text:
Wysokogatunkowe mięso wieprzowe z dodatkiem przypraw naturalnych. Kiełbasa peklowana, wędzona.
opakowanie: MAP
pojemność: 500/ 700 g
termin: 17 dni
My sōm Ślōnzoki. Znōmy szmak hańdownych wyndzōnek i tradycyjnych łobiadōw. Takich, jake warzōm nasze ōmy, wkłodajōnc cołke syrce we kożde rychtowane jodło. We naszym Werku, je choby we familiji, dzielymy sie grajfkōm majstrowanio rychtig ślōnskich szpecyjałōw. Wiymy czego trza ślōnskim wōsztōm i szinkōm, coby kożdo gospodyni podowała je ze zocōm. Skiż naszego doświadczynio i staranio, na Wasze stoły trefiajōm zocne kōnski ze gwarancjōm fajnistego szmaku Berger.


c: text/html

text:
Čłonojo Chróšćanskeje gmejnskeje rady wuradźowali
Chrósćicy (aha/SN). Na poslednjej zhromadźiznje do lětnjeje přestawki zaběraše so wčera Chróšćanska gmejnska rada z dodatnymi wustawkami „Chrósćicy – Hórnikowa“. Sobudźěłaćerka Budyskeho architektneho běrowa Panse Elisa Menzel přednjese wotwažowanje zapodatych stejišćow nošerjow zjawnych zajimow a zjawnosće. Kaž naćisk změnjenych wustawkow předwidźi, ma so něhdźe 2 000 kwadratnych metrow dotal wonkowneho wobłuka zapřijeć do nutřkowneho. Pokiwy a poručenja zapodachu krajny zarjad za wobswět, ratarstwo a geologiju, wopłóčkowy zaměrowy zwjazk Při Klóšterskej wodźe, ENSO kaž tež twarski a přirodoškitny hamt krajnoradneho zarjada.
Zamołwita za financy zarjadniskeho zwjazka při Klóšterskej wodźe Franciska Čapikowa přednjese wčera někotre změny k lětušemu hospodarskemu planej, kotryž bě nětko w juniju wupołoženy. Radźićeljo jemu přihłosowachu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nasz Stasiu wzion sie za Dykcjonorz. Tyn to mo gowa, niy łod parady.
Marzec, 2018
...now browsing by month
Fojermana Dykcjonorzśroda, Marzec 28th, 2018
Wielgi Tydziyńśroda, Marzec 28th, 2018
Momy sie juz kole Wielgij Nocy. Som my już po rajzie PonJezuska na łoślicy do Jerozolymu – przy wiwatowaniu i wyściołanyj ceście – kwieciym i palmami.
– No ale łoboczymy za pora dni jako to bydzię.
„…Czyńcie to samo co Jo Wom robiołech. Przojcie wrogom fescij niż sia ”
Wesołego Alleluja ! Pon Jezus, jest z nami na wieki wiekow !
Czyrstwego zdowio i szczynścio we familiach i kamractwie – co Dej Ponboczku – amyn.


text:
Bierymy Wos pod ziymia, coby kuknyć na nojnowszo atrakcyjo Ślōnska. Zogibujcie kaski, wlazujymy do łōdki a napoczynōmy rajza. Sztreka Wodno czeko!
NOWE SUPER TEKSTY
-
-
Ślōnsk umi sie poasić wyjōntkowymi we skali świata atrakcyjami turystycznymi. Dzisiej byzuchujymy sztele Muzyjum Bergmōństwa Wōnglowego we Zobrzu.
-
Bodej kożdymu Ślōnsk kojarzi sie z szumnym jodłym, pra? Dobre maszkety a srogie dowki sōm tajlōm historyji naszego hajmatu. Ale czasy sie zmiyniajōm, prziwyki tyż. Niy jymy…
-
Vlogi rajzowe z Grecyji po ślōnsku. Fajne sztele, cudne landszafty a masa szpasu. Kuknij, posłuchej a ôstow kōmyntorz.
-
Moje ôblubiōne, nojleksze a nojgibsze wygańskie ciasto szekuladowe. Ajnfachowy recept, jedna dziyżka do umycio a yno pora minut roboty.
-
Szkolorze! Mocie cufal, wiycie? Przed Wami nowy rok nafolowany szpasym a nowymi zwiedownymi informacyjami. Bydzie gryfnie!
-
Planujesz zwiydzanie Malty? Niy wiysz jako szafnyć ôrganizyrowanie weekyndu na Malcie? Kuknij na naszo familijno rajza a ciś na ta cudno isla!
-
Poskłodanie galantnej ôblyczki to umi być dlo chopa starunek. Beztōż werci sie zawierzyć fachmanōm ôd ancugōw. Nojlepij takim ze Ślōnska.
-
Ślōnzok czeko na niydzielny ôbiod cołki tydziyń. Na co kōnkretnie? Toć, że na klyjzy, rolada a modro kapusta. A co byście pedzieli na wygańsko wersyjo?
-
Winszowanie ślubne po ślōnsku to niy ma nic lekigo. Wejrzijcie jako fajnie idzie powinszować Modej Porze gynau tego, co sie im nojbardzij sprzido.
-
Chiemsee – cudne jyzioro, gryfne isle na nim, a ku tymu dwa zōmki, rajza szifym i sztyjc zocny landszaft naôbkoło. Trza co wiyncyj, coby noleżycie dychnyć?
-
Jako nojlepij pozaglōndać na Manhattan? Gynau ze szifu na rzyce Hudson. Kuknijcie społym snami na Statua Zwōlności a hyrski Empire State Building i poczytejcie jako fajrujōm au-pair we Nowym Jorku!


text:
Lětsa chcedźa dołh wotpłaćić
Hory. Gmejna Halštrowska Hola dyrbi lutować. Loni drje je 700 000 eurow dołha wotbyła, přiwšěm ju wotpłaćowanja poćežuja. Zo by Vattenfallej přewjele płaćene dawki wróćić móhła, dyrbješe gmejna před lětomaj 1,7 milionow eurow kredita wzać, z kotrymž so hišće bědźa, praji wjesnjanosta Dietmar Koark (CDU). Lětsa chcedźa zbytk dołha wotpłaćić.
Zarjadnistwo zjednoćene
Kamjenica/Budyšin. Z nowym lětom je Sakski krajny zarjad za šule a kubłanje swoje dźěło zahajił. Wyši krajny zarjad zjednoća dotalne Sakske kubłanske agentury, mjez nimi Budysku. Nawod zarjada ze sydłom w Kamjenicy přewozmje dotalny direktor kubłanskeje agentury Ralf Berger. Jeje dotalne stejnišća, tak tež Budyske, dale wobsteja. Zjednoćić ma so kubłanske zarjadnistwo.
Wjelk a pos so dale měšatej


text:
k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Werner Měškank, Chóśebuz 18.10.2006
„Strelitzia reginae“ - afriska kwětka ze serbskim mjenom
© Werner Měškank, 2006.
Hoberski kwěćel strělicijow wita wopytowarjow na dworje historiskeho domu w Orotawje na Kanariskej kupje Teneriffa. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Eksotiska wjacebarbna kwětka mjenuje so „rajownička“ (němsce: Paradiesvogelblume). Wjace znata je wona snadź z mjenom słowjanskeho pochada „Strelitzie“. Strelitzia (serbski prajmy „strělicija“) ma swoju staru domiznu w južnej Africe. Wottam je so rozšěriła a słuša dźensa k najwoblubowanišim suweniram z kupow Kanarow a Madeira. Tekst eksistěrujo teke dolnoserbski. How kliknuś!
Pjeć družinow strělicije su znate, kotrež njesu łaćonske mjena Strelitzia reginae, Strelitzia alba, Strelitzia caudata, Strelitzia juncea a Strelitzia nicolai. Ta najwjace znata Strelitzia reginae narosće hač do dwěju metrow wysoko. Strelitzia nicolai, kotraž kćěje běło-módra, pak dócpěje samo 8 do 10 metrow a mjenuje so tohodla težke štomowa strělicija.
© Werner Měškank, 2006
Strělicije na nutřkownym dworje stareho młyna a nětčišeje kofejownje w Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa.
Strělicija je botaniska přiwuzna banany. Smy zwučeni, zo překasancy (insekty) kwětki wopłodźuja. Strěliciju pak nic. Wona trjeba a přiwabi k wopłodźenju małke ptački. Strělicija je so perfektnje na to nastajiła: Hdyž mjedowe ptački (němsce: Honigvögel) přilětuja a za słódkej brěčku rostliny požadaja, sydaja so woni na módre kronowe łopješka kćenjow. Z hrudźu to ptačatko kćenjowe łopješka rozdźěli. Próšk kwětki wostanje potom na nóžkach a pjerkach ptačka wisajo. Hdyž wón so potom na přichodnu kwětku sydnje, přenjese při tym próšk a ju tak wopłodźi. Po wopłodźenju narosćene symješka strělicije maja jaskrawe ćěmnožołte kosmički. Wopicy a ptački je rady žeru a postaraja so přez to tež hnydom wo „wusyw“ symješkow po cyłej wokolinje.
Strělicija njeje jenož biologiski a optiski njewšědna kwětka. Wona njese mjenujcy serbske mjeno. Dokładnje prajene pochada mjeno z dawno wumrěteje zapadno-słowjanskeje rěcy Łutykow a Obodritow. To su byli słowjańscy susodźa na sewjeru Serbow w dźensnišej Mecklenburgsko-Předpomorskej. W słowje „Strelitzia“ tči woznam „třěleć“ (schießen) resp. „třělc“ (Schütze). We wšěch druhich słowjanskich rěčach a narěčach namakaš podobne słowa, wšak je to jara stare słowo. We wuchodnym dźělu Němskeje namakamy do dźensnišeho šwarnu licbu městnych mjenow (Ortsnamen) ze samsnym korjenjom, na přikład Stralsund, Strelow, Strellin, Stralau, Neustrelitz a dalše. Kak pak je afriska kwětka dóstała słowjanske mjeno?
Kralowna Charlotte von Großbritannien (1744 - 1818), rodźena Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
W měsće Aberdeenje rodźeny šotiski botanikar a zahrodnik Francis Masson (1741 – 1805) je kwětku strěliciju w južnej Africe namakał a do Europy pósłał. Jendźelski botanikar Sir Joseph Banks (1743 – 1820) běše jemu nadawk dał, při Kapje dobreje nadźije w južnej Africe rostliny hromadźić. Zhromadnje ze sławnym jendźelskim namórnikom a slědźarjom Jamesom Cookom (1728 – 1779) je Masson z łodźu „Resolution“ do južneje Afriki jěł, hdźež je w lěće 1772 přistał. Hač do lěta 1775 je wón tam slědźił a wjace hač 500 eksotiskich rostlinow do Jendźelskeje słał. Pozdźišo je Masson tež na Madeira, na Kanariskich kupach a druhdźe był a slědźił. Snadź je wón při tym tež kwětku strěliciju tam sobu wzał, to pak njeje wěste. Wěste je, zo je wón mjez druhim strěliciju namakał a tehdy Josephej Banksej do Londona pósłał.
Kak je tomu dóšło? Masson a Banks běštaj botanikarjej z wjelikobritaniskeje kupy a njejstaj scyła zwisk do słowjanstwa měłoj. Masson pak je był prěni „hońtwar rostlinow“ w Kew gardens, to su kralowske botaniske zahrody na krótkim wječoru wot jendźelskeje stolicy Londona. Jendźelski kral a Hannoverski kurwjerch Georg III. William Frederick (1738 - 1820) je wuznamneho botanikarja a slědźarja Josepha Banksa přistajił, zo by wón kralowske zahrody dale wutwarił. Mandźelska jendźelskeho krala Jurja III. (Georga) pak je była Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (1744 – 1818). Hlej: Joseph Banks je Francisa Massona do južneje Afriki pósłał. Masson je tam pyšnu eksotisku kwětku namakał a Banksej do Londona pósłał. Banks pak je był wot rostliny, kotraž ma kćenjo kaž hłowa žorawy, tak wobkuzłany, zo je měnił: Tajka kralowska kwětka dyrbi dóstać kralowske mjeno. K česći jendźelskeje kralowny Sophie Charlotte je rostlinje dał botaniske mjeno „Strelitzia reginae“ – kralowna strělicija!
Hač do dźensnišeho steji we wulkim kralowym parku w Kewju „Queen Charlotte´s Cottage“ – chěžka kralowny Charlotty – mjenowany rjany domčk. Kral Jurij III. je jón swojej Charloće ke kwasej darił. Dnja 8. septembra 1761 staj so ženiłoj, a 29. septembra bu Charlotta na jendźelsku kralownu krónowana. Kralowa swójba pak je domčk jenož jako přebywanski dom k piknikowanju wužiwała, nic k bydlenju. Zahrody krala su so w lěće 1840 na narodnu botanisku zahrodu přewěnowali. W lěće 2003 je organizacija UNESCO Royal Botanic Gardens w Kewju do lisćiny swětoweho kulturneho herbstwa zapisała. Wyše milion wobydlerjow kóžde lěto zahrody wopyta.
Što pak ma kralowna Jendźelskeje ze Słowjanami činić? W leksikonach čitamy na přikład tak: „Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz (* 19. meje 1744 w Mirowje; † 17. nowember 1818) je była němska princesna, kotraž bu přez žeńtwu z kralom Georgom III. jako kralowna Charlotte kralowna Wulkobritaniskeje a Iriskeje a kurwjerchowka (pozdźišo kralowna) Hannovera.“ Wona je porodźiła 15 dźěći, jeje najstarši syn, Georg IV. (1762 – 1830), bu přichodny kral w Jendźelskej. Jendźelčanka – Němka – Słowjanka, kak so to nětkole ma?
Litografija "Heinrich der Löwe bezwingt die Wenden an der Ostsee", koporrytwa Bernharda Rodeho, wokoło 1800. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Prawje je, zo je Sophie Charlotte přišła z Němskeje a zo je była zemjanka – ale ze słowjanskimi korjenjemi! Zemjanstwo liči so po muskej liniji wróćo. Sophie Charlotte pochadźa w direktnej liniji wot slawneho obodritskeho wjercha Niklota († 1160). Tón běše zmužity wjerch zapadnych Słowjanow a je w 12. lětstotku wjele lět wuspěšnje přećiwo němskim zadobywarjam wojował. Wón je hač do swojeje smjerće w lěće 1160 njewotwisne obodritske mócnarstwo přećiwo němskemu kralej Hendrichej lawej (Heinrich der Löwe, 1129 - 1195) zakitował. Hišće w lěće 1920 je němski historikar Otto Vitense w knihach wo stawiznach Mecklenburgskeje Niklotowe skutki hódnoćił a sławił ze słowami: „Die Kraft des Wendentums zu erhalten, betrachtete er als seinen Beruf. ... Er ist und bleibt der Nationalheld des wendischen Volkes ...“ Tež synaj Niklota, Pribislaw († 1178) a Wjertislaw († 1164), staj přećiwo Hendrichej lawej, mócnemu němskemu kralej Sakskeje a Bayerskeje, wo swobodu a njewotwisnosć swojeje domizny wojowałoj. Němski kral Hendrich law je w lěće 1164 přikazał, zajateho słowjanskeho wjercha Wjertislawa na šibjency wotprawić. Jako wjećbu je jeho dał zamordować, dokelž Pribislaw njeje so jemu podał. W lěće 1166 – čłowjek nochcył wěrić – je syn Pribislawa, Heinrich Burwin I. († 1227) so zmandźelił z dźowku mordarja wuja a dźěda, Matildu († do 1219) a dołha surowa wójna je była zakónčena. Zemjanska swójba po Pribislawje je potom hač do lěta 1918 w Mecklenburgskej knježiła.
Tuž pochada mecklenburgska princesna, kralowna Jendźelskeje a Iriskeje Sophie Charlotte z jednoho z najstaršich zemjanskich domow Němskeje. Wona reprezentuje XIX. generaciju III. dynastije cyłkowneho mecklenburgskeho zemjanstwa po obodritskim wjerchu Nikloće.
Najwyše počesćenje Strěličanskich wójwodow je so mjenowało "Orden der Wendischen Krone", kiž pokazuje tež oranžowu a módru barbu strělicije. 700 lět po smjerći obodritskeho wjercha Wjertislawa w lěće 1864 bu rjad wudany wot wjelikowójwody Friedricha Wilhelma von Mecklenburg-Strelitz. W Serbskim muzeju w Choćebuzu su tajke rjady w serbskej numismatiskej zběrce sobu wustajene.
Přisłušnicy teho zemjanstwa wuznaja so hač do dźensnišeho k swojim słowjanskim korjenjam. Tež Sophie Charlotte je to wědźała. Móžemy to wučitać z jeje měnjenja wo tak pomjenowanych „Prilowskich idolach“ (Prillwitzer Idole). Wona je měła swoje spodobanje na tutym „słowjanskim pantheonje“ tych pozdatnych přibohow. Wona je tež mysliła, zo su to swědkojo pohanskeje wěry jeje słowjanskich prjedownikow a je so nadźijała, zo wunjesu sławu a připóznaće za jeje mecklenburgsku domiznu. Publikacija „Die gottesdienstlichen Alterthümer der Obodriten aus dem Tempel zu Rethra am Tollenzer=See“, kotruž je dwórski prědar Strěličanskich wójwodow, superintendent a konsistorialny raźc z Nowego Branibora, Andreas Gottlieb Masch (1724 – 1807), w lěće 1771 wudał, bu samo jendźelskej kralowce Charlośe wěnowana. Zo běchu tute bronzowe figurki sfalšowane, wšak njeje wona ženje zhoniła.
Strěličanske zemjanstwo, pochadajuce wot słowjanskich wjerchow, je nastało 1701 přez dźělenje Mecklenburgskeje do krajow Mecklenburg-Schwerin (Zwěrin) a Mecklenburg-Strelitz (Strělic). Prěni knježičel noweho Strěličanskeho kraja je był potomnik Niklota, wójwoda Adolph Friedrich II., z titulom „Erster Regierender Herzog zu Mecklenburg-Strelitz, Fürst zu Wenden, Schwerin und Ratzeburg, Graf zu Schwerin, der Lande Rostock und Stargard Herr, etc.“. Princesna Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz je była jeho wnučka wot syna Adolpha Friedricha II. z jeho třećeho mandźelstwa.
Slěborna medalja, wudata 1773 składnostnje załoženja mediciniskego towarstwa w Londonje, z portrejom Sophie Charlotte zu Mecklenburg-Strelitz.
Strěličanscy a Zwěrinscy wójwodźa a wulkowójwodźa su w Mecklenburgskej kněžili hač do lěta 1918. Zwěrinske obodritske zemjanstwo je ze smjerću poslědnjeho muskeho zastupjerja, wójwody Christiana Ludwiga (1912 – 1996) wumrěło. Strěličanske zemjanstwo pak ma hišće muskich naslědnikow: W južnej Němskej bydlacy wójwoda Georg Borwin zu Mecklenburg-Strelitz woswjeći lětsa w juniju swoje 50. narodniny. Před někotrymi lětami je dźěćacy časopis „Płomjo“ hižo jónu wo njom pisał. Jeho staršej staj jemu dałoj mjeno Borwin po mjenju wnučka sławneho wjercha Niklota ze Zwěrina. Přez te njewšědne słowjanske mjeno sym na njeho storčił, sym jeho zeznał a tež pokiw na mjeno eksotiskeje kwětki strělicije dóstał, kotrejež mjeno jeho swójba tež dale njese.
K česći mecklenburgskeje princesny a jendźelskeje kralowny Sophie Charlotte słowjanskeho pochada wšak njeje jenož pyšna kwětka strělicija pomjenowana. W USA a w Kanadźe njesu samo někotre wot mecklenburgskich wupućowarjow załožene města a gmejny jeje mjeno Charlotte.
© Werner Měškank, 2006
Awtor přinoška lětsa w februaru w měsće Orotawje na kanariskej kupje Teneriffa, hdźež na wjele městach wonka strělicije kćěja. Pola nas bychu tajke kwětki wonka w zymje zmjerznyłe. Chceće cyły wobraz widźeć? Tu kliknyć!
Wonka w přirodźe kćěje strělicija někotre tydźenje dołho. Sy-li ju jako kwětku wotrězanu za kwěćel do wazy kupił, dyrbiš jej tróchu pomhać, zo by dołho kćěła: Tón dołhi zeleny pysk je kaž łožo, w kótrejž kćenja w ćmě spinkaja. Tón „pysk“ dyrbiš skedźbliwje po cyłej dołhosći wočinić a tak spicym pisanym kćenjam puć do słónčka pokazać. Hdyž to nječiniś, woni zhinu a zhnija nutřka w swojej ćmowej kolebce. Jelizo wšo derje činiš, móžeš so dwaj, abo samo tři tydźenje dołho radować nad eksotiskej rostlinu.
Dlěše wjeselo, ale tež něšto prócowanjow maš, chceš-li strěliciju jako cyłu rostlinu kćějacu w rostlinowym horncu kubłać. Na Kanariskich kupach móžeš tunje strělicijowe symješka dóstać abo tež hnydom małe rostliny. Ale w někotrych zahrodnikarstwach ju tež pola nas dóstanješ. Hdyž chceš hnydom wjetšu kćějacu rostlinu w horncu měć, pak njeje tajkale cyle tak tunja.
Strělicija je jako rostlina z tropiskich regionow robustna a njeboji so horceho wjedra abo parjaceho słónca. Jenož młode rostliny nochcedźa hnydom pśedołho direktne słónco měć. W lěću přeje sej ćopłe, swětłe a powětrojte (luftig) město a přeco dosć wody. Při tym je regula: njedyrbiš kóždy dźěń přiliwać, ale hdyž, pótom pórjadnje dosć wjele wody dawać. Strělija z wjele łopjenami wjele wody wupari (verdunsten).
W zymje chce strělicija tróšku chłódnišo stać. Wona pak dyrbi so před mrozom škitać a w tym času najwyše raz w měsacu hnojić a jenož mało přiliwać. Wona móže pak tež dale w ćopłym stać. Ale potom přeje sej tež dale dosć swětła a wody. Ćěmnotu, zymu a stejacu wodu w rostlinowym horncu wona zazło bjerje.
W zymskej zahrodźe Měškankec swójby w Choćebuzu-Škódowje je mjez dobrym dwanatkom wšelakich eksotiskich kwětkow lětsa prjeni raz w horncu kubłana strělicija zakćěła, a kněni Měškankowa so přez to wězo wjeseli.
Strěliciju ze symješkow plahować, je móžno a poprawom njekomplikowane, ale při wšěm wěc wulkeje sćerpnosće. Kupjene symješka maš jedyn dźeń w ćopłej wodźe namokać. Potom přińdu do zemje. Oranžowe kosmički dyrbja so wótcybać, zo bychu w zemi njezhniłe. Rostlinska zemja wobstej z pěska a zaměšanym smohorjom (pochom, Torf). Symješka dyrbja so jenož něhdźe poł centimetra ze zemju pokryć, njesmědźa cyle we wodźe ležeć, ale přeja sej tola ćopłu mokrotu wokoło sebje. Najlěpje stajimy rostlinowy hornc do šklički z wodu a potom na ćopłe městno. A pótom, kaž hižo naspomnjene, wužada sej kubłanje ze symješkow wjele sćerpnosće … Skoro drje móžemy so wjeselić na prěnje łopješka. Hdyž je rostlinka kusk narosła, trjeba – so wě – přeco wjetši hornc. Ale hač do prěnjeho kćenja móže zańć štyri do šěsć lět!
Tohodla dźe z młodymi rostlinami, kiž so wot korjenjow stareje rostliny wotšćěpja lóšo. Potom traje snadź jenož jedne abo dwě lěće hač do prěnjeho njewšědnje pyšneho kćenja strělicije. W kóždym padźe je to radostne dožiwjenje, hdyž sej naplahuješ prěnju tajku eksotisku kwětku.
Tekst je so hižo we Płomjenju čo. 9/10, 2006 woćišćał. Dźakujemy so za móžnosć přewzaća.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!


