sōmsiadka Lizbōny z wielimi atrakcyjami. Cristo Rei jak w Rio, Most 25. Kwiytnia jak w SF i piykny landszaft jak nikaj indzij.
-
Jedne z nojbogotszych miast we Portugaliji, 30km ôd Lizbōny, gynau przi ôcyanie. Za staryj piyrwy miyszkały tamek m.in italijsko i szpanijsko familijo krōlewsko. Wszyndzi naôkoło masa…
-
Lizbōna to je miasto, ô kerym szłoby szkryflać bez cołki rok. Pora zdań ô placach, ciostkach i inkszych fizymatyntach.
-
Lizbōna podug dykcjōnorza – ôd A do K. Stawiynia tōnkajōm sie w klarze, ludzie żyjōm po leku, psy robiōm na sztreki.
-
Benfica Lizbōna – Estoril. Gryfny stadiōn, talyntne fusbalery i atmosfera na nojsrogszym poziōmie.
-
Ciasne drōgi, farebne kafelki na chałpach i spodnioki nad łepōm. Coś takigo yno na Alfamie – jednej z nojgryfniyjszych dziylnic Europy.
-
Belém to je jedna ze nojgryfniyjszych tajli Lizbōny, ze nojbardzij hyrskimi stawiyniami w mieście. A ku tymu idzie tamek pomaszkecić nojlepsze Pasteis de Nata i kuknyć jako cudnie chowie sie lilowo klara.


text:
W nowym Thespis-centrumje móža zajimcy wotnětka swójske ideje na polu lajskeho dźiwadła zwoprawdźić abo hižo wobstejacym projektam so přidružić. Hłowny zaměr je integracija.
Budyšin (SN/bn). Pod hesłom „Čiń sobu!“ su wčera w Budyšinje nowy, tak mjenowany sociodźiwadłowy Thespis-centrum na Hošic hasy wotewrili. Zaměr projekta je, na zakładźe zhromadneho dźiwadźelenja kulturne mjezy rozpušćić a nimo wjesela na hraću wosebje integraciju kaž tež inkluziju šěrić. Na nowinskej konferency rjekny Lutz Hillmann, intendant Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła, kotrež je nošer projekta: „Centrum je naposledk konsekwenca toho, štož je so před lětomaj tu na Žitnych wikach stało. Po lońšim festiwalu ‚Witajće druhdźe III‘ smy cyłkownje tři próstwy wo spěchowanje projekta zapodali. Statne ministerstwo za socialne a škit konsumentow je we wobłuku směrnicy Integratiwne naprawy nam za přichodne tři lěta srědki Sakskeje natwarneje banki přizwoliło.“


text:
Wynezuela
Wynezuela (Boliwarjańsko Republika Wynezueli, República Bolivariana de Venezuela, mjano wprowadzůne bez Hugo Cháveza we 1999 roku) – państwo pouožůne we půunocnyj tajli Ameriki Pouedńowyj.
- Wjynkše mjasta: Caracas, Maracaibo, Valencia, Barquisimeto, Ciudad Guayana, Maracay, Ciudad Bolívar, San Cristobal, Maturín, Barcelůna
- Wynezuela grańičy s nastympujůncymi państwůma:
- Coukowita dugość grańic: 4 993 km
- Nojwyžšy půnkt: Pico Bolivar 5 007 m
- Nojńižšy půnkt: tafla Mořa Karaibskigo 0 m
- Podźou admińistracyjny: 22 kraje zwjůnzkove, jydno terytorjům federalne a 72 depyndyncyje.
- Wyznawcy poščygůlnych religji: 95% katolicy, 2% protestańći
- Klimat: tropikalny, ćepuy, wilgotny, baři ůmjarkowany na wyžynach.


text:
Baborůw
Baborůw[1][2] (gś-mjym.: Pauerwitz, pol. Baborów, mjym. Bauerwitz, czes. Bavorov) je mjasto we uopolskim wojewůdztwje, we gubczyckim kryśe a tyż śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Baborůw. Podle danych ze 30 czyrwńa 2008 roku, we mjeśće mjyszkało 3114 ludźi. Baborůw je położůny nad rzykům Cynům. Pjyrsze spůmńyńy uo Baborowje je we dokůmyntach ze 1296 roku, tyn datům przijyno śe uoznować za założyńy mjasta[3]. Na poczůntku podlygoł Baborůw wrocławskimu biskupstwu a tyż uopolsko-raćiborskimu kśůnżynstwu, potym biskupstwu we Olmicu.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis baborůf.
- ↑ Ślůnske mjano dlů mjasta uobecne je tyż we gydichće Feliksa Steuera Na kyrchowje.
- ↑ Gyszichta mjasta ze zajty baborow.pl


text:
Title:
II Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski : Radom 1995
Subject and Keywords:
Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski (II, 1995, Radom) ; Radom - teatr - 20 w. ; Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego (Radom) ; Festiwale teatralne ; Teatr - konkursy i festiwale - Polska - 20 w. ; Radom - teatr - konkursy i festiwale - 20 w.
Description:
Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego w Radomiu
Publisher:
Radom : Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego
Date:
Resource Type:
Language:
Rights Management:
Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego w Radomiu


text:
Štyrjo škotowarjo prěnjeje hodźiny su hišće dźensa pódla, hdyž zarjaduja w Nowej Wjesce swój škot wo myta mjez hodami a Nowym lětom. Zajimawosć tónraz bě, zo bu chětro wjele hrow přěhratych.
Nowa Wjeska (ddy/SN). Kaž kóžde lěto mjez hodami a Nowym lětom zarjadowachu Nowowješćenjo zaso swój škotowy turněr. Za štyrjomi blidami je cyłkownje šěsnaće hrajerjow karty placało. A woni njeběchu jeno ze wsy a wokoliny do Nowowješćanskeho młodźinskeho kluba přichwatali. Samo z Radworja a Kulowa, kaž farar Gabriš Nawka, běchu škotowarjo přeprošenje sćěhowali.
Hižo w prěnim kole so pokaza, zo wutwori so jasne koło faworitow, mjeztym zo někotryžkuli ze starych zajacow podarmo za grandom honješe. Najlěpša a zdobom jenička žona bě Kira Hrjehorjec, kotraž praji: „Sym nětko hižo někotre lěta z přećelemi a znatymi tu pódla. A móžu přeco hišće něšto nowe přinawuknyć. To čini tutu hru tak zajimawu za mnje. Nimam žadyn strach, so z mužemi měrić.“


text:
Mnozy angažuja so za to, zo by dźesaćlětna holca móhła chodźić na šulu, kotruž je sej wona wupytała
Kotre prašenja steja w srjedźišću, dźe-li wo to, zmóžnić šulerce pod njewšědnymi wuměnjenjemi na jednej wyšej šuli wuknyć? Je to woprawdźe prašenje wutroby abo rozuma? Před nim steji Bulankec swójba z Prawoćic. Dźěsći Isabelle a Tobiasa Bulanka, Měrka a Florian, dyrbitej so wobě před słónčnymi pruhami na kedźbu brać, dokelž matej genetiski defekt xeroderma pigmentosum. Jeju koža reaguje wo 2 000 króć sylnišo na UV-pruhi hač ta nimale kóždeho druheho čłowjeka. Tuž dyrbitaj so wšědnje a wšudźe wosebje škitać, tak tež w pěstowarni a šuli. Hdyž to nječinitaj, hrozy jimaj schorjenje na raka. „Měrka běše runje lětko stara, jako bě jednoho dnja po hrajkanju ze słónca chětro spalena. Lěkarku, kotruž wo pomoc prošachmoj, přepokaza ju hnydom specialistej, a tón je tule rědku chorosć pola njeje zwěsćił.“ Takle rysuje Tobias Bulank situaciju, kotraž nětko wšědny žiwjenski rytmus swójby postaja.


text:
Henryk Jaroszewicz: Literacko-jynzykowŏ erbowizna Gōrnego Ślōnska – in spe
Jeźli pozwolicie, chciołbych na poczōntku swojigo wystōmpiyniŏ wkludzić dwa terminologiczne i metodologiczne uściślynia.
a) Piyrszy z niych to je uwŏga, iże w tym referacie byda używać terminu „jynzyk ślōnski”, a niy „dialekt ślōnski” abo „gwara ślōnskŏ”. Robia tak skuli tego, iże podug mie ta piyrszŏ syntagma nŏjlepij ôkryślŏ sztatus ślōnskij gŏdki. W mojim, i niy ino mojim przekōnaniu, ślōnskŏ gŏdka bez ôstatnie dwadziścia lŏt wyraźnie przestōmpiyła rōmy definicyjne dialektu, bez rozwijanie i wykształcanie cech, co je tradycyjnie przipisuje sie ino jynzykōm. Mōm sam na myśli i tyż fakty ô charakterze wewnōntrzjynzykowym i tyż zewnōntrzjynzykowym. Do nojważniyjszych zaliczōłbych wykształcynie sie poczuciŏ jynzykowyj ôdrymbności we srogij grupie używŏczy ślōnskij gŏdki (podug Spisu Powszechnego z 2011r. 529 tys. deklaracyjōw używaniŏ „jynzyka ślōnskigo”), istnienie rōztōmajtego gatunkowo i stylistycznie piśmiynnictwa ślōnskigo (powieści, dramaty, eseje filozoficzne, teksty publicystyczne, przekłady itd.), funkcjōnowanie w publicznyj przestrzyni (wielkoformatowe ryklamy uliczne, ryklamy telewizyjne, programy we radiu itd.), w tym we świecie cyfrowyj technologije (portale internetowe, ślōnskŏ Wikipedyjŏ, ślōnske menu w mobilniŏkach, ślōnske wersyje ger kōmputrowych), i tyż napoczynty proces standaryzacyje ślōnskij gŏdki (moc deskryptywnych dykcjōnŏrzy i gramatyk, samouczki, ślabikŏrze itd.). Stosowane kryteria majōm, toć, przede wszysjkim charakter socjolingwistyczny, ciynżko ale siōngać po inksze, jak w cyntrum zainteresowaniŏ je ludzkŏ gŏdka, czyli byt – w cołkim znaczyniu tego słowa – społeczny.
Używanie ôdy mie terminu „jynzyk ślōnski” niy znaczy ôczywiście, iże do mie gŏdka Ślōnzŏkōw to kod ô takim samym stopniu poliwalyncyje, skodyfikowaniŏ, prestiżu i upowszechniyniŏ, co jynzyk polski. Bez stosowanie terminu „jynzyk ślōnski” niy chca tyż sie spiyrać z faktym, iże z gynetyczno-historycznego punktu widzyniŏ gŏdōmy ô dialekcie. Dokōnanŏ ôdy mie decyzyjŏ terminologicznŏ i używanie ôkreślyniŏ „jynzyk” ślōnski biere sie ino z chyńci ôpisu sztatusu gŏdki Ślōnzŏkōw we płaszczyźnie synchronicznyj, a niy diachronicznyj, i tyż z perspektywy trocha szerszyj aniżeli ino polonistycznŏ.
b) Drugim wstympnym uściślyniym je uwŏga, iże we swojim referacie zastosowołch jedyn symantyczny wybieg. Do użyciŏ ônego sprowokowało mie subiektywne przekonanie ô niywystarczajōncyj uwŏdze, co ja lingwistyka poświyncŏ nojnowszym ślōnskim procesōm jynzykowym. W swojim wystōmpiyniu byda gŏdać ô ślōnskij literacko-jynzykowyj erbowiźnie – ale barzij ô erbowiźnie in spe, erbowiźnie in potentia. W cyntrum uwŏgi sōm niy wytwory ślōnskij kultury, co skłŏdajōm sie na erbowizna piyrwyjszych pokolyń, ale i artefakty kultury, co powstajōm sam i terŏz, co potyncjalnie, we prziszłości, mogōm ôstać erbowiznōm nastympnych pokolyń. Toć, zajmować byda sie ino tymi terŏźnymi wytworami kultury, kere sōm dziełami ô trwałyj jakości i co już terŏz poradziyły trwale zmiynić ôbrŏz kultury ślōnskij. Pojyńcie erbowizny rozumia w swojim referacie dość szyroko, dokōnuja sam pewnego czasowego wyprzedzyniŏ, antycypacyje, chrōnologicznego pōnkniyńciŏ. Tyn wybieg mioł ôczywiście wpływ na niywielko zmiana tytułu ôd mojigo referatu.
Rozumia ale, iże czyńść z Wŏs może niy zaakceptować tyj symantycznyj reinterpretacyje, beztōż z gōry prosza ô wybŏczynie, jeźli mōj referat bydzie ôdebrany za wystōmpiynie ô za fest spekulatywnym charakterze.
