text:
Kaspar Peuker
Kaspar Peuker (* 6. januara 1525 w Budyšinje; † 25. septembra 1602 w Dessauwje) bě přichodny syn a wudawar spisow „wučerja Němskeje" Philippa Melanchthona we Wittenbergu, najwušeho sobuwojowarja reformatora dr. Martina Luthera. Peuker bě po cyłej Němskej wulce připóznaty humanistiski uniwersitny wučenc druheje połojcy 16. lětstotka, kotryž bě medicinar, matematikar, astronom, wuběrny znajer stawiznow, teologije, geografije, filozofije a klasiskich rěčow. Wot 1553 do 1574 bě profesorom a wjelelětnym rektorom Wittenbergskeje uniwersity „Leucorea" a z dwórskim lěkarjom sakskeho kurwjercha Awgusta I. kaž tež pozdźišo Anhaltskeho wjercha Joachima Ernsta.
Młodosć a kubłanje[wobdźěłać]
Kaspar Peuker narodźi so 6. januara 1525 jako syn Budyskeho bohateho rjemjeslnika Gregora Peukera, wobsydnika piwnicy a domow, kotryž wukonješe zdobom wažne zastojnstwo starosty Serbskeje měšćanskeje štwórće. Mać pozdźišeho wučenca Otilija Peukerowa, rodźena Simonec, bě serbskeho pochada. Jeje tu lětstotki bydlaca měšćanska swójba wobsedźeše přez generacije na Serbskej hasy ležownosće a twarjenja.
Kaspar Peuker je něšto lět na Budysku nowu radnicowu šulu chodźił, ale hižo zahe swoje ródne město wopušćił a w šleskim Goldbergu łaćonsku šulu wopytał. Z pjatnaće lětami poda so na studij mediciny, matematiki, klasiskich rěčow a astronomije do Wittenberga, hdźež je jeho zapisk „Casper Beutzer Budissensis" w lisćinje studentow lěta 1543 zachowany. Sławny Philipp Melanchthon jeho wosobinsce spěchowaše. Rodźeny Budyšan bydleše w jeho domje a měješe tuž wuski zwisk z „wučerjom Němskeje", z jeho přećelom reformatorom dr. Martinom Lutherom, molerjom Lucasom Cranachom-staršim a druhimi wosobinami. 1550 woženi so Peuker z najmłódšej dźowku Melanchthona Magdalenu, kotraž jemu dźewjeć dźěći porodźi.
Po zakitowanju magisterskeho dźěła je Peuker wot 1548 sam na Wittenbergskej uniwersiće „Leucorea" wuwučował, 1553 bu za profesora matematiki powołany a je 1560 na doktora mediciny promowował. Wón bu z dekanom a skónčnje z rektorom uniwersity. Zezna wosobinsce sakskeho kurwjercha Awgusta I., kotryž jeho 1563 za swojeho dwórskeho lěkarja pomjenowa.
Peuker a słowjanstwo[wobdźěłać]
Peuker je jako rektor wuske poćahi k słowjanskim studentam na Wittenbergskej uniwersiće wudźeržował a bě jich protektor. Hižo w rozmołwnym kole při blidźe přichodneho nana Philippa Melanchthona je wón ze słowjanskimi młodymi hosćimi přećelske zwiski pěstował kaž tež pozdźišo k wědomostnikam a duchownym w słowjanskich krajach. Na poćahi Peukera k Čěskej bratrowskej cyrkwi pokazuja w 19. lětstotku awtorojo stawizniskich knihow wo njej. Profesor sorabistiki na Praskej Karlowej uniwersiće dr. Antonín Frinta je před 50 lětami na tute kontakty a listowanja Peukera k Čecham kaž tež na žórła wo nich skedźbnjał. Při tym je wuzběhnył, zo běše sławny Wittenbergski humanist Serb.
Ze spisow a listow Kaspara Peukera wěmy, zo je wón serbsku rěč derje wobknježił, ju hižo jako dźěćo w Budyšinje wšědnje nałožował a so čas žiwjenja k swojemu serbskemu pochadej wuznawał. W lisće we łaćonšćinje biskopej Čěskeje bratrowskeje jednoty Janej Blahoslavej w lěće 1566 mjenowaše Peuker serbšćinu swoju maćeršćinu, kotraž je čěšćinje přiwuzna a bliska. Hižo poł lěta do toho chwaleše Wittenbergski wědomostnik w lisće samsnemu biskopej jeho přełožk Lutheroweho Noweho zakonja do čěšćiny. Ze zapiska wobšěrneje, 1450 zwjazkow wopřijaceje knihownje zhoniš, zo słušachu tež čěske nabožne knihi kaž biblija do nich.
W swojej we łaćonšćinje basnjenej chronice a chwalospěwje na łužisku domiznu „Idyllium 'Patria' seu historia Lusatiae Superioris", kotruž da 1594 pola Wolrabec w Budyšinje ćišćeć, wuznawa wón tohorunja swoju lubosć a přichilnosć k Serbam a Łužicy. Lěto po jeho smjerći bu kniha w Budyšinje znowa nakładowana. Budyšan dr. Walter Biehl je zhromadnje z dr. Wernerom Fraustadtom 1948 „Idyllium 'Patria'" do němčiny přełožił a Kito Lorenc pod titlom „Město maš we kraju Serbow" do serbšćiny.
Nabožne rozestajenja[wobdźěłać]
W nabožnych rozestajenjach mjez w Sakskej knježacymi ortodoksnymi lutheranami a přiwisnikami kalwinizma wosebje na uniwersiće spytaše Peuker wujednać. Wšako bě sam, kaž jeho njeboh přichodny nan, jara wotewrjeny a tolerantny muž. Hdyž so pak tež kurwjerch přećiwo kalwinistam wobroći, bu Kaspar Peuker pozdatneje kalwinistiskeje zapřisahańcy dla 1. apryla 1574 zajaty. Dwanaće lět tradaše přewažnje w Lipšćanskej twjerdźiznje Pleißenburg. Hakle na próstwu druheje mandźelskeje kurwjercha Agnes Hedwig bu 1586 pušćeny a poda so do jeje ródneje Anhaltskeje. W Dessauwje bě z dwórskim lěkarjom wjercha Joachima Ernsta Anhaltskeho, nana kurwjerchowki Agnes Hedwig, a jeho syna. Tam je 25. septembra 1602 zemrěł.


c: text/html

text:
Arystoteles
Arystoteles (gr.: Ἀpισtotέλnς, Aristotelēs; ur. 384 p.n.e., zm. 322 p.n.e.) – jydyn s třech, kole Platůna a Sokratesa nojsrogšych filozofůw greckych. Stwořůu uopozycyjny do platůńismu a růwńy spůjny systym filozofičny, kery fest dźouou na filozofijo a nauka ojropejsko a tyž jygo chřeśćijańsko uodmjana mjanowano tůmismym bůua uod XIII w. a je do dźiśej uoficyjolnům filozofijům Kośćoua katolickigo.
Arystoteles pouožůu sroge zasugi we astrůnůmije, fizyce, bjologije a logice, nale tajla jygo teoryje astrůnůmičnych a fizyčnych uokazoua śe felerno. Zbyt rygorystyčno akceptacyjo uůnych teoryje bez předstawićelůw filozofije scholastyčnyj stoua śe jydnům s přičyn uopůźńyńo rozwoju uůnych nauk we Ojropje, nale s drůgi strůny myśl Arystotelesa zainspirowoua do pošukiwańo nowych hipotez we kosmologije a fizyce bez krytyčnych arystotelikůw juž we XIII a XIV wjeku (zwuašča tzw. via moderna we filozofije).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Giskana
Giskana to przynośny zbjorńik na woda, wykůnany nojczyńśći s blachy abo ze sztucznygo tworzywa, przeznaczůny do podlewańo źelinůw.
Ksztołt giskany je podany na walec uo podstawje elyptyczny, s půłkolistym hynklym s wjerchu. S boku, przi podstawje przimocowano je kůńcůwka, bjygnůnca na sztyjc na wjyrch a słůżůnco do podlewańo. Jeji ksztołt je podany na mocno wydużůny śćynty stożek, zakůńczůny cedzitym. Mo uůno za zadańy rozdźelić mocny strůmjyń wody, tak coby fest nie gichło a ńy wypłůkiwoł uůn gleby i ńy tworzůł zagłymbjyń we zolu. Głůwny zbjorńik giskany a tyż wydużůno kůńcůwka tworzům ukłod połůnczůnych naczyń. Podlewańy uodbywa śe bez przechylańy giskany we strůna kůńcůwki, co powoduje podńyśyńy we ńij poźůmu wody a powstańy ćiśńyńo, dźynki kerymu woda wypływo bez cedzitko. Gůrno powjerzchńo giskany je zwykle tajlowo zawarto uod strůny yndůngu, tak coby zapobjegnůnć wylewańu śe wody przi przechylańu. We myńszych giskanach s sztucznych tworzyw czynsto zawarto je cołko gůrno powjerzchńo, we kerej pozostawjůny zostowo jedźińy moły uokrůngły uotwůr do filowanio. Uobjyntość giskanůw waho śe we grańicach uod kilku do kilkudźeśyńću litrůw.


text:
Wikipedyjo:Czym Wikipedyjo ńy je
Wikipedyjo je to yncyklopedyjo internecowo, we kerej swe sprowjyńa moge dowoć kożdy. Ńykej atoli sprowjorze mogům ńy wjedźeć, co to uoznoczo. Skiż tygo dali my sam pora bajszpilůw, czym tyn projekt ńy je.
Treść
Wikipedyjo ńy je yncyklopedyjům papjůrowům
Uoznoczo to, iże ńy můmy uograńiczyń techńicznych jakimi sům uobjyntość eli tymatyczność. Informacyje muszům być atoli weryfikowalne a ńy do śe tyż cołkjym wszyjskigo dodować - kożdy artikel muśi społńić regle pjyńću filorůw. Poza tym, sprowjańy Wikipedyje ńigdy śe ńy skůńczy.
Wikipedyjo ńy je dykcjůnorzym
Ńy je to zdrzůdło wjydzy uo żargońe szpycjolistycznym eli podezdrzńik słůw ślůnskich. Ńy do śe sam wćepać artikla jak ntp. Ajzynbańok - to je po polsku kolejarz. Uod tygo typa defińicyji je ślůnsko katygoryjo we polskim Wikisłowniku. Ńy możno tyż dowoć list słůw, ntp. jakigo djalykta lebo gwary.
Wikipedyjo ńy je placym pod publikacyjo własnyj twůrczośći
Ńy noleży sam tyż takich zdrzůdłůw wykorzistywać. Ańi kedy mosz jake badańy naukowe złůnaczůne bez ća, sům uod publikacyji buchy a cajtůngi lebo jake inksze neczajty. Nowe słowa, kere żeś wymyślił tyż sam ńy pasujům (wyjůntkym sam może być ntp. sytuacyjo, kedy ńy mo ślůnskigo worta a trza taki złůnaczyć bez zastosowańy śe do reglůw słowotworzyńo we ślůnskij godce; tedy, jeli je to możebne, wyprowadzosz słowo ze uoryginalnyj godki).
Wikipedyjo ńy je můwńicům
Wikipedyjo ńy je můwńicům ze zorty Hyde Park, forům internecowym, placym chaje, abo zajtům uod propagandy abo reklamy. Skiż tygo zakozane je:
- Propaganda abo agitacyjo kożdyj zorty. No toć, co we artiklach idźe uopisywać poglůndy, trzimjůnc śe atoli prawidłůw neutralnygo wezdrzyńo. Ńy je dozwolůne przekůnywańy inkszych użytkowńikůw do jakij idyjolůgije, uod tygo sům fora dyskusyjne a ńy Wikipedyjo.
- Autopromocyjo je zakozano. Ńy je zakozane szkryflańy uo samym śebje, nale noleży dać pozůr na to, co kożdy artikel muśi trzimać śe prawidłůw, a je to fest ćynżko utrzimać jak fto uopisuje śebje, swoja uorgańizacyjo, firma a t.p. Wkludzańy myngi linkůw do swojij zajty abo podowańe kaj ino wlyźe titla swojij kśůnżki tyż bydźe traktowane kej autopromocyjo.
- Reklama. Kożdy artikel powińyn być uoparty na zdrzudłach ńyzależnych uod podmjotu, kery je w ńym uopisany. Nojbarzi dotyczy to artikli uo przedśymwźyńćach kůmercyjnych.


text:
Wodźůnka
Wodźůnka (pol. wodzianka) – rygjůnalno zupa ślůnsko, inakszy mjanowano brołtzupa. Jeji bazům je wrawo woda, kerům zalywo śe pozostałe, fest ajnfachowe skłodńiki.
Rychtowano bez zaloći czyrstwygo chlyba (2-3 dńowygo) rosołym abo wodům s wyrflym bulijůnowům, a ńyskorzi dodańy kneblochu (drobno pośekanygo a posztampfowanygo s solům). Dodowo śe tyż tuste abo masło a maga. Wodźůnka je tyż roz za kedy jedzůno ze bratkartoflůma.
Wodźůnka wykůnywano do zgody ze 'tradycyjnům recepturům', mo we śe szpek pokroty we kostka, skwyrczůny na patelńi, tak coby powstoły szpyrki. Knebloch sztampfuje śe ze solům, a czyrstwy chlyb kreje i dokłodo knebloch, zalywo śe wszyjstko szpyrkůma s tustym, a ńyskorzi wrawům wodům.
W Mjymcach znůmo je jako Wassersuppe (Wasser - woda i Suppe - zupa), nale ńy je to zupa uo gynau tyj samyj recepturze.


