text:
Klóšter Marijiny doł
Klóšter Marijiny doł (němsce Kloster Sankt Marienthal) je cistercienski klóšter pola Wostrowca w Hornjej Łužicy. Klóšter załoži so w lěće 1234 wot čěskeje kralowny Kunhuty – mandźelskeje krala Wjacława I. – při wikowanskim puću z Prahi do Zhorjelca a je tuž najstarši klóšter cistercienskeho rjada w Němskej, kotryž bjez přestawki hač do dźensnišeho wobsteji.
Klóšter nadeńdźe so mjez Zhorjelcom a Žitawu při lěwym brjoze Łužiskeje Nysy, kotraž tworja němsko-pólsku hranicu. Dla swojeho połoženja bě w zašłosći často wot powodźenjow potrjecheny, kaž na přikład w lěće 2010.
Twarjenja klóštra wužiwaja so dźensa zdźěla za mjezynarodny zetkawanski centrum Marijiny doł. Ke klóštrej słušeja nimo toho pjekarnja, mały rězak a piwarnja.
Klóšter je jeničke hornjołužiske městno zwonka serbskich kónčin, hdźež so tradicija jutrowneho jěchanja haji.


c: text/html

text:
Hižo do wospjetneho zlemjenja zjawneho žiwjenja buchu minjeny kónc tydźenja najwšelakoriše zarjadowanja wotprajene. Znajmjeńša Wojerowske wuměłstwowe wiki pak smědźachu so kaž planowane wotměć.
Wojerecy (KD/SN). Našočasnym wuměłcam skića Wojerowska Kulturna fabrika wobstajnje składnosć, w zjawnosći swoje twórby pokazować. To je za čas koronoweje pandemije ćim wažniše. Jedna tajka składnosć běchu minjeny kónc tydźenja mjeztym hižo 15. wuměłstwowe wiki, kotrež so kóžde druhe lěto we Łužiskej hali wotměja. Kaž jednaćel Kulturneje fabriki Uwe Proksch zdźěli, je so dohromady 65 molerjow, grafikarjow, zhotowjerjow debjenkow, rězbarjow a dalšich wuměłcow, přewažnje ze Sakskeje a Braniborskeje na lětušich wikach wobdźěliło. Z jich grafikow, skulpturow, mólbow a dalšich twórbow běštaj kuratoraj Uwe Handrick a Ines Lenke kaž tež přihotowanski team Kulturneje fabriki wustajeńcu we Łužiskej hali natwarili.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Filip Jakubaš
Filip Jakubaš (* 27. apryla 1895 w Bójswecach; † 9. meje 1966 w Šěrachowje) bě serbski wučer a słownikar.
Wón narodźi so jako młódši bratr Józefa Jakubaša do Bójswečanskeje ratarskeje swójby a wotrosće po přećahu w Bělšecach. Jako młody hólc pomhaše swojemu wujej Filipej Rězakej druhdy při pisanju jeho słownika. Wukubła so wot 1901 do 1909 na Budyskej Tachantskej šuli a po tym hač do lěta 1914 na katolskim wučerskim seminarje. W lětach Prěnjeje swětoweje wójny dźěłaše jako wučer w Thammenhainje pola Worcyna (1914–15), w Róžeńće (1916) a w Chrósćicach (1917–19). We Weimarskej republice bě z wučerjom w Njebjelčicach, zwotkelž bu po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow hišće w lěće 1933 wupokazany. W slědowacych lětach wučeše na němskich šulach w Häslichu pola Kamjenca, Šěrachowje a Schneebergu. W Druhej swětowej wójnje słužeše jako wojak.
W prěnimaj lětomaj po wuswobodźenju bě Jakubaš z wučerjom w Budestecach a wot 1947 do 1949 na nowozałoženym serbskim gymnaziju w čěskich Warnoćicach, hdźež podawaše serbšćinu a stawizny.[1] Poslednje powołanske lěta dźěłaše jako wědomostny sobudźěłaćer Instituta za serbski ludospyt. Tam dźěłaše na swojim najwažnišim projekće, Hornjoserbsko-němskim słowniku, kotryž 1954 wuńdźe. Nimo toho bě z čłonom Hornjoserbskeje rěčneje komisije a hižo wot lěta 1917 z Maćicarjom.
ŽórłoWobdźěłać
- Irena Šěrakowa: Jakubaš, Filip. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 220f.
- ↑ Vl. Juricová, J Vančatová, Zl. Mat'atková, T. Breň: To byla pěkná věc. Lužickosrbská gymnázia v Československu (1945–1950). Liberec 2019, str. 33


text:
Při najlěpšim wjedrje wužichu mnozy zajimcy zašłu njedźelu popołdnju składnosć a podachu so na Dnju wotewrjenych duri k wětrnikej na hórce Łóžko mjez Chasowom a Łuhom. Tam běchu rjemjeslnicy w zašłych měsacach něhdyši „Dom kata“, prěnjotnje z Lišeje Hory, znowa natwarili.
Łuh (JN/SN). Historiska chěža ze stołom pochadźa ze zažneho 18. lětstotka a běše na originalnym stejišću w jara hubjenym stawje a zjawnosći njepřistupna. Jako posledni znaty tykowany dom kata w Sakskej měješe pak wysoku hódnotu za regionalne a twarske stawizny a bu samo w powěsći wo Krabaće naspomnjeny. Tuž bu pod režiju Přećelow domizny a kultury Njeswačidło z.t. wot fachowcow wuměrjeny, dokumentowany, loni wottwarjeny, w ćěsliskej dźěłarni Martina Fricke w Thalheimje restawrowany a lětsa na Łóžku pódla wětrnika zaso natwarjeny.


text:
Krónowe łopješko
Krónowe łopješka (petale) su nutřkowne kćenjowe přikrywne łopješka. Krónowe łopješka su často napadnje zbarbjene a/abo sformowane a maja funkciju překasancy za popróšenje přiwabić (přir. entomogamija).
Kćenjowa króna móže radiarnosymetriska abo zygomorfna być, su tež wšě předstajomne přechody wot lochko hač sylnje zygomorfne. Krónowe łopješka móža ze sobu zrosćene abo swobodne być.
Swobodne krónowe łopješka dźěla so často do ćeńkeho zakładneho dźěla, do "hozdźa", a do šěrokeho dźěla, do „platy“, mjez kotrymajž so zhibk přeběži (na př. pola najwjace nalikowych rostlin). Pola zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je často krónowe łopješko, kotrež dele pokazuje, zwjetšene a/abo nadpadnje zbarbjene a twori jako huba abo delnja huba „přizemišćo“ za překasancy (na př. fijałki, orchideje). Wosebita družina zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je mjetelojte kćenje.
Kćenjowe króny ze zrosćenymi łopješkami móža likojte być (na př. płótna wijawka, petunije, kirbsy) abo zwonojte (na př. zwónčki, hórkowcy) być; často je wšak zakładny dźěl k wuskej krónowej role zrosćeny, kotraž často za chowanje nektara słuži. radiarnosymetriske kćenja z krótkej krónowej rołu rěkaja „kolesojte“, tajke z dlěšej krónowej rołu „stołpikotalerjojte“. Zygomorfne kćenja z krónowej rołu su často dwuhubate, t. r. kćenjowa króna je jenož do hornjeho dźěla (hornja huba) a do delnjeho dźěla (delnja huba) rozšćěpjena; krónowe łopješka, kotrež su na tworjenju dateje huby wobdźělene, su zwjetša jako miłke karby spóznajomne (na př. kozylisty z jednołopješkatej delnjej a štyriłopješkatej hornjej hubu).
Cil plahowanja rostlin je často, hišće napadniše krónowe łopješka docpěć.


text:
Ślōnskŏ Partyjŏ Regiōnalnŏ mŏ nowe władze
Ślōnskŏ Partyjŏ Regiōnalnŏ ôbrała swoje władze.
We Zarzōńdzie znŏdli sie:
- Marek Nowara – przewodniczōncy
- Ilona Kanclerz – wiceprzewodniczōncŏ
- Rafał Adamus – skarbnik
- Piotr Snaczke – czōnek zarzōndu
- Waldemar Murek – czōnek zarzōndu
- Jerzy Gorzelik – sekretŏrz gyneralny
Do Rady Politycznyj weszli:
- Henryk Mercik – Przewodniczōncy Rady Politycznyj
- Joachim Otte – Wiceprzewodniczōncy Rady Politycznyj
- Ilona Kanclerz
- Rafał Adamus
- Piotr Snaczke
- Jerzy Gorzelik
- Dietmar Brehmer
- Aniela Jany
- Marek Nowara
- Mirosław Patoła
- Roman Kubica
- Marian Makula
- Janusz Dubiel
- Józef Porwoł
- Waldemar Murek
ŚPR była zaregistrowanŏ 12 kwietnia 2018 roku po 181 dniach po słożyniu wniosku ô registracyjõ. Ôrganizacyjõ budujōm ôsoby ze rozmajtych ślōnskich strzodowisk, w tym Ruchu Autōnōmije Ślōnska, Zwiōnzku Gōrnoślōnskigo i Dymokratycznyj Unije Regiōnalistōw Ślōnskich.
Fot.: materyje presowe


text:
Popularne rymy do
zycie
mnie
czas
ciebie
jest
dzień
zawsze
wszystko
świat
życia
świecie
siebie
wiele
serce
domu
razem
się
oczy
będzie
serca
słowa
Tobie
dobrze
więcej
jesteś
urodziny
miłości
głowie
marzenia
miłość
Rymy do jemioły
Anioły, anioły, antykościoły, antyszkoły, apostoły, archanioły, bawoły, bazgroły, Brygoły, chochoły, cokoły, częstokoły, długopoły, doły, Dzięcioły, dzięcioły, ekstrazespoły, epistoły, eschatokoły, fioły, gągoły, giczoły, Glegoły, goły, Gomoły, grajdoły, gruczoły, gryzmoły, hydrozespoły, jemioły, Kocioły, koły, kontrkościoły, kościoły, Kościoły, Kozioły, krowizioły, Kuzioły, kwiczoły, ławostoły, matoły, minizespoły, mogoły, mongoły, Mongoły, mozoły, mszywioły, Musioły, Mykoły, niedługopoły, niegoły, niepółgoły, niewesoły, Nizioły, oczodoły, okoły, Opioły, opoły, Orzoły, oskoły, ostrokoły, pachoły, padoły, partoły, Patoły, Pazoły, pierdoły, piżmowoły, podzespoły, poły, popioły, postoły, półanioły, półgoły, prasmoły, Pregoły, protokoły, pszczoły, Pszczoły, Pustoły, Rosoły, rosoły, rozdoły, rzępoły, smoły, Smoły, sokoły, Soły, stodoły, stoły, Sudoły, szczwoły, szkoły, Szkoły, Toboły, toboły, turbozespoły, Ujsoły, usmoły, Warchoły, warchoły, wądoły, wesoły, widnokoły, woły, Wszoły, wszoły, wysoły, zespoły, zębodoły, Zgoły, zimozioły, Zioły, żywioły, żywokoły
Anioły anioły antykościoły antyszkoły apostoły archanioły bawoły bazgroły Brygoły chochoły cokoły częstokoły długopoły doły Dzięcioły dzięcioły ekstrazespoły epistoły eschatokoły fioły gągoły giczoły Glegoły goły Gomoły grajdoły gruczoły gryzmoły hydrozespoły jemioły Kocioły koły kontrkościoły kościoły Kościoły Kozioły krowizioły Kuzioły kwiczoły ławostoły matoły minizespoły mogoły mongoły Mongoły mozoły mszywioły Musioły Mykoły niedługopoły niegoły niepółgoły niewesoły Nizioły oczodoły okoły Opioły opoły
Orzoły oskoły ostrokoły pachoły padoły partoły Patoły Pazoły pierdoły piżmowoły podzespoły poły popioły postoły półanioły półgoły prasmoły Pregoły protokoły pszczoły Pszczoły Pustoły Rosoły rosoły rozdoły rzępoły smoły Smoły sokoły Soły stodoły stoły Sudoły szczwoły szkoły Szkoły Toboły toboły turbozespoły Ujsoły usmoły Warchoły warchoły wądoły wesoły widnokoły woły Wszoły wszoły wysoły zespoły zębodoły Zgoły zimozioły Zioły żywioły żywokoły
Anioły, anioły, antykościoły, antyszkoły, apostoły, archanioły, bawoły, bazgroły, Brygoły, chochoły, cokoły, częstokoły, długopoły, doły, Dzięcioły, dzięcioły, ekstrazespoły, epistoły, eschatokoły, fioły, gągoły, giczoły, Glegoły, goły, Gomoły, grajdoły, gruczoły, gryzmoły, hydrozespoły, jemioły, Kocioły, koły, kontrkościoły, kościoły, Kościoły, Kozioły, krowizioły, Kuzioły, kwiczoły, ławostoły, matoły, minizespoły, mogoły, mongoły, Mongoły, mozoły, mszywioły, Musioły, Mykoły, niedługopoły, niegoły, niepółgoły, niewesoły, Nizioły, oczodoły, okoły, Opioły, opoły, Orzoły, oskoły, ostrokoły, pachoły, padoły, partoły, Patoły, Pazoły, pierdoły, piżmowoły, podzespoły, poły, popioły, postoły, półanioły, półgoły, prasmoły, Pregoły, protokoły, pszczoły, Pszczoły, Pustoły, Rosoły, rosoły, rozdoły, rzępoły, smoły, Smoły, sokoły, Soły, stodoły, stoły, Sudoły, szczwoły, szkoły, Szkoły, Toboły, toboły, turbozespoły, Ujsoły, usmoły, Warchoły, warchoły, wądoły, wesoły, widnokoły, woły, Wszoły, wszoły, wysoły, zespoły, zębodoły, Zgoły, zimozioły, Zioły, żywioły, żywokoły


