text:
Historyjŏ świata
Historyjŏ świata zwykowo je utożsamianŏ z historyjōm ludzkij zorty, rachowanõ ôd mōmyntu ukŏzaniŏ sie na świecie piyrszych Homo sapiens do dzisiyjszych czasōw. Historyjŏ ludzkij zorty znaczōnŏ je stopniowym rozrostym wynalazczości a ôdkrywczości, jak tyż trefiyniami majōncymi nŏrywnõ naturã - rewolucyjami - kere definiowały epoki we sztofowym i duchownym rozroście ludzkości.
We przeszłości ôbsztalowano zaczōntek historyje ludzkij zorty we ôdrōżniyniu ôd prehistoryje, we mōmyncie niyznŏleżnego wynŏdniyńciŏ we pŏru placach Ziymie pisma, kere dało zaczōntek swoistej infrastrukturze dozwolajōncyj uwiecznianie i przekazowanie dalszym gyneracyjōm spamiyńci ludzkij zorty, a bez to rozprzestrzynianie i wzrōst wiedzy[1]. Pismo stało sie zdatnym skirz agrarnej rewolucyje z epoki neolitu, (tm. neolitycznŏ rewolucyjŏ) kerŏ sprawiyła ôbranie cywilizowanych, ôsiedlonych we stałych siydzibach społeczyństw, co dozwolało ôbrobiynie systymu ôbywatelskigo potajlowaniŏ roboty.
Rozproszone społeczności, nojczyńścij zlokalizowane we bliżu zdatnyj dlŏ życiŏ wody (rzyk i jezior) z czasym przeistaczały sie we corŏz srogsze jednotki, co szło we pŏrze z ôbrobiyniym corŏz efektywniyjszych strzodkōw transportu. Spŏjanie społeczności, przerywane zatymczasowymi ôstudami i rywalizacyjōm pōmiyndzy prziległymi grupkami ôsadniczymi bez milenia dokludziyło do nastōniŏ jeszcze srogszych ôbywatelskich jednotek - państw – a nawet impyriōw. Padniyńcie ojropejskigo Rzimskigo Impyrium, kery dokōnoł sie pod kōniec ery antycznyj, ôznaczoł zaczōntki strzedniowieku.
We chycie XV stoleciŏ Johannes Gutenberg wynŏd druk bazujōncy na ruchōmych pismach, co dokludziyło do imyntnego przeôrganizowaniŏ knifōw kōmunikacyje miyndzy ludźmi. Druk ôdegroł wŏżnõ rolã we zawrzyniu strzedniowiecznyj historyje i przeniesiyniŏ historyje do nowożytnych czasōw, we czasie kerych prziszła miyndzy inkszymi epoka Renesansu, eli industryjalnŏ rewolucyjŏ.
Do XVIII stoleciŏ grōmadzenie wiedzy i technologiczne zdobycze, ôsobliwie we Ojropie, sprawiyło nastōnie zicher „krytycznyj masy”, kerŏ zainicjowała industryjalnõ rewolucyjõ. Bez ôstatnie 250 lŏt, ôd czasōw owyj rewolucyje, postymp wiedzy, technologije, handlu i - we niyunikniōny knif - wojynnego kōnsztu idzie wyrażać wykładniczo, przi sprawianiu, iże dzisiyjszy świat i ludzie żyjōncy na planecie ô skōńczōnyj wielości zasobōw stŏwajōm tak we ôbliczności szans, jak i zagrożyń.
Paleolit[edytuj | edytuj zdrzōdło]
"Paleolit" to inakszyj wczaśnŏ epoka kamynia.
Naukowe wykazy wzorowane na gynetycznych podszukowaniach i paleontologije umiejscawiajōm piyrszych przedstŏwicieli zorty Homo sapiens we Africe[2]. Ukŏzali sie ôni kole dwiestu tysiyncy lŏt tymu we epoce paleolitu, co stanowiyło zwiyńczenie dugigo ôkresu ewolucyje ludzkij zort. Praôjce ludzi, zorty pokroju Homo erectus, używały z ajnfachowych nŏczyń ôd kole milijōna lŏt, a z lŏtaniym czasu nŏczyniŏ te stŏwały sie corŏz barzij wyrafinowane i skōmplikowane. Paleolitycznŏ ludzkość wykształciyła tyż gŏdkã a repertuar ôbrzōndków, kery przewidowoł miyndzy inkszymi cerymōnijõ pogrzebu umartych. [Ôznaczało to, iże ludzie paleolitu cechowali sie przipantaniym do spōmniyń, bez co niy chcieli ôglōndać gnijōncych ciał.] Ludzie paleolitu żyli z łowiectwa i zbieractwa, kludziyli porzōnd wandrowny tryb życiŏ. We ôkresie tym ukŏzały sie tyż piyrsze ôdznaki prehistorycznego kōnsztu.
Zgodnie z teoryjōm katastrofy jeziora Toba, erupcyjŏ superwulkōnu Toba, kerŏ miała trefić sie 75 tys. lŏt tymu, mogła mieć globalne skutki, zabiyła kole 59 milijōnōw stworzyń ludzkij zorty.
Terŏźnŏ ludzkŏ zorta rozprzestrzyniała sie wartko po cołkij wiyrchni ziymskij kuli, ôd Afriki, beze swobodne ôd zlodowacenia teryny Ojropy, aże do Azyje. Szpica ekspansji ludności na terynach Pōłnocnyj Ameriki i Ôceaniji prziszoł we czasie ôstatnigo zlodowacenia – tedy teryny ôbjynte umiarkowanym klimatym niy nadŏwały sie do zamiyszkaniŏ. Krōm niydogodności, pod kōniec ôstatnigo zlodowacenia, to znaczy kole 12 tysiyncy lŏt tymu, ludzkość wydolyła skolonizować bezma wszyjske swobodne ôd lodu czynści planety.
Społeczyństwa pozyskujōnce pożywioł ze zbiyractwa i myślistwa porzōnd były niy fest liczne, choć sōm postrzōd piyrszych skupisk ludzi cufale rozbudowanego ôbywatelskigo systymu. Możliwŏ tyż była kōmunikacyjŏ miyndzy społecznościami potajlowanymi srogõ delkōm, czego przikładym sōm „autobany” Aborygenōw.
Wiynkszość wandrujōncych grup gōniōncych i zbiyrajōncych pożywioł ôstoł abo przekształcōnŏ we srogsze społeczyństwa bauerske, abo bez take społeczyństwa wchłoniynta. Ôstane grupki ludności abo pōmarły, abo ôstały we izolacyji. Take skupiska ludności trefiane sōm jeszcze dzisioj we regiōnach ôddalōnych ôd cywilizacyje.
Mezolit[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Mezolit, to znaczy strzedniŏ epoka kamynia (z greckij gŏdki „mezos” - „strzodkowy”, „lithos” - „kamyń”) to ôkres rozrostu technicznego ludzkości - etap przejściŏ z paleolitu do neolitu.
Mezolit napoczōn sie pod kōniec plejstocenu, kole 10 tysiyncy lŏt tymu, zakōńczōł sie za to społym z wkludzyniym bauerstwa. Zawrzynie epoki mezolitycznyj datuje sie inakszyj w roztōmajtych tajlach świata. Dlŏ przikładu, na Bliskim Weschodzie bauerstwo było już pod kōniec plejstocenu, tōż mezolitycznŏ epoka na tych terynach je krōtkŏ i chamliwo ôpisanŏ. We ôdniesiyniu do placōw, kaj zlodowacenie było nojwyżyj niyblank, zamiast ôkryślyniŏ „mezolit” trefiŏ sie czasami słowo epipaleolit.
We regiōnach, kaj klimatyczne pōmiany po ôstatnim zlodowaceniu były uwŏżniyjsze, mezolitycznŏ era utrzimowała sie dużyj, czasami nawet cołke tysiōnclecia. Społeczności zamiyszkujōnce Pōłnocnõ Ojropã poradziōł utrzimać sie przi życiu dziynki bagnistym terynom, kerych istniyniu sprzijoł cieplyjszy klimat. Klimatyczne warōnki znŏdły ôdzwiyrciedlynie we zachowaniu zamiyszkujōncych ôkryślōne place społeczności, co widać we zachowanych szlakach maglemoskiej i azylskiej kultury. Przedmioty strzodowiskowe ôpōźniyły nastanie neolitu we pōłnocnyj Ojropie do kole 4000 roku p.n.e.
Ôstałości z mezolitycznyj epoki sōm rzadkościōm i nojczyńścij ôgraniczajōm sie do ôdpadkōw z dōmōw. We zalesionych terynach znojść idzie ôstałości wyrymbu strōmōw z tego ôkresu, choć szyrzyj zakrojonŏ wycinka lasōw prziszła dopiyro we neolicie, społym z rosnōncym zapotrzebowaniym na ziymie pod uprawy.
Z epoki mezolitu z wiynksza placōw ôstały małe słożōne krzemiynne nŏczyniŏ - mikrolity i mikroburiny. We niykerych placach znŏdniynto tyż wyndkarski sprzynt, ciysiylske topory i drzywnianne ôbiekty - łodzie i łuki. Przikłady nowszych technologiji ukŏzały sie nojwczaśnij we Africe, co nŏleży skojarzić z kulturōm azylskõ, po czym przeniknyły do Ojorpie dziynki wczaśnym plymiōnōm zamiyszkujōncym teryn dzisiyjszyj Szpanije i Portugalije jak tyż plymiōnōm zamiyszkujōncym Palestynã. Niywykluczone je, iże barzij moderne nŏczyniŏ ukŏzały sie we pŏru placach wrŏz, za sprawōm wzajymnie niyznŏleżnego postympu cywilizacyjnego.
Neolit[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Słowo „Neolit” ôznaczŏ „nowõ epokã kamynia”. Bōł to ôkres rozrostu prymitywnych technologiji i społeczyństw, zawiyrajōncy epokã kamynia. Zaczōntek epoki datuje sie na 10 tysiyncy lŏt p.n.e., za to ôsiōngniyńciŏ epoki ôbyjmujōm zamiyszkowanie ludzi we wsiach, rozrost bauerstwa, udomowienie zwiyrzōw i rozrost nŏczyń.
Wŏżnõ pōmianōm, kerŏ zaszła we neolicie, podle historyka Vere Gordon Childe ôkryślanõ za „agrarnŏ rewolucyjŏ” je przestawiynie sie społeczności na pozyskiwanie pożywiołu z bauerstwa kole 10 tysiyncy lŏt p.n.e. Kole 9500 roku p.n.e. uprawã role podyjmli miyszkańcy Żyznego Pōłmiesiōnczka. Do roku 7000 p.n.e. bauerstwo zakorzeniło sie we Indyji, a do roku 6000 p.n.e. we Egipcie. Kole 5 tysiyncy lŏt p.n.e. ziymiã uprawiali Chińczycy, a szlaki działalności bauerskij we Postrzodkowyj Ameryce datuje sie na kole 2700 lŏt p.n.e.
Ôstrzodki, kaj skupiała sie ludność neolitu leżały we bliżu rzyk i kotlin – przikłady to dukla Żōłtyj Rzyki we Chinach, Nilu we Egipcie, eli Indusu na indyjskim subkōntynyncie. Niykere plymiōna kludzōnce wandrowny tryb życiŏ, jak na przikłŏd drzynni Australijczycy a Buszmeni z połedniowyj Afriki, niy przestawiyły sie na produkcyjõ bauerskõ do zglyndnie niyskorych lŏt.
Bauerstwo dozwolyło nastōnie słożōnych społeczyństw - cywilizacyje. Ukazowały sie państwa i handel. Rozrost technologiczny dŏwoł ludziōm możebność wpływaniŏ na przirodã i rozrostu transportu jak tyż kōmunikacyje.
W epoce neolitu wiynkszość historykōw dopatruje sie zaczōntkōw słożōnych religiji. Religijne wierzynia tego ôkresu nojczyńścij ôgraniczały sie do kultu boginia-matki, fatra-nieba jak tyż Klary i Miesiōnczka we roli bōstw. Powstŏwały kapliczki, po zicher czasie przemiyniane we chrōmy, kere niosły ze sobōm czasami skōmplikowany systym funkcyje, we tym kapelōnōw i kapelanek. Ajnfachowym zachowaniym ludzi neolitu bōł kult antropōmorficznych bōstw.
Zaczōntki cywilizacyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Neolitycznŏ rewolucyjŏ wkludziyła glid pōmian. Przizwolyła na kōncyntracyjõ zaludniyniŏ, co z czasym dokludziyło do uformowaniŏ sie piyrszych państw. Je pŏrã definicyji słowa „państwo”. Max Weber i Norbert Elias zasugerowali, by państwym nazywać takõ ôrganizacyjõ ludności, kerŏ mŏ monopol na dowiydziōne spotrzebowanie siyły we ôkryślōnym geograficznym przestrzyństwie.
Piyrsze państwowe struktury powstoły we Mezopotamiji, antycznym Egipcie i antycznych Indyjach pod kōniec sztwŏrtego i na zaczōntku trzecigo tysiōncleciŏ przed naszã erōm. We Mezopotamiji była zicher numer swobodnych miast. Antyczny Egipt powstoł jako państwo bez miast, atoli wykształciōł jy we niydugim czasie.
Państwo z prawidła potrzebuje do egzystyncyje armije, by mōc społnić kryteria przikulanyj powyżyj definicyje. Armijŏ do skutecznego fungowaniŏ wymŏgŏ biōrokracyje. Jedynym ôdstympstwem ôd tego prawidła wydŏwŏ sie cywilizacyjŏ dukle Indusu, we keryj cufalu niy podarziło sie znojść szlakōw wojska.
Państwa ukŏzały sie na przestrzyństwie Chin we niyskorym III abo wczaśnym II tysiōncleciu przed naszã erōm.
Na Bliskim Weschodzie pōmiyndzy ôsobnymi państwami dochodziyło do czynstych ôstud. Kole roku 1275 p.n.e. Hetyci i antyczni Egipcjanie podpisali pokōj we Kadeszu, kery bōł piyrszym ôpisanym bez historyjõ pokojowõ umŏwōm.
Powstoły impyria, podbijajōnce teryny zamiyszkowane bez dalsze plymiōna, jak miało tyn plac we Persyji we VI stoleciŏ p.n.e., impyrium Maurjōw we IV stoleciŏ p.n.e., Chinach we III stoleciŏ p.n.e. i rzimskim cysŏrstwie we I stoleciŏ p.n.e.
Wystympowały tyż konfliktowe sytuacyje miyndzy impyriami - na przikłŏd we VIII stoleciŏ, kedy to arabski islamski kalifat, kerego regyrōnki rozciōngały sie ôd Szpanije do Iranu i chińskŏ dynastyjŏ Tang, keryj cōuny wpływōw ôbyjmowały przestrzyństwo ôd regiōnu Sinciang do Korei bez dekady kulały boje ô kōntrolã nad postrzodkowõ Azyjōm.
Nojsrogszym impyrium położōnym na ciōngłym przestrzyństwie było XIII-wieczne mōngolske impyrium. We tym samym czasie wiynkszość ludności zamiyszkujōncyj Ojropã, Azyjõ i Pōłnocnõ Afrikã przinŏleżała do jakigoś państwa. Państwa były tyż na terynie Meksyku i zachodnich terynach Połedniowyj Ameriki. Państwa sprawowały kōntrolã nad rosnōncõ tajlōm lōndu i ludności; ôstatnie prōżne przestrzyństwo Ziymie (niy przi wrachowowaniu w to niyzamiyszkanyj Antarktydy), ôstoł potajlowany pōmiyndzy bydōnce państwa na mocy berlińskij umŏwy z 1878 roku.
Przipisy
- ↑ Encyclopedia Americana, t. 29, 1968, s. 558, Cytat: Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing.
- ↑ Evolution: "Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?'' by Donald Johanson, Ph.D., web.archive.org, 29 kwietnia 2001 [dostymp 2021-02-24] [zarchiwizowane z adresy 2001-04-29] .
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Autory Scientific American: The Biosphere. San Francisco: W.H. Freeman & Co., 1976. ISBN 0-7167-0945-7.
- Jared Diamond: Guns, Germs, and Steel: the Fates of Human Societies.. Nowy Jork: W. W. Norton, 1996. ISBN 0-393-03891-2.
- Fernand Braudel: The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. Berkeley: Kalifornijski Uniwerzytet we Berkeley, 1996. ISBN 0-520-20308-9.
- Fernand Braudel: Capitalism and Material Life, 1400-1800. Nowy Jork: HarperCollins, 1973. ISBN 0-06-010454-6.
- Marshall Hodgson: Rethinking World History: Essays on Europe, Islam, and World History. Cambridge: Uniwerzytet Cambridge, 1993. ISBN 978-0-521-43844-5.
- Kenneth Pomeranz: The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World Economy. Princeton: Uniwerzytet we Princeton, 2000. ISBN 0-691-09010-6.
- Clive Ponting: World History: a New Perspective. Lōndyn: 2000. ISBN 978-0-7126-6572-8.
- Ronald Wright: A Short History of Progress. Toronto: House of Anansi Press, 2004. ISBN 0-88784-706-4.


