text:
Z Pepikami miałach do czyniynio od starego piyrwka skiż tego że urodziyłach sie kole czeski granice. Do Ostravy jeździyło sie na szpas na Stodolnia, w Bohuminie robiylimy zakupy całom familijōm a do Frydka Mistka my wybywali na zapiekano kyjza z chranulkami i tatarskōm omáčkom. Teroz też dojś czynsto bywōm za naszōm czeskōm granicōm coby polotać na paralotni, Stodolnia to już teroz ni ma żodno frajda do mie.
No i co ciekawego sie wywiedziałach o Pepikach przi tych wszyskich małych rajzach?
Piwo
W Czechach sie słepie moc piwa, to sie widzi na piyrszy rzut ślypia.
Statystki podowajōm że Pepiki pijōm rocznie nojwiyncy piwa ze wszyskich nacyjów we świecie!
Na osoba wychodzi kole 170 litrów na rok. Majōm zdrowi te nasze somsiady…
Kofola
W Czechach majōm nojlepszo brauza – Kofola. To je taki zelter podobny do coli ale myni słodki i bardzi kwaskowaty. Kofola już mo praje 60 lot beztuż poradziyła sie ganc zadomowić w Czechach. Jak żech yny je u Pepików to Kofola na orzyźwiyni to je mus! Mniam!
Obyczaje
Pepiki som bardzi bezpruderyjni niż Poloki. W górach na dekach frele rozbierajōm sie do bisynhaltra i badków, w miastach pary mamlajōm sie namiętnie na ulicach a z wielkich billboardów spoziyrajōm sagi frele w wyzywających pozach.
Już za bajtla mie zastanowiało jako to je że styknie przejechać dwajścia kilometrów na połednie i tak fest zmiynio sie krajobraz i obyczaje 😀
Kuchnia
Pepiki to som mięsoki, ku tymu jedzōm tłusto i cienżko. Jak eś je praje na diecie to ni mosz po co jechać do Czech 🙂 Przi pytaniu o gymiza ku obiedzie Pepiki robiōm oczy jak piyńc złotych i w nojlepszym razie dociepnōm Ci ku knedliczkom pół tomaty i konsek ogórka. W kuchni czeski królujōm też brambory – po naszymu zimioki. Czy to knedle, placki czy roztomajte buchty – bez bramborów sie nie obydzie.
Religio
Czechy som jednōm z nojbardzi ateistycznych nacyjów Europy. Kościołów u nich jak na lykarstwo a w niedziela już prawie żodyn nie loce posłuchać co też farosz mo dzisio dziwnego do podżistanio. Teroski tak je skuli historie – Karol IV, Jan Hus, oświeceni, rewolucja francusko i na końcu prezydent Masaryk – no i momy ateistyczne Czechy.
A na koniec coś o czym nojpewniyj nie wiedziołeś.
W Czechach wynojdli… kostki cukru!
A Ciebie co ciekawi u naszych somsiadów – piwoszów?


c: text/html

text:
Niy znōm1 chyba takego czowieka, kery by niy jołd2 kejś3 plackōw kartołflanych. Za starego piyrwy4 nasze ōłmy5 piykły6 je na blasze i te placki zawsze bydymy7 nojlepi spōminać8. Potyn my powyciepowali9 ze kuchni piece, bo za kans10 bōło marasu11 skuli12 tego wōngla13 i trza bōło placki piyc na patelni we fecie14 abo ôleju. Choć joł15 żech już prōbowoł je piyc na teflōnowyj patelni bez tłuszczu- smak majōm inkszy16, mani17 cholesterolu, ale niy sōm tak fajnie chrōpiōnce. Do tych plackōw żech sie wynołkwiōł18 tako pieczarkowoł zōłza, kero19 na piōntek20 bydzie idealno, nawet dlo nojbarzi21 pobożnego Hanysa22 😉
Co potrza?
Placki:
1 kg ôbranych kartołfli
1 cebula
2 zōmbki23 czosku
5 -6 łeżek mōnki pszynnyj
2 jajca
sōl i pieprz
ôlyj do smażynia (no chyba, że chcecie na fecie)
Zōłza:
0,5 kg pieczarkōw
400 ml śmietōnki24 (12 abo 18 %)
łeżka masła klarowanego
1 łeżeczka majeranku (kajś żech widzioł, że go piyrwy mianowali majerōnek)
0,5 łeżeczki mielōnego kminku
0,5 łeżeczki kurkumy (moł fajno żōłto farba i je bardzo zdrowoł)
0,5 łeżeczki czosku niydźwiedziego (abo jedyn zōmbek czosku)
sōl i pieprz
trocha mōnki do zagynszczynia zōłzy
Kartołfle, cebula i czosnek trzymy na miazga, dociepujymy mōnka, prziprawy, jajka, miyszōmy i placki mōmy fertich25 do pieczynia. Joł całe szczyńście mōm takego robota, kery mi te wszyjske kartołfle potarł26, bo piyrwy to jak bych27 sie niy staroł, to zawsze mi kajś28 tyn palec ujechoł29 i rynka bōła trocha pocharatanoł. Choć połra razy żech tar kartołfle tyż na tych rubszych ôczkach i to mogecie być zicher30, że danie bydzie bez czerwōnych krwinek 😉
Tera bierymy sie za zōłza. Pieczarki pokrajcie na mańsze kōnski- ale bez przesady, bo jak mołcie za kans czasu, to sie lepi poczytejcie ksiōnżka- i wciepcie na suchoł patelnia, żeby trocha ôdparowały woda. Mōm nadzieja, że niy musza Wōm pisać, że ta patelnia moł być bez tyn czas na piecu 😉 Jak już trocha ta woda ôdparuje, dociepcie tam masła i prziprawy. Potyn jeszcze śmiytōnka i już zōłza prawie fertich. Keby31 bōła za rzołdko32, to mogecie dać tam trocha mōnki rozrobiōnyj we zimnyj wodzie i jōm zagyńścić.
Jak chcecie piyc33 placki bez ôleju i fetu, to yno leko34 natłuście patelnia i biercie sie za pieczynie, a jak chcecie mieć je take fajnie chrōpiōnce, to nalyjcie na patelnia ôleju, a jak sie ôzgrzeje, ponakłołdejcie po łeżce plackowego ciasta. Jak już placki bydōm ze kołżdyj strōny fajnie przibrōnołcōne35, to je przeciepcie na papiyrzany 36ryncznik, żeby tyn fet w niego trocha wsiōnknōł37.
Takego placka mogecie sie wciepnōńć38 na talyrz, ôblołć39 zōłzōm i… smacznego 🙂
1znam; ō- samogłoska w wymowie między o i u
2jadł
3kiedyś
4dawniej
5babcie
6piekły
7będziemy
8wspominać
9wyrzucili
10dużo
11brudu
12z powodu
13węgla
14tłuszczu
15ja
16inny
17mniej
18wymyśliłem
19która
20piątek
21najbardziej
22Ślązaka
23ząbki
24śmietany
25gotowe
26potarł
27bym
28gdzieś
29omsknął
30pewni
31gdyby
32rzadka
33piec
34lekko
35przypieczone
36papierowy
37wsiąknął
38wrzucić
39oblać

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kotołka
Kotołka (tež Kotečanska woda; němsce Kotitzer Wasser abo Kotitz)[1] je rěčka w Hornjej Łužicy, kotraž wužórli so blisko Jawornika w Bukečanskej gmejnje a běži mjez druhim přez Wujezd, wusku Łušćansku skału, Kotecy, Worcynsku łučinu a Skanecy. Poslednja wjes při běhu Kotołki je Hlina w Malešanskej gmejnje. Před Hućinu so rěčka wotlěwa do Lubaty wuliwa.
Horni běh Kotołki mjez Jawornikom a Kołwazom mjenuje so tež Butřanka (němsce Buttermilchwasser).
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927 (online).


text:
Załožba za serbski lud
Lěta 1991 załožena Załožba za serbski lud so přez Zwjazk, Swobodny stat Saksku a Kraj Braniborsku financuje a wukonja z toho časa statny nadawk financowanja serbskich zarjadnišćow a projektow ze zaměrom pěstowanja a spěchowanja serbskeje rěče a kultury.
Stawizny a financowanje
Lěta 1991 załožena Załožba za serbski lud financuje so přez Zwjazk, Swobodny stat Saksku a Kraj Braniborsku a wukonja z toho časa statny nadawk financowanja serbskich zarjadnišćow a projektow ze zaměrom pěstowanja a spěchowanja serbskeje rěče a kultury.
Struktura
Wotpowědujo wustawkam přisłušeja Załožbje tři organy – Załožbowa rada, Parlamentariska přirada a direktor.
Sobudźěłaćerki/ sobudźěłaćerjo
Załožbowy zarjad ma tučasnje 32 sobudźěłaćerjow. Hłowne sydło je Serbski dom w Budyšinje. Nimo toho ma załožba wotnožki w Chrósćicach (Hornja Łužica) a Slepom (Srjedźna Łužica). Za naležnosće Serbow w Delnjej Łužicy eksistuje wotnožka w Choćebuzu. Serbskej kulturnej informaciji w Budyšinje a Choćebuzu stej tohorunja załožbje přirjadowanej.
Karjera w serbskich institucijach
Tule skićamy wam přehlad wo wupisanju dźěłowych městnow w serbskich institucijach.
Kulturnej informaciji
Serbskej kulturnej informaciji, SKI w Budyšinje a LODKA w Choćebuzu, stej wot lěta 1996 tohorunja załožbje přirjadowanej. Sobudźěłaćerjo kulturneju informacijow informuja wobšěrnje wo serbskim žiwjenju, stawiznach a kulturje.
Delnjoserbska biblioteka
Z pomocu Niermannoweje załožby, Měsćańskeje a regionalneje biblioteki Chóśebuz a Domowiny jo se 20.06.1991 wótworiła Dolnoserbska biblioteka.


text:
Jak dugo Ślonsk, Ślonskiem, tak długo sie na tym Ślonsku w kościołach głośno śpiywało. Te ślonskie śpiywy były bez wieki wyznacznikiem polskości na tym oddzielonym bez prawie 700 lot łod Macierzy skrawku Polski. Bez te wszystkie lata matki i babki z pokolynio na pokolynie przekozywoły bajtlom ojczysto godka w śpiywach i rzykaniu. Jo osobiście niy wyobrożom sobie tego, że ida do kościoła i w tym kościele je cicho bo sie niy śpiywo, abo sie śpiywo po cichu-to je tak fest niy po naszymu, to je tak fest dziwnie łobce. Przeca niy darmo godajom, że kto śpiywo rzyko za dwóch.
Rajnhold Bula je łorganistom we parafii Wniybozwiyncio Najświyntszej Maryi Panny we Olszynie, kaj był nojmniyjszy murowany kościółk w archidiecezji katowickiej, któro leży na historycznym krańcu Ślonska, w powiecie lublinieckim. Niby nic takiego, powiycie, łorganista jak łorganista, gro w kościele w niedziela i bez tydziyń, i tyla. Ino że wy jeszcze niy wiecie jaki to je łorganista.
Pan Rajnhold gro i śpiywo w olszyńskim kościółku już 57 lot (tyla mu piźnie w październiku na pierwszym nabożeństwie różańcowym), co czyni go nojstarszym łorganistom we diecezji (ło pora lot przewyższała go pewno kobita, ale łona to już ino gro-ponad 60 lot-bo na śpiywanie niy pozwalo jej zdrowie). Bez 20 lot był tyż kościelnym-chociaż mioł być nim ino na trocha. Groć zaczon jak mioł 17 lot, na nabożeństwie różańcowym właśnie, 1 października 1961 r. Młodzi, którym groł na pierwszym ślubie, do dzisiej żyjom ze sobom. Do tego granio, możecie godać że przyczynił się przypadek, ale jo twierdza że to boło Ponbóczkowe myśleniy; jak mioł 17 lot w wypadku stracił łoko- mo je ale na nie niy widzi- i podczas pobytu w lazarecie pewna siostra zakonno nakłoniła go do tego żeby zagroł w kościele. Doł się namówić, zagroł, i tak już się potoczyło, że już mu 57 rok granio mijo, z tym jednym zdrowym okiym, kierym musi łogarniać nuty, klawisze, i to, co się dzieje na kościele.
Zaczynoł grać na nogami deptanyj fisharmonii w starym olszyńskim kościółku-łobecnie gro na czwortym w swojej kandencyji instrumencie w nowej świątyni . Łobecnie mo tyż ósmego farorza podczas swojyj służby. Bo bycie łorganistom dlo niego to je służba, to je powołanie. Bez te 57 lot, dziyń w dziyń, gro i śpiywo; wolne mo ino ze wzyglyndu na ciynżki stan zdrowia, a i tak nawet wtedy ciynżko mu wysiedzieć w doma bez łorganów ( nawet jak boł po wylewie i musioł siedzieć bez dwa miechy w doma, to jak ino mógł się wdropać na schody po jednostronnym paraliżu, to pitnoł na chór, aby zaś grać). Na wakacjach był ino pora razy w życiu i to tyż fest krótko, na geburstagi i inne fojery rodzinne zowdy się spóźnio, bo gro abo chodzi po kolyndzie. Normalni ludzie idom w niydziela do kościoła, a łon idzie do roboty, bo jak wychodzi z doma o 7 rano na pierwszo msza, to wroco na łobiod przed 13, a potym na 15 zaś na niyszpory. Chociaż może „robota” to je złe słowo, bo łon to raczyj robi z pasji i potrzeby serca, bo czynsto gro za waluta watykańsko, czyli za „Bóg zapłać”. Jego łorganowo pasja niy kończy sie w kościele; w doma mo pełno ksionżek, gazet, płyt zwionzanych z muzykom łorganowom, czynsto w telewizji słucho transmisji mszy, a cołko rodzina z kożdej wycieczki musi obowionzkowo przywieźć mu zdjyncia łorganów, jeżeli po drodze wlyźli do jakiego kościółka. W kościele przed mszom daje tyż czynsto takie małe koncerty muzyki łorganowej, i niy zaczimuje sie w miejscu, ino ciongle wprowodzo nowe pieśni i modlitwy; zapytany ło to , które pieśni som jego ulubionymi, godo że wszystkie som ulubione, ale nojbarzij pieśni maryjne-skuli wezwanio parafii.
Co jeszcze je w panu Holdku takiego niezwykłego? To, że zno bardzo dużo starych, ślonskich pieśni. Że w kościele tyn jego i ludzi śpiyw słychać. Że wiela razy boł nagradzany za ta swojo służba, ale nigdy sie tym jakoś specjalnie niy afiszowoł, po prostu był tam, kaj godo gdzie je jego miejsce , czyli na chórze. Mszo bez łorganisto, tako „ na sucho”, bez granio i śpiywanio, to już nie je to samo. Kościelne rzykanie śpiywem to je znak rozpoznawczy ślonskiego Kościoła, bo to łone pozwoliło zachować nom tożsamość narodowo bez te kilkaset lat rozłonki.
Pan Rajnhold Bula je żywym przykładem przekazywanio pewnych wartości, naszych, ślonskich, polskich, fest ważnych wartości, ludziom w sposób zwykły, ale skuteczny; dokłodo swojo cegiełka do tego, coby pedzieć światu, że na Ślonsku pszonie Ponbóckowi, Maryjce i Polsce zowdy w kożdyj chałpie boło, je i mom nadziyja, że bydzie nojważniejsze. Że na Ślonsku som ludzie, którzy sie niy bojom żodnyj roboty, ino Ponbócka. I bez to wszyscy wielcy tego świata powinni zacząonć patrzeć na Ślonsku ludziom w oczy, a niy pod ziymia. Bo kiedyś gruby i huty zawrzom, fabryczne budynki sie zawalom, a na Ślonsku łostanie to co sam najpierw boło nojważniejsze-ludzie, kerzy Ponbóckowi i Polsce fest pszajom.


