text:
Szauszpiler
Szauszpiler to je ôsoba ôdegrŏwajōncŏ za pōmocōm ôsobliwego zachowaniŏ, cielesnych a głosowych technik rolã we serialu, we tyjatrze i we filmie. Ôd ajnfachowego czowieka ôdrōżniŏ go ze zajty samego szauszpilera świadōmość szpilu, ze zajty ôglōndŏczy – ôsobliwy knif traktowaniŏ ôsoby za szauszpilera. We relacyji do ôglōndŏcza je na knif dwoisty, jako ôdtwŏrzanŏ ôsoba, w kerõ sie tymczasowo wciela, i wrŏz jako żywy czowiek, posiadajōncy włŏsnõ istnõ tożsamość i biografijõ[1].
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We antycznych czasach, we 534 p.n.e., grecki poeta, twōrca tragedyje i szauszpiler Tespis wkludziōł we swojim kōnszcie, kole chōru, piyrszego szauszpilera. Wystawiynie jego ôdbyło sie we czasie Wielgich Dionizjōw (snŏdź 23 paździyrnika) a tym samym stoł sie ôn piyrszym, kery wypedzioł tekst niy we trzecij ôsobie, ale za postać z przedstawiyniŏ[2]. Zrewolucjonizowało to knif prezyntowaniŏ ôzprŏwki: przōdzij używano chōrōw, narratora, niy ôdegrŏwano było jednak role postaci. Pōmiyndzy szauszpilerym a chōrym abo szauszpilrym a koryfeuszem była możebność kludzyniŏ dialogu, mogła sie tōż ukŏzać dramatycznŏ ôstuda. Drugigo szauszpilera wkludziōł Ajschylos, a trzecigo – Sofokles.
Szauszpilerowy kōnszt[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôd szauszpilerowōw ôczekuje sie porzōnd cołkigo zestŏwu kōnsztu, m.in. dobryj ymisyje głosu, dykcyje, wyrazistości ruchu i mimiki, talyntu analizowaniŏ i miarkowaniŏ dramatycznego tekstu, talyntu wywołowaniŏ i ôdegrŏwaniŏ uczuć. Terŏźnie niy przykłada sie ekstra wŏgi do fizycznych cech, przestały ôbowiōnzować kanōny piyknŏ (podlygajōnce zresztōm przemijajōncyj modzie). Porzōnd dobri szauszpilery sōm wyszkoleni we śpiywie, tańcu, improwizacyje, ôbserwacyje i naśladowaniu, walce scynicznyj a ôdegrŏwaniu klasycznych tekstōw, posugowaniu sie dialektym. Mocka szauszpilerōw biere udzioł we dugotrwałych kursach i uczynszczŏ do szkōł przizwŏlajōncych rozwinōńć takie kōnszty. Szkoły te majōm czynsto barzo roztōmajte filozofie i artystyczne metodologie.
Pionierzy modernego szauszpilerowego kōnsztu to m.in. Lee Strasberg, Uta Hagen, Stella Adler a Sanford Meisner.
Szauszpiler a płeć[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We przeszłości anōng szauszpilera ôgraniczało sie jyno do chopōw. We antyce i strzedniowieku uwŏżano, iże wystympowanie na binie upadla kobiytã. Dopiyro we XVII stoleciŏ zaprzeczyli tymu Wynecyjanie i kobiyty zaczły wszeôbecnie brać udzioł we przedstawiyniach. We czasach Shakespeare'a role kobiyt ôdegrŏwali chopy i synki, chociŏż sōm wykazy na tajne wystympowanie kobiyt przeblyczōnych za chopōw.
Szauszpilerki czasym wystympujōm we rolach modych synkōw, pōniywŏż pod zicher zglyndami synek barzij je podany do majoryntnyj kobiyty aniżeli majoryntnego chopa. We angelskich tyjatrach rola „Piotrusia Pana” je tradycyjnie ôdtwŏrzanŏ bez kobiytã. Majoryntny we roli dziycia wystympuje czyńścij we przedstawiyniu aniżeli we filmie. Wyjōntkym je dubbing we animowanych filmach, kaj głosy synkōw sōm porzōnd zarezerwowane dlŏ kobiyt.
We Wynecyji dugõ tradycyjõ mŏ ôdegrŏwanie płci ôpacznyj dlŏ kōmicznego efektu. Wiynkszość kōmedyje Shakespeare'a zawiyrŏ elymynt przebiyrania sie. We filmowych rolach wymŏgajōncych szpilu we roli kobiyty wystōmpiyli m.in. Dustin Hoffman (Tootsie) i Robin Williams (Mrs. Doubtfire).
Galeryjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Kosiński D., aktor, [w:] Słownik wiedzy o teatrze, Bielsko-Biała 2005, s. 99–130. ISBN 83-7266-326-2.
- ↑ Aktor starożytny.biuletyn.wodip.opole.pl [dostęp 2021-02-23]


c: text/html

text:
Půłnocno Macedůńijo
Republika Půłnocnyj Macedůńije (mac. Peпyблиka CeBepHa MakeдoHиja) – państwo na Bałkańskim Půłwyspje, powstołe po rozpadńyńću śe Jugoslawije.
Geografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Powjyrchńa cołkowito: 25 713 km²
- Powjyrchńa lůndowo: 24 856 km²
- Powjyrchńa wůd: 447 km²
- Cołkowito grańica lůndowo: 748 km
- Dugość wybrzeżo: ńy mo dostympu do morza
- Dugość grańic ze sůmśodujůncymi państwůma: Albańijo 151 km, Bůłgaryjo 148 km, Grecyjo 228 km, Kosowo 159 km, Syrbijo 62 km.
- Nojwyższy půnkt: Korab 2 753 m n.p.m.
- Nojńiższy půnkt: rzyka Wardar na grańicy s Grecyjům – 50 m n.p.m.
Macedůńijo je krajym głůwńy gůrskym a wyżynnym. Na teryńe cołkigo kraju sům porozćepowůne masywy gůrske, s kerych nojwjynkszy a nojwyższy to Szar Płanina.
Mjyndzy masywůma leżům kotliny – Prilepsko Pole, we dolińe Crnyj Reki, Polog we dolińe gůrnygo Wardaru, Owcze Pole a Koczansko Pole nad Bregalńicům a tyż dolńy wjynkszych rzyk – Strumicy, Wardaru a Drinu.
Nojwjynkszům a nojdugszům rzykům je Wardar (320 km), kerego najwjynkszymi dopływůma sům Treska, Pczińa, Bregalńica a Crna Reka, krům tego terytoryjo Půłnocnyj Macedůńije uodwodńujům jeszcze Strumica a Drin (kery noleży do zlewiska Adrjatyckigo Morza).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na Kamjenskim lětanišću maja truty awtonomnje lětać móc
Kamjenc (BG/SN). Strukturna změna we Łužicy je so zahajiła. A naraz ma sto lět stare Kamjenske lětanišćo zaso přichod. Přichodnje ma so tam projekt zwoprawdźić, kajkiž njemóhł sej do wčerawšeho lědma štó předstajić. Lětanje bjez pilotow, kerozina abo bencina je so zahajiło a w Kamjencu nastanje kompetencny centrum za awtonomne a elektriske lětanje. Přemysłowe truty ze zamóžnosću enormne zdalenosće přewinyć budu bórze nad Kamjencom lećeć. Pozdźišo měli tež lětanske taksije k tomu přińć. „Lětanske město Kamjenc skići za to najlěpše wuměnjenja“, zwurazni prof. dr. Hubertus Domschke z Braniborskeje techniskeje uniwersity Choćebuz-Zły Komorow. Nimo toho dźe wo slědźenje we Łužicy. Tak ma w Kamjencu realny labor nastać, hdźež budu pod zakonskimi wuwzaćemi eksperimentowanske pola za nowe wašnje lětanja přihotować. Na wčerawšej nowinskej rozmołwje k załoženju kompetencneho centruma za awtonomne a elektriske lětanje je so prawdźepodobnje start do noweje doby zahajił.