c: text/html

text:
Poprawom wšak mějachu so olympiske hry kaž tež paralympiske hry w japanskim Tokiju hižo loni wotměć. To pak koronapandemije dla móžno njebě. Lětsa je so to poradźiło, tež hdyž bjez přihladowarjow. Jurij Nuk z Budyšina je někotre zajimawe fakty a podawki w stawiznach olympiskich hrow zestajał.(3. dźěl/kónc)
1972 Mnichow: Při teroristiskim nadpadźe zemrě jědnaće israelskich sportowcow. Wosebje wuspěšnaj atletaj olympiady w bayerskej stolicy běštaj Američan Mark Spitz a Němka – NDRska sportowča Karin Janz. Mark Spitz běše wusahowacy sportowc w płuwanju, a to we wjacorych disciplinach. Cyłkownje sydom króć bu wón jako dobyćer złoteje medalje počesćeny, štož běše skoro njewěrjomne! Jedna z najlěpšich sportowčow swěta Karin Janz wubědźi sej we wuměłskim ćěłozwučowanju dwě złotej medali na schodźenkowym bradle (Stufenbarren) a na konju (Pferdsprung). Wona zawěsći sej tež hišće dwě slěbornej a jednu bronzowu medalju.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na wopyće pola organista Chrystofa Mikławška w Serbskich Pazlicach
Kralownu instrumentow wobknježić je wulki dar. Dobry interpret zamóže přez nju ludźom do duše rěčeć, jich emocionalnje pozbudźeć a sensibilizować. Serbske katolske a ewangelske wosady smědźa zbožowne być, zo maja wuběrnych organistow, kotřiž su sej na hudźbnej šuli a w priwatnym wukubłanju přiswojili hraće na krasnje klinčacym instrumenće.
Mjez tymi, kotřiž zamóža jako interpreća technisce a sensibelnje hudźbu pišćelow kemšerjam a připosłucharjam do wutroby rěčeć dać, je bórze 35lětny Chrystof Mikławšk ze Serbskich Pazlic. W dźěłarni jeho rjaneho, nowonatwarjeneho swójbneho domu hnydom začuwaš, zo je młodemu Serbej a nanej třoch dźěći – dźewjećlětneje Heleny, sydomlětneje Luizy a dwulětneho Gabriela – hudźenje jara wažny žiwjenski eliksěr. Tutón zaćišć zwuraznjeja tam tři keyboardy, na blidźe ležace noty, při blidźe stejacy akordeon, na kamorje tačele a tačelak.


text:
02.03.2008
1. XIV LO im. Stanisława Staszica Warszawa
2. LXIV LO im. Stanisława I. Witkiewicza Warszawa
3. VI LO im. Jana Kochanowskiego Radom
4. VIII LO im. Władysława IV Warszawa
5. V LO im. ks. Józefa Poniatowskiego Warszawa
6. 2 Społeczne LO Warszawa Warszawa
7. XXVII LO im. Tadeusza Czackiego Warszawa
8. XV LO im. Narcyzy Żmichowskiej Warszawa
9. II LO im. Stefana Batorego Warszawa
10. LXVII LO przy Wydziale Pedagogicznym UW Warszawa
11. 1 Społeczne LO im. Jam Saheba Digvijay Sinhji Warszawa
12. IX LO im. Klementyny Hoffmanowej Warszawa
13. LIV Prywatne LO Sióstr Nazaretanek Warszawa
14. XVII LO im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Warszawa
15. I LO im. Marszałka Stanisława Małachowskiego Płock
16. XXXIII LO im. Mikołaja Kopernika Warszawa
17. I LO im. Henryka Sienkiewicza Płońsk
18. XXXIV LO im. Miguela de Cervantesa Warszawa
19. III LO im. Płk. Dionizego Czachowskiego Radom
20. LO im. Polskiej Macierzy Szkolnej Mińsk Mazowiecki
21. VII LO im. Juliusza Słowackiego Warszawa
22. XLIX LO im. J. W. Goethego Warszawa
23. II LO im. Cypriana K. Norwida Ostrołęka
24. I LO im. Bolesława Prusa Siedlce
25. VI LO im. Tadeusza Reytana Warszawa
26. LXXXI LO im. Aleksandra Fredry Warszawa
27. LO im. Adama Mickiewicza Węgrów
28. ZS Architektoniczno-Budowl. i Licealnych im. St. Noakowskiego Warszawa
29. LO im. Fryderyka Chopina z ZSO Sochaczew
30. XVI LO im. Stefanii Sempołowskiej Warszawa
31. Zespół Szkół im. Aleksandra Świętochowskiego w Gołatczyznie Sońsk
32. ZS Rolnicze CKU im. Bohaterów Walk nad Bzurą 1939r. Sochaczew
33. XXVIII LO im. Jana Kochanowskiego Warszawa
34. IV LO im. dr Tytusa Chałubińskiego Radom
35. ZS im. St. Wysockiego Warszawa
36. ZS Ekonomicznych Mińsk Mazowiecki
37. XIX LO im. Powstańców Warszawy Warszawa
38. ZS Ponadgimnazjalnych Przasnysz
39. ZS Rolniczych CKUiP im. St. Staszica w Miętnym Garwolin
40. I LO im. Zygmunta Krasińskiego Ciechanów
41. ZS Gastronomicznych im. prof. Eugeniusza Pijanowskiego Warszawa
42. XXI LO im. Hugo Kołłątaja Warszawa
43. ZS Ekonomicznych im. St. Staszica Wołomin
44. LO im. Piotra Skargi Grójec
45. II LO im. Królowej Jadwigi Siedlce


text:
BYSTRZYCA W Bystrzicy sie w sobote odbył tradycyjny Miyndzynarodowy Świyntojański Festiwal Folklorystyczny.
Wszyckich pieknie prziwitoł fójt gminy Roman Wróbel. Potym sie na scynie tańcowało a śpiywało.
„W tym roku wystympować bedóm nasze bystrzycki zespoły, zatańcujymy tańce góralski, krakowski, lubelski, wałaski, słowiacki. Je to taki przekrój naszej twórczości,“ poinformowała Ewa Nemec, kiero była reżyserym całego popołednia.
Nejprzód wystympowoł nejmłodszy – Trowniczek.
Potym młodszo Łączka…
…a starszo Łączka.
Bystrzyca zaprezentowała tańce wałaski a słowacki.
Grały kapele Nowina a Bezmiana. Nimógło chybieć Jasia Kubeczki.
Ludzi prziszło strasznie moc.
Już móm dość wystympowanio. Idym za dzieckami.
Pyteczki, paniczko, wyfoćcie nas.
Aji nas.


text:
Smječkecy (DR/SN). W Domje swj. Jana w Smječkecach su wobydlerjo 19. junija po dołhich přihotach swój lětuši lěćny swjedźeń wotměli. Tydźenje dołho běchu so na njón přihotowali. Skónčnje bě zaso dowolene zhromadnje swjećić. A tak zahaji hudźbny program spěwarka Stefanie Hertel, kotraž wo rjanym blečku zemje spěwaše. Slědowaštaj skupina Puhdys a Rex Gildo, kiž je přitomnych w myslach na mexiski swjedźeń přeprosył. Při słódnym burskim tykancu a dobrej šalce kofeja knježeše rjana bjesada. Jako dźak pilnym pčołarjam Smječkečanskeho domu zanjeseštej jim pčołce swětoznaty spěw Karela Gotta „Pčołka Maja“. Nana Mouskouri přepoda publikumej róže z Athena, Peter Maffay pućowaše po sydom mostach. Pod dešćom papjerjanych wutrobičkow a tójšto mydliznojtych pucherjow słuchachmy a pohibowachmy so k ludowemu spěwej duwa Wildecker Herzbuben. Mócny přiklesk a sobuspěwanje běštej dopokaz, zo so wobydlerjo na čas młodosće dopominachu.
Sobotu, 1. meje, wužiwach rjane wjedro a składnosć, podać so z mandźelskim a lubej přećelku na nowu šćežku Ćišinskeho. Słyšała běch wo njej w Serbskim rozhłosu. Wulke překwapjenje: Při busowym zastanišću w Kukowje a zdobom na prěnjej staciji tohole pućika zhonichmy, zo móžemy jeničce z handyjom kročić po šćežce kotruž je wjele razow nam tak česćeny serbski basnik Jakub Bart-Ćišinski wužiwał.
Nowa taflička přeprosy nas ze „zaskenować a dožiwić!“, a dachmy sej to lubić! Rozsudźić dyrbjachmy so mjez štyrjomi wariantami: němsce, serbsce za dźěći, serbsce za młodostnych abo serbsce za dorosćenych. Poslednja sta so z našim wuběrnym přewodźerjom. Nic jenož, zo přeswědči nas wot wšeho spočatka rozmołwa mjez basnikom Jakubom Bartom a přijomnje wćipnej žónskej. Tale hra mjez krasnym sonarnym muskim a cunim žónskim hłosom wabi dokładnje posłuchać. We wuběrnej a zrozumliwej serbšćinje (paralelnje w dobrej němčinje) předstajataj wonaj městna w bliskej wokolinje, kotrež běchu wažne w žiwjenju a za skutkowanje Ćišinskeho.
Před wjace hač dźesać lětami namakach blisko Noweho Bronja mortwu lěsawu (Waldohreule), kotraž bě so z woporom wobchada stała. Dokelž bě wona wonkownje hišće w porjadku, dach ju preparować, zo móhli sej ju zajimcy woměrje wobhladać. Namakanki dla pak počach kónčinu mjez Bronjom a Kamjenej dokładnišo wobkedźbować, přetož něhdźe wšak dyrbješe lěsawa doma być, sej myslach. Loni wuhlada Jurij Měrćink tajku sowu na swojej zahrodźe. Hač wona tam něhdźe hnězdźeše, njebě jasne, bě pak wot 7. do 25. apryla wšědnje přitomna.
Něhdyša rjadownja 12B1 Serbskeje wyšeje šule je so minjenu sobotu zetkała, zo by spominała na połstatu róčnicu złoženja matury 1970. Bohužel so pjećo wobdźělić njemóžachu. Tež naš tehdyši rjadowniski wučer Teo Bejmak chorosće dla pódla njebě.
Najprjedy pobychmy w naše „starej“, nowej šuli, w Budyskim Serbskim gymnaziju. Tele twarjenje někotři z nas hišće njeznajachu. My smy tehdy hišće w Małym Wjelkowje do šule chodźili a w internaće bydlili. Internat hólcow bě na starym hrodźe w Radworju.
Nawoda Serbskeho gymnazija René Wjacławk nas po domje wodźeše. Wón je nam fachowe rumnosće z načasnym wuhotowanjom pokazał, w awli zajimawosće wo šuli powědał a na naše prašenja wotmołwjał. Tak plećeše so rozmołwa mjez druhim tež wo wučbje po systemje 2plus, wo serbskosći na gymnaziju abo wo wućeženju kubłanišća. Skónčnje móžachmy hišće cyle horjeka na štwórtym poschodźe wužiwać krasny wuhlad na cyłe sprjewine město. Renéjej Wjacławkej so za zajimawe a wěcywustojne wodźenje a rozmołwu hišće raz cyle wutrobnje dźakujemy.
Załožba za serbski lud spěchuje tójšto zarjadnišćow a projektow, kotrež k zachowanju a wuwiću serbskeje rěče a kulturny přinošuja. Za natwar wustajeńcy serbskeje ewangelskeje drasty na Ćišćanskim statoku je tamniše kulturne towarstwo wot załožby něhdźe 2 000 eurow dóstało.
We wobłuku informaciskeho zarjadowanja we Wojerowskim regionje su sobudźěłaćerjo załožby tele dny tež Ćišćanski statok wopytali a so wo stawje projekta wobhonili. Witała je jich předsydka Tina Schubertowa. Hans Groba poda přehlad wo aktiwitach Ćišćanskeho kulturneho towarstwa a rozłoži natwar wustajeńcy. Wona je mjeztym hač na někotre mjeńše dźěła kaž wopisanje jednotliwych eksponatow dozhotowjena. Skupinka rjemjeslnikow towarstwa bě wustajenišćo w swójskej režiji přihotowała a je technisce wuhotowała.
Na swoju kóždolětnu kubłansku wuprawu podachu so čłonojo Budyskeje župy „Jan Arnošt Smoler“ minjeny kónc tydźenja. Dohromady 37 čłonow z dźewjeć Domowinskich skupin a towarstwow dojědźe sej najprjedy z Budyšina do Hrodźišća. Tam wopytachu row serbskeho ludoweho wuměłca Měrćina Nowaka a počesćichu jeho z basnju a spěwom w spominanju na 30. posmjertniny lětsa w juliju. Po tym wjedźeše hrabja Beat von Zenker skupinu hosći po swojim Hrodźišćanskim hrodźe. Po wobjedźe we Wichowje dowjeze nas bus do Radworja, hdźež dožiwichmy w hosćencu „Meja“ serbski program z Moniku a Bjarnatom Cyžec. Mjez druhim předstajištaj wonaj z pomocu klankow serbsku katolsku drastu a rozłožowaštaj zajimawostki wo nałožkach a serbskich swjedźenjach. Při tym dachmy sej kofej a tykanc słodźeć.
Na program přidružichu so nam čłonojo Domowinskeje skupiny z delnjołužiskeho Turjeja. Woni běchu samsny dźeń na wuprawje w Hornjej Łužicy a wopytachu mjez druhim Muzej Měrćina Nowaka w Njechornju. Róža Pinkawina wodźeše jich po domje a powědaše jim ze žiwjenja Njechorńskeho.
Njedawny swjedźeń Křesćanskeju šulow we Wóslinku bě zaso dobra składnosć zetkanja a bjesady, wosebje wučerjam, rozmołwjeć so z něhdyšimi šulerjemi, kotřiž su nětko zaso raz kubłanišćo wopytali. Nawodaj šulow Kerstin Hörig a Steffen Günther witaštaj hosći do swjedźenskeho stana z nazymsce pyšenymi blidami. Po nyšporje z fararjom Michaelom Nicolausom a po krótkej narěči noweho wjesnjanosty Johannesa Nitzsche wustupichu šulerjo ze swojim cirkusom EVMOLINO. Tak móžachu wšitcy wobdźiwać dompterku hada. Swoju akrobatisku dokonjanosć předstajištej Johanna Schöne a Eva Domscheck ze 7. lětnika. Runje tak imponowacy běše poskitk Lary Rieger ze 6. lětnika na jednokole. Cirkusowa direktorka Anna z rjadownje 9a měješe swoju nuzu z klawnomaj Wilhelmom a Juliusom. Za kulojty program přijachu šulerjo wutrobny přiklesk. Na to zesydachu so sobu na ławki za blidami, a wšitcy zhromadnje swačachu.
Gmejna Njeswačidło a jeje Přećeljo domizny a kultury spominachu na 125. narodniny prof.dr.sc.pust. Arnolda swobodneho knjeza von Vietinghoffa-Riescha, rodźeneho 14. awgusta 1895 na 1945 wotpalenym Nowym hrodźe. Na direktnym narodninskim dnju planowachu poprawom hrodowy koncert z přednoškom wo zasłužbnym zemjanu, kotryž pak je kaž wšitke koncerty Budyskeho hudźbneho lěća koronapandemije dla wupadnył. Tak su narodninski swjedźeń hakle njedawno na Njeswačanskim Starym hrodźe z přeprošenymi hosćimi na dostojne wašnje wotměli, wobkedźbujo postajenja hygieny.
Serbska cyrkej na Kamjentnej hasy w Budyšinje bu 1240 jako „Cyrkej našeje lubeje Knjenje na Selowych wikach“ dokumentarisce wobkrućena, mjeztym zo jeje spočatki do 11. lětstotka sahaja. Wot 1985 je wona jako filialny Boži dom tachantskej cyrkwi přirjadowana. Kermušu jako dźeń poswjećenja cyrkwje pak swjećachu minjenu njedźelu po dawnym wašnju.
Hižo někotre lěta wuhotuja w Budyskej Serbskej cyrkwi nimo kermušnych kemšow tež wosebity hudźbny nyšpor, lětsa tohorunja. „Dźakować mamy so Bohu za wšě dary a dobroty. Dźakować chcemy so runje tak wšěm, kotřiž so wo Boži dom staraja a so wo njón starosća“, rjekny tachantski farar, prelat Wito Sćapan. Wosadni so serbsce kaž němsce modlachu a spěwachu.


