text:
Přezwuk
Zapřijeće přezwuk so za dwě rozdźělnej wěcy wužiwa: za wěstu družinu přeměnjenja wokalow w germanskich rěčach, kaž tež we wobchadnej rěči za wosebite pismiki w němskim alfabeće.
Wobsah
- 1 Přeměnjene wokalow
- 2 Přezwukowe pismiki
- 3 Hlej tež
Přeměnjene wokalow[wobdźěłać]
Přezwuk je změna tych wokalow, na kotrež fleksiska abo wotwodna złóžka sćěhuje abo něhdy sćěhowa, kotraž wokal i abo połwokal j wobsahuje. Tuta změna wokala je typiska za młódše germanske rěče. Přezwuk dyrbi so wot ablauta rozeznawać.
Přičina za tuta wokalowa změna[wobdźěłać]
Jasny wokal i wukonja asimilowace skutkowanje připodobnjujo sej wokal předchadźeje złóžki, tuž činjo jón jašniši. W starowysokoněmčinje so to jenož na a wuskutkuje, kotryž so přez wliw wokala i we slědowacej žłóžce z jasnym wokalom stanje. W srjedźowysokoněmčinje wšak slědowacy i wšě wokale předchadźeceje wobwliwuje, kotrež wokalej i podobne njejsu (ćmowe wokale). Tak so krótke wokale a, o, u k ä, ö, ü, dołhe wokale a, o, u k ae, oe, iu, diftongi uo a ou k üe a öu wuwiwaja. Přezwuk wostawa, tež hdyž i abo j je wupadnjeny.
Přezwuki ö a ü so porno přisłušnemu wokalej z wótrišej hubu, resp. dale prědku w hubje tworjetej, to rěka ö je z kulojtymaj hubomaj artikulowany e a ü z kulojtymaj hubomaj artikulowany i.
Tak praji so w srjedźowysokoněmčinje ich valle, ale du vellest (fällst, hornjoserbsce: padaš), dokelž druha wosoba prěnjotnje měješe i (starowysokoněmsce fallis).
Pozdźiše wuwiće (přez analogiju) je wšak tworjenje werba rüemen (rühmen, pódla ruomen, hornjoserbsce: chwalić) z ruom (Ruhm, hornjoserbsce: sława); tu njemóžeše přezwuk primarnje nastać, dokelž w starowysokoněmčinje prěnjotny j infinitiwneje kóncowki bě so prjedawšeje změny -jan k -en dla hižo zhubił (germansce *hrōmjan → starowysokoněmsce hruomen, ruomen).
Tež pola substantiwow, kotrychž zdónkowy wokal so w plzuralo přezwukuje (Mann – Männer), so tuta změna přez wliw prjedawšeho i w kónčnej złóžce pluraloweje formy wujasnja.
Na druhej stronje ani zrědka njewustupuje, zo je so po zdaću ze zhubjenje zwuka i abo j tež jeho wuskutk, přezwuk, zhubił (t. mj. "wróćopřezwuk"), tak kaž na př. so w srjedźowysokoněmčinje a nowysokoněmčinje w infinitiwje za gotiski brannjan brennen praji, ale w imperfekće srjedźowysokoněmsce brante (dźensa: brannte), hačrunjež wotpowědowaca gotiska forma rěka brannida. We woprawdźitosći pak njeje so w tajkich padach (dołha zdónkowa złóžka) ženje přezwuk stał (hlej hižo starowysokoněmski brennen / branta / gi-brant !), dokelž wokal i, wobchowany hišće w w gotišćinje mjezy słownym zdónkom a kóncowku imperfekta a participa perfekta, bě hižo prjedy w zapadogermanšćinje wupadnył. Do tuteje kategorije pada mj. dr. tež denken / dachte / gedacht, bringen / brachte / gebracht, nižoněmsce sööken / sochte / (ge-)socht resp. jendźelsce to seek / sought / sought (suchen / suchte / gesucht - změny dla z germanskeho *sōkjan → suohhen we wysokoněmčinje cyle bjez přezwuka); konsonantiske změnjenje (k/g → ch/gh, strata konsonanta n) da so na zažne wupadnjenje wokala i wróćo zwjesć.
Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje[wobdźěłać]
W nowowysokoněmčinje płaća zwjetša ä, ö, ü, äu jako přezwukowe wokale a diftongi ; ä, äu so zwjetša tam pisatej, hdźež přiwuzne słowo abo přiwuzna forma z a eksistuje abo so sej tež bjez historiskich rěčnych znajomosćow lochce myslić da, na př. Mann – Männer, Haus – Häuser.
Přezwuk je tež za němsku fleksiju dźeń a wjetši woznam nabył; tak wón słuži nětko k woznamjenjenju plurala, na př. Männer, k zwuraznjenju diminutiwow, na př. Häuschen. Pódla prajene wón absolutnje njeje konsekwentnje přewjedźeny, a jednotliwe narěče jón nimale docyła nimaja. W šwicarskich narěčach wšak je so přezwuk rozšěrił (přez analogije), a wustupuje husto tež tam, hdźež njebě žadyn i eksistował, kotryž by přezwuk wuskutkował (na př. Taag-Tääg abo Hund-Hünd). Wón je jara produktiwny a nałožuje so tež na młódše cuze słowa (Kurs-Kürs, Kantoon-Kantöön)
Mjeno Umlaut přińdźe wot Jacoba Grimma, kiž je tež wuraz łamanje wunamakał. W skandinawiskich rěčach ma tež u samsnu asimilowacu móc. Tež druhe rěče maja zjawy, přiwuzne přezwukej, k tym předewšěm Epenteza wot i słuša, kotrež je husto w grjekšćinje a awestišćinje.
Dalše přikłady:
- arm – ärmlich
- Hof – höfisch, auch Höfe
- barfuß – barfüßig
- alt – älter
Přezwukowe pismiki[wobdźěłać]
Z přezwukom so tež pismiki woznamjenjeja, kotrež so w němčinje za zwobraznjenje přezwukowanych wokalow wužiwaja, tuž Ää, Öö, Üü.
Přezwuki so w typografiji wot diakritiskich znamjenjow z tremu rozeznawaja, kotrež móža identiscé wupadać, ale maja rozdźělne woznamy (na přikład dźělene wurěkowanje wokalow „A“ a „e“ w „Aëlita“). Wo hdys a hdys trěbne rozeznawanje mjez přezwukom a tremu w předźěłanju datow hlej Trema.
Artikulacija w němskej rěči[wobdźěłać]
Artikulacija w estišćinje[wobdźěłać]
W estišćinje pismiki Ä, Ö a Ü na kóncu alfabeta steja a płaća jako samostatne pismiki. Přepisanje Ä jako AE, Ö jako OE a Ü jako UE njeje móžno, dokelž tute bychu w tym padźe jako diftongi płaćili.
Artikulacija we finšćinje[wobdźěłać]
We finšćinje pismiki Ä ([æ]) a Ö ([œ]) na kóncu alfabeta steja, za pismikom Y, kotryž njewurěkuje so kaž němski Ü jako [y]. Pismik Ü we finskej rěči njeeksistuje.
Artikulacija w islandšćinje[wobdźěłać]
Pismik ö je posledni w islandskim alfabeće.
- Wurěkuje so kaž: [œ], kaž ö w Löffel.
- Jeli pak před nk, ng abo gi steji, wurěkuje so wón kaž [œy], podobnje kaž w feuille (fr. za łopjeno)
- Přikład: fjallgöngumaður (krosnowar)
Zwobraznjenje přezwukow[wobdźěłać]
We frakturowych pismach buchu přezwuki z postponowanym abo nad pismik stajenym „e“ tworjene. Konwencija, zo bychu přezwuki z dwěmaj dypkomaj nad psimikom woznamjenili, so w němčinje z wertikalneje ligatury z wokala a pismika e w kurentnym pismje nad wokalom, kotryž bu kaž dwě zwjazanej smužce horje napisany (někak kaž 11). W někotrych frakturowych pismach hodźi so nadpisany e tež dźensa nadeńć. Zwobraznjenje přezwuka z e je mjeztym hač na mało wuwzaćow hišće z wašnjom, jeli wužite kodowanje wotpowědowacy pismik k dispoziciji njestaji (Přikłady: ä → ae, Ä → AE abo Ae). W němskorěčnych křižowkach pak so přezwuki zwjetša jako AE, OE a UE pisaja.
W pisanskim pismje su nimo nadstajeneju dypkow hišće druhe pisanske wašnja (alografiske warianty). Dwě najhusćišej warianće stej a) dwě krótkej wertikalnej smužce město dypkow (tohodla rěči so w Awstriskej, hdźež tute pisanske wašnje so preferuje, tež wo ü-/ä-/ö-Stricherl (ü-/ä-/ö-smužki), b) horicontalna smužka nad pismikom, kotraž je runa abo trochu dele přezhibnjena. Poslednje pisanske wašnje ma njelěpšinu, zo je u-smužce podobne, z kotrejž někotre ludźo mały pismik u wuhotuja, zo bychu jón wot pismika n rozeznawali. Potajkim je strach zaměnjenja mjez u a ü pola tutoho pisanskeho wašnja.
We wabjenskej grafice a pola stilizowaneho pisma so dypkaj přezwukow husto wotcuzbnjetej; na př. wužiwa so město naju jednotliwe dypli, smužki abo hinaše grafiske přiznamjenja, kotrež maja originelnišo skutkować a najebać toho přezwuk rozeznawać. (přir. na př. loga awstriskich partijow).
W madźaršćinje su wšak dwě formje woznamjenjenja přezwukow dyrbjetej so grafematiske přiznamjo hódnoćić, t.r. majetej woznam rozeznawacu funkciju. Wot dypkow (Trema) dyrbi so tak mjenowany dwójny akut (dwaj akutowej přizwukaj jedyn pódla druheho), kotryž kaž jednory akut na druhich wokalowych pismikach k woznamjenjenju dołheho wurěkowanja słuži.
We finšćinje hodźa so tež přizwukowe znamješka (Á, Ó) město přezwukowych dypkow wužiwać. Tute pisanske wašnje wšak maja za zestarjene a wužiwa so jenož zrědka w rukopisnych tekstach, kaž tež we wabjenju (předewšěm we swětłowej reklamje).
W naurušćinje so přezwuki z tildu zwobraznjeja (ä=ã, ö=õ, ü=ũ). Pisanje tildow wšak hižo z wašnjom njeje, tak zo so słowa z přezwukami zwjetša bjez tildow pisaja.
Zwobraznjenje w kompjuterowych systemach[wobdźěłać]
Dokelž zažna kompjuterowa technologija so husto rozwiwa njedźiwajo na narodne wosebitosće, běše zwobraznjenje přezwukow we wjele wobłukach, jeli móžno, potom jenož ze specielnymi připodobnjenjemi.
W kodowanju ASCII ze sydom bitami, přezwuki njejsu direktnje wobsahowane. Tohodla wjele staršich kompjuterowych systemow njezwobraznješe je bjeze wšeho. Dwanaće z ASCII-znamješkow pak běchu za wužiwanje narodnych specialnych znamješkow předwidźane. Z tutych bu za zwobraznjenje němskeho alfabeta do zawjedźenja rozšěrjenych kodowanjow sydom znamješkow ([\]{\}~) wužiwane, zo by němske přezwuki a pismik escet (ÄÖÜäöüß) zwobrazniło. Za ASCII-kod běše prěnjotnje tež přidatne wužiwanje ASCII-pazorkow (") jako znamjo za přezwukit, analognje k dwójnemu wužiwanju tildy (~), cirkumfleksa (^) a gravisa (`).
ASCII-rozšěrjenje ISO 8859-1 (Latin 1) wobsahuje wšě přezwuki. Nimale wšě moderne kompjutery wužiwaja tež unikodowy standard, kotryž bu najprjedy w lěće 1991 wozjewjeny a móža přezwuki předźěłać a zwobraznić. Dokelž starše ISO-kodwanja so z rozšěrjenym kodowanjom UTF-8 za Unicode njekryja, móža tež na modernych kompjuterach problemy z přezwukami wustupić.
W zapodatnej lince z Microsoft Windows so z přičinow kompatibelnosće hišće stare IBM-PC-kodowanje wužiwa, tak zo přezwuki a pismik ß tam druhe kodowe čisła dóstachu.
Unicode[wobdźěłać]
Přezwuki su w kodowanju Unicode takle definowane a kodowane:
Z linguistiskeho wida wšak tute unikodowe pomjenowanje korektne njeje, dokelž diereza (trema) dźělene rěčenje wokalow poznamjenja.
Unicode znaje dwě kanonisce ekwiwalentnej formje kodowanja přezwukow, precomposed a decomposed. Forma decomposed so ze znamješkom U+0308 (COMBINING DIAERESIS) twori.
UTF-8[wobdźěłać]
W URL-kodowanju so přezwuki po UTF-8 a ze znamješkom % před tym koduja a tež w e-mejlach měli so přezwuki jako UTF-8 kodować. Poslednje měł kóždy moderny e-mejlowy program zwoprawdźeć.
HTML[wobdźěłać]
Dokelž so w normalnym žórłowym teksće HTML spočatnje njeda kodowanje znamješkow postajić, dyrbjachu so přezwuki z pomocu tak mjenowanych pomjenowanych znamješkow (named entities) wužiwać, kotrež ze zawodneho
&, symboliskeho mjena a kónčaceho
; wobsteja. Dźensa je móžno, zo by so kóžde unikodowe znamješko zwobrazniło přez to, zo so decimalne čisło z
&# a ; resp. heksadecimalne čisło z
&#x a ; wobdawa. Nimo toho je nětko móžnosć kodowanje znamješkow z přikazom meta ( ) w HTML-dokumenće postajić, přez čo zwobraznjenje přezwukow z pomocu pomjenowanych znamješkow zwjetša trjeba njeje.
Powšitkownje płaći, zo wokal z dwěmaj dypkomaj nad sobu so po sćěhowacej šemje twori:
& plus wokal plus
uml;.
TeX a LaTeX[wobdźěłać]
TeX a LaTeX móžetej přezwukowej dypkaj nad kóždežkuli znamješko stajić. Za to stej dwaj přikazaj
- w tekstowym modusu za tekstowy sadźenje
\"apismik ä wutworja
- w matematiskim modusu
\ddot apismik jako formulowe znamješko wutworja
Z pakćikom german.sty abo z pakćikom babel so zapodaće němskich přezwukow k
"a,
"o a
"u zjednorja. Přez podaće přihódneje opcije k pakćikej inputenc je wězo tež móžno přezwuki w tekstowym modusu direktnje zapodać.
Druhe wobłuki[wobdźěłać]
W mjenach domenow dadźa so přezwuki z pomocu kodowanskeje metody IDNA wužiwać.
Pola pisanskich mašinow je nimo zwučeneje twarskeje formy ze separatnymi přezwukami tež twarske formy, pola kotrychž přezwuki so ze separatnych znamješkow za pismiki a přezwukowej dypkaj zestajeja.


