text:
Gōrny Ślōnsk
Gōrny Ślōnsk (łac. Silesia Superior, pol. Górny Śląsk, czes. Horní Slezsko, miym. Oberschlesien, gś-miym. Oberschläsing, śl-miym. Aeberschläsing) to je historycznŏ krajina we Postrzodkowyj Ojropie, na placu Polski i Czeskij Republiki. Je to połedniowo-weschodniŏ tajla Ślōnska. Gōrny Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztym. Ônego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami, a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm. Gōrny Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj i strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły.
Termin Silesia Superior ukazuje sie po rŏz piyrszy we zdrzōdłach pisanych pod kōniec 15. stoleciŏ. Bōł to teryn na weschōd ôd Przesieki Ślōnskij, kerŏ stanowiyła naturalnõ granicã miyndzy ôpolskim a wrocławskim ksiynstwym. Terŏźnie ôkryślynie granic Gōrnego Ślōnska ôpiyrŏ sie przede wszyjskim na kształcie regyrōnkowego rejōnu ôpolskigo we pruskij Prowincyji Ślōnsk, a niyskorzij Prowincyji Gōrny Ślōnsk. Gōrny Ślōnsk ôbyjmuje tyż Cieszyn a inksze teryny dŏwnego Austryjŏckigo Ślōnska, jednak skuli inakszyj tożsamości miyszkańcōw i inkszyj historyje niy sōm ôni dycki do ônego rachowani. Wiynkszość regiōnu, co mŏ łōncznõ wiyrchniã 20,373 km² a kole 5 milijōnōw miyszkańcōw[1], je tajlōm Polski (we wojewōdztwach ślōnskim i ôpolskim) ôd abszlusu II światowyj wojaczki, za to myńszŏ tajla połedniowo-zachodniŏ je we Czeskij Republice (we morawsko-ślōnskim krŏju).
Historycznŏ stolica regiōnu to je Ôpole. Inkszymi historycznie wŏżnymi miastami bōły: Racibōrz, Prudnik, Bytōm, Ôpawa a Cieszyn. Terŏźnie nojsrogszym miastym sōm Katowice a nojbarzij zaludniōnym przestrzyństwym je kōnurbacyjŏ katowskŏ społym ze Rybnickim Rejōnym Wōnglowym. Na Gōrnym Ślōnsku je tyż tajla Ôstrawy jak tyż srogŏ tajla aglomeracyje ôstrawskij. Srogŏ tajla regiōnu cechuje sie wydobyciym kamiynnego wōnglŏ i zwiōnzanōm z tym industrializacyjōm i urbanizacyjōm we 19. i 20. stoleciu, nale ôbyjmuje tyż z wiynksza bauerski Ôpolski Ślōnsk jak tyż Beskidy i Sudety.
Etniczność i gŏdka Gōrnego Ślōnska sōm barzo słożōne, skuli ôbecności sam stu tysiyncy przedstŏwicieli myńszości miymieckij w Polsce jak tyż myńszości polskij w Czechach, dopōminajōncyj sie autōnōmije dlŏ polskij tajli regiōnu, ślōnskij nacyje, ôziymset tysiyncy Gōrnoślōnzŏkōw a starōnku ô kodyfikacyjõ sztandardowyj ślōnskij gŏdki, keryj sztatus za dialekt polskij gŏdki abo samodzielnõ gŏdkã zachodniosłowiańskõ je kwestiōnowany. We 20. stoleciu Gōrny Ślōnsk bōł przedmiotym pŏru terytorialnych spiyrek pōmiyndzy Polskã a Czechami.
Symbole a farby[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Symbolika Gōrnego Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Ziymie te przijmowały zaôbycz wapyn gōrnoślōnskich Piastōw, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw i fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Gōrnym Ślōnsku[2].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Granice[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnsk tradycyjnie tajluje sie na „Dolny” i „Gōrny” podle ônych wzglyndnego położyniŏ w relacyji do rzyki Ôdry: Gōrny Ślōnsk to połedniowo-weschodniŏ tajla regiōnu na gōrnym biygu rzyki. Dolny to pōłnocno-zachodniŏ, a leży dalij ôd zdrzōdła (chociŏż je ôn na postrzodku, a niy niżyj). Termin Silesia Superior (Gōrny Ślōnsk) zaczōn ukazować sie we historycznych zdrzōdłach pod kōniec 15. stoleciŏ, ôwdy analogijōm zrobiōny bōł termin Silesia Inferior (Dolny Ślōnsk). Roztajlowowała ônych Przesieka Ślōnskŏ, co bōła pasym lasōw biygnōncym wzduż Kłodzkij Nysy i Stobrawy, a stanowiyła naturalnõ granicã miyndzy terytoriami plymiōn Ôpolanōw a Ślynżanōw, niyskorzij miyndzy ksiynstwami ôpolskim a wrocławskim. Dolny Ślōnsk bōł z wiynksza miymiecki i protestancki, a Gōrny Ślōnsk bōł miynszany etnicznie i z wiynksza katolicki. Po II światowyj wojaczce Dolny Ślōnsk przeszoł pōmianã ludności i hned imyntnõ polōnizacyjõ, za to Gōrny Ślōnsk zachowoł swojã wielokulturowõ naturã.
Terŏźny ciōng granice Dolnego a Gōrnego Ślōnska je spōrny. We gōrnoślōnskich kryngach regiōnalistōw Gōrny Ślōnsk je nojczyńścij ôkryślany za teryn dŏwnyj pruskij Prowincyje Gōrny Ślōnsk, społym z cołkim dŏwnym Austryjŏckim Ślōnskym[3][4][5]. Granica zachodniŏ na tajliku miyndzy granicōm polsko-czeskōm we ôkolicach czeskigo gminu Bílá Voda a polskij wsi Młodoszowice je idyntycznŏ ze zachodniōm granicōm ôpolskigo wojewōdztwa (z wyjōntkym szejściu wsi we ôkolicach Grodkowa), potym we przibliżyniu wzduż autobany A4 a ôd wsi Michałōw biygnie Kłodzkōm Nysōm i Stobrawōm aże do wsi Zawiyść, skōnd naśladuje granicã krysōw namysłowskigo a kluczborskigo. Jednak nyske ksiynstwo i teryn na pōłnoc ôd Kluczborka (tajla brzeskigo ksiynstwa) przōdzij przinŏleżały do Dolnego Ślōnska i majōm z nim moc spōlnego kulturowo i społecznie (bp. umiana ludności po 1945 roku) Jeźli to pōminymy, zachodniŏ granica Gōrnego Ślōnska cŏfnie sie w bliż terŏźnyj granice miyndzy morawsko-ślōnskim a olmickim krŏjym, potym na zŏchōd ôd Prudnika, rzykã Ścinawa Niymodlińskŏ miyndzy Dytmarowicami a Fyrlōndym (tajla wzduż granicy prudnickigo krysu) a połōnczy sie ze Kłodzkōm Nysōm koło Kopic. Na pōłnocach leci wzduż Strobawy (z pōminiyńciym cołkigo Kluczborka) do wsi Brzezinka, a potym do terŏźnyj granicy krysōw kluczborskigo a ôleskigo.
Pōłnocnõ granicã Gōrnego Ślōnska, za kerõ leży Wielgopolska, tworzi rzyka Prosna. We ślōnskim wojewōdztwie granica lōndowŏ je fest zakorzeniōnŏ we świadōmości ludności. Idzie weschodniōm granicōm lublinieckigo krysu, potym tworzi jōm rzyka Brynica (z jednym ôdchylyniym koło Siymianowic) do uchodu Przemszy do Wisły. Ôd tego placu weschodni rzbiet Ślōnskigo Beskidu stŏwŏ sie granicōm Ślōnska i je tożsamy ze administracyjnōm granicōm gmin Brenna, Wisła i Jistebná. Przeciw mianu ino 48% ślōnskigo wojewōdztwa faktycznie leży na Ślōnsku.
Termin „Gōrny Ślōnsk” je ôdciepowany bez niykerych miyszkańcōw Cieszyna, kerzi podkryślajōm swojã ôdmiynność i prōmujōm segregacyjõ Cieszyńskigo Ślōnska, a tym samym cołkigo Austryjŏckigo Ślōnska, za trzeci bazowy podregiōn[6]. Na terynie Czech wszeôbecne je używanie ôkryślyniŏ „Ślōnsk” (Slezsko) dlŏ ônego cołkij czeskij tajli, a ôkryślyniŏ „Gōrny Ślōnsk” (Horní Slezsko) ino dlŏ terynu w Polsce[7]. W Polsce termin „Ślōnsk” (Śląsk) skuli problymatyki nŏrodności, gŏdki i autōnōmije, co niy tykŏ regiōnōw dolnoślōnskich, używany je ino dlŏ Gōrnego Ślōnska.
Warōnki naturalne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wiynkszość Gōrnego Ślōnska leży w dorzeczu Ôdry, keryj bazowymi dopłygami sōm ôd lewyj: Ôpawa, Cyna, Ôsobłoga ze Prudnikym i Kłodzkŏ Nysa ze Ścinawōm Niymodlińskōm; a ôd prawyj: Ôstrawica, Olza, Kłodnica, Małapana i Stobrawa. Jyno połedniowo-zachodni kraniec leży w dorzeczu Wisły, kaj wpadajōm Biołŏ, Przemsza i Brynica.
Jeziora naturalne sam niy wystympujōm. Nojsrogszym wodnym behaltrym je Jezioro Goczałkowicke (32 km²) na Wiśle, potym Jezioro Turawa (24 km²) na Małapanyj i trzi bajery na Kłodzkij Nysie: Nysa (20,7 km²), Jezioro Ôdmuchōw (20,6 km²) i Paczkōw (6,9 km²). Nojsrogszy w czeskij tajli je Behalter Slezská Harta (10,7 km²) na Morawicach. Nojsrogsze systymy stŏwōw sōm na Cieszyńskim Ślōnsku a tyż we Poodří na połednie ôd Ôstrawy.
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ukształtowanie terynu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pōłnocno-zachodniŏ tajla terytorium leży na Ślōnskij Nizinie, nŏleżōncyj do subprowincyji Strzodkowopolskij Niziny. Bergi wystympujōm zaôbycz na weschodzie, a zaliczane sōm do Ślōnskij Chyży i Woźnicko-Wieluńskij Chyży. Nojwyższym pōnktym ślōnskich bergōw je Anaberg (408 m n.p.m.). Na połednie ôd nich rozciōngŏ sie pas Pōłnocnych Podkarpatōw jak tyż Zachodniobeskidzke Pogōrze.
Naturalnŏ połedniowŏ granica Gōrnego Ślōnska ôbyjmuje Niski Jesiōnik, Wysoki Jesiōnik i Rychleby, cuzamyn to Sudety, a tyż Ślōnsko-Morawski Beskid i Ślōnski Beskid, kere sōm tajlōm Karpatōw. Ôddzielŏ je Morawskŏ Brama. Nojwyższōm szpicōm je Pradziŏd (1491 m n.p.m.), potym Vysoká hole (1465 m n.p.m.) i Petrovy kameny (1447 m n.p.m.). Wŏżnymi turystycznymi szpicami sōm Kepernik (1423 m n.p.m.), Gigula (1324 m n.p.m.), Baraniŏ Gōra (1220 m n.p.m.) i Wielgŏ Czantoryjŏ (995 m n.p.m.).
Geograficzne spōłrzyndne krajnych pōnktōw[1]:
- pōłnocny: 51°10’28.2″N 18°09’59.8″E
- połedniowy: 49°27’15.3″N 18°27’56.8″E
- zachodni: 50°24’30.3″N 16°51’36.2″E
- weschodni: 50°08’13.5″N 19°15’18.3″E
Nojsrogsze miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Terŏz nojsrogszym miastym na Gōrnym Ślōnsku sōm Katowice. We 2020 roku miały 291,774 stałych miyszkańcōw i stanowiōm strzōn dwōmilijōnowyj aglomeracyje na ôbōch zajtach granicy ślōnsko-małopolskij. Podle nojciaśniyjszyj definicyje kōnurbacyjŏ skłŏdŏ sie ze 19 miast, a z ônych ôkrōm Katowic 13 je na Ślōnsku. Sōm to Glywice (178,186), Zŏbrze (171,691), Bytōm (164,447), Ślōnskŏ Ruda (137,030), Tychy (127,307), Chorzōw (107,443), Myslowice (74,601), Siymianowice (66,587), Tarnowske Gōry (61,756), Piekary (54,860), Świyntochłowice (49,363), Mikołōw (41,078) i Knurōw (38,004). We szyrszym ujyńciu do aglomeracyje przinŏleżōm tyż Gōrne Łaziska (22,187), Ôrzesze (21,221) i Pyskowice (18,450)[9].
Ôstrawa miała 298,335 roku na dziyń 1 stycznia 2019 roku[10]. Wiynkszość aglomeracyje ôstrawskij je na Gōrnym Ślōnsku, w tym miasta Hawiyrzōw (71,698), Frydek-Mistek[pozōr 1] (54,805), Karwinŏ (51,373), Ôrłowŏ (29,122) i Bogumin (20,960)[11].
Miyndzy aglomeracyjōm katowskōm a ôstrawskōm je Rybnicki Rejōn Wōnglowy, co ônego strzōn stanowiōm miasta Rybnik (137,782), Jastrzymbie (88,425), Żŏry (62,670), Wodzisłōw (47,685), Czyrwiōnka-Leszczyny (28,074), Rydułtowy (21,525) i Pszōw (13,814)[9]. Te trzi aglomeracyje sōm cuzamyn nazywane Gōrnoślōnskōm Metropolijōm. Biylsko-Biołŏ (170,303) i Ôpole (128,012), historyczne metropolije Gōrnego Ślōnska, tyż majōm powyżyj 100,000 miyszkańcōw[9].
Miasta ze ôd 20 do 100 tysiyncy miyszkańcōw poza trzyma bazowymi aglomeracyjami[9][11]:
- Kandrzin-Koźle (60,383)
- Cieszyn (34,297 we polskij tajli a 23,488 we czeskij tajli)
- Ôpawa (56,638)
- Racibōrz (54,529)
- Nysa (43,580)
- Czechowice-Dziydzice (35,910)
- Trziniec (34,707)
- Pszczyna (25,791)
- Lublyniec (23,658)
- Prudnik (20,887)
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku bōły Wielge Morawy i Czechy. We 10. stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. W czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy moc niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. W tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku tajle krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewiyrza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastōm, chociŏż ônych ludność bōła zaôbycz byciŏ wiślanego, a niy ślōnskigo[12].
We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mōngoły najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało panikã i masowe zaucieczki. Po śmierci ônych khana (prziwōdcy) Ordy Mongoły uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, nale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.
W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polske mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 roku[13]. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Gōrny Ślōnsk (jako tajla ślōnskich ksiynstw) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszoł z tōm korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje we 1526 roku.
We 15. stoleciu w granicach Ślōnska dokōnano pŏru zmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polske krōle we drugij pōłowie 15. stoleciŏ[12]. We 1742 roku wiynkszość Gōrnego Ślōnska ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Gōrny Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.
Po I światowyj wojaczce ô Gōrny Ślōnsk walczyły Miymce i nowo niypodlygłŏ Polska. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymce a 40% na Polskã[14]. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojewōdztwym. We ôbrymbie Miymiec utworzōnŏ bōła Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Gōrnego Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.
Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Kłodzkij Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskã, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, co sie antlich nikej sie niy ôdbyła[15][16][17]. Administracyjny tajlōng Gōrnego Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojewōdztwa ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.
Folklor[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Literatura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Martin ze Ôpawy bōł strzedniowiecznym krōnikarzym, a ônego Chronicon Pontificum et Imperatorum stało sie nojbarzij wpływowym zdrzōdłym strzedniowiecznyj powiarki ô papiyżycy Janie[18]. Na przełōmie 13. a 14. stoleciŏ fest popularne bōły łacińske kŏzaniŏ Sermones de tempore et de sanctis[19] ôd Peregrina ze Ôpola[20]. We 1573 roku pisŏrz Ôlbrycht Strumiyński z Mysłowic wydoł dzieło „O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów, także o przekopach, o ważeniu i prowadzeniu wody”[21], co je uznŏwane za piyrszõ polskõ ksiōnżkã z dōmyny inżynieryje. Za nojwŏżniyjszego przedstŏwiciela ślōnskij rynesansowyj historiografije uznŏwany je Nicolaus Henelius ze Prudnika, autōr dzieł Silesiographia, Breslographia a Silesia Togata[22]. We 1612 roku Walenty Roździeński z dzisiyjszych Katowic napisoł po staropolsku poymat Officina ferraria, co ôpisowoł stan grub i werkōw na Ślōnsku we 17. stoleciu. Dzieło to je jednym z piyrszym we Ojropie podryncznikōw metalurgicznych (a piyrszym po polsku)[23]. Czeske wanielicke śpiywki religijne wydoł we 1636 roku cieszyński teolog i kŏzatel Jiří Třanovský pod tytułym Cithara sanctorum[24].
Literatura pisanŏ na Ślōnsku w dialekcie miymieckim abo gōrnoślōnsko-miymieckim miała rozrost na zaczōntku 19. i 20. stoleciŏ. Nojwŏżniyjszym gōrnoślōnskim przedstŏwicielym epoki rōmantyzmu bōł Joseph von Eichendorff[25], autōr rozprŏwki Z życiŏ nicpōnia (ôrginalny miymiecki tytuł: Aus dem Leben eines Taugenichts) ze 1826 roku[26]. Pisoł ôn we miymieckij gŏdce.
Do historyje czeskij literatury wlazły Pieśni ślōnske (Slezské písně) ôd Petra Bezruča (1909), przedstŏwiciela tm. Gyneracyje Burzicieli ze Ôpawy[27]. Pisŏrze 19. stoleciŏ Józef Lompa ze Ôleszna, Karol Miarka z Pielgrzimowic abo Konstanty Damrot i Juliusz Ligoń ze Lublyńca pisali po polsku. Ze Trzińca bōł Jan Kubisz, autōr śpiywki Płyniesz Olzo po dolinie, co je hymnym Cieszyńskigo Ślōnska[28].
Do gōrnoślōnskich pisŏrzy 20. stoleciŏ, kerzi tworzili we miymieckij gŏdce, nŏleżōm: Horst Bienek, August Scholtis, Max Herrmann-Neisse, Ota Filip, Harry Thürk. Po czesku pisali: Oldřich Šuleř, Zdeněk Jirotka, Vladislav Vančura, po polsku m.in. Gustaw Morcinek i Wilhelm Szewczyk.
Ôd 1989 roku (abszlus ôkresu kōmunistycznego w Polsce) corŏz barzij popularne stŏwało sie pisanie we ślōnskij gŏdce. Do jednych z piyrszych autorōw, co pisali ino abo z wiynksza po ślōnsku zaliczajōm sie na bajszpil: Marek Szołtysek, Anna Myszyńska. Do nojwŏżniyjszych ślōnskich pisŏrzy modyj gyneracyje nŏleży Szczepan Twardoch, autōr tm. „Gōrnoślōnskij epopeje” Drach (2014)[29] a rōmanu Morfina (2012)[30], a tyż bp. Mirosław Syniawa, Karol Gwóźdź. Wŏżnōm persōnōm je tyż Grzegorz Kulik, twōrca ślōnskich przekładōw literatury światowyj (Godniŏ pieśń, Mały Princ, Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw)[31].
Ôblyczynia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ślōnske ôblyczynia babske rōżniōm sie znŏleżnie ôd regiōnu, a nawet ôd miast i wsi, z kerych sōm. Knify ôblykaniŏ wzajymnie przenikały sie społym z przemieszczaniym ludności we 19. i 20. stoleciu. Miyszkanki Ślōnska zaczły tyż przipasowować swoje ôblyczynia do miastowyj mody, co tyż zmiyniyło ônych wyglōnd. Gyneralnie Ślōnzŏczka mogła ôblyc sie na trzi knify:
- kiecka, zopaska, kabotek i wierzchyń
- kiecka, zopaska i jakla
- kiecka, zopaska, kabotek i merynka
Byklajdōng mynski skłŏdŏ sie ze szaketu, westy, biołyj hymdy, jedwobki abo szlajfki, galot abo bizokōw a tyż strzewikōw. Na gowie Ślōnzŏk nosiōł hut. Ôblyczynie chopa terŏźnie nazywŏ sie ancugym.
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska[32]:
- ôblyczynie cieszyńske
- ôblyczynie pszczyńske
- ôblyczynie raciborske
- ôblyczynie rozbarske (gōrzańske)
- ôblyczynie Jackōw jabłōnkowskich
- ôblyczynie Gōrali ślōnskich
- ôblyczynie Lachōw ślōnskich
Kuchnia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Gōrnoślōnskŏ kuchnia nŏleży do strzodkowoojropejskich kuchniōw. Ônej jŏdła cechujōm sie wysokōm kalorycznościōm[33]. Jy sie sam jŏdła ôbiylie jak bp. kasze i piyczywa jak tyż jŏdła mōnczne jak bp. kluski, pierogi, zupy, gynste zōuzy. Miynszały sie sam kuchnie polskŏ, czeskŏ (bp. ôblŏty) a miymieckŏ. Jedzōne sōm sam jŏdła ajnfachowo gōrnoślōnske, jak i jŏdła wystympujōnce tyż we Małopolsce i Wielgopolsce[34] (bp. ajsbajn, makōwki). We drugij pōłowie 20. stoleciŏ na Gōrnym Ślōnsku hyrskość dostały jŏdła z polskij kuchnie krysowyj (bp. placki kartŏflanne, pierogi z syrym, bŏrszcz czyrwōny, bigos). Miynsne jŏdła sōm zaôbycz ajnrychtowane z wieprzowiny, drobiu. Popularne bōło miynso mycŏkōw, z kerych bōły robiōne karminadle[35].
Ofyn trefianym zjawiskym je przipisowanie Ślōnzŏkōm za jŏdło regiōnalne rolady społym ze gōmiklyjzami a modrōm kapustōm[36][37]. Popularnymi ślōnskimi zupami sōm: wodziōnka[38], ślōnski żurek[39], moczka[40].
Tradycyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jedyn dziedziński zwyk karnawałowy na Gōrnym Ślōnsku zimōm je mianowany Wodzyniym Bera. Zimã symbolizuje ôsoba przeblyczōnŏ za bera. Zastawiŏ jōm ôsoba przeblyczōnõ za policyjōna. Ber idzie za inkszymi przeblyczōnymi ludźmi i je wydalany z dziedzinki, a wczaśnij przechodzi sie po dōmach. Gŏdŏ sie tyż, iże ber reprezyntuje zło, kere ôstało wykludzōne z tego placu. Tradycyjnie ônego ôblyczynie je szyte ze słōmy[41]. Babski Comber tyż je ôbchodzōny w tym czasie. Je to bakusowy festiwal zarezerwowany dlŏ bab, nale wstymp majōm tyż chopy przeblyczyni za baby. Zwyk babskigo combru popularny je nojbarzij we ślōnskich strzodowiskach grubiŏrzy[42].
Na Wielkanoc sōm roztōmajte zwyki. Zwykym na Pyńdziałek Wielkanocny wszeôbecnym na Ślōnsku bōło tm. „Wielkanocne Chostanie” (Schmackostern). Kej na Dolnym Ślōnsku dziouszki bōły bite karwaczym ôzdobiōnym szlajfkami, na Gōrnym Ślōnsku bōły zaôbycz ôblywane wodōm[43]. Inkszym wielkanocnym zwykym je wielkanocnŏ kawalkada (jazda konnŏ), kerŏ w niykerych placach ôdbywŏ sie do dzisioj[44][45][46].
Corŏz wiyncyj placōw i społeczności na Ślōnsku fajruje Oktoberfest, na muster Bajerōw[47].
Do nojwŏżniyjszych familijnych festōw Gōrnoślōnzŏkōw nŏleżōm: krzest, piyrszŏ kōmunijŏ i gyburstag, w tym nojwŏżniyjszy je piyrszy i piyńćdziesiōnty gyburstag, mianowany Abrahamym[48]. Ślōnzŏki niy ôbchodzōm imienin[49][50].
Już ôd 4 grudnia Ślōnzŏki ôbchodzōm świynto Barbory. Barbora patrōnuje wszyjskim, co mogōm przi robocie narŏz stracić życie: hajerōm, kopaczōm tunelōw, płatnyrzōm, rusznikŏrzōm i wszyjskim, co robiōm ze materyjami wybuchowymi, nale na Ślōnsku Barborã tradycyjnie celebrujōm grubiŏrze[51].
Mydia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszōm prywatnōm telewizyjōm na Gōrnym Ślōnsku bōła PTV Rondo, kerŏ nadŏwała swoje programy ze Katowic na anfangu lŏt 90[52]. Niyskorzij bōła przejyntŏ ôd TV Wisła, z keryj powstoł ôgōlnopolski TVN[53]. Terŏźnie na terynie Gōrnego Ślōnska polskŏ publicznŏ telewizyjŏ Telewizja Polska S.A. nadŏwŏ kanały regiōnalne TVP3 Opole[54] i TVP3 Katowice[55]. Krōm tego je prywatnŏ telewizyjŏ TVS[56], skerowanŏ do ôglōndŏczy we ślōnskim wojewōdztwie. Inkszym kanałym je TVT[57].
Regiōnalne radiostacyje to Polskie Radio Opole[58] i Polskie Radio Katowice[59] państwowyj rozgłośni radyjowyj. Prywatnym radyjym je Radio Piekary[60]. Radio Mittendrin to je miymiecko-polske internetowe radyjŏ dlŏ myńszości miymieckij[61]. Inkszymi radyjami na Gōrnym Ślōnsku sōm m.in. Slonsky Radio[62], Radio Silesia[63], Radio Fest[64].
Ruch Autōnōmije Ślōnska wydŏwŏ ślōnski cajtōng Ślōnskŏ Szwalbka[65]. Ôd 1945 roku wydŏwany je cajtōng Dziennik Zachodni[66]. Je tyż sporo ślōnskich zerwisōw informacyjnych, na bajszpil: Wachtyrz.eu[67], Silesion.pl[68].
Tańce[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Roztōmajtość ślōnskich melodyji cechuje kōntrast tajli tańcowanyj poleku a gibko. Je to wyrōżniajōncŏ cecha ślōnskich tańcōw, kerŏ wytwŏrzŏ srogõ skalã napiynć dynamicznych. Tajla swobodnŏ wykōnowanŏ we umiarkowanym tympie mŏ czynsto charakter chodzōnego. Za to drugŏ tajla wykōnowanŏ w gibkim tympie, biegiym abo szusami, przi klaskaniu a przitupywaniu, zmiyniŏ sie w żywy, szpaśny taniec[69].
Nojbarzij charakterystycznym a nojzŏcniyjszym ślōnskim tańcym je trojak, kery we powojynnym ôkresie rozszyrzōł sie na cołkõ Polskã. Trojak je tańcym trōjkowym, a cechuje go dwutajlowŏ (piyrszŏ mŏ metrōm 3/4, drugŏ 2/4) a dobōr tancyrzy skłŏdŏ sie ino z jednego karlusa i dwōch dziouszek[69].
Popularne postrzōd Ślōnzŏkōw bōły tyż tańce chodzōne, tyroliny, walczyki – tańcowane do popularnych melodyji. Inkszõ grupã tańcōw stanowiōm tańce zabawowe, spostrzōd kerych idzie wymiynić: druciŏrz, kokotek, gōnsior, zwodzōny, diobōłek, mietlŏrz, ôwczarek, zajōnczek, gołōmbek, rachtōr-siedmiokroczek, bogosławiōny, kijŏk, myszka, ceglŏrz, grozik a inksze[69].
Na Gōrnym Ślōnsku wystympowały tyż tańce ôbrzyndowe, na bajszpil zwiastujōnce nadejście jŏra. Nojbarzij popularne bōły tańcowane z gaikym abo z kukłami (marzanna, marzaniok), kiere bōły wciepowane do wody na symbol ôdejściŏ zimy[69].
Nojwŏżniyjszym reprezyntantym i popularyzatorym ślōnskich tańcōw je Zespōł Pieśni i Tańca „Śląsk”[70].
Religijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja w Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj tajli Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.
Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczbã wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys[71]. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernych[72].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. W Polsce ôficjalnie niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo w Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu ze 2002 roku przinŏleżność do ślōnskij nŏrodności zadeklarowało 173,148 ôsōb, za to we wykazie na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 10,878 ôsōb. Wykŏz ze roku 2011 pokŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami i Polŏkami abo Ślōnzŏkami i Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske, w kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô przinŏleżność nŏrodnõ. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała wrŏz ślōnskõ i polskõ nŏrodność, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).
Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku 20. stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym tã zbiorowość bōła wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznōm grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczne Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskōm nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw[73][74].
Mŏwa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci pōmŏgały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a ônych wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć trza swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowōm używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji i ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Gōrnego Ślōnska wystympujōm dialekty/gwary: cieszyński, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, ôpolski.
Spōrny je sztatus ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb[75]. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji[76].
Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm i ślōnskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij tajli Gōrnego Ślōnska, a tyż miymieckōm gŏdkōm.
Baukōnszt[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszy murowany budōnek na Gōrnym Ślōnsku to kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie ze pōłowy 11. stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Ôd czasōw renesansu Gōrny Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw[77]. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw ze drzywniannych kościołōw na Gōrnym Ślōnsku sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we Prudniku[pozōr 2][78].
Pozōr[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ Prawŏ tajla Frydku-Mistku, to je dŏwne miasto Frydek, leży na historycznym Ślōnsku. Za to Mistek przinŏleży do Morawy.
- ↑ Je to tyż nojstarszŏ ôbrōnnŏ wieża na terynie terŏźnyj Polski.
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Grzegorz Kulik, Górny Śląsk w pigułce, wachtyrz.eu, 21 mŏja 2018 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ HISTORIA FLAG ŚLĄSKICH - GÓRNEGO I DOLNEGO ŚLĄSKA, www.slownikslaski.pl [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Małgorzata Prządka, Wielojęzyczna (polsko-niemiecko-czeska) mapa Górnego Śląska wraz z trzema mapkami pobocznymi, Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, alt.haus.pl [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Mapy Górnego Śląska, gornyslask.wordpress.com, 16 października 2009 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Tworzą mapę Górnego Śląska ze śląskimi nazwami miast, Dziennik Zachodni, 15 mŏja 2013 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Zbigniew Greń, Identity at the Borders of Closely-Related Ethnic Groups in the Silesia Region, „Slavia Iaponica, 20, 2017, 90-116” [dostymp 2021-07-01] (angelski).
- ↑ Jana Patková, Familoky, podzemí, haldy. Horní Slezsko nabízí bohatství po uhlobaronech, Hospodářské noviny, 22 października 2014 [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ climate-data.org
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 30.06.2020), Główny Urząd Statystyczny - Portal Statystyki Publicznej, stat.gov.pl, 15 października 2020 [dostymp 2021-07-01] (polski).
- ↑ Počet obyvatel přihlášených k pobytu na území Statutárního města Ostrava ke dni 01.01.2019, Statutární město Ostrava, ostrava.cz [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ 11,0 11,1 Místopisný průvodce po České Republice - přehledný seznam obcí České republiky, www.mistopisy.cz [dostymp 2021-07-01] (czeski).
- ↑ 12,0 12,1 R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81
- ↑ 3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de
- ↑ Piotr Stefan Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, ISBN 978-0-674-92685-1 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Geoffrey K. Roberts, Patricia Hogwood, The Politics Today Companion to West European Politics, Manchester University Press, 19 lipca 2013, ISBN 978-1-84779-032-3 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Phillip A. Bühler, The Oder-Neisse Line: A Reappraisal Under International Law, East European Monographs, 1990, ISBN 978-0-88033-174-6 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Craig M. Rustici, The Afterlife of Pope Joan: Deploying the Popess Legend in Early Modern England, University of Michigan Press, czyrwiec 2006, s. 6–7, ISBN 978-0-472-11544-0 [dostymp 2021-07-25] (angelski).
- ↑ Johann Prüss, Sermones de tempore et de sanctis, polona.pl, Strasbourg 1493 [dostymp 2021-07-25] (łacina).
- ↑ Teresa Michałowska, Średniowiecze, seryjŏ: Wielka Historia Literatury Polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 206-207, ISBN 83-01-11452-5.
- ↑ Olbrychta Strumieńskiego O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów: 1573, wyd. 1897, polona.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Mirosława Koćwin, Nicolaus Henelius - Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Emanuela Smołki w Opolu, wbp.opole.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Paul Bushkovitch, Officina Ferraria: A Polish Poem of 1612 Describing the Noble Craft of Ironwork. By Walenty Roździeński. Translated by Stefan Pluszczewski. Edited by Waclaw Różański and Cyril Stanley Smith. Introduction by Jerzy Piaskowski. Cambridge, Mass. and London: The MIT Press and Society for the History of Technology, 1976. xviii, 123 pp., „Slavic Review”, 37 (2), 1978, s. 321–322, DOI: 10.2307/2497638, ISSN 0037-6779, JSTOR: 2497638 [dostymp 2021-07-25] (angelski).
- ↑ Rastislav Stanček i inni, Cesty Juraja Tranovského = Śladami Jerzego Trzanowskiego, Dolný Kubín: Cirkevný zbor Evanjelickej cirkvi augsburského vyznania na Slovensku, 2018, ISBN 978-80-972961-8-6, OCLC 1159978371.
- ↑ Cf. J. A. Cuddon: The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, revised by C. E. Preston. London 1999, s. 770.
- ↑ Joseph Freiherr von Eichendorff, Aus dem Leben eines Taugenichts: Erzählung (1826), tredition, 2011, ISBN 978-3-8424-0713-8 [dostymp 2021-07-25] (niymiecki).
- ↑ Kdo všechno napsal Slezské písně?, Reflex.cz [dostymp 2021-07-25] (czeski).
- ↑ Płyniesz Olzo, zaolzie.org (polski).
- ↑ Szczepan Twardoch, "Drach", Culture.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Szczepan Twardoch, "Morfina", Culture.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Aleksander Lubina, Kamraty a kamratki: Grzegorz Kulik, wachtyrz.eu, 23 lutego 2021 [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.
- ↑ Najbardziej kaloryczne dania Śląskie, Dietetyk Katowice, 24 października 2017 [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Harald Saul, Familienrezepte aus Schlesien. Geschichten und Rezepte aus alter Zeit, Leipzig 2003, ISBN 3-89798-088-6.
- ↑ recept „Karminadle z królika”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego.
- ↑ Kluski śląskie (tzw. biołe kluski). W: Lista produktów tradycyjnych (woj. opolskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Kluski białe śląskie. W: Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Wodzionka / wodzianka. W: Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
- ↑ Żurek śląski, czyli tradycyjna, sycąca zupa na obiad, gazetapl [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Grażyna Kuźnik, Tradycyjne potrawy wigilijne na Śląsku. Nie 12 a 6 dań wigilijnych, Dziennikzachodni.pl [dostymp 2021-07-27] (polski).
- ↑ Zwyczaje ludowe | Muzeum Wsi Opolskiej, web.archive.org, 16 grudnia 2012 [dostymp 2021-07-28] [zarchiwizowane z adresy 2012-12-16] .
- ↑ Babski comber, Bonclok.pl - strona internetowa ze śląskim smakiem, 10 lutego 2019 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Franz Schroller, Schlesien. Eine Schilderung des Schlesierlandes von Dr. Franz Schroller. Dritter Band. Mit 10 Stahlstichen und 46 Holzschnitten von Theodor Blätterbauer, Flemming, Carl, 1889, s. 249 [dostymp 2021-07-28] (niymiecki).
- ↑ Grzegorz Micuła, Kawalkada wielkanocna, readandfly.pl, 21 kwietnia 2019 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Ostropa: Tradycyjna kawalkada wielkanocna, gliwice.wyborcza.pl, 6 kwietnia 2010 [dostymp 2021-07-28].
- ↑ Szymon Zmarlicki, Osterreiten, rajtowanie, kawalkada... Jak wyglądały wielkanocne..., gliwice.gosc.pl, 13 kwietnia 2020 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Oktoberfest, czyli bawarskie święto na Śląsku, Nowa Trybuna Opolska, 8 października 2017 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Gyburstag, czyli świętowanie urodzin na Śląsku, Bonclok.pl, 10 listopada 2018 [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Tambor Jolanta: O śląskich obyczajach, śląskich potrawach i niektórych śląskich słowach [w:] 1999 (31-32) – Postscriptum Polonistyczne [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Zwyczaje Śląska i Małopolski, web.archive.org, 2 lutego 2009 [dostymp 2021-07-28] [zarchiwizowane z adresy 2009-02-02] .
- ↑ Świyntŏ Barbora na świecie, wachtyrz.eu, 4 grudnia 2018 [dostymp 2021-07-28] (ślōnski).
- ↑ Rozprężona dziewica - czyli historia telewizji RONDO, Wieczór Śląski [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Witamy na stronie TVN!, web.archive.org, 5 grudnia 1998 [dostymp 2021-07-25] [zarchiwizowane z adresy 1998-12-05] .
- ↑ Telewizja Polska S.A - Opole, opole.tvp.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Telewizja Polska S.A - Katowice, katowice.tvp.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Telewizja TVS, TVS.pl [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ TVT - Myślimy po śląsku. Działamy na Śląsku. [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Radio Opole, radio.opole.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Polskie Radio Katowice SA - strona główna, www.radio.katowice.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Strona główna, Radio Piekary [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Mittendrin - Polsko-Niemiecka Redakcja, mittendrin.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Slonsky Radio – Kochomy Ślonsk i ślonsko muzyka i njy ino… [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Radio Silesia 96.2 FM, silesia.fm [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Strona główna, www.radiofest.pl [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Jaskółka Śląska, jaskolkaslaska.eu [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ 65 lat Dziennika Zachodniego, Dziennik Zachodni, 6 lutego 2010 [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ Wachtyrz.eu, wachtyrz.eu [dostymp 2021-07-25].
- ↑ Silesion Informacje, Silesion.PL [dostymp 2021-07-25] (polski).
- ↑ 69,0 69,1 69,2 69,3 Daniel Dziurka, Dawid Tomczyk, Stowarzyszenie Miłośników Zespołu Pieśni i Tańca "Mały Śląsk", www.malyslask.art.pl [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Tańce ludowe ze Śląska [dostymp 2021-07-28] (polski).
- ↑ Abp Alfons Nossol i Jerzy Pilch odebrali Śląskie Szmaragdy, ksiazki.wp.pl, 23 kwietnia 2010 [dostymp 2021-02-28] (polski).
- ↑ The Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010
- ↑ Danuta Berlińska, Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim, „Przegląd Zachodni”, 1990, s. 58, ISSN 0033-2437 (polski).
- ↑ Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim [w:] Stanisław Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102 (polski).
- ↑ Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostymp 2011-04-21].
- ↑ Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2013-04-14].
- ↑ Gabriela Bożek, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach., Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002, ISBN 83-85871-31-4, OCLC 52634671.
- ↑ Wieża Woka - Prudnik - Informator turystyczny, noclegi - www.sudety.info.pl, web.archive.org, 8 września 2019 [dostymp 2021-02-28] [zarchiwizowane z adresy 2019-09-08] .
Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Upper Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica (ang.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de (mjym.) [dostymp 28 lutego 2021]


