text:
Prudnik
Spůłrzyndne: 50°19' N 17°34' E
Prudnik, przōdzij tyż Prōmnik[1] (łac. Prudnicium, miym. Neustadt in Oberschlesien, śl-miym. Neustoadt, czes. Prudník) to je miasto na Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickiego krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.
Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto bōło zamiyszkane bez 21 170 ôsōb[2].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, na Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Kraska, Ôkopowŏ, Wrōblik, Zbylut), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr[3]. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok[4]. Kole 5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265 m n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403 m n.p.m., a nojniższy 238 m n.p.m[5].
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlami miasta sōm:
W mieście sōm tyż ôsiedla:
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami[7]. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano Polskŏ Wieś[8]. Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã wsi, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj ceście z Nysy do Ôpawy[9]. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym Krōlestwa Czech[10].
Miano Prudnik je utworzōne ôd rzeczownika prōnd (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku proud) a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ Prynżyna, rzykã ô wartkim bystrzinu, potym tyż zidlōng leżōncy nad tã rzykōm.
Syn Voka, Jindřich I. z Rožmberka kol. 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika lokacyjõ miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu[11]. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏru miyszkańcōw, kerzi skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta[12].
23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske wsie bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II[13].
Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we włŏdanie Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyje Wazōw (1645–1666). Potym zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znani bōli prudniccy płōciennicy, eksportujōncy swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrocławskim pokoju, miasto społym z cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.
Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjski atak na Prudnik, bez co spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczyli Karniōw.
We miymieckich czasach miasto nosiyło miano Neustadt, jednak Ślōnzŏki durch używali miana Prudnik, a Polŏki – Prądnik. Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”[14].
Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska[15][16]. We 1828 miasto miało kol. 4000 miyszkańcōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegielnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw miyszkańcōw miasta, Prudnik bōł nazywany „miastym tkaczy i szwiecōw”[17][18].
Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyji Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś.
We 1921 roku w czasie absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Zwiōnzek Polŏkōw we Miymczech a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo[19].
W czasie II wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika bez wojska sowiecke, prziwiyziyni sam bōli przimusowe polske wysiedlyńce zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano Prądnik. Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski Prudnik stała sie 7 mŏja 1946 roku[20].
Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli jejich polske wojŏki beze strzylaniny[21].
Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze św. Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego[22].
Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje[23].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach[24][25][26][27][28][29]:
Piramida wieku miyszkańcōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku[30]:
Zabytki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm[31]:
- stare miasto
- kościōł świyntego Michała Archanioła
- klŏsztōr bonifratrōw
- kościōł świyntych Apostołōw Piotra a Pawła
- niwera klŏsztōru
- przidrōżnŏ kapla
- przidrōżnŏ kapla pod zawołaniym świyntego Antoniego
- plebania
- kōmunalny smyntŏrz
- żydowski smyntŏrz
- zbór Kościoła Zielōnoświyntkowego
- zbiorowŏ mogiła ôfiar II światowyj wojaczki
- miejski park
- Wieża Woka
- ôbrōnne mury
- rathaus
- „Katolicki Dōm”
- dōmy przi ul. Batorego 7, 11
- dōm przi ul. Bolesława Chrobrego 34, 51
- dōmy przi ul. Damrota 21, 23
- dōm przi ul. Górnej 1
- dōm przi ul. Jagiellońskiej 3
- Wila familije Fränkel
- śledczy hereszt
- dōmy przi ul. Krótkiej 1, 2, 3, 4
- dōm przi ul. Młyńskiej 1/3
- wila przi ul. Nyskiej 2
- wila Samuela Fränkla
- dōm przi ul. Parkowej 2
- miejska łaźnia przi ul. Parkowej 4
- dōmy przi ul. Piastowskiej 9, 22
- budōnek medycznego liceum
- kōntek
- dōm przi ul. Ratuszowej 7
- dōmy przi Rynku 2, 3, 22, 25, 26
- dōmy przi ul. Sobieskiego 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 30
- dōmy – mieszczańskie kamynice przi ul. Zamkowej 1-2, 3-7
- wodny młyn zwany Młynym Czyżyka
- kamynica przi ul. Kołłątaja 2
- budōnek II Liceum Ôgōlnokształcōncego
Transport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bez Prudnik przebiygajōm:
- krajowŏ drōga nr 40
- krajowŏ drōga nr 41
- wojewōdzkŏ drōga nr 414
Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandrzinym-Koźlym.
Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Prudnicki Ôstrzodek Kultury
- Muzeum Prudnickij Ziymie
- Klub Piszōncych Ludzi we Prudniku
- Kino „Diana”
- Prudnickŏ Fotograficznŏ Grupa
- Tyjater Bez Garderoby
- Plastycznŏ grupa „Bo Po Co”
Kulturalne fajry[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Dni Prudnika
- Miyndzynŏrodowy Jazzowy Festiwal (Jazz Festiwal Prudnik)
- Ślōnski Festiwal Prudnickij Ziymie miana Ludwiga van Beethovena
- Wystŏwka Chopskich Twōrcōw i Artystycznego Rzymiosła Polsko-Czeskigo Pograniczŏ
- Tŏrgi Gyszefciŏrstwa a Rzymiosła Inter–Regiōn „Dōm i Zygroda”
Szport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- fusbal: MKS Pogoń Prudnik, MKS Sparta Prudnik, Stowarzyszenie Sportowe „Tigers” Prudnik, UKS Orlik Prudnik, LZS Dębowiec-Prudnik
- korbbal: KS Pogoń Prudnik, MKS Smyk Prudnik
- voleybal: SPS Prudnik
- karate: LKS Zarzewie Prudnik
- łucznictwo: KS Obuwnik Prudnik
Kamracke miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôsoby zwiōnzane ze Prudnikym[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
- Anna Myszyńska (nar. 1931 we Kōrnicy, um. 2019 we Nysie) – pisŏrka
- Jan Góra (nar. 1948 we Prudniku, um. 2015 we Poznaniu) – katolicki ksiōndz
- Andrea Rischka (nar. 1991 we Prudniku) – śpiywaczka
Panoramy miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Reinhold Olesch: Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg. Wiesbaden: Kommission bei Otto Harrassowitz, 1958.
- ↑ GUS, Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2018 r. Stan w dniu 30 VI, stat.gov.pl, 12 października 2018 [dostymp 2019-04-15] (polski).
- ↑ Prudnik, www.mimuw.edu.pl [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Geo-System, Prudnik – System Informacji Przestrzennej – e-mapa.net, prudnik.e-mapa.net [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Andrzej Dereń, Prudnik ma nowy plan miasta, 20 czerwca 2018 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ climatebase.ru (pol.). [dostymp 2021-02-16].
- ↑ Fryderyk Kremser, Góry Opawskie, czyli okolice Biskupiej Kopy, Ôpole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej, 1986 .
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Najstarszy prudnicki wojownik, www.tygodnikprudnicki.pl, 4 siyrpnia 2010 [dostymp 2021-02-03].
- ↑ Augustin Bogislaus Weltzel: Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku. Opole: Wydawnictwo MS, 2005. ISBN 83-8894-560-2.
- ↑ Jak Czesi założyli Prudnik, Nowa Trybuna Opolska, 23 mŏja 2013 [dostymp 2020-08-26] (polski).
- ↑ Miasto Prudnik. Średniowiecze, www.skladnica-gornoslaska.pl [dostymp 2020-03-06].
- ↑ Leszek Bobowski, Miasto w ogniu, „Tygodnik Prudnicki”, 22 września 2010 [dostymp 2019-03-07].
- ↑ Tadeusz Kwaśniewski, Nie zapłacili za księcia, nto.pl, 16 siyrpnia 2002 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Gminne Centrum Kultury w Białej: Filip Robota, gckbiala.pl, 21 stycznia 2015 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Akta miasta Prudnika, Archiwum Państwowe w Opolu searcharchives.pl, 1402–1945 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Antoni Weigt, Zabytki wokół nas – wykończalnia, „„Tygodnik Prudnicki””, 50 (525), 14 grudnia 2000 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich – Muzeum Ziemi Prudnickiej, muzeumprudnik.pl [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich w Prudniku – Prudnik – Slezsko bez hranic, silesiatourism.com [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Prudnik - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Historia: Zdobyli Prudnik na wozie drabiniastym, www.tygodnikprudnicki.pl, 12 stycznia 2011 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Prudnik Las. Tu odgrodzili prymasa Wyszyńskiego od świata, 6 października 2014 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Ślązacy na Śląsku wszędzie są mniejszością, Nowa Trybuna Opolska, 31 lipca 2013 [dostymp 2021-03-14] (polski).
- ↑ Demografia – Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostymp 2019-01-06].
- ↑ Prudnik – HKKNOS [dostymp 2019-01-06] (polski).
- ↑ Klimek, Renata, Identyfikacja barier przekształceń terenów poprzemysłowych w Prudniku. Przykład zakładów przemysłu bawełnianego „Frotex”, „Studia Miejskie” (nr 11), 2013, ISSN 2082-4793 [dostymp 2020-02-24] (polski).
- ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Neustadt, web.archive.org, 6 września 2017 [dostymp 2019-01-06] [zarchiwizowane z adresy 2017-09-06] .
- ↑ Rocznik statystyczny. R. 11, 1947, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1947 [dostymp 2019-03-21].
- ↑ LUDNOŚĆ W 1980 R. Spia treśol. x Uwagi ogólne Ludność... 4 s # 2. Ruch naturalny ludności PDF, docplayer.pl [dostymp 2019-02-22].
- ↑ Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-03-01] (polski).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, s. 110–113 .


c: text/html

text:
Himalaja
Himalaja je hórski rjećaz w južnej Aziji, w kotrymž so najwyše hory swěta namakaja.
Rozpřestrěwa so na dołhoće wot něhdźe 3.000 kilometrow mjez Afghanistanom a Burmu a twori hač do 350 kilometrow šěroku geografisku barjeru mjez indiskim subkontinentom w juhu a Tibetskej wysočinu w sewjeru. W Himalaji steja dźesać wot cyłkownje štyrnaće wosomtysačnikow, mjez nimi Mount Everest (8.848 m), najwyša hora na swěće.
Jako zapadny kónc Himalaje płaći Khyberski přesmyk njedaloko afghanisko-pakistanskeje hranicy. W sewjernej Pakistanje namaka so Karakorum, kotryž je druhi najwyši dźěl Himalaje z druhej najwyšej horu swěta, K2. Dale běži Himalaja přez sewjernu Indisku, Nepal, Tibet, Bhutan a sewjernu Burmu.
Mjeno Himalaja pochadźa ze Sanskrita a wobsteji ze słowow hima (sněh) a alaja (městno, bydlenje).
Himalaja je sfałdowane horiny, kotrež nastachu přez koliziju Indiskeje platy z Euraziskej před něhdźe 40–50 milionami lět.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
„Le Petit Prince”, po naszymu „Mały Princ”
Ôd pŏru dni na rynku dostympnŏ je nastympnŏ publikacyjŏ po ślōnsku z audiobookym. Wydŏwnictwo Media Rodzina z Poznania przirychtowało ślōnskõ wersyjõ „Le Petit Prince” ôd Antoine’a de Saint-Exupéry’ego.
Po ślōnsku ksiōnżka mŏ tytuł „Mały Princ”. Je to jedna z nojbarzij znanych ôpowieści modernyj literatury i piyrszy rŏz ôpublikowanŏ była we 1943 roku. We Francyji je ôna uznŏwanŏ za nojlepszõ ksiōnżkã dwudziestego stoleciŏ. Do dziś była przełożōnŏ na wiyncyj jak trzista jynzykōw i dialektōw, a przedano było kole sto sztyrdziści milijōnōw egzymplŏrzi.
Autōr ślōnskij wersyje to Grzegorz Kulik, czōnek naszyj redakcyje, co mŏ na kōńcie ślōnske przekłady „Godnij Pieśni” Charlesa Dickensa i „Dracha” Szczepana Twardocha. Jak sōm pisze:
Niy spodziywoł żech sie, iże przidzie mi przełożyć „Małego Princa” na ślōnskõ mŏwã. Jak ino wydŏwnictwo spytało ale mie, czy bych chcioł, toch zarŏz ôdpedzioł, iże toć, że chcã. „Mały Princ” to przeca niyôbyczajnŏ historyjŏ ô tym, co w żywobyciu je richtich ważne, a skirz naszyj ludzkij natury, ta ôpowiyść po latach nic niy traci ze swojij aktualności. Niyrŏz we dziynnyj uwijaczce dobrze je na chwila stanōńć i spōmnieć sie słowa ôd liszki: „niczym sie niy widzi tak dobrze, jak sercym. To, co nojważniyjsze, tego ôczy niy widzōm.”
Portal Wachtyrz.eu je za patrōna medialnego ksiōnżki, a kupić jã idzie miyndzy inkszymi we ślōnskim sklepie internetowym Silesia Progress. Do kożdyj ksiōnżki je dołōnczanŏ płyta ze audiobookym, co go piyknie nagroł Mirosław Neinert, ślōnski aktōr, dyrechtōr Teatru Korez w Katowicach.


text:
Islandyjo
Islandyjo, Republika Islandyje (Ísland, Lýðveldið Ísland) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Ojropje, kere uobejmuje wyspa uo takim samym mjańe a raja myńszych wyspůw, kej Vestmannaeyjar, Grimsey a inksze. Islandyjo przinoleży do nordyckich krejůw, a Islandczyki noleżům do skandynawskich ludůw.
Na Islandyji je srogo wulkańiczno aktywność a wykorzistywano je geotermalno ynergijo - same słowo "gejzer" pochodźi ze islandzkij godki. Mjano kraju uoznoczo "źymja lodu" a je lo Islandyje akuratne, lodowcůw je sam kupa, nojsrogsze: Vatnajökull - 8300 km², Langjökull - 953 km², Hofsjökull - 925 km², Mýrdalsjökull - 596 km² a Drangajökull - 160 km².
Bezma 60% ludnośći pomjyszkuje we stolicy - Rekjavíku a jygo mjejskij skupińe, pozostało tajla nojczyńśći uostrzodki wele wybrzeżo Atlantyckigo Uoceanu.
Anfang uosadńictwa bůł sam we 847 roku. Uod 930 fůngowoł Althing - zorta wjeca, kery połńůł fůnkcyjo stanowjyńo prawa. Po uokreśe samodźelności, kery trwoł 300 lot, Islandyjo popadła we zoleżność uod Norwygije, a ńyskorzi Dańije. Ńypodlygłość dostała we 1918 roku, a uod 1944 je rybublikům.
Mimo, iże podstawům gospodarki a dźiśej je łůw, nojwjyncy (69%) Islandczykůw mo robota we bedynterowańu, nojczyńśći we turystyce.