text:
To bě ći šćebotanje we Wodowych Hendrichecach. Njeje lochko so přesadźić, hdyž 90 a wjace dźěći a młodostnych napřemo rěči, woła abo spěwa. A potom: klak, klak, klak – po blidotenisowej plaće buliki skakaja. Na kóncu rži ze šmóratkow tón abo tamny hit po naměsće. Wšojedne, w „Seife“ je rjenje, kóžde lěćo zas. Tola čitajće sami, što su mi dźěći powědali.
Benedikt Hicka: Najlěpje so mi we Wodowych Hendrichecach kupjel pod hołym njebjom lubi. Tam skoro kóždy dźeń kupać chodźimy. Móžemy tež na sportnišću kopańcu a volleyball hrać. W skupinje, w kotrejž sym, bohužel nikoho njeznaju. Je pak tež derje jónu nowe dźěći zeznać. Disko, na kotrejž smy byli, běše w porjadku, njeje pak dołho trała.
Max Kubaink: Najradšo mam tu skupinske dźěło. To dyrbiš so z tamnymi mustwami wubědźować, a najlěpše dóstanje potom najwjac dypkow. Na kóncu dóstanje mustwo z najwjace dypkami myto. Tučasnje dźěłamy runje na wideju, štož je hłowny nadawk w tymle tydźenju. Dźěło w mustwje so mi lubi, znaju tež mnohich z tych, kotřiž su w našej skupinje.
Filomena Brězanec: To běchu lóštne dny. Smy klanki za naše hry sami paslili. Najprjedy smy sej je wumyslili, po tym narysowali, na kóncu smy je wutřihali a na šašlikowe štabiki zlěpili. Nó haj, a ja sym wšitkich hosći postrowiła. Dyrbjachu jeničce hubu začinić a my swěcu zaswěćić. A hižo je so dźiwadło započało.
Felix Brandt:
Sym za druhe dźěćo zaskočić dyrbjał. To pak njebě ćežko. Hrał sym hajnika a wódneho muža.
Konstantin Untch: Mi je so wšitko jara lubiło. To bě woprawdźe rjana ideja. Sym rybičku hrał. A hrónčko za powědančko z princesnu a jeje přećelemi sym sej wumyslił a rěčał. Běše rjenje, zo su tež dźěći pódla byli, kotrež nětko bórze do 1. lětnika přińdu. Tak sym nowych přećelow zeznał.
Lotta Wjelic: Poprawom dyrbješe Oskar na gitarje hrać. Tón pak to chcył njeje. Tak sym ja na njej hrała. Bě chětro ćežko te porsćiki prawje hibać. Hrała sym tež hišće palčika a rybu.
Oskar Šabel:
Sym so rady wo swěcu starał a klanki paslić je so mi tež lubiło. Hrał sym lutka a policajske awto. Na spočatku smy za płachtu žortowali. To sym tež pódla był.
Lube dźěći a wězo tež lubi starši,
Branko a ja smój raz něšto cyle nowe wuspytać chcyłoj – samaj knihu w interneće wudać. Smój při tym wjele nowych ludźi zeznałoj a wjele pomocy dóstałoj. Po šěsć měsacach předleži nětko tež serbska kniha za was: Dolina při rěce – Mali přećeljo. Pola firmy Amazon je móžno, knihi tež sam předawać – ale nic za wšitke rěče. Wokomiknje namakaće tam rjany pisany serbski ebook, pytajće prosće raz za „serbska kniha“ abo za „dobru nócku“. Nimo toho je so namaj poradźiło, słuchoknihu k tomu zapodać. To rěka, zo namakaće ju na Audible, iTunes a Amazon. Hdyž smój zhoniłoj, zo je so to poradźiło, smój so jara wjeseliłoj!
A wo čo tam dźe? Su to mali přećeljo: myšce Měrka a Kiki, šwinc Dorian, zajac Ferdi a sowa Luna. Woni dožiwjeja wšelake dyrdomdeje. Šwinc Dorian trjeba skónčnje nowe bydlenje, dokelž je pola njeho tak włóžne. A myška Měrka widźi něšto žołte, štož na rěce płuwa. Što móhło to być? Derje, zo sej mali přećeljo mjez sobu pomhaja.
Na třoch dnjach (wot 2. do 4. julija) mějachu lětsa ludźo w Kamjencu, Žitawje a Lubiju składnosć, dožiwić koncert wosebiteho razu. Moto bě „675 lět zwjazk šesćiměstow – 800 lět Lubij – Hornja Łužica: słowjanska – sakska – europska“. Wotpowědnje zestajany bě tež program. Za słowjanskosć steješe prěni dźěl Korle Awgusta Kocoroweho oratorija „Podlěćo“, za Saksku Johanna Sebastiana Bachowy „Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!“ a za Europu „Te Deum“ Marca-Antoinea Charpentiera.
„Juraj bě mi dobry, snano najlěpši, wučer na polu ludowych rejow. Njeběch přeco jeho měnjenja. Diskusije z nim pak běchu stajnje runohódne a njesměrnje płódne. Zaměr bě, wěcki hač k jadru dodnić. Wobkedźbować, připosłuchać a reje tež sam/sama praktisce nawuknyć je za to runje tak wažne kaž stare pisomne žórła studować. Jenož takle hodźa so tež za jewišćo wědomje wuměłsce předźěłać. Tak wostanu přeco awtentiske – to je snano najbytostniše dopóznaće, kotrež sym ze zetkanjow za sebje sobu brała.“
Theresa Jacobsowa, hudźbna
wědomostnica při Serbskim instituće
Młody němski spisowaćel Lukas Rietzschel čitaše njedawno w domje Zastupnistwa Sakskeje w Berlinje ze swojeje druheje knihi „Raumfahrer“. Wona njeje kaž prěnička „Mit der Faust in die Welt schlagen“ w nakładnistwje Ullstein wušła, ale pola dtv.
reja
běše jónu
žiwjenski kraj
dobreje mysle
připódla
wuměna
njech budźe
njech tež
zwjercha
won
radšo wróćo
mjeztym zo
ze swěta
pokoj
Rejza Šěnowa
Maja Nagelowa je mišterka pisaka a słowa. Štož ruka do linijow přetworja, su hłuboko w njej zakótwjene čuća wo bytosći čłowjeka a jeje rozestajenja z mjezyčłowjeskej a towaršnostnej realitu. Rysowanje mjenuje pisanje, stajnje a wšudźe, z wulkim lóštom a ćělnej potrjebu. Ze swojimi grafiskimi srědkami ma cyle swójsku intensitu zwuraznjenja.


text:
W Sulšecach znowa wulki wjesny swjedźeń swjećili
Sulšecy (aha/SN). Dospołnje zaparkowane běchu wčera popołdnju Sulšecy pola Kulowa. To swědčeše wo tym, zo kóžde lěto wjace ludźi na tamniši wjesny swjedźeń přichwata. K zazběhej wubědźowaše so minjeny pjatk jědnaće mustwow wohnjowych wobornikow, staršich hač 40 lět, w hašenju. Jako najlěpši wopokazachu so wobornicy z Koćiny před mustwom ze Salowa a domjacym zastupnistwom. Dobre wobdźělenje ze 24 mustwami w třělenju jědnatkow bě organizatoram sobotu dopokaz, zo zajim za tule programowu poziciju přiběra. Kóžde mustwo wobsteješe ze štyrjoch hrajerjow a wrotarja. Měšane mustwo z hrajerjow ze Sulšec, Šunowa a z Kamjenca wuńdźe jako dobyćer.


text:
SORBIAN STREET STYLE – WUBĚDŹOWANJE
SORBIAN STREET STYLE wot 1. februara 2019 do 31. meje 2019 Wubědźowanje SORBIAN STREET STYLE wupisa wot 1. februara Ludowa banka Drježdźany-Budyšin w kooperaciji ze Serbskim muzejom w Budyšinje a ze zarjadnišćom KREATIWNA SAKSKA, Sakskim centrumom za kulturne a kreatiwne hospodarstwo. Namołwjeni su młodźi studowacy modowi designerojo a designerki, wuměłcy a wuměłče, mišterscy šulerjo a […]
“Stary lud” so rozžohnuje – 3.3.2019
Poslednje zarjadowanje we wustajeńcy “Stary lud. Ze žiwjenja Łužičanow a Milčanow” w Serbskim muzeju je njedźelu, dnja 3. měrca. Popołdnju w 15.00 hodź. započina so wjedźenje po wustajeńcy w němskej rěči, we 16.00 hodź. přizamknje so serbskorěčne wot kuratorki Andreje Pawlikoweje. Přitomni budu tež zastupjerjo kooperaciskeho partnerja, ze Spěchowanskeho towarstwa domizniskeho muzeja w Děšnje a […]
Poskitki w zymskich prózdninach
Ja – wuměłc! Kreatiwnje přeměnjene wuměłstwo 19.2.19 a 28.2.19 10 hodź. W galeriji wupytaš sej wobraz, kiž potom z mnoho fantaziju přeměniš. Wot A kaž app do Ž kaž žaba- tak nastanje twój moderny abo po počasu interpretowany wobraz. Stary lud – Dyrdomdej w srjedźowěku 21.2.19 a 26.2.19 10 hodź. Zeznajemy žiwjenje Łužičanow a Milčanow, […]
13.2.2019 Workshop – Wodźenje – Přednošk
WORKSHOP Wot 13 -17 hodź. wotměje so workshop za tkanje z krosničkom a sukanje z jehłu z Petru Kušowej wot dźěłoweje skupiny Stary lud w Dešnje. WODŹENJE We 18 hodź. slěduje wodźenje po wosebitej wustajeńcy „Stary lud. Ze žiwjenja Łužičanow a Milčanow“. PŘEDNOŠK WO WĚRJE STARYCH SŁOWJANOW W 19 hodź. přednošuje prof. Christian […]
SORBIAN STREET STYLE – WUBĚDŹOWANJE
SORBIAN STREET STYLE wot 1. februara 2019 do 31. meje 2019 Wubědźowanje SORBIAN STREET STYLE wupisa wot 1. februara Ludowa banka Drježdźany-Budyšin w kooperaciji ze Serbskim muzejom w Budyšinje a ze zarjadnišćom KREATIWNA SAKSKA, Sakskim centrumom za kulturne a kreatiwne hospodarstwo. Namołwjeni su młodźi studowacy modowi designerojo a designerki, wuměłcy a wuměłče, mišterscy šulerjo a […]
Poskitki w zymskich prózdninach
Ja – wuměłc! Kreatiwnje přeměnjene wuměłstwo 19.2.19 a 28.2.19 10 hodź. W galeriji wupytaš sej wobraz, kiž potom z mnoho fantaziju přeměniš. Wot A kaž app do Ž kaž žaba- tak nastanje twój moderny abo po počasu interpretowany wobraz. Stary lud – Dyrdomdej w srjedźowěku 21.2.19 a 26.2.19 10 hodź. Zeznajemy žiwjenje Łužičanow a […]


text:
Historyjŏ w 1000 słōw: Ślōnsk ôd czasōw rzimskich do 1000 roku
Muszã sie prziznać, iże ciynżko mi pisać ô prehistoryji, bo ô nij wiymy ino dziynki archeologōm, a mie archeologijŏ nigdy za moc niy interesowała. Dycki mie ciōngły nojstarsze zŏpisy, bele ino były spisane wielaśset lŏt tymu. Beztōż nojprzōd wejzdrzimy sie na Ślōnsk udokumyntowany we piśmie, a do prehistoryje wrōcymy kejś abo możno ftoś inkszy ô nij napisze.
Na progu ery historycznyj na Ślōnsku miyszkali Celtowie, ci sami, co z nich wziōnli sie dzisiejsi Bretany, Walijŏcy, Szkoci i Irlandyjŏcy. W tamtym czasie Ślōnsk niy istnioł we takim syńsie, jak dzisiej, chociŏż na isto jakŏś nazwa, co ôd nij wziōnło sie miano naszyj ziymie, już była używanŏ. Ta nazwa niy ôznaczała dzisiejszego terytorium Ślōnska, ale tykała sie czegoś blank inkszego. Miano Ślōnsk mogło sie weznōńć ôd rzyki Ślynże, co płynie ôd Sudetōw do Wrocławia, abo ôd gōry, co mŏ take samo miano. Jejich nazwy niy sōm ale ani germańske, ani słowiańske, jak to wadziyli sie Niymcy i Polŏcy we XIX i XX stoleciu, ino sōm starsze nawet ôd tych Celtōw, co my ôd nich zaczli. We cołkij Europie połno je przedindoeuropejskich mianōw rzyk i gōr, tōż Ślynża to by niy bōł wyjōntek.
Piyrsze informacyje pisane pochodzōm ale z czasōw po tym, jak na Ślōnsku zaczli ôsiedlać sie Germanie. Nojstarszy znany nōm z miana władca, co panowoł nad jakōmś tajlōm Ślōnska, to Marbod, co ô nim pisoł rzimski historyk Strabōn. Żōł mynij wiyncyj ôd 30 roku p.n.e. do 37 n.e. Chociŏż bōł z markomańskij – to znaczy germańskij – arystokracyje, to jego miano było celtycke i znaczyło Wielki Kruk. Chowoł sie we Italiji, znoł sie ze cysŏrzym Oktawianym Augustym, a do swojich wrōciōł we 9 roku p.n.e. Na terytorium dzisiejszych Czech zôrganizowoł kōnfederacyjõ plymiōn germańskich i ôstoł jeji krōlym. Jego państwo zajmowało tyż nadłabske rejōny Sermōnōw i Lōngobardōw, nadodrzańske i nadwiślańske teryny Lugiōw, a ciōngło sie aż do rzyki Marusze we dzisiejszyj Rumuniji na wschodzie i do limes – to znaczy Dunaju, granicy Rzimu – na połedniu. Głōwne miasto tego państwa nazywało sie Marobudum, a zniszczōne było we 19 roku naszyj ery po tym, jak Katualda, wcześnij wygnany markomański arystokrata, zaatakowoł państwo Marboda i ściepnōł go z trōnu. Markōmanowie hned ôsłabli hned jejich dobrze zôgranizowane państwo przestało istnieć.
We II stoleciu naszyj ery grecki geograf, matymatyk i astrōnōm Klaudiusz Ptolymeusz pisoł ô naszych terynach we swojij Geografiji. Wymianowoł miyndzy inkszymi plymiã Silingōw, co nŏleżeli do kōnfederacyje wandalskij. Co ciekawe, pŏrã dekad przed nim Tacyt, rzimski historyk, pisoł we swojim dziele Germania, iże tukej miyszkajōm Nahanarwalowie, a ô Silingach niy spōminŏ ani słowym. Dzisiej podejzdrzywŏ sie, iże jedni i drudzy to je tyn sōm lud.
Silingowie, atakowani ôd Hunōw ôd kole 400 roku, społym ze Wandalami przekroczyli rzykã Ryn (abo Rajno) w zimie 406 i we Galiji byli bez nastympne trzi lata. We 409 bez Piryneje przebiyli sie do Iberyje i ôsiedlyli sie we Betyce, co leżała tam, kaj dzisiej Andaluzyjŏ we Hiszpaniji. Potym, durch atakowani ôd Wizygotōw, przenieśli sie do pōłnocnyj Afryki, kaj zbudowali krōlestwo, co upadło we 534 roku.
Ôd czasu wielkigo wandru ludōw, co skuli niego Silingowie i Wandalowie wyszli z naszego regiōnu, do poczōntku VII stoleciŏ na Ślōnsku trwoł regres cywilizacyjny. Niy bōł ôn blank prōzny, ale bōł wyludniōny. Kole 512 roku Herulowie wandrowali bez Ślōnsk z rejōnu postrzodkowego Dunaju do Skandynawije. Prokop z Cyzareje napisoł, iże szli bez „srogi ôbszar prōznego krŏju”, jak szli bez naszã ziymiã.
Ôd piyrszyj połowy VII stoleciŏ na Ślōnsk wziōnli schodzić sie Słowiany. Nojstarsze ślady słowiańske ôdkryte były kole Krapkowic. We tym czasie niydaleko na połednie frankijski handlyrz Samōn walczōł po strōnie Słowianōw przeciwko Awarōm. Po zwyciynstwie bōł ôbwołany wojewodōm i zbudowoł piyrsze we historyji państwo słowiańske we naszyj tajli Europy. Możliwe, że jakeś małe połedniowe kōncki dzisiejszego Ślōnska nŏleżały do Samōna (spekulujã), a ôkrōm tego pewnikym jakŏś wymiana handlowŏ musiała istnieć, tōż niy szło ô tym niy spōmnieć.
Piyrszy znany nōm dokumynt, co ôpisowoł Ślōnsk epoki słowiańskij, mioł tytuł Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii (Ôpis miast i ziym na pōłnoc ôd Dunaju), a krōtko gŏdŏ sie na niego Geograf Bawarski. Autōr napisoł go kole połowy IX stoleciŏ i wymianowoł w nim tyż plymiōna Ślōnska z tamtego czasu: Dziadoszanōw, Trzebowianōw, Ślynżanōw, Ôpolanōw, Gołynszycōw.
Kole tego czasu rosły tyż na połedniu Wielke Morawy. We drugij połowie XI stoleciŏ princ tego państwa nojprzōd zajōn teryn dzisiejszego Gōrnego Ślōnska, a po pŏru latach Dolnego. Znaczy to, iże pokŏzało sie sam piyrszy rŏz urzyndowe Krześcijaństwo, bo Wielke Morawy były ôkrzczōne we 831 roku.
Państwo Świyntopełka padło we 905 roku, ale już przed tym ôrganizowało sie w nim ksiynstwo czeske. We 955 roku prziłōnczyli do swojigo państwa Morawy, a przed 965 rokym rejōn dzisiejszyj Małopolski. Niy wiymy, kedy gynau we granicach państwa czeskigo znŏd sie Ślōnsk, ale musiało to sie stać już przed podbojym ziymie krakowskij, a możno nawet przed 949 rokym.
Mōmynt nabraniŏ ślubu prynca Polanōw, Mieszka, i czeskij Dobrawy, cery ôd Bolesława Ôkrutnego, we 965 roku zaczło czas sojuszu miyndzy jejich państwami. Niy trwoł ôn ale dugo, bo Dobrawa umarła już dwanŏście lŏt niyskorzij. Ślōnsk bōł wtynczŏs ważny bez to, iże szła sam drōga handlowõ ze wschodu na zachōd Europy. Mieszkowi widziała sie kōntrola nad tōm drōgōm, tōż zaczōn atakować granicã czeskõ i na kōniec lŏt 80. X stoleciŏ zajōn jakiś rejōn czeski, ale niy wiymy jaki. Historycy z wiynksza padajōm, iże rochodzi sie ô Ślōnsk, ale niy wiymy, czy cołki, czy ino Dolny. Możliwe, że Gōrny Ślōnsk podbity bōł dopiyro we 999 roku.
Na kōńcu piyrszego panowaniŏ czeskigo na Ślōnsku zawrymy tã tajlã Historyje w 1000 słōw. Jak niy mŏcie doś, a jeszczeście niy czytali, to wejzdrzijcie na historyjõ Bytōmia do XIV stoleciŏ abo na artykuły ô herbie Gōrnego Ślōnska i suplymynt abo tyż ô Herbie cołkigo Ślōnska.
Fotografijŏ na wiyrchu: Architektura kultury przeworskij. Fot.: Silar / Wikimedia Commons.


text:
Drježdźany (SN/at). Wuslědki 20. wubědźowanja wo Sakske nowinarske foto lěta su zajimcam wot wčerawšeho w Drježdźanskej kupnicy Galerija na Starym torhošću přistupne. Składnostnje wotewrjenja mjeztym dwanaty raz na tymle městnje wotměwaceje so ekspozicije wuzběhny zastupowacy šefredaktor Sächsische Zeitung Olaf Kittel za jurorow ličbu 228 wubědźowanskich dźěłow, kotrež bě 53 fotografow ze wšeje Sakskeje zapodało. Zwjeselace zdobom je, zo wobdźělichu so dźesaćo prěni raz.
Sakske nowinarske foto lěta 2017 z titlom „Złe překwapjenje, njewuspěšne za Němsku“ třělił bě Eric Münch z Drježdźan na wólbnej party Drježdźanskeje CDU po wólbach zwjazkoweho sejma. Po słowach jury skutkuje foto kaž mólba, we wobličach zwobraznjenych wosobow spóznawaš wulki strach. Po wšěm zdaću su runje prěnju prognozu wólbneho wuslědka z wuspěchom AfD zhonili.