text:
Ulice Olsztyn
ul. 11 Listopada Olsztyn ul. 1 Maja Olsztyn ul. 22 Stycznia Olsztyn ul. Adama Asnyka Olsztyn ul. Adama Mickiewicza Olsztyn ul. Adama Szostkiewicza Olsztyn ul. Agrestowa Olsztyn ul. Akacjowa Olsztyn ul. aleja Chateauroux Olsztyn ul. aleja Gelsenkirchen Olsztyn ul. Aleja Generała Władysława Sikorskiego Olsztyn ul. aleja Marszałka Józefa Piłsudskiego Olsztyn ul. Aleja Obrońców Tobruku Olsztyn ul. aleja Przyjaciół Olsztyn ul. aleja Roberta Schumana Olsztyn ul. aleja Róż Olsztyn ul. aleja Sybiraków Olsztyn ul. Aleja Warszawska Olsztyn ul. Aleja Wojska Polskiego Olsztyn ul. Aleksandra Puszkina Olsztyn ul. Aleksandra Rymkiewicza Olsztyn ul. Alojzego Śliwy Olsztyn ul. Andrzeja Samulowskiego Olsztyn ul. Andrzeja Struga Olsztyn ul. Antoniego Małeckiego Olsztyn ul. Armii Krajowej Olsztyn ul. Artyleryjska Olsztyn ul. Astronomów Olsztyn ul. Augustowska Olsztyn ul. Bajkowa Olsztyn ul. Balbiny Świtycz-Widackiej Olsztyn ul. Bałtycka Olsztyn ul. Bankowców Olsztyn ul. Barcza Olsztyn ul. Bartąska Olsztyn ul. Bartnicka Olsztyn ul. Bartosza Głowackiego Olsztyn ul. Basieńki Olsztyn ul. Bażantowa Olsztyn ul. Benedykta Dybowskiego Olsztyn ul. Biała Olsztyn ul. Białostocka Olsztyn ul. Białowieska Olsztyn ul. Bielska Olsztyn ul. Bieszczadzka Olsztyn ul. Biskupa Tomasza Wilczyńskiego Olsztyn ul. Biskupińska Olsztyn ul. Bławatna Olsztyn ul. Błękitna Olsztyn ul. Bociania Olsztyn ul. Bogumiła Linki Olsztyn ul. Bohuna Olsztyn ul. Bolesława Chrobrego Olsztyn ul. Bolesława Laszki Olsztyn ul. Bolesława Limanowskiego Olsztyn ul. Bolesława Prusa Olsztyn ul. Bolka i Lolka Olsztyn ul. Borowa Olsztyn ul. Bracławska Olsztyn ul. Brzozowa Olsztyn ul. Budowlana Olsztyn ul. Bursztynowa Olsztyn ul. Bydgoska Olsztyn ul. Cementowa Olsztyn ul. Chabrowa Olsztyn ul. Chełmińska Olsztyn ul. Chłopska Olsztyn ul. Chmielna Olsztyn ul. Chrysto Izworskiego Olsztyn ul. Cicha Olsztyn ul. Ciechocińska Olsztyn ul. Cietrzewia Olsztyn ul. Cyranki Olsztyn ul. Czajki Olsztyn ul. Czapli Olsztyn ul. Czarna Olsztyn ul. Czereśniowa Olsztyn ul. Czerwonego Kapturka Olsztyn ul. Czeska Olsztyn ul. Czesława Kanafojskiego Olsztyn ul. Dąbrowszczaków Olsztyn ul. Dębowa Olsztyn ul. Diamentowa Olsztyn ul. Dobra Olsztyn ul. Doktor Aliny Erdmanowej Olsztyn ul. Dolna Olsztyn ul. Dożynkowa Olsztyn ul. Dworcowa Olsztyn ul. Dywizjonu 303 Olsztyn ul. Działkowa Olsztyn ul. Dziewanny Olsztyn ul. Edwarda Abramowskiego Olsztyn ul. Edwarda Martuszewskiego Olsztyn ul. Edwarda Mroza Olsztyn ul. Edwarda Turowskiego Olsztyn ul. Elbląska Olsztyn ul. Emilii Plater Olsztyn ul. Ernesta Kościńskiego Olsztyn ul. Ernsta Wiecherta Olsztyn ul. Eugeniusza Paukszty Olsztyn ul. Feliksa Nowowiejskiego Olsztyn ul. Feliksa Szrajbera Olsztyn ul. Fiołkowa Olsztyn ul. Floriana Piotrowskiego Olsztyn ul. Franciszka Kręcickiego Olsztyn ul. Franciszka Sarnowskiego Olsztyn ul. Franciszka Stefczyka Olsztyn ul. Fryderyka Chopina Olsztyn ul. Fryderyka Leyka Olsztyn ul. Gabriela Narutowicza Olsztyn ul. Gdańska Olsztyn ul. Gdyńska Olsztyn ul. Gębika Olsztyn ul. Generała Franciszka Kleeberga Olsztyn ul. Generała Józefa Hallera Olsztyn ul. Generała Kazimierza Sosnkowskiego Olsztyn ul. Generała Leopolda Okulickiego Olsztyn ul. Generała Mariusza Zaruskiego Olsztyn ul. Generała Stanisława Maczka Olsztyn ul. Generała Stefana Grota-Roweckiego Olsztyn ul. Generała Tadeusza Kutrzeby Olsztyn ul. Generała Władysława Andersa Olsztyn ul. Generała Zygmunta Berlinga Olsztyn ul. Gietkowska Olsztyn ul. Głogowa Olsztyn ul. Gołdapska Olsztyn ul. Gołębia Olsztyn ul. Górna Olsztyn ul. Gotowca Olsztyn ul. Grabowa Olsztyn ul. Grafitowa Olsztyn ul. Graniczna Olsztyn ul. Grażyny Olsztyn ul. Gronowa Olsztyn ul. Grunwaldzka Olsztyn ul. Gruszowe Sady Olsztyn ul. Gryczana Olsztyn ul. Gwiezdna Olsztyn ul. Hanki Sawickiej Olsztyn ul. Heleny Olsztyn ul. Henryka Panasa Olsztyn ul. Henryka Sienkiewicza Olsztyn ul. Hiacyntowa Olsztyn ul. Hugona Kołłątaja Olsztyn ul. Husarii Olsztyn ul. Ignacego Krasickiego Olsztyn ul. Ignacego Paderewskiego Olsztyn ul. Igora Sikiryckiego Olsztyn ul. Immanuela Kanta Olsztyn ul. Irysowa Olsztyn ul. I Dywizji Wojska Polskiego Olsztyn ul. Jacka Soplicy Olsztyn ul. Jagiellońska Olsztyn ul. Jagodowa Olsztyn ul. Jana Baczewskiego Olsztyn ul. Jana Bażyńskiego Olsztyn ul. Jana Boenigka Olsztyn ul. Jana Długosza Olsztyn ul. Jana Heweliusza Olsztyn ul. Jana Janowicza Olsztyn ul. Jana Kasprowicza Olsztyn ul. Jana Licznerskiego Olsztyn ul. Jana Liszewskiego Olsztyn ul. Jana Żiżki Olsztyn ul. Jana z Łajs Olsztyn ul. Janiny Wengris Olsztyn ul. Janusza Korczaka Olsztyn ul. Jarocka Olsztyn ul. Jarosława Dąbrowskiego Olsztyn ul. Jarosława Iwaszkiewicza Olsztyn ul. Jasia i Małgosi Olsztyn ul. Jaskółcza Olsztyn ul. Jasna Olsztyn ul. Jastrzębia Olsztyn ul. Jęczmienna Olsztyn ul. Jemioły Olsztyn ul. Jerzego Bukowskiego Olsztyn ul. Jerzego Burskiego Olsztyn ul. Jerzego Lanca Olsztyn ul. Jerzyka Olsztyn ul. Jesienna Olsztyn ul. Jeziołowicza Olsztyn ul. Jeziorna Olsztyn ul. Jeżynowa Olsztyn ul. Joachima Lelewela Olsztyn ul. Jodłowa Olsztyn ul. Johanna Gottfrieda Herdera Olsztyn ul. Józefa Dubiskiego Olsztyn ul. Józefa Grotha Olsztyn ul. Józefa Ignacego Kraszewskiego Olsztyn ul. Juliana Dadleza Olsztyn ul. Juliana Fałata Olsztyn ul. Juliusza Kossaka Olsztyn ul. Juliusza Malewskiego Olsztyn ul. Juliusza Słowackiego Olsztyn ul. Juranda ze Spychowa Olsztyn ul. Kajakowa Olsztyn ul. Kąkolowa Olsztyn ul. Kanarkowa Olsztyn ul. Kardynała Stanisława Hozjusza Olsztyn ul. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Olsztyn ul. Karola i Roberta Małłków Olsztyn ul. Karola Szymanowskiego Olsztyn ul. Kasztanowa Olsztyn ul. Katowicka Olsztyn ul. Kazimierza Jagiellończyka Olsztyn ul. Kazimierza Jaroszyka Olsztyn ul. Kazimierza Kalinowskiego Olsztyn ul. Ketlinga Olsztyn ul. Kiemliczów Olsztyn ul. Klasztorna Olsztyn ul. Klonowa Olsztyn ul. Kłosowa Olsztyn ul. Kmicica Olsztyn ul. Kocanki Olsztyn ul. Kolejowa Olsztyn ul. Kołobrzeska Olsztyn ul. Konopna Olsztyn ul. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Olsztyn ul. Konwaliowa Olsztyn ul. Kopciuszka Olsztyn ul. Koralowa Olsztyn ul. Koszalińska Olsztyn ul. Krańcowa Olsztyn ul. Kresowa Olsztyn ul. Kręta Olsztyn ul. Krokusowa Olsztyn ul. Królewny Śnieżki Olsztyn ul. Królowej Jadwigi Olsztyn ul. Krótka Olsztyn ul. Krucza Olsztyn ul. Krzysztofa Mrongowiusza Olsztyn ul. Księcia Jaremy Olsztyn ul. Księcia Witolda Olsztyn ul. Księdza Augustyna Kordeckiego Olsztyn ul. Księdza Jana Hanowskiego Olsztyn ul. Księdza Jerzego Popiełuszki Olsztyn ul. Księdza Wacława Osińskiego Olsztyn ul. Księżycowa Olsztyn ul. Kubusia Puchatka Olsztyn ul. Kujawska Olsztyn ul. Kurta Obitza Olsztyn ul. Łabędzia Olsztyn ul. Lawendowa Olsztyn ul. Łęczycka Olsztyn ul. Leonarda Turkowskiego Olsztyn ul. Leona Sobocińskiego Olsztyn ul. Leśna Olsztyn ul. Letnia Olsztyn ul. Letniskowa Olsztyn ul. Liliowa Olsztyn ul. Limbowa Olsztyn ul. Lipowa Olsztyn ul. Łódzka Olsztyn ul. Łowicka Olsztyn ul. Lubelska Olsztyn ul. Łubinowa Olsztyn ul. Ludowa Olsztyn ul. Ludwika Zamenhofa Olsztyn ul. Ludwiki Stramkowskiej Olsztyn ul. Łużycka Olsztyn ul. Macieja Rataja Olsztyn ul. Macierzanki Olsztyn ul. Magazynowa Olsztyn ul. Majora Henryka Sucharskiego Olsztyn ul. Makowa Olsztyn ul. Malborska Olsztyn ul. Malinowa Olsztyn ul. Marcina Antonowicza Olsztyn ul. Marcina Kasprzaka Olsztyn ul. Marcina Kromera Olsztyn ul. Mariańska Olsztyn ul. Marii Curie-Skłodowskiej Olsztyn ul. Marii Grzegorzewskiej Olsztyn ul. Marii Konopnickiej Olsztyn ul. Marii Rodziewiczówny Olsztyn ul. Marii Zientary-Malewskiej Olsztyn ul. Masztowa Olsztyn ul. Maurycego Mochnackiego Olsztyn ul. Mazowiecka Olsztyn ul. Mazurska Olsztyn ul. Melchiora Wańkowicza Olsztyn ul. Metalowa Olsztyn ul. Mewy Olsztyn ul. Michała Kajki Olsztyn ul. Michała Lengowskiego Olsztyn ul. Michała Oczapowskiego Olsztyn ul. Mieczysława Karłowicza Olsztyn ul. Mieczysława Niedziałkowskiego Olsztyn ul. Mieczysława Orłowicza Olsztyn ul. Mieszka I Olsztyn ul. Mikołaja Kopernika Olsztyn ul. Mikołaja Reja Olsztyn ul. Mikołaja Trąby Olsztyn ul. Misia Uszatka Olsztyn ul. Młodzieżowa Olsztyn ul. Morelowa Olsztyn ul. Morska Olsztyn ul. Morwowa Olsztyn ul. most Młyński Olsztyn ul. most świętego Jakuba Olsztyn ul. most świętej Barbary Olsztyn ul. most Zamkowy Olsztyn ul. Myszki Miki Olsztyn ul. Nad Jarem Olsztyn ul. Narcyzowa Olsztyn ul. Nasienna Olsztyn ul. Natalii Żarskiej Olsztyn ul. Na Skarpie Olsztyn ul. Nefrytowa Olsztyn ul. Niborska Olsztyn ul. Niepodległości Olsztyn ul. Nowa Niepodległości Olsztyn ul. Obrońców Olsztyn ul. Oficerska Olsztyn ul. Ogrodnicza Olsztyn ul. Okólna Olsztyn ul. Okopowa Olsztyn ul. Okrągła Olsztyn ul. Olecka Olsztyn ul. Oleńki Olsztyn ul. Oliwkowa Olsztyn ul. Olsztyńska Olsztyn ul. Opolska Olsztyn ul. Orla Olsztyn ul. Ostróżki Olsztyn ul. Owocowa Olsztyn ul. Pana Tadeusza Olsztyn ul. Parkowa Olsztyn ul. Partyzantów Olsztyn ul. Pawia Olsztyn ul. Perkoza Olsztyn ul. Piastowska Olsztyn ul. Pieczewska Olsztyn ul. Piękna Góra Olsztyn ul. Piotra Diernowa Olsztyn ul. Piska Olsztyn ul. pl. Targ Rybny Olsztyn ul. Plac Aliantów Olsztyn ul. plac Andrzeja Wakara Olsztyn ul. Plac Cieszyński Olsztyn ul. Plac Franklina Roosevelta Olsztyn ul. plac Generała Józefa Bema Olsztyn ul. Plac Ignacego Daszyńskiego Olsztyn ul. plac Inwalidów Wojennych Olsztyn ul. Plac Jana Pawla II Olsztyn ul. plac Jedności Słowiańskiej Olsztyn ul. Plac Kazimierza Pułaskiego Olsztyn ul. Plac Konstytucji 3 Maja Olsztyn ul. Plac Konsulatu Polskiego Olsztyn ul. Plac Łódzki Olsztyn ul. Plac Lotników Olsztyn ul. Plac Mazurski Olsztyn ul. plac Ofiar Katynia Olsztyn ul. Plac Powstańców Warszawy Olsztyn ul. Plac Solidarności Olsztyn ul. Plac Trzech Krzyży Olsztyn ul. Plażowa Olsztyn ul. Pługi Olsztyn ul. Pływacka Olsztyn ul. Podbipięty Olsztyn ul. Podgórna Olsztyn ul. Podwale Olsztyn ul. Pogodna Olsztyn ul. Polna Olsztyn ul. Pomorska Olsztyn ul. Poprzeczna Olsztyn ul. Poranna Olsztyn ul. Porzeczkowa Olsztyn ul. Poziomkowa Olsztyn ul. Profesora Aleksandra Martyniaka Olsztyn ul. Profesora Bohdana Wilamowskiego Olsztyn ul. Profesora Eugeniusza Grabdy Olsztyn ul. Profesora Grzegorza Nowaka Olsztyn ul. Profesora Kazimierza Markiewicza Olsztyn ul. Profesora Piotra Znanieckiego Olsztyn ul. Profesora Roberta Towarnickiego Olsztyn ul. Profesora Romana Prawocheńskiego Olsztyn ul. Profesora Stefana Poznańskiego Olsztyn ul. Profesora Wacława Minakowskiego Olsztyn ul. Profesora Wiesława Krautforsta Olsztyn ul. Profesorska Olsztyn ul. Profesor Haliny Karnickiej Olsztyn ul. Promienista Olsztyn ul. Prosta Olsztyn ul. Przemysława Olszewskiego Olsztyn ul. Przemysłowa Olsztyn ul. Przepiórcza Olsztyn ul. Przydziałowa Olsztyn ul. Pszczółki Mai Olsztyn ul. Pszenna Olsztyn ul. Radiowa Olsztyn ul. Rakowa Olsztyn ul. Ratuszowa Olsztyn ul. Rocha Olsztyn ul. Rolna Olsztyn ul. Romualda Mielczarskiego Olsztyn ul. Romualda Traugutta Olsztyn ul. Różowa Olsztyn ul. Rubinowa Olsztyn ul. Rumiankowa Olsztyn ul. Rybaki Olsztyn ul. Rybitwy Olsztyn ul. Ryszarda Knosały Olsztyn ul. Ryszarda Wachowskiego Olsztyn ul. Rzędziana Olsztyn ul. Rzepakowa Olsztyn ul. Rzeszowska Olsztyn ul. Saperska Olsztyn ul. Sasankowa Olsztyn ul. Seweryna Pieniężnego Olsztyn ul. Sielska Olsztyn ul. Siewna Olsztyn ul. Sikorki Olsztyn ul. Skierniewicka Olsztyn ul. Składowa Olsztyn ul. Skowronka Olsztyn ul. Skrzetuskiego Olsztyn ul. skwer Wolnego Tybetu Olsztyn ul. Słoneczna Olsztyn ul. Słonecznikowa Olsztyn ul. Słowicza Olsztyn ul. Smętka Olsztyn ul. Sójki Olsztyn ul. Sojowa Olsztyn ul. Sokola Olsztyn ul. Sosnowa Olsztyn ul. Sowia Olsztyn ul. Spacerowa Olsztyn ul. Spokojna Olsztyn ul. Spółdzielcza Olsztyn ul. Sportowa Olsztyn ul. Sprzętowa Olsztyn ul. Srebrna Olsztyn ul. Stalowa Olsztyn ul. Stanisława Flisa Olsztyn ul. Stanisława Moniuszki Olsztyn ul. Stanisława Murzynowskiego Olsztyn ul. Stanisława Sakowicza Olsztyn ul. Stanisława Staszica Olsztyn ul. Stanisława Wadowskiego Olsztyn ul. Stanisława Wyspiańskiego Olsztyn ul. Stanisława Żurawskiego Olsztyn ul. Stare Miasto Olsztyn ul. Staromiejska Olsztyn ul. Stefana Czarnieckiego Olsztyn ul. Stefana Grabowskiego Olsztyn ul. Stefana Okrzei Olsztyn ul. Stefana Żeromskiego Olsztyn ul. Stokowa Olsztyn ul. Stokrotki Olsztyn ul. Storczykowa Olsztyn ul. Strąkowa Olsztyn ul. Świerkowa Olsztyn ul. świętego Arnolda Olsztyn ul. świętego Wojciecha Olsztyn ul. świętej Barbary Olsztyn ul. Świetlista Olsztyn ul. Świtezianki Olsztyn ul. Synów Pułku Olsztyn ul. Szarych Szeregów Olsztyn ul. Szczytnowska Olsztyn ul. Szmaragdowa Olsztyn ul. Szpakowa Olsztyn ul. Tadeusza Bloka Olsztyn ul. Tadeusza Kościuszki Olsztyn ul. Tadeusza Młynka Olsztyn ul. Tarasa Szewczenki Olsztyn ul. Tczewska Olsztyn ul. Tęczowa Olsztyn ul. Tomasza Dziamy Olsztyn ul. Toruńska Olsztyn ul. Towarowa Olsztyn ul. Traktorowa Olsztyn ul. Turystyczna Olsztyn ul. Tuwima Olsztyn ul. Ulica Zakole Olsztyn ul. Ustronie Olsztyn ul. Wachmistrza Soroki Olsztyn ul. Wadąska Olsztyn ul. Wakacyjna Olsztyn ul. Walecznych Olsztyn ul. Walentego Barczewskiego Olsztyn ul. Waleriana Łukasińskiego Olsztyn ul. Warmińska Olsztyn ul. Wąska Olsztyn ul. Wczasowa Olsztyn ul. Wędkarska Olsztyn ul. Wesoła Olsztyn ul. Westerplatte Olsztyn ul. Widok Olsztyn ul. Wierzbowa Olsztyn ul. Wiktora Wawrzyczka Olsztyn ul. Wileńska Olsztyn ul. Wilgi Olsztyn ul. Wincentego Pstrowskiego Olsztyn ul. Wincentego Witosa Olsztyn ul. Wiosenna Olsztyn ul. Wioślarska Olsztyn ul. Wiśniowa Olsztyn ul. Władysława Hibnera Olsztyn ul. Władysława Jagiełły Olsztyn ul. Władysława Leonharda Olsztyn ul. Władysława Orkana Olsztyn ul. Władysława Reymonta Olsztyn ul. Włodzimierza Puchalskiego Olsztyn ul. Włodzimierza Szczekin-Krotowa Olsztyn ul. Włościańska Olsztyn ul. Wodna Olsztyn ul. Wojciecha Kętrzyńskiego Olsztyn ul. Wołodyjowskiego Olsztyn ul. Wróbla Olsztyn ul. Wronia Olsztyn ul. Wrzosowa Olsztyn ul. Wschodnia Olsztyn ul. Wyzwolenia Olsztyn ul. Zagłoby Olsztyn ul. Zakopiańska Olsztyn ul. Zamknięta Olsztyn ul. Zamkowa Olsztyn ul. Zawiszy Czarnego Olsztyn ul. Żbicza Olsztyn ul. Zbigniewa Nienackiego Olsztyn ul. Zbożowa Olsztyn ul. Żeglarska Olsztyn ul. Żelazna Olsztyn ul. Zięby Olsztyn ul. Zielona Olsztyn ul. Zimowa Olsztyn ul. Złota Olsztyn ul. Żniwna Olsztyn ul. Zodiakalna Olsztyn ul. Żołnierska Olsztyn ul. Żółta Olsztyn ul. Żonkilowa Olsztyn ul. Żurawia Olsztyn ul. Zyndrama z Maszkowic Olsztyn ul. Żytnia Olsztyn
Noclegi Brzeziny Olsztyn Noclegi Dajtki Olsztyn Noclegi Gutkowo Olsztyn Noclegi Jaroty Olsztyn Noclegi Kormoran Olsztyn Noclegi Kortowo Olsztyn Noclegi Kościuszki Olsztyn Noclegi Likusy Olsztyn Noclegi Nagórki Olsztyn Noclegi Osiedle Generałów Olsztyn Noclegi Osiedle Grunwaldzkie Olsztyn Noclegi Osiedle Kętrzyńskiego Olsztyn Noclegi Osiedle Mazurskie Olsztyn Noclegi Osiedle Nad Jeziorem Długim Olsztyn Noclegi Osiedle Wojska Polskiego Olsztyn Noclegi Pieczewo Olsztyn Noclegi Podgrodzie Olsztyn Noclegi Podleśna Olsztyn Noclegi Pojezierze Olsztyn Noclegi Redykajny Olsztyn Noclegi Śródmieście Olsztyn Noclegi Zatorze Olsztyn Noclegi Zielona Górka Olsztyn
Polub nas!
Zobacz także
Mapa Anglii Mapa Austrii Mapa Belgii Mapa Białorusi Mapa Bułgarii Mapa Chorwacji Mapa Czarnogóry Mapa Czech Mapa Estonii Mapa Finlandii Mapa Francji Mapa Grecji Mapa Hiszpanii Mapa Holandii Mapa Irlandii Mapa Litwy Mapa Łotwy Mapa Polski Mapa Portugalii Mapa Rumunii Mapa Słowacji Mapa Słowenii Mapa Szwecji Mapa Ukrainy Mapa Węgier Mapa Włoch Wszystkie państwa