***
Ślōnskŏ kultura, ôsobliwie we wymiarze literacko-jynzykowym, na zicher przeżywŏ we ôstatnim sztwierćwieczu fest ôżywiynie. Niyma ciynżko dojzdrzeć, iże durch pokazujōm sie roztoliczne zjawiska i procesy społeczno-jynzykowe, ale tyż kōnkretne artefakty kulturowe, co kŏżōm zmiynić tradycyjne – żeby niy pedzieć stereotypowe – myślynie ô etnolekcie używanym na Gōrnym Ślōnsku i tukejszym lokalnym piśmiynnictwie. Spostrzōd wszyjskych terŏźnych dokōnań, co przełōmały iste symboliczne granice i ôgraniczynia kultury ślōnskij, i tyż – jak sie może zdŏwać – bydōm we prziszłości stymulować dalszy rozwōj jynzyka ślōnskigo i literatury ślōnskij, chciołbych wymiynić sam trzi:
- powstanie i upowszechniynie sie ślabikŏrzowego szrajbōnku;
- ślōnske dokōnania translacyjne;
- internetowy korpus jynzyka ślōnskigo ôd Grzegorza Kulika.
Powstanie i upowszechniynie sie ślabikŏrzowego szrajbōnku
Zdowŏ mi sie, iże nojważniyjszym ôsiōngniynciym terŏźnyj ślōnskij przestrzyni jynzykowo-literackij je prziwołanie do życiŏ i upowszechniynie sie spōlnego mustra ôrtograficznego, tzw. ślabikŏrzowego szrajbōnku. Tyn muster pisaniŏ stosowany je terŏz we publikacyjach nojwiynkszego ślōnskigo wydŏwnictwa literackigo Silesia Progress, używany ôd ślōnskigo biōra przekładōw i ślōnsko szkoła jynzykowo ponaszymu.pl; pisownia ta je tyż nojczynścij używanŏ we artykułach publikowanych na portalu internetowym wachtyrz.eu.
Ta ôrtografijŏ stosujōm niy ino autorzi swiōnzani ze Silesia Progress abo wachtyrz.eu – ale tyż Szczepan Twardoch, Jerzy Ciurlok, Dominika Bara, Eugeniusz Kosmała, Bronisław Wątroba. Symboliczne znaczynie do popularyzacyje ślabikŏrzowego szrajbōnku miało wkludzynie go do ślōnskij Wikipedyje i tyż dość czynste ôsobiste „transfery”, kej ta zorta zapisowaniŏ przijmowali autorzi, kerzi przōdzij stosowali inksze mustry pisaniŏ (bp. Alojzy Lysko, Bogdan Kallus).
Kej gŏdōmy ô ślabikorzŏwym szrajbōnku trza ale pedzieć ô dwōch ważnych kwestyjach. Durch niyma to jedynŏ ôrtografijŏ stosowanŏ we ślōnskim piśmiynnictwie – niy reszpektuje jij czyńść twōrcōw, kerzi używajōm swojich wersyjōw zapisowaniŏ – bp. Marek Szołtysek, Gabriel Tobor, Dariusz Dyrda. Kej piszymy ô felerach ślabikŏrzowego szrajbōnku, idzie tyż dozdrzeć, iże fest poważnym problymym je niydoprecyzowanie ôstatecznego zasobu nowych ślōnskich liter: chociŏż używanie liter Ō i Ô je powszechne, to rzŏdzij trefiŏ sie Ŏ, a ino wyjōntkowo na Õ i Ã. Skuli tego tworzōm sie dwie zorty ślabikŏrzowego szrajbōnku: połny, kery mŏ wszyjske piyńć liter, i uproszczōny, kery mŏ dwie abo trzi nowe litery. Brakuje tyż eksplicytnygo pokŏzaniŏ prawideł pisaniŏ ôkryślōnych formōw fōnetycznych, abo fleksyjnych (kecka : kiecka, czŏpka : cŏpka, gamba : gymba, dźwiyrzami : dźwiyrzōma itd.).
Niyzależnie ôd czynnikōw, co naruszajōm stabilność normy ślabikŏrzowyj, niy idzie ignorować tego, iże ta zorta zapisowaniŏ moc zmyńszyła ôrtograficzny bajzel i była fest ważnŏ we procesie rozwoju nojnowszyj ślōnskij literatury i tyż – co bardzo istotne – spōmogła wykształcić ślōnskojynzyczny rynek wydŏwniczy i czytelniczy. Jeźli dŏ sie pozōr, iże ze ôrtografijōm – jak nojbarzij „zewnyntrznym” kōmpōnyntym jynzyka – wiōnże sie z wiynksza moc symbolicznych kōnotacyjōw, to ôbecność ślabikŏrzowego szrajbōnku spōmogła tyż ugruntować społeczne przekōnanie ô samodzielności i ôdrymbności ślōnskij gŏdki. To na zicher dźwigło jeji prestiż, a postrzednio tyż jeji żywotność.
Ślōnske dokōnania translacyjne
We ôstatnich dwōch dekadach na Ślōnsku powstało niy ino moc ôryginalnych dzieł literackich, ale doszło tyż do wartkigo rozwoju twōrczości translatorskij. Ślōnskŏ kultura je bogatszŏ ô ważne przekłady światowyj literatury, we niykerych przipadkach sōm to dzieła ô wielkim znaczyniu do naszego kulturowego kryngu. Myśla sam ô takich pozycyjach jak „Godniŏ Pieśń” (pol. „Opowieść wigilijna”) ôd Karola Dickensa, „Mały Princ” (pol. „Mały Książę”) ôd Antoine’a de Saint Exupéry’ego, „Promytōjs przibity” (pol. „Prometeusz w okowach”) ôd Ajschylosa, ale tyż ô tōmie poezyje ôd Roberta Burnsa „Spōmnijcie se Tamowã klaczkã”, abo tyż zbiorze „Aforyzmōw” ôd Franza Kafki.
W mojij ôcynie nojbarzij wertownymi ôsiōngniynciami ślōnskich translatorōw sōm trzi inksze, niywymiyniōne przōdzij pozycyje. Mōm sam na myśli „Nowy Testamynt po ślonsku” w przekładzie ôd Gabriela Tobora, „Dracha” ôd Szczepana Twardocha w przekładzie ôd Grzegorza Kulika i tyż antologijo światowyj poezyje „Dante i inksi” w przekładzie ôd Mirosława Syniawy. Ważnŏ rola tych trzech wymiyniōnych wyżyj pozycyjōw do rozwoju ślōnskij literackij kultury wynikŏ z pŏru przesłanek.
Take dzieła jak „Nowy Testament” sōm we kulturze europejskij dziełami ô wielkim znaczyniu, a jejich przekłady na lokalny etnolekt czynsto robiōm za symboliczny wyznacznik stylistycznyj dojzdrzałości jynzyka, jego samodzielności i ôdrymbności. Toć, niy idzie traktować przekładu ôd Tobora zadowōd jynzykowego sztatusu ślōnskij gŏdki, ale niy ma tyż sam wōntōw, co pōłpoprawny przekłŏd Nowego Testamyntu dźwigŏ prestiż jynzyka ślōnskigo w ôczach niy-Ślōnzŏkōw i tyż samych Ślōnzŏkōw. Tegorocznŏ publikacyjŏ ślōnskigo przekładu „Dracha”, głośnyj powieści ôd Szczepana Twadocha, co ôryginalnie ukŏzała sie we roku 2014, pokŏzała, iże jynzyk ślōnski to niy „piyknŏ staropolskŏ skamielina”, jak sie czasym ô ślōnskim gŏdŏ. Ślōnskŏ wersyjŏ „Dracha” pokŏzała, co ślōnskŏ gŏdka to żywy kod, kerego możność rozwijaniŏ sie niy ôstała zasztopowano pŏra wiekōw tymu. Podle mie ślōnski przekłŏdŏcz pokŏzoł tyż, iże terŏźnŏ postać gŏdki Ślōnzŏkōw niy mŏ żŏdnych srogszych wewnyntrznych ôgraniczeń, kere by ja dyskwalifikowały jako moderny jynzyk. A take pretensyje ukazowały sie przeca we naukowych wypowiedziach. Kej trzimie sie w rynce zbiōr lirykōw ôd Horacego, Dantego, Blake’a, Angelusa Silesiusa, Kryłowa, Jesenina, Kawafisa, Mandelsztama, Yeatsa, Eichendorffa, co je na ślōnski przełożōł Mirosław Syniawa, ciynżko poważnie traktować niydŏwne wypowiedzi pewnego znanego polskigo jynzykoznŏwcy, do kerego ślōnski to – cytuja: „chopskŏ gŏdka, prostych ludzi, kerej literackim wariantym je polski”. Co wiyncyj, mŏ ôna w piśmie klang tak „kuriozalny i groteskowy”, co kamraciŏ-naukowcy ôd tego badŏcza, kej słyszōm ślōnski, to – i zaś cytuja – „rechoczōm ze śmiychu”.
Wszyjske trzi translacyje pokŏzały tyż, co możliwości stylistyczne ślōnskigo pozwŏlajōm ôddać treści abstrakcyjne, intelektualnie słożōne, nazwać znaczynia i synsy ôddŏwane czynsto bez styl wysoki, paradny. Ôbecność ślōnskojynzycznyj wersyje Pisma Świyntego abo tyż przekładōw Ajschylosa, Dantego, Eichendorffa, Blake’a, Horacego włōnczŏ tyż – na tyn mōmynt ôczywiście w symboliczny sposōb – ślōnskŏ kultura w ôbieg kultury światowyj. To je klar, iże Ślōnzŏcy jeszcze dugo bydōm ôbcować ze wysokōm kulturōm ino bez jynzyk polski, niymiecki abo angelski. Translacyje Syniawy, Kadłubka, Tobora, Kulika dowodzōm ale, co te trzi kody straciyły już mōnopol na kōntaktowanie Ślōnzŏkōw z wielkōm światowōm kulturōm.
Internetowy korpus jynzyka ślōnskigo ôd Grzegorza Kulika
Ôstatnim artefaktym terŏźnyj kultury ślōnskij, kery lokuja we repertuarze ślōnskij erbowizny literacko-jynzykowyj in spe, je internetowy Korpus Ślōnskij Mŏwy, przirychtowany ôd bytomskigo informatyka i przekłŏdŏcza Grzegorza Kulika. Projekt korpusu jynzyka ślōnskigo je terŏzki na etapie uruchōmianiŏ – niypłatny dostymp do zawartości korpusu bydzie możliwy już ôd 1 grudnia terŏźnego roku. Werci sie dojzdrzeć, iże do przispieszyniŏ sfinalizowaniŏ projektu korpusu przidało sie uzyskane w tym roku ôd Kulika stypyndium marszałka Wojewōdztwa Ślōnskigo.
Na korpus skłŏdŏ sie materiał jynzykowy z blisko tysiōnca dokumyntōw (955), co dało wiyncyj jak dwa milijōny formōw wyrazowych. We korpusie znŏdły sie roztōmajtyj zorty teksty: powieści, wiersze, dramaty, artykuły prasowe, brify, dokumynta, bŏjki, śpiywki itd. Gŏdōmy sam ô dokumyntach, co powstały miyndzy XVI w. a 2018 r. Nojstarszym tekstym ôpracowanym ôd Kulika je skarga ôd Alojza Szklorza, mieszczana ôleskigo, skierowanŏ do princa legnicko-brzeskigo Jerzego II z 1574 r., nojnowszym zaś wydany przed pŏrōma tydniami ślōnski przekłŏd Małego Princa Antoine de Saint Exupery’ego.