text: Halštrow (SN/MWj). Runje před 25 lětami je Halštrowska Hollandec hornčernja prěni dworowy swjedźeń přewjedła. Tehdy zhladowachu na 250lětne wobstaće swójbneho předewzaća. Štwórć lětstotka pozdźišo hotuja so na přichodny „kulojty“ jubilej. Dworowych swjedźenjow je Hans Holland w tym času tójšto organizował, ale tón k 275. róčnicy zawoda je žno něšto wosebiteho. Što pak je jeho potajnstwo, zo jako hornčer tak dołho wobsteji? „Najwažniše je, zo sy hornčer z ćěłom a dušu. Wězo njesměš so kónctydźenskeho dźěła bojeć, hdyž sy wot jutrow hač do nazymy stajnje na najwšelakorišich wikach po puću“, Hans Holland wuswětla. Jeho wosebitosć je, zo ze swojimaj sobudźěłaćerkomaj lědma wuměłske wěcy zhotowja, ale hłownje sudobja, kotrež móžeš w domjacnosći trjebać a wužiwać. A te hodźa so do pjecy runje tak kaž do mikrožołmaka abo wopłokowanskeje mašiny.


text: Magacin SPIEGEL zhladuje na 75. róčnicu wobstaća. Mało znate wšak dźensa je, zo bě w prěnim wudaću 4. januara 1947 Łužica naspomnjena. Pod nadpismom „Žiwjenski rum – čerwjeny lakěrowany“ zaběra so přinošk z perspektiwu regiona podłu dźensnišeje němsko-pólskeje mjezy. Tak tam pisaja, zo dyrbi Němska spokojom być, hdyž so Polacy z mjezu Wódra-Nysa spokojeja. Měšćanski radźićel SED Schmidt, nawoda zarjada za ludowe kubłanje w Halle, tehdy naspomni, zo „mějachu słowjanske ludy něhdy swoje sydlišća podłu Solawy, zwotkelž běchu je němske kmjeny wutłóčili.“ Magacin měješe za wažne zapřijeć „zapadnu agenturu“ we Wrócławju, kotraž měješe za to, zo „so historiske a moraliske prawa pólskeho naroda při liniji Wódra-Nysa njekónča“. W zhromadnosći ze „słowjanskim komitejom“ prócowaše so agentura, swět wo tym přeswědčić, zo dyrbja wuchodnu mjezu Němskeje znajmjeńša hač k Łobju wróćo połožić a zo korjenja „historiske prawa“ za to w lěće 1000.


text:
- This event has passed.
Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich
June 1 2021 - June 9 2021
Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich68. 13-27.05.2021 Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich
Leave a Reply
Tak było:
ssd


text:
Moja Baba1 zamarzōła2 sie zupa ze pasternakym, ale jako żech go niy mōg3 nikaj znojś4, a moje ślypia5 we sklepie sie zatrzimały na zelerze, zrobiōła sie z tego zupa ze zelerym- niy bojcie sie, ta ze pasternakym jeszcze sam kedy przidzie 😉 Wciepowołech do gorka składniki jak jako heksa6, ale jak żech już ta zupa zjołd,7 to żech sie niy zamiyniōł ani we ksiyńcia, ani we żaba, to znaczy, że mogecie sie jōm spokojnie sprōbować. Dziynki gruszkōm nasza kryjmzupa je tako barzi słodkoł, curry dołwo ji8 trocha charakteru, a żurawina kans9 zdrowia- niyftorzi gołdajōm na nia nawet naturalny antybiotyk. Na zima bydzie łona idealno 🙂
Co potrza?
1 zeler
1-2 gruszki
1 cebula
łeżka masła klarowanego
kapka oliwy
suszonoł10 żurawina
trocha mōnki kukurydzianyj do zagynszczynia zupy
sōl i pieprz
prziprawa curry
Na maśle zeszklijcie cebula, kapnijcie do tego jeszcze trocha oliwy i wciepcie tam na chwila pokrōny11 na byle jake kōnski12 zeler- niy bydymy sie smolić13 ze krajaniym na mało kosteczka, bo przeca wszysko potyn i tak zmiksujymy. Zalyjcie to wodōm- tak żeby przikrōło tyn zeler i niech sie trocha powarzi. Mogecie tam tyż wciepnōńć trocha soli, pieprzu i curry. Jak już zeler bydzie miynki, dodejcie pokrōno gruszka. Wyłōnczcie na chwila, żeby trocha ochōdło14 i mogecie to zblyndować. Potyn postołwcie ta zupa zajś na piecu i rozfyrlejcie15 we zimnyj wodzie trocha mōnki kukurydzianyj (jak ji niy mołcie, to moge być i pszynno) i wlyjcie do gorka, żeby jōm zagyńścić- mōnka kukurydzianoł do16 nōm tyż taki fajny dodatkowy smak. Tera styknie yno ta zupa jeszcze dosmakować17 i mogecie sie już rychtować18 do jedzynia. Jak już kryjmzupa bydzie na talyrzu, to po wiyrchu19 posujcie20 jōm żurawinōm i… smacznego 🙂
1żona
2ō– samogłoska w wymowie pomiędzy o i u
3mogłem
4znaleźć
5oczy
6czarownica
7zjadłem
8jej
9dużo
10suszona
11pokrojony
12kawałki
13marnować
14się ostudziło
15roztrzepcie
16da
17doprawić
18przygotowywać
19na górze
20posypcie


text:
Żynie tyn czas jak przigupi i ani my się nie obezdrzili, a uż mómy latoś piónte nomero naszego „Tramwaju”. Dzisio porzóndzymy po naszymu z jednóm szykownóm paniczkóm i s jednym szykownym panoczkym, kierzi na siebie prawióm mój s mojóm. Roków im kapke przibyło jak uż sóm społym, ale chynci do śpiywanio i tańcowanio majóm fórt aże tela, coby szło tóm chyncióm łobdzielić isto całóm dziedzinem. Wandrowali społym moc po świecie i kansi isto roz podarziło sie im zozdrzić do młyna i posuło Walterowi głowem mónkóm, kierej do dzisia nie poradzi ś ni strzepnóć, Werka była jakosi gibciejszo i głowe wystawiła do pola i dzisio s tóm mónkóm ni mo ostudy.
WERONIKA I WALTER ORAWSCY – to pasjonaci ludowego tańca i śpiewu, a także folkloru i gwary Ziemi Cieszyńskiej. Tą swoją pasję realizowali przez ponad pięćdziesiąt lat w Zespole Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, a obecnie na emeryturze w skoczowskim chórze kościelnym „Gloria”
Fryderyk Dral: Weroniko i Walterze – skoczowiocy o was prawióm, że isto to śpiywani kiere nie poradzicie fórt pohynóć zbierecie ze sobóm do nieba i tam dalij Pónbóczowi bydziece śpiywać, a herubinóm i serafinóm tańcować. Bydzie to moc zaimawe jak po naszymu rzekniecie naszym czytelnikóm jako sie wóm to całe żywobyci podarziło przehópnóć, a łóbóm ty struny co mocie w karku do śpiywanio do dzisia wóm nie zar-zowiały i ani sie nie ponacióngały.
Weronika i Walter Orawscy – rzeknymy wóm to panoczku po naszymu tak co byście wy i wasz „Tramwaj” mioł s tego moc uciechy. Nejprzód muszymy rzeknóć, że nóm kapke było gańba o sobie prawić, ale jak nas pieknie popytoł znómy Frydek eszcze ze szkoły podstawowej moji Weroniki to my zmiynkli i obiecalimy, że wszecko co nóm leży na sercu połopowidómy.
Nie dało się, coby nie pospómonać tych fajnych roków jak my byli dzieckami i rozmajte wieca my wynochwiali. Czas jednakowórz wartko żynył i ani my się nie obezdrzili jak my szkoły pokóńczyli i cosi dalij ze sobóm trzeja było robić. Żodyn by nie uwierził, ale tyn nasz kóniczek do śpiywanio i tańcowanio zakludził nas łobu do ZPiT Ziemi Cieszyński, kaj my się poznali. Kapke to było do srandy, że jo się tak samo nazywoł jako Weronika i jak my się pobrali to dalij całe żywobyci i aż do dzisia Wera dalij zustała Orawskóm. Tak to u nas na dziedzinach je,że Szturc se biere Szturcke, a Cieślar Cieślarke i baby ni majóm ostudy z nowym nazwiskym. Uż łod mała mieli my łoba talynta do śpiywanio i jak my odewrzili łoczy na tyn piekny świat to zaczli my trynować swoji struny, że nas słyszeli aże w całej dziedzinie. Kiejsi we szkole wszecki dziecka uczyły sie śpiywui i tymu szło lekczyj trefić na tych co majóm talynt. Tak sie też stało s Werą w Goleszowie kaj nauczycielym śpiywu był m.in. Karol Bruk, a sy mnóm w Skoczowie w kierym nauczycielami byli Karol Urbańczyk i inksi jak np. Jasiu Chmiel kierzi poradzili rozśpiywać cały Goleszów i Skoczów. Jedyn s dyrygyntów nóm prawił, że „Śpiew łączy ludzi” i dobrze je jak każdy tego popruguje, a jak zamias śpiywanio s karku słyszeć głośne narzykani, to se musii pochledać inszego fachu.
Nas s Weroniką połónczył śpiyw i tańcowani w tym cieszyńskim zespole kaj śpiywym kierowoł Władysław Rakowski, a tańcym Janina Marcinkowa. Jo trefił do zespołu ganc przed samym wojskym, a Wera po maturze. Dzisio spóminóm tyn czas s wielkóm nostalgijóm, jak dyrygynt Władek się mi spytoł czyś kaj śpywoł? Prziznołech się, że podarziło mi się śpiywać w chórze szkolnym i kościelnym, ale i tak dyrygynt zagroł mi jedym akord na fortepianie i kozoł zaśpiywać każdy tón coch usłyszoł. Skóńczyło się to dlo mie tak, że kozoł mi se siednóć kole Francka s informacyjóm, że się przidóm w zespole i bydziesz śpiywoł barytónym- basym. To przidowani się dzierży mie do dzisia i bas fórt móm taki sóm. Weronice to poszło lekćyj, bo uż rychlij śpiywała i tańcowała w szkolnym goleszowskim zespole, a przi tym maturowała w Liceum Wychowawczyń Przedszkoli. Muszym Were pochwolić boch se spómnioł, jak kiejsi w szkole brakowało chłapców do pory przi tańcowaniu to poradziła wywijać s inszóm dziełuchóm jak chłapiec. Spółmniołech se też, że kiejsi jak my se zaczli spóminać wiela to tusteloków se wziyło dziełuchy, a dziełuchy chłapców w tej 65 letni historyji naszego cieszyńskigo zespołu to narachowali my aże około łosinmdziesiónt por małżyńskich.
Muszymy sie eszcze pochwolić, że w tym naszym kochanym zespole dostali my porzóndnóm wyćfike i szkołe życio na kieróm się dzisio prawi po francusku „savior-vivre”. To co my kiejsi przeżyli w tych młodych rokach s naszym zespołym to do dzisia spóminómy s wielkim syntymyntym i fórt sóm my ś nim zwiónzani jako człónkowie wspiyrajóncy. Tak nas to fest dzierży, że z inkszymi zespolokami założyli my w roku 2000 „Chór Jubileuszowy” i z okazji 50 lecia ZPiT Ziemi Cieszyńskiej zaśpiywali my z wszeckimi znómymi, kierzi kiejsi tam śpiywali i tańcowali. Całe nasze żywobyci zwiónzali my sie s tym zespołym i było to nasze drugi rodzinne życi, kiere szło wedla naszej roboty zawodowej i wychowywaniu dziecek. Miyszkómy dzisio dalij jak kiejsi we Skoczowie, kaj wystawili my se swojóm chałupe na gruncie naszego taty. Mómy dwóch chłapców, kierzy uż downo wyfurgnyli z chalupy i wysztudyrowali się we Warszawie i we Wrocławiu. Majom swoji familije, kiere do dzisia nawszczywujóm starzików w naszym kochanym Skoczowie. Wnuczki kiere się podarziło mieć naszym chłapcóm majóm po starzikach też talynty do kultury, a dwie ś nich tańcujóm w balecie Operetki Dolnośląski. Do dzisia też spóminómy ty ciynżki czasy w kierych trzeja było pogodzić tego naszego kóniczka do śpiywanio ze stawianim chałupy i robotóm zawodowóm. Nigdy my jednakowóż tego nie żałowali i nie żałujymy do dzisia, bo my to bardzo kochali fórt to kochomy. Nagrodą za tyn bezinteresowny trud mielimy przileżytoś moc razy s kóncertami jeździć po kraju i daleko po świecie. Podarziło się nóm s naszym kochanym zespołym objechać Europe w tym też Skandynawie i kapke Azyji. Tyn mój kóniczek do śpiywanio, tańcowanio i poświyncanio swojigo czasu zustoł wynagrodzóny Strzybnóm Cieszyniankóm s czego żech je ogrómnie dumny zaś Wera dostała „Złotóm Odznake Zasłóżónego dlo Województwa Ślónskigo”. Chciołech sie też pochwolić tym ,że podarziło sie nóm s Werą przeżyć społym pińdziesiónt roków i isto latoś prezydynt do nóm za to medal „Złotych Godów”.
„Śpiew łączy ludzi i narody i je to prowda. Myślymy, że worce żyć wśród ludzi i dlo ludzi, bo to nóm dowo radość ,a przy tej okazyji moc serdecznych Znómych i Przyjaciół .Na kóniec muszymy się też pochwlić takóm informacyjóm, że nasi Cieszyńscy Zespolacy sóm teraz w Chinach i promujóm tam naszóm Ojczyznę i Ślónsk Cieszyński.
A. Korfanty w pieśni pt.: „Śpiew łączy ludzi” napisał:
„Śpiew jest nam życiem, naszą radością
śpiew jest miłością ,co w sercu tkwi
śpiew jest nadzieją, śpiew jest pokojem
niech w niebo wzlata we wszystkie dni”
– i to je świynto PROWDA !