text:
k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
dr. Měrćin Wałda, Budyšin 25.01.2005
Wo tutym projekće
Kak wažne je nam serbske ćišćane słowo? Wunamakanka Gutenberga njeposrědkowaše jenož wědu, ale medijum ćišćaneho słowa wjedźeše čłowjekow hromadźe – přez lekturu abo literaturu. Ćišćane słowo njebě jenož wuměna informacijow, ale wosebje komunikacija, mjezsobne zrozumjenje a zbližowanje. Runje w zašłych dźesać lětach je so tuta zwjazanosć na móhłrjec njespektakularne wašnje a bjez wulkeje hary nimale ze swěta zminyła.
Nihdy nanihdy njeběchu Serbja w tajkej indiwiduelnej kaž kolektiwnej swobodźe žiwi kaž dźensa, a nihdy nanihdy njeběchu medije tak swobodne kaž dźensa. Najebać toho je so wulki dźěl ludnosće wot něhdyšeje serbskeje – tež „słowneje“! – zhromadnosće wotsalił, bjez toho zo to wulce napadnje. Na tym wšak su medije same wobdźělene. Dźensniši žurnalizm je spěšne powołanje. Wón chila dale a bóle k dórtkam a skandalam. Je přezwjeršny, a wyše wostanje jenož hišće infotainment, kotryž so regulam ´hermanka´ podrjaduje. Tuž knježi inflacija temow, kotrež su atraktiwne a „in“. Wobsahi so lěpje zapakuja hač zo so swědomiće wobdźěłaja. Wšo to su znamjenja zwrěšćenja před kompleksnosću dźensnišich problemow. Zwjetša jenož hišće tón abo to eksistuje, štóž a štož je we wulkich medijach abo na wobrazowce. Je tute hódnoćenje woprawnjene?
Technologija, globalizacija kaž tež medijowa rewolucija su drje ze swojimi minusami a plusami bjez alternatiwy; tola dyrbimy wšitko jenož jako rozpad zrozumić? Njeje to tež šansa, serbsku zjawnosć hinak hač jenož w tradicionalnych medijowych formach zrozumić? Problem wšak njeje technologija, ale monopolizowanje medijowych wikow. Politiska serbska zjawnosć je so rozdrjebiła do mnohich dźělnych cyłkow. Wšitcy rěča, ale nichtó hižo definitiwnje njepostaja. To pak je w demokratiji normalne. Ale wotkoplowanje, indiwidualizowanje a decentralizowanje trjeba tež něhdźe zhromadnosć. A wěsta zhromadnosć zaso přińdźe, budźemy-li so ze serbskeje mnohotnosće, tak bohateje kaž móžno, wjeselić móc. Medije su wažniše hač hdy prjedy. Syć je hesło přichoda, a wona je neutralny kapital. Tež za serbske słowo?
Runje tole chcemy spytać z internetnym medijom RUNJEWONLINE.info! Syć zmóžnja najswobodniši běh idejow a informacijow. Wona je za wuměnu a diskusiju najswobodniši, najspěšniši a najnjekomplikowaniši medij. Nochcemy monopolizowanje a zwusčowanje, ale wotbłyšćować najwšelakoriše zajimy a poćahi žiwjenja přez kritisku, wotewrjenu a wutrajnu zaběru z dźensnišim žiwjenskim a kulturnym wobswětom Serbow w Choćebuzu, Budyšinje, Drježdźanach, Berlinje abo Tokiju. A wšěch tu a tam přebywacych chcemy prosyć, zo bychu so na diskursu w RUNJEWONLINE.info wobdźělili! Njebojmy so napjatosćow, rozdźělnych měnjenjow a disonancow! Tych njemóže w modernej demokratiji dosć być, wšako hakle demokratiju wučinjeja. Chcemy pak přewinyć nanuzowany, lemjacy konformizm a być wotewrjeni wšitkim kulturnym, politiskim, nabožnym, socialnym a druhim žiwjenskim sferam. RUNJEWONLINE.info měł być kaž kulturna konferenca za přichod Serbow, konferenca, kotraž so hewak nihdźe njewotměwa.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!


text:
Smy w demokrtrajii žiwi, ale běda tomu, kiž twjerdźi, zo njeje demokratije – potom so wo njeho wustawoškit stara. Mjeztym zo dyrbješe so kóždy wobydler NDR před jednym słowčkom oficielneje kritiki na njedostatkach wšědneho žiwejenja k socializmej wuznawać, maš dźensniši dźeń swjatočnje na to skedźbnić, zo je wične hospodarstwo w formje wobstejaceho systema wjeršk wuwiwanje čłowjestwa.
Při wšej tajkej ideologiskej kekliji na to zabudźe, zo je wjetšina ludźi we wšěch epochach měnjenja byli, zo je eksistowacy towaršnostny porjad njewobeńdźomny dóńt, kotryž je wyšnosć někak w přezjednosći z Bohom zrjadowała. Hustodosć je so hižo po jednej generaciji politiski mainstream dospołnje změnił a ludźo maja prjedawše towaršnostne poměry za směšne.
Tak je, hdyž so ludźo wo swojich dožiwjenjach w NDR rozmołwjeja: Wěš ty što, kaž je to w lěću na Rujanach było, hdyž je njejapce piwo wšón było, abo w spodźiwnych socialistiskich hosćencach, hdźež dyrbješe so tež wot pinčnika placěrować dać, hdyž njeje ničo wobsadźene było. Abo hlej do NDRskich wědomostnych knihow, žane předsłowo njeje bjez wuchwalowanja marxizma wušło.
Znajmjeńša tajkich ideologiskich wuwjedźenjow móže so wědomostnik w ZRN wzdać, hdyž swoje wuslědki slědźenja napisa, wšako nichtó hižo njewěri, zo ma politika tajki wulki wliw na wšě wobłuki eksistency, zo dyrbiš nastajnosći wo tym rěčeć a pisać. Wězo mam parlamentarisku demokratiju scomter socialnym wičnym hospodarstwom zańč, ale w dobje globalizacije móže tež kóžda towaršnosć přez wid na druhe ludy spěšnišo něšto wuknyć: Na přikład zo bychu Němskej wjac elementow direktneje demokratije po přikładźe Šwicarskeje tyło, a zo knježi w skandinawiskich krajach bóle socialne wične hospodarstwo hač pola nas, bjez toho zo system tamle so sypnje.
Tohodla prošu mjenje prowincializma w prašenju za najlěpšim systemom. Ekstremist je skerje tón, kiž na tym wobsteji, zo dyrbi wšo při starym wostać.


