text:
Dźensa njeje Krabat jenož powěsćowa postawa, kotruž zwjazujemy ze spodobnymi ilustracijemi Měrćina Nowaka-Njechorńskeho abo z romanom Jurja Brězana. Krabat steji tež za zwičnjenu marku a jeho mjeno kmótři zelowemu palencej abo kolesowarskej šćežce. A hdyž rozmyslujemy wo pěstowanju serbskich nałožkow, dyrbimy so sčasami prašeć, hač dźe nam při tym jenož wo wobchowanje ludoweho herbstwa abo hač su wone mjeztym woblubowany srědk k přiwabjenju turistow?
Bě to w lěće 1975, před 45 lětami, běch młoda studentka. Tež tehdy so za dorostom hladaše. Šefredaktor Cyril Kola so mje wopraša, hač nochcyła něšto wo prěničce Angele Stachoweje »Halo Kazek« napisać. Připrajich, ale potom so njesměrnje dračowach. Něšto wšak napisach a wotedach. Njetraješe dołho a dóstach list. Takle njemóže Rozhlad přinošk wozjewić, dyrbjała bóle do hłubokosće hić. Někak běch to hižo při wotedaću začuła. Tuž dračowach so dale a hlej, nadobo so mi lěpje pisaše. Pozdźišo slědowachu dalše přinoški, ale dopominam so derje, zo dyrbjach so stajnje napinać. Recensiju napisać traješe dołho: sej sam měnjenje wo knize abo dźiwadłowym předstajenju wutworić, je wopodstatnić, za formulacijemi pytać, čerwjenu nitku za tekst namakać a potom hišće wšo na pisanskej mašinje wotpisać a termin tež tłóči ... Honorara dla to nječiniš. Snano dla duchowneho wužadanja? Zo něšto trajneho zawostajiš? Z dobrej recensiju stworiš wšak sam čwak literatury. Njepisaš hoły posudk wo wuměłskej twórbje, ale powědaš swoju stawiznu wo twórbje, zawjedźeš čitarja do njeje, zahoriš jeho w najlěpšim padźe za nju a druhdy jeho tež wottrašiš sej knihu kupić, předstajenje wobhladać abo koncert naposkać.
My Serbja smy zawěrno bohaći na dobrych a smjerć dobrych tradicijach. Jedna ze smjerć dobrych tradicijow je basnjenje. Kelko serbskich basnikow je z klina našeje rjaneje Łužicy wušło! Šěsćdźesat zešiwkow wopřijima rjad »Serbska poezija«, Olymp serbskeho basnistwa. A zwjeselace je, zo je tale smjerć dobra tradicija tež w našej młodej generaciji žiwa. To je mjez druhim lońše Literarne wubědźowanje LND a Załožby za serbski lud zaso pokazało. Syła młodych pisacych – najmłódši wosom lět! – je basnje zapodało. Sam sym był čłon jury a mje je runjewon wozbožiło, zo bě mjez nimi telko wušiknje rymowanych. Je dźě čisće rymowana baseń nonplusultra wšeje poezije. Haj, naša młodźina wě wo wuznamje rymowanja za traće našeho ludu, byrnjež tola »serbski basnić«, z čistymi žónskimi a muskimi rymami, »kus dźěła ćežki jara ... je, a – dźaka w Serbach mało«. Ně, »słónco serbskeje poezije« bohudźakowano »hasło« njeje, kóžde ranje nam znowa schadźa, njedźiwajcy toho, zo wjetšina ludźi dźensniši dźeń jeho schadźenje hižo zańč nima. Lědma wotućiwši z poł wočinjenymi wočimi chcyćiwa na smartfon pohlada, ležacy wšu nóc pod hłowakom, zo njeby božedla bóh wě što skomdźiła, a wostanje na wobrazowce wisajo, čehoždla tale wjetšina ludźi dźensniši dźeń wozbožace schadźenje słónca prosće skomdźi. Haj, wono nadal schadźa. Wutoru po jutrach na přikład, słónco bě runje schadźało, da je mi młody basnik, kotrehož mjeno do toho njeběch znał, z mejlku baseń pósłał – wěsće běše jutry doma kaž my wšitcy a měješe wjele chwile za basnjenje –, na kotrejž sym so, dohladawši so jeje připadnje w dźankmejlkowym kašćiku, hdźež bě so zabłudźiła, wulce radował. A dokelž dyrbimy w tychle ćežkich časach předewšěm na to dźiwać, zo nam wone humor njerubja, sym so młodeho basnika nablaku prašał, hač směm jeho baseń wozjewić. Najprjedy njeje to chcył, je wotmołwił, zo baseń tola ćišćahódna njeje, zo by so naposled jenož hańbował, ale po třećim abo štwórtym borkanju je do toho zwolił – z wuměnjenjom, zo anonymny wostanje. A tak smě Rozblad dźensa baseń anonymusa prawozjewić:
Profesor doktor Staehle, zubny medicinar a uniwersitny profesor Uniwersity Heidelberg, wuspyta so w swojej štwórtej a najnowšej twórbje na sociologiskej analyzy wobydlerstwa Budyšina. Tutu sadźi do konteksta někajkeje nadrjadowaneje, »wuchodoněmskeje« mentality. Awtor złožuje so při tym na nazhonjenja a rozmołwy z wobydlerjemi kaž tež na hižo wozjewjene studije a nowinske artikle, předewšěm ze Sakskich Nowin a tydźenika »Die Zeit«.
Kniha je do dweju dźělow rozrjadowana. Prěni wobsteji bjez wuwzaća z fotografijow, wotćišćanych na wjace hač 120 stronach. Wobrazy komentuje awtor z »miknjenčkom wóčka«, štož twori dosć razny kontrast k wěcownemu, tekstowemu wotrězkej knihi. Zdźěla Staehle tu chětro přehnawa. Tak pisa na přikład pod fotografiju Budyskeho křižerskeho procesiona: »Das große Bautzener Reiter-Besäufnis«. Spodźiwnje wjele městna zabjeru prawicarsko- kaž tež lěwicarskoekstremistiske grafitije. Recipientej so tak sposrědkuje, zo w tutym měsće politiske kromy postajeja, dokal dźe. Hač woprawnjene abo nic, wostawa wotewrjene. Někotre móranja interpretuje awtor nimo toho dospołnje wopak. Tak komentuje na přikład grafito »SGD 1/9/5/3« ze słowami »Erinnerung an den Iwan 1953«. Samo zamylace je, hdyž montuje Staehle konterfaj Ernsta Thälmanna do pomnika k tysačinam Budyšina w Schillerowym zelenišću. »Ernst Thälmann lässt grüßen!«, k tomu pozadnje žortnje pisa. Trochu wjace serioznosće tu škodźało njeby.
Transformaciske procesy w zwisku z techniskim postupom poslednich dekadow potrjechja cyły swět, we wosebitej měrje industrializowane a zapadne kraje. Zakłady tutych přewalacych, přeformowacych wotběhow wurosćechu z techniskich wuwićow, wosebje na polu elektroniskeho předźěłanja datow, kotrež korjenja zdźěla w dobje do Druheje swětoweje wójny. A na druhej stronje mějachu tohorunja towaršnostne změny wulki podźěl, mjez druhim přiběraca participacija mjeńšinowych a nakromnych skupin we wšelakich diskursach.Felix Stalder. Kultur der Digitalität, 2016, edition suhrkamp, 283 str.Zakładne wuprajenje knihi Felixa Staldera »Kultur der Digitalität« je, zo wot našeho »zadźerženja« wotwisuje, hač budźe so naš wobswět nadal post-demokratisce a wobstražowansce wuwić abo hač zesylnja so participaciska strona a tak mjenowana kultura »commons« (w zmysle powšitkownych tworow / hódnotow).
Šwicarski awtor Felix Stalder (*1968) je kulturny a medijowy wědomostnik a dźěła w Zürichu jako profesor za digitalnu kulturu a teoriju zwjazowanja. Wón je tež awtor knihi »Der Autor am Ende der Gutenberg Galaxis«.1
Ako glucne zmakanje wopokažo se wustajeńca z wobrazami serbskego wuměłca Fryca Latka (1895–1980), kótaruž stej zarědowałej na nowem chóśebuskem kulturnem městnje »Wósekojske dwórnišćo« w tam zaměstnjonej »Galerija Bramborska« a »Galerija Pěś« w zgromadnem źěle ze Serbskim muzejom a Spěchowańskim towaristwom Serbskego muzeja. Wusoke sćěny nowo saněrowanego historiskego twarjenja w radnej cerwjenej a mechzelenej barwje su idealna slězyna za śiche a pó źělach małe wobraze. W głownem jo jadnab 40 krajinowych mólbow k wobźiwowanju. Mimo togo se pokažo teke na Latkowu źěłabnosć ako ilustrator a na jogo twóŕby pó skazanju, z kótarymiž jo swójo wužywjenje (»źěło za klěb«) zasłužył. Ekspozicija zjadnośijo někotare wobraze z priwatneje zběrki z twóŕbami z wobsejźeństwa Serbskego muzeja Chóśebuz, tak ako někotare twóŕby, ako stoje na lisćinje žycenjow muzeja. Zwjaselece jo, až su mj. dr. někotare mólby z krejza pótomnikow na swětło pśišli; stakim se zjadnośijo how tšocha wólejowych wobrazow, kenž dotychměst w zjawnosći žednje hyšći wiźeś njejsu byli.
Cas swójogo žywjenja běšo droga Latka k wuměłstwu widobnje ze śěžkosćami wuflastrowana, což móžo se jano krotko naspomnjeś. Tak chapjašo pó wokołodrogach akle 1921 we Weimarje študěrowaś. Malsnje pak wuwijašo swójo kreslaŕske wobdarjenje, rozmógnuch bogate ilustraciske wuměłstwo a twórjašo rowno tak wobrazowe tšojenja, kenž ako knigły wudachu.
Kak drje wón lětsa budźe, naš jutrowny swjedźeń? Zlemjaca běše powěsć, jako rěkaše, zo lětsa žane křižerske procesiony a jutrowne Bože mšě njezmějemy a docyła, zo je zjawne žiwjenje mjenje abo bóle sprostnjene.
Spytamy to najlěpše z toho činić a sej tež na tutych dnjach radostneho swjedźenja z najwušimi swójbnymi doma rjane wokomiki stworić. Snano dohladamy so tež rjanych fotow lońšeho abo hišće dale wróćo ležaceho jutrowneho swjedźenja. Wšako wobchowa foto wokomik, kotryž je zwjazany ze začućemi a myslemi abo je tež wuprudźa. Tak mamy z wobrazowym zwjazkom »Jutry doma – Osterreiten« Maćija Bulanka, kotryž je lětsa w Ludowym nakładnistwje Domowina wušoł, rjanu fotowu zestajenku a z tym kusk začuća hewak tak žiweho byća kołowokoło wysokeho cyrkwinskeho swjedźenja jutrow.Maćij Bulank, Jutry doma – Osterreiten, Budyšin: LND 2020, 116 str.Na cyłkownje 113 stronach, wuwzaty je přiwěšk, kotryž wučinja tohorunja hišće raz dwě stronje z rjanym fotom, su zjednoćene wšelake literarne twórby z fotami. Njejsym ekspertka na polu fotografije, tohodla pišu a hódnoću z wida lajka.
Hdyž wočinju knihu, widźu napřećo nutřkownemu titulej foto Budyskeho křižerskeho procesiona před kulisu Radworskeje cyrkwje, kotrež twori rjany zazběh. Po podaću wobsaha slěduje so přez dwě stronje wupřestrěwace foto, na kotrymž widźiš kćějace rěpikowe polo. W pozadku je módre njebjo z někotrymi swětłymi a ćmowymi mróčelemi změšane, štož pokazuje na měnjate wjedro w aprylu. Runja tomu překwapi nas tež kóžde lěto zaso přiroda na jutrownej njedźeli – wot sněha hač k temperaturam nad 30 stopnjemi, wšitko su křižerjo hižo dožiwili. Je to z rozdźělnymi motiwami kołowokoło křižerjow ze wšelakorymi přirodnymi a tež wjedrowymi pozadkami w tutej knize derje zapopadnjene.
Po krizy je do krizy – a tele dny skoro hižo zabyte je bjezdwěla dale chutne a w zmysle słowa palace sćoplenje zemje a hrožacy kolaps klimy. Snano tež dla toho, dokelž šulerjo tuchwilu wjace pjatk wob pjatk njedemonstruja, z čimž by znajmjeńša skutkownosć zjawneho protesta – nic naposledk sylneje medialneje prezency dla – dopokazana była.
