c: text/html

text:
Je żeś Ślůnzok? Poradzisz godać, a może niý? Chcesz poszkryflać po naszymu? Abo miarkujesz sie jako cosik pedzieć abo zrobić, a niý mosz sie kogo spytać?
Tukej pogodosz a pouosprawiosz, spytosz a ôdpowiysz, poznosz nowych ludzi, a trefisz kamratůw. Zocnie zaproszůmy kożdego na Šlůnske Forum.
Mosz czosym tak, iże chocioż chciołbyś być miły a przijazny, ludzie majům Cie za gbura abo sorůnia? A mono co chwila wadzisz sie s kimś a niý poradzisz sie dogodać? A jeszcze kedy indzij żyjesz we wiecznyj panice, iże ze niczym sie niý wyrobiosz, bo zowdy mosz za mało czosu? Je jedne lykarstwo na colke Twoje problymy – tryning umiyjyntnosci miynkich.
Termin „kůmunikacjo” ôznaczo łůncznoś, wymiana a uosprowianiý. Przekozaniý kůmunikatu polego na słownym abo bezsłownym przesyłaniu informacyj, a dziynka tymy wpływaniu na miyndzyludzke relacje.
Naszo wystowka moge pojechać we świat dziynki Ciebie.
Ta bera żech naszkryfloł skiż tego, co bych můg ja połosprowiać bajtlům. Teroski chca tyż jům Wům przedstowić.
Je tako tradycjo, że zbiyro sie kůnski astůw, żeby nům fajnie zakwitły w důma.
Ta łosprowka je ło tym jak jedyn chop poszoł miyndzy strůmy, czyli do lasa, po pora takich badyli.
Dzioło sie to jakie sto lot do zadku. Żył se tyn chop wele tego lasa, mioł mało chaupka i fajny zegrůdek. Miyszkoł tam ze swojům babeczkům, keryj pszoł fest a fest. Wszysko to było we miyjscu, kere mianuje sie brzeziny, a to skiż tego, że rośnie tam dużo brzůzek.
Tůż poszoł roz miyndzy te strůmy, a było to już tak leko na wiosna, ptoszki gryfnie śpiywały, klara gorała na niebie i w ogóle świot był lepszy. Sam trza łod razu pedzieć, że kożdego roku we noszych paniowskich brzezinach je durch gynał tak samo.
Strona 2 z 2

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Petrowsk-Zabajkalskij
Petrowsk-Zabajkalskij (rusce ПeTpoBck-Зaбaйkaлbckий, do 1926 - Petrowskij Zawod/ ПeTpoBckий зaBoд) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 400 kilometrow zapadnje Čity.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1789 załožiło jako Petrowskij Zawod a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
Konjecy (SN). Serbski muski chór Delany chce swoje 45lětne wobstaće z jubilejnym koncertom woswjećić. Mužojo wuhotuja jón njedźelu, 1. meje, w Šunowskej Fabrikskej hospodźe. Na to su so čłonojo předsydstwa dojednali a wčera w Konjecach dalše konkretnosće wobrěčeli.
Mjez druhim chcedźa na koncerće podać mały přehlad spěwneho składa, kotryž je sej chór w běhu štyriapoł lětdźesatka wobstaća přiswojił. Nimo pěsnjow ze spočatkow chcedźa tež nowe kruchi předstajić. „Planujemy tohorunja tu abo tamnu překwapjenku z wobrazami a filmowymi sekwencami“, přeradźi městopředsyda Daniel Wjesela našemu wječornikej. Přeprosyć chcedźa sej za program hóstnych sobuskutkowacych. Koho, njebě z předsydstwa zhonić. Wozrodźenej małej skupinje muskeho chóra chcedźa zmóžnić so předstajić. Tuchwilu přihotuje předsydstwo zastupne lisćiki, kotrež budu wot apryla na předań. Nowosć lětsa budźe, zo poskića po koncerće wječer.
Zastupnicy Domowiny smědźa w šulskich konferencach sobu skutkować. Tole dowola braniborski Serbski zakoń.
Choćebuz (HA/SN). Wot lěta 2014 płaćiwy ponowjeny serbski zakoń w Braniborskej postaja mjez druhim, zo móža zastupjerjo Domowiny w župje Delnja Łužica w šulskich konferencach sobu skutkować. Tele konferency su najwažniše zjawne gremije na šulach. Župa tuž móžnosće derje wužiwa. Na Delnjoserbskim gymnaziju a na šěsć zakładnych šulach, na kotrychž wuwučuja serbšćinu z pomocu projekta Witaj, su wot lońšeho čłonojo předsydstwa a dalši Domowinjenjo zastupjeni. Jich bě sej župne předsydstwo na wčerawše wuradźowanje w Choćebuzu přeprosyło.
Wojerecy (WS/SN). Přirada za serbske naležnosće města Wojerec je loni w septembrje molowanske wubědźowanje za wšitke 4. lětniki Wojerowskich šulow wupisała. Wotpohlad bě, zo so šulerjo ze žiwjenjom Serbow we Wojerecach na wuměłske wašnje zaběraja. Jara aktiwnje dźěłachu na tutym projekće w Zejlerjowej šuli z podpěru rjadowniskeje wučerki Sylwije Wjeńcyneje. Zahoritosće dźěći dla wutworichu dźěłowu skupinu šulerjow rjadownjow 4a a 4b, kotraž zetkawaše so dźesać króć pjatk po regularnej wučbje. Šulerjo zhromadnje rozmyslowachu, na kotre wašnje móhli nazběrane serbske temy zwobraznić a kotre techniki bychu so k tomu hodźeli. Za wobraz „Serbske napisy“ podachu so samo z kameru na rešeršu. Dale wužiwachu internet a započachu kónc lěta 2015 twórby we wšelakich technikach zhotowjeć. Nimo toho zestajachu 26 šulerjow jako zhromadny projekt protyku za lěto 2016 z mólbami a tekstami k wjerškam kóždeho měsaca, poćahujo so na Wojerecy. Cyłkownje bě 36 šulerjow wobdźělenych.
Góry (HA/SN). Domowinska skupina na Górach je jedna z najmłódšich mjez cyłkownje 40 skupinami župy Delnja Łužica. Hakle před něhdźe třomi lětami bu wona znowa załožena, po tym zo bě tajka hižo za čas NDR w serbskej wsy Bórkowskeho zarjada skutkowała. Z něhdźe dwaceći čłonami je so wona lěta 2013 wutworiła, předewšěm młodźi wobydlerjo jej přistupichu. Mjeztym liči tale Domowinska skupina hižo něhdźe 70 sobustawow. Su to zwjetša młodostni, tola tež srjedźna a starša generacija stej zastupjenej. Górska skupina liči z tym, zo lětsa hišće dalšich čłonow do njeje zdobudu.
Najwjetšu zasłužbu na tymle wuwiću na Górach ma studentka sorabistiki w Lipsku Jennifer Dünnbierojc. Młoda Delnjoserbowka, kotraž chce so ze serbskej wučerku stać, je zdobom předsydka skupiny a zastupuje ju w Zwjazkowym předsydstwje Domowiny. Domowinska skupina na Górach je so mjez druhim wo to postarała, zo haja we wsy po lětach přestawki zaso delnjoserbski nałožk zabiwanja kokota.
Choćebuz/Budyšin (SN/JaW). Prezidij Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny chce so 24. februara z namjetami za ponowjenje sakskeho šulskeho zakonja zaběrać. Wo tym je předsyda Domowiny Dawid Statnik zwjazkowe předsydstwo na posedźenju minjenu sobotu w Choćebuzu informował. Byrnjež so tuchwilu žane widźomne wuskutki za Serbow njewujewili, chcyłoj so Domowina kaž tež Rada za serbske naležnosće Sakskeje k namjetam wuprajić, zdźěli Statnik. Krótkodobnosće dla – hač do 7. měrca maja so přispomnjenja zapodać – chcyli wo tym w prezidiju Domowiny wuradźować a namjet za zapodaće z nawodnicu kubłanskeho wuběrka dr. Beatu Brězanowej wothłosować. Dr. Brězanowa skedźbni na to, namjety dokładnje pruwować, hač so mjez druhim změny spěchowanja šulerjow snano na serbskej internataj w Budyšinje a Choćebuzu njewuskutkuja. Zdobom wona rjekny, zo měła Domowina w swojim stejišću wupady wučby tež na serbskich šulach wobkedźbować a tematizować. Runje tak měli pruwować, w kotrej měrje móhli so personalne ćeže, potajkim njedostatk wučerjow, na wučbu serbšćiny wuskutkować.
Choćebuz (SN/JaW). Čłonstwo Domowiny w Federalistiskej uniji europskich narodnych mjeńšin (FUEN) so za Serbow wulce wudani. Tole je facit rozprawy wo skutkowanju jednaćela třěšneho zwjazka w prezidiju organizacije narodnych mjeńšin. „Serbja wjace z dźěławosće profituja, hač za to nałoža“, rozłoži jednaćel Domowiny Bjarnat Cyž, kiž je zdobom wiceprezident FUEN, minjenu sobotu na wuradźowanju Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny w Choćebuzu. „Němcy drje nas tak jara na wědomje njebjeru, wukraj za to ćim bóle“, Cyž podšmórny. Wuhotować wulkoprojekty kaž mjez druhim dwulětnje mjezynarodny folklorny festiwal, to žněje po jeho słowach wulku kedźbnosć na swěće. „Nimo toho smy sej jako Serbja w FUEN wulku kompetencu a připóznaće zdobyli, zo nam rady financy za wšelke projekty přewostajeja.“ Tež němske instancy su za tym přišli, kaž Cyž rjekny.
Radwor (BHR/SN). Na zabawny wječor w „Słodeńku“ je minjeny pjatk Radworski chór Meja přeprosył. Organizator Beno Bělk powita tam něhdźe 50 zajimcow. Takrjec „wuhrjebał“ bě wón rjad starych filmow a filmowych sekwencow z poćahom k Radworjej abo k Serbam. Bělk rozprawješe, po kotrych zdźěla njelochkich pućach je tele časowe dokumenty nadešoł: na přikład film italskeje telewizije RAI z lěta 1985, w kotrymž předstajichu čłonojo chóra Meja serbski kwas. Wulki zajim zbudźi mjez wopytowarjemi pask z časa NDR, jako nawjerćachu pola Hantušec swójby w Radworju sceny wo ptačim kwasu. Tam sobu skutkowacy su zwjetša hišće žiwi, byrnjež dźensa něhdźe 60 lět starši byli. Tež pask z Chrósćic z lěta 1972 zbudźi kedźbnosć a posměwk mjez přihladowarjemi.
Mjez předstajenjom filmow bě rozprawa Jana Nuka wo jeho lońšim přebytku w Južnej Africe zapołožena. Z fotami rysowaše wón swoje dźěło w misionskej staciji, hdźež wšědnje wjacore sta ludźi z jědźu zastaruja. Tež wo ludźoch, wo jich formach zwuraznjenja a pěstowanja wěry, wo přirodźe a wo zwěrjatach Nuk nazornje přednošowaše.
Chrósćicy (KJu/SN). Na swojej wčerawšej prěnjej zhromadźiznje w nowym lěće je předsydstwo Kamjenskeje župy „Michał Hórnik“ zarjadowanja a projekty, kotrež bě sej do dźěłoweho plana zapisało, skonkretizowało a terminy postajiło.
Tak planuje župa hižo za 28. februar prěni wjeršk. Zhromadnje z Rěčnym centrumom WITAJ přeprošuje wona dźěći, starši, dźědow a wowki na mjeztym 6. swójbnu schadźowanku do Chróšćanskeje „Jednoty“. Tam chcedźa nimo popołdnja ze serbskim kuzłarjom tež paslenske a sportowe zaběry, čitanski stan, krosnowanje a rejwanje, strowe zežiwjenje kaž tež zabawu z wuknjenskimi a kompjuterowymi hrami skićić. Starši móža při kofeju a tykancu bjesadować. Zežiwjenska poradźowarka Rafaela Wićazowa wěnuje so k temje „Strowa snědań“.
W měrcu wotměje župa dźěłarničku za młode žony a holcy „Kak so sama katolsku narodnu drastu woblěkam“. Tuchwilu župa hišće wo konkretnym terminje jedna. Ručež budźe tón jasny, jón tež na facebookowej stronje župy wozjewja.
Po štyrjoch lětach přestawki ma Domowinska skupina Pančicy-Kukow zaso předsydu. Na hłownej zhromadźiznje minjenu srjedu su skupinarjo Pětra Korjeńka do zastojnstwa wuzwolili. Před pjeć lětami bě so Kukowčan do skupinskeho předsydstwa wolić dał a chcyše najprjedy raz počuchać, kotre struktury w předsydstwje knježa a štó ma kotre nadawki zmištrować. Mjeztym je sej 65lětny dobry přehlad stworił a zwěri sej nawodnistwo přewzać. „Hdyž widźu, kak je Beno Paška funkciju wjele lět tak derje wukonjał, mam wěsty respekt před nadawkom. Nětko chcu jeho dźěło w dobrej kwaliće dale wjesć“, praji Korjeńk.
Pančicy-Kukow (BW/SN). Po štyrjoch lětach bjez nawody ma Domowinska skupina Pančicy-Kukow z Pětrom Korjeńkom zaso předsydu. Jeho, dalšeju dotalneju čłonow předsydstwa Marju Ošikowu a Pětra Šołtu kaž tež nowych čłonow Marianu Koklic, Wóršu Rabec a Mariana Wjeńku wuzwoli něhdźe 30 skupinarjow wčera na swojej hłownej zhromadźiznje do předsydstwa.
W rozprawje rysowaše Pětr Korjeńk aktiwity skupiny z 90 čłonami w zašłym lěće. Mjez druhim so poradźi, hladanje pomnika Jakuba-Barta Ćišinskeho w Lipju pisomnje w formje zrěčenja zrjadować. Tak je zaručene, zo staraja so nimo čłonow Domowinskeje skupiny tež Šula Ćišinskeho, dźěłarnje za zbrašenych swj. Michała a klóšter Marijina hwězda wo teren w Lipju. Tam planuja lětsa do jutrow a w juniju rjedźenskej akciji. Kaž Alfons Kuring informowaše, su tež nastupajo přichod wopomnišća Ćišinskeho w šuli na dobrym puću. Štóž chce sej muzej wobhladać, dóstanje za to kluč pola nawodnicy šule abo w gmejnskim zarjedźe.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Kogosi posturko
Ludzie dycki prawióm, że cosi łobiecać to ni ma nigdy żodyn grzych. Rozchodzi sie ło to, że ta naszo zrychtowano i wychfolóno pod niebiosa ulica Głymboko, miała być yno do szpacyrowano, a auta po ni miały jeździć yno s toworym do kszeftów i to eszcze w takich godzinach, coby ludzióm to nie zawadzało. Ku tymu też była rzecz ło tym, że ze ziymi wystować bydóm na ni taki zieleźne hrube kuliki, przez kiere bydóm mógli przejechać yno ci, kierzi bydóm poradzić ich schować spadki do ziymi. Nic takigo do dzisia tam ni ma i skyrs tego auta po Głymboki gzujóm jedo za drugim. Jakosi rotuzowym nie pizło do czepóni, coby chocioż wstyrczyć tam do ziymi zieleźnóm rułke ze znakym D-40, kiery nóm prawi, że trzeja jechać fest opaternie dwacet na godzinem. Przi takim szwungu, jak kómusi aji przidzie do czepóni szmatłać sie postrzodkym po Głymboki, to na zicher nie zustanie rozjechany. W tym tydniu były trzi świynta i telkownych ludzi sie tam po Głymboki plyntało, że ani parachować sie mi ich nie podarziło i dziynka bogu szczynśliwie żodyn nie zustoł rozjechany. Bo przeca tym ludzióm ni ma sie co dziwować, że szpacyrujóm całóm szyrzinóm cesty, jak ni ma na ni prowdziwnego trotuaru. Skyrs tego każdy se myśli, że może sie szmatłać kaj mu yno pasuje i nie musi sie łoglóndać za siebie. Kiery to tak wyszekulyrowoł, coby auta przeganiały szpacyrowiczów, a łóni zaś naswol wlazowali im pod koła tego nie wiym, ale kiejsi gdosi kogosi posturko i bydzie s tego moc nieszczynścio.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
dycki - zawsze, prawióm - mówią, zrychtowano - naprawiona, kszefty - sklepy, była rzecz - była mowa, zieleźne hrube kuliki - żelazne grube słupki, poradzić - potrafić, spadki - z powrotem, skyrs - z powodu, gzujóm - pędzą, pizło do czepóni - wpadło do głowy, wstyrczyć - włożyć, zieleźno rułka - żelazy słupek, fest opaternie - bardzo ostrożnie, szwung - szybkość, szmatłać sie postrodkym - przechadzać się środkiem, porachować - policzyć, nie podarziło - nie udało się, szyrzina - szerokość, cesta - droga, kaj - gdzie, wyszpekulyrowoł - wykombinował, naswol - naumyślnie, kogosi posturko - kogoś potrąci.
Tóż mjyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Mesing
Mesing to je stop kupra z cynkym, kery mŏ w składzie do 40% cynku. Je ôn ôbstōny na korozyjõ a snadnie sie go ôdlewŏ. Może mieć krōm cynku inksze przidŏwki, na bajszpil żelazło, chrōm, blaj, cyna, alminum abo krzymik. Je ôn używany zaôbycz tam, kaj metal mŏ kōntakt z wodōm - do kokotkōw i inkszyj armatury, szrōb szifowych, nale tyż kej elymynt patrōnōw a we inkszych zastosowaniach. Mesingi ze przidŏwkym cyny mianuje sie „złoto mainnheimske” a używŏ do produktu sztucznyj biżuteryje (80–90% Cu, 7–20% Zn, do 9% Sn).


