text:
Deimos
Deimos (abo Dejmos; ze gr. trwoga) to mjyńszy a dalszy s dwůch kśynżycůw Marsa. Deimos je planetojidům przechwycůnům bez Marsa. Mjano kśynżyca je uod syna Boga Aresa we mitologiji greckij.
Uodkrycie[Sprowjej]
Uodkrywcům Deimosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 12 śyrpńo 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 7:48 UTC. Kapka dńi ńyskorzi (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Fobosa.
Uorbita[Sprowjej]
Mars uoglůndany s Deimosa je 1000 razy wjynkszy (ze szyrzkům kůntowům 33°) a 400 razy klarowńiejszy uod Mjeśůnczka we pełńi. Deimos uoglůndany s Marsa mo szyrzke kůntowům ńy wjynkszům kej 2,5' a gouymi ślypjůma wyglůndo kej gwjozda. Jego maksymalno klarowność s Marsa je taka, kej Wynus uoglůndanyj s Źymje. Uokres objygu wynośi ůngyfer 30,5 h. Beztůż prowje pokrywo śe uůn s dugośćům marsjańskij doby (24,5 h). Deimos je fest blisko powjyrzchńe planety . Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 82°.
Charakterystyka fizyczno[Sprowjej]
Deimos je to planetojida, kera we strone Marsa uostoua skerowana bez pole grawitacyjne Jowisza. Je uůn fest ńysferyczny a mo wymjary 15 × 12 × 10 km. Deimos skłodo śe s lodu a skoł bogatych we wůngel. Jego powjyrzchńo je pokryta kraterami. Masa kśynżyca je fest mało: ~1,4687×1015 kg – ponad 3 razy mjyńszo uod gůry Gjewůnt.


c: text/html

text:
Wagina
Wagina je primarny splažny organ žónskich cycakow a tuž tež žony. Ma formu rozćahujomneje hadźicy a zwjazuje maćerničnu wotwěru z předdwórom waginy. Při splažnym wobchadźe wona penis a muski sperma přijimuje, nimo toho je wagina dźěl rodźeńcoweje wotwěry. Jeje dołhosć wučini w normalnym stawje někak 8-12 cm pola dorosćenych žonow.
Wonkowny, widźomny kónc čłowječeje waginy słuša k wulwje, kotraž ma - zhromadnje z łoskotakom - zasadny wuznam za seksualne rozhorjenje žony, zwjetša bóle hač nutřkowny dźěl waginy.
We wobchadnej rěči wužiwa so zapřijeće wagina husto za cyłu wulwu, što pak prawje njeje. Słowo pochadźa z łaćonšćiny a woznamjenješe poprawom „nóžnje (mječa)“. Wot toho pochadźa tež němske zapřijeće „Scheide“.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Indyjski Uocean
Uocean Indyjski to je třeći podug wjelgośći zborńik wodny na Źymje, kery zajmuje ůng. 20% powjyřchńe Wšechuoceanu. Uod půunocy je uograńičůny bez Azyjo, uod zachodu bez Půuwysep Arabski a Afrika, uod wschodu bez Půuwysep Malajski, Wyspy Sundajske a Australijo, a uod pouedńa bez Antarktyda. Uownymi grańcůa sům pouedńiki 20° a 147° E. Zajmuje 73 556 000 km², kej wličyć tyž Moře Čyrwůne a Zatoka Persko. Středńo guymbokość 3890 m, maksymalno 8047 m (Guymbja Diamantina). Je to uocean fest gorki, we jygo půunocnyj tajli tymperatura řodko spado půńižyj 25 °C, a středńo wynośi 17 °C. Zasolyńy 34,8‰.


text:
Solidarnosc, Solidarnosc... en
Solidarnosc, Solidarnosc... is a 2005 comedy drama historical film written by Filip Bajon, Jacek Bromski, Ryszard Bugajski, Jerzy Domaradzki, Feliks Falk, Robert Glinski, Andrzej Jakimowski, Jan Jakub Kolski, Wojciech Lepianka, Juliusz Machulski, Jaroslaw Sokól, Malgorzata Szumowska, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda, Zbigniew Wichlacz, and Krzysztof Zanussi; directed by Filip Bajon, Jacek Bromski, Ryszard Bugajski, Jerzy Domaradzki, Feliks Falk, Robert Glinski, Andrzej Jakimowski, Jan Jakub Kolski, Juliusz Machulski, Malgorzata Szumowska, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda, and Krzysztof Zanussi. [ - ]
Freebase Commons Metaweb System Types /type
- #9202a8c04000641f800000001fe41706
- Solidarnosc, Solidarnosc...
- Sunday, January 15, 2012 7:50 PM
- -
- /m/0hz85s6
- 단결. 단결 ko
- Solidarnosc, Solidarnosc... is a 2005 comedy drama historical film written by Filip Bajon, Jacek Bromski, Ryszard Bugajski, Jerzy Domaradzki, Feliks Falk, Robert Glinski, Andrzej Jakimowski, Jan Jakub Kolski, Wojciech Lepianka, Juliusz Machulski, Jaroslaw Sokól, Malgorzata Szumowska, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda, Zbigniew Wichlacz, and Krzysztof Zanussi; directed by Filip Bajon, Jacek Bromski, Ryszard Bugajski, Jerzy Domaradzki, Feliks Falk, Robert Glinski, Andrzej Jakimowski, Jan Jakub Kolski, Juliusz Machulski, Malgorzata Szumowska, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda, and Krzysztof Zanussi.
- -
- -
- -
- -
- Thursday, August 28, 2014 7:02 AM


text:
Juro Surowin
Georg Julius Justus Sauerwein (*15. januara 1831 w Hannoverje; † 16. decembra 1904 w Kristianiji, dźensa Oslo) bě němski publicist, rěčny wědomostnik a humanist zakitowar mjeńšinowych rěčow (delnjoserbski, litawski) w Němskim kejžorstwje.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Georg Sauerwein (serbsce: Juro Surowin) je so narodźił jako syn fararja w Hannoverje a je w Gronauje (Leine) wotrostł. Ze 17 lětami je złožił maturu a je šoł na studij rěčnych wědomosćow a teologije do Göttingena. Je pak chodźił tež na čitanja fyziki, chemije a botaniki. Po třoch lětach je studij bjez wotzamknjenja přetorhnył a je por lět we Walesu a Jendźelskej přežiwił. Tam je pytnył swój rěčny talent. Za čas swojeho žiwjenja je nawuknył wjace hač 60 rěčow a dialektow.
Ze 24 lětami je wozjewił jendźelsko-turkowski słownik. Wot 1857 je był priwatny wučer princesny Elisabethy z Neuwieda, kotraž je była pozdźišo kralowna Rumunskeje a znata jako spisowaćelka pod pseudonymom Carmen Sylwa. Powěda so, zo je zwjazało jeju někotre lěta potajene lubosćinska afera.
Wot 1856 do 1896 je skutkował jako swobodny sobudźěłaćer w Britaniskim bibliskim towarstwje a je so wobdźělił na wjele přełožkach biblije do wjacorych rěčow a dialektow. 29. meje 1873 su 42 lětnemu spožčili titul doktora filozofije a magistra swobodnych wuměłstwow. Wot 1874 je Surowin často přebywał w Norwegskej, wosebje w Dovre, a je so tam zasadźował za wobnowjenje a wotžiwjenje norwegšćiny.
1879 a 1881 je kandidował jako wotpósłanc za Pruski krajny sejm a 1898 za Němski Reichstag. Dla tehdomnišeho třiklasoweho wólbneho prawa njeje so jeho wólba poradźiła. Dnja 16. decembra je Juro Surowin w Kristianiji (Oslo) wumrěł. W Gronauje (Leine) su jeho pódla staršeju zakopali. W měšćanskim archiwje Gronau je dźensa centralny archiw Surowina zaměstnjeny. Gronauska realna šula je so po nim pomjenowała a tež drohi w Gronauje, Hannoverje, Dovre, Klaipedźe (Memel), Siluće (Heydekrug) a Borkowach.
Skutkownosć[wobdźěłać]
Surowin je płaćił jako najwjetši rěčny wučeny swojeho časa. Jako so wuznawajucy pacifist je so angažował přećiwo imperializmej kejžorstwa a je wozjewił mjezy druhim dwurěčne basnje składnostnje měroweho kongresa 1899 w Parisu, w kotrychž je napominał k měrej.


text:
Moldawa
Moldawa[1] (czes. Vltava, mjym. Moldau) je nojdugszo rzyka we Czeskij Republice. Mo uůna swoje zdrzůdła na Szůmawje a potym płyńe bez Český Krumlov, České Budějovice a Praga. Swůj kůńec mo we Mělníku, kaj wpado do Elby. Moldawa je 430 km dugo a wjyrch jeji zlywńe je 28,090 km². Nojwjynksze dopływy Moldawy sům: ze lewyj strůmy Berounka a Otava, zaś ze prawyj Lužnice a Sázava.
Mjano we czeskij godce (Vltava) bjere śe uode starogermańskich słůw *wilt ahwa, kere uoznoczajům "dźiwoko woda".
We śyrpńu 2002 bůła wjelgo woda uod Moldawy, we keryj umrziło pora ludźi.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis moldava.


text:
Portugalijo
Portugalijo, Portugalsko Republika (República Portuguesa) – ojropejske państwo rozlygowane we zachodńij tajli Połedńowyj Ojropy na połedńowym zachodźe Iberyjskigo Půłwyspu. Je nojdali wysůńyntym na zachůd państwym Ojropy, uod půłnoce a wschodu mo krej ze Szpańijům a uod zachodu a połedńo Portugalijo uoblywajům wody Atlantyckigo Uoceanu. Ku tymu Portugalijo skłodo śe ze raje wyspůw położůnych na Atlantyckym Uoceańe, kej Azorski Archipelag (Açores) a Madera (Madeira). Je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Maurytańijo
Maurytańijo(arab. موريتانيا Muritanija, uoficjolne mjano Islamsko Republika Maurytańsko arab. الجمهورية الإسلامية الموريتانية Al-Dżumhurija al-Islamija al-Muritanija) – państwo we půłnocno-zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanem. Grańica mo s Synegalem, Mali, Algeryjům a Zachodńům Saharům. Wjynkszo tajla kraju to pustynne teryny Sahary.
Prawo sam je miszůngem islamskigo prawa a francuskigo Cywilnygo Kodeksu.
Maurytańijo je ubogim krajym, kerygo gospodarka je uoparto o bauerstwo (we dolińe rzyki Synegal) a łowjyńy rybůw, dochody dowo tyż fedrowańy rudůw żyloza. Krům żyloza, dobywo śe sam naftowo ropa (ze podmorskich złożůw), złoto, mjydź a gips.


text:
Krim
Krim (ukrainsce KpиM – Krim, rusce KpыM – Krym, krimskotatarsce Qırım) je połkupa w Čornym morju a najjužniši dźěl Ukrainy. Je tež ukrainska awtonomna republika, jeje oficialne mjeno je Awtonomna republika Krim (ukrainsce ABToHoMHa Pecпyблika KpиM – Avtonomna Respublika Krim, rusce ABToHoMHaя Pecпyблиka KpыM – Avtonomnaja Respublika Krym, krimskotatarsce Qırım Muhtar Cumhuriyeti).
Wulkej měsće na połkupje Krim stej Simferopol a Sewastopol.
Wotkazaj[wobdźěłać]
-
Commons: Crimea – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
- Oficialne stronki


text:
Szwecyjo
Szwecyjŏ (szwedz. Sverige), ôficjalniy Krōlestwo Szwecyje (szwedz. Konungariket Sverige) – nordycke państwo na Skandynŏwskim Pōłwyspie we Pōłnocnyj Ojropie. Mŏ granicã z Norwygijōm na zachodzie a Finlandyjōm na wschodzie, je tyż skuplowanŏ z Danijōm bez most Øresund.
Szwecyjõ mŏ wiyrch 450 295 km² a skiż tygo je to trzeci nŏjsrogszy (podle wiyrchu) krej Ojropejskij Unije. Miyszkŏ sam ōngyfer 9,4 milijōna ludziōw. Je to państwo z małōm gynstościōm zaludniyniŏ – 21 per./km² – a je ôna skōncyntrowanŏ w połedniowyj tajli. Bez 85% populacyje żyje we miyjskich zonach. Stolicōm Szwecyje je Sztokholm, kery je nŏjsrogszym szwedzkym sztadym a aji jeji haupsztadym.
Jako samostanowiōny a jednolity krej Szwecyjŏ powstŏła we strzedniowieczu. We XVII stolyciu egzystowŏło Szwedzke Imperium a patrziło ôno do nŏjwŏżnijszych państw Ojropy. Moc podbitych terynōw strŏciła we XVIII a XIX stolyciu, jakto Finlandyjõ lŏ Rusyje we 1809. Ôstatniŏ wojna, we keryj bojowała Szwecyjŏ bōła we 1814, kej naciepała Norwygiji persōnalnõ unijõ (do 1905). Ôd tedy je to państwo neutralne. Z Ojropejskōm Unijōm sie skuplowała we 1995, je tyż człōnym OECD.
Dzisiej je Szwecyjŏ kōnstytucyjnōm mōnarchijōm z parlamyntarnōm dymokracyjōm a fest rozwiniyntōm gospodarkōm. Mŏ trzeci plac w Democracy Index cajtungu The Economist a dziywiōnty w Indeksie HDI. We 2010 roku miŏła Szwecyjŏ nŏjrychlyjszy ekōnōmiczny wezrost a nŏjsrogszõ innowacyjõ w Ojropie. Światowe Ekōnōmiczne Forum uznŏło Szwecyjŏ za nŏjbarzij konkuryncyjny ojropejski krej.
Przipisy


text:
Zwëczajnô wika
Zwëczajnô wika (Vicia sativa) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach gbùrze ją selë np. z ówsã na zymkù, żebë miec zeloné dlô chòwë. Wierã dlô nich jak pisze Bernard Zëchta zwëczajnô wika i kaszëbskô wika to bëło jedno.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1976, tom VII, s. 360.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Jezus Kristus
Jezus Kristus (Jezus ze Nazaretu; ze hebr. ישוע, ישו Joszue aram.: ܝܫܘܥ, ܝܫܘ Jeszua = "JHWH půmocům/zbawjyńym" i ze gr.: Xpισtός Christós – "namaszczůny, půmazańyc, mesyjosz") – cyntralno postać krześćijaństwa, podug Wańelije zołożyćel religije krześćijańskij, Syn Boży a zbawićel. Do wjynkszośći wyznań krześćijańskych tyż wćelyńy Bůga we uosobje Syna Bożygo. W islamje uznowany je za proroka. Jigo uokres żywobyćo datuje śe na roki uod uůn. 8-4 roku p.n.e. do ůng. 30-33 roku n.e.
Podug zapisůw we Wańelijach Jezus nauczoł u Galilyje a Judyje we Izraelu, zostoł skazany na śmjyrć a ukrziżowany we Jerozolimje zgodńy s wyrokym rzimskigo namjestńika (uać. praefectus[1]) Půncjusza Piłata, a trzećygo dńa po umarću zmartwychwstoł. Dźeła i nauka Jezusa uopisane we Wańelijach stanowjům podstawa krześćijaństwa. Nauka Jezusa zostoła przekazano śwjatu bez szkolorzůw mjanowanych apostołůma.
Przipisy