text:
Krakow
Krakow (pól. Kraków, nim. Krakau) jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w małopólskem wójewódstwje, nad rěku Wisłu. Krakow jo stolica wójewódstwa a teke samostatny wokrejs (powiat). Toś to město jo wažny turistiski centrum.
W lěśe 2007 jo w Krakowje bydliło 756 267 luźi. Šołta města jo Jacek Majchrowski.
Wót 1296 do 1596 jo Krakow był stolica Pólskeje. W Krakowje jo w lěśe 1364 nejstarša pólska uniwersita − Uniwersytet Jagielloński − nastała.
Wót 1795 do 1809 a wót 1846 do 1918 jo Krakow pód kněžarstwom Awstrisko-Hungorskeje był.
Něnto jo w Krakowje 23 wusokošulow: 3 uniwersity (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Ekonomiczny, Uniwersytet Rolniczy), techniskej šuli (Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Krakowska) a teke Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Muzyczna, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Adademia Pedagogiczna, Papieska Akademia Teologiczna a Akademia Wychowania Fizycznego.
Historiski centrum Krakowa (źěl pśi głownych wikach a teke źěl Kazimierza) jo na lisćinje UNESCO. W Krakowje ma sedło Narodny Muzeum w Krakowje. Biblioteka Jagiellońska jo jadna z nejwětšych w Pólskej.
Pódla Krakowa lažy mjazynarodne lětanišćo Balice.
W Krakowje grajotej nejstaršej kopańcowej kluba Pólskeje (załožonej w lěśe 1906): Cracovia Kraków a Wisła Kraków (w lětach 1999-2008 6 razow mejstaŕ). Dalšny kopańcowy klub jo Hutnik Kraków (źěl Nowa Huta).


text:
Wszyjskich Śwjyntych
Wszyjskich Śwjyntych (łać.: festum omnium sanctorum) to je chřeśćijańsko uročystość uobchodzůno 1 listopada ku čći wšyjstkich znajůmych a ńyznajůmych śwjyntych, kere přebywajům juž we chwole buogosuowjůnych. We tym dńu wspůmino śe ńy yno umartych, kerych Kośćou uznou za śwjyntych, nale wšyjstkich ludźi, kerych žywot bůu prawy a uchodźiu za śwjynty. Je to tyž śwjynto tych, kere důnžům ku śwjyntośći a zbowjyńu.
Uročystość Wšyjstkich Śwjyntych wywodźi śe guůwńy s čći uoddowanyj mynčynńikům, kere ńy bůuy wspůminane we kanůńy Mšy Śwjyntyj. We III wjeku wkludzůno zostoua tradycyjo překludzańo coukich relikwije śwjyntych abo jeich tajli we roztomajte place, kej znok, co śwjynte sům wuasnośćům coukigo Kośćoua. We 610 roku papjyž Bůńifacy IV erbnyu uod cysořa dowńij půgańsko śwjůntyńijo Pantyjůn, kozou zuožyć tam mynga relikwije śwjyntych a pośwjyńćiu ja pod wezwańy Matki Boskij Mynčynńikůw. Uod tygo času wšyjstkim umartym mynčynńikům uoddowano čeść 1 maja. We 731 papjyž Gřygoř III přećepou ta uročystość na 1 listopada, a we 837 Gřygoř IV zažůndźiu, coby tyn dźyń pośwjyncano pamjyńći ńy yno mynčynńikůw, nale wšyjstkich śwjyntych.
Terozki je to na Ślůnsku dźyń wolny uod roboty a mynga ludźi přiuaźi na kirchofy uobstroić grůby, zaśwjyćić zniče a pořykać za umartych.


text:
Lutkolba
Lutkolba to je narzyńdźe kere służy do lutowańo. Skłodo śe s kolby, kero połńi rola hynkla, a grota, czyli tajli kero mo bezpostrzedńi styk ze spojiwym. Podug rodzaju zaśilańo idźe potajlować lutkolby na lutkolby na sztrům, na gaz (nojczyńśćij propan-butan) a zaśilane zewnyntrznym zdrzůdłym ćepła (na tyj samyj zasadźe co żylozko s duszům). Te uostatńe sům już bezma ńyużywane a poważane za archajiczne. Nojczyńśćij idźe terozki trefić lutkolby transformtorowe, nale coroz czyńśćij we ńykerych robotach (l. b. przi lutowańu blachůw abo rynnůw) trefjo śe gazowe.


text:
Nirvana
Nirvana – amerikańsko skupina muzyčno grajůnco lajyra ze zorty grunge. Zouožyli ja wokalista a gitařysta Kurt Cobain a baśista Krist Novoselic we Aberdeen we stańy Waszyngtůn. Skupina s anfaga fest čynsto zmjyńoua perkuśistůw, na důžyj za šlagcojgym zaśod we ńij dźepjyro Dave Grohl, kery začůn grać we Ńirvańy we 1990. Přeuomym lo grupy bůu singel "Smells Like Teen Spirit", kery wydano we 1991. Dou uůn anfang do rozkwitu couyj raje skupin kere grou wywodzůncy śe rocka altenatywnego grunge, jako Soundgarden, Pearl Jam, Alice in Chains a inkšych. Frontman skupiny, Kurt Cobain, uostou mjanowany "řečńikym pokolyńo", a samo Nirvana "guosym pokolyńo X". Cobain ńy bůu zadowolůny s komercyjnygo sukcesa grupy, bez tůž we 1993 skupina wydoua antykůmercyjno puyta "In Utero". Po śmjyrći Cobaina, skupina ješče bez jaki čos wydowoua puyty, nale pjyršy ńypublikowany wčeśńij utwůr, "You Know You're Right" ukozou śe dźepjyro we 1994 roku. Uod čosu debjutu, spředano wjyncyj kej 50 mln roztůmajtych nośńikůw s lajyrům Ńirvany.
Treść
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy studyjne[Sprowjej]
Minialbůmy/Kůmpilacyje[Sprowjej]
- 1989: Blew (EP)
- 1992: Hormoaning (EP)
- 1992: Nevermind: It's An Interview
- 1992: Incesticide
- 1995: Singles (Box Set) (Box)
- 2002: Nirvana
- 2004: With the Lights Out (Box- Set)
- 2005: Sliver - The Best of the Box
Albůmy kůncertowe[Sprowjej]
VHS/DVD[Sprowjej]
- 1992: 1991: The Year Punk Broke (VHS)
- 1994: Live! Tonight! Sold Out!! (VHS)
- 2004: With The Lights Out (DVD)
- 2005: Classic Albums - Nirvana - Nevermind (DVD)
- 2006: Live! Tonight! Sold Out!! (DVD)
- 2007: MTV Unplugged in New York (DVD)


text:
Mongolšćina
Mongolšćina je najwuznamniša rěč ze skupiny Mongolskich rěčow a hłowna rěč w Mongolskej. Rěči z njej wokoło 6 milionow ludźi w Mongolskej a kónčinach na teritoriji Ruskeje, Chinskeje ludoweje republiki a Kirgizistany. Za standardnu wariantu rěče so ma najwjace wužiwany dialekt chalcha.
Wobsah
Klasifikacija[wobdźěłać]
Chalcha-Mongolšćina słuša k centralnej hałuzy mongolskich rěčow, kotrež buchu pak z Turkowskimi rěčemi a Tunguziskimi rěčemi k altajskim rěčam zjimane (Genetiska jednosć altajskich rěčow bu nic powšitkownje akceptowana). Wona je z druhimi mongolskimi rěčemi blisko přiwuzna a nic přeco jasnje wotmjezujomna. Wosebje juhomongolske w Nutřkownej Mongolskej rěčane dialekty ale tež ojratiske dialekty w zapadnej Mongolskej buchu druhdy jako separatne rěče wobhladowane. Wo klasifikaciji hlej nastawk Mongolske rěče.
Geografiske rozšěrjenje[wobdźěłać]
Centralna Mongolšćina je najčasćišo rěčana mongolska rěč a buchu wot něhdźe 2,3 milionow rěčnikow w mongolskej republice a něhdźe 3,5 milionow w Nutřkownej Mongolskej rěčana. Wyše toho je mjeńčinska rěč w Burjatiskej (Ruska) a Kirgiziskej.
Fonetika a fonologija[wobdźěłać]
Konsonanty[wobdźěłać]
Chalcha-Mongolšćina ma slědowace konsonantowe fonemy:
Wokale[wobdźěłać]
Chalcha-Mongolšćina ma slědowace sydom Wokalne fonemy: (Kyrilisce/IPA)
Wšě wokale wustupuja krótce a dołho; /u/, /ʊ/, /ɔ/, /e/ a /a/ tež z й jako diftong.
Mongolšćina ma wokalnu harmoniju. Při tym buchu wokale do prědnich (w mongolskim rěčnym wužiću žónske), to su /e/, /o/ a /u/, ale tež zadnje (mongolsce muske), to su /a/, /ɔ/ a /ʊ/, rozdźělowane; /i/ je neutralny. We słowje wustupuja regularnje jenož prědnje abo jenož zadnje wokal. /i/ móže z woběmaj wustupować.
Wjele sufiskow wustupuje w štyri rozdźělene formy, při tym so dalše rozdźělowanje přidaja. Wokal sufiksa so złoži při tym po poslednim wokalu kmjena a drje po slědowacej šemje:
- /a/, /ʊ/ → [a]
- /e/, /o/ → [e]
- /ɔ/ → [ɔ]
- /o/ → [o]
/i/ bu při tym ignorowany. Jeli słowo wobsahuje jenož /i/, to so [e] pokaza.
Přizwukowanje[wobdźěłać]
Słowo, kotrež jenož krótke wokale wobsahuje, bu přeco na prěnjej złóžce přizwukowane. Słowo z dołhimi wokalemi resp. diftongemi bu na prěnim dołhim wokalu/diftongu přizwukowane. Njepřizwukowane krótke wokale buchu zwjetša sylnje redukowane, na kóncu słowa wone cyle wotpaduja.
Morfologija[wobdźěłać]
Mongolšćina so wuzběhować přez dospołnje sufigowacu morfologiju a bu k aglutinowace rěče słuša. Dalše detaile a konkretne přikłady wo nominalnej a werbalnej morfologiji su w nastawku Mongolske rěče.
Nomen[wobdźěłać]
Za mongolski nomen je předewšěm kategorija pad relewantna. Numerus hra druhorjadnu rólu. Genus njeeksistuje.
Pady[wobdźěłać]
Buchu za Mongolšćinu w cyłku sydom padow akceptowane, a drje nominatiw, genitiw, datiw/lokatiw, akuzatiw, ablatiw, instrumental, komitatiw a alatiw.
Zakładne formy padowych sufiksow (kóncowki wariěruja zdźěla hdy po kóncowce kmjena; 4 steji za štyri formy sufiksa (a/o/e/ö), 3 za tři formy (a/o/e) a 2 za dwě formje (u/ü) resp. (a/e) wotpowědujcy wokalneje harmonije; )
Numerus[wobdźěłać]
Markěrowanje numerusa je w Mongolšćinje opcionalne a so skerje rědko wužiwa. Při wužiću numeralow bu skerje žadyn plural njemarkěrowany.
Eksistuja wjacore pluralowe sufiksy, kotrychž wužiće so zdźěla po fonologiskich kriterijach złoži, najčasćišo pak njeje předpowědźujomne. Najčasćiši sufiks je -yyд /-uud/2, dalšej stej -д /-d/ a -c /-s/. Za nomeny, kotrež čłowjekow woznamjenja, eksistujetej dwě dalšej kóncowce: -чyyд /-čuud/2 (z kolektiwnym woznamom) a Hap /nar/2.
Pluralowy sufiks steji před padowym sufiksom.
Posesiwne sufiksy[wobdźěłać]
Nimo móžnosće, wužiwać wosobowe pronomeny w genitiwje jako posesiwny pronomen, Mongolšćina ma tež sufiksy, z kotrymž so wobsedźenstwo abo přisłušnosć wuprajeć móhłe.
Posesiwne sufiksy steja za padowym sufiksom.
- Refleksiwno-posesiwny: Ze sufiksom -aa /-aa/4 bu přisłušnosć k subjektej sady wuprajena. Jeli so tutón sufiks móže wužiwać, to njeje wužiće posesiwneho pronomena móžne.
- Wosobno-posesiwny: Jeli nomen njesłuša k subjektej sady, to so slědowace sufiksy wužiwać:
Pronomen[wobdźěłać]
Swójske wosobowe pronomeny eksistuja za prěnju a druhu wosobu, mjeztym zo za třeću wosobu so wužiwa demonstratiwne pronomeny эHэ /ene/ (tutón, tuta, tuto) a Tэp /ter/ (tamny). Tež tu njeje rozdźěl po genusu. W druhej wosobje eksistuje kaž w Němčinje familiarna (чи /či/) a zdwórliwa forma (Ta /ta/). W genitiwje plurala bu mjezy inklusiwnym (бидHий /bidnij/) a eksklusiwnym (MaHaй /manaj/) rozeznawane.
Werby[wobdźěłać]
Mongolšćina ma bohaty repertoire na werbowych formach. Při tym so rozeznawa mjezy tři skupinami, kotrež rozdźělane funkcije wupjelnjuja. Wšěm hromadźe pak je, zo wone předewšěm tempus, aspekt a modus wupraja a žadnu kongruenca njepokazaja.
- Finitne werbowe formy móžeja jenož jako predikat hłowneje sady wustupować. Man rozeznawaja tež skupiny indikatiwnych formow a dospołnych a přikazowych formow.
- Konwerby wustupuja jenož w wotwisnosći. Pak buchu direktnje wot werba zasadźowane (na př. Чи яMap HoM yHшиж бaйHa Bэ? ‘Kajku knihu čitaš?’, posłownje „Ty kajku knihu čitacy sy?“) pak buchu jako predikat wotwisneje sady wužiwane, na přikład HaMaйr иpTэл xүлээrээpэй! ‘Čakajće doniž njepřińdu!’, hdźež kóncowka -Tэл (při werbje иp- ‘přińć’) zwuraznja ‘doniž nje-’, abo Би дyHд cypryyлb Tөrcөөд эHд иpcэH ‘Po tym zo běch srjedźnu šulu zakónčił, sym sem přišoł’, hdźež kóncowka -өөд zwuraznja ‘po tym zo’.
- Werbalne nomeny (abo tež „participy“) so móžeja jako predikat hłowneje, atributiwneje abo komplementoweje sady wužiwać. Wone so móžeja kaž adjektiwy deklinować a narunuja w negěrowanych sadach regularnje finitne werby. Njezwadne werbalne nomen y w modernej rěči su -x /-ch/ (atributiwnje neutralny, finitnje přeco hromadźe z partikulemi a z futurnym woznamom), -caH /-san/4 (zańdźenosć abo perfektiw), -дar /-dag/ (hłownje za wospjetowane činy), -aa /-aa/ (za traće činy na horšći werbowych kmjenow; hewak jenož negěrowane z woznamom „hižo nje-“) a -Maap /-maar/4 (wupraji přeće; atributiwnje zdźěla bóle abstraktny: coHcMoop дyy /sonsmoor duu/ 1. spěw, kotryž chcu słyšeć 2. słyšenja hódny spěw).
Dalše detaile w nastawku Mongolske rěče.
Syntaks[wobdźěłać]
Syntaks Mongolšćina so wuzběhuje přez to, zo wona zwjetša hłowofinalna je. Zakładny słowoslěd w sadźe je potajkim SOV, w nominalnych frazach nomen přeco na kóncu steji, a so postpozicje wužiwaja.
- Słowoslěd w sadźe je SOV. Rjad sadowych čłonow před werbom móže drje warěrować, werb wězo nimale přeco na kóncu sady steji, a tež wotwisne sady so dyrbja předstajuja. Prašenske a modalne partikule wězo za werbje steja.
- W nominalnych frazach nomen skerje na kóncu steji. adjektiwy, genitiwne atributy, ličbniki a demonstratiwa steja před tym, powołanske pomjenowanja itd. a kolektiwne ličbniki za tym. Tyяa OюyH xoëp /Tujaa Ojuun hojor/ (po słowje: T. O. dwaj) ‘Tujaa a Ojuun’, MaHaй yxaaHTaй Tyяa дapxaH /manaj uchaantaj Tujaa darchan/ (po słowje: „naš mudry T. kowar“) ‘naša mudra kowarka Tujaa’, xoëp HoM /hojor nom/ (po słowje: „dwě kniha“) ‘dwě knize’.
Pismowe formy[wobdźěłać]
- Hlej tež Mongolske alfabety
Prěnje za mongolske rěče wužiwane pismo bu wot Kitan před 10. lěttysacom (?) za čas chinskeje Tang-dynastije wužiwane, kotrychž chroniki tež jednotliwe słowa traděruja. Kitan załožowachu w sewjerowuchodnej Chinje Liao-dynastiju, wot kotrejež su wězo jenož małe jednotliwosće traděrowałe, w kotrejž pak prěni raz oficielnu mongolsku pismowu rěč předleži. Tute pismo twori potom bazu za tutu tungusiskich Dźurdźow (němsce Dschurdschen) Jin-dynastije. Jich teritorij bu potom kaž tutón chinskeje Song-dynastije wot Mongolow (Yuan-dynastija) dobywany.
Prěnje pismo srjedźneje Mongolšćiny je wertikalne ujguriske pismo, kotrež je na kóncu 12. lětstotka přejimane a na Mongolšćinu přiměrjowane. Najstarši zdźerženi pismowy dopokaz we formje rowneho napisa pochadźa z tutoho časa. Tehdy najwuznamniša literariska twórba, Tajne stawizny Mongolow, je drje jenož chinsce traděrowana, tola pušći so najebać toho konkluzije na wosebitosće tehdy wužiwaneje srjedźomongolskeje rěče ćahnyć. Klasiska forma tutoho tradicionelneho mongolskeho pismo bu w 17. lětstotku sfiksowana. Wona bu hač dźensa w Nutřkownej Mongolskej wužiwana.
Oficielne pismo mongolskeje Yuan-dynastije w Chinje bě tibetiske Phags-pa-pismo (1269–1368), ale tež chinske pismo bu za mongolske teksty intensiwnje wužiwane. Wot 13. hač do 15. lětstotka eksistuja mongolske teksty w arabskim pismje. Wob čas buchu hišće wjacore druhe pismowe systemy namjetowane, na př. wot Zanabazara wuwiwane Sojombo-pismo.
W lěće 1931 bu we Wonkownej Mongolskej najprjedy łaćonski alfabet, wot lěta 1937 na sowjetskim ćišću kyriliski alfabet zawjedźeny (z nowymaj pismikomaj za /ö/ a /ü/). W lěće 1941 bu wužiće literariskeje Mongolšćiny a z tym tež stareho ujguriskeho pisma zakazane. Wot lěta 1994 bu klasiske pismo w Mongolskej zaso w hornich šulach wučene. Wono so často za firmowe tafle, loga a podobne dekoratiwne zaměry wužiwa, za wšě dalše dale kyriliski alfabet. W Nutřkownej Mongolskej so dale tradicionelne ujguriske pismo wužiwa.
Literatura[wobdźěłać]
- Juha Janhunan: The Mongolic Languages. RoutledgeCurzon Press, 2003
- Isaac Jacob Schmidt: Grammatik der mongolischen Sprache. Akademie der Wissenschaften, St. Petersburg 1831 (Digitalisat)
- Jan-Olof Svantesson: The Phonology of Mongolian. Oxford University Press, 2005
- Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der mongolischen Sprache. VEB Verlag Enzyklopädie, Leipzig 1969
- Hans-Peter Vietze: Wörterbuch Mongolisch-Deutsch. DAO-Verlag, Berlin 2005