text:
Życzenia Świąteczne.poniedziałek, Grudzień 23rd, 2013
Wszistkygo Nojlypszygo we ty świynta Bożygo Narodzynia . Życza, coby Wom ni braklo karpfa, makowek i moczki abo i kołocza ze posypkom. I coby glaskugle na krisbaumie lśnioly blaskym zapocialym. Cobyście zowżdy byli gryfni i zdrowi.
Coby Wom pszali Wasze matule, łojce, bajtle, synki, braciki dziołchy, ołpy, omki, onkle, ciotki, teście i inksze szwigermutry. Życza tysz, coby bez cołki nastympny rok, sznity boły durchś rubo poszmarowane łomastom i coby do tego, wusztu i inkszych maszketów niy zbrakło !
No i po wilyji co by Dzieciontko trefioło do Wos z najgryfniyjszymi z gryfnych gyszynków.


text:
Před 50 lětami bě w Błótach z wašnjom, zo su mać resp. mandźelska, wučerka a druhdy tež wowka k dnjej žonow kwěćel dóstali. To njebě za muži jednory nadawk, dokelž bě jenož mały wuběr němsko-demokratiskich kwětkow. Dźensa je zahrodnistwo na wsy bankrot a zahrodnica předawa wukrajne kwětki na tankowni. Prajiš-li nětko jako muž předawarce: „Wšo dobre k dnjej žonow!“ wotmołwa zwjetša rěka: „Wam tež!“, abo wječor: „Wy sće dźensa prěni, kiž na to mysli.“
Město Choćebuz wopokazuje so znowa jako pućrubar. Jako prěnje w Braniborskej je dwurěčne mjeno wužiwało a w lěće 2014 městne tafle nastajiło, na kotrychž stej němske a serbske mjeno města jenak wulkej. Wot zawčerawšeho maja w delnjołužiskej metropoli wustawki wo spěchowanju serbskeje rěče a kultury. Tež to je braniborska premjera.
Zawody a institucije su za swoju eksistencu pokazane na dobry a předewšěm derje wukubłany dorost, na ludźi, kotřiž předewzaće wuspěšnje dale wjedu. Tak měło to samo na sebi tež w serbskich institucijach być. Wočiwidnje pak tomu tak njeje, hewak njebychu so jich nawodźa na kultusoweju ministrow Sakskeje a Braniborskeje z próstwu wo pomoc wobroćili. Činili wšak su to bjez wědźenja Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny, a tak je list mjez jeho čłonami kontrowersnu diskusiju zbudźił.
Knježerstwje USA a Ruskeje wotpowědujetej trajnemu retrotrendej a wobradźatej nam nostalgiski nawrót do 1980tych lět. A kak rjana wona tola bě, tale zymna wójna! Tak mjenowane INF-zrěčenje, w kotrymž běchu so Američenjo a Sowjetski zwjazk na wotstronjenje „kosmiskich aparatow“ – tu su naši słownikarjo wosebje kreatiwnu chłóšćenku w dwuzwjazkowym němsko-serbskim glosaru zwěčnili – dojednali, stej Washington a Moskwa wupowědźiłoj. Potrjechene su rakety a cruisemissile z wužitnej ćežu wjace hač 500 kilogramow a dotřělnosću wot 500 do 5 000 kilometrow, zaměstnjene na kraju. Nětko móže Udo Lindenberg swoju štučku wo „lěsu atomowych raketow“ znowa wudać, a snano rozmysluja samo Puhdyje wo comebacku a aktualizuja swoju „Knihu“. Wšako mamy mjeztym štyri miliardy tendencielnje płakacych woči wjace.
Sakska přewozmje kóšty za škitne naprawy před wjelčimi nadpadami. Tole je za plahowarjow skotu dobra powěsć, wšako su płoty a elektriske připrawy drohe dosć. Přiwšěm je to potom tola jenož kapka na hižo horcy kamjeń. Hłowne konflikty mjez wobydlerjemi a rubježnym zwěrjećom su njerozrisane. Wobćežne přidatne dźěło, stajnje płoty natwarjeć, z milinu wuhotować a wosebity banćik připrawjeć, wostanje. A tež strach, zo móhło zwěrjo wowče stadła nadpadnyć, njeje so pominył. Wšako je dosć přikładow, hdźež je wjelk najebać wysoke zadźěwki, płoty přewinył. Předewšěm pak je dale njejasne, w kotrych nuzowych padach smě so wjelk zatřělić.
Njesłušam poprawom k tym, kotřiž swět jeno přez čorne nawoči widźa. Hladam-li pak na dźěło tak mjenowaneje wuhloweje komisije a wosebje na tydźenja předstajene „wuslědki“, mam wulke wobmyslenja a tójšto prašenjow.
Najbóle so prašam: Zwotkel budźemy po lěće 2038 milinu brać, po tym zo poslednju milinarnju zawru? Změjemy potom w měrnej zymskej nocy hišće ćopłu stwu, hdyž solarne připrawy njefunguja a wětrniki so njewjerća? Što budźe z płaćiznu miliny? Hižo nětko płaća ludźo w Němskej po wšej Europje najwjace za milinu, štož je předewšěm wuskutk woneje wulkeje politiskeje ofensiwy na dobro wobnowjomnych energijow wokoło lěta 2000. Nětko je kóždemu jasne, zo płaćizny miliny dale rozrostu, hdyž Němska jadrowe a wuhlowe milinarnje wotpinje a sej tak połojcu wšeje elektroenergije sama rubi. Alternatiwy za tutu formu spušćomneje energije njejsu nihdźe žane spóznajomne. Zo budźe hač do lěta 2038 technika tak daloko wuwita, njech wěri, štóž chce! A zo budźe zwjazkowe knježerstwo ze swojimi přiražkami płaćiznu miliny takrjec kumštnje nisku dźeržeć, mam prosće za rjanu bajku.
Bych-li Pančičansko-Kukowski wjesnjanosta był, bych wšitko stejo a ležo wostajił a sej rjekł: „Čehodla sej to načiniš?“
Što je so stało? Hižo wjele lět prócuje so staršiska přirada Šule Ćišinskeho wo to, zo bychu spěšnosć awtow při kubłanišću na 30 km/h wobmjezowali. Nanojo a maćerje wobkrućichu to ze starosću, zo so šoferojo často na tempolimit njedźerža, zo wosebje rano wjace nakładnych awtow přez wjes ridruje a zo je někotrym samo čerwjena ampla smorže. Tak běchu so starši najprjedy z próstwu na Budyski krajnoradny zarjad wobroćili. Jako tam požadanje wo pomjeńšenje spěšnosće na hłownej dróze wotpokazachu, widźachu tež wučerjo kubłanišća a Pančičanska gmejnska rada šansu, zo přichodna instanca, hamt Sakskeho krajneho zarjada za dróhotwar a wobchad tempo na 30 km/h při šuli postaji.
Tema serbske kubłanje so w zjawnosći, w rozmołwach „za stajnym blidom“ abo w diskusijach mjez znatymi časćišo jewi. Tele dny pak mnozy naležnosć wosebje tematizuja, dokelž su wuslědki přepytowanja wučby po modelu Witaj w Delnjej Łužicy wozjewjene. Zo njedocpěwaja te žane wusahowace pozitiwne wuslědki, bě wšak hižo do spočatka tak mjenowaneje ewaluacije znate, štož Delnjoserbja sami tež zjawnje přiznawaja.
Wjacori pak su wuslědkow dla zludani, hdyž słyša, zo su wukony šulerjow nastupajo serbšćinu po 5. lětniku špatniše hač do šulskeho zastupa. Što pak wočakuja, hdyž je situacija často tajka, zo njeje serbšćina jako předmjet – wšojedne hač w Hornjej abo Delnjej Łužicy – němčinje runohódna, ale často jenož „připlack“ k wučbje. A byrnjež so wobstejnosće tu a tam polěpšeli, njemóžu so přeco hišće zaćišćej wobarać, zo je tež w druhich wobłukach žiwjenja tak. Na přikład w komunalnej politice, hdyž wobkedźbuju nałožowanje našeje maćeršćiny w Budyskim krajnoradnym zarjedźe a dalšich komunalnych zarjadach.
Krajni radojo, měšćanosća a wjesnjanosća su ći poprawni managerojo Zwjazka a krajow. Štož politikarjo teoretisce wupjeku, maja woni w praksy zwoprawdźić. Runje na tej runinje pak so rozsudźa, hač wobydlerjo politiku akceptuja, abo jako ludnosći njeblisku wotpokazuja. Słowa politikarjow, kaž „my to zhromadnje zdokonjamy“, ničo njepomhaja, jeli komunalni zastupjerjo na kóncu sami „politisku teoriju“ zwoprawdźeja a konfliktow dla často zadwěluja.
Tak mam postupowanje tuchwilneho sakskeho ministerskeho prezidenta Michaela Kretschmera (CDU) za dobre, so rozmołwjeć z wobydlerjemi swobodneho stata – z tak mjenowanym dialogom na jednej runinje, hdźež móža jemu swoje problemy přednjesć. Wón wšak zdobom přiznawa, zo je ćežko w běhu jenož mało časa dobre wuslědki prezentować. Tomu bě na přikład tež w Konjecach tak, hdźež je so Kretschmer z plahowarjemi wowcow zetkał a z nimi wo ćežach z wjelkom rěčał. Po něšto měsacach předleži skónčnje naćisk wjelčeho managementa. Byrnjež hišće ničo rozsudźene njebyło, drje so pomałku něšto hiba.
Dwaj dnjej do patoržicy je powěsć wo rozbuchnjenju wulkana Anak Krakatoa a wo naslědnym tsunamiju tež we mni dopomnjenki na hrózbny podawk lěta 2004 wubudźiła. Tehdy bě w Indoneskej, Indiskej, Thailandźe a druhdźe něhdźe 230 000 ludźi žiwjenje přisadźiło, po tym zo bě podzemske zemjerženje tsunami wuskutkowało. Tydźenje dołho su wobrazy wo wulkich žołmach a njesměrnych škodach medije postajowali.