text:
Kontaktny běrow ma torhanje skoćatow za sezonalny muster
Rěčica (SN/mwe). Tuchwilu wobkedźbowany přirost torhanja skoćatow w pózdnim lěću a nazymu wotpowěduje typiskemu sezonalnemu mustrej. To měni Rěčičanski kontaktny běrow „Wjelči region Łužica“. „To je w Němskej runje tak znate kaž w dalšich europskich wjelčich kónčinach. Tuž dóńdźe zwjetša w tym času k najwjace torhanjam, štož zwisuje pozdaću ze zwyšenej potrjebu žratwy nimale hižo wurosćenych wjelčich šćenjow“, zdźěla běrow w nowinskej zdźělence. Zdobom wobkrući wón, zo su plahowarjo skotu w teritoriju Róžeńčanskeho wjelčeho stadła zašły tydźeń tři nadpady wjelkow na stadła wowcow přizjewili. „Sornjeća, jelenjowe ćelata a prosata dźiwich swini su mjeztym k spěšnje reagowacej dźiwinje wurostli a njedadźa so hižo tak lochko hrabnyć“, ma běrow za dalšu přičinu wjelčich nadpadow tež w Hornjej Łužicy. Skóržby a protesty poslednich nadpadow wjelkow dla w Konjecach a pola Ralbic do Rěčičanskeho kontaktneho běrowa dóšli njejsu, rěka wottam na naprašowanje Serbskich Nowin.


text:
Godka Klachuli 1.11.1920
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Moji Złoci!
Tak sie wōm padōm naroz ôdziabiło, i kożde rano siwutki mrōz na dachach, izech se juz musiała ôblec watōwka i ciepły lajbik, a mōj Pietrek juz postawił żeleźniok w izbie. Bardzoch dużo larma narobiła z tym ôstatniym pisaniym ô mojich dziołchach. Dyć juz na Wszystkich Swiyntych chce jakiś ôchyntol ze Szōmbierk przijść do mojej Getrudy po słowo. Kajś sie tam na jakimś polskim teatrze w „Ulu” spotkali no i na gwałt sie chcōm żynić. Dziołcha mi chce wszystko w kuchni do gōry nogami poprzewrocać, hadry na izba ôbrōmbio, na rōmie do wszystkich gorkōw i szolek poprziwiynzowała harasiōnki, gorki na piecu wypucowała, ize sie idzie przejrzeć w nich choćby w zdrzadle. Pado ize to jest synek z bardzo porzōndnej familije to tez jak przijdzie, mo widzieć, ize nie wlozł do bylejakich heciokōw. No ciekawoch bardzo go widzieć, bo ta Getruda to przeca strasno ciacianka i z bylejakim sorōniym by nie godała.
Tu kejś znodł synek na gnoju jednego „Pierōna” i padoł mi, ize tyn co te ôbrozki maluje, jesce w swojim życiu Gōrnego Ślōnska musioł nie widzieć, a ô grubie to możno jesce ani nie cytoł. Dyć ôn tam w tym „Pierōnie” namalowoł jakegoś gōrnoślōnskego „Grosfatra”, co mo pysk i broda choćby taki stary „maryner” z Holandje abo z Kelu, a „gruba” to namalowoł na dole z ôknami. Jesce mi tam synek coś bajdurzōł, alech go nie słuchała, bo to szkoda casu. Juz nawet w Bytōmiu pora porzōndnych chłopōw jedyn numer tego paskudstwa tym sprzedowacōm na ulicach potargali.
Pado mi też mōj stary, ize na gruba jakoś co roz to wiyncej przibywo rozmajitych „praktykantōw” i nigdy ich tyla nie było jak teraz. A sōm to jakeś dziwne „praktykanty”. Niektōrzi majōm szramy na gymbie a wszyjscy wyglōndajōm choćby miymiecke „lojtnanty” i nasi chłopi padajōm, ize tu coś nie sztymuje i te „praktykanty” nigdy sztajgrami nie bedōm, jyno tu musieli po coś inkszego przijść. Zeszłoby sie na nich da pozōr nie jyno w grubie ale tez i tam kaj mieszkajōm.
Wcora my zacyny szkubać pierze. Trza sie uwijać, bo jakby tak co z tego Getrudzinego weselo było, to juz trza zawczasu suć pierziny i zogłōwki. Przisło pora kobiet do szkubanio i bardzo dużo my se pogodały, jyno ô wszystkym tu niechca pisać, bo to dużo tahich rzecy, co juz w polskich gazetach stoło. Jednak tez było pora ciekawych wiadōmości, co my se tak po cichu godały jak na tyn przikłod padała jedna szkubacka ze Szarleja, ize tam u nich jest jedna baba, co mo corne włosy i nosi je ôklapiōne i zlokowane na uszach i chodzi po chłopsku. Tōż baba jest takim Judasym, co biere ôd Miymcōw piyniōndze i za to im wszystko dōnosi i nasych ludzi ôpisuje. Zaś jedna z Piekor padała, ize u nich pod Kalwaryjōm mieszko jakoś wojańsko gdowa, co tez bardzo za Miymcami agituje – pōno tez za piyniōndze. Padała tez jak sie nazywo ale juz nie pamiyntōm, jyno mi sie coś metle, ize sie po ôjcach nazywo Dziura cy tam jako i bardzo miedry wojankami przezywo na Polokōw. Bardzo mi to dziwno, ize te piekarske wojanki sie dajōm ôd takego judosa i ôd jednego „fojermana” za nos wodzić.
Jak przijdōm do szkubanio baby z inszych wsi, to wōm zaś tez nieskorzej napisa, co ône ôpowiadajōm. Pisała mi tyz jedna Klachula aze z Bottropu z Westfal, niejako Marjanna Utrzigymbino i bardzo tam przezywo i nie może sie upamiyntać na tych germańskich gizdōw, co ich tam tak prześladujōm. Ale pise, ize ôni sie tam tez nie dajōm, brōniōm sie jak mogōm i myślōm, ze my tez ô nich pamiyntōmy, i tu u nos Miymcōm tuplowanie za to ôddowōmy. Teraz wos jesce wszystke baby i dziołchy prosa, cobyście se dowały na wszystko pozōr, co sie we wsi i w mieście dzieje. Uważajcie na to, jak tam do jakego Miymca abo do jakej fabryki, kaj, skłodajōm w nocy aby tez i bez dziyń tak na ukrytka jake skrzinie abo paki. Boście już słyszały, wiela to gwerōw i granatōw Miymce sprowadzajōm na Gōrny Ślōnsk a nase chłopy sōm cay dziyń w robocie i nie mogōm tyla widzieć i słyszeć co my. Jak co spōmiarkujecie, to zaroz meldujcie do kōmitetu abo do Francuzōw.
Teraz musa skōńcyć, boch sie tak ino na chwilka urwała ôd roboty, a jesce musa synkowi robotne galoty połotać, bo se kajś ô gwōźdź cało nogawica ôzerwoł.
Potym trza jesce świniōm ôstruzyny i kartofle użgać i po chałupie posprzōntać.
Tōz do widzynio
Rōźla Pyscycka.


text:
Ôd Mōniki z Ameryki: Ô Amerykańskich poczōntkach
Jak to było z Amerykōm prawie kożdy, fto trocha suchoł na lekcyji historyje wiy; Kristof Kolumb prōbowoł znojś drōga morsko do Indyji. Płynōn ze Hiszpanije na zachōd i bez cufal ôdkrōł nowy kontynynt, co niyskorzij nazwano Ameryka. Wszyske źrzōdła historyczne podowajōm rok 1492 na to słynne ôdkrycie, to niy bydymy sie z tym wadzić, chocioż sōm bele jake dokumynty, że Wikingi byli tam już pryndzyj. W kożdym razie Kolumb dobiōł do brzegu, wyloz, mynij abo feścij zakolegowoł sie z Indianerami (bo mysloł, że je w Indiach przeca) i popłynōł nazod pochwolić sie, że dopłynōł do Azyje. Jego kamraty ruszyli tōż po jedwab i prziprawy i dopiero ôni sie skapli, że dyć to niy Indie ino cołkym inszo ziymia. I tak zaczła sie kolōnizacyjo nowego kōntynentu.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Na zicher sie miarkujecie czymu wōm ô tym szkryflōm, jak kożdy gupi widzioł już bojka Pocahontas abo nawet cojś tam pamiynto ze szkoły. A bo tak sie słożyło, że tukej w Manteo na wyspie Roanoke, kaj teroz mieszkōm, zalożōno była jedna z piyrszych kolōniji brytyjskich i tukej tyż, prawie u mie za potym, 400 lot nazod urodziyło sie piyrsze angelske dziecko – dziouszka, Virginia Dare. Virginia – na cześć krōlowyj Elżbiyty, nazywanej Virgin Queen, kero panowała tedy we korōnie brytyjskij. Z tom kolōnijōm je tyż zwiōnzano wielko, niyrozwiōnzano do tyj pory zagadka i ô tym chciałach Wōm ôpowiedzieć.
A zaczło sie ôd tego, że w 1585 brytyjski lord Walter Raleigh założōł tukej kolōnijo, dogodoł sie z miyjscowymi wodzami indianerskimi Manteo i Wanchese i dwa lata niyskorzij sprowadziōł tu z Anglije grupa 120 ôchotnikōw, kerzi chcieli zaczōnć życie na nowym lōńdzie (co interesujōnce Manteo i Wanchese byli piyrszymi w historyji rdzynnymi Amerykanami, kerzi nawiydziyli Anglijo jako dostojni goście). We grupie tyj było dużo dzieci, marzycieli, wyrzutkōw społeczyństwa, kerzi niy widzieli do siebie żodnych szans na starym lōndzie, ale tyż elita społeczno Anglije, kero chciała sie wsławić w ekspansyji imperium brytyjskigo. Mało Virginia Dare była wnuczkōm jednego z gubernatorōw angelskich, Johna White’a, kery niedugo po jij urodzyniu ôdpłynōł nazod do Anglii po zapasy żywności, materiały budowlane i wszysko, co mogłoby sie przidać kolōnistom na wyspie Roanoke. Niystety w tym czasie Anglijo uwikłała sie w wojny z Hiszpanijōm i krōlowo Elżbieta nie zgodziyła sie na eksploatacyjo floty w celach inszych niż wojynne, tōż John White nie wywiōnzoł sie ze zadanio bez nastympne 3 lata. W tym czasie jego downe sōmsiady nie radziyli sie za dobrze. Zaczli sie wadzić ze Indianerami, zapasy żywnosci sie skōńczyły, niy mieli materiałōw, żeby naprawiac sieci czy zaczōnć jakeś uprawy (a uwierzcie, tukej w tym piochu mało co chce rosnōnć).
W końcu, w 1590 roku John White przipłynōł nazod i… żodnego nie znoloz. Cołko kolōnijo była ôpuszczōno. Niy było żodnych śladōw walki, nie było grobōw, kere mogłyby świadczyć ô jakijś chorobie, żodnych znakōw czy wiadōmości poza jednym słowym wyrytym na drzewie: Croatoan. Tak nazywała sie kedyś wyspa Hatteras, zamieszkano wtynczos bez plymiōna doś przijaźnie nastawiōne do Europejczykōw. Niesprzyjajōnce wiatry uniemożliwiyły Johnowi White’owi rajza do wyspy Croatoan i sprawdzynie czy jego kamratōm udało sie tam dotrzeć i do tyj pory żodyn niy umi ôdpowiedzieć, co stało sie z piyrszymi kolōnistami na wyspie Roanoke.
Ôdkrycia archeologiczne, bele jake wykopane szkorupiny i fragmynty sprzyntōw używane bez kolōnistōw raczyj wskazujōm na to, że Virginiji Dare i reszcie grupy udało sie dostać na Croatoan, ale do kōńca żodyn nigdy niy bydzie tego pewnym. Historia ô Zagubiōnej Kolōnii je tukej w Ameryce fest popularno i na jij podstawie stworzōno kostiumowe widowsko muzyczne (The Lost Colony), grane tukej w Manteo bez całe lato w piyknym amfiteatrze wybudowanym w miejscu tyj piyrszyj kolonije. Całe widowisko trwo prawie 3 godziny i zatrudnio pōnad 100 aktorōw, tancerzy, piosynkarzy i ôbsługa techniczno. Co ciekawe do wōntku zagubionych kolōnistōw nawiōnzali tyż producynci serialu “American Horror Story: Roanoke”. Tymat co prowda potraktowany bardzo luźno i kreatywnie, ale zawsze to fajnie coś swojskigo ôboczyć na strzybnym ekranie. Polecōm! Zaproszōm tyż na wyspa Roanoke w Pōłnocnyj Karolinie i na musical “The Lost Colony”.
Monika Zając
Monika Zając, frela z Ôrzeszo, kero piytnoście lot do zadku wykludziła sie do Ameryki, terozki frygo hamburgery zamiast rolady, a kej ino znojdzie wolno chwila pisze ô tym, co jij sie wydowo interesantne po drugij stronie Atlantyku.


text:
Dzisioj Mecz Przyjaźni. Ruch podyjmuje u sia Widzew. Na szpilplacu bydzie sie dzioło, a na trybunach jesce wiyncyj, ale… fto niy dostanie sie na szpil może czitać nosz Ślonski LIVE.
Szpil zacyno sie ło osiymnostyj, a szprechać zacnymy juz godzina pryndzyj. Znojdziecie nos tukej => Ślonski LIVE: Ruch – Widzew
Zapraszomy do nos!
własne
Niy do sie ukryć, że tyn szpil elektryzuje niy ino we Chorzowie, ale i we Łodzi i kożdyj dzielnicy inkszych miast, we kierych kybicuje sie łobydwu drużinom. Poniżyj kilka cyfr ło dotychczasowych wspólnych szpilach: Continue reading →
Zarzond Elany Toruń postanowioł wydać oświadczynie we sprawie decyzji wojewody dotyczonce zamkniyncia sztadionu na szpile ze Ruchem i Grudziondzym. Poniżyj pełno tryść, pisownia oryginalno: Continue reading →
Dzisioj momy dziyń, ze szpilym Ruchu Chorzów! 13 raja szpilów Drugij Ligi, szpil na Cichyj 6 – Ruch gro ze Resoviom. Ocywiście nojlepij, cobyście byli na sztadionie, ale fto niy bydzie móg przijść, niech włazi do nos!
Szpil zacnie sie ło osiymnostyj, a my zacnymy szprechać juz wcześnij, bo kole siedymnostyj. Link mocie tukej => Ślonski LIVE: Ruch – Resovia
Zapraszomy do nos!
własne


text: Budyšin. „Dwurěčnosć je cool“, z tymle hesłom so we Łužicy za to wabi serbšćinu wuknyć. Prašenje za tych, kotřiž so na jednym z dosć rědkich kursow serbšćiny wobdźěleja, je: Hdźe móžeš nimo toho hišće swoje wobmjezowane kmanosće nałožować? W rozmołwje z maćernorěčnymi Serbami sej to mnozy zwjetša njezwěrja. We wjele kónčinach serbskeho sydlenskeho ruma bohužel njeje samozrozumliwe, zo so w zjawnosći serbuje. Tuž dyrbiš aktiwnje za serbskorěčnymi rumami pytać. Tajki namakaš we wšelakich rozmołwnych kołach, kaž su na přikład ewangelske ,Bjesady a druhe skupiny. Ale tež Stajne serbske blido w Budyšinje tajku móžnosć skići. Wone wotměwa so nimale kóždu póndźelu w hosćencu ,,Alter Bierhof“, a to wot 18.30 hač do něhdźe 20.30 hodź.


text:
Klimczok
Klimczok (pol. Klimczok, dowńi tyż Klimczak) gůra we Ślůnskim Beskidzie, we Paśmje Barańij Gůry, wysoko na 1117 metrůw. Bez wjyrch przebjygo grańica małopolsko-ślůnska. Klimczok je tyż nojwyższym placym Bjelska-Bjołyj.
Pod Klimczokym stoji turystyczne schrůńisko, kere noleży do PTTK (Polske Towarzistwo Turystyczno-Krajoznawcze). Dowńi bůło prywatne, a we 1930 noleżoło do mjymjeckij uorgańizacyje Beskidenverein (mjanowało śe Klementinenhütte abo Klymyntynůwka - we polskij godce Klementynówka).
Na polańe kole schrůniska dźało mały narćarski wyćůng. Lo turystůw sům pjesze cesty ze Szyńdźelńi, Szczyrku, Bystryj, Błatńij a przełynczy Karkoszczůnka.