text:
Restauracje Katowice i okolice
Znaleziono wyników: 25
Restauracja Fenix
Znaleziono wyników: 25
Znaleziono wyników: 25
Typy lokali
restauracje Katowice, catering Katowice, bary Katowice, kawiarnie Katowice, fast food Katowice, pizzerie Katowice,
Kuchnie
kuchnia polska Katowice, kuchnia śląska Katowice, kuchnia europejska Katowice, kuchnia międzynarodowa Katowice, kuchnia regionalna Katowice, kuchnia orientalna Katowice, kuchnia tajska Katowice, kuchnia domowa Katowice, kuchnia gruzińska Katowice, kuchnia włoska Katowice, kuchnia amerykańska Katowice, kuchnia chińska Katowice, kuchnia indyjska Katowice, kuchnia węgierska Katowice, kuchnia japońska Katowice,
Atuty
internet Katowice, akceptacja zwierząt Katowice, danie na miejscu Katowice, ogródek Katowice, klimatyzacja Katowice, rezerwacja stolika Katowice, obsługa grup Katowice, danie na wynos Katowice, danie na telefon Katowice, przyjazny niepełnosprawnym Katowice, kącik dla dzieci Katowice, parking dla autokarów Katowice, menu dla dzieci Katowice,
Organizacja
bankiety Katowice, imprezy firmowe Katowice, imprezy zamknięte Katowice, konferencje Katowice, przyjęcia okolicznościowe Katowice, wesela Katowice, komunie Katowice, chrzciny Katowice, stypy Katowice, urodziny Katowice, spotkania we dwoje Katowice, spotkania rodzinne Katowice, przyjęcia dla dzieci Katowice, spotkania biznesowe Katowice, grille Katowice, imprezy plenerowe Katowice,
Pozycje menu
zupy Katowice, sałatki Katowice, kolacje Katowice, obiady Katowice, śniadania Katowice, brunche Katowice, desery Katowice, drunche Katowice, przekąski Katowice, dania wegetariańskie Katowice, kanapki Katowice,
Napoje
drink Katowice, kawa Katowice, koktajl Katowice, koniak Katowice, piwo Katowice, wino Katowice, wódka Katowice,
Miejscowości w pobliżu
Gliwice, Tychy, Chorzów, Zabrze, Sosnowiec, Oświęcim, Dąbrowa Górnicza, Tarnowskie Góry,
Najpopularniejsze miejscowości
Warszawa, Kraków, Wrocław, Bydgoszcz, Lublin, Gorzów Wielkopolski, Łódź, Opole, Rzeszów, Białystok, Gdańsk, Katowice, Kielce, Olsztyn, Poznań, Szczecin,


text:
Abaddon (mùzyczné karno)
Abaddon - polsczé pùnkòwé karno z Bëdgòszczë. Pòwstôło w 1982 rokù pòd mionã Partyzantka miejska. Założëlë je Tomasz Dorn (perkùsëjô), Tomasz Frost (basowô gitara), Bernard Szarafiński (gitara) ë "Mirek" (spiéw) - pózdzé na jegò plac przëszëdł Waldemar Jędyczowski. W latach 1984 ë 1985 karno wëstãpiwôło z dobiwkama na festiwalu w Jarocinie. Rok pózdzé grało w kòncertowi trase pò Jugòsławijë dze nagrało w studio w Ljubljanie (Słowenijô) sztof na pierszą sztudijną platą "Wet za wet", jakô òstała wëdónô przez samòstójna francëską wëdowizna New Wave Records ë dostała swegò ôrtu kùltowi sztatus w Pòlsce. Niezgòdnoscë co do sztélu dôlszegò graniô doprowadzëłë w 1987 rokù do rozpôdu karna. Znowa naczãło òno wëstãpiwac, chòc w kąsk zmienionëm skłôdze, trzë lata pózdzé. Wprzód blós pò Pòlsce, a w 2003 òdbëło krótką kòncertową trasã pò USA. We łżekwiôce 2005 rokù zawieszëło karno zwòją dzéjnotã..
Diskògrafijô[edicëjô | edytuj kod]
- Wet za wet - LP (New Wave Records 1986), MC (Melissa Records 1993), CD (Pop Noise 2001)
- Walcz o swoją wolność - SP (Bydłoszcz Records 1996)
- Nie do Poznania - SP (HC PZPR Rercords 1996)
- Godzina krzywd - CD (Lou & Rocked Boys 2004)


text:
Utopek
Utopek, Utoplec lebo Wasermůn – morcha wodno podug berybojek, godek, uosprowek, powjarek, zawjeřyńůw a wicůw, kero ukozuje śe we Gůrnym Ślůnsku, idyntiko s polskym Wodńikym. Uosprowki uo Utopku sům uobstůnům tajlům ślůnskij kultury. Lyjbysraumym Utopka mjały by być barzoły, barziny, rybńiki, rzyki, plosa, a stawy.
Podug wszyjskich uosprowek, Utopek kwatyruje se we stawje, roz za czas weksluje pomjyszkańy na inksze, coby go kery ńy ukatrupjůł. Kożdy Utopek je zgobńikym, bywo jarny, kej ńy strzimje.
Kożdo powjarka mo inkszo wersyjo, co do pochodzyńo Utopka. Jedno pado, choby Půnbůczka ńykere jańoły suchać ńy chćały, Uůńi śe pogorszyli a pośćepowali je ś ńyba. Te jańoły, kere poślatowały na źymja, uostały jancykrystůma, te kere do lasa - ńyherskyma morchůma, a te kere do zyja a rzyki - Utopkůma.


text:
Sewjerny polarny ocean
Sewjerny polarny ocean (tež Arktiski ocean) je najmjeńši ocean na Zemi. Ma přestrjeń štyrnaće milionow kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 5449 metrow.
Leži we wokolinje sewjerneho čopa a mjezuje z kontinentami Aziju, Sewjernej Ameriku a Europu.
Je zwjazany z Ćichim oceanom přez Beringowy přeliw a z Atlantiskim oceanom přez Norwegske morjo.
Wuznamne přistawy Sewjerneho polarneho oceana su na přikład Murmansk a Archangelsk w Ruskej federaciji, Kirkenes w Norwegskej, Inuvik w Kanadźe a Barrow w Zjednoćenych statach Ameriki.