text:
Hans Christian Andersen
Hans Christian Andersen (rodz. 2 kwjetńa 1805 we Odense, um. 4 śyrpńa 1875 we Rolighed kole Kopynhagi) – duński pisoř a poeta, nojbaři znůny kej autor berůw a bojań. We 1819 wyjechou do Kopenhagi, kaj mjou zamjar uostać aktorym. Dostou śe do šule baletowyj, ńyskoři průbowou tyž dostańo jakij role we tyjatře, nale uodćepńynto jygo kandydatura. Wůunčas začůn škryflać štuki tyjatralne. Ůune tyž mu nojčyńśćij uodćepywano, skiž felernyj uortůgrafije, gramatyki i inkšych felerůw godkowych. Pjyršo jygo štuka, kero wystawjůno we 1829, to Kjærlighed paa Nicolaj Taarn ("Pšojyńy na Wježy Mikouaja"). We 1822 erbnyu stypendjum uod krůla, bez cůž můg kůntynuować nauka. Pisańy lo bajtli s anfanga traktowou kej ubočne zdřuduo dochodu. Nale som godou, co ńy sům to ino powjarki a bery lo bajtli, a "lo bajtli je pudyuko, a dozdřaue ludźe majům poradźić uobejzdřeć co je we jygo wnyntřu". Ńy připuščou, aže gynau skuli berůw uostańy suawny. Pjyršy jeich zbjůr wydou we 1835, a dwa nostympne we 1836 a 1837. Jygo powjarki a bery bůuy tuplikowane a tumačůne na wjyncy kej 80 godek.
Ńykere bery H. Ch. Andersena[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Den grimme Ælling (Řodno mouo kačka)
- Tommelise (Calinečka)
- Den lille Pige med Svovlstikkerne (Dźouška ze štrajcheclami)
- Den standhaftige Tinsoldat (Dźelny wojok s ouowju)
- Sneedronningen. Et Eventyr i syv Historier (Krůlowo Śnyga)
- Keiserens nye Klæder (Nowe uoblyčyńa Cysořa)


text:
Literatura
1. Archiwum Państwowe Radom.
OZLP Radom. Akta osobowe: Mieczysława Aksamitowskiego, Jana Albekiera, Adama Andziaka, Antoniego Antoszka, Czesława Badowskiego, Pawła Banacha, Adama Barszcza, Stanisława Bartnika Antoniego Bednarskiego, Stanisława Bernata, Józefa Bąkały, Henryka Billewicza, Lucjana Błaszczykowskiego, Józefa Błeszyńskiego, Stanisława Bobrowskiego, Walentego Bobrowskiego, Józefa Bodziocha, Jana Bojka, Czesława Bołdoka, Bolesław Bonikowski, Kazimierza Boniora, Władysława Brosia, Edmunda Budzyńskiego, Józefa Bujaka, Romana Chrzanowskiego, Stefana Cichawy, Stanisława Ciesielskiego, Leona Cieślaka, Bolesława Cieślińskiego, Józef Cudzik, Stanisława Czecha, Leona Depczyka, Józef Dobrowolski, Józefa Domaradzkiego, Karola Dulnika, Walerjan Dynerowicz, Tadeusza Dzięciołowskiego, Tadeusza Falkowskiego, Władysława Gały, Franciszka Gęby, Władysław Gieroń, Bolesława Gila, Zygmunta Glijera, Wincentego Góralskiego, Jana Gumińskiego, Kazimierza Hanusza, Bolesława Hernika, Jana Hutnego, Leona Idkowiaka, Stanisława Illga, Leona Iskry, Klemensa Jakubowskiego, Ignacego Jańca, Kazimierza Juszkiewicza, Władysława Kacperskiego, Antoniego Karcza, Jana Kaszuby, Władysława Kędzierskiego, Romana Kępy, Walentego Klatki, Tadeusza Kłodnickiego, Jana Knecia, Stanisława Kondraka, Kazimierza Koperka, Władysława Korzeniowskiego, Henryka Kostyrko, Walentego Kowalewskiego, Stanisława Kozińskiego, Józefa Kozłowskiego, Kazimierza Kramka, Jana Krzemińskiego, Adama Krzesińskiego, Jana Kubiak-Smółki, Władysława Kułakowskiego, Jana Kurowskiego, Eugeniusza Kustry, Jana Kuzki, Romana Kwietniewskiego, Józefa Lebiody, Józefa Leśniowskiego, Jan Lizikowski, Ludwika Lubasa, Franciszka Majewskiego, Aleksandra Marszałka, Wiktora Matusiaka, Franciszka Michalaka, Piotra Michty, Franciszka Miernika, Jana Miernika, Franciszka Mierzwy, Władysława Mikołajewskiego, Jana Mikulki, Kazimierza Mikułowskiego, Juliana Miśkiewicza, Bronisława Molendy, Stanisława Molika, Jana Musiała, Ryszarda Müllera, Stanisława Niepewnego, Stanisława Nowocienia, Adama Oczkowskiego, Bronisława Olszewskiego, Andrzeja Ormana, Stanisław Ornal, Romana Ostrowskiego, Bronisława Ożarowskiego, Bronisław Pałgan, Franciszka Parola, Franciszka Pastuszki, Piotra Pelona, Stanisława Peluchy, Romana Piaseckiego, Ignacego Piotrowskiego, Stanisław Piwkowski, Jana Polakowskiego, Władysława Pomocnika, Jana Popielnickiego, Ignacego Pożogi, Janusza Przeździeckiego, Michała Ropotyna, Zygmunta Rukarza, Jan Sieradzki, Jana Skopińskiego, Wincentego Skowronka, Wacława Skurskiego, Wojciecha Słabonia, Józefa Smurzyńskiego, Józefa Snopka, Władysława Sobczaka, Stanisława Sosnowca, Jana Staniszewskiego, Stanisława Starosza, Władysława Staszkowskiego, Juljana Stąporka, Walentego Stefańskiego, Jana Stępniewicza, Antoniego Stępowskiego, Bolesława Syrkiewicza, Józefa Szaybo, Zygmunta Szczygła, Eugeniusza Szyrmera, Pawła Szyszko, Józefa Świątka I, Józefa Świątka II, Piotra Świderskiego, Aleksandra Świercza, Aleksandra Świerczyńskiego, Franciszka Taraszko, Ludwika Tatarowskiego, Wincentego Tatarowskiego, Jerzego Tokarskiego, Antoniego Tomaszewskiego, Mariana Tylko, Pawła Tyszkiewicza, Stefan Uljasza, Bolesława Wichlińskiego, Leon Wielowiejski, Władysława Wikło, Feliksa Witkowicza, Jana Wojtaniewskiego, Grzegorza Wojtaszewskiego, Jana Wojtowickiego, Ignacego Wolnego, Bronisława Wosia, Józefa Wójcika, Antoniego Wrony, Piotra Wróblewskiego, Walentego Wróblewskiego, Zygmunta Zacharskiego, Franciszka Zająca, Józefa Zajca, Bohdana Zalewskiego, Piotra Zawiasy, Kazimierza Zóbka, Kazimierza Żołądka, Jana Żubrowskiego.
2. Archiwum Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Radomiu.
Akta osobowe Alfreda Wyrzykowskiego.
3. Dzienniki Ustaw.
1919 rok: Nr 22.
1920 rok: Nr 48, 50, 53, 96, 101.
4. Publikacje.
1. Brzoza Czesław. Wielka historia Polski. Tom 9. Polska w czasach niepodległości i drugiej wojny światowej (1918-1945). Forga. Kraków 2001.
2. Chłopcy z lasu. Wspomnienia leśników - kombatantów AK. Oficyna Edytorska Wydawnictwo Świat. Warszawa 1995.
3. 9. Edward Jędrzejczyk. Życie i praca. Kielce 2006.
4. Irena Mącznik. Jan Mącznik. Puławski Słownik Biograficzny L-P. Towarzystwo Przyjaciół Puław. Puławy 2000.
5. Inne.
1. Akta osobowe Józefa Kiełka udostępnione przez syna Zdzisława Kiełka.
2. Akta osobowe Andrzeja Kostórkiewicza - archiwum rodzinne.
3. Informacje uzyskane przez autora od Zofii Nowak - córki nadleśniczego Wincentego Kołtunowicza.
4. Informacja uzyskana od Wiesława Margasa - wnuka Jana Barana.
5. Informacje uzyskane od córki Jana Zawadzińskiego - Jadwigi Zawadzińskiej.
6. Koło Leśników Kombatantów przy RDLP Radom. Teczka osobowa Józefa Bujaka.
7. Książeczka wojskowa Stanisława Handelsmana. W zasobach Towarzystwa Miłośników Garbatki.
8. Relacja prof. dr hab. Czesława Michałowskiego o ojcu Wincentym Michałowskim.