text:
Kanarek
– Mieliście mi, starziku, opowiedzieć o tym, jak Harypil chyciył kanarka, kery komuś z klotki uciyk.
Kanciaty bal
– Starziku, jak wom sie podobajom te mistrzostwa świata we fuzbalu?– Teraz grać we fuzbal to ni ma konszt: boisko rowne jak stoł, trowka wystrzigano, wyglondo jak wielki zielony tepich, li...
Na żużlu
– Starziku! Wiycie, że chca w niydziela iść na żużel?Od kedy ty sie żuzlym interesujesz, Kazik? Przeca żeś nigdy niy chodziył.– Na pewno chcesz ody mie na bilet, pra?– Jak by prawie,...
Werbus z aptekarską rączką
– Ale żech sie zmochoł, starziku! Som żech ściepoł połtorej tony wąglo do pywnice. Tata przidzie dopiyro na wieczor i ni mioł mi kto pomodz.
Wonio flidrami
Miarkuja, że jak Polsko dugo i szyroko – zresztom niy yno Polsko – niy ma człowieka, dlo kierego maj niy bołby nojpiykniyjszym miesiącym w roku. Bo tyż powiydzcie sami, znocie jaki inks...
1-majowe pochody
– Starziku! Jest to prowda, że tata musioł chodzić na pochody w czerwonyj chustce pod brodom, tak jak wszystkie synki z jego szkoły?– Widza, że sie komuś stare dzieje przipominajom. Kto ci...
Po naszymu
- Starziku, wiela w Rybniku jest wszystkich tankszteli, umielibyście tak ongyfer pedzieć ?- Wiysz synku, mie to tam bardzo niy interesuje, ale widza, że przi kożdym skrziżowaniu, abo rondzie, stoji ja...
Zeżarty gybis
Wczoraj, jak żech szła po barchesy do piekorza, trefiyłach w ańfarcie Richusia. Miyszko wele nos w drugim familoku. Widujymy się dość czynsto, bo kiedy jo cisna rano do sklepu, on prawie wylazi ze swo...
„Wysoko data”
Do nastympnyj pynzyje zostoł cołki tydziyń, a jo już mom chnet prozny portmanyj. Jako teraz te pora dni przeżyć ? Pożyczyć łod somsiadki, abo bratówki ? Bołach u nich zołgać w tyj sprawie, ale prziszł...
Śmiergus
Juzaś jedyn śmiergus przed nami Kaziczku, pamiyntom jak jeszcze niydowno musioł żech cie za rączka kludzić po sąsiadkach, a tyś sikoł wszystki dziołszki i zbiyroł żeś kroszonki do bojtlika. Teraz by c...
HASIOKOWE HOŁDY
Od jakigoś czasu prziglondom sie hasiokom na naszym osiedlu i na to, co ludzie do nich ciepiom. Spomiarkowałach, że na wielokrotny użytek som już yno te zielone kastle na śmieci.
Tulpy, nelki...
- Powiydz mi Kazik, czy teraz w osmego marca zaniesieszswojij rechtorce kwiotek?- Czamu bych i musioł kwiotek zaniyść, przeca urodziny modziepiyro w maju, a Dziyń Nauczyciela w pażdzierniku.
Klachy
Chopy godajom, że baby to klachule i wrazitytki, a klachy to sposób kludzynio przez nos godki. Podług nich, jak sie dwie , trzi , a niy dej Boże wiyncyj babeczek zyńdzie, to już o niczym inkszym niy p...
Jak Małysz
Słyszeliście Starziku, że we Wiśle bydom budować nowo skocznia? Teraz kożdy łeboń chce skokać tak jak Małysz. Jadymy ze synkami z klasy do Istebnyj, to łobejrzymy, jak tam teraz wyglondo ta skocznia ...
Zolyty przez droty
- Co ty tam tela klupiesz na tym kompurtku ?- Walyntynki bajstluja, starziku.- Co to jest za jako Walyntynka, nowo gra ?


text:
Izmail Iwanowič Srjeznjewskij
Izmail Iwanowič Srjeznjewskij (rusce ИзMaи́л ИBáHoBич CpeзHéBckий; * 13. junija 1812 w Jaroslawlu; † 21. februara 1880 w Pětrohrodźe) běše ruski slawist.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Srjeznjewskij narodźi so 1812 w ruskim Jaroslawlu, hdźež jeho nan při uniwersiće wuwučowaše. Jeho nan powoła so pozdźišo na Charkiwsku uniwersitu, hdźež tež sam mjez 1826 do 1829 na filozofiskej fakulće studowaše.
Wot lěta 1839 přebywaše nimale tři lěta hač do 1842 na pućowanju we wukraju. Wón pućowaše přez wšě zapadne a juhozapadne słowjanske kraje. W lěće 1840 přebywaše tež prěni króć w Hornjej a Delnjej Łužicy, hdźež jeho Smoler přewodźeše. Srjeznjewskij spisa prěnje ruske nastawki wo Serbach a zahaji studije wo Serbach w Ruskej. Po jeho nawróće do Ruskeje powoła so wón spočatnje na Charkiwsku uniwersitu. Wot lěta 1847 hač do swojeje smjerće wuwučowaše Srjeznjewskij na Pětrohródskej uniwersiće, hdźež běše mjez jeho šulerjemi tež Baudouin de Courtenay.
Srjeznjewskeho wopyta w Pětrohrodźe tež Jan Arnošt Smoler na swojej jězbje do Ruskeje 1859, nawjazujo literarne a překupske poćahi. Tež z druhimi serbskimi prócowarjemi haješe Srjeznjewskij zwiski. Wot lěta 1882 běše Srjeznjewskij čłon Maćicy Serbskeje.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Ljudmila Pawlowna Laptewa: Srjeznjewskij, Izmail Iwanowič. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 518ff.
- Josef Páta: Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja. Budyšin 1919.


text:
Sportowa jednotka Chrósćicy 1981 z. t. swjeći 40. róčnicu wobstaća
4. meje 1981, potajkim dokładnje dźensa před 40 lětami, je Chróšćanska wjesna młodźina Sportowu jednotku Chrósćicy (SJC) załožiła. Poprawom wšak mamy rjec, znowa załožiła, dokelž běchu w serbskej wsy hižo před dobrym lětstotkom sport hajili, tak wot lěta 1924 ćěłozwučowanje w Sokołskej jednotce. Prěnje koparske towarstwo załožichu tam 1931 pod mjenom „Segelflugverein“. Tehdy hrajachu na pěskojtych polach pod Šibjeńcu a na łukach při Satkuli.
1934 dowolichu Chróšćanam, małe sportnišćo při šuli natwarić. Tam hrajachu domjacy tři lěta pod mjenom DJK (Deutsche Jugendkraft) hač do zakaza 1937 přez nacionalsocialistow. Nowozapočatk po Druhej swětowej wójnje bě ćežki. Krok po kroku pak je dale šło, tež w Chrósćicach, byrnjež sportowanje politiskich a towaršnostnych podawkow dla přeco zaso přetorhnjene było – w sportowej chronice SJC su jednotliwe wotrězki nadrobnje wopisane.
K štyrcetej róčnicy załoženja


text:
Kamjenski wyši měšćanosta Roland Dantz (njestronjan) kandiduje třeći raz za tele komunalne zastojnstwo. Jeho mjeno pak budźe jeničke na hłosowanskim lisćiku stać, hdyž wola wobydlerjo Lessingoweho města 23. septembra nowu měšćansku hłowu.
Kamjenc (SN/at). Wozjewjenje wólbneho wuběrka z 20. julija samo čoło radnicy překwapja: Jedyn jenički kandidat nastupi k wólbam wyšeho měšćanosty w Kamjencu, a to mějićel zastojnstwa sam. Při dotalnymaj kandidaturomaj 2004 a 2011 měješe Roland Dantz stajnje třoch kontrahentow. Zdawa so, zo je jeho skutkowanje na dobro Lessingoweho města tak spomóžne, zo bě stronam a wolerskim zjednoćenstwam w komunje ćežko, runohódnych wužadarjow nańć a namjetować.


text:
Organiska chemija
Organiska chemija
Chemija se rozrědujo tradicionalnych pśicynow dla na organisku a anorganisku chemiju. K dalšnemu rozrědowanjeju na fyzikalisku, analytisku, technisku atd. chemiju jo dojšło akle po 1890.
Historiski su licyli do organiskeje chemije wšykne maśizny, kótarež mógu twóriś jano (žywe) organizmy, a do anorganiskeje chemije te, ako nježywy swět natwarjaju. Wědomnostniki su se tegdy myslili, až jo za twórjenje organiskich maśiznow wěsta žywjeńska móc notna.
Pó tom, až jo 1828 Friedrich Wöhler zgótował mokś ako organisku maśiznu z anorganiskego zwězanja ammoniumcyanata (NH4OCN), su granice mjazy maśiznami z nježyweje a žyweje pśirody splěli.
Źinsa wěmy, až žywe stwórjenja teke wjele anorganiskich maśiznow gótuju, mjaztym až móžomy w laborje syntetizěrowaś pśisamem wšykne organiske maśizny. Weto jo rozrědowanje zmysłapołne, dokulaž se mechanizmy reakcijow a struktury maśiznow w anorganice a organice wjeleserje rozeznawaju.
Źinsa wopśimjejo organika wšykne zwězanja wuglika z drugimi elementami. Jo jich wušej 17 mil. zwězanjow, a to hyšći njejsu wše! Módrina (HCN), wuglikowa kisalina a jeje soli, cyanidy a karbonaty, se pak licytej k anorganice swójeje struktury dla.
To wósebne na wugliku jo, až ma styri walencowe elektrony. To su elektrony na wenkownej cerje (orbiśe) elektronoweje wobalki, kótarež su głownje zagronite za wězby mjazy atomami. Wuglik móžo togodla wutwóriś njepolarne wězby z jadnym, dwěma, tśimi abo styrimi wuglikowymi atomami. Z tym mógu nastaś linearne abo roznogate, dłujke abo krotke wuglikowe rjeśaze. Ze lichymi walencowymi elektronami se nejcesćej zwězujo wóźik, ale teke elementy ako kislik, syrik, dušyk abo fosfor. To wujasnijo pśewšo wjeliku mań organiskich molekulow.
Zakładne maśizny za syntetizěrowanje pśisamem wšyknych organiskich zwězanjow se źěłaju ze zemskego płuna a wóleja. Techniski wažne wobłuki organiskeje chemije su plasty, laki, barwy a lipki.


text:
Důmbrowske Zogłymbje
Důmbrowske Zogłymbje, na Ślůnsku nazywane tyż ino Zogłymbje, je rejůn historyczny we Polsce, a gynau to zachodńo tajla Małopolski położono przi grańicy ze Gůrnym Ślůnskym. Dziś Zogłymbje noleży do ślůnskego wojewůdztwa.
Tak kej Gůrny Ślůnsk mo gyszichta powjůnzano fest ze gůrnictwem a industryjom, nale trocha inno gyszichta kulturalno: Kaj Ślůnsk bez dugi czas bůł pod ajnflusem mjymjeckym a austryjackym, Zogłymbje noleżoło do Krůlestwa Polskego, a potym do Carstwa Ruskego. Bezto dziś ludźe na Zogłymbju ńy godajům po ślůnsku, nale zogłymbjańskům gwarům godki polski (kerom dziś mało fto godo) abo standartowům godkům polskům. Jako grańica kulturalno mjyndzy Gůrnym Ślůnskem a Zogłymbjym je widźano rzyka Brynica. Na mjeszkańcůw Zogłymbjo Ślůnzoki godajům Zogłymbjoki.
Najsrogsze mjasta na Zogłymbju sům Sosnowjec, Důmbrowa, Byndźin a Czeladź. Razym mo trocha wjyncyj kej půł miljůna mjyszkańcůw.
Ńykere znone ludźe powiůnzane ze Zogłymbjym to Edward Gierek (polityk, komuńista), Władysław Szpilman (pjańista, uo kerym Roman Polański nokryńćył film Pianista), Jan Kiepura (śpjewok), a Krzysztof Kieślowski (reżyser).


text:
Msza ze ślōnskim kŏzaniym na Anabergu – 14.10.2018
Ôd 21 lŏt we piyrszŏ niedziela po świyntej Hejdli Ślōnskej, patrōnce Ślōnska, na Anabergu trefiajōm sie czōnkowie a przŏciele Ruchu Autōnomije Ślōnska, coby rzykać za Gōrnym Ślōnskym.
Dziebko inaczyj bań=ndzie latoś. Skuli welōnku, jaki bandzie 21 października, msza je już 14 października. Ô 13.00 we bazylice bandōm rzykać we intyncji miyszkańcōw Gōrnego Ślōnska. Msza ôdprawi ks. Robert Chudoba – dyrechtōr Centrum Edukacyjnego im. Jana Pawła II we Gliwicach. Kŏzaniy wygłosi po ślōnsku.
Wiyncej ô samym sanktuarium na Anabergu pisze Mōnika Twardōń.