text:
Wikipedyjo:Sztamtisz/Prawidła
Sztamtisz Ślůnskij Wikipedyje
Prawidła
Sam uosprawjůmy uo prawidłach ślůnskij Wikipedyje
Treść
Zasady[Sprowjej]
Miejsce ogólnych dyskusji na temat Śląskiej Wikipedii.
Wikipedia - kwestie językowe[Sprowjej]
Otrzymałem od znajomego list wysłany przez Grzegorza Wieczorka na jakąś listę dyskusyjną. A że stwierdziłem, że warto kilka rzeczy zawartych w tym liście przedyskutować to zapytałem się autora czy mogę go umieścić. Dostałem pozwolenie i kolejne 2 listy. Umieszczam je tutaj. Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
List nr 1 (na listę dyskusyjną)[Sprowjej]
Bardzo'ch je rôd tymu, co powiedziôł nasz Stanik (Fojermón). Cieszã sie, iże podobnie to widzi, jak wiynkszość Dangôrzy. Jednak myślã, że Ślónskô Wikipedyjô to super pómys. To by bóła bardzo przidajnô i potrzebnô rzecz, kiejby niy... nó ja... kiejby niy to, że piszóm tam ludzie, co sie w tyj ślónskij gôdce ani nie wychowali, ani nie majóm kóntaktu z prôwdziwóm ślónszczyznóm (ani nie dbajóm ò staranność). Inaczyj niy umiã se wyjaśnić, czamu ta ślónskô môwa je tam tak pokalyczónô - ò tyj felernyj òrtografiji to ani nie rzóndzã. Myślã, że tukej nic nie zmiyniymy na lepsze, bo Wikipedyjô je do kna demokratycznô, to znaczy, iże każdy może se pisać co chce i jak chce.
Tak już u nôs na Ślónsku je, że nôjaktywniejsi sóm Ślónzôcy "półjęzyczni", ftorych corôz to wiyncyj przibywô. Tymu sie tyż niy ma co dziwić, bo z tóm asymilacyjóm mómy corôz to wiynkszõ utropã. Każdy z nôs mô po czyńści podobne probylymy. Cały kómszt je w tym, coby my sami poradziyli nasze słabości dojzdzrzeć i przemóc. Do tego potrzebujymy dobrych wzorów, a takim wzorym może być ino ślónszczyzna tradycyjnô, co sie ji muszymy douczyć, eźli już my ji z dóma nie wynieśli. Ta tradycyjnô ślónskô môwa je dobrze òpisanô w ksiónżkach - niy muszymy za moc wymyślać a "tworzić" na nowo. Muszymy suchać naszych starek i starzików, moc rzóndzić z ludźmi, ftorzi wycyckali tã môwã z mamulczynym mlykiym, uczyć sie òd nich (a je ich jeszcze za tela!). Tego wymôgô òd nôs reszpekt przed ślónskóm môwóm, eli chcymy jóm dalij piastować.
Możno ci wikipedyści dajóm sie przekónać i dojzdrzóm swój błónd. Jô ś niymi już trochã ò tym dyskutowôł, narazie jednak nie widzã żôdnyj szansy. Bo wiynkszościóm sóm to ideolodzy a niy fachmaniô.
Fojermanowa myśl mi sie bardzo podobô: Szło by to òsmolić a zbyć milczyniym. Całô biyda je ale w tym, że corôz to wiyncyj ludzi, a tyż młodych Ślónzôków, używô takich internetowych strón jako zdrzódła swoji wiedzy ò ślónskij môwie. W tyn sposób pokazuje sie blank òpaczny òbrôz ślónskij môwy, ftorô mô corôz to mnij spólnego z môwóm naszych przodków. To znaczy, że to wiyncyj szkodzi jak prziniesie pożytku. A przede wszyskim hamujóm cały postymp w kodyfikacyji! (a òni myślóm, iże sie ji przisłużujóm!)
Możno - jak sie znôjdzie dość ludzi, ftorzi lepij piszóm po ślónsku - bydymy móc założyć lepszõ wersyjõ ślónskij Wikipedyje. Problym ale òstanie tyn sóm: jak we wolnyj Wikipedyji redagować teksty, coby bóły bez błyndów? Tyn sóm problym mómy już na Laubie, a we Wikipedyji, kaj każdy sóm może wpisować co chce, bydzie z tym jeszcze gorzyj. Małe rzeczy idzie ciyngiym poprawiać, ale takõ grafómanijõ to już niy - jô by nie poradziół nastyknóńć.
Do Wikipedyje potrzeba by wiyncy ludzi takich jak Utopek. Jak poprawióm jego teksty (abo òn moje: òba dwa tego chcymy!), to przi tym dyskutujymy, przekónujymy sie i wymiyniómy argumynty. To je bardzo płodnô dyskusyjô, taki prôwdziwy "przekaz międzypokoleniowy"! A sztyry òczy uwidzóm dycki wiyncy jak ino dwoje. Czowiek sie przi tymu moc uczy, a na kóńcu każdy z nôs dô sie przekónać, eźli spómiarkuje, że zrobiył błónd i dô se rôd poprawić tã swojã òmółkã. Ważnô je staranność, wólô, coby nasze pisanie bóło dobre, piykne a naprôwdã ślónskie. To je to jóndro rzeczy! (=sedno, orginalnie usłyszane òdy mie w Czyszkach!). Nie gôdóm, że my już wszystek rozum pozjôdali, już wszysko wiymy nôjlepij i że nie robiymy błyndów, ale chcymy sie doskónalić i namôwiómy inkszych do tego.
Ja, ja, tropiymy sie ciyngiym ze starym problymym - ślónskô môwa sie traci : Jedni Ślónzôcy, jak piszóm, to miyszajóm moc z polskim, tak że na kóńcu wychodzi po prawości "polski język" z pôrma ślónskimi kóńcówkami (tukej mô tyż nasza Lauba swoje słabości). Inksi zaś na gwôłt chcóm uczynić te ślónskie pisanie "egzotycznym", chcóm być "niepolscy" i kalyczóm tã ślónszczyznã, bo im sie zdô, że w tyn sposób jejich ślónskie "szkryflanie" (bo inaczyj tego nie idzie już nazwać) mô mnij spólnego z polskim. Ciynżko je znôjść tyn złoty postrzodek!
Narazie mogymy ino podciepować tym ludzióm ksiónżki z porzóndnóm ślónszczyznóm, tómaczyć gramatykã (tymu suży nasz Poradnik). Po prôwdzie po to my tyż założyli tã naszã DANGÃ. Ale na to, eli nasi pisarze-szkryflarze bydóm sie do takij "prôcy òrganicznyj" garnóńć, na to już niy mómy wpływu.
Pozdrôwióm Grzegorz (na Laubie: Szczyglik)
P. S.: Tukej môcie tekst ze Ślónskij Wikipedyje ò naszym miesióncu (kśynžyc po "ślónsko"-wikipedyjsku!) Dejcie pozór na gramatykã i fónetykã!
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
List nr 2[Sprowjej]
Jô tyż widzã potrzebã polepszyć tã Wikipedyjõ, wierzcie mi - bardzo bych ze życzół, żeby to sie udało. Jô by tyż móg Wóm pómóc w tym, ale... Nó ja... Ale teksty na Wikipedyji sóm tak popsute, że tego nie idzie poprawiać! We Wikipedyji jest tela błyndów nagrómadzónych, że prościj bydzie wszysko zaczóńć òd poczóntku niż każdõ grafómanijõ poprawiać.
Czamu tak sie dzieje? Po prostu: Nie idzie pisać po ślónsku, jak sie ino troszyczkã tyj gôdki złapało kajś na placu. Trzeba mieć tochã pojyńcie ò zasadach, leksyce, gramatyce. Wiynkszość młodych Ślónzôków znô tã gôdkã ino "fragmentarcznie". A jak sie już tworzi słowa, ftorych w ślónskij môwie niy ma, to trzeba mieć bardzo dobre "wyczucie językowe", trza być nôjlepszym z nôjlepszych, żeby takie neologizmy bóły tworzóne po ślónsku i mógły być akceptowane.
Wikipedyjô mô ino szansã, eźli na poczóntku bydzie tam grupa redaktorów, ftorzi umióm po ślónsku bardzo dobrze - niy ino w praktyce ale tyż teoretycznie. I niy może być tak, że kôżdy se tam wpisuje, co chce. To musi być redagowanô stróna.
Możno se myślicie, że "przesadzóm". Wzión'ech se czas, coby poprawić tyn "Księżyc". Wyróbcie se sami zdanie ò tym, eli takie poprawianie mô cwek (=sens).
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
- stoły satelita Ziymi => stały satelita Ziymie (dopełniacz rzeczowników rodz. żeńskiego o miękim wygłosie rdzenia ma końcówkę -e! Jeśli się gdzieś tak już nie mówi, to jest to wpływ polszczyzny standardowej!)
- wiylkość = wielkość
- ukłodu słónecznego = ukłod (nieznane słowo po śląsku!; a jeśli już je używamy, to odmieniamy je: ukłôd, ale układu (tak jak stôw, ale stawu). Alternatywa: systym słóneczny
- strzedniô (wymysł autora!) => postrzedniô;
- uodlygłość = to po polsku! nie ma w śląskim przymiotnika odległy, więc nie może być też odległości. Po śląsku jest poświadczony tylko rzeczownik: uoddalynie (Olesch).
- środek (to czysta polszczyzna!) => postrzodek
- czyli = nieznane; lepiej tu napisać: to znaczy (i)że
- średnica (nie znane; do tego nieśląska fonetyka. Każdy rzemieślnik zna słowo: szyrzka (=szerokość, średnica)
- uobjyntość = czysta polszczyzna! po śląsku poświadczone słowo: uobjyńcie (n. p.: Tyn stróm mô piyńć metrów òbjyńciô)
- powiyrzchnia (nieznane w śląskiej mowie) = Olesch podaje: wiyrch
- dnio => dnia
- wykónować òbiyg = kalka z polskiego
- uokres, uokresowy = nieznane słowo w śląskim; => czasowy
- geómetria = geómetryjô (dopełniacz: geómetryje; odmienia się jak: Wilijô, bestyjô)
- powód, powodować = nieznane w śląskim
- powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca = czysta polszczyzna! również stylistyczna!
powtarzać sie => powtôrzać sie
- faza = dopełniacz liczby mnogiej tylko: fazów (tak jak baba, babów; bez końcówki musiałoby brzmieć: fôz (cieszyńskie tak mówi: bob, żob)
To jes tragiczne! Tyn artykulik by trza bóło òd samego poczóntku napisać, tak jak wiynkszô czyńść artykulików Wikipedyje.
A co sie tyczy òrtografije, to posyłóm Wóm całõ dyskusyjõ, jako my wiódli z Hermanym i jego kamratami. Poczytejcie se dokładnie! Myślã, że to jest tyż wielkô słabość Wikipedyje. Czytejcie jak leci wele nómerów: òd 1 do 7. a na kóńcu: Jeszcze jeden argument. Z takóm òpacznóm òrtografijóm ani niy ma co zaczynać pisać Wikipedyje. To mô być po całoślónsku a niy ino po katowicku!
List nr 3.[Sprowjej]
Wiycie co... Tak ino dlô przikładu Wóm posyłóm, jak taki artykuliczek ò Miesióncu móg by wyglóndać (nieftore cychy fónetyczne nie sóm na całym Ślónsku znane, ale isto na wiynkszyj jego pole; możno by sie to dało jeszcze polepszyć, ale przinôjmnij niy ma tukej żôdnych błyndów).
- Miesiónc (w môwie ludowyj nôjczyńścij miesiónczek) – jediny naturalny satelit Ziymie a ciało niebieskie, ftore po słóńcu świyci nôjaśniyj na naszym niebie. Podług wielkości jest òn pióntym miesióncym w Systymie Słónecznym. Postrzednie òddalynie miyndzy postrzodkiym Ziymie a postrzodkiym Miesiónca to 384403 kilómetrów, to znaczy òkoło trzidzieści razy tela co szyrzka Ziymie. Szyrzka Miesiónca mô 3474 kilómetrów abo trochã wiyncyj niż sztwôrtô czyńść szyrzki Ziymie. Tóż jego òbjyńcie rôwnô sie 1/50 czyńści òbjyńciô ziymskij kule. Prziśpieszynie grawitacyjne na wiyrchu Miesiónca je bezmała 6 razy słabsze niż na Ziymi. Miesiónc òblatuje Ziymiã doòkoła w czasie 27,3 dnia. Òn nie świyci swojim światłym, ale òdbijô światło Słóńca. Skirz tego, iże położynie Ziymie, Miesiónca a Słóńca ku sobie cyklicznie sie miyni, tóż porzónd miyni sie tyż formã Miesiónca, ftorõ widać ze Ziymie.
- Różne formy jasnyj czyńści Miesiónca, co je widać ze Ziymie, nazywómy fazami. Rozeznôwómy piyńć głownych fazów: 1. nów abo nowy miesiónczek, 2. szczwierć miesiónca, 3. pół miesiónca, 4. trzi szczwierci miesiónca i 5. pełny miesiónc abo pełnia (pełniô). Miyndzy nowym a pełnym miesiónczkiym rzóndzi sie, iże miesiónca przibywô. Po pełnym miesióncu miesiónczka zaś ubywô abo ubiyrô. Cyklus miesióncowych fazów twô 29 dni, to znaczy, iże co 29 dni każdô faza powtôrzô sie . W môwie codziynnyj Miesiónc czyńścij nazywany je „miesiónczek”.
Wasza Wikipedyjô mô niy ino felerne artykuliki, ale tyż cały opis (ta nawigacyjô) jest ino do śmiychu!
Sznupać a szukać to niby to samo, ale jednak "sznupać" trzeba by w "słowniku poprawnej śląszczyzny" zaznaczyć jako "ironiczne, żartobliwe, ekspresyjne". A Wy piszecie sznupać we Wikipedii!!!
To samo z tym szkryflać! To tak jakby w polskiej Wikipedii ktoś artykuły nie pisał ale skrobał (skrobnąć można sobie coprawda list, ale normalnie się go pisze! Taka sama różnica istnieje pomiędzy śląskim pisać a szkryflać (lub kryklać). To tak jakby Polacy nagle zamiast ręka w encyklopedii pisali grabula! Toż to śmiech! Nie zauważacie tego???? Starzy Ślązacy nigdy listów ani artykułów nie szkryflali!
Dalsze dziwolągi:
- Przodnio zajta (ma być: piyrszô abo głownô stróna; w każdym języku świata strony internetowe określa się tym samym słowem co strony w książce: Seite, site, strona itd.; dlaczego więc po śląsku ma to być inaczej? A po śląsku strona książkowa nazywa się od zawsze stróna i tak też powinna się nazywać strona internetowa! A nie jakaś zajta!)
- Szrajbóng (zamiast: òrtografijô; jeśli nie ma słowa szrajbować, to nie powinno się wymyślać słowa szrajbóng!)
- Pómiynianie na òstatku (zupełnie niezrozumiałe na gruncie dialektu śląskiego!) CO to ma znaczyć? Důmyślńy přešukiwane sům yno ńykere přestřyńy mjan. Poprůbuj popředźić wyšukiwano fraza předrostkym all:, co spowoduje přešukańy coukij zawartośći Wikipedia (wůunčńy ze zajtami godki, šablůnůma atp.), abo poprůbuj užyć kej předrostka wybranyj, jydnyj přestřyńi mjan.
Przecież to nie jest śląszczyzna tylko jakaś nowomowa autora! itd, itd. itd.
Sami widzicie, że łatwiej jest to rozwalić i stworzyć na nowo niż cały czas poprawiać! Drodzy "śląscy" wikipedyści! Zlitujcie się, bo to jest pseudośląska grafomania. Jeśli chcecie coś zrobić dla tradycjynej mowy śląskiej, to spróbujcie się jej najpierw nauczyć!!! Umówmy się kiedyś i pogadajmy o tym.
Wasza działalność jest w takiej formie, w jakiej to teraz jest w internecie, bardzo szkodliwa dla mowy śląskiej! Osobom, które śląszczyzny nie znają albo znają ją tylko pobieżnie, stwarza zupełnie fałszywy jej obraz. Wy zabijacie resztki śląszczyzny tradycyjnej produkując w mediach taką nowomowę!!! (nowogęgot!) Zamiast przysłużyć się kodyfikacji utrudniacie ją, ponieważ takiej śląszczyzny żaden prawdziwy Ślązak w życiu nie zaakceptuje! Ślązacy potrzebują Wikipedię, ale ona ma być po śląsku! Namawiam Was gorąco do pracy organicznej! Pomożemy Wam jeśli chcecie.
Dyskusja[Sprowjej]
No i co wy na to? Jak będę miał więcej czasu to umieszcze gdzieś pliki przesłane mi w załączniku. Trochę tego jest... Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
- Zamiast "Bar" miało iść tutaj, ale to akurat najmniej ważne. Część z tych postów znam. Pytanie: jak pogodzić słuszne uwagi i spostrzeżenia z otwartością Wikipedii? Nawiązałem kontakt z autorem. Po pierwsze: co do pisowni "czeskiej + ů". Porównajmy: kôżdy (jak pisze p. Wieczorek (84 trafienia); "koždy" (jak przyjęliśmy na szl.wiki) (128). "Myslowicy" - jak w Laubie i Republice Schloonzk (5) vs Mysuowice (3100). ślónskô môwa (2) vs ślůnsko godka (1160).
- Język jest żywym tworem, zmienia się, ulega wpływom. Olesch, przy całym szacunku dla niego i jego pracy, opisywał odmianę kobylarską - czyli mowę coś koło 15% Ślązaków. Opisał ją, jak na obecne tempo przemian językowych (rewolucja informatyczna, globalna wioska) w okresie mocno historycznym. Interneca i i e-brifa wtedy nie znano. Nie ujęto przyswojonych anglicyzmów związanych z owymi przemianami. Nie uwzględniono zmian, jakie zaszły (siłą rzeczy) po 1945, z wiadomych powodów. Mimo wad tego zapisu, który przyjęto w szl.wiki, będę go bronił - prościej jest dostosować mniejszość do większości niż odwrotnie. Odmiany (dialekty) lokalne mają miejsce w formie nazw obocznych oraz przekierowań.
- Inny problem jest taki, że za pisanie artykułów biorą się ludzie nie znający mechanizmów Wikipedii. Poprawią tekst, ale zignorują linkowania, nie poprzenoszą artykułów ani nie utworzą przekierowań - w efekcie po takiej "poprawce" całkowicie zgubi się logiczna struktura całości, będą powstawać duble i straszyć czerwone linki pomimo, że dany temat jest opisany. Jeszcze gorzej, gdy "poprawki" mają miejsce w infoboksie - w ten sposób można uszkodzić kilkadziesiąt artykułów naraz.
- Co do zastrzeżeń językowych, już się z autorem zgadzałem. Odpowiedź standardowa ({{toPopraw}}) w tym przypadku nie wystarczy - nie mamy na tylu ludzi znających i język, i technikalia MediaWiki, by pomóc każdemu i poprawić wszystko. Wkrótce przygotuję ramówkę, takie "to do" w ramach pracy organicznej. Ogólnie rzecz biorąc, zacząć należy od dokończenia porządków w kategoryzacji, w drugiej kolejności - ostateczne ustalenie właściwych nazw artykułów oraz uprawnionych (nie z błędów ort, a z form obocznych) przekierowań i poprzenoszenie artykułów, w trzeciej kolejności - poprawki w infoboksach i wprowadzenie ich przy pomocy botów.
- Zatem - z tworzeniem nowych artykułów zwalniamy. Teksty wrzucane prosto z Tuplikorza będę przenosił do brudnopisu, a te ze zmiennych IP usuwał.
- Tyle tak na gorąco
- Lajsikonik 20:40, 14 čyr 2008 (UTC)
Co do "sznupania", to rozumiem, że jest to słuszny kompromis wynikajacy z oporu przed tym co znaczy "szukać" po czesku (znaczy mniej więcej "jebać"), więc z uwagi na kilkadziesiąt tysięcy zadeklarowanych Ślązaków w CR, jest to wybór dobry. Co do "szkryflania" mam mieszane uczucia, ale nie jest też tak, że to co śmieszy Polaków ("szkryflać", "pukel", "baba", "chop") musi być też żartobliwe po ślasku. Polacy śmieją się z czeskiego, ale Czesi jakoś nie zmieniają z tego powodu swoich słów. Zresztą w języku polskim też jest określenie "szkryba", ktore raczej nie ma żartobliwego wydźwięku, a w śląskim mamy jeszcze "kryklać", bliższy chyba odpowiednik polskiego "bazgrać" (słowo "szkryflać" odbieram jako bardziej "szlachetne", ale może się mylę). A co do "Myslowicy", "Katowicy", "Kochlowicy", "Chwalowicy", "Śwjyntochlowicy" - to faktycznie raczej tak powinny brzmieć nazwy tych miast. I na pewno bez tego "ł" (tu "u") - nie wiem jak w przypadku Mysłowic, ale w przypadku trzech ostatnich miejscowości z "ł" się ponoć przed 1922 rokiem nie godało. Dyktando
Nazwy miejscowości, etymologia i źródła[Sprowjej]
A tak mnie jakoś naszło. W przypadku miejscowości położonych na terenie Śląska, można chyba spokojnie zerkać do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. przykład - Bornów w dokumencie z 1397 roku (o ile pierwsze to nie jest e - nieco zamazane) i miejscowi nadal nazywają tak miejscowość. Ale - były później i inne formy - Borunow itd. Podobnie Miasteczko Przykuta 12:18, 7 paź 2009 (UTC)
- Mhm, to może być pewna wskazówka, ale w tym wypadku należy posiłkować się źródłami, gdzie wymieniono nazwy w jakiejkolwiek ze śląskich gwar bądź gdzie wskazano, iż autochtoni, względnie Ślązacy danej nazwy używają. Słowo Miasteczko jako nazwa dla Miasteczka Śląskiego to notowana także u Olescha nazwa. Timpul godka 13:02, 9 paź 2009 (UTC)