c: text/html

text:
Sewjerofrizišćina
Sewjerofrizišćina (frizisce friisk, fresk, frasch, fräisch, freesk) je zapadogermanska rěč, kotraž so we wokrjesu Sewjerna Friziska (němsce Nordfriesland) při zapadnym přibrjohu Schleswigsko-Holsteinskeje rěči, wosebje na kupach Amrum, Föhr, Sylt, Helgoland, na haligach kaž tež w někotrych wsach sewjerofriziskeje twjerdźe. Prjedy wopřijimaše sewjerofriziski rěčny teritorij tež połkupu Eiderstedt a južne sewjerofriziske kupy (šěra kónčina na karće).
DialektyWobdźěłać
Wosebita swojoraznosć sewjerofrizišćiny je wurazne dźělenje do dweju hałuzow: kupowa sewjerofrizišćina (dialekty 1–3 na karće) a twjerdźowa sewjerofrizišćina (dialekty 4–10). Tute dźělenje je nastało z dweju rozdźělneju žołmow zapućowanja: kupy Sylt, Amrum, Föhr a Helgoland buchu hižo we 8. lětstotku wobsydlene, twjerdź a južne kupy hakle w 12. lětstotku. Dialektaj 8 a 9 (Srjedźna a Južna Goesharde) stej dźensa hižo wotemrěłoj. Dialektaj Föhra a Amruma (2a a 2b) stej nimale identiskaj, čehoždla jej zwjetša jako jedyn dialekt zjimaja.
Napadne je, zo kupowi Sewjerofrizojo ani sebje samych ani swoju rěč jako „Frizow“ abo „frizišćinu“ njepomjenuja, ale po swojej kupje. Tak by wobydler kupy Sylt n. př. za „Ja sym Friz a rěču frizisce“ prajił Ik sen Sölring en ik snaki Sölring („Sym Sylćan a rěču syltsce“). Jako „Frizow“ pomjenuja na kupach jenož tych na twjerdźi.
Dialekty twjerdźe su mjez sobu podobniše hač dialekty kupow. Rozdźěle su zdźěla tak wulke, zo Frizojo z rozdźělnych kónčinow mjez sobu frizisce komunikować njemóža, a so tohodla na delnjoněmčinu abo dźensa husto hižo na wysokoněmčinu wuhibuja. Sada „Na małym módrym blidźe, kotrež we stwě při sćěnje za woknom steji, leža tři widlički, štyri nože a dźewjeć łžicow“ wujewi tute rozdźěle mjez dialektami jara jasnje:
Ortografija a wurjekowanjeWobdźěłać
Jednotna spisowna rěč za sewjerofrizišćinu njeeksistuje. Kóždy dialekt ma swójsku spisownu formu.
Ortografija slěduje we wšěch dialektach jenakim zasadam, při čimž pak jednotliwe rozdźěle wustupuja. Tak pisaja zwuk [ʃ] w twjerdźowych dialektach a na kupje Föhr jako sch, druhdźe jako sj. W dialektach kupow Sylt a Helgoland wužiwaja nimo toho wulkopisanje substantiwow, kaž w němčinje. Twjerdźowe dialekty wužiwaja pismik å za wokal mjezy a a o, dialekt Sylta ma pismik ā za dołhe, swětłe [aː] a ē za dołhe wotewrjene [ɛː]. Pismik đ Syltoweho dialekta so dźensa jako [l] abo [r] wurjekuje.
Mjez germanskimi rěčemi je ortografija sewjerofriziskeje rěče njewšědna:
- Wšě dołhe wokale pisaja so přeco z dwěmaj pismikomaj, njehladajo na to, hač je złóžka wotewrjena abo nic: iilj „woheń“, wååder „woda“. Jednotliwy wokalowy pismik pak poznamjenja přeco krótki wokal. (Hdyž njeje hinak woznamjene su přikłady z twjerdźoweho dialekta Mooring.)
- Wothladajo wot kompozicijow njepisaja so dwójne konsonanty: bater „hórki“, samer „lěćo“, ale üttiinj „wućahnyć“.
Tajki system eksistuje w europskich rěčach hewak jenož w finšćinje a estišćinje a steji w přećiwku k ortografiji wšěch druhich germanskich rěčow, přir. sewjerofrizisce samer (z krótkim wokalom) „lěćo“, ale zapadofrizisce simmer, jendźelsce summer, norwegsce sommer, němsce Sommer.
Gramatiske swojoraznosćeWobdźěłać
DualWobdźěłać
W jednotliwych dialektach su so pola naměstnika hišće wuchowali formy duala (dwojoty):
W dźensnišej rěči su tajke formy pak skerje žadne, jenož w dialekće kupy Sylt je hišće hdys a hdys wužiwaja.
InfinitiwyWobdźěłać
W sewjerofriziskich dialektach eksistuja zwjetša tři rozdźělne formy infinitiwa:
- Deer as ninte bai tu måågen. „Tam njeje ničo činić.“
- Hi wal bal kååme. „Wón chce bórze přińć.“
- Dåt as ai lacht än snååk tjüsch. „Njeje lochko němsce rěčeć“ (posłownje „To njeje lochko a rěč němsce.“)
Infinitiwna kóncowka -n (kaž w němčinje komme-n, mache-n) so wužiwa jenož za prepoziciju tu (typ 1), hewak pobrachuje (typ 2). Konstrukcije typa 3 wobjimaja wjazawku än „a“ hromadźe z imperatiwom. Tutu tróšku dźiwnu konstrukciju je sewjerofrizišćina najskerje přewzała z danšćiny, hdźež prepozicija at ([ɔ], němsce zu, jendźelsce to) před infinitiwom klinči runje kaž wjazawka og „a“.
ArtiklWobdźěłać
Twjerdźowe dialekty a dialekt kupow Föhr a Amrum znaja dwě rozdźělnej formje wobmjezowaceho artikla:
Tak mjenowany d-artikl (di, jü, dåt – 1. sada) so wužiwa, hdyž substantiw je hišće dale postajany (tu: „kotrež při woknje steji“). Tak mjenowany e-artikl (e, et, 2. sada) so pak wužiwa, hdyž tajke postajenje pobrachuje.
Wosebje w kupowych dialektach móže wobmjezowacy artikl pola podaćow městna tež falować. Sada „Tam sedźi něchtó na třěše“ rěka potajkim:
W dialekće Föhra a Amruma je femininum spadał z neutrumom, runje kaž wobmjezowacy artikl femininuma (jü) so dźensa wjace njewužiwa (město jü mam „(ta) mać“ dźensa praja det mam „(to) mać“). W dialekće kupy Sylt wustupuje tendenca wužiwanja jednotneho artikla di za wšě tři splahi (kaž w jendźelšćinje the).
Podwójne pronomenyWobdźěłać
We wšěch wariantach frizišćiny (potajkim tež w zapado- a wuchodofrizišćinje) maja wosobowe pronomeny dwě rozdźělnej formje, wotwisnje wot toho, hač su přizwukowane abo nic:
W druhich zapadogermanskich rěčach wužiwa so jenož jedna forma pronomena (he abo er) we wšěch pozicijach, přir. jendźelsce He is not at home / Is he not at home?, delnjoněmsce He is nich to Hus / Is he nich to Hus?, wysokoněmsce Er ist nicht zu Hause / Ist er nicht zu Hause? Jenož frizišćina wužiwa wobě warianće.
Rěčna situacijaWobdźěłać
Intaktne rěčne zhromadźenstwa eksistuja dźensa jenož w zapadnym dźělu kupy Föhr a w kónčinje Bökingharde na twjerdźi. Wšě druhe sewjerofriziske dialekty su nimale wotemrěli. Rěčna kompetenca zwostawacych rěčnikow je zdźěla jara wobmjezowana, tak mjenowany code-switching je wšědny zjaw.
Najwjetše mnóstwo tekstow wuchadźa w dialekće Bökinghardeja (Mooringer Frasch), tak zo so tutón dialekt často za hłownu sewjerofrizisku spisownu rěč powažuje.
W cyłej Sewjernej Friziskej eksistuje jenož jedna šula, hdźež so tež frizisce wuči: dansko-friziska šula w Risumje (dansce Risum Skole, frizisce Risem Schölj). Na druhich šulach sewjerofriziskeho rěčneho teritorija je frizišćina jenož fakultatiwny předmjet abo so docyła njeposkićuje. Na wšelakich městnach so tež pospytuje, frizišćinu (němskorěčnym) dźěćom w pěstowarnjach posrědkować (přir. serbski Witaj-projekt). Dokelž pak faktisce friziskorěčne šulske kubłanje pobrachuje, móže efekt tajkich prócowanjow jenož snadny być.
Jeničku profesuru za frizišćinu w Němskej namakamy na Kielskej uniwersiće.
Sewjeroněmski rozhłós (NDR) wusyła sewjerofrizisce cyłkownje 3–4 mjenšiny wob tydźeń (wusyłanje „Friesisch für alle“). Přez internet a „wotewrjeny kanal“ wusyłaja so tež njeoficielne programy w sewjerofriziskej rěči.
W sewjerofriziskej rěči so žane nowiny njewudawaja. Zwjask „Friisk foriining“ wudawa njeprawidłownje informaciske łopjeno (Friisk Tising „Friziske Nowiny“, prjedy Nais aw friisk „Powěsće frizisce“).
W lěće 2004 je krajny sejm Schleswigsko-Holsteinskeje schwalał „Zakoń wo spěchowanju frizišćiny w zjawnym rumje“ (Gesetz zur Förderung des Friesischen im öffentlichen Raum / Gesäts fort stipen foont friisk önj e öfentlikhäid).
PismowstwoWobdźěłać
Prěnja ćišćana twórba w sewjerofriziskej rěči bě w lěće 1809 komedija Di Gitshals of di Sölring Piđersdai („Łakomc abo Syltowy dźeń swj. Pětra“) kěbětraja Jap Peter Hansen wot Sylta (1767–1855). Druhi sławny spisowaćel Syltoweho dialekta bě Jens Mungard (1885–1940), kiž we swojich basnjach a powěsćach wosebje tradicionelnu swobodu Frizow wuzběhowaše, čehoždla bu 1939 do koncentraciskeho lěhwa Sachsenhausen zapokazany, hdźež 1940 wumrě.
Tež w dialekće Föhra a Amruma běše najwažniša literarna twórba dołho komedija Oome Peetje ütj Amerika („Wujk Peetje z Ameriki“) wučerja Lorenz Conrad Peters (1885–1949). W lěće 1991 wuńdźe prěnja moderna sewjerofriziska nowela – Jonk bradlep („Ćěmny kwas“) wučerki Ellin Nickelsen (* 1956).
Najwažniši sewjerofriziscy spisowaćeljo na twjerdźi su Johannes Hansen (Srjedźna Goesharde, 1854–1877), Moritz Momme Nissen (Karrharde, 1822–1902), Nis Albrecht Johannsen (Bökingharde, 1888–1967) a Peter Jensen (Wiedingharde, 1861–1939). Wosebje basnje Johannsena su mjez Frizami na twjerdźi jara znate a woblubowane. Wón je tež awtor sewjerofriziskeje hymny Gölj-rüüdj-ween („Złoto-čerwjeno-módre“, barby friziskeje chorhoje).
WotkazyWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
- Horst Haider Munske; Nils Århammar: Handbuch des Friesischen / Handbook of Frisian Studies. Niemeyer, Tübingen 2001, ISBN 3-484-73048-X.
- Bo Sjölin: Einführung ins Friesische. Metzler, Stuttgart 1969, ISBN 3-476-10086-3.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wólby maja tež konsekwency na zestawu gmejnskeje rady
Radwor (SN/BŠe). Wólby noweho wjesnjanosty běchu tema wčerawšeje gmejnskeje rady w Radworju. Hišće hač do 21. apryla amtěrowacy wjesnjanosta Wincenc Baberška (CDU) gratulowaše wuzwolenej naslědnicy Madeleine Rentsch, kritizowaše pak zdobom wozjewjenja měnjenjow w medijach, měrjace so předewšěm na to, zo je němskorěčna kandidatka najwjac hłosow w Radworju dóstała. „Ludźo měli jej najprjedy šansu dać, prjedy hač ju nadběhuja“, Baberška wuzběhny. Wón připowědźi Madeleinje Rentsch rjap skrućić a ju na nowy nadawk derje přihotować. Nimo toho je so tež wobydlerka jara emocionalnje wuprajiła, měnjo zo su sej Serbja ze swojimi wuprajenjemi sami škodźeli. Gmejnski radźićel Jovan Hrjehor, jedyn ze štyrjoch kandidatow wo zastojnstwo wjesnjanosty, je z wólbneho wuslědka konsekwency sćahnył a chce swoje dźěło w gmejnskej radźe złožić. Přichodnje budźe so zaso stoprocentnje na swoje předewzaće koncentrować, štož je sobudźěłaćerjam dołžny. Wšako woni dołho njewědźachu, hač zawod dale wobsteji.