text:
Swiãtojańsczé ògniszcze na Kaszëbach miało zrobic zło nieszkódnym. Ten òdżin miôł pòswiécëc czarownicóm òb drogã na Łësą Górã, cobë jak nôrëchli nie bëło jich we wsy. Jesz w pierszi pòłowie XIX stalata wiara w czarownicenie bëła na Kaszëbach czims nadzwëkòwim.Tak czedës mógł ùzdrzec, jak na grzëpach wkół pôlałë sã sobòtczi w noc swiãtégò Jana. W tã noc paproc mògła cëdowno zakwitnąc. Za tim kwiatem ùzérałë dzéwczãta. Młodi lëdze bawilë sã przë swiãtojańsczim ògniszczu do rena.
Bernard Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej t. III, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 299-300.


text:
Bierymy Wos pod ziymia, coby kuknyć na nojnowszo atrakcyjo Ślōnska. Zogibujcie kaski, wlazujymy do łōdki a napoczynōmy rajza. Sztreka Wodno czeko!
industryjo
-
Ślōnsk umi sie poasić wyjōntkowymi we skali świata atrakcyjami turystycznymi. Dzisiej byzuchujymy sztele Muzyjum Bergmōństwa Wōnglowego we Zobrzu.
-
Postindustryjalne zabytki to jedne ze nojsrogszych atrakcyji Ślōnska. Pozawiyrane gruby ôdmykujōm sie dlo turystōw, przizwolajōm sjyżdżać i poznować warōnki fedrōnku. Eli turystycznōm atrakcyjōm śmi być yno sztela, kero przestała robić hań downij?
-
Nikisz to je plac kaj nasz hajmat idzie nojlepij spokopić, kaj na ślōnskość idzie sie podziwać i wywōniać jōm w lufcie. Bo gynau tukej je ślōnskie serce.
-
Za starej piyrwy symbol dobroty i mocy ślōnskij industryji. Dzisiej miszōng familijnej ciepłości ze kapkōm frustracyji. Witejcie na Familokach we Czyrwiōnce.
-
Znocie Tyskie? A wiycie, że plac kaj sie te piwo warzi, je piykny i noleży do Sztreki Zabytkōw Techniki? Pōdźcie na rajza po Tyskich Browarach Ksiōnżyncych!
Yntlich nawiydzilimy Zabytkowo Stacyjo Banki w Rudach! To je ajnfach sztela idyalno dlo wandrusōw, kerzi majōm w zocy industryjo.


text:
Szandarzi przejynli niylegalnõ tabakã
Policyjōny z cieszyńskigo wydziału przestympstw ekōnōmicznych zabezpieczyli hned 23 kg tabaki bez polskich znakōw akcyzy. Straty Szacu Państwa skirz niyzapłacōnyj akcyzy i dŏwki vat były wyrachowane na bezma 23 tys. złotych. 67-latkowi, co posiadoł niylegalny tŏwŏr grożōm nawet 3 lata heresztu.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Szandarzi, co walczōm z przestympczościōm ekōnōmicznōm wpadli na trop miyszkańca Skoczowa, co mioł posiadać sroge wielości niylegalnyj tabaki, bez polskich znakōw akcyzy. Dōmysły potwiyrdziyły się przi przeszukaniu. W izbach jednego z lokalōw na terynie Skoczowa cieszyńscy szandarzi społym ze fōnkcjōnariuszami Ślōnskigo Urzyndu Celno-Szacowego w Katowicach znŏdli hned 23 kg niylegalnyj tabaki. Mōndurowi narachowali, co werta stracōnych dŏwek na rzecz Szacu Państwa skuli niyzapłacōnyj akcyzy i dŏwki vat je bezma 23 tys. złotych. Ô dalszym losie chopa uzdŏ prokuratōr i gyricht. Za to przestympstwo grożōm nawet 3 lata heresztu.
Fotografijŏ na wiyrchu: KPP Cieszyn


text:
Skond sie wzion karminadel?
Wynokwianie Kadłubka – czyńść 37 .
Karminadel karbinadel, abo kardinedel?
Karminadli już downo niy jodom, bo niy jym miynsa. Ale niy chca bez to pedzieć, że karminadle niy som smaczne. Abo że żodyn już ich niy poradzi dobrze przirychtować. Godo sie na Ślonsku niy yno „karminadle”, ale tyż „karbinadle” abo nawet – kajś żech to słyszoł – „kardinadle”.
Jegły z miysa
Musza pedzieć, że dziwno jest ta nazwa „karminadel” i łod downa ło nij myśla. Bo łod czego mogłaby łona pochodzić? Możno od „carnis”, czyli po łacinie miynso – abo „carne” tyż po hiszpańsku miynso. Ale do tego jeszcze momy „nadel”, czyli z nimieckigo jakoś igła, szpyndlik abo szpica wysokij góry. Forszteluja se to tak z tom nazwom „karminadel“, chocioż możno snokwjom: pjyrszo czyńś wyrazu na pewno pochodzi od miynsa (carnis, carne, carn), a ta drugo łod „nadli“, czyli miynsa posiekanego choby na drobne igły. Z flajszmaszynki – jak mielymy miynso – wylazujom przeca taki choby cinki jegły miynsa.
Łowiynzina abo króliczek?
Miynso uwarzone we zupie dowało sie downij do karminadli i tyż resztki miynsa, kere zostały z warzynio łobiadu bez cały tydziyń. Czasym, ale to już fest downo tymu, do karminadli dowali niy yno miynso łowiynzie, świnina, ale tyż miynso ze królika, bo królików w króliczokach chowało sie moc na Ślonsku i targało sie do nich mlycze i trowa po rantach.
Frikadele i bulety
W Europie w roztomajtych krajach na karminadle godo sie „frikadele” abo tyż „bulety”. Po czesku karminadel nazywo sie „karbanátek“, a po polsku „kotlet mielony“. Karminadle som tyż nazywane klopsami – nazwa od nimieckich „Klops“, kere sie jodało w Prusach Wschodnich (łod „klopfen“ potrzaskanego abo pomletego miynsa).
Hamburgery łod karminadli
Hamburgery to som downiyjsze karminadle. I nic inkszego. Beztoż karminadle som na całym świecie jodane we fastfoodach. Niy ma takigo placu na świecie, kaj niy jodaliby karminadli we żymłach.
Coś wege
Karminadle nojlepsze som z cebulom i uskwarzone na łoleju. Idzie tyż zrobić karminadle wegetariańskie. Możno karminadle wegetariańskie lepij mianować falefelami (karminadle z cieciorki). Nazwa „falafel“ je arabsko abo hebrajsko i znaczy bezma „pieprz“. Taki karminadel-falafel dobrze smakuje ze sosym tahini (z masła sezamowego) abo yno z gymizami: modrom kapustom, cebulom i szałotym. A Wy jycie karminadle z miynsa, czy te ze cieciorki – egal – winszuja wom: smacznego!
Prof. Uś dr hab. Zbigniew Kadłubek – rezkiruje Katedrom Literatury Porównawczyj. Je filologiym klasycznym, eseistom i tłumaczym. Pisze tyż po naszymu, dejmy na to „Listy z Rzymu” abo „Promytyojs przibity”.


text:
Moc światowyj i lokalnyj muzyki na festiwalu Colours of Ostrava
Już po siedymnŏsty rŏz Ôstrawa umiyniŏ sie w jedno wielke festiwalowe miasto. We Dolnych Witkowicach zaczōn sie wielozortowy festiwal Colours of Ostrava.
Bez sztyry dni wystōmpi ôziymdziesiyńciu auslyndzkich, sześdziesiyńciu jedyn czeskich i słowackich kapel i muzykantōw, co grajōm rozmajte zorty muzyki.
Ci, co bydōm chcieli nawiydzić festiwal we ôstatnij chwili, mogōm sie kupić bilet na samym wchodzie do kōmpleksu Colours of Ostrava. Durch sōm dostympne sztyro- i jednodniowe bilety.
Mało tego, jak sie grŏ na jakimś instrumyncie abo śpiywŏ, to na byzuchu na festiwalu idzie wystōmpić na scynie. Ôrganizatorzi ekstra przirychtowali tak mianowanõ REC.busking stage dlŏ wykōnawcōw amatorskich i ulicznych.
Szło sie zapisać na strōnie bez formular, ale na miyjscu tyż bydzie sie szło zaregistrować.
Wczorej na festiwalu szło posuchać ślōnskij kapele Krzikopa z Chorzowa, ale to przecã niy kōniec atrakcyji, bo już dziś bydōm grać m.in. Kensington, Jacob Banks, Kaleo, a we nastympnych dniach Grace Jones i Ziggy Marley. Cołki program idzie znojś na strōnie ôd ôrganizatora.


text: Radwor (SN/MkWj). Při najrjeńšim wjedrje bě wčera popołdnju w Radworju cyła wjes na nohomaj, jako na nawsy meju mjetachu. Do toho móžachu wopytowarjo kulturny program katolskeho dźěćaceho domu „Alojs Andricki“ dožiwić. Tón wopřiješe samo dwaj dźělej: Na małym jewišću prezentowachu chowancy spěwy a basnje. Kubłar Marko Njek jich na gitarje přewodźeše. Takrjec pódla pokazachu trochu wjetše dźěći, što běchu pola rejwanskeje wučerki Alexandry Wagner hižo wšitko nawuknyli. Rejwarka Serbskeho ludoweho ansambla z nimi prawidłownje zwučuje, štož bě za přichwatanych staršich, dźědow a wowki widźomne. Wo hudźbne wobrubjenje postarachu so tradicionalnje Wulkodubrawscy hercy.


text:
Hladanje dźěći budźe dróše
Drježdźany. W sakskej stolicy zwyša popłatki za hladanje dźěći wo 3,3 procenty. To je Drježdźanska měšćanska rada wčera wobzamknyła. Pozadk su stupace kóšty wobhospodarjenja. Wot 1. septembra změja starši tuž za městno w žłobiku 6,40 eurow a w pěstowarni 4,70 eurow wjace na měsac płaćić. Potrjecheni su tež starši, kotřiž swoje dźěći do serbskeje skupiny na Geisingskej sćelu.
„Kluby“ město hosćencow?
Praha. Čěske knježerstwo je zakoń wobzamknyło, kotryž wot 1. januara 2016 kurjenje w hosćencach a barach zakazuje. Wjacori hosćencarjo nětko rozmysluja, swoje předewzaća formalnje na „priwatne kluby“ přetworić. Čěska republika je jedyn z poslednich krajow Europy, w kotrymž je kurjenje w hosćencach dotal lědma wobmjezowane.
Třećina w zarjadnistwach
Budyšin. Nimale třećina Budyskich dźěławych je w zarjadnistwach přistajena. W kubłanju, strowotnistwje a na socialnym polu dźěła 8 600 žonow a muži. We wobłuku wikowanja, wobchada a gastronomije dźěła 4 800 ludźi, w produkowacym přemysle 3 100. To wuchadźa z rozprawy „Budyšin w ličbach 2015“.
Rjelka/Lipič dale bjez poražki


text:
Beschreibung
Lizka, kotrejež nank daloko preč we wulkim měsće dźěła, je wotydźenja z maćerku sama. Hdyž pak dyrbi ta popołdnju na dźěło abo hdyž Lizku šija boli, so jeje najlubši wuj Florian wo holčku stara. Zhromadnje sej hrajkataj, po měsće dundataj abo w parku kački picujetaj. Rjaneho dnja pak njesłuša kedźbnosć najlubšeho wuja Floriana hižo jeničce jej samej: Tomaš je sobu do jeho bydlenja zaćahnył a Lizka ma naraz dweju wujow. Wuj Florian samo wočakuje, zo wona z Tomašom do zwěrjenca dźe. To so jej njelubi, a wona wjaza kózlika. Bórze pak pytnje, zo ma Tomaš tež swoje dobre stronki.


text:
Bjedrich August Bergan
Bjedrich August Bergan (němsce Friedrich August Bergan; * 15. septembra 1824 w Dołhej Boršći, † 16. februara 1901 w Drježdźanach) bě serbski ewangelski farar a zakitowar serbstwa.
Narodźi so jako syn Boršćanskeho wučerja Jana Bergana a wopytowaše wot 1841 do 1843 Budyski gymnazij, hdźež bě z čłonom towarstwa Societas Slavica Budissinensis. Wot 1843 do 1846 bě šuler Zhorjelskeho gymnazija a potom studowaše hač do lěta 1848 ewangelsku teologiju we Wrócławju. Wot 1848 do 1852 bě kandidat duchownstwa w pruskim Rózborku a 1852 nastupi farske městno we Wulkich Zdźarach, hdźež skutkowaše přez 45 lět hač do lěta 1898, hdyž so na wuměnk do Drježdźan poda.
W Zdźarowskej wosadźe, tehdy k Pruskej słušacej, haješe serbsku rěč a wašnja a zakitowaše serbšćinu před pruskej wyšnosću.
Přećel Handrija Zejlerja bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1897 jeje čestny sobustaw.
Narowny pomnik Bjedricha Augusta Bergana a mandźelskeje Luizy Klary, rodźeneje Kubicec (1837–1916), nadeńdźe so na Zdźarowskim kěrchowje.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jan Dobrucký: Nekrolog. W: ČMS 53 (1901), str. 137sl.
- Ota Wićaz: Dopomnjenki na njeboh fararja Bergana we Wulkich Zdźarach. Předźenak 1934, str. 53sl.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Arnošt Simon: Bergan, Bjedrich August. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 46


text:
Njebjelčanska gmejnska rada je so wčera wurjadnje a njezjawnje schadźowała. Přičina zetkanja bě trěbny rozsud wo nakupje wohnjoborneho awta. Přidatna tema wječora bě diskusija wo horće.
Njebjelčicy (SN/MiR). Gmejna Njebjelčicy budźe kupić wohnjowoborne awto. To su gmejnscy radźićeljo wčera jednohłósnje rozsudźili. Za tule naprawu chcedźa nałožić 30 000 eurow. „Po dwójnym njewuspěšnym wobdźělenju na wupisanjomaj wo nakup tajkeho jězdźidła su rozsudźili, so za trjebanym awtom rozhladować“, rozłožuje wjesnjanosta Tomaš Čornak. Tajke namakali su w Urbachu njedaloko Nordhausena pola předewzaća Merkel, hdźež tajke jězdźidła twarja. Tam chcedźa na wozydle trěbne reparatury wukonjeć. Za šěsć njedźelow, tak so čłonojo Njebjelčanskeje wohnjoweje wobory nadźijeja, móža techniku wužiwać.


text:
Urzyndowo godka
Godka urzyndowo – godka, kero erbła uńikatowy status prawny na teryńe państwa abo jygo tajle. Nojczyńśćij je to godka kero je używano we strukturach legislacyjnych l.b. we parlamyńće. We wjynkszośći państw godka lebo godki urzyndowe sům uokreślůne we kůnstytucyje abo inkszych urzyndowych papjůrach. Ńykere państwa ńy majům wcale uokreślůnyj godki urzyndowyj, l.b. Szwecyjo, Wjelgo Brytańijo a USA. Inksze majům pora godek urzyndowych we cołkim państwje, abo ńykere majům status urzyndowy ino we jygo tajle. Ślůnsko godka ńikaj ńy mo statusu godki urzyndowyj.