c: text/html

text:
Cixi
Cixi, Cu Si, Xiaoqin Xian, Jehonala (chiń. 慈禧太后; rodz. 29 listopada 1835, um. 15 listopada 1908) – chińsko cysarzowo ze dynastyje Quing we rokach 1861-1908.
S anfanga bůła nałożnicům cysorza Xianfenga; kej uůn umrził, uobjyła władza a sprawowała ja we lotach 1861-1873, 1874-1889 a 1898-1908 kej regyntka we mjańe swojego synka, małoletńygo Tongzhi, a ńyskorzi synka uod uůnygo braćika Guangxu (1874-1889). Mjała kůnserwatywne a izolacjůńistyczne poglůndy, kere sprowjůły, co we Chinach pogłymbjůło śe zacofańy. Průby reformůw, kere podjůn cysorz Guangxu (Sto Dńi Reformůw), skůńczůły na uodsuńyńću uůnygo uod władze. Cysorz trefjůł do důmowygo heresztu, kaj bůł trzimany aże do śmjyrći we 1908 roku. Reformatorůw wyćepano abo zaszlachtowano. Dźyń po śmjyrći Guangxu umrziła Cixi.
We uostatńich rokach swojej władze, Cixi podjyna uograńiczůne průby wkludzyńo reformůw, dozwolůła na uodymkńyńće szulůw a modyrńizacyjo armije. Po jeji umrzyńu, władza cysorz Pu Yi, gynau jako sobje tygo winszowała.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Woda
Woda je chemiska wjazba, kotraž je njeparujomna za wšěch žiwochow na zemi. Wona pod normalnymi wuměnjenjemi je kapalny při temperaturach mjez 0 °C a 100 °C. Pod škrějnym dypkom bywa kruta maćizna, a to lód. Nad warjenskim dypkom bywa para.
Woda wobsteji z wodźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wobsahuje w drobnych mnóstwach ćežku wodu.
Tři štwórćinow powjerch zemje su přikryte přez wulku kopicu wody, oceany. Cirkulacija wody mjez oceanami a powětrom zwjetša kreěruje wjedro.
Woda je hłowny napoj wšěch zwěrjatow.
Wjele maćiznow so móže we wodźe rozpušćeć, při tym rozpušćomnosć wotwisuje wot maćizny a temperatury. Rozpušćomnosć płunow wotewza z přiběracej temperaturu, mjeztym zo rozpušćomnosć selow přiběra z přiběracej temperaturu.
Wobsah
Kajkosće[wobdźěłać]
Chemija[wobdźěłać]
Woda je jara jednora chemiska wjazba. Jeje formula je H2O. To woznamjenja, zo molekul wody ma 2 atomaj wodźika, a 1 atom kislika. Temperatura, při kotrejž woda bywa lód, je 0 Celsius pod normalnym atmosferiskim ćišćom; temperatura, při kotrejž woda so wari, definuje 100 Celsius při normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim ćišćom. Wona je jenička substanca, kotraž so ćehnje, hdyž bywa lód.
Jednora ale wažna a jónkróćna kajkosć wody je, zo jeje kruta forma płuwa na kapalnej. Kruta faza je mjenje husta hač kapalna woda, dla geometrije sylnych wodźikowych wjazbow kotrež so jenož při niskich temperaturach zdźěłuja. Tohodla hłuboka woda wostanje kapalna, ćopliša hač lodowy powjerch, a wodowe organizmy (prěnje žiwe organizmy na zemi) móžeja lodowe wumjenja přežiwić.
Ćežka woda, połćežka woda a přećežka woda[wobdźěłać]
Nimo „normalneje“ woda eksistuje tež tak mjenowana „połćežka woda“, „ćežka woda“ (deuteriumowy oksid) a „přećežka woda“ (tritiumowy oksid). Při ćežkej a přećežkej wodźe normalny wodźikowy atom (protium, symbol H) so přez jeju ćežkej izotopaj deuterium abo tritium naruna. Při połćežkej wodźe, jedyn wodźikowy atom so přez deuterium naruna.
Ćežka woda so wot wšědneje wody we fyzikalnych a chemiskich kajkosćach rozeznawa, na př. ma wyši škrějny dypk, warjenski dypk a je husćiša. Na bazy wulkeje masoweje diferency mjez protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kotrejž matej dwójnu a trójnu masu), kinetiski izotopowy efekt je jara akutny. Dla narunanja normalneje wody při chemiskich substancach runowahowe reakcije změnja, štož móže na př. k ćěłoškódnym sćěham w čłowjekowym ćěle wodźić.
Molekulowa geometrija[wobdźěłać]
Wodowy molekul wobsteji z dweju wodźikoweju atomow a jedneho kislikoweho atoma. Geometrisce wodowy molekul je kutny a wotpowěduje VSEPR-teoriji, AB2E2-typej. Dwaj atomaj wodźika a dwaj poraj elektronow su přesunjenej do róžkow předstajeneho tetraedra. Nuhel, kotryž dwaj O-H-wjazbaj začinitej, je 104,45°. Nastanje dla wulkeje potrjeby na rumje swobodnych porow elekronow daloko idealneho tetraedroweho nuhela (~109,47°). Dołhosć O-H-wjazbow je něhdźe 95,84 pikometrow.
Biologija[wobdźěłać]
Woda je najnuzniša substanca za wšěch žiwochow, dokelž ma wjacore rědke kajkosće kotrež su jara wažne za žiwjenje. Je dobra rozpušćadło, a ma sylnu powjerchowu napjatosć. Čerstwa woda je najhusćiša při 4 °C; jeje hustosć wotewza, hdyž mjerznje abo so zhrěje. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, hra wažnu rólu jako absorbowadło ultrawioletneho promjenjenja. Dokelž woda ma wysoku specifisku ćopłotu kotraž stabilizuje klimu na cyłym swěće.
Woda je jara dobre rozpušćadło, a rozpušćuje wjace družinow substancow, kaž wšelake sele a cokory, a wolóžuje swoje chemiske wzajomne skutkowanje, kotrež pomha kompleksne matabolizmy. Najebać toho, někajke substancy so njederje měšeja z wodu, inkluziwnje wolijow a hydrofobnych substancow. Bańkowe membrany wužiwaja tutu kajkosć z by starosćiwje kontrolowali wzajomne skutkowanje mjez swojimi wobsahami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu tróšku wot powjerchoweje napjatosće wody wolóžowane.
Wodowe kapki su stabilne dla sylneje powjerchoweje napjatosće wody. So móže widźeć tute hdyž tróšku wody bu kapana na njerozpušćomny powjerch kaž škleńcu. Woda so do kapkow zwjazuje. Tuta kajkosć je trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobdźěłać]
Na powjerchu zemje so nahromadźuje wodowe masy běžace dele — na př. rěčki a rěki — a stajace na wěstym niwowje — na př. jězory, morja, a oceany.
-
-
Otava rěka,
Kanada
-
-
Dokelž woda je trěbna za čłowjekowe, zwěrjatkowe a rostlinowe žiwjenje, jeje disponujomnosć ma wulku wažnosć sociusku a politisku. Pódlanska mapa pokaza přez čerwjenu barbu kraje, kotrež kóždolětnje wobsedźeja mjeńše hač 500 m³ wobnowjeneje wody na wšeho wobydlerja. Žołta barba pokaza disponujomnosć mjez 500 a 1700 m³. Dokelž někotre rěki, kotrež su wažne za wodowe zastaranje (na př. Jordan, Kolorado), přeprěkuja krajowe hranicy, su móžne mjezykrajowe konflikty wo pitnej wodźe.


text:
Pšawa wušpula
Pšawa wušpula (Mespilus germanica) jo bom abo kerk ze swójźby rožowych rostlinow.
Wopśimjeśe
Wopis[wobźěłaś]
Pšawa wušpula jo śernjowaty, 3 m wusoki kerk abo 6 m wusoki bom. Kultiwěrowane sorty njejsu śernjowate.
Škóra jo oliwozelena a dłujko gładka wóstanjo.
Młody gałuzy su gusto kósmate, pózdźej gołe bywaju.
Łopjena[wobźěłaś]
Zymske pupki su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 mm.
Łopjena su měnjate, wjelgin krotko wogonkate, dłujkojte, lancetoje až owalne, prědku wótše, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku šerozelene a gusto móškojśe-wałmokósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 (15) cm a šyrokosć wót 3 cm. Jich kšoma jo śańko rězana abo cełokšomna. Pódlańske łopjeńka su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm.
Kwiśonki[wobźěłaś]
Kwiśo wót maja až do junija. Běłe, pěślicbne kwiśonki dośěgnu rozměr mjaz 4 a 5 (6) cm a stoje pó jadnom nakóńcne na krotkich pšuśikach. Keluškowe łopjeńka su linealne-lancetojte, dłujke a wuske a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm, pśi comž až do zdrjałosći płodow wóstanu. Wobalka jo dwójna. Kronowe łopjeńka su kulojte.
Płody[wobźěłaś]
Jabłukowe płody su brune, wjelgin twarde, kšuškojte až pśisamem wopak-kjaglojte a dośěgnu wjelikosć wót něźi 2-3 cm, pśi kultiwěrowanych sortach 4 cm. Wóni su górjejce wopłonjone a wót łistołopjenojtych, keluškowych łopjeńkow kronowane a wopśimjejo pěś kamjeńtwardych jědrow. Ale se akle pó statkowanju mroza měke stanu a se góźe jěsć.
Stojnišćo[wobźěłaś]
Rosćo w bogatych na družynach dubowych měšanych lěsach, rědko w regionach sajźowanja wina a w swětłych lěsach wóźiwjona, ale se pó źělach ako wozdobne drjewa sajźijo. Ma lubjej w lěśe śopłe, wutkate, humusowe abo kamjeńtne kalkate abo glinjane zemje.
Rozšyrjenje[wobźěłaś]
Rostlina jo w krotkowjacornej Aziji, w Kawkazu, w pódpołnocnej Persiskej, krotkozajtšnej Europje a w pódpołdnjowych Alpach rozšyrjona, pśi comž we pódwjacornej Europje a na pódpołnoc Alpow jano wóźiwjone wustupujo. Źiwa forma pśi nas njewustupujo.
Wužywanje[wobźěłaś]
Pšawa wušpula jo była woblubowany sadowy bom za cas srjejźowěka.
Jeje płody su dla wusokego wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšanju z jabłukami, winom a cukorom k wugótowanju wót marmelady pśigódne. Mimo togo wóni ako pśidawk k jabłukowym a kšuškowym mostam tych źaržatosć pólěpšyju.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 630
- ↑ W internetowem słowniku: Mispel
Žrědła[wobźěłaś]
- Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 108 (nim.)
- Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 112 (nim.)
- Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 294 (nim.)
- Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, boka 74, 162 (nim.)