text:
Mjez 138 wobdźělnikami knižneho lěća 2019 Kamjenskeje Lessingoweje biblioteki je tež dwanaće dźěći serbskich zakładnych šulow. Měrćin Weclich je so z nawodnicu Kamjenskeje knihownje Marion Kutter rozmołwjał.
Sće z wobdźělenjom na lětušim knižnym lěću spokojom?
M. Kutter: Ze 138 čitarjemi w starobje jědnaće do 16 lět smy jara spokojom. To je dwanaće wjace hač loni a wot spočatka knižneho lěća w lěće 2012 rekord. Mjez wobdźělnikami je 88 holcow. Tež zajim hólcow na čitanju dale přiběra.
Što je zmysł čitanskeje akcije?
M. Kutter: Zaměr je, zo kóždy wobdźělnik w běhu lětnich prózdnin tři dźěćace abo młodźinske knihi přečita. Kóžda čitana kniha dóstanje wot šulerja censuru, kaž w šuli. Při wotedaću to tež pruwujemy a so za přičinami censury prašamy. Chcemy dźě sej wěsći być, zo je kóždy wuzwolenu knihu tež čitał.
Kelko knihow sće na wuběr měli?


text:
Ze Serbskeho rozhłosa znaty Milan Grojlich drje mjenuje so jako hudźbnik rokotak, tola jeho hudźba je wšo druhe hač někajki rokot abo šćebot rokotaka, ptaka ze samsnym mjenom. Ně, jeho debitowy album „Riech an Blumen (und merk dir ihre Namen)“ je zběrka dwanaće měrnych a melodiskich spěwow, a tajka nalada so w tekstach wotbłyšćuje.
Spěwy wuprudźeja najwšelakoriše formy a nuansy melancholije. W njej chowaja so jěrosć, mučnota a přesłapjenosć runje tak, ale tež lochkosć a wjesołosć. Wid dozady so husto jewi, kiž je zdobom zhladowanje na aktualny čas, kaž w linkach „Kannst du denn auch die alten Lieder nicht mehr hören / Ohne zu denken – ich weiß nicht, ob wir hier noch dazugehören“. Ženje pak z toho žane žałosćace ‚něhdy bě wšo lěpje‘ njewurosće, dokelž so wid wróćo přeco zaso łama, kaž w teksće „Kannst du denn auch die alten Fotos nicht mehr sehen? / Weil du ja weißt, in Wirklichkeit war es nur etwa halb so schön“ abo „Denn auch die guten alten Zeiten sind nur alt / Auch wer den Wald trotz all der Bäume sieht, sieht eben doch nur Wald“.
W lěće 2017 bě wón na mjezynarodnej dźěłarničce rězbarjow w Miłoćicach. Wobdźiwach jeho, kak je do wulkeho granitoweho kamjenja rapaka dypał. Pod jeho křidło wubi Jörg Tausch tehdy z błóckom tekst „Krabat und Magie“. Swoju twórbu pomjenowa „Krabatowy kamjeń“, kotryž móža wopytowarjo dźensa hišće při Miłočanskej skale mjez dalšimi figurami, zhotowjenymi wot wjacorych wuměłcow z tu- a wukraja, wobdźiwać. Na lětušej dźěłarni je so mjeztym 54lětny rězbar, kamjenjećeser, moler, stukater, wuměłstwowy terapeut a pedagoga z Rownoho znowa wobdźělił a stwori z twjerdeho zornowca figuru serbskeje bajoweje postawy graba.
Walter Koschmal je w lěće 2018 knihu wo Kiće Lorencu předpołožił. Perspektiwa na basnjerja běše pozicija „dazwischen“, kaž w titulu rěkaše. Nětko je w Ludowym nakładnistwje Domowina wušła monografija wo Róži Domašcynej – tohorunja z pjera emeritowaneho profesora za slawistiku. Wuznam Domašcyneje na polu wuwića serbskeje a němskeje lyriki njemóžeš wysoko dosć hódnoćić – Koschmalej je so poradźiło basnjerku w jeje jónkrótnosći portretować a jeje wukony na polu serbskeje literatury wopisować. Identifikuje pola, na kotrychž je Domašcyna serbsku literaturu pohonjała – wosebje w jeje wotewrjenosći medijam napřećo, kaž na přikład na polu słuchohry, grafiki a interneta.
Za wuznamnu ma Walter Koschmal předewšěm zwukowu runinu basnjow. Nowa w jeje tworjenju je na kóždy pad pozicija žony, kotraž steji cyle samozromzuliwje w srjedźišću poetiskeho procesa. Domašcyna widźi so sama jako serbska a němska basnjerka – nic tak jara „mjez woběmaj“, kaž to Koschmal za Kita Lorenca wopisuje. Wědomostnik rozsudźi so za koncept metamorfozy, zo by jeje tworjenje analyzował.
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Jedyn z avatarow prof. Winka nawróći so za čas koronapandemije (štó wě, kotra žołma to bě) do swojeho jendźelskorěčneho kraja. Wón bě zakonsce nuzowany dźesać dnjow doma w karantenje wostać, přidatnje k testowanju do lěta kaž tež druhi a wosmy dźeń, wšo na swójske kóšty. Karantenu su tak přepruwowali, zo je kóždy dźeń něchtó ze statneho zarjada zawołał, a kóždy čas hrožeše tež překwapjacy wopyt. Prof. Wink so dźiwaše, zo jemu knježerstwo tak dowěrješe.
Dołhož je wosebity dźeń za ludźi ze zbrašenjemi trěbny, z kotrymž mjezynarodnje kóžde lěto 3. decembra na połoženje zbrašenych čłowjekow pokazuja, njeje so inkluzija pozdatnje hišće poradźiła. Hesło tule rěka: zapřijimanje praktikować a chutnje brać, štož woznamjenja samsne prawa a samsne šansy za wšěch. Jednu móžnosć inkluzije skići Budyske towarstwo Hornjołužiska žiwjenska a swójbna pomoc.
Mjenowane towarstwo bu załožene, dokelž falowaše móžnosć, hladać dźěći ze zbrašenjom. W lěće 1991 je so 14 staršich – mjez nimi tež starši z dźěćimi bjez zbrašenja – zjednoćiło, zo bychu zhromadnje jako iniciatiwa wupuć namakali. Z iniciatiwy wuwi so towarstwo, kotrež měješe zaměr załožić pěstowarnju z hojensko-pedagogiskim konceptom. Po politiskim přewróće dyrbjachu so někotři powołansce znowa orientować, a tak je jim dalekubłanje w dźěle ze zbrašenymi dźěćimi perspektiwu skićiło.
Město Budyšin je znate za swoje jónkrótne stare město. Jeho srjedźišćo je Hłowne torhošćo, kotrež mjenuja tež „swjedźensku žurlu“ města. Bjezposrědnje blisko tajkeje bydlo wosebitu atmosferu do so srěbać tuž poprawom móžno njeje, abo? Tola, wšako chowa so w najwušej chěži, pod mjenom „trjenje“ znatej, pensija. Dwaj měšćanskej wohenjej je twarjenje, nastate wokoło lěta 1480, přežiwiło a stawizny lětstotki stareho města sobu dožiwiło. Tale ekskluziwna adresa je dobre wuchadźišćo, sej sprjewine město wotkryć.
Budyske Hłowne torhošćo je „swjedźenska žurla“ a wutroba města, po kotrymž wjedźechu wikowanske puće a hdźež so přez lětstotki wiki wotměwachu. Z historiskich žórłow tohorunja wuchadźa, zo běchu tam zasudźenych złóstnikow zjawnje wotprawjeli. Dale wotměwachu so na naměsće před radnicu dźiwadłowe předstajenja. Jako radnica w lěće 1213 nasta, torhošćo prawdźepodobnje hižo wobsteješe.
Pohladnicy powědaja wo dawnych časach, swědča wo podawkach a ludźoch. Alfons Handrik wotkrywa nam swět, na kotryž smy minjene lěta nimale pozabyli.
Jeno zrědka widźiš na pohladnicach wjesny wobraz, pokazowacy rjanosć zymy. Jednu tajku pak mamy ze Žičenja (Seitschen). Wjes ze swojimi něhdźe 200 wobydlerjemi bu 1974 do Hodźija zagmejnowana.
W lěće 1956 je Arnošt Černik w Žičenju hišće něhdźe pjećinu serbskorěnych wobydlerjow zličił. Porno tomu bě to 1880 po ličenju Arnošta Muki z cyłkownje 236 wobydlerjow 201 Serb – je 85 procentow. Tehdy bě naša maćeršćina zawěsće wšudźe słyšeć. Zapisane wšak nihdźe njeje, zo tomu tak bě, jako so tam 1805 ludowy basnik Pětr Młónk narodźi. Wo nim pisa Marja Kubašec w Serbskim biografiskim słowniku 1969, zo „chodźeše syn roboćanskeho žiwnosćerja jenož z chwilemi do šule“. Wón słužeše pola burow, a 1821 kupi jemu nan mału roboćansku žiwnosć w susodnych Dźiwoćicach (Siebitz, gmejna Hodźij). Hakle 17lětneho jeho nan woženi, zo njeby do wojakow trjebał. Tři lěta pozdźišo pak jeho přiwšěm k tomu nućachu. Wosom lět słužeše Młónk w Drježdźanach. Na straži stejo wón hrónčkowaše.
Štóž z Łužicy w durinskej krajnej stolicy Erfurće městnosć wopominanja „Topf & Söhne – Die Ofenbauer von Auschwitz“ wopyta, dźiwa so snano jeho adresy dla: Sorbenweg, čo 7. Hasa bě tehdyši zawodny areal na zapadźe wobmjezowała. Cyle blisko steji, jako jeničke zawostajenstwo twornje, twarjenje prjedawšeho zawodneho zarjadnistwa, w kotrymž bu 27. januara 2011 we wobłuku dnja wopominanja woporow nacionalsocializma wotewrjene wopomnišćo zaměstnjene. Pomnikoškitany dom je architekturny běrow Kastner Pichler z Kölna łahodnje a konsultujo měšćanskich hladarjow pomnikow saněrował. Jich wuhotowanske dźěło hódnoćeše Zwjazk němskich architektow Durinskeje z prěnim mytom we wubědźowanju „Jedyn jedyn – wuznamjenjene twary w Durinskej 2011“ jako „nowy puć wopominanja a pominanja zboka traděrowaneje architektury wopomnišćow“.
Jedyn z drje sobu najwuznamnišich serbskich literatow přitomnosće by 14. decembra 75ćiny swjećił. Rěč je wo Róžeńčanu Alfonsu Frenclu, na kotrehož tule spominamy.
Alfons Frencl je dale mnohim staršim kaž młodym Serbam běžne mjeno. Wosobinsce sym cyłe swoje žiwjenje z nim zwjazany. Jeho wšak wuzwolištaj mi mojej staršej za kmóta. A kmót Alfons je moje wuwiće sylnje sobu wobwliwował. Jako pjerach přebywach rady pola njeho w pisanskej stwě a wobdźiwach tam njeličomne knihi a spisy. Hižo zahe zašćěpi mi wučer z ćěłom a dušu lubosć k serbšćinje a k rěčam powšitkownje. „Rěče su kluč žiwjenja. Kelkož rěčow wobknježiš, telko razow sy žiwy“, je mi stajnje rjekł. A wón bě rěčnje jara wobdarjeny. Sym-li prawje ličił, zamó so kmót Alfons w znajmjeńša dźewjeć, hdyž nic hišće wjace rěčach dorozumić.