text:
Pód glědanim pśeźěłanja a censury dotyknjo se impulsowy nastawk Zhubjeny »Bog« w Mininych basnjach z pjera Pětša Janaša temy basniskich wersijow we wudaśu zběrki z lěta 1955 Mina Witkojc, K swětłu a słyńcu (dalej WKS). Tam jo pomjenjona mj. dr. zběrka nimskich basnjow z rěda Die sorbische Bibliothek Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, LND 2001 (dalej WES), w kótarejž se pśedstajijo 76 basnjow Miny Witkojc, pśebasnjonych wót Elke Nagel do nimskeje rěcy. Nimska zběrka jo zapołožona ako ludowa cytanka, togodla jo se złožył wuběrk tekstow na zběrku Mina Witkojc, Nimjernosći brjogi, LND 1993 (dalej WNB). Pśebasnjenje teksta Erfurtske spomnjeśa, kenž se we WNB njejawi, złožujo se na wudaśe w Mina Witkojc, Serbska poezija 1, 4. nakład, wud. Kito Lorenc, LND 2000. Konkluzije wó zgubjonem »Bogu« kaž tež wó póznem šyrjenju socialistiskich wariantow pak wót faktow w kuždem paźe pódprěte njejsu. Wšykne pśebasnjenja we WES na zakłaźe WNB bazěruju na serbskej wersiji nastaśa resp. prědnego wudaśa, mimo jadnogo:
»Srědk pśeśiwo bójosći« / »Ein Mittel gegen die Furcht«
Toś ta baseń wšak w Janašowem nastawku rolu njegrajo, njegóźi źe se do jogo tezy wó zgubjonem »Bogu«. Spóromje jěsnjejšeje wersije drje stej we WKS wušmarnjonej smužce pietistiskego duktusa »mimo zawisći njasć chudobu / na wšo glědaś z cystej’ wutšobu«, tola stojeca wóstała jo naslědna smužka »Božu stworbu we wšom poznawaś ...« (1928, WNB, 108) / »Die Schöpfung Gottes überall erkennen ...« (WES, 110).
Při tutych slědźenjach je so z najwyšim zakonjedawacym organom NDR, z Ludowej komoru zaběrał. Tu skutkowachu přez cyły čas NDR tež wosoby serbskeho pochada. Cyłkownje je awtor 28 pósłancow dokumentował, pola kotrychž so znajmjeńša w jednym pisomnym žórle serbski pochad naspomni. Ličba Serbow w Ludowej komorje pohibowaše so mjez třomi (1950, 1958) a dźesaćomi zapósłancami (1986), a to z přidatnymi kandidatami. Wot druheje wólbneje doby w lětach 1954–1958 sedźachu w Ludowej komorje prawidłownje tež serbske žony, kotrychž bě w běhu wšěch wólbnych dobow NDR dohromady dwanaće. Hladajo na ličbu čłonstwa w Ludowej komorje bě najhusćišo zastupjeny Kurt Krjeńc, kotryž sta so wot spočatka hač do swojeje smjerće z čłonom sydom sejmow. Po Krjeńcu slěduje dalši funkcionar Domowiny Jurij Handrik, kotryž bě pjeć króć čłon NDRskeho sejma (jónu jako přidatny kandidat). Štyri króć sedźachu Jurij Pěčka (jenož jako přidatny kandidat) a Werner Maruš (dwójce jako přidatny kandidat) w sejmje a trójce Michał Koplanski, Křesćan Kruža (dwójce jako přidatny kandidat) a Jurij Grós (jónu jako přidatny kandidat).
Lubina Hajduk-Veljkovićowa: Módre buny. Budyšin: LND, 2018, 212 str., 16,90 €, e-book 12,99 €
Tež hdyž je nastupajo skalu literarnych polow serbske pismowstwo hladajo na objektiwne limity relatiwnje bohate, nima wone wuraznišu tradiciju detektiwneho žanra. Za prěnje zaměrne pospyty móžemy w datym zwisku měć idejowje a politisce sylnje poćeženej dźěle z 1960tych lět – wobšěrniše powědančko Bena Rječki Woheń wo połnocy (1963) a wo něšto dlěše Opium (1965) Jana Wornarja. Za mjenowanej tekstaj stej (nimo šematiskosće a naiwnych předstawow wo žiwjenju w »skaženym Zapadźe«) charakteristiskej słaby literarny niwow a njedosahace zmištrowanje žanrowych prawidłow.1
Najebać někotrych dźělnych echow a motiwow (mjez druhim Jurij Koch) pak traješe nimale dalšich 40 lět, prjedy hač so »krimi« tež we Łužicy sylnišo etablěrować poća. Z cyle zasadnej pućrubarku sta so Lubina Hajduk-Veljkovićowa, rodźena Šěnec (*1976). Za milnik na mjenowanym polu móžemy jeje knižny tekst Pawčina złósće (2006), zapołoženy do nabožneho wobswěta katolskeje serbskeje wsy, měć. Zda so, zo njebu tutón tekst (najebać pozitiwny recensentski wothłós2) we Łužicy zasadnišo reflektowany. Přičina za limitowanu rezonancu bě snano literarna modernita kaž tež njezwučene prismy zhladowanja na tradicionelnu serbsku wjesnu zhromadnosć inkluziwnje motiwow łamacych zažrane stereotypy a tabu. Wo něšto pozdźišo so mjenowana awtorka z wokołopućom k detektiwnej tematice nawróći (tutón raz pak nic jako tworićelka, ale jako přełožowarka němskeho originala »delnjołužiskeho krimija« z Błótow Beaty Mičerlichoweje); tekst wuńdźe hornjoserbsce jako Mortwa w grobli (2013).
Druhi dźěl romana (strony 46 do 123) započina so po feće ze zaso wotućenym Romanom a kónči ze spočatkom wot Mastera wuwiteje kompjuteroweje hry. Ćěło dobyćerja budźe Master, wulkomišter kybernetiskeje čorneje magije, ze swojim wěčnym sćinowym žiwjenjom wobsadźić. A tak podadźa so Nikolaj, Nina a Janik na seminar wo technice jasneho sonjenja, kotryž nawjeduje Master. Njewočakowano dóstawaja woni magiski medikament Oneironauticum, kiž je pječa w testowej fazy, a přińdu tak do raja sonow. Jich astralne ćěło šeri dale po hajnkowni, w kotrymž so seminar wotměwa. Kedźbliwiša Nina, kiž dwěluje wote wšeho spočatka na dobrych wotpohladach Mastera, wozmje na zbožo jenož jednu tabletu, mjeztym zo so Nikolaj a Janik z cyłej dozu dopujetaj, zo byštaj tež prawje hłuboke dožiwjenje měłoj. Bohužel wot spočatka sem jako žadławc stilizowany Master (akronym mjena Markus Sterlinski) něšto wo symbolice ličby dwanaće bledźi a wo tym, zo je wšitko jenož són. Spěšnje zapřimnje Janik, zo je hajnkownja poprawom Čorny młyn a zo je Master poprawom ... Haj, štó? Cyle prawje! Čorny młynk. Janik rěka Janik Šajatović, ma módru krej Krabatec dynastije. Napjate kapitle sćěhuja. Namaka Janik swojeho nana? Budźe so wón z rukow Čorneho młynka wuswobodźić móc?
Tematika hraje w dźensnišim modernym času a hłowny dźěl jednanja wotměwa so w jednorej dobrej stwě Haškec mandźelskeju. Regina Hašcyna sedźi na konopeju a porjedźa cholowy mandźelskeho Wernera. Tón so hórši přez hłupy kał, kiž telewizijne wusywanje a nowiny wo zjewjenjach njebohich wozjewja. Regina pak je druheho měnjenja. Wona wěri, zo so wosoba, jeli kruće na nju mysliš, zjewi. Werner so do tajkeho přiwěrkojteho činjenja wohlada a tola, jenož jako žort, zabjerje ze žonu poziciju absolutneje koncentracije. Wobaj myslitaj cyle kruće na wosobu ze zašłosće. Hižo zda so, zo je so eksperiment nimo kulił a zo měješe Werner prawje, jako so nadobo durje wotewrja a ruski wojak we wudwjernach steji. Spočatne stróžele mandźelskeju so spěšnje pozhubja, jako so wojak přećelnje jako Sergej Iwanowitsch Gribojedow předstaji. Z Wernerom spěwa ruske spěwy a Reginje čini rjane woči. Wukopa so, zo bě Sergej po sypnjenju NDRskeho režima 25 lět dołho ilegalnje w bunkeru w Tuchorskim lěsu pola Wujězda žiworił, hdźež bě so cyły čas z konserwow žiwił a sej wšědny dźeń z poskanjom radija porjeńšił. Ale čehodla? Za dołhe rozkładźenja njeje časa, přetož dźowka Silka so domoj wróći a za njej za suknju lěpjo pólcaj Erhard Laduš. Pólcaj Laduš ma wosebite wóčko na młode holcy, tak zo dźeń wote dnja do Haškec domu nutř a won chodźi. Za Haškecow bywa dźeń a ćešo, Sergeja před pólcajom chować. Wustorčić pak jeho mandźelskej tež nochcetaj, wšako nosy jimaj Sergej dźeń a rjeńše dary. Mjeztym zo so Regina intensiwnje ze swojej zašłosću rozestaja a Wernerej hižo zaprěć njemóže, zo je něhdy na rejach z ruskim wojakom za płotom stała, tež Sergejej schadźa, zo je Silka, nimale třicećilětna žona, kotraž je tak jara na jeho tehdyšu lubku podobna, jeho dźowka. Werner, wšón rozhorjeny a wobšudźeny, žada sej wot mandźelskeje wotmołwu: »Je Silka moja dźowka abo nic?« Za Haškecow je jasne: Sergej dyrbi preč. Tola na kajkežkuli wašnje to tež spytaja, dźiwny duch so přeco zaso do domu wróći a nanosy přestrjenc a jutrownu wodu a dźiwny aparat ... Tón zwyši naladu mandźelskeju a hižo sonja wo bohatstwach w přichodźe, bjez toho zo pytnu, zo je w swěće čert lós. Amerika a Ruska hotujetej so na wójnu, informacijow wo někajkim terorisće we Łužicy dla. Sergej?! Wšitko dźe naraz cyle spěšnje. Wulki wrjeskot, so čumpate sćěny domskeho a Sergej, Sergej je preč a z nim aparat. Chcyše po 25 lětach čakanja tola jenož tróšku lubosće ... Spočatna scena w bydlenskej stwě so wospjetuje a Reginje a Wernerej tak je, kaž byštaj scenu hižo raz dožiwiłoj.
W poslednich tydźenjach a měsacach napadny wosebje w diskusiji wo Serbskim sejmje dźělenje serbskeje Łužicy. We wšelakej měrje přeněmčene kónčiny Łužicy pomjenowachu so husto jako periferija abo nakromne kónčiny serbstwa. Hladajo na ewangelsku Hornju Łužicu wužiwaše serbski politikar w rozprawje wo wólbach do Serbskeho sejma samo wuraz B-Łužicy. Tomu napřećo stajitej so rěčnje husto wurazaj »žro« abo »jadrowe kónčiny serbstwa«, hlada-li so na katolski dźěl serbskeje Łužicy. Tute kategoriske dźělenje a napřećostajenje, wosebje pak podwědome předstawy a hódnoćenje, kiž za tym tča, mam za zahubne. To jedne je to čiste, to jadro, to žórło, a čim bóle so wot njeho zdaluješ, ćim bóle změšane a njeoriginalne so wšitko stanje. Maš jasny centrum, kotremuž je wšo druhe koncentrisce při- a podrjadowane; wšitko so rěčnje a narodnje z jadra žiwi.
Ze slědźenjow wěmy, zo rěč myslenje a předstawy wo swěće formuje a z tym přitomnosć a naše jednanje wobwliwuje a postaja. Wobraz wo centrje a periferiji, abo dźělenje Łužicy do A-, B- (a C- ?) regionow je wosebje fatalne. Tole njewothódnoća jenož dźěło wjele angažowanych ludźi pod jara rozdźělnymi wuměnjenjemi, ale njewotpowěduje tež serbskej realiće, wšako bydli w Drježdźanach wjace Serbow hač w Dobrošicach.
Zo serbske rěčne znajomosće mjez našej dźěćinu woteběraja, na tym nichtó njedwěluje. Wuchadźamy-li z toho zo je wobknježenje serbskeje rěče najwažniši predikat při posudźowanju intaktnosće serbskeho naroda, so z tym naša serbska komunita dźeń a bóle pomjeńšuje. Prašenje, »kelko da hišće sće?« nas přeco zaso do wuskosćow přinjese. My maćernorěčni Serbja chilamy k tomu, našu wulkosć posudźować po tym, kelko z nas hišće serbšćinu wobknježi.
Wěmy pak, zo je po sakskej a braniborskej wustawje přisłušnosć k serbstwu prašenje wuznaća. Mnozy ludźo, kotřiž serbšćinu njewobknježa, so jako Serbja wuznawaja. Wosebje w Delnjej Łužicy přewjedu mnozy Domowinjenjo dźeń a bóle swoje zarjadowanja w němskej rěči. Protagonisća sejma maja w swojich rjadach mnohich, kotřiž serbšćinu njewobknježa, ale so jako Serbja wuznawaja a so samo aktiwnje w serbskich naležnosćach angažuja. Swojich potencielnych wolerjow njewidźa jenož mjez maćernorěčnymi Serbami, ale tež mjez tymi někak 250.000 ludźimi, kotřiž su serbskeho pochada.
Kak z tutymi němskorěčnymi Serbami w přichodźe wobchadźamy, je jedne z njerozrisanych prašenjow. Tuchwilnje w nawodnych gremijach Domowiny njeje nichtó, kotryž serbšćinu njewobknježi. Z tym pak su wšitcy wuzamknjeni, kotřiž serbšćinu njewobknježa. Na župnych zhromadźiznach Župy Delnja Łužica runje tak kaž na hłownej zhromadźiznje Domowiny sedźa dźeń a wjace delegatow ze słuchatkami a slěduja němskemu přełožkej tołmačerja.
Wot rozhłosoweho žurnalista Clausa Fischera su słucharjo němskeho rozhłosa hižo to abo tamne wo serbskej hudźbje zhonili. Za Rozhlad je wón krótki zarys serbskich hudźbnych stawiznow zestajał. Pod titulom »Wot lubosćinskeho spěwa k awantgardźe« pisa w kóždym wudaću k wubranemu serbskemu komponistej.
Serbska hudźba njeje žane nišowe wuměłstwo a orchester Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) njetrjeba so schować. To dopokaza tež sinfoniski koncert ćělesa 29. nowembra 2018 w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle Budyšin. Intendantka SLA Judith Kubicec nawjedowaše wobhladniwje, čućiwje a angažowanje orchester, kotryž wza připosłucharjow na jězbu přez čas a rum.Před Schubertowej »Njedokónčenej« prezentowaše orchester SLA nowokompoziciju, kotraž zwjazuje słowjenskeho gitarista, serbski ludowy spěw a legendarneho němskeho dirigenta. Foto: nowinske foto/SLA
Ze suitu »Budissin« wot Jana Rawpa bě wuchadźišćo cyle z městnom koncerta zwjazane. Pjećsadźbowa twórba je lubosćinske wuznaće komponista za swoje ródne město. Z njej hódnoćeše SLA Rawpa składnostnje jeho 90. narodnin. Kaž z kaleidoskopom ilustruje Rawp dołhe, mnohostronske stawizny Budyšina. Z diferencowanej instrumentaciju wutworja zwukowe wobrazy, kotrež jónu na srjedźowěkowske swjedźenje dopominaja a potom zaso typiske słowjanske charaktery wotbłyšćuja. Prosty spěwny zwuk, rejowanske rytmy a triumfalne stopnjowanja kompoziciju charakterizuja.
Komponist, hudźbny wědomostnik a etnograf dr. Jan Rawp narodźi so 17. nazymnika 1928 jako syn serbskeje operoweje spěwarki Rut-Marki Krawcec-Rawpoweje w Brunšwiku a zemrě 13. požnjenca 2007 w Budyšinje. Běše aktiwny čłon serbskich, němskich a mjezynarodnych fachowych towarstwow a wot lěta 1990 přisłušeše tohorunja Maćicy Serbskej. Předewšěm na iniciatiwu jeho přećela a předsydy MS Jurja Łušćanskeho přewjedźe so na dnju Rawpowych 90. narodnin při jeho rowje na Budyskim Tuchorju krótke wopominanje a na swjedźenskej žurli Serbskeho muzeja wosebity koncert.Jan Rawp (1928–2007) Rysowanka: Hanka Krawcec
Na wonym popołdnju na Tuchorskim kěrchowje zwěsći so znowa, zo njeje na rownišću tafla z jeho mjenom a žiwjenskimi datami připrawjena. Swojorazny pomnik běše hłuboko žarowacy wudowc za swoju w lěće 1964 přezahe zemrětu mandźelsku Lubinu rodźenu Holanec, wuspěšnu koncertnu pišćelerku, připrawić dał. Nětko buchu jemu, »mužej wěčnoh’ wopomnjeća«, tola znajmjeńša zaso słowa dźaka a připóznaća z wulkej česćownosću ze strony wonych zwuraznjene, kotřiž běchu jeho hišće derje znali.
Wjele politiskich komentatorow wobhladuje 2019 tež jako tajke wosudne lěto – znajmjeńša za Saksku a Braniborsku, hdźež je wjetšina Serbow žiwa. We woběmaj krajomaj woli so nowy krajny sejm, prěni raz po tak mjenowanej »ćěkanskej krizy« a poměrnje krótko po wotstupje kanclerki ze zastojnstwa předsydki swojeje strony. Kak budu wolerjo (tež serbscy) na tutu změnu na čole reagować, njeje hišće wotwidźeć.
Sto lět po zwrěšćenym hibanju wokoło Barta mamy 2019 drje »sejm«, njewěmy pak, hač změjemy we woprawdźitych parlamentach, hdźež so hłowny dźěl našich naležnosćow rozsudźa, w přichodnej legislaturje scyła hišće serbskich zapósłancow. Po tuchwilnych prognozach njeje jasne, hač wudobudu sej třo zbywacy serbscy weteranojo znowa mandat. Tež to je nowostka w hač dotal chětro stabilnej politiskej krajinje we Łužicy.
Tutej rukopisnej chronice wěnowaše so wustajeńca w bywšej kuriji. Na wulkich płatnach při sćěnach wjacorych rumow běchu wšě 192 stronow łaćonskeho kodeksa zwobraznjene. Tysac lět stare mjeńše a wjetše eksponaty spřitomnjachu wopisane stawizniske podawki a wobstejnosće doby. Přełožene wujimki k čitanju a słuchanju na awdijowym přewodniku zmóžnjachu so zanurić do němsko-słowjanskeho swěta před lěttysacom. Wusahowace eksponaty běchu za mnje Freisingske wučbne teksty za misionske dźěło mjez Słowjanami, fragment t. mj. Damiloweje chroniki, wulki drjewjany pohanski bójski idol z dwěmaj hłowomaj z Tollenseskeho jězora, kapsny pohanski přibóh z wokoliny Eislebena a złoćany debjenski rjećaz z kupy Hiddensee.
»Je tuta naša hudźba dobra dosć za přichodne inowatiwne nadawki Serbskeho ludoweho ansambla z nowej intendantku Judith Kubicec, kotraž je zdobom dirigentka mjezynarodneho formata?«, prašachu so wuměłcy serbskeje kulturneje institucije při přihotach na premjeru noweho folklorneho programa »Naša Hanka w’ wěncu steji«. Kwasne parlički ze štyrjoch regionow předstajichu so premjernje sobotu, 29. septembra, w domje na Wonkownej Lawskej w Budyšinje. A premjera bě połny wuspěch za wšěch akterow. Přetož hudźba z pěsnjemi a rejowanskimi scenami předstaji so po zaměrnym dźěle jako přihódna za inscenowanje něšto drohotneho, lubeho a zdobom wozbožliweho. Publikum njebě jenož wot wuslědka intensiwnych přihotow pod Judith Kubicec runjewon fascinowany, ale runje tak wot jeje agěrowanja jako dirigentka. Nimo wuměłskeje zdokonjanosće wužaduje sej wjele discipliny a wuprudźuje lubosć k wěcy, štož publikum hač do poslednjeho rynka pytny. Spontane zaspěwanje »Sławy« na kóncu bě tuž zawěrno woprawnjene.Ohara Clementi a Alexander Bolk jako kwasny por w »Blunjanskim kwasnym přezpolu« po choreografiji Juraja Kubánki Foto: nowinske foto/SLA
Po zahajenju hudźbneho wječora z uwertiru Korla Awgusta Kocoroweho najbóle narodnje zapołoženeho oratorija »Serbski kwas« předstajichu so štyri serbske kwasy ze wšelakich regionow. Tu tworješe dobra dramaturgija Jěwy-Marje Čornakec a Jana Cyža hłowny zakład za wustojnu režiju Juraja Šiški. Předstajichu so kwasy a regionalne wosebitosće Delnjeje Łužicy, Slepjanskich a Wojerowskich kónčin kaž tež katolskich stron, a to tohorunja we wšelakorosći wariantow narodnych drastow. K tomu přidaštej so křinjowej drasće z Mužakowskeje hole a ewangelskeho kraja wokoło Budyšina. A kajke běchu to zaso drasty – elegantne a nadčasne. Tak běchu nimo derje přemysleneje dramaturgije runje tak wušikne ruce a zdobom wufilowana logistika ze stron drastownje z Kathleen Grunau na čole prašane. Stajnje šarmantna a wotpowědnje wšelako zdrasćena moderatorka Kristina Nerád hišće přidatnje na krasu a bohatosć drastowych wariantow pokaza.
We Łužicy, dokładnišo w fikcionalizowanej wsy Njeswačidle, jedna roman »Mit der Faust in die Welt schlagen« Lukasa Rietzschela, kotryž je wušoł w septembrje w nakładnistwje Ullstein. Pytajo za přičinami radikalizowanja młodostnych slěduje awtor žiwjenskemu pućej dweju w Njeswačidle wotrosćaceju bratrow. Bratraj a jeju přećeljo su we wobswěće žiwi, hdźež dwěluja ludźo na kmanosći, něšto wuskutkować móc, hdźež so ani kubłanju ani politice njedowěrja a hdźež knježitej w młodźinskich klubach namóc a rasizm.