text:
Morawa
Morawa (čěsce Morava, němsce Mähren) je jedyn z historiskich krajow Čěskeje. Rozpřestrěwa so we wuchodnym dźělu Čěskeje republiki, historisce wšak słuša k njej tež sydlišćo U Sabotů (wot 1998 přemjenowane na "Měšćanski dźěl Šancy"), kotrež leži wot lěta 1997 w Słowakskej.
Z Morawu mjezuja na zapadźe Čechi (344 km), na juhu awstriski zwjazkowy kraj Delnja Awstriska, na juhowuchodźe słowakski Trnawski kraj, na wuchodźe słowakski Trenčinski kraj, na sewjerowuchodźe słowakski Žilinski kraj a Čěska Šleska a na sewjerozapadźe pólska Šleska, konkretnje Kłodzki region.
Jako stolica Morawy płaći Brno, a to hižo wot lěta 1641. Před tym bě hłowne město Olomouc, kotraž słuša tež nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.
Srjedźowěkowe Wulkomorawske mócnarstwo płaći jako prěni wjetši słowjanski stat.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Statistický lexikon obcí v republice Československé II.: Země Moravskoslezská. Statistický lexikon obcí v zemi Moravskoslezské. Praha : Ministerstvo vnitra a St. úřad statistický, 1935
- ↑ Moravskoslezský kalendář 2004 ISBN 80-86101-84-3


text:
Bórkhamor
Bórkhamor (němsce Burghammer) je wjes na sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin. Leži 109 m nad mórskej hładźinu při Sprjewicy a słuša z lěta 1996 ke gmejnje Sprjewiny Doł. Wjeska ma 226 wobydlerjow.[2]
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje jako Hammerwerk zum Burgk je z lěta 1596.[3] Po statistice Arnošta Muki měješe Bórkhamor we 1880tych lětach cyłkownje 173 wobydlerjow, z nich 167 Serbow (97 %) a šěsć Němcow. W Bórkhamorskej koloniji bě 161 ludźi žiwych, z nich 67 Serbow (42 %).[4] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 13,3 %.[5]
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za gmejnu Sprjewiny doł
- ↑ 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za gmejnu Sprjewiny doł
- ↑ Bórkhamor w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 89. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 249. [1048 wobydlerjow, z nich 70 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 35 z pasiwnymi, 34 serbskich dźěći a młodostnych, 909 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Bórk | Bórkhamor | Drětwja | Nowa Wjes | Nowe Město | Sprjewiny Doł | Šprjejcy


text:
Gabriele Trentzsch pokazuje wot kónca awgusta wustajeńcu pod hesłom „Elefantastiske“ we Łazowskim Domje Zejlerja a Smolerja. Tuchwilu běža poslednje přihoty za wotewrjenje přehladki.
Łaz (AK/SN). Nowu wustajeńcu maja wot minjeneho pjatka we Łazowskim Domje Zejlerja a Smolerja. To pokazuje tam mjenujcy Gabriele Trentzsch z Hórnikec pod hesłom „Elefantastiske“ swoju zběrku elefantow. Wot lěta 2002 je wona z čłonku Spěchowanskeho towarstwa Zetkanišćo Dom Zejlerja a Smolerja we Łazu.
W přehladce móža sej zajimowani něhdźe 120 eksponatow wotkryć. Su to elefanty z kamjenja, keramiki, pórclina, drjewa, škleńcy, plasty, plyšoweho płatu, mydła, šokolody abo wóska. Widźeć su tohorunja knihi wo elefantach, listowe znamki z elefantami a dalše twory, na kotrychž su wulke zwěrjata zwobraznjene.


text:
ŚPIYWOM ANIOŁKU TOBIEPatrza jej w oczy i wszystko wiym
1
Mirosław Jędrowski
Słowa i muzyka
/ 3:14
Widziołech dzisioj – jak anioł szoł
A jo już boł ci w niebie – bo skrzidła miol
Cudne niebieskie łoczy – anielski głos
Blond miała tyż warkoczyk – i jedyn srebrny włos
Patrza jyj w łoczy – i wszystko wiym
Anioł bez skrzydeł w nocy – je w sercu mym
Jej głos ci tyż uroczy – szepto mi to
A mnie ci ino w gowie – anielsko struna gro
Ref: Śpiewom aniołku słodko
Do ciebie jo
Wołejcie wszyscy gorzko
To dziobka do
Zatańcuj teroz zy mnom
I przytul sie
Stoisz tu drek przedymnom
Niy oddom cie
Jo bramy nieba – widzioł we śnie
Dioboł czy anioł niy wiym – uwodzioł mnie
Serce się warzy mocno – łogiyń się tli
Bo mi pedziała słodko – Jo Przaja ci
Ref:
Ola la łoczko ciepie mi
Ola la to chyba mi się śni
Ola la to naprowdy dzisioj je
Ola la anioł za rynka prowadzi mie


text:
Rzeszůw
Spůłrzyndne: 50°02'01" N 22°00'17" E
Řešůw (pol. Rzeszów, uać. Resovia, rus. ЖэшoB, ůkr. PяшiB, hebr. Reisha, jidiš רײַשע, mjym. Reichshof) – mjasto na prawach powjatu we Polsce, stolica wojewůdztwa podkarpackigo a djecezyje řešowskij. Řešůw je powjatym grodzkim, a tyž je śedźibům źymskigo powjatu řešowskigo.
Mjasto je guůwnym uostřodkym admińistracyjnym, přymysuowym, handlowo-usůgowym, akadymickym a kulturalnym we Polsce pouedńowo-wschodńij. Řešůw mo mjyndzynarodowy port lotńičy a Podkarpacki Park Naukowo-Technolůgičny ukerůnkowony na industryjo wysokotechnolůgično. W mjeśće znojdujům śe wjelge państwowe učelńe wyžše tj. Uńiwersytet Řešowski (z 11 abtajlůngůma) a Politechńika Řešowsko, a kilka prywatnych m. in.: Wyžšo Šula Informatyki a Zařůndzańo, jedna s nojwjynkšych ńypubličnych učelńi we kraju.
We stolicy Podkarpaćo dźouajům tři uřyndy kůnsularne (Republiki Federalnyj Ńymjec, Republiki Suowacyje a Ukrajiny). Řešůw je čuůnkym Uńje Metropolije Polskych a Stowařišyńo Ojrocities - zřešajůncygo wjelge mjasta ojropejske.


text:
Lubi wěriwi, chceće hnydom zrozumić, što rěka Jězusa sćěhować, bjez toho zo byšće w tutym směrje něšto do toho studowali? To tola njeměła žana ćeža być. Jědźće raz z awtom na hru zwjazkoweje ligi mustwa Dynamo Drježdźan. Dołho njetraje a nowa sezona so započina. A snano pytnjeće potom hižo na awtodróze, zo su mnozy po puću ze samsnym cilom: Docpěć stadijón w Drježdźanach. Budźeće so dźiwać. A hdyž samo hišće emblem Dynamo w awće maće, potom nastawa hnydom solidarnosć mjez tymi, kotřiž so na samsny puć podadźa.
Z pomocu tajkeho přirunanja rěka Jězusa sćěhować, na kóždy pad při Nim być, so solidarizować ze wšěmi tymi, kotřiž su runje tak wo Nim fascinowani. Kotre sćěwki to ma, k tomu hnydom přińdu.
Hišće něšto móže nam pomhać tute přirunanje zrozumić, hdyž hladamy do ewangelija. Wo čo sćenikej Lukašej scyła dźe, steji hnydom w prěnjej sadźe: Hdyž so přibližowachu dny jeho donjebjesspěća, předewza sej do Jerusalema hić. Na tutym městnje započina Lukaš cyły zemski puć Jězusa do Jerusalema wopisać; to je 11 kapitlow. To rěka potajkim, zo połojcu swojeho sćenja wužiwa, zo by wšě podawki wokoło Jězusa na tutym puću rysował. Jeho cil njejstej křiž a smjerć, ale dóńć do njebjes. Wo tym pisa dźě na kóncu sćenja a na spočatku Japoštołskich skutkow.
Potajkim podobnje, kaž prjedy při hrě zwjazkoweje ligi Dynamo: Sćenik Lukaš ma cil – mjenujcy so dać do njebjes přiwzać – a tutomu cilej wšitko podrjaduje: Wšitko je puć k tutomu cilej. A sćěhować Jězusa rěka potom jara jednorje prajene runje tak měć cil, přiwzaty być do njebjes – a wšitko druhe w žiwjenju tomu podrjadować.
A dźěle dźensnišeho sćenja zrozumimy zawěsće derje: Wučomnicy chcedźa wobstarać přebytk za Jězusa. Měnjachu jenož derje z Nim. A dokelž ludźo Jeho njepřiwzachu, chcychu so wjećić: Woheń z njebjes. Čehodla jim Jězus hnydom porokuje? Dokelž nochce docyła na městnje zwostać. Chce wjele bóle być po puću – do Jerusalema.
Nětko je rěč wo liškach a ptakach a jich jamach a hnězdach a wo Synu čłowjeka, kotryž ničo nima, hdźež by swoju hłowu połožił. Haj wězo, hdyž chce zwostać po puću hač do přiwzaća do njebjes, potom njemóže něhdźe bydlić a zwostać kaž zwěrjata. Te nimaja žadyn přichod. Potom tute chětro wótre słowo, zo njesměš ani swojich mortwych pohrjebać. Tu zda so mi wažne, zo njeměł so přeco zaso na swojich mortwych dopominać a dźeržeć, na swoje awtority a přikłady a zemrěteju staršeju. Wone nimaja za tebje wjac žadyn přichod. Woni zwostanu, hdźež su. Dyrbiš so wot nich rozžohnować, zo by był po puću do swójskeho přichoda. A wosebje poslednja sada wo ruce při płuhu a wo wobhladnjenju: Sće wy hižo raz bura widźeli, kiž při woranju wróćo dźe abo jědźe. Płuh ma so porjadnje doprědka wusměrjeć, hewak nima scyła žadyn zmysł. Woracy płuh je runjewon přikład za orientaciju do přichoda. Doprědka hladać. Tak je křesćan w sćěhownju za Jězusom nastupajo tutych třoch wobrazow něchtó, kiž je na přichod wusměrjeny. Zrozumi so wot cila sem a to rěka so do njebjes přiwzać dać.
Štóž dźensnišu njedźelu zrozumi a chutnje ju bjerje, dyrbi so prašeć, hač je wot tutoho wusměrjenja do přichoda hižo dosć natyknjeny. Cil rěka: Čas přińdźe, so do njebjes přiwzać dać. Puć rěka: Sćěhować Jězusa zaměrnje na swojim puću. Zaměr rěka: Wšo wróćo wostajić, štož by mje na tutym puću haćić zamóhło. A to rěka: Swobodny być, namakać wěrnu, woprawdźitu swobodu. Chutne křesćanstwo stanje so ze swobodu, z wěrnej a woprawdźitej swobodu do přichoda. Amen.
GN


text:
Lětnje dźiwadło w oktobrje
Budyšin. Prěni raz w stawiznach Budyskeho lětnjeho dźiwadła chce NSLDź inscenaciju pod hołym njebjom na hłownym jewišću pokazać. Wulkeho naprašowanja dla předstaja přewšo wuspěšny kruch „My Fair Lady“ 30. a 31. oktobra w 19.30 hodź. a 1. nowembra w 17 hodź. na hłownym jewišću. Předpředań lisćikow je so dźensa započała.
Segwayje zakazane
Praha. W centrumje čěskeje stolicy je na chódnikach dźeń a wjace dwukolesatych elektriskich segwayjow po puću; často wone tež pěškow wohrožeja. Po čěskich zakonjach pak wone na dróhi njesmědźa. Někotre Praske radnicy spytaja problem ze zakazami rozrisać – segwayje njesmědźa wot najnowšeho na přikład na kupu Kampa abo na Vyšehrad.
Železnica chce městna šmórnyć
Berlin. Němska železnica po špatnej bilancy prěnjeho połlěta wottwar dźěłowych městnow hižo njewuzamkuje. Konkretne namjety chcedźa na posedźenju dohladowanskeje rady w decembru předpołožić, kaž šef předsydstwa Rüdiger Grube dźensa w Berlinje připowědźi. Železnica je ze 196 000 přistajenymi jedyn z najwjetšich dźěłodawarjow Němskeje.


text:
Editorial Team
Editorial Board
dr hab. Dariusz Kubok (University of Silesia in Katowice) – Editor-in-Chief
dr hab. Tomasz Kubalica (University of Silesia in Katowice) – Deputy Editor
dr Marta Ples-Bęben (University of Silesia in Katowice) – Editorial Secretary
dr Alicja Pietras (University of Silesia in Katowice)
dr hab. Piotr Machura (University of Silesia in Katowice)
doc. PhDr. Matúš Porubjak, PhD. (University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Slovakia)
Prof. univ. dr. Viorel Vizureanu (University of Bucharest, Romania)
Advisory Board
Tomasz Kubalica (University of Silesia in Katowice) – history of philosophy, Piotr Łaciak (University of Silesia in Katowice) –epistemology, Danuta Ślęczek-Czakon (University of Silesia in Katowice) – ethics, Krzysztof Szymanek (University of Silesia in Katowice) – logic, Maria Popczyk (University of Silesia in Katowice) – aesthetics, Wojciech Kaute (University of Silesia in Katowice) – philosophy of politics
Program Council
Heinrich Badura (Universität für Musik und darstellende Kunst Wien, Austria), Gerhard Banse (Karlsruher Institut für Technologie, Germany), Ľubomir Belás (Prešovska Univerzita, Slovakia), Stanisław Borzym (Polska Akademia Nauk, Warsaw, Poland), Christoph Demmerling (Friedrich-Schiller-Universität, Jena, Germany), Czesław Głombik (Uniwersytet Śląski, Katowice, Poland), Jan Hartman (Uniwersytet Jagielloński, Cracow, Poland), Adam Jonkisz (Akademia Ignatianum, Cracow, Poland), Andrzej Kiepas (Politechnika Śląska, Gliwice, Poland), Jerzy Kopania (Uniwersytet w Białymstoku, Poland), Christian Krijnen (Vrije Universiteit, Amsterdam, Netherland), Nicanor Ursua Lezaun (Universidad del Pais Vasco, San Sebastián, Spain), Iwona Lorenc (Uniwersytet Warszawski, Poland), Leon Miodoński (Uniwersytet Wrocławski, Poland), Robert Piłat (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warsaw, Poland), Jan Štěpán (Univerzita Palackého, Olomouc, Czech Republic), Ulrich Wollner (Univerzita Mateja Bela, Banská Bystrica, Slovakia), Jan Zouhar (Masarykova Univerzita, Brno, Czech Republic).