text:
JAN BONIFACY WYPLER
Niy yno mietłami Kochłowice słynom
Przeca poligloty były tyż dziedzinom
Znoł tela jynzykow że ciynżko zrachować
Toż komu terozki przi Wyplerze stować?
We dziyń świyntego Bonifacego
Zrodziyła go Wyplerowo
Lot już minyło wiela łod tego
Dyć we pamiyńci niych stowo.
Ksiondz Matyszok łokrzcioł wtedy Jana mianym
Bonifacy - tako bydzie mu tyż dany
Przeca patronowoł matce przi porodzie
To se dogodali by było we zgodzie.
Wyplery
Rod ich podobnoś rycerski miary
We ziymi pszczyński dość znany
Na Gornym Ślonsku richtig prastary
Z tym Kochłowicom był dany
Dyć fater Jana miano mioł Pyjter
I chałupnikym był yno
Biydny - toż przeca już inkszy cwiter
Tego sie niy wypominio.
Muter - Franciszka ze Paintow domu
Zocności wielki kobiyta
Co światu pszoła niy po kryjomu
Wierzyć trza tako - niy pytać.
Antek Dolinsky - Cila Kieltyka
Bajtla łod Francki i Pyjtra
We krześcijaństwie tako chcom wspiyrać
Na droga z wiarom jego zaziyrać.
We szkole powszechny 1896-1902
Ano - szkolorzym we Kochłowicach
I zdo sie co niy łostatnim
Łojca i matki raduje lica
Choć dom jejich niy za dostatni
Dyć trza synkowi wiyncy nauki
Czy gimnazistom być może?
Ech - syny Ślonska wcale niy tuki
Ponboczek niych dopomoże.
We bytomskim gimnazjum 1902-1911
Toż we gimnazjum momy Wyplera
Już go jynzyki kuszom tyż teraz
Greka, łacina, tako hebrajski
Czas do matury zdoł mu sie rajski.
We Bytomiu
Bytom to przeca niy Kochłowice
Miastowe życie inksze - dyć wiycie
Jan Wypler na tym wcale niy sztopnie
Kej zdo matura to dali hopnie.
Wrocław 1911-1912
Kochłowicki farorz w tym Wyplera wspiyroł
Coby jak nojwyży terozki zaziyroł
Toż filozofijo istny sztudiyruje
Przi tymu niymiecki jeszcze tyż szlifuje.
Kilonia
Po Wrocku Kilonia istnego skusiyła
Kaj flota Wilusia na świyczniku była
Dyć Wyplera sanskryt prziciongnoł na jawie
Szify go niy nyncom yno jynzyk prawie.
I zaś Wrocław
Niy zatrzimała Kilonia dugo
Tako zaś Wrocław do niego mrugo
Z filozofiji dyplom łodbiyro
I na jynzyki ciyngym zaziyro.
Poliglota
Tako szło pedzieć już we Wrocławiu
Inkszy łobkuwoł - łon jakby bawioł
Lazły jynzyki mu durś do gowy
We krotkim czasie poznowoł nowy
I prawioł tako - co pewno wiycie
"Dusza jynzykow naszych w sanskrycie".
„Skiż Dziadow”
Ano - Mickiewicz mustrym sie zdowo
Tako i Wypler przi tymu stowo
Wieszcz go keruje - w polski prowadzi
Co Ślonzokowi przeca niy wadzi.
Slawista
Niy ciongła yno polsko klasyka
Rusko tyż kusi - niy gorszo przeca
Kuknie i na to co łod Pepika
Ze bułgarskego tyż biere neca.
Germanista
A dyć - co niymiecke jego sie zdowało
I tako do końca życio już łostało
Po niymiecku ciyngym coś dlo sia notowoł
Wiela na tyn jynzyk zowdy tuplikowoł.
Wrocław 1916
Dyploma doktora tukej niy dostanie
Dyć z tym rokym kończy już sztudiyrowanie
Czas już arbajtować jakosik na życie
Tymu sie pewnikym wiela niy dziwicie
Polski na niymiecki tako tuplikuje
Pepikow, Bołgarow Niymcom pokazuje
Toż literatura słowiańsko w proficie
Som tyż wiersze szkryflo - choć pewno to wiycie.
Wrocław 1.IV.1917
Niy prima-aprilis - w gimnazjum rechtorym
Łacina i greka tko w gowy szkolorzom
Do tuplikowanio tworcow inkszych skory
Piniondze ze szkoły wiyncy jednak wożom.
Zabrze - Zaborze 1.IV.1918
Ano - już Zaborze sie z Wyplerym wito
Bydzie tu rechtorym - jakby sie kto pytoł
Jako we Wrocławiu uczy gimnazistow
A kej wojna przyńdzie chyci inkszych zistow.
"Satakatrayam" Bhartrhari
Toż se wierszy "Trzech cynturji"
chycioł tuplikować
Tako co staroindyjske
przed sia jakby dować
Ło mondrości w VII wieku
sanskrytym szkryflane
Ło pszoniu i wyrzeczyniu
nom przed łoczy dane.
Beamter Polskego Komisariatu Plebiscytowego (20.X.1920)
W Wydziale Prasowym miejsce swoje mioł
Toż mog reskiyrować tym co richtig chcioł
Do gazetow tekstow dowoł ciyngym wiela
Co polske mo blysnońć - aż, czy yno tela?
"Most - Die Brücke" (1920)
Dubeltowo pismo te było szkryflane
Polski i niymiecki na rowno stowiane
Dyć kultura polsko na Ślonsku krzewiyło
Coby i do Niymcow ze niom sie trefiyło.
Naczelny "Mostu" 1920-1921
Ano - niy dziwota, Wypler tu prym wiedzie
I dział literacki ze niym tyż na przedzie
Dyć po Plebiscycie fertig ze tym bydzie
Choć na polskim Ślonsku czas "Mostu" zaś przidzie.
Tuplikowoł to co ślonske
Tuplokowoł to co ślonske i Niymcom przedkłodoł
Co ksiondz Bonczyk no i Damrot ło dziedzinie godoł
Tako piyrszy sie łodwożoł, a mono jedyny
Po niymiecku szkryfnońć ślonske dzieła ty dziedziny.
Beamter Naczelny Rady Ludowy VIII.1921-V.1922
A dyć po powstaniu juzaś beamtruje
Czyńść Ślonska chnet polsko - do tego szykuje
Dziedzina co bydzie tyż autonomijom
Kaj Ślonzok i Niymiec pospołu se żyjom.
We Wydziale Prezydjalnym Urzyndu Wojewodzkego VIII.1922
Krotko bo krotko dyć tam tyż był
Nerwow mu brakło, a mono siył?
Pewno niy nyńci tako kariera
Sie rechtorować chyci zaś teraz.
"Most" 1922-1924
Toż we Katowicach "Most" zaś "postawiony"
Jakiś czas naczelnym zaś Wyplera momy
Rozkwitło jak piyrwyj to co go wciongało
Szkoda że dość krotko sie yno kulało.
Rechtor Gimnazjum X.1922
W końcu przestoł beamtrować
Tako zaczoł rechtorować
We Gimnazjum Mickiewicza
Kaj ambitne richtig lica
Po francusku, po niymiecku
We łacinie i po grecku
Lekcje gimnazistom dowoł
Choć niy gonioł ich z tym zdrowo.
Gimnazjum im. T.Kościuszki we Mysłowicach 1930-1939
Jako rechtor niy boł "kosa"
Niy na miara "Mickiewicza"
Niy zadziyroł nawet nosa
Tako uczy w Mysłowicach.
Recynzynt tyjatralny
Z czasow Plebiscytu ponoć to łostało
Ło polskim tyjatrze szkryfloł łon niymało
Gaftoł na to ciyngym co we Katowicach
Dyć Bytom tyż czynsto widzioł jego lica
Kunszt we tym niymiecki jako i tyż polski
Poradzioł "wymierzyć" - przeca boł mu swojski.
Majom Wyplera
Uczczono-pamiec-wielkiego-kochlowiczanina
W zocy i teraz.
"Sobieski na Ślonsku"
Choć sie historykym mianować niy wożoł
Wiela do tymatu łod siebie dołożoł
A dyć grzeboł za tym we pszczyńskich archiwach
I łopublikowoł cosik ło tych dziwach.
"Ród Wyplerów w Państwie Pszczyńskim"
Toż nasz poliglota z genealogijom
Tyż niy jest na baker jako z historyjom
A że rod rycerski tyj dziedziny przeca
Co znoloz - dołożoł na zowdy do neca.
"Ród Wyplerów w Państwie Pszczyńskim"
Tuplikowoł
Tuplikowoł na niymiecki
Staffa, Kasprowicza
Wyspiańskiego tyż przi tymu
Zarozki wylicza
Toz zasługi mioł w tym swoje
Polsko tworczość sławioł
Co nojlepsze tako Niymcom
Prawie Wypler jawioł.
"Baba Tahir Ojran"
Kej perskego już sie chycioł
Po swojymu coś "uklycioł"
Ano, dyć przetuplikowoł
Staroperski w polske słowo.
Sinologia (1936)
Metoda Wielucha go zaciekawiyła
Co z tysiyncy znakow swe trzista zrobiyła
Dyć dopiyro jak sie gryfnie je skłodało
Cosik sinologom richtig to dowało.
Spokopić szło chiński -czytać, szkryflać tako
Dyć bele niy godać - Kitajec by płakoł
Wyplera to jednak pieronym wciongnyło
Po koniec żywota tako prawie było.
Tuplikowoł ze chińskiego
Ze chińskiego na niymiecki nojpiyrw tuplikowoł
Potym zaś to po polskymu przed sia tako dowoł.
„Kwiat śliwy”
"Kitajcow poezjo w tomiku znojdziecie
Możno sie z Wyplerym tako trefić chcecie.
"Gedichte" 1939
Chińskich poetow kłod z tym co jego
Ło nich tyż wierszym szkryfnoł do tego.
Buddysta?
Do końca życio boł katolikym
Dyć co buddyjske pod jego blikym
Se jakby bliske już wydowało
Ech - po to życie coby nom pszało.
"Przysłowia"
Jeszcze przed wojnom szkryfnoł "Przysłowia"
Jo se nad niymi teroz niy głowia
We Państwa Środka mondrości przeca
Choć chca dyć teroz już niy poleca.
Klub Literacki "Fantana" 1938
A dyć wiycie - w ty ferajnie
Wypler sie pokozoł fajnie
Choć literat już niy mody
Ze modymi boł do zgody.
Jan Wypler 1939-1945
Choć volkslisty niy podpisoł
Życio czas tym mu niy zmiyszoł
W szkole niy mog rechtorować
Trza lekcyje kontym dować
Tuplikowoł tyż dośc wiela
Czasu w tym niy tracioł - tela.
I po wojnie
I po wojnie rechtorowoł
Gimnazistom cosik dowoł
Szkryfna jednak to do tego
-Niy mog uczyć niymieckego.
Socrealizm
Socrealizm w niym niy drzymoł
Tuplikowoł - tego trzimoł
W koncie stanoł - sie zdowało
Toż komunie podpod mało.
Na urlopie - 1.X.1949
Ech, już gimnazistom łon niy rechtoruje
Swojego dyć trzimie - wiersze tuplikuje
Co chińske mu jakby zasłonio świat cały
Prawiom co z Wyplera sinolog niymały.
Na pyndzyji 30.X.1950
Szejść krziżykow klupło toż pyndzyjonista
Mie by durś kusiyła yno biyra kista
A Wypler prziswojim – szkryflo do szuflody
Po niymiecku wiela - przeca niy skiż mody.
W Zwionzku Literatow Polskich 1956
Kej "lody spłynyły" tyz sie tam zapisoł
Trza i do pyndzyji jakiś grosz dorobić
Nic ze tref tym światym pierońsko zamiyszoł
Życie naprzod idzie choć ktosik chce zgobić.
Ech tyn Wypler
Choć we Polsce richtig ekspert łod wszyskego
I kunszt poezyji sławi durś do tego
Kej z Chińczykym godo - niywiela spokopi
Chyba że sie wpiyrw go gorzołom łożłopi.
„Koło Kredowe” (1949)
Tyjater w Krakowie ta sztuka wystowio
Wypler tuplikuje - zdo sie tyż zabowio
Pokozano była potym w Rzeszowie
W radyjoku dali - ano, w polski mowie
Zaś kunszt chiński blysnoł - sprowka w tym Wyplera
Niy darmo jo ło tym szkryflom ździybko teraz.
"Rechtor" sinologji
Ano - w Katowicach sztudyntom wykłodoł
Szkryflać, czytać uczoł choć źle chińskim godoł
Dyć mieli go w zocy za tuplikowanie
Dzisioj by nagrodow wiela dostoł za nie.
Nagroda Artystyczno Miasta Katowice 1960
Za to co som szkryfnoł i przetuplikowoł
Taki laur miejski terozki dostowo
Choć niy erbnoł wiela dyć w zocy go mieli
Cosik doł łod siebie gornoślonki szteli
Życiorys Jana Wyplera napisał słowem rymowanym i po śląsku
Bronisław Wątroba z Rudy Śląskiej na Forum Gaz.Wyb.
pt. „Ludzie Śląska” ( „Śląska Rymowanka” )


text:
Lětuša hornjoserbska inscenacija za hłowny dom Budyskeho dwurěčneho dźiwadła njese napjatosć we sebi: Z Choćebuza pochadźacy dramatikar Oliver Bukowski (lětnik 1961) je wukubłany filozof a psychologa – a wón poskića přihladowarjam k rozmyslowanju pohnuwacu nowu hru z titulom „Za brězami“.
„Při wšej fascinaciji za prawobydlerjow swěta zabywamy, zo mamy direktnje před nosom indigeny lud.“ A lědma štó w Němskej wo tym prawje wě. Tak započnje rozhłosownik dr. Geseko von Lüpke swoje hodźinske wusyłanje wo Serbach w Bayerskim rozhłosu, kotrež móžemy 22. měrca słyšeć. Zajimawe wšak je, z kotreje perspektiwy wón na Serbow zhladuje. Von Lüpke je wjele serbskich politikarjow, institucijow a komunow wopytał. Sam wón praji, kak njeznate jemu to wšo je, ale jeho fascinuje, kajku skedźbnosć Serbja naraz wubudźeja.
Jako wuńdźe před dźesać lětami prěni zwjazk, fotografam w serbskej Łužicy wěnowany, njeby sej čłowjek myslił, zo nam Ludowe nakładnistwo Domowina mjeztym hižo šesty a sedmy tajki poskića. LND je šansu za tónle swojorazny ediciski rjad spóznało. Dźakować ma so čitarstwo tež Jürgenej Maćijej, kiž bě sej namakanje, wupytanje, rjadowanje a přihot fotow nabrěmjenił. Wón ma za debjenki tohole žanra wótre wóčko, wušiknu ruku a nimo toho wutrajnosć, w zawostajenstwje fotografow a archiwach wone negatiwy wuhrjebać, kotrež knihu na kóncu debja. Ćim bóle płaći to za najnowšej zwjazkaj „Wotmolowane – Mit Licht gemalt“. Štóž njeje sej hač do spočatka měrca w Budyskim Serbskim muzeju pokazanu wustajeńcu před wjace hač sto lětami „wotmolowanych“ – kaž Serbja tomu rjeknychu – serbsko-łužiskich fotow wobhladał, je něšto zakomdźił; a ćim bóle tón, kiž sej listowanje, wobhladanje fotow a čitanje tekstow w nowostkomaj njepopřeje.
53lětna Uta Henšelowa, wustupowaca połna energije a z přećelnosću, wita mje w bjezporočnej delnjoserbšćinje před swojim domom w Lubnjowje. Zyma šćipa namaj do mjezwoča, a wona wjedźe mje do swojeje galerije. Před jeje zachodom čitam na tafličce „Galerija UTACIANI“.
Při rozmołwje hnydom zhonju, zo je so Lubnjowčanka jako Domowinska regionalna rěčnica za Delnju Łužicu rozžohnowała a zo wukonja wot 1. februara zastojnstwo nawodnicy Šule za delnjoserbsku rěč a kulturu Choćebuz.
Pjeć prapremjerow serbskeje načasneje hudźby zaklinčało
Hudźbny rjad „wosebity koncert na spočatku lěta“, zahajeny 1995 pod nawodom z Łužicy pochadźaceje pianistki Heidemarje Wiesnerec, wěnowaše so lětsa reformaciji. Pjeć serbskich komponistow bě nadawk dóstał, składnostnje jubileja komorne twórby za mału wobsadku spisać. Te zaklinčachu nětko prapremjernje na zarjadowanjach w Berlinje, Wojerecach, Choćebuzu a Lipsku. W Budyskim Serbskim muzeju dožiwi nažel jenož něhdźe połsta připosłucharjow zajimawy a naročny wječor.
Wot 23. do 26. měrca wotměja so Lipšćanske knižne wiki. Na nich změje Ludowe nakładnistwo Domowina znowa swoje wustajenišćo. Alfons Wićaz je so z jednaćelku LND Marku Maćijowej rozmołwjał.
Čehodla je za LND tak wažne w Lipsku pódla być?
M. Maćijowa: Lipšćanske wiki, najwjetše we wuchodnej Němskej, wopytuje lěto a wjace čitarjow a knihikupcow, nic jeno z wuchodnych, ale tež ze zapadnych zwjazkowych krajow. Za naše zjawnostne dźěło je prosće jara wažne so na wikach wobdźěleć. Tam móža so čitarjo a medije wo našej produkciji wobhonić.
Informujeće tež wo dźensnišim žiwjenju Serbow?
M. Maćijowa: Na kóždy pad. Na wustajenišćo přichadźeja přeco zaso ludźo, kotřiž so za Serbami prašeja, snano tež hižo něšto wo nich wědźa a chcedźa so dokładnišo wobhonić. Tajke wiki su nam dobra składnosć wo Serbach informować. Wopytowarjo chcedźa na přikład wjace wo situaciji šulow wědźeć, kak je to z wukubłanjom w serbskej rěči, z młodźinu, hač wona hišće serbsce rěči, abo hač njeje wšitko kumštnje plahowane.
Nowy mějićel Hornjołužiskeho nakładnistwa Frank Nürnberger, dr. Andreas Gerth, je nětko němskorěčnu nowostku „Budyšin – Na slědach potajnych wotkrywanjow“ spisał. Grafikarka Claudia Dabischa je 82 stron wopřijacu ediciju z wuběrnymi, zdźěla fantastiskimi rysowankami wobohaćiła.
Knižka je putaca bajowa lektura młodym čitarjam kaž tež na mystiskich temach zajimowanym dorosćenym. Čerwjena nitka powědanja je pućowanje dobreho ducha Łužicy, bahnoweje soniny Luziki, z pućowarjom po časach Fynnom po starym Budyšinje k 31 městnam mystiskich podawkow, magiskich znamjenjow a njewšědnosćow. Wuchodźowanje započina so na Mosće měra, wjedźe po dróhach a hasach stareho města a kónči so na Hrodźišku. Awtor zeznajomja čitarja z potajnstwami „domu lěta“ na róžku Nutřkowna Lawska-Jerjowa, z křiwej Bohatej wěžu kaž tež ze wšelakimi symbolemi na portalach tachantstwa, domu z lěta 1670 na Mjasowych wikach, na cyrkwi swj. Pětra a na Maćijowej wěži.
Zajimawa hornjo- a delnjoserbska rěčna hra za cyłu swójbu
Rěčnu hru w delnjoserbskej (ds) a w hornjoserbskej (hs) wersiji je wudał Rěčny centrum WITAJ w kooperaciji z Ludowym nakładnistwom Domowina w lěće 2016. Wo čo w hrě dźe? Z pismikow zestajeja hrajerjo křižowku. Za dobyće liči so hódnota pismikow, kotrež so w zmysłapołnych słowach na hrajne polo kładu, a so z hódnotami kašćikow na hrajnym polu multiplikuje. Hrajer z najwjace dypkami dobudźe.
To bě ći wjeselo. Přihladowarjo kleskachu a teptachu a najradšo bychu ze stólčkow zeskakali a sobu rejowali. Rěču wo najnowšim předstajenju Serbskeho dźěćaceho dźiwadła Budyskeho NSLDź, wo „Zrudnym princu“. Ale po rynku:
Hra je z pjera Ingridy Hustetoweje, kotraž drje je nam hłownje znata jako dźiwadłowa přełožowarka a literatka bajkojće rjanych dźěćacych powědančkow. Před 13 lětami bě awtorka hru napisała, tehdy za lajsku dźiwadłowu skupinu Grajarki z Choćebuza. Skupina wobsteji hłownje z kubłarkow, a wone běchu sej w lěće 2000 zaměr stajili, ze wšěmi fasetami, kotrež dźiwadźelenje skići, dźěći za delnjoserbšćinu zajimować. Tež w Hornjej Łužicy, w Chrósćicach, předstajichu lěta 2005 hru „Tužny princ“, kotraž bu z wulkim zajimom přiwzata. Nětko je ju John Petrik do hornjoserbšćiny přełožił – připódla prajene je drje to prěni dźiwadłowy přełožk z delnjo- do hornjoserbšćiny. Rěč je konkretna, derje zrozumliwa, jednora a gestiska a wotpowěduje rěčnemu niwowej dźěći prěnjeje šulskeje staroby.
Nadobo bě ideja Serbskeho sejma w mnohich rozmołwach. Po zasakłym wobaranju zahaji so srjedź lěta 2016 wěcowna diskusija, nažel z wuwzaćom zarjada Domowiny a jeho wotrjadow. Što bě so stało?


