text:
Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.
Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.
Rozmołwa ze studentom dźiwadźelenja Clemensom Bobku wo spočatkach w dźiwadle, wužadacych rólach a njedawnej inscenaciji »Šěrcec Hanka«Kak sće k dźiwadźelenju přišoł? Zwotkel přińdźe Waš zajim za nje?
Běch na Serbskim gymnaziju hromadźe z Katju Hrjehorjec w rjadowni a wona běše hižo w młodźinskim dźiwadle pola Měrka Brankačka, hdźež nazwučowachu runje kruch »Kupa fantazije«. A na pućowanskim dnju wisaše mi cyły čas we wušomaj, zo hišće někoho trjebaja a hač nochcu nimo přińć, znajmjeńša na jednu probu. Potom běch na probje a mi je so jara lubiło, mějach wjeselo a ludźi běchu zajimawi. A tak sym tam wisajo wostał. Při dźiwadle běše tehdom tež Michelle Bray, kotraž je kruch »Romeo und Julia auf Platte« z ćěkancami inscenowała. Wona je so mje prašała, hač nochcu do jeje skupiny přińć. A tuž sym tam sobu činił. W samsnym času běše tež hišće dźiwadłowy festiwal z mnohimi skupinami z cyłeje Němskeje, štož běše jara zajimawe. Při tym nawjazach kontakt k skupinje z Berlina z Maxim-Gorki-dźiwadła. Zetkachmy so stajnje zaso z tamnišej režiserku Theresu Henning, hdźež sym so na projekće wobdźělił. Tak je so zajim krok po kroku dale wuwił a po šuli steješe naraz prašenje, što činić. Jako jedna móžnosć skićeše so dźiwadło. A tak buch hromadźe z Katju Hrjehorjec a Mariju-Helenu Bretschneiderec elewa na Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Prěnja wulka inscenacija běše »Zauber der Smaragdenstadt«, k tomu přizamkny so kruch »Greta«.
Hižo tójšto lět slědźi Trudla Malinkowa za serbskimi pomnikami, je dokumentuje a so w pomnikowym wuběrku Maćicy Serbskeje wo jich zdźerženje stara. Rozmołwa z wědomostnicu wo swědkach serbskosće, pomnikoškiće a jeje nowej publikaciji »Sorbische Denkmale. Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten«.Mjeztym zaběraće so hižo mnoho lět ze serbskimi pomnikami a docyła z materielnymi serbskimi powostankami. Zwotkel přińdźe Waš zajim za tematiku?
Za tajke swědki serbskosće so hižo z młodych lět zajimuju. Běchmy jako swójba wjele po Łužicy po puću, a to w Serbach runje tak kaž zwonka nich. Hdźežkuli to tež bě, přeco mje při tym wosebje zajimowaše, što w jednotliwej kónčinje serbskeho nadeńdu. Serbskeho cila dla druhdy samo naš dowol planowachmy. Hižo 1985 přewjedźech pod třěchu serbskeje superintendentury naprašowanje po ewangelskich wosadach dwurěčneje Hornjeje Łužicy wo serbskim cyrkwinskim žiwjenju. Wažny dypk při tym bě prašenje za materielnymi swědkami serbskeje zašłosće, kaž napisami w cyrkwjach, na kěrchowach atd. W 1990tych lětach prócowachmy so we wobłuku Maćicy Serbskeje wo jednotliwe serbske pomniki a wo to, zo bychu so swědki serbskeje kultury a žiwjenskeho wašnja systematisce inwentarizowali. Wuslědk tutych prócowanjow bě w lěće 2000 zahajenje slědźerskeho projekta »Inwentar serbskich kulturnych pomnikow«, na kotrymž smědźach potom w podźělnym přistajenju a husto tež z hinašimi nadawkami zaběrana hač do 2020 dźěłać.
Rozmołwa z projektowym sobudźěłaćerjom Załožby za serbski lud a zamołwitym za medijowe zarjadnišćo Michałom Cyžom wo serbskorěčnych medijowych projektach, móžnosćach njekomercielneho serbskeho radija a wuwiću serbskeho medialneho swětaW času pandemije su digitalne poskitki kaž streaming, natočenje kulturnych zarjadowanjow, ale tež Božich mšow přiběrali, wo čož so Wy powołansce a zawěsće tež čestnohamtsce staraće. Cyle sprawnje, kak wjele hodźinow tuchwilu wob dźeń dźěłaće?
Słužbnje dźěłam něhdźe wosom hodźinow wob dźeń. Zbytk běži čestnohamtsce. Na př. nima cyrkej ničo z mojim dźěłom činić a nimo toho mam při tutym nadawku tež pomoc skawtow, kotřiž móža so tak sami wuspytać a nic jenož teoretisce zwučować.Su so někotři ze skawtow pozdźišo tež powołansce do medijowych kolijow dóstali?
Z kameramužom abo zwukowym technikarjom so hišće nichtó stał njeje, ale to tež njebě za čas SAEK cil našeho skutkowanja. Mi dźěše stajnje wo medijo-pedagogiske kompetency, zo nawuknu ludźo medije wužiwać, wšojedne za što. Jedyn je rysował, tamny je programěrował, třeći je wideja třihał a dalši je robotery programěrował. Smy wšo wuspytali a do šěrokosće šli. Hač wobdźělnicy to pozdźišo powołansce činja, jako hobby abo čestnohamtsce, njeje žanu rólu hrało. Woni mějachu k medijam kontakt a ja měnju, zo su z tym wěstu wćipnosć wuwili a strach zhubili z techniku wobchadźeć. Medijowych skawtow je sej poprawom wumysliła socialna pedagogowka Claudia Kilankec. Wona je wo tym čitała a namjetowała to tež činić. Cil medijowych skawtow na šulach po wšej Němskej běše poprawom jenož młodźinski škit, potajkim zo njesmě so mobbować, w interneće hudźba kradnyć a zo njesmědźa so bjez dowolnosće potrjechenych fota wozjewić. Smy tutón nadawk trochu šěršo interpretowali. Wothladajo wot prawniskich pozadkow chcychmy, zo nawuknu skawća z techniku wobchadźeć. A tak smy prosće wšo činili: Techniku při schadźowance natwarili, w cyrkwjach fotografowali, jako prózdninski poskitk hudźbu a filmy třihali abo onlinowy trening za čas korony přewjedli. To měješe temy přesahowace do wšěch směrow być, ale nic přehłuboko. Móžachu so wuspytać a pozdźišo specializować.
Dnja 8. oktobra 2021, w Serbskem muzeju w Chóśebuzu, jo kurator Werner Měškank wótwórił swóju slědnu wustajeńcu pśed wuměńkom, pód titelom »Sammelsurbium – Serbske na wórach a we wabjenju«. Wustajeńca na Młyńskej droze 12 w měsće se pokazujo až do 13. měrca 2022. Zgromaźone eksponaty prezentěruju šyroku paletu wórow wót drastwow a taškow, pśez porclinowe figury a głažki až k suweniram, sudobjam a etiketam za žywidła. Głowne znamje jo, až wšykne eksponaty maju něco serbskego: motiw z narodneje drastwy, serbski label, nadpismo w serbskej rěcy atd. Dodaś cu, až wót pór lět wobglědujom zajmnu tendencu w Pólskej a drugich europskich krajach: To regionalne na wórach pokazaś, zadobyś se do wutšoby kupowarja a z regionalnymi motiwami wěcej pśedawaś. Móžoš groniś: Wócy sobu kupujotej! Na pśikład flaška wina z njewšednym, eksotiskim etiketom jo rědny darik z dowola a casy teke symbol za pódpěranje lokalnych, małych firmow.
Njewšednu wustajeńcu som sebje ze zajmom woglědała a som se z kuratorom Wernerom Měškankom wó njej rozgranjała. JUSTYNA MICHNIUKKurator wustajeńce Werner Měškank pśed witrinu z lokalnymi produktami Foto: Justyna Michniuk
Interview z filmowym kritikarjom, awtorom a filmowcom Knutom Elstermannom
Zhladuješ-li na produkcije zašłeho časa, je so Łužica z filmami kaž »Gundermann« Andreasa Dresena a »Gundermann Revier« wot Grit Lemke w Zwjazkowej republice do wulkich kinowych žurlow dóstała. Festiwale kaž Choćebuski filmowy festiwal abo Nysowy filmowy festiwal su filmam z regiona zjawnosć skićili. Mjez nimi su tež stajnje produkcije serbskich filmowcow. Kak bohata je serbska filmowa scena? Tutomu prašenju wěnuje so filmowy kritikar, awtor a filmowc Knut Elstermann w swojej reportaži »Serby do kina! / Sorben ins Kino! Auf der Suche nach dem sorbischen Film«. Składnostnje Nysoweho filmoweho festiwala pokazowaše so jeho film w Budyskim Kamjentnym domje. Eva Gaeding je so z nim rozmołwjała.Jako čitach, Knut Elstermann pyta serbski film – tak wšak rěka podtitul Wašeho filma – je mje tole zwjeseliło, najprjedy pak tež překwapiło. Što je Was k pytanju pohnuwało? Sami wšak serbskeho pochada njejsće.
Sym wšak hižo cyły rjad featurow k filmowym temam činił, tež wo DEFA. Ideja za tutón film je w serbskim studiju rbb w Choćebuzu nastała. Su so mje prašeli, hač mam lóšt, tajki film činić, a mějach wulki lóšt. Běše to samo wjace: Bych rady stawizny serbskeho filma powědał, potajkim wot časa němych filmow hač do přitomnosće.
»Musym ze źiśimi serbski powědaś, gaž cu něco změniś«
Rozgrono z Jensom Martinom, pśistajonym we wótźělbje za wódowe góspodaŕstwo w krajnem amśe za wobswět w Pódstupimje, wó serbskej rěcy, wó póchaźe a źo se doma cujoWy sćo w Bórkowach wótrosli. Kake kórjenje ma Waša swójźba how?
Mója swójźba jo južo pśecej na tom dwórje była. To jo mója domownja how. Mója maś a mója sotša ze źowku něnto tudy bydle. Dłujko smy krowy měli. Něnt su how jano hyšći jaden kóń, jadna kóza, pór kurow a rowno tak wjele kóckow. To dosega juž. Kuždy drugi kóńc tyźenja som how.Kaka běšo Waša pówołańska droga?
Som nejpjerwjej, hyšći w NDRskem casu, zachopił wódowe góspodaŕstwo studěrowaś. W šuli běšo tak, až sy krydnuł jadno póraźowanje a tam su gronili: »Z takimi censurami móžoš proběrowaś take něco studěrowaś.« Ale nic na skótnego gójca. To som nejpjerwjej kśěł, dokulaž som how taki póśěg k pśiroźe měł. Wóni su gronili, až w Błotach dajo wódu, tšugi, rěki a ja dejm wódowe góspodaŕstwo studěrowaś, dokulaž změjom how dobre źěłowe městno. Tak som to w Drježdźanach studěrował. Pěś lět pózdźej som to zacuśe měł, až to njamóžo wšykno byś a pón som hyšći studěrował pśirodošćit w Tharanźe na fakulśe za gólnistwo. Tam som něgajšnu manźelsku zmakał a z togo stej wurosłej dwě góleśi. A pótom som źěło w Pódstupimje namakał. To jo mě lubjej było, dokulaž jo blisko do Bórkow. Som how źěło pytał, ale njejo dejało byś. Tak wót togo casa pśecej do Bórkow pśijězdźujom, źěłam, coš jo notne, abo som jano how a póžywam tu naturu.
Zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu
Rozmołwa ze Stanijom Brězanom, referentom w sakskim ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm, wo domiznje, serbskej rěči a hódnoće wěryWy sće najwjetši dźěl žiwjenja we Łužicy bydlił, sće w Sulšecach wotrostł a bydliće mjeztym hižo wjele lět w Kopšinje. Hdźe čujeće so doma?
Hdyž praju, zo jědu domoj, měnju Kopšin. Hdyž jědu takrjec do mojeje prěnjeje domizny, potom praju, zo jědu do Sulšec.
Ducy z kolesom po kraju, mi druhdy rjany spěw »Hórki, doły wosrjedkate, płódna zemja smuhata« do hłowy přińdźe. Jón smy w brigadźe spěwali a wón je charakteristiski za našu krajinu, cunje hórki, doły a płódna póda, kotraž je čłowjekow w prjedawšich časach zežiwiła a tež dźensa zežiwi. Tuta zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu.Zwjazujeće Wy doma stajnje z městnom abo z wosobami?
Za mnje je to woboje. Wěm so tež na słowa našeho nana dopominać, kiž je stajnje prajił »Pytajće zbožo w swójbje«.Stani Brězan Foto: Jürgen Maćij
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.
Prof. dr. Christian Voß je profesor za južnosłowjanske rěče při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje a zaběra so wosebje ze słowjanskimi mjeńšinami w sewjernej Grjekskej, kotrež ze strony grjekskeho stata jako tajke připóznate njejsu. Ze studentami slawistiki poby nimo toho w zašłych lětach wjacekróć w serbskej Łužicy a přewjedźe z nimi mjeńše naprašowanja a slědźenja na serbskich wsach. Składnostnje 200. róčnicy grjekskeho zběžka přećiwo osmaniskemu knjejstwu, kotryž wjedźeše 1830 k připóznaću njewotwisneje Grjekskeje, sym so z nim wo połoženju słowjanskich mjeńšin rozmołwjał.Prof. dr. Christian Voß Foto: Luisa VoßKnježe prof. Voßo, prošu wopisajće skrótka słowjanske mjeńšiny w Grjekskej. Hdźe bydla a wo kotrej ličbje scyła rěčimy?
W kónčinje, wo kotrejž rěčimy, rěča so hižo znajmjeńša ze 7. lětstotka słowjanske dialekty. Něhdy rozpřestrěwaše so rěčny teritorij tutych skupin wo wjele dale do juha, hač na połkupu Peloponnes, kaž widźimy na přikład z mjenowědnych přepytowanjow. Słowjenjo su potajkim domoródni w tutych kónčinach, najznaćiši zastupjerjo su drje swj. Cyril a Metod, kotrajž pochadźeštaj ze Soluna (Thessaloniki). Dźensa rěčimy dohromady wo někak 150.000 domoródnych rěčnikach słowjanskich dialektow w Grjekskej, při čimž njejsu dokładne ličby znate. K nim słušeja na jednym boku křesćanska ludnosć na sewjerozapadźe, wosebje we wokolinje města Florina (Lerin), na tamnym boku muslimscy Słowjenjo w zapadnej Thrakskej, tak mjenowani Pomakojo.
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
»Potom je wójna wudyriła a je jasnje było, zo njezměju žanu domiznu, do kotrejež móhł so nawróćić.«
Dušan Hajduk-Veljković Foto: Lubina Hajduk-Veljkovićowa
Rozmołwa z lektorom za bosnišćinu, chorwatšćinu a serbišćinu na uniwersitomaj w Lipsku a Halle-Wittenbergu, spisowaćelom, přełožowarjom a tołmačerjom Dušanom Hajdukom-Veljkovićom wo pochadźe, cuzbje a hdźe so doma čuje
Wy sće wotrostł w Běłohrodźe, potom do Saarbrückena ćahnył a bydliće mjeztym wjele lěta w Lipsku. Hdźe čujeće so doma?
Jenož w Lipsku.
To rěka Waša krajina dźěćatstwa wjace žanu rólu za Was njehraje?
Wona hraje jara wulku rólu, ale jenož jako rjana dopomnjenka. Je to tajki reservoir, z kotrehož swoje ideje za literaturu wozmu. Žiwjenje w Juhosłowjanskej je za mnje hižo lětdźesatki nimo.
Dlěje hač tři lětdźesatki wozjewja Róža Domašcyna (*1951) swoje basnje, eseje a přebasnjenja. Rozmołwa z poetku, kotraž eksperimenty lubuje.Róža Domašcyna (*1951) Foto: Maćij BulankW dopomnjence »Jako chcych so z knihikupču stać« wopisujeće na humoristiske wašnje požadansku rozmołwu srjedź 60ych lět w Budyskim Domje knihi. Hdy sće započała so za knihi zajimować?
Jara zahe. Na započatku njebě to pisane słowo, ale rěčane. Moja wowka je bajki bała, a te běchu to prěnje, štož sym wo literaturje sobu dóstała. Pozdźišo, hdyž móžach pisać a čitać, sym wězo knihi čitała. Móžu so dopomnić, zo běše moja prěnja serbskorěčna dźěćaca kniha »Směj so!« wot Josefa Lady. Sym wšě štučki z hłowy znała a mojej wowce stej mi je stajnje znowa předčitałoj. Někotre strony knihi hišće wobsedźu.
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzejuCogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.


