c: text/html

text:
Důmb Katowice
GKS Důmb Katowice – klub fusbalowy s Katowic, terozki ńy istńeje.
Historyjo[Sprowjej]
Zouožůny we 1911 kej SC Eiche Domb. Po přiuůnčyńu Dymbu do Polski we 1922 pomjyńono jygo mjano na GKS Důmb. We 1924 skuli přiuůnčyńo Dymbu do Katowic přijůn mjano GKS Důmb Katowice. Grou we pjyršyj lidze polskij we fusbalu, a we 1936 zajůn we nij šůsty plac. Rok ńyskoři klub zostou zawjyšůny skuli udowodńůnyj průby překupjyńo tormana Ślůnska Śwjyntochuowice a wyćepany ze I ligi. W čos II wojny śwjatowyj bůu rozwjůnzany bez hitlerowske wuadze. Reaktywowany we 1945, we 1968 přestou istńyć skiž fuzyje s GKS Katowice.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marki
Wspůłrzyndne: 52°20' N 21°06' E
Marki (pol.: Marki, rus.: Mapkи) – mjasto rozlygowane we strzodkowo-wschodńij Polsce nad rzykům Dołgům, we mazowjeckim wojewůdztwje, wele Warszawy, we wołomińskim kryśe. Marki leżům wele drogi S8/E67 Warszawa-Bjołystok.
Pjyrszo wzmjanka uo Markach můmy we zdrzůdłach ze 1601 roku. Prawa mjejske erbnyuy we 1967. Mjasto powstoło bez skuplowańy wśi: Marki, Pustelnik, Makůwka, Struga a Czorno Struga, kere terozki sům jygo dźelńicůma. Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stoleća kej uostrzodek industryje - we 1884 powstoł sam werk "Briggs, Posselt i spółka" we kerym uod 1883 używano elekrycznych byrnůw. 10 kwjetńa 1911 we lazaryće Czyrwůny Dwůr we Pustelńiku umrzył Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, litewski kůmpozytor, malyrz a grafik.
Terozki Marki půmjyszkuje 29 032 mjyszkańcůw. We mjeśće je 6 podstawowych szuli, 2 gimnazyja, 1 liceum a 3 kośćoły.
Bana w Markach[Sprowjej]
Dowńij (1896—1974) fůngowoła sam lińijo Warszawa (Targowa) – Radzymin (wůnskoglajzowo). Marki mjoły sztyry banhofy:
- Marki
- Pustelnik I
- Pustelnik II
- Struga
Terozki lińijo je zawarto lo cugůw.


text:
Kwadrat
Kwadrat – prostokůnt kery mo růwne boki.
Ńykere wuaśćiwośći kwadratu[Sprowjej]
Jak we prostokůnće, tyż we kwadraće:
- eki wewnyntrzne sům proste.
- Przećiwlegue boki sům růwnolegue (je to růwnoleguobok).
- Przekůntne sům růwnyj dugośći.
- Przekůntne przećinajům śe we pouowje.
- Půnkt przećyńćo překůntnych je strzodkym symetryji.
- Suma ekůw je 360° = (2π) rad.
Wuaśćiwośći kere mo s prostokůntůw ino kwadrat:
- Przekůntne kwadratu sům uodćinkym dwuśečnych ekůw kwadratu.
- Przekůntne přećinajům śe pod ekům prostům.
- Kwadrat je czworokůntem forymnym.
- Kwadrat je růmbym.
- Kwadrat mo štyry uośe symetryji: proste zawjerajůnce przekůntne a symetralne bokůw.
- Uośe symetryji kwadratu tajlujům go na 8 přystajůncych trůjkůntůw prostokůntnych.
- Kožde dwa kwadraty sům do śe podobne.
Wzory[Sprowjej]
- - dugość boku.
- Plac:
- Dugość przekůntnyj:
- Průmjyń uokrynga wpisanygo we kwadrat:
- Průmjyń uokrynga opisanego na kwadraće:
Geůmetryjo ńyeuklidesowo[Sprowjej]
We geůmetryje ńyeuklidesowyj, kwadrat je to wjelokůnt s 4 růwnymi bokami a ekami.
Bajszpile:


text:
Wittenberg
Koordinaty: 51°51′0″N 12°38′0″E /  51.85, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Wittenberg, wot lěta 1938 oficialnje Lutherstadt Wittenberg (hornjoserbsce Běła Hora[1] abo Wytpark[2]) je město we wuchodźe němskeho zwjazkoweho kraja Saksko-Anhaltska a wokrjesne město wokrjesa Wittenberg. Město leži při Łobju, zapadnje zliwa z Čornym Halštrowom, něhdźe 25 kilometrow wuchodnje Dessau-Roßlau, 100 kilometrow juhozapadnje wot Berlina a 70 kilometrow sewjerowuchodnje wot Lipska.
Dźensa je Wittenberg z něhdźe 50 000 wobydlerjemi relatiwnje małe město. Stawiznisce wuznamne běšě jako sydło sakskich kurwjerchow a tež jako centrum skutkowanja wažneho teologa a reformowarja Martina Luthera w 16. lětstotku.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče Donnerhakec ćišćeŕnja. Budyšin 1927.
- ↑ Fakty wo Sakskej → Politika a towaršnosć → Stawizny na sachsen.de


text:
Źymja – (łać. Terra) trzećo we kolejnośći (liczůnc uod Słůńca) a pjůnto co do wjelgośći planeta Ůkłodu Słůnecznygo.
Nołokoło Źymje krůnży jydyn naturalny satelita – Mjeśůnček a prawdopodobńy dwa kśynžyce půłowe (kśynżyce Kordelewskigo) a wjelgo liczba sztucznych satelitůw. Stoło, stabilno uorbita mo tyż planetojida 3753 Cruithne, kero pozostawo we rezůnańśe s uorbitům Źymje beś ńykerych naukowcůw je uważano za drůgi kśynżyc Źymje.
Źymja uformowoła śe ůngyfer 4,5 milijorda rokůw tymu.
Źymja mo wuaśćiwo masa a grawitacyjo do utrzimańo atmosfery, kera chrůńi przed szkodliwym průmjyńowańym ultrafjoletowym, a tyž pole magnetyczne chrůńjůnce przed pochodzůncym ze Słůńca průmjyńowańym korpuskularnym. Uoddalyńy uod Słůńca je waśćiwe do utrzimańo uodpowjydńij tymperatury. Uważo śe, aże czynńiki te sprzijouy powstańu żyćo na naszyj planeće. Je nojwjynkszo s planet skalistych we Ůkuodźe Suůnečnym, a tyž kej dotychczas jydynym znůnym mjejscym wystympowańo żyćo.


text:
Měrosław Tyrš
Měrosław Tyrš (čěsce Miroslav Tyrš, rodźeny jako Friedrich Emmanuel Tiersch (* 17. požnjenca 1832 w Dźěćinje, Čechi, † 8. žnjenca 1884 pola Oetza, Tirol), profesor na Karlowej uniwersiće kaž tež na ČVUT w Praze, po pochodźe Němc, bě čěski wuměłstwowy kritikar a stawiznar kaž tež załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł a twórićel sokołskeje gymnastiskeje metody.
Měrosław Tyrš bě syn němskeho wučerja w Mladej Boleslavje, hdźež dźěćatstwo přežiwi. Wopyta gimnazij w Praze, hdźež tež studij wuchodźi. W lěće 1862 załoži hromadźe z Jindřichom Fügnerom w Praze organizaciju, kotrejež cil bě starosć wo polěpšenje ćělneje wukonliwosće kaž tež powšitkowne powyšenje schodźenka zdźěłanosće dorosćenych.
W lěće 1884 Měrosław Tyrš wumrě při wuchodźowanju we wokolinje swojeho wočerstwjenisća Oetz w tirolskich Alpach.
Literatur[wobdźěłać]
- Renáta Tyršová: Miroslav Tyrš, jeho osobnost a dílo, I, II. Prag 1932
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Měrosław Tyrš – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (něm.)
- Google Books: Měrosław Tyrš, Naš nadawk, směr a zaměr, Powitanje w sokołskim kruzn, 1932.
Žórło[wobdźěłać]
- zeserbšćeny z pólskeje wikipedije (2.7.2012)


text:
Ferenc Karinthy
Ferenc Karithy (rodz. 22 czyrwca 1921 we Budapeszće, um. 29 lutygo 1992 we Budapeszće) – pisorz a reportażysta madźarski, syn inkszygo pisorza Frigyesa Karinthjygo, s bildůngu lingwista.
Po ukůńczyńu sztudyrowano pracowoł we budapesztyńskych tyjatrach kej dramaturg. Pjyrszy jygo růman to bůła Noc Don Juana, za kerům erbnůł ńymało zoc. Druge ze rzyndu, surryjalistyczne dźeło - Wywołowańy duchůw pośwjyńćůł uojcu a prozajikowi Dezsö Kosztolánymu. We ńyskoryj twůrczośći skłańoł śe ku idyji ryjalizmu. We tyj kůnwyncyji utrzimany je m.in. grůmada uosprowek Pjykne żywobyće, růmany Cyntaur aMulorze.
Ferenc Karinthy bůł mockrotnym laureatym nadgrody literackij im. Attili Józsefa, m.in. za růman Budapesztyński podźim (1953). Za Reportaże literacke uotrzimoł nadgroda im. Kossutha.


text:
Uopatůw
Wspůłrzyndne: 50°48'18" N 21°25'29" E
Uopatůw (pol. Opatów) – mjasto we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, śedźiba uopatowskigo krysu a mjejsko-wjejskij gminy Uopatůw. Je rozlygowane na Sandomjyrskij Wyżce, na wyżce uod 200 do 300 m n.p.m., nad rzykům Uopatůwkům. Pjyrszy roz we pisanych zdrzůdłach spůmńany we 1189 roku, mjejske prawa mo uod 1282. Je fest możebne, co we Uopatowje bůła pjyrszo na polskich źymjach kůmturyjo zakůna Tymplarjuszůw. Ze dynkmalůw je sam Kolegjata św. Marćina a klasztůr Bernardynůw we Uopatowje.


text:
Rusinšćina
Rusinšćina (rusinsce pycиHbckый языk) rěči so jako mjeńšinowa rěč we wjacorych wariantach w Pólskej (łemkowšćina), Słowakskej, w zakarpatskich kónčinach Ukrainy a we Wójwodźinje (Vojvodina/BojBoдиHa, awtonomna prowinca w Serbiskej). Nimo toho su mjeńše skupiny rěčnikow tež w Madźarskej a Rumunskej.
Rusinšćina liči do wuchodosłowjanskich rěčow, ma pak sylne zapadosłowjanske (we Wójwodźinje tež juhosłowjanske) wliwy.
Za grafiske podaće Rusinšćiny wužiwa so zwjetša kyrilica, druhdy tež łaćonske pismo po wašnju jednotliweho kraja.