text:
Jako oblyczka se kupić, modro czy lilowo? Jaki kolor farby machnyć na ścianie? A tepich brōnotny eli czerwiony? Kolory majōm znaczyni i onaczōm nasze samopoczuci. Miarkuj!
Lilowy
idzie na piyrszy ôgiń bo je moim ulubionym kolorem. Lilowy to kolor spokoju, ciszy i opaterności… ale też tajemnicy i mistycyzmu. Zocnie rozwijo kreatywność beztuż lubiōm go artystyczne dusze.
Czerwiony
Mój ulubiony zaros po lilowym 🙂 Pobudzo i dodowo energie, zocny kolor do tych co sie czujōm zmorzyni i niecherscy. Ale dejcie pozór, za dużo czerwionego dookoła droźni i tropi po jakimś czasie. Kolor miłości, odwagi i życio – obocz logo Orkiestry Świątecznej Pomocy eli PCK.
Modry
Pomogo sie usiotać bo kojarzy sie z niebym i wodōm. Co ciekawe, zniechęco do jedzynio beztuż jak chcesz stracić woga to jodej z modrych talyrzi. Modry pobudzo wyobraźnio beztuż sie sprzido ludziōm co potrzebujōm kreatywnego natchniynio.
Chcesz co wymyślić? Legni se na łące i zaglōndej na niebo 🙂
Bronotny
Wiklina, zapach ziemi i kory stromów – bronotny kojarzy sie z ziemiōm i naturōm, to je kolor bezpieczeństwa, stabilizacji i komfortu. Dobrze sie takim otaczać w doma.
Żółty
Gorki, żywy i radosny kolor. Machni se jedna ściana w paradnej izbie a bydziesz rady i pełny energii. Ku tymu to je kolor związany z intelektem – pomogo zapamiętywać, rozjaśnio myśli przez co pryndzy idzie podejmnyć decyzje.
Jo przede wszyskim fest lubia żywe, mocne kolory. Żodnych majtkowych delikatnych kolorków, zwłaszcza jak sie tyczy o lōnty. A ty kiery kolor lubisz nojbardzi?


text:
XIII Jarni sraz Velorexu w Boskovicich
XIII Wiosynny zlot Velorexa we Boskovicach
1-3.05.2009
2009.04.29
W Czechach kożdego roku organizujóm dużo zlotów Velorexa. Jedne zloty majóm charakter regiónalny, a inksze sóm ogólnokrajowe, abo i miyndzynarodowe. Najwiynkszym zlotym Velorexa je tyn organizowany już XIII roz Wiosynny Zlot Velorexa we Boskovicach.Jo sie wybroł óński rok do Boskovic na taki zlot, kery dycko je z poczóntkym moja. Wtedy jeszcze mój Velorex był w czynściach, tóż pojechoł żech autym pooglóndać. To, co żech tam zejrzoł przerosło moji oczekiwania: kole 150, abo i wiyncy wystrojónych pojazdów, jejich właścicieli, wielki świynto "trzikołowca" .Wtedy to padoł żech se, że jo tyż musza tam kedyś zajechac z mojim "wehikułym". Chyciył żech sie roboty i we siyrpniu żech wyjechoł z garażu. Udało mi sie pojechać na jedyn dziyń na Zlot Velorexa do Głuszycy w Górach Sowich. Co prowda wióz żech go na prziczepce, ale kole 200 km zrobiył tyż na kółkach. Po przijeździe nazod z Głuszyce "chyciył żech sie" roboty, coby na moj Velorex był gotowy do drógi. Robota ta polegała na wymianie kosza sprzyngłowego i umyciu szlauchym na wiosna Velorexa. Acha. Jeszcze żech przikrynciył mu zdrzadełka i uszył fana na dach i tako mało z herbym Rybnika na antynka. Doszoł żech do wniosku, że kej Velorex jeździ, tóż niy ma synsu go wiyncy psuć i nic żech nie robiył z nim. Przeca dycko go idzie na fórze prziwiyź, a wszystkigo nie przewidza, co sie może popsuć.
2009.04.30
Tóż
żech nakrakoł. Czwortek mioł być na pucowani Velorexa, a
szykowani sie do drógi. Do połednia szło wszystko dobrze, aż
tu oroz Velorex na pojstrzodku Rybnika "szoł, szoł i przestoł
szłać". Polył yno na lewy cylinder, a prawy kucoł , forskoł
i nie chcioł polić. Udało sie jakoś sjechać dudóm i
zaczło sie regulowani zapłónu. Wymiana świyc, ustawiani
przerwy, wyprzedzynio, ale nic nie pómogało. Jak nie polił,
tak nie polił. Przi wiynkszych obrotach coś tam" godoł",
ale bez gazu nie odzywoł sie wcale. Po poru godzinach, pod wieczór
byli my już fest załómani, przeca wszystko gotowe, a Velorex
nie pojedzie. Na sznurce tyż go nie pocióngnymy 200 km w
jedna stróna. W kóńcu rozebrali my go do połowy,
głowica, cylinder, ale wszystko dobre. Pierściynie całe,
przedmuchów niy ma. Na dworze zaczło sie robić cima, tóż
zrezygnowani i załómani poszli my sie umyć i na piwo ze
złości. Na szczynści na te piwo było kónsek, tóż
mieli my czas jeszcze podyskutować i oroz myśl: a możno to je
simmering na wale? Co tu robić, dochodzi 10 w nocy. Jak zóndymy
na piwo, to jutro stanymy napewno "wczas rano, kole połednia"
i nie bydzie synsu sie niczego chytać już. Wartko dezyzja: jadymy
autym na tanksztela po cztyropak Tyskigo i do garażu. Za pół
godziny mieli my motór rozebrany i dojści do simmeringa.
Zaroz było widać, że je dziurawy. Tela nerwów nas
kosztowoł. na szczynści mieli my nowy, bo to je nietypowy tyn
uszczelniacz, i wymiana poszła sprawnie. Kole jedynostej próba
generalno. Poli na dwa! Tóż wartko sie myć a spać, bo rano
o siódmej pobudka.
2009.05.01
Rano
kawa i do garażu. Mómy dwie godziny na regulacjo, pakowani
sprzyntu i myci Velorexa. Poszło nóm to fest sprawnie i o 10
ruszyli my w dróga.
Pogoda
była piykno, chocioż trocha wioło, tóż fana musioł żech
w kóńcu schować, bo by mi jóm potargało. Do granice
poszło bez problymów, ruch przi świyncie był mały. Zaroz
za granicóm w Bohuminie jo pomylił dróga i zrobiyli my
runda hónorowo bez miasto.
Zapómnioł
żech dodać, ze jo jechoł Velorexym, a za mnóm siostrzyniec
Rafał z "autym serwisowym". Mieli my tam trocha narzyndzi,
bynzina, sznurka do holowanio, a inksze potrzebne rzeczy.
Wszystko
szło dobrze do czasu, aż wjechali my do Ostrawy. Na najwiynkszej
krziżówce, stanył żech na światłach i zostoł stoć. Jak
żech chcioł ruszyć, to zakucoł i zdech. Ale przeca niy ma sie
czym starać, bo to je yno Velorex. Trzi sekundy i stoł już w
zatoczce na autobusy. To woży 300 kg, jak jaki wiynksze koło, tóż
niy ma problymów ze ścisnyciym go. mały remónt
kapitalny i wszystko było ok. Kóntrola bynziny, świyć.
Okozało sie, że przerywacze sie zamarasiyły. Za dziesiynć minut
jechali my dali. Nastympne 80 km przejechali my spokojnie, aż my
stanyli na parkingu w lesie, dać mu trocha dychnyć. Były tyż po
dródze ze dwa przistanki na wartko sesjo fotograficzno, dlo
fotoreportera ze zadku.
Tak
dojechali my do Prostejova, 40 km od Boskovic, kaj stanyli my na
dłuży na tankszteli, a przi sklepie, coby kupić co do picio, a
jedzynio.
Po
pół godzinie ruszyli my na ostatni odcinek naszej trasy.
Ledwa my yno minyli tabulka z napisym Boskovice, to usłyszeli my
jakiś ryki. To nasz kolega Mirek z Polski ze swojóm familijóm
radowoł sie, że nas widzi. Myśloł, że bydzie sóm na
zlocie, bo my mu padali, że nie dómy rady przijechać, a
potym chcieli my mu zrobić niespodzianka.
Po
prziwitaniu z kolegóm, a z inkszymi znajómymi czechami
zaczli my szukać ubytowanio (noclegu). Na zlot przijyżdżo kole
150-200 Velorexów, do tego sporo inkszych ludzi, tóż
campingi, a kwatery sóm już od lutego pozajmowane. Na
szczynści zdarzo sie tyż, że keryś zamówi, a niy może
przijechać, tóż dziynki organizatorowi zjazdu, Tomasovi
Kostikowi udało nóm sie znojść dómek na campingu.
Sporo ludzi spało w namiotach, we śpiworach (śpimiechach?).
Po
rozpakowaniu sie, umyciu, poszli my na wieczorek towarzyski, kery
skóńczył sie...? Tak to minył tyn piyrszy dziyń zjazdu.
2009.05.02
Rano
trza decydować, czy bierymy udział w całodniowych zawodach
Velorexów, czy yno bydymy sie prziglóndać, bez
startowanio. Uznali my, że niy ma synsu startować, bo nie wiymy za
bardzo, o co sie w tym rozchodzi, ciynżko sie dogodać, a tam były
jakiś kónkuryncje na ukłodani haseł ze słówek.
Czechy walczyły w zawodach Velorexów, a my z Rafałym wybrali
sie na Moravski Kras, zwiydzić Propast Macocha a jaskinie. Było co
zwiydzać, tóż nazot my przijechali kole szóstej
wieczór, jak sie kóńczyły zawody i trzabyło pomału
jechać na camping.
Rano
czekała nas defilada bez Boskovice, tóż trzabyło trocha
prziszykować pojazdy. Musieli my tyż przijżeć sie Velorexowi
przed drógóm nazod do Polski. Keta trocha dzwóniyła,
tóż trzabyło jóm naszpanować. Wieczór minył
nóm na pogawyndkach towarzyskich przi piwie, ale tak na luzie.
2009.05.03
Rano
pobudka, zdowani dómka i wartko na parking pod Złoto Róża.
Na miejscu byli my, jako jedni z piyrszych, bo nóm padali, że
defilada je o 9, a była o 10. Postawiyli nas z przodku, jako trzeci,
abo czworty Velorex. Byli my na takij defiladzie piyrszy roz, ale móm
nadzieja, że nie ostatni. Ponad 150 Velorexów (tela sie
zapisało u organizatorów), wystrojóne, wypucowane,
ludzie postrojyni. Były kamery, reportery, i setki, abo tysiónce
ludzi na całej trasie. Punkt 10 było odliczani i ruszyli my. Były
dzwónki, buczki, gwizdki i wszystko jechało bez miasto,
wiwatowało. Tak bez 2-3 km na oko, bez rynek aż zaś na parking.
Twało to możno do pół godziny, aż ci ostatni przijechali
na miejsce.
Pogoda
dostrojiła sie do całej sytuacje, tóż było to
niezapómniane przeżyci. Teraz już wiym, po co ludzie tam
jadóm ze swojimi Velorexami z całej Europy, a byli tyż kedyś
i z Ameryki, abo Australie.
Defilada
sie skóńczyła, tóż zostało jeszcze podzielyni
nagród dlo zwyciynzców XII Wiosynnego Zlotu Velorexa w
Boskovicach i pomału impreza sie kóńczyła. Prziszło sie
zaś żegnać i pakować do drógi. Za rok kożdy chce
przijechać zaś.
O 11
ruszyli my w dróga nazod do Rybnika. Słóńce grzoło,
ruch był mały, tóż sie fajnie jechało. Poza przistankami
na tankowani nie było wiynkszych przerw, do czasu, aż w pojstrzodku
lasa pod górka Velorex zdech. Zjechoł żech na bok, a
wszyndzi napisy: teryn wojskowy, wstymp zabrónióny.
Piyrsze oczywiście "kóntrola ABC": bynzina ,
świyce, przerywacze. Niy ma iskry. Lampy nie świycóm, tóż
akumulator pod. Na szczynści mómy w aucie kable i odpolymy z
drugigo. Okozało sie, że nic nie pómogo, akumulator trzimie,
a rozrusznik nie krynci. Kabel urwany. Trocha my go skuplowali, ale
nic to nie dało. Jedyne wyjści: na pych. Udało sie. Ruszómy
w dóga (120 km jeszcze), ale nie wolno gasić motora. Tak
"pomału, a sztyjc" dojechali my do granice. Ze dwa razy my
stanyli na zrobiyni zdjyncia, ale bez gaszynio motora. Jak my już
minyli Wodzisław (15 km od Rybnika), to na światłach zaś żech go
zadusiył, bo mi sie biegi pomyliły. Trocha pchanio i zagodoł.
Jeszcze yno fotka pod tabulkóm Rybnik i sóm my w dóma.
Je piynć po połedniu, sześć godziń od wyjazdu z Boskovic. Mie
zaczyno wszystko piyc na gymbie, boch zapómniol se czym
pomazać, a jechoł żech cały dziyń na słóńcu, bez dachu.
Teraz yno sie czego napić, a rozpakować sie bydzie czas jutro. Przi
rozruszniku urwany je drugi kabel, po dotknyciu Velorex poli.
Tak
to sie skónczyła ta nasza, piyrszo na kółkach,
wyprawa Velorexym na zlot. A teraz pooglóndejcie sie pora
zdjynć i filmik. Jak treficie kedy Velorexa na dródze, to nie
trómbcie, chyba, że z pozdrowiyniym.
Fojerman


text:
Mjeztym hižo sydom lět so Łazowska gmejna prócuje, bywšu Běłochołmčansku šulu na někajke wašnje zaso wužiwać. Wšitke ideje pak zwrěšćichu. Nětko maja zaso raz nowu nadźiju.
Běły Chołmc (AK/SN). Z dobrej powěsću překwapi Łazowski wjesnjanosta Thomas Leberecht (CDU) čłonow gmejnskeje rady na jich zašłym posedźenju. Wuchodoněmska komunalna zawěsćernja je wudawki za škitnu stražu při Běłochołmčanskej šuli dospołnje přewzała. Po dołhim času je tuž jednanje skónčene, kotrež je gmejnu tójšto čuwow płaćiło.