text:
Grecyjo
Grecyjo (grec. Eλλάδa (Elláda), IPA: [e̞ˈlaða] abo Eλλάς (Ellás), IPA: [e̞ˈlas]), Republika Grecko (Eλλnvιkή Anuokpatίa (Ellinikí Dimokratía), IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – państwo we pouedńowo-wschodńij tajli Ojropy, pouožůny na krańcu Půuwyspu Boukańskigo. Grańičy s Albańjům, Republikům Macedůńii i Buugarjům na půunocy a s Turcyjům na wschodźe. Mo dostymp do dwůch můř: Mořa Egejskigo na wschodźe, a Mořa Jůńskigo na zachodźe. Na uobu znojduje śe wjela wysp, tyž bydůncych tajlům Grecyje.
Uznowano za kolebka zachodńij cywilizacyji i bydůnco mjejscym narodźin dymokracyji, filozofji, športůw, polityki i dramatu, Grecyjo mo dugo i bůgato historyjo i dźedźictwo kulturowe, kere wpuynůuo na inkše kultury Ojropy, půunocnyj Afriki i Bliskigo Wschodu. Uobecńy je rozwijajůncym śe krajym, bydůmcym čuůnkym Uńii Ojropejskij uod 1981 r. a strefy ojro uod 2002 r.
Przipisy
- ↑ Dane za CIA The World Factbook [1].


text:
Nalěśe
Za tym, až nalěśe na pódpołdnjowej abo pódpołnocnej połkuli kněžy, se mjazy pódpołnocnym a pódpołdnjowym nalěśim rozeznawa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjazy pódpołdnjoweju a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se nalěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu. Togodla jo teke móžne, z pódpołdnjowego nalěśa pódpołnocnu nazymu slědowaś a nawopak.
Casowy rum[wobźěłaś]
Zachopjeńk nalěśa se móžo pak astronomiski, toś pó połoženju zemje k słyńcu, pak se fenologiski pó stadiumje wuwiśa rostlinow póstaj.
Astronomiski zachopina se z nalětnym ekwinoktiumom:
- na pódpołnocnej połkuli 20. abo 21., w rědkich padach južo 19. měrca
- na pódpołdnjowej połkuli 22. abo 23. septembra
Z astronomiskim zachopjeńkom lěśa k lětnemu zawrośenju słyńca 21. junija se kóńcy nalěśe něnto pśecej na samskem dnju.
Pó fenologiji zachopina se nalěśe z prědnym kwiśenim regionalnje rozdźělnych družynow rostlinow. W pódpołnocnej hemisferje to zastupi powšyknje w mjasecach měrc, apryl a maj, w pódpołdnjowej hemisferje pak w septembrje, oktobrje a nowemberje.
W srjejźnej Europje zachopina se pótakem pódnalěto južo z prědnym kwiśenim sněgulkow, dopołne nalěśe jo pak akle z zachopjeńkom kwiśenja jabłušcynami dośěgnjone.
Toś ten casowy rum, w kótaremž pśiroda wóžywjujo, se w nimskem rěcnem wužywanju teke ako Frühjahr wóznamjeni.
W meteorologiji nalěśe zachopina se pśecej 1. měrca. Wóno bu z pśicynow wěcej jadnorego wjeźenja statistika na prědny źeń mjaseca scynjone a jo (meteorologiski glědane) – kaž teke tśi druge lětne case lěto, nazyma a zyma – dokładnje tśi mjasece dłujke. Tak se mógu lětne case wěcej jadnory do „suche“, „góruce“, „zymne“ atd. rozdźěla.
Wucynk na cłowjeka[wobźěłaś]
Z stupajucej swětłowej intensiwnosću se wósebnje pśi primitiwnych ludach wěcej serotonina a dopamina wusypuju (w ciwilizowanych kulturach se njezměnijo pśez wuměłsku swěcu pśiwzeta swětłowa intensiwnosć). Toś te se staraju za w cełku lěpše strowotny staw a wustatkuju lažku euforiju. Teke žycenje pó partnera jo pśi nejwětšych ludach w nalěśu mócne, wowołowany mjaz drugim pśez pówušone wusypowanje hormonow. To jo pak wědomnostnje njeje dopokazane. Zazdaśim graju optiske powabki pśez lažčejšu drastwu wětšu rolu.
Na rozdźěl wót toś tych tak mjenjowanych nalětnych cuśow nastanjo pśi někotarych ludach nalětna mucnosć. Toś ta se pśedewšym hyšći mócnje w kšwi eksistěrujucemu spańskemu hormonoju melatonin pśipišo, ale jo dokładna pśicyna hyšći njewujasnjona.
Lubowarjow pśirody a drogowarjow pśiwabjaju cesćej do pód gołe njebjo, a wjele gromaźi nalětne zela (na pś. kobołkojty pyšny kobołk) za wobnowjenje pódnalěśneje kuchniny.
Glědaj teke[wobźěłaś]
- Fenologija wopśimjejo pśednalěśo, prědne nalěśo a dopołne nalěśe
- Frühling, Sommer, Herbst, Winter… und Frühling (Film)
- Le sacre du printemps, Ballett von Igor Strawinski
- Styri lětne casy, prědna sajźba; wiolinowy koncert wót Antonio Vivaldi
- Primavera (nalěćo), mólba wót Botticelli
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
- Nalětnje fota, Fotowa galerija "Grundschule Friedrichsfehn" (nim.)
- "ZDF Abenteuer Wissen" wo temu (nim.)
- Fota nalěśa (nim.)
nalěśe (nalěto) | lěśe | nazyma (nazymje) | zyma (zymje)
dešćowy cas | suchy cas


text:
Atlantiski ocean
Atlantiski ocean abo Atlantik je wodowa přestrjeń mjez Afriku, Europu a Ameriku. Je to druhi najwjetši z 5 swětowych oceanow.
Jeho cyłkowna přestrjeń wučinja něhdźe pjećinu zemskeho powjercha, štož je dohromady z nakromnymi morjemi něhdźe 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bjez nakromnych morjow. Dołhosć jeho pobrjoha je 111 866 km. Šěrokosć je wot 2 848 km mjez Brazilskej a Liberiskej do 4 830 km mjez Zjednoćenymi statami Ameriki a sewjernej Afriku. Najhłubše městno w Atlantiskim oceanje je hłubina Milwaukee w Portorikoskej hrjebinje we hłubokosći 8 648 metrow pod hładźinu oceana. Přerězna hłubokosć je 3 332 m, resp. 3 926 m bjez nakromnych morjow.
Atlantiski ocean • Ćichi ocean • Indiski ocean • Južny ocean • Sewjerny polarny ocean


text:
Krześćijaństwo
Chřeśćijaństwo (gr. Xpισtιavισuóς , uać. Christianitas) – religijo můnotejistyčno i familijo zwjůnzkůw wyznańowych, kere guošům naučańy uo mesyjůństwje i synostwje božym Jezusa Chrystusa, jygo mynčyńskij i uodkupjyńčej śmjyrći a zmartwychwstańu. Śwjyntům kśygům chřeśćijan je Biblijo. Nojwjynkšo religja na śwjeće pod wzglyndym ličby wyznawcůw (kole 1/3 ludnośći śwjata), bjorůnc pod uwaga wšyjstke uodůmy wchodzůnce we jej skuad. Zgodńy s Dźejůma Apostolskymi (11,26) "W Antjochje po roz pjyršy zmjanowano učńůw chřeśćijanůma" (gr. Xpισtιavός).
Pjerwotńy symbolym chřeśćijaństwa bůua ryba, zaś we III w. stou śe ńim křiž. Nawjůnzano we tyn sposůb do dwůch pjyršych liter greckych suowa Christos (chi i ro), a nastympńy tyž do ukřižowańa Jezusa Chrystusa. Wprowadzyńy křiža greckigo do chřeśćijaństwa připisuje śe mńichowi ygipskymu Pachůmjušowi (rok 322 n.e.).
Dokuadne uokreślyńy grańic tej religije je kwestjům spornům. Ńy wšyscy zaličajům do wyznań chřeśćijańskych (guůwńy s kulitego, co ńy uznojům istńyńo Bůga we Trůjcy Śwjyntej) Śwjadkůw Jehowy, mormůnůw, arjan a ńykerych nowych ruchůw religijnych, nawet kej te wyznańo uwažajům śe za chřeśćijańske.
Treść
Podstawy wjary[Sprowjej]
Chřeśćijaństwo je objawjůnům religijům můnotejistyčnům: zakuodo wjara we jydynygo Bůga, kery je Stwůrcům śwjata. Wjynkšość chřeśćijan wyznoje dugmat tryńitarny (wjynkšość uznoje wjara we uůw dugmat za warůnek kůńyčny, by můc śe nazywać chřeśćijańinym), kery gośi, aže Bůg istńije we třech uosobach (hipostazach), čyli, aže Bůg je Trůjjydyny. Uoznača to, aže Bůg, co do natury je Jedyn, choć we třech Uosobach: kej Bůg Uojćec, Syn Božy (Jezus) i Duch Śwjynty. Koždo s uosůb Božych mo ta samo, jydno bosko natura i pozostaje we wzajymnej relacyji uosobowyj na zasadźe pochodzyń: Bůg Uojćec stanowi zasada pochodzyńo do Syna, a cuzamyn s ńim (wspůlńy - uac. filjoque - we tradycyji zachodńij, bez Syna - uać. per filium - we tradycyji wschodńij) do Ducha Śwjyntygo.
Bůg s miuośći do půgrůnžůnej we gřechu ludzkośći posuou swygo Jednorodzůnygo Syna kery "stou śe čuowjekym" i dokůnou dźeua zbawjyńo śwjata. Chřeśćijańy wjeřům, aže přijmujůnc uofjara Jezusa uzyskujům zbawjyńy i žyće wječne. W časach uostatečnych nastůmpi "zmartwychwstańy ćou" a Sůnd Uostatečny na kerym nastůmpi tajlůng na zbawjůnych i potympjůnych.
Chřeśćijańy ńykerych wyznań (m.in. katoliki i prawosuawńi) uoddajům tyž čeść Marii - matce Jezusa, śwjyntym i ańouům, kere to kulty rozpowšychńiuy śe uod IV stolećo.
Podstawowym přikazańym etyčnym chřeśćijan krům přikazań Dekalůgu je přikazańy miuośći Bůga a bliźńich (nawet ńypřoćeli).
Klasyfikacyjo wyznań i Kośćouůw chřeśćijańskych[Sprowjej]
Chřeśćijańy wjeřům we jydyn Kośćůu powšychny ustanowjůny bez Jezusa, kej wspůlnota ludźi wjeřůncych i důnžůncych do zbawjyńo. Tajla s ńich uwaža, aže uowym Kośćouem je zgrůmadzyńy do kerygo noležům (chřeśćijańy ekskluzywńi), a inkša tajla - aže Kośćouem tym je ńywidźalno wspůlnota ludźi pouůnčůnych wspůlnům wjarům, noležůncych do růžnych wyznań (chřeśćijańy inkluzywńi). Pjyrše podejśće skuańo do uodmawjańo inkšym wyznańům prawa do nazywańo śe chřeśćijańskymi a prozelityzmu - nawracańo inkšowjercůw. Drůge skuańo do ekůmyńizmu a dostřygańo we inkšych wyznańach inspirujůncych wartośći. Bo we ramach chřeśćijaństwa fůnkcjůnuje wjela wyznań (dynůminacyji) te wewnyntřne tajlůngy můgům być bez wjernych traktowane kej nojwjynkša rano wspůučesnygo chřeśćijaństwa, nale tyž kej bůgactwo i wartość.
Klasyčny tajlůng dźeli chřeśćijaństwo na tři guůwne uodamy:
- katolicyzm i starokatolicyzm - uobejmujůncy přede wšyjstkym Kośćoů katolicki a inkše wyznańo katolicke, we tym marjawityzm i wyznańo starokatolicke, do kupy přez milijord wjernych,
- prawosuawje - do kerej zaličůmy prawosuawje (waśćiwe) a kośćouy wschodńy, cuzamyn přez 300 mln wjernych
- protestantyzm i anglikańizm - grupa wjelu růžnorodnych wyznań uobejmujůnca m. in. luterańizm, kalwińizm, metodyzm, prezbiterjańizm, baptyzm, ůńitarjańizm a pyntekostalizm, a tyž Anglikańizm i wyznańo episkopalne. Nojstarše s ńich wywodzům śe s XVI-wječnej Reformacyji.
Inkše wspůlnoty wywodzůnce śe s chřeśćijaństwa[Sprowjej]
Na śwjeće istńije tyž wjela wyznań uznojůncych śe za chřeśćijańske, nale ńy uznawanych bez inkše wspůlnoty za chřeśćijańske. Přikuadym može być antropozofja Rudolfa Steinera, přijmujůnca reinkarnacyjo. S kolei we Stanach Zjydnočůnych powstou Kośćůu Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, kerygo wyznawcy nazywańi sům mormůnami, gdyž uobok Bibliji uznojům ješče Kśynga Mormůna, kerům řekůmo spisali žydźi, keři wywyndrowali s Jerozolymy do Ameryki we VI stolećo před Chrystusym.
Ličebność chřeśćijan[Sprowjej]
Wyznańo chřeśćijańske twořům jydno s nojwjynkšych religii, ščygůlńy ličnům we Ojropje a na terynach skolůńizowanych bez Ojropejčykůw - we Americe i Australiji.
Bardzo trudno je šacować dokuadna ličebność wyznawcůw, bo wjela s tych wyznań, we ščygůlnośći katolicyzm, praktykuje chřest ńymowlůnt i uwaža koždygo uochřčůnygo za swojygo wyznawcy, nawet ježeli zostou uůn čuůnkym inkšygo Kośćoua eli nawet religii. Jedynym sposobym na uopuščyńy Kośćoua za žyća je apostazyjo.
Šacůnkowo uobličo śe, aže chřeśćijaństwo wyznoje přez 33% ludnośći śwjata (ůngyfer 2,1 miljarda), we tym:
- ůngyfer 1,1 milijorda to katoliki
- 590 miljůnůw - protestańći
- přez 310 miljůnůw - prawosuawńi,
- 77 miljůnůw – anglikańy,
- ůngyfer 1,5 miljůna - Žydźi mesyjůńistyčńi