c: text/html

text:
Sakska
Sakska (němsce Sachsen) je zwjazkowy kraj na wuchodźe Němskeje. Hłowne město su Drježdźany, po ličbje wobydlerjow najwjetše pak Lipsk. Kaž hižo za čas Weimarskeje republiki mjenuje so Sakska oficielnje „swobodny stat“.
Z něhdźe štyrjomi milionami wobydlerjow a přestrjenju wot 18.400 km² steji Sakska mjez 16 němskimi zwjazkowymi krajemi na srjedźnym městnje.
Stawizniske jadro Sakskeho kurwjerchowstwa (wot 1806: kralestwa) bě w 10. lětstotku we wot Serbow wobsydlenym kraju załožene Mišnjanske markhrabinstwo.
Jako jedyn z pjeć krajow na teritoriju Němskeje demokratiskeje republiki bu Sakska w lěće 1952 do wobwodow rozdźěleny. Po znowazjednoćenju lěta 1990 stwori so z něhdyšeju wobwodow Kamjenica a Drježdźany, najwjetšeho dźěla Lipšćanskeho a južneho dźěla Choćebuskeho wobwoda znowa kraj Sakska, kotryž so wot wokrjesneje reformy lěta 2008 do 10 wokrjesow a třoch bjezwokrjesnych městow rozrjaduje.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sakska leži na juhowuchodźe Němskeje w srjedźnej Europje. Mjezuje z Braniborskej na sewjeru, z Pólskej na wuchodźe, z Čěskej na juhu, z Bayerskej na juhozapadźe, z Durinskej na zapadźe a ze Saksko-Anhaltskej na sewjerozapadźe. Najwyša hora Sakskeje je Šmrěčnik, kotryž so w Rudnych horach blisko čěskeje hranicy namaka. Tež zwonka sakskich mjezow je Sakska Šwica při Łobju znata jako woblubowane wulětnišćo.
Wuchodny dźěl Sakskeje słuša k Hornjej Łužicy.
Rěki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Slědowace rěki so ze Sakskeje dótkaja abo přez Saksku běža:
Města[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Tři najwjetše města Sakskeje a zdobom jeničke wulkoměsta su Lipsk, Drježdźany a Kamjenica. Dalše města z wjace hač 50.000 wobydlerjemi su Šwikawa, Pławno a Zhorjelc.
Najwjetše města Sakskeje su:
Dalše přispomnjenja hódne města w Sakskej su:
Politika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot znowazałoženja Sakskeje lěta 1990 knježi w zwjazkowym kraju CDU we wšelakorych konstelacijach. Hač do lěta 2004 móžeše sama knježerstwo tworić, 2004–09 knježeše we „wulkej koaliciji“ ze SPD, 2009–14 hromadźe z FDP a wot nazymy 2014 znowa ze SPD. Dotalni ministerscy prezidenća Sakskeje běchu Kurt Biedenkopf (1990–2002), Georg Milbradt (2002–08), Stanisław Tilich (2008–17) a Michael Kretschmer (wot 2017). Tuchwilne knježerstwo Sakskeje je kabinet Kretschmer II.
Krajny sejm[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W sedmym sakskim krajnym sejmje je pjeć stronow zastupjene: CDU, AfD, Lěwica, Zwjazk 90/Zeleni a SPD. Wone wobsadźa cyłkownje 119 sydłow w parlamenće. Poslednje wólby běchu dnja 1. septembra 2019; přichodne budu w lěće 2024.
Wot 2009 do 2014 knježeše koalicija z CDU a FDP pod ministerskim prezidentom Stanisławom Tilichom. Po wotchada FDP z krajneho sejma stej CDU a SPD koaliciske zrěčenje podpisałoj. Hižo mjez 2004 a 2009 knježeše w Sakskej tak mjenowana wulka koalicija. Po wólbach 2019 tworichu CDU, Zwjazk 90/Zeleni a SPD prěni raz w Sakskej tak mjenowanu kenijasku koaliciju (po barbach chorhoje).
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2021; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficialne stronki (serbsce, němsce, pólsce, jendźelsce, čěsce, španisce, francosce)
Badensko-Württembergska • Bayerska • Berlin • Braniborska • Bremen • Delnja Sakska • Durinska • Hamburg • Hessenska • Mecklenburgsko-Předpomorska • Porynsko-Pfalca • Posaarska • Sakska • Saksko-Anhaltska • Schleswigsko-Holsteinska • Sewjerorynsko-Westfalska
1952 k Badensko-Württembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andrea Pawlikowa je kuratorka w Budyskim Serbskim muzeju Foto: Maćij Bulank
Ma generacija Z mały problem z nami abo my z njej? Wokoło wróćicy lěttysaca rodźeni maja po socializaciskej teoriji Klausa Hurrelmanna hinaše hospodarske, politiske a kulturne wuměnjenja hač generacije do nich a so pječa wotpowědnje zadźerža. Nic wjac workaholic, ale swójske zwoprawdźenje! Fleksibelne dźěłowe časy abo šefowy stólc? – No go! Nic so wjazać dać, kaž generacija staršeju a staršich bratrow a sotrow, žadyn stres z nadhodźinami. Zdobom pak so dźiwaš: Generacija Z je wot lońšeho z Gretu Thunberg a jeje »Fridays for Future« po wšěm swěće a tež w někotrych łužiskich městach samo politikarjow do rozmyslowanja pohnuła. Nowa protestna generacija zdawa so po puću być a da sej mało předpisać. Orientuje so w digitalnych medijach – je z nimi faktisce wotrostła. Kak pak wobchadźa wona w Serbach z hódnotami swojich prjedownikow kaž nabožnosću a narodnym wědomjom?
Serbske gymnaziastki su w přihotach na wustajeńcu SORBIAN STREET STYLE nowu serbsku modu kreěrowali. Katolska kuta do formy křižerskeho fraka přešita, na chribjeće ze siluetu Budyšina pomolowana, roztorhane cholowy w destroyed-looku, rjenje serbsce wušiwane. Protest přećiwo mužacej domenje a zdobom wuznaće k serbskej domiznje a tamnišim tradicijam? Młodostni zakładneho kursa wuměłstwa w abiturnym schodźenku su swoje outfity wotpowědnje komentowali a dźiwaš so, zo ma tež serbska identita swoje městno, jenož w nowym emancipowanym šaće.


text:
20.09.2022 - Janšowarje slědk z New Yorka / Jänschwalder Blasmusikanten zurück aus New York
Dožywjenje, ak nejskerjej nichten wót nich wěcej njezabydnjo: Anne-Marie polku mjazy mrokowdrapakami w New Yorku. 7 pórikow w serbskej drastwje a Janšojske dujaŕske muzikanty su nimski kraj zastupili pśi wjelikej Steuben-paraźe slědnu sobotu w New Yorku - ako jadnučke towaristwo z Bramborskeje. Nic jano drastwu su měli sobu, ale teke nimsku a serbsku chórgoj. Su stojali z hundertymi luźimi na znatem Times Square. A se wě jo dało teke cas, sebje město tšochu woglědaś abo rědny zgromadny foto pśed Manhatten Bridge gótowaś. Źinsa su zasej w domacnem kraju pśizemili. My gratulěrujomy našym Janšowarjam!
Wideo parady na Youtube (Janšojce: 18:40 min.)