text:
Čestnohamtsce skutkowacy zajimcy podpěruja team sobudźěłaćerjow w Krabatowym młynje
Mnozy šulerjo z cyłeje Sakskeje su loni wo Krabaće wuknyli, su zeznali powědki wo nim, ale tež wo Serbach. Kubłanske dźěło na dožiwjenskim statoku Krabatowy młyn Čorny Chołmc ma wysoku hódnotu.
Z mnohimi projektami a poskitkami je dožiwjenski statok Krabatowy młyn Čorny Chołmc loni docpěł něhdźe 2 400 šulerjow. Předewšěm dźěći z 5. a 6. lětnikow je wužiwaja. Nimo šulow z bliskich městow a wsow su tam tež rjadownje z Drježdźan, Coswiga a Zhorjelca byli. „Kubłanske dźěło ma za nas wulku hódnotu a je nam markowe znamjo. Z tym wabimy do zjawnosće a chcemy je wobstajnje dale wuwiwać“, potwjerdźa jednaćel zarjadnišća Tobias Ćižik.


text:
Blinker
Blinker je tajla autoka lebo inkszygo pojazdu, kerům śe dowo znać uo zamjyrzyńu půmjyńyńa kerunku jazdy lebo pasa ruchu. Uobyczńe je to byrna dekńůno bez pomarańczowy abo żůłty kůnsek plastika (we USA czyrwjůny). Blinkery sům zastyrczůne po dwa na przodku a zadku, ńykej tyż ze uobu bokůw na szucblechach, a idźe je tyż trefić zastyrczůne pode zdzrzadołkůma. Blinkery kere můmy terozki zaczli rychtować we 1951 roku, jedne ze pjyrszych mjoły je Fordy Taunusy. Dowńij uo půmjyńyńu kerunku dowało śe znać rynkůma lebo bez mechańiczne ramje.


text:
Szmakuje Ci awokado? Ni? No ja, nie dziwota… Pierucha, trza mieć moc samozaparcio coby se pojodać te owoce… Ale tak rychtyk to lepszy zawczasu sie przemóc, bo to je ganc zdrowo rzecz.
Obcyrkluj
1. Awokado obniżo cholesterol.
2. Coś do kobitek – awokado idzie ônaczyć na skóra abo włosy – fajnie nawilżo i odżywio.
3. Jak kogo mierzi cukrzica – tyn zielony owoc zmniyjszo skoki cukru we krwi.
4. Pestka z awokado też sie noleży jeś – mo moc błonnika i przeciwutlyniaczy beztuż sie potym pomalszy człowiek starzeje.
5. Awokado mo kupa wartości odżywczych:
-
- moc potasu kiery dbo o serducho, układ nerwowy i ciśniyni
-
- kwas foliowy (kobitki w ciąży – achtung! 🙂
-
- luteina co dobrze działo na ślypia
- zocne kwasy omega
Jako przemycić awokado?
Jak chcesz zocnie dożyć do pyndzyji to dobrze by było sie zakolegować z awokado. Pyndym leć do geszeftu a sprōw se tyn zocny owoc! 🙂 Trza o sia dbać!


text:
Regionalnu aliancu Budyskeho wokrjesa za fachowe mocy šěrić
Budyšin (SN/MiR). Wot lěta 2016 hižo spěchuje sakske ministerstwo za hospodarstwo, dźěło a wobchad (SMWA) z wosebitymi směrnicami zdobywanje wosebje młodych fachowcow. Fachowa alianca Budyskeho wokrjesa zajimcow tuž namołwja prócować so tež wo spěchowanske srědki za lěto 2022. „Njeńdźe wo to, zo jednotliwe zawody wo fachowe mocy wabja. Spěchowanje měri so na to, zo wšelacy partnerojo kooperuja a zo maja na kóncu tež zhromadny wunošk“, rozjasnja koordinatorka Katrin Gesk z krajnoradneho zarjada. Dotal su so zwjetša kubłanscy nošerjo wo spěchowanje prócowali. Tež zjednoćenstwo elektrotechnikarjow je před něšto časom pjenjezy dóstało a z nimi za dorost z wabjenjom w kinje, na plakatach abo samo na busach wabiło. „Tajke zwjazki móhli dale wosebje wo młodych fachowcow wabić.“ Aktualnje wšak wě sej alianca předstajić, zo při zdobywanju sobudźěłaćerjow resp. wukubłacych digitalizacija rólu hraje.


text:
Dnja 28. měrca, dźeń po jeje 100. posmjertnych narodninach, přewjedźe towarstwo Přećeljo Smolerjec kniharnje literarny wječork k česći Hańže Bjeńšoweje. Wjace hač 40 ludźi bě na tute zarjadowanje přišło. Annett Šołćic bě wosebite blido přihotowała, na kotrymž so přehladka knihow delanskeje awtorki pokaza.
Jubilarka bě so 27. měrca 2019 jako Hańža Rachelic w Róžeńće narodźiła. Dr. Franc Šěn a Měrana Cušcyna předstajištaj nimo jeje literarneho tworjenja tež wosobinu a žiwjenske stacije awtorki. Bjeńšowa bě wučerka a rady za dźěći pisaše. Debitowaše pak z powědku za dorosćenych. »196 schodźenkow«. Z tutym tekstom, kotryž so 1949 wozjewi, a za kotryž dźesate myto tehdyšeho literarneho wupisanja dósta, nježněješe jenož pozitiwne wothłosy. W běhu wječorka čitaštaj Šěn a Cušcyna wujimki z dalšich dźěłow Hańže Bjeńšoweje. Do předstajenja zapřiještaj dale jeje dźěła za dźiwadło, wosebje te za dźěći. Jeje »Nitka Witka« bě mnohim wopytowarjam w dobrym pomjatku. Bjez dźiwa, wšako bě so hra »Kak sej Nitka Witka radu da« 19 króć hrała. Po zakónčenju wuběrnje zestajaneho programa, za kotryž akteraj stajnje zaso mjezyaplaws žněještaj, předstaji syn Hańže Bjeńšoweje, Handrij Bjeńš, knihu wo swojej maćeri, kotruž bě k jeje 100. posmjertnym narodninam wudał. Přizamkny so rozmołwa wo dźěle awtorki a wo priwatnych dopomnjenkach na holcu Hańžu Rachelic w Róžeńće. Spisowaćelka wostanje ze swojim dźěłom a přećelnym, čitarjej přichilenym wašnjom, w dobrym pomjatku. Rady za jednej z jeje knihow přimnjemy a so začitamy.


text:
Po naszymu
– Nasza stareczka godali tak – padała mi roz moja kamratka – że baby majōm yno jedyn dziyń we roku, co se mogōm troszka pofolgować, a chopy, te gizdy, świyntujōm cołki rok, a jeszcze sie za mynczynnikōw majōm, bo se śwynto we szterdziestu mynczynnikōw naznaczyli!
Bo tyż troszka prowdy we tyj godce ôd starkōw je! Chopy sie dycki kożōm ôbskakować: jak taki jedyn ze drugim do dōm po robocie przidzie, to ōbiod chce mieć nawarzōny, koszule pobiglowane, strzewiki naszwarcowane, fuzekle posztopowane ( na te szczyńści teroz już tego niy trza robić!), łachy wyprane, na drugi dziyń przirychtowane czyste galotki, abo spodnioki a czysto tresa! Wiela by my tak mogli jeszcze wyczytować...
Ze takim prawym chopym je wiyncy roboty, jak ze maluśkim bajtlym, ale ze drugi strōny, jakby sie trefił chop niydbalec, to je jeszcze gorzi: trza go naganiać do mycio, do golynio, dać pozōr coby koszule, majtki a fuzekle zmiynioł! Kejś to starki godały, że lepszy je ôżralec niż niydbalec! Tak było za naszych starkōw, a jako je terozki? To by my sie musieli spytać tych modych babeczkōw, a posuchać, co godajōm.
Terozki to je troszka inakszy, chopy rade sie myjōm sami, a bez naganianio, ale niy skuli tego, że tak swoji babeczki abo mamulki radzi posuchnōm, ale bezto, że sie bojōm, coby ich we robocie palcami pokazowali, a ôstrzygali jedyn drugigo, że tyn istny chop śmierdzi! Bo tyż po prowdzie ni ma dzisio na co zwalić, bo woda a łaziynka we chałpie skoro kożdy mo, tych wōnideł, fukadeł a mydeł roztōmańtych tyż we kożdej drogeryji i je aż zatela, pralki a proszki do pranio tyż sōm, bezto chodzić zmazany abo niyumyty to je gańba! I zaś my tego tela nawymiyniali, jako widzicie!
Eli downi abo i jeszcze dzisio, chop je dycki procne stworzyni a wiela z użyry a babskigo zdrowio kosztuje! Bezto wiela razy my baby na tych naszych chopeczkōw utyskujymy, uskargujymy sie kamratkōm, co tyż takich samych panoczkōw w dōma majōm, ale jednako myślymy se czasym, że bez nich by nōm było markotno (bo kery by nos gorszōł krōm dziecek?), a same by my żyć musiały.
Bezto niych nōm te nasze tatulki, chopeczki, ujki, starziki, synki a braciki żyjōm jak nojdłuży. Wszyskigo Nojlepszego!
GRYMLINO
PS: Dziękuję panu Alojzemu Zimończykowi za pomoc w śląskiej korekcie.