text:
Vancouver
Wspůłrzyndne: 49°16' N 123°07' W
Vancouver (IPA: /væːn'kʰuv̥ɚ/) je przibrzegowy sztad na połedńowym zachodźe Kanady. Je uůna we prowincyji Brytyjsko Kolůmbijo. Jigo mjano pochodźi uode George'a Vancouvera - ynglickigo kapitana a uodkrywce, kery podszukowoł uokolice Vancouver.
Vancouver je nojwjynkszům metropolijům we zachodńij Kanadźe a trzeće we cołkim państwje[1]. Je uůno jedno ze sztadůw, kere tworzům Regijůnalny Krys Metro Vancouver - Regional District Metro Vancouver, a tyż jydno ze mjast uobwodu Lower Mainland.
We sztadźe půmjyszkuje 611 000 ludźůw na placu 114,67 km². We cołkij metropoliji je to 2,2 miljonůw na 2 878,52 km²[2][3] Vancouver je fest růżnorake etńiczńy. 52% ludźůw ze mjasta a 43% ze metropolije ńy mo za swoja uojczysto godka godki ynglickij[4][5][6]. Mjasto śe fest gibko rozwijo a sům przwidywańo, aże wjelość ludźůw we roku 2021 bydźe wjynkszo kej 3miljůny. Pode wzglyndym wjelośći ludźůw Vancouver mo sztworty plac we Půłnocnyj Americe, po Nowym Jorku, San Francisco a Mexico City, przi czim we 2021 moge to być 2. plac.[7]
Mjasto leży půmjyndzy Ćeśńinům Georgia, a gůrůma. Mjasto bůło założůne we 60. rokach XIX stolećo, kedy przijechało sam kupa ludźůw, kerych uogarnył Fiber Złota. Gibko Vancouver rozwinyło śe s małyj uosady we srogo metropolijo. Hawyna we Vancouver, po skůńczyńu budowy Panamskigo Kanału stała śe nojwjynkszům hawynům we Půłnocnyj Americe.[8][9]
Ekůnůmijo sztadu uopjyro śe na tradycyjnych sektorach Brytyjskij Kolůmbije: Bergmaństwje, Rolńictwje, Łůwje a Leśńictwje. Corozki barzij geltujům sektor usugůw a Turistika. Mjasto je tyż znůme kej trzeće nojwjynksze cyntrům prodykcyje filmůw a seryjalůw we Půłnocnyj Americe, po Hollywoodźe a Nowym Jorku. Roz na kedy na Vancouver godo śe Hollywood Půłnocy[10][11][12][13][14]. We Vancouver rozrasto śe tyż industryjo High-Tec a produkcyjo szpilůw kůmputrowych.
Vancouver bůł kupa razy poważany za jydno s trzech mjast s nojlepszymi warůnkůma do żywobyćo[15][16][17]. We 2007 roku uostało uznane do kupy ze Wjedńym za trzeće nojlepsze mjasto, jeli łaźi uo poźům żywobyćo, po Zurichu a Genewje[18][19]. Podug cajtůnga Forbes Vancouver mjoł we 2007 roku szůsto nojbarzi rozwińynto industryjo ńyruchůmośćůw na śwjeće, a drugo we Půłnocnyj Americe, po Los Angeles s USA[20][21]. We 2007 roku Vancouver bůło po Toronto drugym nojdrogszym do żywobyćo mjastym we Kanadźe, a 86 na śwjeće. We uůnym sůndażu bůły tyż Zurich a Genewa, kere zajůnły uodpedńo śůdmy a dźywjůnty plac[22]. We 2007 roku Vancouver uogoszůno tyż kej dźeśůnty nojbarzi snożny sztad na śwjeće[23].
We 2010 roku we Vancouver a Whistler, co uůne je rozlygowane 125 km na půłnoc, bůły Źimowe Uolimpijske Igrziska[24][25][26].
Gyszichta[Sprowjej]
Podug archeolůgicznych wykopaliskůw uośedlańy sam pjyrszych ludźůw napoczůnło śe mjyndzy 2500, a 7000r. przed Kristusym[27][28]. Sztad tyn je rozlygowany tam, kaj kedyś mjyszkały plymja Squamish, Musqueam a Tsleil-Waututh ze skupiny przibrzygowych Salis. Mjeli uůńi swoje uosady we dźiśyjszym Vancouver we takich placah, kej Stanley Park a zatoka False Creek, a tyż podług fjorda Burrard Inlet. Ńykere ze uůnych uosadůw dalij sům we North Vancouver, West Vancouver a Point Gray. Te teryny kej pjyrszy zbadoł we 1791 szpańelski uodkywca José María Narváez, ze kerym rok ńyskorzi poszoł George Vancouver [29]. Simon Fraser - bůł pjyrszym ojropejczykym, kery stanył tam, kaj dźiśo je Vancouver. We 1808 spłynył rzykům Fraser aż do West Point Grey, wele placu, kaj terozki je Universiti of British Columbia [30].
Sobi Fiber Złota , kery prziszoł sam we 1861 przińes ze sobům przez 25 000 ludźůw, ze czygo nojwjyncyj ze Kaliforńije do ujśćo rzyki Fraser. Dźynki tymu napoczyło śe stałe uośedlańy śe sam ludźůw, kere napoczůno śe na farmje McLeary wele rzeki na wschůd uode indjańskij uosady Musqueam, tam, kaj terozki je dźylńica Marpole[31]. Pjyła, kero postawili we Moodyville (teroźne North Vancouver) důł sam anfang lo drzewjannyj industryje, kero gibko sam śe rozwinyła danke zuůnaczyńu inkszych bretmilůw przi połedńowym brzygu zatoki, kere przinoleżała kapitanowi Edwardowi Stampowi. Stamp, kery zaczůn wycyckować strům wele sztadu Port Alberni postawjył pjyła we Brockton Pointe tam, kaj terozki je morsko latarńo, nale bez morske průndy muśoł uůn przeńeś śe na hulica Gore. Ńyskorzi ta pjyła stoł śe znůmy kej Hastings Mill. Zyjgywerk stoł śe cyntrům sztadu, zkerygo zuůnaczůło śe teroźne Vancouver. Do kupy ze napoczyńćym dźołańo transsyberyjskij bany znoczyńy pjyły słabnyło, a we kůńcu ja zawarli we rokach dwadźestych 20. stolećo [32].
Vancouver je jedyn ze nojmodszych mjastůw Brytyjskij Kolůmbije [33]. Nostympno ze uosadůw, zołożone trocha po Vancouver, to je Gastown, śe gibko rozwinyła we 1867, nauobkoło karczmy, kero postawjył John Deighton, mjanowany Gassy Jack[32][34]. We 1870 regjyrůnek prowincyje Brytyjsko Kolůmbijo zrobjył tam sztad, a zmjanowoł go Granville, na cześć brytyjskij mińistra Granvilla Levesona-Gowera. Ńyskorzi to mjasto wybrali, kej stacyjo kolyje transkanadyjskij.
Sztad, przemjanowany ze Granville na Vancouver bůł uoficyjalńy wpisany do rejestra, jako gmina 6 kwjetńa 1886 roku, to je we tym samym, kedy do mjasta przilozła Kolyj Transknadyjsko, keryj uostateczno trasa doł Henry John Cambil. Mjano lo sztadu wybroł William Cornelius Van Horne.
13 czyrwca 1886 mjasto śe hajcoło a zrobjył śe ś ńigo brantflek, nale gibko je uodbudowali a we tym sůmym roku zuůnaczyli sam pjyrwszo fojerwera. Mjato co mjało wele 1 000 mjyszkańcůw gibko śe rozwijało a juzaś przi kůńcu XIX stolećo 20 000 ludźůw, a we 1911 aże 100 000[35].
Wczas fibera złota we Klondike we Vancouver handlyrze przedowali poszukiwaczům roztůmajte towary. Jedyn ze handlyrzůw, Charles Woodward uodymknył we 1892 pjyrszy towarowy dům Woodward's na winklu hulicůw, kere dźiśej mjanujům śe Georgia Street a Main Street. Do kupy ze Spencer's a Hudson Bay's Company bez cołke dźeśyńćoleće bůli to lidery we datalicznym przedaju.[36]
Za pjyrwa mode mjasto bůło uzoleżńůne uod epnych korporacyjůw, kej North West Company a Canadian Pacific Railway, kere mjały możebność do gibkigo rozwińyńćo Vancouver a jigo uokolicůw.
We czasie po Wjelgij Wojńe, wczas Srogigo Krizisa bůły we Vancouver haje a protesty uod Kůmůnistycznyj Partyje.
Przipisy
- ↑ Population of census metropolitan areas (2001 Census boundaries).
- ↑ Municipal Population Estimates 2007
- ↑ Province of British Columbia and Greater Vancouver Transit Authority (TransLink) Facts 2008
- ↑ 2006 Census: Population by mother tongue - cities
- ↑ City facts 2004
- ↑ 2006 Census: Population by mother tongue - Metro regions
- ↑ Vancouver
- ↑ doi= 10.2307/140264 Rise of the Port of Vancouver, British Columbia
- ↑ Port Facts
- ↑ Industry Profile
- ↑ Vancouver Film Industry
- ↑ Hollywood North: The Feature Film Industry in British Columbia
- ↑ Overnight visitors to Greater Vancouver by volume, monthly and annual basis
- ↑ Economic Profile
- ↑ Vancouver and Melbourne top city league
- ↑ Vancouver is 'best place to live'
- ↑ Vancouver world's second-best place to live: survey
- ↑ Vancouver leads Canadian cities in world survey
- ↑ Expensive cities: The global cost of living
- ↑ World's Most Overpriced Real Estate Markets
- ↑ In Pictures: World's Most Overpriced Real Estate Markets
- ↑ Toronto pegged as priciest place to live in Canada
- ↑ In Pictures: The World's Cleanest Cities
- ↑ Vancouver 2010 Election
- ↑ Vancouver 2010
- ↑ Vancouver to host 2010 Winter Olympics
- ↑ Stó:lo Culture - Ideas of Prehistory and Changing Cultural Relationships to the Land and Environment
- ↑ Greater Vancouver Book: An Urban Encyclopaedia.
- ↑ Greater Vancouver Book: An Urban Encyclopaedia
- ↑ History of City of Vancouver
- ↑ Raymond Hull, Vancouver's Past
- ↑ 32,0 32,1 A Brief History of Greater Vancouver
- ↑ CRANNY, Michael; Jarvis, Moles, Seney (1999). Horizons: Canada Moves West. Scarborough, ON: Prentice Hall Ginn Canada. ISBN 9780130123671.
- ↑ Gastown.org - History
- ↑ Chuck Davis: Greater Vancouver Book: An Urban Encyclopaedia
- ↑ Our History: Acquisitions, RETAIL, Woodward's Stores Limited


text:
Ernest Wilimowski
Ernest Otton Wilimowski, właść. Ernst Otto Prandella, przemjanek Ezi (ur. 23 czyrwjyńa 1916 we Kattowitz (terozki Katowice), um. 30 śyrpńa 1997 we Karlsruhe) – gůrnoślůnski fusbalok, kery groł lo Polski a Mjymjec pochodzůncy s myńszośći mjymjeckij Katowic (sům uo śe godou, iże je Gůrnoślůnzokym). Groł na lewym uůnczńiku. Fest dobrze śe zigowoł a primowsko strzyloł tory. Bůł chowańcym 1. FC Kattowitz, nale ńyskorzi przeszoł do Ruchu Chorzůw. Po drůgij śwjatowyj wojńe groł we mjymjyckij lidze.