text:
Prěnja serbska awtorka Herta Wićazec narodźi so w lěće 1819 a zemrě 1885. Přetrało je jeje njewulke literarne tworjenje, kotrež so rozdźělnje interpretuje. Spytam tu tři wšelake zhladowanja na jeje literarne skutkowanje rysować.
Najsylniše su prócowanja, jeje twórby z podawkami z jeje žiwjenja do zwiska přinjesć. Předstajamy sej basnicu, kotraž so čitarjej dowěri. Tute wašnje interpretacije je literarny kritikar Roland Barthes hižo w lěće 1967 w eseju Le morte de l´auter (Smjerć awtora) powšitkownje do prašenja stajił. Sociologiska perspektiwa pokazuje wobćežnu rólu žony z lochkim zbrašenjom z rjemjeslniskeje swójby z niskim ekonomiskim a fyziskim kapitalom, kotraž k tomu hišće narodnostnej mjeńšinje přisłuša. Prěnimaj dwěmaj interpretacijomaj móžemy wućeknyć do mystiskeho fiktiwneho swěta, k serbskemu spiritualizmej.
Podobnje Michałej Bjedrichej (1855–1876) běše Herta Wićazec za čas swojeho tworjenja wysoko připóznata, pozdźišo so bórze pozaby a wosta jenož emblematiska silueta, žónske mjeno w přehledźe twórcow. Nimo toho bu runje kaž Bjedrich hižo zahe do čěšćiny přełožena, jeje dźěła wuńdźechu w lěće 1878 w antologiji »Polská a lužicko-srbská poezije« Františeka Vymazala.
Serbske gymnaziastki su w přihotach na wustajeńcu SORBIAN STREET STYLE nowu serbsku modu kreěrowali. Katolska kuta do formy křižerskeho fraka přešita, na chribjeće ze siluetu Budyšina pomolowana, roztorhane cholowy w destroyed-looku, rjenje serbsce wušiwane. Protest přećiwo mužacej domenje a zdobom wuznaće k serbskej domiznje a tamnišim tradicijam? Młodostni zakładneho kursa wuměłstwa w abiturnym schodźenku su swoje outfity wotpowědnje komentowali a dźiwaš so, zo ma tež serbska identita swoje městno, jenož w nowym emancipowanym šaće.
Serbske napise su zmuśece. To jo znate. Pó sobuzjadnośenju Nimskeje ze zasejźělonyma Łužycoma su njelicobne raze njewinowate kubłane pódwjacorniki tudy bywajuce se zlěknuli, měnjece, až su zamólnje pólsku statnu granicu pśejěli. Kake dłujkodobne škódy z togo změju, nicht njewě.
Awtor je němski žurnalist a rozhłosownik Claus Fischer. W principje njeje to zlě, sej dać wopisować aspekty swojich kulturnych stawiznow z wočomaj cuzeho, takrjec wotwonka.
Jako prěnje staji so wězo prašenje, z kotrych žórłow awtor čerpa. Dalokož spóznajomne, stej to dwě: interview z Janom Rawpom (Rz 1/2019 str. 42) a jeho »Serbska hudźba«. Wo tutym dźěle praji mi Jan Rawp něhdy, jako so jeho wospjet prašach za žórłami wšelakich tam wopisanych podawkow abo twjerdźenjow: »Ja sym tola jenož zarys napisał.«
Swoje serbsko-stawizniske hudźbne pojednanje wotewri awtor z powšitkownym zawodom, wulećawši sej hač do srjedźowěkowskeje hudźbneje kultury słowjanskich wjerchow. Dale namakaja so nimo dwělomneho twjerdźenja k hudźbje Jana Krygarja, zo namakamy pola njeho dopokazujomne »słowjanske« wobroty, dospołnje wopačne podawanje mnóstwa serbskich ludowych spěwow Smolerjoweje zběrki: »Něhdźe 2.000 spěwow wobsahowaše prěnje wudaće, wokoło 400 móžachu hač do dźensnišeho dodać«, a dotal hišće njetrjebane twjerdźenje, zo su tute »zakład za wuwiće serbskeho koncertneho žiwjenja«. Woprawdźe wobsahuje Smolerjowa zběrka 331 hornjoserbskich spěwow z 171 melodijemi a 200 delnjoserbskich z jenož 80 melodijemi. Wuchadźejo z twjerdźenja prěnjeho přinoška pisa awtor w přichodnym (Rz 2/2019 str. 42) nastupajo K. A. Kocora, zo »bě sej wědomy, zo móže(še) so artificielne serbske komponowanje jenož na zakładźe ludowe spěwa stać ... (a) tak pisaše na spočatku předewšěm chórowe sadźby na zakładźe ... (Smolerjowych) ›Pěsničkow‹ ...« To docyła njewotpowěduje repertoirej serbskich spěwanskich swjedźenjow. Wobdźěłane ludowe melodije (ludowe teksty so zwjetša njewužiwachu) namakamy na prěnimaj swjedźenjomaj tři! Dalše tři (resp. štyri, přiličimy-li prěnju wariantu twórby) wužiwa Kocor za »Serbski kwas«. »Ludowosć« jeho melodijow njezłožuje so na tradiciji serbskich ludowych spěwow, ale na diatoniskim wašnju tworjenja melodijow, kotrež měješe Kocorowy wučer Hering za jeničke prawe, a kotrež je bliske kěrlušam a tež ludowym spěwam. Ničo njewě awtor wo wuznamje serbskich spěwanskich swjedźenjow za formowanje a skrućenje narodneho sebjewědomja, ani nastupajo jich doprědkarskej róli jako dołho jeničke tajke zarjadowanja w Budyšinje, hewak w Sakskej a Hornjej Łužicy hižo dołho pěstowaneho žanra budźaceho so byrgarskeho sebjewědomja. Tež dalše wuprajenja su skerje pawšalne a nješpiheluja ani woprawdźite wuwiće, ani Kocorowy narok jako komponist.
W lěśe 2016 pak jo LND wudało jogo zgromaźone twórby pód titlom »Bóśon z Mósta« widobnje k sedymźasetemu narodnemu dnju basnikarja. To jo wobźiwowanja gódny statk. Njamamy jano móžnosć sebje źěło basnikarja w jadnej publikaciji pśecytaś, ale jo wiźeś procowanje, pěśźasetlětnemu twórjenju zwězujucy element daś a »bóśonowy« póglěd wót zwjercha. Gaž smy mógli pla drugich awtorow póstupujucemu wuwiśu slědowaś, mamy how naraz wšykne lyriske etapy w jadnych knigłach (bźez lěta nastaśa).
Aby wěc měła wuspěch, musyš teke na wenkowne wuměnjenja glědaś. Za wustup Nimsko-Serbskego ludowego źiwadła w Dešnje 5. rožownika njejsu take optimalne byli, dokulaž jo było wjele paralelnych zarědowanjow, pśed gósćeńcom »Serbski dwór« njejo žeden plakat pokazał na wustup źiwadła a mimo togo jo se kjarcmaŕ ze zachopjeńkom pśedstajenja mólił. Weto jo mógało něźi šesćźaset pśiglědarjow dypkownje do zala. Jano 15% z nich jo trjebało simultane pśełožowanje, dokulaž wětšyna luźi su byli Słowaki z Bratisławy. Źiwadłowe graśe »Łapanje šefa« Thomasa Steinkego ma tśi akty bźez pśestawki. To jo mě było wjelgin lubo, dokulaž wobsejźaŕ gósćeńca jo swójim swójźbnym piwko pśinjasł, ale jogo kjarcmaŕ njejo pšašał za łacnymi gjargawami dalšnych pśiglědarjow. Serbske wuměłce a jich publikum su pak we Łužycy južo spokojom, gaž něchten jim zal wótwórijo.
Jadnanje graśa »Łapanje šefa« wzejo pśiglědarje sobu do hobbyjoweje piwnice Kowalkojc Uschi a Harryja (Anna-Maria Brankačkec a István Kobjela). Strowoty dla njamóžo wóna wěcej ako chórobna sotša źěłaś. Jogo su pušćili ze šesć tysac dalšnymi ze zawoda a pśekubłuju jogo něnto na konditarja. To njama perspektiwu a se jomu njoco, ale jo spěchowane wukubłanje. K tomu pśiźo, až jima grozy tšach, swójo bydlenje zgubiś, dokulaž njamóžotej dalej najm za pśebytk zapłaśiś. Togodla stej na mysl pśišłej, žeńsku Harryjowego něgajšnego šefa Ludwiga Stromppa (Jan Mikan) wuwjasć a za jeje pušćenje milion eurow se pominaś. Ale z njedoglědanim łapjo Harry město teje žeńskeje Stromppa samego. Mimo togo jo Harry pśi tom njestatku Opel Uschinego bratša Lea Zippela (Tomaš Cyž) wobškóźił. Njegluka bywa hyšći wětša, dokulaž žeńska Stromppa groni Zippeloju telefoniski, až njebuźo milion za swójogo manźelskego płaśiś, ale by tśi miliony dała, joli by trijo jogo zamordowało, dokulaž ako wudowa by derbnuła sto milionow eurow. Teke zastupny šef Stromppowego koncerna njama zajm Stromppa wulichowaś, dokulaž jo něnto sam ze šefom.
Zo je Martin Luther ze swojim přełožkom biblije wuznamnje přinošował k nastaću dźensnišeje spisowneje němčiny, słuša k powšitkownej wědźe. Ale tež w mnohich druhich rěčach je přełožowanje Swjateho pisma měło wažnu kulturnu funkciju.
To zwuraznja so tež w pólskej knize pod titulom »Nowy testament w stawiznach a kulturje Europy – 450. róčnica přełožka Noweho testamenta přez Mikławša Jakubicu do delnjołužiskeje rěče«.1 Kniha je rozprawa wo wědomostnej konferency uniwersity w Zielonej Górje, kotraž wotmě so 25. a 26. septembra 1998, potajkim před wjace hač 20 lětami w Ochli na kromje uniwersitneho města. Na njej wobdźělichu so, kaž so w předsłowje pisa, »stawiznarjo, rěčespytnicy a biblisća z Kanady, Pólskeje a Němskeje, mjez nimi tež jedyn Łužičan«. Tutón Łužičan běch ja – dr. Měrćin Völkel bě mje pósłał – a dźeržach jenički serbski referat konferency pod titulom »Rozprawa z dźěłarnje přełožowarja biblije«.
Rozprawjach tam wo přełožowanju Swjateho pisma, kiž smy někak w času mjez 1957 a 1976 jako studenća teologije a młodźi duchowni zdźěla w kolektiwje zdokonjeli a wo našich impulsach. Mjenuju teologiski, narodny, wědomostny a »rewolucionarny« impuls. A pod nadpismom »Što so dale sta« praji so, zo so w lěće 1966 wušły Nowy zakoń přez katolske wosady rozšěrjowaše, w swójbach čitaše a »tak so naš misionariski a narodny impuls dopjelni: Ludźo čitachu Bože słowo a woni čitachu to w modernej serbskej rěči.«
W slědowacych lětdźesatkach so mjenowana teorija dale wuwiwaše. W nowšim času pak estiski wědomostnik Martin Ehala zwěsći, zo mjeztym wužiwany naprašnik »subjektiwneje witality« njeje w mnohich padach kmany dosć, realnu aktualnu žiwjenjakmanosć etnikuma postajić. Wón namjetuje, dwaj prototypaj etniskosće rozeznawać: »horcu« (emocionalnu, afektowu) a »zymnu« (racionalnu) formu. Po Ehalowym měnjenju je runje prěni mjenowany typ w zwisku z přetraćom abo rewitalizaciju etniskich cyłkow nimoměry skutkowny abo samo rozsudźacy.
»Jedne z najwoblubowanišich zawjeselenjow Serbow je rejowanje ... woni su tutomu tak jara poddani, zo wuwjedu je při kóždeježkuli přiležnosći.« Tak pisa lěta 1782 serbski wučenc Jan Hórčanski. Mało tehdy runja wjetšinje pozdźišo woblubowanych serbskich ludowych rejow je so w našim ludźe wobchowało. Tohodla stajich sej nadawk, tute, dalokož móžno, tak dokumentować a spřistupnić, zo hodźa so zaso wožiwić a znowa do našeje kultury zakótwić. Mjeztym nasta film, kotryž ma tutomu zaměrej słužić.
Prěni nastork k projektej saha do lěta 1989, jako so mje Jan Domaška před poslednim Festiwalom serbskeje kultury wopraša, hač njemóhł za Komorowsku rejowansku skupinu, kotraž tehdy zhromadnje ze Sprjewjanami program přihotowaše, ludowu hudźbu wobdźěłać. K tomu da mi kasety z originalnymi nahrawanjemi serbskich spěwow a rejow. Ani wosnje njeběch so tehdy nadźał, zo tajke něšto eksistuje. Z toho časa počach so intensiwnišo ze serbskej ludowej hudźbu zaběrać. Pozdźišo, jako dźěłachmoj hromadźe z Janom w dramaturgiji Serbskeho ludoweho ansambla, so časćišo wo problemach pěstowanja serbskich ludowych rejow rozmołwjachmoj. Wón pokaza wosebje na brachi, kotrež so w SLA a rejowanskich skupinach nastupajo awtentiskosć rejow jewjachu. Mje zaso zajimowaštej bóle awtentiska rejowanska hudźba a sound.
Nalětni koncert Serbskeho ludoweho ansambla ze sinfoniskej hudźbu na žurli swójskeho domu w Budyšinje njedźelu, 10. měrca, zbudźi překwapjacy zajim. Často citowany předsudk, zo Serbja skerje wokalnu a ludowu hudźbu preferuja, so zaso jónu absolutnje njewopodstatni. Žurla bě ze staršimi a młódšimi připosłucharjemi, Serbami kaž Němcami a dalšimi hosćimi, derje wobsadźena.
W Berlinje bydlaca koncertna pianistka Heidemarie Wiesnerec so při swojich mjezynarodnych wustupach doraznje k serbskim korjenjam wuznawa a hudźbu Serbow nic jenož we Łužicy, ale tež zwonka njeje wobstajnje předstaja. Wona sama bě zawěsće magnet koncerta pod titulom »Stysk a wysk«. Hačrunjež njebě hižo na dwaceći lět z orchestrom SLA wustupiła, je tu dosć znata přez swój kóždolětny rjad nowolětnych koncertow, hdźež sama a z dalšimi wukonliwymi interpretami hudźbu serbskich komponistow zašłosće a přitomnosće prezentuje a tak mnohich hudźbnikow, tež z wukraja, z hudźbu Serbow zeznajomja. W jeje koncertnym rjedźe předstaja so na jednym boku šěroka paleta nowych twórbow, kotrež Załožba za serbski lud spěchuje, a na druhim boku prezentuja so tež pozabyte twórby. Zdobom interpretuje so tež serbska hudźbna klasika wot mnohich hudźbnikow, kotřiž steja samo na swětowym niwowje.
Hladajo na koncertowe programy dźensa zrědka wćipnosć začuwamy. Duchowna hudźba 13. apryla w Budyskej tachantskej cyrkwi we wobłuku pastoralno-wuměłskeho projekta »Swětło pozbudźa« wosadow swjateho Pětra słuša do kategorije wurjadneho. Jana Pawoła Nagelowa zrědka zanjesena Sinfonia V »Tři modlitwy«, skomponowana srjedź 1990tych lět, stwori cuze, hewak njesłyšane zynki a zwuki. Zo by tutón efekt docpěł, wužiwaše Nagel rezonancu drjewa. Njewuwi jeničce drjewjaki (z kamuškami pjelnjene drjewa) abo banjaki (ze zornom pjelnjene banje), přefungowa tež drjewjanu dóńcu, zo móžeše so na njej bić. Wuslědk je starodawny a přirodny zwuk.
Duchownu hudźbu zahaji hymna na serbsku domiznu »Ow serbska zemja« Bjarnata Krawca. Z wołtarnišća spěwaše chór Serbskeho gymnazija pod nawodom Friedemanna Böhme. Stajnje zaso překwapja chór publikum ze zapalom a wjesołym wašnjom. Intonacija bě wurjadna, Böhme wudźěła kóždy zynk akribisce a spěwarki a spěwarjo to wuběrnje přesadźichu. Po přewšo poradźenym zazběhu poda so chór na emporu, we wołtarnišću zwostachu instrumenty.
Nětko zaklinčachu prěnjej dźělej Nageloweje Sinfonije V. »Modlitwa I, Božo, pomhaj nam« je antifona za pišćele a bijadła. Započinajo z dyrom gonga we wołtarnišću přeńdźe k solistam při bubonach na emporje. Slědowachu zwony we wołtarnišću a pišćele. Najebać zdalenosćow we wulkej cyrkwi wšitcy wuběrnje zhromadnje hudźachu. Tak nastachu, natwarjejo na pochodowe rytmy, fascinowace zwukowe płoniny. W zwonach namakachu wot Böhme spěwajo zahrate pišćelowe melodije swój wothłós. Je zajimawe, kak derje »nowy« instrumentarij mjez sobu harmonowaše a kak mnohostronsce so dóńca wužiwaše. Wotwisnje wot toho, z čim a kak na nju biješ, klinči dóńca raz błuka, raz swětła, přeco z drjewjanym, ćopłym zwukom. Bubnowar Nils Kochskämper (stipendiat bubonow Giuseppe-Sinopoli-akademije Statneje kapały Drježdźany) a Cornelius Altmann (prěni bubnowar a zastupowacy solo-bubnowar Lipšćanskeho sinfoniskeho orchestra) hraještaj jara žiwje a z lubosću k detailej.
Kocorowe kompozicije charakterizuja hač do dźensnišeho serbsku hudźbnu kulturu. Jeho zwjazanje zrozumliweje harmoniki a na ludowy spěw nawjazowaceje melodije, kotrež ma so po duktusu serbskeje rěče, je přikładne. Ćežišćo jeho kompozitoriskeho tworjenja bě falowaceho profesionelneho orchestra dla komorna a wokalna hudźba. Wulka chórowa sinfonika a jeho opera hač do dźensnišeho jenož jako klawěrnej wersiji předležitej. Tež za oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt« bě Kocor jenož mało dźělow za předstajenje 1862 w Drježdźanskej Cyrkwi našeje knjenje instrumentował. Tehdy zaklinčachu wone we wobłuku jeho beneficneho koncerta pod patronatstwom kralowny Amalije Awgusty. Wuchadźejo z krasneje altoweje arije »Kak je to město puste«, tekst, kiž ma přez Mauersbergerowe zhudźbnjenje w Drježdźanach, wosebje při Křižnej cyrkwi, wosebity zynk, bě Kocor wulki duchowny oratorij koncipował. Teksty ze wšelakich starozakonskich knihow a psalmow je sam zestajił. Kocorowa hudźba interpretuje teksty oratorija jara wobraznje. Skóržba bibliskich awtorow nad potłóčowanjom luda Israel so w tekstowej zestawje do poćaha k »bjezbóžnosći« luda, jeho wotwobroćenju wot Boha staja. Wjesołe, nadźijepołne wokomiki nabywa oratorij stajnje potom, hdyž dopomina so lud na lubosć Božu, hdyž sej Bože přiwobroćenje wuwědomi. Lochce móžemy w Kocorowym zhladowanju na Israel paralele k jeho serbskemu ludej namakać. Tež w »Israelowej zrudobje a tróšće« Kocor serbsku rěčnu melodiju přewozmje, tak zo da so oratorij derje spěwać a je derje zrozumliwy. Při tym pušći wón jednory ludospěwny zynk, dowoli wulke dramatiske wubuchi, pokazuje zmužitosć w harmonice a rytmice, staja na hudźbnikow a spěwarjow wulke naroki.
Hdyž smy lětsa znowa předstajenje Kocoroweho oratorija »Israelowa zrudoba a tróšt« dožiwili, so někotryžkuli připosłuchar abo interpret tež praša: Što je komponista pohnuło, w lěće 1861 duchowny oratorij stworić? Biografojo Korle Awgusta Kocora njeskića na to mje spokojaceje wotmołwy. Zwostawa jenož z kontekstow přičiny a nastorki wotwodźeć, tukać a dale pytać. Znate je, zo je chór Lumir dźěle z oratorija prěni króć předstajił 22. apryla 1862, na beneficnym koncerće pestalozzijoweho zjednoćenstwa w Drježdźanskej Cyrkwi našeje knjenje a zo chcyše Kocor specielnje na hłós altistki, něhdyšeje dwórskeje spěwarki Marje Schusteroweje, solowu partiju stworić.
Z jednym ze spěchowarjow koncertneho rjadu, z loni w Budyšinje zemrětym serbskim komponistom Detlefom Kobjelu, so dźěl ze serbskimi kompozicijemi wotewri. Kobjela zawostaji mnohostronske dźěło, mjez druhim twóbu »Nenia«, kotruž wěnowaše dwustotym posmjertninam Mozarta a kotraž předstaji so tu we wobdźěłanju za braču a klawěr. Swjatočne, pomałe smjertne hrona w brači – jara rjenje hrate wot Waltraut Elvers – so w swojej tragice dale bóle stopnjowachu, doniž klawěr z choralom njezasadźi, kotryž brača cunjo komentowaše. Měrne wuklinčenje wobeju wubudźi zaćišć tróšta a měra.
Prěni wobraz pokazuje młodu Hanku, kotraž z ćahom přijědźe, dokelž bě ze swojim awtom do štoma zajěła. Publikum zeznaje zamylenu wowku, jeje hladarja a někotrych susod(k)ow w holanskej wsy na kromje wuhloweje jamy. Srjedźišćo předstajenja je skromny stary dom Symakec swójby ze stwu a kuchnju, hdźež hižo přez třěchu kapa; wjerćite jewišćo dowola najwšelakoriše městna za napjatu hru w chěži a před njej. Z pomocu starych listow wunurjeja so poněčim podawki ze zašłosće, podawki, kotrež spožčeja dźensnišemu, modernemu žiwjenju tragiske rysy, korjenje. (Tež tole je překwapjenje w našim mjeńšinowym dźiwadle, kiž je přewažnje wot komedijow žiwe.) Mjez Hanku a sprawnym hladarjom Janom nastawa z časom dowěrliwy poměr, haj poćah. Na kóncu pak přińdźe na swětło (a tute »swětło« na jewišću je krejčerwjene), zo běchu prjedownicy młodeju hłowneju figurow přez wšelake biografiske zapletki poćeženi. Runje swójbne konflikty staršich přiwuznych su zdźěla njewuprajne, a to hač k wumocowanju na kuchinskim blidźe (w serbskej hrě!). Přihladowar rozumi přičiny starych zwadow krok po kroku, při čimž wotměnjeja so přitomnostne sceny wokoło wowki prawidłownje kontrapunktisce z wróćozhladowanjom na młodosć staruški a jeje zemrěteje dźowki Jěwy. Prjedy hač Hanka zaso do Berlina ćeknje – a to bjez sympatiskeho hladarja –, zapali wona hišće drjewjany skelet swójbneho dwora, zo njeby so z woporom bagrow stał. Wowka Marja bě so, hižo w chorobnym stole a do rozžohnowanja wot doma, k swojej winje dźowce napřećo emfatisce přiznała: »To je mi tak žel!«. Nadźija wotpočuje tuž na milenijowej generaciji wnučkow ...