text:
Pódzajtšnoserbske dialekty
Pódzajtšnoserbske dialekty su wumrěte transitiwne pólsko-dolnoserbske dialekty pódwjacornosłowjańskich rěcy. Su pśi wšom znate z Nowego testamenta Mikolaja Jakubicy z 1548 lěta a słownika Hieronima Megisera z lěta 1603, a wót togo su cesto pomjenjowane dialekty Jakubicy a Megisera[1][2].
Tu rěc su gronili awtochtony mjazy rěkami Nysu a Bobrom. Originelna granica mjazy pólskimi dialektami a serbskimi dialektami jo snaź šła spóromje Bobra a Odry, pak slědy nazalnego wugrona su tež w toponomastiskem materialu na pódwjacor wót Bobra[3]. W XVI-XVII stolěśu jo ta granica se mógła pógnuś. Serbski stawiznaŕ Frido Metsk jo gódał, až ta granica była spóromje Bobra, pón pśez městna Wysoka, Lipno, Trzebule, Ciemnice, Radnice, Budachów a Gola. Pón by granica šła spóromje Pliški samo pó Urad. To jo hypotetiska granica, kenž wuchada ně wót toponomastiskego materiala, ale wót informacijow wó wendiskej populaciji. Trjeba pak markowaś, až ako Wendy byli su ranjej pomjenjowani teke luźe, kenž gronili połobske abo samo pólske dialekty, toś tu hypotezu trjeba braś wobglědniwje.
Dokulaž su pódzajšnoserbske dialekty transitiwne, toponomastiske informacije snadne, a dialekt Jakubicy a Megisera njemóžny k lokalizěrowanju, njemóžno akuratnje pśeslěźiś pólsko-serbsku granicu. Pódzajtšnoserbske dialekty su pó źělach wuźaržali do XX stolěśa wokoło Mužakowa. How pó młogich pśipadaju teke mužakowske a slěpjańske narěcy, rownož su wóne lokalizěrowane nejdalej na pódwjacor a nejbliše serbskim rěcam. Na pódzajtšu wót togo ruma su byli pśetrjebowane dolnošlazyńske narěcy.
Te narěcy su byli wjelgin młogorake. Njejo było homogenego interdialekta abo kodificěraneje formy. Měli su pólski pśizuk na pśedposlědnej złožce, pólske wuwiśe złožkotworiśelskich sonantow, a - mjenjej abo wěcej - lechiski pśezuk (konsekwentnjej pśewjeźeny w dialekśe Megisera). Te dialekty, ako teke serbske dialekty, su zgubili nazalne wokale, a ako pólske dialekty su wobchowali kupku str. Pśeměšanje zazukowego o a wo jo zwězowało pódzajtšnoserbske dialekty z dolnoserbskimi a pomorjanskimi. Praserbske č jo se zwězało z c (np. vecořa) ako w dolnoserbskej rěcy. Palatalizěrowane ś, ź su se depalatalizěrowali, a na drugem boce ć, dź pśejšli w t', ď, połpalatalězerane č, dž abo c, dz (np. cichy). W morfologiji jo se kněžył typ našo polo. Po źěłach jo se zachowali kłonite wokale (np. dobro). Wokali e, o pśed nazalami su wordoli zwuscone, pódobnje górnoserbskim dialektam (np. sym). Zachadny cas jo był tworjony z pomocnym werbom tež w 3. wósobje, np. ja sym ňo viděł. Staroserbske `a jo pśejšło pśez ä w `e, np. smieć (smjaś (se)). Felujo dolnoserbska změna ć > ś a dź > ź.
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Ewa Siatkowska, "Studia łużyczoznawcze", Uniw. Warszawski,2000, s.238
- ↑ Tadeusz Lehr-Spławiński, "Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich", Instytut Śląski 1939, s.23
- ↑ Hanna Popowska-Taborska, "Dawne pogranicze polsko-łużyckie w świetle danych toponomastycznych, Prace Językoznawcze PAN 44, 2005, s. 104, 123


text:
Jak blisko sōm my miynsa z laboratorium?
“Wyjdymy z absurdu chowaniŏ cołkigo kurzyńcia, coby zjeś pierś abo krzidło, bez chowanie tych czyńści ôsobno we ôdpednich warunkach.” – pisoł we 1932 roku we Popular Mechanics Magazine Winston Churchill. Tōż jak blisko produkcyje takigo miynsa sōm już ludzie?
Jeszcze we 2013 roku wyprodukowanie hamburgera z czystego miynsa kosztowało 330 tys. dolarōw (kole 1,123 mln złotych), ale jak miynso wejdzie na rynek, mogymy ôczekować kole 11 dolarōw (37 złotych) za hamburgera. Durch je to doś wysokŏ cyna, ale niy bōłby to piyrszy przipadek, jak nowinka je drogŏ, ale wartko zrobiyłaby sie tōńszŏ i dostympnŏ dlŏ kożdego.
Producyńciŏ padajōm, iże na przedej we sklepach miynso z nowyj technologije znojdymy kole 2021 roku.
Technologijŏ używanŏ do produkcyje czystego miynsa to je tyn sōm spusōb, co przi sprawianiu ôrganōw we medycynie.
Co ciekawe, miynso z laboratorium je z definicyje sterylne, tōż niy ma ryzyka zatruciŏ. Nojczyńścij miynso zaniyczyszczŏ sie przi uboju, jak miyszŏ sie ze strzewami. Producynt może tyż kōntrolować, jake tuszcze sōm we miyńsie, tōż może ôno być zdrowsze dō nŏs.
Producyńciŏ wiedzōm, iże ludzie mogōm niy mieć radzi miynsa z laboratorium, tōż sōm blank transparyntni ze produkcyjōm i padajōm, że proces je doś podobny do warzyniŏ piwa.
W nowõ technologijõ zainwestowali Bill Gates, Richard Branson i wielke kōnglomeraty miynsne.
Skuli tego, iże podle przewidowań ludzi na świecie we 2050 roku bydzie hned 10 milijardōw, terŏźnŏ produkcyjŏ to bydzie za mało, tōż potrzebujymy inkszych drōg żywiyniŏ. Uniwersytet we Oksfordzie społym ze Uniwersytetym we Amsterdamie ôpublikowały tyż we 2011 roku analizã, co podle nij produkcyjŏ takigo miynsa bydzie potrzebować do 45% mynij ynergije, 99% mynij ziymie, 96% mynij wody i 96% mynij gazōw cieplarnianych ôd normalnego miynsa. I niy bydzie trzeba zabijać krowy.


text:
W Gimnazjum nr 7 z Oddziałami Integracyjnymi odbył się Tydzień Regionalny!
Ludzie, ludzie jak tyn czas leci! Tak to już je na tym świecie, że liczymy czas łod rana do wieczora, łod świont do śwoint, łod wakacji do wakacji a w G-7 liczymy łod jednego Tydnia Regionalnego do drugigo! Jak ni mocie co robić, dycki we drugim tydniu maja, możecie wejrzeć do G-7 we Rybniku (to już je taki zaproszyni na prziszły rok).Latoś boł tyn tydziyń łod 9 do13 maja.
Szkoła wyglondała jak z bojki – no ... trza byłoby dodać - ślonski bojki ( niy żebych się fest chwolyła) ale poszukejcie mi tako drugo we Rybniku abo kaj indzi szkoła, kaj w kożdym możliwym koncie bydzie postrojone – po ślonsku, ło Ślonsku i dlo Ślonska; kaj to co minyło i czego już ni ma trefiyło się z tym co je teroz; kaj wszyscy -Ślonzoki i niy- Ślonzoki dwojom i się i trojom, żeby się czegoś nałuczyć, dowiedzieć abo chocioż pozaglondać.
Łopowiym Wom ło tej naszej „bojce” krotko, a kiery chciołby wiedzieć wiyncy niych się wejrzi na nasza storona internetowo.
Latoś „szpacyrowali my” po straym Rybniku, a to skuli tego, że Marek Gruszczyk pokazywoł nom piykne stare widokowki.
Mogli my tyż posłuchac piyknej muzyki, bo przijechali do nos szkolorze ze rybnicki Szkoły Muzycznej ze rechtorkom A. Brolą. Myśla, co niejedyn się zdziwioł, że na cyji idzie grać tak piyknie i Bacha, i „Poszła Karolinka”.
We pyndziałek szkolorze uczyli się wyszywać, tak jak downi robiyły to starki a rechtory i rechtorki uczyły się robić szpajza.
Miyndzy tym wszystkim trocha bajtli lotała po Boguszowicach, bo mieli tako fajno gra miejsko i musieli znojś łodpowiedzi na roztomańte pytania na tyn przikłod ło nazwiska powstańcow ze boguszowickigo cmyntorze ale też wiela kosztuje kilo marekwie na torgu. Wszystko to potym musieli jeszcze piyknie połukłodać we prezynytacji.
We wtorek czakali my na matki i łojcow, bo my jich zaprosiyli na biesiada. Szło se pozaglondać na swojich bajtli jak godajom, śpiywajom i tańcujom, posłuchać bojanio Any Stronczkowej abo pośpiywać ze zespołym ARTON – a wszystko przi kawie, kołoczu abo krupnioku.
We szczoda młodzi mogli się łuczyć jak się robi motanki. To som taki lalki, kiere się robiyło z roztomańtych konskow sztofu już downo tymu. Nasze starki tyż robiyły podobne - yno godały na ni szmacionki.
W Tydniu Regionalnym mieli my tyż kolejno akcja „Groszobus”. Tym razym szkolorze ścigali się niy yno, kto zbiere wiyncyj piniyndzy ale tyż jak piyknie połukłodo z nich herb Rybnika.
We czwortek łod rana woniało kołoczym, bo szkolorze ze trzecich klas pod łokiym jednej z naszych mam piykli go we kuchni. Chyba jednak dyrektor bydzie nom musioł kupić wiynkszy piec, bo chyntnych do jedzynio było tela, że nie nadonżyli napiyc.
Jak co roku, przijechała do nas „Przygoda” i pokozoła nam roztamańte ślonski tańce i nie yno. Potym nasi szkolorze mogli się trocha połuczyć tego tańcowanio. Mie się najbardzi podobało jak ciepali kijami i przez ni skokali czyli tańcowali rybnickigo kijoka.
We piontek mieli my gości ze Opola, Bibliotyki Pedagogicznej we Rybniku i ze boguszowicki fary. Ale po kolei.
Rano zaczon się „Konkurs na sznitka, szałot i zagryzka na konsku drzewa” Szkolorki i szkolorze prziszykowali roztomańte paskudy, tak piykne i dobre, że niy szło wybrać nojlepszego. Ło tym tym co prziszykowali musieli pedzieć po naszymu.
Ze Opola przijechała ku nom Magdalena Przysiężna – Pizarska ze sztudyntkami i pokazywała jak downi ludzie robiyli roztomańte pieszczonki i gorki, i w co się łoblykali. Na pokazywaniu się niy skończyło, bo nasi drapko nałuczuli się robić pieszczonki (chcieli nawet nikierzi połotwiyrać już swoji biznesy) a potym robiyli miski i gorczki abo co im tam wyszło na kole. Ta sztuka była już trudniejszo, bo trza było rynkami gornek formować a nogom kryncić, co by się koło ze glinom krynciyło, no ale wszystkim się udało (lepi abo gorzi). Nojlepi wyglondoł drektor jak się łoblyk we zbroja! – wejrzicie się na naszo strona, ciekawe czy zgodniecie kto tam się przeblyk za giermkow?
We naszej bibliotyce boł tyż konkurs bojanio, na kiery zaprosiyli my paniczki ze Bibliotyki Pedagogicznej we Rybniku. Łone już pryndzy prziszykowały u nos specjalno wystawa ksionżek a we piontek miały łokazjo posłuchać jak nasze bajtle piyknie godajom i tłumaczom ze ślonskigo na nasze i na łopak.
A wszystki te piontkowe warsztaty łodwiedzioł nasz faroż, za co mu piyknie dziynkujymy.
Bez cołki tydziyń mieli my tyż roztomańte konkursy: ło Boguszowicach, Raszowcu, Gotartowicach i Kokoczyniu, ło Rybniku, ło Ślonsku i ło trzecim Powstaniu Ślonskim. Pryndzy prziszykowali my tyż konkurs na logo naszego tydnia i na „ślonski designe”. Boł tyż konkurs na nojpiyknijeszy wystroj izby, dziyń slonskich imion i barw Ślonska Mieli my tyż specjalne lekcje wychowawcze a na auli szło se pooglondać wystawa ze Muzeum we Rybniku ło ślonskim górnictwie.
Zakończyli my tydziyń nowym rekordym szkoły we ilości szkolorzi, kierzi tańcowali trojoka. Latoś było ich dwiesta dziewiyńć! Jak tak dali pódzie, to się niy zmieszczymy na sali gimnastycznej. Potym to już yno było rozdani nagrod, pod kierymi uginały się stoły i mogymy zaś odliczać czas do nowego Tydni Regionalnego!
Mirosława Rydzkowska