»Fridays for future« běchu Choćebuskemu awtorej Danielej Rattheijej nastork, temu we formje dźiwadłoweje hry wuswětlić. A tele słowjeso je zawěrno dosć přisprawne, wšako je so jemu z hru »Greta« šlachćiło, motiwaciju hibanje pohonjacych šulerkow a šulerjow wotbłyšćować – a nic jenož to. Takrjec jako znapřećiwjenje k často a wosebje ze stron liberalno-konserwatiwnych kruhow (wo prawicarsce orientowanych zapřisažnych teoretikarjach a/abo populistach cyle wothladajo) »kompleksne zwiski njespóznawaceje« młodźinje wumjetowanej »pobrachowacej ekspertizy« wón šibale njekmanosć někotrehožkuli politikarja, ale tež toho abo tamneho přežadaneho »jednoreho« dorosćeneho pokazuje, sami mjenowanu kompleksitu woprawdźe dodnić.
Snano nic najlěpša, na kóždy pad pak najbohatša jendźelska spisowaćelka Joanne K. Rowling je jednej ze swojich figurow sćěhowace słowa do erta kładła: »Młodźina njemóže wědźeć, kak staroba mysli a začuwa. Hrěch staroby pak je, zo je zabyła, kak je być młody.« Ratthei, sam na mjezy k tomu, štož hodźało so jako dorosćeny (z dorosćenymi mozami) wopisać, rysuje na tutu diskrepancu nawjazujo – hišće raz – kompleksny wobraz. Młoda Annegret tči wosrjedź pózdnjeje puberty, ze wšěm chwatkom a šmjatkom, wšej rozwólnosću a wšěm dwělom, wšej rebeliji a wšěm zwrěšćenjom. Karusel hormonow, w inscenaciji Činohrajneho studija při Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle kongenialnje po wašnju cartoona a »štwórtu sćěnu« přełamujo pokazany, ju znajmjeńša runje tak tyši, kaž omniprezentna, přiwšěm difuzna apokalypsa in spe. Starši (najprjedy raz) na nju njeposkaja, wučerjo zdadźa so pačeni a reaguja zdźěla ze zrozumjenjom, zdźěla z raznym wotpokazanjom, přećeljo chabłaja ćišća přichoda dla – špatne znamki a tuž špatne powołanske wuhlady abo wjele lubjaca karjera połna špatneho swědomja? A k tomu njepřewidna situacija nastupajo informacije: Komu (do)wěrić? Štó profituje? Kelko móžeš docyła sam sej wotkryć?
Kuždy ma w głowje nanejmjenjej jaden datum, kótaryž cełe žywjenje jo pśeměnił, na pśikład 8.5.1945, 3.10.1990 abo 11.9.2001. W krotkem casu buźomy teke diskutěrowaś, kak swět jo wuglědał pśed koronu. Za mnjo jo kradu jasne, až pandemija jo teke kriza našogo politiskego systema, našeje něntejšneje wašnje producěrowanja a zgromadnego žywjenja.
Redakcija prosy wo »kritisku debatu wo zakładach načasneje serbskeje kultury«. Sym so z tym pospytał, ale z tutym nastawkom móžu na spočatku jenož ironisce wobchadźeć:
W lěće 1949 je so w Barće stał žałostny njeskutk: Tam su wottorhali hród a hižo lěto pozdźišo na samsnym městnje započeli šulu twarić – a w tutej šuli je so potom, kaž pisa druhi nětčiši serbski stawiznar (w připisu tu w Rozhledźe abo w Serbskich Nowinach) wučiła jenož ideologija, potajkim nic fyzika, matematika, chemija atd., tež nic nabožina! A Malinkowa pisa w sćěhowacym wotrězku, hdźež rěči wo wuswojenju a wuhnaću zemjanow a wo zemskej reformje: »Skrótka: jedna so tule wo socialistisku propagandu w historizowacym šaće, kiž ma načasnu politiku legitimować.«
A w slědowacym wotrězku, hdźež dźe wo wobraz Měrćina Nowaka-Njechorńskeho »Wot našich robotow rosćechu knježim jich wisate kutła« pisa awtorka: »Při tym konstruuje Njechorński zahubny a hač do dźensnišeho skutkowacy wobraz lětstotki potłóčowaneho a wuklukowaneho Serba. Tutón pak njeje žadyn ›stawizniski fakt‹, ale produkt socialistiskeho swětonahlada.«
Tute wuprajenje móžu jenož tak do normalneho zrozumjenja přewjesć: Wuklukowanje a potłóčowanje Serbow (a wězo tež němskich burow – hlej burske zběžki za čas Müntzera a Luthera a tež zběžki serbskich burow) njejsu »žadyn stawizniski fakt«, ale Měrćin Nowak je tajke něšto »konstruował« a socialisća/komunisća su sej to wumyslili, zo bychu swoju »načasnu politiku legitimowali«.
W přirodźe woznamjenjeja kaskady schodźenki we wodopadźe, přez kotrež woda bjez přestaća prudźi. Bjez přestaća prudźa tež wuměłske twórby Maje Nageloweje w běhu wjace hač štyrceći lět wuměłskeho skutkowanja. Tworićelske etapy – časowe kaskady – rjaduja wobšěrnu wobrazowu přehladku. Dohromady wobsahuje kniha šěsć kaskadow a w kóždej su mjez štyrceći do pjećdźesat twórbow wotćišćane, kotrež časowje na so slěduja. Započiwši z prěnjej kaskadu a twórbu »Zwei Vögel« z lěta 1983, slěduja wšě dalše, zakónčiwši ze šestej kaskadu a twórbu »hinfort, na kromje 12« z lěta 2018.
Zo pokazuje so »Krabat« po Preußlerowej knize na wulkich němskich jewišćach, njeje wulka wosebitostka. W zašłych lětach inscenowachu maćiznu mjez druhim w Bad Hersfeldźe, Frankobrodźe nad Mohanom, Hamburgu abo Oldenburgu (tam w delnjoněmskej rěči). Zo při tym pak serbšćina tajku wulku rólu zaběra kaž w tuchwilnej inscenaciji režisera Markolfa Naujoksa při Statnym dźiwadle w Mohuču (Mainz), je za profesionelne dźiwadło zwonka Łužicy – abo samo zwonka Budyšina – skerje žadnostka. To chcychmoj sej bliže wobhladać a podachmoj so w decembrje do Mohuča.
Stawizna je znata a sćěhuje hłownje Preußlerowy original a z tym serbsku ludowu bajku. Estetisce pak so młynska wobsadka dźensnišim předstajenjam přiměri. Kołowokoło charismatiskeho čorneho młynka (Rüdiger Hauffe) z mócnym hłosom a muskuloznym ćěłom je so natwariło zapřisahane zhromadźenstwo młodostnych młynskich, kotrež dopomina na tajne zwjazki. Jej přistupi tež młody Krabat (Julian von Hansemann), po zahorjenych reakcijach publikuma wočiwidnje młoda hwězdźička Mohučskeho dźiwadła. Z čornymi chorhojemi na jewišću, z ritualom přiwzaća do skupiny, z łamanjom swójskeje wole młodych młynskich, ze stajnje prezentnej namocu a šěrjenjom njejednoty mjez jednotliwymi hólcami skutkuje cyłk sčasami kaž sekta – abo tež młodźinska organizacija totalitarneho režima, štož je wočiwidnje wotpohlad, wšak pokazaja młynscy sami wjacekróć na »česć, swěru, kameradstwo«. Tuta parabla njeje subtilna, ale skerje plakatiwna, štož pak jeje skutkownosći nješkodźi. Hižo Preußler sam bě wšak na to pokazał, zo dźe w swojim »Krabaće« hłownje tež wo to, kak lochko so wosebje młodostni wot charismatiskeho wjednika zawjesć (abo tež zakuzłać) dadźa.
Benedikt Dyrlich w Nowej Wjesce w lěće 1975 Foto: Leoš Šatava
Wurjadny serbski literat, žurnalist a dramaturg Benedikt Dyrlich (*1950, Nowa Wjeska) je šěršej zjawnosći znaty najpozdźišo wot lěta 1975, jako bě jeho prěnja basniska zběrka Zelene hubki wušła. W slědowacych lětdźesatkach so wón dale wuprofilowa, swój njeprějomny spisowaćelski talent w swojich dalšich poetiskich twórbach połnje wobkrući a hišće dale wuwi. Eksperimentalne formy a originalne wašnje zhladowanja na běh swěta jeho tworjenje woznamjenjatej.
Njedawno pak překwapi Benedikt Dyrlich z nowym dźěłom cyle hinašeje družiny. Jedna so wo dwaj zwjazkaj jeho memoarow, zaramikowanej w lětach 1964–1989 a 1990–2018 a wopřijacej tak cyłkownje wjace hač połojcu lětstotka. Předpołoženej knize žiwjenskich dopomnjenkow (w Dyrlichowej generaciji poprawom hižo něšto skerje wuwzaćne), oscilowacej mjez ryzy priwatnej a wšopłaćiwej čłowjeskej runinu, stej bjezdwěla jónkrótny skutk. Unikatnosć tekstow tči hižo we wurjadnej metodźe. Awtor je so dźě při jich pisanju (husto skerje »redigowanju«) móhł zepěrać na wobšěrne, nimale cyłožiwjenske dźenikowe a druhe zapisy. Njejedna pak so wo standardne wjedźenje dźenika, ale husto tež wo nutrniwe filozofiske abo towaršnostne refleksije pytanja principow a zmysła žiwjenjoběha. Jónkrótnosć přeměšuje so z powšitkownym: Pódla wšopłaćiwych temow a prašenjow namaka so tule tež nimoměry sylna priwatna runina, w kotrejž stej stajnje přitomnej mandźelska Monika a serbska Łužica. Druha »eksaktna« zepěra teksta su wotćišćane kopije listow (zdźěla tež w němčinje), wotpósłane wot Dyrlicha w běhu žiwjenja pak Monice abo přećelam a znatym, pak tež oficialnym institucijam; jako vice versa su wozjewjene tež někotre wotmołwy. Hižo to, zo bě awtor kmany mnohe (tež wjace hač połsta lět stare podawki) systematisce wobswědčić z pomocu »archiwalisce« wobchowowanych a zrjadowanych dokumentow, móže so jako něšto cyle njewšědne hódnoćić.
Rapper Jakub Gruhl bě na wotewrjenju wustajeńcy na serbsku roztorhanosć pokazał: »A abo B«. Elektroniska hudźba a delnjoserbski hiphop, k tomu symboliska reja Marthy Howitz z naddimensionalnym płatnom demonstracije »Fridays for future«, kiž bu z empory žurle pušćene, tworještej zazběh za SORBIAN STREET STYLE (22.9.2019–1.3.2020) Budyskeho Serbskeho muzeja.
Kak so wotewrěć nowemu časej, młodźinje generacije »Z«, kiž je we wšěm kusk hinaša, hač generacije do toho? Hudźba, grafiti, lifestyle, kiž jewi so we wosebitej drasće. Je SORBIAN STREET STYLE serbska moda z dróhi? W 1980tych lětach w USA wužiwane zapřijeće za subkulturu z ležernej modu njehodźi so cyle za Serbow, abo snadź tola bóle, hač sej myslimy.
Łužiskoserbska moda za wšěch, za Serbow a za Němcow, kiž wottwari hranicy předsudkow. Rjenje by było, tuž čehodla nic započeć? Tak bě wubědźowanje SORBIAN STREET STYLE Serbskeho muzeja, Ludoweje banki Drježdźany-Budyšin a KREATIWNEJE SAKSKEJE pytanje za tym typiskim we Łužicy, z čimž móhł so kóždy identifikować. Tohodla bu po wšej Němskej a samo w euroregionje Nysa wupisane, dokelž pomha wid wotwonka jasnišej poziciji wotnutřka. Ale wězo smy wšitcy designerojo swojeje přitomnosće a tak běchu tež na zbožo serbscy wobdźělnicy na wubědźowanju. Starobna hranica 18–35 bě někotrych wuzamknyła kaž tež definicija designer a wuměłc. Přiwšěm je to, štož bě so wot jednotliwcow a teamow wotedało, hódne, zo so do produkcije zawjedźe. Tak bě wustajeńca tež wabjenski forum za designerow.
Štož pak bě w žołmje wotprajenjow jako prěnje alternatiwnje organizowane, a informacija roznjese so spěšnje přez socialne syće, běštej internetnej wusyłani njedźelnišich katolskich kemšow z Chrósćic a Radworja 15. měrca. Sobotu bě Drježdźansko-Mišnjanske biskopstwo wozjewiło, zo so žane kemše wjace njewotměwaja a hižo njedźelu rano sedźachu wěriwi před wobrazowku a swjećachu na te wašnje zhromadnje Božu mšu. Njepřijomne začuća njewěstosće na njedźelnišim dopołdnju najskerje na wjele městnach začuwać njeběchu.