text:
Před 125 lětami zemrě 7. smažnika 1897 serbski ewangelski duchowny, serbski basnik a spisowaćel Michał Domaška w Ketlicach a bu na tamnišim pohrjebnišću pochowany.
Arnošt Muka je Michała Domašku w nekrologu časopisa Maćicy Serbskeje 1898 wobšěrnje hódnoćił a chwalił. Mjez druhim wón pisaše: »Po dokonjanym prócy połnym zemskim dźěle spi wón wótcow spanje pod zelenej hórku w serbskim kraju na Ketličanskim pohrjebnišću. My pak z wutrobnej dźakownosću a z hłubokej želniwosću tež tu na njeho spominamy, spominamy na našeho horliweho serbskeho wótčinca, našeho njesprócniweho spisowarja, spěwarja a kěrlušerja Michała Domašku, z česću wusłuženeho duchowneho Nosaćičanskeje wosady, kiž je wot młodostnych lět našeho luda swěrny syn był, na jeho duchownym pozběhnjenju njewustawajcy dźěłał, wšitke jeho narodne prócowanja horliwje podpěrował a z luboznym słowom, z płódnym, žohnowanja bohatym pjerom a skutkom za naš serbski narod wustupujo, jón na modlerskej wutrobje nosył swoje žiwe dny.«
Michał Domaška narodźi so 23. nalětnika 1820 w Komorowje pola Rakec jako najmłódši mjez třomi synami jako dźěćo kublerja. 25. smažnika bu w Njeswačanskim Božim domje křćeny. W swojej ródnej wsy wosom lět we wjesnej šuli wuknješe. Jutry 1835 daštaj staršej jeho na gymnazij do Budyšina. Tu spřećeli so ze znatymi Serbami, wosebje z Jaroměrom Hendrichom Imišom (1819–1897). Wón běše mjez gymnaziastami, kotřiž su 1839 towarstwo Societas Slavica Budissinensis załožili. Tu pokazaštej so hižo zahe jeho wótčinski duch a narodne zmyslenje.
Před 150 lětami narodźi so 15. róžownika 1872 w Klukšu zasłužbny serbski wyši wučer, stawiznar, rěčewědnik a domiznowědnik Měrćin Kral jako syn wučerja a kantora. Kralowy nan Handrij wučerješe najprjedy w Psowjach, na to w němskim Oderwitzu a potom w Ketlicach, hdźež běše Korla Awgust Kocor wučer a kantor. Jeho młódši bratr Jan bě wot lěta 1920 wyši šulski radźićel w Budyšinje. Jeho wuj Michał Awgust Kral (1836–1905) běše znaty wučer, spisowaćel a ilustrator, kotryž je dlěje hač štyri lětdźesatki spomóžnje w Sokolcy (Soculahora) pola Budyšina za swój serbski lud skutkował.
Měrćin Kral nazhoni hižo jako dźěćo woporniwosć wučerskeho powołanja přez swojeho nana, kiž dyrbješe sčasami na 200 šulerjow wuwučować a k tomu tež słužbu w cyrkwi kaž při pohrjebach abo wěrowanjach wukonjeć. Hakle dźewjeć lět bě Měrćin, jeho bratr Jan bě hakle pjeć, jako zemrěchu 1891 krótko za sobu mać, dorosćeny bratr a nan. Wuj Michał Kral w Sokolcy přewza zastaranje syrotow. Měrćina da na wustaw do syrotownje w Drježdźanach, hdźež někotre lěta přebywaše. Hdyž běštaj hólcaj wotpowědnu starobu docpěłoj, da wuj wobeju wukubłać na wučerjow na Budyskim Krajnostawskim wučerskim seminarje, štož běše za njeho z dosć wysokimi pjenježnymi woporami zwjazane. Měrćin so tam wot lěta 1886 do 1892 wukubła a tež dopokaza, zo njeje lěta do toho w Drježdźanach swoju serbsku rěč zanjechał a njeje serbsku wutrobu zhubił. Jemu kaž tež jeho bratrej Janej běše wuj Michał přikład jako dobry wučer, skromny čłowjek, slědźer přirody a stawiznow kaž tež spisar serbskich powědančkow.


text: Choćebuz (SN/JaW). Třěšny zwjazk serbskich towarstwow Domowina chce wuměnu skupin a towarstwow z Delnjeje, srjedźneje a Hornjeje Łužicy zesylnić. To je jedyn z wuslědkow wčerawšeho zetkanja prezidija Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny z předsydstwom župy Delnja Łužica w Choćebuskim Serbskim domje. Nimo zastupnikow wobeju gremijow wobdźěli so na posedźenju nowa předsydka Rady za serbske naležnosće Braniborskeje Katrin Šwjelina. Pozadk prócowanjow wo wjetšu wuměnu je, kaž nowinski rěčnik Domowiny Marcel Brauman zdźěli, za klětu wuwołane lěto župow.


text:
Kěrchow w Chrósćicach słuša wosadźe swjateju jap. Symanje a Juda Tadejej. Nimale 4000 wosadnych staraja so wo něhdźe 1000 rowčkow jich přiwuznych.
W srjedźišću steji farska cyrkej, kotruž kěrchow we wšěch stronach wobdawa. Ze štyrjoch kóncow su durje abo wrota na kěrchow, dokelž wužiwaja so nic jenož jako puć na rowčk, ale tež jako puć do cyrkwje. Wšitke wrota su přeco wotewrjene. Po kemšach je zwašnjom, zo wěriwi rowčki jich zemrětych přiwuznych wopytaja k modlitwje. Tohorunja skići so přiležnosć k bjesadźe z druhimi wěriwymi. Kěrchow je tuž nic jenož městnosć modlitwy, wopomnjenja a nadźije za zemrětych přiwuznych, ale tež městnosć zetkawanje a jedne z centralnych městnow wosadneho žiwjenja.
Kěrchow je wobdaty z krutej murju, kotraž je na južnym a zapadnym boku hač do 4 metrow wysoka. W lěće 2003 so dźěl murje sypny a dyrbješe so wobšěrnje ponowić.
Hłowne šćežki kěrchowa buchu wot 2010 do 2017 dospołnje plesterwane.
Dźensniša wulkosć kěrchowa nasta po nowotwarje farskeho kubła we 18 lětstotku. Tehdy běše farske kubło mjez dźensnišej čěłownju a kapłanstwom zaměstnjene. Tehdy wulkosć kěrchowa wjace njedosahaše a dyrbješe so powjećić. Rozsud padny na přepołoženje farskeho kubła a nic na přepołoženje kěrchowa na blak zwonka wsy.
Podłu kěrchowskeje murje steja 14 granitowe stołpy z pěskowcowymi reliefami stacijow křižoweho puća. Srjedu w martrownym tydźenju modla so wěriwi tu křižowy puć w procesjónach, w kotrychž ze swojeje wjeski do farskeje wjeski putnikuja. Reliefy buchu w poslednich lětach restawrowane.
Na nyšporach a swjatych dnja so Bože mšě a nyšpory zwjazaja z procejónom po kěrchowje.
Při šćežće wot kěrchowa na farski dwór bu 1931 Lourdeska Grota natwarjena. Darił je ju wosadźe farar Jakub Šewčik, kotryž bu tež na našim kěrchowje pochowany. Grotu samu stwori Alois Hueber z Wallersteina z Bayerskeje. Postawa Maćerje Božeje je wot Matthiasa Corra, jako přebywaše w Drjezdźanach. Grota přeprosy k modlitwje, wokřewjenju abo tež cyle jednorje k přestawce. Tohorunja je woblubowany pozadk za dopomnjenske fota spožćenja sakramentow našim wosadnym.


text:
Serbske jutrowne wiki klětu wupadnu, ale wubědźowani wo najrjeńše jutrowne jejko budźetej – nazhonjenja dźěćom a wnučkam dale dać!
30. Serbske jutrowne wiki klětu korona-pandemije dla njebudu. Tradicionalne woblubowane zarjadowanje w Serbskim domje w Budyšinje bě za kónc februara planowane. Nětko pak dyrbješe so předsydstwo towarstwa „Spěchowanski kruh za serbsku ludowu kulturu z.t.” k ćežkemu rozsudej předrěć, zo Serbske jutrowne wiki w lěće 2021 wupadnu.Tola Eberhard Zobel, předsyda towarstwa, a Weronika Suchowa, zamołwita za projekty, mataj zdobom dobru powěsć: 68. „wubědźowanje wo najrjeńše serbske jutrowne jejko za dorosćenych” budźe a zajimcy su namołwjeni, na zwučene wašnje swoje najrjeńše kolekcije zapodać. A jury tež klětu kaž přeco dobyćerjow zwěsći. Nowy posledni termin za wotedaće kolekcijow: pjatk, 19. měrca 2021. Tež wotpowědne wubědźowanje za dźěći a młodostnych, kotrež so zaso separatnje přewjedźe, so wotměwa. Posledni termin wotedaća: srjedu, 7. apryla 2021.Suchowa a Zobel apelujetaj: „Prošu wobźělće so na našim wubědźowanju ze swojimi najrjeńšimi kolekcijemi a dajće swoje dołholětne nazhonjenja na polu debjenja jutrownych jejkow na kóždy pad dźěćom a wnučkam dale, zo njeby so rjany nałožk zhubił. Kóždolětnje staja Załožba za serbski lud za spěchowanje dorosćenych a dorosta wjele mytow k dispoziciji.”


text:
Tbilisi
Tbilisi (tež Tiflis; georgisce თბილისი) je stolica a najwjetše město Georgiskeje. Ma někak połdra miliona wobydlerjow a leži we wuchodnym dźělu kraja při rěce Kura.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Město je so hižo w štwórtym lětstotku na romskej karće k prěnjemu razej pod mjenom Pilado naspomniło. Měšćanske mjeno pochadźa wot georgiskeho słowa თბილი (tbili, „ćopło“) a woznamjenja „ćopłe žórła“. Tbilisi nadeńdźe so tehdy při křižowanišću wikowanskich pućow wot Čorneho morja do Persiskeje. W pjatym lětstotku přińdźe město pod kontrolu georgiskich kralow a bu na stolicu wutwarjene.


text:
Składniki:
- Pół litra mlyka
- 10 dag drożdży
- 1 tytka cukru waniliowego
- 3/4 szolki cukru
- 5 jajec
- 3/4 kostki łomasty
- 1,5 kg mąki
- troszka soli
- krauzka nutelle
Z mlyka, drożdży, 4 łeżek mąki i 1 łeżki cukru robimy rozczyn. Ostawiōmy aż wyrośnie, nojlepszy kaj blisko kaloryfera.
Łomasta rozpuszczōmy a jajca uciyrōmy z cukrym. Robimy miszōng i dodowōmy mąka, rozczyn i reszta składników. Wyrobiōmy ciasto.
Ciasto dzielymy na 8 czyńści. Kożdo czyńść trza rozkulać i zaś podzielić na 8 czyńści. No kożdy trójkąt nakłodōmy nutella i zwijōmy rogaliki.
Blech wykłodōmy papiōrym do pieczynio, wykłodōmy rogaliki i szmarujymy po wyrchu rozbelōntanym jajcym. Piekarok trza rozhajcować do 180 stopni i wachować aż rogale sie zezłocōm, kole 20 minut i bydōm dobre.
Polecōm!