text:
Miechowice 1945-2018
W sobota 27 stycznia, bytōmskie Miechowice zaś ôbŏczyły wojŏkōw, strzały i ciała na ulicach. Wszysko skuli inscenizacyje miechowickich wydarzyń z 1945 roku. Rekōnstrukcyjo zorganizowało stowarzyszynie “Pro Fortalicum”, a ôsobliwie Ireneusz Okoń. Zdarzynia z kōńca wojny pokazowało wiyncyj jak 120 ôsobōw ze 17 grup rekonstrukcyjnych z Polski, Czech a Słowacyje. Krōm poprzeblykanych wojŏkōw i cywilōw na placu przi dŏwnym Gimnazyjum nr 43 przi ul. Kasztanowej szło ôbŏczyć wojskowy sprzynt a efekty pirotechniczne, kiere narychtowoł Artur Sobieraj. Ô wszyskim, co sie dzioło, ôsprawioł widzōm Tomasz Świdergał.
73 lata tymu, 25-28 stycznia, do Miechowic prziszoł frōnt, a ś nim wyzwolicielskŏ Czerwōnŏ Armijŏ: 309 i 1025 pułki 291 Infanteryjnyj Dywizyje. Po skōńczōnym boju zaczła sie masakra cywilnyj ludności. Nojwiyncyj ludzi zginyło we sobota, 27 stycznia. Za to, co ftosik zaszczelōł majora, ruskie wojŏki zaczli pōmsta na cywilach. Zabiyjali szczałami abo prali na śmierć chopōw, kobiyty i dziecka. Kobiyty były porzōnd gwołcōne – we swojich chałpach, a niyrŏz tyż na widoku. Zabiyjanie, gwŏłty i raub trwały bez pŏra dni – dopiyro w piyrszych dniach lutego mieszkańcy mogli dać sie do chowaniŏ umartych. Bez miechowickŏ tragedyjŏ życie straciyło wiyncyj jak 240 ludzi: akuratnie niy idzie tego pedzieć.
Miechowice to były jedne z piyrszych miast z tych, co przed 1939 rokiym były przi Niymcach, a kiere zdobyli sowieckie wojŏki. Pokŏzało sie w nich, jako pōmsta – ô kierej wiedzieli i do kieryj zachyncali ruskie kōmandyry – niosła “wyzwalanym” Czerwōnŏ Armijŏ.
Rekōnstrukcyjŏ – jak pedzieli ludzie ze stowarzyszyniŏ – je choby dynkmal do ślōnskich, niymieckich i polskich mieszkańcōw Miechowic: tych wszyskich, co staciyli wtynczŏs życie. Coby pamiyntać, co to je wojna i kaj kludzi totalitarismus.
Ô Miechowickij rekōnstrukcyji ôsprawiŏ Wachtyrzowi Tomasz Świdergał, jedyn z ôrganizatorōw:
Ta rekōnstrukcyjŏ to pōł roku roboty: coby wszysko ôbsztalować, narychtować pirotechnika, itp. Jŏ żech koôrdynowoł scenariusz i niymieckie grupy, Pyjter “Adler” Orzeł – ruskie. Ale nojwiynkszo, niysamowito robota zrobiōł Ireneusz Okoń. To ôn reskiyrowoł cołkōm logistykōm, rychtowoł brōń, jŏdło… a ku tymu tyż i śniyg, kiery trza było prziwiyź z lodowiska.
Dŏwalimy pozōr, coby pokŏzać niy ino inscenizacyjo, ale prawo rekōnstrukcyjo. W Miechowicach szło ôbŏczyć te zdarzynia, ô kierych czytōmy w relacyjach z tamtych dni: śmierć 6 cywilōw, zabōjstwo ksiyndza Johannesa Frenzela, abo zaszczelynie majora Czerwōnyj Armije. Plac, na kierym pokŏzywalimy to wszysko, je ino 50-60 metrōw ôd tego, kaj naprŏwda tyn major umar.
Wszysko to dało rekōnstrukcyji srogo siyła. Na ôstatku poprosiōłech widzōw ô minuta ciszy, coby uczcić pamiyńć ôfiar masakry z ‘45 roku. Piyrszy rŏz widziołech ludzi stŏć cicho niy ino chwila i na siyła, ale samych ze siebie, dużo dużyj jak ta minuta.
Foto: Aleksandra Folczyk


text:
Dominika Jarczok na mistrzostwach we Finlandyji
II mistrzostwa świata rzezaniŏ w lodzie trwały ôd 4 do 10 lutego w Leppävirta (Finlandyjŏ). Swōj kōnszt pokazowało dwanŏście drużyn, miyndzy nimi Kee Gawah (Szwecyjo) i Dominika Jarczok ze Pszczyny, jedynŏ zawodniczka ze Ślōnska (i z Polski).
Wyniki:
I: Mongolijŏ:
Lakhagvador Dorjusen a Battur Enkhtur
II: Japōnijŏ:
Yoshihito Kosaka a Hideyuki Sone
III: USA/Szwajcaryjŏ
Roger Wing a Martin De Zoete
Zawody majōm plac we grocie 40 metrōw pod ziymiōm, kaj lodowe rzeźby sōm chrōniōne ôd wiatru i mogōm dugo strzimać skuli ôbstōnyj tymperatury -5℃. Dzieła wyrzezane na mistrzostwach idzie ôbŏczyć w Leppävirta aże do 26.06.2018. Łōńskigo roku aussztelōnek ôbŏczyło 15300 ludzi.
Zrōdło: jaalinna.fi, sttinfo.fi, Dominika Jarczok (Dark Elsa Art)


text:
Utrŏpy Micyny: Utrŏpa z dynkmalami
Niykerzi gŏdajōm, że polski Prymier to ôszkliwy cygōn, kery nōm porzōnd pociskŏ fleki i robi nŏs za bŏzna. Nale jŏ tyj gŏdce niy mogã przikwŏlić. Dyć kŏżdymu niyrŏz przitrefi sie ździybko pocyganić, pra? I choby nawet taki Prymier nŏs rŏz za kedy trochã ôfuloł, to na zicher zrobiōłby to yno dlŏ naszego dobra. Tak tyż bōło z jego ôstatnim cygaństwym, kej w drugo niydzielã lipnia przijechoł z byzuchym do Katowic. Tōż pedzioł wtynczŏs do Ślōnzokōw, co do kupy z parlamyntarzystami uzdali, iże dynkmal Korfantego we Warszawie bydzie sfinansowany za rzōndowe pijōndze. W tym jego cygaństwie niy rozchodzi sie ô kasã, bo w Polsce może niy stykać pijyndzy na modych dochtorōw abo na kalykōw, nale na dynkmale zawdy muszōm sie znojść. Rozchodzi sie ô to, że tak po prŏwdzie to ôn tyj decyzyje niy powziōn z parlamyntarzystami ale… zy mnōm. A pedzioł tak yno coby chrōnić moja prywatność. Po dwōch tydniach darymnego czekaniŏ, aże ftoś naszkryflŏ akuratno relacyjo z tego byzuchu, muszã jōm yntlich sama napisać. Tōż poczytejcie, jako to richtig bōło.
Ôd samego rańca borŏk mioł ciynżki dziyń. Nojprzōd pojechoł do Czynstochowy i wrŏz z pielgrzimkōm rodziny Radia Maryja broł udzioł we mszy na Jasnyj Gōrze. Niystety prawie tyn dziyń ôbrali se tyż te gizdy hōmoseksualisty, coby zrobić barbarzyński napad na klŏsztor. A kŏżdymu je wiadōme, co te diobły poradziyliby w takim kościele napochać. Styknie sam pedzieć jedne słowo: profanacyjŏ. W kŏżdyj suchatelnicy, na ôłtŏrzu i kŏzatelnicy, chop z chopym, baba z babōm, jedna srogŏ profanacyjŏ! Na to katoliki i porzōndne Polŏki niy śmiōm przizwolić. Na szczyńście na miyjscu byli patrioty z ONR, Młodzieży Wszechpolskij i Ruchu Narodowego, ku tymu take grupy militarne jak: “Śląsk przeciw dewiacji” abo “Disco-Polo w obronie tradycyjnego modelu rodziny”. Fto inkszy, jak niy sōm Prymier mioł pokludzić ta bohatyrsko armijã do ôbrōny nojświyntszego miyjsca w Polsce? I trza pedzieć, że zrobiōł to perfekt! Chyba nawet lepij aniżeli ôjciec Augustyn Kordecki, co kerowoł ôbrōnōm Jasnyj Gōry przed Szwedami w siedymnŏstym storoczu, bo po piyrsze terŏzki niy bōło żŏdnych ôfiar śmiyrtelnych, a po druge zagrożynie dlŏ klŏsztoru możno i wiynksze. Zōuwizōu, hōmoseksualisty na Jasno Gōrã niy wleźli, a ôjciec Rydzyk podziynkowoł niyskorzij narodowcōm za patriotyczno postawã i głoszynie takich chrześcijōńskich haseł jak “Zakaz pedałowania” abo “Lesby, geje cała Polska z was się śmieje”.
Taki już fest zmachany szef regiyrōnku pojechoł do Bytōmia, kaj trefiōł sie z retownikami w Centralnyj Stacji Ratownictwa Gōrniczego. Chwolōł ich za ciynżko i ôdpedzialno robotã i szczyrze podziynkowoł za ôstatnio akcjã na grubie Zofiōwka. Za take poświyncynie nŏleży sie ekstra nagroda, beztōż kŏżdymu śnich galantnie wrynczōł polsko fanã. Mieliście widzieć, jak sie te chopy radowali.
Potyn Prymier mioł jechać dyrekt na Katowice, nale ździybko zmiyniōł plany i z Arki Bożka skrynciōł na Łŏgewniki, coby z piyrszym w gyszichcie polskigo regiyrōnku byzuchym nawiedzić Fytel. Ô tym czasie Hajnel wrōciōł ze szychty na tankszteli i pedzioł swojij babie, coby mu ôbiŏd prziniosła na ôgrōdek. Prawie sie dŏwoł do jŏdła, kej wrŏz z Prymierym wkarowałach mu do lauby. Dyć taki zŏcny gość niy bydzie czekać, aże sie Hajnel pojy, a mielimy ważne sprawy do ôbgŏdaniŏ. Ziclimy sie przi stole i zaczli ôsprawiać. Fandzolyniŏ niy bōło za wiela i wartko przeszlimy do meritum. Przodzij richtig niy miałach anōngu jako tyn chop mŏ utrŏpã z dynkmalami. Kej yno ôn abo keryś z jego kamratōw ministrōw chcōm kajś postawić jaki dynkmal, to zawdy im ftoś robi naskwŏl. Niyrŏz muszōm czekać kupã czasu zaczym yntlich udŏ im sie spatrzeć pasowne pozwolyństwo ôd właściciela terynu. We Warszawie majōm z tym nojsrogszy problym, bo baba, kerŏ tam regiyruje, rada sie śniymi drŏźni. Beztōż czynsto dynkmal je już dŏwno fertig, a durś niy ma go kaj paradnie zaprezyntować. Tych, co czekajōm, aże przidzie na nich dran, je corŏz to wiyncyj i już pomału ani niy ma ich kaj trzimać. A przeca dynkmalōw w przestrzyństwie publicznym durś mōmy za mało. No, możno yno z Janōw Pawłōw Drugich mogymy być radzi, bo stoi ich już w Polsce siedymset. Nale, bez przikłŏd, dynkmalōw Lecha Kaczyńskigo je dopiyro sztyrysta szejśdziesiōnt! Nastympne ciorajōm sie kajś po pywnicach, chlywikach, garażach, richtig bele kaj i tak po prŏwdzie żŏdyn ô nie niy dbŏ. Niykere śnich to istne majstersztiki, ale darmo, muszōm czekać, aże sie yntlich znojdzie do nich plac. Beztōż Prymier chcioł sie nŏs spytać, eli dlŏ dobra naszego kraju, naszyj ukochanyj ôjczyzny, moglibymy sam, na Fytlu trzimać te wszyjske dynkmale, starać sie ô nie jak to yno my tukej na Ślōnsku poradzymy. A potyn pedzioł do nŏs cosik tak piyknego, że ôd tego aże płaczki stanyły mi w ślypiach: “Mało jest takich miejsc jak województwo śląskie, gdzie etos pracy był odbudowywany, gdzie był przechowywany, a etos pracy to również etos wolności, etos rodziny, tego wszystkiego, czego brakowało nam w czasach komunizmu, w czasach trzeciej Rzeczypospolitej. Państwo tutaj na tej ziemi pielęgnowaliście te wszystkie wartości. Za to wdzięczna jest wam cała Polska i ja bym chciał za to podziękować.”
Rŏz za kedy czowiek musi być narychtowany na take poświyncynia dlŏ swojigo kraju. I niy śmiy mu tego ôdmawiać. Beztōż ôdpedzielimy zgodliwie: “Jawohl! Ku chwale ôjczyzny!”
Baba ôd Hajnela suchała tyj gŏdki z ôdewrzōnōm gymbōm. Widać bōło, iże zrobiōł na nij sroge wrażynie, tym barzij, że bez tyn czŏs zdōnżōł Hajnelowi zezrić ze stoła cołki ôbiŏd. A ôna już wiyncyj klōskōw ani roladōw do swojigo chopa niy miała. Nale darmo, dyć rŏz za kedy czowiek musi być narychtowany na take poświyncynia dlŏ swojigo kraju. I niy śmiy mu tego ôdmawiać. Beztōż ôdpedzielimy zgodliwie: “Jawohl! Ku chwale ôjczyzny!” i pomału napoczlimy medykować, kaj gynau bydōm te dynkmale stŏć i fto ich bydzie wachowoł. Nasz gość radowoł sie jak dziecko, beztōż pomyślałach, iże takŏ przileżytość drugi rŏz może sie nōm niy przitrefić. I wtynczŏs spytałach go ô ta naszo autonomijo. Prymier yno sie na to ôśmioł i pedzioł: “Mam lepszą propozycję. W podzięce za to, co wy Ślązacy dla nas wszystkich robicie, sfinansujemy za rządowe pieniądze budowę w Warszawie wielkiego, wspaniałego pomnika jednego z największych Polaków, syna tej ziemi Wojciecha Korfantego.” Mieliście widzieć jakŏ jŏ bōła rada. Fto by sie terŏzki staroł ô gupio autonomijo, kej bydymy mieć we Warszawie taki piykny dynkmal Korfantego! I to same ministry z włŏsnych pijyndzy nōm go fōndnōm. Jerōnie, jakŏ jŏ bōła szczyńsliwŏ!
Hajnel tyż sie radowoł, że już niy musi na tego Korfantego szporować, beztōż wartko ôtworzōł kŏżdymu z nŏs po piwie. Prymier chyciōł ta flaszkã i ze znawstwym pedzioł: “Tyskie. Dzieło kilkunastu pokoleń polskich browarników. Najlepsze w naszej historii.” Spytoł Hajnela, eli mŏ tego wiyncyj, a tyn pokŏzoł mu połno kistã. “Jak pan zapewne wie, zaniedbania poprzedniego rządu PO-PSL spowodowały spadek wiarygodności tej wspaniałej staropolskiej marki. Chcę bardzo wyraźnie powiedzieć, że najgłębiej jak tylko mogę, wierzę w to, że wynosimy obecnie wymiar sprawiedliwości na wyższy poziom niezawisłości, obiektywności i – nomen omen – również sprawiedliwości…dla piwa. Dlatego też, żebyśmy mogli dalej nad tym skutecznie pracować, proszę w imieniu ojczyzny, aby umieścił pan tą skrzynkę w bagażniku mojego samochodu.”
Kej Hajnel z babōm spolygliwie tachali kistã z piwym do auta, Prymier ôtworzōł przedy mnōm swoje serce. “Nawet pani nie wie, jakie ja mam ciężkie życie. Tak bardzo się staram, żeby Polacy w całym kraju mogli się cieszyć tymi wspaniałymi pomnikami. A ludzie ciągle tylko narzekają. Że brzydki, że niepodobny, że nieproporcjonalny, a przecież nie o to chodzi, prawda? Chodzi o ideę, o pamięć, o świadectwo prawdy historycznej. W piękny sposób dokumentuje ją pomnik Chrystusa Króla w Świebodzinie, największego króla w historii Polski. Ma aż 33 metry, ale ludzie i tak na niego narzekali. Do czasu kiedy okazało się, że w swoim miłosierdziu dokonał kolejnego cudu i zaczął przesyłać internet.”
Chop mŏ richtig ciynżko robotã, bo w całym tym medialnym larmie to ôn zbiyrŏ nojwiyncyj szlagōw. Roztōmajte rzeczy ô niym gŏdajōm, ale nojbarzij serce go boli, kej go ftoś ôbskarżŏ ô to, że je cudzym agyntym. Na pocieszynie pedziałach mu, co tym sie niy śmiy trŏpić. W Łŏgewnikach tyż mōmy jedna agyncyjo, robiōm tam same baby, fest przijymne kobiyty i ône naprŏwdy żŏdnymu niy zawŏdzajōm. Ftoś mu tyż pedzioł, iże tak po prŏwdzie to ôn je reptilianinym. Na to jużech niy wiedziała co pedzieć, bo niykerych z tych gorolskich ubliżyń to ani niy znōm.
Przed dalszōm rajzōm Prymier wrynczōł nōm w gyszynku polsko fanã, a jŏ poślimtałach sie ze szczyńściŏ.
Przed dalszōm rajzōm Prymier wrynczōł nōm w gyszynku polsko fanã, a jŏ poślimtałach sie ze szczyńściŏ. Potyn pojechoł do Katowic, kaj pedzioł wszyjskim mynij wiyncyj to samo co nōm.
Dzisiŏj, dwa tydnie po byzuchu, bez Fytel niy idzie ani normalnie przelyźć, bo wszyndy stojōm roztōmajte dynkmale. Niy powiym wōm jake, bo te gymby naprŏwdy ciynżko poznać. Sōmsiady nojprzōd pytali, na co Polŏkōm tela dynkmalōw. Pedziałach im, że to skuli tego, coby gołymbie w Polsce miały kupã uciechy. Kŏżdy tymu przikwolōł.
Hajnel już dŏwno przepōmnioł ô stracie ôbiadu i kisty piwa, bo wiy, iże skirz tego poświyncyniŏ mogymy se terŏzki powiesić na placu ta piykno bioło-czyrwōno fanã. Wszyjscy sie niōm radujymy.
I yno kajś tam blank ze zadku mojij staryj gowy belōnto sie takŏ jedna niyfajnŏ myśl, że możno jednak dali my sie tyj Polsce trochã za fest wycyckać. No ja, ale musicie pamiyntać, że jŏ mōm swoje lata i mie to już sie może ździybko motlać w gowie.
Ô autōrce: Miyszkōm na Fytlu, a z tyj perspektywy świat zdŏ sie być trochã inkszy aniżeli Wy go pewnikiym widzicie. Jak chcecie sie ździybko wejrzeć bez moje brele, zaprŏszōm na blog i na fanpage fb.