text:
Michałowice
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Wsie gminne[edytuj | edytuj kod]
- Michałowice - wieś w woj. małopolskim, w pow. krakowskim, siedziba gminy Michałowice
- Michałowice (dawniej Michałowice-Osiedle) - wieś w woj. mazowieckim, w pow. pruszkowskim, siedziba gminy Michałowice
Pozostałe miejscowości[edytuj | edytuj kod]
- Michałowice - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. kłodzkim, w gminie Międzylesie
- Michałowice - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. strzelińskim, w gminie Borów
- Michałowice - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. wrocławskim, w gminie Długołęka
- Michałowice - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. wrocławskim, w gminie Sobótka
- Michałowice - wieś w woj. łódzkim, w pow. skierniewickim, w gminie Kowiesy
- Michałowice - wieś w woj. mazowieckim, w pow. grójeckim, w gminie Mogielnica
- Michałowice - wieś w woj. opolskim, w pow. brzeskim, w gminie Lubsza
- Michałowice - wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. kazimierskim, w gminie Czarnocin
- Michałowice-Wieś – wieś w woj. mazowieckim, w pow. pruszkowskim, w gminie Michałowice
Inne[edytuj | edytuj kod]
- Michałowice – część miasta Piechowice
- Michałowice – wieś na Ukrainie w obwodzie lwowskim


text:
Blido
Blido je mebl, kotryž wobsteji z platy, kotraž so wot jedneje abo wjacorych nohow abo z deski, kotraž so wot dweju abo třoch bokow njese[1].
Materialije a wužiće[wobdźěłać]
Materialije za blido su na při. drjewo, škleńca, kow abo druhi. Blida so w blidarnjach zhotowjeja. Moderne blida so husto wobarbja we wšelakich barbach. Na blidźe hodźa so wjele aktiwity přewjesć kaž n. př.: jěsć abo pić a něšto druhe.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Definicija za blido w knize "Nova Plena Ilustrita vortaro de Esperanto", strona 1128


text:
Skandinawiska połkupa
Skandinawiska połkupa je połkupa na sewjeru Europy. Leža na njej Norwegska, Šwedska a wulki dźěl Finskeje.
Skandinawiska połkupa je něhdźe 1850 kilometrow dołha a 370 hač 805 kilometrow šěroka. Na juhowuchodźe mjezuje z Baltiskim morjom a z jeho Bottniskim zaliwom. Na zapadźe a juhozapadźe mjezuje ze Sewjernym morjom. Na sewjerozapadźe mjezuje z Norwegskim morjom a na sewjeru z Barentsowym morjom.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
-
Commons: Skandinawiska połkupa – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow


text:
Złotowo
9 miejscowości w Polsce:
- Złotowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Kruszwica
- Złotowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. żnińskim, w gminie Barcin
- Złotowo - wieś w woj. mazowieckim, w pow. mławskim, w gminie Szreńsk
- Złotowo - wieś w woj. pomorskim, w pow. chojnickim, w gminie Czersk
- Złotowo - osada w woj. pomorskim, w pow. kościerskim, w gminie Kościerzyna
- Złotowo - wieś w woj. pomorskim, w pow. malborskim, w gminie Stare Pole
- Złotowo - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. iławskim, w gminie Lubawa
- Złotowo - wieś w woj. wielkopolskim, w pow. konińskim, w gminie Wierzbinek
- Złotowo - osada w woj. zachodniopomorskim, w pow. wałeckim, w gminie Tuczno


text:
Brunojcy
Koordinaty: 51°33′0″N 14°45′0″E /  51.55, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Brunojcy (pólsce Bronowice, němsce Braunsdorf[1]) su wjes w pólskim dźělu Hornjeje Łužicy. Słušeja dźensa ke gmejnje Trjebule w Lubušskim wojewódstwje.
Wjes leži cirka dźesać kilometrow na juhozapad wot centruma Trjebulow, tři kilometry wot Mužakowa a 28 kilometrow na zapad wot Žarowa, njedaloko Łužiskeje Nysy a potajkim tež při dźensniši hranicy mjez Pólskej a Sakskej.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)


text:
Andy
Andy (špański Cordillera de los Andes, kečwa Anti) su z dłujkosću wót 7.500 km nejdlejšy górski rjeśaz na Zemi a namakaju se podłu pobrjoha Śichego oceana w Pódpołdnjowej Americe, dokładnej we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekuadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.
Z wětšego źěla wobstoje Andy z dweju paralelneju rjeśazowu. Nejwušy dypk wulkaniskich zropjonych górinow jo Aconcagua (6.962 m) pśi granicy mjaz Chilskeju a Argentinskeju, kenž jo nadobo nejwuša góra cełeje Ameriki. W Andach wužrědli se teke Amaconas, nejwětša rěka na swěśe.


text:
Žmudź
Žmudź (uać. Samogitia, žmudz. Žemaitėjė, lit. Žemaitija) – jydyn s pjyńću rygjůnůw etnůgrafičnych wspůučesnyj Litwy, a tyž historyčne mjano Dolnyj Litwy. Dawno jydnostka tajlůngu terytoryjalnygo (starostwo růwnowažne wojewůdztwu) Řečypospolityj Uobojga Narodůw, kej Kśynstwo Žmudzke noležůnce do Wjelgygo Kśynstwa Litewskigo. Uod 1917 r. tajla Litwy.
Pod wzglyndym geůgrafičnym twoři Pojeźeře Žmudzke (mjanowane tyž Wysočyznům Žmudzkům) uo charaktyře morynowym, do 230 m wysokośći n.p.m., we zachodńij tajli Litwy. Źymje růwńinne, středńo urodzajne.
Uod XIII wjeku noježdžano bez Křižokůw a kawalerůw mječowych. We roku 1398 uostouo uodstůmpjůno bez fyšta Witolda Křižakům. W 1411 r. zwrůcůna Jagelle, a we 1413 r. wuůnčůno do Litwy kej starostwo s zachowańym pewnych přiwilyjůw. We tym roku uochřčůno. We 1417 powstouo djecezyjo žmudzko ze stolicům we Mjydńikach. Wuadcy Polski do 1795 zachowali titel kśůnžůnt žmudzkych (uać. duces Samogitiae).


text:
Rotokasišćina
Rotokasišćina so rěka w Bougainville, kupa na wuchod Noweje Gineje, dźěl Papuwa-Noweje Gineje. Wona je čłon wuchodopapuwaskich rěčow. Jeje hłowne znamjo, rěčespytnje, je zo ma jednu z najmjeńšich fonemowych inwentarow na swěće: šěsć konsonantow (p t k v r g) a pjeć wokalow (i e a o u); /t/-fonem ma alofon [s] před /i/-fonemom. Jenož pirahanšćina ma mjenje fonemow.
Tak, alfabet rotokasišćiny wobsteji z dwanaće pismikow: AEIGKOPRSTUV.
Fonemy rotokasišćiny, w IFA, su:
Bilabialny Alweolarny Welarny Spěwny ploziw p t k Njespěwny ploziw g Spěwny frikatiw B Njespěwny frikatiw s Spěwny klepk ɾ
Wokale i e ɑ o u
Prawopis, v woznamjeni IFA /B/.


text:
Bronisław Geremek
Bronisław Geremek (rodz. 6 marca 1932 we Warszawje, um. 13 lipca 2008 we Lubjyńu) – polski polityker, bůły przewodńiczůncy Uńiji Wolnośći, mińister sprow zagrańicznych we lotach 1997-2000, poseł ku Sejmowi RP X, I, II a III kadyncyji, uod 2004 do 2008 poseł ku Parlamyntowi Ojropejskimu.
S wyksztołcyńo historyk, medjewista. Mjoł dwůch synkůw. Znoł sztyry uobce godki: francusko, angelsko, italsko a mjymjecko.
Śmjerć[Sprowjej]
Zginůł 13 lipca 2008 we wypadku drogowym na krajowyj ceśće 92 we Lubjyńu kole Mjydźichowa. Prowadzůny bes ńygo mercedes sjechoł na lewy pas jezdńe a strzasł śe s dostawczym fiatym ducato[1].


text:
Astronomija
Astronomija (ze starogrichiskeje ἀσtpovouίa, astronomía, „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze starogrichiskego ἄσtpov [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a vόuoς [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śělesach. Wóna pśepytujo z pśirodowědomnostnymi srědkami kakosći objektow we uniwersumje, pótakem njebjaskich śělesow (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), interstelarneje materije a we swětnišću wustupujucego promjenjenja. Mimo togo pyta wóna za rozměśim uniwersuma ako cełka, jogo nastaśa a jogo natwari.
Lěcrownož se jano na mało šulach wuwucujo, wubuźujo astronomija a jeje slěźeńske wuslědki wjeliki zajm w zjawnosći a jo daloko rozpśestrěty hobby (glej amaterowa astronomija). To zwisujo na jadnom boce z "pózwigujucym" zaśišćom, ako gótujo gwězdne njebjo teke gaž jano z wócyma glědaš, na drugem boce pak teke z jeje tematiskeju bogatosću, dotyknjenim filozofiskich pšašanjow a zwiskom z kosmonawtiku.
Astronomija njedej se z astrologiju zaměniś (grich. ἀσtpoλoYίa, astrología, „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w Antice samski wóznam ako astronomija.
Wopśimjeśe
Stawizny astronomije[wobźěłaś]
Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych wědomnosćow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a pśirodowa religija, pózdźej astronomija, meteorologija a kalendarjowe licenje, w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a astrologija. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje teleskopa pśed něźi 400 lětami, kenž jo Kopernikowy pśewrot dokóńcył, ako teke pózdźej w 19. stolěśu wunamakanje fotografije a spektroskopije. Wót srjejźi 20. stolěśa mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju kosmonawtiku zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach elektromagnetiskego spektruma. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše teleskopy za wobglědowanje ze zemje.
Fachowe wobłuki astronomije[wobźěłaś]
Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su astrofyzika, astrometrija a njebjaska mechanika, nejwažnjejše póla su fyzika słyńcnego systema, wósebnje planetologija, galaktiska astronomija, kótaraž pśeslěźujo ptaškowu drogu a jeje centrum, ekstragalaktiska astronomija, kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich galaksijow a jich aktiwne jědra, abo błyski gammapromjenjow ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke relatiwistiska astrofyzika, kenž se na pśikład z carnymi źěrami zaběra. Stelarna astronomija pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. Kosmologija se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a kosmogonija wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli wobglědujuca astronomija pśecej mjenjej pó wužywanych wobłukach žwałowych dłujkosćow (radijowa astronomija, infracerwjena astronomija, wizuelna astronomija, ultrawioletna astronomija, roentgenowa astronomija a gammapromjenjowa astronomija), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo eksoplanetologija.
Wusčejše metody klasiskeje astronomije su ako poziciska astronomija z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (gwězdowy katalog, efemeridy), a w astrofyzice fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo kosmonawtika ako eksperimentelna astronomija wobglědowaś, a kosmologija ako teoretiska disciplina.
Astronomija a druge wědomnosći[wobźěłaś]
Wusko z astronomiju zwězanej stej fyzika a matematika, tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w studiumje astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do numeriskeje matematiki a pśeźěłanja datow.
Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z geodeziju (astrogeodezija, zwěsćenje městna a zwěsćenje casa, póśěgowańske systemy, nawigacija), z licenim casa a kalendarjowym licenim (astronomiska chronologija) ako teke z optiku (wuwijanje astronomiskich instrumentow a sensorow). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k technice, kosmonawtice a matematice (měrjeńske srědki, satelitowa technika, modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a figurow drugich njebjaskich śělesow.
W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju geologiju a geofyziku, pśeto se kšyjo źěłowe pólo geowědomnosćow ze źělami planetologije. Mineralogija analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. Kosmochemija ako źěl chemije pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a chemisku ewoluciju, eksobiologija pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje.
Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej duchownowědomnostnje wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami:
Astronomiske stawizny ako źěl stawiznowědomnosćow pśepytuju stawizny astronomije. Twarjenja a namakanki z pśedstawiznoweje a jěsnostawiznoweje doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (archeoastronomija). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku kosmologije z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z teologiju a filozofiju.
Glej teke[wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś]
Jadnotliwe twórby[wobźěłaś]
- Albrecht Unsöld, Bodo Baschek: Der neue Kosmos. ISBN 3-540-42177-7
(standardna wucbnica za studium)
- Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie. 1994 (7. pśeźěł. nakład), ISBN 3-411-07757-3
- P. Murdin (Hrsg.): Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics. 2001, ISBN 0-333-75088-8 – http://eaa.iop.org/
- Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien. F. A. Brockhaus, Mannheim – Lipsk 2006, ISBN 3-7653-1231-2
- Kurt Hopf: Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen – didaktiska zběrka meterialow na CD-ROM za źiśownje, šule, gwězdarnje a planetariumy, COTEC-Verlag Rosenheim
- Harry Nussbaumer: Das Weltbild der Astronomie. 2007, ISBN 978-3-7281-3106-5, 2. rozšyr. a aktual. nakład. vdf Hochschulverlag.
Periodikumy[wobźěłaś]
- Sterne und Weltraum, mjasecnik za astronomiju
- Astronomie Heute, popularny magacin za astronomiju a kosmonawtiku, 10 wudaśow wob lěto, nimske wudaśe wót Sky & Telescope (eng. wikipedija)
- Sternenbote, awstriski mjasecnik za astronomiju
- Interstellarum, dwójo-mjasecnik za praktisku astronomiju
- Astronomie + Raumfahrt, dwójo-mjasecnik za wucbu, dalejkubłanje, lichy cas ISSN|0004-6310
- Regiomontanusbote, kwartalne wudaśe Nürnbergskego astronomiskego towaristwa a Nürnbergskego astronomiskego źěłowego zjadnośeństwa ISSN|0938-0205
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
- Cogodla astronomija? W: Max-Planck-Institut für Astronomie
- ceste pšašanja w nimskej astronomijowej diskusijnej kupce de.sci.astronomie
- NASA: Astronomy Picture of the Day – wšednje nowy astronomiski wobraz z rozjasnjenim (engelski)
- NASA ADS – datowa banka astronomiskeje slěźeńskeje literatury (eng.)
- njebjaske fota – digitalna astrofotografija
- astronomiske powěsći w 11 rěcach
- nimskorěcne boki wó astronomiji
- pódłymjone artikle k wobłukam astronomije a astrofyziki
- Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text)
Wideo[wobźěłaś]
Z telewizije Alpha Centauri (glej teke: archiw wusćełanja. W: http://www.br-online.de/alpha/):
- Harald Lesch. Cogodla astronomija? (RealPlayer-format)
- Harald Lesch. Quo vadis astronomija? (RealPlayer-format)


text:
Jacmjeński
Awgust, jacmjeński (górnoserbski žnjenc) - jo wósymy mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě awgust pó łatyńskem Augustus Caesar. Do togo mjasec (kótaryž do togo jo měł mě Sextilis, "šesty" (glědaj september) jo měł 30 dnjow; ale ako wón se jo dostał druge mě pó Augustus, se jo jen wó jaden źeń pódlejšował, aby wón měł samsku licbu dnjow kaž julij, mjasec mjenjowany pó Julius Caesar.
Mě jacmjeński póchada wót jacmjenja, kótaryž se w toś tem mjasecu žnějo.
Awgust jo lěśojski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a zymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w awgusće stej Law a Kněžna.
Awgust zachopina ze samskim wšednym dnju kaž februar jano za cas pśestupnego lěta.
januar, wezymski | februar, swěckowny | měrc, pózymski | apryl, nalětny, jatšownik | maj, rozhelony | junij, smažki | julij, žnjojski | awgust, jacmjeński | september, požnjenc | oktober, winowc, winski | nowember, młośny | december, zymski


text:
Japůńijo
Japůńijo (jap. 日本 – Nihon abo Nippon; 日本国 – Nihon-koku abo Nippon-koku posuchej po japůńsku) – państwo wyspjarske leżůnce we Azyji Wschodńij na Pacyfiku. Morze Japůńske uoddźelo kraj uod kůntynyntu azyjotyckigo. Archipelag Japůński rozćůngo śe uod Wysp Nansei na połedńu do Hokkaido na půłnocy i skłodo śe s ůngyfer 4 000 wysp. Nojwjynksze s ńich to: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku.
Japůńczyki sům dźiś społeczyństwym jydnolitym pod wzglyndym narodowośćowym, godkowym, kej tyż wyznańowym i kulturowym.
Mjyszkańcy uowygo kraju uod zarańo dźijůw muszům zmagać śe s śiłami przirody: trzyńśyńůma źymje, wybuchůma wůlkonůw, ńiszczyćelskymi falůma tsůnami i katastrofalnymi sztůrmůma. Natůmjast rzeźba terynu i skrůmne złoża surowcůw mineralnych ńyzbyt sprzijajům powstańu śilnygo państwa. Gůrzisty charakter Japůńje sprawił, iże wůnske ńiźiny nadbrzeżne stoły śe głůwnym mjejscym uosadńictwa ludnośći; sam tyż rozwinyła śe gospodarka, sam powstoły mjasta; rozkwitła cywilizacyjo. Choby na przekůr tym ńysprzijajůncym warůnkům wspůłczesny Kraj Kwitnůncyj Wiśńi je nojbardźij rozwińjyntym państwym Azyje i jydnym s nojlepij rozwińjyntych na źymskym globje.