text:
Ako som słyšała, až maju nowu mini-seriju (nimska telewizija groni Dramedy Serie) wó Serbach, teke z Górneje Łužyce, som kśěła ten film na kuždy pad wiźeś. Tak jo teke było w zajźonem lěśe, ako som wiźeła reklamu za film Sorbenkind. Wjaselim se pśecej na nowy film wó Serbach. Ale kuždy raz som na kóńcu wobtužona. Něnto zasej.
Straight Outta Crostwitz ga wóspjetujo negatiwne stereotypy wó Serbach. W momentach, gaž druge njeserbske (abo njewěźece nic wó Serbach) luźe se smjeju, ja njewěm, lěc dejm se smjaś abo skerjej źe płakaś. Film co byś cool, moderny a za młodych luźi. Ja pak se sromam dla luźi, kótarež se mysle, až serbski swět jo napšawdu taki carnoběły.
Rowno tak se gniwam, až w takem filmje muse byś luźe z carneju abo zeleneju abo rožojteju kóžu a homoseksualne luźe, aby film był nacasny. Mě se njelubi, až filmarje kśě kumštnje dopokazaś, až nowocasny film musy měś woblico carnego cłowjeka. Kaž by měli z tym dopołniś někaku kwotu.
Ako cłowjek, kenž se žywi w młogorakosći kulturow a rěcow, njedajom se pśeznaniś, až na pśikład jano Serbowka, kótaraž lubujo rap abo HIP HOP, jo moderna. Lubujom ludowe spiwy, njepasujom pak do žednogo stereotypa wó Pólakach. A njok, až mě druge luźe jano pśez prismu mójogo póchada wiźe. Togodla se mě Straight Outta Crostwitz njelubi.
Rědnučke góry, wjelicne skały a góla – taku idylu pśedstajamy se, gaž myslimy na Dolomity. A taki jo tež mój prědny zaśišć, gaž pó wěcejgóźinskej jězbje skóńcnje stojm na campingowanišću w gmejnje Campitello di Fassa. Lěcrownož som tam južo raz w dowolu był, cuju se pitśku zgubjony a du do recepcije campingowanišća, se naźejucy, až dostanu tam dalšne turistiske informacije. W recepciji gronim »Buonasera! Deutsch? English?« a cakam na reakciju žeńskeje, kenž sejźi za tejku. Žeńska mě wótegronijo, až móžomej powědaś pómałem nimski. W běgu naju rozgrona zgóniju, až žeńska znajo ladinšćinu a ja wulicuju jej krotko wót Serbow a serbšćiny pla nas w Nimskej. Pśi tom jo nastało slědujuce rozgrono, kótarež jo stwóriło zakład za žywe zeznaśe a kótaregož wopśimjeśe směju něnto z Wami źěliś …
Móžośo se nam pšosym krotko pśedstajiś? Chto Wy sćo, źo bydliśo a co źěłaśo?
Mě se groni Marika Favé, oficielnje Marica. Som 48 lět stara a bydlim w Campitello di Fassa w rědnych Dolomitach. Som sněgakowaŕska wucabnica a górska wjednica. Mam jadnasćo lět staru źowku a som Ladinaŕka.
Wy sćo Ladinaŕka. Ladinarje su etniska kupka ze swójskimi tradicijami a swójskeju rěcu w Dolomitach. Kak wjele Ladinarjow zapšawym eksistěrujo a kak derje su Ladinarje zorganizěrowane?
Hartmut S. Leipner Foto: archiw Nowego Casnika
Gaž nimske diskusijne krejze se zaběraju ze serbskeju rěcu, móžomy z wěstosću na to cakaś, až pśiźo pšašanje, lěc se hyšći wupłaśijo, do spěchowanja wuměrajuceje rěcy inwestěrowaś. Něgajšny chóśebuski wušy promšt Reinhardt Richter jo se pšašał, kak dłujko musymy hyšći serbske namše póbitowaś. Pśecej su take zranjece słowa zwězane ze słowkom hyšći. Kak dłujko se hyšći serbski powěda. Slědny maminorěcny pótom serbske swětło wugasnjo? Drogujuca wustajeńca »Co ga how groni mjeńšyna«, kenž jo była wiźeś do kóńca apryla w Zwězkowem sejmje a jo něnto ducy pó cełej Nimskej, pśewobrośijo pšašanja na wětšynowu ludnosć, aby zwurazniła głuposć takego pśistupa: Wjelich was jo, su scełego filmy w nimskej rěcy, cogodla hyšći nimski powědaśo a nic engelski abo chinski, dla cogo trjebaśo wucbu w nimšćinje, maśo namše w nimskej rěcy, atd. Spisowaśel Eugen Ruge jo gano we swójom drježdźańskem nagronje analyzěrował nimsku rěc. Móžomy se pśedstajiś, až wóna wótemrějo? Móžo to byś, až se pśibližujomy kóńcoju nowowusokonimšćiny, ako jo źinsa znata? Jogo wuslědk jo pśechwatajucy – jo, na kuždy pad móžo se to pśedstajiś. Awtor namakajo wšake indice, w casach dominěrujuceje engelskeje popularneje muziki, lichego wikowanja, digitalizacije a pšawopisnych abo »gender« reformow, gromaźe z powšyknym spadom rěcy.
A co jo z našeju bogeju serbskeju rěcu? Smy my napšawdu na droze do Texasa, ako jo było dawjeto cytaś w ewangelskem casopisu Pomhaj Bóh? Měnjone jo było, až naša rěc buźo graś jano symbolisku rolu ako na swěźenjach Serbow w Texasu – na toflach w měsće, w dwójorěcnych nadpismach, abo gaž se gjarźe prezentěruju stare serbske knigły z pśispomnjeśim, až (se wě) cytaś je južo nicht njamóžo.
Žołta dalokosć rapsowišćow jo spalona
Dowuměrajucy horicont pokazujo złosnosćiwe frace
Warcanje brjucha warnujo dla na nic se njemyslecych grajucych źiśi
Łdzy se wěcej kaž diamanty njebłyskotaju
Wótgłos wójnskich spiwanjow zalěga wušy
Njeskóńcnosć swětnišća rozpadujo do wjele milionow bombowych škórbinow
Jadnonogate wójaki gramuju skokotanju
Zymnicowe fantazije zadušuju dodychnjenje
Bijuca, derkotata wutšoba swójogo zakśika dla dowuměrajo
Bajki wó lažkosći njejsu wěrne
W Ó J N A wupłoźijo tšachotne wuźěsenje
W naźeji na M Ě R pókšajźu sobu dunjo wugnata lažkosć
INGRID HUSTETOWATekst se indirektnje póśěgujo na tekst »Wó njeśěžkosći lažkosći«; Rozhlad oktober 2021, b. 28.
Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.
Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.
Zakładna ideja tych knigłow »Was wir in uns tragen. Sorbische Lebenswege« jo, žywjeńske drogi Serbow wšakorakich generacijow zezběraś, wót luźi, ako se z tym serbskim wusko zwězane cuju a se – na ceło wšakoraku wašnju – za to angažěruju. Su drje to w prědnem rěźe knigły za nimskich cytarjow – pśeto w Serbach jo nejwětšy źěl tych wósobow derje znaty. Procowarje by jich něga pomjenili, wótere ceptarje a ceptaŕki su mjazy nimi, ale teke serbski skótny gójc, zegeraŕ, student mediciny a wótkubłaŕka powědaju. Wšykne maju wjelgin wuski poměr k serbskej rěcy a kulturje a wopytuju jej w swójom žywjeńskem wobswěśe pśi žywjenju zdźaržaś.
Křesćan Krawc jo pśewjadł interviewy a jo je wobźěłał, pśi comž jo wopytał, tu typisku wašnju powědanja zdźaržaś – teke z nimskego teksta jo wusłyšaś (a na někotarych městnach jo teke wucytaś) ta serbšćina, kótaruž nejwětšy źěl interviewowanych – nanejmjenjej z Górneje Łužyce – na swójom wšednem dnju a w swójej familiji powěda. Su to knigły z nutśikownego serbskeje kultury, ze wšyknych regionow a wšyknych generacijow. Pśedstajonych jo dogromady 13 wósobow, pśi comž jo w dwěma interviewoma hyšći wjele pśidatnych głosow, 14. tekst se pśiwobrośijo Chróšćańskemu šulskemu zběžkoju – wón twóri šarněr a klucowe wulicowańko tych knigłow.
Knigły wó narodnych drastwach wudaju se z rozdźělnymi wótmyslenjami a intencijami. Zwětšego su to wědomnostne dokumentacije, kenž zepěraju se na archiwalije. To groni awtor/ka wobźěłajo a wugódnośijo wobstatk originalnych drastwinych źělow a fotow, pisne žrědła ludowědnikow a/abo wustnu dalejdawanu wědu nosaŕkow narodnych drastwow. Pórědko wudaju se drastwine knigły, kenž dokumentěruju aktualnu situaciju jadnogo regiona narodnych drastwow, na pśikład teke wobrazowe zwězki a pśerědko wózjawiju se pśirucne knigły, kenž nosaŕkam a gótowaŕkam a gótowarjam drastwow daju rozpokazanje pśi zgótowanju a woblekanju narodnych drastwow.
Lětźasetki dłujko póceramy wědu wó serbskich narodnych drastwach ze starych drastwinych atlasow zasłužbnych serbskich ludowědnikow, kaž Měrćin Nowak-Njechorński, dr. Lotaŕ Balko a Albrecht Lange. Což dolnoserbsku narodnu drastwu wokoło Chóśebuza nastupa, su wósebnje knigły »Die Tracht der Sorben um Cottbus / Drastwa wokoło Chośebuza«, 4. zwězk drastwinego atlasa »Serbske narodne drastwy / Sorbische Volkstrachten« za wšyknych zajmcow, tak teke za mnjo a mójo źěło w Serbskem muzeju ako teke priwatnje, až do źinsajšnego głowny a wažny zakład. Institut za serbski ludospyt w Budyšynje jo toś te knigły w lěśe 1991 wudał, to groni pśed 30 lětami. Głowny awtor a redaktor knigłow jo był wědomnostny sobuźěłaśeŕ Serbskego instituta, dr. Lotaŕ Balko. Slědne drastwine knigły, kenž jo Ludowe nakładnistwo Domowina za Dolnu Lužycu wudał, su knigły »Lübbenauer Trachtenbuch« Uty Hentšeloweje, wudane w lěśe 1999, pótakem pśed wěcej ako 20 lětami. W lěśe 2003 wudane knigły awtorki Brunhilde Miehe »Der Tracht treu geblieben – Studien zum regionalen Kleidungsverhalten in der Lausitz« njezepěraju se jano na Dolnu Łužycu, ale teke na druge regiony serbskich narodnych drastwow a pśedstajiju skerjej subjektiwne zaźaržanje woblekanja na pśikłaźe jadnotliwych nosaŕkow serbskeje narodneje drastwy.
(za Kamila Thorquindt-Stumpfa)
1.
»Měj se! Wjele gluki, wšo dobre na drogu!«
Na jězd lube słowa za nami wołaju.
Naš cołn milny wětšyk pózlažka kólebjo
a list starych wólšow nad nami šepoco:
Co ga was wabi wen do cuzego kraja?
Doma ga jo nejrědnjej, tak pěseń baja.
Z lažkeju myslu do cuzby śěgnjo syłoj,
z wutšobu stysknej’ wrośijo se zas’ domoj.
Mały syłojk, toś leś,
wustrěj kśidle, se zwigaj!
Z Błotow pytaj se swóju drogu
pśez naš kraj šyroki!
2.
»Ahoj! Wjele gluki, wšo dobre na drogu!«
Na jězd do njeznateg’ swěta nam kiwaju.
Naš cołn gónje štormy na mórjo šyroke,
zmil Bog se a wjeź nas na brjogi daloke.
Do swěta comy, aby se cuzych płodow
najědli a se napili cuzych wódow.
Aby pó dyrdakojstwach zas’ najšli pokoj,
wrośijomy se, co-li Bog, zasej domoj.
Běły gołub, toś leś,
wustrěj kśidle, se zwigaj!
Z kraja pytaj se swóju drogu
ku brjogam dalokim!
3.
»Hatchej! Wjele gluki, wšo dobre na drogu!«
Na jězd pó njeskóńcnem njebju nas žognuju.
Naš cołn swětnišćowy jěźo wšen samotny,
kaž klek slobrowity byza do daliny.
Gwězdate njebjo woła do nimjernosći,
na zemi tudy byli smy jano gósći.
Daśi tek’ młogi cowa wó nawrośenju,
Šwarkajucy naglěd
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
how šwarkaju barwy
how šwarkatej naźeja a póžedanje
pśichod a wótgłos zachadnosći
160 tonow brunice
šwarkaju njewiźone
naša energija
dawny wuglowy proch, něnt jasna wóda
pśidobytk, pśiwabjecy brjog, kamjenjate
abo wódnite póžedanje
mójej wócy cotej
źaržaś ten brjog
njewuglěda tak, až sam co wóstaś
kamjenje se rozběgnu, njamógu
swóje barwy źaržaś
te barwy šwarkaju
z fryšneju wódu, ako pśitšurajo
z Carnego Halštera
te kamjenje šwarkaju
jano njebjo se zda kšute
horicont jo śichy
abo wšykno tori?
wšykno co se rozběgnuś?
ten naglěd ga
jo rědny
našo wjelike wódychanišćo
za něnto a za
šwarkajucy pśichod
pśi wědobnosći kamjenjow
a z wótegronom wódy
a ja mam pšašanja
naźeje kśě zběžaś, něco
kšutego twóriś
krajina pó wudobywanju
brunice – raz UNESCO-swětowe derbstwo?
derbstwo ma
gódnotu, ma se
zdźaržaś, dej wjele
wulicowaś – w kótarej rěcy? –
dej wužytne byś
dej pokazaś do
pśichoda, teke do zachadnosći
pśi wědobnosći kamjenjow
a z wótegronom wódy
a mysli rozběgnu
bźez brjoga
Wót pětka, 12. až do njeźele, 14. nowembra 2021 jo se wótměło w Chóśebuzu zwězkowe zmakanje Lichego nimskego awtorskego zwězka (Freier Deutscher Autorenverband, dalej FDA), jadnogo z awtorskich zwězkow w Nimskej. Jo to pó někotarych lětach prědny raz było. Organizator a gósćowaŕ jo było wótźělenje Bramborskeje. W jogo mjenju jo žurnalistka a awtorka Hannelore Schmidt-Hoffmann měła głownu organizaciju na starosći a jo se pytała za toś to zarědowanje zwězkarjow a pódpěrarjow ako bramborske Ministaŕstwo za wědomnosć, slěźenje a kulturu, Nimski literarny fonds, Město Chóśebuz, Žarjabnicu Sprjewja-Nysa a Zwězk serbskich wuměłcow (ZSW). Program jo stojał pód motom HEIMAT. FREMDE. SPRACHE. »Vom Limes Sorabicus zur Schwarzen Mühle, zu Krabat, den Lutkis bis zu Fürst Pückler – Slawische Sprachinseln in Deutschland« Eine literarische Sprach-Zeit-Reise der anderen Art. Tak opulentny ako jo se titel raźił, tak wobšyrny a wšakoraki jo był program zmakanja za něźi 40 cłonkow FDA ze wšakorakich zwězkowych krajow a za dalšnych akterow. Pětk a sobotu jo teke Serbska kulturna informacija LODKA, a jeje wjednica Milena Stockowa, ze stojnicu była na zmakanju prezentna.