text:
» Top Local Regions
- Mazowieckie = 165
- Lubelskie = 23
- Pomorskie = 16
- Zachodniopomorskie = 12
- Łódzkie = 11
- Dolnośląskie = 9
- Warmińsko-mazurskie = 9
- Śląskie = 7
- Kujawsko-pomorskie = 5
- Wielkopolskie = 5
» Top Global
» Ranking
The popularity rank in Poland is #4836
Worldwide there are 329+ people named Skolimowski
» Popular firstnames for surname Skolimowski
Andrzej Skolimowski (17) Jan Skolimowski (17) Stanislaw Skolimowski (14) Henryk Skolimowski (11) Kazimierz Skolimowski (10) Krzysztof Skolimowski (9) Waldemar Skolimowski (8) Jerzy Skolimowski (8) Zbigniew Skolimowski (8) Mieczyslaw Skolimowski (8) Piotr Skolimowski (7) Antoni Skolimowski (7) Miroslaw Skolimowski (7) Zygmunt Skolimowski (7) Tadeusz Skolimowski (6) Czeslaw Skolimowski (6) Leszek Skolimowski (6) Marek Skolimowski (6) Marian Skolimowski (5) Michal Skolimowski (5) Zdzislaw Skolimowski (5) Jozef Skolimowski (5) Bogdan Skolimowski (4) Wieslaw Skolimowski (4) Tomasz Skolimowski (4) Dariusz Skolimowski (3) Wojciech Skolimowski (3) Roman Skolimowski (3) Adam Skolimowski (3) Slawomir Skolimowski (3) Bogumil Skolimowski (3) Grzegorz Skolimowski (3) Artur Skolimowski (3) Jacek Skolimowski (2) Ludwik Skolimowski (2) Stefan Skolimowski (2) Sylwester Skolimowski (2) Pawel Skolimowski (2) Boleslaw Skolimowski (2) Edward Skolimowski (2) Arkadiusz Skolimowski (2) Wladyslaw Skolimowski (2) Robert Skolimowski (1) Waclaw Skolimowski (1) Bohdan Skolimowski (1) Krystyn Skolimowski (1) Leonard Skolimowski (1) Hieronim Skolimowski (1) Maciej Skolimowski (1) Jaroslaw Skolimowski (1) Mariusz Skolimowski (1) Adolf Skolimowski (1) Eugeniusz Skolimowski (1) Szymon Skolimowski (1) Rudolf Skolimowski (1) Aleksander Skolimowski (1) Leopold Skolimowski (1) Feliks Skolimowski (1) Franciszek Skolimowski (1) Zofia Skolimowski (1) Zenon Skolimowski (1) Marcel Skolimowski (1) Ireneusz Skolimowski (1) Ryszard Skolimowski (1)


text:
Wrocław
50-141 Wrocław
Wrocław jo z něźi 640 000 wobydlarjami stwórte nejwětše město Pólskeje a jo stolica wójwodstwa Dolnošlazyńska.
Wrocław twóri ze sedłom romsko-katolskego arcybiskopa, ewangelskego dioceznego biskopa, 10 wusokošulami z 130 000 studentami, kopicu slěźerskich institucijow, 11 źiwadłami, 9 muzejami, jadneju operu a filharmoniju kulturne a wědomnostne srjejźišćo cełego šlazyńskego ruma.
Město lažy pśi Odrje wósrjejź wunosnego rolnikarskego a górnistwowego regiona, jo pak teke we wobłuku mašinotwari a metaloweje industrije wuznamne stojnišćo.
Wrocław jo nejwětše město a historiska stolica Šlazyńskeje.
Wopśimjeśe
Mě a wopon
Mě se wótwóźijo wót českego wójwody Wratislawa I (888-921), kótaryž jo był zazdaśim załoźaŕ města. Inicial W namakajo se we woponje města, kótaryž jo kejžor Korla V. 1530 městu pósćił.
Wopon jo kwadrěrowany šćit. W prědnem pólu jo česki law, w drugem šlazyński hodlaŕ, w tśeśem inicial W a w stwórtem głowa Jana Ewangelista. Srjejźi jo głowa Jana Dupjarja na slobranem talarju. Wobej Jana stej pódla swěteje Jadwigi wósebnej patrona Šlazyńskeje.
Stawizny
Město Wratislawa se prědny raz w lěśe 900 naspomnjejo.
990 jo pólski wjerch Mieszko I. Wrocław a cełu Šlazyńsku dobył. W 13. stolěśu su nimske sedlarje zachopili se na městnje źinsajšneje uniwersity zasedlowaś. 1261 jo město dostało Magdeburske měsćańske pšawo.
Wót srjejź 14. stolěśa jo Wrocław słušał k Českej a z tym teke k Swětemu romskemu mócnarstwu. Wót 1526 su Habsburgske kněžyli nad Wrocławom. 1702 jo Awstriska Wrocław Pšuskej pśepódała.
Južo 1840 bu Wrocław z 100 000 wobydlarjami wjelike město. 1910 su bydliło we Wrocławju 510 000 luźi, z kótarychž su byli 95,71% Nimce a 2,95 % Pólaki. Wót 1919-1945 jo Wrocław był stolica nowo wutwórjoneje prowince Dolnošlazyńska.
Pó drugej swětowej wójnje jo se zastojnistwo města a cełeje Šlazyńskeje Pólskej pśepódało. Wšykne nimske wobydlarje su musali Wrocław wopušćiś. Južo 1948 jo jano hyšći 7 000 Nimcow we Wrocławju bydliło.
Wobydlarstwo
Sport
- Gwardia Wrocław - volleyball, 3 raze mejstaŕ Pólskeje
- Sparta Wrocław - speedway, 4 raze mejstaŕ Pólskeje
- Śląsk Wrocław - basketball, 17 razow mejstaŕ Pólskeje
- Śląsk Wrocław - kopańca, 2 raze mejstaŕ Pólskeje
Galerija
Wósobiny
- Piotr Beber - pólski architekt


text:
III ślōnski aufsztand, eli polsko militarno inwazyjo, eli gōrnoślōnsko dōmowo haja?
Take trzi roztomajte badniyńcio na przileżitoście ze maja a junika 1921 na Gōrnym Ślōnsku idzie we roztomajtych historyjowych buchach trefić. III ślōnski aufsztand to sztandard miano we polskij historyjografije, chocioż kej fto tyn punkt ôd widzynio przimnie, to poradzi barzij ô polskim na Gōrnym Ślōnsku, jak ô echt ślōnskim aufsztandzie, godać. Toć, co przi tyj przileżitoście sie mit roztopiyrzo, choby „ôroz Ślōnzoki ze giwerami na niymiecke włodze wylyźli”. Ômijo sie przi tym take „knyplōwate” detale, jako fakt, co ôperacyjne plany tego „ôroz” aufsztandu już we januar 1921 ôficiry ze Gyneralsztaba ôd Polskij Armije we Warszawie narychtōwali, co tyn sztab sekretnie do betajlōnga we hajach 700 ôficirōw a fanytryjgerōw, 1300 podôficirōw a 7 tauzynōw szicokōw ze pukownikami Mielżyńskim a Zenktellerym na szpicy delegiyrōwoł (ôba rodzōne we Wielgopolsce), co tauzyny nowych „ślōnskich powstańcōw” we cołkij Polsce werbōwali, a na Gōrnym Ślōnsku niy Niymce, ino Internacyjōnalno Plebiscitowo a Reskirunkowo Komisyjo na szpicy ze francuzkim gen. Henri Le Rondem, kery oufyn popiyroł polsko zajta, wtynczos reskirowała. Co wiyncyj na Gōrnym Ślōnsku żodnych abtajlōngōw ôde niymieckij armije niy bōło, ino internacyjōnalny siōły francuzko-italsko-britijske bōły. Skirz tego mianowaniy tyj militarnyj breweryje ślōnskim aufsztandym mo psinco do faktōw, za to sztand ô polskij, militarnyj inwazyje mo fest argumynta, tym barzij, co i polski minister ôd zagranicōwych zachōw Jan Dąbski tyn „aufsztand” za „Żeligowszczyzna we gorszij herausgabie” mianowoł, tōż za prōba skopiyrōwanio niyrechtownygo anszlusa Strzodkowyj Litwy bez abtajlōng gen. Żeligowskigo, ôde zwiōnzka ze kerym, jednako jako ôde zwiōnzka ze milityrakcyjōm na Gōrnym Ślōnsku, polski reskirunek fest sie ôdstrzig.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Toć, co popiyrocze ślōnskoście ônych aufsztandōw po swojij zajcie prowdziwy argumynt majōm, co sztylym ôd powstańczyj armije to Polsko Milityrôrganizacyjo (POW) ôd Gōrnygo Ślōnska bōła, kero ze rodzōnych Ślōnzokōw nojutramyntij sie skłodała, a we 1919 – 23 tauzyny 225 perzōnōw rachowała. Eli do roku 1921 tak sie roztopiyrziła, coby 90 procyntōw powstańcōw być, jako mocka polskich historikerōw ôsprowio? Wadzi sie ze tym już sama cifra 9 tauzynōw ôjokōw, bez Gyneralsztab ôd Polskij Armije delygiyrōwanych, a znōmy tyż, co tauzyny nowych powstańcōw bez roztomajtyj zorty komityje we cołkij Polsce werbōwane bōły, nojwiyncyj we Poznaniu, Łodzie, Warszawie, Kelcach, Krakōwie a Lwōwie. Som jedyn komityj we Czynstochowie kōncek mynij jak tauzyn perzōnōw powerbōwoł, a Polsko Milityrôrganizacyjo ôd Gōrnygo Ślōnska ze zicym we Sosnowcu werbowała mocka kwatyrnikōw Altrajchu, kerzi – jako wtynczos polske cajtungi pisali – srogi betajlōng we anszlusie bez powstańcōw Myslowic mieli. Wożnym argymyntym we kwestyje cifry Ślōnzokōw po polskij zajcie je finalno cifra czōnkōw ôd Zwiōnzka Bōłych Powstańcōw, kery we februar 1922 do 20 tauzynōw 843 czōnkōw sztajgnył. Te wszijske cifry dajōm zwola medikōwać, co rodzōne Ślōnzoki ze jednyj zajty, a delegiyrōwane polske ôjoki a werbusy ze cołkij Polski ze wtoryj zajty, możno i mynij wiyncyj pōł na pōł (fufciś fufciś) perzōnalnygo sztandu armije ôd powstańcōw bōły (archiwa zemikrofilmōwane we Ślōnskij Bibliotyce sōm, tōż mōm nadziejo, co jako uczōno kolōna, nojlepij polsko-niymiecko, kejsik to gynau porachuje). No a motiwacyjo niy wszijskich Ślōnzokōw, kerzi po polskij zajcie sie hajali, zowdy tako idyjowo bōła. Meldōnek ô przileżitościach ôd Abtajlōnga II ôd Inszpektorata nr IV we Krakōwie podował, co we dziyń 14 julika zdemōbilizōwane powstańce, kerym geltu do elwrōw niy chcieli wybecalōwać, sziby we chałpie ôd likwidacyjnyj komisyje we Szopiynicach wytrzaskali, bild ôd Piłsudskigo zrōmbali, a potyn „Deutschland, Deutschland über alles” zaśpiywali. Na zicher to niy ma haltōng ôd polskich patryjotōw, kerych jedinōm chyńcióm bōło ślōnskich ziymiōw ku Polsce dokuplōwaniy, jako ônych polsko historyjografijo mitologiyruje. Co wiyncyj dołażōm te Ślōnzoki, kere szczylać do swoich bracikōw, ōnklōw, kuzinōw, kamratōw abo sōmsiadōw niy chciały, nale do polskigo aufsztandu musym bez powstańczo milicyjo zakludzōne ôstały. Niymiecki historiker dochtōr Ewald Sztefan Pollok porachōwoł, co jejich mōgło być i 7 tauzynōw.
Ô tym, co te przileżitoście dōmowōm hajōm bōły, certifikat dowo fakt, co polske powstańce ze żodnōm regular niymieckōm armijōm sie niy hajali, ino ze takōm samōm paramilitarnōm, ciwilferajnōm, kero tyż ze rodzōnych Ślōnzokōw się skłodała (kej dzisioj sie bado na bildy ôd powstańcōw a hajokōw ze Selbstschutza, nojskorzij żodyn niy poradzi, kerzi sōm kerzi, pedzieć), a co ciekawe, we sekretnym meldunku mjr Bronisława Sikorskigo do ministra ôd milityrzachōw na tyjma niymieckich milityrôrganizacyjōw na Gōrnym Ślōnsku stoło, co „SROGSZO TAJLA JE W NICH ŻIWIOŁ POLSKI na pōł abo cołko pōniymczōny”. Ôbalo to drugi polski, historyjōwy mit, choby po niymieckij zajcie Freikorpsy ze strzodka Rajchu 90 procyntōw bōły. Sroge militarny znaczyniy ône miōły, dyć perfekt wyszkolōne a nojlepij pozbrojōne bōły, nale cifrōwo niy wiyncyj jak 20 procyntōw pojstrzōd kole 40 tauzynōw hajokōw Selbstschutz Oberschlesiens (Samoôbrōny ôd Gōrnygo Ślōnska) bōły. Nojsrogszy a nojbarzij znany ś nich bajerski Freikorps Oberland kole 1000 perzōnōw rachōwoł (tōż tela wiela polskich werbusōw ze jednyj Czynstochowy), Freikorps von Paulsen 900, Freikorps von Aulock 800, gōrnoślōnski Orgesch 300, a krōm tego mocka, nale niysrogich abtajlōngōw. Plan ônych dislokacyje ze 1 julika 1921 ô lokacyje na ausie plebiscitowygo teryna 8 a pōł tauzyna Frajkorpslerów medikōwoł. Jejich richtich cifra 1 augusta 1921 ino 5 tauzynōw 782 hajokōw wyniesła, tōż fest mynij, jak same 9000 polskich ôjokōw bez Generalny Sztab ôd Polskij Armije delegiyrōwanych, a do tego trza poranoście tauzynōw polskich werbusōw dorachōwać. Meldōnek polskigo wywiada ze 1 aprila 1921, tōż jeszczy przed przińściym Frajkorpsōw ze strzodka Rajchu, ô 35 tauzynōw hajokōw Selbstschutz Oberschlesiens godoł.
Eli te fakty pod uwoga weznymy, mianowaniy tych przileżitościōw za gōrnoślōnsko dōmowo haja nojbarzij po blisku prowdy sie wydowo. Jednako tyż badali na to te Ślōnzoki, kere trzeciōm zajtōm wadzynio ô Gōrny Ślōnsk bōły, to je gōrnoślōnske niyprzinoleżitościōwce we Zwiōnzku ôd Gōrnoślōnzokōw skuplōwane, zwiōnzku kery wtynczos 400 tauzynōw czōnkōw rachowoł, a we decymber 1921 i 500 tauzynōw, znakym tego za wiyngszość kwatyrnikōw ôd Gōrnygo Ślōnska godoł. Na kolōnie cajtunga ôd niyprzinoleżitościowcōw tydnika „Bund-Związek” ze 2 januara 1921 stoło dowanie pozōr: „Durś nad naszymi gowami groźny miecz ôd Damoklesa we haltōngu ôd DŌMOWYJ HAJE wisi. Skryto brōń, lufy ôd maszingiwerōw, bōmby a handgranaty na ludziōw ze Gōrnygo Ślōnska sie ôbrocajōm. Atmosfyra duchoty przesycōno elektrikōwym szpanōngym nad naszym GŌRNOŚLŌNSKIM FATERLANDYM sie roztopiyrziła”. 3 aprila 1921 Ewald Latacz – reskirok ôd Zwiōnzka ôd Gōrnoślōnzokōw, kery przedpedzioł anfale, sztelōnek do gōrnoślōnskij nacyje ôpublicjyrōwoł: „Gōrnoślōnzoki!! Gōrny Ślōnsk niypotajlowany ôstowo! […] Fto chce NOSZ KREJ poszćwiortować, tyn ô tym medikuje, coby nos gospodarkōwo zamordirōwać ze miarkowaniym erbniyńcio czego po nos. Nale my żić chcymy. We zgodzie a pokoju my Gōrnoślōnzoki polskij a niymieckij godki żić cuzamyn chcymy a NOSZ KREJ do szwungu dokludzić. A to je możebne yno wtynczos, kej Gōrny Ślōnsk niypotajlōwany ôstanie. Inakszyj ludowygo welōnka nad tym, eli Gōrny Ślōnsk mo być potajlōwany, eli niy, sie dōmōgōmy […] Korfanty zaś ôsprowio, co swojigo plana ôd tajlōnga bydzie do ôstatnij kapki krwi brōnić. Gōrnoślōnzoki dowōmy Wōm pozōr. Niy dejcie sie Waszygo faterlanda we prōznota pōmiynić. Eli mo krew płynōńć, to niy gōrnoślōnsko a niy na Gōrnym Ślōnsku. Gōrnoślōnzoki niy dejmy sie do żodnych terrorizmusōwych aktōw we uzus wziōńś. Kożdy terror trza we zarodku zasztrabōwać. GŌRNOŚLŌNZOKI PAMIYNTEJMY Ô TYM, CO MY SŌM JEDNAKO BRACIKOWO NACYJO. Rynce sie podejmy, pokōj uchowejmy, a wtynczos Gōrny Ślōnsk fraj a niypotajlōwany dostanymy. […] Rada ôd koalicyje pozno, co jedinym knifym jak wylyź ze gōrnoślōnskij ôstudy je neutralizacyjo fojery ô kero sie fantujōm. Wtynczos bydymy naszo rezurekcyjo za fraj ôbiwatelōw we Gōrnoślōnskim Frajsztacie fajrōwać. Zwiōnzek ôd Gōrnoślōnzokōw – Dochtōr Latacz”.
Tyż fest woga mo fakt, co bez kōntrôfynziwa ôd Selbstschutza, do Korfantygo wszijske reskiroki ôd frōntowych grupōw ôd powstańcōw przijszli a „proklamacyje niyprzinoleżitygo ślōnskigo sztatu” ôd Korfantygo sie dōmōgali, zajś jedyn ś nich Francik Merik chned po kōńcu hajōw zrychtowoł Zwiōnzek ôd Downiejszych Powstańcōw ku Gōrnoślōnskij Niyprzinoleżitoście, kery chcioł na zônaczōne fakty postawić, nale ôstoł na przikoz ôd Korfantygo bez abtajlōng ôd powstańcōw ze Pszcziny rozpraśniynty. Po zajcie ôd Selbstschutza tyż abtajlōng ôd werbusōw ze ôkolicōw Waldenburga sie hajoł, bōł bez znōmygo popiyrocza niyprzinoleżitoście Ślōnska pszczińskigo fysta Hanysa Hajnela XV zrychtōwany a bez ônygo synka Hanysa Hajnela XVII reskirowany (chned przed II weltowōm hajōm dziołocza niymieckij, antihitlerowskij ôpozycyje, potyn ôficira britijskigo Royal Air Force). Pojstrzōd ôficirōw ôd Selbstschutza tyż inksze popiyrocze niyprzinoleżitoście ôd Gōrnygo Ślōnska bōły pojstrzōd inkszimi ôberlojtnant Karl Fryc von Pückler a hauptman Hanys Jorg von Praschma ze Falkynberga. Ôficirym ôd inszpekcyjōw na bytōmskim kōncku bōł Anzelm Stroka, bōły czōnek ôd Zwiōnzka ôd Gōrnoślōnzokōw (wyciepany za prōba potajlōwanio dziołoczōw skirz plebiscita) a przijszły reskirok ôd Gōrnoślōnskij Jednoty, kery stoł na sztandzie ôsobnyj gōrnoślōnskij nacyje a niyprzinoleżitoście ôd Gōrnygo Ślōnska.
Tōż bez wōntōw tak mianowany III ślōnski aufsztand bez wiyngszość ôbiwatelōw ôd Gōrnygo Ślōnska za dōmowo haja bōł badany a richtich niōm bōł, jak we wiyngszoście ze sobōm same Ślōnzoki sie hajali a to czasym i take, kere mieli tyn sōm cwek, kerym niyprzinoleżitość ôd Gōrnygo Ślōnska bōła. Pierōnowy czas, coby przileżitoście ze maja a junika 1921 haltnōńć propagandōwo brać a pō mianie mianōwać, to je za gōrnoślōnsko dōmowo haja, co terozki ino te ślōnske strzodowiska robiōm, kere słożōno natura tych przileżitościōw spokopić poradzōm.
Dariusz Jerczyński
Blog jest autonomiczną stroną autora. Redakcja Wachtyrza nie odpowiada za treść i pisownię autora.