text:
Arabske morjo
Arabske morjo je dźěl Indiskeho oceana mjez Aziju a Afriku. Na wuchodźe mjezuje z Indiskej połkupu, na sewjeru z Iranom a Pakistanom, a na zapadźe z Omanom a Jemenom na Arabskej połkupje a ze Somaliju w Africe. Arabske morjo je přez Adenski zaliw z Čerwjenym morjom zwjazane (a dale přez Suezski kanal ze Srjedźnym morjom) a přez Omanski zaliw z Persiskim zaliwom.
Morjo ma přestrjeń wot nimale štyrjoch milionow kwadratowych kilometrow a maksimalnu hłubokosć wot 4 625 metrow.
Wuznamne města a přistawy Arabskeho morja su na přikład Bombay w Indiskej, Maskat w Omanje a Karači w Pakistanje.


text: Serbšćina ma teke wjele narěcow. Tak bazěrujo spisowna górnoserbšćina na narěcach wokoło Budyšyna a spisowna dolnoserbšćina na Chóśebuskem dialekśe. W srjejźnej Łužycy eksistěrujo mimo togo narěcny pas, kótaryž twóri pśechod mjaz górno- a dolnoserbskimi narěcami. Nejwěcej rozšyrjona z toś tych pśechodnych dialektow jo Slěpjańska narěc. Rěcneje asimilacije dla wšak se wjeliki źěl něgajšnych narěcow lěbda hyšći wužywa. Z wótstawkom nejwitalnješy jo hyšći górnoserbski „katolski” narěc, kótaryž powěda se na pódwjacorje górnoserbskego rěcnego teritorija we jsach blisko Kamjenca.


text:
Bydgoszcz
Wspůłrzyndne: 53°07' N 18°00' E
Bydgoszcz (pol. Bydgoszcz, mjym.: Bromberg, uać.: Bydgostia) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim, krys grodzki, wespůłstolica (ze Toruńym) tygo wojewůdztwa a śedźiba wojewody. Bydgosz je tyż stolicům krysu bydgoskigo (źymskigo), nale ńy wlazuje we jigo skłod. Podug liczby mjyszkańcůw 8. mjasto we Polsce. Uostrzodek ůńiwersytecki (3 ůńiwersytety a inksze szule wyższe) a industryje. Mjasto leży nad Brdům (we jygo grańicach je ujśće tyj rzyki do Wisły) a Kanałym Bydgoskim. Skiż secesyjnyj zabudowy fest podanyj na berlińsko bywo mjanowano "mołym Berlinym".


text:
Aleksandr Wołkow
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- Aleksandr Wołkow – kosmonauta rosyjski
- Aleksandr Wołkow – tenisista rosyjski
- Aleksandr Wołkow – siatkarz rosyjski
- Aleksandr Wołkow – rosyjski i ukraiński koszykarz
- Aleksandr Wołkow – rosyjski polityk
- Aleksandr Wołkow – rosyjski skoczek narciarski
- Aleksandr Wołkow – autor powieści dla dzieci
- Aleksandr Nikitowicz Wołkow – rosyjski marszałek lotnictwa
- Aleksandr Aleksandtowicz Wołkow – rosyjski i francuski reżyser z pierwszej połowy XX wieku


text:
Mona (wyspa)
Mona (hišp. Isla de Mona) to je wyspa we archipelagu Portoryko (Wjelge Antyle), třećo pod wzglyndym powjeřchńe po guůwnyj wyspje Portoryko a Vieques. Znajduje śe bezma gynau we postřodku mjyndzy wyspůma Hajiti a Portoryko, we Ćyśńińy Mona. Noležy do Portoryko, państwa stowařyšůnygo s USA. Mo ůng. 11 km na uośi wschůd-zachůd a ůng. 7 km na uośi půunoc-pouedńe. Zajmuje 57 km² placu. Je couko rezerwatym přirody a skiž tygo ńy mo stouych mjyškańcůw. Přebywajům sam ino pracowńiki Dypartamyntu Střodowiska a Surowcůw Naturalnych Portoryko, keryj to inštytucyji podlygo rezerwat.
Wyspa bůua s anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw s plymjeńo Arawakůw, a ńyskoři Taino kerych sam zastoua ekspedycyjo Kolůmba we 1493 roku. We 1502 Nicolás de Ovando průbowou zauožyć sam stouo uosada, kero pomjyškiwouo 2000 Hišpanůw, nale skiž tygo, co na wyspje bůuo za mauo placu a dostawy jodua přiuaźiuy sam ńyregularńy, uosada uopuščůno. Na wyspje pozostali jeji rdzyńńi mjyškańcy - Taino.
Na wyspa zaglůndali Ynglandry, Francuzy a inkše nacyje kolůńjalne, nale aže po XIX wjek ńy bůua kůlůńizowano, a bůua ino schrůńyńym lo piratůw a korsořůw. We XIX wjeku bůuo sam eksploatowane guano, co poćepńynto we 1927.
Uod 1898 wyspa noležy do USA, kerym překozoua ja Hišpańijo. Amerikany postowiuy sam latarńa morsko, kero fůngowoua do 1976, a wůunčas postawjono autůmatyčno. W čos prohibicyje Mona bůua užywano kej baza bez přemytńikůw.


text:
Fana Sycylije
Fana Sycylije bůua pjyršy roz přijynto we 1282 roku, po ńyšporach sycylijskich we Palermo. Předstowjo triskeljůn a we jygo postřodku gowa Meduzy a tři kuosy pšyńicy. Tři šuapy sům tukej symbolym ščyńśćo a půmyślnośći.
Fana Sycylije je podźelono podug překůntnyj uod wjyrchu po strůńe při dřewcu ku douowi po strůńe swobodnyj, wjyrchńo jei tajla je čyrwůno a spodńo žůuto. Sům to farby dwůch mjast ze Sycylije: Palermo a Corleone.
Triskeljůn, znůmy tukej kej trinacria, je uoficyjolnym symbolym Sycylije. Fana je přijynto kej fana rygjůnu autůnůmičnygo Sycylijo uod 2000 roku.


text:
Jězus Sirach
Kniha Jězus Sirach je kniha mudreje literatury, kotruž je 180 do Chr. Jeruzalemski Žid Jězus ben Eleazar ben Sira w hebrejskej rěči spisał. Jeho wnuk je ju pozdźišo w Egyptowskej do grjekšćiny přenjesł. Grjekski přełožk wobsahuje předsłowo wnuka. Najskerje je kniha wot wučby Chetija (stara egyptowska wučba mudrosće, někak 1800 do Chrystusa) wobwliwowana.
Kanon a wužiwanje[wobdźěłać]
Hačrunjež so kniha do židowskeho kanona njepřiwza, cituje so wona w Talmudźe, štož swědči wo tym, zo su sej Rabbinerjo knihu česćili. Kniha je dźěl septuaginty, starogrjekskeho přełožka biblije, a so tuž wot katolikow a ortodoksnych křesćanow na rozdźěl wot protestantow a wjetšiny swobodnych křesćanskich cyrkwjow jako dźěl biblije wobhladuje.
Žórła[wobdźěłać]
Jenož grjekski přełožk je w dwěmaj tekstowymaj formomaj (Gr. I a dlěša Gr. II) we wšelakorymaj rukopisomaj zdźeržany. Tekstowej formje hodźitej so wróćo wjesć na jenički rukopis (Hyparchetyp). Wot hebrejskeho originala su so nadešli fragmenty w jednej synagoze (Geniza) w starym Kairo a w Qumranje. Wone wobsahuja tróšku mjenje hač połojcu cyłkowneje knihi. Jedyn starši grjekski přełožk tekstoweje formy Gr. II bu hižo zahe do łaćiny přestajeny a wot Hieronymusa do wulgaty přiwzaty.
Wobsah[wobdźěłać]
Kniha wobsteji z dweju dźělow. Prěni dźěl je rjadowana zběrka mudrych hronow, w kotrychž awtor swojeho – jako młodeho muža předstajeneho – čitarja k tomu namołwja, bohabojazne a Bohu so spodobace žiwjenje wjesć (wšě citaty ze Swjateho pisma, Budyšin 2006):
1, 14: Spočatk mudrosće je bojosć před Knjezom, / swěrnym je wona w maćernym žiwoće přistworjena.
Napominanje k bohabojaznemu žiwjenju wupřestrěje awtor w dalšim na wjele wšelakore žiwjenske połoženja a w poćahu na wšelakore skupiny sobučłowjekow:
4, 1: Mój syno, njezapowěduj bědnemu, štož trjeba wón k žiwjenju, / a wočomaj potrěbneho njedaj dołho čakać.
Zasunjene su zdźěla pasaže, w kotrychž so mudrosć wuchwaluje a jeje pochad rozkładźe. Jako klimaks chwalbny spěw mudrosće na sebje samu:
24, 1-3: Mudrosć sama sebje chwali / a wosrjedź ludu sławi sebje. We wosadźe Najwyšeho wotwěra swój ert / a chwali so před jeho mocu: Wušła sym z erta Najwyšeho / a kaž mła sym zemju pokryła.
Na to sćěhuje wotrězk, w kotrymž so rozpisuje, kak hodźi so mudrosć zdobyć a złe wot dobreho rozeznawać:
37, 17-18: Kedźbuj tež na radu swědomja, / ničo njeje spušćomnišeho hač wone. Čłowjeće swědomje ći lěpje radźi / hač sydom stražnikow na straži.
Druhi dźěl započina so z chwalbu na stworićela přirody, na kotruž sćěhuje chwalba na wótcow Israela – wot Henocha hač k rowniku awtora, wyšemu měšnikej Simonej:
42, 15: Wopominać budu skutki Knjezowe; / powědać chcu wo tym, štož sym widźał. Přez Knjezowe słowa su jeho skutki stworjene, / stwórba posłucha jeho woli.
44, 1: Wuchwalujmy sławnych muži, / našich wótcow porjadu.
Druhi dźěl twori na tute wašnje hymniski wobrys cyłkownych stawiznow israelskeje nabožiny hač do časa awtora. Po prěnim kónčnym słowje sćěhujetej dwaj dodawkaj a na to druhe kónčne słowo.
Žórło[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Isfara
Wspůłrzyndne: 40°07' N 70°38' E
Isfara (tadżycko godka: Иcфapa) je mjasto we sogdyjskim wilajeće, we půłnocnym Tadżykistańe. Mo uůno 37 300 mjyszkańcůw. Je to tyż stolica dystyktu Isfara.
Gyszichta[Sprowjej]
Isfara je jedno ze nojstarszych mjastůw we Strzodkowyj Azyji, za pjyrsze mjanowano Asbara. Mjasto je wymjanowane we kśyndze "Gyszichta Tabary" ze X wjeku, kedy bůuo gryfnym přistankym na Ńydbownyj Ceśće. Isfara mo mauzolyjům s tygo uokresu – Hazrati Shoh Mausoleum, wyćupkane we dřewje i uńikalne lo Azyje. We wjekach XI a XII, rozwinyua śe ekůnůmijo. Babur (1482-1530) mjanowou Isfara kej guůwny štad rygjůnu. We XVI wjeku pobudowano mynga stawjyń, kej moszeje, a we XVII wjeku Isfara bůua pod panowańym Chanata Kokandu.
Geůgrafijo[Sprowjej]
Isfara je pouožůno při grańicy třech ńypodlyguych państw – Tadžykistanu, Ůzbekistanu a Kirgistanu, na wysokośći 863 myjtrůw n.p.m. a jeji terytoryjo mo 832 km2
Demůgrafijo[Sprowjej]
Populacyjo Isfary to gůwńy Tadžyki.
Ekůnůmijo[Sprowjej]
Bezma 20 kůmpańiji industryjnych mjasta wyrobjo elyktryčne, chymične a metalugične produkty, matyrjouy kůnstrukcyjne, joduo a inkše. Isfara je tyž znano ze swych sadůw aprikůzowych, ńy ino we Tadžykistańe.


text:
Ślůnski Beskid
Ślůnski Beskid (pol. Beskid Śląski, czes. Slezské Beskydy, niem. Schlesischen Beskiden) – gůry we połedńowyj Polsce a půłnocnyj tajli Czeskij Republiki. Wjynkszo jejich tajla położůno je we Gůrnym Ślůnsku, myńszo we Małopolsce.
Nojwjynkszym wjyrchym Ślůnskigo Beskidu je Skrzyczne – 1257 myjtry n.p.m. Inksze wjelge wjyrchy:
- Barańo Gůra - 1220 myjtry n.p.m., nojwjynkszy wjyrch we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska,
- Źelůny Kopjec - 1152 myjtry n.p.m.,
- Malinowsko Skoła - 1152 myjtry n.p.m.,
- Wiślańsko Magurka - 1140 myjtry n.p.m.,
- Klimczok - 1117 myjtrůw n.p.m.,
- Szyńdźelńa - 1026 myjtrůw n.p.m.; na wjyrchu je nojstarsze schrůńisko we Ślůnskim Beskidźe,
- Wjelgo Czantoryjo - 995 myjtrůw n.p.m.; nojwjynkszy wjyrch we czeskij tajli Beskidůw.
Ślůnski Beskid je znůmym placym do dychańo lo Ślůnzokůw a inkszych ludźůw ze Ślůnska.
Nojwożńyjsze mjasta a wśe we Ślůnskim Beskidźe:
Do 1968 tajlům Ślůnskigo Beskidu bůł Ślůnsko-Morawski Beskid - dźiśej uosobne gůrske pasmo.


text:
Lisowice (wojewůdztwo ślůnske)
Lisowice – gůrnoślůnsko wjeś we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we kryśe lublińyckim, we gmińe Pawůnkůw.
We rokach 1975-1998 wjeś admińistracyjowo přinoležaua do wojewůdztwa čynstochowskigo, a we rokach 1922-1939 do autůnůmičnygo wojewůdztwa ślůnskigo we grańicach Polski.
W rokach 2006-2007 třech naukowcůw: dr Tamasz Sulej, prof. Jerzy Dzik s Instytutu Palyjobjolůgije PAN a doktorant Grzegorz Niedźwiedzki wykopali kole dźedźiny kůnski škeleta pjyršygo rojberdinozaura na teryńe Polski.