c: text/html

text:
Cebulowŏ ksiynga umartych – M. Syniawa
35,00 zł
Cebulowŏ ksiynga umartych - M. Syniawa
Myślã czynsto ô mojich starkach i starzikach – ô tyj rzyce dusz i gynōw – i jak profesōr Bynedykt Kouska starōm sie pamiyntać, że kożdy czowiek je jak głōwnŏ wygranŏ w loteryji, i to ku tymu w takij, w keryj wygrywŏ jedyn los na teragigamegamulticyntylijōny. Myślã czynsto ô tych bauerach i bergmanach, krankynwerterach i torszrajberach, huzarach i muszketerach, młynŏrzach, kamiyniŏrzach i kowŏlach, ô tych zŏwitkach i bynkartach, słepŏkach i fechciŏrzach. Niyrŏz – jak Kenneth White w „Familijnyj alchymiji” – zaziyrōm przi tym do zdrzadła. I tak jak ôn niy przestŏwōm sie dziwić.
– Ze wstympu
MIROSŁAW SYNIAWA urodziōł sie w roku 1958 w Chorzowie. Do terŏzka wydali my dwa tōmy poezyj tumaczōnych ôd niego na ślōnski i jedyn rōman, kery napisoł po polsku. Tyn rŏz prezyntujymy jego włosne wiersze, w kerych rozprawiŏ ô swojich przodkach. Rychtuje, jak nōm pedzioł, dwa nowe rōmany – jedyn po polsku i jedyn po ślōnsku – a ku tym nastympny tōm ślōnskich wierszy, kery mŏ sie mianować (blank niy po ślōnsku) „Mappa mundi”.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wuspěšny spěwny swjedźeń
Poršicy. Na 60 ludźi je wčera wječor přišło na serbski spěwny swjedźeń do Poršic, kotryž wotmě so jako zazběh swjedźenskeho tydźenja składnostnje 800teho jubileja wsy. Skupina Přezpólni zanošowaše z wopytowarjemi hač do pózdnich hodźin jednu štučku po druhej. To budźeše w někotrymžkuli wopytowarju dopomnjenki na dźěćacy čas, jako w Poršicach a wokolnych wsach na tójšto kwasach hišće serbsce spěwachu.
Prastare swětłožołmowe signale
Paris. Swětnišćowe agentury ESA (wjacore europske kraje), NASA (USA) a CSA (Kanada) su dźensa prěni regularny wobraz, sfotografowaneho wot kosmosoweho teleskopa „James Webb“, wozjewili. Dotal „najbóle detailěrowane foto swojeho razu“ pokazuje mólički wurězk uniwersuma, kajkiž před něhdźe 4,6 miliardami lětami wupadaše.
Wraki ruskich tankow w Praze
Hilbert dale w zastójnstwje
Drježdźany. Dirk Hilbert wostanje wyši měšćanosta stolicy Sakskeje. Kandidat towarstwa „Njewotwisni wolerjo za Drježdźany“ zdoby sej při wčerawšich rozsudnych wólbach 45,3 proc. hłosow. Prěni raz po lěće 1994 poradźi so tak amtěrowacemu měšćanosće tam znowawuzwolenje. Na druhim resp. třećim městnje slědujetaj Eva Jähnigen (Zeleni) z 38,3 proc. a Maximilian Krah (AfD) 12,2 proc.
Sydom wosobow kandiduje
Choćebuz. Sydom wosobow nastupi k wólbam Choćebuskeho wyšeho měšćanosty 11. septembra. Su to Lars Schieske (AfD), Thomas Bergner (CDU), Tobias Schick (SPD), Sven Benken (Naš Choćebuz), Felix Sicker ( FDP), Lysann Kobbe (Die Basis) a kandidat-jednotliwc Johann Staudinger. Wokrjesny wólbny wuběrk je jich minjeny pjatk wobkrućił. Wyši měšćanosta Holger Kelch (CDU) zastojnstwo ze strowotniskich přičin złoži.
Róčnicu „wowki“ wopominali
Isa Bryccyna prezidentka
Budyšin. Serbska grafikarka, ilustratorka, molerka a wuhotowarka w Ludowym nakładnistwje Domowina Isa Bryccyna je nowa prezidentka Rotary kluba Budyšin. Wona je wčera na jedne lěto zastojnstwo wot Bernharda Johna přewzała. Jako prezidentka chce so tež serbskim temam wěnować. Dotal je so wona wjacore lěta w předsydstwje kluba wo prawidłowne přednoški a referentow starała.
Dešć jeno zlochka pomhał
Lubin/Luboraz. W kónčinje lěsneho wohenja w Luborazskej holi wulkozasadźenje wohnjowych woborow, policije a zwjazkoweje wobory traje. „Dešć je jeno zlochka pomhał“, rjekny wčera rěčnica wokrjesa Dubja-Błóta Kathrin Veh. Region wjace spadkow trjeba. Póndźelu wudyrjeny lěsny woheń po přestrjeni 86 hektarow so dale njewupřestrěwa. Zaměr bě, woheń wčera zhašeć.
Nohajcy z Havelom njebudu
Rědku pčołku našli
Radebeul. Rědku družinu dźiwich pčołkow su po informacijach wobswětoweho zwjazka BUND w Radebeulskich winicach wotkrywali. Pod Bismarckowej wěžu a w bliskej winicy su dwě čerwjenej dwuzubowej pčołce (Dioxys cincta) našli, organizacija wčera zdźěla. Mjeno poćahuje so na formu chribjetneho tarčika insekta. Pčołka je jara rědka, w Němskej su ju dotal jenož w Braniborskej zwěsćili.
Nowa přiručka za šule
Budyšin. Nowa zběrka z wjace hač 90 serbskimi poskitkami za šule po cyłej Łužicy je wušła a hižo pod přistupna. Kubłanska referentka a regionalne rěčnicy Domowiny su lisćinu zestajili a wjednistwam wšěch šulow, na kotrychž serbšćinu wuwučuja, připósłali.
Wojowanje wo Ještěd
Jeničke zawrjene pasmo
Drježdźany/Rakecy. Noweho pada afriskeje swinjaceje mrětwy pola Rakec dla wobě zawrjenej pasmje II w Sakskej zjednoća, kaž socialne ministerstwo wčera w Drježdźanach zdźěla. Pufrowa cona mjez dotalnymaj zawrjenymaj pasmomaj we wokrjesach Mišno/Budyšin a Zhorjelc je zběhnjena. Restrikciska cona saha wot mjezy z Pólskej hač k Łobju na zapadźe. Na juhu wobmjezuje ju čara B 6 wot Klipphausena hač do Zhorjelca.
Spěchuja festiwal NSLDź
Drježdźany. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło změje spěchowanje we wysokosći nimale 20 000 eurow z programa „Kulturny kraj 2022. Sakska jako jewišćo“ za festiwal „Witajće druhdźe“ wot 21. do 23. oktobra. Předstajić chcedźa tam pjeć swójskich produkcijow NSLDź a dalše inscenacije z Mnichowa, Berlina a Drježdźan, kaž je Sakska kulturna załožba informowała.
Předewzaća zhubjene njejsu
Šefredaktor SN wupowědźił
Budyšin. Janek Wowčer je swoje dźěłowe zrěčenje jako šefredaktor Serbskich Nowin a wotrjadnik za nowiny a časopisy w Ludowym nakładnistwje Domowina wupowědźił. Wón chce so w přichodźe druhim nadawkam wěnować. Jednaćelstwo nakładnistwa nětko proces znowawobsadźenja pozicije organizuje.
Informowanišćo anticyganizm
Berlin. Po cyłym Zwjazku skutkowace informowanišćo anticyganizm (MIA) je swoje dźěło dźensa w Berlinje zahajiło. Nowe zarjadnišćo chce na wobstejace deficity w systemje prawidłow skedźbnjeć a njejasny wobłuk anticyganistiskich podawkow w Němskej registrować. Wo wonkownych formach a rozměrje anticyganizma w towaršnosći rozswětlić, přiměrjeny poradźowanski poskitk potrjechenym natwarić kaž tež zjawnosć a politikarjow sensibilizować su zaměry MIA.
Dalši lockdown njepřetraja
Dietze zastojnstwo złožiła
Berlin. Nawodnica wobwoda dźěłarnistwa IG metal za Braniborsku, Saksku a Berlin Birgit Dietze je swoje zastojnistwo k 1. julijej złožiła. Hakle 1. oktobra 2020 je wona nadawki přewzała. Přičina za wupowědźenje su wšelake wosobinske naležnosće a druha powołanska perspektiwa. Koordinaciju wobwoda je nětko Stephan Vetter přewzał.
Z wyšim měšćanostu rěčeli
Wojerecy. Prezenca serbskeje rěče w šulach města, spěchowanje motiwacije za wuknjacych přez přiličenje za maturu (2. cuza rěč) kaž tež lěpšiny a móžnosće za wutworjenje samopostajowaceje korporacije serbskeho ludu stejachu minjeny pjatk w srjedźišću rozmołwy Wojerowskeho wyšeho měšćanosta Torstena Rubana-Zeha (SPD) z čłonami Serbskeho sejma Anetu Zahrodnikowej, Hagenom Domašku a Měrćinom Krawcom.
Šćěpiwa efektiwne
Wo 450. jubileju
Njeswačidło. Wo 450lětnych stawiznach Lišeje Hory přednošowaše před wjace hač 30 zajimcami štwórtk wječor, mjez nimi bě połojca Serbow, Manfred Laduš. 1572 bu mała wjes jako Liššehor prěni króć we wopismje naspomnjene. Liša Hora měješe jenož pjeć statokow a nihdy wjace hač 30 wobydlerjow, dźensa su tam jenož hišće třo wjesnjenjo žiwi.
W jězorje so njekupać
Budyšin. Hladajo na razantne wuwiće módrych algow w Budyskim spjatym jězorje dla wotradźa strowotniski zarjad wokrjesa so we wodźiznje kupać. We wobłuku wobstajnych přepytowanjow zwěsćichu fachowcy mokricy, kotrež móža chorosće zawinować. Tohorunja njeje woda hižo přewidna, ale mutna.
Z nowej předsydku
Darmotny test wobmjezowany
Berlin. Třeći wukaz Zwjazkoweho ministerstwa za strowotu nastupajo postajenja testowanja na koronu je wot dźensnišeho płaćiwy. Prawo na darmotny test ma wotnětka jeničce „skupina wulnerabnych wobydlerjow“, kotřiž so rozdźělnych přičin dla šćěpić dać njemóža. Wjetšina ludźi móže so nadal dobrowólnje testować dać, popłatk wučinja tři eura.
Wójny dla wjace bjezdźěłnych
Nürnberg/Kamjenica. Po informacijach Zwjazkoweje agentury za dźěło je so ličba bjezdźěłnych w juniju jasnje powyšiła. Kwota bjezdźěłnosće postupi wo tři dźesaćiny na 5,2 procentaj. Jako přičinu mjenuje agentura „zapřijeće ćěkancow z Ukrainy do statistiki“. W Sakskej je aktualnje něhdźe 116 000 wobydlerjow bjez powołanskich dochodow, kwota powyši so na 5,5 procentow (+0,3 proc.).
Protest wulkopósłanca
NSLDź w Norwegskej
Tromsø/Budyšin. „Phōnē – mjeńšinowym rěčam hłós dać“ rěka projekt, we kotrehož wobłuku chcedźa wosom dźiwadłowych hrow wuwiwać a předstajić. Za njón wuhotuja zastupjerjo wosom mjeńšinowych jewišćow mjez druhim z Rumunskeje a Norwegskeje wot zajutřišeho prěnje, třidnjowske dźěłowe zetkanje w Tromsø. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło zastupuje Madleńka Šołćic.
Nowy wobrazowy słownik
Budyšin. Ludowe nakładnistwo Domowina je z wudawaćelom noweje knihi „Mój wulki wobrazowy słownik – Jězdźidła“. Němski original Susanny Gernhäuser je Štefan Paška do hornjoserbšćiny přełožił. Publikacija, zhotowjena jako papjercowa brošura, hodźi so za dźěći wot dweju lět a je wotnětka mjez druhim w Smolerjec kniharni na předań.
Murja w naduwanej formje


text:
Zur Integration sorbischer Personennamen ins DeutscheVolkmar Hellfritzsch
103 stronow. A5-brošura
ISBN: 978-3-9816961-3-4
Płaćizna: 2,50 €
Lěto wudaća: 2016
Wobsah
W historiskim serbsko-němskim kontaktnym arealu su w dokumentach serbske wosobowe mjena we wulkej ličbje wobswědčene. Předležace pojednanje zaběra so z prašenjom, na kotre wašnje je so w běhu historiskeho wuwića na wšelakich runinach rěčneho systema integracija tutych mjenow do němčiny wotměła. Ćežišćo twori při tym fonematisko-grafematiska runina, tola tež na morfologiskej a semantiskej runinje hodźa so procesy integracije wobkedźbować. Zakład přepytowanja twori wobšěrny korpus wosobowych mjenow ze wšěch historiskich schodźenkow wuwića hornjo- a delnjoserbšćiny, kotryž je awtor z dotal wozjewjenych slawistiskich a germanistiskich mjenowědnych publikacijow zdobył.
Pojednanju sćěhujetej wobšěrnej registraj: zapis apelatiwow, kotrež tworja motiwaciju wobjednanych wosobowych mjenow, a register naspomnjenych serbskich mjenow. Dźewjeć tabelow poskića přehlad wo wuwiću grafiskeje realizacije wubranych konsonantiskich fonemow wot 13./14. hač do 18. lětstotka kaž tež systematizaciju poćeženja jednotliwych grafemow.


text:
Znamjenja časa (8/11)
Poprawom by derje było, titul rjada wo zhladowanju na wobrazy raz wobroćić. Potajkim by rěkał: Wobrazy mojeho puća. Wjace hač połsta lět sym časy a podawki ze swojimi wobrazami přewodźał. Wosebje napadnje, zo maja wěcy, kotrež njejsym w 1960tych a 1970tych lětach jako hłowne temy fotografował (prajachmy tež: »To njeje zwobraznjenja hódne.«), dźensa jako dokumenty a napohlady swoju woprawnjenu hódnotu a kedźbnosć zbudźeja.
1950 je znaty łužiski fotograf Kurt Hajna prezidenta Wilhelma Piecka z holcu w katolskej narodnej drasće na rukomaj fotografował. Holca bě dźowka hibićiweho redaktora Noweje doby a woblubowaneho braški při programach Serbskeho ludoweho ansambla Bena Šołty. W lěće 1980 wopyta prěni němski kosmonawt Sigmund Jähn Budyšin a Beno Šołta běše měnjenja, zo měła so nětko jeho wnučka w samsnej drasće a w samsnej pozy z wysokim hosćom fotografować dać. Tole je woprawdźe přikładnje organizował. Fotografojo su poprawom jara dźakowni za tajke »organizaciske wukony«.


text:
Gwatymala
Gwatymala (República de Guatemala - Republika Gwatemale) – państwo we Strzodkowyj Americe, położůne nad Uoceanym Atlantyckym a Uoceanym Spokojnym. Grańica mo ze Salwadorym (203 km), Hůndurasym (256 km), Meksykym (962 km), Belize (266 km) – cuzamyn dugość jeji grańic wynośi 1687 km a 400 km morskigo wybrzyżo.
- Nojwyższy půnkt: Tajumulco - 4220 m
- Nojńiższy půnkt: Uocean Spokojny - 0 m
- Nojwjynksze jeźoro: Jeźoro Izabal - 589,6 km²
Uobszor Gwatymale idźe potajlować na sztyry: ńiźina Petén, położůno na půłnocy, wybrzyże Karajibskigo Morza, gůrske lyńcuchy we strzodkowyj tajli a wybrzyże Pacyfiku. Roz za czas Gwatymala tajluje śe na sztyry krajiny, wtynczos ńiźina Petén je jedno ze karajibskim wybrzyżym.
We prekolůmbijskich czasach teryn bůł zamjyszkowany uod Indjanerůw zwjůnzanych ze kulturům Majůw. W 1523 teryny dźiśyjszyj Gwatymale bůły podbite uod szpańelskich kůnkwistadorůw, co zołożyli tam kolůńijo, kero wchodźyła do Nowyj Szpańije.
W 1821 Gwatymala dostała ńypodległość, hned potym kraj bůł uokupowany uod Meksyku. W 1839 proklamowano bůło ńypodlygło republika.
W 1954 we drodze zamachu stanu wojskowo hunta sztopła reformy uod lewicowygo prezydynta Jacobo Arbenza. Prawicowy reskyrůnek wojskowych a społeczne ńypokoje twały aže do 1985, kej to prziwrůcůno bůło dymokracyjo. Ńy sztopło to ale walk ze lewicowům partyzantkům (URNG).


text:
Nowojasčanka Monika Cyžowa wě, wo čim rěči, hdyž wo tym powěda, zo zhromadnosć paruje. A při tym njemysli jeničce na wobmjezowane zetkanja ze swójbnymi.
Nowa Jaseńca (SN/MiR). Přećelske styki z přiwuznymi a znatymi běchu před lětomaj a loni rědke. Jako předsydka Zwjazka serbskich rjemjeslnikow a předewzaćelow (ZSRP) dyrbješe Monika Cyžowa tójšto planowanych zetkanjow, zarjadowanjow a ekskursijow wotprajić. „Naše zarjadowanja njejsu ženje jenož zabawa. Chcemy našim čłonam tež wědu posrědkować a jich tak dale kubłać“, wona wuswětla. Tak su loni w awgusće pućowali. Za cil běchu sej wubrali Čornobóh. W Rachlowje zaběrachu so ze serbskim přirodowědnikom Korlu Bohuwěrom Šěcu. W Markersdorfje wopytachu muzej. W juniju su do Wochožanskeho parka błudźenkow a wokoło Bjerwałdskeho jězora kolesowali. W Klětnjanskej cyrkwi wotkrychu sej drohoćinki a wosebitosće.