text:
Katasztrofa polskigo prezydynckigo fligra wele Smoleńska
Katasztrofa polskiego prezidynckego fligra wele Smolyńska 10 kwjećyńa 2010 uo godźinie 8:41:06 bůło to roztrzaśńyńće śe uůnygo uo strům ůng. 1,5 kilomyjtra uod hawyny Smoleńsk-Sewierny pod Smolyńskym. Fligrym tym furgoł polski prezidynt Lech Kaczyński a 95 inkszych perzůnůw, kere wlazowały we skłod polskij delegacyje na fajer 70. lołt katyńskij zbrodńi. We katasztrofje furgołcza świtły wszyjske 96 perzůny.
Treść
Lista pasażyrůw furgołcza[Sprowjej]
- Lech Kaczyński – Prezidynt Rzeczypospolityj Polskij
- Maria Kaczyńska – baba Prezidynta Rzeczypospolityj Polskij
- Ryszard Kaczorowski – uostatńi Prezidynt Rzeczpospolityj Polskij na ymigracyji
- Krzysztof Putra – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Jerzy Szmajdziński – Wicemarszołek Polskiego Sejmu
- Krystyna Bochenek – Wicemarszołek Polskiego Senatu
- Władysław Stasiak – Szef Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Aleksander Szczygło – Szef Amtu Narodowygo Bezpjeczyństwa
- Paweł Wypych – Sekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Mariusz Handzlik – Podsekrytorz Stanu we Kancelaryje Polskiego Prezidynta
- Andrzej Kremer – Podsekrytorz Stanu we Mińisterstwje Zagrańicznych Spraw
- Stanisław Komorowski – Podsekrytorz Stanu we MON
- Tomasz Merta – Wicemińister Kultury
- gen. Franciszek Gągor – Szef Sztabu Generalnygo Wojska Polskiego
- Andrzej Przewoźnik – Sekrytorz ROPWiM
- Maciej Płażyński – Prezes Stowarzyszyńo „Wspólnota Poltůńskoł ”
- Mariusz Kazana – Dyrektůr Dyplomatycznygo Protokołu MSZ
Parlamentarzisty[Sprowjej]
- Posły
- Synatory
Inksze beglajtry[Sprowjej]
- Janusz Kochanowski – Rzeczńik Uobywatelskich Prawów
- Sławomir Skrzypek – Prezes Narodowygo Banku Polskiego
- Janusz Kurtyka – Prezes IPN
- Janusz Krupski – Kerownik Amtu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
- Joanna Agacka-Indecka – Prezes Naczelnyj Adwokackij Rady
- ks. Roman Indrzejczyk – Kapelonek Prezidynta
- Barbara Mamińska – Kancelaryjo Prezidynta
- Izabela Tomaszewska – Kancelaryjo Prezidynta
- Katarzyna Doraczyńska – Kancelaryjo Prezidynta
- gen. bryg. Stanisław Nałęcz-Komornicki – Kanclyrz Uorderu Wojennygo Virtutti Militari,
- ppłk Zbigniew Dębski – Człůnek Kapituły Uorderu Wojennygo Virtutti Militari
- Czesław Cywiński – Prezes Światowygo Zwjůnzku Wojokůw AK
- kśůndz profesor Ryszard Rumianek – Rechtůr Uniwersyteta Kardynała Stefana Wyszyńskiego
- Piotr Nurowski – Prezes Polskiego Uolimpijskigo Kůmiteta
- Anna Walentynowicz
- Janina Natusiewicz-Mirer
- Janusz Zakrzeński
- Dariusz Jankowski
- ks. bp. gen. dyw. Tadeusz Płoski – Ordynariusz Polowy Wojska Polskiego
- abp gen. bryg. Miron Chodakowski – Prawosławny Ordynariusz Wojska Polskiego
- ks. płk Adam Pilch – Wanielicke Duszpasterstwo Polowe
- ks. ppłk Jan Osiński – Ordynariat Polowy Wojska Polskiego
- Edward Duchnowski - Sekrytorz Generalny Zwjůnzku Sybirakůw
- ks. prałat Bronisław Gostomski
- ks. Józef Joniec - Prezes Stowarzyszyńoł Parafiada
- ks. Zdzisław Król - Kapelonek Warszawskij Katyńskij Familijůw bez lata uod 1987 do 2007
- ks. Andrzej Kwaśnik - Kapelonek Federacyje Katyńskich Familijůw
- Tadeusz Lutoborski
- Zenona Mamontowicz-Łojek - Prezes Polskij Katyńskij Fůndacyje
- Stefan Melak - Prezes Katyńskigo Kůmiteta
- Stanisław Mikke - Wiceprzewodniczůncy ROPWiM
- Bronisława Orawiec-Löffler
- Katarzyna Piskorska – cera Tomasza Piskorskigo
- Andrzej Sariusz-Skąpski - Prezes Federacyje Katyńskich Familijůw
- Wojciech Seweryn
- Leszek Solski
- Teresa Walewska-Przyjałkowska - Fůndacyjoł Golgota Wschodu
- Gabriela Zych
- Ewa Bąkowska - wnuczka gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego
- Anna Maria Borowska
- Bartosz Borowski
Przedstawićele Polskich Siłów Zbrojnych[Sprowjej]
- gen. broni Bronisław Kwiatkowski – Dowódca Uoperacyjnych Siłów Zbrojnych RP
- gen. broni pil. Andrzej Błasik – Dowódca Siłów Powietrznych RP
- gen. dyw. Tadeusz Buk – Dowódca Wojsków Lundowych RP
- gen. dyw. Włodzimierz Potasiński – Dowódca Wojsków Specjalnych RP
- wiceadmirał Andrzej Karweta – Dowódca Marynarki Wojennej RP
- gen. bryg. Kazimierz Gilarski – Dowódca Garnizona Warszawa
Inksze perzůny[Sprowjej]
- Funkcjonarjusze BOR
- Jarosław Florczak
- Paweł Janeczek
- Dariusz Michałowski
- Piotr Nosek
- Jacek Surówka
- Paweł Krajewski
- Artur Francuz
- Marek Uleryk
- Wojciech Lubiński – dochtor prezidynta
- Aleksander Fedorowicz – tůmacz ruskij godki
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
W Budyšinje njejsu jenož Němcy žiwi, ale tež Serbja, přisłušnicy najmjeńšeho słowjanskeho ludu. Před wjace hač 1000 lětami wobsydlichu słowjanske kmjeny wulke dźěle srjedźneje a sewjerneje Němskeje.
Dźensa eksistuja jenož we Łužicy hišće něhdźe 60 000 Serbow, kotřiž nimaja druheho maćerneho kraja zwonka Němskeje.
Serbska rěč słuša k zapadosłowjanskej rěčnej skupinje. Při tym ma kołowokoło Budyšina rěčana hornjoserbšćina wjetše podobnosće z čěšćinu, wokoło Choćebuza rěčana delnjoserbšćina chila so bóle k pólšćinje.
Jako załožerske lěto Budissina abo Budyšina płaći lěto 1002, jako so hłowny hród słowjanskich Milčanow prěni raz dokumentarisce naspomni. Tysac lět su Serbja a Němcy potajkim tule zhromadnje žiwi. Budyšin bě a je politiske a duchowno-kulturne srjedźišćo Serbow. Tu namakamy najwažniše kulturne a politiske zarjadnišća Serbow, mamy tu šule a pěstowarnju, hdźež móžeja dźěći serbsce rěčeć a rěčeć nawuknyć. Něhdźe 5–10 % měšćanskeho wobydlerstwa su dźensa hišće serbskeje narodnosće. Město wuznawa so k swojej němsko-serbskej kulturje a k swojim stawiznam a pokazuje to najprjedy z dwurěčnymi taflemi wšěch dróhow a naměstow kaž tež zjawnych zarjadnišćow. Hłowne wustawki města Budyšina hódnoća zhromadnosć mjez Serbami a Němcami jako wobohaćenje. Měšćanska rada je tohodla Wustawki k spěchowanju serbskeje rěče a kultury wobzamknyła a dźěłowy kruh za serbske naležnosće wutworiła.


text:
Wapyn
Wapyn (mjym. Wappen) – zimbol, grafika prziznowana lo wyrůżńeńo pjyrwy familiji rycerskich, ńyskorzi adli, roztomajtych ferajnůw, mjast, jednůstek ferwaltůngowego tajlungu a państwa. We Ojropje bůły pjyrszy roz we Strzedńich Storoczach ino lo familiji rycerskich. Nauka, kero bado gyszichta wapynůw to heraldyka.
Wapyny na ślůnsku[Sprowjej]
Wapyny na Ślůnsku bůły używane już na poczůntku XIII st., a przilozły ze zachůdu. Na teroźnim Wapyńe Ślůnska je zimbol czornygo orła na złotym tle. Wapyn ze orłym użył pjyrszy roz we 1222 kśůnże uopolski Kaźimjyrz I.


text:
Rwanda
Rwanda, Republika Rwandy – ńywjelge państwo we střodkowo-wschodńij Africe, pouožůne mjyndzy Dymokratycznům Republikům Kůnga (dowńij Zajirym) na zachodźe a Tanzańijům na wschodźe. Krům tygo granica mo s Ůgandům na půunocy a Burůndi na pouedńu. Je pouožůna na fest pofoudowanym teryńe, skiž tygo mo přidůmek Kraj tyśůnca wzgůř (fr. Pays des Mille Collines /ˈpei də mil kolin/; Igihugu cy'Imisozi Igihumbi we godce kiniarwanda). Jydna s nojsrogšych gynstośći zaludńyńo we Africe, uzaležńyńy uod bauerstwa, felerńy uprowjano źymja a suchy klimat sprowjajům, co Rwanda durś mo ńydostatek jodua a je sam bjyda.
Kraj je nojbaři znajůmy s ludobůjstwa we 1994 roku, we kerym zginyuo ńy myńi kej 800 000 ludźi.


text:
Friedrich Lorentz
Friedrich Lorentz (ùr. 18 gòdnika 1870 rokù w Güstrow, ùm. 29 strumiannika 1937 rokù w Sopòce) - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów ë Słowińców. Òd 1894 rokù doktor. Mieszkôł w: Wejrowie, Kartuzach i Sopòce. W 1907 rokù założëlë w Kartuzach, m.jin Izydor Gùlgòwsczi ë òn Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié Verein für kaschubische Volkskunde, chtërno wëdôwało pismiono Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde. Lorentz je ùsôdzcą: Die kaschubischen Ortsnamen nebst Ableitungen, Slovinizische Grammatik, Slovinizische Texte, Slovinizisches Wörterbuch, Teksty pomorskie, Zarys ogólnej pisowni i składni pomorsko-kaszubskiej, Zarys etnografii kaszubskiej, Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskim, Kaschubische Grammatik, Gramatyka pomorska i jin., a wespółautorã Kaszubi : kultura ludowa i język. Nôùkòwé dzejanié tegò meklembùrzczégò lingwistë miało znaczënk dlô szerszégò pòdjimniãcô przez młodą inteligencjã deji F. Cenôwë. W 1919 rokù jegò kaszëbsczi alfabét béł taczi:
A Ą B C Č D E É Ë F G H I J K L Ł M N Ń O Ó Ô Œ Ǫ P R Ř S Š T U V W Z Ž
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Ohridski jazor
Ohridski jazor (makedoński : Oxpидcko Eзepo, albański: Liqeni i Ohrit), jo jaden z tśoch pśirodnych jazorow w Makedońskej. Ohridski jazor jo wětši ako Prespanski jazor a Dojranski jazor. Ohridski jazor lažy na krotkowjacornej granicy mjaz Makedońskeju a Albańskeju a ma płoninu wót 340 km2. Ohridski jazor jo nejdłymšy jazor na Balkańskej połkupje (286 m). Z Ohridskego jazora wujźo rěka Crni Drim, kenž źo k Jadranskemu mórju. Na pśibrjoze Ohridskego jazora su 3 wažne města: Ohrid, Struga, kenž lažytej w Makedońskej, a Pogradec, kenž jo na albańskem teritoriju.
Jo 17 družynow rybow w jazorje, z kótarychž jo 10 jano w toś tem jazorje na swěśe žywe.


text:
Kirgistan
Kirgistan, Republika Kirgisko (kirg. KыprызcTaH, Kыprыз Pecпyблиkacы trl. a trb. Kyrgyzstan, Kyrgyz Respublikasy; rus. KыprызcTaH, Kыprызckaя Pecпyблиka trl. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Respublika, trb. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Rjespublika) – państwo we střodkowyj Azyji, grańica mo s Chinůma, Kazachstanym, Tadžykistanym a Ůzbekistanym. Ńy mo dostympu do mořa, a 93% jygo powjeřchńe zajmujům gůry, s kerych nojwyžšy je Ščyt Zwyćynstwa we paśmje Tjen-šan, wysoki na 7439 m n.p.m. Je sam tyž druge na śwjeće pod wzglyndym placu jeźoro gůrske, Issyk-Kul (6236 km², guymbokość do 669 m). Klimat sam je kůntynyntalny suchy, idźe trefić place kaj je wječno zmarzlina.
We gospodarce důminuje bauerstwo, uprawjano je źymja we dolinach. Do tygo wydobywo śe zuoto, żywe strzybło a urůn, guůwńy na eksport.


text:
Sulkůw
Wspůłrzyndne: 50°10' N 17°57' E
Sulkůw (pol. Sulków, mjym. Zülkowitz, 1936-1945 Zinnatal) je szołtysko dźydźina we Polsce, we uopolskim wojewůdztwje, we hlubczyckim kryśe, we gmińe Baworůw. Wjeś rozlygowano je na lewym brzygu rzyki Cyny.
Mjyndzy rokami 1975 a 1998 wjeś ferwaltůngowo przinoleżała do uopolskigo wojewůdztwa sprzed admińistracyjnyj reformy.
Godka[Sprowjej]
We wśi fůnguje uosobliwo zorta ślůnskij godki - sulkowski djalekt. Pisowoł we ńim swoje gydichty a inksze teksty Feliks Steuer, lo kerygo Sulkůw bůł placym urodzyńo. Do 1905 roku bezma cołke ludztwo Sulkowa godało jynoż po polsku, nale dycki śe ta zorta uod literackij godki porůżńała, bo sam wszyjske baworowske farorze prawjyli ze kozatelńicůw po morawsku.


text:
Nowoseelandska
Nowoseelandska (jendźelsce New Zealand, maorsce Aotearoa) je njewotwisny stat, kotryž leži zwjetša na dwěmaj wulkimaj kupomaj w juhozapadnym dźělu Ćicheho oceana. Ma štyri a poł miliony wobydlerjow a přestrjeń wot nimale 270.000 kwadratnych kilometrow, potajkim je wjetša hač Wulka Britaniska, ma pak jenož dźesaćinu jeje wobydlerstwa. W lěće 1947 bu njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwa, wostanje pak hač do dźensnišeho z čłonom Commonwealtha.
Dwě najwjetšej a hłownej kupje stej Južna a Sewjerna kupa. Južna kupa ma wjetšu přestrjeń, ale Sewjernu kupu wobydla wjace ludźi. Najwjetše město Sewjerneje kupy je Auckland z wjace hač 400.000 wobydlerjemi, mjeztym zo ma na samsnej kupje ležaca stolica Wellington jenož wokoło 200.000 wobydlerjow. Najwjetše město Južneje kupy je Christchurch z něhdźe 350.000 wobydlerjemi. Powšitkownje je Nowoseelandska jara rědko wobsydlena, čehoždla ma tež přimjeno Zelena kupa.


text:
Oralny wobchad
Oralny wobchad (z łaćonskeho os, oris, „huba“) je zhromadne zapřijeće za seksualne praktike, pola kotrychž stimuluje jedyn seksualny partner genitalije druheho partnera z hubu, jazykom abo zubami. Rozeznawamy zasadnje mjez dwěmaj wariantomaj oralneho wobchada:
- fellatio je oralna stimulacija penisa
- cunnilingus je oralna stimulacija wulwy
Wobchadnorěčnje wužiwaja so za fellatio mjez druhim pomjenowanja francosce, někomu jedyn duć, comać, cycać abo tež jendźelske słowo blowjob, kotrež bu wosebje w pornografiji wužiwane.


text:
Mały krejz
Pód małym krejzom rozměju se te krejze na kulowem powjerchu, kótarychž rowniny njewopśimuju srjejźišćo kule.
Mě „małe krejze“ jo se ako napśeśiwne k „wjelikim krejzam“ napórało, kótarychž rowniny wopśimuju srjejźišćo kule a kótarež wopśimuju wšykne tak wjelike ako móžno krejze na kulowem powjerchu.
Nejwažnjejše małe krejze su
- šyrinowe krejze (konstantna geografiska šyrina) a
- krejze zdalonosći (krejze z jadnakeju zdalonosću k datemu dypkoju).
Ale njegóźe se za trigonometriske woblicenja. Za jich formule muse se bźez wuwześa wjelike krejze wužywaś – na pśikład meridiany abo „ortodromy (nejkrotše zwězujuce linije mjazy kulowymi dypkami)“. Tśirožk z takich wjelikich krejzow groni se pó swójich nejwažnjejšych nałoženjach astronomiski abo nawtiski tśirožk, pomjenjujo se pak teke pó swójich rožkowych dypkach tśirožk pol-cenit-gwězda.
Sferiska trigonometrija wužywa małe krejze jano za póstajenje měrjeńskich wjelikosćow a kutowych wótstawkow. Wóne su geometriske městna jadnakich zdalonosćow wót jadnogo wuchadnišća – na pśikład pśi analyzy žwałow zemjerdžanjow, w nawigaciji abo za měrjenje wusokostnego kuta gwězdow. Na pśikład laže wšykne dypki zemskego powjercha, na kótarychž pokazujo se gwězda w tej samskej wusokosći h, na małem krejzu wokoło „wobrazowego dypka“ gwězdy (źož stoj w ceniśe). Mały krejz, kótaryž słuša k toś tej měrjeńskej wjelikosći h ma radius 90° − h, což teke wótpowědujo cenitowej distancy. Toś ta wjelikosć wustupujo ako bok (w stopnjach pódana distanca) w nawtiskem tśirožku, a to mjazy gwězdu a cenitom (městno wobglědowarja).