text:
Beztuż że zacznył sie ganc świąteczny czas pogodōm Wom jako to obchodzymy święta u nas w doma.
Dycki stroimy gelyndry i stromy przi domu coby był fajny klimat
A to lampki, a to stroiki czy kaj jaki kolorowe migoczące ozdoby. Na wieczór rożygomy te wszyski światełka i robi sie rychtyk fajniście 🙂
Potym doma – no dyć, choinka musi być! Dycki je fest strojno i szykowno, a na wyrchu szpica. Raczyj momy sztuczny stromek no bo komu by sie chciało lotać do urzędów i zgłaszać że se chcymy wytnyć choinka ze swoigo własnego placu…
W Wilijo od rana szkłodzimy w kuchyni
Mama dycki chce coby było moc futru beztuż robota wre i ni ma chwile coby se dychnyć. Do stoła siodōmy jak już je ćma i wszysko gotowe, nigdy my sie nie obracali czy je jako gwiazda na niebie czy ni. Ale gelt pod serwet zawsze wrażujymy coby sie darzyło w prziszłym roku.
Teroz ciekawo rzecz – na Wilijo dycki momy zupa z zielonego groszku. Wszyjscy sie dziwujom co to za zwyczaje ale tak to właśnie u nas je pod czeskōm granicōm. No i moczka – tako bryja z piernika z roztomajtymi bakaliami. Tymu to jo ganc nie przaja ale mama lubi beztuż moczka to je mus.
Po wieczerzy lecymy do choinki oboczyć co też my dostali od dzieciątka. Fusekle a parfiny to je mus 😀
Te święta bydōm inksze bo już nie bydzie z nami Fatra. Na zicher bydzie kupa wspominek no ale myśla że zo wizo bydzie fajnie, dychnymy se wszyjscy i sie objymy tak, że rōncz trza bydzie mięta parzić. A smutki precz!
Udanych świąt wszystkim!


text:
1 lipca
1 lipca – 182. (we lotach przystympnych 183.) dźyń roku a pjyrszy dźyń lipca we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim. Po ńim je jeszcze 183 dńi do kůńca roku.
Śwjynta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Śwjatowy Dźyń Baukůnsztu
Wydarzyńa na śwjeće[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- 1097 - pjyrszo Wyprawa Krziżowo, Bitwa pode Doryleum - wygrano krziżowcůw
Rodźili śe[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- 1921 - Michalina Wisłocka, polsko dochtůrka, ginekolog a seksuolog
- 1934 - Sydney Pollack, amerikański reżysyr, szauszpiler a producynt filmowy
- 1955 - Augusto De Luca, italski fotograf
Umrzili[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- 2004 - Marlon Brando, amerikański szauszpiler
- 2009 - Karl Malden, amerikański szauszpiler syrbskigo pochodzyńo, zdobywca Uoskara


text:
8 maja 2018, cybulski
Ewa Andrzejewska i inni
Stefan Arczyński, Jan Bortkiewicz, Czesław Chwiszczuk, Zdzisław Dados, Sławoj Dubiel, Andrzej Dudek – Dürer, Alek Figura, Tomasz Fronckiewicz, Barbara Górniak, Zenon Harasym, Roman Hlawacz, Daria Ilow, Paweł Janczaruk, Tomasz Jodłowski, Katarzyna Karczmarz, Piotr Komorowski, Ryszard Kopczyński, Krzysztof Kowalski, Krzysztof Kuczyński, Stanisław Kulawiak, Natalia LL, Jacek Lalak, Magdalena Lasota, Adam Lesisz, Jarosław Majcher, Ewa Martyniszyn, Marek Maruszak, Stanisław Michalski, Tomasz Mielech, Janusz Musiał, Janusz Moniatowicz, Piotr Maciej Nowak, Mateusz Palka, Michał Pietrzak, Przemysław Piwowar, Wacław Ropiecki, Andrzej Rutyna, Krzysztof Saj, Dorota Sitnik, Paweł Sokołowski, Maciej Stawiński, Grzegorz Sawa-Borysławski, Maciej Stobierski, Alina Ścibor, Rafał Warzecha, Ryszard Wełnowski, Marek Wesołowski, Iwona Wojtycza – Fronckiewicz, Ryszard Antoni Wójcik, Jerzy Wiklendt, Wojciech Zawadzki, Waldemar Zieliński
Kurator projektu Globalizacji i indywidualność Andrzej Dudek –Dürer / Komisarz projektu: Michał Pietrzak


text:
Delnjołužiske Spěchowanske towarstwo za serbsku rěč w cyrkwi z.t. je rozesłało zjawny list nastupajo rozprawu wo ewaluaciji delnjoserbšćiny tule rěč wuwučowacym zakładnym šulam w Braniborskej. Milenka Rječcyna je so z předsydu towarstwa dr. Hartmutom Leipnerom rozmołwjała.
Z kotreje přičiny sće so jako towarstwo na tele wašnje z temu rozestajeli?
H. Leipner: Njejsmy fachowcy na kubłanskim polu, to je jasne. Mamy pak swoje ideje, što je trěbne za zjawne žiwjenje. W tym zmysle stejimy k dispoziciji jako moderator procesa, kotryž měł wšitkich potrjechenych za jedne blido zwjesć. Jako towarstwo smy tež čłon braniborskeje kubłanskeje syće. Tu mam jako prawu organizaciju, kotraž dyrbjała so wo problematiku starać a kotraž móhła něšto iniciěrować.
Sće prěnje towarstwo, kotrež je so zjawnje wuprajiło. Čehodla?