Bez umyńszaniŏ dokōnań klasycznyj ślōnskij leksykografije, chciołbych dać pozōr na niyôbyczajne zalety dzieła ôd Kulika. Sebranŏ materyjŏ jynzykowŏ ôbejmuje materyje z bardzo szerokigo ôkresu istniyniŏ ślōnskigo piśmiynnictwa. Fest ważne je pokŏzanie nojnowszyj ślōnskij literatury, kerŏ wyjōntkowŏ dynamicznie rozwijŏ sie bez ôstatnie dziesiyńć lŏt. Dziynki formie elektronicznyj możliwe je bezproblymowe wzbogacanie zasobōw ôd korpusu i rewizyjŏ sebranych już form. Digitalizacyjŏ korpusu niesie tyż ze sobōm cecha powszechności – używanie korpusu je możliwe wszyndzie, a jedynōm zawadōm je kōnieczność posiadaniŏ kōmputra i dostympu do internetu. Cyfrowŏ forma korpusu dozwŏlŏ tyż na wartke i wszechstrōnne przeszukowanie materyje jynzykowyj i tyż dostŏwanie licznych informacyjōw, kerych niy sōm w sztańdzie dostarczyć klasyczne, papiōrzane dykcjōnŏrze. Werci sie dojzdrzeć, iże korpus – ôkrōm niyôcyniōnyj pōmocy, kerōm bydzie sużyć badŏczōm jynzyka ślōnskigo i slōnskim twōrcōm – mŏ szansa fest usprawnić robota przi sztandaryzowaniu jynzyka ślōnskigo. Spōmniane właściwości korpusu ôd Kulika dozwolajōm go postrzegać za potyncjalny, wzglyndnie ôbiektywny miernik poprawności, swojistyj zorty kamiyń probiyrczy ślōnskij gŏdki. Korpus taki może utnōnć – jeźli niy wszyjske – to aby moc bezproduktywnych, niypotrzebnych dyskusyjōw i haji w kryngach ślōnskich kodyfikatorōw i normatywistōw.
***
Pozwola sie na zwiynzłe zakōńczynie swojigo referatu. Podle mojigo przekonaniŏ nojnowsze ôsiōngniyncia ślōnskich pisŏrzy, translatorōw, ôsōb, kere zajmujōm sie deskrypcyjōm jynzyka, pozwŏlajōm pedzieć, iże ślōnskŏ literacko-jynzykowŏ przestrzyń je we cołkym nowym placu swojigo rozwoju. Ciynżko ale pedzieć, czy tyn czas to przełōmowy ôkres, co napoczynŏ nowy etap historyje jynzyka i literatury Ślōnzŏkōw, abo tyż krōtkŏ erupcyjŏ ślōnskij ynergije, kerŏ zarŏz zastygnie we marazmie. Chociŏż polityka jynzykowŏ państwa polskigo i postawy polskich strzodowisk naukowych majōm sroge znaczynie dlŏ dalszego rozwoju sytuacyje jynzykowyj, zdŏwo sie, iże rozwōj dalszyj sytuacyje na Ślōnsku zależeć bydzie przede wszyjskim ôd samych Ślōnzŏkōw – jejich potyncjału tworzyniŏ i woli zachowaniŏ swojij inkszyj kultury.
Tyn tekst, w polskij wersyji jynzykowyj, wygłoszōny ôstoł jako referat pt. „Literacko-językowe dziedzictwo Górnego Śląska – in spe” na kōnferyncyji naukowyj „Dziedzictwo kulturowe Śląska”, kerŏ miała miyjsce na Uniwerzytecie Ôpolskim w dniach 14-15 listopada 2018r.
Dr hab. Henryk Jaroszewicz – ur. 1974 r. w Gliwicach slawista, polonista, socjolingwista, kierownik Zakładu Serbistyki i Kroatystyki Uniwersytetu Wrocławskiego.


text:
Jan Budar
Jan Budar (* 3. měrca 1975 w Budyšinje) je serbski medijowy inženjer a wot 1. oktobra 2016 direktor Załožby za serbski lud. Do toho bě wot apryla 2015 z předsydu załožboweje rady.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Jan Budar narodźi so 1975 w Budyšinje jako syn Bena a Ludmile Budarjec. Maturu absolwowaše 1993 na Serbskim gymnaziju. W lěće 1994 zahaji wón studij prawa w Drježdźanach. Po přebytku w Awstralskej přesydli so do Lipska, hdźež studowaše wot 1997 do 2003 medijowu techniku. We tutym wobłuku skutkowaše jako praktikant w Moskwje (1999), New Yorku (2000) a Hamburgu (2000).
Jan Budar załoži w lěće 1994 serbske młodźinske towarstwo Pawk a bě jeho prěni předsyda. W tutym času bě zamołwity za serbski młodźinski časopis „Pawčina“, wopyt serbskich studentow pola Texaskich Serbow, wubědźowanje „PowerSerb“, filmowe wječorki na Kopšinjanskim hrodźišću a wobdźělenje Serbow na Jutrownych seminarach MENS. Zhromadnje z Bosćijom Šěnom natwari serbsku cyberwjesku internecy a bě čłon studentskeju towarstwow Bjarnat Krawc Drježdźany a Sorabija Lipsk.
Wot lěta 2003 dźěłaše Budar mjez druhim za Lipšćanski měšćanski magacin KREUZER, serbski telewizijny magacin Wuhladko, Serbski rozhłós, Ludowe nakładnistwo Domowina kaž tež w nawjedowacej funkciji za firmje Unister w Lipsku a Drježdźanach a itelligence w Budyšinje/Słonej Boršći.
Jan Budar bě wot lěta 2011 čłon załožboweje rady Załožby za serbski lud a wot 28. apryla 2015 jeje předsyda. Dnja 12. apryla 2016 bu woleny za naslědnika Marka Sucheho w zastojnstwje direktora Załožby. Tute zastojnstwo nastupi wón 1. oktobra 2016. W meji 2019 bu jako načolny kandidat Serbskeho wolerskeho zjednoćenstwa do Budyskeho wokrjesneho sejmika woleny.
Wón je woženjeny z Madleńku Šołćic, ma tři dźěći a bydli w Budyšinje.


text:
Karl Arnošt Muka
Třiceći lět je so minyło wot smjerće Jana Ernsta Smolerja, dwaceći lět wot smjerće Michała Hórnika. Dołhi čas běštaj Smoleŕ a Hórnik najznaćišej, najpopularnišej mjenje po wšěch Serbach we woběmaj Łužicomaj: bjez Smolerja a Hórnika njemóžachmy sej wědomostneho, literariskeho a politiskeho žiwjenja ani myslić. Nětko wobaj wotpočujetaj na brjohomaj wótčinskeje Sprjewje tam, hdźež něhdy posledni kral swobodnych Serbow knježeše a jeho twjerdy hród do serbskeho kraja zhladowaše. - Runje dźensa, hdyž tole pisam, je dwaceći lět wuklincało, zo so zrudni a starosćiwi rozžohnowachmy wot čerstweho rowa našeho Hórnika, lubuška wšeho serbskeho ludu. "Doniž bě žiwy, nošeše cyły narod we swojej wutrobje, nětko po smjerći nosy jeho cyły narod we swojej wutrobje." Tuto krasne słowo čěskeho basnika směmy z dobrym prawom prajić wo woběmaj, wo Smolerju a Hórniku.
Ale nic cyle staj nas wopušćiłoj tutaj wulkaj wótčincaj a wjednikaj: jeju duch bě hišće dale žiwy, a tež zbychu nam hišće mužojo, kaž Imiš, Kocor, Bart-Cišinski. Ale dźensa tež tych wjacy njeje, jeno jedyn z jeju najlěpšich šulerjow a sobudźěłaćerjow, kiž je w mnohim nastupanju jimaj podobny, steji hišće njezlemjeny, z połnej mocu ducha a ćěła, mjez nami, Karl Arnošt Muka - naš Muka.
Muka je přede wšěm bohate herbstwo Hórnikoweho wědomostneho a literariskeho skutkowanja na so wzał a hač nanajzdobnišo přisporjał. Po Smolerju, Buku, Hórniku nětko dwaceći lět wudawa Časopis Maćicy Serbskeje, naš jenički wědomostny časopis, kiž pak ma wobšěrny a njesnadny nadawk, serbsku rěč, serbske stawizny, serbsku ludowědu, wšo, štož Serbstwo nastupa, hajić, wobdźěłować a tež druhe wědomosće w našej maćeŕšćinje pěstować, Hižo redigowanje tuteho časopisa sameho je wulke dźěło, žada sej mnoho a to wjelestronskeje wědomosće, pilnosće a nazhonjenja; kelko nastawkow je redaktor sam do njeho podawał, kelko sobudźěłaćerjow namołwjał a wukubłował!
Ale hižo wjele prjedy je naš jubilar jako zahorjeny serbski studowacy, jako zběraŕ narodnych pěsni a přisłowow, jako spisowaćel a swěrny sobudźěłaćeŕ a wudawaŕ knihi a časopisow zjawnje wustupił, tola runje redigowanje Časopisa Maćicy Serbskeje je jeho tak cyle do srjedźizny wšěch našich wědomostnych a pismowskich prócowanjow stajiło a jeho mjeno šěroko a daloko po słowjanskim a tež hewak dalšim zdźěłanym swěće znate sčiniło.
Karl Arnošt Muka so narodźi na zemjanskim kuble we Wulkim Wosyku pola Hornjeho Wujezda 10. měrca 1854. Štóž tutu serbsku wjesku znaje, tomu je so zawěsće jeje rjana połoha a wokolina bórzy do pomjatka zaćišćała. Blizko módrych serbskich horow, pod čornym lěsom Tuchorjom, wo kotrymž nam někotražkuli powěsć hižo z dawnych časow powědać wě, leži Wosyk na wyšinje, zhladuje z wjeŕchow dele do pola, do hole, do nižinow, do wsow a městow našeje wótcneje Łužicy. Tu sonješe naš přećel prěnje sony złotych dźěsćowskich a młodźeńskich lět, tu čeŕpaše z erta a zwutroby serbskeje maćerje a serbskeho nana prěnju znajomosć "slěbroklinčnych serbskich słowow" a srěbaše prěnju lubosć k serbskemu ludej, hdyž wotući jeho duch k wědomju a hdyž poča jeho wóčko jasnišo, šěršo a wěsćišo hladać do kraja, kiž bě jeho domizna, do stawiznow a rěče toho luda, z kotrehož bě so narodźił. "Rjana Łužica, sprawna, přećelna, mojich serbskich wótcow kraj, mojich zbóžnych sonow raj, swjate su mi twoje hona!" A tute ideale rosćechu z młodźencom, tworachu podłožk jeho přeswědčenja, zo je Serb a zo ma winowatosće jako Serb, a z tuteho přeswědćenja wuwiwaše so dale a wěsćišo tamna powaha wobstajnosće a woporniwosće.
Muka wopokaza so hižo zahe jako zbudźeŕ a zarjadowaŕ abo organisator, wón z Holanom a z druhimi załoži "skhadźowanki serbskeje studowaceje młodosće", załoži časopis "Lipa Serbska", redigowaše jón sam něšto časa, załoži a wudawaše jara dołho "Łužicu", kiž stupi na město "Lipy Serbskeje" a něhdyšeho "Łužičana". - Wosebje zahorjowaše Muka studentow, wukaza jim za hłowny nadawk, zo bychu z koncertami a z dźiwadłom a na druhe wašnje zběrali pjenjezy na wudaće Zejlerjowych spisow. Muka sam redigowaše tutón zhromadny wudawk spisow našeho wulkeho ludoweho basnika, po něčim wuda štyri nahladne zwjazki a napisa jara dokładny, kritiski a tež narodnje powučacy a zahorjacy žiwjenjopis Handrija Zejlerja. Z tym je basnikej, ludej a tež sebi samemu rjany a trajacy pomnik stajił. To je deba serbskeho pismowstwa, žórło, z kotrehož móža a budźa sta a tysacy čeŕpać stajne čerstwe wokřewjenje ducha a wutroby a zahorjenje za Serbstwo.
Muka pak je tež wmuž z ludu a za lud". Pućować a zaso pućować po Serbach je jemu přinarodźene, a po Janu Ernstu Smolerju je drje lědma štó telko króć a tak wutrajnje serbskej Łužicy prěki a pódlu, po horach a dołach, překročił a pěši přeměrił, kaž Muka. Kaž sławny Zejleŕ, by tež naš wosławjenc tašu z knihemi a zapisnikom, pjero a čornidło při sebi a k rucy měł, kóždu serbsku pěseń, kiž so pak cyle, pak trochu njeznata zezda, kóžde napadne serbske słowo a přisłowo, kóždu napadnu twórbu rěče, tež njeznate hłosy atd. atd. swěru zapisał. Wšitke tute nahromadźene maćizny je wón z dźěla hižo zrjadował, wědómostnje wobdźěłał a tež w časopisach abo we wosebitych spisach wudał. K tomu słuša tež wudaće Wje1oweje wulkeje zběrki serbskich přisłowow a prajidmow, kotrež je Muka zrjadował a do ćišća dał na swoje wudawki. Přede wšěm pak je na z kładźe swojich studijow, zapiskow a přinoškow sobudźěłaćerjow spisał: "Statistiku łužiskich Serbow". Wobličenje a wopisanje z ludopisnej kartu. Je to wulke, dokładne a spušćomne dźěło. Wosebje je jara wažny dospołny němsko-serbski a serbsko-němski zapis wšěch serbskich mjenow wsow a městow. Karta je tež sama za so wušła.