text:
Wajecznica
Wajecznica, abo smażylnica, to sóm smiyszane wajca pieczóne na umaście. Wajecznica się nie śmiała roslywać, musiała być gynsto, dowało sie do nij koński szpyrek, wórsztu i pokroty sznytloch. Mo kolor żółtawy – od wajec, a wajca majóm kolor, kiery zoleży od tego co kury żeróm. Wónio wajcami, sznytlochym i szpyrkami, jodało się jóm s chlebym. Kidało się jóm na kónsek chleba i nie śmiała ś niego spajść.
Na Cieszyńskij Ziymi wajecznice sie robiło dycki i robi sie jóm fórt. Mianuje sie eszcze inakszy: w Goleszowie – wajeczniki, a w Istebnej smażylnica. Gaździny robiły wajecznice na Zielóne Świóntki i na niedzielne śniodani. Do dzisio eszcze sie smażi wajecznice na polu, na lufcie dlo całej familiji i dlo przocieli, kierzi prziszli s nawszczywóm na Zielóne Świóntki. Wtynczas odprowiało sie rostomajte zwyki pasterski i smażiło się wajecznice. Po połedniu, gor jak był piekny czas i świyciło słónko, to na dziedzinach sie robiło wajecznice. Przociele i kamraci w kupkach szli pod las, lebo nad rzyke, brali wielkucne kamiynie i robili ś nich polynisko, na kierym smażili wajecznice. Gaździnki w fortuchach prziniósły każdo pore wajec, po kónsku wyndzónej szpyrki, wielki garniec i wielkucny reżny chlyb. Gospodorze nióśli zajś cosi mocnego, coby było wszyjstkim wiesioło, i coby w karku nie szkrobało. Młodzi brali ze sobóm jakisich muzykantów, bo to przeca była okazja, coby kapke pośpiywać i poswyrtać. Jak uż wajecznica była gotowo, to gaździny jóm dowały na chlyb i wszeckim rosnoszały. Po jedzyniu sie wyrzóndzało, śpiywało, tańcowało i balandrowało do nocy. A kiejsi jak chłapiec chodziuł ku dziołusze na zolyty to było tak: tóż jak starzi wlazowali do izby, to Jurek kiwoł głowóm, że sie mu się Jewka podobo. Siedli wszyjscy za stół. Gaździno prziniósła wajecznice s pokrónżanóm bałuszónkóm – choć ponikierzi prawili, że sie zolytnikom nie dowo na piyrszy ros wajecznice – chlyb, kawe.
Szodón z wina
Cieszyński szodón s wina mo żółty kolor, a w postrzodku wyglóndo jak krym. Jak je wielki, a jaki mo kształt zoleży od garca w kierym je. Mo słodkawy szmak wina, kapke ciyrpki. Słowo szodón je s jynzyka francuskigo, a je to ciepło, abo zimno moczka do deserów. Szodón sie robi s żółtek kiere sie miyszo s cukrym, a rosfyrtuje na ciepło s mlykiym a s winym. Dowało sie do niego aji jakisi arómaty, a gor wanilije. Szodón sie leje na jabka, abo gruszki s kómpotu, pudingi, kisiele, a aji ponikiere buchty. Pisze o tym Lucyna Ćwierczakiewiczowa (1829-1901), w ksiónżce „365 obiadów”.
Szodón sie robiło na Cieszyńskij Ziymi uż downo tymu, a aji eszcze terazy sie go robi po chałupach. Recepis sie nie smiyniuł a fórt je taki sóm – idzie go baji nónść w ksiónżce Walburgije Fójcikowej, „Nasza Kuchnia” kiero była wydano w kwietniu 1937 roku w Czeskim Cieszynie. W tej ksiónżce je cały opis jako sie szodón robiło, opisano je jego tradycyj, skónd prziszoł recepis, a jako je jego historyja. Recepis na szodón je taki: trzeja narychtować jednóm trzecióm litra biołego wina, osiym żółtek, dwa całe wajca, szternost deka cukru a wszecko to porzóndnie rosfyrtać rogulkóm, aż sie to zapiyni. Potym postawić garniec s pianóm do plechocza s wrzawóm wodóm, fórt miyszać, aż masa zacznie rosnónć, a moczka styngnie. Potym to trzeja ubijać w zimnej wodzie a wyniyjść do lodu. Idzie go aji jejść ganc na ciepło, a poloć nim baji legumine, lebo biszkopty. Do szodónu idzie aji dać kapke żelatyny, coby barży styngnół. Dowało sie go i dowo dali do rostomajtych jodeł baji takich jak puding s migdałów, biszkopt, krepliki strzikane, lebo rulón biszkoptowy. Szodón sie dowo aji do obiadów. Wino, kiere sie używo do robiynio szodónu to je gor wino jabkowe, kiere sie robiło po chałupach, s jabłek ze zogrody, podle starucnych recepisów. Takich jabłek na wino sie nie śmiało szkrobać, bo w skórce je nejwiyncyj arómatów, garbników, a barwników. Taki Wino s całych jabłek mo lepszy szmak a kolor. Na wino deserowe nejlepsze jabka to sóm taki wóniawe baji Renety.


text:
Weimarska republika
Weimarska republika se pomjenijo historiska epocha Nimskego rajcha mjaz lětami 1918 a 1933. Stawizny toś togo stata su se zachopili z wótstupjenim nimskego kejžora 9. nowembra 1918 resp. ze schwalenim Weimarskeje wustawy 11. awgusta 1919 a skóńcyjo se 30. januara 1933 z pśewześim mócy pśez nacionalsocialistow.
Mě Weimarskeje republiki wótwóźujo se wót města Weimara, źož jo se wotměła prědna narodna zgromaźina.
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Jan Šołta, Bergarsko-parlamentariska Weimarska republika, w: Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 138-155.


text:
Jodło s mółki, a s obilo
Ludzie na Cieszyńskij Ziymi robili jodło gor s obilo, mółki, jarzin a s owoców, kiere rosły na zogrodzie kole chałupy – s kwaków, kapusty, fazoli a s bobu. Bywało aji tak, że plóny były małe, lebo prziszła posucha, wtynczas obili było mało, a ludzie prawili, że bydzie głodowy rok. Dziepro jak na Cieszyńskim ludzie zaczli sadzić ziymnioki (poczóntek 19 wieku), uż tak głodu nie było, bo ziymnioki sie udowajóm, aji wtynczas, jak je posucha. Na północy Ziymi Cieszyńskij, kany je dobro ziymia, sioło sie pszynice, jynczmiyń, a na gorszych ziemiach sioło sie owies s reżym (połownik). Gazdowie sioli aji gryke na kasze. Obili sie mleło na żarnach na krupice – takóm mółke s kónskami zorek. S krupicy gaździny robiły ściyrke, lebo inksze jodła. Jarzine (reż jary) mleło sie na trzyczke, kieróm sie prażiło, a robiło sie ś nij prażónki. Najłacniejszóm żółtóm kasze s kukurzice, a biołóm mółke nosili gorole s Jabłónkowa. Mama ponikiedy posyłali bioły syr, a za niego dostali wiertlik kaszy. Niekiedy Mama szli do Jabłónkowa po mółke. Pół miecha prziniuśli , dwie a pół godziny przez las… Bogaci gazdowie na cieszyńskich dziedzinach wozili obili do młyna. S mółki pszynicznej sie piykło buchty, kołacze, a s jynczmiynnej, reżnej, lebo owsianej sie piykło ciymny chlyb (chory). S mółki pszynnej, a reżnej gaździny robiły gałuszki, szwołki, abo dowało sie jich do polywki, coby była gynściejszo. Dowały jich też do warzónych jarzin. S pszynnej mółki, wajec, mlyka, a s kapki cukru gaździny robiły amolety. Przi niedzieli, a we świynta na obiod były gałuszki na parze. Na Cieszyńskim sie jodało aji kasze. Kasze gryczanym sie warziło tak, coby sie suła, a jadło sie jóm ze szpyrkami, kwaśnym mlykiym, s maślónkóm, lebo s kiszkóm, Tóm kasze sie aji dowało do jelit przi zabijaczce. Kasze jynczmiynnóm – krupy sie suło do polywek. Drogóm żółtóm kasze s prosa sie warziło na mlyku jak gryzek. Kasze manne sie jodało przi niedzieli na śniodani, ale aji przi Wiliji. Ryż, kiery sie kupowało w obchodzie, suło sie do polywek, lebo do miynsa, kiere sie warziło przi świyntach.
Prażónki
Narychtować:
pół kila smielónej pszynice (hań downij reżne otrymby)
pół litra wrzawej wody
sól
liter wrzawego mlyka, lebo szpyrki s wyndzónego boczku.
Jako sie to robi:
Mółke trzeja prażić sztwierć godziny. Do smielónej, sprażónej pszynice, lebo reżu, wloć wrzawóm wode, a warzić tak, coby sie to srobiło rzodsze lebo gynściejsze – jako gdo mo rod. Drzewianóm łyżkóm kidać to na talyrz. Potym to zaloć wrzawym mlykiym, a poloć szpyrkami s umastóm.
Żarnówka
Narychtować:
liter mlyka
dziesiynć deka mółki pszynnej – żarnówki
sztyry deka masła
cukier
skurzica
kapke soli
Jako sie to robi:
Uwarzić mlyko, fórt miyszać, a suć do tego mółke, aż wszecko bydzie gynstnieć. Potym to kidać łyżkóm na talyrz. Łyżke trzeja pomoczać w umaście. Prażónki sie jy s ciepłym mlykiym.
Krupica s boczkiym
Narychtować:
sztwierć kilo boczku
liter wody
jedyn deko soli
dwacet deka boczku wyndzónego
Jako sie to robi:
Uwarzić wode, posolić, fórt miyszać łyżkóm, a suć po kapce mółke. Uwrzónóm wrzawóm krupice dać na miske, a poloć szpyrkami s boczku, a umastóm.
Podpłómyki
Narychtować:
trzicet piynć deko chorej mółki
pół litra mlyka
jedno wajco
dwa deka drożdży
dwa deka cukru
kapke soli
liści s kapusty
masło do polocio
słodko śmietónka
Jako sie to robi:
Rosfyrtać drożdże, cukier, łyżke mółki, a trzi łyżki mlyka. Zbytek mółki wsuć do miski, kidnónć do tego wajco, zbytek mlyka, cukru, a soli. Wloć do tego wyrośnióne drożdże, zarobić ciasto, a niechać aż to wyrośnie. Liści s kapusty dać na kraj pieca, coby uschły. Na ty liści dować ciasto, a piyc na blasze na złoty kolor. Idzie to aji piyc w trómbie, bes liści, na brótfani. Potym przikryć drugim listkiym, a dopiyc. S upieczónych kónsków ściepać liści, dać na talyrz, a poloć śmietónkóm.
Poliźniki
Narychtować:
krupica s pszynice
kwaśne mlyko
wajca
sól
liści s kapusty
Jako sie to robi:
Przirychtować ciasto s krupice, mlyka, wajec a soli. Liści s kapusty porzóndnie opucować, poroskłodać, a pomazać ich ciynko ciastym. Potym piyc w trómbie, lebo na blasze aż sie to kapke zarumiyni. Jak uż liści sie robióm miynkki, to poliźniki by miały być dobre.
Gałuszki na mlyku
Narychtować:
liter słodkigo mlyka
sztwierć kila krupczatki, krupice, lebo reżnej mółki
jedno wajco
sól, cukier
Jako sie to robi:
Do żarnówki kidnónć wajco, dać wody, sól a porzóndnie wymiyszać. Do wrzawego mlyka ciepać małe kluski, kiere sie nabiyro łyżkóm. Wsuć sól a cukier. Idzie aji to tego dać kapke masła. Gałuszki warzóne na wodzie trzeja poloć szpyrkami, a umastóm.
Kluski na mlyku – szwołki
Narychtować:
liter słodkigo mlyka
sztwierć kila mółki krupczatki
jedno wajco
sól, cukier
masło do polocio
skurzica do szmaku
Jako sie to robi:
Uwarzić mlyko. Srobić ciasto, a wloć go na wrzawe mlyko. Ocedzić, a podować polote masłym, a posute skurzicóm.
Amolety s jabkami
Narychtować:
trzicet deka pszynnej mółki
achtlik mlyka
achtlik wody
łyżka oliwy
sól
cukier
pół kila jabłek
dziesiynć deka umasty do smażynio
dziesiynć deka cukru pudru
Jako się to robi:
S mółki. mlyka, wody oliwy soli, a kapki cukru srobić ciasto. Dać do tego potrzite, a oszkrobane jabka, kiere trzeja potrzić na hrubym tarle. Smażić s obu strón na rosgrzotej umaście okróngłe placki. Posuć cukrym. Idzie to aji pomazać marmuladóm, lebo powidłami miasto cukru. Amolety sie jy s tejym ze zielin.