text:
Ślabikŏrzowy szrajbōnek
Ślabikŏrzowy szrajbōnek to je jedyn ze szrajbōnkōw dlŏ ślōnskij gŏdki ôficjalnie przijynty ôd Pro Loquela Silesiana we 2010 roku w Cieszynie. Je to jedyn z nojnowszych ślōnskich systymōw pisaniŏ. Profesōr Uniwerzytetu Ślōnskigo we Katowicach Jolanta Tambor brała czynny udzioł w jego powstaniu. Ôrtografijŏ skerowanŏ je przede wszyjskim do młodzi uczōncyj sie ślōnskij gŏdki. Miano „ślabikŏrzowy” je zwiōnzanŏ z mianym projektu Ślůnski ślabikorz (Śląski elementarz - Przez oświatę do kultury regionalnej). Jednymi z piyrszych wydań we ślabikŏrzowowym szrajbōnku bōły ksiōnżki Gōrnoślōnski Ślabikŏrz a Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli (2010)[1].
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Inicjatorem nowyj zorty szkryftu dlŏ ślōnskij gŏdki bōła zôrganizowanŏ w tym celu społeczność na rzecz piastowaniŏ i prōmowaniŏ ślōnskij gŏdki – Pro Loquela Silesiana. Nowe abecadło miało być take, coby bez problemōw mogli w nim pisać używŏcze roztōmajtych ślōnskich dialektōw. Idyntycznie napisany tekst trza czytać swobodnie na roztōmajte knify, zgodliwie ze specyfikōm danego dialektu. Abecadło miało tyż ulekszić naukã ślōnskij gŏdki ôsobōm, kere ônej niy znajōm[1].
Zdaniym Rafała Adamusa, co je jednym ze czōnkōw Pro Loquela Silesiana, stworzynie nowego abecadła bōło zdatne miyndzy inkszymi bez rozrost nowych technologiji kōmunikacyjnych: z włōnczyniym kōmunikacyje mobilnyj i Internetu do życiŏ dziynnego. Ludzie corŏz czyńścij kōmunikujōm sie za pōmocōm tekstōw pisanych. Teksty we ślōnskij gŏdce, pisane polskim abecadłym, stały sie naturalnym knifym kōmunikacyje pisymnyj miyndzy używŏczami ślōnskich dialektōw. Wtynczŏs pisanie we ślōnskij gŏdce z polskim abecadłym niy je porynczne, pōniywŏż ślōnski zawiyrŏ klangi spoza polskij literackij gŏdki, tedyć w polskim abecadle niy mŏ grafymōw do ôznaczaniŏ takich klangōw. Rozwiōnzanie tego problemu prziszło we Internecie spōntanicznie – roztōmajte grupy używŏczy tworziły i używały w tym samym czasie pŏrã niyôficjalnych wersyji pisaniŏ ślōnskij gŏdki. Zdatne stało sie połōnczynie wszyjskich tych systymōw szkryftu w jedno wszeôbecnie uznane abecadło[1].
Przijyńcie nowego szkryftu je wŏżne dlŏ Ślōnzŏkōw tyż bo lity systym pisaniŏ w Polsce je warōnkym prawnego uznaniŏ gŏdki za regiōnalnõ. Status gŏdki regiōnalnyj na bajszpilu kaszubskij gŏdki może rozwiōnzać problemy braku financowaniŏ projektōw na rzecz zachowaniŏ a rozrostu gŏdki i ślōnskij kultury, zwiōnzanych z tworzyniym programōw edukacyjnych, wydŏwaniym literatury edukacyjnyj i fabularnyj, treści ôrganizacyji naukowych, ôświatowych itp. Pojedynczy szkryft w kōntekście zmyńszajōncyj sie wielości ślōnskich gŏdŏczy, mŏ znaczynie dlŏ tworzyniŏ dykcjōnorzōw, pōmocy dydaktycznych, rozbudowy korpusu tekstowego we publikacyjach drukowanych i na internetowych zajtach. W przipadku, kej ôjce niy gŏdajōm po ślōnsku, teksty pisane stŏwajōm sie jednym z bazowych knifōw nauki gŏdki bez młōdź[1].
6 marca 2009 roku w Cieszynie ôdbyła sie kōnferyncyjŏ „Śląska mowa jako język regionalny – po co, jak i kiedy?”.
Abecadło[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Abecadło ślōnske we wersyji ôd Pro Loquela Silesiana ôparte je na łacińskim abecadle. Abecadło skłŏdŏ sie ze 34 buchsztabōw[2][1]:
Grafymy ślōnskigo abecadła dobierane sōm z zarachowaniym implymyntacyji ôznaczōnych bez niy fōnemōw we roztōmajtych ślōnskich dialektach. Na zadku inkszych znanych ôdmian abecadła ślōnskigo systym graficzny Pro Loquela Silesiana je jak nojbarzij zbliżōny do polskigo abecadła. Rozdziały miyndzy tym ślōnskim abecadłym a polskim przikludzajōm sie do wkludzyniŏ ekstra grafymōw Ã, Ŏ, Ō, Ô a Õ do ślōnskij gŏdki jak tyż braku we ślōnskij gŏdce polskich liter Ą a Ę, co ôznaczajōm samogłoski nosowe, jak tyż buchsztaba Ó.
- Ã je grafymym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ przodnij samogłoski nosowyj na kōńcu wyrazu, co wystympuje zaôbycz na Ôpolskim Ślōnsku. Zamiast ã idzie pisać a (bierã – biera).
- Õ je grafymym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ nosowyj samogłoski zadnij. Suży do zapisowaniŏ niywielgij wielości ôdmian. Ôznaczŏ klang [ǫ], rozpowszechniōny we zachodnich rejōnach Gōrnego Ślōnska, we ôstanych regiōnach zamiast niego wymŏwiŏ sie samogłoskã zdenazowanõ o. Znak õ je zapisowany na abszlusach przimiotnikōw abo słōw, kere zmiyniajōm sie zgodnie z zortōm przimiotnika we bierniku żyńskij zorty. Zamiast õ idzie pisać o (modrõ – modro).
- Ŏ je grafymym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ staropolskij samogłoski á. Na srogij tajli Ślōnska kōntynuacyjŏ ta je wymŏwianŏ za dyftōng, na bajszpil [Ou̯] na Ôpolskim Ślōnsku: ptŏk (pt [ou̯] k), abo za [åu̯] we ôkolicach Prudnika a Raciborza (pt [åu̯] k). We niykerych regiōnach, jak na bajszpil Rejōn Industryjalny abo Cieszyński Ślōnsk, w kerych kōntynuacyjŏ á je wymŏwianŏ za mōnoftōng ô (pt [ô] k), zamiast ŏ idzie pisać o (gŏdać – godać).
- Ō je grafymym kōntynuacyje staropolskij samogłoski ó (kerŏ wyewoluowała ze historycznie dugigo o), we terŏźnych ślōnskich dialektach ôznaczŏ klang, kery nojczyńścij wymŏwiŏ sie pōmiyndzy [ô] a [u].
- Ô je grafymym samogłoski zaczōntkowyj o, labializowanyj z wiynksza ślōnskich dialektōw. We inkszych systymach graficznych w tyj samyj pozycyji używŏ sie kōmbinacyje uo, ło abo buchsztaba ò.
Szkryft[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bazowym prawidłym szkryftu je chyńć przestrzeganiŏ ôgōlnych ślōnskich prawideł wymŏwy. Spostrzōd pŏru ôpcyji wymŏwy biere sie tã, kerŏ je nojbarzij wszeôbecnŏ we ślōnskich dialektach; warianty gŏdki znane we małych skupinach dialektōw na cołkim terytoriōm dystrybucyje niy sōm uznane we szkryfcie. Na bajszpil, szkryft zarachowuje redukcyjõ ł we kōmbinacyjach spōłgłosek przed zadnimi samogłoskami (gowa, gupi, chop), na co skazuje mocka dialektologōw i kere je wszeôbecne na cołkim Postrzodkowym Ślōnsku a na wiynkszości terytorium Pōłnocnego Ślōnska. Tyż we ślabikŏrzowym szrajbōnku ôbranŏ je ôpcyjŏ szkryftu, kerŏ zachowuje historycznõ ciōngłość, a tym samym przizwŏlŏ ôkryślić bycie słowa, na bajszpil szkryft kōmbinacyje strz (strzewiki) bydzie zachowany, kej bydzie wymŏwiony na jego plac z wiynksza ślōnskich dialektōw [šč] (we niykerych ślōnskich dialektach take pōmiany jak strz>szcz a zdrz>żdż niy zaszły, a wymŏwa je zgodliwŏ ze szkryftym: strzewiki, zdrzōdło[3].
Nojwŏżniyjsze cechy szkryftu to[3]:
- ôznaczynie kontynuatora staropolskigo miynkigo ŕ za pōmocōm dwuznaku rz, ze kōmbinacyjōm spōłgłosek takich jak trz, strz, drz, zdrz: trzi, strzylać, strzoda, zdrzōdło;
- brak sypielyniŏ, kere je ôbecne we dialektach pōłnocnoślōnskich i przechodnich dialektach ślōnsko-małopolskich (ôdzwierciedlenie sypielyniŏ w pisaniu dopuszczŏ sie jyno we regiōnalnych publikacyjach niynormatywnych);
- uproszczynie kōmbinacyji spōłgłosek ze ł: gowa, chop, wosy, tuste (użycie ł je możliwe we regiōnalnych tekstach na tych terynach, w kerych niy prziszła redukcyjŏ ł);
- utrŏta ł we kōmbinacyjach spōłgłosek na kōńcu wyrazu, co wyrażŏ czas przeszły we polskij gŏdce, na bajszpil we formach 1. i 2. ôsoby liczby pojedynczyj mynskij zorty;
- twardość abo miynkość wymŏwy spōłgłoski ôbiyrŏ sie w znŏleżności ôd przijyntyj gŏdki we danym ślōnskim dialekcie; na abszlusach przimiotnikōw z ciōngłōm samogłoskōm zwynżonōm e możliwe sōm szkryfty: -kiyj, -giyj, -kiygo, giygo, -kiymu, -giymu, -kij, -gij, -kigo, gigo, -kimu, -gimu;
- zachowanie j we ôdmianach -yj / -ij: biołyj, piyrwyj:
- szkryft połōnczyń samogłoski ze spōłgłoskami n, m we plac nastympstw staropolskich samogłosek nosowych (krōm samogłoski ôdpadajōncyj ę we literackij polskij gŏdce, kerŏ wystympuje na kōńcu wyrazu):
- przed spōłgłoskami zewartymi a afrykatami:
- -om-, -em- – przed spōłgłoskami wargowymi (we wymŏwie i pisaniu);
- -on-, -en- – przed przodniōm spōłgłoskōm gŏdkowōm (zymbowōm i zymbodołowōm) i zadniōm spōłgłoskōm gŏdkowōm (w tym drugim klang [ŋ] je wymŏwiany kaj sie łōnczōm grafymy);
- -oń-, -eń- – przed jynzykiem postrzednim;
- przed frykatami ônych nosowość znajduje ôdzwierciedlenie we szkryfcie: -on-, -en- (ślōnzok);
- na kōńcu słowa -om (zgodnie ze grafymym -ą we literackij polszczyźnie).
- przed spōłgłoskami zewartymi a afrykatami:
- trzi knify szkryftu kōntynuacyje staropolskij samogłoski nosowyj ôdpadajōncyj ę, wystympujōncyj na kōńcu wyrazu (we znŏleżności ôd regiōnalnyj wymŏwy):
- -a – we Gōrnoślōnskim Industryjalnym Rejōnie (we rejōnie Katowic, w ciasnym synsie na Gōrnym Ślōnsku);
- -ã – na Ôpolskim Ślōnsku;
- -ym, -e – na Cieszyńskim Ślōnsku (piyrszŏ ôpcyjŏ suży do szkryftu form czasownika pierwszoôsobowego, drugŏ – do form mian we bierniku);
- pisanie elymyntōw epentetycznych jak t a d: zdrzōdło, strzoda, ôstrzōdka, pojstrzodek;
- szkryft przedrostka noj- (z rōwnymi wariantami regiōnalnymi nŏj- a nej-) przi tworzyniu stopiyni przirōwnaniŏ przimiotnikōw a przisłōwkōw: nojgryfnij, nŏjgryfnij, nejgryfnij;
- szkryft piyrszyj ôsoby czasu przeszłego pojedynczyj liczby kōńcowego -ch we pŏru wariantach: godołech / godołch / joch godoł / jożech godoł / godołżech;
- zmiynny szkryft samogłoski na kōńcu przeszłego czasu, w znŏleżności ôd dōminujōncyj wymŏwy we danym ślōnskim regiōnie: ō (bōł, robiōł) abo y (był, robiył), z możliwym wariantym pisarskij formy z poprzedzajōncymi jã miynkimi spōłgłoskami jak robił;
- pōminiyńcie ć po ś, ź we formie bezôkolicznika: godać, niyś, kraś;
- przi pisaniu germanizmōw:
- szkryft dyftōngu au je taki sōm jak we miymieckij gŏdce: auto, ausdruk;
- brak litery h wydużajōncyj piyrwyjszõ samogłoskã: bana, banka;
- szkryft grafymu z we czasie wymŏwiania klangu [z], nawet jeźli grafym s ôstoł użyty we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: szlagzana;
- szkryft grafymu c we czasie wymŏwiania klangu [c], nawet jeźli grafym z je używany we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: ancug, citrōna;
- szkryft kōmbinacyje sz zamiast miymieckigo sch: szlagzana, szlauch;
- zmiynny szkryft s / sz przed spōłgłoskami, niy ino w germanizmach, ale tyż we słowach niymiymieckigo byciŏ: stympel / stympel, skarbnik / szkarbnik;
- szkryft kōmbinacyje aj zamiast miymieckigo ei: majzel (ôd miym. Meißel);
- szkryft oj zamiast miymieckij eu: Ojgyn (ôd miym. Eugen);
Użycie[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszym wydŏwnictwym używajōncym nowego ślōnskigo szkryftu bōła ksiōnżka ôd Óndry Łysohorskigo Spiwajuco piaść, wydanŏ we 2009 roku. Potym ukŏzały sie tutoriale ôpublikowane bez Pro Loquela Silesia: Gōrnoślōnski Ślabikŏrz i Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Piyrszŏ ksiōnżka, kerŏ ôbyjmuje 46 lekcyji, we nakładzie 2000 tys. egzymplŏrzōw, trefiyła do szkōł, bibliŏtyk i dōmōw kultury. Gōrnoślōnski Ślabikŏrz bazuje na prōbach zwiōnzanych ze tworzyniym „kaszubskigo ślabikŏrza”. Ôkrōm nauki czytaniŏ Gōrnoślōnski Ślabikŏrz przybliża bajtlōm ludowe zwyki Ślōnzŏkōw. Drugŏ ksiōnżka je przeznaczōnŏ dlŏ szyrokigo kryngu czytŏczy. Zawiyrŏ miyndzy inkszymi informacyje ô roztōmajtych cechach gŏdki wystympujōncych w niykerych regiōnach Ślōnska[1].
We szkryfcie napoczynto tyż wydŏwanie ksiōnżek z seryje Canon Silesiae – Ślōnskŏ Bibliŏtyka[4].
Bajszpile tekstōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Uproszczōny ślabikŏrzowy szrajbōnek (bez ã, ŏ, õ)
- Połny ślabikŏrzowy szrajbōnek
Wejrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Beata Tokarzewska, Mowa śląska językiem regionalnym, JasNet.pl, 12 marca 2021 [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy] (polski).
- ↑ Mirosław Syniawa: Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Chorzōw: Pro Loquela Silesiana, 2010. ISBN 978-83-62349-01-2.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Kodyfikacja pisowni. Gŏdōmy po ślōnsku, wom.edu.pl [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy 2017-02-04] (polski).
- ↑ Canon Silesiae, Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej [dostymp 2021-02-15] (polski).


text: Po wobrazowym cyklusu »Die Winterreise« je Budyska wuměłča Ulrika Mětškowa dalši rjad mólbow (měšana technika na płatnje, papjercu a papjerje) na zakładźe wot Franza Schuberta zhudźbnjenych basnjow Johanna Ludwiga Wilhelma Müllera stworiła. Brošurka-katalog «Die schöne Müllerin» wopřijima cyłkownje 20 reprodukcijow twórbow Mětškoweje, kotrež originalnu, tohorunja wotćišćanu lyriku raz špiheluja, raz wotbłyšćuja, druhdy tež kontrastuja abo transcenduja. Publikaciju wudospołnja skicy kaž tež jakny žiwjenjoběh wuměłče. W samonakładźe wudatu, bjezporočnje layoutowanu brošurku (zhotowjenje: Christian Ratajczak) móža sej zajimcy pola Ulriki Mětškoweje skazać. Wobmjezowany kontingent je nimo toho w Budyskej Smolerjec kniharni na předań.