text:
Sakska Šwica
Sakska Šwica (němsce Sächsische Schweiz) je němski dźěl Połobskich pěskowčin a leži wot Drježdźan přećiwo rěce na woběmaj bokomaj Łobja.
Na wuchodźe přechadźa Sakska Šwica do Łužiskich horin a na zapadźe do Rudnych hór. Přimjezny čěski dźěl Połobskich pěskowčin so Čěska Šwica mjenuje. Najwyše wuhorbjenje Sakskeje Šwicy je Wulki Zschirnstein z 562 m nad NN.
Pochad mjena[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mjeno Sakska Šwica nasta we 18. lětstotku a pječa staj je šwicarskaj wuměłcaj Adrian Zingg a Anton Graff zawjedłoj. Wonaj čuještaj so přez krajinu na swoju domiznu, na Šwicarsku juru, dopomnjenaj, w kotrejž su podobne krajinowe formy. Prjedy rěkaše sakski dźěl Połobskich pěskowčin Meißner Hochland (Mišnjanska wysočina) abo Meißnisches Oberland. Popularne bu pomjenowanje přez wozjewjenja Wilhelma Leberechta Götzingera. W swojich knihach wopisowaše Saksku Šwicu a zeznajomi pomjenowanje šěrokemu publikumej.
Geologiske nastaće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hlej Połobske pěskowčiny
Hórske formy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hłownje rozeznawatej so dwě hórskej formje. Jako Steine (kamjenje) so mnoholičbne skalizny Połobskich pěskowčin w Čěskej a Sakskej Šwicy. Prominentne přikłady su Kralowc, Lilijowc, Gohrisch a Papststein. Pomjenowanje njerozpřestrěwa so na hórkate kopcy z wulkaniskeho stołpowca abo granitoweho materiala zakładnych horin kaž Waitzdorfska wyšina abo Wulki Zymnik.
Kretaciske pěskowcowe wutwory wustupuja z tak mjenowanych runosćow, bywšeho niwowa Łobja a předstajeja z jich strony zbytki prjedawšeje zdónkoweje přestrjenje. W běhu prózdnjotercierneho pozběhnjenja Rudnych hór a nabóčneho ćišća z Łužiskich horin so pěskowcowa plečica złama we formje křižoweje lěsacy, štož při runočasnje přiběracej spěšnosći běženja Łobja a woteběracej eroziji w pobóčnych dołach nadběhowe móžnosće a wodźace puće za ničersku móc wody skićeše. Najprjedy wostawaja wjetše taflowcy (Lilijowc) abo hižo sylnje rozpukane kaž Zirkelstein, Kaiserkrone abo hižo zalěsnjene (Kohlbornstein), kotrež so přez dalše eroziske ničenje do rozćehnjenych hranow (Schrammsteine) rozpušćeja, hač do jednotliwych skalnych jehłow (Torwächter). Morfologisce twjerdše wórštowe partije, kotrež eroziji dlěje a wuspěšnišo spjećowachu, tworja zwjetša najwyšu wórštu. Rozpadnjenje stawa so zwjetša wotdeleka resp. wot skalnych bokow.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Na wobwodźe Sakskeje Šwicy je rjad hrodowskich załožkow, kotrež su so za škit wikowanskich pućow natwarili. Zachowaštej so twjerdźizna Königstein a hród Hohnstein. Wot druhich załožkow su jenož snadne zbytki zwostałe, na př. wot Małeje Bastaje abo hrodu na Falkensteinje (dźensa krosonowanski wjeršk). Někotre z hrodow su so tež jako srjedźowěkowske rubježne hnězda wužiwali. Prěnjotnje bě tuta kónčina wot Słowjenjow wobsydlena a dósta so hakle w 15. lětstotku w něhdźe dźensnišich mjezach pod sakske knjejstwo.
Turistiske spřistupnjenje započa so hłownje hakle w 19. lětstotku. Wuměłcy romantika dachu so wot dźiwjeje rjanosće skałow inspirować, na př. moler Ludwig Richter abo komponist Carl Maria von Weber, kiž je swoju sławnu operu Freischütz ze scenu we wjelčej wudrjeńcy blisko Rathena zasydli.
Narodny park[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hlej hłowny nastawk: Narodny park Sakska Šwica
W lěće 1990 bu, hišće před němskej jednotu, Narodny park Sakska Šwica wutworjena, zo by so jónkrócny přirodorumski raz horin škitał. 93 km² wulka přestrjeń wopřijima dwaj rozdźělenej regionaj: Na zapad kónčina mjez Stadt Wehlen a Prossen, na wuchod kónčina mjez skaliznami Schrammsteine a němsko-čěskej hranicu.
Skalne krosnowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Krajina Sakskeje Šwicy je přez wjele pěskowcowych skaliznow charakterizowana. Přez to je so woblubowana zabawa krosnowanja w swobodnym času wuwiwała. Krosnuje so po Sakskich prawidłach nastatych na spočatku 20. lětstotka jako prěnje w swěće. Powjazy a wěstotne srědki kaž rynki smědźa so jenož za wěsćenje wužiwać, nic pak za pohibowanje. Pomocne srědki rozšěrjene w druhich krosnowanskich kónčinach kaž magnezija, spinanske kliny abo friendy njejsu dowolene. Město toho so sukowe a paskowe wlečwa wužiwaja.
Hač na tři wuwzaća je krosnowanje na masiwach zakazane a generelnje jenož na wupokazanych krosnowanskich wjerškach dowolene, na kotrychž je přibližnje 1100.
Přenocowanje pod hołym njebjom ("bofowanje")[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přenocowanje w skalnej prózdnjeńcy, tak mjenowanej Boofe ("bofa") resp. přenocowanje pod hołym njebjom docyła ma dołhu tradiciju w Sakskej Šwicy. Wjele horliwcow jědźe přez kónc tydźenja do Sakskeje Šwicy, zo bychu "bofowali". "Bofowanje" je dźensa jenož na městnach dowolene, kotrež su přez zarjad Narodneho parka markěrowane. Problematiske su přiběraca ličba "bofowarjow" a wopačne zadźerženje jednotliwych wosobow (ilegalne wohnišća, wutorhowanje młodych štomow a zemska erozija), štož zas a zaso k rozestajenjam wjedźeše. Mnozy "bofuja" z radosće nad přirododožiwjenjom. Naposledk dyrbi so přeco móžny kompromis za ludźi a přirodu namakać.
Zajimawosće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Bastaja ze skalnym hrodom Neurathen
- Twjerdźizna Königstein, najwjetša hórska twjerdźizna Europy
- Skalne jewišćo Rathen, dźiwadło pod hołym njebjom
- Lilijowc, Schrammsteine
- Pfaffenstein z Barbarinu
- Papststein z rozhladnej wěžu a restawrantom
- Hora Gohrisch ze škitnej budku
- Kuhstall na Nowym Wildensteinje
- Wolfsberg
- Kaiserkrone a Zirkelstein
- Hornja spušćeńca, čołmikowanje pola Hinterhermsdorfa
- Kirnitzschtalbahn, historiska přezkrajna tramwajka w dole rěki Kyrnicy
- Bielatal
- Hród Stołpin
- „Mała Sakska Šwica“, miniaturny park we wsy Dorf Wehlen
Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Autorenkollektiv. Brockhaus Reisehandbuch Sächsische Schweiz - Osterzgebirge. Leipzig 1970.
- Henning Böhme: Wanderungen im Elbsandsteingebirge. Bruckmann. München 1991.
- Hans Brichzin: Wandern in der Sächsischen Schweiz. Dumont. Köln 2001.
- Gerhard Engelmann: Im Süden der Barbarine. Werte der Deutschen Heimat Bd. 3. Akademie Verlag. Berlin 1960.
- Norbert Forsch: Wanderführer Sächsische Schweiz. Deutscher Wanderverlag Dr. Mair & Schnabel & Co.. Stuttgart 1991.
- Wilhelm Leberecht Götzinger: Schandau und seine Umgebungen, oder Beschreibung der Sächsischen Schweiz. Begersche Buch- und Kunsthandlung. Dresden 1812.
- Franz Hasse: Elbsandsteingebirge. Bergverlag Rother. 5. Aufl. 2004. ISBN 3763341919
- Adolf Hanle (Hrsg.): Elbsandsteingebirge. Naturführer. Meyers Lexikonverlag. Mannheim 1992.
- Heinz Klemm: Die Entdeckung der Sächsischen Schweiz. Sachsenverlag. Dresden 1953.
- Hermann Lemme: Um Stolpen und Neustadt. Werte der deutschen Heimat Bd. 17. Akademie Verlag. Berlin 1970.
- Alfred Meiche: Die Burgen und vorgeschichtlichen Wohnstätten der Sächsischen Schweiz. Wilhelm Baensch Verlagsbuchhandlung. Dresden 1907. (Reprint Leipzig 1979)
- Alfred Meiche: Historisch-topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna. Dresden 1927.
- Alfred Meiche: Sagenbuch der Sächsischen Schweiz und ihrer Randgebiete. Wilhelm Volkmann. Dresden 1929. (Reprint Berlin 1991)
- Dietmar Möschner: Kirchen in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 1999 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-0-5
- Dietmar Möschner: Museen und technische Denkmale in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 2000 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-1-3
- Ferdinand Thal: Neuester kurzgefaßter und doch vollständiger Wegweiser durch die Sächsische Schweiz nebst einem Anhange: Anleitung zu einem Abstecher nach der Oberlausitz. Dresden 1846. (Reprint Halle 1991, ISBN 3-910147-13-5)
- Horst Torke: Landkreis Sächsische Schweiz. Die Städte und Gemeinden zwischen Valtenberg und Oelsener Höhe in einem historischen Streifzug. Edition Lerchl. Meissen 1996.
- Editha und Hermann Thomas: Sächsisch-Böhmische Schweiz. Neumann. Radebeul 1994.
- Erich Tönspeterotto und Christoph Wendt: Sächsische Schweiz. Bildband Artcolor. Hamm 1994.
- Richard Vogel. Gebiet Königstein. Werte der deutschen Heimat Bd. 1. Akademie Verlag.. Berlin 1957.
- Roland H. Winkelhöfer: Der Quirl ohne Zweiffel. Eine Heimatkunde der 20 linkselbischen Tafelberge der Sächsischen Schweiz. ISBN 3-00-004380-2
Panorama[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bayerski lěs | Čorny lěs | Durinske šćěpjelowe horiny | Durinski lěs | Eifel | Frankska alba | Frankski lěs | Hessenske hory | Hornjopfalcowski lěs | Hunsrück | Łužiske hory | Odenski lěs | Pfalcowski lěs | Połobske pěskowčiny/Sakska Šwica | Rhön | Rudne horiny | Sauerland | Smoliny | Spessart | Šmrěčiny | Šumawa | Šwabska alba | Taunus | Vogelsberg | Westerwald | Žitawske horiny


text:
Wojerecy (AK/SN). Budyski wokrjes chce swój wobydlerski běrow na Wojerowskim Hrodowym naměsće w tuchwilnym wobjimje wobchować. To samsne přitrjechi za strowotniski zarjad, powšitkownu socialnu słužbu a přizjewjernju awtow. Tole přilubi přirjadnik krajneho rady Udo Wićaz na zašłym posedźenju Wojerowskeje měšćanskeje rady.
„Z dźensnišeho wida změjemy hač do lěta 2024 na Hrodowym naměsće dohromady 88 dźěłowych městnow, na Einsteinowej 110 a na Dillingerowej pjeć“, Wićaz rozłoži. „Kajke budźe wuwiće po 2025, njeje jasne“. Po wšěm zdaću budźe ličba sobudźěłaćerjow wokrjesa we Wojerowskim jobowym centrumje a w młodźinskim zarjedźe potom woteběrać. Porno tomu drje budźe wona w socialnym zarjedźe stupać. Móžno zo wokrjes swoju imobiliju na Einsteinowej zawrěje a wšitke posłužbowe wobłuki na Hrodowym naměsće koncentruje. „Chcemy je na kóždy pad tež po 2025 w połnym wobjimje zachować“, praji Wićaz.


text:
Dokelž w swójbje Slepjanskeje fararki Jadwigi Malinkoweje dorost wočakuja, maja w tamnišej wosadźe nětko takrjec nachwilnu personelnu změnu, kotraž pak tam cyle njeznata njeje.
Slepo (CK/SN). Božu słužbu na jutřišim pokutnym dnju w Slepom změje predikant Manfred Hermaš. Fararka Jadwiga Malinkowa, kotraž so na swoje třeće dźěćo wjeseli, by poprawom hakle 8. decembra do maćerneho dowola šła. Koronapandemije dla pak su jej poručili, swoje dźěło hnydom wotpočować dać. Zastupować budźe ju w přichodnym połdra lěće Wojerowski farar Jörg Michel, kiž jednaćelstwo w Slepjanskim farskim zarjedźe kaž tež dušepastyrske nadawki přewozmje. Podpěrany budźe wot fararja Steffena Krolla z Markersdorfa, kiž při chowanjach a křćiznach wupomha.


text:
Ruch Chorzów dalyj je bez zwyciynstwa. Niybiescy zagrali dobro ino piyrwszŏ połowa, co bōło za mało…
Tag: #okiemkibica
Ruch Chorzów – Olimpia Grudziądz (1-2) [GALERIA]
Ruch Chorzów sfaloł szpil ze Olimpią Grudziądz 1-2. Tora do nos szczeloł Robert Obst, a my…
Szparing: Ruch Chorzów – Górnik Polkowice (2-0) GALERIA
Ruch Chorzów we swoim łostatnim szparingu wygroł ze Górnikiem Polkowice 2-0. Oba tory szczyloł Michał Walski.…
Ruch Chorzów – Ruch Radzionków 4:1. Galeria
Ruch Chorzów wygroł swłój piyrwszy szparing we tym roku. Na Kresach zagralimy ze Ruchem Radzionków. Potorach…
Galeria „Ze Murawy” ze szpilu Ruch Chorzów – Górnik Łęczna
Zapraszomy na galeria „Ze Murawy”, ze szpilu Ruchu Chorzów ze Górnikiym Łęczna. Foty wykonoł Niebieski Rooben:
Galeria „Ze Murawy” ze szpilu Skra – Ruch (1-0)
Zapraszomy na galeria ze szpilu Skry Czynstochowa ze Ruchem Chorzów. Zdjyncia wykonali Niebieeski Rooben i Dawid…
Handball: KPR Ruch Chorzów – UKS PCM Kościerzyna (29:26). Galeria
Handballistki KPR Ruch Chorzów, ze nowym trynerem wygrały szpil ze UKS Kościerzyna 29:26. Niybieskie zajmujom 10…
Galeria nr.2 „Ze murawy” ze szpilu Ruch – Siarka
Zapraszomy na drugo galeria ze szpilu Ruchu ze Siarkom. Tym razym foty zrobioł Niebieski Roobben:
Galeria nr. 1 „Ze murawy” ze szpilu Ruch – Siarka
Zapraszomy do łoglondanio galerii kiero przigotowoł zaprzijaźniony ze nami Dariusz Grabiński.
Konferencja prasowo prezesa i trynera Ruchu Chorzów – galeria
Zapraszomy na pora fotek ze dzisiejszyj konferyncji prasowyj, na kieryj boł prezes – Jan Chrapek i…
Drugo galeria ze szpilu Ruch – Pogoń! Tyż „Ze murawy”
Zapraszomy na drugo galeria, tyż ze murawy, tym razym wykonoł ja Niybieski Rooben:
Piyrwszy tryning trynera Wleciałowskiego
Dzisioj odboł sie piyrwszy tryning pod łokiym nowygo trynera – Marka Wleciałowskiego. Zapraszomy na pora fotek…
KPR Ruch Chorzów – Arka Gdynia 24-22 (Galeria)
Handballistki Ruchu Chorzów wygrały szpil u sia ze Arkom Gdynia 24-22. Zapraszomy na galeria ze tego…
Mini – galeria „Okiym kybica” ze szpilu Ruch – Widzew
Zapraszomy jesce na pora fotek ze szpilu Ruchu ze Widzewem, kiere pocykane łostały ze trybuny:
Galeria „Ze murawy” ze szpilu Ruch – Widzew (1:3)
Zapraszomy na galeria „Ze murawy” ze Meczu Przyjaźni, kiero wykonoł do nos Dariusz Grabiński:
KPR Ruch Chorzów – Jelenia Góra (Galeria)
Nosze Handballistki we niydziela sfaloły u sia szpil ze Jeleniom Górom 21-31. Zapraszomy na galeria ze…
CLJ U`18: Ruch – Pogoń (1:2). Galeria „Ze murawy”
Dzisioj byli my na szpilu Cyntralnyj Ligi Juniorów U`18. Ruch Chorzów sfaloł szpil ze Pogoniom Szczecin…
Galeria ze szpilu Handballu: KPR Ruch Chorzów – Zgoda Bielszowice
Dzisioj we deRbach nosze handballistki wygroły ze Zgodom Bielszowice 35:21, a na tym szpilu boł ocywiście…