Tež jako basnik so Muka z dobrym wuspěchom pospyta: najzajimawiši je jeho sonet "Při Sprjewi" (1875, Łužičan) a balada "Mrějace dźěćo" (1876, Łužičan). Wěso słuša sem tež jeho prócowanje wo serbske dźiwadło. Won wudawa hižo dołhe lěta zběrku "Serbske dźiwadło", za kotruž je sam prełožił "Nankowe škórnje", "Pražski wuj", "Winy wosud" a druhe.
Tola basnistwo njemóžeše jeho hłowny nadawk wostać, wobdarjenosć a potrěbnosće našeho pismowstwa jeho na druhe wobšěrne pola pokazachu. Tu su přede wšěm literarne stawizny serbskeho ludu a hišće bóle serbski a słowjanski rěčespyt. - Mnoho rukopisow, najstarše njećišćane a ćišćane pomniki serbskeho pismowstwa, kaž Jakubicowy delnjołužiski přełožk Noweho Zakonja z lěta 1548, rukopisne zapiski M. Brancla we knihowni žitawskeho gymnasija, je Muka jara pilnje studował a wěcywustojnje zwupisował z nich to, štož je za našu rěč a pismowstwo wažne a wužitna tute wudźěłki je wosebje w Časopisu M. S. wozjewjał. Wšitke tute zběranje słowow, pěsni a prajidmow a studije starych spisow připrawjachu mjenje bóle podłožk k spisanju jeho najwjetšeh dźěła, kiž w němskej rěči lěta 1891 w Lipsku wuńdźe z napismom "Historische und vergleichende Laut- und Former lehrederniedersorbischen Sprache mit besonderer Berücksichtigung der Grenzdialekte und des Obersorbischen." Za šěrše woršty wěso tuta spisana njeje, ale jeno za zdźěłanišich, tola budźe pilnemu a kedźbnemu čitarjej móc jara wužitna być. Rěč njeje ničo jeno zwonkowne, materielne, mechaniske, rěč je z wulkeho dźěla duch a žjwjenje, kotrejuž sej nichtó dać njemóže, ale kotrejž je stworićel nam z dušu z dobom zadychnył. Tohodla praji sławny Šafařik: "Powědaj, štož chceš, rěč je tola wujaw ducha božeho." Tohodla tež z dobrym prawom hižo prastara łaćonska sada rěka: rěč nima njepřećela, khiba tajkeho, kiž jeje njeznaje. A tuto wěrne słowo je sej naš jubilar jako hesło za swoju rěčnicu wubrał. Tuž směmy z dobrym prawpm radźić wšěm, kiž chcedźa jako rěčnicy a spisowaćeljo z ertom a z pismom naš lubowany lud wjesć a k dobremu a k lěpšemu nawjedować, ze bychu sej čim dokładnišo, ćim lěpje twórby, formy a rjanosće našeje rěče přiswojeli. A kluč do bohateje pokładnicy serbskich zynkow a formow poskića jim kniha našeho jubilara. Wona najprjedy Delnjołužičanam, ale skoro runje tak derje tež Hornjołužičanskim Serbam słuži, wopřija tež wšě zakonje a twórby hornjoserbskeje rěče w jara snadnych přehladach. Druhosłowjanske słowa su we łaćonskim pismje podate. Duž so snadnje čita. Tohodla: Wzmi a čitaj!
Jara zwjeselace je, zo je naš wučenc tež dobrych šulerjow a sobudźěłaćerjow namakał a sej wukubłał, kajcyž su knježa fararjo Handrik, Šwjela a druzy. Wosebje je tež jara wužitne, zo je Šwjela, ródny Delnjołužičan, jara dobru krótšu rěčnicu k prěnjemu studowanju wobeju serbskeju rěčow spisał. Z dobŕym prawom pak naspomni k tomu, zo by čitaŕ so prócował, w Mukowej wulkej knizy dale so rozwučować a wudospołnjeć.
Nam njeje móžno, wšěch spisow a nastawkow pomjenować, zabywši hakle wopisać, kotrež su z jeho pjera wušłe. Dodawamy hišće, zo je so wón tež wosebje wo twarjenje Serbskeho Domu prócował, tu wěc z radu, ze skutkom a z wulkimi woporami podpjerował, zo je tež sam za swoje pjenezy swoje a spisy druhich wudawał, so zkrótka na wšěm, štožkuli mohło serbskemu ludej spomožne być, nanajhorliwšo wot młodosće wobdźěłał.
- Author: Jurij Libš (public domain)
- Source: http://texty.citanka.cz/pata/sc1-180.html


text:
W jedyn a trzycatym nomerze naszego TRAMWAJU, dómy się do rzeczy s jednym fest uczónym profesorym ze Zaolzio. Jako mało kierymu podarziło mu sie miyszkać aże w piyńciu państwach, a przi tym, ani roz sie nie przekludzoł. S młodzioków moło isto dzisio gdo wiy, że przed drugóm a niskorzij aji po drugi Wojnie Światowej Europa szybowała granicami tam a spadki i skyrs tego nikiere dziedziny co chwilem miały inszego póna. Chocioż fórt szybowali tymi granicami to Karpyntno w kierej rodzóny je tyn nasz profesor dycki była i je do dzisia na Zaolziu. Ku tymu eszcze trzeja przidać, że tego panoczka, ło kierym dzisio bydzie rzecz, łod młodu fest zajimało to nasze cieszyński prawiyni.
Karol Daniel Kadłubiec – polski etnograf i historyk literatury, badacz kultury, folkloru i języka Śląska Cieszyńskiego. Absolwent polskiego liceum w Czeskim Cieszynie, oraz Uniwersytetu Karola w Pradze. Były wykładowca Uniwersytetu Ostrawskiego, oraz Uniwersytetu Karola. Pełnił także funkcję Kierownika katedry Polonistyki i Folklorystyki, a także kierował Etnicznym Instytutem na Uniwersytecie Ostrawskim. Pracował także na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach-Filia Cieszyn, jako kierownik Zakładu Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej. W okresie późniejszym pracował także w katedrze Pedagogiki, Psychologii i Antropologii w Akademii Techniczno – Humanistycznej w Bielsku -Białej. W roku 1994 uzyskał tytuł profesora historii literatury. Jest także czynnym i aktywnym członkiem Polskiego Związku Kulturalno – Oświatowego.
Fryderyk Dral: Panie Danielu prziszliście na raje, coby se z czytmiorzami naszego TRAMAJU pofulać i podrzistać po naszymu. Zaolziocy o Was prawióm, że drugigo takigo szykownego panoczka, kiery mo we starości to wszecko jako rzóndzóm, abo prawióm tustelocy po naszymu na wszeckich dziedzinach Śląska Cieszyńskiego ni ma i dłógo eszcze nie bydzie. Skyrs tego móm do Was takóm wielkóm pytke, cobyście to wszecko co przez całe swoji żywobyci żeście zaimawego nazbiyrali na swój pukiel, rzekli to po naszymu czytmiorzóm TRAMWAJU.
Karol Daniel Kadłubiec: Jak żech chodził do szkoły.
Pochodzym z Karpyntnej, o kierej sie śpiywo, że tam zdechnył kóń i tymu by my se mieli dać po półce. W moji chałupie, kiero była stawiano jeszcze w XIX wieku, mieszkali karpynccy fojtowie, tymu sie tu nazywo Na Fojstwiu. A nie jyny to, bo w jizbie, w kierej żech prziszeł na świat, mój prastarzik uczył polski dziecka – jinszych tu nie było. Był to rok 1872. A jak jizba była za mało, bo wtedy łojcowie mieli moc pociech, prastarzik doł grunt pod szkołe murowanóm, w kierej piyrszym kierownikym był Jan Pilch. Postawił se tu aji dóm. Do dzisio tu nazywajóm Do Pilcha, a w nim sie urodził Stanisław Hadyna. A było to tak. Pilchowie mieli trzi cery, nejmłodszo była Emilka i, jak była starszo, łuczyła z tatóm tutejsze dziecka. Ale zaroz za miedzóm, w Bystrzicy uczył rechtór Jurek Hadyna ze Zamarsk. Muzykant, folklorysta. W Jabónkowie sie spotkoł z Emilkóm łod Pilcha i już ji nie łopuścił do kóńca życio. Jakisi czas przebywali w chałupie kierownika. I teraz już wiymy, skónd sie wziył na Karpyntnej prziszły wielki muzyk, kiery wymyśloł i stworził „Ślónsk“. Dycki potym mówił i pisoł, że gdyby nie ta Karpyntno, nigdy by tego nie zrobił. Tu posłóchoł, jak śpiywali pastyrze, pastyrki, i tak mu ty pieśniczki wrosły do serca, że już potym szeł z nimi przez całe żywobyci. I chcioł jich pokozać całymu światu, pokozać prowde ło Ślónsku. I pokozoł. Helokały jistebniański dziełuchi a jejich echo leciało łod Nowego Jorku do Tokija.
Mieszkoł tu aji Hadynów łujec. Nazywoł sie Jurek Kaleta. Na Karpyntnej byli sami Kaletowie, sami Polocy, sami wanielicy. Tyn Jurek był człowiek ekstra. Malowoł na ścianach. W chałupie Pilcha wszyscy sie chodzili dziwać na jego Droge do Emaus, ale to nie było nic, jak to porownómy z tym, co zrobił na gospodzie Jana Kotasa. Stanisław Hadyna spómino, że Kaleta stoł na wysoki drabinie i na gospodzkim murze malowoł wielkigo lwa. Tak wielkigo, że nigdy już potym na Karpyntnej nie widzioł wiynkszego. Ani firma filmowo Metro-Goldwyn-Mayer ni miała wiynkszego. Hadyna w nim widzioł Michała Anioła, jako w Kaplicy Sykstyński maluje Sónd Łostateczny. Ale tyn sławny karpyncki malyrz ni móg dostać posady ani w Krakowie, ani we Lwowie, tóż sie zebroł i pojechoł do Salzburga, kaj potym sie stoł dyrektorym bankowym. Mo tam do dzisio swojich potómków.
Karpyntno była wtedy nejpiekniejszo dziedzina na świecie – tak jóm aji łopisoł Hadyna. I to był fakt. Gónili my po lasach, łónkach i co ciekawe, do żodnego sie nie dorwoł żodyn klyszcz ani jinsze plugastwo. W potokach my chytali ryby. Nejwiyncy jich było pod gaciami, skónd my wycióngali pstróngi, jak wody nie było za tela. Na naszym stawie my grali hokej, bo każdo porzóndno gazdówka musiała mieć staw, kiery my nazywali kowiorym. Jak zamarznył, a zimy bywały ni taki jako dzisio, na bóty my prziszrubowali łyżwy, nazywane wtedy szlitszuchami, kije do rynki i wio za jakimsi kónskym gumy. Nejwiynksze hokejowe zapasy widzioł Liberdów staw, na kierym grali dziedziniorze przeciw budónczanóm. Tu wyjaśnióm, że budónczanie mieszkali we sztyrzóch murowanych budynkach, kiere na Karpyntnej postawił trzyniecki werk. Każdy synek też mioł skije zrobióne z jasiyniowego drzewa, na nich były wiónzania, nazywali my jich bindunkami, ze skury, nieskorzi już miały taki fedry w zadku. Na nich my zjyżdżali kany jakóm grape, kopiec, robili my skocznie w Kukawie, na Pańskim Placu, a Na Kalyciónce była nejwiynkszo. Tam szło skoczyć aji przez dwacet metrów. Tóż to było cosi! Dziecka wtedy góniły, bawiły sie na świyżym lufcie a nie ślynczały w chałupie. U nas za stodołóm my łorganizowali aji letni łolimpiady. Skokali my do wyrchu, do dalki, chybali my dyskym, gónili my na miedzy sprinty, a na wszystko mioł łoko mój tata, nauczyciel w szesności szkołach na Zaolziu, kiery był wielkim sportowcym aji folklorystóm. I po nim żech to zdziedził. W roku 1934 łuczył w Bystrzicy. Dowiedzioł sie, że w Salzburgu sóm wielki festiwale wielkigo Mozarta i że tam dyryguje nejwiynkszy z wielkich, sóm Arturo Toscanini. I co zrobił. Namówił kolege Karola Bobra, wziyli stare koła, siedli na nich i pojechali posłóchać niebiański muzyki. Za trzi tydnie już zaś byli dóma i do kóńca życio spóminoł, jako jechali przez Semmering, Leoben aż dojechali tam, kaj chcieli. Bicykle wtedy wożyły ze trzicet kilo, miały jyny kete i po jednym zymbatym kole w przodku i w zadku. Hamowało sie ketóm aji brymzóm na przedni rynksztangli. Kómu by sie dzisio chciało!!! Po moc a moc rokach żech tóm ceste przejechoł autym i ni mogym uwierzić, że łóni to pokónali na tych bicyklach. Jak żech mioł z piyńć roków, zebrali mie tatowie do Teatru w Cieszynie. Było to za Niymców i grali bajke ło królewnie śniegu, Schneewittchen. Zaczarowano królewna leżała w szklannej tróhle, a królewicz ku ni wjechoł na prowdziwym kóniu. Jakby z nieba spod, bo tam je scyna, kiero sie łobraco, tóż znienazdanio sie pokozoł. Były tam prowdziwe karzełki, wszystko było prowdziwe i ta wielko radość, że królewna łożyła, że było wiesieli, a my sie łokropnie z tego radowali, choć żech nie rozumioł, co mówióm. Widzym, jakoby to było teraz, wryło sie to do mnie na dycki. I tu widać, jaki wielki znaczyni majóm bajki dlo dusze małego człowieka.