text:
Bayerski lěs
Bayerski lěs je něhdźe 100 km dołhe srjedźne horiny na hranicy mjez Bayerskej a Čěskej, wuchodnje Rězna a sewjernje Passaua. Geologisce a geomorfologisce słuša wón k wjetšej Šumawje. Wulki dźěl horin je jako narodny park škitany, kotryž wobsteji hišće zdźěla z pralěsa a běše w lěće 1970 prěni narodny park cyłeje Němskeje. Najwyša hora je Großer Arber (1.456 m).
Najwažniše sydlišćo w Bayerskim lěsu je Zwiesel při dróze wot Passaua do Pilzenja.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny/Sakska Šwica | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Anna Myszyńska
Anna Elżbieta Myszyńska (nar. 30 czyrwnia 1931 we Kōrnicy, um. 7 września 2019 we Nysie[2][3]) – ślōnskŏ pisŏrka, fotografista, poetka, propagatorka ślōnskij gŏdki a tradycyji.
BiografijŏEdytuj
Narodziyła sie 30 czyrwnia 1931 pod mianym Schneider[2] we Kōrnicy blisko Gogōwka, ôwdy we prudnickim krysie. Była ze ślōnskij familiji. Bazowõ szkołã skōńczyła we miymieckij gŏdce we 1945. Po abszlusie II światowyj wojaczki bez pŏrã lŏt robiyła na gospodarce swojich ôjcōw[4] i na żniwach we gospodarce przi pałacu we Lipach we Prudniku[5].
Niy uczynszczała do szkoły, pōniywŏż niy znała polskij gŏdki, ino ślōnskõ. Dopiyro we 1952 poszła do szkoły flyjgerskij we Raciborzu, kerõ skōńczyła jako autodydaktyk z wyrōżniyniem i dostała robotã we lazarycie we Ôpolu. We 1957 skōńczyła Państwowõ Szkołã Hyjbam we Nysie[4].
Zamiyszkała we Biołyj kole Prudnika. Zajōnła sie fotografijōm dziynki swojimu ślubnymu Bogdanowi Myszyńskimu, z kerym ôd 1967[3] kludziyła fotograficzny werk[2]. Po przejściu na pynzyjõ ôstała fotoreporterem cajtōngu „Panorama Bialska”. Wziōnła udzioł we kōnkursie ślōnskij gŏdki „Po naszymu, czyli po śląsku”, ôrganizowanym bez Polske Radyjŏ Katowice. Zaczła pisać do cajtōngu krōtke rozprŏwki po ślōnsku „Jak to piyrwej było”, we kerych spōminała swoje dzieciństwo, modość, kościelne świynta, stare zwyki a ôbrzyndy zwiōnzane z porami roku i z robotōm na wsi, przi nawiōnzaniu do terŏźnych czasōw. Niy znała żŏdnyj ôsobnyj alfabety dlŏ szkryftu ślōnskij mŏwy, bez to tekst jako autodydaktyk zapisowała tak, jak sama gŏdała i słyszała we polskij ôrtografiji. We 1994 dostała ôd Radyja Ôpole propozycyjõ spōłpracy we kludzōnyj bez redachtora Andrzeja Russaka dlŏ miymieckij myńszości audycyje „Nasz Heimat”[4]. Spōłpracowała tyż z cajtōngym „Tygodnik Prudnicki”, dlŏ kerego przełożyła na polskõ gŏdkã treść rōmanu Sommer der toten Träume napisanego bez Harry’ego Thürka. Była pomysłodŏwcōm Kōnkursu Ślōnskij Gŏdki „Śląskie Rozprawianie” we Prudniku[2].
We Biołyj założyła grupã pōmocy dlŏ familiji alkoholikōw, za co dostała tytuł Zasużōny dlŏ Miasta i Gminy Biołŏ[3]. Nojwiyncyj uciechy sprawiały jeji liczne autōrske trefa z młodziōm we szkołach jak tyż z czytŏczami, kaj mogła im przekŏzać, jak wielgim szacym je dziynnŏ dwugŏdkowość, czynsto trōjdwugŏdkowość na Ślōnsku i jak wŏżne je zachowanie ślōnskich tradycyji a zwykōw. Autorka zgrōmadziyła wiela dyplōmōw jak tyż podziyńkowań bydōncych pamiōntkōm z tych trefōw, kere spōminała barzo ciepło i chyntnie wrŏcała do nich spamiyńciōm[4].
We samoregyrowych ôbiorach we 2018 roku bez skutku ubiygała sie ô tytuł radnyj prudnickigo krysu z Koalicyje Obywatelskij (dostała 89 głosōw)[6].
Chorowała na rozsiane stwardniynie[4]. Umarła 7 września 2019 we hospicjum we Nysie. Pogrzyb ôdbōł sie 15 września w Biołyj. We pogrzebie uczestniczyli m.in. burmistrz Biołyj Edward Plicko i wicelandrat prudnickigo krysu Janusz Siano[7]. 3 dni po jeji śmierci, cajtōng „Nowa Trybuna Opolska” na swojij internetowyj zajcie, napisoł: „Była ôsobōm niysłychanie ciepłõ a ympatycznõ. Społym z Niōm umrził kōncek dŏwnego Ślōnska, ale zrobiyła wszyjsko, coby niy ulegnōł zapōmniyniu”[3]. Jeji syn, Piotr, umar rok niyskorzij 14 grudnia (narodziōł sie 25 lipnia 1960)[8].
TwōrczośćEdytuj
Myszyńska używała prudnickigo dialektu ślōnskij gŏdki.
We czasie 18 lŏt jeji spōłprace z Radyjym Ôpole powstoło bez 700 rozprŏwek we ślōnskij gŏdce. Tajlã z nich autorka ôpublikowała we latach 1999 (Śląskie rozprawianie)[9], 2006 (Śląskie rozprawianie: z okolic Białej, Głogówka i Krapkowic)[10] i 2007 (Śląskie rozprawianie: z powiatów Prudnik, Koźle i Krapkowice)[11] we trzech tōmach ksiōnżki Śląskie rozprawianie. We 2010 roku, starōnkym Historycznyj Kōmisyje dlŏ Prudnickigo Krysu z Northeim w Miymczech, ôstało ôpublikowane dwugŏdkowe wydanie (we wersyji ślōnsko-miymieckij), piyrszyj czynści Śląskigo rozprawiania, pod tytułym Oberschlesische Erzählungen[4].
We 2003 a we 2007 roku autorka wydała swoje prozatorske a poetycke szkryfty we dwugŏdkowym (polsko-miymieckim) tōmiku Nie tylko po śląsku/Nicht nur Schlesisch[4].
Przełożyła na ślōnskõ gŏdkã dramat „Rajmund i Julka” (ôryg. „Romeo and Juliet”) ôd Williama Shakespeare'a we 2004 roku[12].
We 2010 roku, pospōł z synym Piotrem wydała ksiōnżkã-katalog pt. Pod Wieżą, zawiyrajōncy wiersze włŏsne jak tyż Piotra, a jego ôbrazy upiynkszyły to wydŏwnictwo[4].
Dlŏ swojich suchŏczy, kerym czytanie ksiōnżek we ślōnskij gŏdce sprawiŏ ciynżkość, autorka nagrała album trzech plat z 40 ôbranymi rozprŏwkami po ślōnsku. We roku 2013 wydała tyż dwypłytowy album zawiyrajōncy 26 radyjowych rozprŏwek we miymieckij gŏdce, pod tytułym Oberschlesiche Erzählungen[4].
Bajszpile tekstōw MyszyńskijEdytuj
NadgrodyEdytuj
- gratulacyjny list Marszałka Ôpolskigo Wojewōdztwa za ôsiōngniyńciŏ we upowszechnianiu kultury (2000)[15]
- dyplōm Ministra Kultury i Nŏrodnyj Erbowizny za zasugi we upowszechnianiu kultury (2008)[15]
- tytuł Zasużōnyj dlŏ Miasta i Gminy Biołŏ (2009)[15]
- hōnorowŏ ôznaka Zasużōnŏ dlŏ Ôpolskigo Wojewōdztwa (2016)[15]
Przipisy
- ↑ Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostymp 2021-03-16].
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Andrzej Dereń: Zmarła Anna Myszyńska (pol.). terazprudnik.pl.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Krzysztof Strauchmann, Zmarła Anna Myszyńska, pisarka, poetka, propagatorka śląskiej gwary i tradycji, Nowa Trybuna Opolska, 10 września 2019 [dostymp 2020-12-24] (polski).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Biografia – Anna Myszyńska, gckbiala.pl .
- ↑ Żniwa po froncie, „Panorama Bialska”, 7 (269), 2017 .
- ↑ Anna Myszyńska - kandydat na radnego kadencji 2018-2023 w: prudnicki, www.portalsamorzadowy.pl [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Grzegorz Weigt, Ostatnia droga Anny Myszyńskiej - Teraz Prudnik!, 16 września 2019 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Andrzej Dereń, Nie żyje Piotr Myszyński. – Wciąż tańczę obrazem, kolorem… - Teraz Prudnik!, 14 grudnia 2020 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Śląskie rozprawianie, Lubimyczytać.pl [dostymp 2021-03-16].
- ↑ Anna Myszyńska, Śląskie rozprawianie: z okolic Białej, Głogówka i Krapkowic. Opowiadania radiowe autorki z audycji "Nasz Heimat" w Radiu Opole z lat 1998-2001, Agencja Wydawnicza "Śląsk" Anna Myszyńska, 2006, ISBN 978-83-923470-0-2 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Anna Myszyńska, Śląskie rozprawianie: z powiatów Prudnik, Koźle i Krapkowice. Opowiadania radiowe autorki z audycji "Nasz Heimat" w Radiu Opole z lat 2002-2005, Agencja Wydawnicza "Śląsk" Anna Myszyńska, 2007, ISBN 978-83-923470-1-9 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Dorota Wodecka-Lasota, Rozmowa o trudnych miłościach i tłumaczeniu Szekspira na śląski, opole.wyborcza.pl, 10 mŏja 2004 [dostymp 2021-04-11] (polski).
- ↑ Tygodnik Prudnicki : gazeta lokalna gmin [...]. R. 15, nr 24 (707)., FBC, 16 czerwca 2004, s. 15 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki : gazeta lokalna gmin [...]. R. 15, nr 25 (708)., FBC, 23 czerwca 2004, s. 19 [dostymp 2021-03-16] (polski).
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Anna Myszyńska – Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostymp 2021-02-21].
Linki zewnyntrzneEdytuj
- Anna Myszyńska (pol.). biala.gmina.pl. [dostymp 2021-03-16].
- Anna Myszyńska (96370) (pol.). lubimyczytac.pl. [dostymp 2021-03-16].
- Anna Myszyńska (pol.). w.bibliotece.pl. [dostymp 2021-03-16].


text:
Złodziyj chycōny ôd sōmsiadōw
Sōmsiedzkŏ pozorność zaś pokŏzała, iże je niezastōmpiōnŏ. 47-latek, co ôkrŏd dōm, ôstoł chycōny ôd miyszkańcōw. Ci, przi ruszaniu na swojã akcyjõ, w tym samym czasie alarmowali policyjõ. Za raub z włōmaniym zastawiōnymu grozi do 10 lŏt heresztu.
Do zdarzyniŏ doszło w pyńdziałek. Po godzinie 23.00 w Dōmbrōwce narŏz brakło sztrōmu. Wtynczŏs jedna z miyszkanek dojzdrzała w ôknie sōmsiednigo dōmu światło taszynlampy. Wiedziała, iże sōmsiady wyjechali na wesele, tōż powiadōmiyła ślubnego i syna. Ci zarŏz zazwōniyli na policyjõ, sami tyż wziōnli działać. Złodziyj podsuchowoł policyjnõ korespōndyncyjõ, bez to spōmiarkowoł sie, iże wachtyrze prawa dostali zgłoszynie. Uzdoł sie uciyc. Ucieczka jednak sie niy podarziła, bo blisko czekali na niego sōmsiady – 56-letni fater i jego 26-letni syn. Na plac przijechali pyskowscy szandarzi i przejōnli 47-letnigo chycōnego. Znŏdniynte były przedmioty porwane z dōmu jak tyż złodziejske akcesoria.
Jak sie pokŏzało, podyjzdrzany przijechoł na włōmanie swojim autym, z jednyj z ôddalōnych ô bezma 40 km gmin tego samego krysu. Autŏk skrōł w ôddalōnym miyjscu. Policyjōny znŏdli je i zabezpieczyli społym z resztōm dowodōw. Sprawa durch sie rozwijŏ. Śledczy klarujōm udzioł 47-latka w inkszych podobnych czynach, ale wszyjsko skazuje na to, iże niy było to jego piyrsze włōmanie. Grozi mu nawet 10 lŏt heresztu.


text:
Z Města/Cottbus. Kóńc septembra jo Rěcny centrum WITAJ cesćił młodostnych, kótarež se wjelgin pilnuju na pólu dolnoserbskeje rěcy. Tak na pśikład angažěruju se Alina Mertingojc, Winifred Fitznerojc a Louisa Kosykojc južo wjele lět w serbskich chorach, su spiwali za cejdejku, kótaraž jo źěl wucbnice za serbšćinu, su powědaŕki za Bookii-knigły LND, pśigótuju serbske pśinoski za pólske wuměnowe projekty a wobźěliju se wuspěšnje na comicowem wuběźowanju Rěcnego centruma WITAJ. „Wšykno cynje dobrowólnje a na nich móžoš se stoprocentojski spušćiś“, to na kuždy pad tak groni Gerald Šěn, spiwański pedagog pśi Dolnoserbskej kulturnej akademiji.
Drugej młodostnej, Martinojc Milena a Janko, powědatej aktiwnje serbski a z tym staratej se za to, až dolnoserbska rěc jo dalej žywa, teke zwenka Dolneje Łužyce. Wónej stej doma w Pódstupimje a powědatej perfektnje dolnoserbski. Rěc stej nawuknułej bźez źiśownje a šule, jano wót nana.


text: Byrnjež dotal nazhonjenja na polu komunalneje politiki njeměła, njetrjebaše Jadwiga Ledźborjowa dołho wo tym rozmyslować, so sama z kandidatku za přichodnu gmejnsku radu w Chrósćicach stać. Na naprašowanje tamnišeho wjesnjanosty Marka Klimana (CDU) so wona zwólniwa wuprajił, na lisćinje Křesćansko-demokratiskeje unije k wólbam nastupić. „Sprěnja chcu z kandidaturu žónsku kwotu w radźe zwyšić. Zdruha je to za mnje jako socialnu pedagogowku logiska konsekwenca, cyłkowno-towaršnostnje so angažować. Jedyn z hłownych nadawkow socialneho dźěła je, prewentiwnje na přikład na socialne deficity skedźbnjeć, poskitki we wobłuku kubłanja kaž tež za wólny čas iniciěrować a na zakładźe politiskeho wobwliwowanja tomu polěkować, wuměnjenja towaršnostnych wobstejnosćow změnić“, 38lětna rodźena Prawočanka rozłožuje. Jeli ju wólbokmani wuzwola, chce so Ledźborjowa „wosebje na socialnym a kulturnym polu angažować. Dokelž sym wjacore lěta zwonka Łužicy powołansce skutkowała, mam wid bjez předsudkow na tudyše poměry.


text:
Linux
Linux [ˈliːnʊks] teke pomjenjony GNU/Linux jo familija lichych, unix-pódobnych źěłańskich systemow, wužywajucych Linux-kernel.
Distribucije Linuxa su kombinacije Linux-kernela a wubraneje software, kótarež se njewótwisnje wuwijaju. Pśigótowaŕ distribuciji wobstara źěl źěła twarjenja gótowego systema. Pśi twarjenju Linuxa wobźěluju se firmy, organizacije a teke dobrowólniki. Wobstoje ako dermotne (na pś. Debian, Fedora) tak teke komercielne distribucije (na pś. Red Hat, SUSE).
Linux wužywa se na wjele pólach: w serwerach, supercomputerach, personalnych computerach, routerach a zasadźenych systemach, a teke mobilnych telefonach (ako baza systema Android). Ako system za serwery jo Linux jaden z nejwěcej wužywanych źěłańskich systemow; ako system za personalne computery njejo tak popularny. K wužywarjam Linuxa słušaju teke wjelike pśedewześa a kněžaŕstwa, na pśikład francojski parlament, ministaŕstwo za zašćitowanje USA, München, Amazon, Google, Peugeot a Samsung.
Mě Linux póchada wót awtora Linux-kernela, Fina Linusa Torvaldsa, kenž dotychměst nawjedujo wuwiśe kernela.
WuglědWobdźěłać
Na rozdźěl k wjele komercielnym systemam, njewobstoj jaden jednotny grafiski pówjerch za Linux, dokulaž Linux njejo kšuśe zwězany z takim pówjerchom (jo móžno instalěrowaś system bźez njogo a jano w tekstowem modusu źěłaś − na pśikład na serwerach). Popularne grafiske pówjerchy stej na pś. KDE a GNOME, kenž njejstej specifiskej za Linux, ale źěłatej na wjele unix-pódobnych systemach. Wobstoj teke wjele drugich grafiskich pówjerchow z wšakorakim wuglědanim. Zwětšego distribucija wuběra za sebje jaden pódprěty grafiski pówjerch, su pak distribucije, kótarež daju wužywarjam liche wuzwólenje.
SoftwareWobdźěłać
Na zachopjeńku instalacija noweje software jo se wótměwała z wužyśim kompilacije žrědłowego koda programa, a źěłowe rědy za kompilaciju su byli wažne źěle systema. Někótare distribucije su stwórili swójske formaty binarnych paketow, to wuznamjenijo paketow z kompilěrowanymi programami. Něnto wjele distribucijow dajo móžnosć lažkeje instalacije noweje software pśez manager paketow, kótaryž pokazujo pakety grafiski a wólodujo a konfigurěrujo jo awtomatiski, tak až wužywaŕ njemusy rozměś techniske detaile. Zasej jo pak móžno, programy direktnje ze žrědłowego koda instalěrowaś, jolic njewobstoj binarny paket za danu distribuciju abo wužywaŕ co optiměrowaś program za swój computer.
Popularne formaty binarnych paketow su deb (stwórjony za distribuciju Debian, teke wužywany na pś. wót Ubuntu) a RPM (stwórjony za Red Hat, teke wužywany na pś. wót Fedora, SUSE, CentOS a Mandriva). Zwětšego distribucija wužywa jano jaden format binarnych paketow, jo pak móžno formaty mjazy sobu konwertěrowaś. Paket w danem formaśe pśigótowany za jadnu distribuciju móžo źěłaś w drugej distribuciji, ale njejo garantija za to we wšych padach. Za formaty dajo wjele programow za zastojanje paketow - ako grafiske, tak teke tekstowe.
Su distribucije, źož do togo casa instalacija software wótměwa se pśedewšym ze žrědlowego koda. Tak jo na pś. w Gentoo, kenž specielnje spěchujo taku źěłowu wašnju.
Linux jo zwětšego zwězany z wótworjonym software, źož wužywarje maju lichy pśistup k žrědłowemu kodoju programa. Njejo to pak regula: dajo teke programy za Linux, kenž se wótbywaju jano w binarnej formje, bźez žrědłowego koda, kótaryž dajo se kompilěrowaś. Pśikłady su gónjaki za grafikowe kórty a někótare komercielne programy, ako platforma computerowych graśow Steam wót Valve Corporation, źož za graśa dej se płaśiś a pśistup k nim jo wobgranicowany.