text:
Wikipedyjo:Prawidła zapisowańo
Ta zajta prezyntuje prawidła lo pisańo artiklůw podle nowyj uortografije Steuera. Je to alfabet, na kerygo przistano po gorkich dyskusyjach. Mołymi krokůma wycofujymy śe ze użyćo tak mjanowanygo "alfabetu fůnetycznygo". Půńiży zestawjůno cołki alfabet dokupy ze dwuznokůma, podano jako te buchsztaby śe czyto we Mjyndzynorodowym Fůnetycznym Alfabeće a wykozano nojwożńijsze růżńice půmjyndzy alfabetym Steuerowym a polskim. Je tyż wykoz nojważńijszych prawideł jak pisać artikle uod strůny uortograficznyj a leksykalnyj.
Steuerowy szrajbůnek a jego prawidła[Sprowjej]
Růżńice ze polskim abecadłym[Sprowjej]
Jeli chćołbyś napisać artikel we ślůnskij godce, atoli wjysz jyno polske abecadło, gibko mogesz tyż poznać Steuerowy szrajbůnek. Ńiży sům dane růżńice, uo kerych muśisz pamjyntać.
- Sam, kaj po polsku mjeli bychmy ó (btp. góra, król) u Steuera je ů (gůra, krůl).
- Buchsztaba ů pojawjo śe mjast u a o, zawdy przed n, m a ń, skiż tygo můmy btp. słowo pjerůn, a ńy
pjeron(nale je słowo roztomajty, a ńy roztůmajty).
- Buchsztaba i używo śe jedźińy do uoznoczańo samogłoski i, ńigdy do zmjynkczańo spůłgłoskůw, skuli tygo możebne je zapisowańy wyrazůw typu zicherka bez stracha, iże fto przeczyto to jako
źicherka.
- Zmjynkczyńa spůłgłoskůw dycki zapisujymy bez kreska nad buchsztabům, btp. ća, ći, ću to je polske cia, ci, ciu.
- Jeli jako buchsztaba ńy ma swoji uodmjany ze kreskům, zmjynkczyńy zapisujymy bez j, btp. bja, bje, bju to je polske bia, bie, biu.
- Zmjynczyńo buchsztabůw k i g śe ńy zapisuje, skiż tygo můmy kery, wjelge mjast
kjery, wjelgje.
- Kożde ło na poczůnku słowa a ńy jyno, btp. łopole, łokrongły zapisuje śe bez uo, stůnd Uopole a uokrůngły.
Růżńice ze polsko-czeskim abecadłym[Sprowjej]
Jeli scesz nům půmůc we poprowjańu artiklůw, kere majům we śe muster {{ort}}, trza ći wjedźeć pora zachůw, jak to pomjyńać.
- Kożde Č, č, Ř, ř, Š, š, Ž, ž trza pomjyńić na Cz, cz, Rz, rz, Sz, sz, Ż, ż.
- Muśisz tyż dać pozůr, coby akuratńy bůło zapisane kożde ł - polsko-czeske abecadło używało jyno u we tyn plac, skuli tygo trza dać mjoł mjast
mjou, Łůdź mjast Uůdźatd.
- Jak je przileżytość, sprowdź tyż artikel, eli ńy ma we ńim felerůw we godce, jak btp. polůńizmusy lebo co.
- Lepi ńy przećepuj zajty bez zakłodka "přećep" - uostow to admińistratorům, bo twoja zajta, co jům żeś sprowjůł na Steuera moge i tak mjeć eszcze felery (żodyn ńy je przeca alfům a uomegům!).
- Jag'eś je pewny, co wszyjske je do porzůndku, symńij muster {{ort}}.


text:
A - Spis ulic - Bydgoszcz - Zumi.pl
- Bydgoszcz, Abrahama, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Abrahama, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Agatowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Agatowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Agrestowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Agrestowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Akacjowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Akacjowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Akademicka, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Akademicka, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Albatrosowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Albatrosowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Albrychta, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Albrychta, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Aleksandrowska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Aleksandrowska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Alpejska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Alpejska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Altanowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Altanowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Ametystowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Ametystowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Amurowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Amurowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Andersa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Andersa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Andersena, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Andersena, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Architektów, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Architektów, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Armii Krajowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Armii Krajowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Armii Ludowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Armii Ludowej, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Artyleryjska, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Artyleryjska, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Asnyka, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Asnyka, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa
- Bydgoszcz, Atolowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - firmy na tej ulicy »
- Bydgoszcz, Atolowa, woj. Kujawsko-Pomorskie - mapa


text:
Real Madryt
Real Madrid Club de Fútbol je szpańelski fusbalklub ze Madrytu, kery gro we nojwyższyj szpańelskij fusbalowyj lidze - La Liga. Je to jedyn ze nojpopularńijszych klubůw we gyszichće fusbalu. Real bůł zołożůny we 1902, nale prowa do noszyńo titlůw Real (Krůlůw) prziznoł uůnym dźepjyro Alfonso XIII we 1920. Real Madrid swoje szpile gro na stadjůńe Santiago Bernabéu[1], na kery wleźe 80 400 ludźůw a zuůnaczyli go we 1947.
Tyn klub przebywo moc sukcesůw. Dźewjyńć razůw wygroł UEFA Champions League, 32 razy bůł majstrym Szpańije, 18 razy dostoł ji puhar a 8 dostoł ji superpuhar.
Terozki trynerym Realu je Jose Mourinho, a jigo prezesym Florentino Pérez. Farby Realu sům bjołe.
We Realu groł tyż jedyn Ślůnzok - Jerzy Dudek, kery urodźůł śe we Rybńiku.
Teroźńi skłod[Sprowjej]
Przipisy


text:
Katowicy
Katowicy[2] (pol. Katowice, mjym. Kattowitz) – mjasto we Gůrnym Ślůnsku, we kerym mjyszko 317 000 ludźůw. Pjyrszo spůmńyńy uo Katowicach je ze XVI stolećo. Katowicy mjejske prawa dostały we 1865 roku. Katowicy sům nojwożńyjszym gůrnoślůnskym cyntrům fedrowańo wůngla a głownym mjastym Gůrnoślůnskygo Metropolitalnygo Zwjůnzku. Sům tyż wożnym biznesowo-handlowo-usugowym cyntrům.
Przipisy
Mapy[Sprowjej]
- Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi
- Zdjynća satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi


text:
Hanzo Njepila
Hanzo Njepila (teke: Nepila; * 1. awgusta 1766 w Rownom; † 20. junija 1856 w Rownom) jo był serbski ludowy spisowaśel.
Wón jo wótrosł we wjelgin chudych póměrach, cesto jo był głodny. Jo wupórěźował rodny dwór a jo se naźěłał pó casu status połbura.
Pla wejsańskego šlodarja jo nawuknuł w zymskich mjasecach pisaś a cytaś. Pisanje jo wordowało jogo wósobinske wjasele pśi śěžkem žywjenju. Tak jo nastało wěcej ako 30 zešywkow, zwětšego z awtobiografiskim abo nabóžninskim wopśimjeśim. Wětšy źěł z nich su ale wejsańske luźe jomu sobu do rowa dali. Jano pěś rukopisow su se zdźaržali. Pózdźejšny Slěpjański faraŕ Matej Handrik jo je zdźěla wudał w Casopisu Maśice Serbskeje. Někotare wětše awtobiografiske pasaže ale njejo wudał, dokulaž su wopisowali njedobre swójźbne póměry wósebnje za cas wusokego starstwa Njepile. Wótpowědujucy tekst jo spśistupniła Hélène Brijnen w lěśe 2004 w rěźe Spisy Serbskego instituta.
Literatura[wobźěłaś]
- Hélène B. Brijnen: Die Sprache des Hanso Nepila. Der niedersorbische Dialekt von Schleife in einer Handschrift aus der 1. Hälfte des 19. Jahrhunderts. (w: Spisy Serbskeho instituta 35), Budyšin: LND, 2004.
- Hanzo Njepila: Rukopisy (wudał Handrik-Slepjanski), W: Časopis Maćicy Serbskeje 49(1896) str. 73–89; (1898) str. 66–74; (1899) str. 42–55; str. 88–115; (1900) str. 14–41.
- Hanzo Njepila: Šycko som how napisał. (zest. Fabian Kaulfürst), Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšin, 2006.
- Hinc Rychtaŕ (wud.): Slěpjańska cytanka. Teksty z dweju stolěćowy w Slěpjańskem serbskem dialekće a w němskej rěcy. Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšin, 1995.


text:
Michael Jackson (spisowaśel)
Michael James Jackson (* 27. měrca 1942 w Wetherby, 30. awgusta 2007 w Londonu) jo był engelski casnikaŕ a spisowaśel. Jo był eksperta za piwo a whisky, jo napisał znate knigły wó tych temach. Jogo knigły su se pśedali we wěcej ako 3 milionach eksemplarow na cełem swěśe a su byli pśestajone do wósymnasćo rěcow.
Jogo Michael Jackson's Malt Whisky Companion z lěta 1989 su nejpopularnjejše knigły wó whisky do tencas. Něntejšna teorija piwowych stilow bazěrujo na wětšy part na knigłach Jacksona The World Guide To Beer z lěta 1977.
Jo pisał za britiske casniki The Independent a The Observer. W lěśe 1990 jo źěłał pśi dokumentariskej seriji The Beer Hunter w britiskej telewiziji Channel 4; serija jo měła wósebny wuspěch w USA.[1]
Jackson jo drogował pó swěśe, aby slěźiś lokalne sorty piwa a jich póchad. Wósebnje jo se lubował belgiske piwa, kenž su byli za cas pisanja jogo prědnych knigłow wobgrozone zgubjenim z wótbywanišća, a se k tomu pśicynił, až su wóni zdobyli pśipóznaśe a popularnosć zwenka Belgiskeje.[2]
W lěśe 2006 jo dał znate, až jo měł wót něźi źaseś lět parkinsonowu chórosć. Jo wumrěł wót ataka wutšoby w swójom domje.