text:
Barliń
Barliń (nim. Berlin) jo głowne město a stolica Nimskeje, a ma wěcej wobydlarjow a wěcej płoni ako kužde dalšne nimske město. Wón jo měsćański stat a stakim jaden tych krajow Nimskeje zwězkoweje republiki. Barliń jo jadno z nejwětšych městow pó wobydlarjach w EU.
Wopśimjeśe
Kultura
Ako jaden tych centrow z nejwětšym politiskim wliwom w Europskej uniji a ze swójim kulturnym derbstwom, jo Barliń jadna tych nejwěcej wobglědowanych metropolow kontinenta. Město jo wuznamny wobchadny suk a wažny góspodarski, kulturny a kubłański centrum Nimskeje. Institucije ako uniwersity, slěźeńske institucije, źiwadła, muzeje ale teke festiwale, nocne žywjenje a architektura Barlinja su swětosławne.
Stawizny
Historiski Barliń jo był wěcej raz głowne město nimskich statow ako markgrobojstwa/kurwerchojstwa Bramborskeje, kralojstwa Pšuskeje, Nimskego rajcha abo Nimskeje demokratiskeje republiki (jano pódzajtšny źěl města). Wót nimskego zjadnośenja, dnja 3. oktobra 1990, jo Barliń głowne město cełeje Nimskeje, a z głownoměstnem wobzamknjenim Nimskego zwězkowego sejma wót 1991 město jo wót 1999 teke sedło nimskego parlamenta a kněžarstwa.
Rozdźělenje města
Wót 1 januara 2001 w Barlinje jo 12 měsćańskich źěłow.
Eksterny wótkaz
Baden-Würtembergska | Barliń | Bayerska | Bramborska | Brema | Dolnosakska | Durinska | Hamburg | Hesseńska | Mecklenburg-Pśedpomorska | Nordrhein-Westfalska | Rheinland-Pfalcojska | Saarlandska | Sakska | Saksko-Anhaltska | Šleswig-Holštejnska
1952 k Baden-Würtembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Central Intelligence Agency
CIA (Central Intelligence Agency) (z ang.: Cyntralno Wywjadowczo Agencyjo) – regjyrůnkowo agyncyjo wywjadowczyj sużby USA, kero zajmowo śe brańym a analizům informacyjůw uo zagrańicznych regjyrůnkach, korporacyjach a indywidualnych perzůnach a uopracowowańym na baźe tych informacyjůw raportůw lo regjyrůnkowych instytucyjůw USA. Agyncyjo uorgańizowała tyż uoperacyje, kerych cwekym bůła interwyncyjo we wewnyntrzne sprawy wybranych państwůw, uod propagandy po wspjyrańy paramilitarnych uoddźałůw. Jednym ze moce przikłodůw takich interwyncyjůw je udźoł we uorganizacyji zamachu stanu we Irańe we 1952 (Uoperacyjo Ajax).


text:
Drjewjanopołobšćina
Drjewjanopołobšćina abo drjewjańšćina jo pódwjacornosłowjańska rěc. Wóna słuša do lechiskeje pódkupki, ako pólšćina abo kašubšćina. Wóna jo se powědała w regionje źinsajšnego Wendlanda pla Hannovera w Nimskej. Slědna wósoba, kenž jo wuměła drjewjański powědaś, jo 1756 zamrěła.
Žrědła drjewjańšćiny[wobźěłaś]
Wažnej žrědle Drjewjanopołobšćiny stej "Vocabularium Venedicum" Wustrowskego fararja (pastora) Christiana Henninga a "Wendlandchronik" (jano ako wótpis zdźaržana) Süthenskego šołty Johanna Paruma Schultza. Wažne źěła pśi pśeslěźenju Drjewjańšćiny su wugbali Gottfried Willhelm Leibnitz (1646 - 1716), serbski rěcywědnik dr. Arnošt Muka (1854 - 1932) a slawist a filologa prof. dr. Reinhold Olesch (1910 - 1990), kenž jo zestajił "Thesaurus Linguae Dravaenopolabicae".
Problemy[wobźěłaś]
Problem pśi pśespytowanju drjewjańšćiny stej njejadnotny pšawopis a felujuca ortoepija. Wětšynu zdźaržanych tekstow a fragmentow su napisali luźe, kenž su mjaztym zgubjonu nižonimsku narěc powědali. Togodla njejo móžno pšawe wugranjanje rekonstruěrowaś. Mimo togo ma kužde žrědło se wót drugich wótchylajucy pšawopis. K tomu pśiźo, až su póspyty drjewjańšćinu napisaś a tak zdźaržaś akle zachopili, gaž jo jeje rěcny system južo zachopił rozpadowaś. Na to teke pokazuju kradu wobgranicowany zdźaržany wokabular a wjelika licba požyconkow.


text:
Petanque
Pétanque (IPA [pe.tɑ̃ːk]) (szpil we bule/boule, szpil we kugle, petanka) – zorta gry we kugle, szport ze Francyji kaj je fest popularno gro zespołowo lo szpasu abo lo rywalizacyje. Pochodzyńy petanque je rzimskie. Dowńij groli we ńa soldaty we Starożytnym Rzimje i tam kaj bůło Rzimske Imperyjům.
Terozki szpilajům we ńa bajtle i starziki, baby i chopy, nale chopy důminujům.
Petanque je popularno na połedńu: we Połedńowyj Fracyji i Połedńowyj Ojropje we becyrku Strzrůdźymnygo Morza - we Italyji, Můnako a Szpańiji. Szpilajům we ńa tyż we Mjymcach, Belgije, Szwajcaryji a Szwecyji a na inkszych kůntynyntach - we Azyje (Tajlandyjo) i we Africe (Madagaskar, Tůnezyjo, Algeryjo, Synegal).
Regle[Sprowjej]
Wystympujům roztomajte zorty i regle gry we kugle: kugle ze Lyonu, kugle ze Prowansyji, bocce (ze Italiji). Gro śe wszyjske uůne na zawartych a růwnych terynach bez trowy. Sům tyż kugle - bowls - we Wjelgij Brytańji kaj wszyjsko uůnaczům na trowje, szpilplac tyż.
Szpilplac, bale i cyl
- Szpilplac do petanque ńy moge mjeć myńij kej 4 myjtry szyrzki a 15 myjtrůw dugośći.
- Używo śe żeloznych balůw (kugli) ze luftym we postrzodku.
- Gro spolygo na ćepańu balami rynkům do cylu, kerym je mało (30 mm), drzewjanno bal mjanowano wjeprzkem - (pol.) świnka, (fr.) cochonet.
- Idźe tyż śćepować kugle przećiwńika (albo przećiwnygo manszaftu) co by nasze bůły bliżyj wjeprzka.
Szpil
- Nojprzůd szpilery (manszafty) losujům kery zaczyno,
- Uůn szpiler (manszaft), kery zaczyno rysuje uokrůng, kerygo szyrzka mo 35 - 50 centymyjtrůw, ćepje uůn wjeprzka (6 a 10 myjtrůw) a pjyrszy bal,
- Ńyskorzi ćepje drugi (uoba używajům tyn sům uokrůng i ćepjom ze ńygo),
- Kerygo bal je bliżyj wjeprzka tyn ńy muśi ćepać,
- Jak tyn co uůnygo bal bůł dalij, ćepńe lepij uode drugigo, ćepje tyn drugi (wprzůd moge używoć myjtermas coby zbadać na zicher).
Půnkty
- Půnkty ze taki tajli moge erbnůńć ino jedyn.
- Kożdo nostympno tajla zaczyno uůn szpiler (manszaft), kery przůd erbnůł půnkty.
- Nostympno tajla gro śe we drugo strona (roz we jedno, roz we drugo)
- Szpil mo tela tajli wjela trza, aże jedyn szpiler ńy bydźe mjoł uokryślůnyj wjelośći punktůw.
- Zwyćynzcům je tyn szpiler (manszaft), kery we cołkim szpilu zdobydźe 13 půnktůw (albo 15 ).
Uodrůżńo śe trzi roztomajte szpile:
- single (fr.) tête-à-tête - jedyn na drugiego, kożdy mo 3 bale;
- dublety - dwa manszafty ze dwoma szpilerami, kaj kożdy szpiler mo trzi bale;
- triplety - dwa manszafty ze trzima szpilerami, kaj kożdy szpiler mo dwa bale.
Petanque na Ślůnsku[Sprowjej]
Sum roztomajte ślůnskie uorganizacyje petanque:
- Sekcja Petanque przy Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Piekarach Śląskich
- Sekcja Petanque przy Stowarzyszeniu Domu Miasta Saint-Etienne w Katowicach - je sekcjo we stowarziszeniu, szpilo we polskij pjyrszyj lidze Polskij Federacyji Petanque. Uůnyj anfang bůł we 2009. We 2009 zdobůła titel majstra trzećij ligi. We 2011 zdobůła titel wicemajstra drugij ligi i wlozła do pjyrszyj ligi PFP.
- Śląski Klub Petanque "Carbon" Katowice je klubym, wjinkszo nale szpilo we polskij trzecij lidze Polskij Federacyji Petanque - Uůnygo anfang bůł we 2012.
- Klub Sportowo-Rekreacyjny "Amicus-Giszowiec" kery mo plac przi grubie "Murcki-Staszic". We "Amicusie" grajům tyż we szkata.
- Klub Sportowy Petanque "Stal" Chorzůw - je ferajnym zwykłem, bez to ńy je we Federacyji a ńy szpilo we lidze. Uůnygo anfang bůł we 2011. Swoj plac mo kaj Chorzowskie Stowarzyszenie Pomocy "Serce".


text:
Krakůw
Krakůw (pol. Kraków, krak. Krakowia, mjym. Krakau) – mjasto we połedńowyj Polsce, stolica wojewůdztwa mauopolskigo, leży nad Wisłům. Gyszichtowo stolica Zachodńij Galicyji. Je uůno grodzkym krysem. Jydno s nojsrogszych mjast we Polsce, poza Warszawům. Downo stolica Polski a śedźiba krůlůw Polski. Krakůw je mjastym uo bez tyśůncletńij gyszichće a srogej kulturze a bałkůnszće.
Krakůw dycki był srogim uostrzodkem kultury mjymjeckjyj za wschodńům gronicům Rajchu. Terozki do kupy ze GOP tworzy Krakowsko-Katowicki Uobszor Mytropolitolny, mjanowany tyż Krakowsko-Ślůnskim Bipolym a tyż Połedńowym Europolym. Je on nojsrogszym uobszorym zurbonizowanym we Polsce[2].
Je znaczůncym uostrzodkym uńiwersyteckym, ze nojstarszym we Polsce Uńiwersytetym Jagellůńskym.
Je kluczowym wynzłem kůmůńikacyjnym, drůgowym i kolejowym. W pobliskych Balicach znojduje śe mjyndzynarodowo hawyna lotńicza.
Plan zabudowy starygo Krakowa – terozki postrzůdmjeśće we uobrymbje Plant – wkludzony zostoł do zabytkůw klasy "0", nojwożńyjszej we skali mjyndzynarodowyj. Do inkszych zabytkůw trza wkludzać tyż Wawel, Barbakan, downe mjasto żydowske Kaźimjyrz a mocka inkszych.
Szpilajům sam tyż dwa jydne s nojstarszych we Polsce klubůw szportowych: Cracovia (ajshokej a fusbal) a Wisła Krakůw (fusbal a korbbal).
Uodlygłośćy[Sprowjej]
- Wjyljyczko - 14,2 km
- Ńypołomjycy - 25 km
- Chrzanůw - 39,5 km
- Katowicy - 69,7 km
- Tarnůw - 81,6 km
- Zakopony - 97,8 km
- Warszawa - 301,5 km
- Budapeszt - 357,6 km
Mjasta partnerske[Sprowjej]
Mjasta bliźńacze:
Mjasta partnerske:
Wspůłpraca mjast bes umowy:
Przipisy


text:
Pyrenejska połkupa
Pyrenejska połkupa (tež Iberiska połkupa[1]) je wulka połkupa na juhozapadźe Europy, najzapadniša z třoch wulkich južnoeuropskich połkupow – Pyrenejskeje, Apenninskeje a Balkanskeje. Ma přestrjeń wot něhdźe 580.000 km² a je tuž po Skandinawiskej połkupje druha najwjetša połkupa Europy.
Pyrenejska połkupa mjezuje na wuchodźe ze Srjedźnym morjom a na zapadźe z Atlantiskim oceanom. Z Europu je wona na sewjerowuchodźe zwjazana, hdźež tworja Pyreneje jeju hranicu. Na juhu Pyrenejskeje połkupy leži Gibraltarski přeliw, kotryž wotdźěluje Europu wot Afriki. Najwažniše rěki su Tajo, Duero a Ebro.
Na Pyrenejskej połkupje leža Španiska, Portugalska, Andorra, mały dźěl Francoskeje a tež Gibraltar, kotryž je zamórski teritorij Zjednoćeneho kralestwa.
Nóžki[wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
-
Commons: Pyrenejska połkupa – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow


text:
Bounty (batůn)
Bounty – batůn szekuladowy produkowany bez Mars Incorporated.
Skłodo śe ze masy ze kokosflokůw uoblanych mlycznom szekuladą. We klasycznym uopakowańu znojdujom śe dwa batůny. Batůn mo 469 kcal/100g, co dowo 267,3 kcal/batůn (57 gramůw).
Skłodniki[Sprowjej]
Skłodniki: cuker, kokosfloki (ok.21%), zirop glukozanowy, masło kakaowe, uodfetowane mlyko w proszku, kakaowo mjozga, emulgator (mono- a diglicerydy tuszczowych kwosůw), lecytyna sojowa (E 471), laktoza, fet mlyczny, serwatka we proszku, glicerol (substancyjo utrzymujůnco wilgotność E422), sůl, arůma.
Ńeuodpowjedńe lo wegetaryjonůw[Sprowjej]
Uod 2007 roku wszyjske batůny Bounty we Ojropie ńe sům dali wegetaryjůńske[1][2].


text:
Mjeloproliferacyjno skupina
Mjeloproliferacyjno skupina wrachowowano je dů ńymocůw krwjotwůrczygo układu a cechuje śe ńyprawym rozrostym maćerzistych kůmůrkůw mjelopoeze. Wrachowuje śe sam:
- Przewlekło marksowo bjołoczka
- Prawo czerwjyńica
- Samostatno nadplatowość
- Samostatne wůkńyńy marksu
- Hipereozynofilowo skupina a przewlekło eozynofilowo bjołoczka
- Mastozytoza
- Przewlekło neutrofilowo bjołoczka
- Przewlekło mjelůmůnocytowo bjołoczka
- Atopowo stowa przewlekłyj marksowyj bjołoczki
Biblijografijo[Sprowjej]
- Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne, tom II. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005. ISBN 83-7430-069-8.


text:
Pšužyna
Jolic póstajotej se na krejzu dwa někakejžkuli dypka a toś tej zwězujotej se pśez cery ze srjejźišćom krejza, stej woba źěla płoniny krejza, kótarejž wótźělujotej se pśez toś te cery jaden wót drugego, wurězka krejza (teke sektora krejza pomjenowanej). Wurězk krejza wurězujo se pótakem ako se groni pśez dwa radiusa z krejza. Źěl cery krejza, kótaryž słušy ku sektoroju krejz, groni se pšužyna; kut mjazy woběma radiusoma groni se srjejźišćowy kut.
Woblicenje[wobźěłaś]
Dłujkosć b pšužyny ze srjejźišćowym kutom a w kutowej měrje a radiusu r dajo se pśez slědujucu formulu woblicyś:
Wopśimjeśe płoniny wótpowědnego wurězka krejza woblicujo se tak:
Jolic srjejźišćowy kut a pódawa se we wobłukowej měrje, plaśitej slědujucej formuli:
Tšuna krejza dłujkosći l dostanjomy pśez slědujucy zwisk z pšužyny b a radiusa r:


text:
Warszawa
Wspůłrzyndne: 52°13'56.28" N 21°00'30.36" E
Warszawa[5] (pol.: Warszawa) – nojwjynksze mjasto Polski, głowne mjasto uůnyj a mazowjeckigo wojewůdztwa, rozlygowane we postrzodkowo-wschodńij Polsce, nad Wisłům. Warszawa je znamjynnym ojropejskym naukowym, kulturalnym, politycznym a gospodarczym postrzodkym. Majům we ńi plac śedźiby parlamyntu (Sejmu a Synatu), Prezydynta RP, Rady Mińistrůw a inkszyj cyntralnyj władze, a tyż dyplůmatyczne placůwki - ambasady.
Wjelgi wynzeł cestowy a banowy a nojwjynkszy we Polsce lotńiczo hawyna Warszawa-Uokyńće.
Warszawa terozki tajluje śe admińistracyjńe na 18 dźelńic, jeji tajla na prawym brzygu Wisły mjanuje śe Praga.
Pjyrszo spůminka uo Waršawje můmy we zdrzuduach ze 1289 roku. We 1413 uostowo stolicům Kśynstwa Mazowjeckigo. 1596-1609 przyńyśůno sam s Krakowa stolica Polski. We uokreśe okupacyji hitlerowskij bůło sam powstańy warszawske a powstańy we getće warszawskym.
Kamracke mjasta[Sprowjej]
Przipisy
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2007. (GUS) (pol.)
- ↑ Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [1]
- ↑ Miasta wojewódzkie - podstawowe dane statystyczne w 2007 r., Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa, listopad 2007 (sztand we dńu 30 czyrwca 2007) (pol.)
- ↑ śedźyba Prezydynta Mjasta
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis varšava.