text:
Wjes ma wjace potenciala hač jenož prazwěrjenc a błudźišćo
Mały Wjelkow (CS/SN). Na wčerawšim posedźenju Małowjelkowskeje wjesneje rady přednjese čłon spěchowanskeho towarstwa tamnišeje sotrownje Lutz-Wolfram Reiter mysle, kak móhł so Mały Wjelkow na wubědźowanju „Naša wjes ma přichod“ wobdźělić. Wjesni radźićeljo su jeho konceptej přihłosowali. Přezjedni sej woni běchu, zo ma wjes nimo prazwěrjenca a błudźišća wjace potenciala, kiž pak je přemało znaty. Tak ma Mały Wjelko kompaktny sydlenski wobraz Ochranowskeje bratrowskeje wosady a wězo sotrownju. Jeje struktura z lěta 1770 je so lědma změniła. Žadnostka je tohorunja kěrchow. Tón měł bóle w zjawnosći stać, přetož jeho pochowanska kultura słužeše jako přikład hač do Grönlandskeje a Awstralskeje.


text:
Te¾' Æi¹inski! Wón mjez nami wjac njeje,
Joh' wóèko has³o, hort je womjelkny³
A styski, juski harfy basniskeje.
Hd¼e¾ ¾órli a klukota Kló¹trska Woda a majka pøez lìtstotki brjohi kukowskeho hrod¼i¹æa, tam njedaloko w Kukowje je sta³a kolebka na¹eho basnika. 20. awgusta 1856 so tam Bartecom abo ka¾ jim tam do domu rìkachu ©ewcecom narod¼i hólèec, kotreho¾ na Jakuba wukøæichu. Sydom lìt khod¼e¾e Bartec Jakub do kukowskeje wuèeànje. Dokel¾ njew¹ìdne dary wotkrywa¹e, wotamkny so jemu puæ, kotry¾ wjed¼e¹e k dostojnosæi "knjeza". Wukhod¼iw¹i lìto tachantsku ¹ulu a wot jutrow 1870 hac do Micha³a 1871 preparandu katólskeho wuèeàskeho seminara zastupi jako khowanc do serbskeho seminara w Prazy. Na tutej historiskej pód¼e, hd¼e¾ z elementarnej mocu a z pøik³adnej energiju bije¹e wutroba èìskeho naroda, zaèu so syn s³awneje d¼owki S³awije, a te¾ jemu horje¹e so wutroba a sapa¹e w dotal njeznatym, wohenju na drohi swój ma³y serbowski lud. A w "Serbowcy" bì¹e ¾iwy duch Hórnikowy, ki¾ zas³api te¾ Bartec studenta, zo slìdowa¹e tutón æìà. A hi¾o 1877 bì jako star¹i "Serbowki" sam wurazny wjednik Serbowèanow. Dostudowaw¹i a wustudowaw¹i wróæi so do kraja wótcneho a po jednolìtnym dobrowómistwje bu 27. mìrca 1883 wuswjeæeny na mì¹nika. Njebì jemu popøate skutkowac do³ho mjez serbskim ludom. 1883 bì kap³an w Ralbicach, 1884 bu administrator w Radworju a hi¾o lìto 1887 jeho wotwjed¼e ze Serbow. a w samej cuzbje rozwijeja so m³ode a mu¾ni¹e lìta basnikowe. W njewjeso³ym drohowanju dowjed¼e jeho kap³anska s³u¾ba do ©ìrachowa, 1889 k dwórskej cyrkwi w Drje¾d¼anach, 1896 do kowaàniskeje zaèornjeneje Kamjenicy. A zaso wróæo - ka¾ ¾o³ma - drohuje basnik 1901 jako farski administrator do Radeberga a rozderdany na èuwach (hi¾o lìta 1903) na wotpoèink do raja swojich d¼ìæacych sonow do Kukowa-Panèiæ, zo by tu njezasta³ do³ho, ale dokroèi³ 16. oktobra 1909 tu poslìdnju kroèel do æicheho Wotrowa, hd¼e¾ jeho rozbolane æì³o nìtk spi spar mìra a pokoja.
Serbski narod je zhubi³ swojeho wulkeho, najwjet¹eho poetu. Hdy¾ smy w Zejlerju mìli ludoweho basnika - nam Æi¹inski wup³od¼i klasisku periódu na¹eho basnistwa. Zejleà èeàpa¹e z narodneje pìsnje a pøik³oni so te¾ jeje formje. Æi¹inski wuknje¹e na rozkæìwaæej èìskej poeziji a na swìtowych basnikach; wón je nam pøinjes³ do literatury nowy rym a rythmus, nowu dikciju, nowe formy. Je basnik razu reflektivneho. W tym je podstatny rozd¼ìl mjez Æi¹inskim a Zejlerjom. Zejleà, cyle kuz³u narodneje pìsnje so podaw¹i a w jeje klinje kub³any, sam jeje ducha pøija a njeje za njeho zbo¾owni¹ich khwilow, haè hdy¾ mó¾e tworiæ a spìwaæ, ka¾ sami tworjerjo tych narodnych pìsnjow, hdy¾ z razom pìsnjachu a spìwachu tak radostnje a tak krasnje, d¼ìsæowscy naivnje a jasnje. Æi¹inski je moderni¹i: kontemplativny, individualny, swójski. Wobrazy pøirody a jeje ¾iwjenja wotra¾uja so w jeho du¹i a tak wón z nutrin wuwa¾ujo - wobraz pìsni. Z tym su jeho basnje subjektivne; basnik - hladajo drje k universu a k swojemu ludu, tola ze sebje ceàpa a sebje rysuje, swoje pi¹e ¾iwjenje.
Jeho impulsivna powaha wup³od¼i howrjace ¾iwjenje, ki¾ mìrnje bì so zapoèa³o a w mìrnych kolijach dowukonèi. A tutoho ¾iwjenja wotraz su jeho basnje.
Mi ¾iwjenje bì bój a bìda,
A bróñ a ¹kit a puæ bì pjero.
Z cuzymi zynkami bì z "Knihu sonettow" w lìæe 1884 wotewri³ nowu dobu serbskeje poezije. Krasne myslièki zakuz³aæ do zdobneje rìèe a formy to bì tendenca tuteje knihi, ka¾ te¾ knihi "Formow", w lìæe 1888 wu¹³eje. Tola hi¾o na kóncu "Formow" je rìè wo "roztorhanych trunach". "Mi so spìwaæ njecha" a "mje æìrja do satiry", tak stona wutra¹ena wutroba a krew´ so muæi. Hi¹æe p³uwa pak æi¹e jeho ¾iwjenje w knizy "Pøiroda a wutroba", 1889 wu¹³ej, ka¾ mejski jìzork a jeho ¾o³mièki w tym nalìtmm duchu, w s³ónca mìrnym swìtlenju a spìwje ptaèkow. Tola sæìhowaca perioda so njewjedrata wutwori a z³a. Njedorozumjenje krajanow, lodowa zymnosæ swojich doma a hi¹æe wjacy ranjaca liwkosæ tych, kotrym¾ z krwju swojeje wutroby pisa¹e, basnikowu du¹u rozjìdmi. Daloko wótcneje zemje, w njeèujacej cuzbje, zhórknychu dny samoty, wup³od¼ichu 1899 knihu "Ze ¾iwjenja", hd¼e¾ w zymicy a w æmowych khwilach klinèa struch³e, p³aèite, dotal njes³y¹ane h³osy, kotre¾ dobud¼a wy¹inow w knizy "Z køid³om worjo³skim" (1904). W¹a romanca wutrobinych p³aèow haè k ironiji, k zajìdliwosæi sarkasma stopnjowana wubuchnje tu jìrje. Tu rozlièuje swoje ¾iwjenje a ze swìtom a z lud¼imi so rozlièujo. Tola hi¾o je wukhod¼i³ drohu bolosæiwu dospìw¹i mìrneho pøistawa doma pøi swojich. Prjec je w¹ìdny ho³k, su swìtne starosæe:
"Bart mortwy je, nìt Æi¹inski bud¼ ¾iwy."
Mìr du¹e a wutroby klinèi a poz³aæuje knihu "Za æichim". Je mìr namaka³, dokel¾ je z kó¾deju ¾i³ku swojeje bytosæe zakorjenjeny w Bohu. Bohu dawa èesæ ka¾ je zdobne Serbej. Haj njesmìmy zatajiæ, ale ze sprawnej hordosæu dyrbimy wuznaæ, zo je ka¾ cy³e na¹e wa¹nje, tak te¾ na¹e pismowstwo bohabojne a sprawne, ¹to¾ w po³ñej mìrje p³aæi te¾ w basnjach Æi¹inskeho. A harmóniscy kónci swoje ¾iwjenje. "W pruzy njebjeskej" je hi¾o tu ¾iwy a ¾ed¼i za tamnym rjeñ¹im swìtom.
Za w¹ì basnje Æi¹inskeho je wuznamny jeho razny, wótèinski h³ós: wot prìnjeje "Zrudny wowceà" we "£u¾ièanu" wozjewjeneje haè do poslìdnjeje.
Wósebje "Serbske zynki" su po³ne wohniweje lubosæe k Serbam a styska po nich, po drohich Serbach. Su te¾ "wótre" zynki, liwkim krajanam a wosobam p³aæace. Wura¾uja starosæe, su bojosæ wo wobhro¾enu ródnu zemju a drohe jeje kub³o. Nochced¼a raniæ, pøimaæ: ale pøimnyæ wìzo chced¼a, zo byehu jenych wubud¾a³e z narodneho spanja, druhich pozbìhowa³e k wótèinskej horliwosæi a zaso druhich posylnja³e w njesnadnej, njesebiènej d¼ì³awosæi za na¹ serbski lud. A samsne zynki, samsna lubosæ klinèi z knihi "Z juskom wótèinskim" (1904) a "Wysk a stysk" (1903). Njewuèeàpajomna je basnikowa wutroba, hdy¾ chce serbsku zemju, ki¾ je "radosæ moja, ¾a³osæ moja", wos³awiæ a khwaliæ tule zemju serbsku, serbske cyrkwje, serbsku korhoj, serbske prawo, serbskeho fararja, wuèerja, serbsku rìè, serbsku m³od¼inu a towaàstwa...
Zo njeje basnik jeno¾ lyrik, ale zo je universalny w tworjenju a wumje³skim idealu, dopokazuje Æi¹inski w baladach a romancach "Formow", wosebje pak knihi "Krew a kraj" (1900), dopokazuje dramatiski dar w prìnjej samostatnej èinohrì "Na hrod¼i¹æu" (1880), episki talent w eposu "Nawo¾enja" d¼ewjeæ spìwow wopøijacym (1875-1879). Te¾ w prózy znaje¹e pisaæ, ka¾ dopokazuje jeho roman "Narodowc a wotrod¼enc". Wobknje¾e¹e rìè, ka¾ ¾adyn druhi, wo tym swìdèi te¾ "Lipa Serbska", wubjerny to èasopis najrjeñ¹eho wopomnjeæa, kotry¾ redigowa¹e wot 1877-1881 a belletristiski na¹ èasopis "£u¾ica", kotreje¾ redaktor je by³ wot lìta 1904. Haj Æi¹inski mìje¹e rìè w mocy, a hakle w jeho pìsnjach prawje spóznaje¹, kak wona jeho pos³ucha¹e. Na¹e najwy¹¹e narodne kub³o, najryzy¹i wuliw ludoweje du¹e, serbsku rìè je wón èistu a krasnu pøenjes³ na polu poetiskich skutkow a z genijom Musy ju wuz³oæi³ a pøekrasni³. Wón bì¹e knje¾eà nad serbskej rìèu a literaturu, ka¾ bì jemu wì¹æeàscy praji³ njezapomnity Smoleà. A zawìsæe krasna, wujadrjena a wuh³adkowana je jeho rìè a forma. Wón je pokaza³ hibitosæ, rjanozynk a bohatosæ serbskeje rìèe, sam pak so zjewi³ jako jeje mi¹tr. Wón je na¹ Swjatopo³k Èech z idejoweje, na¹ Jaros³aw Vrchlický z formalneje strony. Wón je serbsku rìè a poeziju na mìstna dowjed³, docy³a jej nowe, na mìstna, kotre¾ su ju staji³e do stawiznow rjaneje literatury, za kotru¾ ani èas ani pøestrìñ nimatej zasadneho wuznama: do literatury njehinjaceje, trajaceje hódnoty:
Tu¾ Æi¹inski: Twój lud Æe njezabud¼e!
Mìj d¼ak, ki¾ hordosæ Serbowstwa sy by³.
Daj Bóh Æi mer a pokoj nìtk tam druhd¼e!
Lud serbski Bóh pak wjesæ a ¹kitaæ chcy³!
Jan Cy¾, £u¾ica 1910.
zpìt na obsah Dal¹í: W zymicy


text:
W serialu „Na serbskich slědach
po Praze“ wjedźe bywši Pražan
Marek Krawc čitarjow na městnosće
w čěskej stolicy, kotrež maja
tež za nas Serbow wulki wuznam.
Dźensa: Klementinum
Po Praskich Hradčanach je Klementinum najrozsahliša skupina baroknych twarjenjow w čěskej stolicy. Do lěta 1556 běchu 32 małych domow, sydom statokow, tři cyrkwje, dwě zahrodźe kaž tež jedyn klóšter na jeho městnje blisko Karloweho mosta. Po zasydlenju jezuitow 1556 wuzwolichu sej jich zastupjerjo tónle powabliwy blečk wosrjedź stareje Prahi, zo bychu sej tam swoje nadobne sydło natwarili, kotrež ma hač do dźensnišeho raz kruteho, wot wonkowneho swěta wotzamknjeneho hrodu. W jeho nutru pak knježeše a knježi nadal čiłe wědomostne žiwjenje.