text:
Pančicy-Kukow (SN/mwe). Přitomnaj běštaj na posedźenju gmejnskeje rady Pančicy-Kukow minjeny štwórtk wječor nawoda wjesneje wohnjoweje wobory Daniel Rychtar a jeho naměstnik Kay Hoge. Jeju su gmejnscy radźićeljo po wólbach wohnjoweje wobory w zastojnstwje wobkrućili. Dźakował je so wjesnjanosta Markus Kreuz (CDU) na zeńdźenju darićelam, kotřiž běchu Pančičanskej Šuli Ćišinskeho nimo hrajkow z ruku zhotowjene hodowne pyramidy, bijadłowy set a młodźinskej wohnjowej woborje hodowničku sponserowali.
Nimo přihłosowanja próstwje wo stejišću k natwarej wlečaweje třěchi za podstajenje ratarskich wěcow na ležownosći w Kanecach běchu radźićeljo wustawki k dowolnosći a popłatkam za plakatowanje w zjawnym rumje wobzamknyli.


text:
Wuznamny podawk w našich kulturnych stawiznach bě před 175 lětami prěni serbski spěwny swjedźeń, kotryž wotmě so 17. oktobra 1845 w Budyskej „Třělerni“. 80 serbskich wučerjow ze sakskeje Hornjeje a pruskeje srjedźneje Łužicy, mjez nimi dźewjeć chowancow wučerskeho seminara, zanošowaše pod dirigatom Korle Awgusta Kocora (1822–1904), kiž tehdy w Stróži pola Hućiny wučerješe, rjad serbskich spěwow. Za 22 z nich bě 22lětny Kocor sam melodije skomponował. Jeho „Serbska meja“ žněješe wulke připóznaće zahorjeneho publikuma. Wučerjo zanjesechu wosebje wot Łazowskeho fararja Handrija Zejlerja (1804 –1872) spisane spěwy, mjez nimi nětčišu narodnu hymnu „Rjana Łužica“. Dale „Sto lět, kaž mi dźens je“, „Njepušćamy rjanu nadźiju, zo so wróća złote časy“. Zaklinča tež dołho jako narodna hymna spěwane „Hišće Serbstwo njezhubjene“ spisanej wot Zejlerja, po pólskej narodnej hymnje, „Lubka lilija“ kaž tež wot Kocora skomponowany „Zawod k prěnjemu serbskemu swjedźenjej“, zahraty na klawěrje. Wothłós na poskićene twórby bě přewšo wulki, wosebje tež mjez tójšto wosobnymi němskimi měšćanami.
Spjelnił by so tak són mnohich Serbow, wšako běchu łužiscy ryćerkublerjo bjez wuwzaća Němcy.
14. oktobra 1945 bě so w Njeswačanskim parku před Starym hrodom wjac hač tysac Serbow a Němcow k prěnjemu swjatočnemu přepodaću wopismow ratarjam k rólnej reformje zešło. Nad tribunu wisaše transparent z napisom „Kraj junkerow do rukow ratarjow“. Prěni serbski krajny rada dr. Jan Cyž (SPD), kotremuž bě sowjetska wokrjesna komandantura 25. meje 1945 tele wažne zastojnstwo přewostajiła, přitomnych serbsce a němsce powita. Na tribunje stejachu tež komunisća Korla Janak z Chelna, sekretar KPD za Hornju Łužicu Walter Heitz jako předsyda KPD Budyskeho wokrjesa a Njeswačanski wjesnjanosta Richard Schuster kaž tež předsyda Domowiny Pawoł Nedo.
Po tym zo běchu němske jednotki na wobkruženy Metz pochodowacych 140 000 wojakow armeje francoskeho maršala Mauricea de Mac-Mahona 30. awgusta 1870 pola Beaumonta wróćo stłóčili, zabrachu wone na prawym boku rěki Maas zakitowanske stejnišća. Francoska armeja bě přepomału na Metz postupowała, dokelž njeběštej pochod a zastaranje wojakow derje organizowanej. Zo bychu so ćělnje zastarali, přestachu wojacy maršěrować a pytachu zboka puća naprawo w dźesać kilometrow zdalenych wsach za zežiwidłami. Na lěwym boku trasy pochoda bě belgiska hranica bliska, kotruž njesmědźachu francoscy wojacy překročić. Němske wójsko bě spěšniše, wšako je zastaranje a přidatnu municiju na wozach z konjacym zapřahom sobu transportowało a njetrjebaše sej tuž jědź na wsach wobstarać. Docyła bě jednanje němskeje armeje wot šefa pruskeho generalneho staba Helmutha von Moltki wuběrnje planowane.
2. septembra před 150 lětami bě za němske staty, předewšěm za pruske kralowstwo, historisce wuznamny dźeń. Jich wójska dobychu w Němsko-Francoskej wójnje 1870/1871 swoju najwjetšu bitwu nad francoskim wójskom. Wot 1. septembra 1870 pola Sedana wobkružena armeja maršala Maurice de Mac-Mahona, w kotrejž bě tež 62lětny francoski kejžor Napoleon III., dyrbješe kapitulować. Napoleon III. pósła pruskemu kralej Wylemej I. swój tesak jako symbol podwolenja. Něhdźe 17 500 francoskich wojakow bě padnyło, a wjace hač 100 000 dyrbješe do wójnskeje jatby. Na němskej stronje bě 9 000 wojakow žiwjenje přisadźiło.
24. awgusta 1970 měješe dźenik Nowa doba na 3. stronje horjeka naprawo rubriku z napismom „1. hrajny dźeń wyšeje ligi w kopańcy komentuje Józef Kilank“. Tydźeń pozdźišo bě na samsnym městnje komentar Pětra Šołty. 14. septembra rěkaše mjeno awtora Mikławš Krawc.
W lěće 1970 ćišćachu póndźelne wudaće Noweje doby hižo pjatk popołdnju! Tak móžachu přećeljo sporta wuslědki z kónca tydźenja hakle wutoru čitać. Njespokojaca to praksa. Potom pak bě změna, zo dyrbjachu so sportowe přinoški hač do njedźele wječora redakciji spřistupnić. Nowinu ćišćachu nětko wječor pozdźe, tak zo mějachu abonenća póndźelu rano abo dopołdnja wudaće ze sportowymi powěsćemi. Tak čerstwe přinoški spisać a je redakciji do Budyšina dać, tehdy woprawdźe lochko njebě. Moderne komunikaciske srědki kaž dźensa njemějachmy, w NDR tež lědma něchtó telefon dósta. Tak pytachu awtorow najprjedy w měsće, tych z krótkim pućom. Běchu to spočatnje mjenowani Józef Kilank (†), Pětr Šołta (†) a Mikławš Krawc.
Dźeń do wulkeho dnja wotewrjenja w awgusće 2000 je jednaćel tehdyšeje zawodoweje a managementoweje towaršnosće „Łužiske koło“ kontakt z Berniejom Ecclestoneom nawjazał. Štó, hdyž nic wony aktiwny Brita, móhł Formulu 1 do małeho Klěśišća w hornjobłótowsko-łužiskim wokrjesu přinjesć, bě sej wón tehdy myslił. Ecclestone bě swój čas wulki manager Formule 1. Tuž běchu sej wěsći, zo móhła Formula srjedźodobnje tež na Łužiskim kole startować. „Smy w stajnych jednanjach ze zaměrom, wot lěta 2002 wubědźowanja Formule 1 na Łužiskim kole přewjesć, rjekny jednaćel Hans-Jörg Fischer. Tehdy wšak fanojo hišće ze syłami k wubědźowanišćam přichadźachu. Bě to tež wulki čas Michaela Schumachera, kiž zběraše jedyn titul swětoweho mištra po druhim.
Zamołwići Łužiskeho koła so nadźijachu, wubědźowanišćo Hockenheimring w sewjernej Badiskej narunać. Tam dyrbjachu nuznje twarske dźěła přewjesć, zo njebychu zamołwići Formule 1 čaru ze swojeho kalendra šmórnyli.
6. awgusta 1945 lećeše nad japanskim wulkoměstom Hiroshima ameriske lětadło, kotrež wotćisny jeničku bombu, wuskutkowacu njewšědnje sylnu detonaciju ze 6 000 stopnjemi horcoty a hoberskemu hribej runacy so kur. Rozbuchnyła bě nad Japanskej prěnja atomowa bomba USA, z kotrejž USA wot lěta 1941 wójnu wjedźeše.
Kejžorska Japanska bě hižo 1938 na aziskim kontinenće wulkokraj Chinu z najsylnišim wobydlerstwom swěta nadpadnyła. Dalše staty kaž francoske kolonije Vietnam, Kambodźa a Laos, nižozemsku koloniju Indonesku, Malajziju, Burmu, kotraž bě pod jendźelskim nadknjejstwom, běchu Japanjenjo nadběhowali. Ze Singapurom, Awstralskej a Nowoseelandskej japanske wójsko tohorunja wójnu wjedźeše, wottřělejo jich wójnske łódźe a lětadła. Lětadołhe krawne wojowanja we wuchodnej a juhowuchodnej Aziji a w Pacifiku njeběchu hišće skónčene, jako zwjazkar Japanskeje, hitlerska Němska, 8. meje 1945 kapitulowaše.
Wažne dojednanje na Podstupimskej konferency bě, zo ma kóžda z třoch wulkomocow – USA, Wulka Britaniska a Sowjetski zwjazk – w swojim wobsadniskim pasmje połnu jednansku móc. Tak bě rozdźělne politiske wuwiće w jednotliwych pasmach nimale předwidźomne.
2. awgusta 1945 skónči so konferenca „wulkich třoch“ – reprezentantow USA, Sowjetskeho zwjazka (ZSSR) a Wulkeje Britaniskeje – na Podstupimskim hrodźe „Cecilienhof“. Započeli běchu so historisce wuznamne jednanja 17. julija 1945 (hlej Róčnicu w SN ze 16. julija). Hłowna tema konferency bě dojednanje wo połoženju we wobsadźenej Němskej, wo jeje přichodźe, kaž tež wo rjadowanju powójnskeje Pólskeje, Awstriskeje a dalšich krajow Europy, kotrež běchu poboku němskeho fašistiskeho stata wojowali. Jednanje w Podstupimje bě zdobom prěnja kročel k zymnej wójnje, kotraž so hakle lěto pozdźišo zahaji.


text: W zašłymaj lětomaj měješe pandemija nas kruće w horšći. Měsacy dołho njebě móžno dźiwadłowe inscenacije, koncerty abo awtorske čitanja live wopytować. Wot lońšeho pak běchu ze šćěpjenjom wolóženja móžne a móžachmy so zaso schadźować a kulturne wjerški kaž oratorij »Hrodźišćo« w Budyšinje abo popowu operu »Carpe noctem – njeskónčna nóc« w Chrósćicach dožiwić. Ze stupacymi ličbami natyknjenjow w nazymje běše wopyt zarjadowanjow jenož hišće pod dodźerženjom 2G- abo 3G-prawidłow móžne. Za přewjedźenje zarjadowanjow je to chětro wobužne. Ludźo maja so dočasnje přizjewić a dodźerženje prawidłow ma so přepruwować, při čimž móže so jenož wobmjezowanej ličbje zajimcow wopyt zmóžnić. Tak faluja zamołwitym w dźiwadłach, ansamblach abo koncertowych domach dochody. A runje zarjadnišća, kotrež su w priwatnych rukach, so prašeja, kak dołho to hospodarsce předźerža. Na tamnym boku trjebaja nješćěpjeni za jednotliwe zarjadowanja test, kotryž maja wězo sami zapłaćić. Z tym móže tajki kulturny wječor chětro drohi być. Je nam kultura tole hódna? Wšako su so w zašłych měsacach onlinowe poskitki, tež w Serbach, a streamingowe posłužby jara rozšěrjeli. Wone su tunje abo darmotne, njetrjebaš ani domjacy konopej wopušćić a móžeš zarjadowanje »wopytać«, kaž so ći časowje najlěpje hodźi. Tak je so trochu zaćichim transformaciski proces zahajił, kotryž wunjese nowe formy zarjadowanjow. Přiwšěm wuchadźam z toho, zo so kulturna krajina w přichodźe chětro změni a so někotryžkuli dom zawrěje a te abo tamne ćěleso dlěje njeeksistuje.