text:
Lama
Lama (llama glama) to je zwjyrz, kery wpjyrw żůł we Americe Połedńowyj, a terozki tyż we Ojropje, Americe Půłnocnyj a we Australiji. Je 102-119 cm dugi, a ruby uod 113 do 250 kg[1]. Bajtel je ruby uod 8 do 18 kg. Mo moda żyć we stadach, bo je to spokojny zwjyż. Lo Indjanerůw lamy to půmagery we rajźe, przećepujům im klamoty, bo sům to zwjyrzynta juczne. Mogům na puklu mjeć tela wjela mo 25%-30% jejich wogi. Idźe tyż spożywać jejich mjynso, a ze futra robić uobleczyńa a inksze zachy.
Przipisy


text:
Katar
Katar (arab.: قطر), Państwo Katar (دولة قطر) – państwo we Azyje, rozlygowane we wschodńij tajli Arabskigo Půłwyspu, nad Perskům Zatokům. Grańica mo ze Saudyjskům Arabijům.
Srogszo tajla wjyrchu zajmuje sam pustyńijo, woda do pićo je odsalano ze morskij wody. Ńy ma lůndowych wodůw, jeźorůw a rzykůw. Wele wybrzeżo koralowe rafy.
Gospodarka je uoparto na dobywańu naftowyj ropy a źymnygo gazu, krům tygo je sam hutńictwo a inkszo industryja. Festylńe rozwińynty je transzport. Panśtwo dowo socjalno uopjeka a darnowo nauka wszyjskim uobywatelom.
Uod XVIII stolećo władza sam sprawuje růd Al-Thani, krům rokůw we kerych Katar bůł zależny uod Turcyje (1872 - 1916) a Wjelgij Brytańije (1916-1971).
Katar je tyż znůmy skiż tygo, co mo sam śedźiba arabsko telewizyjo Al-Dżazira.


text:
Muzyka
Muzyka to je kůnszt uorgańizacyje dźwjynkowych sztruktur we czaśe. Sztruktury dźwjynkowe skłodajům śe ze zestowůw akustyznych welůw uo uodpedńo nasztalowanych czynstotliwośćach a amplitudach. Cwekym muzyki je dźałańy na śwjadůmość tygo, co uůn sucho. Muzyka je uodbjerano subjektywńy, znoleżńy na uosobistych dośwjodczyńach suchocza, kulturowygo kryngu, nastroju a inkszych. Uod mołwy uodrůżńo śe tym, co jeji treśći sům barzi absztrakcyjne, a do jeji tworzyńo używo śe, krům głosu, roztůmajtych muzycznych insztrůmyntůw. We tradycyjnym a nojbarzi ajnfachowym ujyńću, na muzyka składo śe rytm, nuta a ajnsztimůng.


text:
Białystok
Koordinaty: 53°07′0″N 23°10′0″E /  53.11667, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Białystok (tež pólsce Białystok [bʲaˈwɨstɔk], znate tež pod druhimi mjenami) je najwjetše město w sewjerowuchodnej Pólskej pola rěki Biała, hłowne město regiona Podleske wojewódstwo, blisko hranicow k Běłoruskej a Litawskej. Město je zarjadniske, hospodarske, wědomostne a kulturne srjedźišćo regiona.
Wobsah
- 1 Wo měsće
- 2 Mjena
- 3 Stawizny
- 4 Symbole
- 5 Demografija
- 6 Narodne mjenšiny
- 7 Kultura
- 8 Wobchadny serwis
- 9 Zdźěłanje a wědomosć
- 10 Sławne białystočenjo
- 11 Esperanto
- 12 Zajimawostki
- 13 Sport
- 14 Hlej tež
- 15 Eksterne wotkazy
Wo měsće[wobdźěłać]
Mjezy hłownymi městami wojewódstwow Białystok je 2. najhusćišo wobydlene, 11-a bóle čłowjekopołne a 13-a bóle šěroke w Pólske.
Wono je wobdźělnik pola: Unija Pólskich Metropolow, Euroregion Niemen, Eurocities, ale je tež sydło "Fondajxo Verdaj Pulmoj" Pólskeje. Białystok je srjedźišćo komercielnych kontaktow z wuchodnej Europu. Funguje w nim "Centro al Promocio de Orienta Merkato".
Geografiske přičiny (město leži blisko Litawskeje, Běłoruskeje a Ruskeje) a historiske wobstejnosće stej specifiski charakter města Białystok zawinował. Za čas lětstotkow su žiwi tu ludźo wšelakich kulturow, nacijow a nabožinow byli.
Město a swoja wokolina formujetej Białystokowy měšćanski kopjenski rum. Białystok je wulke srjedźišćo tekstiloweje, zežiwjenskeje, mechaniskeje, chemiskeje a drjewoweje industrije.
Něhdźe 32% přestrjenje Białystoka je zeleni - parki, zelenišća a 1779 hektarow lěsow kreěruja dobry mikroklimat. W kopjenskim rumje leži tež dźěl nacionalneho parka. Dla tajkeho jónkróčneho susodstwa Białystok je w lětu 1993, kaž prěnje pólske město, přeprošowane k projekće Reto de Sanaj Urboj Monda Organizajxo pri Sano. W Białystoku funguja wjace hač 570 njestatnych organizacijow (56 societoj kaj asocioj, ia. Bjalistoka Scienca Asocio, Bjelorusa Socia-Kultura Societo).
Najbliže lětanišćo je we Waršawje.
Mjena[wobdźěłać]
Po legendźe, Białystok swoje mjeno dołži litwiskim wójwodźe Gediminas. Wójwoda bě tury w lěsu honił. Wotpočujcy pódla lěsneje rěčki, wón prajił: čista, běła rěka. Natwarimy kubło tu, abo załožujmy wjes. Rěka Biała (běła) běži hač do nětko přez město. Po słowje Białystok w staropólskej rěči woznamjenja běła skłonina (wot kotrejež běži woda) abo čista rěka.
W druhich rěčach wono so mjenuje: běłorusce БeлacTok (Bjelastok); jiddisce ביאַליסטאָק (Bjalistok), hebrejsce ביאליסטוק, litawsce Balstogė, rusce БeлocTok (Bjelostok)). Zamenhof sam w Esperantorěčnych rozmołwach wužiwad mjeno Belostoko kotrež pochadźa wot ruskeho (w swojim času oficialne) mjena města.
Stawizny[wobdźěłać]
Prěnje sydlišća w městnje, hdźež nětko leži město, pochadźaja z kamjentneje doby. Ze železoweje doby pochadźaja wulke ??kurganoj, najskerje rownišća ??militestroj, pódla nětčišeje wsy Rostołty. Městno bě při ??trako mjez dwěmaj morjomaj ležało: Baltiske a Čorne a tam so kultury měšałe mjeztym pólska, ruteniska a pruska.
W 14. lětstotku městno je dźěl Litwy počinało. Po ??Kreva Uniji (1385) Litwa je so k křesćanskim kraju wuwiwała a w białystokowy region započina wustupować křesćanski putnicy. Prěnje pisanske přispomnjenje wo Białystoku pochadźa z lěta 1426 - tehdy litwiski wulkowójwoda Vytautas je wjes Białystok Macieja z Tykocin přepodawał. Srjedź 15. lětstotka swójba Tabutowicz natwari prěnje kublerske domy w Dojlidy a Białystok.
W lětu 1547 Białystok počina swójstwo swójby Wiesiołowski, kotraž natwari tam murjowanu cyrkej a palast. Po smjerći bjez potomca Krzysztofa Wiesiołowskeho, swójstwo přejimał stat.
Symbole[wobdźěłać]
Wopon[wobdźěłać]
Nowy wopon Białystoka bu wot měšćanskeje rady 27. februara 1995 wuzwolowany. Na hornim, čerwjenym dźělu taflički je slěborny worjoł ze złotej krónu; na delnim, złotim dźělu je Pogoń, kóń je slěborny, jěchar w módrym kiraso, při jeho tarči je jagelona křiž. Wulka (honorinda) wersija wopona wobsahuje dwaj slěbornej pazorakaj, kotrež dźerža woponowu tafličku . Nad tym je měšćanska króna, a pod tym je slěborne pasmo z napismom CIVITAS BIALYSTOK.
Chorhoj[wobdźěłać]
W samsnym dnju měšćanskeje rady je chorhoj Białystoka wuzwolował. Po rozsudźe, barby Białystoka su běła, žołta a čerwjena, w chorhoji kaž tři horicontalne šlebjerdy. Wosrjedźa je wopon Białystoka.
Demografija[wobdźěłać]
W Białystoku bydla 295 mil ludźow - 155 mil žonow a 137 mil mužow.
Demografiske změny za čas poslednich lětow:
- 1950 - 68 500
- 1960 - 121 000
- 1970 - 168 000
- 1980 - 224 000
- 1990 - 270 500
- 2000 - 285 500
- 2004 - 295 000
Narodne mjenšiny[wobdźěłać]
Běłorusy[wobdźěłać]
Białystok je kulturne a towaršnostne srjedźišćo Běłorusow (po registrowanju wobydlerstwa bydli tam 7,5 mil Běłorusow, 2,5 % wobydlerstwa). Funguje tam konsulat Republiki Běłoruskeje a wjace organizacijow, mjeztym "Zwjazk Běłoruskeje młodźiny, Běłoruski Kulturny Zwjazk, Zwjazk Běłoruskich Žurnalistow" a druhe; funguje njewotwisny Radio Racja kotraž wusyła wusyłanja tež k Běłoruskej; so tež wotměwa kóždolětnje festiwal "Běłoruski spěw" a swjedźeń wo Běłoruskej kulturje.
Rusojo[wobdźěłać]
W Białystoku funguje hłowna organizacija ruskeje mjenšiny w Pólskej (něhdźe 10-15 mil ludźi) - "Ruski Kulturni-zdźěłanski Zwjazk".
Tatarojo[wobdźěłać]
W měsće a swojej wokolinje bydla něhdźe 1800 Tatarow. Funguje tam Podlaska filiala Zwjazka Pólskich Tatarow.
Druhe mjenšiny[wobdźěłać]
W Białystoku tež bydla: cyganojo (funguje tam Hłowna Rada Cyganow w Pólskej) a Ukrainy (po registrowanju wobydlerstwa - 417 ludźi), funguje w měsće Zwjazk Podlaskich Ukrainow a Zwjazk Njewotwisneje Ukrainskeje Młodźiny.
Kultura[wobdźěłać]
Muzeje a galerije
Białystok je najwjetše kulturne srjedźišćo w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. Funguje tam Podleski Muzej a jich filiale w Białystoku (Historiski Muzej, Muzej Skulpturow Alfons Karny, Białystokski Muzej de Vilagxo), w Choroszcz (Muzej palastowe salonow), w Supraśl, Tykocin a Bielsk Podlaski. Nimo toho w Białystoku hódny wopytej je Armejowy Muzej a Muzej Natury Uniwersity w Białystoku. Leži tam tež jedyn z najlěpšich galerijow modernych wuměłstwow - Galerija Arsenał. Druha je Galerija swójby Snendziński, kotraž zhromadźiła najwjetši zběrku twórbow a arkiwowych dopomnjenkow tuteje pólskeje wuměłcowskeje swójby z Vilno. Nimo toho leža tam 19 priwatnych wuměłstwowych galerijow.
Dźiwadła a filharmonija
Dźak Białystokskim klankowym dźiwadłu a puparta kolegiu waršawoweje Dźiwałoweje Akademije, Białystok je mjenowana pólske srjedźišćo klankodźiwadłoweje wuměłstwa. Nimo klankodźiwadła funguje tam tež Dramowe Dźiwadło a dźesatki priwatne dźiwadła (na při. Wierszalin w Supraśl). Město ma tež filharmoniju, kotrejež dospołne mjeno je Podleske Opera a Filharmonija (tuchwilu je twarjena nowa kulturny dom kotryž budźe wobsahować operu, filharmoniju, powjetšowane klankodźiwadło a kino).
Druhe kulturne městna
W Białystoku leži dźesatki bibliotekow - najwjetše su Podleska Biblioteka a Uniwersitowa Biblioteka. Druhe kulturne organizacije su mjeztym: Białystokske Srjedźišćo Kultury, Srjedźišćo Ortodoksneje Kultury, Kulturny dom "Śródmieście" a Młodźinski Kulturny dom.
Wobchadny serwis[wobdźěłać]
Białystok je wobchadny suk sewjerowuchodneho dźěla kraja. Přez město dźe železniska čara wot europskeho wuznama: Waršawa-Suwałki-Kowno-Rigo-Talin, kotraž so ze čaru Ełk-Czeremcha-Siedlce křižuje. Białystok direktnje zwjazuje železnica z mjez druhim Waršawu, Olsztyn, Gdańsk, Wrócław. Měšćanski awtobusowy daloki wobchadny serwis docpě wšě najwažniše města w Pólskej.
Přez Białystok dźe mjezynarodny europski puć E67 mjenowany Via Baltica, kotryž zwjazuje zapadnu Europu z Skandinawisku.
Białystok je najwjetše pólske město, w kotrymž funguje jenož jedyn měšćanski wobchadny serwis - busy.
W měsće funguje mały, sportowe lětanišćo Krywlany. Urbestraro planuja natwarić tu mjezyregionalne abo mjezynarodne lětanišćo.
Zdźěłanje a wědomosć[wobdźěłać]
Wysoke šule[wobdźěłać]
- Medicinska Akademija w Białystoku
- Uniwersita w Białystoku
- Białystokski Polytechnikum
- Hudźbowa Akademija Fryderyk Chopin, filiala w Białystoku
- Dźiwadłowa Akademija w Waršawje, filiala w Białystoku
- Arkidioceza Wysoki Seminar w Białystoku
- Wysoka šula wo Zjawnym zarjadowanju w Białystoku
- Ekonomiska wysoka šula w Białystoku
- Wysoka šula wo Financach a zarjadowanju w Białystoku
- Njestatna Pedagogiska wysoka šula w Białystoku
- Wysoka šula wo Matematice a Informatice w Białystoku
- Žurnalistowa wysoka šula w Waršawje, filiala w Białystoku
W Białystoku studuja wjace hač 45 mil wosobow. Najstarša wysoka šula je Medicinska Akademija (załožena w lětu 1950, 3400 studentow) kotraž zarjaduje 2 hospitalej. Polytechnikum (załoženy w lětu 1964, 15 mil studentow) je najwjetša techniska šula w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. W lětu 1968 je załožena filiala Waršawskeje Uniwersity, w lětu 1997 přeformowana do samostatneje uniwersity (16 mil studentow; wona je wjetša wysoka šula w Podleskej)
Sławne białystočenjo[wobdźěłać]
Esperantisća
- Ludwik Zamenhof, iniciator rěče Esperanto
- Jakob Šapir, prezident "Zamenhofa E-Societo"
Wuměłcy
- Dziga Vertov, ruski filmowy režiser, jedyn z załožerjow dokumentariskej kinematografije
- Boris Kaufman, filmoperatoro, bratr Dziga Vertov
- Max Weber, US-ameriski moler
- Izabella Scorupco, pólska dźiwadźelnica
Politikarjo
- Jičak Šamir, politikar a ministerprezident Israela
- Maksim Litvinov, sowjetski diplomat
- Włodzimierz Cimoszewicz, ministerprezident a minister za wonkowne naležnosće Pólskeje
- Ryszard Kaczorowski, posledni prezident w eksilu Pólskeje
wědomostnicy
- Albert Sabin, wuslědźer šćěpjenskeho seruma přećiwo spinalnej mortwicy
- Hermann Friedmann, němsko-pólski filozof a jurist
Esperanto[wobdźěłać]
Białystok je ródne město iniciator rěče Esperanto, Ludwik Zamenhof. Wón je 15. decembra 1859 w dróze mjenowana Zielona rodźeny, kotraž nětko so "strato Zamenhofa" mjenuje. Pódla městno, hdźež něhdy stejał ródny dom Zamenhofa, nětko marmorowa tafla wisa. W domu je złota kniha, do kotrejež so wšitcy wopytowarjo zapisuja. Wšelakorěčnosć wobydlerstwa a časta njepřećelske nastupanja mjez wšelakimi ludami da Zamenhofej impuls kreěrować mjezynarodnu rěč. Druhdy so su jara swjedźenske pokongresy w měsće (1927, 1931, 1959 a 1987) wotměwałe.
W měsće su wjele objektow, kotrež su z hibanjom Esperantistow zawjazowane:
- Tafla, kotraž dopomina Ródny dom Zamenhofa (dróha "Ulica Zamenhofa 14") powěsnjena po UK 1959)
- Monument k Ludoviko Zamenhof na zelenišću při dróze "Ulica Malmeda"
- Pomjatna tafla na murje něhdyšeho gymnazija (nětčiši liceum čisło 6, w dróze "Ulica Warszawska") w kotrymž wuknył Zamenhof w lětach 1869-1873
- Swójbowy dom Jakobo Ŝapiro a pomjatna tafla wo nim (w dróze "Ulica Lipowa" 31/33)
- Bjalistoka Esperanto-Centro (w dróze "Ulica Piękna" 3)
- Dźěćaca Kliniska chorownja z mjenom Ludoviko Zamenhof (w dróze "Ulica Waszyngtona" 21) - tam je posłucharnja mjenowana "Salono Esperanto" a wulka ekspozicija wo patronje; w lětu 1993 Bahaa Esperanto-Ligo financował rum za fyziske zwučowanje z mjenom a z tafličku Lidja Zamenhof
- Dwě nowej białystokowej dróze: Esperantystów a Antoniego Grabowskiego
- Historiski muzej (w dróze "Ulica Warszawska") druhdy přihotował ekspoziciju wo Zamenhof a wobsahuje wjace dopomnjenkow wo Białystoku za čas Zamenhofa
- Něhdyša zakładna šula čisło 23 z mjenom Ludoviko Zamenhof; šula likwidowana w lětu 2000 dla falowanja šulerjow
Zajimawostki[wobdźěłać]
- W měsće funguje najwjetši Polmos, producent mjeztym wódki Żubrówka.
- Zo město česćował, 1. junija 2007 so je asteroid 19981 Bialystock mjenował.
Sport[wobdźěłać]
Kopańca[wobdźěłać]
Hlej tež[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- VisitBiałystok.com
- Měšćanski websydło (pólsce, jendźelsce, němsce, rusce a Esperantsce)
- Esperanto w Białystoku - Webstrona Bjalistoka Esperanto-Societo (pólsce a Esperantsce)
• Delnjošleske • Kujawsko-pomorske • Łódźske • Lublińske • Lubušske • Małopólske • Mazowske • Opolske • Pokarpatske • Podleske • Pomorske • Šleska • Swjatokřižske • Warmińsko-Mazurske • Wulkopólske • Zapadnopomorske