text:
Serbske Nowiny, 02.08.1919
Wot jeneho serbskeho studenta dóstachmy sćěhowacy dopis: Někotryžkuli so drje hišće na nimoměry šamały a njehańbićiwy nastawk w »Bautzener Tageblatt« z napismom »Barths Irrungen« dopomni. Pósłach do tamnych nowin sćěhowacu wotmołwu: Dokelž je nastawk »Bartowe błudźenje« we Wašich nowinach [...] po zdaću wot jeneho Serba abo tola tak zestajane, zo dyrbi sebi čitar to myslić, měnju, zo Wy měnjenja tež druhich Serbow wočisćiće. [...] Dwoje chcu jenož wuzběhnyć: 1. Najwyši zaměr Barta a druhich serbskich wjednikow njeje serbski stat, ale wuchowanje serbskeho, wot nich horco lubowaneho luda před zahinjenjom. A tehodla so woni tak njehańbićiwje přesćěhaju. Jedyn srědk k docpěću tuteho zaměra dyrbješe być nowozałoženje serbskeho stata jako zwjazkarskeho w němskim kraju. [...] Tutón srědk dyrbjachu, dokelž so njehodźi wuwjesć, spušćić. Zmylki su so wězo činiłe. Ale němscy politikarjo, kotřiž mějachu tola tysaclětnu historisku a politisku šulu, su tajke zmylki činili, zo je so z tym twjerdźe załožena kćějaca wulkomóc do žałostneho bjezdna storčiła. Naš prěni serbski politikar bjez wšeje tajkeje politiskeje šule, běše nuzowany, tutón jedyn srědk spušćić. Měnju, zo njeje sebi tehodla tajke šamałe hanjenje zasłužił. Jedyn druhi srědk k docpěću mjenowaneho zaměra bě a hišće je, wšitke serbske krajiny w Sakskej a Pruskej do jeneho zarjadowanskeho cyłka ze serbskim [...] zarjadowanjom zjednoćić. Móžu rjec, zo je wot započatka najwjetša ličba serbskich patriotow to tak chcyła. Z wuwzaćom wězo wšoněmskich šowinistow, wot kotrychž so scyła ani próška zrozumjenja k cuzym narodam a prašenjam njemóže wotčakować [...].


text:
»Musym ze źiśimi serbski powědaś, gaž cu něco změniś«
Rozgrono z Jensom Martinom, pśistajonym we wótźělbje za wódowe góspodaŕstwo w krajnem amśe za wobswět w Pódstupimje, wó serbskej rěcy, wó póchaźe a źo se doma cujo
Wy sćo w Bórkowach wótrosli. Kake kórjenje ma Waša swójźba how?
Mója swójźba jo južo pśecej na tom dwórje była. To jo mója domownja how. Mója maś a mója sotša ze źowku něnto tudy bydle. Dłujko smy krowy měli. Něnt su how jano hyšći jaden kóń, jadna kóza, pór kurow a rowno tak wjele kóckow. To dosega juž. Kuždy drugi kóńc tyźenja som how.
Kaka běšo Waša pówołańska droga?
Som nejpjerwjej, hyšći w NDRskem casu, zachopił wódowe góspodaŕstwo studěrowaś. W šuli běšo tak, až sy krydnuł jadno póraźowanje a tam su gronili: »Z takimi censurami móžoš proběrowaś take něco studěrowaś.« Ale nic na skótnego gójca. To som nejpjerwjej kśěł, dokulaž som how taki póśěg k pśiroźe měł. Wóni su gronili, až w Błotach dajo wódu, tšugi, rěki a ja dejm wódowe góspodaŕstwo studěrowaś, dokulaž změjom how dobre źěłowe městno. Tak som to w Drježdźanach studěrował. Pěś lět pózdźej som to zacuśe měł, až to njamóžo wšykno byś a pón som hyšći studěrował pśirodošćit w Tharanźe na fakulśe za gólnistwo. Tam som něgajšnu manźelsku zmakał a z togo stej wurosłej dwě góleśi. A pótom som źěło w Pódstupimje namakał. To jo mě lubjej było, dokulaž jo blisko do Bórkow. Som how źěło pytał, ale njejo dejało byś. Tak wót togo casa pśecej do Bórkow pśijězdźujom, źěłam, coš jo notne, abo som jano how a póžywam tu naturu.


text:
Michał Rostok
Michał Rostok (* 21. apryla 1821 w Bělšecach, † 17. septembra 1893 w Husce) běše serbski wučer, botanikar a entomologa. Wón płaći jako jedyn z najwuznamnišich serbskich přirodospytnikow.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Narodźi so jako syn Bělšečanskeho chěžkarja a wjesneho krawca a chodźeše w Budestecach do ludoweje šule. Wot 1837 da so při Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje na wučerja wukubłać, hdźež běchu mjez sobušulerjemi mjez druhim Kocor, Wjela-Radyserb a Mučink. Po zakónčenju seminara dźěłaše wot 1841 najprjedy jako pomocny wučer w Hodźiju a wot 1844 hač do wuměnka w lěće 1884 jako wučer w Drječinje pod Pichowom. Poslednje lěta swojeho žiwjenja bydleše w Husce. Jeho row z 1997 wobnowjenym narownym pomnikom nadeńdźe so na tamnišim kěrchowje. W Drječinje je wjesny puć po Rostoku pomjenowany, nimo toho steji na Pichowje wopomnjenski kamjeń za njeho.
SkutkowanjeWobdźěłać
Hižo jako seminarist zaběraše so Michał Rostok z přirodu, wosebje w hornjołužiskich horach kołowokoło Wulkeho Pichowa. Wučerske městno w Drječinje zmóžni jemu tež pozdźišo dokładne přepytowanje tutych kónčin nimo poprawneho powołanja. Jeničce na a pod tutej horu namaka Rostok pjatnaće družin ćernjowkow, mjez druhim nowu a wot njeho wopisanu družinu z mjenom łužiski ćernjowc (Rubus lusaticus). Nimo toho zběraše ludowu wědu wo rostlinach a wozjewi 1889 spis Phanerogamenflora von Bautzen und Umgebung. Do njeho bě 889 družin „phanerogamow“, kćějatych rostlin, zapisał a k tomu hišće 607 družin „kryptogamow“, ke kotrymž słušeja paproće, mochi, algi a lišawy.[1]
Wuznamne běše tež jeho wědomostne dźěło na polu entomologije, potajkim wědomosće wo překasancach. Wuslědki wozjewi mjez druhim w swojim spisu „Neuroptera germanica“ (Sačkokřidłače Němskeje) z lěta 1888. Dalše přirodowědne wozjewjenja Rostoka jednaja wo mjetelach, wo ptačkach, wo twarje zwěrjećeho ćěła, wo serbskej coologiji ale tež wo geologiskich mineralnych hromadźenkach a wo planetoidach.[1] Nimo toho zběraše na swojich pućowanjach po hornjołužiskich wjeskach tež tamniše ležownostne mjena a wozjewi je w Časopisu Maćicy Serbskeje.[2]
W cyłku wozjewi Rostok 68 wědomostnych dźěłow w serbskej a jednaće w němskej rěči, mjez druhim w fachowym časopisu „Berliner Entomologische Zeitschrift“. Zdobom płaći jako stworićel serbskeje přirodowědneje terminologije, kotruž wozjewješe we wjele nastawkach w ČMS a w pozdźišo wot Wjele zestajenej knize Serbske rostlinske mjena.[3]
Wědomostnik Rostok korespondowaše z nahladnymi přirodowědnikami swojeho časa, mjez druhim z botanikarjemi Gottlobom Ludwigom Rabenhorstom (Mišno), Ottom Wünschu (Šwikawa) a Wilhelmom Olbersom Focku (Bremen) a z entomologomaj Carlom Schillerom (Drježdźany) a Robertom Mac Lachlanom (London).[1]
LiteraturaWobdźěłać
- M. Hórnik: Nekrolog. W: ČMS 1894, str. 58–61 (digitalizat jako pdf)
NóžkiWobdźěłać
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Konrad Lipič: Michał Rostok wuznamny serbski přirodospytnik a wučer był. W: Serbskich Nowinach dnja 16. apryla 2021 (Předźenak).
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50 (digitalizat).
- ↑ Jan Radyserb-Wjela, Matej Urban: Serbske rostlinske mjena w dwěmaj dźělomaj a sedmjoch stawach po abejcejskim rjedźe; čestny pomnik za serbskeho přirodospytnika njeboh Michała Rostoka. Budyšin 1909 (digitalizat).
WotkazyWobdźěłać
- Krótkobiografija na stronach Sakskeje biografije (serbsce/němsce)
- Zawostajenstwo Michała Rostoka w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
- Digitalizaty Rostokowych rukopisow
- Informacije wo Rostoku a dalšich serbskich wosobinach Budestečanskeje gmejny na jeje webstronach (němsce)