Po karpyncki ludówce żech szeł do bystrzicki wydziałówki. Z chałupy żech to mioł ze sztyry kilometry w jednóm stróne. W zimie my chodzili pieszo a jak już śniega nie było, wycióngali my koła i wio. Piyrsze mi tata kupił w Bystrzicy łu Szurmana. Nazywało sie „eska“ i słóżyło mi kupa roków. W Bystrzicy był wtedy polski klub sportowy Gróń, za kiery my grali fusbal. Nikierzi nasi rechtorzi też za niego grali, tóż nas wcióngli też. Grało sie w niedziele. Jak wygroł Gróń, w pyndziałek sie nie pytało, ale jak też przegroł, lepi było zostać w chałupie. Dyrektorym szkoły był wtedy Jan Kozieł. Nigdy nie zapómnym, jak nóm czytoł Potop, jak Kmicic czołgoł sie ku szwedzki kolubrynie i ty jego słowa: „Naści, piesku, kiełbasy…“. To było wielki świynto, to czytani Sienkiewicza. Móm to przed łoczami, aji w sercu, w sumieniu. Gróń też łorganizowoł roz za rok sportowy dziyń, tóż też my tu skokali, gónili i wtedy tu żech zacznył myśleć jakosi jinaczy ło sporcie. Wgryzech sie do trynowanio, na karpyncki miedzy my łodmierzili 60 aji 100 metrów, tata mioł stopery i tu był poczóntek moji lechki atletyki, kiero szła sy mnóm przez kluby w Trzyńcu i Pradze, ale ło tym nieskorzi. Ja, alech też zapómnioł powiedzieć, żech sie łuczył grać na skrzipcach u pana Szurmana, byłech w szkolnej łorkiestrze, a jakisi egzamin żech robił aji w cieszyński szkole muzycznej. Musiołech mieć przepustke, aby mie przez most puścili. A powiym, że gróm do dzisio, bo w muzyce je jinszy świat.
Z wydziałówki żech szeł do szkoły w Czeskim Cieszynie. Nazywała sie Jedynastoletnio Szkoła Średnio, czyli dzisiejsze liceum. Jeździli my autobusym, w Trzyńcu my przesiadali. Wszyscy mówili po naszymu. I my, i ci, co chodzili do czeski szkoły. Człowiek nie poznal, gdo je gdo. Dzisio je to już ganc jinaczy. Jyny polski dziecka mówióm gwaróm. W szkole na pauzach też jyny dźwiynczała naszo piyrszo mowa, a tej literacki my sie łuczyli na lekcyjach. Rechtorzi mówili poprawnie, choć wszyscy wyrośli w gwarze, mieli jóm radzi i też ji łużywali, ale ni w szkole. Piyrszy roz żech tu poznoł, że dziecka łod Jabónkowa mówiły jinaczy. Tóż my sie kapke ś nich wyśmiywali, że „maszina jadzie do Ciaszina“. Po naszymu to było, że „maszyna jedzie do Cieszyna“. Łóni kapke „przisiustkowali“, mówili miynko a my na to nie byli zwykli, tóż my sie z poczóntku dziwili.
Po maturze żech nie wiedzioł, czy jiść na medycyne, czy na humanistyke. Wybroł żech to drugi i pojechoł do Pragi na nejstarszy w tej czynści Europy uniwersytet. Synek z Karpyntnej, kiedy gónił po miedzach, naroz był we wielkim mieście. Było mie teschno za tymi polami i miedzami, za tym dómym jedynym na świecie. Jak żech jechoł ku chałupie, to mi serce skokało z radości, jak żech łod ni łodjyżdżoł, żol mie łogarbowoł. Ale żech se zwyknył. Mówióm, że człowiek se zwyknie aji na szubiynice. Sztudynci tu byli sympatyczni, aji spoza granice. Byli tu aji z Móngolije. Z jednym żech jakisi czas mieszkoł, wszyscy sie pilnie łuczyli, tóż po roku sie szło ś nimi domówić. Nie wiym, czy jo bych do móngolskigo tak pryndko wloz jako łóni do czeskigo. Na filologiji słowiański byli rechtorzi, kierych znoł cały świat – Havránek, Mukařovský, Skalička, Horálek, Krejčí. Moc żech sie łod nich dowiedzioł aji ło jynzyku, ło literaturze, aji ło folklorze. To były jinsze czasy. Nie było Internetu, nic nie szło ścióngnyć, tóż siedzieli my na wykładach, posłóchali tak, że muche było słyszeć, pisali my wszystko, ślynczeli w bibliotekach. Poloków ze Zaolzio sie wtedy łuczyło w Pradze masa, tóż my założyli polski klub, schodzali my sie każdy pióntek, tańczyli my tańce cieszyński i narodowe, kiere sie wszystkim łokropnie podobały. W Pradze był też akademicki klub sportowy „Slavia“, bardzo dobry, tóż za niego żech gónił nejczynści 400 metrów. Niezapómniane były zawody na Strahowie, w kierych sztudynci z uniwersytetu sie bili z tymi z politechniki. Nejczynści my wygrowali, aji potym na mistrzostwach akademickich całej republiki, do kierej patrzili wtedy aji Słowiocy.
Jak żech tu kóńczył szkołe, mógech tu zostać, bo mi kwartyr dowały kluby sportowe, kiere miały lechkóm atletyke, mógech tu aji robić w Instytucie Etnografije a Folklorystyki, ale cióngło mie do dómu. Do gróni, do Łolzy, do pieśniczek, do tego po naszymu.
Promocyja była szumno w auli, kiero pamiynto cysorza Karola IV. Potym mie wziyli na wojne, narukowołech też do Pragi, do klubu sportowego „Dukla“, kiery we fusbalu sie czynsto bił ze zabrzańskim „Górnikym“, ale mie tam nie było, boch do balóna nie kopoł.
Nó a potym sie zaczło prowdziwe życi. Dostołech robote w czeskocieszyńskim Technikum Rolniczym, i tu był poczóntek moji karyjery rechtorski. A jak to było dali? Je tego moc do połopowiadanio, tóż tu skóńczymy, a jak sie jeszcze kiejsi spotkómy, tóż Wóm ło tym powykłodóm.


text:
Tydziyń we rajzie choby rok we szkolnym banku
Godajōm, że rajzować znaczy żyć. Ôddekowywanie nastympnych miast i landōw to je takie zbiyranie życiowych szprymōw. Roztōmaite rajzy uczōm nos przeca kapka ô wszyjskim. Pokozujōm nōm inksze tradycyje i landszafty, dowajōm pokosztować inkszego jodła. Uczōm historyji a cudzych godek. Pōmōgajōm nōm trefić hyrskie persōny, a ô baukōnszcie a polityce uczōm wiyncyj jak dugie lata nauki we szkolnym banku. Beztōż rajzować sie ajnfach werci, a jo dzisio chca Wōm pokozać, że niy rozłazi sie ô to kaj, yno jak. Że dalij niy zawdy znaczy lepij i że cudno, udano, nafolowano sztofym rajza umi być tōnio. No i co to w ôgōle znaczy rajzować po tōniu? Pōdźcie, porozprowiōmy.
Pamiyntejcie, że tej rozprowki niy musicie czytać. Umicie se jōm puścić we aucie, jak polygujecie w betach abo jak ciśniecie na kole 🔥
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA SPOTIFY 🎵
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA YOUTUBE 🎵
Witejcie piyknie kamraty. Myśla, że moga Wos tak mianować, bo jak tego mojigo rozprowianio zaś słuchocie, to niy pociepaliście podcastu po ślōnsku po piyrszym ôdcinku i jeżech beztōż fest rod. Licza, że dzisio tyż niy bydzie sie Wōm mierzło, bo chca pogodać ô… mojim ptoku.
Zlynkliście sie? Niy bōjcie nic, po naszymu “mieć ptoka” znaczy tela co polskie “interesować się czymś” abo “mieć hobby”. Tōż dzisio kapka ô rajzach – pogodōmy se co idzie mianować “efektywnym rajzowaniym”, jako idzie na rajzach prziszporować i kedy sie to werci. Chca Wōm tyż pedzieć ô poru mojich ôblubiōnych sztelach na Ślōnsku, w Polsce, we Europie i na świecie. Byzuchujymy place mynij znane, ale tyż fest piykne, kaj landszaft je choby ze bojki. Jak umicie uwidzieć – sztofu dzisio bydzie fol, tōż prziszykujcie sie na ôdcinek kapka dugszy jak piyrwej (przeszło sztyry razy dugszy… 😉).
Rajzy tam a nazod
Ftoś sie nos spytoł pora lot do zadku “jakie sōm trzi nojgryfniyjsze sztele we Nowym Jorku?”. Ôdpedzielimy wartko, niy trza nōm bōło dugszego pōmyślunku: Empire State Building, Central Park i dziylnica East Village. Tela yno, że ôroz pokozało sie nastympne pytanie “a dejcie bajszpile trzech nojlepszych placōw na Ślōnsku”. I nos sztopło. Ôstalimy stoć, ôroz prōznota we łepie i ani jednej idyji. Skuli tego, że niy umielimy ôbrać nojlepszej szteli? Abo skirz tego, że byzuchowalimy tela cudnych ślōnskich atrakcyji, że je ônych ajnfach za wiela?
A kaj tam. Pora lot do zadku my Ślōnska doporzōndku niy znali. Wtynczos umiynilimy se, że napocznymy ôddekowywać nasz hajmat. I dziepiyro tera, po poru latach ôd tej godki, umiymy rekōmandować Wōm ślōnsko atrakcyjo na kożdy weekynd bez rok. Ale na to trza bōło czasu. Kożdo sobota a niydziela cosik nowego – jaki zōmek, szpacyr postrzōd familokōw abo kafyj na rynku we kerymś ślōnskim mieście. I tak kōnszczek po kōnszczku, radowalimy sie choby bajtle na kecioku. Jak sznupiecie za idyjōm na nastympny szlustydziyń, to wejrzijcie na bloga, tamek czeko na Wos lista nojbardzij hyrskich ślōnskich atrakcyji.
Ślōnsk werci sie ôddekować
A i wiycie co? Tak se terozki medykuja… Radiostacyjo Gliwice niy ma wcale mynij zwiedowno jak Wiyża Eiffle’a. Ku tymu skukane postrzōd strōmōw Pojyziyrze Palowickie niy ma ani kapka szpetniyjsze jak sztreki we Toskaniji. Mocie radzi fusbal? Tōż rajzujcie i zaglōndejcie na szport na roztōmaitych stadiōnach (jak już bydzie szło), ale już terozki umia Wōm pedzieć – Stadiōn Ślōnski we Chorzowie je bardzij moderny jak hyrskie San Siro we Mediolanie. Richtich mōmy sie czym asić.
I szłoby tak bez pōł dnia. Yntlich zaczlimy sie ciekawić doporzōndku naszym hajmatym. I fest jeżech skirz tego rod. Bo keby niy to, to niy ôddekowalibymy takich cudnych szteli a niy trefiyli takich zocnych ludzi.