text:
Prof. Dr. Werner Gitt
Sorbisch: Wie komme ich in den Himmel?
Kak přińdu do njebjes?
Die grundlegende Frage, die suchende Menschen sich stellen, wird hier von Prof. Dr. Werner Gitt beantwortet. "Wie findet man den Himmel?" Auf jeden Fall nicht durch eigene Anstrengungen oder Konzepte. "Was aber bringt uns wirklich in den Himmel?" Gott hat die Einladungen für den Himmel schon verteilt wie im Gleichnis des Menschen, der zu einem großen Fest Einladungen verschickte. Doch viele Menschen redeten sich heraus.
Prof. Dr. Gitt ruft dazu auf, nicht so "kurzsichtig" wie diese Leute zu sein. Jesus will uns vor der Hölle erretten und diese wird kein Vergleich zu der sogenannten "Hölle von Auschwitz" sein. Er hat am Kreuz für unsere Schuld bezahlt, wir müssen diese Einladung nur annehmen, dann ist ein Platz im Himmel "gebucht". Ein Entscheidungsgebet soll den Lesern dabei helfen.
Dieses Traktat eignet sich besonders gut zur Weitergabe an suchende Menschen!
8 Seiten, Best.-Nr. 120-50, Kosten- und Verteilhinweise | Eindruck einer Kontaktadresse
Kak přińdu do njebjes?
Temu wěčnosć wjele ludźi ze swojeho wědomja wuspinkuje. To wobkedźbujemy samo pola tych ludźi, kotřiž su na kóncu swojeho žiwjenja. Ameriska dźiwadźelnica Drew Barrymore je jako dźěćo hłownu rólu we fantasy-filmje „E.T.-zwonkazemski” hrała. Hdyž bě 28 lět (nar. 1975), wona rjekny: „Jeli ja prjedy zemru hač moja kóčka, potom dajće jej mój popjeł k žranju. Tak budu znajmjeńša w swojej kóčce dale žiwa.”
Njejstej tuta bjezmyslnosć a krótkowidnosć, štož smjerć nastupa, wostrózbnjacej?
Hdyž je Jězus na zemi žiwy był, je wjele ludźi k njemu přišło. Jich naležnosće a próstwy běchu zwjetša zemske.
- Dźesać wusadnych muži chcyše być wustrowjene (Lukaš 17,13).
- Slepi chcychu widźeć (Matej 9,27).
- Druzy wočakowachu pomoc při rozdźělenju dźědźinstwa (Lukaš 12,13-14).
- Farizejojo prašachu so, hač dyrbja kejžorej dawk płaćić (Matej 22,17).
Ale jenož mało ludźi je so Jězusa prašało, kak móža do njebjes přińć.
Tak so na přikład jara bohaty młody muž Jězusa wopraša: „Dobry Mištrje, što mam činić, zo bych wěčne žiwjenje dobył?“ (Lukaš 18,18). Jězus jemu wotmołwi, zo dyrbi wšitko, štož wobsedźi abo na čimž jeho wutroba wisa, předać a Jězusa sćěhować. Dokelž běše młody muž jara bohaty, tutu radu njepřiwza a so z tym wěčneho žiwjenja wzda.
Někotři ludźo njepytachu njebjesa a z tym wěčne žiwjenje. Wuwzaće je Cachej. Cachej je Jězusa jenož widźeć chcył. Wón je wjace dóstał, hač je wočakował. Hdyž je jeho Jězus wopytał, je wón njebjesa namakał.
Jězus jemu praji: „Dźensa je so tutomu domej zbóžnosć stała“ (Lukaš 19,9).
Kak namakamy njebjesa?
Z toho, štož je so horjeka prajiło, móžemy slědować:
- Njebjeske kralestwo móžemy kóždy dźeń namakać.Je derje wo tym wědźeć, dokelž tež wy, lube čitarki, lubi čitarjo, móžeće sej dźensa njebjeske kralestwo dobyć.
- Njebjeske kralestwo njeje wjazane na někajke wukony, kotrež dyrbimy zdokonjeć.
- Njebjeske kralestwo móžeš cyle njepřihotowany namakać.
Naše wosobinske koncepty, kak bychmy móhli njebjeske kralestwo docpěć, su wšitke wopačne, hdyž njewuchadźamy z Božeho słowa. Šlagrowa spěwarka spěwaše wo klawnje, kotryž po dołholětnym dźěle w cirkusu wotstupi: „Wón přińdźe cyle wěsće do njebjes, dokelž je telko ludźi zwjeselił.“ Jara bohata žona daše dom za chudych natwarić. W nim móžeše 20 žonow bjez koštow žiwe być, ale pod wuměnjenjom, zo so kóždy dźeń hodźinu za dobroćelku wo jeje dušinu zbóžnosć modla.
Ale kak dóńdźemy woprawdźe do njebjeskeho kralestwa?
Jězus praji nam přirunanje, zo bychmy na tute prašenje jasnu wotmołwu dóstali. W ewangeliju po Lukašu 14,16 rěči Jězus wo člowjeku (w přirunanju steji tutón čłowjek za Boha), kotryž chce wulku hosćinu (w přirunanju steji hosćina za njebjeske kralestwo) wuhotować, a wón sćele wěstym ludźom přeprošenja. Wotmołwy na přeprošenja su wostrózbnjace.
Jedyn po druhim poča so zamołwjeć. Prěni jemu rjekny: „Sym sej polo kupił…“, druhi praji: „Sym pjeć zapřahow wołow kupił…“, třeći so zamołwi: „Sym so woženił a tohodla njemóžu přińć.“ Jězus skónči přirunanje ze słowami hosćićela: „Praju pak wam, zo njewopta žadyn z wonych muži, kiž běchu prošeni, moju hosćinu“ (Lukaš 14,24).
Na tym widźimy, zo móžemy njebjeske kralestwo namakać abo zhubić. Najwažniše je, hač přeprošenje přijimamy abo wotpokazamy. Jednoriša njemóže dróha do njebjes być! Hdyž su jónu ludźo z njebjes wuzamknjeni, potom nic tohodla, zo njejsu dróhu znali, ale tohodla, zo njejsu přeprošenje přiwzali. Tući třo w přirunanju wopisani ludźo njejsu nam z přikładom, dokelž žadyn z nich přeprošenje njepřiwza a na hosćinu njepřińdźe. Hač so hosćina nětko wotměje?
Wězo! Nětko hospodar hižo njesćele wosebite přeprošenja někajkim wubranym ludźom. Nětko płaći jenož słowo: „Přińdźće!” A kóždy, kotryž so přeprosyć da, ma wěste městno za swjedźenskim blidom. Što so nětko stanje? Haj, ludźo přińdu – woni přińdu samo we wulkich syłach. Po wěstym času hospodar mjezybilancu sćehnje. Hišće su někotre městna swobodne! Wón praji swojim słužownikam: „Dźiće na puće a přinućće jich zastupić! Přeprošujće dale!”
Na tutym městnje chcu přirunanje na was přenjesć, dokelž wone tež dźensa płaći. W njebjesach su hišće swobodne městna a Bóh da tebi prajić: „Pój, zabjer swoje městno w njebjesach! Budź mudry a rezerwuj sej městno za wěčnosć! Čiń to hišće dźensa!”
Njebjesa su njesměrnje rjane, a tohodla přirunuje Jězus njebjesa z wulkim swjedźenjom. W 1.lisće Korinćanam (2,9) čitamy: „Žane wóčko njeje widźało, žane wucho njeje słyšało, žana čłowječa wutroba njeje začuła to, štož je Bóh přihotował tym, kiž jeho lubuja.” Ničo njeje na tutej zemi, štož by so přibližnje móhło přirunać z Božim kralestwom. Tak njesměrnje rjenje je tam! Njebjeske kralestwo njesměmy na žadyn pad skomdźić, dokelž wone je jara drohotne. Jedyn je za nas wrota do njebjes wotewrěł – Jězus, Syn Boži. Jemu mamy so tež dźakować, zo je přistup do njebjes tak jednory. Nětko jenož hišće na našej woli zaleži. Jenož krótkowidni, kaž mužojo w přirunanju, přeprošenje njesćěhuja.
Jězus nas wumóži
W Japoštołskich skutkach (2,21) čitamy jara wažne hrono: „Kóždy, kiž zawoła Knjezowe mjeno, budźe wumóženy.” To je jadrowa sada Noweho zakonja. Hdyž běše Pawoł w jastwje we Filipi, wón w rozmołwje z jastwownikom slědowacu wažnu sadu praji: „Wěr do Jězusa a budźeš wumóženy, ty a twój dom!” (Japoštołske skutki 16,31). Tute poselstwo je drje krótke a jasne - ale móže žiwjenje radikalnje změnić. Hišće w samsnej nocy nańdźe jastwownik wěru do Boha.
Na kóždy pad dyrbimy wědźeć: Jězus chce nas před zatamanjom, helu, zachować. Wo njebjesach a heli praji Swjate pismo, zo budu tam čłowjekojo wěčnje. Jedna městnosć je překrasna, druha hrózbna. Třeća městnosć njeeksistuje. Pjeć mjeńšinow po smjerći nichtó wjace prajić njebudźe, zo je so ze smjerću wšitko skónčiło. Na wosobje Jězusa so wšitko rozsudźi. Naše wěčne byće wotwisuje wot jeničkeje wosoby: wot Jězusa – a našeho poćaha k njemu!
Hdyž běch w Pólskej z přednoškami po puću, wopytachmy bywše koncentraciske lěhwo w Auschwitzu. Tute koncentraciske lěhwo (KZ) nacije za čas 2. swětoweje wójny natwarichu. W Auschwitzu ludźi systematisce zamordowachu, kotrychž nacije přesćěhowachu. Hrozne wěcy su so tam stawali. W lětach wot 1942 do 1944 běchu tu nacije wjace hac 1,6 milionow ludźi – předewšem Židow – z płunom zajědojćili a potom spalili. W literaturje rěči so wo „heli w Auschwitzu”. Sym wo tutym pomjenowanju přemyslował, hdyž je nas přistajena přez płunowu komoru wjedła, w kotrejž je runočasnje 600 ludźi zahinyło. To sej čłowjek ze strowym rozumom předstajić njemóže. Ale je to woprawdźe hela była?
Smy sej płunowe komory jenož tohodla wobhladać móhli, dokelž so hroza w januarje 1945 skónči. Nětko móže sej kóždy něhdyši KZ wobhladać. Płunowe komory w Auschwitzu su byli časowje wobmjezowane. Hela Swjateho pisma pak je wěčna. W zachodnej hali dźensnišeho muzeja sym wobraz widźał, kotryž Chrystusa na křižu předstaja.
Jaty bě swoju nadźiju na Skřižowaneho z hozdźom na sćěnu narysował. Tež tutón wuměłc w płunowej komorje zahiny. Wón znaješe Jězusa, wumóžnika. Wón drje zahiny na njesměrnje hrózbnym městnje, tola njebjesa běchu jemu wotewrjene. Z teje hele pak, před kotrejž Jězus w Nowym zakonju (na př. Matej 7,13; 5,29-30; 18,8) tak wuraznje warnuje, njemóžeš wućeknyć a njenańdźeš wumóženje, hdyž sy tam dóšoł. Dokelž je hela - so wot Auschwitza rozeznawajo - wěčna, njemóžeš ju ženje wohladać.
Tež njebjesa su wěčne. A to je městnosć, kotruž je nam Bóh spřihotował. Dajće so tohodla přeprosyć do njebjes. Wołajće so k Jězusej a rezerwujće sej městno w njebjesach. Po wěstym přednošku so mje žona cyle rozhorjena wopraša: „Je to scyła móžno, sej w njebjesach městno rezerwować? To klinči tak za pućowanskim běrowom!” Přihłosowach jej: „Štóž sej městno njerezerwuje, njedóńdźe k cylej. Jeli chceće na kupu Hawaii, trjebaće tola tež płaćiwy tiket.” Dale so žona prašeše: „Tiket dyrbi so tola zapłaćić?!” „Haj wězo, tiket do njebjes tež! Ale wón je tak drohi, zo jón z nas nichtó zapłaćić njemóže. Naše hrěchi tomu zadźěwaja.
Bóh w swojich njebjesach hrěch njećerpi. Štóž chce po tutym žiwjenju wěčnje pola Boha w njebjesach być, dyrbi być bjez winy. Tute wumóženje je jenož přez někoho móžne, kiž je bjezhrěšny – a to je Jězus Chrystus. Jenož Wón móže to zapłaćić! A Wón je zapłaćił ze swojej kreju, ze smjerću na křižu”.
A što dyrbju ja nětko činić, zo do njebjes přińdu? Tež nas přeprošuje Bóh k wumóženju. Na wjele městnach nas Swjate pismo namołwja, zo bychmy na wołanje Boha reagowali:
- „Wojujće wo to, zo byšće přez wuske wrota přešli!” (Lukaš 13,24).
- „Nakazajće so, přetož přibližiło je so njebjeske kralestwo!” (Matej 4,17).
- „Zastupće z wuskimi wrotami, přetož šěroke su wrota a šěroki je puć, kiž do zahuby wjedźe, a wjele je tych, kiž po nim kroča. Wuske su wrota a wuski je puć, kiž do žiwjenja wjedźe, a mało je tych, kotřiž jón nadeńdu” (Matej 7,13-14).
- „...,sahaj do wěčneho žiwjenja, za kotrež sy powołany” (1. Timotejej 6,12).
- „Wěr do Knjeza Jězusa, potom budźeš wumóženy, ty a twój dom!” (Japoštołske skutki 16,31).
To wšitko su naležne a dorazne přeprošenja. Teksty su chutne, zasadne a dorazne. Jednamy konsekwentnje, hdyž na přeprošenje do njebjes z modlitwu wotmołwimy, kotraž by móhła takle formulowana być: „Jězus Chrystus, sym dotal tak žiwy był, jako njeby Ty scyła eksistował. Nětko sym spóznał, štó Ty sy, tohodla so na Tebje prěni króć z modlitwu přiwobroću. Wěm nětko, zo dawatej njebjesa a tež hela. Zachowaj mje před helu, do kotrejež bych swojeje wulkeje winy dla, wosebje njewěry dla, poprawom přišoł. Moje přeće je, jónu na wěčnje pola Tebje w njebjesach być. Mi je wědome, zo njemóžu do njebjes přińć ze swójskej zasłužbu, ale jenož přez to, zo do Tebje wěrju. Dokelž mje lubuješ, sy tež za mnje na křižu wumrěł a sy moje hrěchi na so brał a je za mnje zapłaćił. Za to so Tebi dźakuju. Ty widźiš wšitke moje winy, tež te z dźěćatstwa.
Kóždy jednotliwy hrěch mojeho žiwjenja je Tebi znaty – wšitko, štož je mi nětko wědome, ale tež wšitko, štož sym hižo dawno zabył. Ty wšitko wo mni wěš, dokelž Ty mje dokładnje znaješ. Ty znaješ moje wjesela a moju zrudobu, moje starosće a dwěle. Před Tobu sym kaž wotewrjena kniha. Tajki, kaž sym a kaž sym dotal žiwy był, njemóžu před Tobu a před žiwym Bohom wobstać a njebjesa widźeć.
A tohodla Će prošu, wodaj mi wšitke moje winy. Swoje hrěchi z cyłeje wutroby wobžaruju. Prošu pomhaj mi, wšitko wotpołožić, štož před Tobu prawe njeje a daruj mi nowe zwučenosće, kotrež Ty žohnuješ. Wotewrěj mi puć k Swojim słowam Swjateho pisma. Pomhaj mi, zo rozumju, štož chceš mi w nim prajić, a zo přez Twoje słowo nowu móc a žiwjensku radosć namakam. Ty dyrbiš wot nětka mój Knjez być, ke kótremuž rady słušam a kótrehož chcu sćěhować. Pokaž mi prošu puć, po kotrymž dyrbju kročić. Ja so Tebi dźakuju, zo sy mje wusłyšał. Wěrju Twojim slubjenjam, zo sym nětko, dokelž sym so Tebi přiwobroćił, dźěćo Bože, kotrež budźe raz na wěčnje pola Tebje w njebjesach. Ja so wjeselu nad wulkej hnadu, zo sy nětko hižo přeco ze mnu. Prošu pomhaj mi namakać ludźi, kotřiž do Tebje wěrja a daj mi namakać ze Swjatym pismom zwjazanu wosadu, hdźež móžu prawidłownje Twoje słowo słyšeć. Amen.”
Direktor a profesor n.w.
dr.-inž. Werner Gitt


text:
Bjylsko-Bjoło
Bjylsko-Bjoło (śl-mjym.: Beltz-Beil, pol.: Bielsko-Biała, mjym.: Bielitz-Biala, czes.: Bílsko-Bělá) – mjasto na prawach krysu we połedniowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, na Ślůnskim Pogůrzu, pod Małymi a Ślůnskimi Beskidami, nad rzykům Bjołům. Je stolicům bjylskigo krysu, Ojroregjůnu Beskidy, bjylsko-żywjeckij djecezyje rzimskokatolickigo kośćoła a ćeszyńskij djecezyje wańelickigo kośćoła i tyż guůwnym mjastym bjylskij aglomeracyje.
Bjylsko-Bjoło formalńy powstało 1 styczńa 1951 ze skuplowańo położůnego na Ćeszyńskim Ślůnsku Bjylska, uo kerym pjyrszo zmjanka je ze roku 1312 a małopolskij Bjołyj, kero była założůno na kůńcu XVI stolyćo. Uod 1975 do 1999 roku było stolicům bjylskigo wojewůdztwa.
Mjasto je gůwnym ferwaltungowym, indusztryjalnym, handlowym, usugowym, akadymickim a kulturalnym uostrzodkim regijůnu potoczńe mjanowanygo Podbeskidźe. Noleży do nojlepij gospodarczo rozwińyntych mjast we Polsce (bezroboće 5,8%), je tyż ważnym drůgowym i ajzynbanowym krojcungym.
Podůg danych ze 2010 r. we Bjylsku-Bjołyj mjyszko 175 183 ludźi (23. plac we Polsce). Wjyrch mjasta wynośi 124,51 km² (18. plac we Polsce).