text:
Turjej
Turjej (nimski Tauer[1]) jo gmejna w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Lažy pódpołnocnje Picnja w Dolnej Łužycy a ma 762 wobydlarjow.
Geografija[wobźěłaś]
Strony gmejny, kótaryž teke Šejnejdu ma, wobgroźijo 41,91km² płoninu. Tam bydle wokoło 785 luźe. Wósoby schójźeńk dojśpijo Turjej a wokolnosć pśez bliske wulicone Maznikojske jazoro. Picańska strona słuša k spócetnemu wobcerkoju sedlišća Serbow. Cłonki gmejny woplěwaju serbiske tradicije.
Stawizny[wobźěłaś]
Turjej se dej juž w 13. stolěśu zapalony byś, jo se naspomnjeł akle 1632 ako „Tawern“. Srjejź 19. stolěśa jo se wótměł wudrogowańska žwała do Awstraliji a Pódpołnocneje Ameriki. Teke wjele wobydlarjow z Turjeja su spušćili domownju.
Turjej se wuwijo k typiskej dłujkej wjas drogi. Pśi wobejem boku głowneje drogi móžo zatopjone grunty namakaś a dej lěbda druge drogi. Wósebnje wobnowjenje drogi a chódnikow jo pśipomocło k pólěpšenjeju naglěda jsy. Jo se teke nowa turnowarnja (2004) a hala za jězdźidła wognjoweje wobory (2003) twarił. Gósćeńc, kótaryž ja se natwarił 1910, se wužyjo hyšći ako centrum gmejny.
Šejnejda Wjas, kótaraž jo se zagmejnowała 1993, jo wobstojał 1742 ako „Ackervorwerk“ Pód Friedrich II. jo se zapołožył wjas drogi z dwěma rědoma. Tam jo sedlili saksojšćine familije. Za tym až strony jo se rozměrił 1752, jo twarił wjas.
Kultura[wobźěłaś]
W Turjeju dajo wjele kulturelnych a sportojskich aktiwnosćow, kótarychž wobydlarje mógu wužyś. Serbske tradicije a nałogi se woplěwaju w cełem lěśe. Wósebnje znatej stej zapust a kokot. Žeński nose typisku serbsku drastwu pśi swěźenju. Mimo togo dajo serbsku namšu w Turjańskej cerkwi. Zachadnosć se wuchujo z tym ale teke za pśibytnosć a pśichod jo se napórał.
2001 jo wótwórił „Christinenhof“ w Turjeju, źož swěźenje a swětosnosći kuždego parta móžo se pśewjasć. ? sawna a kjaglowanišćo spórajotej wódychanje a žorśik. Mimo togo wótměju pšawidłownje zarědowanje, kaž nalětne swěźenje a zmakanja rentnarja, tak až wobstoj wjelike kulturelne pórucenje za wšykne starstwowe klase.
Pśidatnje namakaš w Turjeju žywe žywjenje towaristwow, kótarež nic jano dobrowólnu wognjowu woboru, ale teke kupki młodostnych, Domowinsku kupku a žeńskecy chor wopśimjejo.
Sport[wobźěłaś]
Wjas dajo teke wjele za ? Pódla towaristwow za balokopanje, kjaglowanje, billard, blidowy tenis a volleyball, dajo zgromadnosći za wuźarja a góńtwarje.
Turjej jo dobre wuchadnišćo za tury z kólasom w Picańskem kraju a někotare drogi wjedu samo do Błotow. Sćažka za kólasowarjow wjeźo direktnje do Maznikojskego jazora, kótaregož wódychanje a cystu wódu za wochłoźenje dajo. 32hektar wjeliki wódy jo wót pśiroźe pśewóstajonych lěsow wobedaś, źož se wupłaśijo pśechójźowanje. Což planujo dlejšy woglěd, móžo bungalow najmjeś abo se wusedni na campingowanišću a stanowišću.
Zajmnostki[wobźěłaś]
Wosobnje zajmnostny jo dom za rěd wognjowej woborje. Rědne twarjenje z torm ze zegerom wót 1896 a póbocnym pśitwarjom wót 1913.
Blisko jo něgajšny gósćeńc, kenž jo se twarił wokoło 1910 a źinsajšny źeń ako centrum gmejny wužyjo.
Dłujkozajtšny gmejny jo stary wětšnik. Su jano wuški zdźaržaś.
W nowembrje 2005 jo wótwórił domowniski muzeum. Móžo serbske drastwy a typiske źěłowe a domacnostne rědy woglědaś. Žywjenje wejsna ludnosć a serbske tradicije se wótbłyšćuju.
Cerkwja
Kulturelno historiski drogotnej jo cerkwja, kenž jo se twariła na kredency wokoło 1790. Twarjenje z wobchytanja a torm z wuzgibnjoneju hawbu a wětšownicu, kótarejuž jo se pyšniła z “DFS” a “1790”, stej daloko widobnej. Wokna pśi pódpołnocnem a pódzajtšnem boce su se wobnowili. Niski, mólujucy wjerch w nutśikownje a kšywo z ? stej zwětšego južo na spócetnu formu. Pśispomnjeśa gódny stej hołtaŕ prjatkowarnje a kśica z drjewa pśi kórbje prjatkowarnje 17. stolěśa. Stoły póchadaju z casa twarjenja. Mimo togo dej na kšasny zwón se pokazaś. Na momentane wugótowanje słušaju pśidatnje škla k dupjenjoju z napisom „Gottlob Friedrich Schmiedt ward getauft den 23. August 1792“ a dwě swěcnika prjatkowarnje z „C:F:S. 1790“ a „M.E.K. 1790“. Cerkwja ma teke zasej orgela.
Nožki[wobźěłaś]
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
Baršć (Forst) | Bórkowy (Burg) | Brjazyna (Briesen) | Cersk (Tschernitz) | Derbno (Döbern) | Derbno (Schenkendöbern) | Dešno-Strjažow (Dissen-Striesow) | Drjenow (Drehnow) | Drjowk (Drebkau) | Feliksowy jazor (Felixsee) | Gatojce (Teichland) | Gołkojce (Kolkwitz) | Góry (Guhrow) | Grodk (Spremberg) | Gubin (Gubin) | Hochoza (Drachhausen) | Janšojce (Jänschwalde) | Jemjelica-Źěwink (Jämlitz-Klein Düben) | Kopańce (Neuhausen/Spree) | Łukojce (Wiesengrund) | Lěšće-Zakrjejc (Hornow-Wadelsdorf) | Móst (Heinersbrück) | Nysowo-Małksowy doł (Neiße-Malxetal) | Picnjo (Peitz) | Smogorjow-Prjawoz (Schmogrow-Fehrow) | Tšěšojce-Žymjerojce (Groß Schacksdorf-Simmersdorf) | Turjej (Tauer) | Turnow-Pśiłuk (Turnow-Preilack) | Wjelcej (Welzow) | Wjerbno (Werben)


text:
Běrnjacy ryženk
Běrnjacy ryženk (Leptinotarsa decemlineata) je bruk ze swójby ryženkow (Chrysomelidae) z porjada (Coleoptera).
Wědomostne mjeno[wobdźěłać]
Po němskej wikipediji wědomostne mjeno Leptinotarsa decemlineata woznamjenja němsce někak "Zehnstreifen-Leichtfuß" a serbsce potajkim "lochka noha ze dźesać smužkami" abo "dźesaćsmužkowa lochka noha".
Wopis[wobdźěłać]
7 hač 15 milimetrow dołhi běrnjacy ryženk je žołty, při čim jeho šijowa taflička (němsce de:Halsschild) čorne blečki ma a na třěškach (tež pokryw křidłow) dźesać ćěmnych podołhostnych smužkow je.
Rozšěrjenje[wobdźěłać]
Bruk je swětadaloko rozšěrjeny. Originalnje pochada, kaž tež běrnowa rostlina, z Ameriki. Jeho originalna ameriska domizna ležeše w zwjazkowym staće Colorado. W Ameriskej jendźelšćinje bu běrnjacy ryženk tež "Colorado beetle" mjenowany. Jeho originalna picowa rostlina bě de:Büffelklette, kotraž tež k swójbje wrónidłowych rostlinow słuša. Přechod na běrnu so poprawom připadnje stał. Přez předobywanje běłych sydlerjow a z nimi jich běrnjacymi rostlinami) bu brukej jeho nowa picowa rostlina praktisce napřećo přinjesata.
W Europje był běrnjacy ryženk prěni raz w lěće 1877 w přistawach wot Liverpool a Rotterdam zawohladany. W Němske su prěnje namakanki za Mülheim am Rhein a Torhow (Sakska) tež za lěćo 1877 dopokazowane. Hižo w tutym času bu wo njesnadnych napinanjach rozprawjene, plagu zamjezować. W lětomaj 1887 a 1914 su nowe wulke nadpadowe wuchadźišća w Europje wustupowali. W lěće 1922 so je běrnjacy ryženk na wulkej šěrokosći skónčnje wot wuchoda her do znutřkowneho kraja předobywał a 250 km² běrnjacych wobrostow wokoło Bordeaux skóncował. W lěće 1936 je po Rynje dochadźał a so z spěšnosću wot 20-30 km na lěće do wuchoda rozšěrjował. W lěće 1945 je na Łobjo dochadźał, w lěće 1950 na Odru. W lěće 1960 je skónčnje Pólsku přeprěkował a UdSSR docpěł. W Europje běrnjacy ryženk žane přirodne žratne njepřećele nima, jeho warnowace barby su jeho optimalnje škitali (hlej tež Mimikry wosy). Hakle w poslednich lětdźesatkach su domjace ptače družiny započinali, kaž bažanty, běrnjacy ryženk jako žratwa akceptować. Nimo toho přepytuja, nad brukowej plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi kmjenami dobyć.
Pica[wobdźěłać]
Běrnjacy ryženk a jeho larwy su žiwe wot dźělow běrnjaceje rostliny (a druhich wrónidłowych rostlinow ). Wottud tež mjeno "běrnjacy ryženk". Běrnjace ryženki móžeja w krótkim času cyłe poła donaha wužrać.
Wuwiće[wobdźěłać]
Bruki wotpołožuja w juniju na łopjenowych delnich stronach běrnjacych rostlinow kóždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jejkow. Cyle su na sančka něhdźe 1200 jejkow. Z jejkow so po 3 hač 12 dnjach larwy wulahnu. Su čerwjenojte a maja na bokach a na hłowje čorne dypki. Larwy jara spěšnje wurostu a so tři raz slěkaja. Po 2 hač 4 tydźenjach lězu do zemje, zo by so tam zakuklowali. Po něhdźe dwě dalšimaj tydźenjomaj běrnjace ruženki wulězu, kotrež pak hišće znajmjeńša jedyn tydźeń we pódźe wostanu. Na lěće je 1 - 2 brukowej generaciji, při čimž so w srjedźnej Europje jenož jedna generacija wuwiwa, ale so w ćoplišich regionach samo hač do třoch generacijow wuwiwa. Běrnjace ryženki přezymuja we pódźe.
Žórło[wobdźěłać]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strona 71 (něm.)
- Welcher Käfer ist das?, Kosmos, ISBN 3-440-05728-3 (z němskej wikipediji)


text: Pustynia Błędowska - polska Sahara ; Kościół N.P. Marji w Piekarach Śląskich ; Nazwy Polskie w Australji: Góra Kościuszki, Góra Strzeleckiego, Rzeka Strzeleckiego, Góra Adyna ; Jadwiga Jędrzejowska najgroźniejszym cieniem nad puharym tenisowym Amer = Błędowska desert - Polish Sahara ; Church N.P. Mary in Piekary Śląskie ; Polish names in Australia: Kościuszko Mountain, Strzelecki Mountain, Strzelecki River, Adyn Mountain ; Jadwiga Jędrzejowska the most dangerous shadow over the American tennis trophy.