text:
Grecko godka
Grecko godka lebo greka — godka indoojropejsko s rodźiny hellyńskij, we starožytnośći wažno godka basynu Mořa Śrůdźymnygo. We cywilizacyji Zachodu zaadaptowany uobok uaćiny kej godka terminolůgije naukowyj, wywar ajnflus na wšyjske wspůučesne godki ojropejske, a tyž tajla pozaojropejskych a starožytnych. Uod X wjeku p.n.e. zapisywany je alfabytym greckym. Uobecńy, kej nowůgrecko godka, pouńi fůnkcyjo godki uřyndowyj we Grecyji a na Cypře. Je tyž jydnům s godek uoficjalnych Uńije Ojropejskij. Pů grecku godo wspůučeśńy ůngyfer 15 miljůnůw ludźi.


text:
Půłnocno Amerika
Amerika Půłnocno – kůntynynt, kery leży na půłkuli zachodńij, na půłnoc uod růwńika. Uod wschodu grańiczy s Uoceanym Atlantyckym, uod zachodu s Uoceanym Spokojnym, a uod půłnocy s Uoceanym Arktycznym. Powjyrzchńo Ameriki Půłnocnyj wynośi 24,242 mln km2. Bez Ojropejczykůw, uobje Ameriki sům tyż nazywane Nowym Śwjatym. Nojwjynksze pod wzglyndym placu państwa Ameriki Půłnocnyj to Kanada, Stany Zjydnoczůne, Meksyk a tyż autůnůmiczno tajla Dańije - Grynlandyjo. Pozostoło tajla zajmujům państwa Ameriki Strzodkowyj a leżůnce na wyspach Morza Karaibskigo.


text:
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela (* 18. julija 1918 we Mvezo, Južna Afrika; † 5. decembra 2013 w Johannesburgu; w Južnej Africe tež z tradicionelnym mjenom Madiba pomjenowany) bě něhdyši južnoafriski wjednik boja přećiwo apartheidźe a politikar Afriskeho narodneho kongresa (ANC). Wón bě 27 lět jako politiski chłostanc w južnoafriskich jastwach zajaty a skutkowaše po tym mjez 1994 a 1999 jako prěni čorny prezident swojeho kraja. Mandela płaći hromadźe z Martinom Lutherom Kingom jako najwuznamniši prócowar přećiwo swětodalokemu potłóčowanju čornych kaž tež jako pućrubar měrliweho přechoda wot apartheidoweje politiki k demokratiskej Južnej Africe. W lěće 1993 dósta Měrowe Nobelowe myto.
Mandela pochadźa z ludu Xhosow. Studowaše prawnistwo na uniwersiće w Johannesburgu a dźěłaše jako prawiznik.


text:
Erytryja
Erytryja (Ertra, Państwo Erytryja - Hagere Ertra) – państwo we wschodńij Africe, nad Mořym Čyrwůnym. Grańica mo s Etjopijům, Džibuti a Sudanym. Do Erytryje noležy ůng. 350 wyspůw na Mořu Čyrwůnym, m. in. archipelag Dahlak. Kraj je potaklowany na tři strefy klimatyčne: pustynno a půupustynno na wschodźe, žyzne wyžyny we tajle cyntralnyj a suche a gorůnce ńiżiny na zachodźe. Rygjůn Denakil, kery ležy tajlowo we depresyje noležy do najgoryntšych uobšarůw na coukij Źymje. Uodrymbność kulturowo uod Etjopije wźyna śe s ajnflusůw arabskich, kere sam zachodźiuy uod středńowječa, a wzmogua je uodrymbność kej kolůńije italskij we lotach 1936-1941. We 1952 Erytryjo přiuůnčůno ku Etjopije kej prowincyjo autůnomično. Jeij autůnůmijo zlikwidowano we 1962 roku. Uod anfanga lot 70. we Erytryje naśilou śe ruch separatystyčny, wspjerany bez kraje arabske. Etjopijo nale uoponowoua militarńy couko Erytryjo, při půmocy SSSR a Kuby. We 1993 odbyu śe sam abštimůng, we kerym wjynkšość mjyškańcůw wybroua samostanowjyńy, a ńyskoři je wkludzůno. We 1998 wybuchuo wojna etjopsko-erytryjska skiž zwady uo grańice, terozki strefa nadgrańično je patrolowano bez wojska pokojowe uONZ.
Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na śwjeće, wjynkšość ludnośći utřymuje śe s bauerstwa na potřeby wuasne. Je sam tyž nojsrogšo korupcyjo a uomano je wolność suowa.


text:
Wóda
Wóda jo chemiska wězba, kótaraž jo njewuzbytna za wšych žywych byśow na zemi. Wóna pód normalnymi wuměnjenjami jo žydka pśi temperaturach mjaz 0 °C a 100 °C. Pód škrějnym dypkom bywa kšuta maśizna, a to lod. Nad warjeńskim dypkom bywa para.
Wóda wobstoj z wóźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wopśimjejo w drobnych kopicach śěžku wódu.
Tśi běrtyle powjerch zemje su pśikšyte pśez wjeliku kopicu wódy, oceany. Cirkulacija wódy mjaz oceanami a powětšom zwětšego kreěrujo wjedro.
Wóda jo głowny napoj wšych zwěrjetow.
Wjele maśiznow se móžo we wóźe rozpušćaś, pśi tom rozpušćonosć wótwisujo wót maśizny a temperatury. Rozpušćonosć płunow wóteběra z pśiběrajuceju temperaturu, mjaztym až rozpušćonosć solow pśiběra z pśiběrajuceju temperaturu.
Wopśimjeśe
Kakosći[wobźěłaś]
Chemija[wobźěłaś]
Wóda jo wjelgin jadnora chemiska wězba. Jeje formula jo H2O. To wóznamjenijo, až molekul wódy ma 2 atoma wóźika, a 1 atom kislika. Temperatura, pśi kótarejž wóda bywa lod, jo 0 Celsius pód normalnym atmosferiskim śišćom; temperatura, pśi kótarejž wóda se wari, definěrujo 100 Celsius pśi normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim śišćom. Wóna jo jadnučka substanca, kótaraž se śěgnjo, gdyž bywa lod.
Jadnora ale wažna a jónkróćna kakosć wódy jo, až jeje kšuta forma plěwa na žydkej. Kšuta faza jo mjenjej gusta ako žydka wóda, dla geometrije mócnych wóźikowych wězbow kótarež se jano pśi niskich temperaturach zdźěluju. Togodla dłymoka wóda wóstanjo žydka, śoplejša ako lodowy powjerch, a wódowe organizmy (prědnje žywe organizmy na zemi) mógu lodowe wuměnja pśežywiś.
Śěžka wóda, połśěžka wóda a pśeśěžka wóda[wobźěłaś]
Mimo „normalneje“ wóda eksistěrujo teke tak mjenjowana „połśěžka wóda“, „śěžka wóda“ (deuteriumowy oksid) a „pśeśěžka wóda“ (tritiumowy oksid). Pśi śěžkej a pśeśěžkej wóźe normalny wóźikowy atom (protium, symbol H) se pśez jeju śěžkej izotopa deuterium abo tritium narowna. Pśi połśěžkej wóźe, jaden wóźikowy atom se pśez deuterium narowna.
Śěžka wóda se wót wšedneje wódy we fyzikaliskich a chemiskich kakosćach rozeznawa, na pś. ma wušy škrějny dypk, warjeński dypk a je gusćejša. Na bazy wjelikeje masoweje diferency mjaz protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kótarejž matej dwójnu a tšojnu masu), kinetiski izotopowy efekt jo wjelgin akutny. Dla narownanja normalneje wódy pśi chemiskich substancach rownowagowe reakcije změnja, což móžo na pś. k śěłoškódnym slědam w cłowjeskem śěle wóźiś.
Molekulowa geometrija[wobźěłaś]
Wódowy molekul wobstoj z dweju wóźikoweju atomow a jadnogo kislikowego atoma. Geometriski wódowy molekul jo kutny a wótpowědujo VSEPR-teoriji, AB2E2-typa. Dwa atoma wóźika a dwa pora elektronow su pśesunjonej do róžkow pśedstajonego tetraedra. Kut, kótaryž dwa O-H-wězba zacynjatej, jo 104,45°. Nastanjo dla wjelikeje pótrjeby na rumje lichotnych porow elekronow daloko idealnego tetraedrowego kuta (~109,47°). Dłujkosć O-H-wězbow jo něźi 95,84 pikometrow.
Biologija[wobźěłaś]
Wóda jo nejnotnjejša substanca za wšych žywych byśow, dokulaž ma wjele rědkich kakosćow kótarež su wjelgin wažne za žywjenje. Jo dobra rozpušćadło, a ma mócne pówjerchowe napněśe. Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C; jeje gustosć wóteběra, gdyž zamarzujo abo se wogrěwa. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, gra wažnu rolu ako absorbowadło ultrawioletnego promjenjenja. Dokulaž wóda ma wusoku specifisku śopłotu kótaraž stabilizěrujo klimu na cełem swěśe.
Wóda jo wjelgin dobre rozpušćadło, a rozpušćujo wěcej družynow substancow, kaž wšake sole a cukory, a wolažcujo jogo chemiske wzajomne statkowanje, kótarež pomaga kompleksne matabolizmy. Weto někake substancy se njederje měšaju z wódu, inkluziwnje wólejow a hydrofobnych substancow. Celowe membrany wužywaju toś tu kakosć aby starosćiwje kontrolěrowali wzajomne statkowanje mjaz swójimi wopśimjeśami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu pitśku wót pówjerchowego napněśa wódy wolažcowane.
Wódowe kapki su stabilne dla mócnego pówjerchowego napněśa wódy. Se móžo wiźeś toś te gdyž pitśku wódy bu kapana na njerozpušćony powjerch kaž głažk. Wóda se do chrapkow zwězujo. Toś ta kakosć jo trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobźěłaś]
Na pówjerchu zemje se nagromaźujo wódowe mase běžece dołoj — na pś. rěcki a rěki — a stojece na wěstem niwowje — na pś. jazory, mórja, a oceany.
-
-
Otava rěka,
Kanada
-
-
Dokulaž wóda jo trěbna za cłowjeske, zwěrjece a rostlinowe žywjenje, jeje disponujomnosć ma wjeliku wažnosć sociusku a politisku. Pódlańska kórta pokaza pśez cerwjenu barwu kraje, kótarež lětnje wobsejźe mjeńšej ako 500 m³ wobnowjoneje wódy na wšogo wobydlarja. Žołta barwa pokaza disponujomnosć mjaz 500 a 1700 m³. Dokulaž někotare rěki, kótarež su wažne za wódowe zastaranje (na pś. Jordan, Kolorado), pśekšacaju krajowe granicy, su móžne mjazystatne konflikty wó pitnej wóźe.


text:
Hakynkrojc
Hakenkrojc, (we szrajbůnku dewanagari स्वस्तिक co idźe transliterować jako "svastika") to je we ksztołće krziża kery mo "połomane" ramjůna uo ece 90°. Sanskrycke mjano uoznaczo "przinoszůncy szczyńśće". Hakenkrojc pochodźi wjerza ze Indyji, kaj bůł używany jako talizmůn, nale je znůmy we roztumajtych kulturach na cołkim śwjeće uod starożytnośći. Ramjůna hakenkrojca mogům być złomane na prawo abo lewo strůna. Hekenkrojc ze ramjonůma złomanymi prawo je symbolym ruchu słůńca na ńebje (tak kej go idźe zoberzeć ze půłnocnyj půłkule), a je simbolym mocy słůńca a fojyry. Hakenkrojc ze ramjonůma złomanymi we lewo to je znok ćmoka a magije, a je uůn ymblyjmům bůgińi Kali. Simbol hakenkrojca przijůł we państwowyj symbolice III Rajch, kaj hakenkrojc bůł na fańe a we godle (trzimany we szpůnach uod adlera wjyńec ze liśćůw důmbu ze hakenkrojcym). Skiż tygo używańy hakenkrojca we wzorze podanym na naźistowski je zakozane uod prawa ńykerych państwůw, we tym Mjymcůw. Terozki hakenkrojc je używany uod ńykerych rodźimowjercůw jako simbol Swaroga a Perůna, je uůn tyż na fańe Kuna Yala a we rodowym wapyńe polskigo rodu Boreyko.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
- Thomas Wilson, The Swastica (1894): I tajla 242 zajty a II tajla 171 zajtůw (uoba tůmy we formaće PDF a we angelskij godce)