text:
Francyjŏ
Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Francuskŏ Republika (fr. République française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – państwo, kerego metropolitarnŏ tajla we Zachodnij Ojropie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.
Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.
Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.
Etymologijŏ miana[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Worta „Francyjŏ” przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.
Gyjografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ je krŏjym leżōncym z wiynksza w Zachodnij Ojropie, jednak posiadajōncym terytoria znŏleżne i departamynta zamorske na inkszych kōntynyntach. Wiyrchnia metropolitarnej czynści Francyje wynosi 551,5 tys. km², skirz czego zajmuje 48. plac na świecie pod wzglyndym srogości wiyrchnie, za to wiyrchnia społym z terytoriami znŏleżnymi i departamyntami zamorskimi 643 801 km².
Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo Morza na połedniu ku Pōłnocnymu Morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij Zatoki na wschodzie.
Cołkŏ dugość granic lōndowych Francyje to 2 892,4 km. Metropolitarnŏ Francyjŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- na weschodzie:
- Italijo (488 km)
- Mōnako (4,4 km)
- Mjymcy (451 km)
- Szwajcaryjo (573 km)
- na pōłnocach:
- Belgijŏ (620 km)
- Luksymburg (73 km)
Granice terytoriōw znŏleżnych i departamyntōw zamorskich z:
- Brazylijo (673 km)
- Sint Maarten (10,2 km)
- Surinam (510 km)
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na pōłnocach krŏju włażnawy klimat umiarkowany (ôziōmbniynte lata, dości ciepłe zimy). Jŏr to nojlepszŏ burlu na zwiydzanie Paryża, trza być jednak narychtowanym na dyszcze. Podzimym rania bywujōm radszyj zimne i niyprzijymne, ale przed połedniym sie wypogadza.
Na połedniu lata sōm suche, a tymperatura czynsto przekrŏczŏ 30°C. Sporadycznie wystympujōm herske burze i krupy. Zimy sōm ôpaterne (tymperatury na wybrzyżu Morza Strzōdziymnygo rzŏdko ślatujōm pod 10°C) i czynsto deszczowe. Jeszcze wiyncyj ôpadōw idzie sie spodziywać jŏrym.
Mocka przestrzyństw Francyje mŏ ôsobny mikroklimat. Utrapieniem połedniŏ stoł sie porywisty, ôziōmbniynty mistral. Wiater tyn wieje zaôbycz zimōm i jŏrym, przi przinoszyniu słōneczny czas i jasne, bezchmōrne niebo.
Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.
Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.
Karolingi regirowały we Francyji do 987 r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.
Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792 r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799 r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804 r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.
We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.
Polityka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958 r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003 r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".
Ôrgany regirōngu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls.
Podzioł administracyjny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ, jeji tajla metropolitarnŏ tajluje sie terŏźnie na 13 regiōnōw, 96 departamyntōw jak tyż kol. 36 300 gmin. Pōnadto wyrōżniŏ sie departamynta i terytoria zamorske jak tyż zamorske zbiorowości terytorialne.
Regiōny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podzioł europejskij czynści Francyje ôbowiōnzujōncy ôd 1 stycznia 2016:
- Nowŏ Akwitanijŏ
- Grand Est
- Bretanijŏ
- Burgundia-Franche-Comté
- Île-de-France
- Korsykŏ
- Pays de la Loire
- Oksytanijŏ
- Hauts-de-France
- Normandijŏ
- Auvergne-Rhône-Alpes
- Provence-Alpes-Côte d'Azur
- Centre-Val de Loire
Departamynta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Demografia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Statystyki dymograficzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Struktura etnicznŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Gŏdka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Amtowōm gŏdkōm we Francyji je francuskŏ, posuguje sie niōm srogŏ wiynkszość miyszkańcōw tego krŏju, jednak poza nim je mocka regiōnalnych gŏdek:
- baskijskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Béarn
- bretōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dolnyj Bretōnije
- franko-prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dauphiné, Jura, Lyonnais, Savoie
- niyderlandzkŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Flandrije
- katalōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Roussillon
- miymieckŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Alzacyje i Lotaryngije
- prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Ôksytanije
- italskŏ – regiōnalnŏ gŏdka na Korsyce
Nŏrodne świynta i dni swobodne ôd roboty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nowy Rok (Nouvel An) – 1 stycznia
- Wielkanoc (Pâques) – ruchōme
- Pyńdziałek Wielkanocny (Lundi de Pâques) – ruchōme
- Świynto Roboty (Fête du Travail) – 1 mŏja
- Dziyń Zwyciynstwa (Fête de la Victoire) – 8 mŏja
- Wniebowstōmpienie (Ascension) – ruchōme
- Zielone Świątki (Lundi de Pentecôte) – ruchōme
- Świynto Nŏrodne Francyje (Fête Nationale Française) – 14 lipnia[7]
- Wniebowziyncie NMP (Assomption) – 15 siyrpnia
- Wszyjskich Świyntych (Toussaint) – 1 listopada
- Dziyń Zawieszyniŏ Brōni (Jour d’Armistice) – 11 listopada[8]
- Boże Narodzynie (Noël) – 25 grudnia
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 France (ang.). CIA – The World Factbook. [dostymp 2012-06-14].
- ↑ Demography – Population at the beginning of the month.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostymp 2018-07-24].
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Zamorski departamynt.
- ↑ Euro HIV. [dostymp 2007].
- ↑ France – People Groups (ang.). Joshua Project, 2017. [dostymp 23 paździyrnika 2017].
- ↑ Święta państwowe Francja 2019 – Dzień Bastylii – dni wolne od pracy Alzacja, www.tania-wypozyczalnia-samochodow.pl [dostymp 2019-07-01] (angelski).
- ↑ Znany tyż za Dziyń Spamiyńci – Jour du Souvenir.


text:
Wien
Wien (serbsce tež Wiń) je stolica a z 1,8 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město Awstriskeje a po Berlinje druhe najwjetše němskorěčne město. Leži we wuchodnym dźělu kraja při Dunaju a tworja swójski zwjazkowy kraj we wobłuku zwjazkoweje republiki Awstriskeje. Za čas Rakusko-Wuherskeje bě Wien politiski, hospodarski a kulturny centrum wulkeho dźěla srjedźneje Europy.
Najbliše wulkoměsto je słowakska stolica Bratisława, kotraž nadeńdźe so jenož 40 kilometrow zdalene do wuchodneho směra.


text:
W antiknem měsće Rom su patricijarje a plebejarje žywe byli. To stej byłej dwa rozdźělnej stawa, mjazy kótarymiž su pśecej problemy byli a jo zwada kněžyła.
Wukniki a wuknice našych 6. rědownjow zaběraju se we wucbje stawiznow z teju problematiku a wugótuju k tomu jadno rolowe graśe. Na kšuśe instalěrowanem jawišću we wobcerku awle našeje šule graju wukniki a wuknice sceny mjazy tyma stawoma.
Wukniki a wuknice pśi tom sami wumysliju teksty a su sami za dekoraciju jawišća a za drastwu zagronite.
W antiknem měsće Rom su patricijarje a plebejarje žywe byli. To stej byłej dwa rozdźělnej stawa, mjazy kótarymiž su pśecej problemy byli a jo zwada kněžyła.


text:
Picca
Picca — jodło italskij kuchńe, na terozki fest powszychno na cołkim śwjeće. We wersyji podstawowyj je to plaskaty placek ze wytrawnygo ćasto drożdżowygo, pomazany tůmatowům zouzům, posuty tartům kyjzům a źołůma, pjeczůny we mocno gorkim pjecu. Picca podowo śe na gorko, nale źimno tyż idźe zjeś.
Je kupa zortůw picce ze roztomajtymi skłodńikůma. Můgům to być szapmańoki, cwibla, szynka, tůmaty, paprika, wuszt, uoliwki, salami, lebo ańi uowoce abo brokuły. Krům tego do picce dowo śe roztomajte zorty zouzy.


text:
Lësati toczk
Lësati toczk (Myodes glareolus, téż Clethrionomys glareolus) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc wicy jak 30 g. Kaszëbi mògą na niegò gadac toczk.
Òn je zwëkòwò aktiwny òb noc i òb wieczórk, le jegò mòże czãstò widzec i òb dzéń.[1]
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 365
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.
- ↑ Der Kosmos Tier- & Pflanzenführer, ISBN 978-3440-146279, s. 33.


text:
Już żech sam niyrŏz1 pisoł, że lubia take dania, przi kerych niy trza za kans2 łajzić po kuchni- no chyba, że to je jakŏ torta 😉 Rŏz3 za jaki czas, to by sie czowiek zjŏd 4 pierogōw lyniwych, ale jak do tego trza5 wyciōngać biyrkownica (stolnica) i zamarajsić6 pół kuchni, to sie zarŏzki odechciywo… i bez to żech prziszoł do tych pierogōw, kere sōm dlo tych… jakby to pedzieć7… barzi8 zgniōłych9 😉
3 jajca
1 szklōnka mōnki
250 g syra biołego
ździebko10 soli
i potyn jake tam już dodatki chcecie:
cuker, cynamōn, masło, bōłka tartŏ, miōd… fto co lubi
Dajcie żōłtka do jednyj miski, a biołka ubijcie ze solōm we drugyj. Do żōłtek przidzie syr i mogecie to wszyjsko razym fajnie wysztamfować11. Niyskorzi12 dejcie ku tymu mōnka, ubite biołka i fajnie to wymiyszejcie.
We gorku uwarzcie wody (mogecie tyż dać dō ni trocha soli). Wejście dwie łeżki, jednōm nabiercie masy (take pó łeżki), a drugōm sie pomōżcie, żeby to wciepnōńć do gorka z warzōncōm sie wodōm. Te pierogi niech sie ze 3-4 minuty powarzōm i mogecie je wyciōngać na talyrz. Potyn już yno łozpuszczōne13 masło, cynamōn… co tam chcecie i… smacznego 🙂
1nieraz
2dużo
3raz
4zjadł
5potrzeba
6zabrudzić
7powiedzieć
8bardziej
9leniwi
10szczypta
11użyć tłuczka
12później
13rozpuszczone


text:
Najnowša a we wjacorym zmysle hybridna – nic jenož serbska a němska – basniska zběrka Róže Domašcyneje wobsteji ze štyrjoch cyklusow. W prěnim předeklinuje so bliskosć k tekstej a k słowu. W druhim cyklusu steji pod titlom »Bězman blawka blisko« towaršnostna kritika w srjedźišću. W třećim, zaso w titulu »Tajka a wonajki« narěznjenym, wjerći so něštožkuli kołowokoło čłowjeskich a lubosćinskich poćahow, a w štwórtym dźe wo přirodu a wuměłstwo a tež wo jich płódnu wzajomnosć. Hižo moće, kotrejž wobrubitej tute štyri cyklusy – »Identita je dźělenje wot swěta«, kaž pisa čěski spisowaćel Petr Pazdera Payne, a »Woprawdźitosć je přeměnjenje, wobstajnosć je jebanstwo« (110) štož praješe Lao Tse – pokazatej na poetiku fluidneho, wjacewoznamowosće a opalizowanja.
Je bytostne ze słowa, kiž steji na spočatku, wurosć a z njeho něšto rozplesć. Je wažne, to najnuzniše wuchować a na swoju wušnosć wotklepać. Hižo tu pokazuje so rozdźěl mocy mjez »ja«, kiž pyta swoju identitu w rěči a w swěće, a »my«, kiž sej mysli, zo je sylniše, a rozkazuje. A tutón bój wo móc nas při čitanju tutych kedźbyhódnych cyklusow při kóždej kročeli přewodźuje. Metafry přirody, kiž su nimale do kóždeho teksta zatkane, su spočatnje skerje wjesne (sym z něhdyšich wjeskow přišła, 8). W škiće popow schadźeja złóžki, kiž po spodobanju zeschadźeja abo mutěruja, pokazowaki rozpaduja a w čerstwym sněhu a na běłym łopjenu so nowe puće wuteptuja, nastawa nowe basnistwo. To je alchemija basnicy. Přiroda jako zakład, přikład a wučbna mišterka na jednym a metamorfoza jako logos, jako tworjaca móc cyłeho uniwersuma na tamnym boku su zasadne principy tuteje poetiki a basniskeje filozofije.