text:
Zyma
Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.
Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:
- na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
- na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija.
Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
- 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
- 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.
Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.
Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.
Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.
Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót zymskego sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora. Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.
Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.


text:
Flensburg. Slědny tyźeń jo rozšyrjał FUEN tu wjelgin dobru powěsć, až jo něnto wuspěch wót Minority Safepack (MSPI) wěsty. MSPI jo iniciatiwa narodnych mjeńšynow w Europje, kótarež su wójowali za wěcej pšawow. Až do 3. apryla togo lěta jo za MSPI 1.320.053 luźi pódpisało.
W casu pó tym su kněžarstwa a europske zastojnstwa pśespytowali, lěc te pódpisma teke płaśe. Na pśikład njejo było dowolony, až luźe dwójce pódpišu.
Toś ta faza jo něnto mimo. 30. julija su wózjawili oficialnu licbu wót 1.128.385 pódpismow. A až jo MSPI wuspěšna bergarska iniciatiwa! To njejo wšedna wěc. Wót dogromady wušej 70 bergarskich iniciatiwow na europskej rowninje jo MSPI jano ta pěta wuspěšna.
W dogromady 11 krajach su dojśpili dosć pódpismow, aby licyli pódpisma togo kraja: w Rumuńskej, Słowakskej, Hungorskej, Bulgarskej, Letiskej, Spańskej, Dańskej, Kroatiskej, Słowjeńskej, Litawskej a Italskej. We wšych drugich krajach njejo ta licba pódpismow wusoko dosć była za kwotu; tamne pódpisma njepłaśe. W Nimskej jo pódpisało wušej 19.000 luźi. Teke wjele serbskich luźi jo pódpisało.


text:
Kiej downo tymu na Zołynżu żyła se bogato wdowa co miała dwie cery i pasiyrbica
Cery były brzidki i złe, zdało sie im że som nojważniejsze na cołkim świecie. Pasierbica zaś była dziołszkōm szwarnōm i smukłōm a ku tymu miała dobre serce. Złe babska fest ij zazdrościyły piykności i sfalały na nia wszyski roboty w doma. Biydno frelka musiała sie zajmować najgorszymi arbajtami a zowizo siostry jom szterowały. Ku tymu chodziyła w starych łachach a że omajlant musiała hajcować w piecu, miała osmolono gymbiczka. Kieregoś dnia kieryś ij zawołoł „Kopciuszek” i potym tak już zostało dziołsze na miano.
Kiejsik ogłosiyli, że w Katowicach bydzie wielki bal bo oto królewicz chledo żony
Złe cery fest sie wysztiglowały z nadziejōm, że monej im sie podarzi i pójdōm w żyniaczka z ksienciym. Kopciuszek tyż chcioł iś ale macocha miała na dziołcha nagnane i zrobiyła ij na złość – wsuła mak do wiadra popiołu i przikozała dziołsze że mo to wszysko wyzbiyrać eli chce iś na bal. Dobrymu Kopciuszkowi przileciały z pomocōm ptoszki – oddzielyły mak od popiołu i frelka roz dwa była gotowo z robotōm! Ale gizdawo macocha sie zawziyna, żić wypła i zostawiyła Kopciuszka doma i pojechała ze swoimi cerami na bal.
Kopciuszek fest zachełkoł w sromotnej żałości ale ôroz pojawiyła sie dobro wróżka!
Kozała sie ogarnyć oślimtanej dziołszce i roz dwa ij przemiyniyła oblyczka. Ze starych ucioranych lōntów zrobiył sie najszykowniejszy klajd jaki kej yno kiery widzioł na Zołynżu! Taki strojny i paradny, Kopciuszek wloz do piyknej, magicznej karety zaprzągnytej w dwa czorne, dostojne konie. Wróżka przikozała dziołsze, że se mo dać pozór bo czary działajōm yny do dwanostej w nocy beztuż mo sie gibać i nie siedzieć na balu do szaroka.
Kopciuszek yny wloz na sala balowo i na szlag wszyskich oczarowoł
Ksionże tyż przepod i migiym poprosiył frelka do tańcowanio. Dobrze im było do kupy i oba sie w sobie zakochali tego wieczora. Ôroz Kopciuszek sie skapnył że już pizło trzi ćwierci na dwanosto i trza gibko citać. Ale ksionże był tak za niom gupi że jom nie chcioł wypuścić. Yntlich dziołcha poradziyła sie wyrwać i drap zaczła ciś do karety. Z tego wszyskigo na schodkach straciyła jedyn kromflek ale już nie było czasu coby sie po niego wracać.
Ksionże wylecioł w aszfōngu za Kopciuszkiym ale nie poradziył jom dogonić. Za to na schodkach dopod złoty balszuł i zmiarkowoł, że trza bydzie znejść dziołcha fortelym.
Na drugi dziyń wysłoł na Katowice gońca kiery chodziył od dwiyrzi do dwiyrzi i miarkowoł kierej pannie pasuje piykny trzewiczek
Ale kożdo miała za wielko szłapa i nie szło nasadzić delikatnego pantofelka. Aż w końcu goniec prziszoł do złej macochy. Cery ciepły sie na kromflek ale oczywiście żodnej ôn nie pasowoł. Goniec w koncie dojrzoł Kopciuszka i mimo szpetnych łachów przikozoł napasować złoty balszuł. I wtedy sie wydało! Bucik leżoł na szłapce Kopciuszka choby uloł!
Złe babska pozielyniały z zowiści i zrobiyły sie eszcze brzidsze a zatym goniec zawióz dziołszka na zomek. Tam wziyni ślub z królewiczym i żyli se długo a w szczęśliwości.