text:
Nowa Dźěwinska gmejnska rada so skonstituowała
Brězowka (AK/SN). Nowa Dźěwinska (Groß Düben) gmejnska rada je dźěłokmana. „Připóznaće leži w tym, štož zhromadnje zdokonjamy. Při wšěm ćišću a při wšej hektice měło wjeselo na našej čestnohamtskosći w gmejnskej radźe přewahować“, wjesnjanosta Helmut Krautz (SPD) – wot lěta 1989 w zastojnstwje – podšmórny. „Wahu argumentow měli bóle wobkedźbować, hač sylnosć zwuka. Nadźijam so na dobru dźěłowu klimu mjez gmejnskej radu, zarjadnistwom a wjesnjanostu. Wažne je, puć mjez kontrolu, konstruktiwnej kritiku a w kolegialnym zhromadnym dźěle namakać.“


text:
Přemyslowanja muža srjedźneje generacije, kiž pochadźa z přeněmčenych stronow Łužicy
Hižo lěto sym jako bibliotekar w Delnjoserbskej bibliotece w Choćebuskim Serbskim domje přistajeny. Čehodla njerěka wona jednorje Serbska biblioteka, njewěm, dokelž někajka hornjoserbska biblioteka tam w bliskosći njeje. Zo tam dźěłam, ma tři přičiny. Najprjedy su mi koronowe naprawy z hospodarskich přičin nanuzowali, so swojeho powołanja jako pěsnjer wzdać. Nimo toho rěču, čitam, pisam a sonju najwjetši čas swojeho žiwjenja tež hornjo- a delnjoserbsce a wot dźěćatstwa sem lubuju knihi. Wukubłana bibliotekarka, kotraž delnjoserbšćinu wobknježi, njeje mi znata, hačrunjež ma Delnjoserbski gymnazij někak 700 šulerjow a dźeń a wjace z nich swoju maturu z jedynku złoži. Wot šulerjow 11. lětnika DSG (staw 2021) nječita nichtó we wólnym času ani jednu serbsku knihu, jenož 20 % z nich wědźa, što je Domowina, 20 % znaja Załožbu za serbski lud. Tohodla tež žadyn šuler njewě, štó bě Jan Skala. So wě, šulerjo móhli so bóle za serbski lud zajimować, hišće bóle pak jich staršich. Čehodla pósćelu swojeho synka na serbsku šulu, hdyž soni wo karjerje pola NASA? Při tajkich wobstejnosćach wěrić, zo změjemy za pjeć lět dosć młodych Delnjoserbow za dźěło w serbskim nakładnistwje, nowinach, rozhłosu, dźiwadle abo jako wučerjow, mam za njerealne přeće.
W lěśe 2014 jo se w Lipsku kapała Serbska reja załožyła. Wót zachopjeńka sem su kśěli cłonki, kenž maju serbski, nimski, amerikański abo bulgarski póchad, z pomocu serbskeje reje luźi ze wšakorakich kulturow zgromaźiś. Wósebnje glědaju pśi tom na młodych luźi. Kaž to w folk-scenje nałog jo, graju k tomu na wšakich instrumentach z cełego swěta (akordeon, klucate fidle/Nyckelharpa, gitara, dudy, šalmaja, kontrabas, mały pólski bas, bubon, triangel, fidle, brumejza, okarina, flejta). Wósebnosć jo, až gerce (Beth Fogleman, Clemens Isensee, Fabian Jacobs, Gregor Kliem, Jan Thiessen, Robin Brück) njespiwaju. Tak móžo słuchar teke mimo znajobnosći serbšćiny pśistup k serbskej kulturje namakaś. Mimo togo stej Theresa Jacobsowa a Gregori Marinov jano za nawjedowanje rejow zagronitej, w tom pódpěrowanej wót G. Kliema a B. Foglemana.Serbska reja, Traditional Sorbian Dance Music, Załožba za serbski lud 2020, 11,90 €Na koncertach njepógónjuju wóni luźi jano k rejowanju, ale pokazuju jim teke, kak to źo. To jo samo we Łužycy źeń a wěcej trjebne, dokulaž běso drje pśed tśiźasća lětami hyšći normalnje, až su camprowarje a zapustarje z góspodarjami ludowe reje rejowali, ale to se zgubujo wót lěta k lětu. Kulturny łamk 1990ych lět se pokazujo wšuźi, źož na jsy gósćeńce ze zalom njejsu mógali w nowem góspodaŕskem systemje pśežywiś. Źož rejowański zal njejo, tam reja njejo a teke dalejdawanje rejowańskeje tradicije staršeje generacije na młodu móžno njejo. Rejowańska šula w měsće glěda rědko na łužyske reje ako Annemarie-polku/Marijanku/Katyržinku abo Rheinländer, kótaryž w Póryńskej zewšym znate njejo. W běgu casa jo se gercam Serbskeje reje raźiło, swóju wašnju, swój stil namakaś. Wšojadno, lěc na koncerśe abo w serbskem radijowem programje, jo ned wusłyšaś, až Serbska reja grajo. Prědna cejdejka kupki jo łoni w oktoberje wujšła. Nagrawana jo wót Jean-Baptiste Meyrieux w Tyšaric brožni w Dešnje a w Off Road studiju Lipsk a mastering jo zgótował Joseph DeJarnette ze Studio 808A w USA. Ako gósći su Carolina Eyck, Johanna Isselstein a Torben Schmeiduch na tereminje, klucatych fidlach a dudach (Hümmelchen) słyšaś, ale teke njeznata dolnoserbska spiwaŕka Lowiza Glodowa z Drjenowa. Spiwa wobej spiwaŕce stwóritej ze spiwanim z lěta 1957 resp. 1976 historiski wobłuk kóła jadenadwaźasća nowych interpretacijow serbskich ludowych spiwow w rejowanju. Luźam, kenž chójźe tam a zas na serbski koncert abo słuchaju serbskej programa rbb a MDR, jo wjele spiwow cd »Serbska reja – Traditional Sorbian Dance Music« znatych, som se pak wěsty, až jo w zachadnych styrźasća lětach lěbda něchten k tym spiwam rejował. Togodla jo witane, až w kniglickach (booklet) k cejdejce se rozkładujo, kak se kužda reja rejujo a wótkul pśiźo. Jo ga jasnje, až serbska rejowańska kultura jo pó źělach mjazynarodna, dokulaž Łužyca jo wesrjejź Europy. Polku a walcyk njejsu se Serby wumyslili. Nimska swójoraznosć kupki »Silbermond« njejo muzika, ale nimska rěc. Swójoraznosć serbskich rejow jo wótergi »jano« instrumentěrowanje. Pśechwatanje na cejdejce »Serbska reja« jo za mnjo było, až woblubowany »Do Popojc ja njepójdu« jo měł něga rytmus pólskeje reje »Wiwat« a jo dwójostup (Zweitritt). Ale jaden Retoroman jo mě raz gronił, až móžomy L. Hauptoju a J. A. Smoleroju za »Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow« wjelgin źěkowne byś, dokulaž stej zběrałej hyšći serbske ludowe spiwy w spócetnej muzikaliskej formje. Retoromaniske ludowe spiwy su se akle zběrali, ako jo se južo we wšyknych dołach šwicaŕskego kantona Graubünden/Grischun akordeon zadomił. Togodla su ten cas južo skóro wšykno tak spiwali, až jo móžno było k tomu derje na akordonje graś.
Za ekspertow teorije serbskego rejowanja su mimo togo teke take informacije w kniglickach cejdejki zajmne, až »Hanzo Nabok« słuša k pórowym rejam pód pomjenjenim »šotiski«, a až jo »W kałkojskem łužku« polonejza, dokulaž źinsa njemyslimy pśi polonejzy na měrnu reju, ale na luštny karnewal. Gaž myslim se na móju sotśinu źowku, som se pak wěsty, až njejo jej pśi rejowanju informacija wjelgin wažna, až jo slěpjański »Z hulědkom« (górnoserbski: Z wuhladkom ja za swojej Hanku hladam) wjerćak (Dreher). To groni, až móžo kuždy pśisłuchaŕ něco nowego pśiwuknuś. Tak stej byłej za mnjo »Šołta chcył mi dźowku dać«, pisnje wózjawjony 1843, a »Wendischer Tantz«, prědny raz wózjawjony 1790, nowosći. Ale ako luź, kenž južo 36 lět serbske ludowe spiwanje woplěwa, mam za škódu, až gerce skóro kuždy stary muzikowy kus wariěruju. Tak jo śěžko sobu spiwaś. Lěc jo to »Ach, ty lesny rjany luby mój« (w Dolnej Łužycy skerjej znaty ako »Gaby mója gubka wódu piła«) abo dalšne ludowe spiwy ako »Hanka, ty brune wóčko«, »Do drjowa« abo teke »Ty sy taka wijkotata« (wěcej znaty ako »Daj mě jadno jajko«). Cłonki Serbskeje reje njeby byli prědne muzikanty, kenž se mysle, až spiwarjam su noty wažnjejše ako wejsańska spiwańska tradicija abo znatosć melodije z rozgłosa. Nowa interpretacija wótpowědujo cesto źinsajšnym zwuconym wašnjam słuchanja. Tak by antiwójnski spiw »Stoj ta lipa« bźez mjazygraśa wóstudny zněł. Ale ako jo kupka JANKAHANKA 2014 cejdejku wudała, na kótarejž su wšykne serbske ludowe spiwy nowy aranžement dostali, su gerce wěźeli, až górnoserbskim młodostnym su serbske ludowe spiwy znate a źěl młoźinskeje kultury. W Dolnej Łužycy smy južo wjasołe, gaž 50lětny wumějo melodije tśich serbskich ludowych spiwow. W tom su tudejše Serby Nimcam bejnje blisko, tomu »ludoju prědneje štucki«. Tekst drugeje štucki jo zwětšego: »Lala lala lalala.«
Chcyjo nochcyjo je w Serbach wjele hinak hač w druhich kónčinach. Přikładow za to je dosć we wjesnej chronice »Worklecy něhdy a dźensa / Räckelwitz einst und heute«, njedawno w LND wušłej. Najprjedy wupada, jako by to dwurěčna serbsko-němska kniha była, ale we woprawdźitosći steja pod wobrazami dwurěčne teksty a tójšto tekstow su němske, wot Rejzy Šěnoweje do serbšćiny přełožene. Bjez hornjoserbšćiny pak nimaš prawy přistup ke chronice. Druha wosebitosć je, zo zestajerjomaj Benej Wałdźe a Eckhardej Kliemannej a dalšim awtoram pobrachuje hdys a hdys wotstawk k wopisowanemu. Přikładaj za to stej: »Tež dźěło Delnjoserbskeho rozhłosa RBB je Marja (Krawcec B. P.) podpěrała.« (str. 83) abo: »Jeho ródny dom namakaš w Nuhliku, tam hdźež su sej Grubertec/Reineltec swójsku ležownosć rjenje ponowili.« (str. 89). Dalša wosebitosć napřećo druhim chronikam je funkcija radu dawarja ze stron chronista: »Tu dyrbi so předsydstwo towarstwa wo prawu wuwaženosć starać« (str. 69) abo komentar: »... wšako so politiski a hospodarski embargo Němskeje přećiwo Ruskej wosebje negatiwnje na tajke firmy kaž ›Čornak-Trans‹ wuskutkowaše« (str. 113). Tola kóžda wjesna chronika je balansa mjezy wěcami, kiž ma chronist za wažne, kiž bychu wubudźili zajim wjesnjanow a kiž bychu so za šěroku zjawnosć hodźeli. Drobnostki kaž při naličenju wohenjow we Worklecach z lěta 1886: »Nr. 6 Kopatsch, später Räde, jetzt Schneider bzw. Mögel, Nr. 7 Wenzel, später Heiduschke, jetzt Opitz« (str. 53), su něšto za domoródnych ekspertow. Ale žiwjenje koparja a gmejnskeho radźićela Jurja Bětki (1937−2017) by móhł přichodnym generacijam z přikładom za to być, kak so prócowanje jednoho čłowjeka pozitiwnje na wuwiće towaršnostneho, wosadneho a gmejnskeho žiwjenja wuskutkuje (str. 65−67). Ale tež při tym njepobrachuje serbski aspekt. Pisa so wo Mikławšu Žurje (1859−1932): »Tež jako wysoki tachantski knjez njeje zabył, zo je syn małeho serbskeho naroda« (str. 93). Sada praji wjace wo serbskim sebjezrozumjenju dźensa hač wo žiwjenju Žura před wjace hač wosomdźesat lětami. Nabožne žiwjenje prjedy a dźensa njeje pak jenož w kapitlu wo wosobinach wokoliny tema (str. 70−93), ale ćehnje so kaž čerwjena nitka přez cyłu knihu. Foto dźaknych kemšow w Nowej Wjesce składnostnje 400lětneho jubileja prěnjeho naspomnjenja wsy ze serbskej chorhoju w pozadku wołtarja (str. 100) njeby na delnjoserbskich kemšach předstajomne było a podobne foto z němskej chorhoju by protest wubudźiło.