text:
Budyšin
Budyšin ? / i (němsce Bautzen, delnjoserbsce Budyšyn, pólsce Budziszyn, čěsce Budyšín) je wulke wokrjesne město we wuchodnej Sakskej. Město leži při Sprjewi a je wokrjesne sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Budyšin ma něhdźe 38.000 wobydlerjow, z čimž je zdobom najwjetše město wokrjesa, druhe najwjetše w Hornjej Łužicy a na dźesatym městnje w Sakskej. Něhdyša stolica Hornjeje Łužicy płaći jako kulturelne srjedźišćo Serbow a leži w serbskim sydlenskim rumje.
Stawizny Budyšina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zažne stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1002 w chronice biskopa Thietmara z Mjezyborja jako civitas Budusin[2]. Dla połoženja při wikowanskej dróze Via regia, kotraž wjedźeše wot Lipska do Šleskeje, měješe město w srjedźowěku wulku wažnosć. Do juha wjedźeše tak mjenowana Čěska šćežka přez Łužiske hory do Prahi. W lěće 1018 podpisa so tu „Budyski měr“ mjez Němcami a Polakami. 1231 jewi so w dokumentach prěni raz měšćanske prawo, 1250 dósta město prawo swobodneje komuny. W lěće 1346 wutwori so Zwjazk šesćiměstow, ke kotremuž słušachu nimo Budyšina tež Zhorjelc, Kamjenc, Lubań, Lubij a Žitawa. 1391 dóstachu Budyšenjo prawo, měšćansku radu swobodnje wolić.
1400 do 1700[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lětomaj 1400 a 1408 dóńdźe k zběžkomaj rjemjeslnikow. Mjez 1429 a 1431 so město wospjet njewuspěšnje wot Husitow woblěhowaše. 1524 załoži so w Budyšinje w běhu reformacije ewangelska cyrkej. Tachantska cyrkej je z tutoho časa simultana a wužiwa so wot katolskich křesćanow runje tak kaž wot ewangelskich. W třicećilětnej wójnje (1618–1648) so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zniči. Wulkej měšćanskej wohenjej běštej 1620 resp. 1634. Wot 1635 słuša dotal čěskej krónje přisłušny Budyšin – a z nim cyła Hornja Łužica – do Sakskeje.
1700 do 1900[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Tež spočatk 18. lětstotka dóńdźe k wjetšim wohenjam, a to 1707 a 1720. Stawiznisce poměrnje sławna je Bitwa pola Budyšina (1813). Zjednoćene wójska wojowachu tu přećiwo napoleonskim wojakam. Tutón historiski podawk rysuje tež Jan Radyserb-Wjela w swojej wobšěrnej powědce "Bitwa pola Budyšina". 1815 so zwjazk šesćiměstow rozpušći. 1846 wotewri so železniska čara mjez Drježdźanami a Budyšinom, kotruž twarjachu tež Serbja – mjez nimi ludowy basnik Pětr Młónk – sobu. Hač do lěta 1868 rěkaše město hamtsce Budissin, hakle potom dósta dźensniše němske pomjenowanje Bautzen. 1872 nasta tu prěnja šulska hwězdarnja w Němskej. mjez 1888 a 1891 twarješe so cyrkej Marje a Marty („Čerwjena cyrkej“), mjez 1897 a 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach, kotryž so pak w poslednich wójnskich dnjow lěta 1945 zniči. 1902 dósta Budyšin wot sakskeho krala Jurja tak mjenowane Rietschelowe swisle, kotrež připrawichu so na wuchodnych swislach měšćanskeho dźiwadła.
1900 do 1945[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
1904 wotewri so Sakski krajny chłostanski wustaw, kotryž dósta pozdźišo přimjeno "Žołta běda". W lětomaj 1908 a 1909 natwari so Kronprincowy móst (dźensa Móst měra). 1912 zagmejnuje so něhdy serbska wjes Třělany. W lěće 1917 wopruja so 11 cyrkwinskich a swětnych zwonow brónjenskej industriji. Dwě lěće po wójnje, 1920 wotewri so Sprjewina kupjel. 1921 załoži so pod bamžom Benediktom V. biskopstwo Mišno znowa. Biskopske sydło bě Budyšin. Tachantska cyrkej sta so tak z katedralu. 1922 zagmejnuje so wjes Židow. 1928 wobnowi so křižerski procesion z Budyšina do Radworja, kotryž bě kónc 18. lětstotka wusnył. 1933, za čas nacionalsocialistow, woswjećichu prěni króć "tysaclětny jubilej". Wuchadźišćo za to bě róčnica rozšěrjenja župy Mišno na teritorij Milčanow. 1938 dóńdźe tež w Budyšinje k pogromam přećiwo tu bydlacym židowskim měšćanam. Mnoho wobchodow so zniči, runje tak židowska modlernja na Hornčerskej hasy. 1944 nastanje wotnožka koncentraciskeho lěhwa Groß-Rosen we wagonowni. Kónc wójny wutwari so Budyšin jako "twjerdźizna", štož wuskutkowa sylniše boje wo město. Něhdźe 10 procentow bydlenskich domow z něhdźe třećinu bydlenskeje płoniny so tak zniči. Nimo toho skóncowa so 18 mostow, 35 zjawnych twarjenjow, 46 mjeńšich zawodow a 23 srěnich zawodow. W poslednich dnjach wójny padny na woběmaj stronomaj něhdźe 6500 wojakow. Tohorunja přisadźi něhdźe 350 ciwilistow swoje žiwjenje. Statistiki wo tym pak su rozdźělne.
Powójnski čas a doba NDR[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mjez 1945 a 1950 wužiwaja wobsadnicy jastwo Budyšin I jako interněrowanske lěhwo. Je dopokazane, zo přisadźi tu w tutym času 2714 ludźi swoje žiwjenje. Mjez 1956 a 1989 přesłyšuje Stasi ludźi w jastwje Budyšin II, kotrež je dźensa jako Wopomnišćo Budyšin wopytowarjam wotewrjene.
Mjez 1966 a 1989 přewjedźe so w Budyšinje sydom festiwalow serbskeje kultury. 1969 potorhny so stare měšćanske dźiwadło z Ričelowymi swislemi. Tež wrota při Bohatej wěži so spotorhaja. W lětach 1973 do 1975 nastawa nowa sydlenska štwórć "Dr. Salvador Allende" z něhdźe 1500 bydlenjemi. 1974 nastanje spjaty jězor, kotrehož woda tři něhdyše wsy pokryje. 1975 natwari so nowe Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Mjez 1977 a 1987 nastawa štwórć "Strowotna studnja" z něhdźe 5900 bydlenjemi.
Po 1989[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
1991 wutwori so zwjazk šesćiměstow znowa. Samsne lěto nastanje tež "Załožba za serbski lud" ze sydłom w Budyšinje. W lětach po přewróće ponowja so wulki dźěl twarskeje substancy stareho města, štož bazuje do dalokeje měry tež na "Wustawkowym wobzamknjenju k saněrowanju stareho města" z lěta 1992. Wot 1994 stej tež něhdyšej wsy Delnja Kina a Sćijecy měšćanskej dźělej Budyšina. Wot 1995 wjedźe město titul "wulke wokrjesne město". 1999 stanje so tež Mały Wjelkow dźěl Budyšina.
W lěće 2002 woswjeći město 1000. róčnicu prěnjeho naspomnjenja.
Měšćanske dźěle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Budyšin ma dźewjećadwaceći měšćanskich dźělow, z kotrychž słušeja šěsć do jadroweho města, mjeztym zo su 23 z nich zagmejnowane wjeski.
Hłowny zapis: Měšćanske dźěle Budyšina – ze statistiskimi podaćemi
Hlej tež: Lisćina Budyskich dróhow
Wobydlerstwo Budyšina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensa ma Budyšin 42.199 wobydlerjow, z toho je 20.159 muskich (48 %) a 22.040 žónskich (52 %). Něhdźe 2.190 ludźi ma pódlanske bydlenje w stolicy Hornjeje Łužicy.
Wobchad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přez Budyšin wjedu zwjazkowa awtodróha A4 a zwjazkowej dróze B6 (z Bremena do Zhorjelca) a B96 (ze Žitawy do Sassnitza). Zwjazkowa dróha B156, kotraž spočina w Ranje, kónči we wuchodnym dźělu Budyšina.
Budyšin je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa pak běži přez njón jenož hišće čara z Drježdźan do Zhorjelca z direktnymi ćahami do Drježdźan, Zhorjelca a Wrócławja. Budyski wotrězk železniskeje čary Budyšin–Žandow je dźensa zawrěty a čara do Wojerec bu wottwarjena.
Dalokobusy jědu štyri- do pjećkróć wodnjo z Budyšina do Berlina a wróćo kaž tež jónu přez Jarobrod do Kölna.
Twarske pomniki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Budyšin ma derje zdźeržane stare město. Jako symbolej Budyšina stej wosebje Stara wodarnja a Michałska cyrkej znatej. Wěsta wosebitosć je Bohata wěža, kotraž je na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena a so tohodla tež „křiwa wěža Budyšina“ mjenuje. Jej napřećo steji na tamnym boku Žitnych wikow Serbska cyrkej. Wažny twarski pomnik je tež Budyski hród (němsce: Ortenburg), kotryž steji na městnje stareho słowjanskeho hrodźišća. Tež Tachantska cyrkej je hódna wobhladanja. Wona je jedna z mało simultanych cyrkwjow w Němskej a wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Lawska wěža při južnej kromje stareho města je najstarša wrotowa wěža w měsće; njedaloko stejaca Wjerina chěžka při Sprjewi jedne z najstaršich wobchowanych domskich. Tež Budyska radnica a Mikławšk, na kotrymž staj mj. dr. Michał Hórnik a posledni serbski biskop Jurij Łusčanski pochowanaj, stej zajimawostce Budyšina. Na Tuchorskim kěrchowje wuchodnje stareho města nadeńdu so wjele historiskich rownišćow kaž tež rowy wjacorych wuznamnych ewangelskich Serbow.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Budyšinje
Pohlad z Mosta měra na stare město
Pohlad na Michałsku cyrkej a Staru wodarnju
Mikławšk w Budyšinje
Politika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dołholětny měšćanosta a wot 1995 wyši měšćanosta bě wot politiskeho přewróta w lěće 1990 hač do lěta 2015 bywši ewangelski diakon Christian Schramm. W awgusće 2015 bu jurist Alexander Ahrens (bjezstronski, pozdźišo SPD) jako zhromadny kandidat SPD, Lěwicy a wobydlerskeho zwjazka BBBZ za naslědnika woleny. Při wólbach 2022 dósta wón jenož 14,3 % hłosow, wuzwoleny bu dotalny šulski direktor a něhdyši frakciski předsyda CDU w měšćanskej radźe Karsten Vogt.
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Partnerske města[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Worms, Porynsko-Pfalca (wot 1990)
- Heidelberg, Badensko-Württembergska (wot 1991)
- Dreux, Francoska (wot 1992)
- Jelenia Góra, Pólska (wot 1992)
- Jablonec nad Nisou, Čěska (wot 1993)
Serbske institucije w Budyšinje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W měsće namaka so wjetši dźěl serbskich institucijow. W Serbskim domje na Póstowym naměsće je sydło Domowiny, Załožby za serbski lud kaž tež Młodźinskeho towarstwa Pawk z. t.. W domje nastawa tež časopis Katolski Posoł. Tež Rěčny centrum WITAJ, kotryž stara so mjez druhim wo serbske wučbne materialije, je w Serbskim domje zaměstnjeny. Tohorunja při Póstowym naměsće, napřećo Serbskemu domej, nadeńdźe so studijo Serbskeho rozhłosa.
Na Sukelnskej hasy čo. 26 nadeńdźe so sydło Ludoweho nakładnistwa Domowina (LND), kotrehož wudźěłki předawaja so w Smolerjec kniharni, kotraž je w přizemju samsneho domu zaměstnjena. Tež redakciji Serbskich Nowin a Rozhlada so tule namakatej.
Na Budyskim hrodźe je twarjenje něhdyšeje sólnicy stejišćo Serbskeho muzeja.
Na Dwórnišćowej dróze namaka so wědomostne slědźenišćo Serbski institut ze Serbskej centralnej biblioteku a Serbskim kulturnym archiwom (SKA). Wažnej kulturnej instituciji stej tež Němsko-Serbske ludowe dźiwadło (NSLDź) a Serbski ludowy ansambl (SLA).
Bibliografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficialna webstrona Budyšina na bautzen.de (hsb.)
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2021; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
- ↑ Budyšin w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
Biskopicy | Bóšicy | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text: Wólby Němskeho zwjazkoweho sejma su nimo a prěnje diskusije wo jasnym wuslědku su mjeztym tróšku womjelknyli. To pak njerěka, zo je tema wotbyta. Ludnosć tež na serbskich wsach, w towarstwach a gremijach dale wo tym rěči, předewšěm wo njewočakowanym wuspěchu strony AfD kaž tež wo prěnich reakcijach na to. Mnozy, tež Serbja, su wustróžani z wukónca wólbow we Łužicy, ja runje tak. Za dobre mam, zo je jón Domowina z wulkej starosću na wědomje wzała. Za dobre zdobom mam, zo wona tež na to skedźbni, zo je AfD na žadanje, z awtochtonymi narodnymi mjeńšinami runoprawnje wobchadźeć, wotpokazujo reagowała.


text:
Tajleczka
Tajleczka, molekuła – elektrycznie neutralnŏ grupa dwōch abo wiyncyj atōmōw utrzimowanych razym kowalencyjnym chymicznym wiōnzaniym[1][2].
Tajleczka może sie skłŏdać z atōmōw jednego elymyntu, jak we przipadku tlynu (O2), abo roztōmajtych, czego przikładym je woda (H2O). Atōmy i struktury powiōnzane wiōnzaniym niykowalencyjnym (wodorowym, jonowym) ôgōlnie niy sōm uwŏżane za pojedyncze tajleczki.
Tajleczki jako skłŏdniki materyje sōm wszeôbecne postrzōd ôrganicznych substancyji. Tworzōm tyż srogszõ tajla hydrosfery i atmosfery. Jednak wiynkszość znanych stałych substancyji na Ziymi, we tym minerały tworzōnce szupã, mantel i jōndro Ziymie, zawiyrŏ mocka chymicznych wiōnzań, ale niy sōm ône zbudowane z „rozpoznawalnych” tajleczek. Do substancyje zawiyrajōncych struktury, dlŏ kerych niy idzie poznać pojedynczych tajleczek, zaliczane sōm tyż jonowe krysztoły (sole) i kowalencyjne krysztoły (dyjamynt, kwarc, chlorek natrōnu). Ukłŏd powtŏrzajōncych sie jednotek-kamerlikōw-struktur wystympuje tyż we ciałach z metalicznym wiōnzaniym, co ôznaczŏ, iże metale we formie stałyj tyż niy sōm zbudowane z tajleczek. We szkłach (ciałach stałych posiadajōncych bezpostaciowōm, niy poskludzanõ strukturã) atōmy mogōm być utrzimowane ze sobōm bez chymiczne wiōnzaniŏ, beze tworzyniŏ jakij ino ôkryślōnyj tajleczki jak tyż bez regularności powtŏrzajōncych sie jednotek (charakterystycznych dlŏ krysztołōw).
Zobŏcz tyżEdytuj
Przipisy
- ↑ Erwin Boschmann: Molecules. W: Chemistry. Foundations and applications. T. 3: K-Pl. Macmillan Reference USA, 2004, s. 114-119. ISBN 0-02-865724-1.
- ↑ Atoms, Molecules, and Ions. W: Steven S. Zumdahl, Susan A. Zumdahl: Chemistry. Wyd. 8. Brooks Cole, 2010, s. 52. ISBN 0-547-12532-1. (ang.)


text:
Irak
Irak (arab. العراق, Al-Irak; الجمهورية العراقية, Al-Dżumhurijjat ul-Irakijja) – państwo arabske na Bliskym Wschodźe, kere ležy nad Zatokům Perskům.
Grańičy (zgodńy s ruchym wskazůwek zygora) s Turcyjům, Iranym, Kuwejtym, Arabjům Saudyjskům, Jordańům i Syrjům.
Irak mo nojwjynkše po Arabii Saudyjskij zuoža ropy. Gospodarka je powažńy zńiščůno skuli wojny we Zatoce Perskij, půźńijšych sankcyji UoNZ, amerykańskij interwyncyji we 2003 roku i ńystabilnośći we uokreśe powojynnym.
Stolicům i nojwjynkšym mjastym Iraku je Bagdad.


text:
Swobodne Uoprůgramowańy
Swobodne Uoprůgramowańy (ang. free software) – uoprůgramowańy, kere je mogebne być załůnczone, sprowjane, rozpowszechńone swobodńy. Swobodne Uoprůgramowańy daje swobody:
- swoboda 0: załůnczońy uoprůgramowańa, zawdy swobodńy.
- swoboda 1: sprowjańy uoprůgramowańa lo śe.
- swoboda 2: rozpwszechńańe uoprůgramowańa.
- swoboda 3: sprowjańy uoprůgramowańa a swoboda rozpowszechńańa ajnzacu, coby korzistało cołka ferajno.
Je to defińycjo uod Free Software Foundation. Coby mogebne bůło korzistać ze swobůd 1 a 3 potrzebny je kod zdrzůdłowy.
Nojbarzi znůmo licyncyjo swobodnygo uoprůgramowańo to licyncyjo GNU GPL.
Lo bajszpila swobodne uoprůgramowańy to Linux, Android, LibreOffice.


text:
Stawizna serbskeho předmjena
Jako Serbja nimamy wjele originalnych předmjenow, potajkim tajkich, kotrež su w serbskej Łužicy nastali. Nimale wšitke smy přewzali z němčiny, byrnjež po pochadźe snadź hebrejske, grjekske, łaćonske abo jendźelske byli. Někotre předmjena ze słowjanskeho wobswěta kaž Stanisław, Ludmila abo Dušan su k nam přišli bjez posrědkowanja němčiny.
Jedne z rědkich originalnych serbskich předmjenow je Lubina. Wone je so wutworiło z korjenja lub, kiž je zakład za mnohe serbske słowa. Hižo w staršim času nastachu z njeho tež městnostne mjena kaž hora Lubin, sydlišćo Lubij abo rěka Lubata. Timo Meškank, wudawar knihi »Serbske předmjena«1, mje na to skedźbni, zo wužiwaja so tež w tamnych słowjanskich rěčach předmjena z tutoho korjenja, tak na přikład ruske předmjeno Ljuba abo bołharsko-makedonske muske předmjeno Ljuben. W Porynskej česća swjateho Lubentiusa, kotryž je pječa w lětach wot 300 do 370 w Kobernje žiwy był. Žónske předmjeno Lubina abo Lubinka so pak prěnjotnje jenož w Serbach namaka.
Při pytanju za prěnim wužiwanjom tutoho mjena – w starych cyrkwinskich knihach so wone njejewi – da mi mandźelska pokiw na fararja Jana Łahodu w Chołmje, kotryž bě dźowku Lubinka a syna Lubin mjenował.2 Jan Łahoda narodźi so 25. awgusta 1801 w Tumicach. Jako Lipšćanski student teologije bě předsyda serbskeho wotdźěla tamnišeho prědarskeho towarstwa. 1827 nastupi swoje prěnje farske městno we Wochozach. Wot 1832 hač do swojeje smjerće 16. awgusta 1871 bě farar w Chołmje. Jako student a młody farar spisa někotre serbske basnje. Wón wobdźěleše so na serbskim wozrodźenju w štyrcetych lětach 19. lětstotka a bě wot 1848 čłon Maćicy Serbskeje. Na farje w Chołmje wukubła wjacorych čěskich duchownych w serbšćinje, zo bychu so na skutkowanje we Łužicy přihotowali.3