text:
Ôpolske wojewōdztwo
Ôpolske wojewōdztwo (pol. Województwo opolskie) to je jedne spostrzōd szesnŏstu wojewōdztw we Polsce, co powstoło we czasie administracyjnyj reformy we 1998 roku. Leży ôno na połedniu krŏju, przi granicy ze Czechami, we zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska a weschodnij tajli Dolnego Ślōnska, a je nojmyńszym wojewōdztwym Polski. Ônego stolicōm je miasto Ôpole.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo we ônego terŏźnyj formie powstoło we czasie reformy administracyjnego tajlōngu Polski we 1998 roku, co wkludzōne tedy bōło szesnŏście „srogich” wojewōdztw zamiast 49 „małych”, kere egzystowoły ôd 1975 roku. Zrobiōne bōło we wiynkszości ze dŏwnego ôpolskigo wojewōdztwa jak tyż ze tajli czynstochowskigo.
Przōdzij we kōncepcyji reformy mioło być ino dwanŏście wojewōdztw. Krōm tego, co je terŏźnie, do nowego ślōnskigo wojewōdztwa mioł przinŏleżeć Ôpolski Ślōnsk, na muster ślōnskigo wojewōdztwa, kere istnioło po II wojnie światowyj ôd 1945 do 1950. Antlich, wela protestōw ôd miyszkańcōw Ôpolskigo Ślōnska a lobbowaniŏ ôd społecznych ôrganizacyji, we tym politycznyj reprezyntacyje ôpolskij niymieckij myńszości, dokludziyły do uchowaniŏ ôsobnego ôpolskigo wojewōdztwa ze wiynkszościōm Gōrnego Ślōnska we nowym tajlōngu[3][4][5]. Terŏźnie, niykere ślōnske regiōnalne ôrganizacyje, durś wołajōm do zrobiyniŏ jednego a spōlnego gōrnoślōnskigo wojewōdztwa we historycznych granicach Gōrnego Ślōnska[6][7][8].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo mŏ wiyrchniã 9411,87 km². Ze populacyjōm kole 980 tys. je nojmyńszym pod wzglyndym wielości ludzi a wiyrchnie wojewōdztwym Polski. Ônego wiyrchnia stanowi 3% wiyrchnie Polski[9].
Administracyjny tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôpolske wojewōdztwo je potajlowane na 11 ziymskich krysōw a 1 grodzki krys (Ôpole).
Urbanizacyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We ôpolskim wojewōdztwie je 36 miast, w tym jedno na prawach krysu.
Przipisy
- ↑ Województwo opolskie w liczbach (pol.). polskawliczbach.pl. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Struktura narodowo-etniczna 2011 (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Krzysztof Zyzik: Brońmy swego! Czyli NTO w walce o województwo (pol.). Nowa Trybuna Opolska, 2012-06-18. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ 7 czerwca - Święto Województwa Opolskiego (pol.). Samorząd Województwa Opolskiego, 2020-06-02. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Agnieszka Kuczała: Mniejszość niemiecka w życiu politycznym województwa opolskiego (pol.). Politeja, 2014. s. 395–410. [dostymp 2021-09-25].
- ↑ Szef RAŚ w Opolu: Opolskie powiększyć na cały Górny Śląsk!, Dziennik Zachodni, 5 czerwca 2012 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Gorzelik: Zacznijmy już dyskusję o nowym województwie, Dziennik Zachodni, 1 czerwca 2012 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Województwo górnośląskie jako połączenie śląskiego i opolskiego? Stanowisko RAŚ i ŚPR, Katowice Nasze Miasto, 22 lutego 2019 [dostymp 2021-09-25] (polski).
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r. (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. [dostymp 2021-09-25].


text:
Koporcy
Koporcy (němsce Kuppritz) su hornjołužiska wjes we wuchodźe Budyskeho wokrjesa a słušeja wot lěta 1936 k Bukečanskej gmejnje. Leža 240 m nad mórskej hładźinu.
Susodne wjeski su Něćin w sewjeru, Kołwaz we wuchodźe, Błócany w juhowuchodźe a Bukecy w zapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Otto de Kopericz miles je z lěta 1225. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy samej.[2] We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 240 wobydlerjow, z nich 202 Serbaj (84 %) a 38 Němcow.[3] Ewangelscy Koporčenjo přisłušeja ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
Jednanje romana Marje Kubašec Lěto wulkich wohenjow hraje hłownje w Koporcach a susodnym Něćinje.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Bukecy
- ↑ Koporcy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 105. → wšě wjeski


text:
Nojbarzij wyczekowano gra je budowano na Ślōnsku
Na Ślōnsku je prawie budowano jedna z nojbarzij ôczekowanych ger kōmputrowych ôstatnich lot. Kole 450 ôsōb we wrocławskim CD Projekt Red robi nad tytułym Cyberpunk 2077, co je ôparty na planszowyj grze Cyberpunk 2020.
Chyba kożdy słyszoł ô CD Projekcie. To ôni stworzili seryjo ger ô Wiedźminie – adaptacyjo rōmanōw ôd Andrzej Sapkowskigo, co je uznowano za jedna z nojlepszych seryji ger we historyji. Teroz firma kōńczy projekt, co sie dzieje we blank inkszym świecie.
Cyberpunk 2077 bōł ôgłoszōny we 2012 roku i zaroz ôczy cołkigo gamingowego świata wejzdrzały na niego. We 2016 roku firma dostała ôd Norodowego Cyntrum Badań i Rozwoju 30 mln złotych na innowacyje, co potym były użyte przi budowaniu gry.
Ulepszōne były systymy animacyje, żeby lepij bōł zsynchrōnizowany ruch ust i miyńśni. Było tyż ulepszōne przechytowanie ruchu
Gra je inspirowano filmym „Blade Runner”, japōńskōm mangōm i anime „Kōkaku Kidōtai” (angelski tytuł to „Ghost in the Shell”, we 2017 wyszoł amerykański film na jeji podstawie) i grami kōmputrowymi „System Shock” i „Deus Ex”.
W czyrwcu CD Projekt ôpublikowoł zapowiydź wideo gry, co w nim ujawniōł, że jedna ze głōwnych rōl we Cybrepunk 2077 bydzie grać Keanu Reeves, znōmy ze takich filmowych hitōw jak „Matrix” abo seryjo ô Johnie Wicku.
Prymiera gry je zapowiedziano na bezrok, 16 kwietnia. Niżyj możecie ôbejzdrzeć jeji dwie zapowiedzi wideo. Pozōr! Niy do dzieci!


text:
Měrćin Krawc reaguje w SN na „Zapósłane“ Marje Michałkoweje - Rozpšawa źěłowskeje kupki „zjadnośeństwo zjawnego pšawa"
BMI-rozpšawu źěłowskeje kupki „zjadnośeństwo zjawnego pšawa" namakaśo k download w našim zarědniku „Dokumenty".
Měrćin Krawc z Delnjeho Wunjowa reaguje na „Zapósłane“ Marje Michałkoweje:
Knjeni Michałkowa twjerdźeše 11. meje w SN jako wotmołwu na diskusijny nastork dr. Měrćina Wałdy, zo njeje korporacija zjawneho prawa najbóle demokratiska forma zastupnistwa našeho ludu, ale towarstwo.
Čehodla knjeni Michałkowa jako politikarka, kotraž dyrbjała to poprawom lěpje wědźeć, serbsku zjawnosć takle za nós wodźi? Wšako derje wěmy, zo su lěta 2010/2011 w dźěłowej skupinje „Korporaciju zjawneho prawa“ (KöR) zastupnicy zwjazkoweho knježerstwa a wobeju krajneju knježerstwow zhromadnje ze serbskimi zastupnikami jasnje zdźěłali, kajke móžnosće su serbskemu ludej zapowědźene, hdyž dale na statusu towarstwa wobstawa. Tam rěka: „Zasadny deficit tohole modela je, zo rozsudźeja w serbskich naležnosćach dale pjenjezydawarjo a nic Serbja sami. Nimo toho wostanu Serbja, kotřiž njejsu z čłonom Domowiny, dale wot procesow rozsuda wuzamknjeni. Njedostatk tomu zadźěwa, zo so Domowina jako powšitkownje připóznata zastupnica zajimow serbskeho ludu sylni. Přetož dokelž politiska waha jenož jako zapisaneho towarstwa definowaneje organizacije napřećo Zwjazkej, krajnymaj sejmomaj a knježerstwomaj Sakskeje a Braniborskeje je wo wjele słabša, dyžli bychu serbscy zastupnicy z demokratiskich wólbow w serbskim sydlenskim rumje wušli, potajkim ze samsnym prawom za wšitkich serbskich wobydlerjow rěčeli, kaž to gmejny, wokrjesy a kraje za swojich wobydlerjow činja.“ W dokumenće naličeja hišće dalše wobmjezowanja, kotrež su wšo druhe hač zwjeselace.
Město toho pokazuja w padźe korporacije zjawneho prawa na dotal njepředstajomne zjawnoprawniske nadawki, wo kotrychž móhł serbski lud sam rozsudźić: „planowanje šulskeje syće za serbske šule, rozsud wo wšitkich dalšich prašenjach serbskeho šulstwa hač k nošerstwu serbskich šulow a institucijow w kubłanskim wobłuku (wosebje wukubłanje pěstowarkow), wo nošerstwje serbskich socialnych institucijow a wo rozdźělenju spěchowanskich srědkow wotpowědnym jednotliwym přijimowarjam pjenjez.“
Ministerialny rada w zwjazkowym nutřkownym ministerstwje, dr. Detlev Rein, sej při přepodaću kónčneje rozprawy předsydce załožboweje rady přeješe, zo měli „po přeswědčenju dźěłoweje skupiny trěbne polěpšenja nastupajo zastupnistwo serbskeho ludu intensiwnje rozjimać“. Kardinalny zmylk tehdy bě, zo su tele rozjimanje w dalokej měrje gremijam Domowiny přewostajili a zo su jeje posudk jako rozsudny akceptowali. Za kotry puć so Domowina rozsudźa, hdyž rěka jedyn z móžnych modelow zastupnistwa „sylnjenje swójskeho towarstwa“, bě jasne. Runje tak jasne je, zo by sej z tym zwjazana zajatosć Domowiny nuznje diskusiju pod neutralnym dohladom žadała. Přetož trěbna neutralita a njesebičnosć na dobro wyšeho zaměra tež najlěpše towarstwo přežada.
Bych sej přał, zo sej kóžda Serbowka a kóždy Serb citowanu nadźijepołnu kónčnu rozprawu a z njej zwjazane poručenje sam přečita, zo móhł sej swójski wobraz tworić, město toho zo da so dale wot wopačnych informacijow kaž w kritizowanym přinošku slepić. Je najwjetši čas, zapasene šansy tutoho dokumenta nutřkowneho ministerstwa skónčnje spóznać. Štóž ma zajim na přichodźe a rozkćěću serbskeho ludu, po čitanju dokumenta tym wjace njewěri, kotřiž twjerdźa, zo stat Serbam wjace samopostajowanja přizwoli. Ně, problem njeje stat, ale je bohužel w prěnim rjedźe nutřkoserbski.
Dr. Měrćin Wałda w SN: „Kak sej Serbja swoje połoženje rjane barbja“


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Za pósrědnjenje serbskich rěcnych znaśow w 1. lětniku stojtej k dispoziciji barwojto ilustrěrowana wucbnica “Wuknjom serbski 1” a jadnobarwny źěłowy zešywk z wobrazkami “Zwucujom serbski 1”. Wónej słušatej k wuceńskemu rědoju wucbnicow a źěłowych zešywkow za 1. do 6. lětnika pó cuzorěcnej didaktice (B-wucba). Pśedmjat serbšćina rozeznawa se wót drugeje rěcneje wucby pśez to, až se njepósrědnja rěc cuzego kraja, ale njepósrědneje wokoliny resp. domowniskego regiona. Wuknjece ju toś nawuknu ako drugu rěc jich blišeje domownje, Dolneje Łužyce, tak daloko až njejsu se južo w starjejšynem domje, w krejzu swójźbnych abo w źiśowni z njeju wopóznawali. Temy togo wuceńskego rěda su pśedewšym šulski wšedny źeń, familija a lichy cas, strowe žywjenje, pśiroda a lětne case, domownja, nałogi a tradicije, Serby a Łužyca.


text: Digitalizacija serbšćiny budźe jedna z temow přichodneho hornjoserbskeho telewizijneho magacina Wuhladko jutře, sobotu, w 11.45 hodź. na MDR. Kak daloko Serbja mjeztym hižo na tym polu su, na čim hišće klaca a kak je koronapandemija proces serbskeje digitalizacije wobwliwowała? Wotmołwy na wažne prašenja změje direktor Załožby za serbski lud Jan Budar jako hósć w studiju. Dalša tema januarskeho wudaća budźe Lawski areal w sprjewinym měsće. Je to tuchwilu prózdna městnosć w Budyskim nutřkownym měsće, wo kotrejž so wjele rěči. Tam maja nowy Serbski institut, wobšěrny serbski archiw kaž tež kulturne zetkawanišćo nastać. Kajke pak plany dokładnje wupadaja a štó ma to zapłaćić?


text:
Lena
Lena (rusce ЛeHa, jakutsce ӨлүөHэ, Ölüöne) je wulka aziska rěka, kotraž běži přez wuchodnu Sibirsku do Arktiskeho oceana. Ze 4294 kilometrami słuša wona k najdlěšim rěkam na swěće. Jeje přitočnišćo wopřima wulki dźěl wuchodneje Sibirskeje a je z 2.490.000 km² sydomkróć wjetše hač Němska.
Wona wužórli so w njewobsydlenej kónčinje jenož pjeć kilometrow wot přibrjoha Bajkalskeho jězora w Bajkalskich horinach we wysokosći wot 1465 metrow. Wot sydlišća Ust-Kut je rěka pławna. Běži dale přez Srjedźosibirski hórski kraj do republiki Sacha (Jakutskeje). Za 80 kilometrow dołhimi a 300 metrow wysokimi Lenskimi skałami, słušacymi do swětoweho přirodneho herbstwa, zastupi Lena do Srjedźojakutskeje nižiny, hdźež přeběži jakutsku stolicu Jakutsk. Mjez Wjerchojanskimi horinami na wuchodźe a Srjedźosibirskim hórskim krajom běži wona dale do sewjerneho směra a wuliwa so z 45.000 km² wulkej rěčnej deltu do Laptewskeho morja, pódlanskeho morja Sewjerneho polarneho oceana.
W zymje je rěka na cyłej dołhoće zamjerznjena a słuži wobchadej jako lodowa dróha.
Přerězny wotliw Leny při wuliwje wučinja w januarje něhdźe 3100 m³/s, po taću sněha w juniju pak 62.000 m³/s (přerězny wotliw Łobja we Wittenbergu: 365 m³/s).[1]
Najwažniše přitoki su:
- Wiljuj (2650 km, 454.000 km², wuliw wotlěwa pola km 1102)
- Aldan (2273 km, 729.000 km², wuliw wotprawa pola km 1311)
- Oljokma (1436 km, 210.000 km², wuliw wotprawa pola km 2089)
- Witim (1837 km, 225.000 km², wuliw wotprawa pola km 2714)


text:
Piszczek we jedynŏstce wszech czasōw BVB
Łukasz Piszczek trefiōł do jedynŏstki wszech czasōw Borussie Dortmund. Narodzōny we Czechowicach-Dziedzicach fuzbalŏk prziszoł do klubu z Herthy Berlin we 2010 roku i ôd tego czasu durch je jednym z nojlepszych na szpilplacu.
Zestawiynie nojlepszych narychtowoł ôficjalny portal Bundesligi bundesliga.com. Eksperciŏ napisali, iże Stefan Reuter (w BVB 1992-2004) tyż by bōł wert jedynŏstki, ale to by bōł kryminoł, jakby sie pōminyło Piszczka.
Foto: Thomas Rodenbücher / Wikimedia Commons.