text:
Dymůn
Dymůn (gr.: δaίuwv, daimon - dosłowńy: tyn, kery co roztajlowuje abo tyn, kery coś przitajlowuje, tyż: nadprzirodzůno potynga, dola; łać. daemon) – stworzyńa wystympujůnce we mocy ludowych wjerzyńůw, mitologijach a religijach, kere zajmujům pozycyjo postrzedńo mjyndzy bogůma a ludźůma, mjyndzy sferům źymskům - ludzkům, matyrjalnům - a sferům boskům, czysto duchowům; istoty uo cechach na půł ludzkich, na půł boskich; nojczyńśći sům to ńyprzijazne czowjekowi duchy, zwjůnzane za pjyrsze ze pojynćym ńyczystośći sakralnyj.


text:
Ôd soboty do soboty #3
Nowy paket zdarzyń ze świata z ôstatnich siedmiu dni.
13-02-2018: Alkohol sprŏwiŏ agresyjo
Uczyni z Uniwersytetu Nowyj Połedniowyj Walije (UNSW, Australijŏ) wykŏzali, po jakimu ôżarte ludzie majōm tyndyncyjo do agresywnych zachowań. Przi badaniu rezōnansym magnetycznym pokŏzało sie, iże styknōm ino dwa drinki, coby sprŏwić zmiany w korze przedczołowyj mōzgu, kierŏ je aktywnŏ przi regiyrowaniu agresyjōm.
Uczyni wziyni do badaniŏ 50 zdrowych, modych chopōw. Jedni dostŏwali dwa drinki z gorzołki, drudzy – placebo. Niyskorzij pod skanerym rezōnansu magnetycznego rozwiōnzowali testy, kierych używŏ sie do badaniŏ agresywnych reakcyji na prowokacyje.
Badanie kludziōł profesōr Thomas Denson. Padŏ ôn, co werci sie dalij zgłymbiać tyn tymat. Na ôstatku pudzie wykorzystać wiedza, coby zmyńszyć krziwda zwiōnzanŏ z agresyjōm pod wpływym alkoholu.
Źrōdło: UNSW
14-02-2018: Rusyjŏ przejmuje syryjsko ropa a gaz
Na kōniec stycznia Rusyjŏ podpisała ze Syryjōm zgoda, co dŏwŏ jij wyłōnczne prawo do produkowaniŏ ropy i gazu w tym kraju. Ku tymu we zgodzie stoi tyż ô ôdbudowie zniszczōnyj infrastruktury, podpiyraniu doradami syryjskij energetyki, a szkolyniu nowyj gyneracyje syryjskich fachmōnōw.
Syryjski sektōr energetyczny je dzisio blank zrujnowany. Do ôdbudowy niy dały sie irańskie fyrmy ôbecne w kraju skuli porozumiyniŏ z 2017 roku, kierym chybiŏ środkōw na inwestycyje. Niy przistōmpiyły dō nij tyż kōmpanije z Unije Europejskij, te prawie niy widzōm zysku skuli sankcyji nałożōnych bez UE.
Zgoda zabiezpieczŏ interesy Rusyji w regiōnie na dicht.
Źrōdło: Oilprice.com
14-02-2018: Kŏżdy Holynder bydzie dawcōm ôrganōw
Holandyjŏ przijyna nowe prawo, podug kierego kożdy może być dawcōm ôrganōw, podwiela sōm sie z tego niy ôdkŏże.
Podug tego prawa wszyskie Holyndry, co jeszcze niy sōm zaregistrowanymi dawcami, dostanōm dwa listy z prośbōm ô deklaracyjŏ w tyj sprawie. Fto niy ôdpowiy na żŏdyn ś nich, domyślnie bydzie uznany za dawcy.
Takie rozwiōnzania działajōm już we Hiszpaniji, Belgiji a Francyji. Holynderskŏ ustawa niy bydzie ale tako sztryng, jak ta hiszpańskŏ. Władze niy bydōm mieć dostympu do ciała umrzika, podwiela niy skōnsultujōm tego z jego familijōm.
Źrōdło: Deutsche Welle
17-02-2018: Reaktywacyjŏ papieskij kōmisyje ds. nadużyć seksualnych
Papiyż Franciszek reaktywowoł kōmisyjo ds. seksualnych nadużyć. Kōmisyjŏ do ôchrōny modych fōngowała bez trzi lata, ôd 2014 roku aże do grudnia 2017, kiej skōńczōł sie jeji mandat. Terŏzki ale bydzie zaś działać – bezma w zwiōnzku ze sprawōm biskupa Juana Barrosa z Chile ôbskarżōnego ô to, co dekowoł skargi i zgłoszynia ôd poszkodowanych.
Podug Watykanu do kōmisyje włōnczyni sōm tyż ci, kierzi doświadczali nadużyć. Miana ôd nich niy sōm upubliczniōne skuli ôchrōny ôd nich prywatności.
Źrōdło: Independent


text:
Co potrza?
polyndwiczki ze świni- wiela zjycie, tela zrōbcie
citrōłna[1]
połra [2]gałōnzek rozmarynu
pieprz i sōl
bojtlik[3] szpinatu[4]– niech Wos ale Pōn Bōczek brōni, żeby wciepnōńć taki mrożōny
3 zōmbki czosku
oliwa- 3 łeżki
trocha parmezanu
Zetrzijcie skōrka ze tyj citrōłny i łostołwcie na potyn. Te miyso[5] umyjcie, łosuszcie piepiyrowym rancznikym, pokrejcie na mańsze kōnski i dejcie sie je do jaki miski. Wyciście do tego pó[6] citrōłny, wciepcie pokrōny rozmaryn (same listki, a te gałyńzie wyczajście[7]) i dejcie trocha pieprzu. Soli niy dołwejcie, mogecie sie te miyso doprawić na kōńcu. I tak łodstōłwcie[8] to na połra godzi, a nojlepi na całoł noc.
Te miyso to nojlepi ugrilować. I jak sie łōne baje piyc, to szybko zrōbcie tyn szpinat. Do garca wlyjcie oliwa, wyciście czosnek, wciepcie ta otartoł skōrka i niech sie to chwila podsmażi- ale niy za dugo. Wciepcie tam szpinat, wyciście drugoł połowa tyj citrōłny, dejcie soli i pieprzu. Teraz to łon potrzebuje już yno sie leko zblanszować, jak bajecie widzieć, że te listki już tak jakby prziklapły, to znaczy, że już je fertich[9]. Na talyrzu dajcie na tyn szpinat trocha parmezanu- nojlepi takego co to sami mogecie go zetrzyć.
Całoł robota zajmie Wōn nojwyżi piytnołście minut. A zjeś się to mogecie z bōłkōm albo tyż z nudlami- jak bydziecie jejś z nudlami, to mogecie wciepnōnć na nie trocha masła.
Smacznego 🙂
[1] cytryna
[2] parę
[3] woreczek, opakowanie
[4] szpinak
[5] mięso
[6] połowę
[7] wyrzućcie
[8] odstawcie
[9] gotowe


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 8.11.2020
Yntlich ruszōły szpile we Rep. Czeskej. Na piyrszy ôgiyń poszed fusbal i hokej, ale bez durch widzōw. Nojlepiyj pauza zrobiōła Banikowi, kery wygrŏ aże 4-0! Niżyj znojdziecie wszystke szpile, kere udało sie zagrać w ôstatnim tydniu.
Fusbal
Liga polskŏ babōw
AZS UJ Krakōw – ROW Rybnik 4-0
GKS Katowice – APLG Gdańsk 6-3
Po 10 szpilach GKS Katowice je 7, Rolnik Biedrzichowice 11, a ROW Rybnik 12.
Liga polskŏ chopōw
Śląsk Wrocław – Górnik Zŏbrze 0-0
Po 9 szpilach Górnik Zŏbrze je 3, Biylsko-Biołŏ 14, a Piast Gliwice 16.
Liga czeskŏ chopōw
Pardubice – Slezsky Ôpawa 1-0
1.FK Příbram – Banik Ôstrawa 0-4
MFK Karwinŏ – Bohemians Praga 1905 2-1
Po 7 szpilach Karwinŏ je 7, Banik Ôstrawa 10, a Slezsky Ôpawa 14.
Hokej na lodzie
Liga czeskŏ chopōw
HC Oceláři Trzyniec – Kometa Brno 4-3 (po dogr.)
Po 7 szpilach HC Oceláři Trzyniec, kery rozegroł dopiyro 3, je na 6 placu.
Voleybal
Liga polskŏ chopōw
Ślepsk Malow Suwałki – Jastrzębski Węgiel 1-3
Jastrzębski Węgiel – Czarni Radōm 3-1
Po 8 szpilach ZAKSA Kandzierzin-Kojźly je 1, Jastrzębski Węgiel 2, GKS Katowice 10.
Handbal
Liga polskŏ chopōw
MMTS Kwidzyn – Górnik Zŏbrze 23-24
Po 6 szpilach Gwardia Ôpole je 3, a Górnik Zŏbrze 6.
Basketbal
Liga polskŏ chopōw
HydroTruck Radōm – GTK Gliwice 87-80
Po 12 szpilach GTK Gliwice je 6.