Ślōnsk werci sie ôddekować. I to najlepij tak kōnsek po kōnsku, po leku, coby go doporzōndku spokopić. Jak sie kery za to biere za wartko, to uwidzi yno hasioki za familokami, a niy cudno czerwōno cegłōwka. Stare, pociepane a sharatane zōmki to dlo jednych bydōm fest zwiedowne stawiynia ze morōm we strzodku, a dlo inkszych yno szpetne mury, kere trza do kōńca pobulić a postawić we plac nich cosik nowego. Beztōż pokoża Wōm zaro pora naszych ôblubiōnych szteli na Ślōnsku. Niy sōm to takie place ze piyrszych zajtōw cajtōngōw, ale gynau takie mōmy w zocy nojbardzij.
Ślōnskie landmarki
“Landmark” to je fest ciekawe słowo, bo wielce je angielskie, ale po ślōnsku bydzie przeca tyż akuratne. Sōm to przeca… marki naszego landu. Ślōnsk mo pora wizytōwek turystycznych i we kożdej tajli tyj naszej krajiny treficie cosik szpecjalnego. Wejrzijcie yno jakie mōmy cudne miasta z masōm atrakcyji a pōmotlanōm historyjōm.
Nojprzōd nasz Rybnik – miasto, ô kerym idzie pedzieć, że je “takie gynau”. Ani za małe, ani za wiele. Wszyjsko idzie znojś, a do szwoczki idzie zōnś piechty. Turystycznie tyż je fajnie, bo dychnyć przi szpajzie, kreplu, tyju abo kafyju umicie na piyknym rynku abo na kerejś ławce, kōnsek dalij, we superowym Parku Tymatycznym nad Nacynōm. Jak mocie radzi zabytki a stawiynia, to czekajōm na Wos nyjogotycko Bazylika św. Antōniczka, malućki kościōłek we Parku “Na Gōrce” abo kōnsek dalij ôd cyntrum Gruba Ignacy ze wiyżōm, z kerej idzie pozaglōndać na landszaft naôbkoło. Masa mōmy tukej sztrekōw dlo kolorzy, je kaj polotać a bai sie potoplać, starczy zajechać nad zalyw abo porozkłodać jako deka na Pniowcu. Radzij na kołach skoczecie a sie ścigocie jak rajzujecie dugie kilometry? Mocie tukej Wiśniowiec, marka tego, jak srogi wpływ na rozfechtowywanie miasta majōm ôd niego pōmiyszkańcy a ôd nich akcyje. No i wiele niego rybnicki stadiōn, na kerym ścigajōm sie żużlowcy a szpilajōm fusbalery. Sztyjc mało? Wlyźcie do pōnktu Halo! Rybnik i weźcie se karta “Rybnik szlakiem Diagnozy”, a potym ôddekowujcie miasto gynau jak to robiyli szauszpilery syrialu TVN, przi kerym żech robiył 😉
Inksze ślōnskie miasta tyż sōm nafolowane atrakcyjami. Starczy tukej spōmnieć ô Katowicach ze znanym na cołki świot Nikiszym, Spodkiym gynau ze kosmosu abo cołkōm katowickōm cōunōm kultury. Dalij mōmy Zobrze ze Grubōm Guido, Sztolniōm Krōlowo Luiza a nojlepszōm fusbalowōm ślōnskōm ferajnōm, kero szpilo we polskij ekstraklasie. Wele Raciborza znojdziecie masa ślōnskich zōmkōw, po kerych niy idzie przestać rajzować, takie sōm piykne a zwiedowne, chocioż mocka sharatane. A dyć tych szteli je sztyjc fol – idzie ciś wyżyj na Ôpole, abo na połednie, za czesko granica i tamek już czekajōm Ôstrawa i Ôpawa. Ślōnskie miasta sōm cudne, zwiedowne i moderne. Byzuchujcie!
Mynij znane ślōnskie sztele
Ale te wszyjskie place, ô kerych żech terozki pedzioł, to kożdy z Wos zno, pra? Choby yno po klangu, ale sztyjc – ô nich sie godo, idzie je uwidzieć na mapach, a roz za kedy pokozujōm sie we internecy abo telewizorze. Tōż co powiycie terozki na sztele, ô kerych sztyjc słyszało naprowda niywiela ludzi?
Żodyn sie terozki niy mo gańbić, ale znocie takie miyjsca choby Familoki we Czerwiōnce abo Banka we Rudach? Tōż możnej Stacyjo Zowada? Niy? A zōmki we Tworkowie, Krziżanowicach abo Silherovicach? Tak jak godōm, niy trza sie skirz tego gańbić, ale jak kedy bydziecie mieli przileżytość, kapka czasu fraj, to wybiercie sie tamek, naprwoda bydziecie mieli w zocy. A jak chcecie porajzować po sztelach, kere sōm takie “trocha znane, trocha niy”, to ciście Sztrekōm Zabytkōw Techniki – umicie zaczynć na tyn bajszpil ôd Tyskich Browarōw abo Gruby Guido.
Kebyście mieli ôbrać jedna farba, z kerōm kojarzi sie Ślōnsk, to kero by to bōła? Yno ani mi niy prōbujcie godać miglance, że siwo choby luft abo czorno choby wōngiel! Jo Wōm powiym – Ślōnsk je ajnfach zielōny! I gynau tym zielōnym tajlōm naszego hajmatu werci sie nojakuratnij przijzdrzeć bez wiosna a lato.
Biercie koła a ciście na Pojyziyrze Palowickie – znojdziecie oaza we samym strzodku lasu i landszaft jak z ôbrozka, a ku tymu kukniecie na stare stawiynie skukane postrzōd strōmōw – tajla Hōty Walyska. A i niy przepasujcie popularnej Chałpki Shreka (yno niy wlazujcie hań za daleko, bo to je prywatny plac)! Jak wybiyrocie sie kajś bliżyj połedniowej granicy, to niy przepasujcie czasym Myandrōw Ôdry i wszyjskich zielōnych terynōw naôbkoło. Po rajzie idzie dychnyć przy biyrze abo cosik pōmaszkecić we cudnym Zōmku Chałupki, kery fest rekōmanduja.
Kole Raciborza je tyż Rezyrwat Przirody Łynżczok, w kerym umicie se poplanować fajne popołednie, a jak ciśniecie na rajza do Tychōw abo Pszczyny, to czekajōm na Wos Paprocany a Zegroda Żubrōw. A i niy śmicie przepōmnieć ô rajzie do Pałacu we Pławniowicach, bo ôkrōm cudnego stawiynia, pora metrōw dalij umicie sie ôkōmpać a trocha ôpolić. Jerzina, wiela tych gryfnych ślōnskich szteli ze zielōnym landszaftym a modrōm wodōm je… Dyć to lata chybnie coby to wszyjsko pobyzuchować!
Rajzowanie po świecie
Ô Ślōnsku my pogodali, ale jako to je na świecie? Pandymijo kapka to wszyjsko ôdmiyniyła, ale zezwōlcie yno, że przeczytōm Wōm cosik, co szrajbłech do naszej ksiōnżki po ślōnsku trzi lata tymu:
Z rajzami po leku dzieje sie gynau to samo, co z kożdōm inkszōm tajlōm naszego żywobycio. Mierznōm sie nōm. Z kożdej zajty tela umiymy uwidzieć cudnych landszaftōw, tela złotego piosku a modrej wody we ôcyanach, że… po leku mōmy ônych doś. Ale to niy ma tak, że niy śniōm nōm sie już rajzy na Galapagos, coby popływać z żōłwiami abo na Gibraltar, coby zagodać do afōw. Tak jak przi kupowaniu łachōw coroz wiyncyj babōw mo w zocy minimalizm (siedym bluzek we plac sztyrnostu…), tak we rajzowaniu napoczlimy akuratnij zaglōndać na te sztele, kere sōm bliżyj, kajś zaro wele nos.
Choby jaki wic, pra? Jeżech zicher, że ta cytata bōła wtynczos akuratno. I co sie podzioło we 2020? Pandymijo wyônaczyła ze rajzami gynau to samo, co bez stolecia szło uwidzieć już we… kōnszcie. Po srogim, hyrskim, nafolowanym detajlami gotyku prziszoł ajnfachowy renesans. Zaro potym zaś bogota, złoto a blyndujōnce dziyła – barok i już wcale przefolowane rokoko. Ale co po nich? Toć – klasycyzm, prostota, pokōj.
Gynau to samo wirus zrobiył ze rajzowaniym, yno we krōtszym ôdcinku czasowym. Jak już sie zdało, że bai rajzowanie umi sie zmierznyć, a wszeôbecno presa skuli tego, że wszyjskie kamraty rajzujōm kajś daleko fōrt, bōła już tak epno, że gańba bōło ôstać w dōma, to wirus ôdmiyniył cołki świot. Jerōna, wiela bych tera doł, coby zaś szło rajzować bez żodnych limitōw, restrykcyji, testōw a kwarantanny… Ale jo zawdy myśla na plus, beztōż możnej już chned dostanymy jegłōm po rynkach, a kapka sie to wszyjsko zrobi normalne.
Europa a USA
Trocha już we internecy szrajbujymy, czym żech sie asił we piyrszym ôdcinku podcastu. Bez te pora lot ôdebralimy mocka pytań ô to, kere landy, miasta a sztele mōmy nojbardzij we zocy. I powiym ôfyn, że pierōnym ciynżko je tukej welować na nojlepszo atrakcyjo, ale chca Wōm podciepać pora idyji.
Tōż jak mocie w zocy Europa, to idyji na rajzy je fol. Wiycie, że Amerykōny nōm tego fest zowiszczōm? Im je żol, że mogōm cisnyć autym bez land i pora dni, a tamek sztyjc bydzie ta samo godka, podane jodło i jednako historyjo. W Europie je blank inakszyj, wejrzijcie na taki bajszpil: drōga ze Rybnika do Lizbōny. Do kupy kapka przeszło 3 tauzyny kilometrōw. Wiela po drōdze roztōmaitych godek? Nojmynij 6. Wiela szumnych, lokalnych, tradycyjnych maszketōw? Niy ma ani siyły tego porachować. A tako samo sztreka we Ameryce? Nojbardzij podano bydzie rajza z Waszyngtōnu bez Miami do Nowego Ôrlyanu. Niymożebne sztele, masa historyji, ale sztyjc tyn sōm land, sztyjc angielsko godka.
Tōż umia Amerykōnōw spokopić, ale tyż idzie na to wejrzeć z inkszej zajty – naszej. My gynau tako rajza zrobiyli, a dociepalimy ku tymu sztart pryndzyj, bo już we Nowym Jorku, a sztoplimy dziepiyro we Chicago, tōż u nos do kupy sie zrobiyło przeszło 6600 kilometrōw. I fest my byli radzi, że bez kożdo tajla tyj rajzy szło sie dogodać po angielsku. Tōż niy ma co jamrać, yno trza sie radować tym, co sie mo.
Ale nazod to tego wandrowanio po Europie. Jak niy znocie Bałkanōw, to ciście na połednie, bez Chorwacyjo, Bośnia, aż ku Albani a nazod. Ale wtynczos sztop we Słowyniji to je mus! Abo umicie sie wybrać do takich nojbardzij hyrskich, nojbardzij znanych miyjsc na świecie choby Lizbōna, Barcelōna, Madryt, Paryż – wszyndzi znojdziecie tōnie fligry, a na miyjscu je co pochać i bez pora dni, i bez pora tydni. Fest w zocy my mieli Bergen we Norwegi, a ze naszymi doradami umicie szafnyć uralaub tamek po tōniu. Yno tukej musicie dać pozōr na pogoda – jak niy suje śniyg, to leje dyszcz, leko niy ma.
Dalij – toć – Italijo. Nasz ôblubiōny land, do kerego keryś dziyń sie przekludzymy. Kożdo tajla je piykno i nojlepszej Wōm tukej nie dōm, bo mōmy yno takie TOP 6: Sardynia, Sycylijo, Pōłnocny-Wschōd ze Werōnōm, Wenecyjōm i Padwōm, Apulijo, Neapol a mieścinki naôbkoło i na kōniec sztreka ôd Gynui, bez Cinque Terre, Piza i Floryncyjo, aż ku Bolōnie. Nojlepszy land, forgot!
Jak chcecie postawić szłapa we Azji, ale być sztyjc po blisku, to fest rekōmandujymy wycieczka do Tbilisi we Gruzyji. Perfekt miasto, wszyjsko my tamek mieli w zocy. Ôd maszketōw, bez landszafty, aż do cyn.
Szłoby tak godać i godać, ale niy ô to sie tukej rozchodzi. Wejrzijcie dzisio na te place, ô kerych żech rozprowioł, a zaro nabierecie chynci na rajza. Kuknijcie na bele kaj, a wartko pochytocie jako to poôrganizyrować, kedy nojlepij rajzować, kaj nynać a co pōmaszkecić. Roz na tydziyń abo dwa wciepujymy tyż relacyje ze nowych szteli, beztōż filujcie co sie na blogu dzieje. A terozki Wōm roz dwa powiym, jako rajzować “efektywnie” – tōż ajnfach z łepōm.