text:
W duchu kralozwěrnosći a politiskego konserwatizma –
Bramborski Serbski Casnik (1848–1918)
Narodnje zmyslone krejze Serbow w Górnej Łužycy su byli bejnje njespokojom z wopśimjeśim togo jadnogo dolnoserbskego casnika. Michał Hórnik (górnoserbski faraŕ, spisowaśel, redaktor a wudawaŕ, nejwuznamnjejša wósobina górnoserbskego kulturnego žywjenja pó smjerśi Jana Arnošta Smolera) jo tśiźasća lět pózdźej pisał: „... Ale ten casnik jo kśěł wěcej pśeśiwo nimskim demokratam statkowaś nježli za serbstwo. Togodla jo w lěśe 1852 dla małeje licby wóteběrarjow na poł lěta pśestał se śišćaś.“
Teke pód redaktorstwom fararja Kita Panka (* 1808 w Dešnje, † 1895 w Chóśebuzu; faraŕ w Lutolu, pózdźej w Dešnje) njejo se we tej nastupnosći wjele změniło. Casnik jo wóstał wjelgin konserwatiwny, kralozwěrny a póbóžny a jo se wugranjał pśeśiwo wšym změnam statnego pórěda. W tom casu su kulturne abo rěcne problemy Dolnych Serbow se jawili w Casniku rědko a jano pśipódla. Pó lěśe 1850 su redaktoroju pomogali někotare wucabniki, fararje a studenty, ale teke jich pódpěra njejo była pśemócna.
Casnik jo měł wót wšogo zachopjeńka śěžkosći, aby sebje materielnu bazu zawěsćił, dokulaž žednje njejo měł wjele wóteběrarjow. Mato Nowka a Kito Pank stej cesćej skjaržyłej, až to wóteběranje jo słabe a až wóteběrarje njekśě z casom płaśiś. Wobej stej teke grozyłej, až pśestanjotej casnik wudawaś, dokulaž jano pjenjeze ze swójeje móšynki pśipłaśujotej.
Wobej prědnej redaktora stej zachopnu politisku liniju Casnika zwěrnje doźaržałej až do slědnego wudaśa w lěśe 1863, ako jo Kito Pank pśepódał zagronitosć za wudawanje kantoroju a wucabnikoju Kitoju Šwjeli (1836–1922), w pśezjadnosći z knězom von Werdeck. Kito Šwjela jo pótom 51 lět (až do lěta 1915) cesnoamtski na Casniku źěłał, głownje jo jen sam pisał a se starał wó śišć a rozšyrjenje. Za jogo cas jo serbski casnik nosył wšake mjenja: do lěta 1880Bramborski Serski Casnik, do lěta 1885 Bramborske Nowiny a wót togo casa do lěta 1915Bramborski Casnik.
Głowa Bramborskich Nowin w lěśe 1882
Redaktor Kito Šwjela,
ako jo pisał casnik 51 lět
Mato Kosyk (* 18.06.1953 we Wjerbnje, † 22.11.1940 w Albionje, USA), basnikaŕ a klasikaŕ dolnoserbskeje literatury. Wót 1880 do 1883 soburedaktor Bramborskich Nowin
Teke pód redaktorstwom Kita Šwjele jo casnik wóstał kralozwěrny. W lětach 1881–1885 stej Šwjeli pomogałej wustojnej soburedaktora: wucabnik Hendrich Jordan a basnikaŕ Mato Kosyk. Jima mamy se wuźěkowaś, až w tom casu jo rozrosła licba powěsćow ze serbskich jsow, teke licba artikelow wó cełej Łužycy a wó Górnych Serbach. Ale wósebnje su literarne pśinoski byli nowe wobogaśenje za toś ten politiski tyźenik. Pó źělach jo je pisał Mato Kosyk sam, ale śišćali su se teke pśełožki górnoserbskich basnjow Handrija Zejlera a małe wulicowańka z wusokim wuměłskim niwowom ako „Popcula“ rusojskego spisowaśela Turgenjewa.
Redaktor Kito Šwjela jo namakał za swój casnik nowego śišćarja – Wencela we Wórjejcach. Ten jo dał casnikoju spódobnjejše, modernjejše wuglědanje, lěpšu papjeru, nowše pismiki. Redaktor jo pśeměnił głowu casnika a jo jen pomjenił Bramborski Casnik. Wušej titelowego napisma jo wón sajźił wjelikego pšuskego hodlarja, kótaryž jo tam pótom cełe lětźasetki wóstał.
Głowa Bramborskego Casnika z lěta 1905
Kito Šwjela jo ako redaktor wóstał konserwatiwny – tak ako jogo pśedchadniki – a jo aktiwnje pódpěrał politiku pšuskego krala, kanclarja Bismarcka a konserwatiwnych pšuskich kněžkow. Do politiki jo se zaměšał na pśikład w lěśe 1881 w casu wuzwólowanja, a jo nagranjał lazowarje we Chóśebusko-Grodkojskem wuzwólowańskem wokrejsu, aby głosowali za zastupnika konserwatiwnych. Ako su socialdemokraty we wokrejsu weto dobyli, jo Kito Šwjela pśełapjony pisał:
„A chtož za Hirschbergarja jo zgłosował, ten podpěra te doprědkarje, žyźi a socialdemokraty... Doprědkarje, žyźi a socialdemokraty coju wotporaś kśesćijańsku wěru, kśesćijańsku šulu, kśesćijańske kněstwo (...) My konservativske pak, kenž smy našej patriotiskej barwje z Božeju pomocu wěrne wostali, njebźomy se daś wotšašyś, ale buźomy dalej wojowaś z Bogom za krala=kejžora a woścojsku zemju! To pomogaj Bog!“
Ceły originalny pśinosk móžośo pśelazowaś how: wobraz
Ako su górnoserbske casniki wótwoborowali nadpady Schlesische Zeitung a dalšnych nimskich casnikow, jo dolnoserbski casnik je jano w snadnej měrje pódpěrał. Ako prědne jo Šwjela wuznał za trěbne, až musy se rozkłasć słowo „panslawizm“, a až jogo casnik se wótrjaknjo toś tomu wjelikorusojskemu imperialistiskemu gibanjeju. Zrownju jo wón zlubił:
„My serbski lud smy za narodom teke Słowjany, ale wot takich bratšow, kenž na našog cesćoneg a lubeg kejžora a na naš woścojski land z wojnu du, njocomy nic wěźeś. My comy měś měr! Bog kśěł nas pśed wojnu zwarnowaś, a dej-li byś, ga našomu kejžoru to dobyśe daś!“
Ceły originalny pśinosk móžośo pśelazowaś how: wobraz
Dolnoserbski casnik jo se wobijał direktneje kritiki wušyny, a jo-lic južo politiske wobstojnosći kritizěrował, ga jo se cesto pówołał na druge žrědła, na pśikład na Pratyju, a jo wóspjetował jeje pominanja. W toś tych lětach su se wózjawili we wótstawkach mysli k narodnemu połoženju serbskeje ludnosći. Ale byli su teke wuwześa, na pśikład ako lazowarski list wóznamjenjony tekst z lěta 1882:
„My njocomy groniś, až dej se nejžpjerwjej serbski seminar za hucabnikow załožyś a až akle potom, gaž mamy dobre hucabniki, comy glědaś, lěc njeby možno było tek serbski prjatkarski seminar załožyś. Ně, hoboje ma se staś, a hoboje nět, gaž dej Serbam byś pomožone.“
Ceły originalny pśinosk móžośo pśelazowaś how: wobraz
Wšykne tśo doněntejšne redaktory su zawěsće spóznali špatne połoženje serbskego luda. Ale dla togo až su byli konserwatiwne a z casnikom ceło wót wušnosći wótwisne, su zastupowali weto zjawnu pšusku politiku, kótaruž su pśedstajali a wopisowali ako serbojstwu pśijaznu. Weto dej se jim ako dobry statk pśipisaś, až su pla lazowarstwa buźili narodne wědobnje a gjardosć na serbski narod, serbsku rěc a nałogi. Wušej togo su wóni ze swójim pisanim pśipomogli k wuwiśu dolnoserbskeje pisneje rěcy, k jeje wobogaśenju a pózwignjenju na wušy niwow. Wósebnje Kito Šwjela ma how wjelike zasłužby.
Bogumił Šwjela jo wudawał Bramborski Casnik wót lěta 1916 do 1918 a wót 1921 do 1922 Serbski Casnik.
Prědne znamjenja se bližeceje změny su se pokazali w casu młodoserbskego gibanja. Jogo myslarje njejsu byli z casnikom spokojom. Tak jo zwěsćił w lěśe 1890 Matej Bogumił Broniš w lisće na młodego Bogumiła Šwjelu, až pšuskej wušynje powdany casnik njamóžo žywjeńsku wólu serbskego luda zbuźiś.
Teke Bogumił Šwjela (* 1873 w Skjarbošcu, † 1948 pla Naumburga) jo se pódobnje myslił, a ako jo 13. januar 1916 jogo prědne wudaśe Casnika w Budyšyńskej Smolerjec śišćarni wujšło, jo wón z głowy casnika nejpjerwjej pšuskego hodlarja wugnał. Casnik jo se pód redaktorstwom Bogumiła Šwjele zasej tšochu zwignuł. Młodoserbski redaktor jo nejpjerwjej se za to starał, aby dolnoserbski tyźenik w lětach prědneje swětoweje wójny njezajšeł. W lětoma wójny 1917 a 1918 jo casnik njepšawidłownje wuchadał, ale pótom jo była góspodarska nuza tak wjelika, až casnik jo pśestał wuchadaś. Numer 6/1918 jo był ten slědny.


text:
Zakładna ideja tych knigłow »Was wir in uns tragen. Sorbische Lebenswege« jo, žywjeńske drogi Serbow wšakorakich generacijow zezběraś, wót luźi, ako se z tym serbskim wusko zwězane cuju a se – na ceło wšakoraku wašnju – za to angažěruju. Su drje to w prědnem rěźe knigły za nimskich cytarjow – pśeto w Serbach jo nejwětšy źěl tych wósobow derje znaty. Procowarje by jich něga pomjenili, wótere ceptarje a ceptaŕki su mjazy nimi, ale teke serbski skótny gójc, zegeraŕ, student mediciny a wótkubłaŕka powědaju. Wšykne maju wjelgin wuski poměr k serbskej rěcy a kulturje a wopytuju jej w swójom žywjeńskem wobswěśe pśi žywjenju zdźaržaś.
Křesćan Krawc jo pśewjadł interviewy a jo je wobźěłał, pśi comž jo wopytał, tu typisku wašnju powědanja zdźaržaś – teke z nimskego teksta jo wusłyšaś (a na někotarych městnach jo teke wucytaś) ta serbšćina, kótaruž nejwětšy źěl interviewowanych – nanejmjenjej z Górneje Łužyce – na swójom wšednem dnju a w swójej familiji powěda. Su to knigły z nutśikownego serbskeje kultury, ze wšyknych regionow a wšyknych generacijow. Pśedstajonych jo dogromady 13 wósobow, pśi comž jo w dwěma interviewoma hyšći wjele pśidatnych głosow, 14. tekst se pśiwobrośijo Chróšćańskemu šulskemu zběžkoju – wón twóri šarněr a klucowe wulicowańko tych knigłow.
»Pospyt wo zabytych tamnych« mjenuje Christian Kessner, lěkar a psychoterapeut w Drježdźanach, swoju knihu wo serbskej duši. Dokładnišo prajene dźe – w termini analytiskeje psychologije Carla Gustava Junga – wo archetypus toho słowjanskeho we Łužicy a na wuchodźe Němskeje. Jung je ideju kolektiwneho njewědomeho do psychoanalyzy zawjedł: W dušinym žiwjenju jednotliwca njehraje po jeho měnjenju jenož to wosobinsce njewědome ze swojimi potłóčowanjemi jednu rólu, ale tež archetypiske wobrazy a symbole ze stawiznow skupiny abo krajiny, w kotrejž něchtó wotrosće. To je zakładna ideja tuteje knihi: Ze słowjanskeho wobsydlenja, jich podćisnjenja a wróćostłóčenja, ale tež z jich mytow, symbolow, powěsćow pochadźace archetypy charakterizuja dušinu kulturu dźensa mjez Łobjom a Wódru žiwymi ludźimi; tež potom, hdyž jim to njeje wědome abo hdyž steja woni – na wědomej runinje – słowjanskemu herbstwu samo skeptisce abo njepřećelsce napřećo.Christian Kessner, Swjate su mi twoje hona – Heilig sind mir Deine Fluren. Zum Archetypus des Slawischen in der Lausitz, im Osten Deutschlands. Ein Versuch über den vergessenen Anderen, 2020
Poprawom je tuta ideja zajimawa a by sej systematiske wobdźěłanje bjeze wšeho zasłužiła resp. su hižo za to prjedawše spočatki w etnografiji, stawiznowědźe a kulturnej wědomosći. Zajimawe by było, što móže psychoanalyza k tomu přinošować, nic naposledk na »empiriskim« materialu, kiž wšak je w jeje tradiciji přewažnje hromadźenje a interpretowanje padowych stawiznow: potajkim »wunurjenje« tajkich kulturelnje so pominjenych symbolow a mytosow w indiwiduelnych stawiznach ludźi, kotřiž wo swojim słowjanskim pochadźe abo něhdyšim słowjanskim charakterje swojeho pochadoweho regiona wjace ničo njewědźa. Awtor poda pak so na hinaši puć: Po krótkim zwobraznjenju stawiznow słowjanskeho wobsydlenja Łužicy – při čimž so na tute tež w europskim ramiku, poćahujo so na słowjanskich susodow, zhladuje – so Serbja jako »zbywacy« »posledni Indianojo« Europy skrótka wopisuja. Sćěhuje krótki ekskurs k prašenju dokřesćanskeje mytologije a dlěši, awtorej po wšěm zdaću jara wažny wo zarjadowanju toho serbskeho do – tež wot Junga přewzate – napřećostajenja wuchodneho a zapadneho myslenja. Mjeztym zo je zapadne myslenje racionalne a na eficiencu wusměrjene, je wuchodne – kotrež je Jung w Indiskej studował a kotrež Kessnera hač do Japanskeje ćehnje – wotewrjeniše za to iracionalne, ale tež za z tym zwisowace spirituelne nazhonjenje. Serbja symbolizuja w koordinatowym systemje awtora potajkim »wuchodne myslenje« – woni sedźa, w rěči Junga, »bliže při žórłach« (pod Čornobohom), a runje to čini jich tak přićahliwych za analytikarja.