text: Loni srjedź hodownika wolach krute čisło swojeho sportoweho přećela Józefa Šwona w Budyšinje, zo bych sej z nim hišće wšelake naležnosće wokoło wulosowanja skupin za 37. sokołski wolejbulowy turněr wo pokal Domowiny dorěčał. Krute čisło wolić pak zwjetša wulki zmysł nima, dokelž je naš „Jozl“, kaž jeho mjenujemy, stajnje něhdźe po puću – tak na přikład w Budyskej kehelerni wjacore sta kehelow spowaleć, pola dźowki na wopyće, w běrowje Serbskeho Sokoła, na škoće pola něhdyšich koparjow Motora Budyšin, pola Zeleno-běłych w Hórkach abo na někajkim koparskim turněrje z wubranku Ü70 Zapadołužiskeho koparskeho zwjazka.


text:
Sztokholm
Spůłrzyndne: 59°20' N 18°03' E
Sztokholm (szw.: Stockholm) – stolica a nojsrogsze mjasto we Szwecyje. Mo sam śedźiba rzůnd, parlamynt a familijo krůlewsko. We samym mjeśće pomjyszkuje 798 715 ludźi, nale couki zespůu mjejski mo 1 949 516 mjyszkańcůw (dane za 2008).
We starodownych skandynawskich sagach je wspůminane kej Agnafit, co je nawjůnzańym do mitycznygo krůla Agne. We szrajbowanych dokumyntach pjyrszy roz je wymjeńůne we 1252 kej wożny uostrzodek handlu żylozym. Stolicům Szwecyje uostoł we 1436. Stare Mjasto we Sztokholmje, Gamla Stan, uodbudowano we 1754 po tym kej stare, s drzewa, shajcowoło śe we wjelgyj fojyrze. Postawjůno tyż wuůnczas Zomek Krůlewski.
We 1912 rozgrywano sam zawody Igrzisk Uolimpijskich.


text: Šulstwo w Sakskej chromi. Tole znajmjeńša twjerdźa eksperća, a to nic hakle wot wčerawšeho. Po wšěm swobodnym staće pobrachuja wučerjo. Z tymle faktom so Serbja hižo wjacore lěta bědźa. Serbske šulske towarstwo jako fachowe a nadregionalne towarstwo wšak lěto wob lěto z konkretnymi ličbami na móžnu katastrofu skedźbnja. Runje tak so tež třěšny zwjazk serbskich towarstwow Domowina z problemom zaběra a so prócuje tajkej katastrofje zadźěwać. K woprawdźitemu rozrisanju pak dotal dóšło njeje. Čehodla? To nichtó prawje rjec njemóže. Twjerdźić chcył, zo zaleži to mjez druhim hłownje na tym, zo mjenowanej stronje kóžda swoju kubłansku poliwčku waritej, a to po swójskim recepće. Namjety k zlěpšenju recepta pak ani chef de cuisine Domowiny Dawid Statnik ani šefkucharka SŠT Ludmila Budarjowa wot tamneho přiwzać nochce, dokelž kóždy z njeju najradšo sam postaja. Znajmjeńša skutkuja takle tuchwilne diskusije mjez Domowinu a SŠT wo naćisku k ponowjenju sakskeho šulskeho zakonja na zjawnosć.


text:
To wšak je wobdźiwajomne, w Serbach wot 1979 kóždolětnje wuhotować Swjedźeń serbskeje poezije. Wot toho časa zetkawaja so tam serbscy basnicy a nawjazuja kontakty do słowjanskich krajow kaž tež k druhim ludam. Tak wuměnjeja sej swoje basniske twórby, přełožuja je – serbscy poeća wot swojich hosći-basnikow a wukrajni lyrikarjo wot swojich hosćićelow z Łužicy – do swojich maćernych rěčow. Takle je předewšěm serbska lyrika puć do swěta nastupiła a Serbja zhonichu wo lyriskim tworjenju z druhich krajow. Swjedźenje su tuž multiplikatorojo w šěrjenju serbskeje poezije. Wo tym swědča mjeztym tež z tychle zetkanjow wuchadźace antologije we wjacorych rěčach – kaž mjez druhim w čěšćinje, słowakšćinje, serbišćinje – a wozjewjenja twórbow serbskich basnikow w najwšelakorišich wukrajnych nowinach a časopisach.
Drježdźanska galerija Himmel ma mjez lubowarjemi našočasneho wuměłstwa dobre mjeno. Štóž tam wustaja, móže so bjezdwěla mjenować profilowany tworjacy wuměłc. Angela Hampel, we Worklecach rodźena, Volker Stelzmann, Uwe Peschel, Siegfried Klotz Wieland Förster abo Klaus Drechsel su tam w nowšim času swoje twórby pokazowali. A nětko čini to znowa Iris Brankačkowa z dwaceći mólbami pod hesłom „Rohodź“. Hižo před pjeć lětami běchu jeje wobrazy w Drježdźanach widźeć. „Špihelowanja“ wona tehdy swoju kolekciju mjenowaše. „Rohodź“ nětko abo „Špihelowanja“ tehdy – tematisce wobkruža Brankačkowa wodu a so zdobom zanurja do hatow Malešanskeje kónčiny. Tehdy jej recensenća wobkrućichu, zo je to „njewšědne molerstwo krajiny“, a to na swoje wašnje tež nětčiša wustajeńca podšmórnje: Njewšědna je Iris Brankačkoweje wuměłska, molerska zaběra z hatnej krajinu, njewšědny je tež jeje předmjet: Malešanske haty.
Pola nas doma w Budyšinje čitaše so hižo přeco Sächsische Zeitung. Spočatk 60tych lět, najskerje běch w 5. lětniku, započach so za nju zajimować. Pytnych, zo njekomentowachu tam jenož „wulku politiku“, ale wozjewjachu tež powěsće z wokoliny, druhdy samo wo mojej polytechniskej šuli. W lětach 1961 do 1967 abonowaštaj mojej staršej přidatnje tydźenik Neue Bautzener Zeitung, dokelž nastupachu wšitke přinoški naš njeposrědni wobswět, naše město. Tónle lokalny, domizniski aspekt drje je mje tak zahorił, zo so dźensa hišće rady dopominam na krótkožijne čorno-čerwjene łopjeno, kotrež dochadźeše stajnje štwórtk.
Basnje za dźěći „Kupjel połna rybičkow“ wušli
Do wulkich prózdnin w Sakskej je wušła w LND zběrka basnjow za dźěći wot něhdźe šěsć lět z pjera basnjerki a prozaistki Dorotheje Šołćineje. Hižo titul knihi „Kupjel połna rybičkow“ wćipny čini. Najprjedy raz pak zawěsće pisane wobrazy Barbary Schumann dźěći do čitanja wabja – tež staršich a kubłarjow, kotřiž chcedźa dźěćom dožiwjenja z knihu wobradźeć. Ilustracija na wobalce je nadměrnje šibała. Njepředstaja jeničce rybički w kupjeli, ale tež dalše zwěrjata, domjacy skót a ptačinu, kotrež čitarja na wulěće w běhu počasow přez cyłe lěto přewodźeja. Dorothea Šołćina pak njewopisuje w swojich 27 basnjach jeničce přirodu abo začuća. Ně, wona powěda stawiznički w rymowanej formje! Basnje-powědki njejsu jenož pryzlojte. Wone na lóštne wašnje wědu posrědkuja.
Ladislav Volko
Maći,
kak je ći móžno wšitko chować
w tajkej małej wutrobje
a hłuboko dychać
a tróštować druhich
znjesć brěmjo na swojimaj ramjenjomaj
a rjec, zo bu wšitko
hižo do toho postajene
jěsć neple
a rjec, zo je to mjaso
Wšitko zdokonješ
bjez miknjenja
zdźěłać
přiwzać myslički
změrować žadosće
často směšne
často chutne
a połne ironije,
kiž kaž bumerang
padaja na twoje šědźiwe włosy
na wobličo a woči
sylzowate na kwasach
a pohrjebach
(Ze słowakšćiny Dorothea Šołćina)
Wo 37. mjezynarodnym swjedźenju serbskeje poezije so tule někotři basnicy a wopytowarjo wuprajeja:
Dr. Ladislav Volko, narodźeny 1944 w Kežmaroku, je w Słowakskej a za jeje mjezami znata wosobina: Wón studowaše sociologiju w Krakowje, běše we Waršawje korespondent słowakskich nowin a dalšich wukrajnych medijow, hłownje pak wěnowaše so filmej. Tak je w kooperaciji z Tonijom Brukom nawjerćał dwaj dokumentaj – „Korene poznania“ a „Mosty“ – wo mjezsobnych poćahach Słowakow a Serbow. Nimo wědomostnych a publicistiskich wozjewjenjow wuda dr. Volko 1986 knihu „Slávne osobnosti filmu“. Po lěće 1989 dźěłaše we wonkownym ministerstwje Słowakskeje a wot 1992 jako diplomat w Pólskej. Wot lěta 1999 do 2004 běše wulkopósłanc Słowakskeje republiki w Indiskej. Dźensa dźěła jako pedagoga na fakulće za masowu komunikaciju Uniwersity swjateju Cyrila a Metoda w Trnavje, hdźež nawjeduje katedru za prawo a humanistiske wědomosće.
Finale lětušeho 11. mjezynarodneho folklorneho festiwala w Chrósćicach je sej wot wobdźělenych hišće raz wšitko žadało: wot folklornych skupin z tu- a wukraja, kotrež chcychu na jewišću najlěpše dźěle swojich programow předstajić, a wot wopytowarjow, kotřiž chcychu je najebać sčasami palace słónco widźeć.
Hnydom po zakónčenju swjedźenskeho ćaha so program na wulkim jewišću pod Fulkec hórku ze serbskimi kulturnymi ćělesami zahaji. Tak zawjeselichu přihladowarjow hišće raz Serbski folklorny ansambl Wudwor a Přezpólni, Smjerdźečanska rejwanska skupina, Sprjewjan a rejwanski ansambl Pśijaśelstwo ze swojimi přinoškami. Widźeć a słyšeć běštej tež Slepjanski folklorny ansambl ze spěwami a rejemi kaž tohorunja Choćebuski cyłk Stara lubosć. Serbski ludowy ansambl poskići na to hišće raz wurězki ze swojeje noweje gale „Słowjan sym“.
Spěw a reju su kulturne skupiny Hornjeje a Delnjeje Łužicy w minjenych lětach wuwili na dobry mjezynarodny niwow. Na folklornym festiwalu su swoje programy nětko jako cyłk předstajili.
Łužiska kultura twori na kóždym folklornym festiwalu wosebity wjeršk. Wšako tež wone folkloru na wuměłsce wysokim niwowje zaručeja. Wšitke łužiske ćělesa na jednym dnju na jednym jewišću widźeć je jenož móžno na folklornym festiwalu w Chrósćicach.
Časowy plan je dosć wusko plećeny, skupinam zwostawa mało chwile, so po swjedźenskim ćahu za předstajenje na jewišću přihotować. Dźakowano mjeztym zwučenej profesionaliće pak to bjez paniki zmištruja.
Nowy galaprogram „Słowjan sym“ je Serbski ludowy ansambl we wobłuku XI. mjezynarodneho folklorneho festiwala prěni raz na Chróšćanskim farskim dworje předstajił.
Je so nam wid na to słowjanske zhubił, hdyž je so nam zapadny swět wotewrěł a jako powabniši spřistupnił? Što woznamjenja poprawom často wužiwany wuraz wo słowjanskej duši? Z nowej folklornej galu „Słowjan sym“ Serbski ludowy ansambl tajkim prašenjam wotpowěduje. Na jewišću njesta so ničo přewšo spektakularnje noweho. A tola so jasnje wujewi, zo jedna so tu wo hinaše wašnje tworjenja wobsaha, kotrež rezultuje ze šěršo zapołoženeje fabule.


text:
Dźensa swjeći w Konjecach žona swoje wosomdźesaćiny, kotruž njeznaju hinak hač w serbskej narodnej drasće. Nimo toho je wona Serbowka a z ćěłom a dušu njebojaznje za swój lud tež wustupuje a so za njón zasadźa. Rěč je wo Reginje Šołćinej, kotraž je mjeztym jedna z (bohužel) poslednich nošerkow narodneje drasty katolskich Serbowkow.
Dźensa před 80 lětami narodźi so jubilarka do Konječanskeje Henčec swójby. W delanskej wsy wopyta wona tež šulu, hdźež wuwučowaše ju mjez druhimi Cecilija Hajnec. „Za to, štož dźensa sym a móžu, mam so jej dźakować. Wona je nas w powójnskich lětach derje na žiwjenje přihotowała“, rjekny Regina Šołćina před lětami Alfonsej Handrikej w rozmołwje za Serbske Nowiny. Po šuli kubłaše so Henčec Regina na ratarskej powołanskej šuli dale a dźěłaše w domjacym ratarstwje kaž tež w prodrustwje. Ćežkeho dźěła njeje so ženje bojała a so hač do dźensnišeho njeboji. Mnozy wědźa sej wudźěłki ze Šołćic burskeho statoka w Konjecach česćić, mjez druhim hodowne husycy, kotrež wona přeco hišće sama skuba a za předań přihotuje.


text:
Budyšin (WL/SN). Na mjeztym hižo tradicionalnym šachowym turněrje we wobłuku dnja Hornjeje Łužicy šachoweho kluba Jednota Budyšin wobdźěli so minjenu sobotu w Budyskej Krónje 24 žonow, muži, dźěći a młodostnych. Wotpowědujo historiskemu zwjazkej šesćiměstow mjez Budyšinom, Zhorjelcom, Lubanjom, Lubijom, Kamjencom a Žitawu su tež lětsa zaso po Šwicarskim systemje w šěsć kołach šach hrali. Při tym kiwachu najlěpšim hrajerjam atraktiwne myta, mjenujcy stilizowane šachowe postawy krala, kralowny, konika a wěže. Přepodał je myta kaž hižo minjene lěta znaty Budyski šachowy hrajer Dieter Gärtner.
K dispoziciji stajene bu wšitko wot noweho Budyskeho wyšeho měšćanosty Karstena Vogta a Budyskeho zapósłanca Sakskeho krajneho sejma Marka Šimana (wobaj CDU), kotryž turněr hižo wot prěnjeje hodźiny sem přewodźa.