Wczasy po tōniu, ale z łepōm
Dobre, kapka na ôpy to terozki bydzie, ale jak już podciepołech Wōm pora idyji na nastympne rajzy, to terozki badnymy jako to idzie wyônaczyć po tōniu, dobre? Myśla, że przikwolicie, że rajzowanie po świecie to je nojlepsze, co umicie zrobić sami dlo sia. Yno jako to zôrganizyrować, coby niy udać wszyjskich pijyndzy z portōmela a wycyckać kożdo wycieczka na maksa?
Wszyjscy bodej znōmy takie persōny, kerym rajzowanie kojarzi sie zaro z wielimi pijōndzami a szporowaniym cołki rok na jedne wczasy. Zdo im sie, że trza se sztyjc wszyjskigo ôdkozować, coby nazbiyrać geldu we szparbiksie na te jedne wczasy bez lato. Nojlepij na urlaub kajś po blisku, bo dalij to już drożyj, pra? Psińco! To je wszyjsko jedne epne cygōństwo. Bajszpile? Za modzioka – tydziyń we Italiji za 1000zł, dwa tydnie na Bałkanach za 1200zł a rajza do Paryża a nazod za jeszcze mynij.
Ale umia spokopić, że te bajszpile sōm kapka ekstrymalne, bo sōm bych tych rajōw drugi roz niy wyônaczył. Starczy tukej pedzieć, że we Italiji 3 nocki nynalimy we autobusie, na Bałkany my zalecieli fligrym, ale yno we jedna zajta, a do Paryża a nazod ciślimy autosztopym. Ale jak bōł czos, a niy bōło za tela pijyndzy, to trza to bōło gynau tak szafnyć. Terozki je kapka inakszyj, bo tela, wiela nōm przibyło pijyndzy na kōncie, tela nōm ubyło czasu na wandrowanie. I to je dlo wiynkszości ludzi na ziymi prawidło stare jak świot – abo czos, abo pijōndze. I fest wożne je, coby spokopić jako miyndzy tym noleżnie balansować.
Jak zôrganizyrować zwiedowno rajza po tōniu?
Jo wiym, że to wszyjsko, co terozki powiym, umicie znojś na piyrszym lepszym blogu rajzowym. Ale możnej jak kery Wōm to przegodo do ucha i to po ślōnsku, to spamiyntocie na dłużyj? Tōż pōdźcie wejrzymy jako narychtować porzōmno rajza, w kerej nabierecie życiowych szprymōw, pozaglōndocie na nojpiykniyjsze landszafty, pokosztujecie nojlepszego jodła a jak bydziecie nazod, to jeszcze sie poasicie bildami.
Piyrsze co trza spamiyntać, to że werci sie szykować wszyjsko samymu a niy ma sie co tego boć. Toć, trocha czasu bydziecie musieli nad tym przisiedzieć, ale zawiyrzcie – werci sie. Wczasy z rajzybiura umiōm kosztować bai 2, 3 abo 4 razy wiyncyj jak tyn sōm wyjazd pochytany samymu. Czynsto zdo sie tyż, że na miyjscu, kajś w cudzym landzie, cyny muszōm być srogie. Tak tyż być niy musi, bo takie sztele choby połedniowo Italijo ze cudnym Bari abo Katania na Sycyliji idzie byzuchować naprowda łacnie. Starczy chyba pedzieć, że na kafyj na mieście udocie tamek 5 złotkōw, na biyr 8, a fest szumny italijski ôbiod zjycie za mynij jak 3 dychy, pra?
Termin abo miyjsce?
Na sōm zaczōntek planowania rajzy muszymy se pedzieć co je dlo nos wożniyjsze – kōnkretny termin (kedy muszymy dać pozōr na urlaub w robocie abo feryje ôd bajtli) abo miyjsce (bo ôd zawdy śni sie Wōm Koloseum w Rzymie abo torg w Marrakeszu). Zaôbycz lekcyj je znojś tōnie farkarty na fliger jak niy muszymy fest miarkować datōw. Zdo sie bycie ôgibnym, bo cyny flugōw sōm tōńsze we strzodku tydnia jak we soboty.
Werci sie filować sznupaczki lotōw sztyjc, bo cyny umiōm sie zmiynić bai bez jedyn dziyń – nojdrogsze sōm popołedniu a na wieczōr, jak wiynkszość ludzi prziłazi nazod z roboty. Niy bez znoczynia je tyż dziyń tydnia, w kerym sznupiecie za farkartami. My czynsto niy mōmy zaplanowane kaj a w jakich dniach chcieliby sie wybrać, tōż fest my byli radzi jak nojbardzij znane linie z tōnimi flugami – Ryanair a Wizzair – sztartły ôpcyjo sznupanio po cynach. Kuknijcie na “Zaplanuj –> Wyszukiwarka niskich cen” na Ryanie abo na “Wyszukiwarka cen” na Wizzie. Yno spamiyntejcie, że jak już sie pokoże fajno cyna, to trza sie śpiychać. My lajstli se tak już przeszło 10 farkartōw.
Niy przepōmnijcie dać pozōr na pora roku rajzy. Nojlepszy czos na łacne zwiydzanie to je wczesno wiosna (marzec-kwiyciyń) abo jesiyń (wrzesiyń-październik). Dlo nos to je perfekt pora – niy ma za gorko, klara niy wyrzōndzo, niy nerwujōm tulmy turystōw a cyny sōm kapka myjsze jak bez reszta roku. Roz za kedy werci sie ôsmolić rajza bez weekynd majowy, ôstoć wtynczos w dōma a wybrać sie kajś tydziyń przōdzij abo niyskorzyj. Właściciele fligrōw niy sōm miechym piźniyńci a wiedzōm kaj kedy je fajrant. Na prziszły rok poplanujcie se wycieczka kole pōłku maja. Wejrzicie – bydziecie cali fōrt.
Musza sie tukej kapka poasić tym, no co czasym idzie pierōnić. Tōż my robiymy we takij firmie, jak we polskie fajery sie robi. Beztōż 11 listopada abo we Wszyjskich Świyntych niy treficie nos wandrować po mieście, ale bardzij robić przi laptopie. Czym sie tukej asić? Ano tym, że taki dziyń umiymy se niyskorzyj ôdebrać we kożdy inkszy dziyń w tym samym miesiōncu. Skuli tego roz za kedy zdo sie Wōm, że my sztyjc mōmy fajrant a kajś rajzujymy. Niy, my mōmy gynau tela urlaubu co Wy – 26 dni plus weekyndy plus nacyjowe a kościelne fajery. To tak yno godōm, coby wszyjsko bōło ôfyn.
Fligrym, cugiym, autobusym – farkarty
Przed planowaniym wczasōw werci sie zicnyć na chwiliczka a kuknyć na cyny flugōw do szteli, kere sōm dlo Wos zwiedowne. Na roztōmaitych zajtach a blogach rajzowych znojdziecie informacyje eli dwiesta złotkōw za rajza tam a nazod w czyrwcu do Lōndynu to je fajno przileżytość abo raczyj szkoda pijyndzy.
Dalij, jak już znojdziecie farkarty, werci sie kuknyć wiela udocie za transport z flughawyny do miasta. Trefiajōm sie przipodki choby Paryż, kaj za rajza z Beauvais do cyntrum miasta a nazod trza dać kole 100zł. Ale sōm tyż fajne iberaszōngi choby Madryt, Bolōnijo abo Valletta, kaj do cyntrum dojadymy z hawyny kōmunikacyjōm miyjskōm za pora ojro.
Jeszcze ô lotach – jak miyszkocie na połedniu Polski, to mocie naprowda masa przileżytości. Niy bōjcie sie miszōngōw takich choby wylot z Katowic na Sycylijo a przilot nazod do Wrocławia abo Krakowa. Toć, trza dać wtynczos pozōr eli sie to richtich ôpłaci abo eli niy zeżere to za wiela czasu, ale to starczy ajnfach porachować. Jak sie ôdewrzicie na tyn knif, to ôroz sie ôkoże, że za naprowda małe pijōndze umicie wybrać sie i na wander po gōrach, i na polygiwaie na piosku, i na porugodzinne łażynie piechty po cudnych miastach.
Spamiyntejcie, że perfekt mōmynt na sznupanie za lotami je tak kole dwōch miesiyncy przed rajzōm. Dejcie tyż pozōr, że werci sie ôporzōndzić kōmputer przi planowaniu rajzy – pliki cookies umiōm zrobić, że uwidzicie inksze cyny jak Wasz sōmsiod. Pora złotkōw rōżnicy idzie tyż dozdrzić miyndzy kupowaniym na zajcie a bez aplikacyjo. Je tego trocha, pra? A to sztyjc niy wszyjsko! Ale niy traćcie chynci, bo szafniecie to chned, a potym bydziecie radzi rajzować po tōniu bez dugie lata.
Tōż jak już mocie farkarty dlo cołkij familije, to werci sie pōmedykować nad taszami. Jak ciśniecie yno na weekynd, to smolcie epne tasze a kofry, bo bydōm Wōm yno zawadzać a stracicie czos na nadowaniu ônych we fynsterze a potym na ôdebiyraniu z taśmy po przilocie. Ciście z podrynczym rukzakiym, kery je fraj, a do kerego leko wlezie wszyjsko co je richtich przidajne w rajzie. Jak wybiyrocie sie na dugszo rajza, to kupcie jedna tasza na familijo – wiyncyj naprowda Wōm niy trza. Prziszporujecie a Wasze pleca bydōm Wōm ôdwdziynczne.
A! Przeca rajzować idzie niy yno fligrym, pra? Terozki fest werci sie tyż rajzować modernymi autobusami. Wygodliwie sie zico abo i nyno a farkarty idzie kupić bez interneca. Majōm fajnie skuplowane miasta w Europie, tōż na rajzy ze Ślōnska do Niymiec abo Austryji sōm perfekt. My tak zrobili masa kilometrōw, rajzowalimy na sztrekach Mōnachium-Gynua, Praga-Mōnachium abo Paryż-Bordeaux. Chocioż nasz hit to bōł i tak w Ameryce – za rajza z Houstōn do Chicago (27 godzin w autobusie) dalimy… 1 dolara!
Coroz fajniyjsze sōm europejskie cugi, ale zaôbycz w tym przipodku trza welować – abo dobro jakość a drogo farkarta, abo po tōniu, ale pierōnym dugo a we ôszkliwych warunkach.
Beztōż jak kōmu ôstało richtich yno pora kotlokōw portōmelu a fest chce sie kajś wybrać, to zawdy idzie sprōbować rajzy na sztopa. Toć, trza mieć wiyncyj zmiyru, energie a mocnych nerwōw (sprzido sie tyż celt w rukzaku, keby tak sie trefiło sztopnyć bez nocka na tankszteli), ale idzie przijechać nazod z blank lepszymi szprymami a historyjami. Niy ma to dlo kożdego, ale my muszymy ofyn pedzieć, że kedyś mielimy takie rajzy fest w zocy. Nojlepij spōminōmy wycieczka po Bałkanach – byzuchy we Mostarze w Bośni abo spanie we celcie na plaży we bułgarskim Burgas bydymy jeszcze dugo spōminać. Żol yno tej rajzy po albańskich gōrkach bez załōnczōnych świateł, bo krōm tego spōminki mielibymy blank perfekt.
Nynanie w rajzie
Przed buchowaniym spania w rajzie trza sie spytać siebie a reszty kamratōw co je dlo kogo wożne a za jakōm sztelōm sznupiecie. Luksusowe pōmiyszkanie abo willa z zygrōdkōm wele cyntrum miasta abo cosik skrōmniyjszego kajś na kraju miasta? Możnej jak ciśniecie do epnej stolicy kaj je masa atrakcyji a nasztelowujecie sie na łażynie ôd rana do wieczora, to niy werci sie brać epnej chałpy z jacuzzi, a prziszporować na nynaniu i zabuchować tōńszy hostel abo izba kajś w cyntrum, skōnd dōndziecie do nojwożniyjszych szteli w pora minut?