text:
Serbske nałogi
Wu Serbow wobstoje wjele wšakorakich ludowych nałogow, kótarež su za wětšy źěl tatańskego póchada. Woplěwanje serbskich nałogow jo na jsach we Łužycy teke hyšći źinsa kradu rozšyrjone a woblubowane. Na promje casa móžośo daty nałogow wiźeś.
Wopśimjeśe
Zapust[wobźěłaś]
Ten nałog płaśi ako nejatraktiwnjejšy nałog w Dolnej Łužycy. Zapust se swěśi w ranem nalěśu a ma - tak ako teke druge nalětne nałogi – zwisk z něga daloko rozšyrjonym wugnaśim złych duchow zymy. Dokradny termin togo něźi stolětny starego nałoga móžo pśi kuždej jsy wšakoraki byś, ale jo pśecej sobota abo njeźela a se zachopijo zwětšego napoł jadnogo a kóńcy wokoło šesćich. W tyźenjach wót tśoch kralow až do zachopjeńka měrca mógu źowća a gólcy se na zgromadny pśeśěg pśigótowaś. Něga su žeńske na pśězach za pśigótowanje Zapusta zagronite byli. Źinsa pak se staraju wó pśewjeźenje Zapusta pśedewšym Domowina abo druge wejsańske towaristwa. Pśi zapustojskem pśeśěgu nose źowća narodnu swěźeńsku drastwu a gólcy du w carnych woblakach a nose zwětšego bantate kłobyki. Na młogich jsach se nose pśi pśeśěgu mimo togo teke wósebne symbole. Dłujku tradiciju ma na pśikład z bantami wupyšnjone chóžyšćo. Wobźělniki zapustojskego pśeśěga wobstoje pśi tom jano z njewóženjoneje wejsańskeje młoźiny.
Palenje chódoty[wobźěłaś]
Ten nalětny nałog póchada z Górneje Łužyce a tam teke pśedewšym se woplěwa. Na pśedwjacor prědnego maja se spi na małem šćerpowcu chódotowu pupku. Chódota płaśi pśi tom ako znamje zymy a jeje palenje dej wugnaśe złych duchow zymy zwobrazniś. Cesto rejuju źiśi wjasele z palecymi gałuzkami w rukach wokoło wognja.
Jatšowne rejtowanje[wobźěłaś]
W Górnej Łužycy jo jatšowne rejtowanje na jatšownicy daloko a šyroko znaty nabóžny nałog, kenž pśiwabi kužde lěto wjele pśiglědarjow zbliska a zdaloka. Wuchadnišćo jo wejsańska cerkwja. Tam dostanu rejtarje wót fararja Bóžy wobraz a pón wobrejtuju na wupyšnjonych kónjach wóbejsne póla. Ten ritual dej jsy dobre žni zwěsćiś.
Jatšowna wóda[wobźěłaś]
Jatšowny nałog, kenž jo był hyšći až 1960 daloko rozšyrjony, jo chód pó jatšownu wódu. W switanju jatšownice su źowća ze jsy z bańkami do žrědła šli, aby jatšownu wódu pócerali. Jo źowćam rozmjej pózdatnje pśerědnosć zlubowało, sebje doma z teju wódu myś. Ale swójo wósebne gusło jo jatšowna wóda jano pón měła, gaž źowća njejsu na puśu k žrědłoju powědali. Togodla jo był za njeplecnych pachołow wjeliki žort, źowća pśi tom wobuzowaś.
Jatšowny wogeń[wobźěłaś]
Jatšowny wogeń pali w połnocy pśed jatšownicu pśisamem w kuždej jsy Dolneje Łužyce. Se groni, šym wušej płomje se gyža, śim płodnjejša buźo zemja we wokolicy. W dnjach pśed wótpalenim zběra wejsańska młoźina wót kuždego dwóra paliwa a składa je na lichych pólach bliskeje jsy k wjelickemu šćepowcoju. Luźe muse sćepowc šćitaś, pśeto wón smějo akle połnoc paliś, ale młoźina ze susednych jsow rad wótpali jen pśedcasnje. Na wjacor jatšownego wognja jo mimo togo za nałogom, až młoźina a tuchylu teke cełe familije se zgromaźiju wokoło małego wognja z muziku, piśoma žortom. Ale hyšći něco drugego jo nałožne, rozmjej pósyny graś na drugem zajtšu, ako na pśikład zagródkojske źurja suseda kšadnuś a na bom powjesaś abo do gata chytaś.
Stajanje majskego boma[wobźěłaś]
Na pśedwjacorje prědnego maja se staja na jsach Dolneje Łužyce majski bom – zwětšego na jsy abo na drugem lichem wejsańskem městnje. Ten 15-20m wusoki pal njesmějo žednu škóru měś, pśeto howacej by mógali złe duchy abo chórosći tam pód škóru se chowaś a luźam a zwěrjetam škóźeś. Wupyšnjony jo pal majskego boma mimo togo z pisanym bantatym wěncom, kenž jo wejsna młoźina wił, a na wjerašku stoj mała młoda brjaza, kótaraž dej jsy płodnosć za pśiduce dny pśinjasć. Majski bom dej rědny zeleny maj póstrowiś a wobsejźi pó ludowej wěrje wósebne šćitańske gusło za wjas. Młoźeńce muse majski bom zašćitowaś, pśeto jo nałog, až młoźina susedneje jsy co jen wótrěś. To by rozmjej znaniło za wjas wjeliku njegluku. K swětkam se wóttwari majski bom zasej.
Zabijanje kokota[wobźěłaś]
Zabijanje kokota jo teke žnjowny serbski nałog. Pśi tom nałogu se sedaju pśiglědarje na kólasu a wót wobźělonych młoźeńcow jo jaden za drugim na rěźe. To znani, až wón musy na kólasu z wobwězanyma wócyma a ze cepami nad ramjenim kružany gjarnyšk namakaś, pód kótaremž stoj w źěrje z pisanymi bantami a kwětkami wupyšnjony kórbik z kokotom (źinsa pak jano atrapa kokota). Pón gólc musy cepy bricaś a tak gjarnyšk trjefiś. Za to wón ma 3 wopyty. Gaž wón dwójcy njetrjefijo, wón zejgrajo. Dobywaŕ dostanjo kokota.
Łapanje kokota[wobźěłaś]
Ten serbski žnjowny nałog se swěśi w awgusće pó žnjach a jo wóblubowany a znaty. Pśi tom se stajaju na sćernišću z dubowym listom wupyšnjonu wrota. Njewóźenjone młoźeńce muse pśez wrota rejtowaś a wopytaś, głowu a wóbej kśidle zabitego kokota wuryś, kenž górjejce na wrotach wisy. Komu se raźi głowu dostaś, jo prědny žnjowny kral a kśidle stej za drugego a tśeśego krala. Kuždy kral a swój kóń dostanjo pón cesny žnjowny wěnc z dubownym listom, kenž su źowća někotare dny pjerwjej gótowali. Mimo togo smějo kuždy kral sebje kralowku mjazy źowćami, kótarež serbsku swěźeńsku drastwu nose, wuběraś. Wótergi z wóbwězatyma wócyma. Z njeju wón pón rejujo. Pótom se wótměwa žnjowny pśeśěg pó jsy, pśi kótaremž prězy kapała źo, pón kralowki, pón krale na kónjach a slědkoju wuzbydne rejtarje. Ten pśeśěg zwětšego kóńcy w gósćeńcu, źož se wjasele rejujo a pijo. Kokot płaśi pśi tom zarědowanju ako symbol płodnosći, ale pó žnjach wón jo pśesłaby a pśestary a jo pótakem zgubił swójo gusło płodnosći za pśiduce lěto. Togodla wón se zarězujo, aby nowy młody kokot mógł swójo městno wobsednuś.
Janšojski bog / Źiśetko[wobźěłaś]
W Slěpjańskich stronach se nadejźo na serbskich źiśecych gódownickach město ruprajchta drugu zajmnu póstawu, rozmjej tak pomjenjone Źiśetko. To jo rědnje wupyšnjone źowćo w Slěpjańskej narodnej drastwje, kenž wobraźujo źiśi, ale teke wótergi dorosćonych. W Janšojskich stronach pśiźo k źiśam až do 12 lět pódobna póstawa, aby jich wobdarjowała. Jej se groni Janšojski bog. Wóna jo pśecej to źowćo, kótarež ako pśiduca se ženi a pśězu spušći. Na pśězy wóna se pśigótujo a se wobleka. Jeje woblico jo pśi tom zakšywane z gardinu a pisanymi bantami. Zwětšego wóna njamóžo za zakšywom nic njewiźeś a togodla se wjeźo wót pśewótnicowu. Za tym, až źowća a gólcy su Janšojskemu bogoju něco zaspiwali, pśednjasli módlitwu abo pěseń, dostanu połnu ruku słodkosćow.
Camprowanje[wobźěłaś]
Camprowanje se wótměwa pśed zapustom. Wejsańska młoźina śěga w pisanych kostimach pśez wjas a zastawa pśed kuždym dwórom za štucku a rejku. Za to wóni dostanu jaja, tuk a pjenjeze za wjacorne rozwjaselenje. Něga pak su jano muske směli camprowaś. Tradicionelne kostimy, kenž su wóni tegdy nosyli, su byli na pśikład bóśon, stara baba abo dwójne wóblico.
Ptaškowa swajźba[wobźěłaś]
- Glědaj teke Ptaškowa swajźba
Lěcrownož ptaškowa swajźba jo górnoserbski nałog jo źinsa teke w Dolnej Łužycy pśedewšym pla małych źiśi wjelgin znaty a woblubowany nałog. Źeń togo swěźenja jo dnja 25. januara. Jo tak, až małe źiśi staju talarje wen pśed wokna abo źurja a pó chylki tam namakaju wšakorake słodkosći abo małe pjacywa ako tradicionelne sroki, kenž stej starjejšej za nich na talarje połožyłej. Źiśi pak sebje mysle, až su to dary ptaškow, kenž se wuźěkuju z tym za futrowanje w zymje. Pópšawna swajźba ptaškow, pśi kótarejž stej pó powěsću sroka njewjesta a wron nawóžeń, se swěśi w źiśownjach a nišych šulskich lětnikach pśisamem pó cełej Łužycy ako mały swajźbarski pśeśěg pśez wjas. Pśi tom nosy mały swajźbarski pórik serbsku swajźbarsku drastwu a wuzbytne swajźbarstwo ma ptaškowe kostimy wóblacone. Dalšne swěźeńske programy k ptaškowej swajźbje se wótměwaju mimo togo ako koncerty abo źiwadłowe graśa, tak na pśikład kuždolětnje pśi Serbskem ludowem ansamblu.


text:
Indyje
Indje, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat posuchej po hindi, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo we Azyji Pouedńowy, zajmujůnce wjynkšość subkůntynyntu indyjskigo.
Uod půunocy Indje sům uůgrańičůne bez pasma gůrske: Karakorům i Himalaje. S Indiůma grańičům: Pakistan na půunocnym zachodźe, Afgańistan na bardzo mouym uodćinku i Chiny, Nepal a Bhutan na půunocy, Birma i Bangladeš na půunocnym wschodźe, Sri Lanka bez zatoka Mannar i ćeśńina Palk na pouedńowym wschodźe. Uod pouedńowygo zachodu kraj uotačajům wody Mořa Arabskigo, zaś uod pouudńowygo wschodu Zatoki Byngalskij i Mořa Andamańskigo. Do Indii noležy archipelag Lakkadiwůw ležůncy na Mořu Arabskym 450 km na zachůd uod wybřežy kraju, a ležůnce we Zatoce Byngalskej archipelagi Andamanůw i Ńikobarůw.


text:
Hujowo Gůrka
Hujowo Gůrka (pol. Hujowa Górka[1] to je plac rozlygowany we dźelńicy Krakůw-Płaszůw, wele downygo KL Plaszow, kaj we czas II wojny śwjatowyj hitlerowcy shajcowali a pogrzebali ćoła przez 10 tyś. zawczasu zaszlachtowanych Żydůw, wjynźńůw ze lagru Plaszow. Jeji mjano pochodźi oud drugigo mjana SS-manna Hujara, kery kerowoł egzekucjůma. Bůło to tyż pokozane we filmje Stevena Spielberga "Schindler's List".
Przipisy
- ↑ Józef Bau "Czas Zbeszczeszczenia" (III) w: "Dekada Literacka" 16/1991


text:
Mokszany
Mokszany (mokszańsko godka: MokшeT, mokshat) je rodźimy lo terynůw Strzodkowyj Wołgi lud fino-ugryjski, kery wespůł ze Erzjanůma a Maryjczykůma sům mjanowańi Wołżańskimi Finůma. Myńi kej jydno trzećo Mokszanůw mjyszko we Autůnůmicznyj Republice Mordowije we Rusyji, we baseńe Wołgi. Reszta je porozćepowano po ruskich uobwodach kej rjazański, tulski, tambowski, samarski, uorynburski, pynzyński, uljanowski, saratowski jako tyż we Tatarstańe, Czuwaszyji, Baszkortostańe a strzodkowyj Azyji (Kirgistůn, Turkmyńistůn, Uzbekistůn, Kazachstůn, Syberyjo, Daleki Wschůd), Azerbejdżůn, Armyńijo, Estůńijo, Ukrajina, Finlandyjo, Australijo a Zjednoczůne Sztaty. Mokszanům a Erzjanům śe dostało autůnůmiczne terytoryjo a prawa nacyje kej bůł Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republikůw we 1928. Rusyfikacyjo zwjykszůła śe we rokach 30. XX stolećo, a wjadůmość mokszańskij godki do rokůw 50. bůła fest ńikło.
Treść
Gyszichta[Sprowjej]
Wczesno gyszichta[Sprowjej]
Androphagi (po grecku na “ludożyrcůw”) na půłnoc uod Scytyje (podle Herodota), we lasach mjyndzy wjyrchńimi bjygůma Dńepra a Důna sům powożańi jako pjyrszy lud smjanowany przodkůma Mokszanůw (Gorodecko archeologiczno kultura).[3][4] Herodot tyż dowo uopis persko-scyckij wojny we 516-512 p. Chr., kero powźůna wszyjske plymjůna Strzodkowyj Wołgi. Sarmaty wypyńdźili Scytůw a podporzůndkowały sobje ńykere mokszańske klany, nale ńy poradźili śe dali rozplewić skiż jejich ńyliczebnośći. We rokach 100 a 200 n.e. Anty, Słowjany, Mokszany a Erzjany bůły nojtyngszymi a nojliczebńijszymi ludůma uod Wschodńich Ojropejcůw. .[5] Do końca IV w. n.e. srogo tajla Mokszanůw dołůnczůła do plymjůnůw Hůnůw a wźůna udźoł we uobrůńe Uostrogockigo Imperyjům we 377, tedy śe przesůnyli na wschůd a zamjyszkali we Panůńiji. Zaprzynże uod kůńůw bitewnych, a znamjyńńy wyńdźidła sům take same kej u Hůnůw a jejich uodpedńiki sům znejdźůne we Wschodńij Ojropje a Kaukaźe.[6]
Mokszany bůły wymjyńane postrzůd norodowośći Panůńije a Bohymije ze tygo uokrysu.[7] Kśůnżynstwa mokszańske Murunza, Onuza, Seliksa we mjyndzyrzyczu Uoki a Důna bůły we przimjerzu ze wczesnym hůńickim państwym Hůńiwar[5]. Podczas panowańo Attili panůńske Mokszany bůły tajlům jygo armije we uoblynżyńu Rzimu. Archeologiczne dane potwjyrdzajům, co grańica byćo Mokszanůw śe ńy pomjyńůła mjyndzy IV a VIII stolećym. To bůł czas powjarkowygo krůla Tjusztja, władcy Mokszanůw, Erzjanůw, wjerza tyż ludůw Meszczera a Murůmjanůw.[8] Ůngyfer roku 450 Mokszany mjały smołwa ze Alanůma na Strzodkowyj Wołdze[9], (Przimjerze Burtass)[10].
Gyszichta Strzedńich Storoczůw[Sprowjej]
Kśůnżynstwo Seliksa stało śe wasalym Chazarskigo Chanatu we IX stoleću[11]. Fyszt Śwjyntosłow I we 965 roku podug Ibn Haukala „zaatakowoł sprzimjerzyńcůw, napod na Sarkel a Bulgar a uośůngnůł Symyndyr”[12] Dwa lata po Wjelgij Wodźe wykorzistoł ja a uzdobůł Itil [13]. Na poczůnku X stolećo wołgobůłgarski krůl Almysz powźůn chazarski hołd. Nawrůćůł śe na islam, zawar przimjerze ze kalifym bagdadzkim Muktafim a fůndnůł handlowe stojisko we becyrku zakolůw rzyki Uoki[14]. Kijowski kńaź Władimir powźůn kůmpańijo armije a przejůn Bulgar we 985 roku. Krůl Almysz a kńaź Władimir dali swe szrajby pode handlowym a pokojowym paktym we 1006 a to bůł anfang “wjecznygo pokoju” kery trwoł 80 rokůw[15]. Wojna uo důminacyjo na Uoce a erzjańsko forteca Obranosz sztartnůła nazod we 1120 roku[16].
Fyszt Władimir uopanowoł Uoszel we 1220 a zachćoł umyńszyć bůłgarski ajnflus na Erzjańske Krůlestwo (Purgas Rus), kero bůło ze Wołżańskům Bůłgaryjům sprzimjerzůne. Kńaź Władimir porwoł a ńiszczůł Obranosz we 1221 a założůł Ńiżnij Nowgorod. Erzjański krůl Purgas a mokszański krůl Puresz prowadźili wojna a kej Purgas sprzimjerzůł śe ze Wołżańskům Bůłgaryjům, Puresz nawjůnzoł dobre kůntakty ze kńaźym Jurijym.[17]. We 1230 Purgas uoblygoł Ńiżnij Nowgorod, nale uostoł pokůnany we walce. Ńyskorzi syn Puresza, fyszt Tjusztjůn ze swojimi kamratůma Połowcůma najechali na jygo źymja a ja pońiszczůli.[18]. Jak godo Raszid ad Din we swojij Dżami al-tauarich, 4 wrześńa 1236 roku syny Dżoczi: Batu, Orda, Berke, Kadan syn Ugedej chana, Buri wnuk Czagataja a Kulkan syn Czyngis chana wypedźeli wojna Mokszanům, Burtasům a Erzjanům. Kożdy śnich kludźůł tůmynym (můngolskům armijnům jednostkům růwnakům 10 000 ludźůw). Wojan zakůńczůła śe 23 śyrpńa 1237 kluczowům porażkům przi czornym leśe bliżno grańice państwa Rjazanůw.[19][20]. Puresz uostoł wasalym můngolskigo chana a muśoł przikuplować swoja armijo do tyj, kero lozła na zachůd
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Ethnologue and bibliography information on Moksha
- ↑ ИHrepMaHлaHдckaя ЛюTepaHckaя цepkoBb
- ↑ Kuussaari, Eero, Suomen suvun tiet, F. Tilgmann Oy, Helsinki 1935
- ↑ Бyбpиx Д. B. MoжHo ли oToждecTBляTb MopдBy c aHдpoфaraMи ГepoдoTa? — Зaпиckи MopдoBckoro HayчHo-иccлeдoBaTeлbckoro иHcTиTyTa coциaлb-Hoй kyлbTypы, CapaHck, 1941, № 3, c. 31.
- ↑ 5,0 5,1 ФeдopoBa M. B. CлaBяHe, MopдBa и aHTы. ИздaTeлbcTBo BopoHeжckoro yHиBepcиTeTa, 1976
- ↑ AxMeдoB И. P. Пcaлии B Haчaлe эпoxи Beлиkoro пepeceлeHия HapoдoB // KyлbTypы EBpaзийckиx cTeпeй BT. пoл. I Tыc. H. э.: (из иcTopии kocTюMa) . — T. 2 . — CaMapa, 2001 — C. 220—222
- ↑ Annales Monastici. Vol. II: Annals de Wintonia; Annales Monasterii de Waverleia. Ed. H. R. Luard. London: Longman, Green, Longman, Roberts, and Green, 1865
- ↑ ЭHциkлoпeдия «MopдoBияcb» CapaHck, 2007
- ↑ AфaHacbeB Г. E. БypTacы // ИcчeзHyBшиe Hapoды. — M., 1988. — C.85-96.
- ↑ AфaHacbeB Г. E. ЭTHичeckaя TeppиTopия бypTacoB Bo BTopoй пoлoBиHe VIII — Haчaлe X Beka // CЭ. — 1984. — № 4 — C.28-41
- ↑ «ИcTopия ПeHзeHckoro kpaя» пoд peдakциeй пpoфeccopa Г.H.БeлopыбkиHa, ПeHзa, 1996
- ↑ KaлиHиHa T.M. CBeдeHия ИбH Xaykaля o пoxoдax Pycи BpeMeH CBяTocлaBa//ДГ. M., 1976. C. 90-101.
- ↑ CaxapoB AHдpeй HиkoлaeBич "ДиплoMaTия CBяTocлaBa" MockBa, "MeждyHapoдHыe oTHoшeHия", 1982 r.
- ↑ B. A. ЮpчeHkoB. MopдoBckий Hapoд: Bexи иcTopии. — CapaHck, 2007. — c. 89
- ↑ B. A. ЮpчeHkoB. MopдoBckий Hapoд: Bexи иcTopии. — CapaHck, 2007. — c. 90
- ↑ B. A. ЮpчeHkoB. MopдoBckий Hapoд: Bexи иcTopии. — CapaHck, 2007. — c. 93
- ↑ B. A. ЮpчeHkoB. MopдoBckий Hapoд: Bexи иcTopии. — CapaHck, 2007. — c. 97-98
- ↑ KocToMapoB H.И. Pycckaя иcTopия B жизHeoпиcaHияx ee rлaBHeйшиx дeйTeлeй.
- ↑ Лypbe Я.C. 1) Oбщepycckиe лeToпиcи. C. 49-55; 2) ЛeToпиcb TBepckaя // CлoBapb kHижHиkoB и kHижHocTи ДpeBHeй Pycи. Bып.2. (BTopaя пoлoBиHa XIV — XVI B.). 4.2. Л.,1989
- ↑ Paшид Aд-ДиH. CбopHиk лeToпиceй. T. II, ИздaTeлbcTBo AH CCCP, 1960