text:
Bart. Dobrowólna wohnjowa wobora Bart by lětsa 170. róčnicu wobstaća swjećiła. Za to planowane swjedźenske zarjadowanje pak dyrbjachu koronapandemije dla wotprajić. Tež tradicionalne mejemjetanje žane njebě. Wšako chcychu jubilej a mejski swjatk zhromadnje woswjećić. Wobornicy wobroćichu so nětko zjawnje na wobydlerjow. Wěmy, kak ćežko mjeztym je w tak małej wsy někajki swjedźeń organizować. Štó pak měł to činić, hdyž nic towarstwa a organizatorojo ze wsy sameje, z Barta? Ze swojim listom na wobydlerjow zwjazuja nadźiju, zo móža bórze zaso zhromadnje swjećić. Zdobom dźakuja so wšitkim, kotřiž su za přihoty jubileja a mejemjetanja mjeztym hižo wjele prócy nałožili. Wobornicy zwjazuja swój dźak z nadźiju, zo po koronje dale dobru zhromadnosć pěstuja.
Kmótřiski projekt za přirodu


text:
Stambuł
Stambuł (Istambuł, tur. İstanbul - s greckigo is ten poli - do mjasta (tak godali greccy mjyszkańcy w czasach podboju tureckigo)), we starożytnośći Bizancjum (BuZάvtιov Byzantion), půźńij Kůnstantynopol (gr. Kwvσtavtιvoύπoλις Konstantinupolis, łać. Constantinopolis, nowogr. Kwvσtavtιvoύπoλn Konstantinupoli - mjasto Kůnstantyna), we krajach słowjańskich dowńij Carogrůd – kolůńijo grecko zołożůno we 660 p.n.e. we ojropejskij tajli Bosforu, we 330 n.e. zostoł stolicům Cesarstwa Wschodńorzimskigo, 324-1930 Kůnstantynopol, 1453-1930 mjana Kůnstantynopol a Stambuł używane zamjynńy, uod 18 marca 1930 uoficjalne mjano Stambuł - mjasto nad Ćeśńinům Bosfor łůnczůncům Morze Marmara s Morzym Czarnym.
Nojwjynksze mjasto Turcyje a jydno s nojwjynkszych mjast śwjata, nojwjynkszo aglůmeracyjo mjejsko we Ojropje. Stolica prowincyji (il) İstanbul. Rozwińjynty uośrodek przymysuowy, wytwarzajůncy uokoło ¼ produkcyje kraju. Głůwne cyntrům finansowe Turcyje, śedźiba kilkudźeśyńću bankůw a gełdy papjůrůw wartośćowych. Duży wynzeł kůmůńikacyjny: nojwjynkszy port handlowy Turcyje; dwa mjyndzynarodowe porty lotńicze Atatürk Havalimanı a Sabiha Gökçyn Havaalanı, kůńcowo stacyjo kolei ojropejskij (dworzec Sirkeći) a poczůntkowo kolei na Bliski Wschůd (banhof Haydarpasha). Śedźiba 5 uńiwersytetůw, s kerych nojstarszy - Stambulski Uńiwersytet - zostoł zołożůny we 1453.
Ćeśńina Bosfor (szyrokość do 4 km) dźeli mjasto na tajla ojropejsko a azyjotycko (Stambuł je jydynym mjastym na śwjeće położůnym na dwůch kůntynyntach). We Stambule zbudowano dwa mosty łůnczůnce uoba brzygi Bosforu - jydyn, mjanowany Mostym Bosforskym a ukůńczůny we 1973 mo dugość 1074 m, a drůgi - Most Mehmeta Zdobywcy ukůńczůny we roku 1988, mo dugość 1090 m. Ńyspeuna kilůmetrowo zatoka Złoty Růg dźeli tajla ojropejsko na pouedńowo dźelńica Stary Stambuł a půłnocno Beyoğlu.
Stambuł je śedźibům prawosławnych patrjarchůw Kůnstantynopola. Katedra patrjarszo mo plac we dźelńicy Fanar. Dźelńica ta je nojwjynkszym skupiskym greckij ludnośće we mjeśće. Ze wzglyndu na lokalizacyjo śedźiby patrjarchatu zamjeszkujůncy Fanar Grecy ńy zostali wyśedlyńi do Grecyji we lotach 20. XX wjeku wroz s cołům pozostałům greckům ludnośćům Turcyje.


text:
Serbska hudźba njeje žane nišowe wuměłstwo a orchester Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) njetrjeba so schować. To dopokaza tež sinfoniski koncert ćělesa 29. nowembra 2018 w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle Budyšin. Intendantka SLA Judith Kubicec nawjedowaše wobhladniwje, čućiwje a angažowanje orchester, kotryž wza připosłucharjow na jězbu přez čas a rum.
Ze suitu »Budissin« wot Jana Rawpa bě wuchadźišćo cyle z městnom koncerta zwjazane. Pjećsadźbowa twórba je lubosćinske wuznaće komponista za swoje ródne město. Z njej hódnoćeše SLA Rawpa składnostnje jeho 90. narodnin. Kaž z kaleidoskopom ilustruje Rawp dołhe, mnohostronske stawizny Budyšina. Z diferencowanej instrumentaciju wutworja zwukowe wobrazy, kotrež jónu na srjedźowěkowske swjedźenje dopominaja a potom zaso typiske słowjanske charaktery wotbłyšćuja. Prosty spěwny zwuk, rejowanske rytmy a triumfalne stopnjowanja kompoziciju charakterizuja.


text: Budyscy serbscy katolscy wuměnkarjo wuhotowachu sej poslednje lětuše měsačne zarjadowanje k nabožno-narodnej tematice jako adwentničku we wupyšenej wosadnej rumnosći na Róžowej. Při słódnym wosušku a dalšim hodownym pječwje slědowaše pisany program z poskitkami ze swójskich rjadow wotpowědnje adwentnemu časej. Zhromadnje spěwachu přitomni mjez druhim woblubowane serbske kěrluše a ludowe pěsnje. Basnje recitowaštej Wórša Šołćic a Ludmila Nawka. Ze zběrki powědančkow LND čitaštaj Jurij Nuk a Trudla Krancowa přikładaj. Běštej to po wobsahu kaž tež po rěči přewšo skutkownej a realistiskej hodownej powědančce, wosobinskej dožiwjeni serbskeju prócowarjow a literatow Jurja Wjele „Serbski wječork w Poršicach“ (1910) a Pawoła Grojlicha „Ježíšek pro Pavla“ (1943, Bože dźěćo za Pawoła).


text:
Guy Fawkes
Guy Fawkes, znůmy tyż pode mjanym Guido Hawkes (rodz. 13 kwjećyńa 1570 we Yorku, um. 31 styczńa 1606 we Lůndyńe) - ynglandzki katolik, znůmy skiż role we prochowym spisku. Przinależoł do skupiny katolikůw, kero mjoła za cweka zaszlachtować krůla Jakuba I Stuarta (kery bůł protestantym), coby na ynglickim trůńe śodła Elisabeth Stuart. Skupina skitrała pode śedźibům ynglickigo parlamyntu beczki ze prochym, coby go wysadźić w luft w czas pośedzyńo, na kerym bydźe tyż krůl. Zamach mjoł być zuůnaczůny 5 listopada 1605. Nale ńykere spiskowce postanowjůły uostrzec posłůw kere bůły katolikůma, coby 5 listopada ńiy przilazowoły do parlamyntu skiż "srogigo gwołtu", kery mo być tam zuůnaczůny. Bestůż uo zamachu dowjedźoły śe inksze perzůny a tyż sům krůl. 5 listopada 1605 Hawkesa chyćili jak pilnowoł beczek ze prochym. Bůł torturowany, a ńyskorzi skozali go na śmjerć bez powjeszyńe a ćwjartowane. We dźyń egzekucyji Hawkens podwjela ńiy prziszło ku torturům ćepnoł śe ze szubjeńice a złomoł krak.
Kożdygo 5 listopada je we Wjelgij Brytańiji fajrowany Dźyń Guya Fawkesa, hajcowane sům kukły za uůnygo uoblyczůne a puszczane fojerwerki.
Maski ze twarzům Guya Fawkesa sům używane bez hakerůw ze grupy Anonymous.
BibliografijoEdytuj
- BBC
- guyfawkes.me.uk
- Kim był Guy Fawkes? - artikel we polskij godce


text:
Tyźeń
Tyźeń jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.
Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.
W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow (pó, wu, sr, st, pj, so, nj) kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.


text:
UCIECHY NA ŚWIYNTA
Kożdego roku zawdy prziłazi taki czas, kiery raduje kożego z nos. Piykne, grudniowe wieczory. Miasta łoblyczone w tysionce światełek, goiki przistrojone glaskulami. A to wszyjstko skuli tyj gryfnej okazji, kiero niyjednego rozgrzywo łod pojszczodka. Nadchodzom świynta, chned zajś bydzie Wilijo. W radyjoku na cołki karpyntel puszczajom coroczne świontyczne prziśpiywki, kiere dlo jednych som już tradycjom, a przed telewizorym zajś ujrzymy cołki familije zaglondajonce na nojlepsze, świonteczne filmy. Mocka mo rod ta atmosfera, tako niypowtarzalno bych pedziała.
Feferkuchy
Niy wiym jako je o wos?, ale u mie w chałupie łod bajla cało uciecha ze świyntami zaczyno sie łod rychtowanio feferkuchów. Kożdy mo inkszo receptura. My zawdy robili na łoko. Powiym wom ino tela, że na pewno trza dać miodu, trocha masnego, jajca, cukier, prziprawa feferkuchowo, mołka, ale wiyncyj wom ni powia! Kożdy mo jakiś swoji tajymnice, prowda? To kiej już to mocie narychtowane po swojimu, trza se to wymiyszać do kupy i ostowić do zimnego, nojlepi na cołko noc. Na drugi dziyń kulomy to, co momy i terozki se idzie wykroć roztomajte gwiodki, goiki, glaskule, wedle uznanio! No i wiadomo pieczymy. Wonio potym słodkim w cołkij chałupie!
Kristbaum
Trza ustrojić kristbaum! Terozki som roztomańte glaskule do wyboru, jaki yno byście se wymarzili! Śrybrzane, ziylone, czyrwone, modre, do tego roztomajte szlajfki, lampki, bombony, jedni dowajom nawet feferkuchy i na wiyrch szpica. Na prowdy je w czym wybiyrać, kożdy łoblycze jak ino wyobraźnia mu podpowiy.
Tradycyjne maszkety
Co chałupa, to inkszo tradycjo. U nos ni ma łobchodzynio godów bez moczki – zrychtowano z feferkucha, mandli, rodzynek i inkszych bakali. Kożdy jom rychtuje inakszyj. Makówki – ni bez powodu som tak mianowane, kiej som zrychtowane z maku, żymły i
rodzynek. Kompot z suszu – u mie tego niy robiymy, ale słyszałach, że je fest dobry. Ni ma tyż godów bez kapera! Zrychtowany wedle uznanio – w galarecie abo smażony, zawdy je na stole we wilijo. Jakżech była bajtlym to pamiyntom, kiej kapery pływały u mie we wannie, to tako tradycjo łod starzika. Potym starka go zrychtowała tak, jako starzik lubił. Kapusta ze grzibami tyż musi być! Zupa – barszcz z uszkami, siymiyniotka, grzibowo, z rybów. A u wos jako je? Co radzi maszkecicie bez świynta?
Przi stole we Wilijo
To je jedyno wieczecza w cołkim roku, kiej szykujymy stół inakszyj. Pod obrusym zawdy musi być sianko. Na stole stoi krziżyk, chlyb, narychtowane óblatki, kierymi sie dzielymy i winszujymy samych dobroci. U nos musi tyż leżeć portmonyj, coby sie dażyło cołki nastympny rok. I tyż dodatkowe nakryci stołu dlo niyspodziywanego gościa. Przed wieczerzom zawdy trza dobrze porzykać do Ponbóczka i tak samo po wieczerzy. I tak nom mijo ta Wilijo z familijom. Potym je czas, na kery radzi czekajom wszyjstkie bajtle.
Moc gyszynków łod Dzieciontka
Kery niy marzył o srogich gyszynkach pod goikiym? U nos je tako tradycjo, że we Wilijo niy prziłazi żodyn Niklaus ino Dzieciontko. Bajtel zawdy musioł naszkryflać list do Dzieciontka z prośbom jaki gyszynk by chcioł dostać. Ale żech miała uciecha, kiej byłach małym bajtlym, a moji małe marzyni sie spełniało. Jo myśla, że kożdy niyważne czy je stary czy młody na gyszynk w tyn jedyny wieczór w roku zasłużył. Mono świynta niy bydom biołe, niy bydzie suło śniygiym, ale tyn świonteczny klimat i tak bydzie. Wylyźcie na szpacyr kieregoś grudniowego wieczora, obejrzijcie jak światełka migoczom. Łyknijcie se grzańca, abo kej ni mocie lot to wrawej szekulady. Poczujecie ta świonteczno atmosfera z cołkom familijom.
Chciałbych wom jeszcze winszować moc gyszynków łod Dzieciontka, mocka zdrowio, szczynścio, uciechy z czasu spyndzonego z familijom i coby prziszły rok był lepszy niż tyn!