text:
Staroorientalistika
Staroorientalistika je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow Stareho orienta wot jewjenja prěnich klinopismowych tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej Assyriskej wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa assyriologija mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle Prědnjeho orienta na teritoriju modernych statow Irak, Syriska (antikska Mezopotamiska), Turkowska (Mała Azija) a Iran (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.
Wobsah
- 1 Charakteristika
- 2 Dźělne pola staroorientalistiki
- 3 Studij a wučba
- 4 Stawizny
- 5 Rumowy a časowy wobłuk
- 6 Hlej tež
- 7 Literatura
- 8 Eksterne wotkazy
Charakteristika[wobdźěłać]
Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su z klinowym pismom na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra.
Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk prědnjoaziskeje archeologije. K předmjetej facha njesłuša stara Egyptowska, kotruž egyptologija wobjednawa, byrnjež pod mjenom Stary orient we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara Palestina. swět Stareho zakonja, hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez (starozakonsku) teologiju/hebraistiku wuslědźa.
Dźělne pola staroorientalistiki[wobdźěłać]
Staroorientalistika rozdźěluje so do slědowacych po rěčach definowanych dźělnych polow:
Akkadska rěč (akkadistika), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.
Sumeriska rěč (sumerologija), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najbóle južneho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca př. Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).
Hetitiska rěč (hetitologija), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca př. Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče luwišćina (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), palaišćina (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež hattišćina (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).
Amurritišćina, ugaritišćina, fenicišćina a staroaramejšćina (aramejšćina), su štyri w Syriskej rěčane sewjerozapadosemitiske rěče z 2. a 1. lěttysaca př. Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež starohebrejšćina, rěč Stareho zakonja biblije.
Hurritiska rěč a urartejska rěč, dwě ze sobu přiwuznej rěči, kotrejž wšak nimatej genetisku přiwuznosć z druhimi rěčemi, prěnja je so w 3. a předewšěm w 2. lěttysacu př. Chr. w Mezopotamiskej (Irak, Syrien) a Małej Aziji (Turkowska) rěčała, druha w 1. lěttysacu př. Chr. w južnowuchodnej Turkowskej a Armenskej.
Elamska rěč, izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.
Staropersiska rěč, indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca př. Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.
Na zakładźe wuslědźenja rěčow a pismow wobjednawa staroorientalistika wšě aspekty staroorientaliskich kulturow, dalokož w prěnim rjedźe materielne žórła njetrjebaja: politiske stawizny, stawizny wšědneho dnja, stawizny nabožiny, stawizny prawa, stawizny literatury, stawizny wědomosće, stawizny hospodarstwa, socialne stawizny atd.
Studij a wučba[wobdźěłać]
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: Swobodna uniwersita Berlin, Lipsk, Mainz, Jena ze statnej Hilprechtowej zběrku prědnjoaziskich starožitnostkow, Göttingen, Münster, Marburg, Würzburg, Erlangen-Nürnberg, Heidelberg, Tübingen, uniwersita Freiburg a Mnichow. Za staroorientalisku resp. prědnjoazisku archeologiju dybi so wyše toho Němski archeologiski institut (DAI) kaž tež Němske orientowe towarstwo (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj Wien a Innsbruck wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj Bern a Genf.
Stawizny[wobdźěłać]
Spočatki[wobdźěłać]
Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19. lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.
Spočatk 17. lětstotka Romski slědźer Pietro Della Valle (1586-1652) wopyta Mezopotamisku, dźensniši Irak, Persisku (dźensniši Iran) a Bliski wuchod (Syriska, Libanon a Palestina). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.
Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez 1780–1790, doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.
Wot spočatka 19. lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.
W lěće 1842 přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z Chorsabada. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.
Dešifrowanje klinoweho pisma[wobdźěłać]
Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w 3 rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować.
Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4. lětstotka př. Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, Darius a Kserkses.
Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom Georg Friedrich Grotefend w lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.
Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.
Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu bóle solidny zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.
Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.
Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali.
Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić.
Potom, w lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako determinatiw wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złožkowe znamješka z hebrejskimi pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić.
A w lěće 1857, William Henry Fox Talbot, britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow Henry Creswicke Rawlinson, Jules Oppert a Edward Hincks a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje pismow na hlinje da so mištrować.
Wot Assyriskeje do Sumera[wobdźěłać]
Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja akkadšćiny, so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe (Dur-Šarrukin) přez Botty, Brit Austen Henry Layard wury namakanišćo Nimrod (Kalchu), potom Kujundźik, staru Niniwu, hdźež w lěće 1851 Assurbanipalowu knihownju wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho Hormuzd Rassam narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su se do Francoskeje a Zjednoćeneho kralestwa pósłali, hdźež Louvre a Britiski muzej wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w lěće 1872 přełoži George Smith babylonsku wersiju stawizny wo lijeńcy. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.
Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća Ur, Uruk a Suza identifikowachu. W lěće 1877 přewjedźe Francoz Ernest Chocquin de Sarzec wuryća w Tello, prjedy mylnje jako stary Lagaš identifikowany (je jón tehdy Sirbula čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón Girsu. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam wosebje supowu stelu a postawy z Gudeoweho kralestwa. Namakanišći Nippur a Suza stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, Sumeričanow, kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: Hammurabijowy kodeks, kotryž pater Jean-Vincent Scheil přełoži.
Spočatk 20. lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora Wilhelma II. spěchował. Walter Andrae přewjedźe wuryće Assura, mjeztym zo Robert Johann Koldewey započa Babylon wuslědźeć. Parallelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.
Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow[wobdźěłać]
Po 1918 je so Bliski wuchod ze spadom Osmaniskeho mócnarstwa politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w Iraku, w Palestinje a w Jordaniskej a Francozam w Syriskej a Libanonje dowěrjene, potom modernizacija Turkowskeje a Persiskeje budu wuslědźenje archeoligiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć.
Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w Egyptowskej, w Tell el-Amarna wotkryli: Listy z Amarny, diplomatiska korespondenca faraonow Amenhotepa III. a Amenhotepa IV. (Echnatona), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20. lětstotka dokónčiło. W lěće 1906 bě Němc Hugo Winckler město Boghaz-Köy wurył, antikski Hattuša. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: Hetitišćina. Tuta je so w lěće 1915 wot Bedřicha Hrozneho wuhódała, a je najstarša znata indoeuropska rěč swěta.
W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki Dijala ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot Henri Frankforta, su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej Leonarda Woolley dźakować, kiž w Urje wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.
Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. Claude Schaeffer a René Dussaud započeštej Ras Šamra (Ugarit) wurywać, a Tell Hariri (Mari) je so w lěće 1933 wotkrył a wot André Parrot wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w Syriskej a w Anatolskej, předewšěm Yorgana Tepe (Nuzi), da nowy lud wustupować, Hurritow, kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud Urartu, kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž Johannes Friedrich w lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast Dariusa I. w Persépolisu a starše wurywanišća Tepe Giyan, Tepe Sialk abo Tepe Hissar wuryli.
Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow[wobdźěłać]
Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, prastawiznam Stareho orienta. Jericho w Palestinje a Çatal Höyük w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća (Ur, Ugarit, Hacilar). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónkróc na mjenje "mezopotamisko-centristiske" wašnje. Wotkryće města Ebla w lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom Paolo Matthiae a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku bronzoweje doby, štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki Chabur du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća Jiroft w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot Egyptowskeje hač do Srjedźneje Azije rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.
Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpała. Po Samuelu Noahu Kramerje, kotryž so w swojim wulkim dźěle Stawizny započinaja so ze Sumerom za "sumerologa" wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so "hetitologow", "elamologow" atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež činja, zo tuta disciplina wěsty zwjazanosć wobchowuje.
Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w Libanonje, iranska rewolucija, wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.
Staroorientalistika dźensa[wobdźěłać]
Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).
Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji, dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z Mari, kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w Nippurje wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w Qatnje na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).
Rumowy a časowy wobłuk[wobdźěłać]
Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7. lětstotkom př. Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wot nětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.
Rum[wobdźěłać]
Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku "nakromnych kónčinow" byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje "mezopotamisko-centristiski" wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće "Stary orient" (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće "Mezopotamiska" wutłóčiło.
Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:
- na zapad Srjedźnozemske morjo hač do Lewanty (druhdy z Cypernom) a dźěl Anatolskeje (znajmjeńša hetitiski swět 2. lěttysaca př. Chr.)
- na wuchod iranska wysočina, kotrejež jenička stawizniska ciwilizacija je Elam do jewjenja Persiskeho mócnarstwa srjedź 1. lěttysaca př. Chr.
- na sewjer móhła mjeza w Armenskej być, w prěnjej połojcy 1. lěttysaca z urartejskim mócnarstwom
- na juh je mjeza Persiski zaliw na wuchod (inkluziwnje wěste kupy we wěstych periodach, wosebje Bahrajn/Dilmun), arabska pusćina dale na zapad
Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja k tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej egyptologija a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su listy z Amarny.
Chronologija a periodizacija[wobdźěłać]
Spočatki periody, kotruž staroorientalistika wuslědźa, su jednore: dźe wo spočatk produkcije spisownych dokumentow, tuž jewjenje pisma wokoło 3400 - 3300. To wostawa teoretiske, přetož studije tuteje periody wobroćeja so skerje na archeologiju, a móža dale w času wróćo sahać. Stawizny, kotrež na podawkach bazuja, móže so hakle w druhej połojcy 3. lěttysaca zopočeć, njedostatka prjedawšich dokumentow dla, kotrež nas wo tutym polu informuja.
Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w Babylonskej, kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach k tutomu podawkej móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.
Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8. lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana "srjedźna chronologija" je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke "krótkej chronologiji" wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16. lětstotk "srjedźneje chronologije" steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy "krótkeje chronologije" namjetuja, srjedźnu chronoloiju "wotstronić", štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.
Periodizacija stawiznow Stareho orienta wariěruje po městnach a periodach. Wěste nastupaja wulki dźěl Bliskeho wuchoda: Urukowa perioda, nowoassyriske mócnarstwo, nowobabylonske mócnarstwo. Su sej přiwučili, chronologiju Mezopotamiskeje na zbytk Stareho orienta w 2. lěttysacu nałožić, wosebje za starobabylonsku periodu (2004-1595), njepřihódna terminologija, přetož Babylon bě hakle wokoło srjedźizny tuteje periody politiska wulkomóc, ale je přez konwenciju wostała. We woprwdźitosći je dale a dale tendenca, stawizny regionow Stareho orienta po jich swójskej chronologiji rozdźělić, kotraž móže na tu druhich regionow jara podobna być. Na přikład:
- Mezopotamiska: Urukowa perioda (4100-2900), archaiske dynastije (2900-2340), Akkadowe mócnarstwo (2340-2195), nowosumeriska perioda (Ur III) (2195-2004), starobabylonska perioda (2004-1595), srjedźnobabylonska perioda (1595-1000), paralelnje k tomu srjedźnoassyriska perioda (1350-911), nowoassyriska perioda (911-609), nowobabylonska perioda (624-539), achajmenidiska perioda (539-331), helenistiska perioda (Seleukidźa) (331-140), partiska perioda (140 př Chr. - 224 po Chr.)
- Syriska: Protosyriska perioda (3100-2000), starosyriska (starobabylonska) perioda (2000-1600), srjedźnosyriska perioda (1600 - 12. lětstotk), nowosyriska perioda (12. lětstotk - 8. lětstotk)
- Elam: Protoelamiska perioda (3100-2600), staroelamiska perioda (2500-1600), srjedźnoelamiska perioda (1500-1100), nowoelamiska perioda (1000-539)
- Hetitiske mócnarstwo: Stare mócnarstwo (1650-1465), srjedźne mócnarstwo (1465-1380), wulkomócnarstwo (1380 - wok. 1180), nowohetitiska perioda (1180-720). Trevor Bryce wotpokazuje tutu periodizaciju, a zjednoća srjedźnu a wulkomócnarstwowu periodu.
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Berlin 1932ff, załoženy wot Ericha Ebelinga a Bruna Meissnera, pokročowany wot Ernsta F. Weidnera, Wolframa von Sodena Dietza Otta Edzarda, wudaty wot Michaela P. Strecka (Wulke referencne dźěło facha, dotal 13 zwjazkow wušło).
- Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2003.
- Elena Cassin, Jean Bottéro, Jean Vercoutter (wudaw.): Die Altorientalischen Reiche. Fischer, Frankfurt/M. 2003 (Fischer Weltgeschichte; zwjazki 2 do 4)
- Vom Paläolithikum bis zur Mitte des 2. Jahrtausends.
- Das Ende des 2. Jahrtausends.
- Die erste Hälfte des 1. Jahrtausends.
- Iorweth E. Edwards u.a. (Hrsg.): The Cambridge Ancient History. 2. grundlegend überarbeitete Auflage, 14 Bände, zdźěla w dźělnych zwjazkach. Cambridge University Press, Cambridge 1970–2005.
- Dietz Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51664-5.
- Brigitte Groneberg: Die Götter des Zweistromlandes. Kulte, Mythen, Epen. Artemis und Winkler, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2306-8.
- Marlies Heinz: Altsyrien und Libanon. Geschichte, Wirtschaft und Kultur vom Neolithikum bis Nebukadnezar. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-534-13280-7.
- Barthel Hrouda (wudaw.): Der Alte Orient. Geschichte und Kultur aus dem alten Vorderasien. Bassermann, München 2003, ISBN 3-8094-1570-7.
- Manfred Krebernik: Götter und Mythen des Alten Orients. Beck, München 2012.
- Michael Jursa: Die Babylonier. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2004.
- Hans J. Nissen: Geschichte Altvorderasiens. Oldenbourg, München 1999 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte Bd. 25) ISBN 3-486-56373-4.
- Astrid Nunn: Alltag im alten Orient. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006 (Antike Welt, Sonderheft; Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-3654-3.
- Mirjo Salvini: Geschichte und Kultur der Urartäer. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 3-534-01870-2.
- Jack M. Sasson (Hrsg.): Civilizations of the Ancient Near East. Scribner, New York 1995, ISBN 0-684-19279-9 (4 Bde.)
- Wolfram von Soden: Der Alte Orient. Eine Einführung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, erw. Sonderausg. der 2., unveränd. Aufl. 1992, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18558-7.
- Michael P. Streck (Hrsg.): Sprachen des Alten Orients. 3. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2007, ISBN 3-534-17996-X.
- Michael P. Streck: Großes Fach Altorientalistik. Der Umfang des keilschriftlichen Textkorpus. Mitteilungen der Deutschen Orientgesellschaft 142 (2010, wušła 2011) 35-58.
- Klaas R. Veenhof: Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen (Grundrisse zum Alten Testament, ATD Ergänzungsreihe Bd. 11). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1.
- Josef Wiesehöfer: Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr. Edition Albatross, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Universität Tübingen - Lisćina wotkazow nastupajo staroorientalistiku (němsce)
- Što je staroorientalistika? - portretowy film k lětu duchownych wědomosćow (němsce)
- Fachowa definicija - definicija facha (němsce)
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Prědnjoaziski muzej Berlin (němsce)