text:
Měsačk
Měsačk (łaćonsce: Luna) je jenički přirodny satelit zemje, a pjaty najwjetši satelit w słóncowym systemje.
Přerězna distanca mjezy srjedźišćomaj zemje a měsačka je 384.403 km, něhdźe třicećikróćny přeměr zemje. Přeměr měsačka je 3.474 km, tróšku wjace hač štwórć přeměra zemje. To woznamjenja, zo wolumen měsačka je něhdźe 2 procentaj wolumena zemje, a přićahliwosć grawitacije na jeho powjerchu něhdźe 17 procentow tuteje zemje. Měsačk trjeba za dospołny wobběh wokoło zemje 27,3 dnjow (orbitowa perioda), a periodowe chabłanja w geometriji systema zemja-měsačk-słónco su zamołwite za měsačkowe fazy, kotrež so kóžde 29,5 dnjow (synodiska perioda) wospjetuja.
Měsačk je jeničke njebjeske ćěleso, ke kotrymž ludźo pućowachu, a na kotrymž ludźo přizemjachu. Prěni kumštny objekt, kotryž je grawitaciji zemje wućekny a blisko měsačka nimo lećeše, běše Luna 1 Sowjetskeho zwjazka; prěni kumštny objekt, kotryž trjecheše powjerch, běše Luna 2; a Luna 3 činješe prěnje fota ze zemje njewidźomneho boka měsačka. Tute podawki su so w 1959 wotměli. Prěnja swětnišćowa łódź, kotraž wuspěšnje mjechko přizemi, běše Luna 9, a prěnja swětnišćowa łodź bjez pilota, kotraž měsačk woblěći, běše Luna 10, wobě w lěće 1966. Projekt Apollo ze Zjednoćenych statow Ameriki běše jenička dotalna misija z wobsadku, za čas šěsć přizemjenjow mjez 1969 a 1972. Wuslědźenje měsačka přez ludźi skónči so z kóncom Projekta Apollo, hačrunjež někotre kraje plany připowědźichu, ludźi abo roboterowe swětnišćowe łodźe k měsačkej pósłać.
Wobsah
Pochad[wobdźěłać]
Eksistuja rozdźělne teorije wo pochadźe měsačka. Wón je nic jenož mjeńši hač zemja, ale jara hinak. Zemja ma skalny powjerch z kapalnej wodu a jadro z kapalneho železa, štož skutkuje, zo zemja je magnetiska, měsačk wšak je cyle skalny. Faluje jemu powjerchowa woda, powětr, žiwjenje, magnetosfera a kontinenty. Wón je cyle mortwy swět bjez změnow, wothladajo wot wliwow meteoritow.
Dokelž wón je tak hinak, njeje měsačk jasnje na samsne wašnje kaž zemja nastał. Tuchwilu najbóle popularna teorija praji, zo zemja, hdyž je młoda była, bu přez wulki asteroid rozšćěpjena a z wulkeho krucha skały by měsačk nastał. Wšako měsačk je kaž skalny dźěl zemje. Samo nětko so měsačk jara pomału wot zemje wotsaluje.
Po druhej teoriji je měsačk njebjeske ćěleso, kotrež je zemja popadnyła. Ale fyzikaliski zakład za tajke popadnjenje jasny njeje.
Stawizny[wobdźěłać]
21. julija 1969: astronawtaj Neil Armstrong a Buzz Aldrin ze Zjednoćenych statow Ameriki přizemištaj na měsačku a běštaj prěnjej čłowjekaj, kotrajž druhi swět wopytaštaj. Cyłkownje 12 ludźi přizemichu za čas tutoho a pječ slědowacych lětow hač do lěta 1972.
Zajimawostki[wobdźěłać]
Wot zemje hodźi so widźeć, kaž měsačk kóždy měsac štyri fazy přeběži. Fazy měsačka rěkaja: młody měsačk, přiběracy měsačk, połny měsačk a woteběracy (tež: stary) měsačk. Měsačk zawinuje přiliw a wotliw na zemi.
Dla někotrych geometriskich a orbitowych fenomenow tutón bok njeje cyle konstantny, je móžne widźeć wot zemje něhdźe 55 procentow měsačkoweho powjercha. Zbytk bě absolutnje njeznaty hač do 7. oktobra 1959, hdyž sowjetska sonda Luna 3 pósła prěnje fota zadnjeho boka. 10. nowembra 1966 sonda Lunar Orbiter wot Zjednoćenych statow Ameriki 1 pósła prěnje wobrazy, z wyšej kwalitu, z wokołoměsačkoweho orbita.
Žiwjenje?[wobdźěłać]
Po aktualnym wědźe žane žiwjenje na měsačku njeeksistuje. Bjez powětra a kapalneje wody je wón jara žiwjenja njepřećelski wobswět.
Najwjetši dźěl antikskich towarstwow měchu měsačk jako bóh (Selene w grjekskej mytologiji, Luna w romskej mytologiji), a aktualni nowopohanojo praktikuja kult wo jón jako aspekt změnjaceje bohowki. Dokelž je druha najbóle widźomne njebjeske ćěleso a jeho fazow dla měsačk je baza wjacorych kalendrow, kaž tutón Židow a moslemow. W někotrych rěčach wšědny dźeń (póndźela) je po měsačku mjenowany, kaž na př. němsce Montag. W alchimiji a při woponach měsačk so z kowom slěbro asociěruje.
Kartografija měsačka[wobdźěłać]
Prěnje mapy:
- 1647: Selenographia fare de Johannes Hevelius
- Giovan Battista Riccioli
"Geografiska" terminologija měsačka
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ (jendź.) National Space Science Data Center, websydło NASA
- ↑ (jendź.) JPL's HORIZONS system, Jet Propulsion Laboratory
Hlej tež[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
Słónco · Merkur · Wenus · Zemja · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
Planety · Miniplanety · Měsački · Meteoroidy · Asteroidy · Komety
Asteroidowe pasmo · Kuiperowe pasmo · Oortiska mróčel · Heliopause


text:
Pavle Jurišić Šturm
Pavle Jurišić Šturm (* 22. awgusta 1848 w Zhorjelcu, † 14. januara 1922 w Běłohrodźe) bě serbiski general za čas Prěnjeje swětoweje wójny.
Wón je 1848 w Zhorjelcu rodźeny a je we Wójnskej akademiji we Wrócławje dowuknył. W Francosko-Pruskej wójnje 1870-1871 je jako oficěr pruskeho wójska wojował. Hdyž Serbiske wjerchowstwo wojowaše wot 1876 hač do 1878 z turkowskimi, je Pavle Šturm přišoł jako dobrowólnik do serbiskeho wójska a je bataljony komandował. W času Prěnjeje swětoweje wójny 1914-1918 je hižo general był a je třeću serbisku armeju komandował. Pavle Jurišić Šturm je w lětu 1922 w Běłohródźe w Serbiskej wumrěł.


text:
Aleksandr Bogdanow
Aleksandr Bogdanow (ros. AлekcaHдp AлekcaHдpoBич БorдaHoB), urodzony kej Aljaksandar Malinouski (bjo. AляkcaHдap MaлiHoўcki) 22 śyrpńo (starygo uordnůnga) 1873 we Grodńy (wuůnčas Imperjům Rosyjske, terozki Bjouoruś); zmar 7 kwjetńo 1928 we Moskwje - dochtůr, filozof, ekůnůmista, pisoř science fiction a rewolucjońista pochodzyńo bjouoruskigo kerygo zainteresowańa rozćůngouy śe uod teorji systymůw po uodwracańy procesu stařyńo čowjeka bez transfuzyje krwi.
Jygo teorje skrytykowou Wuodźimjeř Lyńin we dźele "Materjalizm a ympirjokrytycyzm".


text:
Mahatma Gandhi
Mahatma Gandhi, jogo pópšawne mě jo Mohandas Karamchand Gandhi, (gudžaratiski: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, hindiski: मोहनदास करमचंद गांधी, Mohandās Karamcand Gāndhī, [ˈmoːɦənd̪aːs ˈkərəmtʃənd̪ ˈɡaːnd̪ʱi] ? / i; roźonow 2. oktober 1868 w Porabandara zwězkowego stata Gudžarat w Indiskej; zamrětow † 30. januar 1948 w Nowe Delhi, Indiska) wón jo był indiski a pódpołdnjoafrikański pšawiznik, wopěraŕ, rewolucionaŕ, publicist, wucabnik, asket a pacifist.
- Gandhi jo było politiski a duchowski wjednik ze indiskego njewótwisnoskego gibanje w 20. stolěśa.
- Až pšawiznik w Pódpołdnjowju Afriku, bu Gandhi jo se pśeśiwo apartheiźe zasajźili.


text:
Fusbal
Fusbal (ang. football, mjym. Fußball, pol. piłka nożna) – manszaftszpil, wywůłano we weldźe szportzorta. We fusbalowych wetkach (szpilach) 2 manszafty szpilajům. Wbiće bala do tora spůrńika je szpilowym cfekym. Wygrywo ta manszafta, kero sprawi to mer razůw. Szpile skłodajům śe ze dwjůch tajlůw, kere majům po 45 minutůw. Sům uůne szpilane na rechtekym, trowjastym szpilplacu. Mjary szpilplaca to uod 45 m do 90 m szyrzce na uod 90 m do 120 m lang. Tory majům mjary 244 na 732 cyntimetrůw.
11 fusbalokůw skłodo śe na kożdo manszafta, posztrzůd kerych ukozyma tego we torze - tormana (kery moge chytać bal do rankůw), tych na zadku - uobrůńcůw, tych we posztrzodku půmocńikůw a tych we napadźe - napadźorůw.
Historyjo[Sprowjej]
Fusbal wynojdli we Ynglandźe, kaj pjyrsze szpile szpilali uż bezma we III w. Pjyrszy angelski fusbalowy ferajn - Sheffjeld Club - erygowany bůł we 1855 g. 8 rokůw ńyskorzi stanůł już pjyrszy angelski fusbalowy ferajn, kery wprowadźůł jednake prawidła lo wšyjskych. We 1904 g. stanůła Pojsztrzůdnacyjowo Fusbalfederacyjo (FIFA).
Fusbal na Ślůnsku[Sprowjej]
Reprezentacyjo ślůnsko[Sprowjej]
Ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleży do FIFA ńy UEFA. Ńy bjere udźůłu we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ślůnski we Chorzowje, 9 grudńa 2006).
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
Kaczkowo
Miejscowości w Polsce:
- Kaczkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Gniewkowo
- Kaczkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. żnińskim, w gminie Żnin
- Kaczkowo - wieś w woj. pomorskim, w pow. wejherowskim, w gminie Łęczyce
- Kaczkowo - wieś w woj. wielkopolskim, w pow. leszczyńskim, w gminie Rydzyna
- Nowe Kaczkowo - wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrowskim, w gminie Brok
- Stare Kaczkowo - wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrowskim, w gminie Brok
Zobacz też: Kaczków


text:
Mrowcowate
Mrowcowate, mrowce (łać. Formicidae) – familijo uowadůw ze raji błonůwkůw, podraji Apocrita. Fest uobyczne, idźe je trefić pod bezma kożdům geograficznům szyrzkům. Je ich ůng. 12 tyś. gatůnkůw.
Mrowce majům samce, samice a tyż robotńice - samice uo ńyrozwińyntych płećowych narzůndach. Robotńice idźe uodrůżnić skirz tygo co ńy majům krzidłůw. Sům uůne zuorgańizowane we społecznośći we kerych kożdyn mo przidźelono rola a zadańa. Samce majům ino zapłodńić krůlowo a ńyskorzi ginům. Krůlowo skłodo jajca ze kerych lyngnům śe mode mrowce. Robotńice stowjajům gńozdo mjanowane mrowiskem, zbjyrajům futer a brůńům gńozda uod wrogůw.
Futer mrowcůw je roztomajty, ńykere gatůnki sům źelinożerne, inksze wszyjskożerne. Ńykere, ntp. ze zorty atta we Połedńowyj Americe uprowjajům we swojich mrowiskach grziby na futer.
Wszyjske majům jadowy gruczoł a jeich jod mo we śa mrowcowy kwos.


text:
Listy pułków amerykańskich okresu wojny secesyjnej
Listy pułków amerykańskich okresu wojny secesyjnej 1861-1865, ułożone według poszczególnych stanów:
Armia Unii[edytuj | edytuj kod]
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Alabama
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Arkansas
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Connecticut
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Delaware
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Illinois
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Indiana
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Iowa
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Kalifornia
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Kansas
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Karolina Południowa
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Kentucky
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Kolorado
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Maine
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Maryland
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Massachusetts
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Michigan
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Minnesota
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Missouri
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Nebraska
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu New Hampshire
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu New Jersey
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Nowy Jork
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Ohio
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Oregon
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Pennsylvania
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Rhode Island
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Vermont
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Wirginia Zachodnia
- Lista jednostek Armii Unii ze stanu Wisconsin
Armia Skonfederowanych Stanów Ameryki[edytuj | edytuj kod]
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Alabama
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Arkansas
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Floryda
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Georgia
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Karolina Południowa
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Karolina Północna
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Kentucky
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Luizjana
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Maryland
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Mississippi
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Missouri
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Oklahoma
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Tennessee
- Lista jednostek Armii Konfederacji ze stanu Teksas


text:
P2P
P2P (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) – model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).
We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům we ńij terozki zalogowane.


text:
Barbados
Barbados – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.
Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.
Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.
Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).
Kole 90% ludźůw to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.


text:
Himalaja
Himalaja jo smuga górow w pódpołdnjowej Aziji, w kótaremž se nejwuše góry swěta namakaju.
Rozpśestrěwa se na dłujkosći wót něźi 3.000 kilometrow mjaz Afghanistanom a Burmu a twóri až do 350 kilometrow šyroku geografisku barieru mjaz indiskim subkontinentom w pódpołdnjowu a Tibetiskej wusocynu w pódpołnocu. W Himalaji stoje źaseś wót cełkownje styrnasćo wosomtysačnikow, mjaz nimi Mount Everest (8.848 m), nejwuša góra na swěśe.
Ako pódwjacorny kóńc Himalaja płaśi Khyberski pas njedaloko afghanisko-pakistańskeje granicy. W pódpołnocnej Pakistanje namaka se Karakorum, kótaryž jo drugi nejwušy źěl Himalaja z drugeju nejwušeju góru swěta, K2. Dalej běžy Himalaja pśez pódpołnocnu Indisku, Nepal, Tibet, Bhutan a pódpołnocnu Burmu.
Mě Himalaja póchada ze Sanskrita a wobstoj ze słowowu hima (sněg) a alaja (městno, bydlenje).
Himalaja jo złožowane góriny, kótarež su nastali pśez koliziju Indiskeje platy z Euraziskeju pśed něźi 40–50 milionami lětami.


text:
Bjoło Ymigracyjo
Bjoło Ymigracyjo to je termin polityczny, kerym śe mjanuje Ruskůw, kerzi uopuśćili Rusyjo we czas rewolucyjůw we 1917 a trocha ńyskorzi (1917-1922) kere sům we uopozycyji do kůmůńistůw. Je uůn nojczyńśći używany we Francyji, Wjelgij Brytańiji a Skuplowanych Stanach. We SSSR te same mjano mjoło negatywne kůnotacyje. Uod kůńca lot 80. uo tyj ymigracyji zaczyno godać "pjyrszo wela ymigracyje" (rus.: ЭMиrpaHT пepBoй BoлHы). Mjano "Bjoło Ymigracyjo" wźyno śe uod tygo, co nojczyńśći te ymigranty należoły abo bůły zwjůnzane s Bjołům Armijům. Myńszo tajla noleżoła do Mjynszewikůw abo do Eserowcůw, kere tyż bůły we uopozycyji do Bolszewikůw. Na anfangu some uo śe godali "pycckaя эMиrpaция" (rusko ymigracyjo) abo pycckaя BoeHHaя эMиrpaция (rusko wojynno ymigracyjo) a ńy przyjmowali uokryśyńo "bjoło ymigracyjo". Jejich wjelość podug roztůmajtych szacunkůw bůła uod 900 tyś. do 2 miljůnůw.