text:
Sewan
Sewan abo Sewanski jězor (armensce Սևանա լիճ) je z přestrjenju wot 940 km² najwjetši jězor Armenskeje kaž tež cyłeho Kawkaz a z wysokosću wot něhdźe 1900 metrow nad mórskej hładźinu jedyn z najwjetšich wjelhorinskich jězorow na swěće. Najhłubše městno leži 83 metrow pod jězorowej hładźinu a cyłkowny wodowy wolumen Sewanskeho jězora wučini někak 58 km³. Dla wužiwanja wody za powodźowanje ratarskich płoninow a wudobywanje energije je so hładźina wody wot lěta 1936 wo 22 metrow znižiła. Jenički wotběh Sewanskeho jězora je rěka Hrazdan, lěwy přitok Arasa.
Jězor nadeńdźe so w Sewanskej žłobinje na wuchodźe Armenskeje, njedaloko azerbajdźanskeje hranicy. Je wobdaty wot horinskich rjećazow kaž Sewanskich horin, dźěla Małeho Kawkaza na sewjeru, Wuchodnych Sewanskich horin na wuchodźe, Wardenisowych horin na juhu a Geghamowych horin na zapadźe. Pobrjóžna runina je při juhowuchodnym brjoze na 18 kilometrow šěroka. Tam plahuja sad a zeleniny.
Najwjetše sydlišća při brjoze jězora su Sewan na sewjerowuchodnym kóncu, Martuni při južnym brjoze a Wardenis w runinje njedaloko juhowuchodneho brjoha.
Wokolina Sewanskeho jězora bě hižo w bronzowej dobje wobsydlena. W srjedźowěku natwarichu armenske zemjanske swójby wjele klóštrow a cyrkwjow kołowokoło jězora.


text:
Wuchodna Europa
Wuchodna Europa je geografiske a politiske zapřijeće za wuchodny dźěl Europy, za kotrež njeje žaneje powšitkowneje definicije. Jasne je, zo nadeńdźe so wuchodna Europa mjez Aziju na wuchodźe a Srjedźnej Europu na zapadźe.
Něhdyše sowjetske republiki Ruska, Běłoruska a najwjetši dźěl Ukrainy słušeja po wšěch geografiskich, historiskich a kulturnych definicijach do wuchodneje Europy. Za čas Zymneje wójny přirjadowachu so dla politiskeje přisłušnosće zwjetša tež Estiska, Letiska, Litawska a Moldawska (jako dźěle Sowjetskeho zwjazka) kaž tež Pólska, Čěskosłowakska a Madźarska Wuchodnej Europje, přetož běchu z wobstatkom sowjetskeho bloka. Naposledk mjenowane kraje płaća dźensa jako dźěl Srjedźneje Europy, štož wotpowěduje tež jich geografiskemu połoženju, baltiske kraje pak jako dźěl Sewjerneje Europy.
We Wuchodnej Europje we wuskim zmysle rěči wjetšina wobydlerjow słowjanske rěče a přisłuša ortodoksnym cyrkwjam.


text:
Po naszymu
Jak żech była bajtlym, mieli my takigo jednego sōmsiada, co mu drudzy godali: "jeś, pić a szporować" . Jo tego jednako niy poradziyła spokopić czamu sie tak ś niego pośmiywajōm, bo to był chop jak kożdy inkszy! Tyn nasz sōmsiod, co mu Jōnek było na miano, miyszkoł sōm we chałpie po ôjcach, płatu płacić niy musioł jako inksi, a sōm na sia robiył. Bezto dycki trocha grosza mioł, a mōg se na wiyncy pozwolić, a do jodła co lepszego kupić! Ô łachy ani fest niy dboł, a mało kej se co ze ôblyczo kupiył, yno fuzekle to kupowoł cołkimi paczkami. A jak sie go kery pytoł, czamu je taki łozszafny, to padoł, że ni mo mu gdo tych fuzekli poficować.
Jōnkowe chowani nikerych fest mierziyło, bezto mu godali, coby miast ludziōm na ôczach dobre rzeczy żrać, by se mioł troszka uszporować! Jednako ôn se ze taki godki nic niy robiył, yno dali jodoł se chlyb ze masłym, co u gospodorza kupowoł, kej inkszym na chlyb ze fetym niy stykło. A jeszcze ze tym loz ludziskōm do ôcz, bezto go tak przezywali. Moja starka tyż taki gospodarki niy popiyrała, bo ôna dycki miała za sobōm jaki grosz do przigody, chocioż rynta po starziku miała maluśko, ale godała tak: tego sie ani dziołcho niyspodziejesz, a cie jako przigoda trefi, a wtynczos bez piniyndzy ani rusz! I jo se to pamiyntōm do dzisio.
To yno my dwie (jo a starka), wiedziały, jako to ze tym Jōnkiym richtik było. Jak mu piniyndze sie skōńczyły, to tyż roz za czos ku nōm prziszoł przed połedniym, jak starka ôbiod warziła. Rod, co pomōg, ale za to na jodło rachowoł, a jak sie starka niy śpiychała mu zupy naloć, to se pod nosym zaczynoł buczeć: żarło by sie żarło, yno ni ma co, bo niy dajōm... Jednako żodnymu my tego niy godały, bo starka kejś padała mi tak: niy kwol sie s tym dziołszko, że co kerymu dowosz, to bydziesz miała to we niebie zapisane, a sam na ziymi, żodyn by ni mioł ô tym wiedzieć!
Jaki to tyn Jōnek był, to był, a ôdwdziynczyć sie tyż poradziył. Jak moja stareczka sie fest rozchorowała, to jōm prziszoł nawiydzić, a prziniōs ji wielgi tortensztik ze cukernie i ani kōnszczyczka se niy ôstawiył. Starka sie uradowała, bo na to już downo smak miała, yno dycki ze piniōndzami miała krucho! Jednako ani wiela niy zjadła, dwa razy łeżkōm grabła i miała doś, ale poświyncyni Jōnkowe docyniyła.
GRYMLINO


text:
Kiwuski jazor
Kiwuski jazor (kinyarwanda Ikiyaga cya Kivu, francojski Lac Kivu) jo jaden wót wjelikich jazorow w srjejźnej Africe. Wón jo źěl granicy mjaz Ruandu a Demokratiskej republiku Kongo.
Jazor lažy we pódzajtšnoafrikańskem groblowem pśełamje na pódzajtšo Centralnoafrikańskego wuzgjarbjenja a na pódwjacor Ruandaskeje wusocyny. Nejwětšy pśiběg jo z pomjenjowaneje wusocyny se wubryzgujuca Kalundura; jadnučki wjeliki wotwód jo Rusizi w pódpołdnju, kenž běžy do susednego Tanganjikaskego jazora.
Kiwuski jazor ma pśestrěń wót 2.650 km² a jo až do 450 metrow dłymoki. Na jogo jazorowem dnje namakaju se wulkaniske žrědła, toś jo temperatura wódy we dłymšych źělach jazora wuša ako blisko powjercha. Mimo togo jo we dłymjach koncentracija płunow, kaž na pśikład metana a wuglikowego dioksida, wjelgin wusoka.


text:
Njeradecy
Njeradecy (němsce Neraditz) su małe sydlišćo w hornjołužiskim Budyskim wokrjesu, kotrež słuša k Małemu Wosykej, gmejnskemu dźělej Porchowa.
Nadeńdu so něhdźe 200 metrow sewjerowuchodnje Małeho Wosyka a 120 metrow sewjernje rěčki Satkule, kotraž je tule znata jako Małowosyčanska woda.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje małeho kulowca jako Neradewitz je z lěta 1419.[2] W lěće 1503 běchu Njeradecy knježe sydło, mjeztym zo měješe hižo w lěće 1580 a potom hač do 19. lětstotka Małowosyčanske ryćerkubło ležownostne knjejstwo w Njeradecach.
WobydlerstwoWobdźěłać
W lěće 1884 měješe wjeska po Mukowej statistice cyłkownje 71 wobydlerjow, z nich 67 Serbow (94 %) a jenož štyrjo Němcy.[3] Dźensa wjeska hižo k oficielnemu serbskemu sydlenskemu rumej njesłuša.
Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja wot 17. lětstotka Wujězdźanskej wosadźe a katolscy Wotrowskej.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Porchowsku gmejnu
- ↑ Njeradecy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 98. → wšě wjeski
Bukowc (Bocka) | Horni Wujězd (Uhyst a. T.) | Jědlica (Jiedlitz) | Ledźborecy (Taschendorf) | Mały Wosyk (Kleinhänchen) z Njeradecami (Neraditz) | Nowy Dwór (Neuhof) | Panecy (Pannewitz) | Wučkecy (Auschkowitz) | Wulki Wosyk (Großhänchen)


text:
Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2020
Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2020 - fusbalowy turńej prowadzůny bez UEFA uo majstra Ojropy wygrany bez reprezentacyjo Italiji. Bůły to szesnoste we historyji take mistrzostwa. Cuzamyn skłodały śe ze 51 szpilůw. Termin szibńynto na rok 2021 skiż pandymije COVID-19. Titel brůńůła reprezyntacyjo Portugalije, kero wygroła tyn turńej sztyry lata tymu.
Grupowo faza[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bjerům sam udźoł 24 reprezyntacyje rozlosowane na 6 grupůw. Ze kożdyj ńyskorzi awansujům dwa nojlepsze manszafty plus nojlepsze sztyry ze trzećich placůw we grupach. Pjyrszy szpil przipado na 11 czyrwca 2021.
Grupy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Puharowo faza[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Sam gro nojsamprzůd 16 manszaftůw. Majstrym uostańe drużyna kero wygro swoje wszyjske 4 szpile.
Nojlepsze strzelce torůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
5 torůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
4 tory[edytuj | edytuj zdrzōdło]
3 tory[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Robert Lewandowski
- Georgino Wijnaldum
- Haris Seferović
- Xherdan Shaqiri
- Raheem Sterling
- Kasper Dolberg
- Alvaro Morata


text:
Wtynczos my pojechali na weseli, a u nos we chałpie ôstała ciotka Margitka, co rada ku nōm jeździyła, bo u nos se mōgła ôbejrzić wszyjski wieczorne filmy...
Piyrszy dziyń we wieczōr zazwōniyła nōm, że yno jeszcze pofutruje psy a koty a zaroz pōdzie spać. Ale na drugi dziyń, jak my przijechali nazod, to czakała na nos już we dźwiyrzach.
– Wystowcie se roztōmili, co jo sam u wos wyżyła! Caluśko noc żech niy spała, dziepiyro rano żech sie zdrzimła! – lamynciyła ciotka. – We wieczōr dałach psiskōm, a ida ku kotōm, ale tych gizdōw niy bōło, choć żech ich wołała. Ōroz słysza: cosik szuszczy! Za kwila juzaś to samo! Potym podziwōm sie na drōga a tam migo taki cosik modre, choćby światełko! Ida ku furtce, a to nic, yno dali mrugo, chocioż jakby kōnsek dali. Myśla se: isto kery wyciepnōł jako celofanōwo tytka a teroz światło sie w ni ôdbijo, ale ôroz te światełko ruszyło ku mie! Isto to bydzie te UFO, co sie ś niego we reklamach śmiejōm! – prziszło mi do gowy.
– Chocioż go małokery widzioł, to przeca je, a nawet ludziskōw poruwo, a skōra zaroz mi ściyrpła! Nogi mi sie tak trzōnsły, że niy poradziyłach sie ôd tyj furtki ruszyć, a tu te modre światełko pod niōm przelazło! Świyciła sie lampa przed siyniōm, beztoch go zaroz ôboczyła. To bōł taki maluśki psioczek a do tych swojich hołzyntregōw mioł przipiynto tako modro lampeczka! Zawołałach głośno – Je sam gdo? Ale żodyn niy ôdpedzioł, bezto padałach psiokowi, coby poczkoł, to mu prziniesa cosik do zeżarcio! Jednako jak żech prziszła nazod, to już go niy bōło. Dziepiyro teroz żech sie wylynkała: jako jo gupio bōła, to rychtik musiało być te UFO! Tyn jejich psiok to był robot, co go na wyśpiegi posłali, bo ôn nic niy szczekoł, yny świyciył tōm lampkōm! Bezto jo już na nic niy czakała, ynoch jak sornik skoczyła ku chałpie, zaryglowałach dźwiyrze, a do rana stołach pod nimi ze hokym ôd pieca! Ludzie, co jo sam przeżyła!
A to sie nōm cioteczka isto nocnych filmōw naôglōndała, bo skōnd by sie sam taki UFO wziyno?!