text:
Uodra
Uodra[1] (czes. a pol.: Odra, mjym.: Oder, dolnośl. Uder) to je rzyka we Postrzodkowyj Ojropje. Płyńe bez Czesko Republika, Polsko a Mjymcy. Mo 854 km dugośći a 118 861 km² wjyrchu śćykańo. Wypływo na wschodzie Czech na wysokości 634 myjter n.p.m. W dorzyczu uodry je 7 elektrownia wodna[2].
Przi uodrze sům take mjasta jak: Ostrawa we Czechach oraz Uopole, Wrocłow i Sztetin we Polsce[2].
Wojewůdztwa przez jake płyńe to[2]:
- Wojewůdztwo ślůnske;
- Wojewůdztwo uopolske;
- Wojewůdztwo dolnoślůnske;
- Wojewůdztwo lubuske;
- Wojewůdztwo zachodńopůmorske


text:
Zach Sobiech
Zachary David "Zach" Sobiech (rodz. 3 moja 1995 we Saint Paul, USA, um. 20 moja 2013) – amerikański śpjywok pop, do kupy ze Sammy Brown a Reedym Redmondym bůł we muzycznyj skupińe Firm Handshake. Kej bůł 13 rokůw stary, dochtory wykryli u ńygo osteosarcoma (zorta raka gnatůw). Mjoł przez 10 uoperacyji a przez 20 růnd chymijoterapiji. We moju 2012 dochtory pedźeli, co mo ino rok żywobyćo. Wuůnczas Zach nagroł śpjywka Clouds (chmůry), a wćepoł ja na YouTube, kaj uostoła śe viralym a mjoła bez rok bezma 3 milijůny spoźiyrań. Inksze artisty, we tym Rainn Wilson, robjili do ńij tribute'y. Na necowym serwiśe SoulPancake idźe uoglondnůńć film uo Zachu: My Last Days (moje uostatńe dńi). Zach umrził 20 moja 2013.


text:
Šyrinowy krejz
Šyrinowe krejze su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu B, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.
Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako nulowy šyrinowy krejz źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.
Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111 km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako 2πR·cos B z konstantnym zemskim radiusom R.
Šyrinowe krejze ako granice[wobźěłaś]
Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.
- 49 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy USA (Pd) a Kanadu (Pn)
- 45 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Vermontom (Pd) a Kanadu (Pn), granica mjazy Wyomingom (Pd) a Montanu (Pn)
- 42 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Kaliforniskeju (Pd) a Oregonom (Pn), źěl granice mjazy Pensylwaniskeju (Pd) a New York (Pn)
- 41 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy Koloradom, Utahom (Pd), Wyomingom a Nebrasku (Pn)
- 40 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Nebrasku (Pn) a Kansasom (Pd)
- 38 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy pódpołnocneju a pódpołdnjoweju Koreju w lěśe 1945
- 37 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Utahom, Koloradom a Kansasom (Pn) ako teke Arizonu, New Mexico a Oklahomu (Pd)
- 36 stopnjow 30' pódpołnoc: Granica mjazy statami njewólnikarjow na pódpołdnju a statami ze zakazom njewólnistwa na pódpołnocy Zjadnośonych statow
- 35 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Tennessee (Pn) ako teke Mississippi, Alabamu a Georgia (Pd)
- 32 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy New Mexico (Pn) a Teksasom (Pd)
- 26 stopnjow pódpołdnjo: Źěl granice mjazy South Australia (Pd) ako teke Northern Territory a Queensland (Pn)


text:
Pónoj
Pónoj je płona bejzwěkowa kaserola z dołhim přimadłom, kotryž słuži zo by pjekł abo pražił.
Na rozdźěl wot železnika pónoj je wjace niša a wolóžuje wobroćowanje pječeneho z přimadłom. Mokrina spěšnišo so wuparjuje dla poměra mjezy wolumenom a powjerchom.
Typiske jědźe, kotrež so w pónoji přihotuja, su pampuchi abo pražene běrny.
Pónoje powšitkownje su fabrikowane z aluminija, wocla abo njezerzawjaceho wocla a móžeja měć teflon na jich powjerchu, kotryž zadźěwa přilěpjowanju jědźow na nim.
Galerija[wobdźěłać]
-
Pónoj z wocla
-
Pónoj z lateho železa
-
Pónoj z železa
-
emaljowa pónoj


text:
Sztokholm
Wspůłrzyndne: 59°20' N 18°03' E
Sztokholm (szw.: Stockholm) – stolica a nojsrogsze mjasto we Szwecyje. Mo sam śedźiba rzůnd, parlamynt a familijo krůlewsko. We samym mjeśće pomjyszkuje 798 715 ludźi, nale couki zespůu mjejski mo 1 949 516 mjyszkańcůw (dane za 2008).
We starodownych skandynawskich sagach je wspůminane kej Angafit, co je nawjůnzańym do mitycznygo krůla Agne. We szrajbowanych dokumyntach pjyrszy roz je wymjeńůne we 1252 kej wożny uostrzodek handlu żylozym. Stolicům Szwecyje uostoł we 1436. Stare Mjasto we Sztokholmje, Gamla Stan, uodbudowano we 1754 po tym kej stare, s drzewa, shajcowoło śe we wjelgyj fojyrze. Postawjůno tyż wuůnczas Zomek Krůlewski.
We 1912 rozgrywano sam zawody Igrzisk Uolimpijskich.


text:
Ćeszyn
Wspůłrzyndne: 49°45' N 18°38' E
Ćešyn[1] (pol. Cieszyn, čes. Těšín, uać. Tessin, mjym. Teschen) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, nad řykům Uolzům, na Pogůřu Ślůnskym. Historyčno stolica Ślůnska Ćešyńskigo. Mjasto ležy na grency s Republikům Českům i do 21 XII 2007 znojdowouo śe tam nojwjynkše šosyjowe přyńśćy pouedńowygo kraja Polski.
Za řykům pouožůny je Česki Ćešyn - do 1920 tajla Ćešyna, potym podźelůno grańicům.
W rokach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy přinoležauo do wojewůdztwa bjelskigo.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis ćešyn.


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci po prowdźe Leonardo di ser Piero da Vinci (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.
Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn "da Vinci" uoznoczo "ze mjasta Vińći". Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to "Leonardo di ser Piero da Vinci", co uoznoczo "Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći"[1].
Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp "czowjeka rynesansu", kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće[2].
To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, Mona Lisa i Uostatńo Wjeczyrza, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda Czowjek witruwjański. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw[3].
Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw[4].
Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.
Przipisy
- ↑ We Italiji nadowano wuůnczas nazwisko podug pochodzyńo, placu porodzyńo abo fachu
- ↑ Podug takich ludźůw kej choby: Gjorgo Vasari, Gjovanni Antonio Boltraffio, Baldassare Castiglione, "Anůńimo" Gaddjano, Berynsyn, Hipolit Taine, Henry Fuseli, Rio, Bortolon
- ↑ Je 15 znoczůncych uobrazůw, kerych autorstwo przipisywane je bez historykůw Leůnardowi. Bezma ino sům to uobrazy na desce, nale tyż fresk, srogi rysůnek na papjůrze i dwa dźeła, kere znojdno we wczesnych stadjach pracy. Do tygo je pewno liczba inkszych prac we roztomajty sposůb przipisywanych Leůnardowi
- ↑ Przodńy wyńikoło to ze uůgrańiczyń techńicznych epoki. Leůnardo prezyntowoł nowoczesne podejśće naukowe do metalurgiji a inżyńyryji, kere we czasach rynesansu bůły modymi dźedźinůma. Ńykere ze jigo půmńijszych půmysłůw, take kej autůmatyczno nawijarka do szpul, eli maszyna lo sprawdzańo wytrzimałośći drutu na rozćůngańy, wlozły do śwjata techńiki bez wjynkszygo rozgosu


text:
Melbourne
Wspůłrzyndne: 37°48' S 144°57' E
Melbourne – druge podug wjelośći ludźůw mjasto we Australiji, stolica sztatu Wiktoryjo. Założůne 1835, mjejske prawa uod 1847. We rokach 1901 - 1927 bůło stolicům Australiji.
Sroge cyntrům handlu a industryje, morsko hawyna, pora ůńiwersytetůw. Mo sam śedźiba 9 (ze 16.) klubůw Australian Football League - ligi australijskigo futbolu, uodbywo śe jeden ze sztyrech turńejůw Wjelgigo Szlyma - Australian Open, Grand Prix Australii 1 Formuły a wyśćigi kůńůw Melbourne Cup. We 1956 roku bůły sam Letńe Uolimpijske Igrziska.


text:
Dead Kennedys
Dead Kennedys (1978 - 1986) je nordowò-amerikańsczim punkòwim karnã z San Francisco w Kalifòrnijë w USA. Mùzyka jaką gralë bëła sparłączëniem klasycznégò britijsczégò punka z chùtkòscą ë energijã jegò amerikańsczégò zortu. Dôwny spiéwôrz karna Jello Biafra, ze swòją platową wëdowizną Alternative Tentacles, stôł sã téż wôżnim promòtorã jinszëch karnów.
Spisënk zamkłoscë
Historëjô[edicëjô | edytuj kod]
The Dead Kennedys pòwstało w czerwińcu 1978 rokù. Zakłôdôrzama bële w tim czasu Jello Biafra (spiéw), East Bay Ray (gitara), Klaus Flouride (basowô gitara) ë Bruce Schlesinger Ted (perkùsëjô). Karno wëstąpiwało wprzód blós le w San Francisco ë wëdało w czerwińcu 1979, w Alternative Tentacles, pierszi singel California Über Alles. Pò tim przëszed czas na tourne pò òstowim ùbrzégù USA, jacze òżëwiło baro ji pùnkową spòlëznã.
W jeseni 1980 rokù wëdôle swojã pierszą dołgogrającą platã Fresh Fruit for Rotting Vegetables. Zarô pò tim zachòrzôł perkùsjownik Ted ë na jegò plac przëszed D.H. Peligro. Całi 1980 rok dôwało karno Dead Kennedys kòncertë w USA ë Eùropie, bez co dobële swòjima sarkasticznima tekstama wiele lùbòtników westrzód undergroundowi scene.
Dead Kennedys dôwôł bôczenié na spòlëczné jiwre ë prowòkòwôł nié le blós tekstama. W 1981 wëchôdô EP In God We Trust, Inc. z Jesësã przëbitim do krziżã z amerikansczich dëtków, rok pózdni LP Plastic Surgery Disasters z rãką wëgłodniałégò Afrikóna na tołsti ë biôłi rãce.
W 1985 wëchôdô LP Frankenchrist jakô òsta òsądzonô ò demòralizacëjô młodzëzne - bëło to sparłączoné z òbrôzkã szwajcarczégò kùństôrza H.R. Gigera na jaczim bëło widzéc m.jin. pénisa. Domôgano sã 2000 dolarów ë rok sôdze sztrafë dlô kôżdegò nôlëżnika karna, do czégò równak nié bëłó doszłi.
Pò wëdaniém Bedtime for Democracy, kòl kùńca 1986 rokù, Dead Kennedys ògłoszëło swojé rozpùscëni. Jello Biafra òstôł dali aktiwni w pùnkòwi rësznoce, dozérôł dali wëdowizne Alternative Tentacles ë spiéwôł m.jin. z hardcorowima karnama jak D.O.A., czë No Means No.
Diskògrafijô[edicëjô | edytuj kod]
Sztudijné platë[edicëjô | edytuj kod]
- 1980: Fresh Fruit for Rotting Vegetables
- 1982: Plastic Surgery Disasters
- 1985: Frankenchrist
- 1986: Bedtime for Democracy
Platë live, zestôwczi, znowienia[edicëjô | edytuj kod]
EPs[edicëjô | edytuj kod]
- 1981: In God We Trust, Inc.
Single[edicëjô | edytuj kod]
- 1979: California Über Alles
- 1980: Holiday In Cambodia
- 1980: Kill The Poor
- 1981: Too Drunk To Fuck
- 1981: Nazi Punks Fuck Off!
- 1982: Bleed for Me
- 1982: Halloween
Bootledżi[edicëjô | edytuj kod]
- 1983: A Skateboard Party


text:
Sorby
Sorby (gůrnosorbsko godka: Serbja, dolnosorbsko godka: Serby), znůme tyż jako Łużyczany lebo Půłnocne Serby je stary zachodńosłowjański norůd, kery půmjyszkuje we wschodńij tajli Mjymcůw - mjymjeckij prowincyji Saksůńijo a Brandynburgijo na źymjach, kere sům znajůme jako Łużyca.
Godajům we dwůch fest podanych na śe godkach - gůrnosorbskij (pod ajnflusym czeskij godki) a dolnosorbskij (pod ajnflusym polskij godki) Uobje godki noleżům do grupy słowjańskij indoojropejskich godkůw. Sorbůw do kupy je kole 60 000, we wjynkszyj tajli sům protestantůma, mało tajla ś ńich wyznowo tyż katolicyzm.
Geografijo[Sprowjej]
Sorby půmjyszkujům we połedńowo-wschodńim kerůnku uod Berlina, przez teryny becyrkowe do grańice polsko-czeskij aże pod Drezno. Źymja łużycko uostała potajlowano na dwa geograficzne uobszary, kere we swojim historycznym żywobyću dycki bůły uod śe uodtajlowane, a co śe bez to chce pedźeć rozwijały śe we inkszych politycznych a społecznych warůnkach. Sům to Gůrno a Dolno Łużyca, ze kerych ta pjyrszo przinoleżała do Saksůńije (a mjała lepi we żywobyću społecznym a politycznym), a drugo do Prusůw.
Kulturalne cyntrům Gůrnyj Łużyce je Budźiszyn a Dolnyj Łużyce - Choćebuż. We ferwaltůngowym znoczyńu, Gůrno Łużyca je tajlům prowincyje Saksůńijo, a Dolno - Brandynburgijo. Sorby bůły na śyła przekludzane we becyrk Łaby, Berlina, a dźedźinowe teryny půmjyszkane uode downa uod Sorbůw půmjyńali uůńi na mjejske uobszary.