Nōm niy ma gańba, że zaôbycz sznupiymy za izbami a hotelami knifym „ôd nojtōńszych” (chyba, że wybiyrōmy sie kajś fajrować rocznica abo gyburtstag). Nojlepij wejrzeć na Booking abo Airbnb – dwie zajty, na kerych znojdziecie gościna w kożdym kōnsku świata. Idzie zabuchować hotel abo hostel, ale tyż izba, cołkie pōmiyszkanie abo celt. Pōmedykujcie co sie Wōm bardzij sprzido – fest łacne łōżko, ale z cudzokami w izbie abo cołko chałpa – drogszo, ale z kuchniōm, w kerej idzie se uwarzyć. Ta drugo ôpcyjo bydzie perfekt przi dugszej rajzie z familijōm po landzie, w kerym lokalne jodło je tak dobre, że starczy je yno pokroć a przigrzoć. Tōnie nynanie je dobre jak fol łazicie a do gorkōw ani niy chcecie na wczasach podłazić – wtynczos prziszporowany geld idzie udać na maszkety na mieście. Jak niy mocie lynkōw przed rajzowaniym a planowaniym ôstatni driker, to we internecy idzie blank tōnio znojś gościna na tyn sōm dziyń po piōntej popołedniu.
Fajnōm przileżytościōm ku trefiyniu nowych kamratōw, spōlnej godce, wieczerzy a potym fraj nynaniu na rogōwce je Couchsurfing. Gospodorze zezwōlajōm tamek spać u sia, a czynsto ôprowadzōm po mieście. Spamiyntejcie yno, że to je cosik wiyncyj jak idyjo na gościna na faty – rozchodzi sie tukej ô poznowanie ludzi, kultur a prziwykōw. Pasowałoby tyż być fertich na ôdwdziynczynie sie gospodarzowi kōnskiym tapczana w prziszłości.
Lokalne jodło
Dobre, mōmy już farkarty a sztela do spanio. Terozki trza posznupać we internecy co tak richtich je do zwiydzania w miyjscu, do kerego jadymy a co sie werci tamek pōmaszkecić. Wożno informacyjo a dorada – w cudzym landzie jydzcie cudze jodło. Forgot, niy zrōbcie tego feleru a niy futrujcie sie bele jakimi hamburgerami abo nojtōnszymi żymłami. Spōminki z udanej rajzy to niy yno landszafty a stawiynia, ale tyż maszkety. Nojlepij posznupejcie za sztelami, w kerych jedzōm lokalsi.
Niy przepōmnijcie, że bliżyj cyntrum zaôbycz cyny rosnōm a jakość sie traci. Uciekejcie tyż ôd szpecyjalnych kartōw dlo turystōw a ôd wycacanych szynkōw z czerwōnymi tepichami – chyba, że mocie takie sztele richtich w zocy, wtynczos ciście ajnfach ôbiadować a wieczerzyć kaj Wōm pasuje. My zawdy łażymy a kukōmy za placami, kaj prziłażōm cołkie familije a kaj idzie pokosztować lokalnych szpecjałōw.
Czynsto tyż werci sie pokosztować takigo jodła „przi drōdze” – kroketōw w Neapolu abo ôwocowego napowku w Marrakeszu. A jak mocie pōmiyszkanie z kuchniōm za sztela do nynanio, to zaro ciście na torg a nakupcie ôwocōw morza, grincojgu abo wusztōw! Posznupejcie tyż kaj je jaki market. Szumno francusko żymła z kyjzōm a podloto winym na schodach przi Sacre Coeur w Paryżu? Dyć to sōm zolyty idyalne!
Nawiydzanie atrakcyji
Wszyjskie zwiedowne atrakcyje, egal w jakim landzie, znojdziecie na blogach rajzowych. We internecy je ich naprowda fol, a w poru to sie ôbmiyłujecie ôd piyrszego bliku. Pogodejcie se yno nojprzōd w ferajnie co fto lubi w rajzie pochać – planujecie łażynie po muzyjach, knipsowanie chowania sie klary na gōrce, cudny landszaft abo mecz fusbalu na hyrskim stadiōnie? Dogodejcie sie przed rajzōm, bo niy ma nic gorszego jak haja miyndzy wykamanymi wandrusami na wczasach.
Skuli cyn niykerych ajntrytōw do muzyjōw abo roztōmaitych atrakcyji idzie dostać hercszlagu. Jak mōmy niywiela czasu, to werci sie skupić na tych, kere sōm fraj. Zawiyrzcie, niy ma nic lepszego jak dugi szpacyr w nowym mieście nafolowanym cudnymi stawiyniami. Wtynczos i pora godzin starczy, coby szafnyć nojwożniyjsze sztele. Fajne sōm tyż hyrskie place a parki. Niykere muzyja a kościoły idzie byzuchować na faty w niykere dni w tydniu (fest czynsto sōm to pyndziałki). Poczytejcie przed rajzōm, na isto cosik takigo sie znojdzie.
Przidajne knify
Co jeszcze werci sie spamiyntać? Narychtujcie sie karta w cudzej walucie, cobyście niy bulili prowizyji bez cweku. Masa bankōw mo terozki takie w ôfercie, trza sie yno popytać a niy dać ôcyganić. Idzie se wtynczos przeloć gynau tela geldu, wiela chcecie udać a niy musicie targać w bojtlikach tela papiōrōw a kotlokōw, bo za wiynkszość dingsōw zapłacicie kartōm.
Poczytejcie tyż czym nojlepij rajzować po samym mieście – pōmotlanym ale sztyjc superowym metrym choby w Paryżu abo autobusami, kerymi idzie sjechać pōł landu choby na Malcie? Roz za kedy werci sie pogodać z taryfiorzym, ale tukej, coby być zicher, rekōmandujymy rajzy ôbsztelowywane mobilniokiym choby Uber – zaro wiycie wiela zabulicie a szofer Wos niy ôszydzi.
Sztudynty niy śmiōm przepōmnieć ô legitymacyjach! Bodej w kożdym landzie trefi sie sztela, w kerej skuli tego kōnska plastiku prziszporujecie pora ojro, dolarōw abo forintōw.
Na sōm kōniec rychtōnku do rajzy – bezpieczyństwo. Dejcie pozōr na sia, Waszych kamratōw a na Wasze tasze. Niy przepōmnijcie ô ubezpieczyniu – zōndźcie do ôkiynka po karta EKUZ a jak żeście sōm modziokami, to nojlepij sprowcie se jeszcze ku tymu ekstra karta Euro26 abo ISIC.
Pakujcie rukzaki, a ciście w rajza
Jako uwidzieliście, rajzowanie umi być łacne, ale trza sie ku tymu noleżycie narychtować. Wiym, że tera szafniecie to na zicher. Jak mocie w zocy Europa i chcecie jōm lepij spokopić, to jak yno na świecie sie zrobi kapka normalnij, to wejrzijcie na bele kaj, a na zicher znojdziecie tamek relacyje z landōw, kere sie Wōm śniōm po nocach.
Dziynki Wōm piykne za dzisio i licza, żeście niy uśli. Jak mocie w zocy te moje rozprowianie tukej, to jak Wōm niy ma gańba, to poroztopiyrzejcie tyn sztof dalij. Słyszymy sie za tydziyń, pyrsk!
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA SPOTIFY 🎵
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA YOUTUBE 🎵
Chcesz się osłuchać z językiem śląskim? A może planujesz rozpocząć naukę albo odświeżyć sobie śląskie słownictwo? Włącz wersję audio z linków powyżej i podążaj za tekstem w wersji polskiej, który znajdziesz TUTAJ.
“Ślōnsko Rozprowka” i “Ślōnski Podcast” to sōm artikle a nagrania po ślōnsku, zrychtowane skuli ôdfryszniynio naszej godki. To je jedna z tajli rychtōnku do Nacyjowego Spisu Wszeôbecnego 2021. Wiyncyj detajli ô spisie znojdziecie na naszej zajcie spis2021.belekaj.eu a na zajcie slonzoki.pl, kaj robiymy społym ze 22 inkszymi ôrganizacyjami pod mianym Ślōnsko Sztama.
Mosz w zocy? Czekosz na nastympne tajle?
⭐ Szrajbnij kōmyntorz! ⭐


text:
Baukōnszt
Baukōnszt – kōnszt ôrganizowaniŏ przestrzyństw, ôbyjmujōncõ dōmyny techniki, a we tym samym czasie m.in. kōnsztu i filozofije, kerŏ zajmuje sie transformacyjōm przestrzyństw, jakõ zamiyszkujymy, na miarã naszych ôsiōngniyńć, aspiracyje i nadzieje.
Dzieło baukōnsztu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôbiekt, dzieło baukōnsztu, winiyn ôdpadać zamierzōnyj funkcyje, technicznyj celowości, ekōnōmicznym a estetycznym wymŏganiōm, a przede wszyjskim, dōnżyniōm i ôczekowaniōm używŏczy jego przestrzyństw.
Ryalizacyjŏ ôbiektōw baukōnsztu wymŏgŏ używaniŏ z ôsiōngniyńć inkszych dyscyplin, m.in. kōnsztu, filozofije, inżynieryje, techniki, baukōnsztu, statyki, socjologije, psychologije, urbanistyki, ekōnōmicznych nauk. We czasie stoleci zmiyniały sie tak zakres musōw i zdatnyj wiedze baumajstera, jak i samo chytanie baukōnsztu.
Roztōmajte definicyje baukōnsztu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Potoczne miarkowanie zwiōnzane je z byciym słowa baukōnszt: architectura (łac.), zapożyczonego bez Rzimianōw z greckigo architekton - baumajster.
- Podle Witruwiusza (Ô baukōnszcie ksiōng dziesiyńć) baukōnszt polygŏ na zachowaniu trzech prawideł: trwałości (Firmitas), użyteczności (Utilitas) i piykna (Venustas).
- Podle Le Corbusiera (Vers une architecture). (...) Sześcian, stożek, kula, walca eli ôstrosłup to wielge formy bazowe, kere wyzdradzajōm sie we świetle; jejich ôbrŏz je dlŏ nŏs jasny i snadny do zrozumiyniŏ, klarowny. Bez to sōm to piykne, nojpiykniyjsze kształty.
- Podle Egona Eiermanna (Grosse Architekten): Baukōnszt niy mŏ nic spōlnego ze kōnsztym, stanowi snŏżny proces miarkowaniŏ. Baukōnszt powstŏwŏ dzisioj podle uwarunkowań ekōnōmicznych, kōnstrukcyjnych i funkcjonalnych.
- We "Ilustrowanej encyklopedii dla wszystkich" termin baukōnszt je eklerowanŏ za kōnszt projektowaniŏ i formowaniŏ budōnkōw[1].
- Niykerzi ze terŏźnych neomodernistōw (jak bp. Vacchini, Snozzi, Galfetti) definiujōm baukōnszt, za rzecz bezużytecznõ, kerŏ ukazuje sie dopiyro tedy, kej potrefiymy przekroczyć granice banalnyj użyteczności.
Baukōnszt jako dyscyplina[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Baukōnszt jako szyroko miarkowanŏ dyscyplina zajmuje sie:
- zagospodarowaniym przestrzynnym krŏju;
- planowaniym miast, ôsiedli, wsi;
- znoszyniym budōnkōw.
Do baukōnsztu zaliczŏ sie glid dyscyplin:
Zobŏcz tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Witold Szolginia, Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1991, ISBN 83-204-0820-2


text:
Wszyjske ôperacyje
Spōlne pokŏzanie wszyjskich dostympnych regestōw Wikipedia. Możesz uakuratnić widok bez ôbranie zorty regestu, miana ôd używŏcza, abo tykanyj strōny (dŏwŏ pozōr na małe i sroge litery).
- 15:24, 3 czy 2010 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd zaladowoł nowõ wersyjõ Plik:NGP-NZS.svg (Dopasowanie formatu)
- 15:22, 3 czy 2010 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przisłoł Plik:NGP-NZS.svg (Logo Magazynu Studenckiego „Nowy Gwóźdź Programu”)
- 05:19, 31 lip 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Šlojder do Szlojder (Steuerowy szrajbunek)
- 22:53, 24 mar 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Kašuby do Kaszuby (Uonaca to na normalny szrajbůnek...)
- 13:17, 25 sty 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Čowjek do Czowjek (Mjyńom szrajbůnek)
- 18:54, 23 sty 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Dyskusyjo:Žymua do Dyskusyjo:Żymła (Mjyńom szrajbůnek)
- 18:54, 23 sty 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Žymua do Żymła (Mjyńom szrajbůnek)
- 22:32, 3 sty 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Šport do Szport
- 22:29, 3 sty 2009 Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd przeniōs strōnã Špil do Szpil (Przećepna te uůno na Steuerowy szrajbůnek)
- 20:14, 29 mŏj 2008 Kōnto ôd używŏcza Djpalar dyskusyjŏ wkłŏd ôstało stworzōne