text:
Prôwdzëwô òszoc
Prôwdzëwô òszoc (Elymus repens (L.) Gould) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Poaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac òszoc i np. òszeca. Mòże bëc zaòszocowóné pòle. Biédni lëdze zbiérelë òszoc, kłedlë ją na jeden wiôdżi kam, a drëdżim tłëklë, żebë mielë co jesc.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 16; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
- Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 341
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Kampanijo, Nippoon i Jo, Yamamoto
Tako informacjo uo hjyrarhji warznos’ci, kero wszystkym niesie powodzynie i korzys’ci
przywjooz rzeh uoonegdaj do mojih ukohanyh Uogewnik S’loonskih ze Japoonije, kaj rzeh boou na szkolyniu, na co
dzisioj niykerzy godajoom przeszpjegi.
Boou rzeh po nowe wjadoomos’ci i umjejyntnos’ci.
I mys’la rze prziwjooz rzeh wtynczos recepta, wedle keryj szuo sie stosowac’ i u nos.
A booua uoona tako jak widzicie na wjyrhu i pohodziooua uod inrzyniera Yamamoty, a tak rihtig to uod
wszystkih Japoon’czykoow. Bo Uooni wszyscy sie doo niyj stosujoom i soom z niyj radzi. Yamamoto ino Mi joom
przekozou.
Za darmo!
Noo, niy coukym.
Hciou, coby Mu za to posuac’ przez kamrata podkoowa.
A rze niy ino u Palin’skego, naszego uostatniego gospodorza, staryh podkoowoow boouo wtynczos
jeszcze pouno, a na dodatek moja kamratka Basia mjaua swoje „don’s’cie” do podkoowoow u siebje
we Nowym Bytoomju, to`h sie zgodzioou.
Jak w czasie wolnym uod roboty kosztowali my s’niym Ih sake, abo Santory Uiski, zrobioone z ryrzu,
to my sie Go pytali uo ta sprawa.
Tak noom joom wytuplikowou:
Nojwarzniejsze soom u Nih Kampanije – Przedsiymbjorstwa.
A to z tyj racje, rze dowajoom uoone robota takym jak Uoon – Yamamoto, ale i poomogajoom inkszym
jak trza, kerzi rzyjoom w Nippoonie – w Japoonji.
Wjelu Japoon’coow, tak jak i inksze obywatele na coukim S’wjecie narzeko na to, rze trza sie
dzielic’ swojymi jynami z inkszymi, kerzi rzyjoom w Nippoonie.
Tam przewarznie taki przeciyntny Yamamoto robi w jednyj Kampanji uod poczoontku do kon’ca - do
pyndzyje. Tak jak Jego Uojciec, co robjoou za rehtora we wjejski szkole, a uod kerego moom rzyczynia dloo Nos po
japoon’sku.
Ale rozumi tyrz to, rze jak by niy dej Borze Jego Kampanji sie niy wjooduo, to snojdzie poomoc i uopjeka
Nippoonu. I dziynki niyj przetrwo do czasu, arz snojdzie nowo robota w inkszyj, lepszyj Kampanji.
Inno rzecz, rze rzodko sie zdarzo coby ftos’ musiou mjynic’ robota.
Niykierym jednak uod czasu do czasu sie to zdarzo.
Tak po prowdzie, Yamamoto mo na utrzimaniu i Kampanijo i Nippoon, ale Uone za to organizujoom i
sprzedowajoom jego robota i zabezpjeczajoom jego byt i bezpjeczyn’stwo.
I tak rihtig ino na to Uoone tam soom. Coby byc’ dloo Niego urzyteczne!
Uoonymu sie werci byc’ na uostatku tyj uznowanyj przez siebie hjyrarhije warznos’ci!
Dowo Mu uoona pewnos’c’ zarobku, poczucie bezpjeczyn’stwa i ryjalno poomoc we
potrzebje.
Bez to Uoon uoo Nie dbo, jak poradzi nojlepi. I jeszcze radzi stosowac’ ta hjyrarhijo inkszym
Norodoom.
Na Nippoon, na zabezpjeczynie wzajymnyh interesoow i wspoolnyh celoow, tak jak wszyndy – puaci
podatki.
Przyznocie, rze za tako rada podkoowa sie nolerzaua – na szczyn’s’cie.
Hciou joom skirz tego, rze mjaua uoona Mu spoominac’ lata nojwjynkszyj s’wjytnos’ci
Nippoonu, kedy wzorami dlo wszystkih byli Samuraje.
Wzoor wszelkih Cnoot i Hoonoru.
Wojowniki, kere mjauy grajfka niy ino do fehtunku na mjecze, ale i boouy wytrwaue w jez’dzie na
kooniah, na keryh przemjyrzali swooj Nippoon.
Kooni jurz tam u nih jest jak na lykarstwo, morze ino w jakyms’ ZOO.
A podkoowoow niy idzie snojs’c’ wcale. Nawet na szczyn’s’cie.
Bez to tyn symbol Samurajoow i Ih kooni, podkoowa, mjaua byc’ dloo Niego talizmanym i potrujnoom
pamjoontkoom: po Samurajah, Ih kooniah i poo Nos - szkolorzah ze S’loonska.
Idzie zrozumiec’ ta Jego fanaberjo.
Jak downy polski Prezydynt, kery wczes’niyj boou elektrykorzym w Stoczni Gdan’skij, tyrz
pojehou do Japoonije, to pomys’lou`eh rze Mu uo tym tyrz pedzoom.
Ale s’cic’ z jakegos’ powodu tyj recepty Mu niy dali, bo hoc’ guosioou, rze
bydzie budowac’ tu „Drugo Japoonijo”, to hyba niy mjou na Jyj tymat coukego know-how.
Szkoda, bo boouy przeca wjelke morzliwos’ci coby joom zastosowac’.
Zdo mi sie, rze Jo jednak mjou u Nih wjynksze uoko.
I co z tego?
Komu ino rzeh moog, to`h ta prowda przekazowou.
Ale mauo kery Mje suhou.
Nawet jeszcze we zaprzeszue wybory samorzoondowe rzeh uo tym przypoominou
i proobowou w koouko tyj recepty zebrac’ zwolynnikoow, kerzi by hcieli sie jyj poddac’ i
joom zastosowac’. Darymnie!
Dziepjyro teroski, po stracoonyh latah, jak jurz je kole 20 procynt bezrobotnyh, zaczynajoom wszyscy
szukac’ receptoow i proobowac’ cos’ robic’.
Ale jurz jest na niykere sposobnos’ci za niyskoro.
Dobry momynt i sposobny czas jurz noom wszyskym uciyk.
Uciykuo tyrz wiela uokazjoow i morzliwos’ci.
Przisuowjowe „pjyn’c’ minut” minoouo.
Nawet Toyota, tyrz przeca z Nippoonu, s’wiyrzo jak noom uostaua s’mjecioono spod nosa.
A szkoda.
Szkoda dobryj Kampanije!
Teroski zmondrzauy jurz nawet stare i staue koonsumynty naszyh podatkoow, kere uod lot ulokowane soom we
„nadbudowje”.
Wjedzoom uo tym, bo to nareszcie spokopjyli i publicznie guoszoom, irze bez „bazy”
przepadnoom. Niy ino uooni.
Dowo to nowo nadzieja dlo takih jak My, kerzi skozani byli na wjeczno mordynga i tyranie przi tworzyniu
„bazy”.
Niydugo moomy wuazic’ do Unije Europyjski.
Tam „nadbudowa” pewnikym jurz majoom naryhtowano i w koomplecie.
Ale czy zadbajoom uo „baza”?
Czy powstanoom na S’loonsku nowe Kampanije, mjejscowo podstawa egzystyncji we europyjski
rzeczywistos’ci?
Ze czyjoom poomocoom?
A stare czy wytrzimjoom koonkuryncjo?
Jake mo na to recepty tyn nowy Nippoon?
I czy polsko wjynkszos’c’ niy zasztopuje naszego ku Niymu doonrzynio?
Jurz przeca kalkulujoom - czy to sie im bydzie wercic’?!
Idzie referyndoom, to sie przekoonomy i wszystkego dowjymy!
Hyba rze zadecydujoom zas’ za Nos!
Antoni Respondek


text:
Z decemberskim čisłom přiłohi Serbskich Nowin „Kultura a wuměłstwo“ so jeje wjelelětny redaktor Alfons Wićaz zdobom rozžohnuje. Mjeztym 74lětny žurnalist bě mnohe lěta zamołwity za planowanje a zestajenje přiłohi. Za třistronsku měsačnu přiłohu spisa wón njeličomne swójske přinoški, redigowaše připisy swobodnych awtorow a spřihotowa je za wozjewjenje. Je z awtorami hromadźe dźěłał a jich k pisanju pohonjał.
Z bywšim šefredaktorom Noweje doby Sieghardom Kozelom bě Chróšćan 23. junija 1979 z prěnim wudaćom „Wuměłstwo a literatura“ přiłohu załožił a ju hač do lěta 1991 zamołwjał. Po nawróće do redakcije SN lěta 2000 bě Alfons Wićaz jeje redigowanje 2009 znowa přewzał. Wot julija 2010, po tym zo bě na wuměnk šoł, wukonješe redaktorstwo přiłohi dale jako swobodny žurnalist, a to hač do dźensnišeho. W tym času je za přiłohu wjac hač sto wjetšich portretow wo wuměłcach a kulturnikach z Łužicy a ze słowjanskeho wukraja spisał.
W mjenje redakcije Serbskich Nowin wuprajam Alfonsej Wićazej wulki respekt před zdokonjanym a wutrobny dźak za wjelelětne swěrne, swědomite a spušćomne dźěło.


text:
Diluvialna doba na¹eje zemje je potajna hranica swìtnych a zemskich stawiznow. Jeje èas mó¾emy d¼ensa lìpje postajiæ haè prjedy. Mjez tym w¹ak, zo po pøepytowanjach poslednich 30 lìt d¼ensa egiptske stawizny haè nìhd¼e do lìta 4000 pøed Khr. derje dosæ znajemy, w Europje stawizniske ¾ór³a wjele prjedy zaprahuja, dosahujo z najwy¹a haè do 15. stotka pøed Khr. Wo tym, ¹to¾ je so prjedy wo ¾iwjenju europiskich ludow podawa³o, zamó¾e nam jeno¾ prahistorija nìkajke wotmo³wjenje daæ. Wuèeni su stawizny zemje do wìstych periodow z kharakteristiskimi zwìrjatami a rostlinami d¼ìlili. Papro¹i wuhloweje doby slìdowachu jehlinowe a hi¹æe pozd¼i¹o lisæowe ¹tomy krydoweho èasa, skónènje rostliny z jasnje wid¼omym kæìnjom. Podobnje mó¾emy zwìrinu w njed¼ìlenym zwjazku wot jednorych haè k wy¹e organizowanym formam sæìhowaæ, haè k runje khod¼acej è³owskej wopicy pøed ne¹to lìtami w tøeæej podzemskej wor¹æe wosrjed¼ kupy Javy namakanej. Pøirodospytnicy w jeje kosæowcu pøedkhad¼ace formy praè³owjeka zeznawaju. Njed¼iwajo na tutu, tola hi¹æe trochu njedowuslìd¼enu namakanku - pokazuja nam druhe, zo je praè³owjek hi¾o wìstu kulturu mì³. Wosebje prawobydlerjo Europy stojachu na pøimìrjenje wysokim stojni¹æu zd¼ì³anosæe. Ze spod¼iwanjom wid¼imy, zo na¹ d¼ìl zemje w tøeæej dobje a w jeje mócnej vegetaciji hi¹æe njebì wot lud¼i wobydleny. Prìnje dopokazy wo è³owjeku nakhad¼amy hakle w slìdowacym lodowym èasu. Tehdom njebìchu jeno¾ Alpy, ale te¾ hornje W³ochi, ©wabska, haj samo srjed¼no-nìmska hornina z lodowcami pøikryte, a wot sewjera pøikhad¼ujo napjelnjachu lodowe rìki wu¾³ob baltyskeho morja, d¼ìl sewjerneho morja a po³nócnu nìtèi¹u Nìmsku. Rostliny a zwìrjata so k ju¾nyrii pobrjoham Europy, z d¼ìla samo do Afriki naspjet wróæachu, z d¼ìla do cy³a zahinychu. Za nimi pak æi¹æachu so wot po³nocy druhe dru¾iny, ki¾ zymu znjesechu. Srjed¼ tuteje tak mócnje premìnjeneje pøirody stoje¹e nìtko è³owjek, Powostanki jeho byæa namaka¹ w Francózskej a w Nìmskej w¹ud¼om w tych stronach, ki¾ w lodowym èasu zalod¼ene njebìchu. Tajke namakanki wobstojeju z brónjow, ruèneje a domjaceje nadoby, pychi, w¹elkich wotpadkow a mjenje abo lìpje zd¼er¾anych kosæowcow. S³awne su wosebje namakanki w Scusssquelle w ©wabskej a z Taubacha w Ilminym dole pola Weimara. Flora a fauna prìñ¹eje pokazujetej docy³a sewjerny raz, mjez tym zo staro¾itnosæe z Taubacha pózdni¹emu - srjed¼olodowemu - èasu pøis³u¹eju. Jim podobne su namakanki z wulkich podzemskich prózdnjencow w Francózskej a ©wabskej. Z³o¾imy-li w¹itke tute powostanki porunjo sebi, dóstawamy slìdowacy wobraz diluvialneho è³owjeka:
Diluvialny è³owjek mìje¹e hi¾o wìstu prìnjotnu zd¼ì³anosæ, nakhad¼amy pola njeho prìnje spoèatki rjemjes³a a druhich wustojnosæow. Wón bì hoñtwjeà, runajo so w tym snad¼ sewjerno-amerikanskim Indijanam abo Èukæam w Asijskej. Swoje brónje hotowje¹e sebi z wótrych kamjenjow, ki¾ z rjemje¹kami k nìkajkemu toporu wjaza¹e. H³owna d¼iwina bìchu w tym èasu bìhaèe, hobrske jelenje, mamuty a prózdnjenske mjedwjed¼e, ki¾ tra¹ w jamach ³oje¹e. Pøeto¾ ze swojimi kiprymi a snadnymi brónjemi sebi z æe¾ka zwìri tamnym sylnym a d¼iwim zwìriskam swobodnje napøeæiwo stupiæ.
Hoñtwjeàski dobytk rozumje¹e wuko¾iæ a wukutliæ, trjebajo pøi tym kamjeñtny nó¾ abo mjedwjed¼owe èelesno. Mjaso pjeèe¹e sebi na wohnju a spó¾era je drje te¾ na po³ syre. Pozd¼i¹o nawukny, sebi je wariæ w hustopleæenych witkowych korbach, z nutøka z hlinu zamazanych. Pøez to dóñd¼e najskeà¹o k hornèeàstwu. K wotmìnjenju jìd¼e¹e hdys a hdys ryby, ki¾ bì sebi z rohowej wudu popadny³. Po wobjed¼e wotpoèowa¹e mu¾ na mjedwjed¼owej ko¾i, mjez tym zo ¾ona swoje hospodaàske pøis³u¹nosæe wobstarova¹e. ©ije¹e drasty ze ¹idle¹kom, ki¾ bì sebi z jelenjoweje kóstki wud¼ì³a³a a te¾ z tajkimi jeh³ami. Wìzo bìchu drasty jeno¾ z ko¾ow, pøeto¾ pøasæ a tkaæ diluvialny è³owjek njerozumje¹e. Pièk wón najskeà¹o by³ njeje, pøeto¾ porìdko nakhad¼eju so piwne sudowja, ka¾ wobd¼ì³ane jelenjace nopy. Tola pychu wón hi¾o znaje¹e a lubowa¹e. Na to pokazuja pøewjeræene zuby d¼iwich konjow a èelesna d¼iwich kóèkow, ka¾ te¾ kruchi èeàwjenca, z kotrym¾ so wìsæe barbje¹e. Z toho hódamy, zo je so te¾ zawjeseliæ wìd¼i³ w swojim ¾iwjenju. Wurìzanki a wudypanki na rohach wobswìdèuja nam, zo su nìkotre splahi hi¾o spoèatki wumje³stwa dóspì³e, pøeto¾ wone pokazuja na wótre wobked¼bowanje pøirody. - Ma³o wìmy wo wobydlenjach diluvialneho è³owjeka. Bydle¹e najskeà¹o w lìæe pod ko¾anymi stanami a w zymje pyta¹e wuæek w zemskich prózdnjencach a ¹ka³obach. Normalnu æìlnu postawu praè³owjeka rysowaæ je æe¾ko, dokel¾ hi¾o tehdom w¹elake splahi w Europje byd³achu; najèasæi¹o namakachu so do³zy lud¼o z do³himi nopami. ȳowjeka diluvialneho èasa slìdowachu lud¼o kamjeñtneho èasa, ki¾ su z kolikowych twarbow bli¾e znaæi. Wot skónèenja lodoweho èasa je so - ka¾ w¹elake woblièenja pøezjedne dopokazuja - nìhd¼e 20.000 haè 40.000 lìt miny³o. Kak snadnu¹ke zda so nam napøeæiwo tutej lièbje tamnych 1500 lìt pøed Khr., ki¾ kónc historiskeho pøepytowanja w Europje woznamjenjeju!
Jan Keàk, £u¾ica 1901.
zpìt na obsah Dal¹í: Nì¹to z geologiskeho twara wokolnosæe Budy¹ina


text:
Promocyjo ksiōnżki “Jo był ukradziōny. Tragedia Górnośląska. Ziemia Rybnicka”
We piōntek, 14 wrzejśnia, we Bibliotyce Publicznyj im. Hynryka Mikołaja Góreckiego w Rydułtowach dzioła sie promocyjo II wydanio ksiōnżki “Jo był ukradziōny. Tragedia Górnośląska. Ziemia Rybnicka.”
Zaczła sie krōtkim 15-minutowym spektaklym, ze słowami ôd Łucyji Porwoł, kiero w 1945r. miała 14 rokōw: “1945, ‘rok wyzwolynia’, ale jo ôdczuła go jak rok zniewolynia, pogardy, bezbożności, kero przyszła do nos nie yno z Ruskimi ale i z Polokami.”
Ksiōnżka powstała dziynki staraniōm Marka Wystyrka, prezesa ferajny ‘Moje Miasto’ w Rydułtowach a myśla. Poza autorami ksiōnżki, prof. Kazimierzym Miroszewskim i drem Mateuszym Sobeczko, głos zabroł tyż Alojzy Lysko, autor ksiōnżek na ten tymat tragedyji gōrnoślōnskij.
Byli tyż przedstawiciele władzōw miastōw ôkryngu rybnickigo, we tym wiceprezydynt Rybnika Piotr Masłowski. Postrzōd zaproszōnych gości bōł prezys DURŚ a zarazym syn spōłautorki ksiōnżki – Józef Porwoł.
Fotografije: Jōzef Porwoł