text:
Gmin Topólka
Gmin Topólka (pol. gmina Topólka, do 1954 gmina Czamanin) je wiejski gmin we kujawsko-pōmorskim wojewōdztwie, we radziejowskim krysie. Miyndzy rokym 1975 a 1998 gmin bōł położōny we wrocławskim województwie. Siedzibōm gminu je Topólka. Podle danych ze 30 czyrwnia 2004, we gminie miyszkało 5050 ludziōw.
Gyszichta[Sprowjej]
We gminie idzie trefić roztoliczne ślady dŏwnygo ôsadnictwa aże ôd czasōw mezolitu (roki 8000 – 4500 p.Kr.) a tyż strzedniowieczne a nowe archeologiczne ôbiykta. Nojwiynksze skupiny archeologicznych zicōw rozlygowane sōm we dolinach rzyki Zgłowiączka a jeździōra Głuszyńskiego a Chalna[1]. We ôkresie XIX stoleciu siedzibōm gminu bōł Świerczyn, niyskorzi Lubrańczyk. Ôd 1862 do 1939 roku tã rolã połniōł Czamanin. Po II światowyj wojnie siedzibōm gminu ôstała Topólka. Nojstarszymi wsiōma we gminie sōm Orle, Kamieniec a Świerczyn, kere aże do dzisiej dochowały swojygo dŏwnygo miejscowy ukłŏd[1].


text:
Je rěčnych wobrotow, kotrež lědma přełožować móžeš, na přikład narodne wědomje. W Serbach je to něšto bjez dwěla pozitiwne: Čłowjek, kiž ze swojimi dźěćimi wšědny dźeń stajnje serbuje a so wo wužadanjam načasneho wobswěta wotpowědowacy słowoskład prócuje atd., je narodnje wědomy Serb. A na swjatočnych zarjadowanjach, kotrež maja něšto z narodnym wědomjom činić, spěwamy serbsku hymnu. To je samozrozumliwe.
Hdyž je mjez Němcami rěč wo narodnym wědomju, so jedne słowo awtomatisce přidruža: Strowe. To słuša trěbnemu wotmjezowanju wot njestroweho němskeho narodneho wědomja, z kotrymž su Němcy dwě swětowej wójnje započeli a wjedli. Tohodla "spěw Němcow" tajka njewinowata hymna kaž "Rjana Łužica" njeje. Jeho korjenje drje w demokratiskim hibanju 19. lětstotka tča, ale jeho znjewužiwanje w přewodźe masoweho mordarstwa 20. lětstotka a "wudospołnjenje" ze štučku nacijow (Horst-Wessel-Lied) stej jeho nałožowanje po wójnje tež w zapadnej Němskej přetorhnyłoj.
Skónčnje bu přez wukaz protokolarisce postajene: Při oficielnych podawkach so jenož poslednja třećina spěwa. Štóž započatk oficielnje płaćiweje němskeje hymny zakantori, ma dobre wuhlady na městno na lisćinje njepřećelow demokratije w aktach statneho wustawoškita…
W katolskim šulstwje mojeje stareje Hamburgskeje domizny njeměješe nichtó za trěbne, nas němsku hymnu wučić. Naši narodni koparjo tehdom tak a tak sobu spěwali njejsu, štož bu hakle wjele lět pozdźišo problematizowane – w zwisku z tak mjenowanym normalizowanjom we wobchadźenju z němskimi narodnymi wěckami dwě generaciji po druhej swětowej wójnje.
Připódla prajene sym sej jako młodostny z pomocu tačelaka němsku hymnu po teksće a melodiji přiswojił – z wědomjom, něšto chětro spodźiwne činić. A hdyž dyrbjachu njedawno zastupjerjo němskeho stata mojeje generacije w afriskim kraju po přeću hosćićelow hymnu sami spěwać, dokelž wona w natočenej formje k dispoziciji njesteješe, klinčeše to tak grawoćiwje, zo maja fanojo YouTube swoje wjeselo.
Dźensa to pragmatisce widźu: Hdyž so po mojim měnjenju ramik hodźi, sobu spěwam, hewak nic. Ja njebych sedźo wostał, hdyž so němska hymna spěwa, ale hdyž to něchtó čini, njebjeru jemu to za zło. Porno Serbam njeje deficit narodneho wědomja w Němcach ženje do wušparanjow wjedł. Nawopak.
Sym so narodźił do doby "hospodarskeho dźiwa", ze stupacymi mzdami a rentami, nimale perfektnymi socialnymi zawěsćernjemi, měrliwej koeksistencu mjez domoródnymi a dale a wjac wukrajnikami, njesměrnje wulkej kulturnej swobodu a bohatosću. Tež my šulerjo jezuitow smy wšo čitali, knihi wo křesćanskich rjekach a w nocy na eksercicijach pornografiske pasaže "Blechtrommel" Grassa. Ale narodne wědomje njejsmy měli.
Hakle w Serbach sym najprjedy "němski pochad" připisany dóstał – doniž njeje mje młoda holca na swôjbnym swjedźenju z toho wuswobodźiła a mje "katolskeho Serba Hamburgskeho pochada" mjenowała. Sym čas wědomeho žiwjenja Hamburgski był resp. hanseat. A mějach zbožo, zo to samo we wukraju na prašenje za pochadom dosahaše. A wotmołwa njebě chutna "ach zow, z Němskeje", ale smějkotaca "oh, Reeperbahn".