text:
Marcin Melon: Żōłte szlajfki na Ramblach
ŻŌŁTE SZLAJFKI NA RAMBLACH
abo
po jakymu Puidgemont niy szkyrtnoł do Gorzelika?
Drałuja prawie po Ramblach, larmo, klara świyci, zdo sie co wszysko je w nojlepszym porzōndku, nale niy, durś mōm gyfil, choby ftoś hangnoł we lufcie… Niy, żodyn smog, dyć to sōm barcelońske Ramble a niy Tychy-Żwakōw! Cosik inkszego hanguje we katalońskim lufcie, jakoś niypedziano szpana i take wylynkanie, coby tukej hned niy prziszło ku jakijś lagramynckij ôstudzie. Niydowno ôglōndali my ôbrozki z kijowskigo Majdana i ze Krymu, te, kere byli hań piyrwyj, ciynżko mieli poznać place, kaj jeszcze pora lot nazod żodyn niy myśloł ani ô takich chajach. Mōm nadzieja, co sie chachna, nale ciynżko ôdciepać ôd sia tyn gyfil, kej na co drugim balkonie wisi fana, na keryj stoi: „Independencia Si!” i inksze ausdruki ô katalońskij niypodległości, demokracji, godce i tożsamości. A naôbkoło tego wszyskigo, kaj byście niy wejrzeli, żōłte szlajfki, kere ryczōm, co Madryt mo wypuścić ze cuchthauzōw heresztowanych przōdzij liderōw katalońskigo ruchu niypodległościowego.
Eli kerymuś sie zdowo, co terozki napisza jak fest winszuja Katalończykōw niypodległości, abo nazdōm lagramynckim prawicowym gizdōm ze Madrytu, to fest sie chachnie. Niy moja zandkastla, niy moje bowidełka, my sam na Ślōnsku mōmy swoje utropy. Nale skuli tego, co Ślōnsk je fest podany na Katalonia, muszymy sztopnōnć na chwila i wejrzeć na ta Barcelona, coby spokopić, co je tak naprowdy louz. A jak już wejrzymy, to kożdy z nos uzno, co Katalończyki i Szpanioki to sōm fest pitome ludzie. Richtiś?
Toć! Kożdy wiy, co tak niy śmiy sie robić polityki. Carles Puidgemont (premiyr Katalonii, kery pitnoł, coby go Szpanioki niy wziynli do heresztu) musioł wiedzieć, co zaczym ôpowoży sie pedzieć cosik roz po głośnymu, to przōdzij musi to przegodać dwiesta razy po cichu we kuluarach, przi szolce whisky, coby być zicher, ku czymu możno prziś, kej już sie napocznie larmo. Eli tego niy wiedzioł, to po jakiymu niy szkyrtnoł do Jorga Gorzelika? Ślōnski lider gibko by mu wytuplikowoł, co my tukej tyż downo już mogli ciepnōnć hasło: „Wolny Ślōnsk, gorole raus, a terozki zoboczymy co sie dalij bydzie wyrobiać!” Niy zrobili my tego i niy zrobiymy, i cōłke szczynście, bo tak robiōm ino nojgorsze pofyrtańce i gupieloki. Co za pitomy chop musi być z tego Puidgemonta, pra? Nale co wtynczos musieliby my pedzieć ô szpaniolskim premiyrze Rajoyu? Dyć tyn chop tyż widzi te fany na ôknach i balkonach, widzi te żōłte szlajfki na cwitrach, oberhymdach i szaketach, widzi te naszprejowane ausdruki na borsztajnach i hasiokach. I co jymu sie zdowo? Co styknie pedzieć „No pasaran”? „Niy śmiycie”? I ôroz cōłkij katalońskij nacyji zrobi sie niypeć, pościōngajōm nazod swoje fany i pedzōm: „Jezderkusie, senior Rajoy, niy gorszcie sie, nōm sie cosik pokićkało we gowach. Terozki na szczynście już wiymy, co niy śmiymy, dobrze coście nōm pedzieli. Już wiyncyj niy bydzie sam godki ô niypodległości, ino sie niy nerwujcie na nos!”
Eli richtiś Rajoy myśloł, co ku tymu przidzie, to je richtiś jeszcze bardzij pitomy, jak tyn cōłki Puidgemont. Nale cosik mi godo, co to niy ô to sie rozchodzi. Jo myśla, co szpaniolskim politykōm blank niy rozchodzi sie tukej ô Katalonia, bo dobrze wiedzōm, co tego cugu już niy sztopnōm. Tak naprowdy to tukej szpil je ô to, co do kożdego polityka je nojważniyjsze: procynty poparcio kaj indzij.
Kej to spokopiymy to gibcij spokopiymy tyż logika polskich politykōw. Dyć to niy ma tak, co kożdy z nich je blank niy rod Ślōnzokōm, ino ône gibko porachowali wiela poparcio mogōm erbnōnć (abo potracić) kaj indzij, eli niy dajōm zwoli na nasze postulaty. No i terozki już wiymy, co prawdziwo utropa to niy je posłanka Dziukowo, Kaczyński i cōłko ta PiSowsko czelodka, ino polsko nacyjo, kero fest lynko sie kożdyj mniyjszości i beztōż weluje na te partyje, kere bydōm te mniyjszości tricować. I niy styknie zawelować przeciwko PiSowi, trza pomiyniać cōłki polski muster myślenio. I to je richtiś ciynżke, bo same tego niy szafnymy.
Marcin Melon – nowiniorz, felietōnista, rechtōr, Ślōnzok. Dwa razy wygroł konkurs na “Jednoaktōwka po ślōnsku”. Autor kultowej seryje ô “Kōmisorzu Hanusiku“.


text:
Njebjelčanska gmejna skići młodym předewzaćelam dobre wuměnjenja
Njebjelčicy (JK/SN). Na swojim zašłym posedźenju Njebjelčanscy gmejnscy radźićeljo wobzamknychu, přewěnować jednu z halow tamnišeje plahowarnje rancow, zo hodźała so wužiwać za akwakulturu. Tak zrunachu puć młodemu předewzaću Suburban-seafood, kotrež chce tam wot junija garnele plahować. Tež wobtwarjenski plan za Lindach, do kotrehož je młode předewzaće zarjadowane, radźićeljo schwalichu. Tak ma akwakultura dobre zakładne wuměnjenja, wuspěšnje dźěłać. Hižo před lětom běchu młodźi ludźo swój koncept gmejnje předstajili. Tón njepřeswědči jenož Njebjelčansku gmejnsku radu, ale tež Budyski krajnoradny zarjad, kotryž bjez wulkich problemow twarsku dowolnosć za předewzaće wustaji. Nětko w hali pilnje dźěłaja, a hižo hody budu sej tam zajimcy čerstwe a delikatne garnele kupić móc. Kaž jednaćel firmy Friedrich Tietze gmejnskim radźićelam rjekny, chcedźa wosebje tež garnele k rozmnoženju za druhe akwakulturne zawody plahować.


text:
Żyntyca
Uż wiyncyj jako piyncet roków we Ślónskich Beskidach sóm rostomajte tradycyje pasterski. Ty tradycyje tukej przinióśli Wałasze - pastyrze, kierzi wandrowali od Rumunije, przes całe Karpaty aż po Beskidy Zachodni. Na Cieszyńskóm Ziymie prziwandrowali kole szesnostego wieku, a przinióśli kulturym pasiynio łowiec. Górole na cieszyńskim wziyni łod Wałaszy kupa pieśniczek, prziśpiywek, kiere sóm o tym, jako je ciynżki pasterski żywobyci baji: Stóń gazdo, stóń, stóń gazdo stóń, ej, bo mi uż zbójnicy uwarzóm żyntycy.
Górole w Beskidach szanowali Wałaszy a jejich tradycyje howanio łowiec. Jedna prziśpiywka, kieróm spisoł Stoiński w szejdziesióntych rokach zeszłego wieku, prawi, że to co je łod Wałaszy, to je dobre. Śpiywoł jóm łowczorz, kiery pos swoji łowce na gróniu w Istebnym. Śpiywoł tak: Na naśym sałaśku śyćko po wałasku, a na tamtym drugim śyćko po dziadowsku. Historyja robiynio żyntycy je na Cieszyńskij Ziymi tak długo, jako tradycyj robiynio łowczych syrów. Zaczła sie kiejsi hań downij kansik w kulturze Wałaszy. Żyntyca zustowo s robiynio syra – bundzu. Mo óna szmak słodki, lebo kwaśny, a to zoleży łod tego, kiej jóm łowczorz sleje. Wónio kwaśnawym mlykym. Żyntyca to je tako kapołka w kierej pływajóm kónszczyczki syra. Słowo żyntyca pochodzo s jynzyka rumuńskigo. Kapołke ze syra tak mianujóm Górole od Tater, Spiszu aż po Żywiec a Zachodni Beskidy. Mo óna kolor zielónkawy, a pije sie jóm dycki chłódnóm.
Bryndza
Bryndza to je syr, kiery sie hań downij robiło na sałaszach w Goraliji. Robiło sie ś nij wielki kule, kiere były biołe, lebo krymowe a kroło sie jóm we flostry. Podle tego wiela bacza mioł mlyka od owiec, tela móg srobić bryndzy. Je to syr miynkki, nie rosklejo się, a idzie go kroć na flostry. Mo kwaśnawy, ostry szmak a wónio dymym. Bryndze sie robiło s buncu owczego, yny że óna dozdrzywo w zimnym dymie w sałaszu. Przes Ziymie Cieszyńskóm hań downij wandrowali Wałasze – to byli tacy pastyrze, kierzi niechali kutej kupa tradycyji a nauczyli beskidzkich Goroli jako sie chowie owce, kozy, a aji jako sie robi bryndze. Kiejsi ludzie jodali kupa mlyka, syrów, pili kapołke, chowali gor krowy, ale w Goraliji owce a kozy. Nejhudobnejsi mieli kozy, pastyrze mieli owce a s jijich mlyka robili syry do kierych dowali klog. W calutkich Karpatach syr owczy sie robi tak samo. S mlyka owczego sie robi bryndze – bioły syr. Do mlyka sie dowo klag, coby się rychli klagało. Klag sie robiło s żołóndka s cielyncia, a ledzy kany sie na niego prawiło rynscka. Mlyko sie nejprzód musiało sklagać. Hań downij bywało tak, że na beskidzkich dziedzinach, kany sie chowało baróny a owce, gazdowie zakłodali spółki sałasznicze. Każdy gazda, kiery był w takij spółce, oddowoł do wypasu pore owiec a krów, a potym dostowoł za to śmietónke a owczego syra – bryndzy. S bryndzy sie aji warziło polywke – domikat.
Jak eszcze na Cieszyńskij Ziymi byli Wałasze, to mieli óni dojś kupa pola, a po lasach pajśli swój statek – owce, baróny, kozy a inkszóm gowiydź. Jednako wszecki baróny musiały by spisane, bo ci Wałasze baji s Istebnej musieli cosi oddować grofowi, lebo inkszymu panu. Od owiec musieli oddować dziesióntóm czynść, a za jednóm owce musieli płacić dwacet osiym groszy. Każdy sałasz musioł oddać wojewodzie jednóm gunie a dwa talary na rok, jedyn sud bryndzy, a do kuchyni ksiyncia podle starego zwyku – sztyrycet kónsków bydła wołoskigo. Syra wołoskigo baczowie kiejsi nie oddowali ale od tysiónc szejset sztyrycatego ósmego oddowali do kuchyni ksiyncia dziesiynć kónsków. Hań downij Gorole, baji ci w Kóniokowie jodali gor ziymnioki, kapuste, mlyko, syr krowski a owczy. Nejwiyncyj bydła wołoskigo było w sałaszach, a ś niego Gorole mieli syr. Nasi Cieszyńscy Gorole sie moc nie różnili od inkszych beskidzkich Goroli. Bryndze wołoskim sie odymiało – w każdej kolibie był rospolóny ogiyń od wiosny, aż do jesiynie. Gotowóm bryndze wołoskóm wyndzi sie w sałasie (syrowniku) tóż Gorole jóm mianowali wyndzóno. Bryndza sie różni od podhalańskij tym, że na Podhalu jak uż je Gotowo, to sie jóm wynoszo ze sałasza. Ta bryndza podhalańsko ni mo styczności s dymym.
Gołka
Syr gazdowski – gołka to je taki jakby wystrugany walec a jak sie go przekraje to mo kształt koła. Woży kole patnost, dwacet deka, je długi na jakich osim, patnost cyntymetrów, a hruby je na piynć, dziesiynć cyntymetrów. Skórka gołki mo kolor żółty, do brónzowego, a kapke sie świyci. Jak sie gołke przekraje to je jasno – krymowo, a przi skórce je ćmawszo. Jak sie jóm spuczy to je miynkko a sprynżynuje. Smak mo delikatny, a kapke słónawy. Wónio jak wyndzóny. syr. Robi sie jóm s krowskigo mlyka. Mlyko je od krowy rasy górskij czyrwiónej. Syr gazdowski – gołka mo delikaty smak a prawi sie na niego gazdowski skuli tego, że go robili gor gazdowie, lebo gaździnki. Prawiło sie na niego aji pucok. Tóm tradycyj przinióśli Wałasze, jak prziszli do Ślónskich Beskidów. Ślónscy Gorole miyszkali na kónszczku zachodnigo łuku Karpatów – w Beskidzie Ślónskim.
Cieszyńscy Wałasze prziszli do strzodkowej czynści Ziymi Cieszyńskij, kany je godnie kopców, kiere sóm pochyłe na północny zachód, a fest stróme od połednia. Cieszyńscy Wałasze robili gor na gróncie, a chowali bydło. Kiejsi hań downij syr gazdowski se robiło dycki na jesiyń, a w zimie, kiej nie lza było dostać owcze mlyko. Terazy jednako gołke sie robi przes cały rok. Baji Gorole s Kóniokowa sto roków tymu jodali gor ziymioki a kapusta, kiero sie jednako nie udowała. Jodali eszcze mlyko a syr od krów a łod łowiec. Wtynczas nejwiyncyj kóniokowskich Goroli chowało wałaski bydło w sałaszach s kierego mieli syr. Gorole s Kóniokowa miyszkali a żyli podobnie jako Gorole Ślónscy w inkszych dziedzinach. Gołke sie robiło aji w goraliji kole Żywca, a recepis jako sie jóm robi przechodzi s ojca na synka. Na Cieszyńskij Ziymi baji Pieter Kohut robi syry a wszecko s owczego mlyka podle tego, co mu prawili nejstarsi pastyrze, kierzi eszcze żyjóm, a ponikierzi uż pomrzili. Syr gazdowski sie robi w goraliji w Beskidzie Ślónskim a Żywieckim. Robi sie go s podgrzotego krowskigo mlyka, do kierego sie dowo klog. Kształt gołki zoleży od tego w jakij drzewianej forymce je ściskano. Wyndzi sie jóm we wyndzokach, przi chałupie, na zogrodach, abo w lesie. Syr gazdowski sie robi gor na świynta, wiesiela, krzciny, a aji na odpusty. Recepis na gołke je fórt taki sóm, a je wpisany w tradycyj a historyje Beskidów.
Kiszka
Kiszka to je kwaśne mlyko, je bioło, kwaśnawo, a czasym jóm idzie nożym kroć, co je tak gynsto. Gaździno jak podoiła krowym to loła mlyko do gliniaych gorczków – bóncloków. Potym jich dowała do chłódnego, baji do szpajski, kany było kole dwacet stopni. Pote jak mlyko było uż we szpajsce osim, dwanost godzin, to sie robiło gynste, a byla s niego kiszka. Na Cieszyńskij Ziymi kiejsi hań downij było mało obilo, tóż ludzie jodali mało jodła s mółkóm, piykli miyni chleba, a w Goraliji, baji w Istebnym jodali mało żuru. Górole jodali kwaśne polywki – mulke, syrule a warzónóm kiszke, kieróm robili s mółki a s żyntycy, maślónki, abo s kiszki.
Mlyko sie kiejsi piło prosto od krowy, jak sie jóm podoiło, ale jodało sie aji śmietónke, masło, maślónke, kiszke, bioły syr, a kapołke. Chłódne mlyko, kiere miało na wyrchu chrubo śmietónki sie piło w lecie, a to było przeogrómnie dobre pici, kiere człowieka ożywiło, a było pożywne. Jak były żniwa, abo jak sie swożało siano to gaździno ni miała czasu coby uwarzić łobiod. Wtynczas sie piło kiszke, mlyko a kapołke miasto obiadu. Jak sie gazdowi chciało pić to szoł do szpajski, lebo do piwnice na kiszke miasto do aryndy na piwo. S kiszki sie dycki sebrało śmietónke, kiero była na wyrchu, a robiło sie ś ni pote bioły syr. Jodało sie jóm ze ziymiokami, abo s chlebym, choć parobki na dziedzinach prawili, że s kiszki dziepro za dziesiynć roków przidzie siła. Ze samej kiszki jednako sie nie szło najejść. Prawiło sie że sie najod kiszki, a pote sie dzierżoł płota – bo spoczywoł jak sie nabónckoł tej kiszki a dzierżoł sie płota, coby sie nie obalić, co był tak słaby. Jak sie podgrzoło kiszke a ocedziło kapołke, to sie ś ni pote srobił bioły syr. Eszcze dzisio ledzy kany po chałupach na Cieszyńskij Ziymi sie pije kiszke. Nejlepszy szmakuje s młodymi ziymiokami a aji do inkszego jodła, kiere je na obiod. Jak je chyc, to je dobre sie napić chłódnej kiszki, bo człowieka chned postawi na nogi.
Redykołka
Górole, kierzi miyszkajóm na Cieszyńskij Ziymi majóm kulturym, kieróm wziyni gor łod Wałaszy, kierzi wandrowali aji po całych Ślónskich Beskidach w szesnostym wieku, a niyśli ze sobóm tradycyj, jako sie chowie łowce a jako sie robi syr s łowczego mlyka. Syr, s kierego sie robi rostomajte zwierzoki – łowce, jelynie, ptoki – owczorze mianujóm redykołka. Na tyn kónsek syra sie prawi redykołka tymu, bo sie go dowało za darmo jak był redyk łowiec s hali do chałupy. Eszcze w pindziesióntych rokach zeszłego wieku, jak sie gdo spytoł baczy czy mo redykołke, to wycióngoł s taszki syrek a dowoł go tymu, gdo sie pytoł. Starzi ludzie prawili, że redykołka to był każdy kónsek syra, kiery sie przinoszało jak sie szło spadki ze sałasza – łoscypek, syr, kiery mioł kształt zwierzoka, a gor parzynica. Parzynice sie robiło na redykołki. Jak gazda był chudy to sie robiło parzynice, a jak był hrubszy to jelynia, abo oscypka.
Redykołka w pasterskij tradycyji je ważno, a robiło sie jóm dycki jak sie pasło łowce na gróniach a pote sie jich żynyło s hal spadki do dziedziny. Robiło sie jóm s łowczego mlyka, kiere zbyło jak sie robiło łoscypki. U dobrego gazdy nic sie nie śmiało smarnować, tóż s mlyka s kierego sie robiło łoscypki a zbyło sie pote robiło redykołki. Syr s kierego uż nie lza ulepić łoscypka biere sie a lepi sie ś niego małe syrki, kiere majóm rostomajte kształty zwierzoków. Tyn syr sie dowo do forymek a soli sie go. Bacza robiuł eszcze syrki, kiere miały kształt syra – parzynice, kiere też robiuł we formach. Redykołki były solóne, ale sie jich nie wyndziło, bo uż na to nie było moc czasu.
Syr klagany
Syr klagany sie robi s owczego mlyka. Mo ciynkóm biołóm skórke, a jak dłukszy poleży to sie robi krymowo, lebo aji żółto. Kształty mo rostomajte - zoleży to od formy. Terazy owczorze robióm go tak, że je podobny do chleba. Kónsek syra klaganego je długi na dwacet cyntymetrów, a szyroki na patnost cyntymetrów. W postrzodku je bioły a jak dłukszy poleży to sie robi krymowy. Zaros jak sie go srobi to je miynkki, ale potym jak poleży to stwierdnie. Syr klagany mo szmak śmietónki, a jak dłukszy poleży to zaczyno wóniać a szmakować jak kwasek. Hań downij się go robiło yny s mlyka owczego, ale dzisio sie go robi aji s krowigo. Syr klagany się robiło hań downij gor we Ślónskich Beskidach – u nas w goraliji. W rostomajtych dokumyntach pisze, że zaczło sie go robić wtynczas kiej oscypki, lebo bunc.