text:
Wojerecy
Wojerecy (delnjoserbsce Wórjejce, němsce Hoyerswerda) su wulke wokrjesne město w sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin a po wobydlerstwje třeće najwjetše město Hornjeje Łužicy. Leža při Čornym Halštrowje na južnej kromje Łužiskeje jězoriny.
Město słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
StawiznyWobdźěłać
Sydlišćo na tutym městnje wobsteješe prawdźepodobnje wot 12. lětstotka. We wopismje Mišnjanskeho biskopstwa z lěta 1225 naspomni so cyrkej we Wojerecach. W lěće 1423 dóstachu Wojerecy měšćanske prawa, wostachu pak hač do 1950tych lět małe krajne město bjez nadregionalneho wuznama. Hakle ze zahajenjom wudobywanja brunicy w srjedźnej Łužicy bu město po planje wutwarjene a přirosće wot někak 10.000 wobydlerjow w lěće 1956 na wjace hač 71.000 w lěće 1981. Po přewróće a kóncu brunicy zhubichu Wojerecy swoju centralnu rólu we Łužiskim brunicowych rewěrje a ličba wobydlerstwa so w jenož 25 lětach zaso połojcowaše.
Měšćanske dźěleWobdźěłać
K Wojerecam słušeja nimo stareho a noweho města slědowace měšćanske dźěle:[2]
- Brětnja-Michałki (Bröthen/Michalken), 1.389 wobydlerstwo
- Čorny Chołmc (Schwarzkollm), 850 wob.
- Ćisk (Zeißig), 939 wob.
- Hórnikecy (Knappenrode), 722 wob.
- Němcy (Dörgenhausen), 697 wob.
PolitikaWobdźěłać
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Partnerske městaWobdźěłać
WobchadWobdźěłać
Wojerecy leža při křižowanišću zwjazkoweju dróhow B 96 (do Budyšina a Złeho Komorowa) a B 97 (do Drježdźan a Choćebuza). Nimo toho wjedźe tež železniska čara Lipsk–Falkenberg–Zhorjelc přez město. We wosobowym wobchadźe wobstejitej zwiskaj do Lipska (ze S-Bahnu) a Zhorjelca (přez liniju OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa).
Wot 1989 do 1994 wobsteješe w měsće wobchadny zawod Trolleybus Wojerecy.
LiteraturaWobdźěłać
- Manfred Laduš: Ze serbskeje wsy na kupach městačko nastało. SN, 25. meje 2018 [předźenak], str. 3
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2021; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
- ↑ ličby wobydlerstwa wot 9. meje 2011; žórło: Wuslědki censusa 2011 za Wojerecy
WotkazyWobdźěłać
- Webstrony města Wojerec (němsce)
- Wojerecy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
Biskopicy | Bóšicy | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
Rozpšawa Maśice Serbskeje na głownej zgromaźinje w Budyšynje 2014/2015
Wjerašk našogo źěła w zachadnem lěśe jo był głowna a rownocasnje wólbna zgromaźina Maśice Serbskeje, 13. junija 2014, w Chóśebuzu. Wobźěliło jo se 8 cłonkow a 10 gósći, mjazy nimi styrjo pod 40 lětami a 4 ceptarki a ceptarje gymnaziuma. Słyšali smy pśednosk Ines Neumanoweje k temje „Měnjenja jadnastkarjow k serbskim institucijam a k zapśěgnjenju Dolnoserbskego gymnaziuma do serbskego wobswěta“. W diskusiji k wjelgin atraktiwnej a rownocasnje brizantnej tematice jo se mj. dr. pokazało, až deje serbske institucije swójo nastajenje k wuknikam DSG polěpšyś, se wěcej wótwóriś a jich procowanja wó serbsku rěc a kulturu cesćej teke zjawnje chwaliś. Dej se wuzwignuś, až jo to było zachopjeńk dalšnych diskusijnych zarědowanjow, na kótarychž su se teke wuknice a wukniki gymnaziuma mócnje wobźělili. Wólby w drugem źělu zarědowanja su wobtwarźili doněntejšne pśedsedarstwo a teke pśedsedarja. Pozitiwnje dej se wobšyrne rozpšawnistwo w Serbskich nowinach a Casniku wuzwignuś. Teke casopis Domowiny Naša Domowina jo pśedsedarjoju možnosć dał, swóju rozpšawu wózjawiś (c. 2/2014).
10. septembra 2014 jo woglědało cełkowne pśedsedarstwo Maćice/Maśice do redakcije Nowego Casnikaw Chóśebuzu, aby se zeznało – pó južo dłujkolětnej tradiciji – ze źěłabnosću dalšneje serbskeje institucije w Dolnej Łužycy. Witałej stej nas Gregor Wieczorek, głowny redaktor, a Adelheid Dawmowa. Slědna jo rowno redakciju pó 40 lětach wopušćiła. Młodša naslědnica z nazgónjenjami tam južo jo.
W nazymje jo cełkowna Maćica zasej swóje myta za dorost wupisała. Informacija k mytoju Bogumił Šwjela jo se pódał na DSG. Cłonki pśedsedarstwa Maśice Antje Kellowa a dr. Christiana Piniekowa se wósebnje angažěrujotej, aby se informacija dalšnym wucabnicam serbšćiny resp. zajmowanym wuknikam a wuknicam pósrědniła. We wobłuku slědnego mytowanja dej se wuzwignuś, až stej w Rozglěźe pśednoska Carolin Harpojc a Franciski Neugebauerojc k cytanju, kótarejž stej Myto B. Šwjela dobyłej.
Z boka źěłoweje kupki Serbske pomniki města Chóśebuz jo se pśewjadło cesne wóswěśenje pultowego kamjenja (Pultstein) za fararja Wylema Nowego na pódpołnocnem kjarchobje w Chóśebuzu. Mań cłonkow Maśice jo na cesnem zarědowanju pśibytnych było, tak ako teke lokalne politikarje wšakich frakcijow. Pśedsedaŕ Maśice njejo jano zawóstajnstwo teje wósoby gromadu znosył, ale jo ako wjelelětny cłonk teje źěłoweje kupki teke kontakt k swójźbnymi nawězał, kenž su z wjelikem źěkom pśepšosenju slědowali.
Na kóńcu rozpšawy cu se wuźěkowaś pla wšyknych, kenž su źěłabnosć Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy sobu njasli. Stej to wósebnje cłonka našogo pśedsedarstwa. Mimo togo słuša źěk tym, kenž zaśichim ako Maśicarje źěłaju, tak na pś. z fachowymi pśinoskami w serbskich a nimskich publikacijach. Beno Pětška, něgajšny wjelelětny cłonk cełkownego pśedsedarstwa, pišo južo bejnych lět na swójich dopomnjeńkach. K tomu buźo na našej głownej zgromaźinje pětk, 29. maja 2015, pśednosowaś. Dej se hyšći wuzwignuś, až jo we wobłuku lětosnego jubileja Serbskego domu w Chóśebuzu pśednosk cłonka našogo towaristwa, dr. Anet Brězanec, pśedwiźony, a to 3. junija.
dr. Pětš Šurman, pśedsedaŕ Maśice Serbskeje
28. februar 2015


text:
Byrnjež hosćenc „Sambesi“ we Wojerowskej coologiskej zahrodźe po powšitkownych postajenjach korony dla zaso wotewrěć móhli, wostanje pak tón najprjedy raz zawrjeny. Silke Richter je so ze šefom restawranta Ralfom Gerstmannom rozmołwjała.
Sće chcył wo swojich dožiwjenjach w afriskim kraju Gambija rozprawjeć. Korony dla pak sće termin přesunył. Přiwšěm sće nětko pjenježne dary do Gambije přepokazał. Kak je k tomu dóšło?
R. Gerstmann: Sym přednošk, kiž měješe w měrcu być, nětko zarjadował. Běše to prěnje zarjadowanje po zawrjenju w měrcu. Postajenjow hygieny dla sym z přihotami dosć zahe započał. Wothłós bě jara dobry. 35 wopytowarjow je 500 eurow dariło, a pjenjezy sym hnydom do Gambije přepokazał. Rady poskićam swój přednošk tež towarstwam, šulskim rjadownjam a dalšim zajimcam.
Za čo sće čas zawrjenja hosćenca wužiwał?
Pod hesłom „Kóždom ludej swoje dudy“ wěnuje so dudak a spěwar Serbskeho ludoweho ansambla Handrij Henčl njedźelu w Budyskim Serbskim muzeju z koncertom wosebitemu ludowemu instrumentej. Cordula Ratajczakowa je so z hudźbnikom rozmołwjała.
Kak sće ideju koncerta zrodźił?
H. Henčl: Loni je so mje organizatorka Wojerowskich hudźbnych swjedźenskich dnjow prašała, hač nochcu raz na dudach koncert wotměć. Tak smy tam hromadźe z hudźbnikami našeho Prěnjeho łužiskeho barokneho orchestra koncertowali. Wothłós bě přewšo dobry a zarjadowanje wupředate. Ludźo su fifolejo domoj šli. Nětko mamy koronu, a cyły swět žedźi so za programami w małym formaće, za čož su dudy kaž stworjene. Sym tuž tehdyši program swojim móžnosćam jako solist přiměrił a to SLA namjetował. Argumentowach, zo su ludźo nětko lačni, nazymu budźe paleta poskitkow snano hižo přewulka. Tak bě w běhu třoch tydźenjow ideja wuzrawjena. Budźe to prapremjera – tajki solowy koncert za dudy hišće w ansamblu njemějachmy.
Što Was na dudach wabi?
W Radworju maja wot wčerawšeho dźěćacu lěkarsku praksu. Wjesnjenjo maja tuž nětko nimo powšitkowneje dalšu lěkarku we wsy. 39lětna Jadwiga Wałdźina praksu nawjeduje. Před lětomaj je so wona ze swójbu do Łužicy nawróćiła. Do toho bě jako dźěćaca lěkarka a chirurgowka mjez druhim na uniklinikumje w Münsteru, pozdźišo w Drježdźanach na uniklinikumje a w praksy zasadźena. Clemens Šmit je so z njej rozmołwjał.
Gratuluju k wčerawšemu wotewrjenju swójskeje praksy. Sće do toho rjekła, zo chceće w swojej nowej dźěćacej praksy něštožkuli hinak činić, hač je poprawom z wašnjom. Što z tym měniće?
Delegacija towarstwa Societas Amicuum Liberec (SAL), kotrež organizuje Serbske kulturne lěto w čěskim měsće, bě wčera z hosćom w Budyšinje, mjez druhim pola Domowiny. Cordula Ratajczakowa je so z čłonku SAL, zamołwitej za program lěta Janu Vančatovej a z intendantku SLA Judith Kubicec rozmołwjała.
Po přestawce koronakrizy dla nětko Serbske lěto SAL – što planujeće?
J. Vančatová: Smy za nalěto planowane zarjadowanja w Liberecu na nazymu přesunyli. To bohužel za procesiony křižerjow, kotrež chcychmy sej wobhladać, móžno njebě. Zakładnje nimamy jenož wotpohlad, našim ludźom serbsku kulturu zbližić, ale chcemy ju tež na městnje we Łužicy dožiwić. Dwě ekskursiji mamy lětsa planowanej. Za meju předwidźanu třidnjowsku do Hornjeje a Delnjeje Łužicy chcemy w septembru nachwatać, a srjedź awgusta podamy so tři dny do Delnjeje Łužicy, do Choćebuza, Grodka, Bórkow a Raduša. Tam dotal scyła hišće byli njejsmy. Lětušej wjerškaj budźetej w Liberecu přehladka Maje Nageloweje 9. oktobra a 11. nowembra wustajeńca wo stawiznach Serbow. Tajki wupada hruby koncept.
Kak wobdźěli so SLA?
W Serbach je tuchwilu rěč wo „Astronawtach“ – nowych serbskich spěwach a widejach. Měrćin Weclich je so wo tym z jednym z hłownych iniciatorow, Matejom Dźisławkom, rozmołwjał.
Wo čim so při „Astronawtach“ jedna?
M. Dźisławk: To je skupina serbskich hudźbnikow. Žro su Jurij Hantuš, Matej Dźisławk a němski bubnar Oliver Böhm, kiž bydli blisko Wittenberga. My třo w Lipsku najwjace spěwow přihotujemy a našej skupinje Astronawt z dalšimi hudźbnikami posrědkujemy. Prěni króć smy so wokoło swjatkow zetkali a prěnje pjeć spěwow natočili. Jurij a ja je zwjetša komponujemoj. Chcemoj načasnu hudźbu tworić. To je funk, to su balady a rockowe zynki runje tak kaž lubosćinske a poetiske štučki. A to zwjetša ze swójskimi tekstami, mjez druhim z pjera studenta Pětra Dźisławka.
Su to serbske spěwy „w nowym šaće“?
M. Dźisławk: To njejsu spěwy w nowym šaće, ale nowe spěwy, zwjazane z widejemi. Statisća we widejach sobu skutkuja. To ma w přirodźe być a tróšku z domiznu zwjazane. Swjatkowny kónc tydźenja smy widejo za naš prěni titl natočili.
Hdy a kak móžemy to widźeć-słyšeć?
Wurjadne šulske lěto so pomału nachila a maturanća hižo wědźa, hač su wobstali. Kak pak budu swjećić? Cordula Ratajczakowa je so z direktorom Serbskeho gymnazija Budyšin Renéjom Wjacławkom rozmołwjała.
Kak derje sće koronakrizu zmištrowali?
R. Wjacławk: Emocionalnje mam zaćišć, zo ju na našej šuli dosć derje zmištrujemy. Dožiwjam šulerjow, zdźěla tež staršich a wučerjow w jara měrnym mjezsobnym wobchadźe. Wšědny wučbny dźeń je, kaž so mi zda, dosć derje organizowany. Naši šulerjo wuknu w A/B-rytmusu, to rěka, jedyn tydźeń su w šuli, tamny tydźeń doma. Skupinje so wuměnjatej. Dyrbjachmy naše rjadownje na połojcu dźělić, zo bychmy předpisam hygieny wotpowědowali.
Wjedu naprawy k tomu, zo maja někotři šulerjo ćeže šulu zmištrować?
Hubert Kokla je wot lěta 1991 aktiwny čłon Černobylskeho towarstwa. Hač do lěta 2009 je wón z mandźelskej Luciju a dalšimi w Pančicach-Kukowje dokładnje 565 dźěćom a 55 dorosćenym z Běłoruskeje hač do štyri tydźenje trajace wočerstwjenje zmóžnił. Měrćin Weclich je so ze 84lětnym rozmołwjał.
Što Wam tutón čas woznamjenja?
H. Kokla: Smój z mandźelskej wuměnu jara aktiwnje a z cyłej wutrobu pěstowałoj. Z pomocnym transportom sym jědnaće razow sam w nuklearnje poćeženej kónčinje w Černobylu był. Jedyn transport wobsteješe samo z 15 nakładnych awtow.
Kajka je pomocna situacija dźensa?
H. Kokla: Ći, kotřiž su na spočatku jara aktiwni byli, su dawno starši a jich dźěći dorosćene. Mnozy młodostni maja dźensa cyle hinaše zajimy, pućuja radšo po swěće. Tuž je kontakt powšitkownje popušćił.
Kaž wěm, Wam wuměnu pěstować jara na wutrobje leži.
H. Kokla: Zo wuměna hižo tak intensiwna kaž w 90tych lětach njebudźe, je so hižo dawno wotbłyšćowało. Wšako je dźeń a wjace starosćow z financami, a cyłu wěc móžeš jeno z darami zaručić, dóstanješ pak lědma podpěry.
A što sej přejeće?
Biskopičanska syć dźěćaceho a młodźinskeho dźěła je mnohim dorosćacym jara wažny domicil. Měrćin Weclich je so z teamowym šefom zarjadnišća Andreasom Mikusom rozmołwjał.
Kak sće dźěławosć syće w minjenych tydźenjach zawěsćili?
A. Mikus: Smy organizatorisce wjele změnili a wjacore zarjadowanja na nazymu přepołožili. Přewjedźechmy pak tež někotre widejowe šaltowanja. Nachwatachmy wšelke koncepty, a naš dom smy dokładnje wurjedźili. Smy tu a tam tež něšto renowěrowali. Někotři kolegojo su druhdźe wupomhali, dalši wostachu nadhodźin dla doma. Njetrjebachmy nikoho do krótkodźěła słać. Z nowymi wolóženjemi nětko znowa započnjemy, a chcemy so w našim wšědnym dźěle poněčim zaso k normaliće nawróćić.
Běchu so nowe puće wudali?
A. Mikus: Zdźěla su nowe přemyslowanja a koncepty nastali a smy hladajo na digitalne dźěło tójšto přiwuknyli, přiwuknyć dyrbjeli.
Što je z planowanymi terminami přewjedźenja dyrdomdejskeho campa při Němskopazličanskim wulkohaće?
Matineja „Moja dróha“ bě jedne z prěnich zarjadowanjow, kotrež su zajimcam zmóžnili kulturu po dlěšej přestawce wosobinsce a žiwje dožiwić. Katrin Demczenko je so z Martinom Schmidtom, předsydu hudźbno-literarny program organizowaceho Wojerowskeho wuměłstwoweho towarstwa, rozmołwjała.
Knježe Schmidto, što bě nastork za matineju?
M. Schmidt: Wuměłstwowe towarstwo a komponist Jan Cyž, bračistka Waltraut Elise Elvers a 1. wiolinist Sewjeroněmskeje filharmonije Malte Hübner su hižo wjele lět wusko zwjazani. Cyž je hižo loni kruch na tekst Brigitty Reimann skomponował. Jako wo tym zhonichmy, smy koncept matineje zhromadnje wuwili.
Što sće sej ze zhudźbnjenja tekstow Brigitty Reimann wočakował?
M. Schmidt: Mam tajkele wobdźěłanje za wosebitu składnosć, zjawnosći namrěwstwo Wojerowskeje spisowaćelki na nowe wašnje prezentować. Předewšěm młodźina měła so intensiwnišo z maćiznu zaběrać a Wojerecy jako swoju – tež dušinu – domiznu spóznawać.
Kotre teksty sće wuzwolili, a kak sće rozsudźili, štó je recituje?
Pod titulom „kóstkaty slěd“ wotewru přichodnu sobotu w Lipšćanskej galeriji b2 wustajeńcu tam bydlaceje wuměłče Karoline Schneider. Cordula Ratajczakowa je so z rodźenej Budyšanku rozmołwjała.
Pod serbskim titulom w Lipsku za wustajeńcu wabić njeje runjewon z wašnjom. Čehodla sće so za to rozsudźiła?