text:
Irlandyjo
Irlandyjo, Republika Irlandyje (Éire, Poblacht na hÉireann, połne mjano angelsko to jedźińy Ireland, co mo podkryślać důnżyńo zjydnoczyńowe ze Irlandyjům Půłnocnům) – państwo we Ojropje Zachodńij, człůnek Uńije Ojropejskij. Zajmuje wjynkszość placu wyspy uo tym samym mjańe.
Treść
Admińistracyjny tajlůng[Sprowjej]
Wyspa Irlandyjo tajluje śe na 4 historyczne prowincyje, a uůne na 26 hrabstwůw ńyzoleżnych uod jejich tajlůngu na Irlandyjo a Půłnocno Irlandyjo.
Dymografijo[Sprowjej]
- Strzedńo dugość żywobyćo - 75 rokůw (chopy 73, baby 78)
- PKB: 37.822 $ na mjyszkańca (nůminalńy)
Geografijo[Sprowjej]
- Nojwjynksze mjasta
- Dublin (ludność mjasta 495.782, ludność aglůmeracyje 1.004.614)
- Cork (ludność mjasta 123.062, ludność aglůmeracyje 186.239)
- Galway (ludność mjasta 65.832, ludność aglůmeracyje 66.163)
- Limerick (ludność mjasta 54.023, ludność aglůmeracyji 86.998)
- Waterfors (ludność mjasta 44.594, ludność aglůmeracyje 46.736)
- Rozlygowańy
- Dostymp do Morzo Irlandzkigo, Morzo Celtyckigo, Uoceanu Atlantyckigo, a uod Wjelgij Brytańije uoddźela jům Kanou Św. Jeřygo.
- Powjeřchńo ńiźinno
- Duůgość wybřeža 1.448 km
- Duůgość grańicy s Irlandyjům Půunocnům (tajlům Zjydnočůnygo Krůlestwa) 360 km
- Nojwyžšy půnkt Carrantuohill 1.041 m. n.p.m.
- Nojńižšy půnkt Uocean Atlantycki 0 m.
- Nojdugšo řeka Shannůn 259 km
- Nojwjynkše jeźoro Loch Coirib 176 km²
- Klimat
- Uůmjarkowańy ćepuy (je wyńikym přepuywajůncygo ńydaleko ćepuygo průndu ze Zatoki Meksykańskij)
- Ńiske amplitudy ročnych tymperatur
- Wysoko wilgotność powjetřa a tyž čynsto sam padze
Ůstrůj polityčny[Sprowjej]
Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je uoparty na prawje zwyčajowym i ustawodawstwje uchwalanym bez parlamynt zgodńy s kůnstytucyjům.
Přepisy Uńje Ojropejskej majům moc prawno we Irlandyji. Kůnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudńa 1937, uopisuje forma řůndu a tyž defińuje wuadza i fůnkcyje Prezydynta, uobu izb parlamyntu (Oireachtas) jako i řůndu. Defińuje tyž struktura i wadza sůndu a uopisuje podstawowe prawa uobywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou uostatńy formalne zwjůnzki s Wjelgům Brytańiům. Irlandyjo uodzyskoua ńypodlygość we 1921.
Prezydynt je gowům państwa i je wybjerany we wyborach bezpośredńich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzůna može być prezydyntym ino dwukrotńy. Bjerne prawo wyborče přisůgiwo uobywatelům, keři ukůńčyli 35 lot. Uod 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Uobowjůnzkym prezydynta je stańy na stražy kůnstytucyji a uoficjalne reprezyntowańy narodu. Ńymal wšyjstke uprawńyńo přiznawane mu bez kůnstytucyjo wykůnuje uůn za radům řůndu.
Taoiseach (prymjer) stoji na čele řůndu i je mjanowany bez prezydynta na wńosek Dáil Éireann (izba ńižšo parlamyntu). Taoiseach nůminuje inkšych čuůnkůw řůndu (uogůuem ńy myńi kej śedmju i ńy wjyncyj kej pjyntnastu), kerych muśi zaakceptować Dáil Éireann. Nůminuje tyž jydnygo čuůnka řůndu, zwanygo Tánaiste, kery peuńi fůnkcyjo wiceprymjera. Bertje Ahern je prymjerym Irlandyji uod čerwca 1997, a Michael McDowell pouńi fůnkcyjo Tánaiste.
We irlandzkym parlamyńće sům dwje izby:
- Dáil Éireann je izbům ńižšům, kero je wybjerano we wyborach bezpośredńich. Zaśodo we ńij 166 posuůw. Je uodpedźalno za uchwalańy ustaw. Jeji čuůnkowje sům wybjerańi we wyborach proporcjůnalnych i powšychnych. Ńy ma sam pojyńćo kadyncyjnośći, Ůstawa Wyborčo godo ino uo přiznańu parlamyntowi peunůmocńictw na uokres 5 lot. Štyry guůwne partyje polityčne reprezyntowane we Dáil Eireann to: Fianna Fáil (Žouńyře Přeznačyńo) i Progressive Democrats (Průgresywne Dymakraty) (kere uobecńy twořům koalicyjo řůndowo uoroz ze Partjům Źelůnych a kilkůma posuůma ńyzaležnymi) a Fine Gael (Plymje Gaelůw) i Labour Party (Partja Roboty);
- Seanad Éireann je izbům wyžšům i pośado guůwńy rola doradčům. S jeji 60 čuůnkůw, 11 je nůminowanych bez Taoiseacha, natůmjast rešta je wybjerano, we 5 kurjach uopjerajůncych śe na uokreślůnych grupach spouečno-zawodowych a bez absolwyntůw Narodowygo Ůńiwersytetu Irlandyji i Ůńiwersytetu we Dublińy.
Samořůndy lokalne sům admińistrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sům uodpedźalne, mjyndzy inkšymi, za: mjyškalńictwo i baukůnšt, transport drůgowy i bezpječyństwo, kanalizacyjo, ińicjotywy dotyčůnce rozwoju i kůntrola nad ńimi, rekreacyjo, uochrůna środowiska, rolńictwo, edukacyjo i půmoc spouečno. Samořůnd lokalny je finansowany tajlowo bez řůnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrůda, we tym lokalne dowki.
Historyjo[Sprowjej]
Kalyndarjům[Sprowjej]
- VI tyśůncleće p.n.e. - nojwčeśńijše ślady ludzkej bytnośći, pjyrwśi mjyškańcy šmaragdowyj wyspy budujům mygalityčne budowle take kej Newgrange (pono nojstaršo znano budowla we Ojropje) i Loughcrew
- 500-200 p.n.e. - nojprawdopodobńij wtedy na wyspa dotarli Celtowje
- 430-490 - prawdopodobńy we tych latach na wyspje dźouou śwjynty Patryk, kerymu připisuje śe chrystjańizacyjo Irlandyji
- ok. 700 - Irlandyjo bůua podźelůna na 150 tzw. mouych krůlestw, couům wyspům řůńdźili ze wzgůřa Tara arcykrůlowje, kerym formalńy podlygali krůlowje prowincyji, rygjůnůw i mouych krůlestw
- 795 - počůnek najozdůw wikingůw na Irlandyjo
- ok. 800 - prawdopodobno data ukůńčyńo Book of Kells, jydnygo s nojpjynkńijšych manuskryptůw
- 841 - Wikingowje zouožyli Dublin
- 1014 - bitwa pod Clontarf, we kerej arcykrůl Brian Boru zwyćežůu wikingůw; kres wikińskej důminacyji
- 1155 - krůl Angliji Hynryk II Plantagynet uzyskou zgoda papježa Hadrjano IV, Anglika, prawdopodobńy we formje bulli Laudabiliter (jej autyntyčność je kwestjůnowana), na nojazd na Irlandyjo
- 1169 - we Irlandyji wylůndowali za zgodům Hynryka II Anglůnormanowje poprošyńi bez jydnygo s lokalnych krůlůw uo půmoc
- 1172 - Hynryk II přibůu s armjům do Irlandyji, kera uznoua jygo zwjeřchńictwo; bez stu lot Anglůnormanowje podbili znočnům tajla wyspy
- 1271 - počůnek celtyckej uodnowy (gaelic recovery) podčas kerej Irlandčycy uodzyskali znočno tajla utracůnych źym
- 1315 - na zaprošyńy ńykerych irlandzkych uwadcůw na wyspa přibůu ze Škocyji wroz s wojskym Edward Bruce; korůnowany krůlym Irlandyji průbowou we krwawyj kampańji podbić wyspa; zginůu we 1317
- ok. 1430 - krůl Angliji sprawowou wadza yno nad Dublinym i uokolicůma (tzw. Pale - Palisada)
- kůńec XV wjeku - Tudoři rozpočyli powolny podbůj Irlandyji
- 1541 - wjynkšość irlandzkych wjelmožy uznoua Hynryka VIII krůlym Irlandyji; ńy uznali go ale gowům Kośćoua i pozostali při katolicyzmje
- 1580 - rebelijo irlandzkych katolikůw
- 1593-1603 - wojna dźeśyńćoletńo, kerej kulminacyjnym půnktym bůua bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystakraći půńyśli klynska i we 1607 uopuśćili wyspa
- 1605 - počůnek kolůńizacyji Ůlsteru bez prezbiterjan ze Škocyji; podpořůndkowańy prawne ludnośći Irlandyji krůlowi Angliji i zńyśyńy celtyckych praw
- 1641 - wybuch rebeliji we Irlandyji; rok půźńij we Angliji wybucha wojna důmowo, co pozwoliuo wyspje uzyskać pewno ńyzaležność
- 1649 - Oliver Cromwell přibůu do Irlandyji na čele swojej armji; masakra we Drogheda; třiletńo bezlitosna kampańo přiwraco angelsko wuadza na wyspje
- 1662 - parlamynt we Lůndyńy uchwaliu zbjůr ustaw zwany kodeksym Clarendona, kery bůu skerowany přećiwko inkšowjercům (ńyanglikanům); rygulacyje kodeksu půgoršůuy sytuacyjo katolikůw
- 11 lipca (1 lipca) 1690 - bitwa nad řekům oyne, we kerej wojsko protestanckigo krůla Angliji Wilhelma Uorańskigo pokůnouy katolicko armja uobalůnygo krůla Jakuba II. Půunocnoirlandzcy protestańći do terozki śwjyntujům we ročńica zwyćynstwa (a dokuadńij dźyń po ročńice, tj. 12 lipca)
- 1691 - ludność katolicka zostoua pozbawjůna wšelkych praw cywilnych i ekůnůmičnych (m.in.: pośadańo drůgich kůńi, nošyńo brůńi, učyńo we škouach)
- 1791 - powstowo Towařistwo Zjydnočůnych Irlandčykůw (Society of United Irishmen), kerygo guůwnym ideolůgym bůu Wolfe Tone. Celym stowařišyńo bůua walka uo ymancypacyjo katolikůw irlandzkych, růwne prawa wyborče, uoderwańy Irlandyji uod Wjelgij Brytańji i utwořyńy republiki
- 1798 - ńyudane powstańy přećiwko brytyjskej wuadzy
- 1 styčńa 1801 - wćelyńy Krůlestwa Irlandyji do Krůlestwa Wjelgij Brytańji; powstowo Krůlestwo Wjelgij Brytańji i Irlandyji
- 1803 - kolejne ńyudane powstańy
- 1829 - uchwalyńy aktu uo růwnouprawńyńu katolikůw - efekt dźoualnośći Daniela O'Connella
- 1842 - utwořyńy Muodej Irlandyji
- 1846 - počůnek klynski guodu
- 1848 - ńyudane powstańy Muodej Irlandyji, tzw. bitwa na gřůndce kapusty w uůgrodźe wdowy McCormack
- 1849 - kůńec klynski godu, nale ješče bez dwa lata ludźe ůmjerali wyćyńčyńi godym i chorobami; uůnčńy pomaruo 1,5 miljůna ludźi
- 1858 - we Nowym Jorku powstouo Towařistwo Fyńańske, bydůnce přikrywkům do Irlandzkigo Bractwa Republikańskigo (IRB)
- 1867 - ńyudane powstańy zorgańizowane bez fyńan;
- 1870 - Izaak Butt zaińicjowou ruch Home Rule - autůnůmji do Irlandyji; bez 20 lot trwouy starańo uo uchwalyńy Home Rule we brytyjskym parlamyńće; bez wjynkšość tygo času kerowou ńimi Charles Stewart Parnell
- 1893 - powstowo Liga Gaelicko majůnca na celu "deanglizacyjo irlandzkigo narodu".
- 1900 - powstowo Zjydnočůna Partja Irlandzka, na čele kerej stanůu John Edward Redmond; walka uo uchwalyńy Hůme Rule začua śe uod nowa.
- 1905 - Arthur Griffith, čuůnek Ligi Gaelickij, zouožůu uorgańizacyjo Sinn Féin (My Sami); wartko kůntrola nad njům přejyli čuůnkowje IRB
- 1912 - ustawa uo Home Rule bůua corozki bližey uchwalyńo, protestańći s Ůlsteru utwořili uoddźouy uo nazwje Uochotńiki Ůlsterscy, katolicy powouali Irlandzkych Ůchotńikůw, a James Connolly utwořůu socyjolistyčnům Armje Uobywatelskům
- 1914 - wybuch I wojny śwjatowej; tyśůnce irlandzkych uochotńikůw wstůmpiuy do brytyjskej armji (w Irlandyji ńy mo poboru do wojska), co popjerouo dowůdztwo Irlandzkych Uochotńikůw
- 23 kwjetńa 1916 - Powstańy wjelganocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamowou Irlandyjo ńypodlyguům republikům; dwa tyśůnce powstańcůw (republikańy s Irlandzkych Uochotńikůw i čuůnkowje Armji Uobywatelskij) stawiuo čoua brytyjskej armji; wjynkšość mjyškańcůw Irlandyji ńy poparua powstańa; po 6 dńach powstańy upado; Brytyjčycy wykůnali wyroki śmjerći na 16 přiwůdcach powstańo (m.in. na Pádraicu Pearśe i Jameśe Cůnollym); spouečyństwo Irlandyji začyuo popjerać powstańcůw i ich idee; začyuy śe masowe areštowańa; Michael Collins (jydyn s powstańcůw) překštoućiu Irlandzkych Uochotńikůw we Irlandzko Armja Republikańska (IRA)
- 1918 - powstou ńylygalny (z půnktu widzyńo Brytyjčykůw) řůnd irlandzki s Eamonym de Valerům na čele (tyž jydyn s powstańcůw)
- lato 1919 - počůnek wojny uo ńypodlygość; IRA prowadźiua wojna partyzanckům, a Brytyjčycy uodpowjydźeli terrorym
- lipjec 1921 - Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstoua zuožůna s 26 hrabstw Irlandyjo (Wolne Państwo Irlandzke), majůnca status brytyjskigo důmińům (krůl brytyjski gowům państwa), los 6 hrabstw půunocnych (Irlandyjo Půunocno) mjou być rozstřigńjynty we přišuośći
- kwjećyń 1922 - wybuch wojny důmowyj mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlaůn IRA, a wojskůma Wolnygo Państwa Irlandzkigo (čyli tam tajlům IRA, kero traktat uznoua)
- moj 1923 - IRA antytraktatowo uznoua swojo poražka; we wojńy důmowyj zginyuo ůngyfer tyśůnca ludźi, we tym Michael Collins; Artur Griffith zmar we jeji trakće na hercklekot
- wřeśyń 1933- Uotwořyńy Fine Gael (Růd Irlandčykůw). Jej přiwůdcům zostou Eoin O'Duffy
- 18 čerwca 1936 - Zdelygalizowańy IRA
- 20 listopada 1936 - Sformowańy bez O'Duffygo "Irlandzkej Brygady" (Irish Brigade), kero wźůna udźou we hišpańskej wojńy důmowej po strůńy gyn. Franco. Irlandčycy walčyli tyž po strůńy Republiki. Řůnd Irlandzki natůmjast uůgośiu neutralne stanowisko wobec uobu strůn kůnfliktu
- 29 grudńa 1937 - wejśće we žyće kůnstytucyji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzke překštouca śe we Irlandyjo, čyli přestaje być tajlům Wjelgij Brytańji.
- 1949 - Irlandyjo uoficjolńy překštoućiua śe we republika
- 1959 - Eamon de Valera zostou prezydyntym Irlandii. Fůnkcyjo ta sprawowou do 1973
- 1973 - čuůnek EWG
- 2002 - waluta ojro
Religja[Sprowjej]
- Stanisław Grzybowski "Historia Irlandii", Wrocuaw 1998
- katolicy - 88,4%
- anglikańy - 2,9%
- prezbiterjańy - 0,52%
- muzuumańy - 0,49%
- metodyśći - 0,25%
- žydźi - 0,2%
- wyznawcy inkšych religii uok. 3%.
Choćaž bez wjeki Irlandyjo bůua uwažano za jydyn s nojbardźij katolickych krajůw na śwjeće, uobecńy uobserwuje śe znočůncy spadek ličby praktykujůncych, kery spad uod lot śedymdźeśiůntych s poźůmu 90% do 45% we skali kraju. W ńykerych dźelńicach Dublina do kośćoua co ńydźela chodźi uod 8% do 15% ludnośći[1].
Wojsko[Sprowjej]
Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouńyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćůn Irlandyje (np. ńy je čuůnkym NATO). Půmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych
Gospodarka[Sprowjej]
Nojwažńijšymi gouyńźůma gospodarki irlandzkej sům industryje:
Šeroko śwjadčuůne sům usůgi we zakreśe:
- handlu elektrůńičnygo
- telekůmůńikacyji
- uoprůgramowańo kůmputerowygo
- nowočesnych usůg finansowych
Rozwůj gospodarki přebjyga dwutorowo - s jydnej strůny bowjym zachynca śe do rozwoju prywatnej ińicjotywy, s drůgi zaś - zostawja podstawowe gouyńźe gospodarki we rynkach państwowych a usůgi majůnce klučowe znočyńy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybćij rozwijajůncych śe gospodarčo państw ůńijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy śyngou 6% we stosůnku ročnym. Uobecńy Irlandyjo, uobok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym uo nojwyžšym PKB per capita we Ojropje. Gospodarka je śćiśle uzaležńůna uod handlu, a guůwńi partneři to Wjelgo Brytańja, Ńymcy, Francyjo a Stany Zjydnočůne. Dowki stanowjům 30% PKB Irlandii.
Stawki dowki dochodowy uod uosůb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy uod firm je nojńižšy we starej ŮE i wynośi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guůwnych čynńikůw napuywu inwestycyji zagrańičnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku uod towarůw i usůg wynośi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropje puaca mińimalnům wahajůncům śe uod 39% do 77% středńij krajowyj we zaležnośći uod branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. mjejsce na śwjeće, a pod wzglyndym HPI 18. mjejsce na 19 nojbardźij rozwińjyntych państw.
Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyńi innowacyjnych gospodarek we Ojropje s poźůmym wydatkůw na badańo i rozwůj 1,2% PKB.
Industryjo[Sprowjej]
Fynůmynym irlandzkej gospodarki na skala śwjatowům bůu śilny rozwůj přymysuu wysokych technolůgii, kery přičyńiu śe do wzrostu gospodarčygo na poźůmje 15,8% ročńy. Inwestycyje we růžnygo rodzaju gouyńźe přymysuu tygo kraju wyńikouy ze stratygičnygo pouožyńo Irlandii (přičůuek amerykańskych inwestorůw interesujůncych śe rynkym ojropejskym).
Šybki rozwůj Irlandyjo zawdźynčo půmocy Uńji Ojropejskij, dugoletńim zwolńyńům podatkowym, a tyž stosůnkowo tańij śile robočej. Přińosuo to kořiśći přede wšyjstkym uośrodkům rygůnalnym, gdźe přymysu uoparty je guůwńy na přetwůrstwje puodůw rolnych. Rozwinůu śe přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarńictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky.
Rolńictwo[Sprowjej]
Rolńictwo pozostaje jydno s nojwažńijšych gouyńźi gospodarki. Je uůno wysoko zmechańizowane i daje zatrudńyńy 9,5% ludnośći. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uůgůuu produkcyji rolnej. Uolbřimjům wjynkšość we rolńictwje stanowjům moue gospodarstwa rolne. Powjeřchńo přeznačůna pod uprawy rolńiče je ńywjelga, za to wysoce produktywno. Guůwnymi roślinůma uprawnymi sům zboža, buraki cukrowe a kartofle. Uolbřimje uobšary uůnk i spřijajůncy klimat pozwalajům na couoročny wypas zwjeřůnt.
Surowce naturalne[Sprowjej]
Zasoby surowcůw naturalnych we Irlandyje sům ńywjelge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowju, kere uodkryto na počůntku lot 90. XX w. Wydobywa śe přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročńy) i ouowju (45 tys. t. ročńy).
Transport[Sprowjej]
Stratygične znočyńy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstům śeć drůg, kere čynsto ńy sům ale we nojlepšym stańy. Śeć drůg uobejmuje 92.327 km, s čygo yno uok. 280 km majům standard autobany (mařec 2007). W uostatńich lotach prowadzuůna je rozbudowa, a moderńizacyjo autostrad na wjelu uodćinkach we couym kraju. Śeć kolejowo je dugo na 1.944 km.
Nojwažńijšymi portami handlowymi sům Dublin a Cork, a morsko žyglůga handlowa ličy 150 statkůw. Nojwjynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke uobejmujům přede wšyjstkym Cork. Přistańy průmowe we Dublińy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewńajům pouůnčyńo s guůwnymi portůma Wjelgij Brytańii. Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympńy moderńizowano śeć kanouůw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarůw, leč mo tyž znočyńy turystyčne.
Mjyndzynarodowe porty lotńiče we Dublińy, Cork, Knock a Shannon sům znůne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotńisk krajowych i mjyndzynarodowych. Pouůnčyńo transatlantycke uobsůgiwane sům bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowje 1990 wšyjstke lotńiska uobsůgiwouy ůngyfer 10,5 mln pasažerůw.
W Irlandii uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.
Charakterystyčne potrawy[Sprowjej]
Nojbardźij znůnym dańym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńćiny abo barańiny. Mjynso duśi śe s kartoflamiy, cebulům, marchewkům, porym i kašům jynčmjynnům. Uod XIX stolećo kartofle sům podstawům djety Irlandčykůw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje śe s buchtamiy robjůnymi s uoju.
Uośwjata[Sprowjej]
Charakteryzuje ja śilny ajnflus Kośćoua katolickigo na průgrům naučańo, řadko spotykany uobecńy we krajach ojropejskych.
Šport[Sprowjej]
Ńy mo znočůncych uośiůngńjyńć (moua ličba ludnośći). Ino we ńykerych dyscyplinach, guůwńy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodůw a uodnośi we ńim sukcesy. Mjyškańcy interesujům śe přede wšyjstkym "športůma narodowymi" (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkůma. W škouach naćisk na šport je tyž ńywjelgi (1h we tygodńu) co powoduje wjelgi uodsetek ludźi uotůuych.
Připisy[Sprowjej]
Linki zewnyntřne[Sprowjej]
- Áras an Uoachtaráin — uoficjalno zajta prezydynta Irlandii (ang., irl.)
- Uoficyjolno zajta řůndowo (ang.)
- Taoiseach — uoficjalno zajta prymjera Irlandii
- Tithe an Uoireachtais — uoficjalno zajta Parlamyntu Irlandii (ang., irl.)
- Serwis informacyjny Irlandii (ang.)
- Žyće i praca w Irlandii