text:
Bytōm i jo – richtiś ślōnske love-hate story
Kej rozchodzi sie ô Bytōm, to trocha mōm strach… Jo i te miasto mōmy kyns spōlnyj gyszichty. Na mojij nec-zajcie sztyjc poczytocie, co żech prziszōł na tyn świat we Bytōmiu, tela ino że… to niy ma prowda. Web-majster sie chachnōł i ôbiecōł, co to pomiyni, kej ino znojdzie wolno chwila. Hned bydzie już jakeś szejś lot? Kożdy dōł w to wiara, dyć we Internecu niy cyganiōm, pra? Ino moja Mamulka, kero gynau była ôbecno przi tym zajściu, ciyngym pado, co to było chyba jednak kaj indzij. Nale hned ôna tyż do sie przegodać.
Miasto utopcōw
Do Bytōmio przekludziłech sie już jako majerantny chop, skuli roboty. Wtynczos piyrszy roz fechtło mie jaki srogi potyncjał mo te miasto i jak licho poradzi go wypotrzebować. Ta frustracjo wyloła sie ze miy, kej pisōłech „Kōmisorza Hanusika”, w kerym Bytōm to je miasto-widmo, z kerego fto miōł pitnōnć, to już downo pitnōł, a za Ślōnzokōw skludziły sie utopce. We swojij gupocie myślōłech, co promuja te piykne miasto, jużech sie forsztelowōł, co prezydynt Bytōmio do mi jakiś order – nale psinco. Pora lot niyskorzyj, na kerymś trefie Czytelniczka pedziała mi, co ôna wiy, co „Hanusik” to je ino fikcjo literacko a we Bytōmiu tak naprowdy niy ma wiyncyj stworokōw niż kaj indzij, nale po jakymuś ôna durś je wylynkano, kej mo jechać hań do tego Beuthen. A już na zicher żodyn jij niy przegodo, co mo sie stanōnć wele keregoś stowu, abo choby gupigo gulika! Wtynczos żech spokopiył, co żech napochōł i że na nagroda ôd prezydynta Bytōmio ani niy mōm co czekać…
Klōntwa utopionego farorza
Niy kożdy wiy ô tym, co Bytōm to je jedne z nojstarszych miast na Ślōnsku, niy ino tym naszym Gōrnym. Godka ô nim była już we dwanostym storoczu, kej piyrszy ślōnski fyrszt Miyszko (tyn borok, co mu sie durś szłapy motlały) wziōn go swojymu ujkowi, fyrsztowi małopolskymu. Bytōmsko gyszichta je fest maszketno, a niy roz derech ćmawo. We piytnostym storoczu miasto zdobyli husyty, a zomek bytōmskich fyrsztōw spolił sie w epnyj fojerze. We dziewiytnostym Ponbôczek ściepli jeszcze gorsze utropy: tyfus, cholera i Napolyjona Bonaparte. Niyftorzi godali, co to skuli klōntwy, kero papież ciepnōł na bytomiokōw, beztōż że roz sie znerwowali i utopili swojigo farorza i wikarego (sōm roztomajte wersje tyj powiarki, nale bezma poszło ô piyniōndze za fedrowanie srebra, fto wiy eli to niy bydzie piyrszo chaja ze grubiorzami na Ślōnsku?). Nale klōntwa już downo dźwigili a dwudzieste storocze było do Bytōmio chyba nojgorsze.
Detroit abo Wenecjo?
Kej napoczło sie dwudzieste storocze, Bytōm durś bōł nojważniejszym miastym Gōrnego Ślōnska. Nale kej we Wersalu potajlowali nōm Hajmat, Beuthen ôstało sie przi Niymcach. Polsko tajla musiała znojś sie inksze cyntrum, yntliś sztajgli do tyj role Katowice. Tak pomału napoczła sie agonia Bytōmio, kery po Drugij Wojnie tyż trefiył sie Polokōm, nale już niy miōł szans coby ôdzyskać nazod downy blyck. Downe posiedziciele tych piyknych kamynic musieli sie samstōnd wykludzić, na ich miejsce prziszli lwowioki, ô kerych wice na zicher znocie („Pan z Bytomia? O, ja też ze Lwowa!”). Dzisiej, kej już trefiycie na jakeś nowiny ô Bytōmiu to je sporo szansa, co bydzie w nich ô elwrach, ôżyrokach, mordyrzach abo zbulonych chaupach… Niyftore godajōm, co Bytōm je trocha podany na hamerykōńske Detroit – downij epne cyntrum autowego przemysłu, kere terozki wyglōndo choby kereś z tych jejich ghost-towns. Inkszym, kere filujōm na te ôszkrobane mury spōmino sie Wenecjo. Kej jo łaża po tych placach to durś widza tyn strzedniowieczny rynek, na kerym nyno lew, ô kerego przōdzij było tela było larma, forszteluja sie wiela widziały te kościoły, dziwōm sie na te chaupy: modernistyczne i secesyjne. Mōm taki maszketny gyfil, chobych przōł tymu miastu, nale miōł tyż na nie
richtiś nerwy, gynau jak na kogoś, fto mo do czegoś richtiś grajfka nale po jakymuś blank jij niy używo. Możno styknie ino, coby Bytōm yntliś znod prawych gospodorzy, kere bydōm mieć idyjo jak mo wyglōndać prziszłość tego miasta? Bo dyć Bytōm durś je gryfny, ino po jakymu mo gańba to pokozać? Prosza Wos, Bytōmioki, docyńcie to, co mocie. Eli niy, to hned richtiś żodyn niy bydzie chciōł miyszkać we, fto wiy eli niy nojgryfniyjszym ślōnskim mieście. Ani Ślōnzoki, ani Utopce.


text:
Damaskus (B/SN). Křesćenjo w Syriskej strowja so hody z „Milad Majid“, štož woznamjenja: Wjesołe hody. Swjeća tam hody podobnje kaž w Němskej. 25. decembra je tam najebać njeměr a wójnu swjaty dźeń, hačrunjež su tam jenož někak dźesać procentow ludnosće křesćenjo. Stawizny křesćanstwa w Syriskej sahaja hač do Antiochije, dźensnišeho města Antakya. Tam su so japoštoljo prěni raz křesćenjo mjenowali. Młody šuler Siwar praji wo hodźoch na Facebooku: „Knježi wójna a dožiwjamy wjele zła. Smy wjace doma hač w šuli. Stajimy hodowny štom a darimy sej maličkosće. Kóžda swójba je někoho zhubiła. Wažne nam je, zo hromadźe dźeržimy.“
Poruča orientacisku pomoc


text: Domowinska skupina Komorow/Trupin/Rakecy přewjedźe minjeny pjatk w Komorowje swoju lětnu hłownu zhromadźiznu, a to pod nawodom čłonki skupinskeho předsydstwa Alenki Hageroweje. Wona zwěsći w rozprawje, zo je skupina wšitke předewzaća, kotrež bě loni 10. februara wobzamknyła, spjelniła. To běchu na přikład přednošk Sonje Hrjehorjoweje wo strowym zežiwjenju, wulět do Kamjenca z wopytom Muzeja zapadneje Łužicy a wodźenjom po sakralnym muzeju Haninej cyrkwi, grilowanski wječork, přednošk wo Israelu a hodownička, kotruž wobrubichu dujerjo pod nawodom čłonki skupiny Andreje Langneroweje.


text:
Auto
Auto to je motōrowe wozidło sużōnce do przewoza ôsōb abo tŏwarōw. Miano auto je ôd słowa automobile.
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nad wozidłami napyndzanymi pŏrōm ludzie myśleli już we 17. stoleciu. We 1678 roku Ferdinand Verbiest mioł zadymōnstrować take wozidło chińskimu cysŏrzowi, jednak niy mŏ na to żŏdnych wykazōw. Bez to za piyrszego kōnstruktora – wynojdywŏcza mechanicznego wozidła – uznŏwŏ sie Francuza ô mianie Nicolas-Joseph Cugnot, kery zaprezyntowoł swoje piōniyrske dzieło napyndzane motorym parowym we roku 1769.
We 1870 roku Siegfried Marcus z Austryje zbudowoł, niy nadŏwajōncy sie do wszeôbecnego użytku, prototyp mechanicznego wozidła z bynzynowym motorym ô iskrowym zapłonie. Inkszy kōnstruktōr, Miymiec Carl Benz, zbudowoł swōj trzikołowy automobil we roku 1885 (we 1886 dostoł patent). We tych samych latach roboty we dōmynie spalinowych motorōw jak tyż wozideł napyndzanych takimi motorami kludziyli pospōł Wilhelm Maybach i Gottlieb Daimler. Niy wiadōmo jednak akuratnie, fto, jako piyrszy, zbudowoł zastosowany do napyndu aut motōr ô wnyntrznym spŏlaniu.
Napynd[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Napynd auta stanowi motōr. Nojczyńścij spotrzebowowanym we autach zortōm motora je spalinowy tłokowy motōr. Produkowane sōm tyż auta wyposażōne jyno we elektryczny motōr, to znaczy elektryczne auta. Inkszõ zortōm napyndu pasowanym we aucie je hybrydowy napynd, bydōncy połōnczyniym spalinowego motora i elektrycznego motora.


text:
Na medijowej etaži Budyskeho Serbskeho domu knježa wot dźensnišeho serbscy medijowi skawća. Jědnaćo ze skupiny něhdźe 30ćoch, kotřiž wobdźěleja so wot lońšeho na medijowym projekće, běchu so za třidnjowsku dźěłarničku přizjewili.
Budyšin/Baćoń (SN/MiR). „Zaměr zhromadneho projekta z medijowymi skawtami je, zo jim zmóžnimy so přichodnje w nowych medijach prezentować“, rozłožuje projektowy sobudźěłaćer Załožby za serbski lud Michał Cyž. Ideju zrodźiła bě Claudia Kilankec, socialna dźěłaćerka Rěčneho centruma WITAJ, projektoweho partnera tak mjenowaneje medijoweje etaže w Budyskim Serbskim domje. Skutkujo na wšelakich serbskich šulach bě Kilankec zwěsćiła, zo je mjez młodostnymi zajim, so w nowych medijach prezentować. Za aktualnu třidnjowsku dźěłarničku je Katolski Posoł partnerstwo přewzał.


text:
Jak żech we sklepie bez cufal1 trefiōł2 take fajne bajerowske mostrichy3, to mie zarozki4 do gowy przilatywały roztomajte5 pomysły. A że lubia i szinka, i pszyniczne piwo, to recept6 bōł7 prawie fertich8. Szinka wyszła arōmatycznoł, miynkoł i aże sie rozpuszczała we gymbie9 😉
Co potrza?
2 kule miysa ôd szinki
3 łeżki słodkego mostrichu bajerowskigo (nojlepszy taki, kery10 majōm do tych biołych wōsztōw11 we München)
3 łeżki ôstrego mostrichu bawarskigo
szklōnka piwa pszynicznego (Weizenbier)
troszka mōnki do zagynszczynia zōłzy
Kebyjście mieli problym ze kupiyniym takich bawarskich mostrichōw, to mogecie dać trzi łeżki jaki ôstryj musztardy i trzi słodkyj, do keryj mogecie dociepnōńć połra roztrzaskanych gojździkōw, ziela angelskego, trocha gałki muszkatałowyj i nojlepi tyż trocha brōnołtnego12 cukru.
Dziyń pryndzyj13 wciepcie14 do gorka po 3 łeżki tych mostrichōw i wymiyszejcie ze piwym.
Miyso ôpōkejcie15 i wciepcie do gorka do tyj marynaty na całoł16 noc. Na drugi dziyń dejcie17 to na piec i niech sie to tak pykoł18 na małym ôgniu bez 3-4 godziny. Potyn marynata ôstołwcie19 na ôgniu i niech ôna trocha odparuje, a miyso wciepcie na 20-30 minut do nagrzōnyj na 200 stopni bratruły20, żeby sie fajnie przibrōnołciōło21. Keby22 zōłza23 bōła za rzołdkoł24, to mogecie rozpuścić w zimnyj wodzie trocha mōnki (pszynnyj, kartołflanyj abo ze majsu25) i niōm jōm zagyńścić. Jak już miyso bydzie26 fertich, to je pokrajcie na szajby27 i na talyrzu polyjcie zōłzōm. Do tego mogecie dać: klōski28, nudle29, uwarzōne kartołfle30, frytki abo i jako fajno żymła31. Smacznego 🙂
1przypadek
2spotkałem, ō- samogłoska w wymowie między o i u
3musztardy
4zaraz
5różne
6przepis
7był
8gotowy
9buzi
10który
11kiełbas
12brązowego
13wcześniej
14wrzućcie
15opłuczcie
16całą
17dajcie
18gotuje
19zostawcie
20piekarnika
21przypiekło
22gdyby
23sos
24rzadka
25kukurydzianej
26będzie
27plastry
28kluski
29makaron
30ugotowane ziemniaki
31bułka


text:
Z fojercojgiym w rynce
Idzie wiosna, a razym z niōm ze piwnic wyłażōm roztōmajte beboki. Jedne ôkrodajōm stare omy, kiere cisnōm we niydziela na suma, inksi pijōm przed familokami brynol, a jeszcze inksi bierōm sztrachecle, siadajōm na koła i hajcujōm sucho trowa wele lasa. I ô tych ôstatnich chciołbyk Wōm szkryfnōnć pora zdań.
Rok w rok godo sie wszyndy, że niy wolno podpolać trowy, bo skiż tego umiyro roztōmajto gadzina, ôd zadymiynio na drōdze mogōm sie szczaść auta, a tyż niyjedyn człowiek spolił sie na wōngiel. Efekt takij godki jes jak widać żodyn, bo jak te Prometejusze hajcowały, tak hajcujōm dalij. Roz za bajtla, jak rajzowołek po wertepach na kole, to przicylowołech takigo iptusia na skłodaniu fojerki, ino bez telefonu psińco żek mōg zrobić, bo tyż sie bołech, co by mie niy zaczas.
Inakszyj to wyglōndo, jak na pirōmana trefi już ktoś starszy. Może zadzwōnić na policjo, postarać sie go chycić, abo tyż ôklepać mu gymba, jak sie bydzie stawioł – w ôbronie własnyj ôczywiście :). Mie sie zdo, że tych fojerek mōgłoby być ô wiela mnij, jak by ludziska takimi lebrami niy byli. We niyjednej wsi wiedzōm fto fojercojgiym igro miyndzy trowōm, ale nic z tym niy robiōm. Beztōż taki mōj apel do Wos lojtki roztōmiłe – ôd czynnego fojermana; co by my mnij roboty na wiosna mieli, co by sorki i hazoki niy zdychały w mynczarniach, abo niy dej Boże kōmu chałpa sie niy sfajczyła, jak widzicie wypolanie trowska, to chytejcie tego beboka abo nagrejcie i widyjo wyślijcie policmajstrōm, żeby go mogli jak nojszybcij chycić.
Przemysław Żołneczko – absolwent kierunku Dziennikarstwo i Komunikacja Społeczna na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Miłośnik historii Górnego Śląska. Wielbiciel rowerowych wycieczek po różnych zakamarkach ziemi pszczyńskiej. Na co dzień stały współpracownik bojszowskiego miesięcznika „Nasza Rodnia”, a także kilku lokalnych portali internetowych. Swoje regionalne zainteresowania łączy z pasją pożarniczą.


text:
Nowember
Nowember[1], zestarjete: młośny[2], (górnoserbski nazymnik) – jo jadnasty mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 30 dnjow. Jogo mě nowember rezultěrujo z fakta, až wón jo był źewjety mjasec romskego kalendarja mjaztym až měrc jo prědny był, pśed dodaśim januara a februara.
Nowember jo nazymski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nalětny mjasec w pódpołdnjownej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w nowembrje stej Skorpion a Stśělc.
Nowember zachopina ze samskim wšednym dnju kaž měrc w kuždem lětu, a kaž februar w pśestupnem lětu.