Za słowjańske pśijaśelstwo wabje w dolnoserbskem spiwniku słowakske, pólske, česke a morawske (Bóleraz; Błotka lube; Njebjo, zemja radosć ma; Běžy wóda), za dobre susedstwo nimske (Pójź, wutšoba buź wjasoła) a za globalizaciju awstriske a italske spiwanja (Śicha noc; Ow ty wjasoły). Teke na twórby nimskich a serbskich klasikarjow ako Friedrich Schiller (Młoźeńc tam pśi rěce sejźi), Mina Witkojc (Gaž wětšyk dujo), Juro Surowin (Ach, mója góla, ty zelena) a duo Handrij Zejler/Korla Awgust Kocor (Anka, buź wjasoła) njejstej wudawaŕ a lektor Fabian Kaulfürst zabyłej. Zejler a Kocor stej dobry pśikład za to, až móžo wuměłski spiw z casom ludowy bywaś, a to něga a źinsa, kaž: »Zagraj nam rejku« Jana Pawoła Nagela, abo »Sy ty Serb« Fryca Rochy a Manuela Semischa. K tomu su »Die Folksamen« melodiju komponowali.
W času zakazanych socialnych kontaktow sym priwilegowany. Hačrunjež so z techniku za internet njewuznaju, móžu swoje mysle do zjawnosće trubić. Mam so tomu dźakować, zo sym Serb, kiž móže serbsce rěčeć a pisać. A mam zbožo, zo so serbske medije přez wabjenje financować njedyrbja. To pokazuje so mjez druhim w tym, zo smědźa politiske abo wědomostne přinoški w serbskim rozhłosu dlěje hač dwě mjeńšinje trać. To je w Němskej jenož kulturnym sćelakam dowolene, kiž su wot GEZ-popłatka žiwe. Wone hraja tež kompozicije Měrćina Weclicha abo Mozarta, hačrunjež wobaj masu ludźi njenarěča. Tohodla maja tajke wusyłanja jara wobmjezowanu ličbu připosłucharjow. Tež jako wuměłc sym priwilegowany, dokelž njejsym financielnje jenož wot wustupow wotwisny, ale dóstanu za w serbskich medijach wozjewjene artikle honorar a mam serbski minijob. Kraj Braniborska je mi samo korona-pjenjezy přepokazał, zo bych sej nowu gitaru kupić móhł, byrnjež so lětsa ani na jenički koncert nadźijeć njemóžu. Njejsym jenički, kotrehož podpěruja, hdźež njewědźa, što a kak wón dźěła. Dokelž mam nimo toho měch wirtuelnych pjenjez na lutowarni, trjebam hakle wot hodownika wot renty mojeje žony žiwy być. Mjeztym pomha rjad mojich kolegow hižo buram na hromakowych polach. Delnjoserbske přisłowo dźě praji: »Tón móže wjace hač na huslach hrać.« Nětko wuknu, što prawe dźěło rěka. Rakuski kulturny wědomostnik S. D. Sauerbier pisaše w lěće 1986: »Wuměłc je najnjetrjebawši subjekt w našej towaršnosći, cyle na kromje stejaca postawa, kotruž nichtó njetrjeba.«1
Lětosna tema, pśestrukturěrowanje Łužyce, wóstanjo zawěsće hyšći tśiźasća lět aktualna, což »wuspěchy« na tom pólu w Poruhrskej pokazuju. Ale program njebudu wóspjetowaś, dokulaž serbski publikum wócakujo kužde lěto něco nowego, chóśebuska młoda generacija zazdaśim mało wócakujo. Na plakatach za program SLA jo se wabiło z fotom młodych žeńskich w pseudorebeliskich drastwach punkeroweje resp. wójarskeje mody. Weto njejo razka źaseś procentow tych wósymźaset pśiglědarjow dnja 18. januara w Komerowem jawišću młodšych ako tśiźasća lět było. Móžno jo pak teke, až młoźina źinsa njejo taka rebeliska ako młoźina něga, ale wěcej bergarska. Generacija 50+ jo se zwětšego wjaseliła na program SLA z ludowymi spiwamy a z rejowarjami w drastwach abo kostimach ptaškow. Zachopił jo se wopšawdu ze spiwom Handrija Zejlera: »Gaž bóžemje ptaški kśě dawaś«, spiwany wót chora a Johanny (Heleny Bětnarjec), kótaraž jo głowna figura programa. Toś ten spiw ma něco z ptaškami cyniś, ale chtož tekst znajo, wě, až basnikarjeju se styska pó raju na njebju, aby měł tam pokoj wót žywjenja how na swěśe. To jo zacuśe stotysacow luźi w Nimskej, kenž śerpje na depresiju, ale za dobry pśichod to njepowěda. Johanna pśiźo pak z cuzby slědk do Łužyce, aby se w domowni nowu eksistencu natwariła. How wužywa inscenacija móžnosći techniki, dokulaž witanje do starjejšynego doma pokažu na sćěnje w slězynje jawišća ako film. Tak móžo SLA teke w małych zalach wustupiś, dokulaž licba trjebnych kulisow jo minimalna. Johanna »skocyjo« ako se groni z filma do jadnanja na jawišćo, což pomina se wjelgin kradosćiwe graśe źiwadłownice. Taki efekt jo mógał publikum w běgu wjacora hyšći někotare raze wobźiwaś. Wósebna dobrota togo graśa z filmom jo była, až balet jo rejował rownocasnje na jawišću a w filmje, což dawa za choreografiju Kornela Kolembusa wjele móžnosćow za kreatiwnosć. »Carnoběła reja«, kótaraž symbolizujo konflikt neoliberalnego towaristwa mjazy profitom a šćitom pśirody, jo za to dobry pśikład. Za wideowe filmy mamy se źěkowaś Michałoju Cyžoju. Wósebnje kreatiwny jo pak libreto Wita Bejmaka. Zwětšego jomu se raźijo, kabaret z tradicionalnym źiwadłom a tradicionalnymi spiwami zgromaźiś, a mimo togo pśechwataś. Tak groni Johanna raz: »Musym bamža zazwóniś«, pón zwóni smartfon dirigenta a muzikaliskego wjednika pśedstajenja, Andreasa Pabsta, a wón se rozgranja pó nimsku z Johannu. Pśipódla: Andreas Pabst spušćijo SLA. Togodla how: Wutšobny źěk za Wašo źěło w Serbach!
BERND PITTKUNINGS
Aby wěc měła wuspěch, musyš teke na wenkowne wuměnjenja glědaś. Za wustup Nimsko-Serbskego ludowego źiwadła w Dešnje 5. rožownika njejsu take optimalne byli, dokulaž jo było wjele paralelnych zarědowanjow, pśed gósćeńcom »Serbski dwór« njejo žeden plakat pokazał na wustup źiwadła a mimo togo jo se kjarcmaŕ ze zachopjeńkom pśedstajenja mólił. Weto jo mógało něźi šesćźaset pśiglědarjow dypkownje do zala. Jano 15% z nich jo trjebało simultane pśełožowanje, dokulaž wětšyna luźi su byli Słowaki z Bratisławy. Źiwadłowe graśe »Łapanje šefa« Thomasa Steinkego ma tśi akty bźez pśestawki. To jo mě było wjelgin lubo, dokulaž wobsejźaŕ gósćeńca jo swójim swójźbnym piwko pśinjasł, ale jogo kjarcmaŕ njejo pšašał za łacnymi gjargawami dalšnych pśiglědarjow. Serbske wuměłce a jich publikum su pak we Łužycy južo spokojom, gaž něchten jim zal wótwórijo.
Jadnanje graśa »Łapanje šefa« wzejo pśiglědarje sobu do hobbyjoweje piwnice Kowalkojc Uschi a Harryja (Anna-Maria Brankačkec a István Kobjela). Strowoty dla njamóžo wóna wěcej ako chórobna sotša źěłaś. Jogo su pušćili ze šesć tysac dalšnymi ze zawoda a pśekubłuju jogo něnto na konditarja. To njama perspektiwu a se jomu njoco, ale jo spěchowane wukubłanje. K tomu pśiźo, až jima grozy tšach, swójo bydlenje zgubiś, dokulaž njamóžotej dalej najm za pśebytk zapłaśiś. Togodla stej na mysl pśišłej, žeńsku Harryjowego něgajšnego šefa Ludwiga Stromppa (Jan Mikan) wuwjasć a za jeje pušćenje milion eurow se pominaś. Ale z njedoglědanim łapjo Harry město teje žeńskeje Stromppa samego. Mimo togo jo Harry pśi tom njestatku Opel Uschinego bratša Lea Zippela (Tomaš Cyž) wobškóźił. Njegluka bywa hyšći wětša, dokulaž žeńska Stromppa groni Zippeloju telefoniski, až njebuźo milion za swójogo manźelskego płaśiś, ale by tśi miliony dała, joli by trijo jogo zamordowało, dokulaž ako wudowa by derbnuła sto milionow eurow. Teke zastupny šef Stromppowego koncerna njama zajm Stromppa wulichowaś, dokulaž jo něnto sam ze šefom.
Běch škrěkawa, tam w holi, w zelenym lěsu.
Před ludźimi so schowach.
Běch rědko k widźenju.
Pyšił sym so jenož za lubu ptačinu.
Kóždy ptačk je spěwał
po swojim jazyku.
Ale čas je změnił so, w měsće bydlu ja.
Tu sej picu lóšo wobstaram.
Na hasy leža žiwidła.
Nětk pokazuju kóždemu, kajke rjane pjerjo mam.
Spěwam jow kaž kóždy ptačk.
Jazyk jenož za kerkami zachowam.
PITTKUNINGS
Prapremjera lětosnego programa »Ptaškoweje swajźby«, kótaremuž se dolnoserbski groni »Zapust« teke bźez zapustowego pśeśěga, běšo na 18. wezymskem w chóśebuskem Komornem jawišću. Zal jo był połny, jano dobra połojca pśiglědarjow jo trjebała słuchatka za simultane pśełožowanje a jadnotliwe luźe su byli nižej 40 lět stare. To powěda za zajm za źiwadłowu kulturu pó serbsku.
Zakładna ideja programa pód motom: »To njamóžo byś!« jo pśemyslowanja gódna. Bus z cłonkami SLA wótjěźo 1989 z Budyšyna do Wórjejc na »Ptaškowu swajźbu«, ma pak ducy panu. Ansamblownik źo do bliskego doma wó pomoc telefonowat. W tom casu wuwjedu zwenkazemske wót Marsa druge cłonki z busa. Źiwadłowniki mysle, až su jano 30 minutow na cerwjenej gwězdźe, wopšawdu pak su tam 30 lět. Wšykne se namakaju zasej na 25. wezymskem 2019 we Wórjejcach. Kšac pó kšacu rozměju, až płaśi něnto hynakšy politiski a góspodarski system a až lěbda něchten wót jich starjejšych jo hyšći žywy. Dokulaž pśedwiźony ansambel za aktualny program wupadnjo, zaskócyju a pokazuju pód nawjedowanim swójogo nowego póbratša Jana (Jakub Wowčer) program z lěta 1989. Na kóńcu pak se rozsuźiju se wrośiś do NDR togo lěta, dokulaž se jim styska za swójimi swójźbnymi. Jano Jan wiźi take 30 lět ako dar a wóstanjo w našom casu. Mimo togo jo se zalubował do Cecilije (Katharina Pöpelec), źowća jogo tegdejšeje lubki Weroniki (Alena Farkašowa).