text:
Czipsy
Chipsy to popularno zorta maszketůw, zrobjůno ze kartoflůw ćynko pokrůnych na sznity a wćepanych na głymboki fet. Mogům mjyć roztomajte smaki, ntp. paprika, kyjza ze cwiblům, zana atp.
Gyszichta[Sprowjej]
Bůł rok 1880. W jakijś restauracyji kelner podoł jednymu kuntmanowi bratkartofle. Nale klijynt pedźoł, co sznńity sům za rube. Kej kuchorz uo tym usłyszoł, wnerwjůł śe pjyrůńsko. Toć wźůn a pokrůł kartofle na tak ćynke kůncki, coby szło bez ńe widźeć. Beztůż czipsy wynojdli bez cufal.
Wertość uodżywczo[Sprowjej]
W 100 gram czipsůw idźe snojść[1]:


text:
Yncyklopedyjo
Yncyklopedyjo (uać. encyclopaedia s grec. enkýklios "tworzůncy krůng" + paideía "wyksztołcyńy") – kůmpyndjům ludzkej wjedzy zapisane we formje zbjoru haseł (słůw kluczowych) s wyjaśńyńym jejich znoczyńo. Hasła sům ůłożůne we pewnym lůgicznym uordnůngu, zauobycz alfabytycznym, skuli czego mogebnůść je wartke uodnaleźyńy właśćiwyj informacyje.
Yncyklopedyjo może być powszechno, tj. starajůnco śe ujůńć cołko ludzko wjedza (tako kej np. Wjelgo yncyklopedyjo powszechno PWN), abo może być yncyklopedjům specyjolistycznům s danygo fachu (lb. Yncyklopedyjo Uodkryć a Wynolozkůw PWN). Uobecńy nojwjynkszům wirtualnům yncyklopedyjům je Wikipedyjo[1].
Przipisy


text:
Burkina Faso
Burkina Faso (fr.: (le) Burkina Faso) – państwo we Africe Zachodńij bez dostympu do mořa. Dowńij Gůrna Wolta (Republique du Haute-Volta), we 1984 prezydynt Thomas Sankara nadou mu nowe mjano, kere uoznačo "kraj prawych ludźi" we godkach mossi a diula, kere sům guůwnymi rdzynnymi godkůma kraju.
Burkina Faso, downo kolůńijo francusko, dostoua ńypodlygość we 1960 roku. Destabilizacyjo państwa we lotach 70. a 80. XX w. popředźiua wjelopartyjne wybory we wčesnych lotach 90.
Stolicům kraju je Wagadugu (Uouagadoůgou), mjanowane bez Burkińčykůw Úouaga.


text:
Francusko godka
Francusko godka (français, la langue française) – godka ze zorty godek růmańskich familije godek indoojropejskich. Je to uojčysto godka lo ůng. 65 mln. ludźi, a ůng. 280 mln. ludźi mjyško we krajach, kaj francusko godka je godkům uřyndowům. Mo ůuna taki status we 32 krajach, wjynkšość ś nich noležy do Frankofůńije - wspůlnoty krajůw francuskogodkowych. Je tyž jydnům ze uoficjalnych godek we uorgańizacyjach mjyndzynarodowych, l.b. Uńije Ojropejskij, NATO a UoNZ.
Francusko godka pochodźi uod uaćiny a je jydnům ze nojbaři do ńyj zbližůnych godek pod wzglyndym gramatyki a suowńictwa, nale ajnflus na ńa mjouy tyž godki celtycke a germańske. Uod XVIII wjeku aže do pjyršyj pouowy XX wjeku peuńiua funkcyjo lingua franca, a bůu užiwany m. in. bez dwory krůlewske a arystokracyjo. Do dźiśej mo tako rola we terminolůgiji počtowyj, šermjerce, ruletce a inkšych.
Alfabyt francuskij godki mo 26 buchštabůw:
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;
a tyž 2 ekstra ligatůry: œ, æ.
Ńykere buchštaby majům tyž znoki djakrytyčne: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.
Wystympujům tyž dwu- a třiznoki: ai, ais, ait, aî, ay, on, om, an, am, en, em, in, im.


text:
Alojzy Rekowski
Alojzy Rekowski (Aloysius J. Rekowski) przëszedł na swiat w 1921 rokù midzë Kaszëbama w Kanadze. Béł òjcem CSsR i dzejôrzem kaszëbsczi kùlturë w Kanadze. W 1981 rokù òn béł w Żukòwie na Kaszëbach. Òd 1982 do 1986 rokù bëłë w tidzenikù This Week (Barry’s Bay) jegò artikle ò Kaszëbach w Ontario. Napisôł achtnioną tam ksążkã The Saga of The Kashub People in Poland, Canada, USA (1997), The saga of the Kashub people in Poland, Canada, USA. Ontario, CDA: Kaszëbë (2008). Je òpublikòwóny jegò tołmaczënk z kaszëbsczégò na anielsczi H. Derdowsczégò: "O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł". Pò anielskù to je An 1880 Journey through Kashub, Poland by Hieronim Derdowski. An English translation from the original Kashub by Fr. Aloysius Rekowski. Òn ùmarł w 2006 rokù, a jegò grób je w Barry's Bay, Ontario.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Tajo
Tajo (špański, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugiziski, [ˈtɛʒʊ]) jo z dłujkosću wót 1.007 kilometrow nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy a běžy pśez Špańsku a Portugalsku. W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Tagus.
Rěcyna rěki wobśimjejo 80.600 km², wót togo słuša 55.810 km² k špańskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cełkownje jo na tej pśestrěni něźi 9,5 mio. luźi žywe.
Tajo wužrědli se we wusokosći wót pśisamem 1600 m w górinach Sierra de Albarracín wósrjejź Špańskeje. Běžy pótom do pódwjacornego směra pó Iberiskej połkupje pśez špańske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž teke pśez portugalske město Santarém. Skóńcnje se blisko Lissabona do Atlantiskego oceana wulewa.
Nejwětšy móst pśez Tajo jo Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kótaryž jo z cełkowneju dłujkosću wót 17,2 km nejdlejšy móst w cełej Europje. K nejstaršym mostam pśez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjejźowěkowy Puente de San Martín w Toledo.