text:
Jeszcze bez drugie 100 lŏt bydymy sie hajać co to rechtownie sam było?
Napoczła sie propaganda upamiyntniajōncŏ 100 lŏt “powstania śląskiego” we Myslowic – koncerty a fajery, we Katowic bydzie defilada. Nazwozili tu tyla wojokōw, giwerōw, fligrōw, pancrōw itd. Tak jak miałaby tu zaś być jakŏś srogo haja. Zaś bydōm łazić, asić sie a we tym propaganda sioć. Wiela ze tych personōw, kerzy przylezōm na te ôbchody tak rechtownie wie ô tym cajcie, co sam na Gōrnym Ślōnsku sie dziŏło. Niy poradza tak szrajbnōńć, beztōż bych wolŏł pedzieć – “powstanie śląskie” jeszcze bez drugie 100 lŏt tu na Gōrnym Ślōnsku bydymy sie chyba hajać co to rechtownie sam było, tu sam na końcu Gōrnygo Ślōnska co sie wydarzyło, nale gŏdŏ sie propagandowo powstanie na “ŚLĄSKU”, a tyn nasz Ślōnsk je tak ôd Myslowic aż pod Goerlitz a może i dalij.
Eli ftoś był we tym à la “powstaniu” zy Breslau -(Wrocław) zy stolicy Slōnska, abo zy Legnitz-(Legnica), chociŏż ze Sosnowca, Dąbrowy Górniczej, ze cołki Polski tam byli. To takŏ małŏ sprzeczność, bo jak już to “powstanie na Gōrnym Śląsku”.
“Powstanie” – dzisiŏj rostomajcie godajōm na takie coś – zamach stanu, jedni, że to terroryści, inksi, że to “zielone ludki”, a sam, że to tzw. I i II “powstanie” było tak rechtowne a wyrwane ze Herca – zy Serca Ślōnzakōw.
To pojakymu te Ślōnzŏki we plebistycie zawelowali we 60 %, że niy chcōm do tygo zocnygo państwa należeć – do Polski. Skuli tygo trza było niy uszanować woli Ślōnzŏkōw a zrobic zaś haja, tzw. III powstanie. Co kryje sie pod tym wortym “powstanie”? Corŏz wiyncyj Ślōnzŏkōw a środowisk – ferajnōw gŏdŏ, że to żŏdne “powstanie”. Mie sie zdŏ – że tak te I a II bych mianowŏł “polskie powstanie na Śląsku”, co do III to bych pedziol: “wojna domowŏ”. Jak zŏcnie sie gŏdŏ ô “powstańcach śląskich”, jak to wszyjscy byli we tym powstaniu; nawet we naszych familjach gŏdŏ sie, że starzik był powstańcym. Eli ftoś słyszŏł, że sie gŏdŏ: “mōj starzik był selbszucym”? We plebistcie welowało ponad 1,2 miliona personōw, co kaś na tym Gōrnym Ślōnsku plebiscytowym miyszkało ponad 2 miliony. We 1921, we “powstaniu śląskim” – “wojnie domowyj” po jydnyj a drugij zajcie było kaś po 20 tauzenōw Ślōnzŏkōw, tak rechtownie ino po 2% tych co byli welować. 2 % tych Ślōnzkōw, kerzy mieli gewery a poszli sie bić ô Polska je ino dzisiŏj heldami-bohaterami, a ci, kerzy byli po drugej zajcie to fto? A ci, kerzy welowali a niy poszli na ta haja to fto to był dlŏ nŏs? Polok? Niymiec? Abo Slōnzŏk?
Zdŏ mi sie, że trza być Ślōnzŏkiym, autochtonym, człowiekiym stōnd, do tygo, kery znŏ swoja geszichta, żeby tak rechtownie to wszyjsko pochytać, a niy żyć propagandōm.
LP


text:
Niy ma nadzieje dlŏ ludzkości, 1.07.2018
- bakłażan w rzici
- kamera pod keckōm
- pulŏk z kosmosu
Co byście zrobiyli, jakbyście bez dwa dni niy mogli na haźlu zrobić tego, co sie robi na haźlu, a do tego bolołby Wŏs brzuch? Pewnikym byście nawiydziyli dŏchtora. Ale chop w Chinach mioł lepszy knif. Wraziōł sie w zadek 30-cyntymetrowõ ôberżynã. Problym w tym, iże potym niy wiedzioł sie rady jij nazŏd wyciōngnōńć. Bez nastympne dwa dni było mu słabo i durch rzigoł, tōż w kōńcu poszoł do lazarytu. Po przeświytlyniu dŏchtorowie uzdali, iże chopa trza ôtworzić, bo ôberżyna była tak głymboko, iże cisła mu puca.
Na szczyńście wszyjsko poszło dobrze i chop bydzie zdrowy, ale tak po prŏwdzie my mōmy wierzyć, iże ôn sie tã ôberżynã wraziōł, bo go brzuch boloł, ja? Jaaasne.
Zdrzōdło: The Irish Post
Amerykany durch majōm nojlepsze pōmysły. Chop we Madison w Wisconsin kupiōł sie kamerã do strzewika, coby filmować, co dziouchy majōm pod keckami. Niy poradziōł sfilmować ani jednych batek, jak bateryjŏ eksplodowała i pocharatała mu nogã. Poszoł tōż na policyjõ prziznać sie i dać sie heresztować, ale szandarzi ino go pouczyli, bo przecã tak naprŏwdã jak nic niy sfilmowoł, to nic niy zrobiōł. Rzecznik policyje padŏ, iże niy wiedzōm, czymu chop chcioł być heresztowany.
Widać karma istnieje.
Zdrzōdło: APNews
Internet ôd pŏru dni sie chichrŏ ze ôdkrytyj niydŏwno satelitarnyj fotografije dna wyschniyntego jeziora. Tōż na postrzodku widać coś, co idzie nazwać dwōma słowami: srogi pulŏk. Pōnoć ludzie, co miyszkajōm naôbkoło wiedzieli ô tym dziele ôd pŏru miesiyncy, ale żŏdyn do dzisiej sie niy prziznoł do autorstwa. Jak myślicie, iże to ino Photoshop, to sie wejzdrzijcie na Mapy Google.
Co ciekawe, to niyma ani piyrszy, ani nojsrogszy pulŏk we Australiji, co go widać z kosmosu. We 1998 roku pilot helikoptera dozdrzoł gigantyczny ôbrŏz gołego chopa kōmpletnego ze wosami i wszyjskim inkszym. Chop je 4200 metrōw wysoki, inkszych wymiarōw niy znōmy.
Na Google Maps nowy pulŏk je ôznaczōny „Aussie wiener”, co znaczy – zgŏdli żeście – australijskŏ winerka.
Zdrzōdło: Science Alert


text: Běły Chołmc (AK/SN). Do kóždeje wjetšeje hłubokotwarskeje naprawy maja archeologojo składnosć, potrjecheny areal přepytować. Tak dźěłaja woni tuchwilu pola Běłeho Chołmca, hdźež přichodnje wysokonapjaty milinowód do zemje składu. Tohodla tam Veronika Büttner a Mario Steinbach po dołhosći 750 metrow slědźitaj, hač je teren archeologisce zajimawy. Z jednorym gratom so wonaj centimeter po centimetru do zemje dźěłataj. „Kóžde wurywanje je hinaše. Njewěmy do toho, što nas wočakuje“, Veronika Büttner rozłožuje.


text:
Nimale třiceći čłonow Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor (SFAW) je so minjenu njedźelu z kónctydźenskeje turneje na 13. mjezynarodny folklorny festiwal CIOFF „Od Celja do Žalca“ w Słowjenskej nawróćiło.
Po napinacej jězbje w nocy wot štwórtka na pjatk dojědźechmy rano do Celja. Hnydom po přijězdźe podachmy so na wustupaj w zakładnej a wyšej šuli, hdźež nas tójšto přihladowarjow wočakowaše. Po zajimawym wodźenju po měsće Celje přizamkny so wječor wulka gala. Po wuspěšnym programje dožiwichmy zhromadny skupinski wječor ze spěwanjom a rejwanjom.


text:
Bŏjki Hankowe dlŏ bajtli grzecznych i rozumnych (cz. 4 – Bŏjka ô boczōniach)
Bŏjki te ôpedzioł nōm Hanek.
Aleksander Lubina ôpowiŏstkã Hankowã spisoł.
Ewa Wrożyna namalowoła piykne akwarele.
Mirosław Syniawa bŏjki na ślōnski tumaczōł.
Cz. 1: Bŏjki o kurce i ô kocie.
Cz. 2: Bŏjka ô kozie
Cz. 3: Bŏjka ô boczōniach
Cz. 4: Bŏjka ô yjzlu
Paulek lŏtoł ôd rana po cołkim ôbyjściu. Lŏtoł po sadzie, po pastwisku, po cołkim ôbyjściu.
Wytorowoł nowõ wōń. Maszketnõ wōń. Jakŏś gadzina, dyć co to?
Ô, ta wōń wiedzie ku masztalni. Masztalnia zawartŏ. Dziwne. Erwin sie pasie. Masztalnia zawartŏ. Dziwne.
Chlywik ôd kōzōw ôtwarty, chlywik ôd świnki ôtwarty, kurnik ôtwarty, a masztalnia zawartŏ.
Filip ôtwar chlywik ôd świnki, kurnik i chlywik ôd kōzōw, a masztalnie niy ôtwar, jyno Erwina wywiōd i masztalniã zawar…
Nowŏ wōń i zawartŏ masztalnia. Dziwne.
Pojakymu masztalnia jeszcze zawartŏ? – spytoł sie Paulek Pyjtra.
Niy wiym. Filip wiy. Filip wiy wszyjsko – ôdpedzioł Pyjter.
Świnka nic niy gŏdała. To niy jeji sprawa. Chlywik mŏ ciepły, koryto połne. Co jōm ôbchodzi jakŏś wōń. Takŏ świnia z tyj Berty.
Podleciały ôwce. Spytej sie Filipa. Spytej sie Flipa – zabeczały Helga, Ana i Gryjtka.
Przydyrdały kozy. Filip wiy. Filip wiy – zameczały Erna i Ema.
Zgniyły kot, beczynie, meczynie. Tela sie Paulek dowiedzioł.
Tyż mi tajymnica. Masztalnia musi być zawartŏ – zapioł Karol. Musi być zawartŏ i tela. Filip zawar.
Nō dyć, że Filip. Nō isto, że Filip – zameczały kozy.
Nō isto, że Filip. Nō isto, że Filip – zabeczały ôwce.
Zawar Filip, bo fto? Zawar Filip, bo niby fto? Zawar Filip, bo niby fto? – zagdŏkała Karolinka.
Nō isto, że Filip – Paulka już ździebko zaczły brąc mory.
Nowŏ wōń. Masztalnia zawartŏ. Gadzina gŏdŏ, a nic niy wiy.
Przifurgła stroka. Siadła se na fōrtce. Niy mioł rŏd Paulek stroki, ôj, niy mioł. Dyć stroka wszyjsto wiy. Bo stroka to ciekawski ptŏk.
Możno ty wiysz, skōnd ta wōń? A masztalnia pojakymu zawartŏ? – spytoł sie Paulek stroki.
Jŏch je stroka, stroka Magdalyna, a stroka Magdalyna wiy wszyjsko, bo wszyjsko widzi i słyszy. Takŏ prawie żech je, Paulku.
Nō dobrze, Magda! – gŏdej, co wiysz.
Jŏch niy Magda. Jŏch Magdalyna – zakrakała stroka.
Dobrze, Magdalyno. Niych ci bydzie. Pojakymu masztalnia je zawartŏ? Co to za wōń? – Paulka już mory brały festelnie.
Masztalnia je zawartŏ, bo Filip tam zawar nowõ wōń – zaczła bŏznować stroka.
Już żech na to prziszoł – warknōł pies.
Już gŏdōm – Magdaluna znała Paulka i wiedziała, iże niy trza go szterować.
Już gŏdōm. Już gŏdōm.
Wczoraj na wieczōr kurki siedziały na zicsztangach w kurniku, kozy i owce wcinały siano z jaśli w swojim chlywiku, Berta zajyna sie korytym, Pyjterek się kajś buksowoł, a ty, Paulku, smykoł żeś sie po wsi.
Wtynczŏs prawie Filip zawar masztalniã. Już terŏzki wiysz, skirz czego żŏdyn niy wiy, pojakymu Filip zawar masztalniã.
Gŏdej! – Paulek zawarczoł festelnie groźnie.
Magdalyna ôpaternie ôdfurgła na dach ôd chlywika. Na dach Paulek niy wlejzie.
Gŏdej! Chyca cie! Kejś cie dopadnã! Piōrka ci z ôgōna powyrywōm, ty stroko ôszkliwŏ – zaskowyczoł bezsiylny Paulek.
Ôszkliwŏ, ôszkliwŏ, ôszkliwŏ, ôszkliwŏ – zaskrzeczała stroka i ôdfurgła do lasa.
W kōńcu! W kōńcu! Uradowoł sie Paulek i zameloł ôgōnym. Na schodki ôd wysiŏdki wylŏz Filip. Terŏzki Filip ôdewrze masztalniã.
Filip przeciōng sie, rozglōndnōł i pōmyśloł: Paul lŏtŏ, Pyjter z miski pije mlyko z wodōm, Karol pieje na płocie, świniã aż sam słychać, jak mlaskŏ, Karolinka kurzynta wodzi, kozy i ôwce na pasiōnku. Masztalnia zawartŏ. Wszyjsko je, jak mŏ być. Uśmiychnōł sie Filip, ôbrōciōł na piyńcie i rŏd poszoł do kuchnie napić sie miynty z miodym.
Nowŏ wōń. Masztalnia zawartŏ. Gadzina gŏdŏ, a nic niy wiy. Wrōciōł sie Paulek do budy. A co mi tam. Niych sie dzieje, co chce. Niy jedyn Paulek za wszyjsko ôdpowiadŏ. Niych by tam Filip i dracha zawar. Co mie to ôbchodzi. Ale wōniŏ jakoś maszketnie. Maszketny smrōd, że tak powiym.
c.d.n.


text:
Absolwenci: 1. Kobielak Ireneusz 2. Kornacki Czesław 3. Zaremba Wojciech
Absolwenci: 1. Dymitruk Witold 2. Kosecki Edmund 3. Lauda Mieczysław 4. Lewandowski Józef 5. Popielarz Romualda 6. Stańczyk Paweł 7. Wierzchowska Teresa
Absolwenci: 1. Brzychalski Tadeusz 2. Czerkawski Andrzej 3. Dominikowski Jan 4. Janiszewski Rajmund 5. Kania Benon 6. Krzemień Danuta 7. Kuras Tamara 8. Kurpet Ryszard 9. Marcinkiewicz Jerzy 10. Michalska Jadwiga 11. Nowak Eugeniusz 12. Piotrowicz Leokadia 13. Piotrowicz Stefan 14. Pstrąg Kazimierz 15. Rafa Mirosław 16. Senska Maria 17. Siciński Wiesław 18. Sikorski Wiesław 19. Sliwiński Gabriel 20. Wegner Bożena 21. Ziemer Zbigniew 22. Ziółkowski Tadeusz 23. Zomkowski Michał
Absolwenci: 1. Anklewicz Henryk 2. Bławat Jerzy 3. Błaszczuk Bogdan 4. Igła Stawski Stanisław 5. Jacek Andrzej 6. Kurzeja Henryk 7. Laskowski Piotr 8. Machujski Jan 9. Rutkowski Henryk 10. Sawicki Andrzej 11. Szych Jadwiga 12. Szych Piotr 13. Wegenek Wacław 14. Wierzchowska Irena
Absolwenci: 1. Andrzejewski Mirosław 2. Borucki Zygmunt 3. Danowska Elżbieta 4. Edel Jan 5. Głowacki Krzysztof 6. Graban Kazimierz 7. Januszewski Piotr 8. Krauze Artur 9. Kukliński Bogusław 10. Kużaj Marek 11. Myszk Kazimierz 12. Ormiński Franciszek 13. Piotrowski Mieczysław 14. Ramik Stanisław 15. Rawa Andrzej 16. Sławny Grzegorz 17. Skwarlicki Tadeusz 18. Wajda Jacek 19. Więckiewicz Jerzy 20. Wiśniewska Małgorzata
Absolwenci: 1. Cichy Marcin 2. Dembicki Piotr 3. Iwański Grzegorz 4. Jakubczyk Zenon 5. Janka Eugeniusz 6. Kłosowski Jan 7. Krezyman Szczepan 8. Lewandowski Andrzej 9. Łukaszewski Tadeusz 10. Mędrzyk Zdzisław 11. Mitręga Marek 12. Nikodem Janusz 13. Ossowski Jan 14. Pakuła Leon 15. Pepliński Józef 16. Pepliński Kazimierz 17. Pik Jan 18. Rogowski Stanisław 19. Rynkiewicz Mirosław 20. Siwek Wiesław 21. Sochacki Edmund 22. Studziński Klemens 23. Śmielewski Bernard 24. Śmietański Włodzimierz 25. Winnicki Tadeusz
Absolwenci: 1. Babińska Anna 2. Banaczyk Katarzyna 3. Bronka Jan 4. Głowacki Marian 5. Jażdzewski Czesław 6. Kociński Antoni 7. Kuffel Cyryla 8. Kunca Eugenia 9. Labuda Jadwiga 10. Malinowska Stanisława 11. Narloch Henryk 12. Piotrowski Roman 13. Rekowska Eryka 14. Rybiński Wiesław 15. Sarnowski Kazimierz 16. Słomińska Barbara 17. Szulist Stanisław 18. Wieczorek Władysław 19. Wirkus Stanisław 20. Wutkowski Zygmunt