text:
Hórnikečanska Energijowa fabrika wuwi so najpozdźišo z wotewrjenjom noweje trajneje wustajeńcy w nazymje 2020 k najwažnišej muzealnej městnosći zwobraznjenja stawiznow łužiskeho rewěra. Tole zapřijima stajnje zaso tež wosebite wustajeńcy tworjaceho wuměłstwa kaž na př. přehladku »Wuměłstwo a brunica« w lěće 2018, kotraž bu šěroko wobkedźbowana. W tutej sezonje wěnuja so ze »Změna. Łamki w rewěrje« eksplicitnje fotografiji. Z přehladom twórbow skića štyrjo čłonojo z lěta 2008 eksistowaceje ASA-skupiny, wobstejaceje z Franka Höhlera, Thomasa Kläbera, Georga Krauseho a Jürgena Maćija, dźěła, kotrež wopřijeja dobu štyrjoch lětdźesatkow a dweju němskeju statow. Štyrjo renoměrowani fotografojo dźěla sej wjacore dypki w swojich biografijach: Woni narodźichu so srjedź 1950tych lět w NDR a wotrosćechu w sylnje industrializowanych resp. wot hórnistwa potrjechenych južnych wobwodach kraja. Wšitcy štyrjo absolwowachu diplomowy studij fotografije na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku, kotryž wotzamknychu w 1980tych lětach. A skónčnje pokazuje »Změna« tež, zo je za wšitkich čłonow skupiny temowe polo »hórnistwo« resp. »brunica« zdźěla ze spočatka swójskeho fotografiskeho tworjenja so wospjetowacy sujet, kotryž hodźi so w padźe Jürgena Maćija samo jako nošny element cyłkowneho tworjenja zrozumić.
Wliw němčiny na serbšćinu – na wšěch runinach rěče –, a wosebje wobchadnu serbšćinu, je dźensniši dźeń sylny, nic jenož dokelž je to dominowaca rěč wokolnosće, ale dokelž wobknježi dźensa tež kóždy Serb němsku rěč. Z tym mamy situaciju tak mjenowaneho absolutneho rěčneho kontakta. Ale tež ze sebje won so rěčny system stajnje měnja a připodobnja so potrjebje towaršnosće, rěčnikow. Spisowna rěč je přez swoje kodifikowane prawidła a struktury mjenje dynamiska a spyta wliwam zwonka a změnam w gramatice skerje wotwobarać. Zo by pak rěč žiwa wostała a zo bychu so rěčnicy z njej dale identifikować móhli, je trjeba, zo dźe kodifikacija z časom a so we wěstej měrje uzusej přibliži. Hewak so wobchadna a spisowna serbšćina dale a bóle wot so wotsalitej. Rozdźěl mjez nimaj je nětko hižo wulki. Dožiwjam přeco zaso, kak njewěsći sej mnozy z rěčnikow w spisownej serbšćinje su, kak wulki je wotstawk k njej, kak »cuza« jim je.Leńka Šołćic Foto: priwatne wobsydstwo
Zo njeby tutón wotstawk dale rozrostł a serbska spisowna rěč jenož hišće rěč serbskich institucijow abo jednotliwych awtorow była, bychu so tola móhli wěste zjawy z wobchadneje rěče do spisowneje přewzać (za někotrych čitarjow: akcent leži na wěste). By da woprawdźe zlě było, hdy by so tež w spisownej rěči analytiski futur z perfektiwnymi werbami »dowolił« (budu zawołać). Abo hdy by so pola někotrych přewzatych słowow, euro, ananas, njedeklinabelna warianta dopušćiła?
Čehodla měł so w serbskim kulturnym časopisu němski přełožk přewodnika wo serbskich pomnikach recensować? Tute prašenje by drje woprawnjene było, by-li so wo ryzy přełožk w lěće 2019 wušłeho originala wodźaceje serbskeje pomnikarki Trudle Malinkoweje jednał. »Sorbische Denkmale – Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten« je pak wjace hač jenož to.
Malinkowa je składnosć wužiła a skići w nowym nakładźe wobšěrniše přidatne informacije, jasnje wjace wobrazow k jednotliwym pomnikam (tež historiskich) a nimo toho tójšto pomnikow a městnosćow, kotrež w prěnim serbskim wudaću scyła zastupjene njeběchu. Cyłkownje je kniha z 370 město 218 stronow wo tójšto tołša a tež kusk wjetša hač jeje serbska předchadnica.
Trudla Malinkowa, Sorbische Denkmale. Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten, Budyšin 2022, kruta wjazba
Kaž w originalu zmóžnja wobšěrny register wosobowych a městnych mjenow zaměrne pytanje za wěstymi pomnikami. Wšitkim, kiž trjebaja k jednotliwym objektam hišće dokładniše informacije, słuži zapis literatury na kóncu kóždeho wotrězka.
Ako som słyšała, až maju nowu mini-seriju (nimska telewizija groni Dramedy Serie) wó Serbach, teke z Górneje Łužyce, som kśěła ten film na kuždy pad wiźeś. Tak jo teke było w zajźonem lěśe, ako som wiźeła reklamu za film Sorbenkind. Wjaselim se pśecej na nowy film wó Serbach. Ale kuždy raz som na kóńcu wobtužona. Něnto zasej.
Straight Outta Crostwitz ga wóspjetujo negatiwne stereotypy wó Serbach. W momentach, gaž druge njeserbske (abo njewěźece nic wó Serbach) luźe se smjeju, ja njewěm, lěc dejm se smjaś abo skerjej źe płakaś. Film co byś cool, moderny a za młodych luźi. Ja pak se sromam dla luźi, kótarež se mysle, až serbski swět jo napšawdu taki carnoběły.
Rowno tak se gniwam, až w takem filmje muse byś luźe z carneju abo zeleneju abo rožojteju kóžu a homoseksualne luźe, aby film był nacasny. Mě se njelubi, až filmarje kśě kumštnje dopokazaś, až nowocasny film musy měś woblico carnego cłowjeka. Kaž by měli z tym dopołniś někaku kwotu.
Ako cłowjek, kenž se žywi w młogorakosći kulturow a rěcow, njedajom se pśeznaniś, až na pśikład jano Serbowka, kótaraž lubujo rap abo HIP HOP, jo moderna. Lubujom ludowe spiwy, njepasujom pak do žednogo stereotypa wó Pólakach. A njok, až mě druge luźe jano pśez prismu mójogo póchada wiźe. Togodla se mě Straight Outta Crostwitz njelubi.
K zahajenju festiwala Noweje hudźby w Brandenburgu
Notowe linije z fantaziju jako girlandy wuhotowane, na to přičinjene wurězki partiturow kruchow, kotrež mějachu zaklinčeć, kaž tež wulkej łžicy pódla dweju gitarow překwapichu wopytowarjow koncerta na Bože spěće w Potsdamskim wuměłstwowym domje sans titre. Hižo prjedy hač jimaše so nawoda Thomas Gerwin do zahajenja pjećdnjowskeho festiwala Noweje hudźby słowa, bu přez originalnu atmosferu ruma jasnje, na čo je so k 22. razej wotměwacy rjad zarjadowanjow z pomjenowanjom »intersonanzen« wusměrjeny: na prezentaciju šěrokeje wuměłskeje kreatiwity z mjezynarodnym wuprudźenjom, tutón króć z widom na Pólsku a Awstrisku. Hižo přeprošenje ekskluziwneho gitaroweho duwa Stefana Conradija – Bernda Gehlena k »preludijej« hudźbnych dnjow dokumentowaše tutón wotpohlad přez zrědka dožiwjenu wobsadku, kotraž žada sej šěroku bohatosć idejow.
Gitarowy duwo Stefan Conradi a Bernd Gehlen z komponistom Janom Cyžom (srjedźa) Foto: Sebastian Rausch
Tole bě hižo při prěnjej twórbje, wjelewoznamoweje kompozicije »sait᾿ an sait᾿ – gegensaitig« serbskeho komponista Jana Cyža pytnyć. Cyž wobhladuje wobeju interpretow jako přewodnikow, kotrajž spytataj so wjace razow čućiwje přibližować. Poněčim so hudźbne napřećiwki rozpušćeja, na př. nastupajo wašnja hraća a sylnosće zwuka kaž tež rozwólnych improwizowanych pasažow. Při tym hodźa so tež optisce powabne akcije wobkedźbować kaž zasadźić smyčki při hraću na trunach abo zwjertnyć instrumenty na koleno. Bóle tradicionelnje skutkuja na kóncu melodiske floskle, kotrež wjedu hač k spóznajomnemu citatej spěwa, tak zo pokazuje wjesoła kónčna štučka cyle jasnje na hłuboko sahacy humor awtora.
Hartmut S. Leipner Foto: archiw Nowego Casnika
Gaž nimske diskusijne krejze se zaběraju ze serbskeju rěcu, móžomy z wěstosću na to cakaś, až pśiźo pšašanje, lěc se hyšći wupłaśijo, do spěchowanja wuměrajuceje rěcy inwestěrowaś. Něgajšny chóśebuski wušy promšt Reinhardt Richter jo se pšašał, kak dłujko musymy hyšći serbske namše póbitowaś. Pśecej su take zranjece słowa zwězane ze słowkom hyšći. Kak dłujko se hyšći serbski powěda. Slědny maminorěcny pótom serbske swětło wugasnjo? Drogujuca wustajeńca »Co ga how groni mjeńšyna«, kenž jo była wiźeś do kóńca apryla w Zwězkowem sejmje a jo něnto ducy pó cełej Nimskej, pśewobrośijo pšašanja na wětšynowu ludnosć, aby zwurazniła głuposć takego pśistupa: Wjelich was jo, su scełego filmy w nimskej rěcy, cogodla hyšći nimski powědaśo a nic engelski abo chinski, dla cogo trjebaśo wucbu w nimšćinje, maśo namše w nimskej rěcy, atd. Spisowaśel Eugen Ruge jo gano we swójom drježdźańskem nagronje analyzěrował nimsku rěc. Móžomy se pśedstajiś, až wóna wótemrějo? Móžo to byś, až se pśibližujomy kóńcoju nowowusokonimšćiny, ako jo źinsa znata? Jogo wuslědk jo pśechwatajucy – jo, na kuždy pad móžo se to pśedstajiś. Awtor namakajo wšake indice, w casach dominěrujuceje engelskeje popularneje muziki, lichego wikowanja, digitalizacije a pšawopisnych abo »gender« reformow, gromaźe z powšyknym spadom rěcy.
A co jo z našeju bogeju serbskeju rěcu? Smy my napšawdu na droze do Texasa, ako jo było dawjeto cytaś w ewangelskem casopisu Pomhaj Bóh? Měnjone jo było, až naša rěc buźo graś jano symbolisku rolu ako na swěźenjach Serbow w Texasu – na toflach w měsće, w dwójorěcnych nadpismach, abo gaž se gjarźe prezentěruju stare serbske knigły z pśispomnjeśim, až (se wě) cytaś je južo nicht njamóžo.
Přemyslowanja muža srjedźneje generacije, kiž pochadźa z přeněmčenych stronow Łužicy
Hižo lěto sym jako bibliotekar w Delnjoserbskej bibliotece w Choćebuskim Serbskim domje přistajeny. Čehodla njerěka wona jednorje Serbska biblioteka, njewěm, dokelž někajka hornjoserbska biblioteka tam w bliskosći njeje. Zo tam dźěłam, ma tři přičiny. Najprjedy su mi koronowe naprawy z hospodarskich přičin nanuzowali, so swojeho powołanja jako pěsnjer wzdać. Nimo toho rěču, čitam, pisam a sonju najwjetši čas swojeho žiwjenja tež hornjo- a delnjoserbsce a wot dźěćatstwa sem lubuju knihi. Wukubłana bibliotekarka, kotraž delnjoserbšćinu wobknježi, njeje mi znata, hačrunjež ma Delnjoserbski gymnazij někak 700 šulerjow a dźeń a wjace z nich swoju maturu z jedynku złoži. Wot šulerjow 11. lětnika DSG (staw 2021) nječita nichtó we wólnym času ani jednu serbsku knihu, jenož 20 % z nich wědźa, što je Domowina, 20 % znaja Załožbu za serbski lud. Tohodla tež žadyn šuler njewě, štó bě Jan Skala. So wě, šulerjo móhli so bóle za serbski lud zajimować, hišće bóle pak jich staršich. Čehodla pósćelu swojeho synka na serbsku šulu, hdyž soni wo karjerje pola NASA? Při tajkich wobstejnosćach wěrić, zo změjemy za pjeć lět dosć młodych Delnjoserbow za dźěło w serbskim nakładnistwje, nowinach, rozhłosu, dźiwadle abo jako wučerjow, mam za njerealne přeće.
W ruce dźeržu tirkisnu knihu. Na njej sadźa rysowanki małe akcenty. W jednym róžku je hwězda namolowana, w kotrejž »crash!« steji, na druhim blečku je mała žołma, snadź je tež sněh, kiž so nabok wěje. »Bjez čriji« steji tam w čornym podšmórnjenym pismje.Ivona Březinová, Bjez čriji, z čěšćiny přełožiłoj Jana Štillerová a Pětr Šołta, ilustrował Jakub Troják, Budyšin 2022Jedna so wo serbski přełožk čěskeho romana »www.bez-bot.cz« Ivony Březinoveje. Jana Štillerová a Pětr Šołta staj jón do serbšćiny přełožiłoj. W stawiznje so předstaji, kak Ben po ćežkim njezbožu na sněhakach z nowej situaciju wobchadźa, jako w chorowni wotući a zhoni, čehodla tam leži, kajke sćěhi je njezbožo zawostajiło a kak wuknje je za sebje přiwzać. To je wšak dołhi proces z horami a dołami. Podobnje kaž wobalka knihi su tež kapitlowe strony wuhotowane. Kniha ma 13 kapitlow, kotrež wobsteja z jednozłóžkowych słowow. To dopomina na tak mjenowane hashtags abo na krótke nadpisma, kajkež so na internetowych stronach a w socialnych syćach wužiwaja. Tak rěka prěni kapitl »1 # BEN« a předstaji čitarjej hłownu wosobu, woneho Bena, 15-lětneho Benjamina Brauna. Je sportowy typ a so rady a wjele pohibuje. Kaž sam praji, je »wjele z kolesom po puću, płuwa […] a najradšo […] ma sněhakowanje« (str. 46).
Jako čitarka přewodźam Bena rady, kak po njezbožu w chorowni wotući, so tam najprjedy raz orientuje, a to wosebje dušinje. Ben wjele spi, jemu so dźije wo sněze a sněhakowanju, mjez wobrazami su hłosy słyšeć, kotrež z nim abo wo nim rěča, ale »zawołany wobdźělnik njeje docpějomny« (str. 8), kaž powědar zdźěli. Tutón powěda z Benoweje perspektiwy. Traje wěsty čas, doniž Ben njewotući. Tak zhoni wón a z nim tež čitar hakle po někotrych stronach, hdźe je. Tak mysli, zo je wosoba w běłej drasće konditorka, a je wšón zadźiwany, jako jemu něšto wo chorowni a lěkarju powěda. Jako přichodny raz wotući, steji jeho swójba wokoło njeho: mać, nan, sotra Vendy a młódši bratr Damik. Jim je ćežko wokoło wutroby a njezamóža Benej wo njezbožu a jeho zranjenjach ničo rjec. Tuž přewozmje to lěkar a praji Benej, zo su jemu po njezbožu ze sněhakami noze wotewzać dyrbjeli. Ben so rozmjerza, nochce to wěrić.
»…na kóncu módry dym.« Heinrich Heine – Z třoch dźělow zestajena zběrka prozy a esejow »Stop a stup« Měrany Cušcyneje započina so z rjadom powědančkow, kiž su tematisce a poetisce jara mnohostronske, ale přeco hłuboko we wšědnym dnju zakótwjene.Měrana Cušcyna, Stop a stup. Powědki, miniatury, eseje, titulna ilustracija Iris Brankačkowa, Budyšin 2021, 152 s., kruta wjazba ze škitnej wobalkuKrótke, jadriwe sady, napjate wašnje powědanja, jara čućiwe přibliženje figuram, něžnje napředźene charakterizowanje figurow a jich poćahow, woznam druhich ludźi za nas a kak wažnej stej stabilny wšědny dźeń a stabilna wokolina, su prěnje zaćišće, kiž napadnu na spočatku lektury. Zetkamy figury (Danielu ze »Zawostajenstwo«), kiž so swojim nostalgiskim začućam a dopomnjenkam podawaja: Wulkotne wobrazy serbskeho dźěćatstwa w NDR, nadrobnosće, kiž běchu tak wjele biografijow wučinili, fota wubudźeja přeco dalše dopomnjenki na nana a wuja, na mać, na swjedźenje. A přeco zaso njewočakowany wobrot. Tu je tež pytanje za uniwersalnej spiritualnosću (»Jandźelina«), za zwjazanjom z njeznatymi, bójskimi mocami, kiž w nas skutkuja, něžne, dokładne wopisowanje a hłuboke dohlady do psychi, nadal hłuboko zanurjeneje do wšědneho dnja ludźi, z wjele zrozumjenjom za wšitke jich słabosće a sylnosće. Njehladajo skerje nabožneho zakładneho tona a z tym relatiwnje wuskeho ideologiskeho a wozjewjensko-techniskeho ramika poradźi so Měranje Cušcynej w jeje powědančkach (»Hodowny štom«, »Drohotny dar«, »Zhubjeny syn«), tute wobmjezowanje přez efektowe pointy přewinyć, so powučacemu patosej a pobožnej sentimentalnosći wuhibnyć. Připódla prajene by Měrana Cušcyna jedna z mało awtorkow była, wot kotrejež móžemy wuknyć, kak hodźi so spiritualnosć skutkownje předstajić a z lochkej ironiju a přichilnosću łamać.
Powědki »W Hodźanach«, »Nohaty wosušk«, »Dr. Frido Fumlofak« su duchapołne, žortne, z wjele rěčnymi hrami a rěčnymi žortami, stilistisce jednotne, bajkojte, hrajkaja sej z předsudkami a klišejemi, za kóždym róžkom łaka žortne zwjertnjenje. W powědkach Měrany Cušcyneje njeskuzła so hłuboka dramatika a tragika, w tym zmysle je wona přeco po swójskich rěčnych a poetiskich pućach kročiła. Tež multiperspektiwisce so jednanske nitki pletu (»Židźana nitka«). Dźe wo njewšědnu rozžahłosć, wo wobraz dźensnišeho indiwidualizma a samo woleneje samoty, wo falowacu komunikaciju, strach před bliskosću, ale tež wo strach, zo so žona tebje zmocuje, će šlapnje.
Logos da so wězo jako słowo přełožić. W antikskej filozofiji pak měni logos tež rozum a rozumnosć, logos je na zrozumjenje zapołožena rěč, wopřija zmysł, logiske myslenje a posudźowanje. Słowo je potajkim zakład wšeho myslenja, začuwanja a skutkowanja. Je tuž woprawdźe wšojedne, hdy a hdźe kotre słowo wužiwamy? W zašłym času diskutuje so wo genderowanju abo wo móžnej změnje našeje hymny, w kotrejž so dotal jeničce wo muži »hódni wěčnoh wopomnjeća« prosy. W tajkich diskusijach jewja so tež argumenty kaž wotkaz na gramatiske kategorije, kotrež w swojej neutralnej formje drje po muskim splahu flektujemy, kotrež pak žony a muži runočasnje wopřijeja – čehodla tuž njetrjebawšo komplikować? Abo snano někajke nowe znački kaž hwěžki abo nakósne smužki zawjesć? Tež historiski argument so rady wužiwa. Hymna je produkt swojeho časa. W zwisku z genderowanjom pokazuje so na směšnosć, triwialnosć abo na wo wjele wažniše wěcy.
RÓŽA DOMAŠCYNA
Zakładna ideja tych knigłow »Was wir in uns tragen. Sorbische Lebenswege« jo, žywjeńske drogi Serbow wšakorakich generacijow zezběraś, wót luźi, ako se z tym serbskim wusko zwězane cuju a se – na ceło wšakoraku wašnju – za to angažěruju. Su drje to w prědnem rěźe knigły za nimskich cytarjow – pśeto w Serbach jo nejwětšy źěl tych wósobow derje znaty. Procowarje by jich něga pomjenili, wótere ceptarje a ceptaŕki su mjazy nimi, ale teke serbski skótny gójc, zegeraŕ, student mediciny a wótkubłaŕka powědaju. Wšykne maju wjelgin wuski poměr k serbskej rěcy a kulturje a wopytuju jej w swójom žywjeńskem wobswěśe pśi žywjenju zdźaržaś.
Křesćan Krawc jo pśewjadł interviewy a jo je wobźěłał, pśi comž jo wopytał, tu typisku wašnju powědanja zdźaržaś – teke z nimskego teksta jo wusłyšaś (a na někotarych městnach jo teke wucytaś) ta serbšćina, kótaruž nejwětšy źěl interviewowanych – nanejmjenjej z Górneje Łužyce – na swójom wšednem dnju a w swójej familiji powěda. Su to knigły z nutśikownego serbskeje kultury, ze wšyknych regionow a wšyknych generacijow. Pśedstajonych jo dogromady 13 wósobow, pśi comž jo w dwěma interviewoma hyšći wjele pśidatnych głosow, 14. tekst se pśiwobrośijo Chróšćańskemu šulskemu zběžkoju – wón twóri šarněr a klucowe wulicowańko tych knigłow.
W Serbach sym wukrajnik, potajkim je tema noweho wobdźěłanja serbskeje hymny za mnje jenož intelektualne zwučowanje bjez emocijow. Wot Maćicy Serbskeje nastorčena namołwa k diskusiji wo hymnje – hačrunjež kedźbliwje formulowana – bě po mojim měnjenju njezbožowna. Njeje móžno stary tekst hymny bjeze wšeho přepisać, dokelž dyrbimy w idealnym padźe wšitke konsekwency widźeć.
Hymna je symbol a funguje jenož, hdyž so z nim nimale kóždy identifikuje. Hdyž tomu wjace tak njeje, dyrbi so nowy symbol namakać. Ale problem njeje rozrisany, hdyž so stary symbol – w tutym padźe stara baseń – »polěpšuje« po aktualnym modnym abo politiskim stilu. Kóžda dobra baseń je wjac hač wokomik, prócuje so wuprajić wěčnosć. Tak je to tež Handrij Zejler spytał. Tu njeńdźe wo awtorske prawo, ale wo wuměłske zmyslenje. Ideja, »narunać« tekst hymny po tuchwilnych trendach, njeje dopokaz wysokeje serbskeje kultury, ale niskeho respekta před wuměłstwom.
Argumenty za změnu teksta serbskeje hymny wobsahuja po mojim zdaću zasadny logiski zmylk: Hdyž chcemy wšitkim (mužam, žonam) respekt wuprajić, njemóžemy z dźěłom awtora bjezrespektnje wobchadźeć. Njeje problem prajić, zo Zejlerjowa baseń jako hymna wjac njefunguje. Potom měła so nowa namakać.
W zběrce tekstow »Stop a stup« rěči k nam basnica. A njeńdźe jej wo ničo druhe hač wo »wułušćenje jadra« storyjow, słowow a złóžkow. To je maksimalny narok. Hač jedna so při tym wo lyriku, prozu abo esejistiku, je druhorjadne. Dobry přikład za běžne wobeńdźenje kategorijow je tuta nowa kniha Měrany Cušcyneje.Měrana Cušcyna, Stop a stup. Powědki, miniatury, eseje, titulna ilustracija Iris Brankačkowa, Budyšin: LND 2021, 152 s., kruta wjazba ze škitnej wobalku
Basniska rěč wottraša čitarjow literatury, wóndano słyšach. Tute nastajenje je stary lac. Basniska rěč čitarjow rjaneje literatury skerje do čitanja wabi. Chcedźa wužadanje a hódančko, chcedźa sobu myslić, wšako je to na literaturje powabliwe. Wězo njejsu tajke printmedije měnjene, kotrež »knižna wačka« basnicy »w knižnych nižinach« zetka.
Sobotu, 12. februara 2022, předstaji so publikumej na wupředatej žurli hłowneho jewišća w Budyšinje prěni króć dźiwadłowa hra »Šěrcec Hanka«. Scenarij bě swobodna awtorka a režiserka Esther Undisz napisała, złožujo so na němski přełožk nowele »Židowka Hana« Jurja Kocha z lěta 2020 kaž tež na biografiske daty časowych swědkow. Do serbšćiny přenjesła je kruch Měrana Cušcyna. Po předstawach awtorki měješe hra žiwjenje serbskeje katolskeje Hórčanki Hanki Šěrcec tak pokazać, kajkež by wone móhło być. Tohodla wužiwaše wubrane motiwy nowele a přida jednanju dalše dimensije. Zo bychu sceny w prawym swětle stali a skutkowali, kaž bě sej je Esther Undisz předstajiła, přewza wona tež režiju. Dołho a wutrajnje běchu so profesionalni dźiwadźelnicy a lajkojo přihotowali. Płody sprócniweho a nazorneho dźěła, to móžu nětko hižo přeradźić, běchu wšeje česće hódne a putachu publikum hač do poslednjeho wokomika.
Je sobotu, napoł wosmich na žurli Budyskeho dźiwadła. Z mnohich wočow rěča wočakowanja na dźensnišu prapremjeru »Šěrcec Hanka«. Premjera je stajnje z wulkej napjatosću zwjazana a zdawa so, zo rozpřestrěwa so po cyłej žurli. Tematika wo dóńće katolskeje Serbowki židowskeho pochada Hanki Šěrcec je drje kóždemu mjenje abo bóle znata. Wšako zmóžni nowela Jurja Kocha dohlad do žiwjenja přesćěhaneje Hórčanki za čas nacionalsocializma. Ale tež fota wo zasadźenju kopolaka před něšto lětami w Hórkach dopominaja na młodu Serbowku, kotraž je nam jako Židowka Hana znata. Tola štó bě wona žona? Kajke běchu wobstejnosće tehdy a kajku powěsć zawostaja Hanka nam, za naš dźensniši čas, za naš wosobinski puć?