text:
Serbja
Serbja (tež Serbjo[1], delnjoserbsce Serby, łaćonsce Surbi, Surabi resp. Sorabi, němsce Sorben) su zapadosłowjanski lud, kotryž je w Němskej žiwy. Tradicionelna domizna Serbow stej Delnja a Hornja Łužica w zwjazkowymaj krajomaj Braniborska a Sakska, tak mjenowany serbski sydlenski rum.
Rěče a sydlenski rumWobdźěłać
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji čěšćinje a słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000 a cyłkowna ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamni su w Delnjej Łužicy žiwi, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšinu rěčnikow delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład w Bórkowach, Běłej Górje-Bělinje, Hochozy abo Janšojcach.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzymja, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwi. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po Druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
Serbska diasporaWobdźěłać
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež běše so w 1850tych lětach wot serbskich wupućowarjow załožiło. Dźensa je w tamnišej šuli domizniski muzej zaměstnjeny, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. Pola ludličenja 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu we wšelakorych kónčinach Awstralskeje. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše něhdźe 2000 Serbow do kontinenta.
Politika a prawaWobdźěłać
Prawa Serbow su zasadnje garantowane přez wustawje zwjazkoweju krajow (Sakska: Art. 5 a 6, Braniborska: Art. 25) a Serbskej zakonjej (Sakska: SächsSorbG, Braniborska: SWG). Na zwjazkowej runinje su serbske prawa zakótwjene předewšěm w protokolowej noticy Zjednoćenskeho zrěčenja z lěta 1990 kaž tež w dalšich zakonjach, mjez druhim wo wosobowych mjenach (MindNamÄndG) a sudniskej rěči (GVG).
Wot zwjazkoweju krajow Sakskeje a Braniborskeje kaž tež wot zwjazka připóznata zastupjerka serbskich zajimow je Domowina – Zwjazk Łužiskich Serbow. Serbja nimaja krute městna w parlamentach, w legislaturnej periodźe 2014–19 běchu pak štyrjo serbscy zapósłancy w sakskim krajnym sejmje (ministerski prezident Tilich, Kozel, Mikławšk, Šiman), štož bě wjace hač podźěl Serbow na wobydlerstwje. W periodźe 2019–24 staj hišće dwaj serbskaj zapósłancaj. W zwjazkowym sejmje běše hač k wólbam 2017 z Marju Michałkowej jedna serbska zapósłanča.
Při woběmaj krajnymaj sejmomaj zastupuje Rada za serbske naležnosće serbske zajimy. Tuta so w Braniborskej wot lěta 2015 přez demokratiske wólby postaja, w Sakskej woli ju krajny sejm. Wokrjesy a někotre města a gmejny maja społnomócnjeneho za serbske naležnosće abo tež serbske přirady, kotrež zastupuja serbske zajimy w zarjadnistwje.
Swójsku stronu Serbja nimaja, su pak we wšelakich stronach přez jednotliwcow zastupjeni. Na komunalnej runinje (gmejnske rady, Budyski wokrjesny sejmik) wobsteja serbske wolerske zhromadźenstwa.
Wo financowanje serbskich institucijow stara so Załožba za serbski lud, instrument zwjazka a wobeju krajow, z kotrymž so finančne srědki rozdźěleja. Hłowny gremij załožby je załožbowa rada, w kotrymž maja Serbja šěsć wot 15 hłosow. Serbskich zastupjerjow postajeja gremije Domowiny.
NabožinaWobdźěłać
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900)[2], jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje katolscy (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak wučinješe podźěl protestantow w tym času wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěče a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je poměr dźensa nawopak.
Narodne symboleWobdźěłać
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 prěnjotnje naspomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze dósta swoje dźensniše barby. Serbska hymna je „Rjana Łužica“.
Serbsko-słowjanske stykiWobdźěłać
Kaž w zańdźenosći pěstuja so serbsko-čěske a serbsko-pólske styki tež dźensa. W Pólskej a Čěskej eksistujetej towarstwje (Společnost přátel Lužice a Towarzystwo Polsko-Serbołużyckie), kotrejž pěstujetej čěsko-serbske resp. pólsko-serbske přećelstwo. Společnost přatel Lužice wudawa samo časopis – Česko-lužický věstník. Mjez Serbami a dalšimi słowjanskimi ludami wobsteja tohorunja wuske styki. W Serbiskej wěnowaše tak mjenowany projekt Rastko Serbam cyłu elektronisku biblioteku: http://www.rastko.org.rs/rastko-lu/index_l.html, přez kotruž móhli so zajimcy w serbiskej rěči wo Serbach informować. Projekt bu wot profesora Predraga Pipera z Běłohródskeje uniwersity připrawjeny. W tutej elektroniskej bibliotece nańdźe čitar serbiske přełožki wuznamnych serbskich spisowaćelow kaž Jurja Kocha, Jěwy-Marje Čornakec, Kita Lorenca, Jurja Brězana atd. K tomu skići elektroniska biblioteka Rastko informacije wo stawiznach, rěče a wuměłstwje Serbow.
ŽórłoWobdźěłać
- ↑ Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, ISBN 3-7420-1103-0, strona 153
- ↑ Po ludličenju 1900, hlej Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag Berlin, 1954, str. 34


text:
František Doucha
František Doucha (* 31. awgusta 1810 w Praze; † 3. nowembra 1884 w Praze) bě čěski bibliograf, spisowaćel, přełožowar a duchowny.
ŽiwjenjeWobdźěłać
František Doucha wopyta Małostronski gymnazij a studowaše teologiju w Praze. Na płuca schorjeny Doucha lěkowaše so 1839 w kupjelach Lázně Libverda, hdźěž so z chowancom Serbskeho seminara Jordanom zezna a so za Serbstwo zahori. Pozdźišo haješe Doucha zwisk k Smolerjej a wopyta zeńdźenja Serbowki. Do wšelakich čěskich časopisow napisa nastawki wo połoženju w Serbach a wozjewi přełožki serbskich basnjow. Doucha běše mjez prěnimi Słowjanami z čłonom Maćicy Serbskeje.
ŽórłaWobdźěłać
- Josef Páta: Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja. Budyšin 1919.


text:
Mont Blanc
Mont Blanc (italsce Monte Bianco, „běła hora“) je ze 4810 metrami nad mórskej hładźinu najwyša hora Alpow, Francoskeje, Italskeje a cyłeje Europskeje unije. Prašenje, hač je wón abo Elbrus (5642 m) w Kawkazu tež najwyša hora Europy, wotwisuje wot definicije kontinentalneje hranicy mjez Europu a Aziju. Zwjetša so pak Kawkaz k Europje njeliči.
Mont Blanc nadeńdźe so při francosko-italskej hranicy w zapadnych Alpach, při čimž njeje dokładny běh hranicy dotal jasny. Po francoskej definiciji by předwjeršk Mont Blanc de Courmayeur (4748 m) najwyši dypk Italskeje był. Sewjernje hory nadeńdźe so doł Arve z turistiskim centrumom Chamonix.
Pola krosnowarjow njepłaći Mont Blanc jako najwyši dypk Europy a tuž tež njesłuša k Seven Summits, sydom najwyšim horam wšěch kontinentow.


text:
Rěčacy tworja w komunikaciskich procesach modele woprawdźitosće, ale při tym njejsu naše předstawy wo woprawdźitosći wot rěčnych strukturow determinowane.
Genderowa rěč so hustodosć jako srědk runostajenja žonow a mužow na rěčnej runinje wobhladuje. »Widźomnosć žonow w rěči« je tola bytostny a tradicionelny argument feministiskeje linguistiki. Je pak jenož jedyn argument z wjacorych a předewšěm je tole tón argument, kotryž ideologiske pozadki feministiskeje linguistiki do njezawjedliweho, towaršnostnje akceptowaneho konteksta staji. Wobsteja tež druhe genderlinguistiske koncepty, kotrež měrja so na to, so mjenowanju splažnych rozdźělow scyła w rěčnym wužiwanju wobarać (»undoing gender«). Po tajkich konceptach njeměł so binarnje organizowany splažny koncept w rěči jewić, wuchadźejo z toho, zo su splažne róle swojowólnje přez socialne wuměnjenja definowane a so na biologisku dwojotu žonow a mužow redukować njedadźa. Tajkele towaršnostno-politiske ideje dyrbja tež w rěči zwobraznjene być, štož žadaja wosebje přiwisnicy »queer studies« a teorije wo »dekonstrukciji nućeneje heteroseksuality«.1
THOMAS MENZEL
Z Italskeje docpě nas zrudna powěsć wo smjerći rěčespytnika a slawista prof. dr. Andrea Trovesi. Profesor Trovesi je był nimoměry rěčnje wobdarjeny wědomostnik, kotryž je wjetšinu słowjanskich rěčow wobknježił a so tež ze słowjanskimi mjeńšinowymi rěčemi zaběrał.
W Serbskim instituće wobdźěli so na lětnim kursu serbšćiny w lěće 2000. Po studiju rušćiny, čěšćiny a němčiny w swojim ródnym měsće Bergamo a dlěšich studijnych přebywanjach w Praze je w Mailandźe 2002 zakitował disertaciju wo wuwiću definitnych artiklach w čěskej, serbskej a słowjenskej rěči. Jako docent a profesor je dołholětnje na Instituće za słowjansku filologiju uniwersity w Bergamje skutkował, prjedy hač přewza 2015 profesuru za slawistiski rěčespyt na uniwersiće »La Sapienza« w Romje (z ćežišćom słowjenskeje rěče).Andrea Trovesi (1971–2021) Foto: Thomas Menzel
Trovesi měješe šěroke wědomostne zajimy a je přeslědźił stawizny, struktury a rěčnu politiku słowjanskich a balkanskich rěčow. Publikowaše wšelake dźěła, mjez druhim wo wokatiwje w słowjanskich rěčach, wo etymologiskich prašenjach, na přikład wo přirunanju turkowskich požčonkow w bołharšćinje a bosnišćinje, wo sociolinguistiskich zjawach, kaž wo nastaću a kodifikowanju čornohórskeje rěče. Wo didaktiskich kompetencach wědomostnika swědči sobuawtorstwo gramatiki čěšćiny za italskich wuknjacych (Grammatica ceca: fonetica, morfologia e sintassi con esercizi e soluzioni, Milano 2019). 2003 je organizował sorabistisku konferencu w Bergamje z wobdźělenjom rěčespytnikow a literarnych wědomostnikow Lipšćanskeje uniwersity a Serbskeho instituta. Wuskutk konferency běše zwjazk I serbi-lusaziani. Storia, letteratura, lingua (Milano 2007), kotryž předstaja čitarjam w italskej rěči najwažniše fakty wo stawiznach, rěčomaj a kulturje Serbow.


text:
Přihotowanski tydźeń za nowe šulske lěto 2022/2023 zahaji dźěl wučerkow a wučerjow Kulowskeje wyšeje šule „Korla Awgust Kocor“ z wopytom swjedźenskeho ćaha šulerkow a šulerjow minjenu póndźelu we wobłuku Kamjenskeje Boršće.
Zetkachmy so w bjezposrědnjej bliskosći Lessingoweho gymnazija, kiž bu po wobšěrnym ponowjenju kaž tež po při- a wutwarje hakle minjenu njedźelu znowa wotewrjeny. Smědźachmy samo skrótka do noweho kubłanišća nutř pokuknyć. Šulerjow a wučerjow wočakuja tam wuběrne wuknjenske a dźěłowe wuměnjenja, tak facit nas Kulowskich pedagogowkow a pedagogow.