text:
Godka Klachuli 1.02.1921
Wachtyrz prezyntuje ślōnske teksty ze dŏwnych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Muszōm być ône rozumiane we kōntekście historycznym i niy przestawiajōm ôpiniji ôd redakcyje.
Moji Złoci!
Wyboćcie, ize dzisioj troska poôdpowiadōm na pora listkōw, ktōrech ôd rozmajtych ludzi dostała. Baby i chłopy sie jakoś rozklajturzyli i kożdy pise, a jak im sie nie ôdpowie na jejich klachy, to sie dōnsajōm i przezywajōm. Niektōre listki sōm piykne i dobre, ale casym tez dostana listek ôd takego judosa, co sie jargo i przezywo, bo go ta moja prowda mierzi.
Z Chebzio (Morgynrołtu) pise mi jedna kobietka, ize u nich jest taki klub klachulōw, co mo zebrania kożdy dziyń na ławce kole chałupy ôd Gałōnscyny. Tam kozdego, co przechodzi, zatrzimujōm, z nim klachajōm a potym go ôbgadujōm. Jyno tam przi tych klachach nie zapōmcie ô warzyniu, by wōm potym nie wyskipiało wszystko na blasze i nie było w chałupie krykowego ôd chłopōw. A to ize tam ktoś pedzioł, że Trzech Krōlowie byli Miymcami, to niech wos ani nie dziwi ani nie gorsy, bo ci sami ludzie przeca nawet robili Pana Boga „Hajmattrojym”. Zaś ta istno z kluczborskego krysu, co se to w dōma tak podpodmosco, zurym z grzibami i z wandzōnkōm, to niech ino na drugi roz napise kans wiecej. Np. ô tym, jak ta Hanyskowo baba uciekała do Wrocławia i jak jej chłop ôd strachu polecioł do Kōnska. No, niedługo to jesce kans wiyncej takich Hanyskōw i jejich bob sie bandzie ôd nos wynosić na wander do fołterlandu.
A w tym Chropacowie to niech tam ino po polskich piyniōndzach nie depcōm, boby sie mogło stać, ize podepcōm i wiara tych, co te piyniōndze ôfiarowali i potym by nawet bez jasne bryle nie było co rachować. Nasi ludzie se to miarkujōm i majōm pamiyńć lepszo niz ta Tereska ze wszystkimi bractwami niymieckymi. I ze ôna jest bardzo zolytno, tego tez casym bez modre bryle nie widać.
Dostałach tez jedyn bardzo głupi listek ôd iakegoś „socialisty co patrzi z pod łeba” z Katowic. Jak ech go cytała, to mi tak było na sumiyniu, choćby mi kto kozoł ôbiod w haźlu jeść i dobrze, że aby nasi socjaliści sōm porzōndniejsi i mōndrzejsi, niz tyn gupi wiecheć, co powtorzo stare ôbklepane bluźnierstwa na Boga i na Polsko. Mnie sie zdo, że ôn juz musioł i Boga i Polsko zaprzedać i teroz słowo Bōg i Polska sōm lo niego jak zdrzadło dlo brzidkej baby, bez to, że pokazuje brzidota, to go trza strzaskać. Żebyś tak nie patrzoł z pod łeba jyno wejrzoł do gōry do światła, do słōńca, tobyś wiyncej widzioł jak ta krōwka, co grzebie w błocie, nigdy do gōry nie wejrzi i nic niewidzi, jak to błoto i w niym sie rozkoszuje. Tyś podobny do kōnia, ktōrymu z każdej strōny ôc doł fōrmōn klapy, coby ani na prawo ani na lewo ani do gōry nie nie widzioł, jyno to, co mu fōrmōn bicym pokoze. Zol mie cie, boś ty nojbiedniejszy ze wszystkich, ize nawet nie miarkujes, jakiś głupi, dopiero jo prosto baba ci to musa pedzieć. Widzis, trza ci tego!
Bezmała mo być plebiscyt 13 marca. Toby bardzo dobrze pasowało i byłoby lo nos takim palcym Bożym, coby my wiedzieli, co mōmy robić. Juz tysiōnc lot tymu, jak nasi przodkowie tu bolali pogaskich bożkōw i topili ich w rzykach. Na ta pamiōntka kozdy rok na wiosna, ludzie nasi dwa tygodnie przed Wielkanocōm, strojili marzanki i marzaniokōw, ze śpiewaniym śli z nimi bez wieś, topili w rzece, abo we stawie i uciekali potym wartko, coby ich co nie zaraziło. Trzinostego marca jest niedziela marzanno i my, tak jak ôni wtedy, mōmy ôbolać i wyciepōwać bōżki germańske i przez plebiscyt, nasymi kartkami „za Polskōm!” A za rok bydymy strojić marzanki z pikelhaubōm, topić w rzekach i uciekać ôd nich jak ôd zarazy. A potym co rok byndymy to robić na pamiōntka nasego uwolniynio. Żeby jyno wszyscy ludzie nasi tyn znak Boży dobrze zrozumieli. Ale jo myśla, ize nas lud jest mōndrzejsy, niz sie to Miymcōm i jejich zapłacōnym agyntōm-zdrajcōm zdaje i choć niejedyn z nos teroz nic nie godo, na niejedno milcy to potym na kartce ôdpowie jednym słowym „Polska”. A ta niedziela 13 marca nazywo sie tez „czarna;” bydzie ôna, jeśli plebiscyt wtedy bydzie, prowdziwie corno lo Miymcōw. Tōz trzimejcie sie i uwozejcie tam teraz na tych, co fałszywe legitymacyje majōm i na lista plebiscytowo sie chcōm dostać. Dyć juz z gazet wiecie, co mocie z nimi zrobić.
Tōz do widzynio
Rōźla Pyscycka.


text:
Jurij Brósk
Jurij Brósk (němsce Georg Moritz Broske; * 25. awgusta 1833 w Malešecach, † 16. junija 1915 w Zhorjelcu) bě serbski ewangelski farar, přełožowar a basnik.
Wón narodźi so jako syn tehdyšeho Malešanskeho fararja Handrija Bróska a jeho mandźelskeje Amalije („Lubki lilije“) w ewangelskej wosadnej wsy a wopyta gymnazijej w Budyšinje a Žitawje. Wot 1856 do 1859 studowaše w Lipsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju započa jako kandidat w Budyšinje a skutkowaše po tym wjace hač štyrceći lět wot 1861 do 1902 jako předposledni serbski farar w tehdy hišće poměrnje serbskej Křišowskej wosadźe pola Wósporka. W lěće 1902 poda so na wuměnk a přesydli so do Žitawy, 1907 potom do Zhorjelca.
Jurij Brósk přeserbšći předewšěm němsku nabožinsku poeziju a bě stajny dopisowar do ewangelskeju časopisow Pomhaj Bóh a Misionski Posoł, husto pod pseudonymom Jurij Křišowski. W lěće 1872 wuda zběrku swojich přełožkow a swójskich pěsnjow pod titulom Ćiche chwile při božej studničce (digitalizat). Přełožowaše tež dźěła Emanuela Geibela, Friedricha Rückerta, Justina Kernera, Karla von Holteia a druhich němskich lyrikarjow.
Z kulturnostawiznisce zajimaweho Bróskoweho dźenika, kotryž serbsce a němsce pisaše, je so 22 němskorěčnych lětnikow wuchowało.
Brósk bě wot 1860 hač do 1888 čłon Maćicy Serbskeje.
Jeho narowny pomnik ze serbskim hrónčkom nadeńdźe so při cyrkwi w Ćetowje.
ŽórłoWobdźěłać
- Franc Šěn: Brósk, Jurij. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 76sl.
LiteraturaWobdźěłać
- Trudla Malinkowa: Farar Jurij Brósk-Křišowski jako swědk swojeho časa. W: Pomhaj Bóh 9/2020, str. 6–7


text:
Dźěło w pěstowarni
W našej pěstowarni witamy wšědnje 58 dźěći w starobje 3-6 lět. Našej "małej skupinje" přisłušeja 18 dźěći w starobje 3-4 lět. Do "srjedźneje skupiny" chodźa 18 dźěći w starobje 4-5 lět. A "Wulku prědšulska skupinu" wopyta 22 dźěći w starobje 5-7 lět.
Kóžda skupina so wot dweju pedagogisce wukubłaneju fachowčow nawjeduje. Tak so najlěpše wuwiće dźěsća zmóžnja. Zo bychu so zajimy a wuwiće dźěći jich starobje wotpowĕdnje wotkryli a spěchowali, so pedagogiske poskitki w jednotliwych skupinach přewjedu. Při přebywanju na čerstwym powětře a při wšelakich wosebitych přiležnosćach zetkaja so dźěći wšitkich starobnych skupin a so zhromadnje hrajkaja, spěwaja a kreatiwne zaběraja.
Kóžda skupina wužiwa swójsku rumnosć za zhromadne aktiwity, kaž za jědźe, swobodnu hru, poskitki a připołdniši spar.
"Mała skupina" je pódla běrowa a kuchnje w přizemju zadomjena. "Srjedźnu skupinu" namakaće w 1. poschodźe. "Wulka prědšulska skupina" ma domicil w 2. poschodźe. Wšitkim dźěćom steji wulka zahroda k dispoziciji, hdźež móža so na wšelakore wašnje hrajkać.
W poslednim pĕstowarskim lĕće so dźĕći na přechod z pĕstowarnje do šule přihotuja. W tutym času wobsteji mjez našim kubłanišćom a zakładnej šulu „Michał Hórnik“ wuski zwisk. Jako zakład słuži kooperaciske zrĕčenje mjez kubłanišćomaj, kotrež so kóždolĕtnje wudźĕła. W tutym je zhromadne dźĕło konkretnje wopisane. K zhromadnym zamĕram liča mjez druhim mjezsobne zeznajomnjenje institucijow, optimalny přihot dźĕći na šulu, postajenja k ćežišam a wobsahej posledneho pĕstowarskeho lĕta, tež šulskeho přihota. Přihot na šulu tak mjenowana předšula, so tydźensce wot kubłarki po saskim zdźĕłowym planje přewjedźe.
Zo bychmy dźĕći optimalnje na šulu přihotowali, spĕchujemy wosebje slĕdowace zamóžnosće:
- samostatnosć, na při.: při zdrašćenju, wjazanju sekle
- koncentracija a kedźbliwosć, na při.: při poskitkach wšelakeje dołhosće
- poćežujomnosć, na při.: při sportowych wužadanjach
- motoriske kompetency, na při.: při spĕchowanju koordinacije mjez wóčkom a ruku, při zwučowanjach drobneje a hrubeje motoriki
- rĕčne kompetency, na při.: při rĕčnych hrach, rozmołwnych kołach, při posłuchanju a zasopowĕdanju
- socialne kompetency, na při.: při samostatnym rozrisanju konfliktow
- orientacija, na při.: při zeznaću puća do šule a šulksich rumnosćow
- začuće zamołwitosće, na při.: prawidła a hranicy wobkedźować a dodźeržeć


text: Přińdźe nazyma, přewjedu so po tradiciji kubłanske jězby Domowiny. Župa „Jan Arnošt Smoler“ wjedźeše wobdźělnikow minjenu sobotu do Łazowskich kónčin. Nichtó njemóže so wo to wadźić, hač maja tute zajězdy woprawnjene mjeno „kubłanska jězba“, je dźě zeznajomjenje z krajinu a stawiznami Łužicy dosć sylny stołp narodneho kubłanja. Čim bóle, hdyž je jězba wuraznje zazběh za přichodne lěto Zejlerja-Smolerja. Spočatnje bě turistiska atrakcija Jakubec hród w Mortkowje stacija wulěta, prjedy hač wjedźeše puć dale do Łaza.


text:
Kaliforńijo
Kaliforńijo (angelsko godka: California) to je stůn na pouedńowym zachodźe USA, nad Uoceanym Spokojnym. Je to nojludńyjšy a nojbogatšy stan we USA, a třeći podug zajmowanyj powjyřchńe. Grańica mo na půunocy ze stanym Oregon, na wschodźe ze stanůma Newada a Arizůna, a na pouedńu ze Meksykym, ze stanym Baja California. Na teryńe stanu ležům ůuožůne pouedńikowo pasma gůrske, jygo pouedńowo-wschodńo tajla to pustynne wyžyny a kotliny. Je sam tyž nojńižšy we coukich Stanach Zjydnočůnych punkt: Dolina Śmjerći, do 86 m p.p.m.
S anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw, bez Ojropejčykůw uodkryto we 1542 roku (Juan Rodrigueza Cabrillo). We 1769 powstaje pjyršo misyjo (San Diego). We 1841 mo anfang uosadńictwo amerikańske. We 1846 Kaliforńijo uoguošo ńypodleguość kej Republika Kaliforńije. We 1848 překozano USA bez Meksyk.
Industryjo zaawansowanych technolůgji (m. in. Dolina Křymowo), we tym i kosmičnych, wydobyće ropy naftowyj, uostřodek produkcyji filmůw (Hollywood). Rozwińynte sadowńictwo a coroz wjynkše znočyńe turystyki.
Nojsrogsze mjasta:


text:
Warta
Warta (němsce Warthe) je prawy přitok Wódry w Pólskej.
Wona wuliwa so w Šleskej sewjernje Krakowa a južnje Częstochowy a běži potom hłownje do sewjerneho směra přez runinu Wulkopólskeje, mjez druhim přez měsće Poznań a Gorzów Wielkopolski. Pola Kostrina (Kostrzyn) w Lubušskim wojewódstwje wuliwa so wotprawa do Wódry, kotrejež najwjetši a najdlěši přitok wona je. Při zjednoćenju wobeju rěkow je Warta samo dlěša hač Wódra sama. Při wuliwje je so w lěće 2001 załožił narodny park Wuliw Warty (Park Narodowy Ujście Warty).


text:
Snæfellsnes
Snæfellsnes – půłwysep we zachůdńij tajli Islandyje, na zachůd kole mjasta Borgarfjörður. We cyntralnyj tajli tygo regjůnu nojdźi śe wulkůn Snæfellsjökull. Jigo wyżka mo 1446 m n.p.m. a na wjyrchu je lodowjec. Wulkůn je znony bez francuskigo pisorza Julesa Verne'a, kery uůnygo uopisoł we swym buchu Voyage au centre de la Terre (śl. tumaczeńy: Rajza do postrzodka Źymje). Na tym teryńe islandzki rzůnd zuůnaczůł nacyjny park. Na půłnocnym brzygu je pora małych mjast, a mocka rybackich portůw.