text:
Kazimir Malewicz
Kazimir Siewjerinowicz Malewicz (ros. KaзиMиp CeBepиHoBич MaлeBич; rodz. 23 lutego 1879 we Kijowje, um. 15 maja 1935 we Lyńingradźe) – ruski malyrz a znowca sztuki.
Porodźůł śe we Kijowje, jigo fater Siewjeryn bůł Polokym a robjůł we fabrice zukru. Kazimir bůł pjyrszy ze sztyrnostu rodzyństwa. Jigo familijo czansto sie przekludzała, za bajtla mjyszkoł na roztůmajtych Ukrajińskich dźedźinach ze gryfnym landszaftym, kery joł ajnflus na jigo uobrozy. Sztudjyrowoł rysowańi we Kijowje we rokach 1895-1896. Uod 1896 půmjyszkiwoł we Kursku, kaj chajtnył sie we 1899.
We rokach 1905-1910 sztudjyrowoł sztrajchowańi u Iwana Rerberga we Moskwje. We tym czaśe przekludźůł śe do Moskwy a chajtnył drugi roz. Uod 1910 malowoł ze moskewskům awangardům, ntp. ze skupinami Bubnowyj Walet, Gołubaja rosa, Oslinnyj chwost. Za pjyrwa przi ajnfluśe Paula Cézanne'a, ruskich postimpresjůnistůw, fowismu, ekspresjůńismu a kubismu. We 1915 we Pyjtergrodzie zaczůn suprematysm, nojbardzi radykalno forma abstrakcjůnismu. Uznowoł prosto lyńijo a kwadrat za symbole wygrany czowjeka nade chaosym, a skirz tego to uůnych poużywoł na uobrozach.
Po oktobrowyj rewolucyje rzůńdźůł Państwowym Insztytutym Artystyczny Kultury we Pyjtergrodźe. Ńyskorzi mjyszkoł we Warszawje a Berlińe. Tedy uopublikowoł traktat Bezprzedmiotowy świat, skirz czego stoł sie autoritetym ojropejskij awangardy. Ńyskorzi rozwijoł suprematism a sznupoł zastosowańo swoij teoryje we urbańistyce. Przi krańcu żywobyćo skůńczoł ze absztrakcjůńismym a wrůćůł do sztrajchowańo pejzażůw, uobrozůw ze figurami. We podźim 1930 haresztowało go NKWD za bycie mjymjeckym szpjegym. We hareszcie bůł aże do 1930. Umrził 15 maja 1935 we Lyńingradźe.
Malyrz ten mjoł epny ajnflus na kůnstruktywistów a polsko awangarda.
Do jigo nojbardzi znůmych uobrozůw wrachowuje sie Czorny kwadrat na bjołym tle, pokozany pjyrw roz we 1915 roku we Sankt Petersburgu. Ajnfal na tyn uobroz powstoł we 1913, wczas roboty przi scynografiji do uopery.
Nedowe uodwołańa[Sprowjej]
- "Shishanov V.A.Vitebsk museum of the modern art history of creation and collection. 1918-1941. - Minsk: Medisont, 2007. - 144 p.[1]
- Bjografijo po rusku
- DA Collection


text:
Ligńica
Ligńica[1] (pol. Legnica, dowńi Lignica, mjym. Liegnitz, śl-mjym.: Liegnz[2]) – mjasto we dolnoślůnskim wojewůdztwje, na brzegu rzyki Kaczawa, głowne mjasto ligńickij dijecejzyje. We lotach 1975-1998 bůło to głowne mjasto ligńickigo wojewůdztwa.
Do 1945 noleżała dů Mjymcůw (głowne mjasto Regierungsbezirka Liegnitz), potym do Polski.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958, zajta 105. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis l̕igńica.
- ↑ Ernst Kratz, Kunstreise durch Nord-Deutschland: Schlesien I. Seine Bewohner, Sonderburg, 1822


text:
Tajo
Tajo (španisce, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugalsce, [ˈtɛʒʊ]) je z dołhosću wot 1.007 kilometrow najdlěša rěka Iberiskeje połkupy a běži přez Španisku a Portugalsku. W starowěku njeseše rěka łaćonske mjeno Tagus.
Rěčina rěki wobjimuje 80.600 km², wot toho słuša 55.810 km² k španiskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cyłkownje je na tej přestrjeni něhdźe 9,5 mio. ludźi žiwe.
Tajo wužórli so we wysokosći wot nimale 1600 m w horinach Sierra de Albarracín wosrjedź Španiskeje. Běži potom do zapadneho směra po Iberiskej połkupje přez španiske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž tež přez portugalske město Santarém. Skónčnje so blisko Lissabona do Atlantiskeho oceana wuliwa.
Najwjetši móst přez Tajo je Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kotryž je z cyłkownej dołhosću wot 17,2 km najdlěši móst w cyłej Europje. K najstaršim mostam přez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjedźowěkowski Puente de San Martín w Toledo.


text:
Mały princ
Mały princ, francosce Le Petit Prince, je najbóle čitana francoska kniha na swěće. Spisał bě ju francoski pilot a spisowaćel Antoine de Saint-Exupéry. Wona bu do wjace hač 170 rěčow přełožena. W oktobrje 2006 wuńdźe prěni přełožk do serbšćiny. Kniha nasta 1943 – za čas Druheje swětoweje wójny – po tym zo bě Saint-Exupéry do USA emigrował. Tam předstaji so prěni raz w New Yorku. 1950 wuńdźe němski přełožk. Original wobsahuje tójšto pisanych akwarelow, kiž bě awtor sam rysował.
Wobhladuješ-li sej knihu zwjeršnje, móhł měnić, zo jedna so tu wo jednoru dźěćacu knihu. Ale woprawdźe namakaš w njej wotmołwy na prašenja za zmysłom žiwjenja a k poćahej mjez ludźimy – kniha je potajkim filozofiski spis.


text:
Papjyż
Papjyż, we Rzimskokatolickim Kośćele mjanowany tyż "Uojćec Śwjynty"[1] to je biskup a patrijarcha Rzimu, gowa Rzimskokatolickigo Kośćoła, Katolickich wschodńich Kośćołůw, Apostolskij Stolicy a państwa Watykůn[2].
Uod 1870 Kośćůł uważo a przijůn za dogmat, aże papjyż je ńyuomylny we interpretacyje wjary a moralnośći. Godność papjyża je dożywotńo, chyba co sům śe jeji zrzekńe. Do terozki ino dwůch papjyżůw, Celestyn V a Benedykt XVI, skorzistoło s takij możliwośći. Papjyż je wybjyrany uod kardynołůw na kůnklawe. Uokres půmjyndzy umrzińym abo abdykacyjům papjyża a wyborym nowygo mjanuje śe sediswakancyjům.
Podug katolickigo Kośćoła, władza papjyża bjere śe ze apostolskij sukcesyje, a pjyrszym papjyżym bůł św. Pyjter. Protestanty godajům, co ńy mo dowodůw na to, coby św. Pyjter bůł we Rzimje, ańi na to co uode samygo anfanga krześćijaństwa Rzim bůł uostrzodkym kerymu podlegoły inksze biskupstwa.
Terozki papjyżem je Franćiszek, a je uůn 266. (podug uoficjolnyj wersyje katolickigo Kośćoła) za rajům.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Je to krytykowane uod protestantůw, podug kerych titel "uojćec" we duchowym synśe je przipisany jyno Bogu
- ↑ Titla "papjyż" używo tyż prawosławny patrijarcha Aleksandrije a cołkij Afriki, gowa Koptyjskigo Kośćoła


text:
Vágar
Vágar (důń. Vågø, IPA: /vɔːar/) tyż inakszy mjanowano Vágoy - uoceańiczno wyspa, wulkańicznygo pochodzyńo, kero prznoleży do archipelagu Faerskich Wyspůw, kery je na Norweskim Morzu. Mo 177,16 km², skuli czygo je trzećo, jeli chodźi uo srogość, we archipelagu. Pomjyszkuje we ńi 2 987 ludźůw[1], a na jedyn km² przipado strzedńo 16,9 ludźůw.
Geografijo[Sprowjej]
We wyspje sům dwa nojwjynksze jeźora cołkigo archipelagu: nojwjynksze Sørvágsvatn, kere mo 3,56 km² a tyż druge pod wzglyndym wjelgośći Fjallavatn (1,02 km²). Do wodnygo systymu wyspy wrachowuje śe tyż moc wodnych ćekůw, kere majům zdrzůdła we gůrach, abo wypływajůncych ze Fjallavatn, nauobkoło kerygo je nojbarzi podmokły teryn cołkigo archipelagu. Ze jeźora Sørvágsvatn ślatuje do uoceanu srogi ślatowůd Bøsdalafossur.
Nojwyższy půnkt wyspy je wjyrch gůry Árnafjall, kery mo 722 m. Zarozki potym je Eysturtindur, kere je ńiższe ino uo 7 m. Krům tygo je sam 37 inkszych wyspůw. Ksztołt wyspy je podano na gowa psa, kaj fjord je uodewrzitym pyskym, a jeźoro Fjallavatn ślypjym[2].
Transport[Sprowjej]
We Vágar je jedźine lotńisko Faerskich Wyspůw - Vágar Airport, kere wybudowali sam we czas Drugij Śwjatowyj Wojny alijanty, kerzi wuůnczas we wyspje stacyjůnowali. Dźiśej przilatuje abo uodlatuje ś ńigo kole 170 000 ludźůw na rok. Ze Vágar Airport do śe lećeć do Dańije, Grynlandyje, Islandyje, Norwygije, Szkocyje, Szwecyje a Ynglandu.
We połedńowyj tajli wyspy, kaj sům głůwne ludzke zidlůngi, namjyrzajům śe cesty, kerych cołko dugość je 24,4 km.
Ze wyspy kursujům průmy ze Sørvágur dů Mykines, małyj wysepki, na keryj mjyszko ino poranośće ludźůw. Lo tych ludźůw je to jedźyne połůnczyńy ze resztům śwjata.
Przipisy


text:
Napoleůn Bůnaparte
Napoleůn Bůnaparte, fr.: Napoléon Bonaparte, it.: Napoleone Buonaparte, Napoleůn I, rodz. 15 śyrpńa 1769 we Ajaccio na Korsyce, um. 5 maja 1821 we Longwood na Wyspje Śwjyntyj Helyny) – pjyrszy kůnsul Francuskij Republiki 1799-1804, cysorz Francuzůw we lotach 1804-1814 a 1815, prezydynt (1802-1805) a krůl Italiji we lotach 1805-1814. Wkludźůł we 1804 do prawnygo systymu cywilny kodeks, kery przewidywoł mjyndzy inszymi cywilne śluby a rozwody. We tym samym roku koronowoł śe na cysorza Francuzůw, a 26 maja 1805 na krůla Italiji. Prowadźůł wojny we cołkij Ojropje, prziłůnczůł do Francyji Belgijo, Ńiderlandy, mjymjecke prowincyje nad Půłnocnym Morzym, a srogo tajla Italije, wroz ze Rzimym. Ńyskorzi losy wojnůw śe zwyrtły a 31 marca 1814 Paryż znod śe pdoe uokupacyjům. Bestůż 6 kwjetńa Napoleůn abdykowoł. Ńyskorzi zesłano go na wyspa Elba. Citnůł ś ńij 26 lutygo 1815, wrůćůł nazod do Francyje, a bez 100 dńůw wojowoł na nowo, aże do bitwy pod Waterloo, po keryj go internowano zaś a zesłano dali, aże na Wyspa Śwjyntyj Helyny. Żůł sam jeszcze bez 6 lot, po śmjyrći jygo ćoło przekludzůno do Paryża.


text:
Czyrwjec
Czyrwjec to je szůsty mjeśůnc podug używanygo na Ślůnsku kalyndorza juljańskigo. Mjano mjeśůnca (podug Brücknera) pochodźi uod słowa czerw kere uoznaczo larw pszczoły. Inksze zdrzůdła wywodzům mjano mjeśůnca a mjano koloru czyrwůnygo uod uowada czerwca polskigo, s kerygo wyrabjano czyrwůny barwńik do tkańin i zbjerano we czerwcu na korzyńach rośliny czerwjec trwoły. Polska bez kilka wjekůw bůła głůwnym dostarczyćelym čerwcůw do Ojropy. Nazwa wystympuje tyż we inkszych godkach půłnocnyj Słowjańszczyzny (czes. czerwyn, ukr. чepBeHb, bjoł. чэpBeHb). Inksze mjana używane dowńij to: ůgorńik albo zok. Łaćińske mjano Iunius (zobocz: kalyndorz rzimski) zostoło zapożyczůne bez wjynkszość godek ojropejskych.


text:
Carrantuohill
Carrantuohill, Carrauntoohil, irl. Corrán Tuathail (podug roztomajtych zdrzůdłůw 1038–1041 m n.p.m.) – szczyt we gůrach Macgillycuddy's Reeks (hrabstwo Kerry, Irlandyjo), nojwyższy szczyt wyspy.
Na szczyt ńy prowadźi żodyn uoznakowany szlak. Trasa wejśćo we znocznyj tajli je łatwo dostympno. Ale jeji strzodkowo tajla bjygńy bez bardzo strůmy żleb, we kerym pułńy strůmjyń. S kuli zmjynnych i czasůma trudnych warůnkůw půgodowych, mjoły mjejsce wypadki śmjertelne wśrůd ńyrozważnych turystůw. Na wjerzchouku znojduje śe 5-metrowy krziż.


text:
Malawi
Malawi, Republika Malawi (ang. Republic of Malawi; čičewa Malaŵi, Dziko la Malaŵi) downij Ńjasa – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańjům, Mozambikym a Zambijům.
S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, we uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa we krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi we masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.


text:
Bangkok
Wspůłrzyndne: 13°45' N 100°31' E
Bangkok (taj.: Krung Thep; กรุงเทพฯ, abo Krung Thep Mahanakhon; กรุงเทพมหานคร) to je stolica a nojsrogše mjasto we Tajlandyji, pouožůne we pouedńowej tajli kraju nad řykům Menam, ůng. 40 km uod jeji ujśćo do Zatoki Tajlandzkij. Podug Śwjatowyj Uorgańizacyje Meteorolůgičnyj je to nojgoryntše mjasto na śwjeće. Je to tyž jydno s nojgibći rozwijajůncych śe mjast, uod zakońčyńo II wojny śwjatowyj jygo ličba ludnośći wzrosua 10-krotńy. Je wjelgim uostřodkym turustyki, a we tym tyž seksualnyj.