text:
Wokrjes Habolski kraj
Wokrjes Habolski kraj (němsce Landkreis Havelland) je braniborski krajny wokrjes mjez Berlinom a Łobjom, kiž wobsteji wot 6. decembra 1993 a ma něhdźe 153.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1.727 km². Sydło krajnoradneho zarjada je Rathenow.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Habolski kraj mjezuje z wokrjesomaj Ostprignitz-Ruppin w sewjeru a Hornja Habola w sewjerowuchodźe, z Berlinom w samym wuchodźe, z bjezwokrjesnymaj městomaj Podstupim a Branibor kaž tež z wokrjesom Podstupim-Srjedźna marka. W zapadźe ležitaj saksko-anhaltskej wokrjesaj Jerichowski kraj a Stendal.
Města a gmejny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
(staw wobydlerstwa: 31. decembra 2019)


text:
Godka Klachuli, 1.1.1921
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji Złoci!
I juz po Świyntach i po Dzieciōntku!
Mieliśmy Boże Narodzynie „po wodzie” – wyglōndało zupełnie jakby wcesno wielkanoc w marcu. Dysc padoł i marasu było kupa. Jednak to lepiej, kedy na Gody jest śnieg i mrōz, ale cōz robić, widać, już tak Pan Bōg zrzōńdził, aby skiz tego braku wōnglo w swiecie, Pōn Jezusek nie zmorz.
Choć wiym, iż to tam dlo niektōrych nie bydzie ciekawe, to jednak wōm musa ôpisać nasa wilijo skiż tego, ize my sie tak trzimōmy jesce starego zwycaju. Na stōł ech nakładła trocha siana i słōmy a potym ech to przikryła biołym „serwetym”. Potym ech postawiła dwie świecki i poszłach rychtować wiecerzo. Dzieci zas copki i koszycki połoddowały do kōmory, coby im bez wiecerzo Dzieciōntko nakładło. Stary z chłopcami siedzieli przi ôknie, a patrzeli skoro pierso gwiozda sie na niebie pokoze. Dzieci sie juz nie mogły docekać i moje dziołchy nigdy mi tak jesce nie pōmogały ani sie tak nie uwijały jak we wilijo. Jak jyno chłopcy ujrzeli pierso gwiozda, stary ôświecił świecki, potym była siymiyniotka, ryba z mockōm z pierniku z rōzynkami, potym makōwki, śliwki, piecorki, potym kołoc no i potym my chrupali ôrzechy i jedli jabłōnki. Po wiecerzi wyszoł stary z chłopcami do ôgrodu i powiōnzoł gruzki i jabłōnka powrōsłym ze słōmy, a jo po wiecerzi zaniosłach trocha wiecerzi, tego samego co my jedli, i siana ze stołu dlo bydła. Jak zacyni na wsi po wiecerzi strzelać na wiwat Dzieciōntkowi, to aze szyby brzyncały.
Potym zadzwōnił ktoś w kōmorze i pōślimy po to, co nōm Dzieciōntko nakładło. Mie nakładło ciepłe papucie i wyszywany fortuch. Pietrkowi długo fajfka, bo przi tej starej juz mioł gyntek przegnity ôd soku i gryzok chnet cały połogryzany. Stazyji nizke trzewiki lakowe ze „zamtowōm” maszkōm, Getrudzie „mandolina”, a Marynie bursztyny z krziżykym. Starsymu synkowi piekny „kragel” z kożucha, a tymu młodszymu „ślizuchy”, na ktōrych stoło „Halifax”. No, nie moga sie na to latosie „Dzieciōntko” skarzić, było dość bogate. Ale tez borok stary harowoł a harowoł i chnet co drugi dziyń robił „bajka”. Bez toch mu tez nic nie pedziała, jak całe rano we wilijo zalywoł chroboka i przisoł trocha natyrpniynty do chałupy.
Ale wōm tez, moji Złoci, musa coś bardzo ciekawego ôpedzieć. Tolich, wōm padōm, była w ôstatnio niedziela przed Swiyntami z „Towarzistwym Polek” w Sosnowcu w Polsce. Jo wōm tak jyno trocha natukna, bo tego wszystkego, coch tam widziała, ôpedzieć ani ôpisać nie idzie. Było wiyncej jak 150 chorōngwi i sztandarōw i, bych wos nie ôcyganiła, możno z jake 30 kapeli, a tyn pochōd, to wōm padōm, stoł pocōntkym w Sosnowcu przi kościele, a kōniec, bych nie zełgała, był za Szopinickim kościołym. No, wōm padōm, nie ôpedzane rzecy! Ci, co sie na tym znajōm, padajōm, ze było wiecej niż sto tysiyncy ludzi. Jo, izech niosła wiyniec, dostałach sie na sceście do kościoła i widziałach tyn piekny kości wewntrz i tez polskego biskupa. Tyn biskup mioł bardzo piykne kozanie.
Na cmyntorzu toch widziała Korfantego i słyszałach go, jak mōwił. Jak borok zacōnł spōminać ô nasych krziwdach, to nam tak ino świercki w ôcach wisiały. Duzo tam jesce inkszych wielkich panōw polskich godało, najważniejszy z nich to tyn marszałek Sejmu Polskego Trąmpczyński ktōry przez Świynta składka w całej Polsce na Gōrny Ślōnsk ôgłosił. Ta kaplicka, co jōm poświōncali i ktōrōm nazwali pōmnikym, jest bardzo piynkno i zerzikałach tez tam, niewymowiajōnc, paciorek i wiecny ôdpocynek za tych borokōw nasych chłopōw i chłopcōw, co tam sōm pochowani w tym grobie i co jich to te gizdy germańske łōńskego roku zabiły. No ale Pōn Bōg jest nierychliwy ale sprawiedliy i za pora tydni sie te morderstwa na tych ślimokach zymscōm (bo se ino cłowiek kupa grzichōw skiż tych strupōw narobi) i my bydziymy przi plebiscycie ô tych wszystkich nasych zamordowanych ludziach pamiyntali i nie pozwolymy, eby jejich świynte groby i te wsie, w ktōrych sie urodzili, miały noleżeć do tych ôśkliwych Prusokōw, jyno bydymy głosować za Polskōm, za ktōrōm ôni swoja krew przeloli i swoje młode życie ôddali. Tam w Sosnowcu nos witali jak braci i siostry. Ściskali nōm rynce i wołali „niech żyjōm Gōrnoślōnzocy”, że nōm az łzy stoły w ôcach i było nōm tak błogo i swojsko jak w dōma.
Miymcy juz pōno sie napocynajōm wybierać ze Ślōnska, a ize tych ciynżkich rzecy, jak na tyn przikłod tych żelaznych i kamiynnych „Dynkmalōw” nie mogōm ze sobōm zabrać, tōz je trzaskajōm dynamitym.
Take wōm padōm przed Świyntami były po wsi połozlypiane, piykne plakaty polske ize sie kożdymu podobały. Dyć zaś i te plakaty mierziały tych niymieckich smykōw i zacynli je zrywać, bo prowda nikaj nie mo miejsca. No! Na mojej chałupie tyz sōm dwa przilepiōne, jedyn z tym dzieckym, co prosi: „Matko, pamiyntaj ô mnie i głosuj za Polskōm!” a drugi, na ktōrym tyn robotnik grnoślski targo te pruske ańcuchy, ale niech rynka Bosko też go brōni, coby mi sie tych plakatōw tknōnł, – pysk bych tymu gizdowi wrzōncōm wodōm wyparziła!
Bez świynta my zaś mogli poznać, jak dużo i jake piykne mōmy pieśni i kolyndy. Niech Miymcy pokozōm, jeśli aby dziesiōnto cyńść z tego majōm.
W druge świynto był u Getrudy jeji Wicynt ze Sōmbierk po słowo, no i prziłobiecali my mu jōm ôba ze starym, bo sie juz nie szło ôbegnać, byle sie tam ino jesce z Getrudōm nie połoztudzoł coby sie to jesce nie ôźloło, bo ôny tam byleco siednie na nos.
Ksiōndz Ulitzka pōno juz nie chce bez ôkno z wiecōw uciekać i napisoł, ize skiż miły zgody nie bydzie nikaj na zebraniach godoł. Szkoda, bo jo myślała, ize tez roz tego Judasa ôbejrza, a tu nic.
Chłopcy lotajōm za pastuszkōw, chocby im piyntōw nasolyl a ôd śpiewanio to juz aze ôchrapocieli. Nie brōnia jim tam, bo juz cały adwynt siedzieli przi kańtyckach i ucyli sie tego śpiewanio na spamiyńć.
Tak klachōm trzi po trzi a po żodnym nic, a to przeca nadchodzi Nowy Rok” i trza Wōm tyz powinszować. Wiync wiyńszuja wōm na tyn nowy rocek scyńścio, zdrowio, błogosławiyństwa świyntego ôd Pana Boga miłego, coby wōm sie dobrze powodziło, co byście długo na świecie żyli, dobrze jedli i pili, soli chleba, a po śmierci fuk do nieba! Tak jak mie w dōma naucyli nieboska starka wiyńszować, takech wōm tez powiyńszowała. Ale tela jyno dodōm: Dej nōm Boze wygrać plebiscyt, aby sprawiedliwość była tez u nos na Ślōnsku.
Tōz do widzynio po Nowym Roku!
Wasa Rōźla Pyscycka.