text:
Podarziło sie mi zaś przehópnóć na drugóm strónem Olzy i wychledać jednóm szykownóm paniczke, kiero w tym naszym piyńć a sztyrycatym TRAMWAJU do sie sy mnóm do rzeczy. To fulani, drzistani, prawiyni i gwarzyni bydzie ś nióm isto moc srandowne skyrs tego, że łona poradzi gwarzić po istebniańsku i rzóndzić po cieszyńsku. Mało gdo do dzisia to poradzi i skyrs tego jo se to fest wożym i wiym, że ś nióm ta rzecz bydzie moc zaimawo.
Danuta Kożusznik – Prezes Z.R. Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w Bielsku Białej oraz nauczyciel w Zespole Szkół im. Wł. Szybińskiegow Cieszynie. Była radna Sejmiku Śląskiego. Pod jej kuratelą są Koła Gospodyń Wiejskich z terenu powiatu bielskiego, cieszyńskiego, oświęcimskiego, suskiego, wadowickiego i żywieckiego. Absolwentka Technikum Ochrony Roślin w Zespole Szkół Rolniczo- Techniczych w Cieszynie (obecny „Szybin”), Akademii Rolniczej w Krakowie oraz Akademii Ekonomicznej w Katowicach. Przewodnicząca Rady Społecznej Śląskiego Centrum Rehabilitacji i Prewencji w Ustroniu. Działaczka społeczna w KGW, Kółku Rolniczym, Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz OSP w Cieszynie- Mnisztwie. Uwielbia książki, podróże i folklor.
Fryderyk Dral – Coby dać sie s Wami paniczko do rzeczy, trzeja kapke cosi eszcze wiyncyj ło was wiedzieć. Moc paniczek na dziedzinach, kiere majóm chyńć dować swój wolny czas i w kupie cosi fórt fajnego i pożytecznego dlo inszych robić, ni może sie was nachwolić. Bo Wy też dobrze wiycie jako to je, inszym ludzóm cosi dobrego zrobić bez piniyndzy. I to wszecko, co ty KGW robióm, to w tym je moc waszej zasłógi, kiero tym waszym kamratkóm sie bardzo podobo. Jesi bydziecie tako dobro i też ło tym cosi mie i czytmiorzóm naszego TRAMWAJU połopowiadocie to nazicher ludzie bydóm s tego moc radzi.
Danuta Kożusznik – jak uż sie tak wóm panie redaktorze podarziło mie namówić do tego fulanio, rzóndzynio i gwarzynio społym, to sie nie bydym uż wiyncyj łopiyrać i dóm sie do rzeczy s wami po naszymu.
Wiycie, z tóm społecznóm robotóm to je tak, że to isto trzeja z chałupy wyniyś, bo to sie uwidzi, jak nasi przodkowie swoi żywobyci też dlo innych poświyncali. Jak se spómnym z downych roków, to moigo taty też dycki w chałupie nie było, bo fórt kajsi inszym cosi załatwioł.Tata z mamóm – Milka a Jano Gazurkowie – pochodziliz Istebnego, skiyl w 60-tych rokach skludzili się ku Cieszynu, na Mnisztwo i tu gospodarzyli. A ón też widzioł tóm społecznóm robote w chałupie, bo jego ciotka a ujec byli wielkimi działaczami, co caluśki życi inszym poświyncali i nieskorzij za to swoji bohaterstwo byli odznaczyni nejwyższymi honorami. Siostra mojij matki (tak w Istebnym rzóndzi się na starke), nazywała się Anna Szalbot ps. Rachela i za wojny pomogała w chladaniu ładunku, co go cichociymni nad Dymbowcym ściepali. Jak sie ji to fajnie podarziło, tak jóm zwerbowali do Bataliónów Chłopskich, a że była wyuczóno pielyngniorkóm to pómógała potym kole Oświyncimia wiynźnióm z obozu -Żydóm, siyrotóm, biydnym, aż jóm Hitlerowcy zastrzelili i w obozie spolili. Zaś ujec – brat mojigo tacika (tak sie po górolsku rzóndzi na starzika) – Ignacy Gazurek – wyuczył sie w Cieszynie na rechtora, a nieskorzij w Krakowie zrobił Szkołe Podchorónżych i za II wojny w trzycatym dziewóntym dowodził snoci w pułku piechoty Strzelców Kresowych. Potym ciepli go do Francyje, nieskorzyij do Anglije, mianowali go tam aji kapitanym i dowódcóm III batalionu spadochronowego. Zginył, jak brónili Holandyje. .
Tak widzicie panie Redaktorze – jak sie mo takich przodków, jak żech sie takich historyji w dóma naposłóchała, tak ni ma możne potym nie robić nic dlo inszych. A wiycie – s tymi Kołami robić to je dlo mnie łogrómno uciecha, bo je w tym wsiecko, co dlo mnie dycki w życiu było nejzocniyjsze. Wiycie, jak sie człowiek wychowo na dziedzinie, na gospodarce, tak potym caluśki żywobyci kole tej dziedziny sie krynci. To umiłowani kultury ludowej i folkloru też mómy rodzinne, bo przeca w naszej familiji je i śp. Zuzka Kawuloczka – wielko oryndowniczka muzyki i kultury górolskij, a i pómału połowa Zespołu Istebna to moji krewniocy. Tak organizujymy dlo tych KGW przerozmajte konkursy a przeglóndy, coby tyn swój dorobek mógły pokozać. A jak jeście gaździnki nawarzóm kapusty, jelit, napiekóm placków s wyrzoskami abo kołoczy, to dziepro się gawiedzi naslatuje. Jak zaś je uż po żniwach, to robiymy konkurs wiyńców dożynkowych, coby pokozać tradycjym suszynio a ukłodanio kwiotków.
A ogrómno wartość KGW je też w samej tej chynci działanio, spotykanio sie, coby wynść z chałpy, spotkać drugigo człowieka, porzóndzić, pogwarzyć, pośmioć sie, aji pospóminać stare roki.Tóż jak se mogóm do tego Koła wynść na zebrani czy na jakóm robote, pojechać na jakóm rajze, abo śpiywani, to zarozki im sie gymba raduje i nogi przestowajóm boleć. Je w nich tela serca i dobrej energije, że sama nieroz sie dziwujym, skiela łóny po telakich rokach ciynżkij roboty w polu, w chałpie a z dzieckami – jeszcze majóm siłe na tóm społecznóm robote. Bo kupe dobrych i potrzebnych wiecy te Koła robióm, o wsieckich sie starajóm – i o dziecka, i o starzyków, i o niemocnych. I o te naszóm wiare sie starajóm i o zwyczaje, coby ludziska nie zabyli, jako to downij na dziedzinie bywało.
A jako to kiejsi bywało, to też worce se spómnieć. Chyba sie uż starzejym, bo corozki czynścij spóminóm se, jako my w chałpie gazdowali i choć to życi na dziedzinie strasznie ciynżki było, nie to człowiek sie aspóń roboty nauczył, powożanio starszych i mo respekt do Boga i przyrody. A terozki to sie ludzióm w tych łbach ganc przewraco, sami nie wiedzóm, czego w życiu chladajóm. Bo kiejsi to jak my jeszcze w siedym ludzi w starej chałpie miyszkali – była jedno wielko izba z kaflokiym z blachóm, w kierej całe życi sie krynciło. Do drugij izby szło się jyny wyspać, bo tam pieca nie było, jyno z kuchyni się łotwarło na wieczór dźwiyrze, coby choć kapke sie nagrzoło i człowiek yny marził, żeby po ciynżkim dniu nogi pod pierzine wrazić i sie kapke zagrzoć. A zimóm, to my jeszcze dogrzywali „żarzokiym”, do kierego trzeja było żozu naciepać. I jak jo była jeszcze ganc mało, tak pamiyntóm, jakoch to nawyprawiała, bo widzym roz – taki tyn wkład z żarzoka był na pociyniu w stodole narychtowany, pełno trocin, a w postrzotku styrczoł jakisi długi patyk. Tak jo se tak myślała, kiery to był taki ślepy, żeby takigo wielkigo patyka nie widzieć i strasznie chciałach pómóc i tak żech sie natropiła, coby tyn patyk wyjónć. Te dziure po tym patyku żech pieknie zasuła, zacisła i tako dumno z siebie poszłach pedzieć łojcu, jako to żech sie narobiła i pómógła. Jak tata uwidzioł, co jo to narobiła, toch takóm bure dostała, żech łod tego czasu każdego dnia musiałach sama taki żarzok trocinami napchać, a patyk był na to, coby zrobić taki niby kómin, kierym szeł luft i dym się po nim wydostowoł. Tak se myślym, że teroz to by naszych łoców isto pozawiyrali za tyn brak łopieki nad nieletnimi, bo żodyn tam sie nie przejmowoł, co se dziecko myśli, co go boli, co mu grozi – trzeba było isć do pola, do chlywa a razym ze starszymi rowno robić.Tak jak byłach mało, musiałach nanosić wónglo, drzewa, siana, słómy, kuróm dać jeść, jajka pozbiyrać. A potym już ku krowóm a świniom sie chodziło, bo było tego mocka, rodzice byli kupe starsi, schorowani, a moc starsze rodzyństwo chnet z chałpy się wykludziło i zostałach do pómocy sama. Potym doszło dojyni, wykludzani i skludzani bydła, łodbywani, szykowani do parzoka żranio do świń, chybani gnoja, a w polu kopani, grabiyni, robota przy żniwach, przy ćwikli, przy siociu i koszyniu. Jak już żech sie nauczyła na traktorze jeździć, toch już była rada, boch se mógła przeca siednyć, a nie musiałach wszyndzi piechty gónić. Tak spóminóm, że kiejsi to ludzie se wiyncyj pómogali, sómsiedzi przilatowali ku kopaniu czy grabiyniu i zarozki robota szła wiesielij.. A każdy to uż jyny czakoł na jakóm pauze, coby krziże wyprościć, a jakij swaczyny skosztować. Bo kiejsi się ludzióm nie płaciło za robote, jyny czynstowało jedzyniym albo łodrobiało jakóm maszynóm w jejich polu, abo dowało potym na jesiyń jaki worek łobilo czy ziymioków.
A jedzyni to też było skromne, ale zdrowe – terozki sie za to ciynżki pieniądze płaci, a wtedy to była codziynność.Jodało się jyny, to co na polu i w chlywie urosło, a do sklepu to sie jyny po chlyb, sól a łocet szło. Do pola brało sie jakóm skibke chleba z preswórsztym abo biołym syrym, bo jak sie roz w roku babucia na świynta zabiło, to musiało sie szporować, coby na calutki rok starczyło tych jelit abo necówki. Jodało sie tyż mocka mlyka, ziymioków, kapusty, grochu a fazoli. A przi tej kapuście toch piyrszy roz w życiu spotkała s KGW, bo na jesiyń my łod nich pojczowali taki elektryczne noże do krónżanio kapusty i potym żech musiała jako nejmłodzszo w chałpie tej kapusty w beczce na zime nadeptać. Ziymioki to sie jadło 3 razy do dnia we wszelakij postaci, ale nejbardzij to mi szmakowały placki na blasze. Przez lato mieli my jako dziecka ubaw, jak my mógli na furze siana jechać, a że rosły „na pańskim” przi ceście trześnie, to tata stówali z tóm furóm kole tego strómu, a my na wyrchu nadrzili ich wiela wlazło. Ale były też i wielki trudy tego gospodarzynio, bo i krowy nieroz posmykały abo podeptały czy pobódły i żodyn tam nie lecioł z beczym do mamulki. Tak se człowiek nieroz kapke pobeczoł, gymbe utrzył a zaś szeł dalij do roboty. Ni mieli my wakacji, rajzowanio, w siana abo w żniwa to sie aji w niedziele robiło.Tak nieroz z mojóm siostrom Hanióm, my se tak lutowały, jako to ciynżki je tyn los dziecek na dziedzinie, a te w mieście to se mogóm w spokoju posiedzieć, ksiónżki poczytać, porajzować, łodpoczywać, s łocami na wczasy pojechać, a my to nic. I tak my se przedstawioły, że jak bedymy uż wielki, to by my chciały w mieście choć na chwile bywać, coby sie móc wysztrychcić, pazury se namalować, buty s takimi wysokimi krómflekami łoblyc a z pieskiym na szpacyr sie wybrać. I wiycie co Wóm powiym – czasym marzynia sie naprowde spełniajóm!
Jo strasznie miała rada ksiónżki i dycki sie mi zdało, że jak sie mi chce kapke lachciyjszygo życia, to muszym sie mocka uczyć. Strasznie chciałach być rechtorkóm – łod kiedy pamiyntóm, kiedy jyny była wolno chwila, toch wsiecki lalki sadzała na stołku, a w starych zeszytach łod siostry założyłach dlo nich dziynnik szkolny i uczyłach ich co sie jyny dało.
Jak żech poszła do szkoły, kiero wtedy uż była w mieście, strasznie mie mierziło, że jo to je s dziedziny, rzóndzym gwaróm, nie znóm sie na tych wsieckich miastowych modach i że te dziecka łosiedlowe z bloków bydóm sie sy mnie śmioć. Człowiek to mioł taki kompleksy i dycki sie mu zdało, że we wsieckim je gorszy. Isto było kapke wpadek na poczóntku, ale że jo dycki chyntnie wsieckim dzieckóm pómogała, też w tej nauce, tak mi raczyj żodyn nie dokuczoł. Bo jo w każdóm wolnóm chwile uciekała do książek, przez coch hnet żech sie nauczyła rzóndzić „po pańsku”. Ale to moji sztudyrowani nie za bardzo sie widziało moimu łojcu, kiery jak mie widzioł s ksiónżkóm, zarozki sie pytoł, czy nic lepszego ni móm do roboty. Ale co robić – kiery mo do czego powołani, to go to raduje. Hnet sie łokozało, żech miała nejlepszi łocyny w klasie i szkole, żech na koniec podstawówki dostała aji takóm strzybnóm tarcze. Miałach już patnost roków, to tata by mie widzieli już nejlepij wydać, cobych uż nigdzi nie szła do żodnych szkół, ale jo się strasznie chciała uczyć i dycki sie mi zdało, że do łogólnioka to za wysoki dlo mnie progi. I tak żech se to fajnie łobmyśliła, że pójdym do rolniczej szkoły, coby tacie to sie spodobało, Tak żech sie snalozła w Technikum Łochróny Roślin w Cieszynie. Uczyłach sie pilnie ło tych wsieckich chrobokach, ziymiokach i babuciach, tak że za chwile zaś się łokozało, że móm nejlepszi łocyny i mie chłapcy zaczyli przezywać „piynć zero”. Ale jo wsieckim pómogała w tym uczyniu, w łodrobianiu zodanio, tak że dobrze mi było w tej szkole, miołach mocka kamratów a i też mie rechtory wcióngły do ludowego zespołu „Marcinki”, kaj my sie uczyli tańcować a śpiywać ty nasi szumne cieszyńki i górolski pieśniczki. Jej, to były piekne a dobre czasy, fajnie spóminóm ty roki w „Rolibudzie” i dycki marzyłach, coby tam kiedy wrócić jako rechtorka. Na rok przed maturom, jak żech była w czwortej klasie, rechtory posłali mie na łolimpiade wiedzy i łumiejyntości rolniczych, cobych se to połoglóndała i za rok cobych miała wiynksze szanse cosi tam ugrać. Ale że gupi mo szczynści, tak i mie sie strasznie na tym podarziło, bo nejpryndzyj w Nakle na regionalnym etapie dostałach dodatkowy punkt za to, żech je z Cieszyna, bo tyn chłop łocyniający moji brónowani mioł babe tu stela. I wiycie – tyn jedyn punkt doł mi awans do finału krajowego, kiery żech wygrała i dostałach indeks na te wyższi szkoły, choć żech przeca jeszcze ani matury ni miała. Kóniec kóńców – pojechałach na ty szkoły do Krakowa, wróciłach tu spadki i zostałach rechtorkóm w moji łukochanej Rolibudzie. A po poru rokach to uż wiycie – rolnicze kierunki szkoły w Cieszynie zawrzili, bo uż corozki miynij dziecek chciało się łuczyć tego gospodarzinio. Toch se musiała zaś cosikej inszego do nauczanio pochledać i tak terozki łuczym dziecka ło tych komputerach, ale że to ni ma mojo bajka, cióngło mie do tych naszich dziedziniorskich klimatów i tak żech sie naszła w tym Rejónowym Związku w Biylsku, kaj mogym cosikej dlo tych gaździnek z KGW podziałać.
I tak łónczym terozki te robote rechtorki z gaździnkami z KGW, kiere nejczynścij majóm tak kole sześdziesiónt plus i wychodzi mi tako średnio w moim wieku.
I tak se myślym, jak ty moji dzieciynce marzynia sie całkiym spełniły, bo podziwejcie sie – pole najynach sómsiadóm, tak że jyny pore grzóndek a kur mi ostało i nie muszym sie uż tak tropić, jako downij. Śmioć sie mi czasym chce, bo choć móm nejwyższi rolnicze szkoły porobione, to jo i tak je barzij teoretyczno jako praktyczno gaździnka. Bez żodnego przekludzanio miyszkóm w mieście, bo Mnisztwo przyłączyli jdo Cieszyna i terozki tu mómy taki szumne i fajne łosiedle dómków jednorodzinnych. Dziynki robocie w szkole móm wakacje i mogym se poczytać moji ukochane ksiónżki abo rajzować po świecie. A jak trzeja, bo je jako feta w Kole abo aji we szkole, to se mogym pomalować ty moji pazury, wyparadzić sie, łoblyc aji ty buty na krómfleku i być jako ta paniczka s miasta. A że zamiast krów i babuci mómy terozki w chałpie dwa psy, to wiycie –mogym se aji chodzić na ty wymarzóne szpacyry s pieskiym. I za to wsziecko – Bóg zapłać.