text:
Fizyka
Fizyka (ze gr. φύσις physis - "natůra") – nauka uo przirodźe we nojszyrszym znoczyńu tygo słowa. Fizykery podszůkujům właśćiwośći a půmjany materje a energje a tyż uoddźoływańy mjyndzy uůnymi. Do uopisu zjawisk fizycznych używajům wjelgośći fizycznych, wyrażonych ze půmocům pojyńć matematycznych, takich kej liczba, wektor, tensor.
Fizyka je mogebne potajlować na fizyka tyjorytyczno a ekszperymentalno. Fizyka tyjorytyczno zajmuje śe uogůlńańim, a interpretowańym danych ekszperymentalnych. Fizyka ekszperymentalno zbjyro dane s ekszperymentůw, a weryfikuje tyjorje.
Uobocz tyż[Sprowjej]


text:
Můngolijo
Můngolijo (můngolsko godka: MoHroл yлc, ) to je państwo we wschodńij a střodkowyj Azyje, bes dostympu do mořa. Grańica mo ze Rusyjům od půunocy a s Chinůma uod pouedńo, wschodu a zachodu. Ńy mo grańicy s Kazachstanym, nale jeij pouožůny nojdalij na zachůd punkt je ino pora kilometrůw uod grańic Kazachstanu. Nojwyžšy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkšość mjyškańcůw wyznowo buddyzm tybetański.
We 1206 chanym wšyjstkich Mongouůw uostou wybrany Čyngis chan (Tymudžyn), kery doprowadźiu państwo Mongouůw do ščytowyj potyngi. Bůuo ůune nojsrogšym państwym na śwjeće, do terozki žodyn kraj we coukij gešychće ńy zajmowou wjyncyj placu. Uobejmowouo teroźńijše Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran a tyž Ruś. Skiž tygo, co řůndzyńi tak srogim państwym bůuo fest ćynžke, kole 1261 roztajlowano je na tři tajle, Teroźńijšo Můngolijo we tym tajlungu bůua we jydnym kůnsku s Chinůma a řůndźiua ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůu Bejdžing, bez Mongouůw mjanowany Chanbauyk. We 1368 po powstańu we Chinach wuada přejyua dynastyjo Ming, a we 1372 wojska chińske zajyny a přiuůnčyuy do Chin pouedńowo tajla Můngolije (terozki je to Můngolijo Wewnyntřno a m status prowincyje autůnůmičnyj we Chinach). Pozostauo tajla rozlećoua śe na mjyńše państewka, jeich zjydnočyńp ńy bůuy trwoue. Ńyskoři uostouy federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skiž antymůngolskij polityki Chinůw wybuchnyuo we Můngolije powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Při poparću Rusyje uoguošůno samostanowjyńy Můngolije a utwořůno teokratyčny řůnd pode přiwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinůma, te druge zgodźiuy śe yno na autůnůmijo lo Můngolije. We 191 wojska chińske zajyny Můngolijo a obaliuy Bogda Chana. We 1921 wybucnyuo kolejny powstańy, wspjyrane bez "bjouych" (antybolšewikůw) s Rusyje. Na chwila přiwrůcono do wuadzy Bogda Chana, nale we lipcu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůua yno garstka), Můngolijo zajyna Rusyjo a ustanowiua sam řůnd kůmůńistyčny. Ńyskoři skolektywizowano bauerstwo a shajcowano klaštory, uoroz s dobrami kultury kere we ńich bůuy. Uostouy śe yno štyry ś ńich. Alfabyt můngolski zastůmpjůno cyrylicům. Aže do 1990 Můngolijo pozostowoua państwym kůmůńistyčnym, ńyskoři pokojowo wkludzono systym dymokratyčny, a we 1992 wyjechou s Můngolije uostatńi ruski wojok.
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowle a bergmaństwje (wůngel brunatny, mjedź, molibdyn, fosforyty).


text:
Adrianus Eversen
Adrianus Eversen (rodz. 13 styčńa 1818, 1 grudńa 1897) – ńiderlandzki malyř mjejskigo baukůnštu.
Studjowou malyrstwo kej školoř Cornelisa de Kruyffa. Mjyškou a robota mjou we Amsterdamie. Wystowjou swoje uobrozy we Hadze a Leeuwarden, a tyž poza grańicůma Ńiderlandůw m.in. we Bremje, Dreźńe, Berlińy a Wjedńu. Naležou do stowařyšyńo Arti et Amicitiae a tyž do ńiderlandzkij elity artystyčnyj.
Prace Eversena uodznačajům śe topografičnům akuratnośćům, a uoroz dowajům poznać poetycko wražliwość jeich autora a sům jygo uodpowjedźům na atmosfera zwykuygo žyćo we ńiderlandzkich mjastach. Ščygulno rola we jygo uobrozach mo śwjotuo, kere bůuo środkym wyrazu a budowouo nastrůj[1].


text:
Używacz:LUCPOL
Jestech LUCPOL, kożdy mnie zno wienc nie byda tukej sie na razie o mnie rozpisywoł.
Na Ślůnskej Wikipedyji byda zajmowoł sie sprawami administracyjno-technicznymi: techniczne zajty, szablony, mechanizmy, redirecty, interwiki, kategorie, meta etc (byc może tyż poprawki w translacji ślůnskiego interfejsu)... przeca trza tukej zrobic uod nowa całą architekturę samodzielnyj Wikipedii. A że jestech z Wikipedijom uobiegany (kilkuletnie doświadczenie) to przeca właśnie tym powinienech sie zająć. Encyklopedyczne zajty byda pisoł ino niekiedy. Zapowiadom, że czynsto używom mieszaniny ślunskiej godki z godkom polskom i niemieckom, nie czynsto używom tyż ślunskich czcionek - prosza o wyrozumiałość.
Uobecnie ni mom w planach edycji tyj Wikipedyji.


text:
Du Fu
Du Fu (chiń.: 杜甫; pinyin: Dù Fǔ; Wade-Giles: Tu Fu, 712–770) bůł znůmy chiński dichter ze dynastyje Tang. Do kupy ze Li Bai mjanowańi sům nojznamjeńitszymi dichterůma. Uůnygo personalnům ambicyjům bůło sużyć swojymu krajowi jako ciwil, nale pokozało śe, co je uůn do tygo ńyzdolny. Uůnygo żywobyće, podańy na cołki krej, pońiszczůła rebelijo An Lushan we 755 roku a kůńcowe 15 rokůw uůnygo żywobyćo bůły sztyjc ńypokojne.
Ze poczůnku małko znajůme lo inkszych dichterůw, dźeła Du Fu stały śe zdrzůdłym ajnflusu we literarnyj kulturze Chinůw a Japůńije. Co śe rozchodźi uo sůme gydichty, do dźiśo dotrwało jejich tyśůnc pjyńćset. Du Fu bůł tyż mjanowany dichterym-historykym uod chińskich krytykůw, kej to ranga uůnygo dźełůw dała uůnymu szansa coby uostać pokozanym zachodńij cywilizacyje jako "chiński Wergilijusz, Horacy, Uowidyjusz, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Béranger, Hugo lebo Baudelaire.


text:
Kot ôd Schrödingera
Kot ôd Schrödingera – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.
We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech partach przeziyrny artikel Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.
Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.
Ôpis eksperymyntu[Sprowjej]
Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.
Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.
Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.
Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.
Literatura[Sprowjej]
- John Gribbin, W poszukiwaniu kota Schrödingera: realizm w fizyce kwantowej, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997, ISBN 83-7150-312-1.
- M. Kalinski, Aharonov-Bohm oscillations in a hydrogen atom in a radiation field through electron self-interference, Phys. Rev. A 57, 2239-2242 (1996).
- Tadeusz Pabjan, Zasada komplementarności a filozofia, Postępy Fizyki tom 62 zeszyt 1 z 2011 roku.


text:
Irak
Irak (arab. العراق, Al-Irak; الجمهورية العراقية, Al-Dżumhurijjat ul-Irakijja) – państwo arabske na Bliskym Wschodźe, kere ležy nad Zatokům Perskům.
Grańičy (zgodńy s ruchym wskazůwek zygora) s Turcyjům, Iranym, Kuwejtym, Arabjům Saudyjskům, Jordańům i Syrjům.
Irak mo nojwjynkše po Arabii Saudyjskij zuoža ropy. Gospodarka je powažńy zńiščůno skuli wojny we Zatoce Perskij, půźńijšych sankcyji UoNZ, amerykańskij interwyncyji we 2003 roku i ńystabilnośći we uokreśe powojynnym.
Stolicům i nojwjynkšym mjastym Iraku je Bagdad.


text:
Kůnfucyjus
Kůnfucyjus (łać.: Confucius, chiń.: 孔子, 孔夫子, pinyin: Kǒng zǐ, Kǒng Fūzǐ, podle tradycyje rodz. 28 śyrpńa 551 p.Kr., um. 479 p.Kr.) bůł chińskim myślićelym a społecznym filozofym, kerygo nauczańy a filozofijo mjały fest srogi ajnflus na chińsko, koreańsko, japůńsko a wjetnamsko kultura, myśl a żyće.
Uůnygo filozofijo dowała druk na ludzko a państwowo moralność, prawość relacyjůw ludźi, sprawjedliwość a szczyrość. Te werty nadwyrosły przez inksze filozofije we Chinach, take kej legalizmus eli taojizmus we czas dynastyje Han[1] (206 p.Kr. – 220). Myśl Kůnfucyjusa rozwijały śe we systym filozofije znůmy jako kůnfucjańizmus (儒家). Bůł uůn wprowadzůny do Ojropy uod italskigo jezujity Matteo Ricci, kery bůł pjyrszy, co uůn przetumaczůł mjano filozofa jako "Confucius".
Przipisy


text:
Šumawa
Šumawa (čěsce Šumava, němsce Böhmerwald) su 120 km dołhe srjedźne horiny při hranicy mjez Čěskej a Bayerskej respektiwnje Awstriskej, něhdźe 60 km južnje Pilzenja a 40 km zapadnje Čěskich Budźejowic. Geologisce słuša tež Bayerski lěs w Němskej k Šumawje, tuž je Großer Arber (1.456 m) jeje najwyša hora. Wosrjedź Šumawy wužórli so rěka Wołtawa.
Najwažniše sydlišćo w Šumawje je Český Krumlov na južnej kromje horin.
Wotkaz[wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Mišnjo
Mišnjo (nim. Meißen, górnoserb.: Mišno, čes.: Míšeň, pól. Miśnia, łatyński: Misena) jo stare město pśi Łobju w Sakskej a wokrejsne město wokrejsa Mišnjo.
Mišnjański grod jo załožył se pód mjenim Misnia w lěśe 929 na pódwjacornem brjoze Łobja. Toś słuša Mišnjo k nejstaršym znatym městam na teritoriju źinsajšneje pódzajtšneje Nimskeje. Tegdy jo słužyło město ako twardnica nimsko-frankojskich dobywarjow w kraju połobskich Słowjanow. Wót lěta 968 jo było Mišnjo sedło biskupstwa; tu jo statkował teke sławny biskup Beno. Pózdźej załožonemu Mišnjańskemu markgrobojstwu su pśisłušali teke źěle źinsajšneje Górneje Łužycy.
Dla jogo wjelikego wuznama płaśi Mišnjo ako stawizniske jědro moderneje Sakskeje.


text:
Czeski Ślůnsk
Ślůnsk Česki, dowńij tyż Morawski Ślůnsk, do 1918 Austrijacki Ślůnsk, mjyndzy 1918 a 1945 tyż Sudecki Ślůnsk – je to geszichtowo krajina położůna na wschodźe Czeskij Republiki uo wjyrchu 4 452 km2 zamjyszkana bez ůngyfer 1 miljůn ludźi. Historyczno stolica to Uopawa. Krům teroźnygo uobwodu Jeseník (kery je tajlům Olmickigo Kreju), terytorjům noleży do Ślůnskomorawskigo Kreju. Na połedńu Czeski Ślůnsk sůmśaduje ze Morawijům; na połedńowym wschodźe ze Słowacyjům; na wschodźe, půłnocy a połedńowym zachodźe ze polskům tajlům Ślůnska (gynau s wojewůdztwůma dolnoślůnskim, ślůnskim a uopolskim).


text:
Iglu
Iglu je kaž stajnje sněhowy dom. Inuktitutowe słowo „Iglu“, časćišo „Illu“, woznamjenja powšitkownje „bydlenje“ a wopřijima sněhowy dom, Qarmaq, stan u. ä. Jako bydlenje je iglu wot 1950. lětow wusłužił. Hač do małych wuwzaćow bydla Inuity dźensnišo w sydlenskich domach a za čas zymskich přebytkow na wsach w drjewowych hětach (tak mjenowane „Cabins“). Najskerje su samo wjele hač połojcow něhdźe 100.000 w Kanadźe a Grönlandskej bydlacych Inuitow hišće nihdy w igluwje spali, a iglu hižo dołho njemóže kóždy Inuk twarić. Inuity wužiwaja iglu dźensnišo zwjetša jako škitnu hětu, jeli woni so, na přikład za čas hońtwjerskeho wulěta, wot nahłych přeměnow wjedra přesłapjuja. Tutón w Arktisy přeco hišće wažny zaměr je tež přičina za to, zo twarjenje iglujow so hač do dokładneho stopjenja tež w šuli wuči. W někotrych sydlišćach, na př. Pond Inlet, so přenocowanje w igluwje jako turistisku atrakciju poskićuje.
W nutřkowneho su z Arktisowych wobydlerjow dospołnje přijomne ćopłotowe wuměnjenje, dokelž sněh jako dobry ćopłotowy izolator skutkuje. Jako normalnje płaća temperatury wokoło mjerznjenskeho dypka; na wyšo hač zachodoweho wobłuka ležacy městnje k spanju so dla horje postupowaceho ćopłeho powětra samo plusowe stopjenja dosahuja. Přirunajo z wonkownymi temperaturami móže dospołnje 50 stopjenjow diferency być; tak su na přikład při wonkownej temperaturje wot -46° C -6° C na pódowej wysokosći (spanski spódk) a samo +4° C na ramjenjowej wysokosći móžne. Ćopłotowe žórła kaž čłowjekowa ćělna ćopłota a něhdy Qulliq, dźensnišo na přikład Coleman-warjak hodźa so dospołnje +5° C dosahnyć. Wyše temperatury dowjedu wšak k roztawanju sněha a k přemokowanju wobydlerjow.
Wobsah
Twarjenje igluwa[wobdźěłać]
Hdy po wjedrowych wobstejnosćach, akutnych potrěbnosćach abo tež lokalnych zwučenosćach so wšelaki techniki za twarjenje igluwa nałožuja:
Masiwne twarjenske wašnje[wobdźěłać]
Za stabilny iglu so sněhowe bloki potrjebuja, kotrež so z sněhowym nožom abo sněhowej piłu w njeposrědnjej bliskosći planowaneho twarnišća ze sněhoweho wodźěća wurězuja. Wone dyrbja něhdźe 40 cm wysoke, 60 cm šěroke, 50 cm hłuboke a přidatnje nakósne być, zo by koła sněhowych blokow horje přeco wušo nastanja a kupolu formowałe. Za to je jenož cyle dokładna sněhowa družina přihódna, čehoždla so tajkele igluwy nic kóždy čas natwarić móžeja. Bloki so za sobu w so sćeńšacej spirali nastapluja a z sněhowym nožom přihódnje přirězuja. Přeměr so tak stajnje pomjeńšuje, doniž kupola zawrjena je. Skónčnje so jedne abo dwě woknje z jasnych lodowych platach (na př. lodowe kuski z bliskeho jězora) zatwarjujetej, zo by nutřkowne tróšku rozswětlowało. Po dokónčenju so zachodowy wobłuk jako wětrowy a zymowy škit wury a z sněhowymi blokami přepina.
Spiralne twarjenske wašnje[wobdźěłać]
Wone so wužiwa, jeli bjez wjele nałoženja chětře škitne twarjenje natwarić měło. Na rozdźěl wot masiwneho twarjenskeho wašnja dyrbi to tołstosć sněhoweje murje wot něhdźe. 15 cm dosahać, k čemuž so sněhowe cyhele w postupowacej spirali hromadźe připrěwaja. Wažnje je při tym, zo wobaj delnjej róžkaj na spody toho ležacym rjedźe ale tež horni róžk na předchadnym sněhowym cyhelu derje leži. Jako wukónc so cyhel nad dźěru leži a přez přirězowanje nutř pasuje.