text:
Po naszymu
Przedwczora była u nos moja kamratka Gynia, a ôpedziała mi, co sie ji przidarziło we łōński "prima aprilis". Kole połednia przilecioł jeji wnuczek Adaś, a doł ji jakiś pismo, że to niby jego tatulek znod we pocztowej skrzince i kozoł dać starce, bo do ni je napisane!
– Wiysz dziołcho, a mie zaroz cosikej sztopło, bo żech se spōmniała, że dzisio je tyn "prima aprilis", a tyn mały gizdok już mie dwa razy nabroł, bezto, żech mu niy uwierziła, yno zrobiłach poważno macha a podziwałach sie na te pismo, co prziniōs, ale po mojimu ône było jakiś dziwaczne, no, bo brifmarka była staro i już downo wyszła ze mody, a po całym piśmie połno było roztōmańtych sztymplōw, no i troszka było ôbtargane! Miano a adresa były moji, ale choby to jakiś bajtel pisoł!
Adasiowe pismo to niy było, ale tyn gizdok mōg dać to napisać swoji siostrziczce, Teresce, co dziepiyro do szkoły napoczła chodzić. Doczkej, pomyślałach se, jo ci teroz pokoża ty mōndralo, jak chcesz starka nabrać, to sie musisz wiyncy postarać! Podziynkowałach mu piyknie, a chciałach se te pismo do byfyja skować, ale synek niy zdzierżył a spytoł sie: Babciu, nie chcesz przeczytać? Jo żech sie jednako niy wyzdradziła, yno dałach mu szekuladowego bōmbōna, a padałach, co se pismo potym poczytōm, jak byda miała kwilka frajnego czasu, ale tyn łebōń zanim poszoł to jeszcze padoł, co se zaklepuje ta marka, bo takij jeszcze niy mo i cobych ji żodnymu niy ôbiecowała! Jo pismo skowała, a wziynach sie za robota, a potym, żech ô nim zapōmniała.
Po połedniu przilecioł Adasiōw tatulek, a pytoł sie eli, żech te pismo już poczytała, no to jo na niego wsiadła, ale Zefek przisiōngoł, że to ni ma tak, jak jo se myśla, no, to wōl niy wōl wziynach bryle a pismo żech ôtwarła, zaczłach czytać, a ôstałach stoć jak słup soli, bo to pisała do mie ciotka Truda, co już dwaścia lot leży na kyrhowie! Chciała, cobych ku ni przijechała, bo mi cosikej miała porōnczyć! Sama już ani wiela niy widziała, bezto wnuczka ji tyn brif naszkryflała, ale miano naszyj wsi troszka maluśko poprzekryncała i tak wandrowoł ôn nojprzōd po Polsce, a potym po świecie, bezto tela sztympli na nim było, ale noreście nazod prziszoł, a tam kaj mioł trefił, to ci ale był "aprilis"!
GRYMLINO


text:
Kaj indzi to był yno gōn na liszki, ale we Baranowicach to musioł być prawy gōn, nojlepi na wszyjstek, co we lesie a po polach tyrało abo furgało! Przed takim gōnym to fesztry mieli kupa roboty. Trza było plac do myśliwcōw naznaczyć, a nagōnka przirychtować! To dycki robiyli taki synki po 13-14 lot, co za pora groszy cołki Baraniok poradziyli przelecieć. Szli ze starym fesztrym, co dowoł na nich pozōr. Prali kijami po krzach a strōmach, coby wiyncy larma narobić, a ta dziwoko zwierzina tak wylynkać, coby sama myśliwcōm pod flinta wlazła! Mój tatulek Hubert, co był fesztrōw synek, na gōny chodziył, jak yno umioł uniyś tasza ze patrōnami. Ni mioł jednako tego rod, ale jak tatulek kozoł, tak synek zrobić musioł! Ta tasza ze patrōnami to mōj tatulek nosiył nojczyńści za tym nojważniyjszym dyrechtorym ze firmy Giesche. Tyn chop se dycki rod pogodoł, a pytoł sie synka, kaj by sie chcioł uczyć, a co potym robić? Co se tatulek wtynczos myśloł, to mu wszyjstek padoł, a panoczek go pokwolył za to, że chocioż je jeszcze fest mody, to mōndrze godo! A jedyn roz padoł mu, że mo do niego fajny gyszynk, yno synek musi jeszcze na niego troszka poczkać. Jak tatulek bōł we siōdmej klasie podstawowyj szkoły, to sie dowiedzioł, że pōdzie dalij sie uczyć do Katowic, a wszyjski praktyki bydzie mioł we firmie Giesche, ale nojprzōd musi jeszcze zrobić ôsmy rok szkoły we żorskim gimnazjōm. Jako widzicie, na gōnie szło niy yno jelynia abo sornika zastrzelić, ale tyż fach zaplanować, ale potym jeszcze trza było te plany wykōnać, bo tatulek mioł być fesztrym we Baranowicach, jak jego ôjciec pōdzie na pynzyjo,
a do tego czasu mioł robić we firmie we Katowicach. Nasz starzik tyż prziszoł do roboty po swoim tatulku.
We 1939 roku zaczła sie II światowo wojna i wiela sie zmiyniło. Jak yno tatulek zdoł matura, to zaroz trefiył do wojska. Szczynśliwie wojna przeżył, a do dōm nazod cołki prziszoł, ale fesztrym we Baranowicach niy ôstoł, bo nastały inksze czasy. Praje cołki żywot przerobiył we hucie, ale cołko prziroda, a las we szczegōlności mioł przez caluśki żywot rod a wiela nos, dziecek ô nim nauczył!


text:
ea0032p405 | Diabetes | ECE2013
Matyjaszek-Matuszek Beata , Burska Agata , Gernand Wojciech , Lenart-Lipinska Monika , Nowakowski Andrzej , Paszkowski Tomasz
ea0032p408 | Diabetes | ECE2013
Lenart-Lipinska Monika , Matyjaszek-Matuszek Beata , Gernand Wojciech , Solski Janusz , Nowakowski Andrzej
ea0032p349 | Diabetes | ECE2013
Matyjaszek-Matuszek Beata , Kowalczyk Mariusz , Lagowska-Batyra Agnieszka , Gernand Wojciech , Nowakowski Andrzej , Leszczynska-Gorzelak Bozena , Kocki Janusz
Kurowska Maria , Tarach Jerzy S , Gernand Wojciech , Kudlicki Janusz , Tarkowski Adam , Nowakowski Andrzej , Czekajska Teresa , Solski Janusz