text:
Sewjerorynsko-Westfalska
Sewjerorynsko-Westfalska (němsce Nordrhein-Westfalen, skrótka NRW) je zwjazkowy kraj na zapadźe Němskeje. Jeho stolica je Düsseldorf. Ma ze wšěch zwjazkowych krajow najwjetšu ličbu wobydlerjow, mjenujcy něhdźe 18 milionow.
Z Poruhrskej bě dźensniša Sewjerorynska-Westfalska jedne ze srjedźišćow industrializacije w Němskej.
GeografijaWobdźěłać
Zwjazkowy kraj mjezuje z Delnjej Sakskej w sewjeru a sewjerowuchodźe, z Hessenskej w juhowuchodźe, z Porynsko-Pfalcu w juhu kaž tež z Belgiskej a Nižozemskej w zapadźe. Najwažniše rěki su Ryn, Ruhr, Weser, Lippe a Ems.
MěstaWobdźěłać
Najwjetše města Sewjerorynsko-Westfalskeje su:
Wot 20 najwjetšich němskich městow nadeńdu so dźesać w Sewjerorynsko-Westfalskej.
PolitikaWobdźěłać
Wot 27. oktobra 2021 je Hendrik Wüst (CDU) jako naslědnik Armina Lascheta z ministerskim prezidentom Sewjerorynsko-Westfalskeje. Wón nawjeduje čorno-žołtu koaliciju z CDU a FDP.
ŽórłaWobdźěłać
WotkazWobdźěłać
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Wot krosnow na kateder: Ryćerjec bratřa z Hodźija (2. dźěl)
Starodostojna Hodźijska šula załoži so hižo 1559 jako něšto kaž progymnazij za »serbskich młodźencow«. Ze zaćahom do noweho twarjenja wokoło 1734 wuwiwaše so wona k ludowej šuli za wšitke dźěći wsy.1 Zawěsće wopytowachu tež synojo tkalca Jana Bohumila Ryćerja tute kubłanišćo.
Třeći syn Jakub narodźi so 29. měrca 1807.2 Kaž jeho staršej bratraj začuwaše wón nachilenje k wučerskemu powołanju. Dokelž běše přijeće na wučerski seminar hakle ze 17 lětami móžne, dźěše najprjedy jako šulski pomocnik k swojemu bratrej Pětrej do Burkersdorfa, pozdźišo k bratrej Janej do Wóslinka. Po tajkich přihotach zastupi k jutram 1824 pod matriklowym čisłom 49 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot jutrow 1826 wužiwaše stipendij a bu jako adjunkt pomjenowany. K wotchadej ze seminara jutry 1827 dósta znamku »wušikny 2«.Zapis wo Jakubje Ryćerju w matrikli Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje Wobraz: Archiwny zwjazk Budyšin, Statny filialny archiwKaž pola jeho staršeho bratra napaduja jara kritiske hódnoćenja přez direktora Pomsela: »Fähigkeiten: ganz gute, aber durch eine wunderliche Neigung verdunkelt, ... nicht recht klar. Aufmerksamkeit: gut, doch nicht immer recht eindringend und den rechten Punkt fassend. Fleiß: zu loben; aber nicht immer tief genug u. auf den rechten Punkt gerichtet. Fortschritte: gute, auch meistens gründlich, als Lehrer hatte er natürliches Geschick, nur fehlte oft die rechte Klarheit und Deutlichkeit. Sittlichkeit: guter Sinn und ordentliche Aufführung, als Adjunct hat er das Seine gut gethan.«3
Swoje prěnje městno zabra Jakub Ryćer na Jana 1827 w Dažinje w Ketličanskej wosadźe. Wo tym čitamy w »Cyrkwinskej galeriji Hornjeje Łužicy«: »Es gab schon früher fast in den meisten Parochial-Dörfern Schulen, welche aber nur von alten christlichen Männern, die nur gut lesen und etwas schreiben konnten, aus eigenem Antriebe besorgt wurden, aber in den Jahren der neuen Organisation wurden 4 Nebenschulen etabliert. Die erste 1827 in Groß-Dehsa, mit drei eingeschulten Dörfern, und vor jetzt 122 Kindern, ganz wendisch. Der 1ste Lehrer war Jacob Ritscher, vocirt 1827. 2) Joh. Melde, der gegenwärtige, vocirt 1836.«4
Lěsne (dźiwje) pčoły, druhdy borowki (t. r. pčoły z bora1) mjenowane, běchu hižo wot starowěkowskich ludow kaž bytosće z wuběrnymi zamóžnosćemi a kajkosćemi wobdźiwane: »W pčołach je dźěl bójskeje mysle a dych njebjes, bych rjekł.«2 Ale wužitk pčołow je wosebitu kedźbnosć čłowjekow zbudźił, kotřiž su je hajili a škitali z wotpohladom, zo bychu z nich wjetši wužitk měli. Z dohladowanjom lěsnych pčołow buchu jim wjacore kajkosće připokazane: pilnosć, porjad, zhromadnosć, wutrajnosć, sprócniwosć a dalše. Tohodla buchu wobdźiwane a bjerjechu so zdobom w někotrymžkuli nastupanju za přikład.Hadam Bohuchwał Šěrach (1724–1773) běše wuznamny serbski přirodospytnik, pčołar a awtor spisa »Melitto-Theologia. Die Verherrlichung des glorwürdigen Schöpfers aus der wundervolen Biene«. Wobraz: Serbski kulturny archiw
Srjedźowěkowske rozprawy wo tym pak su jara rědke, tola wěste pisomne slědy wo »serbskich pčołach« dadźa so hišće w 10. lětstotku namakać. W tutych zapisach so naspomnja, zo dyrbjachu Serbja němskim zemjanam horncy mjeda jako feudalnu dań wotedawać.3 K tomu zawěsće tež wósk a snadź druhe wužitne wěcy. Dań wopřiješe tež předźěłany měd – mjedowinu (pitny měd), wot łaćonšćinarjow pomjenowany jako aqua mellita, hydromellum, potio mulsi. Na produkciju mjedowiny zapadnych Słowjanow skedźbnja hižo Ibrahim ibn Iacob (10. lětstotk), tež Thietmar pokazuje na wulke mnóstwo mjedowiny na Mišnjanskim hrodźe (Chronicon VII 23) a w lěće 948 jewi so mjedowina jako feudalna dań we wjacorych (serbskich) wjeskach (Diploma Ottonis I 105). Wočiwidnje běše w 10. lětstotku mjedowina Serbam znata a tež jara hódna. Jeje hódnotu wobkrući tež fakt, zo bu wona při wěšćenju wužiwana. Po předstawach tehdyšich kmjenow hodźeše so wěšćenje jenož z pomocu boha zdokonjeć a mjedowina běše prawy srědk k čitanju bójskeje wole. Wo tym rozprawja Saxo Grammaticus (Gesta Danorum XIV 39.3) při nawjazanju stykow pomorskich Słowjanow k bohej TriglawejSwarogej, byrnjež wužiwa wón słowa merum (wašnje wina), tola Słowjenjo tehdom tutón napoj hišće zhotowili njejsu. Derje znate běchu tak mjenowane cornua copiae (rohi nadbytka), w kotrychž so mjedowina składowaše. Słowjenjo na zakładźe jeje wupadanja přichodne derjeměće wěšćachu. Dokelž wobhladowaše so mjedowina jako bójski napoj, dyrbjachu po tehdyšich předstawach jeje sobutworićelki-pčoły kruty zwisk z bohom měć, wšako mějachu podźěl na bójskich wuprajenjach. A bě-li bóh dobry, wobdari swojich wěriwych bohaće, přisporjujo tak jara hódny pčólny wudźěłk. Hadam Bohuchwał Šěrach widźeše w pčołach dźiw bójskeho stworjenja, bójskeje bytosće: »Wšo je w nich bójske, ale z jednym wuwzaćom: Nimaja njesmjertnu dušu.« (Eas [sc. apes] nihil non divinum habere, nisi quod moriuntur – tamle, s. 204).
Wot krosnow na kateder: Ryćerjec bratřa z Hodźija (1. dźěl)
Napjata rozbudźenosć knježeše 19. awgusta 1817 na Budyskim Bórklinje. W Brüsewitzec domje, hdźež měješe so wučerski seminar zarjadować, bě so 19 młodych muži zhromadźiło, zo bychu přijimanske pruwowanje wotpołožili. Mjez nimi běše tež Jan Ryćer, syn tkalca z Hodźija. Kaž wšitcy dalši kandidaća dyrbješe tohorunja žiwjenjoběh napisać.1 Tuž pisaše wo swojim nanje Janje Bohumilu Ryćerju a wo maćeri Agnes, kotruž ludźo Hańža wołachu. Wón naspomni swojich bratrow, sydom lět staršeho Pětra, wosom lět młódšeho Jakuba, bratřika Handrija, kiž dožiwi jenož lětko, a najmłódšeho bratra, kotryž bě so 1811 narodźił a runje tak mjeno Handrij dósta.2
Potom dyrbješe na wšelake prašenja pisomnje wotmołwić a farar Krinitz, direktor noweho seminara, daše jemu tekst z biblije ertnje wukładować. Hižo dźeń do toho so jeho hudźbne znajomosće přez wučerja Bergta přepruwowachu. Na kóncu bě młodźenc pruwowanje z dobrymi wuslědkami3 wobstał, a direktor Krinitz zapisa do matrikle seminara:
»7) Johann Ritscher, wendischer Nation
W běgu zachadnych lět som se tam a zas zaběrał z wšakimi socialnymi kupkami, kótarež zjawnosć cesto pósuźujo ako »subkulturelne«: Neonacije, hooligany, punki, sekty, ezoterikarje, hippije, wótrjacniki, śěgaty lud a druge – mjenjej abo wěcej organizěrowane – luźe, kótarež se »kulturelnje« rozeznawaju wót wětšego źěla towarišnosći. Fascinacija za mnjo – a za wjele drugich – nastawa na tom městnje z konflikta mjazy tym »normalnym« na jadnom a tym »njezwuconym« na drugem boce. Až eksistěrujo taki konflikt teke w konteksće serbskeje mjeńšyny, som ja pśipódla wuslěźił w běgu swójogo studiuma sorabistiki w Lipsku.
Titel mójogo masterskego źěła, kótarež som zapódał 24. septembera 2020, jo »Subkulturalnosć a serbska towarišnosć – Pśespytowanje subkulturelnego koncepta na zakłaźe reprezentatiwnych projektow« (Baganz 2020). W źěle som se zaběrał ze zwiskom mjazy subkulturalnosću a serbskeju mjeńšynoweju towarišnosću. Za to som pśeslěźił a pógódnośił serbskosć a subkulturalnosć wšakich serbskich projektow na pólu literatury, muziki a socialnych medijow.
Zasadny problem w běgu mójich pśeslěźenjow jo było wupominanje, słužbnje nałožowaś kopicu wšakich zapśimjeśow a fachowych definicijow z kulturnowědomnostnego wobłuka. Aby wuźěłał wužytny teoretiski instrumentarium, som wusměrił źěło za perspektiwami sociologa Rolfa Schwendtera, kótarež jo wón formulěrował w swójich knigłach Theorie der Subkultur (1993). Na zakłaźe togo a konceptow z moderneje etnologije som wutwórił teoretiski zakład. Pśeglědnosći dla njamógu na tom městnje wopisaś ceły swójski dialektiski proces, ale jano pokazaś na nejwažnjejše wuslědki mójogo źěła. We tom zmysle njok dopołnje rozkłasć slězynu kompleksnych zapśimjeśow, ako na pśikład identity, kultury, Schwendteroweje pyramidy towarišnosći a wjele drugich. Taka skrotcona forma móžo zawinowaś wjele njedorozměśow, ja pak se wó to procuju, až su móje wugronjenja k rozměśeju.
Postrowy z južnosłowjanskich stron
Z časa młodoserbskeho hibanja wokoło Smolerja přichadźachu dźeń a wjace zwědawi hosćo z cyłeho słowjanskeho swěta do Hornjeje Łužicy. Chcychu so zeznajomić z małym ludom, kotryž nastaji so na puć do moderneje byrgarskeje towaršnosće, bjez toho zo by zaprěł swoju narodnosć a rěč. Nawopak, byrnjež mjeńšina, wutworichu sej wšitke znamjenja byrgarskeje kultury: serbske towarstwa, nowiny, časopisy, wědomostne slědźenje za swójskimi korjenjemi, literaturu, hudźbu a nowe wašnja towaršnostneje zabawy. Wosebje spěwanske swjedźenje, tehdy jara popularne a politisce wuznamne narodne demonstracije, wubudźichu skedźbnosć, a to jědnaće lět do prěnich tajkich němskich w Budyšinje a wokolinje. Wopytowarjo wšak njepřichadźachu jenož do města, ale dźěchu tež rady na wjes, zo bychu tam na swojej woči dožiwili to porno sebi starodawneje burskeje a so wuwiwaceje byrgarskeje kultury. Bě drje jara zajimawe dožiwić wuwiće, takrjec zrawjacy system narodneje kultury en miniature.
W tutym wuwiću špiheluja so zwiski a zwjazki, poćahi a wotwisnosće, ideale, wočakowanja, wojowanja, bědźenje a nadźija, napinanja a přesłapjenja. Wšo to běše motor wuwića, skowanja a skrućenja serbskeho naroda. A kóžda (młoda) generacija je znowa nawjazała na styki, wosebje do słowjanskeho wukraja, wutworjejo sej zdobom swoje »nowe« a nadźijejo so pomocy a podpěry.
Moler a publicist Měrćin Nowak-Njechorński bě zdobom wusahowaca wosobina Serbskeho Sokoła. Na konferency k jeho 100. narodninam w lěće 2000 so jeho skutkowanje w serbskim sportowym towarstwje we wosebitym přednošku hódnoćeše.1 Bjez dźiwa, zo namakamy mjez jeho wobrazami figury Sokołow. Christina Boguszowa je w lěće 2004 w Sokołskich Listach wobšěrnišo k tomu pisała.2 Je tam rěč wo wobrazach ze Sokołom-jednotliwcom, sokołskej dwójku abo skupinu Sokołow. Mjenować chcemy někotre znate wobrazy:
• barbnu pohladnicu ze Sokołom w paradowej uniformje, zhotowjenu składnostnje 2. sokołskeho zlěta we Wulkim Ćisku
• pjerokrjesbu z lěta 1930 z pomjenowanjom »Zbudźenje«, pokazowacu Sokoła ze serbskej chorhoju a tekstom »Hój horje, serbski Sokole, zbudź cyłu serbsku zem!« Stej to lince najznaćišeho sokołskeho spěwa. K mjenowanemu wobrazej eksistuje druha wersija. K w Sokołskich Listach 4/1995 wozjewjenemu wobrazej běch z archiwa něhdyšeho Serbskeho zarjada ludoweho kubłanja citował, zo »njesmě so wobraz wužiwać«. Čehodla bě so to postajiło, njeje znate.
• drjeworězbu »Lubosć« z młodym mužom w paradowej uniformje a młodej žonu w narodnej drasće, wozjewjenej prěni raz w zběrce basnjow Pawoła Krječmarja w lěće 1929 z titlom »Raj myslow, sonow z łužiskich honow«
W zawostajenstwje Siegmunda Musiata, kotrež přijima Serbski kulturny archiw w běhu poslednjeju dweju lět, nadeńdźechmoj dźenik ze Smječkec pochadźaceho wojaka Georga Pecha. Noticowa knižka, někak w přihódnym oktaw-formaće, słužeše mužej ze serbskokatolskich kónčin jako dnjownik swojeho wojerskeho časa. Wustojny ludowědnik, stenograf a stawiznar, njeboh dr. Musiat nošeše so drje z mysličku, wo knize muža ze swójskeje ródneje wsy pisać – pak nastawk pak samo mjeńši serial za nowiny. Na to pokazuja do knihi zapołožene noticki. Hač je tule mysl cofnył abo čehodla k tomu wjac dóšło njeje, njehodźi so hižo wuslědźić.
Cyły dźenik je w hesłowej formje, respektiwnje w krótkich sadach, němsce napisany, ale jednotliwe mjena přiwuznych a znatych pisarja pokazuja jasnje na to, zo běše wón Serb. Katolska nabožnosć w zwisku z domizniskej kónčinu je za to dalši indic. Ryzy dokumentariski přistup tole snano njedopokaza, ale tukamoj na to, zo bu Georg Pech mjez swójbnymi a druhimi Jurij P(j)ech mjenowany, znajmjeńša pak serbsce rozumješe a rěčeše.
Wo swójbje Pecha hodźi so z jeho zapiskow telko zhonić, zo měješe nimo staršeju dweju bratrow »Michael« a »Nikolaus« a znajmjeńša jednu sotru. Dalše přiwuznistwo běštaj wuj »Georg« a ćeta »Anna« z Njebjelčic. Jónu naspomni wopyt pola wuja w Drježdźanach. Tohorunja mjenuje so jedyn kuzenk »Nikolaus«.
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.
Wernisaža projekta «Wobrazy krajiny» 22. januara 2020. Wobdźělnicy su (wotlěwa) Igor Pucker (nawoda kulturneho wotrjada Korutanskeje), Edith Bernhofer (Robert Musilowy institut, Nora Leitgeb (MMKK), Heimo Strempfl (nawoda Musiloweho muzeja), Frauke Rahr, Mirjam Schmidt (MMKK), Anka Niemcec (projektna sobudźěłaćerka, Załožba za serbski lud), Iris Brankačkowa, Christina Boguszowa (nawodnica Budyskeho Serbskeho muzeja), Andreja Hribernik (direktorka KGLU Slovenj Gradec), Jan Budar (direktor Załožby za serbski lud), Marko Lipuš, Roman Uranjek (Irwin), Melitta Moschik, Karl Vouk, Peter Kaiser (krajny stotnik Korutanskeje), Andrej Savski (Irwin), Miran Mohar (Irwin), Hella Stoletzky, Nika Autor, Christina Kliemowa (kuratorka Choćebuskeho Serbskeho muzeja), Michael Kruscha, Christine Wetzlinger-Grundnig (direktorka MMKK), Borut Vogelnik (Irwin), Marko Peljhan, Jošt Franko, Zorka L-Weiss. (Z kolektiwa Irwina faluje Dušan Mandič). Foto: Ferdinand Neumüller
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4