text:
Na Wielkanoc wszyndzie1 połno2 krōliczkōw i hazokōw3, to żech sie pomyśloł, że do brytfanki tyż sie jednego wciepna4 😉
Tyn recept5 je richtich6 ajnfachowy7, ale krōlik wylŏz8 ś niego idealny… a na deser mogecie sie zjejś takego szokoladowego 😉
Co potrza?
1 krōlik
2 zōmbki czosku
2 łeżeczki mostrichu9 (jŏ żech mioł mostrich Dijon)
sōl i pieprz
100 ml biołego wytrawnego wina
łeżka mōnki kartŏflanyj10
100 ml śmietōnki (nojlepi 30 %)
Dziyń pryndzyj nasmarowołech krōlika wyciśniyntym czoskym i mostrichym, dołech na niego tyż trocha soli i pieprzu. Na drugi dziyń opiyk żech go na patelni i wciep11 do brytfanki. Wlołech tam trocha wody, wino i potyn bez 2-3 godziny sie warzōł na małym ôgniu.
Na kōniec wciep żech go do bratruły12– bez zōłzy- na 15 minut na funkcja grill (na średniyj mocy), żeby sie rōwno przibrōnŏciōł13.
Do zōłzy14 wlołech rozfyrlanoł15 we zimnyj wodzie mōnka, śmiytōnka i jak sie to uwarzōło, to jeszcze żech ta zōłza trocha dosmakowoł16 solōm i pieprzym. Wyciōng żech miyso ze bratruły i na talyrzu ôblołech je zōłzōm.
Jŏ żech jŏd go ze modrōm kapustōm i klōzkami, ale do takego krōlika to i nudle abo i kartŏfle tyż przipasujōm. Smacznego 🙂
1wszędzie
2pełno
3zajęcy
4wrzucę
5przepis
6naprawdę
7prosty
8wyszedł
9musztardy
10ziemniaczanej
11wrzuciłem
12piekarnika
13przypiekł
14sosu
15roztrzepaną
16przyprawiłem


text:
Lubi čitarjo našeje kolumny, tež w lěće 2020 směmy so zaso na někotryžkuli sportowy wulkopodawk wjeselić. Prjed hač sportowe lěto zhromadnje přeńdźemy, mam hišće nowosć z medijow za was. Wotnětka njewusyła mjenujcy Serbski rozhłós wšědnje jenož hodźinku dlěje, ale přidatnje směmy so wotnětka tež kóždu srjedu na dalši rańši sportowy přinošk wjeselić.
Prěni wulki wjeršk lěta, 68. turneja sněhakowarjow po štyrjoch skakanišćach, so dźensa kónči. Njewostanje pak to jenički sportowy podawk w zymje. Hnydom tři dalše spočatk lěta na nas čakaja. Hižo štwórtk so swětowe mišterstwa w mjetańcy zahaja. Wone su lětsa w Awstriskej, Šwedskej a Norwegskej. Šansu na dobyće wuličeja sej při tym tež chowancy trenarja Christiana Prokopa. Cil Němcow wšak rěka: znajmjeńša połfinale. Apropos finale. Mjeztym hižo 54. raz budźe spočatk februara tak mjenowany „super bowl“, potajkim kónčna sezonowa hra w american footballu. A srjedź februara přewjedu w južnotirolskim Antholzu swětowe mišterstwa w biatlonje.


text:
Marek Krawc rozprawja z čěskeje stolicy za Serbske Nowiny
Zrudźaca powěsć wo smjerći swětoznateho režisera a dźiwadźelnika Jiříja Menzela rozšěrja so po cyłej Čěskej. 82lětny přewšo woblubowany Praski wuměłc je 5. požnjenca po ćežkej chorosći w kruhu swójbnych zemrěł. Menzel słušeše k hłownym wosobinam noweje žołmy čěskosłowakskeho filma. Za komediju „Ostře sledované vlaky“ (Lubosć po jězbnym planje) spožčichu jemu 1966 Oscara za najlěpši wukrajny přinošk. Nawjerćał je hišće dalše komedije, na př. „Obsluhoval jsem anglického krále“ (Posłužował sym jendźelskeho krala) z Juliju Jentsch a Oldřichom Kaiserom, kotraž žněješe po cyłym swěće wulki wuspěch.


text:
Angelsko godka
Angelsko godka (ang. English language ɪŋglɪʃ 'læŋgwɪʤ) – urzyndowo godka na terytorjach zależnych Wjelgij Brytańije, a we wjynkszośći jeji bůłych kolůńiji i důmińjůw, p.in. Irlandyji, Kanadźe, RPA, Australiji i Nowyj Zelandyji.
Terozki używo jům kole 400 miljůnůw ludźi kej uojczysto godka, a 1,2 - 1,6 miljarda kej uobco godka.
We sůmy Wjelgij Brytańije angelsko godka je de facto godkům urzyndowům, nale formalńy państwo to ńy mo żodnej uoficjalńy ustalůnej urzyndowyj godki. Podano sytuacyjo je tyż we Zjednoczůnych Sztatach[1]. Angelski noleży do uoficjalnych godek ONZ, a uod XX wjeku je nojczyńśći używanům godkům we kůntaktach mjyndzynarodowych. Roz na kedy uokreślany kej pjyrszo ůńiwersalno godka ludzkośći[2].
Angelsko godka je fest zrůżńicowano geůgraficzńy. Djalykty růżnům śe fůnetykům, słowńictwym i do pewnygo stopńo gramatykům.
FamilijoEdytuj
- Godki indoojropejske
Pisowńo i fůnetykaEdytuj
Alfabyt angelski je uobecńy taki sům kej alfabyt łaćiński i skłodo śe s dwadźeśća sześću buchsztabůw:
Gramatyka angelskij godkiEdytuj
Angelsko godka je godkům pozycyjnům a analitycznům (wjelge znoczyńy majům czasowńiki pośiłkowe), nale wystympujům tyż ńykere elymynty fleksyji. Sům to relikty indoeuropejskigo systymu deklinacyji i kůńůgacyji, we pełńi zachowanygo we godkach słowjańskych i łaćińy, a we tajli we staroangelskej godce. Uodmjano bez przipadki dotyczy zaimkůw, rzeczowńiki pośadajům yno dopełńacz (Saxon genitive), tworzůny s kůńcůwkům -s.
W angelskej godce wystympujům przedimki: uokreślůny the i ńyokreślůny a(n). Formy an używa śe przed wyrazůma wymawjanymi s nagosowům samůgoskům - an hour nale a European. Co ńyzwykłe wśrůd godek indoojropejskych, ńy istńije kategoryja rodzaju gramatycznygo, s wyjůntkym zaimkůw trzećij uosoby liczby pojydynczej.
CzasyEdytuj
W angelskij godce je szesnośće czasůw (sztyry czasy po sztyry aspekty czasowe). Půńiższo tabela przedstawjo przikładowe zdańi we 16 czasach strůny czynnej (Present Simple: I do - Robia):
Wśrůd jynzykoznawcůw ńy mo połnej zgody co do tygo, eli kożdům s podanych wyżej kůnstrukcyji uważoć za samodźelny czas. Ńykerzi wyrůżńajům we angelszczyźńy jydyńy czas przeszły i teraźńijszy (ze wzglyndu na istńyńy we ńich prostych form czasowńika), pozostołe zaś czasy uważajům za aspekty tych dwůch czasůw.
SkładńoEdytuj
Podstawowym szykym zdańo je SVO, podańy kej we Ślůnskej godce. Wyrazy uokreślajůnce poprzedzajům uokreślane. Szyk zdańo je uo wjela myńi swobodny we porůwnańu s Ślůnskům godkům.
PrzipisyEdytuj
Linki zewnyntrzneEdytuj
Zajty uo angelskij godce
Dykcjonorze
- MultiSłownik (De Agostini)
- Słownik angelskij godki (Cambridge)
- Słownik angelskij godki (Merriam-Webster)
- Słownik angelskij godki (Oxford)
Translatory
- Translatica PWN (tłůmaczy zdańo i cołe zajty)
- Translation-guide.com (tůmaczy zdańo i cołe zajty)


text:
Herodot
Herodot s Halikarnasu (gr.: Ἡpόδotoς ὁ Ἁλιkapvaσσeύς Herodotos ho Halikarnasseus) – historyk grecki rodzůny ůng. 484 p.n.e. we Halikarnaśe (za czasůw rzimskich Peronium, terozki Bodrum we Turcyje), um. ůng. 426 p.n.e. we Thurioj abo Atynach. Mjanowany "Fatrym geszychty". Jedyne jygo dźeło, kere śe uostoło do naszych czasůw, to je 9-tůmowo relacyjo s perskich wojyn, we kery uopisoł uůn tyż geografijo a historyjo Hellady, Persyje, Egiptu a inkszych krajůw nauobkoło, kero mo titel "Dźeje" (gr. Ἱσtopίaι Historiai, łac. Historiae).


text:
Groziōł familiji nożym i padoł, iże wysadzi pōmiyszkanie
Nojprzōd sterroryzowoł familijõ nożym, a potym groziōł nim mōndurowym. Zabarykadowoł sie w pōmiyszkaniu i przepowiadoł, iże wysadzi je w luft. Ulygnōł po ôsprŏwkach z katowickimi negocjatorami, co przijechali do Żor na prośbã miyjscowych szandarōw.
Wczorej przed 21.00 ôficyr dinstu żorskij kōmyndy dostoł zgłoszynie ôd dyspozytora Wojewōdzkigo Cyntrum Powiadōmianiŏ Retunkowego w Katowicach ô tym, iże na ôsiedlu Sikorskigo chop zawar sie z familijōm w pōmiyszkaniu i grozi im nożym.
Ôficyr dinstu zarŏz na miyjsce posłoł patrol. Szandarōm dźwiyrze ôtwar chop, co machoł ôstrym nŏrzyńdziym i wziōn im grozić. Jak poradziyli uniknōńć szlagōw, agresōr trzasnōł dźwiyrzami i zawar je na klucz. Wtynczŏs dyżurny posłoł ekstra patrole, bo interwyniujōncy szandarzi w bez tyn czas usłyszeli, iże 34-latek chce „wysadzić w luft pōmiyszkanie”.
Pod blokym społym ze dalszymi patrolami pokŏzało sie piyńć zastympów fojerwery, pogotowie gazowe i ambulans. Z budōnku ewakuowano bez 20 miyszkańcōw siyni, w tym bratōw i ôjca ôd 34-latka. Ci ôstatni, po tym jak skryli sie w izbie, uciykli bez ôkno ôd pōmiyszkaniŏ dziynki tymu, iże ôno je na parterze.
Po ewakuacyji miyszkańcōw, co dostali propozycyjõ schrōniyniŏ we Cyntrum Ôrganizacyji Niyregyrōnkowych w Żorach, i ôdetniyńciu gazu do pōmiyszkań do akcyje przistōmpiyli policyjni negocjatorzi z Katowic. To dziynki gŏdce z niymi 34-latek przed godzinōm 2.00 uzdoł sie przed siebie wyjś z pōmiyszkaniŏ, po czym trefiōł pod ôpiekã medycznõ. Po podszukaniu ôd fachmanōw, chop ôstoł zastawiōny ôd żorskich wachtyrzōw prawa.
Mōndurowi przeszukali pōmiyszkanie, ale niy znŏdli w nim żŏdnych niybezpiecznych przedmiotōw ani materyji, co niymi groziōł 34-latek. Miyszkańcy bloku wrōciyli do dōmōw, a chop trefiōł do policyjnyj cele. Hned szandarzi społym ze prokuratorym uzdajōm jake chop usłyszy ôbskarżynia.
Fotografijŏ na wiyrchu: KMP Żory


text:
Arabiske mórjo
Arabske morjo jo źěl Indiskego oceana mjaz Aziju a Afriku. Na pódzajtšu granicujo z Indiskeju połkupu, na pódpołnocy z Iranom a Pakistanom, a na pódwjacorje z Omanom a Jemenom na Arabiskej połkupje a ze Somaliju w Africe. Arabiske mórjo jo pśez Adenski zalew z Cerwjenym mórjom zwězane (a dalej pśez Suezkanal ze Srjejźnym mórjom) a pśez Omanski zalew z Persiskim zalewom.
Mórjo ma płoninu wót pśisamem styrich milionow kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 4 625 metrow.
Wuznamne města a pśistawy Arabiskego mórja su na pśikład Bombay w Indiskej, Maskat w Omanje a Karači w Pakistanje.


text:
Jurij Žur (1788)
Jurij Žur (němsce Georg Juhr; * 10. septembra 1788 w Židźinom, † 20. junija 1813 w Budyšinje) bě serbski wučer a serbowědny slědźer.
Narodźi so jako syn małeho žiwnosćerja w Židźinom a wopyta najprjedy měšćansku šulu we Wojerecach a wot 1803 do 1807 Budyski gymnazij. Wot 1807 do 1810 studowaše teologiju w Lipsku. Wot 1810 do 1813 dźěłaše jako wučer při nowozałoženej šuli za chude dźěći w Budyšinje.
Žur studowaše serbske dialekty, dźěłaše na słowniku a serbskej rěčnicy, haješe w Lipsku wuske kontakty z druhimi Słowjanami a nawukny čěsce, pólsce, serbisce a rusce.
Jako wučer wuznamjenješe so ze zasłužbami wo wuwiće ludoweho šulstwa. W napoleonskej wójnje wěnowaše so wothladanju schorjenych, při čimž so sam natykny a zemrě.
ŽórłoWobdźěłać
- Marja Kubašec: Žur, Jurij [1]. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 654


text:
Biblia (XIII)
Abraham i Lot
Ze Egiptu poszou Abram ze kobiytom, ze coukim co miou mit, i tysz ze Lotym, furt do Negeb. A miou Abram tera mocka,
bydlontkow, srebra i zuota. Szli bezto poleku , i tak zaszli bez Negeb aze do Betel, tam kaj juz przedtym miou oboz
miyndzy Betel i Aj, tam kaj tysz piyrwyj narichtowou Ponboczkowi outorz i kaj wzywou imie od Ponboczka. Lot, kery szou
mit ze Abramym , miou tysz owieczki, cigi, wouy i celty. Ale ta ziymia boua za mauo coby im dwom stykua., bo aze za tela
mieli bydlontkow; bezto musieli sie rozynsc. A roz kej sie powadziyli te co pasli bydlontka od Abrama ze tymi kere pasli
te od Lota – na tyn czas we tyj ziymi miyszkali Kanaanejczyki i Peryzzyty – to pedziou Abram do Lota: Niy
bydymy sie wadzic my i tysz te co nasze bydlontka pasom, dyc przeca som my krewne. Dyc couko ta ziymia je do cia otwarto.
Idz kajs indziyj niz jo! Kej ty pondziesz na lewo zajta, to jo ponda na prawo, a kej ty pondziesz we prawo zajta jo
ponda we lewo. Na tyn czas Lot obejzou sie ku przodkowi i merknou ize couko ziymia tam kaj je Jordanu, i aze ku Soar, je
choby ogrod ze wodom, choby ogrod od Ponboczka , choby ziymia egipsko (jak jeszcze Pon Bog niy pokarou Sodomy i Gomory).
Tak wybrou se Lot ta couko ziymia kole Jordanu i poszou richtunk wschod. Tako sie oba musieli rozynsc. Abram ostou sie
we ziymi Kanaan, Lot juzas we okolicy Jordanu, a celty odniego stawiou aze ku Sodomie. Ale ludzie kere miyszkali we
Sodomie byli zue, i fest grzeszyli do Ponboczka. Kej Lot poszou furt od Abrama, to Pon Pog pedzieli tak: Kukmal Abram
przed sia i obejrz ze tego placu kaj zes stanou richtunk pounoc i richtunk poudnie, richtunk wschod i tam kaj je
morze(richtunk zachod); couko ta ziymia kero widzisz dowomy ci i odciebie bajtlom coby jom sztyjc mieli. A bajtli od
twoich bajtli zrobiymy tela wiela je ziorkow ziymi; keby kery poradziou porachowac ziorka ziymi, to poradziou by tak ich
porachowac. Wston i przelyz couko ta ziymia tak jak je dugo i szyroko; dowomy jom ciebie. Abram poskuodou odniego celty
i prziszou tam kaj je Hebron, do ajchow Mamre. Tam sie ostou i postowiou outorz do Pona Boga.
I. Cz.
Soar – inaczyj tysz Coar abo Zoar
Do ajchow – do dymbow.
Kukmal – ze niymieckego guck mal (obejrz se)


text:
Göteborg
Göteborg ? / i [ˌʝøtəˈbɔrj] je wulkoměsto w Šwedskej, kotrež leži při Kattegaće, mórskim přeliwje mjez Sewjernym a Baltiskim morjom. Hačrunjež běše městnosć hižo přez lěttysacami wobsydlena, załoži so dźensniše město Göteborg hakle w lěće 1619.
Techniska uniwersita Chalmers załoži so 1829. Mjez jeje studentami běštaj tež norwegski železniski inženjer Carl Abraham Pihl (1825–1897) a šwedski nošer Nobeloweho myta za fyziku Gustaf Dalén (1869–1937). Statna Göteborgska uniwersita so w lěće 1891 załoži.