text:
Rozmołwa z rozžohnowacym so Budyskim tachantskim kantorom Friedemannom Böhme
Lětsa 1. nowembra rozžohnuje so Friedemann Böhme ze zastojnstwa jako kantor Budyskeje katolskeje tachantskeje cyrkwje a poda so na wuměnk. Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.
Z kotrymi začućemi rozžohnujeće so po wjace hač 30 lětach kantorstwa?
F. Böhme: Sym jara dźakowny za to, štož sym tule w Budyšinje dožiwił. Sym dźakowny za hudźbu, kotruž móžach hrać abo dirigować. Sym jara dźakowny za wjele přećelow, kotrychž sym w tym času zeznał a sej zdobył. To su moje hłowne začuća. Na tamnej stronje so trochu starosću, přetož cyłe procedere mojeho naslědnika abo naslědnicy hišće wujasnjene njeje.
Sće zamołwity był za hudźbny přewod Božich słužbow a scyła za pěstowanje cyrkwinskeje hudźby we wosadźe. Jako sće zastojnstwo w Budyšinje nastupił, što sće sej jako wosebity nadawk stajił a sće jón zmištrował?


text:
Gódy a ten ceły adwent su ten cas, źož se nejwěcej a nejrědnjej wšuźi swěśi a se błyskoco we młogich barwach. A to nic jano na gódownych bomach! Młoge z tych gódownych pyšnotkow se luźe něźi kupuju, wósebnje na tych wjelikich a małych gódownych markach w slědnych tyźenjach. Ale młoge – wósebnje te źiśi – je sami basle, wurězuju, gromadu lipju a wumóluju, a pśi tom pokažu swóju fantaziju a swójo wjasele na gódach.
We młogich domach wise wósebnje rědne gwězdy, głownje w běło-cerwjenych, ale teke w drugich barwach a we wšakich wjelikosćach. Wšuźi su wóni znate, woblubowane a póžedane, te Herrnhutske gwězdy, te gwězdy z Herrnhuta, z togo małego a rědnego městaška mjazy Lubijom/Löbau a Žytawu/Zittau w Górnej Łužycy. Na serbske se tomu městoju groni „Ochranow“, a tak su to pó serbsku „Ochranojske gwězdy“. To słowjańske mě pak njejsu se Serby wumyslili, ale luźe ze susedneje Českeje.


text:
Ta nolywka to je taki trocha eksperymynt- jak pisza tyn tekst, to niy wiym jeszcze do kōnca, jako bydzie smakować za połra miesiyncy, ale z tego, co żech już prōbowoł, to werci1 sie jōm narychtować2. Bo to, że taki mniszek je dobry na trołwiynie, kaszel, odpornojść, wōntroba i wiela inkszych, chyba już wiymy- niy ma co za dużo gołdać: to je aptyka we flaszce 😉
Pamiyntejcie yno, żeby niy pomylić mniszka ze mlyczym zwyczajnym. Zbiyrōmy yno te kwiołtki, kere rosnōm na pojedynczym sztynglu3, kery je driny4 pusty.
Co potrza?
na pó litrowy gorczek kwiołtkōw potrza pó litra szpyrytusu
pó litra wody
łeżka miodu (obo i trocha wiyncyj)
sok ze jednyj citrōłny
Nojprzōd5 zbiyrołcie6 kwiołtki- nojlepi do materiałowyj tasi7 abo koszyka, potyn trza je wysuć8 na godzinka, dwie abo trzi na bioło płachta9, żeby pouciekały ś nich chrobołki10. Gołdajōm11, że tych kwiołtkōw moł sie niy myć- joł żech niy mōł, yno żech im zrobiōł porzōndny dyszcz 😉
Dejcie12 je potyn do krauzy13, zalyjcie szpyrytusym i ôstawcie14 na tydziyń- choć joł żech to nawet trocha przeciōngnōł. Potyn przelyjcie to bez gaza abo jaki kōnsek materiału i richtich15 dobrze wyciście kwiołtki. Szpyrytus przidzie nazod16 do krauzy, a do kwiołtkōw wlyjcie pó litra wody i powołrzcie17 je bez chwila. Jak sie tyn wywar ochōdzi, to przelyjcie go zajś bez gaza, wyciście te kwiołtki (im już mogecie podziynkować), dejcie sok ze citrōłny i wmiyszejcie miōd- dejcie nojprzōd łeżka, a keby Wōm to bōło po wymiyszaniy ze szpyrytusem za mało słodke, to mogecie dać i drugo, trzecio… nojlepi keby bōło wiyncyj szpyrytusu, jak miodu 😉
Terołzki pomiyszejcie to ze szpyrytuseym ze krauzy, odstołwcie na połra miesiyncy i… prost18 🙂
1opłaca
2przygotować
3łodydze
4 w środku
5najpierw
6zbieracie
7torby
8wysypać
9prześcieradło
10robaki
11mówią
12dajcie
13słoika
14zostawić
15naprawdę
16z powrotem
17pogotujcie
18na zdrowie


text:
Niy rołz, niy dwa mołcie1 jaki bezuch2 we piōntek3 i zarozki sie robi problym, co by tu narychtować4, bo przeca jakby jakymu Ślōnzokowi dać we piōntek miyso na stōł, to by jeszcze mōg5 dostać hercszlag6 i to byjście sie dopiyro narobiyli problymōw. Ta moja zōłza7 je takoł barzi tajskoł, ale jak już fto sam czytoł połra receptōw, to wiy, że Chop to lubi mieć na talyrzu cołki świat 😉
Co potrza?
40-50 dkg ryby (joł mioł filet ze mintaja, ale mogecie dać i jakoł inkszoł ryba)
czerwnoł papryka
szklōnka zielōnego groszku (nojlepi mrożōnogo, ale jak niy mołcie, to moge być i ze biksy10)
biksa mlyka kokosoweko
pynczek cebuli dymki
połra gałōnzkōw kolyndry
pó zaftu ze citrōłny
2 łeżki zielōnyj pasty curry (kebyjście ji11 niy mieli, to dejcie łeżeczka prziprawy curry, trocha chili, zetarto skōrka ze citrōłny, zaft niy ze poły, ale ze całyj citrōłny, zōmbek czosku, trocha imbiru, trocha potrzaskanych ziorkōw kolyndry i kminu rzymskego; takoł pasta moł dużo śwyżyj trołwy citrōłnowyj, a taki niy idzie kupić byle kaj, a do tego jeszcze moł i inksze rzeczy, co to mojōm charaktetystyczny smak, ale i bez ni idzie sie dać rada 😉 )
ździebko12 chili
2 łeżki masła klarowanego
2-3 łeżki oliwy
sōl i pieprz
Na sōm poczōntek na maśle klarowanym zeszklijcie pokrōno13 cebula (ta ze dymki)- dejcie14 do tego trocha soli, bo pōnojś15 bez to zrobi sie jeszcze lepszoł. Potyn na chwila dociepcie do tego pokrōnoł papryka, niyskorzi16 groszek, pyndy bambusa i dolyjcie tyż trocha oliwy. Zalyjcie to mlykym kokosowym i dejcie pasta curry, chili, sōl i pieprz ( jak niy mołcie pasty, to wciepcie te iksze składniki, co to żech je wypisoł trocha wyżyj). Jak już groszek sie baje17 robiōł miynki, to wciepcie tam na chwila pokrōnoł na mańsze kōnski18 ryba. I za połra minut zōłza mołcie fertich19. Jak już baje na talyrzu, to posujcie20 jōm po wiyrchu21 pokrōnōm dymkōm i kolyndrōm.
Takoł zōłza mogecie zjejś22 ze ryżym, nudlami23 abo i jakōm dobrōm bōłkōm24. Smacznego 🙂
1macie
2odwiedziny
3piątek; ō- samogłoska w wymowie między o i u
4przygotować
5mógł
6zawał serca
7sos
8słoik
9pędów
10puszki
11jej
12szczypta
13pokrojoną
14dajcie
15podobno
16później
17będzie
18kawałki
19gotowa
20posypcie
21na górze
22zjeść
23makaronem
24bułką


text:
Smyk, Emil Mrozik, Dariusz Wawrzyniak, Sylwester Peszyński, Kazimierz
Peszyński, Kazimierz
Peszyński, Kazimierz Perczyński, Daniel Smyk, Emil Kolber, Piotr
Peszyński, Kazimierz Olszewski, Łukasz Smyk, Emil Kasprowicz, Tomasz
Dobiszewska, Magdalena Beycioğlu, Ahmet
Bojar, Piotr Woropay, Maciej Shalapko, Jurij Szubartowski, Mirosław Bacior, Michał
Bojar, Piotr Woropay, Maciej Szubartowski, Mirosław Bacior, Michał Musiał, Janusz
Kwiecień, Janusz (1944- ) Szopińska, Kinga
Piasecka, Izabela Tomporowski, Andrzej Śpiewak, Rafał
Piasecka, Izabela
Flizikowski, Józef (1951- )
Mroziński, Adam
Mroziński, Stanisław Piotrowski, Michał
Tomporowski, Andrzej Piasecka, Izabela Antczak, Marek


text:
Annika Jähn z Klóšterskeje Noweje Wsy je šulerka Wyšeje šule „Korla Awgust Kocor“ Kulow. Wona bě wobdźělnica projekta župy „Michał Hórnik“ wo Jakubje Barće-Ćišinskim. Milenka Rječcyna je so ze 16lětnej młodostnej w Pančicach-Kukowje rozmołwjała.
Kak dołho hižo serbšćinu wuknjeće?
A. Jähne: Na šuli mam serbšćinu mjeztym dźesać lět. Na zakładnej šuli běch w serbskej rjadowni. Sym pak tež hižo do toho rěč wuknyła. Chodźach do Němčanskeje pěstowarnje „Pumpot“.
Maće w swójbje serbskorěčne korjenje?
A. Jähn: Ně, scyła nic. Našej staršej scyła serbsce njemóžetaj. Jeničce někotre wobroty, kaž ,Božemje‘ abo ,Witajće k nam‘. Kaž prajene, móžetaj zakładne słowa. Wšako njejstaj wot doma serbšćinu wuknyłoj. Mój mjeńši bratr Tamino pak na Kulowskej Krabatowej zakładnej šuli tohorunja serbšćinu wuknje. Tež wón je w Němcach do pěstowarnje chodźił.
Z kotreje přičiny staj staršej Waju na serbšćinu słałoj, tež hdyž z njej poprawom scyła žadyn zwisk nimataj?


text: Lětosny, južo šesnasty Witaj-camp jo se wótměł zasej w nakrajnem šulskem domje w Jarješku, w samem krotkozajtšnem rožku Bramborskeje. Wobźěliło jo se 16 gólcow a 13 źowćow, mjazy nimi “stare wuchace” we starstwje 16 a 17 lět. Pśi gódnem wjedrje smy mógali naše standardne zaběry pśewjasć – sportowe a rěcne graśa, nykusowy swěźeń a druge. Rozdźělnego starstwa dla smy pśewjadli někotare zaběry w dwěma kupkoma – rejowańskej źěłaŕnicce (młodše su wuknuli “Stup dalej” a “Šejc”, starše su zwucowali walcyk a polku) a teke woglěd do Krabatowego młyna. Nocne wandrowanje a jězd z naduwańskimi cołnami na Nysy stej byłej dyrdakojskej wjeraška. Wósebnosć jo była teke fotowa góńtwa – wobźělniki su fotografěrowali wšake zwěrjeta a rostliny a pón su fotam pśirědowali serbske mjenja. Dla togo, až se wětšyna na Witaj-wucbje wobźělijo, smy mógali wó wjele cesćej serbsku rěc nałožowaś ako pjerwjej. Witaj-camp jo se zakóńcył z małym pśedstajenim za starjejšych, źož źiśi a młodostne su pokazali nazwucowane reje, su pśedstajili wótběg campa a swój zaśišć a su prezentěrowali swóje wuśišćane bildki. Pšawy kóńc jo była zgromadna reja źiśi a starjejšych a to jo była, se wě, Annemarie-polka.