text:
Serbski seminar
Serbski seminar (něm. Wendisches Seminar, čěs. Lužický seminář) - oficialne pomjenowanje Lausitzer Seminar St. Petri - w Praze bu w lěće 1724 jako kubłanišćo za katolski měšniski dorost Hornjeje Łužicy załoženy. W prěnich lětdźesatkach běchu tam jenož serbscy chowancy. Po změnjenju mjezow diecezow přidružichu so wot kónca 18. lětstotka tež němscy studenća. Seminar wobsteješe hač do lěta 1922. W tutymaj nimale dwěmaj lětstotkomaj pak běchu w seminarje serbscy studenća we wjetšinje. Tohodla ma Serbski seminar wažne městno w stawiznach serbskeho luda.
Dźensa słuži twarjenje něhdyšeho seminara na Praskej Małej stronje jako běrow Swobodneho stata Sakskeje w Čěskej kaž tež jako sydło Towarstwa přećelow Serbow a Hórnikoweje knihownje, najwjetšeje zběrki serbskeje a sorabistiskeje literatury w Čěskej.
Wobsah
Załoženje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Z Ćemjerc pola Budyšina pochadźacej bratraj a měšnikaj Měrćin Norbert a Jurij Józef Šiman běštaj hižo 1694 swoje nalutowanki wužiwałoj, zo byštaj na Praskej Małej stronje "hospitalitu" za łužiskich bohosłowcow załožiłoj. 1706 bě na Małej stronje blisko Karloweho mosta ležownosć na předań, kotraž so 19. apryla 1706 do čěskeje krajneje tafle zapisa. Traješe pak hišće 20 lět, prjedy hač so předewzaće Šimanec bratrow (stworić dom a kubłanišćo za łužiskich alumnow) zešlachći. 12. februara 1724 spisa so w Praze załoženske wopismo, kotrež so wot Budyskeho tachantstwa swj. Pětra přiwza a 6. julija 1725 wot kejžora Korle VI. wopodstatni.
Čehodla so serbscy duchowni w Praze wukubłachu[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W 16. lětstotku přisłušeše Hornja Łužica Čěskemu kralestwu a bě tak pod knjejstwom katolskich Habsburgow. Tohodla njezamó so reformacija w tutej kónčinje dopřesadźić. Pod škitom kejžora wostachu Budyske tachantstwo, někotre klóštry a dźěl burskich poddanow w romskej cyrkwi. Wot toho časa bě Hornja Łužica dwukonfesionelna. Zbytne katolske pasma přisłušachu Mišnjanskemu biskopstwu, kotrež běše so w běhu reformacije zhubiło. Wot połojcy 16. lětstotka přewza Budyske tachantstwo w dalokej měrje nadawki biskopa. Njebě wšak jim dowolene, duchownych wuswjećić. Hižo tehdy dyrbjachu so bohosłowcy druhdźe wukubłać. Dźěchu mj. dr. na uniwersitu w Krakowje a Wienje abo přiwzachu so w Jezuitskich kolegijach w Olomoucu, Praze abo Lanžhoće (Landshut). Wosebje wuske běchu styki do susodnych Čech.
W Praskim měrje 1635 wotstupi kejžor Ferdinand II. Łužicu sakskemu kurchwjerchej Janej Jurjej I.. Protokol přepodaća rjadowaše mj. dr. konfesionalny status quo. Tak bě tež pod protestantiskimi kurwjerchami wobsydstwo katolskeje cyrkwje garantowane. Kaž hižo do toho dźěchu katolscy łužiscy bohosłowcy na studij do Habsburgskich krajow. Dla pobrachowacych duchownych w rekatolizowanych Čechach přewzachu mnozy Łužičenjo tam poskićenu faru. Ze załoženjom měšniskeho seminara chcyštaj Šimonec bratraj tuž wjace Łužičanam teologiski studij zmóžnić. Zdobom chcyštaj so wo to starać, zo bychu wustudowani domiznje swěrni wostali. Tohodla přewza bórze Budyske tachantstwo patronat nad Serbskim seminarom.
Twar Serbskeho seminara[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po přewinjenju mnohich ćežow a formalitow, móžachu w zymje 1725/1726 twarske zrěčenja podpisać. 15. julija 1726 połoži so zakładny kamjeń. Nasta jednore barokowe twarjenje, kotrež mjenowaše so „Serbski seminar“ resp. „Łužiski seminar“. Japoštoł Syman Pětr bu za škitneho patrona. Konkretny dźeń poswěćenja njeje znaty.
Prěni studenća a wuwiće seminara[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W nazymje lěta 1728 zaćahnychu prěni studenća, dwaj teologaj, dwaj filozofaj a 15 gymnaziastow. Alumnojo, kiž w Serbskim seminarje bydlachu, so tu w prěnim rjedźe duchownje kubłachu. Serbja móžachu so nimo toho na maćernorěčnych zwučowanjach wobdźělić. Za wědomostne kubłanje běštej Němski małostronski gymnazij a po maturje, filozofiska fakulta Karla-Ferdinandoweje-uniwersity zamołwitej. Tachan a jemu podrjadowany prezes, kiž bě přez Budyske tachantstwo zasadźeny, tworještaj wjednistwo domu.
Kurwjerchowstwo Sakska a Habsburgska monarchija wudźeržowaštej lětstotki dołho dobre poćahi, přez čož bě tež bjezpłatnosć šule a studija sakskich alumnow (Serbow a Němcow) zaručena. Załožba Šimonec bratrow dósta dobru rezonancu pola duchownych a wěriwych we Łužicy. Z pomocu bohatych pjenježnych darow so bórze dalše studijne městna wutworichu.
Po tym zo bě sakske knježerstwo we 18. lětstotku ke katolskej konfesiji přešło, nastawachu tež w Sakskej katolske wosady. Dźěl jich měšnikow bě so tohorunja na Serbskim seminarje wukubłało. Wot 19. lětstotka hač do zawrjenja seminara studowachu tam prawidłownje studenća ze sakskich krajow.
Serbja studowachu słowjanske rěce a dźeržowachu zwisk k Čecham a druhim Słowjanam, štož bu za namakanje identity małeho serbskeho luda jara wažne. 21. winowca 1846 załoži Jakub Buk (pozdźiši prelat a kralowski sakski dwórski kapłan a farar dwórskeje cyrkwje) zhromadnje z druhimi studentami serbske šulerske a studentske towarstwo, Serbowku.
Wot 19. lětstotka bě Serbski seminar srjedźišćo konkurěrowaceju nacionalizmow Němcow a Słowjanow. Z protestantiskeje (prusko-) němskeje strony so twjerdźeše, zo je Serbski seminar pječa panslawistiski a z tym strach za Saksku a samo Němsku. Rěčeše a pisaše so wo słowjanskich "Hetzkapläne" a Sakskemu knježerstwu so wumjetowaše, zo wona to wšo pječa ćerpješe. Ze stron Habsburgskeho knježerstwa Rakusko-Wuherskeje so tak a tak jara němske nastajenje njewočakowaše. K stajnym přisłodźenjam dyrbještaj so Budyski biskop a Praski prezes pospochi wuprajeć.
Rozpušćenje seminara w lěće 1922[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po rozpadźe Rakusko-Wuherskeje monarchije a Sakskeho kralestwa padny seminar do hłubokeje krizy, kotruž njezmištrowa. Nowi čěskosłowakscy knježićeljo skónčichu studijnu swobodu a hrožachu z tym, pjenjezy załožby sćazać. Budyske tachantstwo njezamó dla inflacije w Němskej pomhać. Za dawno trěbne twarske wobnowjenja Serbskeho seminara falowachu pjenjezy. Žiwjenske zastaranje alumnow njeběše hižo zaručene. Knježerstwje Sakskeje a Němskeho mócnarstwa wukonještej ćišć na katolsku cyrkej, kotrejž seminar słušeše. Wona dyrbješe jón zawrěć, dokelž nochcyše wukubłanje měšnikow w njepřećelskim słowjanskim wukraju dale ćerpjeć.
Po znowozałoženju Mišnjanskeho biskopstwa, měješe nowy biskop Christian Schreiber zamołwitosć za wukubłanje měšnikow. Wot lěta 1917 płaćace nowe cyrkwinske prawo žadaše sej hinaše wukubłanje přichodnych měšnikow. Po dołhich tajnych jednanjach bu započatk 1922 w Budyskim biskopskim ordinariaće skónčnje wobzamknjene, Serbski seminar rozpušćić a spředać. Posledni prezes J. Jakubaš dósta wotpowědne přikazy. W žnjencu lěta 1922 buchu posledni studenća wróćo pósłani, we winowcu samsneho lěta so Serbski seminar předa (zapisane do krajneje tafle 30. winowca 1922). Wjele katolskich Serbow měješe předaće seminara za nadběh na serbsku narodnosć, štož bě jedna z přičin za to, zo steješe dźěl Serbow wótrje přećiwo biskopej Christianej Schreiberej.
Matrikle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot 1728 do 1922 wopyta 768 alumnow Serbski seminar w Praze, mjez nimi 428 Serbow, 319 Němcow a 21 z druhich narodow. Wjetšina z nich sta so z měšnikom we Łužicy a cyłej Sakskej.
W seminarje wjedźenu matriklu wšitkich šulerjow a studentow wuda PhDr. Zdeněk Boháč. Za wuhódnoćenje rozdźěli Boháč stawizny seminara do třoch periodow.
- Prěnja perioda: (1706) 1728 do 1783, tehdy běchu jenož Serbja w seminarje.
- Druha perioda: 1784 do 1821, pódla Serbow přińdźechu nětko tež Němcy na studij do Prahi. Pochadźachu z wobwoda klóštra Marijiny doł (Wostrowc) a z Drježdźan.
- Třeća perioda: 1822 do 1922: Dokelž so wobwod Kulow arcybiskupstwu we Wrocławju přirjadowa, přińdźe přeco mjenje Serbow na studij do Prahi. Do třećeje periody padnjetej tež załoženje Němskeho mócnarstwa a rosćacy nacionalizm, kotryž so po prěnjej swětowej wójnje hišće zesylni.
Předstejićel seminara běše pak Serb, pak Němc, pak Čech – problemy dla toho lědma běchu. Serbja a Němcy studowachu zhromadnje.
Hlej tež: Zapiski wo chowancach Serbskeho seminara
Literaturne pokiwy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Dieter Rothland: Das Wendische Seminar. We: Eine Kirche – zwei Völker, Nakładnistwo Domowina Budyšin 2003, ISBN 3742019260.


text:
Čukotka
Čukotka abo Čukčiska połkupa (rusce ЧykóTka – Čukotka abo ЧykóTckий пoлyócTpoB - Čukotskij poluostrow) je najwuchodniša połkupa Ruskeje federacije a tuž tež cyłeje Azije.
Ma přestrjeń wot něhdźe 58.000 kwadratnych kilometrow ale jenož dźewjeć tysac wobydlerjow.
Wona słuša administratiwnje do Awtonomneho wokrjesa Čukčow a leži mjez Čukčiskim morjom na sewjeru a Beringowym morjom na juhu, kotrejž stej přez 82 kilometrow šěroki Beringowy přeliw zwjazanej. Na tamnym boku přeliwa nadeńdźe so Alaska.


text:
Te dochtory1 marudzōm, że jymy za dużo biołyj mōnki i bez to żech sie pomyśłoł, że trza by bōło tyż sam cojś upiyc do zdrowotnojści- jak w ogóle idzie pedzieć, że słodkojści sōm zdrowe. Mōmy sam fetaminy2 ze markwi, mōnka żytnio razowo i do tego żech jeszcze doł cojsik takego, jak zarodki pszynne- normalnie jak rychtujōm3 ze pszynicy biołoł mōnka, to je wyciepujōm, a łone majōm wiyncyj solōw mineralnych i fetaminōw, jak4 całe ziorko. To trocha tak, keby jako kobiyta sie kupioła nowo kecka5, łostawiōła sie w dōma z ni yno pasek, a ta reszta by wyciepła. Bez to trza pamiyntać, żeby jejś6 tyż trocha tych niyprzetworzōnych czyńści zboża. Niy bōjcie sie, że tam driny7 sōm yno same dziwności, bo trocha szokolady tyż tam je- to przeca mo być do ludzi, a niy do cudokōw.
Co potrza?
4 jajca
1 szokolada
4 wiynksze markwie8
1 szklōnka mōnki żytni
1 szklonka zarodkōw pszynnych (kebyjście ich niy mogli znojś, to mogecie dać pszynnyj razowyj abo- no trudno- normalnyj pszynnyj)
0,5 – 1 szklōnki brōnołtnego cukru (zależy łod tego, jak mocno chcecie je mieć fitness)
1,5 łeżeczki proszku do pieczynioł
bojtlik9 figōw
ździebko10 chili
ździebko soli
4-6 ziorka ziela angelskego (roztrzaskane we moździerzu)
2 łeżki oliwy
2 łeżki masła
Szokolada rozpuście w jakim gorczku abo misce nad wrzōncōm wodōm. Wciepcie tam tyż te 2 łeżki masła. Jajca zmiksujcie ze cukrym. Niyskorzi11 dejcie tam mōnka, zarodki, rozpuszczōno szokolada, oliwa, potarte markwie, prziprawy i wszysko dobrze wymiyszejcie. Rozgrzyjcie sie piec na 180 stopni. Przigotujcie sie forymki na muffiny- nojlepi take mańsze. Do kołżdyj dejcie łeżka ciasta (żeby wiynksze pó12 forymki bōło połne- ja, wiym, że połōwki zawsze sōm równe, ale przeca i tak wszyscy wiycie, o co sam13 idzie) i wciście po pó figi. Potyn wrojście te babeczki do pieca na 20 minut, żeby sie tak fajnie przibrōnołciōły14. Niyskorzi niech sie leko ochōdzōm i… na zdrowie 🙂
1lekarze
2witaminy
3przygotowują
4niż
5sukienkę
6jeść
7w środku
8marchwi
9opakowanie
10szczyptę
11później
12połowa
13tutaj
14przypiekły


text: Salow/Serbske Pazlicy (SN/bl). Po tym zo běchu w mnohich wsach hižo serbski mejski nałožk pěstowali, padnychu minjeny kónc tydźenja mnohe dalše meje, tak w Róžeńće, Ralbicach, Njebjelčicach, Worklecach, Nuknicy a w Sernjanach. Sobotu wječor su meju tež w Salowje powalili. Dohromady wosom porow ćehnješe na nawjes, hdźež wjesnjanow a hosći witachu. W miłym wječornym wětřiku so fale a suknje Salowskich holcow w narodnej drasće jenož tak kolebachu. Na akordeonje hraješe Maćij Šołta z Pančic-Kukowa znate serbske štučki, kotrež wšitcy mócnje sobu spěwachu a ke kotrymž młodźina rejwaše. Jako prěni hrabny za wjerškom Titus Žur z Róžanta, kiž wuzwoli sej za kralownu Salowčanku Hanneloru Schneider. Z wulkim wěncom, witym z dubowych łopjenow, zaćahny mejski porik do swjedźenskeho stana, hdźež rejwachu „kralowski walčik“. Ze stana zaklinčachu serbske a němske spěwy, kotrež akordeonist z prawej hudźbnej žiłku přewodźeše. K rejam pipiskaše wjesny DJ, tak zo w Salowje při wjesnym haće hač do zerjow swjećachu.


text:
BK Opawa – udany start we Lidze Majstrōw [skrōt szpilu]
Basketbalŏrze BK Ôpawa mieli łōńskego roku drugi plac w czeskej lidze basketbala i skuli tego we tyn sezōnie mogli wystartować we Europejskej Lidze Majstrōw. Wczorej we Ôpawie zagrali piyrszy szpil ze Nanterre 92 ze Francyji. Szpil ułożōł sie po myśli basketbalŏrzy ze Ślōnska, kerzi wygrali dwie piyrsze kwarty 28-16 i 17-16. We trzeciej straty zaczli ôdrŏbiać basketbalŏrze ze Francyji i wygrali jōm 12-21. Ôstatniŏ należōłŏ zajś do Ôpawy. Wygrali jōm 17-14, a cołki szpil 74-67. Na spodku mogecie ôbejrzeć skrōty ze szpilu.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Basketbalŏrze ze Ôpawy grajōm we grupie B Europejskej Ligi Majstrōw. Inszke manszafty, z kerymi przidzie jeszcze grać basketbalŏrzōm ze Ślōsnka, to Hapoel Holon (Izrael), Iberostar Teneryfa (Szpanielsko), Reyer Wenecyjŏ (Italijŏ), PAOK Salōniki (Grecyjŏ), Telekom Bōnn (Niymce) i Friburg Olympic Basket (Szwajcariŏ).
Nostympny szpil we Ôpawie bandzie 23 października. Ślōnski manszaft zagrŏ ze Reyer Wenecyjŏ.


text:
Nazwa
Publikacje:Zeszyty Naukowe AM
Publikacje powiązane
Ilość powiązanych elementów: 17
- Zeszyt Naukowy (5) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (1) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (6) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (7) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (8) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (9) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (2) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (3) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (4) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (10) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (11) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (12) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (13) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (14) AM w Bydgoszczy
- Zeszyt Naukowy (15) AM w Bydgoszczy
- Twórcy i animatorzy muzyki na Pomorzu i Kujawach
- Język, system, styl, forma w muzyce (VI i VII)


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi
takim niech sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie ”kursywom” na tóm czornóm szczałke w tej szarej kostce, kierom nóndzie zaroz pod spodkym.
Brymza fórt piszczała
Worce sie czasym przynś po naszym mieście, bo dycki podarzi sie na cosi nowego trefić. Łostatnio żech pisoł ło takim chwolidle co wyglóndało jak szmacie do delin i przedstowcie se, że kómósi zrobiło sie luto i naszpanowoł to na hrubszy nowy porwózek. Podarziło sie jóm ganc fajnie wyprościć i dzisio idzie poczytać to wszecko, kaj, co i w kierym tyjaterze bydzie przedstawiane. Nikiedy worce cosi kómusi ukozać i ło tym napisać, coby sie skapowoł, że musi to wartko zrychtować, co kiejsi wymamlasił. Tak sie isto stało też s tym chwolidłym, bo dzisio wisi rowno i wszedcy poradzóm to poczytać, co je na nim napisane. Worce sie też czasym przejechać naszym żółtym miejskim autobusym, coby uwidzieć, że uż aji do naszego miasta prziszła emancypacyja. Mie sie podarziło sztyry tydnie tymu mieć to szczynści i wsiednóć do autobusa w kierym za wolantym siedziała szykowno paniczka, a jo s wybauszónymi łoczami sie dziwoł czy ta rajza s Liburni do miasta skóńczy sie szczynśliwie. Wedla ni stoł inszy szofer, kiery ji pumogoł prziś s wolantym do porzóndku, ale uż kieróm klepete dzierży na pedajli to isto nie widzioł, bo całóm cestem brymza fórt piszczała. Tak to uż je, że każdy s nas dycki cosi musi piyrszy roz w życiu zrobić, a rychlij dobrze je porzykać, coby sie to podarziło. Miesiónc nieskorzij trefiłech zaś na tego samego szofera obleczónego w spodku i muszym rzeknóć, że uż to ganc inakszyj wyglóndało i jakbych nie zozdrził, kiery siedzi za wolantym to bych nie wiedzioł, że je to, ta samo paniczka. I podziwejcie sie chłopi, że nima se co błozna robić s naszych paniczek, bo stykło yno szyry tydnie, a uż nie idzie poznać, kiery w tym autobusie siedzi za wolantym.
Mini słownik:
procnie-mozolnie ,
dycki-zawsze,
podarzi sie- uda się,
deliny-podłoga,
luto-przykro,
ganc-całkiem,
worce-warto,
sie skapowoł-zorientował się,
zrychtować-naprawić,
chwolidło-reklama,
porzykać-pomodlić,
wolant-kierownica,
dziwoł-patrzył,
rajza-podróż,
wedla-obok,
klepeto-noga,
brymza-hamulec,
rychlij-szybciej,
spodek-spódnica,
błozna-żarty,
podziwejcie sie-popatrzcie się
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Do Kòscérznë Zymkòwcë wëbiéralë sã czile razy, jednakò dopiérze 31 maja 2008 r. ùdało sã nama zawitac w tim pësznym kaszëbsczim gardze. Do Centrum Kaszëbsczi Kùlturë zaproszëła naju Katarzëna Knopik, direchtórka ny jinstitucje (zó co ji wiôlgô dzãka!). Na zéńdzenim bëło 5 sztëk Zymkòwców: Słôwk Kraùse, Słôwk Fòrmella, Wòjcech Mëszk, Róman Drzéżdżón ë na sztót przëjachôł redachtór ...
Serdeczno rôczimë na zéńdzenié ZYMKÙ do Centrum Kaszëbsczi Kùlturë w Koscérznie (Strzelnica), szasé Strzelnica 2, jaczé mdze 31 maja (sobòta) ò gòdz. 6 pp. Swòje pòeticczé, prozatorsczé ë satiriczné dokazë zaprezentëją: Wòjcech Mëszk, Sławòmir Kraùse, Sławòmir Fòrmella ë Róman Drzéżdżón. Mdze téż kôrbiónka ò kaszëbsczi lëteraturze ë sprawach wszlejaczich. Zazdrzë téż tuwò Jak dojachac zdrzij ...