text:
Paragwaj
Paragwaj, Republika Paragwaju – państwo we Americe Pouedńowyj, ńy mo ůune dostympu do mořa. Grańica mo s Boliwijům, Brazylijům a Argyntynům. Řyka Paragwaj tajlůje kraj na dwje tajle: wschodńo, wyžynno - Paraguay Oriental, mjanowano Paraneña a zachodńo, růwninno - Paraguay Occidental, mjanowano Chaco. 91% mjyškańcůw je Metysůma, 3% to Indjanery. 96% wyznowo katolicyzm.
Je to mouo rozwińynty kraj uo gospodarce uopartyj na bauerstwje, zaobycz chowańu krowůw, zwjynkšo śe znočyńy uobrobjańo, l. b. baumwole, třćiny cukrowy, soje. Na půunocy uobrobjo śe uostrokřok paragwajski, s kerego idźe zuůnačyć nacyjowy napůj Paragwaju - Yerba Mate. Fest dobře wykořystany je ynergetyčno potynga řykůw a skiž tego Paragwaj je eksporterym štrůmu.


text:
1 styczńa
1 styczńa – pjyrszy dźyń styczyńa a roku we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim
Śwjynta[Sprowjej]
Wydarzyńa na śwjeće[Sprowjej]
- 1837 - trzynśeńe źymji we Galileji, umrziło co najmnij 6 tyś. ludźůw
- 1876 - szwydzki chymik Alfred Nobel wynoloz dynůmit
- 1951 - powstańe Bjylsko-Bjołyj bez skuplowańe ślůnsko ćeszyńskego mjasta - Blyjska, a małopolskego mjasta - Bjołyj
- 2002 - wprowadzono nowo waluta lo sporej zorty człůnkůw OU - ojro
Rodźili śe[Sprowjej]
- 1909 - Stepan Bandera - ukrajiński politiker nacyjonalistyczny
- 1941 - Sir Martin Evans - brytańijski bjolog, zdobůł Nadgroda Nobla we 2007


text:
Vincent Priessnitz
Vincent Priessnitz (abo Vincenz Prießnitz, rodz. 4 paźdźerńika 1799 we Gräfenbergu (terozki przedmjeśće Jesyńika), um. 28 listopada 1851) – jedyn ze tworzićelůw hydroterapije. Urodźůł śe we bauerskij familiji. Jak bůł 16 rokůw stary, wpod pod zafolowany drabińok a połůmoł śe źobra. Mjoł ajnfal, co půmůc mu můgům roztomajte zabjygi ze użyćym źimnyj wody. We 1820 zdołoł sam śe wykuryrować ze ńymoce. Ńyskorzi zaczůn propagować swoja metoda kuryrowańo, kero polygała na polywańu źimnům wodům, źimnych uokładach, atp. Do tygo zalecoł szpacyry po gůrach. Ńimo co na poczůntku brali go za czechmana, we 1838 dostoł pozwolyńy na uodymkńyńćy uzdrowiska we Gräfenbergu. Ńyskorzi tyż we inkszych sanatoryjach wkludzano jygo metoda. Priessnitz je poważany za wynalozca brauzy. We polskij godce je uůna mjanowano uod jygo drugigo mjana prysznic.


text:
Rio de Janeiro
Wspůłrzyndne: 22°54'30" S 43°11'47" W
Rio de Janeiro (port. Styczńowo Rzyka) – mjasto we połedńowo-wschodńij tajli Brazylije nad Atlantykym. Rozlygowane na kraju wyżki, postrzůd wjyrchůw, m. in. znůmo "Gowa Cukru" - Pão de Açúcar, nad zatokům Guanabara. Głowne mjasto sztatu Rio de Janeiro. Uod 1808 do 1821 roku prawe głowne mjasto Portugalije - krůlewsko familijo ze Jůnym VI na przodku schrůńůła śe tukej przed inwazyjům armije napoleůńskych. We lotach 1822-1960 Rio de Janeiro bůło głownym jastym ńypodlygłyj Brazylije, podwjela powstała Brasilia.
Mjasto je znůme skiż gryfnych plażůw (l.b. Copacabana, Ipanema), srogigo dynkmala Kristusa Zbawićela (Cristo Redentor) na gůrze Corcovado, nale przede wszyjskym ze kożdoroczńy uobchodzůnygo bakusa.
We 2016 roku bydźe gospodorzym Uolimpijskich Igrziskůw.


text:
Szpiny
Szpiny to je nojliczńejszo raja ze grůmady Arachnida, mo uůna przez 40 tyś. gatůnkůw potajlowanych na 2 podraje a 106 familijůw. Szpiny żyjům na lůńdźe a majům uod 0,5 mm do 12 cm ćoła, rozstaw szłapůw poradźi dolyźć do 32 cm. Uobyczńe samice sům srogsze kej samce. Bezma wszyjske gatůnki szpinůw majům jad, nale ino uod 3% ś ńich moge uůn być szkodliwy do czowjeka.
Sům drapjeżńikůma. Szpiny poradzům tkać łowne nece, we kere chytajům furgajůnce uowady coby je zeżryć. Ńić uod takigo neca jest fest wytrzimało a elastyczno, idźe ja bez rozerwańo rozćůngnůńć na aże 40%.


text:
Sahara
Sahara je z dźewjeć milionow kwadratnymi kilometrami najwjetša pusćina na zemi. Wupřestrěwa so w sewjernej Africe mjez Atlantiskim oceanom a Čerwjenym morjom a je ze zapada do wuchoda wokoło 5000 km šěroka, ze sewjera do juha wokoło 2000 km. Jeje połoženja dla płaći Sahara kaž jako wobrotnikowa pusćina. Rěčna oaza Nila přetorhuje Saharu w Egyptowskej.
Sewjernje Sahary namaka so Maghreb (arabsce za „zapad“), južnje tak mjenowany sahel („pobrjóh“). Staty w Saharje su Egyptowska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Zapadna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.
Najwjetši dźěl Sahary zestaje so z kamjentneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo tež ze šćerkoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twori jenož pjećinu cyłeje přestrjenje. Najwyše městno w Saharje je Emi Koussi w horinach Tibesti (3.415 m). Jenička stajna rěka je Nil.
Klima w Saharje je sucha a wodnjo horca, cyłolětnje z pasatowym wětrom. Nocy pak móža być jara zymne, w zymje samo z temperaturami pod nul stopnjemi. Přerězne mnóstwo spadkow je jenož 45 mm; w někotrych lětach so scyła njedešćuje.


text:
Korutańska (słowjeński Koroška, nimski Kärnten, italski Carinzia) jo zwězkowy kraj Awstriskeje. Korutańska jo nejwěcej pódpołdnjowy zwězkowy kraj republiki a granicujo ze zwězkowymi krajami Tirol w pódwjacorje, Solnogrod (Salzburg) w pódpołnocu a Štyrska (Steiermark) w pódpołnocu a pódzajtšu ale teke z Italskej a Słowjeńskej w pódpołdnju. Na proze sedymego stolěśa, něga jo Korutańska była słowjańskego wjerchojstwo.
Celowc pśi Wörthersee (Klagenfurt am Wörthersee) jo nakrajna stolica Korutańskeje.
Korutańske zastojnstwowe rozrědowanje[wobźěłaś]
- ↑ Statistika Awstriska – ludnosć k zachopjeńk kwartala a lěta
46.76666666666713.816666666667


text:
The Hooters
The Hooters – amerykańsko skupina rokowo ze Filadelfiji, fungujůnco we lotach 1980-1995, reaktywowano we 2001. Znůmo ze szlagrůw takich kej "All You Zombies", "Johnny B", "And We Danced", "500 Miles" i "Satellite".
Pora rokůw ze anfanga fůnkcjůnowańo skupiny uograniczoły śe do wystympůw we klubach a radyjowych sztacyjach. We 1983 The Hooters wydali swůj pjyrszy albům Amore, ze uoryginalnům wersyjům "All You Zombies", kery przedoł śe we ůng. 100 000 ygzymplorzy. Skupina spůłpracowoła ńyskorzi ze Cyndi Lauper przi nagrańu singla "Time After Time".
Drugo halba lot 80. to uokres nojwjynkszych sukcesůw skupiny sztartńynty platynowym sztatusym jeich drugij platy Nervous Night. We 1995 The Hooters zawjeśili swoja dźołalność na nastympne szyść lot. We 2001 doszło do reaktywacyji skupiny. 21 listopada tygo samygo roku skupina zagroła jedyn kůncyrt we Filadelfiji na 20-leće lokalnego radyja WMMR ze Pynsylwańiji. We 2003 uodbyła liczůnco 17 wystympůw trasa kůncyrtowo na teryńe Mjymcůw, ńyskorzi we 2004 i 2005 nastympne dwje trasy po Mjymcach, Szwajcaryji a Szwecyji. We czyrwcu 2006 uodbyło śe pjyrsze po reaktywacyji tournée sskupinyy we Zjednoczůnych Sztatach.
We drugij halbje 2006 skupina sztartła nagrywać nowy materjoł, pjyrszy uod wydańo we 1993 platy Out of Body. Nowy albům, Time Stand Still, ukozoł śe 14 wrześńa 2007.
Treść
Skłod[Sprowjej]
Teroźni skłod skupiny[Sprowjej]
- Eric Bazilian – wokal, gitary, harmonijka, saksofůn, mandolina (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- Rob Hyman – śpjyw, klawjyry, cyjo (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- David Uosikkinen – perkusyjo (od 1980 do 1995 i od 2001)
- John Lilley – gitara, mandolina, klawjyry, śpjyw (uod 1980 do 1995 i uod 2001)
- Fran Smith, Jr. – basgitara, śpjyw (od 1980 do 1995 i od 2001)
Downe człůnki skupiny[Sprowjej]
- Bobby Woods – basgitara (uod 1980 do 1983)
- John Kuzma – gitara (uod 1980 do 1983)
- Andy King – basgitara (uod 1984 do 1987)
- Rob Miller – basgitara (uod 1983 do 1984)
- Mindy Jostyn – krzipce, harmonijka (uod 1992 do 1994)


text:
Praha
Praha (amtski: Głowne město Praha; česki Hlavní město Praha) jo stolica a samostatny wobwod Českeje. Lažy pśi rěce Wołtawa a jo z wokoło 1,18 milionami wobydlarjami na 496 km² pó wobydlarjach nejwětše město a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo kraja.
Wokolina města jo ze starodawna gusće zasedlona. Wót 6. lětstotka su Słowjany w tamnjejšych stronach žywe. Pó natwarjenju dweju hradow pśez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku pśišli su žydojske a nimske wikowarje do kraja. Wokoło 1230 jo se Praha z rezidencowym městom kralojstwa Čechy stawała a w 14. lětstotku ako rezidencowe město Swětego romskego mócnarstwa ze kulturnym srjejźišćom srjejźneje Europy. W Praze jo se w lěśe 1348 prědna uniwersita srjejźneje a pódzajtšneje Europy załožyła. Pśez lětstotki jo Praha multikulturelne město była, w kótaremž su se česke, nimske, žydojske a dalše kultury zmakali. Tak mjenjowane „Złote město“ jo až do źinsajšnego harmoniskego, pśedewšym barokowego a gotiskego raza.
Teke za Serbow jo była Praha ako stojnišćo Serbskego seminara, wukubłanišća serbskich katolskich duchownych, uniwersitne město a wót lěta 1918 ako stolica susedneje Čechosłowakskeje resp. Českeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnarske města[wobźěłaś]
- Hamburg, Nimska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Nimska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Nimska (1990)
- Sankt Petersburg, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Berlin, Nimska (1995)
- Kyoto, Japańska (1996)
- Paris, Francojska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Luksymburg
Luksymburg, Wjelge Kśůnżynstwo Luksymburga (Lëtzebuerg) – państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje. Grańica mo ze Francyjům uod połedńa, Mjymcůma uod wschodu a Belgijům uod zachodu a půłnoce. Ńy mo dostympu do morzo. Je to nojmńyjsze ze trzech krejůw kere wlazujům we skłod Beneluxu. Krům Beneluxu, Luksymburg noleży tyż do Ojropejskij Uńiji a NATO.
Je to krej wysoko rozwińůny, we gospodarce důminuje sektůr usugowańo, a nojbarzi - bankowość. Hůtowo industryjo (nojwyższo na śwjeće produkcyjo stali na mjyszkańca) a tyż spożywczo, cymyntowo a inksze. We bauerstwje nojwjynksze znoczyńy mo chůw bydła a uprowjańy zbożo a burokůw. Coroz srogsze znoczyńy mo turystyka.


text:
Zinedine Zidane
Zinedine Zidane - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je Zizou. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.
Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.
Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.


text:
Wino
Wino jo alkoholiski napoj ze z droždźejami pśeźěłaneje mězgi winowych jagodow. Jagody rostu w granojtych kisćach na winowem pšuśe. Toś te póchadaju zwětšego wót europskego dobrego winowego krja (Vitis vinifera subsp. vinifera), kótaryž pak njejo rezistentny pśeśiwo winowej šmicy. Togodla se na druge družyny, kaž na pś. brjogowy winowy keŕ (Vitis riparia, nimski Uferrebe), Vitis rupestris, kalkowy winowy keŕ (Vitis berlandieri, nimski Kalk-Rebe) a jich hybridy našćěpi.
Etymologija[wobźěłaś]
„Wino“ jo klasiske drogowańske słowo, kótarež jo było w cełem mediteranem rumje rozšyrjone. Arabske wayn, łatyńske vinum, grichiske oἶvoς [oínos] resp. *ϝoῖvoς [woínos] – wót myk. wo-no – su jaden z drugim pśiswójźbne, bźez togo až se móžo konkludowaś, z kótareje rěcy originalnje póchada. Nejskerjej se móžo pódobny póśěg k georgiskemu słowu ღვინო [ghwino] měniś.
Wusokonimske słowo Wein, starowusokonimske wîn abo winam, francojske słowo vin a engelske słowo wine su wše z łatyńskego słowa vinum wupóžycone. Teke waliziske słowo gwin ale teke irske fion su samskego póchada. To se pśez fakt wujasni, až Germany ale teke Kelty su prědny raz pśez Romarjow we wětšem rozměrje z winje do dotyknjenja pśišli a z tym łatyńske słowo pśewzeli.
Pśez pózdźejše wikowańske póśěgi se dosta zapśimjeśe wina wót Germanow až do Słowjanow (glědaj serbske zapśimjeśe wino a rusojske słowo vinó) a až do Baltow, pśi comž na pś. w Litawskej zapśimjeśe vynas a w Letiskej słowo vins stej znatej.
Glědaj teke[wobźěłaś]
- winowa jagoda (płod)
- winowa grana (płodnistwo)
- winowy keŕ (rod)
- winowy pšut (družyna)
- dobry winowy keŕ (nejwažnjejša póddružyna)
- winowy pšut (družyna)