text:
Hody
Hody (němsce Weihnachten, „swjate nocy“) su swjedźeń narodźenja Jězusa Chrysta a jako tajki jedyn z najwažnišich křesćanskich swjedźenjow, kotryž swjeći so w zapadnych cyrkwjach w času wokoło 25. decembra (hodownika). W armenskej japoštołskej cyrkwi swjeća so hakle 6. januara, w prawosławnych cyrkwjach zwjetša po gregorianskej protyce dnja 7. januara.
Swjatočnosće započnu sej hižo z patoržicu dnja 24. decembra, kotryž je we wjele krajach zakonski swjaty dźeń. W Němskej, Pólskej a druhich krajach je tež 26. decembra jako druhi hodowny dźeń swjatk.
Přehlad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hody su nimo Jutrow (swjedźenja zmortwychstaća Chrysta) a Swjatkow (swjedźenja pósłanja ducha Swjateho) jedyn z třoch hłownych swjedźenjow cyrkwinskeho lěta. Započnu so z prěnim hodownym nyšporom dnja 24. decembra a skónči so w romsko-katolskej cyrkwi ze swjedźenjom Křćenja Knjeza njedźelu po Wozjawnjenju Knjeza. Prěni liturgiski wjeršk hodowneho časa je boža nóc w nocy wot patoržicy na prěni hodowny dźeń. Do liturgijoweje reformy lěta 1963 traješe hodowny čas z adwentom jako přihotowanskim časom wjace hač měsacaj hač do 2. februara, Swěčka Marije (Předstajenje Knjeza).
Jako cyrkwinski swjatk je 25. decembra hakle w lěće 336 z Roma prěni raz naspomnjeny. Kak je k tomu datumej dóšło, je njewěste. Diskutowane je wobliwowanje přez romski kult wokoło słónca. Tak bě kejžor Aurelian w lěće 274 postajił 25. decembra za swjedźeń słónčneho boha Sol Invictus w cyłym mócnarstwje. Mjez tutym bohom a „Chrystom, samym słóncom“ widźachu zažni křesćenjo paralele.
Křesćenjo a njekřesćenjo swjeća Hody dźensa zwjetša zhromadnje jako swójbny swjedźeń z wobradźenjom. Tutón nałožk je so w dobje reformacije jako alternatiwa k dotalnemu nałožkej darow na dnju swjateho Mikławša doporučował wot Martina Luthera, kotryž chcyše předewšěm kedźbnosć dźěći preč wot česćenja swjatych k česćenju Chrysta samoho. W romsko-katolskich swójbach wobchowaše so wobradźenje dnja 6. decembra hišće dlěši čas. Přidružichu so dalše stare a nowše nałožki wšelakeho pochada, kaž na přikład hodowne hry wot 11. lětstotka, hodowne štomy (16. lětstotk), adwentny wěnc (wot 1839) a rumpodich (19. lětstotk), kotryž wotměni we wjele kónčinach – wosebje ewangelskich – dźěćatko a swjateho Mikławša jako přepodawar darow. Na přikład w Slepjanskej kónčinje dźěćatko pak hač do dźensnišeho dary njese.
Wopyt Božich mšow k hodam je tež pola njeprawidłownych kemšerjow a njekonfesionelnych chětro rozšěrjeny.


text: Znaty ewangelski Serb Handrij Wirth z Njeswačidła swjeći dźensa sydomdźesaćiny. Hačkuli je diplomowy inženjer za elektrotechniku hižo něšto lět rentnar, je tola hišće jara aktiwny. W Budyskej praksy swojeje mandźelskeje, fachoweje lě- karki za neurologiju a psychiatriju dr. Sigrid Wirthoweje, wupomha jako technikar při měrjenju prudow mozow. Při tym wón ze serbskimi pacientami samozrozumliwje serbuje. W Njeswačanskej cyrkwi hižo mnohe lěta na pišćelach hraje kaž tež na Serbskich ewangelskich cyrkwinskich dnjach. Zhromadnje z 90lětnym Měrćinom Panachom z Łomska tam filmuje kaž tež na kóždolětnej wuprawje Serbskeho busa, kotruž wón a jeho młódši bratr Měrćin hižo wjele lět organizujetaj.