text:
Čorny Chołmc (UH/SN). Na wubědźowanje zmijow a na swinjorězanje běchu minjenu sobotu při Čornochołmčanskim Krabatowym młynje přeprosyli. Ale susodna łuka, kiž słuži na wulkozarjadowanjach jako přidatne parkowanišćo a kotraž měješe nětko dosć městna za zmijowy spektakl skićić, wosta nimale wosyroćena. Přetož wažna komponenta pobrachowaše: dosć sylny a wobstajny wětřik. Jeno třo, štyrjo pjerachojo, podpěrani wot swojich staršich, swoje zbožo spytachu. Sčasami so jim woprawdźe poradźi, zmij znajmjeńša trochu do wysokosće pušćić. Na wubědźowanje pak při tychle wuměnjenjach myslić njebě, wšako zmije stajnje zaso „znjezbožichu“.
Bohužel tež kuzłarske mocy Čorneho młynka alias Dietera Klimeka pomhać njemóžachu. Za to so wón ćim lěpje w serbskim powěsćowym swěće wuznawa a je so jako wuběrny powědar wopokazał. Spěšnje měješe horstku zajimcow wokoło sebje, kotrymž powědaše wón runje tón dźeń derje hodźacu so stawiznu wo zmiju, pomhacym chudym ludźom.


text:
Rozprawa dźěławosće sekcije stawizny 2013/2014
Wot lońšeje hłowneje zhromadźizny Maćicy Serbskeje je stawizniska sekcija přewjedła štyri zjawne zarjadowanja w rjedźe Maćičneje akademije. Běchu to:
1. 11. apryla 2013 přednošowaše młody serbski stawiznar Měrćin Brycka z Kubšic na temu: „Zwischen Statuswahrung und Marginalisierung. Die Oberlausitzer Sechsstädte von der Krise des Böhmischen Ständeaufstandes bis zum Ende des Dreißigjährigen Krieges“. Za swoje magisterske dźěło wo tutej temje bu Měrćin Brycka 2011 wuznamjenjeny z Mytom Hermana Knothy Hornołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu.
2. 1. oktobra 2013 mějachmy wukrajneho referenta. Dr. Alexander Maxwell, stawiznar a docent na University of Victoria we Wellingtonje, Nowoseelandskej, předstaji temu „Tschechen und Sorben an der Pariser Friedenkonferenz 1919“. Tutón přednošk zarjadowachmy zhromadnje z redakciju Rozhlada. Wón wotmě so wuwzačnje w Serbskim domje.
3. Składnostnje 300. narodnin Jana Michała Budarja zaběraše so dr. Jens Buliš, teologa a cyrkwinski stawiznar z Chrósćic, na próstwu našeje sekcije z tutym dobroćelom Serbow a jeho załožbu. Rezultaty swojeho slědźenja předstaji dr. Buliš 21. nowembra 2013 w přednošku „Die Meißnische und Oberlausitzer Unterstützungs-Casse armer Wenden. Zum 300. Geburtstag ihres Stifters Johann Michael Buder (1713–1789)“. Kaž je słyšeć, budźe referent swoje wuslědki tež hišće w pisomnej formje zjawnosći předstajić.
4. 30. januara 2014 poda Trudla Malinkowa pod temu „Serbske pomniki. Materielne swědki narodneje identity“ přehlad wo stawizniskim wuwiću na tutym polu wot započatkow hač do přitomnosće.
Jako přichodny je planowany za 10. apryl wječork z direktorom Serbskeho instituta prof. dr. Dietrichom Šołtu, kotryž porěči wo zažnych lětach spisowaćela Jurja Brězana. Na jeho přednošk „Brězans frühe Jahre (bis 1950)“ hižo nětko wšěch Maćicarjow wutrobnje přeprošuju.
Rjad Maćičneje akademije, kotryž smy nazymu 2009 załožili, je so w zjawnosći derje přiwzał. Při mjenowanych štyrjoch zašłych zarjadowanjach naličichmy najmjenje 21, najwjace 35 wopytowarjow, z čimž móžemy dosć spokojom być. Tuchwilu mamy nadwahu na referatach w němskej rěči, dźiwamy pak na to, po móžnosći něhdźe połojcu zarjadowanjow w serbskej rěči přewjesć. Wutrobnje dźakować chcu so na tutym městnje Malinkec a Lukašec mandźelskimaj, kotřiž nas z Maćičnej akademiju zwólniwje do swojeho hosćenca „Wjelbika“ přiwzachu a nas w nim přeco přećelnje hospoduja.
Pokazać hišće na to chcu, zo so sobustawy stawizniskeje sekcije tež zwonka oficialnych Maćičnych zarjadowanjow wo šěrjenje wědy wo serbskich stawiznach prócuja z tym, zo před serbskim kaž němskim publikumom na wsach a w towarstwach přednošuja a w nowinach a časopisach stawizniske přinoški publikuja. Spektrum tuteje přednošowanskeje a publikacijskeje dźěławosće je jara šěroki a so z wulkim angažemantom wukonja. Za to wšěm wutrobny dźak!
Stawiznisku sekciju nawjedujetaj Trudla Malinkowa jako předsydka a dr. Edmund Pjech jako městopředsyda. Sekciske zhromadźizny wot lońšje hłowneje zhromadźizny MS njejsmy přewjedli. Njemějachmy to za trěbne, dokelž so drobne přihotowanske dźěła w mjezsobnym zwisku dorěčachu. Naš hižo w rozprawach zašłych lět mjenowany problem, zo ma sekcija mało sobustawow, dale wobsteji. Wjeselimy so, zo je so nam nětko z Lubinu Malinkowej młoda serbska stawiznarka přidružiła. Rady bychmy dalšich młódšich čłonow kaž tež serbskich stawiznarjow a wučerjow stawiznow mjez nami witali.
Na kóncu hišće krótki wuhlad na přichodne lěto: Konferency abo podobne wosebite zarjadowanja tuchwilu předwidźane njejsu. Planujemy pak zaso tři přednoški Maćičneje akademije. Štóž ma nastupajo temy abo referentow namjety abo přeća, njech nam to prošu zdźěli.
Trudla Malinkowa, předsydka
15. 03. 2014


text: Neptůn – to je ůsmo a uostatńo podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Saturn a Ůrůn je to planeta gazowo, třećo podug masy a štworto podug wjelgośći s planet Ůkuodu Suonečnygo. Mjano planety je uod řimskiego boga Neptůna. Astrůnůmičny symbol planety je uod atrybutu Neptůna, trůjzymba. Terozki znůmy 13 jygo kśynžycůw s nojwjynkšym Trytůnym. Ringi planetarne Neptůna sům suabo rozwińynte a mjast uokryngůw twořům uůki. Přypuščo śe, aže je to spowodowane bez pole grawitacyjne Galatyji, jydnego s jego kśynžycůw. Modro farba Neptůna je spowodowana wystympowańym metanu we atmosfeře.


text: Chrósćicy (aha/SN). Přetwar bywšeje Chróšćanskeje srjedźneje šule na gmejnske a kulturne srjedźišćo budźe dróše, hač bě dotal planowane. Tole rozłoži architekt Marko Dźisławk gmejnskim radźićelam na jich wčerawšim posedźenju. Spočatnje bě za přetwar 260 000 eurow předwidźanych. Z toho dóstachu mjeztym 170 000 eurow spěchowanja přizwolenych. Po wupisanju wjacorych losow dóšłe poskitki rjemjeslniskich zawodow pak kalkulowanu sumu přesahuja. Nětko je wotwidźeć, zo dyrbi gmejna swójskemu podźělej 90 000 eurow hišće 30 000 eurow přidać. Dalše spěchowanske srědki hižo njedóstanje. Zamołwita za financy Chróšćanskeje gmejny w zarjadniskim zwjazku Při Klóšterskej wodźe Franciska Čapikowa pak widźi móžnosć, kak přidatne wudawki w etaće wurunać.


text: Bjedrichecy (AK/SN). Felix Höhne lubuje přirodu. 14lětny šuler Wyšeje šule Łaz angažuje so w dźěłowym zjednoćenstwje „Młodźi rangerojo“, kotruž maja wot zašłeho šulskeho lěta w Bjedrichečanskej přirodoškitnej staciji. Wona je w nošer- stwje biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty. Naprawu spěchuje tež cyłoněmski projekt Europark. „Chcemy zajimcow wobstajnje wjazać“, rjekny Lorenz Richter, kiž je tři lěta ranger w rezerwaće. Jeho kolega Herbert Schnabel bě to namjetował, zo bychu tak bywše dźěłowe zjednoćenstwo w Bjedrichečanskej staciji zaso wožiwili. „Młodostni móža so tak ze skutkowanjom rangera zeznajomić, nas při dźěle přewodźeć a dokładny dohlad dóstać“, Schnabel rozłožuje.


text:
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Wujek Samo Zło
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Tomasz Sobczak
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Miłosz "Miuosh" Borycki
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Ewa Szabatin
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Marcin Korcz
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Tadeusz Woźniak
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Przemek Kossakowski
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Sarsa
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Stanisław Karpiel-Bułecka
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Helena Norowicz
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Jarosław Boberek
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Kabaret Smile
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Włodzimierz Matuszak
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Marta Manowska
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Robert Moskwa
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Zbigniew Wodecki
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Monika Dryl
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Gabriel Fleszar
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Izabela Zwierzyńska
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Mirosław Baka
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Magdalena Waligórska-Lisiecka
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Paweł Deląg
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Jakob Kosel
Wojtek Jagielski na ŻywoWojtek Jagielski Na Żywo - Michał Kowalonek


text:
Błota
Błota (nim. Spreewald) - su lěsowata krajina w Dolnej Łužycy kołowokoło Sprjewinych tšugow.
Wopśimjeśe
Wažnosći[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Błota su ako wjelike strony nižynow tak teke historiska a kulturska krajina w krotkem zajtšu Bramborska. Wažne su how tšugi a grobli, kotare su wuzrědłe z Sprjewje pśi Brjazynje a se zjadnośiju w Starem Škodowje. Serby, kotarež bydle w Błotach, su twarili kanaly, Błota su něnto wětše ako něga. Mjazy kanalow jo bagnišćo. Błota su wjelgin wažne a zajmne za pśijaśelow pśirody, ornitologow a teke za turistow.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Błota su we wokrejsach Sprjewja-Nysa, Górne Błota-Łužyca a Dubja-Błota, wobstoje z Dolnych a Górnych Błotow. Pódpołdnjowa granica Górnych Błotow jo łužyski granicny nasyp. Na pódpołnocy jo góla wokoło Luboraza. Na pódzajtšu a na pódwjacorje jo granica Górnych Błotow njejasna. Wót Lubina gronimy wó Dolnych Błotach. W Lubinje eksistěrujo jano jadna rěcyna wótnoga Sprjewi. Akle pód Lubinom eksistěruju tšugi grobli a koncujoty pśi Nowsańskem jazorje. Błota su we wokrejsach Sprewja-Nysa, Górne Błota-Łužyca a Dubja-Błota, wobstoje z Dolnych a Górnych Błotow. Pódpołdnjowa granica Górnych Błotow jo łužyski granicny nasyp. Na pódpołnocy jo góla wokoło Luboraza. Na pódzajtšu a na pódwjacorje jo granica Górnych Błotow njejasna. Wót Lubina gronimy wó Dolnych Błotach. W Lubinje eksistěrujo jano jadna rěcyna wótnoga Sprjewi. Akle pód Lubinom eksistěruju tšugi grobli a koncujoty pśi Nowsańskem jazorje. Tšugi a grobli su 970 km dłujke. Za regionalna gospodarstwo jo se załožyło “Wirtschaftsraum Spreewald” ako zjadnośeństwo. Wikowarje su pśedali gorki, kśen a druge regionalne produkty. W EU ma mě “Błota” šćit za “Wirtschaftsraum”, kotary jo wetšy ako pśirodne Błota.
Błota su 3.173 km² wjelike a maju 285.000 wobydlarjow. Wažne městna su Tšupc, Lubin, Lubnjow, Lědy, Wětošow, Borkowy.
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W powěsći jo gronił, až cart jo worał swojo polo. Woł stoj a cart chyśi šapku za nim. Woł jo se zapłošył a źo do wšykny směry a wora Błota.
Z to powesću Serby su wopytali nastanje Błośe wusjasniś.
Ale wědomnistniki maju teke pśirodne wujasnjenje za nastanje: W lodowje dobje Sprewja jo bežoś mjazy tšugi lodojce wodu. Błota su nastali. W Błotach njedaju gory wo sto metrow.
Wjedro[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wjedro jo dobre za wšykny turistow w nalěšu, lešu a nazymje. Temperatury su mjazy 5° C a 30 °C w tom casu. Ale w zymje mjazy –10 °C a 0 °C. Spadki su dłymoki 550 mm/m² w leše.
Pśiroda[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W Błotach eksistěrujo 18.000 družynow zwěrjetow a rostlinow. 1991 dostali Błota wót UNESCO titel "biosferowy rezerwat".
Žywjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Domy w Błotach su na wjelike źěl z drjewa, bolane domy a wobwězbowy domy. Typiske su teke kšywa, kotarež su z słoma abo sćiny. Pokońce stej pyšniś z głowu wužowego krala. Za Serbow to jo symbol gluki. Take pyšnjenje na domach su znamje Błotow. Głowny wobchad Błotow jo na woźe ze cołnami. W cełych Błotach su cołny z motorom zakazane. Wuwześe wobstoje na dłymokich tšugach a za bury. Na drogach a sćažkach možoš derje kolasowaś, dokulaž w Błotach jo mało gorkow a žedne gory. Wjele městow možośo z awtom dośěgnuś, ale młoge městna jano z cołnom. Cołny goni z wjasłom. To jo žerź (4m) kotara štapi do wody (woda njejo dłymoki, cesto jano 20 cm -200 cm) a pon wotstarcyś se dalej. Na Lědach jěźo apryla až do oktobra postowy cołn. To jo jadnoraznje w Nimskej.
Za turistow[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Turisty mógu tam same padlowaś abo w kupce cołnowaś, kólasowaś a se pśechójźowaś. Pśiroda jo wjelgin rědna a jadnorazna w Nimskej.
Glědaj teke[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Meine Lausitz/ Moja Łužica, Christian Schneider, Ludowe nakładnistwo Domowina, 2000, Bautzen


text:
Tbilisi
Tbilisi (tež Tiflis; georgisce თბილისი) je stolica a najwjetše město Georgiskeje. Ma někak połdra miliona wobydlerjow a leži we wuchodnym dźělu kraja při rěce Kura.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Město je so hižo w štwórtym lětstotku na romskej karće k prěnjemu razej pod mjenom Pilado naspomniło. Měšćanske mjeno pochadźa wot georgiskeho słowa თბილი (tbili, „ćopło“) a woznamjenja „ćopłe žórła“. Tbilisi nadeńdźe so tehdy při křižowanišću wikowanskich pućow wot Čorneho morja do Persiskeje. W pjatym lětstotku přińdźe město pod kontrolu georgiskich kralow a bu na stolicu wutwarjene.