text:
Szwalbkowate
Šwalbkowate (uać. Hirundinidae) to je familijo ptokůw s řůndu ćwirblowatych. Uobejmuje gatůnki chrobokožerne kere pomjyškujům couki śwjat krům uokolicůw podbjygůnowych. Majům uůne krůtke dźuby, duge a uostro zakońčůne křidua, ńy ma wyraźnygo dymorfizma puećowygo. Chroboki chytajům furgajůnc, a wysokość jejich furgańo je zaležy na wilgotnośći luftu. Gńozda šykujům na budynkach abo na skauach, majům jedyn abo dwa lyngi do roku, we kerych wykluwo śe uod 4 do 6 modych. Gatůnki pomjyškujůnce na půunocy sům wandrusůma, na pouedńu sům uośodue.
Šwalbka je symbolym Ruchu Autůnůmije Ślůnska.


text:
Nowo Gwinyjo
Nowo Gwinyjo (ang. New Guinea, indůnez. Irian) to je wyspa we zachodńij tajli Uoceanu Spokojnygo, we Mylanezyje, drugo podug placu na Źymje (po Grynlandyje). Zajmuje 786 000 km² placu a půmjyškuje ja ůng. 9 mln. ludźi. Pode wzglyndym polityčnym je roztajlowano mjyndzy Indůnezyjo (zachodńo tajla) a Papua-Nowo Gwinyjo (wschodńo tajla). Uod Australije je uoddźelůno na pouedńu bez Ćyśńina Torresa. Uod zachodu sůmśaduje s Archipelagym Malajskim, uod wschodu - s Archipelagym Bismarcka a Wyspůma Salůmůna.
Na pouedńu wyspy je ńiźina s bažouůma, teryn wznośi śe ku cyntrum wyspy, kaj je pora pasmůw gůrskich, s nojwyžšymi ščytůma wysokimi na 5000 m n.p.m. Guůwne řyki: Fly, Sepik a Mamberamo. Ze surowcůw wystympuje sam ropa naftowo a zuoto. Wjynkšość ludnośći to Papuasy.
Lo Ojropejčykůw wyspa uodkryu Portůgalčyk Jorge de Meneses we 1526 roku. We XIX wjeku wyspa potajlowano mjyndzy Ńiderlandy, Ńymcy a Wjelgo Brytańijo. Uod 1905 tajla brytyjsko přelozua pod admińistarcyjo Australije. Tajla mjymjecko zostoua po I wojńe śwjatowyj překazano Australije kej terytorjům mandatowe, a uod 1945 - terytorjům powjerńiče. We 1949 Australijo skuplowoua oubje tajle we Terytorjum Papui a Nowyj Gwinyje, kere istńouo do 1975 roku, we kerym uoguošůno ńypodleguość Papui-Nowyj Gwinyje. Uo tajla zachodńo wadźiuy śe Ńiderlandy s Indůnezyjům bez lata 1949-1963, na kůńec we 1963 roku přiuůnčůno ja ku Indůnezyje kej Irjan Zachodńi.
Gospodarka je sam uoparto guůwńy na prymitywnym bauerstwje, ńywjelge wydobyće zuota, mjydźi, střybua a inkšych. Wyspa je fest licho surbańizowano a ńywjela je sam drogůw.


text:
Peru
Peru (Perú, Republika Peru - República del Perú) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.
Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.
Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo we kraju.
Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje we Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.


text:
Kśynga Powtůrzůnygo Prawa
Kśynga Powtůřůnygo Prawa [Pwt], Pjůnto Kśynga Mojžešowo [5 Mojž] zawjyro Tora, je růwnočeśńy pjůntům kśyngům Starygo Testamyntu a Biblije. Mjano kśyngi we hebrajskij godce to Dvarim דברים, eli "suowa", uod pjyršygo wyrazu tyj kśyngi, we grece (Septuaginta - Aeutepovόuιov) a uaćińy (Wulgata - Deuteronomium) mjano tumačy śe kej "powtůřůne prawo". Pwt zawjero moc nawjůnzań do půpředńich šterech kśůng, we tym l.b. powtůřyńy Dekalůgu a inkšych přepisůw. W kśyndze tyj ůmješčůny je tyž hymn Mojžeša.


text:
Pablo Picasso
Pablo Picasso, couke mjano: Pablo Diego Jose Francisco de Paula Juan Nepomuceno Maria de los Remedios Cipriano de la Santisma Trinidad Ruiz Picasso – (ur. 25 paźdźerńika 1881 we Maladze we Hišpańije, um. 8 kwjetńa 1973 we Mougins we Francyje) – uznowany jydnym s nojšumńejšych artystůw XX wjeka. Bůu přede wšyjskym malyřym, nale zajmowou śe tyž řeźbům, grafikům a cyramikům. Picasso a Georges Braque byli twůrcůma štrůmunga we malyrstwje mjanowanygo kubizmym. Cerům jygo je Paloma Picasso.
Uod roku 1907 Picasso pod ajnflusym Paula Cézanne'a a štuki iberyjskij a afrikańskij začůn twůrče ekšperymynta s geůmetryzacyjům a uproščyńym mustra, kere douy počůntek kubizma (Panny s Avignon, Portret Gertrudy Stein). W drugym čaśe po cuzamynarbajtowańu s Georges’ym Brakym wykryštolizowauy śe prawidua analitiš-, hermetiš- a syntetiškubizma.
Za breweryjo kubizma mjyńůno bywo prymjera binawerka Parady do libretta Jean Cocteau, do kerygo muzyka naškryflou Erik Satie, a binynbild zaplańyrowou Picasso. Wystawjůny uostou we 1917 roku bez "Balety Ruske" Sjergjeja Djagilewa.


text:
Sztrasbana
Sztrasbana (mjanowano tyż banka abo sztrasynbana) – glajzowy pojazd przirychtowany do mjejskigo transzportu, kery poruszo śe po ceśće abo na szpecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. Teroźńe sztrasbany sům zauobycz napyndzůne śilńikůma na sztrům zaśilanymi s trakcyjnygo neca, atoli spotyko śe tyż hybrydowe kůnsztrukcyje, kere majům spalinowy śilńik abo akůmulotory kere dozwalajům na jazda bez zewnyntrznygo zdrzůdła zaśilańo. Dowńi używano tyż sztrasbanůw kere ćůngły kůńe, abo napyndzůnych parowym śilńikym abo spalinowym, kej tyż systymůw ze stacyjůnarnym napyndym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatycznymi.
Gyszychta[Sprowjej]
Pjyrszo sztrasbana pojawůła śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůła uůna wzorowano na powszychnych już we tych czasach kůnnych banach używanych we industryje. Uod lot 60. XIX stolećo banki rozpowszychńjůły śe we Ojropje, kej we uůnym czaśe we Francyje pojowjůły śe pjyrsze sztrasbany na para.
Pjyrszo ekszperymyntalno sztrasbana na sztrům skůnstruowoł Werner Siemens a ruszůł ja we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj bezma wszyjske nece sztrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyrszo we Ślůnsku sztrasbana na sztrům pojawůła śe we Wrocławju we 1893 roku (wůunczas we Prusach) – bůła to tyż pjyrszo sztrasbana na sztrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska sztrasbany na sztrům powstoły 5 lot ńyskorzi.
Nojbarźi rozlygły nec sztrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińije sztrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj szyrzki toru 785 mm powstoła starańym spůłki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Kuplowała uůna Pjekory Ślůnske s Bytůńym a Bytůń, bez Krůlewsko Huta (Chorzůw), Śwjyntochłwicy-Lipiny, Ruda a Zobrze ze Gliwicůma. We 1896 do neca włůnczůno teryn teroźnich mjast Katowicy a Śymjanowicy. We 1898 r. lińije uostoły zelektryfikowane. W Bytůńu a Katowicach s anfangem XX stolećo zbudowano krům tygo normalnotorowe sztrasbanowe lińije. W mjyndzywojynnym uokreśe rozpoczynto uńifikacyjo a kuplowańe necůw (tory wůnske przekuwano na uobyczne). Uostatńům linijům sztrasbany 785 mm bůła przebudowano we 1952 r. trasa lińiji 12 Chorzůw-Śymjanowicy. Lińije bankůw przedużůno tyż za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Důmbrowskigo Zagłymbjo.
-
Sztrasbana Konstal 105N2k/2000 - Sztetin
-
Sztrasbana Konstal 805Na - Toruń
-
-
Sztrasbana Bombardier NGT6/2 - Krakůw
-
Sztrasbana Konstal 105Na - Czynstochowy
-
Sztrasbana Konstal NGd99 - Gdańsk
-
Sztrasbana Protram 204WrAs - Wrocłow
-
Sztrasbana GT8 - Łůdź


text:
Prusko godka
Prusko godka (Prūsiskan, Prūsiskai Bilā) je umarto godka ze bałtyckich godkůw, poużywano aże do XVIII stolećo, podwjela wojny ze Szwedyjům a zaraza uodludńůły pruske dźydźiny, co przińesło slawizacyjo tych źymjůw. Dźynka podszukowańu zdrzůdłowych tekstůw, ajnflusu pruszczyzny na inksze godki a akuratne prawidła kůnstrukcyje nowych słůw, roztoliczne pokolyńa badaczůw poradźůły uodtworzić prusko godka we uostatńij dekadźe XX stolećo.
Terozki je uůn używany we małych społeczyństwach, je to dlů ńich ale godka sztuczńy prziswojůno. Po prusku powstaje ańi poezyjo - we tyj godce tworzi bez tyn przikłod Prancis Arellis.


text:
Dusyk
Dusyk (tež nitrogenij, z łać. Nitrogenium) je chemiski element z periodoweho systema elementow ze symbolom N a rjadowej ličbu 7. Atomarnje dusyk w přirodźe lědma wustupuje, dokelž so hnydom přez sylnje eksotermnu reakciju k molekularnym dusykej N2 zwjaza. Elementarnje dusyk jenož w formje kowalentneho homodimera wustupuje, chemisku wjazbu z dweju dusykoweju atomow, (→ molekularny dusyk, tež Distickstoff (přir. Disauerstoff), sumariska formula N2).
Molekularny dusyk je z 78 % hłowny wobstatk powětra. Je za žiwochow esencielny element, kotryž so přez dusykowe fiksěrowanje na přirodnym wašnju organisce wjaza. W organiskej formje je jako strukturny element proteinow wažny hłowny element wšěch organizmow. Dusyk je centralny element w dusykowym kołoběhu ekosystemow a bu wot žiwochow w energijointensiwnym procesu organisce wjazany a k dispoziciju činjeny. Wustupuje w mineralach jara rědko. Na zemskim powjerchu a w powětrje je nimale bjezwuwzaćnje abiotisce w spočatkowym času zemje nastał a bu pozdźišo wot žiwochow zwjazany.
Elementiski symbol N so wot łaćonskeho pomjenowanja nitrogenium (wot starogrjech. vιtpov „Laugensalz“ a starogrjech. Yevoς „pochad“) wróćo wjedźe. Němske pomjenownaje Stickstoff dopomina na tym, zo molekularny dusyk płomjenja haša („dusy“) abo zo žiwoch (na př. čłowjek) w čistym dusyku dusy.
Wažne wjazby[wobdźěłać]
Oksidy[wobdźěłać]
Dusyk wustupuje w někotrych oksidach, při tym ma rozdźělnu hódnosć.
- N2O,
- NO Dusyk je w tutej wjazbje dwuhódnotny.
- N2O3 Dusyk je w tutej wjazbje trojohódnotny.,
- NO2 Dusyk je w tutej wjazbje štworohódnotny.
- N2O5 Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.
Kisalina[wobdźěłać]
- HNO3 (salpetrowa kisalina) je sylna kisalina. Dusyk je w tutej wjazbje pjećohódnotny.