text:
Zadźěl
Zadźěl (němsce Zodel)[1] je wuchodosakska wjes w Zhorjelskim wokrjesu, kotraž přisłuša gmejnje Nysowa łučina. Leži 178 metrow nad mórskej hładźinu nad lěwym brjohom Nysy napřećo Pjeńskej a ma 590 wobydlerjow.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako Zcodel[2] pochadźa z lěta 1325. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubłu w Zadźělu samym. Wjes bě hižo do lěta 1500 stejišćo wosadneje cyrkwje.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Jan Meschgang: Die Ortsnamen der Oberlausitz. LND, Budyšin 1973.
- ↑ Zadźěł w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)


text:
Kluby szachowe w Bydgoszczy – lista Wydarzenia szachowe w Bydgoszczy w 2019 roku Kluby szachowe w Bydgoszczy – lista Bydgoski Klub Sportowy „Chemik” Bydgoszcz – Bydgoszcz, ul. Glinki 79 Młodzieżowy Klub Sportowy „EMDEK” Bydgoszcz – Bydgoszcz, ul….Leszczyńskiego 42 Parafialny Klub Sportowy „Leśny” Bydgoszcz – Bydgoszcz, ul. Wyszyńskiego 58 Parafialny Klub Sportowy „Wiatrak” Bydgoszcz – Bydgoszcz, ul. szachy w kluby bydgoszcz, kluby lublin, gdynia kluby, kluby gdynia, krakowskie kluby, kluby w gdańsku, kluby w białymstoku, największe kluby w polsce, klub ze szczecina, klub szachowy, jak założyć klub, klub raszyn, lubelski klub szachowy, najstarszy klub w polsce, najstarszy polski klub, krakowski klub szachowy, klub szachowy wrocław, klub raszyn poznań, klub szachowy polonia wrocław
17 grudnia, 2019


text:
Ôd Mōniki z Ameryki: Ô Amerykańskich piōnierach lotnictwa
Ôstatnio pisałach Wōm ô piyrszych brytyjskich kolōnistach, kerzi pōnad 500 lot tymu założyli kolōnijo zaroz za moim płotym. Jakbyście popatrzyli na to miejsce kaj miyszkōm z lotu ptoka, to byłoby coś podobnego jak pōłwysep helski, ino fest, fest dugi i ze myjszymi wysepkami po blisku. I tak naprowda to z gōry wyglōndo to raczyj niypozornie w skali cołkij Ameryki i ciynżko uwierzyć, że to prawie tukej miało miyjsce jeszcze inksze wielkie historyczne wydarzynie, kere ino 66 lot niyskorzij pozwoliło człowiekowi stanōńć na ksiynżycu.
W miasteczku Kill Devil Hills, po zachodnij strōnie autobany 158, usypany jest fest wielki kopiec z dynkmalym upamiyntniajōncym tyn sukces a zarozki kole tyj gōrki jest muzeum i zaznaczōne miejsce kaj zimōm 1903 roku braciōm, Orwillowi i Wilburowi Wright, udało sie wzniyś w luft po roz piyrszy.
A wszysko zaczło sie ôd warszatu rowerowego kery spōmniani bracio prowadzili w Ohio. Ale ambicjo nie pozwoliła im ino na pyndlowanie po ziymi, zaczli budować drachy, potym szybowce i marzyć ô maszinie, kero napyndzano byłaby silnikym spalinowym i mōgła pokōnać wiynksze ôdległości. W 1900 Orwille i Wilbur przeniyśli sie tukej, żeby eksperymyntować z maszinami kere budowali. Terozki idzie sie dostać do Kill Devil Hills szyrokōm autobanōm, mostami abo nawet fligrym. Jest w pierōna piyknych chałpōw, hoteli, sklepōw i inkszych atrakcyji prziciōngajōncych turystōw, ale na poczōntku XX wieku byl ino pioch i pora chatek rybackich, a Kill Devil Hills było czyńściōm gminy Kitty Hawk. Bez zotoka trza było przepłynōnć łōdkōm i żodyn jeszcze nie wiedzioł, że kedyś rozwinie sie tukej tako turystyka. Ale było tu coś, czego potrzebowali bracio Wright do tego by ôderwać sie ôd ziymie – ôtwarte przestrzynie i czynste, siylne wiatry. Bez 3 lata testowali swoje masziny napyndzane siyłōm wiatru, uczyli sie sterowania niymi, doskōnalyli jako pilocio. W 1903 roku zbudowali swōj piyrszy fliger z silnikym spolinowym – dwupłatowiec ô drzewianyj kōnstrukcyji pokrytyj muślinym, kaj pilot leżoł na brzuchu i sterowoł ekstra wajchami. Wszystke dostympne wtedy silniki były za słabe i za ciynżke na potrzeby ich wynalazku, tōż zmuszyni byli tyż zaprojektować i zbudować swōj włosny. Żeby być zicher, iże siylny wiater nie zdmuchnie fligra jeszcze przed fazōm wznoszynio, umieszczōno go na ekstra glajzie, takij jak na banhofie i na nij sie rozpyndzoł. Teroz trzeba było ino uniyść sie w luft.
W połowie grudnia bracio Wright ciepli mōneta ô to, kery legnie za sterami, uruchōmiyli silnik i po roz piyrszy w historyji ôderwali sie ôd ziymie. Tyn piyrszy lot trwoł ino pora sekund i po 36 metrach Wilbur walnōł ô zola , ale to ich nie zniychynciyło. Gibko naprawiyli co tam sie pocharatało i już za 3 dni prōbowali zaś. Tym razym udało im sie zrobić aże sztyry loty, z kerych tyn ôstatni, nojdugszy trwoł prawie minuta i pokōnoł ôdległość 279 metrōw. Prawie tyn lot z 17 grudnia 1903 uznowo sie za piyrszy w historyji lot maszyny ciynższyj ôd luftu. Wszystkie te prōby i ôdległości zaznaczōne sōm na placu kaj miały miyjsce. Stoji tam tyż replika hangaru i jest nawet glajza na keryj sie rozpyndzali. Cołki teryn muzeum je ôtwarty i czasami jeżdzymy tam na kołach, abo włażymy na kopiec poôglōndać zachōd słōnca nad zotokōm.
Sukces braci Wright zainspirowoł inszych kōnstruktorōw i śmiałkōw, kerzi marzyli ô lotaniu i niydugo potym w luft zaczły sie wzbijać kolejne maszyny na cołkym świecie. Fascynujōnce je tukej tympo rozwoju lotnictwa. Nojlepij podsumowuje to wielki baner wiszacy w museum, kaj stoji:
„From Kitty Hawk to the Moon in 66 years” ( „Ôd Kitty Hawk na miesiōnczek w 66 lot”).
Monika Zając
Monika Zając, frela z Ôrzeszo, kero piytnoście lot do zadku wykludziła sie do Ameryki, terozki frygo hamburgery zamiast rolady, a kej ino znojdzie wolno chwila pisze ô tym, co jij sie wydowo interesantne po drugij stronie Atlantyku.


text:
Před nimale 650 lětami so wjes Hózk prěni raz pisomnje naspomni. Dźensa tu wokoło 150 ludźi bydli. Kaž nimale kóžda wjes w Kulowskej wosadźe ma tež Hózk wot 1898 swoju kapałku, kiž steji wosrjedź wsy.
Wjes je so 1948 z dwaj kilometraj zdalenym Rachlowom do jedneje gmejny zjednoćiła. 1994 buštej wobě wsy do Kulowa zagmejnowanej. Mjeno Hózk, wot kotrehož je němske Hoske wotwodźene, woznamjenja „městno w hajku“.
12 swjatych křižow při domach a na pólnych pućikach wokoło Hózka, kiž maja wšitke serbski napis, swědča wo ryzy serbskich stawiznach wsy. W lěće 1926 natwarichu w Hózku šulu. Do toho běchu dźěći w kapałce wuwučowali.
Prěni raz so Rachlow a Hózk w 14. lětstotku pisomnje naspomnjatej (1318 a 1374). Nastałoj pak běštej zawěsće hižo wjele prjedy. Chuduška póda a často přez brjóhi stupacy Čorny Halštrow stej buram tule w starych časach zawěsće tójšto starosćow načinili. Tohodla so Rachlow 1419 jako „Sorgewitz“ naspomnja.
Po Wienskim kongresu 1815 so dźěl sakskeje Hornjeje Łužicy Pruskej přirjadowa. Južnje Rachlowa bě mjeza mjez krajomaj. Stary měznik na puću do Komorowa dźensa hišće steji. Po wjacorych změnach – 1945 do Sakskeje, 1952 do braniborskeho wobwoda Choćebuza – słušatej Hózk a Rachlow wot 1990 do zwjazkoweho kraja Sakskeje.
Wot lěta 2015 organizuje młodźinski klub wulki běh přez zadźěwki kołowokoło wsy – „Black Bird Run“. Na 12 kilometrach maja wobdźělnicy wjace hač ducent zadźěwkow přewinyć. Zašły raz je wjace hač 300 běharkow a běharjow startowało. Spektakl, kiž so kóžde lěto w septembru wotměwa, přeco wjele přihladowarjow přiwabja.
krótka info
prěnje naspomnjenje: 1374
zagmejnowanje: 1994
ličba wobydlerjow: 149
ličba bydlenskich domow: 38
wjesny předstejićer: Roland Salowsky


text: Zhorjelc. Njedostatkej wučerkow a wučerjow wotpomhać wostanje wažne ćežišćo dźěła Zhorjelskeho wokrjesa. To wuchadźa z njedawno wobzamknjeneho wokrjesneho plana šulskeje syće. Wokrjes Zhorjelc wuznawa so kruće k tomu, serbsku rěč spěchować a sylnić. „K tomu zdobom słuša, šule přesahowacy koncept 2plus na Slepjanskej zakładnej a wyšej šuli dale wjesć. Ze šulskimaj direktoromaj kaž tež z Domowinu wusko hromadźe dźěłamy. Cil wostanje: Wšitke dźěći w Němsko-serbskim šulskim centrumje Slepo měli na kubłanišću aktiwnu serbsko-němsku dwurěčnosć docpěć, a to najebać zakładny rěčny niwow“, podšmórny nawodnica šulskeho a sportoweho zarjada Zhorjelskeho wokrjesa Marlies Wiedmer-Hüchelheim na wuradźowanju wokrjesneho sejmika. Tón je na to jednohłósnje „dźělny plan šulskeje syće za powšitkowne šule wokrjesa Zhorjelc“ wobzamknył. Krajny rada Bernd Lange (CDU) rěčeše wo jasnym wotumje. Tak je wokrjes jednanjakmany.


text:
Ô tym, jak sie Ślōnzoki ze Gōrolami trefiyli
Ôtok we piōntek, 7 czyrwnia, we Galeryji „Jan” we Jōnkowicach, gm. Świyrklany, już bezmała ôsmy roz trefiyli sie Ślōnzoki a Gōrole, coby poczytać, pobojać, pośpiywać, a pograć, ale tyż sie trefić ze sobōm.
Wszystko zaczło sie kole 2009 roku, wtedy to Krzysztof Kokot, Ślōnzok ze Nowego Targu a Regina Sobik ze Jōnkowic, na jakimś kōnkursie poetyckim we Strumiyniu ugodali sie, coby naszykować taki tref „gwarōw”. Przi piyrszym trefie pōmōgła zocno familijo rechtorōw na pynzyji, Papiyżōw. Panoczek Leszek pochodzi spod Nowego Targu, a Maria ze Rybnika. Miyszkajōm tam, kaj praje majōm czas, trocha we Rybniku, trocha We Waksmundzie kole Nowego Targu. To rechtory Papiyże naszykowali plac na piyrszy tref we biblotyce we Rybniku.
Potym bōł drugi tref już w Nowym Nargu. Tyn tref pamiyntōm dobrze, bo jo tyż tam bōł, a czytoł żech swoji wiersze. Wybrali my sie mojim autym ze Ewelinōm Kuśka, Reginōm Sobik a Bogdanym Dzierżawa. Było to 19 października 2009, a we Nowym Targu trefiyli my na pōł metra śniega. Dyć gościnność gōrali roztopiyła wszystki lody. Poznali my tam tela zocnych ludzi, co niy do sie ich zapōmnieć do kōńca życio. Byli my we Waksmundzie, we chałupie ôd familije Papiyżōw, trefiyli my sie ze bratym ksiyndza Tischnera, nawiydziylimy tyż” Tischnerōwka a grōb ôd farorza, a wiersze czytali z nami znani poeci z Nowego Targu: Wanda Szado-Kudasikowa, Rōman Dziobōn a Krzysztof Kokot. Nawiedziyli my tyż kościōł we Ludźmiyrzu.
Mie te czytani swojich wierszōw kosztowało tela nerwōw, że ôd tego czasu wiyncyj żech niy doł sie namōwić na taki coś. Dyć trefy trwały dalij, roz we Rybniku, abo Jōnkowicach, abo zaś potym we Nowym Targu. Ludzie sie miyniyli, jedni przichodziyli, inksi kajś trocha byli z boku, ale jedni byli sztyjc na tej binie, a czytali swoji wiersze: Wanda Szado-Kudasikowa, Rōman Dziobōń, Adam Kwiatek, Renata Lipkowska, Regina Sobik, Urszula Oślislok. Niy chca sam żodnego minyć, dyć wszystkich niy znōm, bo tyż niy ma żech przi tymu tak blisko, ale na trefach we Rybniku, abo Jōnkowicach dycko chca być, coby trefić sie ze przocielami ze Podhalo. We Nowym Targu tyż żech bōł już pora razy, na wieczorze poetyckim ôd Wandy Szabo-Kudasikowej, na Biesiadzie gōralsko-kaszubsko-ślōnskij. Wierza, że jeszcze niy roz sie trefiymy na trefie ślōnsko-gōrolskim, tyż dziynka tym wszystkim ludziōm, co pōmogajōm to naszykować: familijo Papiyż, dyrechtory roztomańtych Dōmōw Kultury, ale tyż zespoły regiōnalne, Koła Gospodyń Wiejskich, muzykanty a wszyscy inksi.
Jo se ôbiecuja, że na 10 lot po swojij piyrszej rajzie do Nowego Targu zaś sie tam wybiera, ôdwiydzić głōwnie Wandy a Rōmana, ale tyż Krzysztofa, Adama a inkszych. A możno sie tyż zdecyduja co poczytać publicznie? Dyć to niy ma yno tref poetōw, ale głōwnie przocieli.
Stasiek Neblik, ps.”Fojerman” – Ślōnzok, fojermōn na pynzyji, autor ksiōnżki ”Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz” a autor „Dykcjōnorza Godki Ślōnskij”, człōnek DURŚ.


text:
Łaz/Wulke Ždźary (AK/SN). Łazowska gmejna chce we Wulkich Ždźarach wopłóčkowu syć dotwarić. Za to budźe trjeba dlěje zapřimnyć do přejězda wsy po B 96. „Nadźijamy so spěšneje realizacije bjez wulkich haćenjow za wobydlerjow a mějićelow předewzaćow přemysła. Časowy plan pak hišće wěsty njeje“, rozłoži tele dny wjesnjanosta Thomas Leberecht (CDU).
Steffen Mühl (Swobodni wolerjo Łaz) je so při dojednanju gmejnskeje rady nastupajo přejězd po B 96 we Wulkich Ždźarach hłosa wzdał. Wotpowědne zrěčenje podpisali su gmejna Łaz, wokrjes Budyšin a Ewag Kamjenc. „Wo dróhotwar stara so Budyski wokrjes, Kamjenska Ewag wo připrawu za pitnu wodu a Łazowska gmejna wo centralne wotwodźenje wopłóčkow, kaž je do předležaceho dokumenta zapisane“, Thomas Leberecht wuswětli.