text:
Czipsy
Chipsy to popularno zorta maszketůw, zrobjůno ze kartoflůw ćynko pokrůnych na sznity a wćepanych na głymboki fet. Mogům mjyć roztomajte smaki, ntp. paprika, kyjza ze cwiblům, zana atp.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bůł rok 1880. W jakijś restauracyji kelner podoł jednymu kuntmanowi bratkartofle. Nale klijynt pedźoł, co sznńity sům za rube. Kej kuchorz uo tym usłyszoł, wnerwjůł śe pjyrůńsko. Toć wźůn a pokrůł kartofle na tak ćynke kůncki, coby szło bez ńe widźeć. Beztůż czipsy wynojdli bez cufal.
Wertość uodżywczo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W 100 gram czipsůw idźe snojść[1]:


text:
Kolesowarske puće
Žabjacy kolesowarski puć
Žabjacy kolesowarski pućik je kołopuć a z dołhosću 260 km. Spočatnje wjedźe was pućik přez wulke lěsy a wokoło mnohich hatow, kotryž raz krajiny w sewjeru Hornjeje Łužicy twori. Něhdźe pjećina płoniny škita so jako biosferowy rezerwat a je wosebity žiwjenski rum žadnych družin zwěrjatow a rostlinow.
Horjołužiske hola a haty su tež domizna Serbow.
Wulět na Žabjacym kolesowarskim pućiku skića wam hišće wjac: romantiskaj krajinowaj parkaj w Kromlowje a Mužakowje, staraj zamkaj we Wojerjecach a Njesłačidle, molerske wjeski a městačka. Jězory wabja na horcych dnjach k přestawce a ke kupanju. Derje wuhotowane stanowanišća zmóžnja přenocowanja w přirodźe. Mjez Kromlowom a Mužakowom přeprošuje was "Mužakowska lěsna železnica" k wotpočowacej jězbje.
Woznamjenjeny je pućik ze žabu a wobsteji z pódlankich pućow a kolesowarskich sćežkow.
Sakska měsčanska čara
Sakska měsčanska čara wjedźe na 120 km wot Hermsdorfa wuchodnje Drezdźan přez Kamjenc, Budyšin, Lubij do Zhorjelca.
Přijědźeće-li ze zapada, dojědźeće sebi přez Smochćicy a Ćemjercy do Budyšina. W Židowje wije so puć wosrjedź chěžow přez Sprjewju a dale po Sprjewinej hasy z wuhladami na Budyski hród a Mikławšk, Garbasku hasu do měšćanskeho srjedźišća. Přez Tašbark, měšćanski nasyp a Mužakowsku dróhu wopušćiće Budyšin do wuchoda.
Serbske impresije
Serbske impresije wjedu was přez Hućinu, Malešecy, Delnju Hórku, Radwor, Chasow, Njeswačidło, Koslow, Ralbicy, Worklecy do Pančic-Kukowa.
Woznamjenjeny je pućik ze serbskim lipowym łopješkom a wobsteji z pódlankich pućow a kolesowarskich sćežkow.
Krabatowy kolesowarski pućik
Krabatowy kolesowarski pućik je kołopuć z dołhosću 75 km. Dóńdźeće wot Jitka přez Trupin, Wulke Ždźary, Kulow, Brětnju, Čorny Chołmc, Ćisow, Wysoku, Běłu, Křidoł, Němske Pazlicy, Njebjelčicy, Wěteńcu, Pančicy-Kukow, Chrósćicy, Worklecy, Łask, Ralbicy zaso do Jitka.
Woznamjenjeny je pućik ze Krabatom a wobsteji z pódlankich pućow a lěsnych sćežkow.
Archeologiske zajimawostki
W Hornjej Łužicy pozběhuja wo wšelakore hrodźišća. Wone su krajne pomniki a relikty prjedawšich hrodow abo wobhrodźenych sydlišćow.
Nad dołhom Klóšterskeje wody a na juhozapadnym kóncu pozběhnjenja, knježi 260 x 160 m wulke Wotrowske hrodźišćo. "Sakske Troja", kaž Pawoł Šołta 1918 nasyp mjenowaše, je bjez dwěla najimpozantniši krajny pomnik Hornjeje Łužicy.
Na kromje tuteje skazlizny ze šěrawca nadeńdźeš 60 m dołhe wobhrodźenje w formje serpa. Wobhrodźenje so něhdy z drjewa a hliny nasypa a je dźěnsa zdźěla zrunane. Tola posrědkuje zdźeržany dźěl dobry zaćišć prěnjotneje wobornosće Wotrowskeho hrodźišća.


text:
Berlinski hudźbny label takatak records je loni digitalnje wozjewjenu EP »Halfway reveries« duwa Hara Crash nětko tež jako winylowy zynkonošak wudał. Tačel wopřijima dohromady štyri spěwy, dwaj jendźelskej a dwaj serbskej. Hudźba a teksty su z pjera spěwaceje a na keyboardźe hrajaceje Uty Šwejdźic a Mirtcha Mirschinskeho, zamołwiteho za synthesizery a programowanje rytmow. Wuwzaće je titul »Bali«, kotrehož lyriski zakład twori baseń Maksymiliana M. Nawki »Mój Bali«.
Estetisce dopominaja twórby Hara Crash nic jenož markantneho hłosa dla na dotal poslednju CD »Ćeknjenaj« skupiny Berlinska dróha. Přiwšěm wuwiwataj wuměłcaj cyle swójsku notu a dawataj swojej hudźbje dychać. Minimalny techno runje tak lochce zaplećetaj kaž opulentnje aranžowane fragmenty goth rocka resp. post-punka, decentnje jewitej so nimo toho eksperimentalna musique concrète, hypnotiski dub (žanr). Rezultat hodźał so najlěpje z hesłom indietronica wopisać. Limitěrowana tačel inkluziwnje koda za download je mjez druhim w Budyskej Smolerjec kniharni na předań.


text:
.
Kuratorka jo pśedewšym zagronita za muzejowu zběrku narodnych drastwow a tekstilijow, tuchylu nejwětšeje zběrki dolnoserbskich narodnych drastwow regiona wokoło města Chóśebuza. Do wobstatka zběrki słušaju nic jano drastwy dolnoserbskego teritoriuma, ale teke drastwine źěle z drugich łužyskich regionow kaž teke pśerědke objekty ze zwenkałužyskich regionow něgajšnych połobskich narodnych drastwow.
Kněni Nowakojc jo wušej togo zagronita za fotowy archiw muzeja kaž tež za zběrku k serbskim nałogam.
Do źěłowych wobłukow diplomoweje kulturneje wědomnostki a sorabistki słušaju zaměrne rozšyrjenje a zachowanje tych zběrkow kaž teke jich wědomostne pósuźowanje, wuslěźenje a prezentěrowanje.
Tak ma wóna zagronitosć za jeje zběrańske objekty w depośe a stawnej wustajeńcy, koncipěrujo a organizěrujo ale teke wustajeńce k wšakorakim zběrkowym wobłukam, pišo wó tom wědomnostne pśinoski a pósrědnijo wědu w pśednoskach a wósebnych wjeźenjach pó muzeju.
Pśesegajuce projekty jeje źěła zajźonych lět su mjazy drugim ekspozicije wó narodnych drastwach połobskich Słowjanow Hannoverskego Wendlanda, wó něgajšnych serbskich narodnych drastwach nad Odru a wó tematice serbskich seśelnicow. K toś tym mjenowanym wustajeńskim projektam su se teke wuźěłali a wudali wobšyrne wědomnostne publikacije.
W běgu pśetwari Serbskego muzeja a nowokoncipěrowanja a nowowugótowanja stawneje wustajeńce jo Martina Nowakojc statkowała ako zagronita kuratorka. Wóna jo tež redaktorka za wót lěta 2006 wuchadajuce muzejowe spise w rěźe „Sorbische Kostbarkeiten – Serbske drogotki“.
– diplomowa kulturna wědomnostnica a sorabistka
– kuratorka – wobłuki: narodne drastwy a tekstilije, nałogi, fotografija
.
Kuratorka jo zagronita za zběrki twórjece wuměłstwo, ludowe wuměłstwo a wšedna kultura, kótarež su se załožyli w lěśe 1986 za nowy serbski muzej. Objekty su se nakupili, pśewzeli abo su se muzejoju darili. Tós ta koncentracija wuźěłow w naspomnjetych zběrkach twóri dobry zakład za dalšne wědomnostne wobźěłanje. Wuske partnaŕstwo ze specialistami, mj. dr. ze Serbskim institutom, jo našu źěłabnosć w běgu 35 lět spěchowało. Móžomy z gjardosću wó wuznamnem fundusu ku kulturnym stawiznam dolnołužyskich Serbow howko powědaś, kenž se dalej zaměrnje a systematiski kwalificěrujo.
Do wuměłskeje zběrki słušaju objekty kaž mólby, grafika, plastika, śišće, fotografije, plakaty a tekstilne wuměłstwo, kenž póchadaju z 19. stolěśa a segaju až do pśibytnosći. Wóni wótbłyšćuju kulturno-estetiske zacuśe a myslenje wuměłcowkow a wuměłcow a jich myslenje wó domowni a luźe. W pśibytnosći se wuměłce pak pśedewšym zaběraju ze změnu łužyskeje krajiny, ze zgubjenim domownje a serbskeje identity. Nacasne wuměłstwo pśez projekty a nakupy spěchowaś słuša tejerownosći k nadawkam muzeja. Wuslědki zběranja a projektowego źěła se wózjawiju we wósebnych wustajeńcach, publikacijach a pśednoskach tež w dolnoserbskej rěcy.
K nastaśu: Zběrka twórjecego wuměłstwa jo se zachopiła z nakupom wobšyrnego konwoluta akwarelow ze zawóstajeństwa wětošojskego mólarja Wylema Šybarja. Twóŕby dalšnych dolnoserbskich a górnoserbskich mólarjow z dolnołužyskimi temami su k tomu pśišli. Mólby pśedchadnikow swójskego serbskego wuměłstwa słušaju teke do zběrki, n.pś. wót Ludvika Kuby. Zapśěgnjone su teke wobraze ze „starego“ měsćańskego muzeja. Pśez integrěrowanje wuměłskich twóŕbow do muzealneje zběrki dostanjo młogi dotychměst njeznaty wuměłc a wuměłcowka wótery raz prědne zjawne pśipóznaśe. Wuslědki slěźenja wó nastaśu twóŕby, wó portretěrowanych wósobach a wó žywjenjoběgu jo pśinjasło młogi pśibytk na pólu wuměłstwa. K tomu licy nadejźenje serbskich wuměłcow kaž Paula a Fryca Duringa, Karla Nowaka abo Alfreda Janigka.
Serbske wuměłce źěłaju zwětša na temy krajina, wšedne žywjenje a nałogi. Wóni pśedstaju nutśikowny wid na Serbstwo, wótźělba „błośańske mólowanje“ pósrědnijo wid wót wenka na Dolnych Serbow.
Z pśiběraceju znatosću jo Serbski muzej někotare wusegajuce twóŕby do wuměłskeje zběrki dostał, kótarež su něnto zjawnosći pśistupne.
Zběrka ludowěgo wuměłstwa wobpśimjejo objekty a konwoluty łužyskich ludowych wuměłcow a lajkow, kenž cesto na wšakorakich pólach kreatiwnje źěłaju. Wóni póceraju ze žyweje serbskeje ludoweje kultury swóje temy a źěłaju na papjerje, z glinu, głažkom abo na jajowej škórpinje.
Zběrka tradicionelnych jatšownych jajkow wobpśimjejo něźi 900 wupyšnjonych kurjecych, gusecych a strusowych jajow, kótarež se cesto k jatšam wustajaju.
W zběrce z objektami wšednego dnja lažy fokus na wupyšnjenju, datěrowanju a napismje, pśi comž jo serbske pismo kradu rědke.
Zběrka keramiskich objektow wobpśimjejo wšakorake sudobja z łužyskich gjarncaŕnjow a jo pśeglědka toś togo rucnikaŕstwa.
Błośańske suweněry pokazuju na to, kak se zwikujo na turistiskem pólu z błośańskeju krajinu, z jadneju z nejžrědnjejšych w cełej Nimskej. Pśi tom se wopokazujo, až jo narodna drastwa cesto wuzwólony motiw.
Dalšne zagronitosći
Kuratorka pśigótujo a pśewjeźo forum k spěchowanju dolnoserbskeje rěcy “Serbske blido” a zastupujo Serbski muzej na zmakanjach a zarědowanjach serbskich institucijow a organizacijow.
– diplomowa kulturna wědomnostka/sorabistka
– kuratorka – wobłuki: twórjece wuměłstwo, ludowe wuměłstwo, kultura wšednego dnja, suweněry
.
Steffen Krestin jo absolwent Humboldtskeje uniwersity w Barlinju. Diplomowy historikaŕ a muzeolog źěła z lěta 1985 w muzeumojstwje. Wót lěta 1988 jo sobuźěłaśeŕ Wobwodnego muzeja Chóśebuz a 1990–94 kustos w Pücklerowem muzeju w Rogeńcu. 1995 pśewzejo wjednistwo Měsćańskich zběrkow Chóśebuz a jo z tym zagronity za Měsćański archiw, Měsćański muzej a Serbski muzej.
Ako historikaŕ jo wón zagronity pśedewšym za wustajeńce a publikacije k chóśebuskim stawiznam, kulturnym stawiznam a k wuměłstwoju w regionje. W jogo wjeźeńskej funkciji procujo se wósebje wó to, zdźaržanje dolnoserbskeje rěcy spěchowaś a pódpěrowaś.
Koopercija mjazy institucijami Měsćańskich zběrkow, ale teke z drugimi partnarjami jo jomu wósebna pótrjebnosć. Na prědnem městnje stoj pśi tom zgromadne źěło ze serbskimi institucijami, kaž ze Serbskim institutom a budyšyńskim Serbskim muzejom, ale teke z drugimi partnarjami, kenž se z temami a aspektami serbskeje kultury a serbskich stawiznach zaběraju.
Steffen Krestin z jogo źěłom k tomu pśinosujo, až muzeje ako městna slěźenja swóje zběrki šyrokemu publikumoju pśistupniju a nowe dopóznaśa we wustajeńcach a publikacjach wózjawiju.
– diplomowy historikaŕ a muzeolog
– wót lěta 1995 wjednik Serbskego muzeja


text:
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Po tym zo sym w poslednim wudaću korjenje serbskeje artificielneje hudźbneje kultury wobjednał, dźe tule wo jeje prěni wjeršk: tworjenje Korle Awgusta Kocora, kotrehož móžemy bjez přehnawanja »nana serbskeje wuměłskeje hudźby« mjenować.
Jako prěnja wusahowaca wosoba w němskej hudźbnej tradiciji płaći Heinrich Schütz. W ćmowym času Třicećilětneje wójny rozšěrješe ze swojimi twórbami tróšt a nadźiju a bu tohodla »Lumen Germaniae« (»swětło Němskeje«) mjenowany. Přez wukubłanje w Italskej bě hudźbnje na wyšinje časa a jako dwórski kapałnik w Drježdźanach je twórby stworił, kotrež němsku hudźbnu kulturu trajnje formowachu a płódnu pódu tworjachu, na kotrejž móžeše na př. Bach rosć.
Serbja, kiž žanu aristokratiju njemějachu a połnje pod němskim knjejstwom stejachu, njemóžachu dwórsku hudźbnu kulturu wuwić. Hakle w 19. lětstotku běchu wuměnjenja za samostatnu wuměłsku hudźbu date, wurosćace přez nastawace narodne wědomje a na zakładźe poměrnje liberalneje kulturneje politiki w sakskim dźělu Łužicy. Krajnostawske wučerske seminary postarachu so wo rozmach kubłanskeho niwowa a přićahowachu młodych muži, kiž chcychu wjace hač status »chudeho wjesneho wučerja«. W Budyskim seminarje hromadźeše so »serbska awantgarda«, prócujo so po přikładźe młodych čěskich a pólskich intelektualnych wo narodne zbudźenje we wuměłstwje. Mjez nimi běše K. A. Kocor, pochadźacy ze Zahorja pola Budestec.


text: Hudźbny wědomostnik a pianist Christoph Staude je na zakładźe originalnych rukopisow, wotpiskow a prěnich ćišćow, chowacych so w Serbskim kulturnym archiwje, 17 klawěrnych twórbow zestajił. Su to zwjetša jednotliwe twórby, zdźěla pak tež wot Krawca do cyklusa zjimane kruchi, kotrež su dramaturgisce ze sobu zwjazane kaž »Štyri sokołske sceny«, »Ze serbskich honow«, »Tři łužisko-serbske reje«, »Dźesać klawěrnych kusow« abo »Tři małe improwizacije«. Zwjazkej přidata je rewizijna rozprawa wudawaćela.