text:
Kronos
Kronos je w grjekskej mytologiji najmłódši syn Gaie (zemja) a Uranosa (njebjo) a nawjedowar Titanow. W romskej mytologiji wotpowěduje jemu Saturn(us).
Etymologija[wobdźěłać]
Jeho mjeno zwjazachu w antikskej ludowej etymologiji hižo jara zahe z mjenom boha časa Chronosom, štož je pak etymologisce wopaki. Spočatnje běštaj to dwaj bohaj, kotrajž so potom w někotrych tradicijach zjednoćeštej. Prašenje za prawej etymologiju je zwadne; tuka so, zo je so słowo Kronos wot kraino wotwodźiło. Po tym je Kronos tón, kiž zakónči, zdokonja.
Prawdźepodobniše pak je, zo je mjeno předgrjekskeho pochada a Kronos z někajkeje předgrjekskeje tradicije přewzaty.
Mytologija[wobdźěłać]
W zažnym času mytologije njeměješe Kronos hišće žane krute městno w genealogiji bohow. Ze wšelakorych wersijow mytosa je so Hesiodowa přesadźiła, w kotrejž so Kronos jako syn Uranosa a Gaie wobhladuje.
Dokelž je Uranos swoje dźěći – kyklopow a hekatoncheirrow – tak hidźił, zo je jich do Tartarosa, do podswěta, zatamał, porodźi Gaia swoje dalše dźěći – titanow – skradźu. Wona naštyka skónčnje Kronosa, zo by swojeho nana ze serpom kastrěrował.
Kronos bu z tym knježićel nad swětom a załožićel Złoteje doby. Po rysowanju Hesioda wuda so jeho sotra Rhea na njeho. Ze stracha, zo jeho dźěći jemu móc wozmu, zežra wón je: Hestiu, Demetera, Hera, Hadesa a Poseidona, tych Kronidow. Najmłódšeho syna pak, Zeusa, schowa Rhea po radźe Gaie a Uranosa w prózdnjeńcy hory Aigaion na Kreće, mjeztym zo poda Kronosej kamjeń do pjeluškow wity, kotryž tutón spóžrě, bjez toho zo by jebanstwo pytnył. Tak móžeše Zeus njemyleny wotrosć. Pozdźišo poradźi so Zeusej, swojeho nana z lesću a namocu přewinyć, na čož Kronos najprjedy kamjeń a po tym swoje spóžrěne dźěći wupluny. Zeus staji kamjeń na kultowe městno Pytho (Delphi), zo bychu jón smjertni wobdźiwowali.
Orphikojo powědaja, zo Kronos jednoho zakrasneho dnja wot mjeda, kotryž z dubow ćečeše, wopojeny ležeše a Zeus jeho tak sputać zamó a jeho na to do elyziskich honow, na „kupu zbóžnych“, wotwjedźe, hdźež Kronos do dźensnišeho přebywa. Tohodla traje Złota doba na elyzionje dale, mjez tym zo je so z kastrěrowanjom Kronosa na zbytnej zemi skónčiła.
Žórła[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Serbski muzej ma charakter narodneho muzeja ze zběrkami k stawiznam, ludowědźe, literaturje a tworjacemu wuměłstwu. Stajne kaž tež wosebite wustajeńcy, wjedźenja, přednoški.
Jeničke binacionalne dźiwadło Němskeje. Ze Serbskim ludowym dźiwadłom nasta 1948 prěnje powołanske jewišćo mjeńšiny. 1963 zjednoći so wone z lěta 1796 załoženym Budyskim Měšćanskim dźiwadłom k Němsko-Serbskemu ludowemu dźiwadłu, kotrež přećahny po wottorhanju prjedawšeho dźiwadłoweho domu při Lawskich hrjebjach 1975 do dźensnišeho twarjenja. Činohry w němčinje a serbšćinje (kotraž so simultanje přełožuje), hornjo- a delnjoserbske předstajenja zwonka domu w cyłej Łužicy. Wot 1996 tež wuspěšne předstajenja pod hołym njebjom jako Budyske lěćne dźiwadło na dworje hrodu Ortenburg. Přizamknjene je klankodźiwadło, kotrež němsko- a serbskorěčne hry pokazuje.
Wuznamny powołanski folklorny ansambl ze spartami orchester, chór a balet. Mnohe wukrajne turneje wjedźechu jón dotal do něhdźe 40 krajow. Přerěznje 210 předstajenjow lětnje, z nich někak połojca we Łužicy. Tradicionelne předstajenja kóždolětnje k Ptačemu kwasej a Zapustej. Wosebite programy k wulkozarjadowanjam a ludowym swjedźenjam z temami ze serbskich kulturnych stawiznow. Wjedźenja a wosebite předstajenja za turistiske skupiny su z přizjewjenjom móžne.


text:
Michiganski jězor
Michiganski jězor (jendźelsce Lake Michigan) je třeći najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a pjaty najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so w sewjeru Zjednoćenych statow. Jězor leži 176 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 58.016 km² wjetši hač Chorwatska.
Wuchodny pobrjóh jězora słuša k zwjazkowemu statej Michigan; južny kónc k Indianje a zapadny pobrjóh k statomaj Illinois a Wisconsin. Michiganski jězor je z Huronskim jězorom přez Mackinacski přeliw bjez wysokostneho rozdźěla zwjazany, tak zo jedna so poprawom jenož wo jedyn jězor.
Kołowokoło jězora su 12 milionow ludźi žiwe. Při Michiganskim jězoru leža města Chicago, Milwaukee, Gary a Green Bay.
Wotkaz[wobdźěłać]
Koordinaty: 43°42′0″N 87°5′0″W /  43.7, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *


text:
Mobilńok
Mobilńok to je zorta aparatůw telefůńicznych, we kerych do kůmuńikacyje sům używane wele radjowe (nojczyńśći we zakreśe mikrowelowym). We terminolůgiji telekůmuńikacyjnyj "kůmůrka" uoznaczo zaśyng pojydyńczyj stacyje przekaźnikowyj, a uod tygo je druge mjano urzundzyńo: telefůn kůmůrkowy. Kej użytkowńik wylazuje ze zaśyngu jydnyj "kůmůrki", je automatyczńy przećepany do zaśyngu nostympnyj. Terozki wjynkszość mobilńokůw dźoło we systymach cyfrowych (GSM, DCS, PCS, UMTS). Pjyrwyj bůły tyż stosowane systymy analogowe, kej l.b. NMT.


text:
Flags of the World
Flags of the World to je uorgańizacyjo weksylolůgiczno, kero ńy mo fizycznyj śedźiby a bazuje yno na Internecu. Je to tyż portal internecowy s nojwjynkszům na śwjeće bazům danych uo roztůmajtych fanach. FOTW zołożůno we 1993, uod 2001 noleży do Mjyndzynorodowyj Federacyje Uorgańizacyji Weksylolůgicznych, formalńy kej uorgńizacyjo kanadyjsko. Grafiki a dane uo fanach sům zbjyrane bez wolůntarjuszy a wćepywane na lista e-brifowo. Neczajta FOTW podug stanu na kůńec 2007 mjoła ůng. 33 tyś. podzajtůw na kerych bůło 62 tyś. wzorůw fan a wapynůw. FOTW mo tyż włosno fana, bjoło-modro ze sześćůma gwjozdami.


text:
Święta Bożego Narodzenia
Radodnych Godōw! Winszuja, coby Wōm nowo porodzōny Pōnbōczek błogosławiyli; cobyście nŏdli mocka gyszynkōw pode krisbaumym; mandle ze makōwkōw niy stanyły we gŏrdzielu; coby te świynta bōły richtig czasym spyndzōnym do kupy ze familijōm.
Radojści mŏckã na te Świynte Gŏdy
Co by Wōm Dzieciōntko pod strōmek prziniysło
Mjyôjści, Zdrŏwio, Nadzieje a Wiary
Co by na Nowy Rŏk bes’kŏżdydziyń stykło!
Cŏłkim siercym wszyjskim winszujymy
Autor: Marek Plura
Na Godne Świnta winszujymy wszyjskim naszym czytelnikōm srogich gyszynkōw ôd Dzieciōntka, co byście sie niy ôbjedli makōwkami a mŏczkōm i co byście te Boskie Narodzynie przeżyli ze familijōm w uciesze i przōniu, a na Bezrok co by Wōm sie darziło jak nigdy.
Autor: Jaskółka Śląska
Wszistkygo Nojlypszygo we ty świynta Bożygo Narodzynia . Życza, coby Wom ni braklo karpfa, makowek i moczki abo i kołocza ze posypkom. I coby glaskugle na krisbaumie lśnioly blaskym zapocialym. Cobyście zowżdy byli gryfni i zdrowi.
Coby Wom pszali Wasze matule, łojce, bajtle, synki, braciki dziołchy, ołpy, omki, onkle, ciotki, teście i inksze szwigermutry. Życza tysz, coby bez cołki nastympny rok, sznity boły durchś rubo poszmarowane łomastom i coby do tego, wusztu i inkszych maszketów niy zbrakło !
No i po wilyji co by Dzieciontko trefioło do Wos z najgryfniyjszymi z gryfnych gyszynków.
Autor: Aleksandra Mazur
Niychej Dzieciontko szczyńściym Wos darzy
Zdrowie do tymu co tako marzy
A familijom pszonie na zowdy
Siył fest dołoży jako tyż prowdy.
Autor: Bronisław Wątroba
Pamiyntejcie Rostomili,
nie wyznocie sie na chwili,
kej Dzieciontko do Wos przidzie
i geszynki zoboczycie.
I miarkujcie co godajom
ludzie co sie tukej znajom:
„Jako Wilijo, taki rok”,
więc wejrzyjcie sam na blog!
Źródło: http://odkrywajacslask.wordpress.com/2011/12/23/zyczenia/
Już za chwila śwjynta sóm
Tuż życzynia wóm sam dóm
Jak tradycjo nakazuje zawsze na śwjynta
mjech z tymi winszowaniami sie rosuje
Tuż wóm życza śwjont wesołych
z familijom wilijo jejś za jednym stołym
karpja,makówki i moczka
możecie jejś z jednego gorczka
łopłatkym sie łomanio
ji z serca se winszowanio
zdrowjo ji wszyskigo nojlepszego
na kożdy dziyń życio waszego
geszynków od DZIECIONTKA małego
pod chojinkóm dlo wos kożdego
co by sie wszyskim darzyło
ji dobrze bez starości żyło
Trzi królowie Monarchowie
kaj sie uwijocie
mocie mirra i kadzidło
i skrzinka we złocie
Jezus dzisioj narodzony
raczkom błogosławi
bo tym swojym narodzyniym
prziszeł by nos zbawić
Trzi królowie monarchowie
żodyn niy łobuty
ponoś było wos aż śtyrech
czworty szoł na skróty
poloz borok se na przełaj
i łaził po krzokach
a jak prziszeł do betlyjki
to było po ptokach
Herod wściekły szarpie brodom
korona mu spadła
jak usłyszoł ło Jezusie
giymba mu opadła
lotoł po swoich komnatach
ni móg sie łopanować
bezto kozoł wszytkich bajtli
zaroz wymordować
Aż prziszła na niego kryska
i giymba mu zbladła
mysloł bydzie królym świata
śmiertka go dopadła
zaroz kosom łeb uciyna
łoberwoł kadzidłym
po tym z piekła prziszeł dioboł
i wzion go na widły
W Betlejym,we szopie-rodzi sie Jezusek
niy mo zogoweczka-niy mo tyz pieluszek
na sianeczku lezy-osiolek go grzeje
pastyrze mu grajom-jego przijociele
Maryjka i Jozef-festy sie starajom
jako to Ponboczka-w biydzie wychowajom
I dzisiej tyz momy-jednake staranie
czy czasu nom styknie-na dzieci chowanie
dzisiej nasze dzieci-prawie wszystko majom
ale durs na nuda-wszystke narzykajom
izby wyglondajom-jak z graczkami sklepy
loni znojsc niy umiom-przi niczym uciechy
Pytomy sie wszyjscy-czy to nasza wina
ze czasu niy momy-ze nos przi nich niy ma?
bestoz na te swiynta-szczyrze zycza wszystkim
znojdzcie czas dlo dzieci-od samy kolybki
znojdzcie czas na godka-na ksionzek czytanie
na szpacyr,na kino-berow osprawianie
to co my im domy-stokroc do nos wroci
zodne take dziecko-lojcow niy porzuci!
Witom ze ślonskom kolyndom.
Toż Dzieciontko sie nom rodzi
We stajynce betlejymski
Nawet Herod niy zaszkodzi
Ze Jezusa krol niyziymski
Przi bydlontkach w żłobku leży
Durś pastuszki mu śpiywajom
I trzech myndrcow drapko bieży
Pokłon Jymu dyć skłodajom
Ze Wilijom wos niy dziwo
Że sie cuda nawet dziejom
Ech – Maryjo jest szczyńśliwo
Lica jyj tyż ciyngym śmiejom
Pan nad pany choć maluśki
Wiarom wielki chnet sie stanie
Łod Dzieciontka gryfny buźki
Złu w świat leci z tym wyzwanie
Wielkanoc
Srogo zima poszła w dal,
Gibko seblyccie z karku szal.
Wartko idom jak ze szlojdra ku nom,
wesołe święta Wielkiej Nocy
Hazok kuko zza krzoka na drugego hazoka. Idymy na świyncone, bier koszyk, pakuj jajca i wyndzone, wusztym bydzie woniac wszyndzie, a kapelon godać bydzie: nich w te świnta klara świci, kożdy karlus kibel wody chyci, lejom chopcy, piszczom frelki, nich te świnta tak po slonsku bydom szwarne, a po polsku wyjątkowe i po prostu zdrowe.
Wielkanoc ku nōm prziszła
Radość nōm prziniysła!
Pōn Jezus zmartwychstōn
Ludzi zaś piastuje
Hazŏk ze uciechy
Geszynki rychtuje!
Pōnbōczek rostōmiyły
Klarōm bôgōsławi
A Świynty Duch dycki
ôde’złego zbawi!
Mokrego Śmiyrgustu,
Od hazoka dużo kustu,
Gryfnych kroszonek.
Wnszujymy piynknej a bogatej Wielkij Nocy!
Źródło: http://odkrywajacslask.wordpress.com/
Urodziny
Dzisioj w dniu Twojego geburstagu
Życza Ci kupa uciechy
Aby żodne choróbsko Cie nie trzimało
Coby wszyscy Ci pszoli
Z życio boł fest zadowolony
I dostoł kupa geszynków !
Zachęcam Cię do zapoznania się z innymi wpisami na blogu.
Kliknij TUTAJ.


text:
Cołkowańy bez tajle
Cołkowańy bez tajle – jedyn ze kńifůw rachowańo zawartych form cołek postoći:
Eli poradzymy wysznupać take , co , to mogemy przełonaczyć ta cołka do postaći:
Lo uoznoczůnych cołek grańice cołkowańo uwzglyndńo śe tyż we tajli růwnańo uostajůncej do cołki mino:
Kńif cołkowańo bez tajle bjere śe ze mustra na pochodno iloczynu:
Bajszpil zastosowańo kńifu cołkowańa bez tajle:
Cołki zwrotne[Sprowjej]
Lo cołki ze iloczynu funkcyji, kerych kolyjne pochodne powtorzajům śe nazod a nazod, momy tmj. cołka zwrotno, lb.:
Cołka we wyrażyńu po prawej zajće růwna śe cołce po lewej zajće, wjync


text:
Měrc
Měrc (tež: nalětnik; łaćonsce Martius) je třeći měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mjeno po Marsu, romski bóh wójny. Před dodaćom januara a februara, měrc bě prěni měsac protyki.
Měrc je nalětni měsac w sewjernej hemisferje a nazymski měsac w južnej hemisferje. Jedyn z dweju runonócnosći so za čas měrca wotměwa. Codiakalnej znamjeni w měrcu stej Ryby a Boran.
Měrc započe ze samsnym wšědnym dnju kaž nowember w kóždych lětach, a kaž februar nimo za čas přestupneho lěta.


text:
Źeliny
Źeliny (Archaeplastida Adl i in. 2005, downe naukowe mjana: Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae) – eukaryjotyczne a samofutrujůnce uorganizmy, kere wykorzistujům słoneczno ynergijo bez farbujůnce substancyje we proceśe asymilacyji. Trefjajům śe tyż postrzůd źelinůw uorgańizmy cudzofutrujůnce - saprofityczne a pasorzitnicze, nale mo to wtůrny charaktyr. Źeliny sům zbudowane ze kůmůrkůw, kere u wyżyj zorgańizowanych zortůw źelinůw tworzům tkanki a narzůndy, kere dowajům jeim dychać, futrujům je, dowajům wzrastać a śe rozwijać. Źeliny przi udźale chloroplastůw kere majům we śa chlorofil przeprowadzajům terminy fotosyntezy, keryj zapasowym produktym je skrobja. Majům uůne sztajfno, nojczyńśći celulozowo kůmůrkowo śćana. Mogům uůne durś wzrastać uod twůrczyj tkanki, kero poradźi tajlować kůmůrki. Nojczyńśćij źeliny sům trwale przirośńynte do zola. We proceśe ywolucyji doszło do srogij roztůmajtośći formůw źelinůw a jejich przistosowańo do růżnych warůnkůw bytowańo na Źymji.