text:
Staśaństwo
Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergarske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.
Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.
Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.
Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje.
Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.
Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.


text:
Ńil
Ńil to je nojdugszo rzyka we Africe, podug ńykerych zdrzůdłůw je tyż nojdugszo na Źymji (podug inkszych dugszo je Amazůnka). Płyńe bez Burůndi, Ruanda, Tanzańijo, Uganda, Sudůn a Egipt. Je 6695 kilomyjtrůw dugo a wjyrch jeji dorzyczo mo 2 870 000 km². Zdrzůdła Ńilu průgowali nolyź już za czasůw Nerůna (54-68 n.e.), nale noloz je dźepjyro Henry Morton Stanley we XIX stoleću. Za zdrzůdłowo rzyka lo Ńilu je powożano Kagera. Wele dolnygo bjygu Ńilu rozwijała śe egipsko ciwilizacyjo. Ńil mo deltowe ujśće do Strzůdźymnygo Morzo.


text:
Michael Ballack
Michael Ballack (26 wrześna 1976 we Görlitz) – fusbalista, kery wystympuje we reprezentacyji Mjymcůw a we Premier League kej napodźorz. Bůł chowańcym Chemnitzer FC, kaj zagroł 49 szpilůw a trefjůł 10 torůw. We lotach 1997 - 1999 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 46 szpilůw a trefjůł 4 torůw. We lotach 1999 - 2002 wystympowoł we Bayer 04 Leverkusen, kaj zagroł 79 szpilůw a trefjůł 27 torůw. We lotach 2002 - 2006 wystympowoł we Bayern München, kaj zagroł 107 szpilůw a trefjůł 44 torůw. Uod 2006 gro we FC Chelsea, kaj zagroł (do 23 lutego 2009) 41 szpilůw a wbjůł 16 tory.
We pjyrszyj reprezentacyji Mjymjcůw we fusbalu napoczůn grać we 1999 roku, a do 1 kwjetńa 2009 zagroł we ńi 62 szpilůw a wbjůł 11 torůw.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Mandžuska
Mandžuska, lažy w dłujkopódzajtšnej Chinskej ludowej republice, wokoło městow Harbin, Shenyang a Changchun. Wóna wobpśimjo prowincije Heilongjiang, Jilin a Liaoning. Z historisko-politiskich pśicynow se wobznamjenje togo regiona w Chinje wšak južo něwužywa. Powěda se o dłujkopódzajtšnej Chinje 东北/ 东北三省/ 东三省| t=東北/ 東北三省/ 東三省Dōngběi/ Dōngběisānshěng/ Dōngsānshěng.
Stawizny[wobźěłaś]
Mandžuska (bźez prowincije Liaoning) jo była tradicionelnje sedlinske městno naroda Mandžu. Wót nich jo teke mě togo kraja.Wóni su kněžyli nad cełu Chinu wót 17. stolěśa a załožyli Qing-Dynastiju


text:
Wikipedija:Wandalizm
Wandalizm je přidaće, wotstronjenje abo změna wobsaha, z wotmysłom činjena zo by kajkosć Wikipedije pomjeńšował. Najbóle wšědne wašnje wandalizma je narunjene teksta přez obscene wěcy, wuprózdnjowanje strony abo zasadźowanje žortow abo druhich njezmysłow. Na zbožo, tajki wandalizm powšitkownje je lochko namakomny.
Wšón dobrowolny pospyt Wikipediju polěpšić, njeje wandalizm, samo jeli wón je faktisce wobsah zhóršował.
Hdyž namakaš wandalizm, wobnowjej předchadnu wersiju nastawka. Zo by to činiło, wužiwaj rajtark "stawizny" w hornjej pole strony. Potom klikń na njewandalěrowanu staru wersiju, po tym klikń "wobdźěłać" a skónčnje "składować".
Jeli wužiwar wjacekróć wandalěruje, proš na stronje Wikipedija:Wozjewjenje wandalizma, zo administrator by tutoho wužiwarja zablokować měł. Jeli sy sam administrator, na tutym padźe móže jednory sam jeho zablokować.
Jeli strona bu wjacekróć wandalěrowana rozdźělnych wužiwarjow, potom proš zo administrator njech stronu škita. Administratorojo njech znowa jednory sam činja.


text:
Elwer (fusbal)
Elwer (z ńym. "elf" - jedynośće) – we fusbalu je to jedyn s rzutůw, wykonuje śe uůnygo s uodlygłośći 10,9728 myjtrůw uod tora. We ślůnskij godce uůnygo mjano je trocha felerne, skiż tygo co půnkt s kerygo śe strzylo elwra ńy je gynau 11 myjtrůw uod tora, nale 12 jardůw. Wźyno śe to stůnd, co regle fusbalu uopracowano we Ynglandźe, kaj śe ńy używo systyma SI nale ynglosaskigo systyma mjarůw a wogůw. We ńykerych godkach mjano elwra uoznaczo "rzut karny", jako we polskij ("rzut karny"), angelskij ("penalty kick") a inkszych.
Podug zasad fusbalu, we polu karnym mo recht być yno tormůn a zawodńik przećiwnygo manszaftu kery strzylo elwra. Tormůn ńy może zejść s lińji torowyj ńim strzylajůncy ńy tykńe bala. S anfanga, elwry zarzůndzano yno za jake przewińyńe, jako faul we polu karnym abo tykńyńće bala rynkům. Terozki elwry sům tyż knifym na rozstrzygańy szpili we systymje pucharowym, a strzylo śe je kej po cołkim szpilu a dogrywce dalij je rymis.


text:
Sahara
Sahara to je strefa pustynno we půunocnyj Africe a nojwjynkšo pustyńijo na śwjeće. Zajmuje 9 064 300 km² placu na dugośći 5700 km - uod Uoceanu Atlantyckigo na zachodźe do Mořa Čyrwůnygo na wschodźe. Uod půunocy grańica mo wzduž gůr Atlas a Mořa Střůdźymnygo. Skiž fest ćynžkich warůnkůw - braku wody, jodua a srogigo gorůnca je řodko zaludńůno (ůng. 1 os/km²), krům oazůw, kaj je woda a roślinność.
Sahara je potajlowano na 14 pustyń:
- Al-Dżuf
- Erg Szasz
- Erg Ikidi
- Wielgi Erg Wschodńi
- Wielgi Erg Zachodńi
- Tadmait
- Tanizruft
- Hamada al-Hamra
- Ahaggar
- Tibesti
- Tenere
- Libijsko
- Bajuda
- Arabsko
Sahara půmjyškujům guůwńy nůmady - Tuaregi s ludźi, s roślinůw suchorosty, trowy pustynne a ńykej suonorośla a tyž růža pustyńi, fauna sam to skorpjůny, jaščurki a ze cyckočy fynki, myšoskočki a kamele.


text:
Tyźeń
Tyźeń jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.
Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.
W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow (pó, wu, sr, st, pj, so, nj) kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.


text:
Italsko godka
Italsko godka (it. l’italiano, lingua italiana, posuchej) – indoojropoejsko godka, kero przinoleży do skupiny růmańskich godkůw. Wespůłbytuje ze inkszymi noworůmańskimi godkůma a mo moc regijůnalnych waryjantůw, ńyrzodko uodtajlowujůncych śe uod ńi a stanowjůncych dali regijůnalne godki.
Italski je uoficjalny we Italiji, San Marino, Szwajcaryji (wespůł ze francuskim a mjymjeckim, kej to retorůmańsko godka je uoficjalno ino we Gryzůńiji) a tyż we Watykańe (ze łaćinům). Je drugům godkům we Istryji (Chorwacyjo) a, do kupy ze słowyńskům godkům we mjastach Pirůn, Izola a Koper we Słoweńiji.
Ńimo tygo, co ńy je we tych krajach sztyjc italsko godka godano a ńy je skiż tygo wykorzistywano we uoficjalnym prawjyńu, je pospoliće rozůmjano we Můnako, na Malće, Korsyce we Nizzardo (Francyjo) a we myńszych skupinach we Libiji a Algeryji.
Italsko a ślůnsko godka[Sprowjej]
We ślůnskij godce do śe uwidźeć jakich słůw a ausdrukůw, kere majům italske pochodzyńy. Przikłodym takigo moge być zozwůr (it. zenzavero), paryzol (it. parasole) a tyż i take typowe ślůnske słowa, kej galoty (it. caligotte). Ńy je ale takich wyrazůw kupa, skiż tygo, co prymarny ajnflus na ślůnsko godka mjoł mjymjecki a polski.


text:
Dortmund
Wspůłrzyndne: 51°31' N 7°28' E
Dortmůnd – mjasto na prawach powjatu, kere je pouožůne we zachodńij tajli Njymjec, we kraju zwjůnzkowym Nadryńo Půunocno-Westfalijo, we Zaguymbju Ruhry.
Dortmůnd to znočůncy uośrodek přymysuowy. Wydobyće wůngla kamjynnygo, hutńictwo želaza. Přymysu mašynowy (mašyny gůrńiče, hutńiče, čyńśći uokryntowe, elymynty mostůw), metalowy, elektrotechńičny, elektrůńičny, spožywčy (drůgi co do nojwjynkšych bůuy uośrodek produkcyji bjyru we Ojropje) – 6 browarůw, we tym Union, Brinkhoff´s, Kronen i DAB)


text:
Tasmański djoboł
Tasmański djoboł (łać. Sarcophilus harrisii) je gatůnek taszkowca ze familiji Dasyuridae, jedźiny ze zorty Sarcophilus.
Postrzedńij srogośći ze podanym na wusztlik szwancym, we kerym trzimje zapasy tłuszczu, a srogům łepům, bezcůż mo nojsrogszo śůła bajśńyńco we stosůnku do wogi ze wszyjskich teroźńich cyckoczy. Szłapy s przodku mo dugsze kej ze zadku, co ńy je uobyczne lo taszkowcůw. Czornyj farby ze bjołym kraglym a růżowům sznupům. Je uod 57 do 65 cm dugi a woga mo 6-9, ńykej trefjo śe aże 11 kg.
Wůńo fest ńymjůło kej mo bojůnczka (we tym je podany na skunksa), robi sroge larmo a żere choby przepadźity - uod uůnych zachowańůw przidano uůnymu mjano "djoboł", a "tasmański" skirz tygo co żywobyje na Tasmańiji.
Terozki je to zagrożůny gatůnek, m. in. skirz raka pyska mjanowanygo DFTD.


text:
Ochotske mórjo
Ochotske mórjo (rusojski OxoTckoe Mope, japański ホーツク海) jo nakšomne mórjo w dłujkem wjacorje Śichego oceana. Na pódzajtšu granicujo z połkupu Kamčatka, na krotkem zajtšu z Kurilami, na krotkem wjacorje z japańskeju kupu Hokkaido, na pódwjacorje ze Sachalinom a na pódpołnocu z rusojskej twardeju zemju. Pśestrěń Ochotskeho mórja jo něźi 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna dłymokosć jo 3521 metrow. Nejwažnjejšy pśiběg Ochotskego mórja jo rěka Amur. Wuznamne pśistawy su Pódpołdnjowo-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.


text:
Čorny Halštrow
Čorny Halštrow (delnjoserbsce Carny Halšter, staroserbsce Bystrica[1] němsce Schwarze Elster) je rěka w Němskej. Wón je 179 kilometrow dołhi a jeho rěčina wobsahuje 5705 km². Wužórli so w Sakskej w Łužiskich horach 1,5 kilometra na juh wot Halštrowa a ćeče přez Saksku, Braniborsku a Saksko-Anhaltsku, hdźež so do Łobja wuliwa.
Hlej tež: Nastawki wo při Čornym Halštrowje ležacych sydlišćach
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Arnošt Muka: Župy a stróžišća, rěki a rěčki w starem serbskem kraju. W: Časopis Maćicy Serbskeje, zwjazk 78 (1925), s. 64–78


text:
Berliński mur
Berliński mur to bůł ńy ino mur, nale cołki systym umocńyńůw kery wyznaczoł grańica mjyndzy Zachodńim Berlinym a Wschodńim Berlinym a inkszymi mjastůma i gminůma NRD. Bůł uůn ůng. 156 km dugi. Uod socjalistycznyj propagandy bůł mjanowany tyż antifaschistischer Schutzwall (antyfaszystowski mur). Mur powstoł 13 śyrpńa 1961, a zbulůno uůnygo 9 listopada 1989. Bůł jydnym ze nojbarzi znůmych symbolůw źimnyj wojny a potajlowańo Mjymcůw. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, przi průbach jygo przelyźyńo zginůło uod 86 do 238 ludźůw.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]