text:
Kubłanske wužadanja rozjimali
Kiel. Čłonojo Mjeńšinoweje rada štyrjoch awtochtonych mjeńšin w Němskej su so na swojim posedźenju wčera w Kielu mjez druhim ze społnomócnjenym za mjeńšiny w najsewjernišim kraju Němskeje Johannesom Callsenom rozmołwjeli, kaž jednaćelka Domowiny Judith Šołćina zdźěli. Wužadanja na polu kubłanja tam bydlacych Sewjernych Frizow bě we wuměnje myslow dominowaca tema.
Interkulturne tydźenje
Budyšin. Wot jutřišeho hač do 9. oktobra wotměja so w Budyskim wokrjesu znowa Interkulturne tydźenje. Ze Swjedźenjom zetkawanja chcedźa je jutře na Budyskich Žitnych wikach oficialnje zahajić. Wšitcy wobydlerjo su ze swojimi wšelakorymi kulturami, rěčemi, nabožinami a identitami přeprošeni, při mnohich blidach do rozmołwy přińć.
Rusojo w Čěskej přećiwo Putinej
Evelyn Richter w Düsseldorfu
Düsseldorf. Prěnje wobšěrne předstajenje tworjenja fotografki Evelyn Richter w zapadoněmskim muzeju je nětko w Düsseldorfskim Palasće za wuměłstwo widźeć. W Budyšinje rodźena a loni w oktobrje w starobje 91 lět zemrěta wuměłča je žiwjenje ludźi we wuchodźe kritisce kaž empatisce dokumentowała. Wustajeńca je hač do januara 2023 přistupna.
Wo Domowinje přednošował
Kosarzyn. Wo poćahach Domowiny do wukraja je jeje referent za kulturne naležnosće a wukraj Clemens Škoda wčera mjezynarodnym projektowym zamołwitym w Leaderowym regionje Sprjewja-Nysa-Bobr přednošował. W Kosarzynje blisko Gubina je Škoda mjez druhim čłonstwo Domowiny w mjezynarodnych organizacijach, asociěrowane towarstwa a partnerske komunow předstajił.
Christoph Schroth njeboh
Z nowym předsydu
Hamor. Budyski krajny rada Udo Wićaz (CDU) je nowy předsyda Zaměroweho zwjazka Łužiska jězorina Sakskeje. Čłonojo zaměroweje zhromadźizny su jeho na posedźenju wčera w Hamorje jednohłósnje za naslědnika Michaela Hariga wolili. „Mój zaměr je, našu domiznu žiwjenja hódnu wutworić a wuwić“, Wićaz po wólbach wujasni.
Lisćinu kandidatow wozjewili
Frankfurt n. M. Bursowe towarstwo němskeho knihikupstwa je tak mjenowanu shortlist, potajkim finalnu lisćinu kandidatow za lětuše Němske knižne myto wozjewiło. Wuhlady na wuznamjenjenje maja Fatma Aydemir, Kim de l’Horizon, Kristine Bilkau, Daniela Dröscher, Jan Faktor a Eckhart Nicke. Dobyćerce resp. dobyćerjej spožča myto na Frankfurtskich knižnych wikach.
Morjene wowcy pokazali
Rěčny kurs w Bukecach zahajili
Bukecy. Serbski rěčny kurs ze 14 wobdźělnikami su wčera na farje w Bukecach zahajili. Jón nawjeduje Julian Nyča z Rěčneho centruma WITAJ. Bukečanska Bjesada jako iniciatorka chce z kursom mjez druhim serbske korjenje w tej něhdy ryzy serbskej wosadźe skrućić a zajim zbudźić. Kursisća su z Bukec a wokolnych wsow Mješic, Wuježka, Špikałow, Kubšic, Wadec, Trjebjeńcy a Wujězda.
Dale bjez motorskeje łódźe
Zhorjelc. Přećiwo postajenju Sakskeje krajneje direkcije, zo je Bartonjanski jězor (Berzdorf) dotwarjeny, su znapřećiwjenja zapodali. Tak njemóža wot 12. septembra pasažěrske łódźe, njemotorske a motorske sportowe łódźe na jězorje južnje Zhorjelca jězdźić. Hač do zakónčenja skóržbneho jednanja je za wužiwanje motorskeje łódźe na Bartonjanskim jězorje dale wosebita dowolnosć trěbna.
Rólu spisowaćelow sylnić
Wićaz: Stat dyrbi zapřimnyć
Budyšin. Jako konsekwencu krizy za ludnosć a předewzaća dla razantnje stupacych płaćiznow za płun a milinu žada sej Budyski krajny rada Udo Wićaz (CDU), zo „stat nětko zapřimnje, hewak so tak wjele skóncuje“. Swobodny stat ma wokrjesam nětko pomhać pola Zwjazka interweněrować, rjekny komunalny politikar w dźensnišim Budyskim wudaću nowiny Sächsische Zeitung.
Čitarjo „taz“ w Serbach
Budyšin. Jědnaće abonentow němskeje nowiny „taz“ wopyta minjeny dny Łužicu, zo bychu so tež ze Serbami zeznali. W Njebjelčicach bě minjenu srjedu zetkanje ze zastupjerjemi gmejny, po tym pokaza Benedikt Dyrlich hosćom Budyšin a po kwasnym wobjedźe we Wjelbiku čitaše spisowaćel ze swojich literarnych dźěłow a wotmołwješe na prašenja k byću serbskeho ludu něhdy a dźensa.
QuizSerb z nowej kategoriju
Pjenjezy zběrali
Berlin. Po wudyrjenju wójny w Ukrainje zahaji mjeńšinowe zjednoćenstwo FUEN lětsa w měrcu humanitarnu pomocnu kampanju. Kaž zamołwići zdźěla, maja do nětka 10 000 eurow nazběranych, kotrež chcedźa Ukrainskemu čerwjenemu křižej přepodać. Naposledk du w ramiku Europeady pjenježne dary dóstali. Podpěra je dale móžna pod .
Karel město Charlesa
Praha. Po nastupje a krónowanju noweho britiskeho krala nasta w Čěskej w zwisku z jeho mjenom zasadna změna. Mjeztym, zo su dotal čěske medije lětdźesatki wo naslědniku tróna wo „princu Charlesu“ rěčeli, nětko po nowym wašnju wo Karelu III. pisaja. Płaći dźě zasada, zo so mjena monarchow jako wuwzaće tradicionelnje sčěšćeja.
Kupacych zaso witaja
Korzym. Wot dźensnišeho je terma w Korzymju zaso wotewrjena. Wot póndźele do njedźele wot 12 do 21 hodź. witaja tam zaso hosći w kupjeli, sawnje a słonym basenku. Spočatk julija tutoho lěta dyrbješe kupjel falowaceho personala dla zawrěć. Hižo 2020 běše kupjel na połdra lět nuzoweje situacije korony dla zawrjena.
SC Freiburg nětko načolnik
Sotra nětko tež delnjoserbska
Budyšin. Wotnětka hodźi so přełožowanski program sotra tež w delnjoserbskej rěči wužiwać. Wot měrca tutoho lěta sem běše přełožowanje hižo z němčiny do hornjoserbšćiny móžne. Korpus programa sotry wopřija tuchwilu 90 000 delnjoserbsko-němskich sadowych porikow a 70 000 delnjoserbsko-hornjoserbskich sadowych porikow.
Filmowcy prašani
Budyšin. Za Łužisku filmowu přehladku móža so zaso hač do 20 mjeńšin dołhe krótkofilmy zapodać. Prěnjotnje wupisaja přidatne myto za filmowy koncept młodych filmowcow. Přidatne myto we wysokosći wot 3 000 eurow spožčitej Šula za delnjoserbsku rěč a kulturu a Filmowy festiwal Choćebuz. Hač do 1. oktobra móža so filmy pod zapodać.
Pominaja wuhnatu mjeńšinu
Chorownje alarmuja
Drježdźany. Hospodarski ćišć na sakske chorownje njesměrnje stupacych kóštow za energiju a inflacije dla sylnje přiběra. Pod hesłom „alarmowy schodźenk čerwjene“ chcychu towaršnosć chorownjow w Sakskej kaž tež zastupjerjo klinikow dźensa připołdnju wo aktualnym połoženju w tutych medicinskich zarjadnišćach informować. Woni wočakuja za kliniki hnydomne wurunanje inflacije dla.
Lay: Jasne wuznaće trěbne
Wojerecy. „Jasne wuznaće sakskeho statneho knježerstwa k Łužiskej jězorinje“ ma Budyska zapósłanča zwjazkoweho sejma Caren Lay (Lěwica) runja dalšim wobdźělnikam rozmołwneho koła w jězorinje wčera we Wojerecach za trěbne. Lěta dołho maja w regionje začuće, zo jich w Drježdźanach woprawdźe chutnje njebjeru. „Statne knježerstwo z wuwićom jězoriny macošnje wobchadźa“, rjekny Lay po zarjadowanju.
Stephan Meyer spřisahany
Myto młynej w Swinjarni
Nowe Jěžercy. Załožba Tykowany dom spožči lětsa 13. raz Myto tykowaneho domu za „pomnikoškitej wotpowědowace wobnowjenje“ twarjenjow w Němskej, Pólskej a Čěskej. Mjez cyłkownje pjeć wuznamjenjenymi imobilijemi je bywši Swinjarčanski wódny młyn. W lěće 1660 natwarjeny dom płaći jako „unikat“, kotrež bu runja „přisłušacym baroknym mólbam přikładnje saněrowany“.
Poměrnje niska incidenca
Budyšin. Z aktualnej incidencu 166 je tuta we wokrjesu Zhorjelc po Roberta Kochowym instituće sobu najniša w Sakskej. W minjenych 24 hodźinach registrowachu tam 112 nowych natyknjenjow z koronawirusom. Incidenca we wokrjesu Budyšin je dźensa 219,1 při 188 dalšich infekcijach. Wo dalšich smjertnych padach w Hornjej Łužicy rěč njeje.
Dźak wobornikam a pomocnikam
Hospodarske myto maturantam
Choćebuz. Hospodarska iniciatiwa Łužyca je firmje thinkSerbski lětušich absolwentow Delnjoserbskeho gymnazija Choćebuz we wobłuku kóždolětneho mytowanja „młodych předewzaćelow z nowymi idejemi za produkty a posłužby“ wosebite wuznamjenjenje přiznało. Maturanća běchu mjez druhim cychi a pjerowki z módroćišćom wuhotowali.
Wuznamny hłós woćichnył
Madrid. Javjer Marías je njeboh. Španiski spisowaćel słuša k najwuznamnišim awtoram 20. a 21. lětstotka a bě jedyn z „wěčnych kandidatow“ za literarne Nobelowe myto. W Němskej najwuspěšnišo běštej jeho romanaj „Alle Seelen“ a „Mein Herz so weiß“. Wčera je Marías w starobje 70 lět w swojim ródnym měsće Madrid zemrěł, po wšěm zdaću w zwisku z koronainfekciju.
Proces přećiwo Babišej


text:
Szukŏcie profesjōnalnej i nowoczesnej firmy do przekludzin w Katowicach? Piyknie witōmy na naszej zajcie!
Już dwadziścia lŏt zajmujymy sie usugami powiōnzanymi z przekludzinami i transportym w stolicy Ślōnska i ôkolicach. Dziynki tymu poradzymy do porzōndku prziwachować kożdy szczegōł i aspekt przekludzin, tak do Kliyntōw indywidualnych, jak i dŏ małych i wiynkszych fyrmōw.
Mōmy auta z windōm, materiałami do pakowaniŏ (folia bōmbelkowŏ i stretch, papyndekle), jak tyż narzyndziami do demōntażu i poskłŏdaniŏ mebli nazŏd. Jak trza, poradzymy se tyż z ciynższymi zadaniami: pochytanie dźwigu, przewieziynie sejfu czy transport pianina, a nawet przewieziynie cołkigo archiwum.
Transport szpecjalistyczny to dō nŏs żŏdyn problym.
Trans Speed Przekludziny Katowice to firma, kerŏ szanuje sie swoich kliyntōw. Fest dŏwōmy pozōr na porzōndne wyszkolynie pracownikōw, jak tyż na wysokŏ kultura ôsobistŏ. Gwarantujymy tyż wielko elastyczność - ôferujemy trzi warianty cynowe, na kŏżdŏ kapsa!
Poza przekludzaniym i transportym propōnujymy tyż sprzōntani strychōw a pywnic, wywieziyni niypotrzebnych sprzyntōw a mebli na hasiok. Śmieci i harpyncio pozbywōmy sie z gowōm – mōmy pozwolyni ôd miasta Katowice na transport ôdpadōw kōmunalnych.
Przekludzymy Cie jak ino bydziesz chcioł! Rychtujymy przekludziny miyszkań, chaupōw, magazynōw, biōr, gyszeftōw i inkszych lokali.
Z nami bajzel niy mŏ szans! Łōnaczymy lidwidacyje i wychrōnianie ôbiektōw miyszkalnych i komercyjnych a tyż budynkōw gospodarczych.
Spedycyjŏ do 3,5t? Lekko! Ôferujymy transport drobnicowy i gabarytowy. Wożymy tyż meble i sprzynt RTV/AGD ze gyszeftu na kōnkretnŏ adresa.
Niżyj zōndziesz trocha faktōw ô naszyj fyrmie.
Dej tyż pozōr na reszta zajty.
Dobrze, niydrogo, wartko… Wto gŏdŏ, co tych trzech atutów niy dŏ sie pogodzić, niy mŏ rechtu! Niy bylibymy sobōm, kej niy chcielibymy połōnczyć atrakcyjnych cyn, roztōmajtych możliwości i nŏjwyższego sztandardu roboty – i to w kŏżdym elemyncie naszyj działalności!
Trans-Speed to:
Przekludzka Katowice:
Przekludzka bōła bez problymōw, a fyrma Trans-Speed to solidny i profesjonalny partner. Fyrma zapewniła na czŏs przekludzaniŏ ôdpedniŏ wielość autōw, pracownikōw, materiałōw ochronnych, wōzykōw, kastlikōw transportowych, nŏrzyndzi.
PKP S.A.
Przekludzka Tychy:
Przi ladowaniu a tyż przi wyladōnku w gōrskich warunkach, chopy z Trans-Speed bōły richtich uprzejme i złōnaczyli swoja robota perfekcyjnie. Dziynkuja za spōmōc w wŏżnym do mie etapie życiŏ (przekludzka na wiyś po 30 lata w Tychach). Winszuja załogi!
Jerzy Lipka
Przekludzka Katowice:
Fyrma łōnaczyła przekludzka mojigo pubu – demōntaż, przenoszynie, wnoszynie, mōntaż wyposażeniŏ. Usuga bōła zrobiōnŏ rzetelnie i fest wartko, za dobry geld.
Marek Stalmach


text:
GRÓDEK W Gródku w niedziele zagrali fajne przedstawiyni po naszymu. Pokozali, co sie stanie, jak starka ze starzikym dostanóm pod strómek od wnuków komputer.
Ludzie sie śmioli a klaskali od poczóntku aż do kóńca. Sztuke napisoł sóm dyrektor polski szkoły Kazimierz Cieślar. Troche mu pumógli aji aktorzi na prubach.
Je trzeba powiedzieć, że jim to grani fakt szło dobrze. Starzika groł prezes PZKO Stanisław Wolny. Jako Starka sie pokozała Anna Łacek. Chłopa, kiery sie zno na komputerach a nie jyny, zagroł Robert Dróng. Jako wnuki sie pokozali Karolina Medek i Marek Kwaczek. No a sómsiada zagroł Paweł Pilch.


text:
Azowske morjo
Azowske morjo (ukrainsce AзoBcbke Mope - Azowske more, rusce AзoBckoe Mope - Azowskoje more, krimskotatarsce Azaq deñizi) je małke morjo w juhowuchodnym dźělu Europy. Mjezuje na zapadźe z Ukrainu a na wuchodźe z Ruskej federaciju. Słuša k morjam Atlantiskeho oceana a je wažene za dźěl wjetšeho Čorneho morja, wot kotrehož je na juhozapadźe wotdźělene połkupu Krim a z kotrymž je zwjazane na juhu přez Kerčsku wužinu njedaloko Kerča.
Azowske morjo ma přestrjeń nimale 40 tysac kwadratowych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 15 metrow. Jeho najwjetši přitok je Don. Azowske morjo ma jara nisku sólnosć.
Wuznamne přistawy su Mariupol a Berdjansk na Ukrainje a Taganrog a Jejsk w Ruskej federaciji.