text:
Hůmer
Hůmer (grc. Ὅunpoς Homeros uoznačo "ślepy") (VIII vjek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas) čyli bard. Bůu uůn śpjywokym wyndrownym. Uwožany je za uojca poezyji epickij. Nojstaršy znůny s imjyńo ojropejski poeta, kery zapewne přejůu dźedźictvo dugij i bůgatej tradycyji poezyji heroičnyj (kerej istńyńy je nale ino důmysuym).
Hůmer je autorym poymatůw Ilijody i Uodysei. Grecko tradycyjo widźoua we ńim tyž autora epopei kůmičnyj Batrachomyomachji (podug nojnowšych teorje ńy uůn je jeji twůrcům) i Hymnůw hůmeryckych. Žodyn poeta grecki ńy přewyžšůu suawům Hůmera. Na wyspach Ios i Chjos wzńyśůno pośwjyncůne mu świůntyńy, a we Uolimpji i Delfach postawjůno jygo posůngi. Pizystrat wprowadźiu recytacyje hůmeryckych poymatůw na panatynoje.
Podug ńykerych lygyndarnych informacyji Hůmer pjyrwotńy nazywou śe Melesigenes i bůu synym bůga řyki Meles, puynůncyj kouo Smyrny, i ńimfy Kreteis. Śwjadčy to uo randze Hůmera we śwjeće greckym, gdyž zawše wybitnym ludźům připisywano tam boske abo půuboske pochodzyńy.
Ńy zachowouy śe žodne wjarygodne wjadůmośći uo jygo žyću i, kej škryflou badoč John Myres, žodne zdańy dotyčůnce Hůmera ńy je bezsporne. Ńymńij, antyčńi Grecy ńigdy ńy wůntpili we jygo istńyńy. Prawdopodobńy urodźiu śe we Smyrńy abo na wyspje Chjos we Jůńji – kraińy we Azyji Mńijšej, nale wjela mjast greckych ubjygouo śe uo tyn hůnorowy zaščyt. We spoře uo pochodzyńy Hůmera brouo udźou śedym mjast: Argos, Atyny, Chjos, Itaka, Kolofůn, Pylos a Smyrna. Podug lygyndy Hůmer bůu ślepcym. Teza ta můgům wspjerać dwa epizody ůmješčůne we hůmeryckych epopejach. W Uodysei ńywidůmy bard Dymodokos uopjewo bohaterske čyny, a autor, prawdopodobńy Hůmer, we Hymńy hůmeryckym piše do Apollina: "Pozdrawjům was wšyjstke. A uo mńy pamjyntejće, jak přijdźe jakiś čowjek uobcy, co śwjata dośwjadčůu, i zapyto: Dźouški, kery je wům nojmilšy s aojdůw, co sam přichodzům? Wuůnčas wšyjstke cuzamyn uodpowjeće: Ślepjec, kery mješko na skalistym Chjos – jygo pjeśńi bydům zawše nojgryfńijše"(...). Martin P. Nilsson we Homer and Mycynae podowo, aže we wjelu rygjůnach bardowje byli we rytualny sposůb pozbawjańi wzroku, co mjouo stymulować pamjyńć.
Autorstwo Ilijody a Uodysei wzbudzo ale do dźiś wůntpliwośći, a problym tyn nazywany je kwestjům hůmeryckům. Brak je wjarygodnych danych uo žyću Hůmera, ńykeři badače, a nawet juž antyčńi choridzontes, wysuwali hipoteza, aže Hůmer ńigdy ńy istńou. Podwaliny do tygo půglůndu, zwanygo teorjům pluralistyčnům (oba dźeua sům zlepkym pjeśńi s růžnych časůw, pouůnčůnych we Atynach we VI w. p.n.e.), dou mjymjecki filolůg F.A. Wolf we wydanyj we r. 1795 kśiůnžce Prolegomena ad Homerum. Po uokouo stu pjyńćdźeśyńću lotach dyskusyji i sporůw zwyćynžůua teorja ůńitarystyčno, kero twjerdźi, aže Hůmer istńou i bůu autorym uobu poymatůw, a jygo zasůgům je stwořyńy wybitnych dźeu we uoparću uo wjelowjeko tradycyjo pjeśńi heroičnych istńijůnco we starožytnyj Grecyji.


text:
Marsz Autůnůmije
Marsz Autůnůmije to je cykliczno, kożdoroczno mańifestacyjo uorgańizowano uod Ruchu Autůnůmije Ślůnska we Katowicach, we roczńica uchwalyńo uod Sejmu Republiki Polskij Uorgańicznygo Sztatutu Ślůnskigo Wojewůdztwa, kery uůnymu prziznowoł autůnůmijo. Mańifestanty domogajům śe jeji prziwrůcyńo.
I Marsz Autůnůmije[Sprowjej]
Pjyrszy marsz bůł we akuratno 87. roczńica uchwalyńo autůnůmije, to je we ńydźela, 15 lipca 2007. Napoczůn śe uůn uo 10:30. Bez sztreka, kero bůła uod katowickigo rynku do pl. Sejmu Śląskiego przelozło wele 300 perzůnůw[1]. Do kupy ze mańifestantůma lozła bergmańsko uorkestra.
Kej autůnůmisty doszli do kůńca marszu, posłali szkartki do prezydynta Polski, kerym tedy bůł Lech Kaczyński. Potym wszyjske poszli do Gůrnoślůnskigo Cyntrům Kultury, kaj uobejzdrzeli śe filmy uo ślůnskij tymatyce.
II Marsz Autůnůmije[Sprowjej]
Przi drugym marszu postanowjyli, iże trasa trza przedugszyć. A skiż tygo mańifestanty ruszyli ze pl. Wolności. Marsz tyn bůł we sobota 12 lipjyńa, a ludźe puśćili śe gynau we połedńe, uo 12:00. Podug godańo policyje, kero uochrůńała pochůd, we marszu wźyno udźoł bezma 800 ludźůw. Nojsamprzůd szli dźołacze RAŚu ze swojim banerym, potym bůły motory, wojoki a reszta chopůw ze banerůma. Za ńimi szła reszta marszu, nale we keryj postrzodku wćiśńynto bůła uorkestra. Na pl. Sejmu Śląskiego zaczły śe przemołwy. Nojsampjyrw godoł Marian Makula, potym Jerzy Gorzelik. Szło tyż kupić roztomajte zachy na sztandach ślůnskich sklepikůw abo pouobźyrać pokoz wojokůw.
III Marsz Autůnůmije[Sprowjej]
III edycyjo marszu bůła pjyrszům, keryj na pewno skala zrobjyli reklama. We ńykerych mjastach plakaty szło nolyź bezma na kożdyj zojli. Krům tygo we Śymjanowicach rozdowali ulotki. Nad marszym medyjalny patrůnat uobjyna TV Silesia.
Bůł uůn 18 lipjyńa 2009, to je we sobota, jakoa łůński. Poczůntek bůł uo 12:00. Szrteka tyż ńy zmjyńůła śe uod II Marszu Autůnůmije, podańy na szyk. Pjyrw jechały mopliki, motory a kuady, ńyskorzi ludźe ze banerůma, potym uorkestra, pikap ze Marianym Makulům, kery we traśe uosprawjoł uo autůnůmiji a RAŚu a do kupy ze Pyjtrym Langerym zaczynoł skandowańy proautůnůmicznych hasłůw. Kej tyśůńc-perzůnowo[2] skupina ludźůw dolozła na pl. Sejmu Śląskiego głos zabroł Marian Makula, ńyskorzi uosprawjoł Alojzy Łysko, a potym Jerzy Gorzelik.
Po przemołwach, wszyjske uczestńiki ustowjyli śe na schodach gmachu Ślůnskigo Sejmu, a potym wźyńi udźoł we kůnkurśe na zgadowańy autorůw cytatůw uo Ślůnsku. Nostympńy spostrzůd ńich wybrali nojbarzi kurjozalno pedzyńy. Wybrany uostoł cytat Jarosława Kaczyńskiego. Ńyskorzi szło kupić jaki ślůnski gadżet, uobejzdrzeć pokoz walk wojokůw, wybić śe pamjůntkowo můneta, abo podpisać petycyjo do prymjera Donalda Tuska, we keryj RAŚ domogoł śe prziwrůcyńo autůnůmije. Na kůńec we podćyńach GCK wyśwjytlili filmik uo państwowośći we Gůrnym Ślůnsku.
Auskůplungi[Sprowjej]
- Neczajta Marszu Autůnůmije
- Ruchu Autůnůmije Ślůnska - uorgańizatora marszůw
- Zdjyńca ze mańifestacyje


text:
Šmrěčiny
Šmrěčiny (němsce Fichtelgebirge; čěsce Smrčiny) su srjedźne horiny w sewjerowuchodźe Bayerskeje, južnje Dwórca a wuchodnje Bayreutha. Mały dźěl słuša tež k Čěskej. Wulki podźěl horin je jako přirodny park škitany. Najwyša hora je Schneeberg (1051 m). W horinach wužórla so mjez druhim Běły Mohan, Solawa, Naab a Ohře (Eger).
Wažne sydlišća w Šmrěčinach su Wunsiedel, Marktredwitz a Selb.
Wotkazy[wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Budyšin je jako moderne, do přichoda orientowane hospodarske stejnišćo najwažniši dźěłodawar cyłeho regiona – z poskitkom 516 dźěłowych městnow na 1000 wobydlerjow steji město na čole wšěch sakskich komunow. Dwě třećinje tutych dźěłowych městnow wužiwaja so wot ludźi z wokoliny. Wažne wuměnjenje za to je zasadnje polěpšena infrastruktura. Při transeuropskej wuwićowej wósce, zwjazkowej awtodróze 4, zawěsćeja tři wot- a dojězdy krótke puće, runje tak wjacore zwjazkowe dróhi do wšěch směrow a železnica. Derje wutwarjene lětanišćo Budyšin-Lětoń zwjazuje město ze swětom. Global Player kaž Bombardier Transportation (CA), AFT-Transportne připrawy (CH), edding abo Sphairon Access Systems tzwr maja swoje produkciske stejnišća w našim měsće, wone su wodźace marki abo produkuja Brand Marks „made in Budyšin“. Jadrowe kompetency leža w našich klučowych branžach kolijo- a wozydłotwarstwa, dodawanskeje industrije za motorske jězdźidła, graty- a formotwarstwa, předźěłanja plasty, produkcije pisanskich nastrojow abo připrawytwarstwa. Lukratiwne industrijowe a přemysłowe přestrjenje a přihódne kóštowe struktury činja přisydlenje w Budyšinje wosebje efektiwne – jenož 25 minutow jězby wot krajneje stolicy zdalene, móža předewzaća tule z najwyšim spěchowanjom swojich inwesticijow ličić.
Budyšin prezentuje so z přeswědčacej branžowej paletu jako wažne stejnišćo mašino-, připrawy- a gratytwarstwa, twarstwa kolijowych jězdźidłow a zhotowjenja plastowych dźělow. Mjezynarodnje agěrowace předewzaća kaž Philips Röntgentechnik, Bombardier Transportation z wagonotwarom (zawod Budyšin) abo zhotowjenje pisanskich nastrojow Edding postajeja hospodarsku strukturu runje tak kaž wukonliwa twarska industrija a sylne rjemjesło. Nowe firmy inowatiwneje informaciskeje techniki a předźěłanja datow kaž na př. Vodafone etablěruja Budyšin jako stejnišćo za technologije přichoda.
Zaměry
Měšćanske zarjadnistwo Budyšin Zarjad za hospodarske spěchowanje
Mjasowe wiki 1
02625 Budyšin
Telefon: 0 35 91 / 5 34 - 5 90 /-91
Telefaks: 0 35 91 / 5 34 - 5 99
E-Mail: wirtschafts-
foerderung@bautzen.de