text:
Stwórtego apryla jo se w literarnej kafejowni lipsčańskego Doma knigłow lyriski wjacor pód temu »Erdkunde« wótměł. »Zemjepis« jo se how ako lyriske wusměrjenje pśedstajił. Pśeto – ako moderator wjacora, germanist Peter Geist, jo wuzwignuł – wót někotarych lět jo to pśedewšym lyrika, kótaraž namakajo wósebnje se góźecu rěc za wuzgónjenje našogo se malsnje změnjajucego swěta, za refleksiju póměra mjazy indiwiduumom a towarišnosću, za nowe zwězowanje zazdaśim rozrytego banta mjazy zachadnosću, pśibytnosću a pśichodom. Nowe synergije twóri lyrika źinsa rowno glědajucy na pśechady (»transicije«) na wšakoraku wašnju, z tym teke glědajuca na globalizaciju, globalny kapitalizm, wuklukowanje planeta a znicenje pśirody.
Pśistupy k takemu su wšakorake, teke mjazy europskeju lyriku pśibytnosći. To su publikumoju zwobraznili tśi basnikaŕki a jaden basnikaŕ z cytanim ze swójich basnjow. Ako »Schwergewichte der deutschen Gegenwartslyrik« jo moderator jich nejpjerwjej pśedstajił, a pón jo precizěrował. Na jaden part stej tam ako gósća byłej Kerstin Hensel a Marcel Beyer (»Erdkunde« ako tema togo zarědowanja jo librowała titel jogo zběrki basnjow wót 2002), kótarejuž twóŕby w nimskej rěcy su. Na drugi part jo tam teke była Olga Martynova, w Nimskej bydleca Rusowka, kótaraž ako ruski teke nimski pišo. A mimo togo jo samo Serbowka, naša Róža Domašcyna, pśibytna była, kótaraž, to se wě, serbski a nimski pišo.
▶ Stysk za dalinu
Pod tutym titulom zaklinčachu 6., 7. a 8. apryla we Wojerecach, Budyšinje a Lipsku pjaty raz komornohudźbne kompozicije serbskich a mecklenburgsko-předpomorskich komponistow. Malte Hübner (wiolina), Waldemar Wild (basbariton) a Claudia Wolf (klawěr) zanjesechu twórby Jana Cyža, Malty Hübnera, Detlefa Kobjele, Christiana FP Krama, Jura Mětška, Birgera Petersena, Andreasa Piepera a Petera Manfreda Wolfa. Nowe nadawkowe twórby Hübnera a Cyža kaž tež kompozicija Mětška rozestajachu so z lyriku Róže Domašcyneje a Kerstin Preiwuß.
▶ Kubłańska klawsura
10. apryla jo Rěcny centrum WITAJ z něźi 40 zastupnikami pśedewšym kubłańskich institucijow a towaristwow wuslědki ewaluacije Witaj-kubłanja w zakładnych šulach rozpominało. Pó pśedstajenju wubranych rezultatow ewaluacije su diskusijne kupki rozpominali, co jo trjebne za efektiwne pósrědnjenje a pśiswójenje serbskeje rěcy wót źiśownje až do 12. lětnika; kótare móžnosći maju serbske institucije za zarucenje kwality serbskeje wucby a kótare dodatne rěcne rumy mógu wóni zwenka šule wutwóriś; co jo trjebne za šyršu akceptancu serbskeje rěcy w towarišnosći a kak mógali se starjejše ako multiplikatory zdobyś; kak góźi se zarucyś, až wukniki pó zakóńcenju šule serbsku rěc na pśiměrjonem niwowje wobkněžyju; a kak mógało pówołańske źěło w serbskich wobłukach za dorost atraktiwne byś. Pśibytne su gronili, až jo trjebne rěcne planowanje, kótarež źiwa na wšakorake stawy rěcnych zamóžnosćow a wuměnjenja.
K smjerći serbskeho molerja Jana Buka (1922–2019)
Dnja 4. jutrownika 2019 so na Njebjelčanskim wosadnym kěrchowje swójbni, wjesnjenjo, wuměłcy, přećeljo a zastupjerjo zjawneho žiwjenja ze serbskim molerjom Janom Bukom rozžohnowachu, kotryž bě 1. jutrownika we wysokej starobje 96 lět w Chróšćanskej starowni zemrěł. Zo pochowa so najwuznamniši serbski moler přitomnosće, kotrehož tworjenje je daloko za mjezami kraja znate, bě drje wšěm wědome, kotřiž jeho na swojim poslednim zemskim puću přewodźachu a jemu poslednju česć wopokazachu. Symbolisce steješe při marach njeboho jeho wobraz »Rozžohnowanje«, temperowa wersija wolijoweje mólby z lěta 1981, kiž předstaja žarowace žony w serbskej katolskej drasće. Wobraz skutkowaše kaž poslednje wotkazanje molerja, kotryž bě čas žiwjenja w nabožnosći a narodnosći kruće zakótwjeny, nam žiwym.Foto: Maćij BulankJan Buk narodźi so 2. awgusta 1922 w Njebjelčicach jako syn dźěłaćerja. Jako starc, mjeztym 75lětny, nawróći so do wsy, zo by w swojim ródnym domje wuměnk wužił a dale tworił. Wjac hač štyrceći lět bě ze swojej swójbu w Budyšinje bydlił a tam skutkował. Hižo w šulskim času zaběraše so často z rysowanjom a molowanjom. Ze zahoritosću přihladowaše, kak fachowcy pomolowanja w Njebjelčanskej cyrkwi w bjezposrědnim susodstwje staršiskeho domu wobnowichu. Pochadźejo z jednorych socialnych poměrow njemóžeše sej předstajić, zo móhł něhdy jónu wuměłstwo studować. Nawukny tuž powołanje dekoraciskeho molerja, štož jemu žiwjenski zakład zaruči. Za čas Druheje swětoweje wójny bu do wojerskeje słužby powołany, kotruž wukonješe pola mariny. Wobšudźeny wo swoju młodosć – kaž miliony jeho rowjenkow – nawróći so domoj, na zbožo njezranjeny na ćěle a duši. Lubosć k wuměłstwu njebě zhubił. Kaž wotbłyšćuje slědowaca epizoda, bě zbožowne wjedźenje na spočatku jeho puća do směra wuměłstwa. Jako swjećeše tehdomniši Njebjelčan farar Jurij Handrik nalěto 1947 swoje 50. narodniny, dósta Buk wot fararjoweje hospozy Cecilije Nawkec nadawk, jemu wobraz namolować. Běše to małe ćišno z kwětku. Jubilarej gratulowaštaj tež předsyda Domowiny Pawoł Nedo a krajny rada dr. Jan Cyž. Jako wuhladaštaj wobraz a zhoništaj, štó bě jón namolował, běštaj sej wěstaj: »Trjebamy młodych wuměłcow. Tón ma na studij hić!« Dźakowano spěchowanju předewšěm dr. Jana Cyža dósta so Buk na studij wuměłstwa na Wyšu šulu tworjaceho wuměłstwa do Wrócławja, hdźež najprjedy na Statnej wyšej šuli za tworjace wuměłstwo swoju maturu złoži. Cyle wědomje sćelechu so po wójnje nadarjeni serbscy młodostni do susodnych słowjanskich krajow na studije, z wotpohladom zaměrneho kubłanja přichodneje serbskeje inteligency. Skutkowanje kulturnych prócowarjow wokoło Cyža a Neda měješe takrjec dwójne dno: Nimo spěchowanja nadarjenych serbskich młodostnych běše jich zaměr, młodym Serbam a Serbowkam po času nacionalsocialistiskeje demagogije swójsku identitu wuwědomić, ju w słowjanskim wobswěće zesylnić. Jan Buk słušeše k najlěpšim studentam wuměłstwoweje akademije. Studijny čas w Pólskej měješe za jeho wosobinske a wuměłske wuwiće signifikantny wuznam. Profesorojo wotewrichu młodemu łužiskemu studentej wuměłstwa swět klasiskeje moderny a pozbudźowachu jeho k stilistiskim eksperimentam a doslědźenju molerskich dimensijow. Wosebje mištrojo klasiskeje moderny kaž Pablo Picasso, Paul Cezanne, Henry Matisse abo Marc Chagall, z kotrychž tworjenjom so za čas studija intensiwnje rozestaješe a kotrychž pozdźišo husto jich wuměłskich nahladow dla citowaše, běchu jemu z wulkim přikładom. Runje tak zajimowachu Buka pólscy kolorisća mjezywójnskeje doby. Najbóle rozestaješe so z dźěłom Jana Cybisa, kotrehož nahlady nastupajo wuměłstwo Buk zasadnje dźěleše. Runja jemu njewidźeše w mólbje dokument podobnosće přirody, ale hru wuměłskich poćahow a jednanjow, kotrež přiroda hakle zmóžnja zrozumić a dodnić.
Znowa a znowa nawróći so wón w swojim pozdźišim tworjenju k wuměłskim principam wonych wuměłcow. Ryzy »molerske rozrisanje« wobraza bjez dominowaceho a nadiktowaneho politiskeho, towaršnostneho abo nabožneho konteksta sta so z wuměłskej maksimu Jana Buka. Bě přeswědčeny wo tym, zo eksistuja na płatnje kóždeje mólby barby jeničce w zwisku z druhimi barbami, zo tworja mjez sobu kontrasty abo zo spletu so do wuwaženosće a harmonije. Barbu wobhladowaše Buk jako nošny, wšo rjadowacy element molerstwa, kotryž podleži cyle swójskim zakonitosćam. Kruće wěrješe do bjezčasnosće wuměłstwa. Ćim bolostnišo začuwaše wón w lěće 1950 přikaz k nawrótej wšitkich serbskich studentow ze słowjanskeho wukraja. Dyrbjachu ze swojim studijom na znowawotewrjenych uniwersitach a wysokich šulach mjeztym załoženeje Němskeje demokratiskeje republiki pokročować. Poprawom měješe Buk wotpohlad, so podać na dalši studij grafiki do Krakowa. W lěće 1950 přeńdźe tuž na Drježdźansku Wysoku šulu za tworjace wuměłstwo, hdźež 1953 swój studij z diplomom zakónči. Tu pak začuwaše Buk lědma něšto wot woneje fascinacije a swětawotewrjenosće, kotruž bě za čas přebywanja we Wrócławju dožiwił. Přišedši do Drježdźan běše jeho dalše wukubłanje w molerstwje na tworjenje swojeho profesora Rudolfa Bergandera wusměrjene. Přiběraca ideologiska wuskosć doby formalizma a socialistiskeho realizma, kotraž Bukej po swojim přesydlenju z Drježdźan do Budyšina tež w formje prowincielneje a narodneje małomyslnosće napřećo biješe, woznamjenješe za młodeho wuměłca tež stajnje zaso wusprawnjenje swojich wuměłskich nahladow dla. Kaž wón pozdźišo husćišo wuzběhny, namaka hižo tehdy zakład za duchowne rozestajenja a přistup k nabožno-filozofiskim prašenjam w přirodźe. To njerěkaše pak, zo widźeše swoje twórby jako bjezposrědni wotsćin přirody, jako ilustraciju, špihelowanje abo episke wopisowanje, ale ćim bóle jako duchownje zhustnjenu přirodu. Wón zamó woprawdźitosć z wuměłskimi srědkami tak forměrować, zo skutkuje kaž realna materija, byrnjež žana njebyła. Tuta zamóžnosć transformacije realneje materije do abstraktnosće běše za Buka wuraz najwyšeho schodźenka zdokonjanosće we wuměłstwje. Swojemu widej na wuměłstwo wosta čas žiwjenja swěrny – přeco pak znowa pytacy, dwělowacy, pruwowacy, zapopadnjeny w tworićelskej njespokojnosći. W interviewje zwurazni tole raz takle: »Wuměłstwo ma wotewrjene być. Jako wuměłc maš so stajnje sam měnjeć, zo by móhł tež swoje wobrazy měnjeć. Cil nihdy njedocpěješ. Kóždy wobraz je nowy započatk.«
▶ Faraŕki w běgu casa
W ramiku 29. bramborskego žeńskecego tyźenja jo Serbski muzej pśepšosył 6. měrca na Serbske blido do Měsćańskego muzeja Chóśebuz. Tema jo była »Muske, žeńske a móc w ewangelskej cerkwi« a gósća stej byłej faraŕka Katharina Köhlerowa a casnikaŕka Stefanie Krawcojc. Wónej stej wulicowałej wó tom, kak su se nadawki žeńskich fararjow a pózdźej faraŕkow we wósaźe w běgu stawiznow změnili.
▶ Olympiada do młodšych rukow
8. měrca jo pódpisało Serbske šulske towaristwo (SŠT), wugótowaŕ a zagronity za Centralnu olympiadu serbskeje rěcy za wuknice a wuknikow 6. lětnika Dolneje a Górneje Łužyce, kooperaciske dogrono ze Źěłanišćom za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz (ABC). Krajna institucija Bramborskeje pódpěrujo SŠT lětosa prědny raz oficielnje pśi dolnoserbskich nadawkach za olympiadu. Ceptaŕka na wuměńku Margot Hašcyna ma lětosa pódpěru ceptaŕkowu Jenifer Dünnbieroweje za SŠT a Emilije Nimcec za ABC.
▶ Maćična zhromadźizna
9. měrca wotmě so w Budyskim Serbskim muzeju hłowna zhromadźizna Maćicy Serbskeje. Rozprawam wo dźěławosći sekcijow towarstwa w zašłym lěće přizamkny so přednošk Nicole Dołowy-Rybińskeje a Cordule Ratajczakoweje wo situaciji noworěčnikow a serbšćinu wuknjacych na łužiskich serbsko-němskich kubłanišćach na přikładźe Budyskeho Serbskeho gymnazija. Slědźenja na tamnišim kubłanišću su dźěl projekta »Serbskej rěči – rewitalizaciske pospyty w dwěmaj politiskimaj systemomaj« we wobłuku wjetšeho projekta SMILE (hlej interview w Rz 2/2019).
Hudźbny wědomostnik a pianist Christoph Staude je na zakładźe originalnych rukopisow, wotpiskow a prěnich ćišćow, chowacych so w Serbskim kulturnym archiwje, 17 klawěrnych twórbow zestajił. Su to zwjetša jednotliwe twórby, zdźěla pak tež wot Krawca do cyklusa zjimane kruchi, kotrež su dramaturgisce ze sobu zwjazane kaž »Štyri sokołske sceny«, »Ze serbskich honow«, »Tři łužisko-serbske reje«, »Dźesać klawěrnych kusow« abo »Tři małe improwizacije«. Zwjazkej přidata je rewizijna rozprawa wudawaćela.
▶ Srjedźizna w srjedźišću
Nowy župan župy »Handrij Zejler« Marcel Brauman je so we wjacorych regionalnych medijach za to wuprajił, w přichodźe tež w srjedźnej Łužicy centralnu serbsku instituciju zaměstnić, při čimž mysli konkretnje na Krabatowy młyn jako stejnišćo. Spěchowanske towarstwo młyna w Čornym Chołmcu je plan, z kotrymž maja so wosebje dźěćom a młodostnym nowe rěčne rumy poskićeć, hižo witało. Dotal njeje žana centralna serbska institucija we Wojerowskej kónčinje doma, štož župan wobžaruje. Plany Załožby za serbski lud, twarić dom za Serbski institut při Budyskich Lawskich hrjebjach je po słowach župana wuraz »Budyskeho centralizma«.
▶ Naćiski wustajene
Wot 7. januara su w Budyskim Serbskim domje zapodate namjety wuměłcow za wubědźowanje za třikrajowu wustajeńcu »Pśechod Přechod Übergang Prehod 03« widźeć. Z namjetow wuzwoli jury štyrjoch wuměłcow, kotřiž wobdźěla so ze serbskeje strony na projekće. Dalši wosmjo zastupuja Słowjensku a Korutansku. Pod titulom »Wobraze krajine. Wobrazy krajiny. Bilder einer Landschaft. Podobe pokrajine« pokazuje so wustajeńca wot meje 2019 do nazymy 2020 w Budyšinje, Slovenj Gradecu (Słowjenska), Celowcu (Korutanska) a Choćebuzu.
Hižo z lěta 2013 njeje so wjace w Rozhledźe rubrika »Dary do SKA« wozjewiła. Tehdom z wosobinskich přičin wobdźěłarki přetorhnjenu tradiciju zaso wožiwić, zdaše so mi być přećežko; radšo ničo činić hač něšto wopačne, to rěka někoho ze swojim darom zabyć. Šefredaktorka je mje pak wjacore razy narěčała a sej přała, zaso přehlad wo darach wozjewić. Njemóžu pak komdźenje zašłych lět z jednym razom nadźěłać. Tuž chcu so hižo zwoprědka zamołwić pola wšitkich, kotrychž tónraz njenaspomnju, a zo za lěto 2018 jenož wuběr darow poskiću. Někotre jednotliwe, tu njenaspomnjene dokumenty su so mjeztym hižo wobstejacym wobstatkam přirjadowali.
Jeli sym so, njehladajo na wšěch njedostatkow, zaso za wozjewjenje rozsudźiła, potom sprěnja dla dokumentariskeje hódnoty, kotruž ma wotpowědna rubrika hižo w Časopisu Maćicy Serbskeje a pozdźišo w Rozhledźe a zdruha jako zjawny dźak wšitkim, kiž ze swojim darom k tomu přinošuja, dźěl serbskeje kultury wobchować a zajimcam spřistupnić.
1.500 originalnych (rukopisnych) notowych łopjenow z wuměłskeje dźěławosće Serbskeho ludoweho ansambla, Domu za serbske ludowe wuměłstwa a Serbskeje filmoweje skupiny (Tutón wobšěrny wobstatk je Hanka Smolic, absolwentka Wysokeje šule za hudźbu w Lipsku, do archiwneho kataloga zapisała.)
W septemberskim wudaću Česko-lužickeho věstníka je wozjewjeny přinošk Jiříja Wolfa »K prašenju pochada a žórła łužiskoserbskeje powědki wo Krabaće«. Awtor so na zakładźe »barokneho rukopisa« z klóštra Oseka praša, hač »móhli hinak wusměrjować prašenje předstawy, zo je so powědka wo Krabaće z Hornjeje Łužicy na čěski bok Rudnych horin rozšěrjała«. Podobnje je to hižo 2007 Adam Votruba we Věstníku proklamował. Wo kotry rukopis so jedna? Přisłušnik rjadu cisterciensow z klóštra Oseka P. Malachias Welcker bě w druhim dźělu swojeje rukopisneje chroniki w lěće 1640 powěsć wo rubježniku z mjenom Hans Krawat podał, kiž bydleše we wsy Loučná blisko klóštra. Zhromadnje z někotrymi kumpanami zahaji Krawat partizanski bój přećiwo šwedskim wojakam, kotřiž tehdy Rudne horiny zapusćachu. Morjenych Šwedow ćisnychu do prózdnjeńcy pola Oseka, kotruž »Krawatenloch« mjenowachu. Krawata samoho mějachu ludźo za kuzłarja.
Jako wusud pisa Wolf, zo móhł dźěl serbskeje powědki wo kuzłarju Krabaće z wokoliny Osekskeho klóštra pochadźeć: »Za posrědkowarjow, kotřiž powěsć do Hornjeje Łužicy přenjesechu, móžemy po mojim zdaću měć mnichow z tudyšeho cistercienskeho klóštra, kaž bě to Josephus Gallus († 1712), pochadźacy z Kulowa.« Mjenowany je hišće dalši Kulowčan, wěsty Jacobus Gallus († 1738), kiž bě na jezuitskim gymnaziju w Chomutowje studował. Wo woběmaj so praji, zo měještaj po zastupje do klóštra dale kontakt z domiznu, »tak móžeše so powědka wo podrudnohórskim rubježniku a kuzłarju snadź do Hornjeje Łužicy dóstać, hdźež bu wjele pozdźišo wobohaćena«.
»Kaž atlasy tak tež morjo rěčku njeznaje, ale wono by było hinaše morjo, hdy by njepřiwzało tež wodu rěčki Satkule.« Štož Jurij Brězan w swojim Krabaće za rěčku Satkulu piše, móžu zdobom za młodźinsku žołmu Satkule nałožować. Naš Serbski rozhłós njeby dźensa tajki był, njeby-li prawidłownje młoda žołma naše wusyłanja zesylnjała a swój wid a swoju wědu do wulkeho morja informacijow wo Serbach do medialneho swěta wuliwała.
Před 20 lětami – dnja 12. apryla 1999 – serbscy młodostni prěni króć póndźelu wječor hodźinu ze serbskim słowom a dźělnje tež serbskej hudźbu pjelnjachu. Wězo mějachu hižo do toho tydźensce štwórć hodźiny w rańšim programje Serbskeho rozhłosa, kiž pak so jako časowje njezbožowne wopokazachu.
›Trjebamy něšto za našu młodźinu, zo njeby jenož němske sćelaki słuchała. A wona njech so prošu jara hnydom sama wo wobsahi postara. A z tym njech wona sama swoje temy zamołwi. My – starša generacija a profesionelni žurnalisća – skićamy pomoc, wukubłanje, poradu a kritiku‹, tak abo podobnje rozmyslowaše so we wjednistwje.
Mjeztym su sej Satkularki a Satkularjo sami swoje rěčnišćo wudrěli. Zaměrnje w běhu dweju lětdźesatkow so młodźinske poskitki kóždu póndźelu jenož přez serbskorěčne domjacnosće nježórla, ale tež přez młodźinske kluby dwurěčnych wsow. Temy smědźa prowokantne a dušne, politiske a swójbne, swětne a nabožne, realistiske a fantastiske być. Druhdy so tež dźiwam, z čim so młodźina takle zaběra. To njech mi hišće něchtó twjerdźi, zo so młodźina za politiku njezajimuje! Druhdy wobjednawaja tež prašenja, kiž njejsu za starše wuši myslene. Abo snadź tola? Mějach raz póndźelu wječor telefonat ze staršim słucharjom, kiž so njemdrje přez wusyłansku temu rozhori. Jemu radźach, sej raz předstajić, zo je sam zaso 18lětny, połny elana a sonow a hišće njeskostnjeny. Hač je pomhało, njewěm. Najwažniše je, zo maja serbscy młodostni swójski program. To wobhladuju jako hłowny wuznam Satkule.
Hanka Mikanowa słuša do woneje generacije profesionelnych serbskich dźiwadźelnikow, kotraž bjez zaměrneho dorostoweho dźěła SLDź njeby předstajomna była. Jako nawodnica Serbskeho pioněrskeho dźiwadła wot 1973 do 1984 prócowaše so pozdźišo sama wo to, zo bychu dalše generacije slědowali. Wučerka je potajkim wostała – w dźiwadle pak njehladajo na wšě politiske hranicy zawěsće swobodnišo skutkować móhła hač w šuli. Z dźěćimi inscenowaše »Klinčatu lipku« (Jan Wornar, 1980), »W złotym hrodźe« (Marja Kubašec, 1984), »Honače pjerja« (Jan Wornar) a dalše. Za to zabsolwowaše dalokostudij za nawodow dźěłaćerskich dźiwadłow w Lipsku. Wosebje dźěći ze srjedź 1980tych a 1990tych lět znaja ju tež jako bajki powědacu »ćetu Hanu«, kotraž w serbskej drasće łužiske pěstowarnje wopytowaše abo tež jako wowku w seriji »Rozhłosec swójba« Serbskeho rozhłosa.
Někotryžkuli lubowar dźiwadła rady na jeje wustupy na jewišću spomina, z kotrymiž je wona w najwšelakorišich figurach, wosebje pak w rólach maćerjow a wowkow, zamóhła publikum putać a zahorjeć. Jeje poslednja róla jako přistajena dźiwadźelnica w NSLDź bě 2013 w serbskorěčnej inscenaciji »Kaž w njebjesach« a bórze potom hižo jako hóstna hrajerka 2014 w němskorěčnej inscenaciji hry »Wie im Himmel« wot Kaya Pollaka. Tola Budyšanka skutkowaše po zastupje do předrenty hišće dale w hóstnych rólach, doniž so 2016 z mjeńšej rólu maćerje w musicalu »My fair Lady« wot dźiwadźelenja njerozžohnowa a sej nětko rjany a spokojny čas rentnarki popřewa.
»Der Zweck des Lebens
ist das Leben selbst.«
(Goethe)
Prěnja serbska literarna stawiznarka, zdobom wysokošulska docentka, wudawaćelka a recensentka Lucija Hajnec woswjeći kónc tutoho měsaca swoje 90. narodniny. K tej składnosći přejemy jej dale krutu strowotu, spokojnosć, wjeselo a Bože žohnowanje při wšitkich jeje předewzaćach.
Jubilarka narodźi so 30. apryla 1929 jako třeća a najmłódša dźowka wučerja Józefa Hajny w Zdźěri. 1934 přesadźichu nana do Budyšina, zo njeby dlěje mjez katolskimi Serbami na wsy skutkować móhł. W měsće donawukny holca němčinu, chodźeše na ludowu šulu a po tym na gymnazij. Po maturje – 1947 – chcyše rady farmaciju abo medicinu studować, tola aktiwna powójnska generacija dyrbješe so tež maćernej rěči a kulturje wěnować. Lucija Hajnec pokaza dowidźenje do tuteje trěbnosće: »Njemóžachmy swobodne žiwjenje našeho ludu twarić z tym, zo so jenož na wěste powołanja wusměrjachmy«, wobkrući wona před lětami swoju kročel. A tak studowaše młoda Serbowka wot 1947 na Praskej Karlowej uniwersiće slawistiku a sorabistiku. Do čěskeje stolicy dźěše poprawom ze zaměrom, zo by pozdźišo we Łužicy jako wučerka dźěłała. Ale w času studija rozsudźi so za diplomowy směr a za wědomostny puć. K jeje wuznamnym profesoram słušeštaj Serb Mikławš Krječmar a Čech Antonín Frinta. 1952 zakónči studij z dźěłom wo Smolerju a bu hnydom promowowana, štož bě tehdom w Čěskosłowakskej hišće móžno. Spočatk lěta 1953 přistajichu derje wukubłanu sorabistku w nowym Instituće za serbski ludospyt, kotryž běchu krótko do toho Němskej akademiji wědomosćow w Berlinje přirjadowali. Hač do lěta 1961 slědźeše Lucija Hajnec w Budyskim zwonkauniwersitnym zarjadnišću. Tu nasta jeje směrodajna studija wo Janu Bohuchwale Dejce, załožerju serbskeho nowinarstwa (1955), tu pisaše wona dalše pojednanja wo swědstwach narodneho wozrodźenja. 1956 započa eksternje wuwučować na tehdyšim Serbskim instituće Lipšćanskeje uniwersity (wot 1969 Institut za sorabistiku). A nazymu 1961 powołachu ju tam jako stajnu sobudźěłaćerku za předmjet serbskeho pismowstwa.
▶ Nowe wobliča w radźe
14. decembra wuzwoli Zwjazkowe předsydstwo Domowiny Susann Šenkec, Juliana Nyču, Bjarnata Cyža a Daniela Měrćinka jako hornjoserbskich rjadnych čłonow rady Załožby za serbski lud w dobje 2019–2023. Zastupjerjo budu Marko Dźisławk, Lubina Malinkowa, Katharina Jurkowa a Marlis Młynkowa. Dolnoserbskich cłonkow jo bramborska serbska rada 23. januara wuzwóliła. Su to Marcus Końcaŕ a Frank Kosyk ako pórědnej cłonka a Diana-Susanne Šejcowa a Babette Zenkerowa ako zastupnej cłonka.
▶ Do daliny
Kóńc lěta 2018 jo wujšła nowa cejdejka kupki »Kupazukow« serbskeje grafikaŕki a muzikaŕki Marion Kwicojc z Lipska, na kótarejž zmakaju se mjazy drugim stare serbske (kaž wójnski kjarliž Padnjony pan), šotiske a staronimske spiwy. Cejdejka jo na pśedank w chóśebuskej Lodce abo pla wudawaŕki, glědaj internetowy bok kupazukow.jimdo.com.
▶ Dwurěčny Wótčenaš
Hodowny koncert Chróšćanskeho cyrkwinskeho chóra dožiwichu wosadni a hosćo 6. januara. Na koncerće wobdźělichu so dźěći serbskeje a němskeje šole. Kónčny spěw »Baba Yetu« překwapi jako dwurěčnje w suahelšćinje a serbšćinje spěwany Wótčenaš. Dujerjo pod nawodom Jurja Jakubaša a organist Syman Donat wokalistow přewodźachu. W Ralbicach wobrubi chór »Delany« pod Pawołom Šołtu-Kulowskim nyšpor na Třoch kralow. Tam zaklinčachu nimo serbskich hodownych kěrlušow tež ruske a čěske pěsnje.
W Serbskim seminarje w Praze wotmě so 30. nowembra 2018 III. Praski sorabistiski sympozij, zarjadowany wot Towarstwa přećelow Serbow z podpěru magistrata čěskeje stolicy. Tema bě Jan Pětr Jordan (1818–1891), wuznamny akter serbskeho narodneho wozrodźenja a jeho doba. Na tutym mjezynarodnym wědomostnym zeńdźenju wustupichu z přednoškami ze serbskeje strony třo Maćicarjo a direktor Lipšćanskeho sorabistiskeho instituta, třo wědomostnicy z Pólskeje, z čěskeje strony zastupjerjej akademije wědomosćow, třo z Karloweje uniwersity a serbofil z Libereca.
Měrko Šołta poda k hižo husto wobjednanemu přirunanju Smoler a Jordan nowe aspekty a druhi wid na rozwiće narodneho hibanja, na př. kak Jordan jako moderny žurnalist, nakładnik a uniwersitny docent něšto staršemu Smolerjej pokaza, zo njedyrbi so kaž Zejler stać z duchownym w serbskej holi, ale móže so zežiwić jako swobodny literat a wučomc. W Lipsku w redakciji Jordanowych lětopisow přiswoji sej know-how za swoje pozdźiše redaktorske a předewzaćelske dźěło. Napjatu stawiznu poćaha mjez Zejlerjom a Jordanom wobswětli dr. Franc Šěn w zwisku z nastaćom a wudawanjom Jordanoweho serbskeho tydźenika a kulturneho měsačnika. Zamóžnosć Jordana jako literarny kritikar pokaza Šěn na přikładźe wěcywustojneje recensije Zejlerjoweje lyriki.