text:
Horni jězor
Horni jězor (jendźelsce Lake Superior, francosce Lac Supérieur) je najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a druhi najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so na hranicy mjez Zjednoćenymi statami a Kanadu. Jězor leži 184 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 82.103 km² tak wulki kaž Awstriska.
Sewjerny pobrjóh jězora słuša ke kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statej Minnesota; južny pobrjóh k zwjazkowymaj statomaj Wisconsin a Michigan. Najwjetša kupa w jězoru je Isle Royale. Horni jězor ma wjace hač 200 přitokow a wuliwa so do Huronskeho jězora.
Při Hornim jězoru leža města Duluth a Superior w Zjednoćenych statach a Thunder Bay w Kanadźe.


text:
Z po³nym prawom praji Micha³ Hórnik wo H. Zejlerju: "W njeboæièkim zhubichmy jednoho najzas³u¾bni¹ich Serbow, sobuza³o¾erja a wo¾iwjerja noweho Serbowstwa, s³awneho pìsnerja a pilneho spisowarja, kotreho¾ mjeno bud¼e so w stawiznach serbskeje rìèe a literatury wìènje b³y¹æiæ." Woprawd¼e, Zejleà bì¹e w ko¾dym nastupanju pøik³adny, wubjerny è³owjek. Njelicomnje wjele je wón za na¹e Serbowstwo skutkowa³ ka¾ z pismom tak ze s³owom a z pøik³adom. Jeho powaha bì¹e wjeso³a a spokojna, mi³a a poni¾na, - pøeæelna a lubosæiwa. Tu¾ bì wón wsudze rad wid¼any a njemìje¹e pøeæiwnikow ani mjez Nìmcami. Wón njeje ¾enje ani jako m³od¼enc ani jako mu¾ za zwonkownej èesæu a swìtnej khwalbu honi³, ale bì dospo³nje spokojeny, hdy¾ smìd¼e¹e z mìrom a njemyleny wot swìtneho ho³ka za dobru a sprawnu wìc d¼ì³aæ, wón so nihd¼e do prìdka njet³óèe¹e a tola skutkowa¹e pøi w¹ìch wjet¹ich a mjeñ¹ich wótèinskich nale¾nosæach mócnje sobu ze s³owom a skutkom. Do³hi èas bywa¹e wón, runje¾ husto njespóznaty a njewid¼any, "factor movens" pøi w¹itkich serbskich hibanjach a prócowanjach. Jeho najwjet¹a radosæ bì¹e, hdy¾ so wìc wot njeho zapoèata abo podpjerana rad¼i, runje¾ druzy èesæ a d¼ak za njeho ¾nìli. W Lipsku na pø. bì wón duchowny wod¼eà "Sorabije" a tola wostaji rad zwonkowne wjednistwo swojemu pøeæelej Krygarjej, po do³holìtnym njesprócniwym zbìranju bì¹e wón wob¹ìrne pøiprawy k wudaæu serbskeho s³ownika sèini³ a tola wjesele¹e so, jako dr. Kø. Pf ul z myslu wustupi, zo serbski s³ownik spisa a wuda, poskiæi jemu w¹ì swoje zbìrki k wu¾iæu a podpjera¹e jeho w¹omó¾nje. Jeho ³azowska fara njes³u¹e¹e do lìp¹ich w Serbach, a tola njeje so wón ¾enje wo ¾ane druhe mìsto zamo³wja³, ale je spokojneje wutroby swoju jemu wot Boha pøipokazanu wosadu z najwjet¹ej swìru a lubosæu wuèi³ a wod¼i³. To pakte¾ jeho wosada wìd¼e¹e a pøipóznawa¹e: wón bì¹e wote w¹itkich swojich wosadnych, wulkich ka¾ ma³ych, bohatych ka¾ khudych, Nìmcow ka¾ Serbow, jako jich duchowny wótc a rad¼iæeà wulcy lubowany a èesæeny; a wón wìd¼e¹e, runje¾ swojich Serbow pøe w¹o lubowa¹e, mjez wobìmaj jemu pøiporuèenymaj narodnosæomaj stajnje puæ pokojenja a zjednanja derje namakaæ, hdy¾ bì¹e druhdy te¾ mjez nimaj nìkajka pøekora nasta³a. Wosebje pøiwisowachu jemu khud¼i wosadnicy dla jeho dobroæiwosæe a darniwosæe; w¹ud¼e, hd¼e¾ bì nuza, wón z wotewrìnej ruku hnydom a w dosahacej mìrje podpjerujo pomha¹e.
Tutu stajnu hotowosæ k pomhanju pokazowa¹e Zejleà we w¹ìch wobstojnosæach, ka¾ tu pøeæiwo swojim wosadnym tak napøeæo swojim mnohim bli¾¹im a dal¹im pøeæelam, ka¾ w cyrkwinskich tak w narodnostnych serbskich nale¾nosæach. W¹ì pohiby serbskeho ducha, w¹itke serbske wustawy a towaàstwa, wosebje te¾ na¹u jemu k wutrobje pøirosæenu "Maæicu Serbsku" wón rad a husto z nahladnymi darami podpjerowa¹e.
W¹itke wjeso³e a zrudne, èesæace a wuznamjenjace podawki w ¾iwjenju serbskich wótèincow a swojich pøeæelow pøewod¼e¹e Zejleà z wutrobnym, njesebiènym d¼ìlbraæom a radowa¹e so, hdy¾ mó¾e¹e je z cunimi a khwalobnymi pøispìwami poswjeæiæ a pøekrasniæ.
Khud¼i serbscy studenæi a wuèerjo namakachu a znajachu w Zejlerju wótcowskeho, skutkowneho pøeæela; wón njeje ¾enje ¾adneho próstwu wotpokaza³. Jeho lubozneje pøeæelnosæe a zahorjaceje serbskosæe dla puæowachu kó¾de prózdniny mnozy serbscy studowacy m³od¼ency a wuèerjo na ³azowsku hospodliwu faru, na kotrej¾ so druhdy woprawd¼e ze studentami, wucerjemi, gymnasiastami a seminaristami mjeàwje¹e. Zrudny ze zrudnymi a wjeso³y z wjeso³ymi wìd¼e¹e wón sebi pøez swoju wutrobnu radosæiwosæ bórzy pøikhilnosæ w¹ìch tych m³odych wutrobow dobyæ a w¹ìch mócnje za serbsku rìè a narodnosæ, za serbske wa¹nje a ¾iwjenje zahoriæ. W prìnim lìtd¼esatku jeho pøebywanja we £azu mìjachu jeho nje¾enjeni rowjenkojo a m³ód¹i serbscy pøeæeljo stajnu hospodu na jeho farje, w kajkim¾kuli èasu a na ka¾kuli do³hi cas pøiñd¼echu. Wobkhad¼owachu pola njeho tehdy wosebje ze studentow a kandidatow Pjeñèk, Doma¹ka, Cy¾, Ernst Smoleà, Haas, Kru¹wica, Waàko a z wuèerjow Kocor, Kulman, Wjela, Bjar, Karl Smoleà, Hicka, Bór¹, Lib¹. Bì to krasne ¾iwjenje, hdy¾ bìchy wjacori z nich woko³o Zejlerja k wjeso³ej, duchapo³nej bjesad¼e zhromad¼eni. Tehdy w nich p³omjo wótèinskeje lubosæe wysoko a horco sapa¹e. Zej³eà pak bì¹e s³ónco, ki¾ jich w¹itkich wutroby wohrìwa¹e, zahorje¹e, wokøewje¹e.
Za "Serbski s³ownik" zbìra¹e Zejleà z ludoweho erta a ze star¹ich serbskich spisow a æi¹æow hi¾o wot studentskich lìt - nimo dra. Pfula wìsæe ze w¹itkich Serbow najpilni¹o-w¹ì¾kuli s³owa a wurazy a zapisowa¹e je swìdomiæe do swojich s³owniskich zbìrkow, z kotrych¾ potom najwa¾ni¹e drej. Pfulej pøepoda k wu¾iæu w jeho wulkim, 1866 dowudatym "Serbskim S³owniku", na kotrym¾ wón z Mich. Hórnikom pilnje sobud¼ì³a¹e. W studentskich lìtach bì¹e sebi Zej³eà wotmys³i³ po wudaæu rìènicy te¾ dospo³ny serbsko-nìmski a nìmsko-serbski s³ownik wudaæ, tola w¹elakich zad¼ìwkow d³a wón tutón wotpohlad wuwjesæ njemó¾e¹e, a pod¼i¹o jón cyle spu¹æi, jako zhoni, zo dr. Jórdan a dr. Pful pøihoty èinitaj k wudaæu serbskeho s³ownika. W knihowni Maæicy Serbskeje pak khowataj so dwaj rukopisnej foliantaj, wot jeho ruki pisanaj: 1. jedyn z l. 1827 z 378 stronami a z napisom wonkach na zwjazku Deutsch-Wendisches Worterbuch Tom 1. A-G a nutøka na titulnym ³opjenje: Njemsko-Sserski Ss³ownik wot Handrija Sejlerja 1827. - 2. druhi z l. 1830, Maæ. knih. rukop. A 33 z napisom "S³owow zbìrka". Spod¼iwne je, zo ani tón ani tamny wot dra. Pfula wuceàpany njebu, tak zo so tam w¹elake s³owa namakaju, kotre¾ w Pfulowym s³owniku njestoja.-
Zejlerjowa rìè je jednora a jasna, wobrazna a ¾iwa, myslam a zaèuæam pøimìrjena, ¾enje subjektivnje barbjena a dosæ husto reèi na¹ich narodnych pìsni podobna. Z jich pok³adneho ¾ór³a èìra wón nimo znajomosæe ludoweho ducha njezaprahnite mocy za swoje pìsnje a basnje a zlo¾uje so z wosebitym wumje³stwom po jich pod³o¾kowych prik³adach ¾adajo swojemu serbskemu ludej nì¹to poskiæiæ, ¹to¾ by tón cyle a po w¹ìm za swoje pøipózna³ a sebi bjeze w¹eje æe¾e hnydom a do cy³a pøiswoji³. Runje z tutoho wotpohladanja pak wukhad¼a na druhej stronje mjeñ¹a a wjet¹a s³abosæ nìkotrych jeho pìsni te¾ z èasa jeho najwy¹¹eje pìsnjeàskeje twórnosæe, a njedospo³nosæ w¹elakich jeho rymow, runje¾ wón hewak jara lohko, prawid³ownje a wumje³scy derje rymowaæ rozumje¹e, wo èim¾ mnohe jeho pìsnje swìdèa. A z teje sameje pøièiny te¾ so njestrachowa¹e hdys a hdys pøi sk³adnosæi abo k po³o¾enju rymowanja dialektiske, wosebje holanske twórby a s³owa prijimowaæ, ¹to¾ smìd¼e¹e sebi hi¾o tohodla æim skerje dowoliæ, doke³¾ za èas jeho najp³ódni¹eje basniskeje d¼ì³awosæe na¹a pisomna rìc hi¹æe tak kruæe postajena, wobmjezowana a wudokonjana njebì ka¾ d¼ensa. Hewak, bì¹e Zejleà kruty sudnik wup³odow swojeho ducha a porjed¼e¹e na w¹elakich pìsnjach mnoho a husto, ¹to¾ je z jeho zawostatych rukopisow a zakhowanych listow na Kocora a Smolerja jasnje wid¼eæ. Te¾ mamy, z najmjeñ¹a wot l. 1860, wìstu mìru, kak wysoko wón sam tu abo wonu pìseñ a baseñ wa¾e¹e, w tym, hd¼e ju wón wozjewiæ da. Najwudokonjeni¹e mjenujcy podawa¹e wón do "Èasopisa Maæicy Serbskeje", mjenje dokonjane do "£u¾ièana" a w¹ìdni¹e do "Serbskich Nowin"; pìsnje, ki¾ pak z cy³a jeho spodobanje njenamakachu, ¹lapi wón do rukopisneho, resp. papjerneho kuæika we swojej studowaàni, hd¼e¾ zakryte a zabyte wostachu, doni¾ je my tam njewuæe¾echmy.
A wa¾nosæ Zejlerjoweho basnistwa wotpoèuje bjez dwìla w tom, zo wón maæiznu k swojim pìsnjam z pøirody a ze serbskeho wjesneho ¾iwjenja bjerje a zo ju wón we wótèinskim, èistoserbskim a pobo¾nym køesæanskim duchu zapøimuje a wobd¼ì³uje. Ze swojim wótrym, wotewrìnym wokom wid¼e¹e wón, kak h³uboko je na¹emu ludej swjata lubosæ k Bohu a nì¾na, pøelubozna lubosæ k bo¾ej stwórbje do wutroby za¹æìpjena, a wón jako prawy syn serbskeho naroda wobsed¼e¹e tute jeho samownosæe sam w najwy¹¹ej mìrje: wón wobked¼bowa¹e ¾iwjenje stwórby jara domyslnje a dowæipnje a rozumje¹e jo nam basniscy w najrjeñ¹ej podobje predstajeæ. Wo tym swìdèa nimo mnphich jednotliwych pìsni wosebje jeho "Poèasy", kotre¾ su najlìp¹i dopokaz jeho h³ubokeho zapøijeæa bo¾eje stwórby a jeho basniscy tworjaceje mocy. Serbske domjace a rataàske ¾iwjenje z narodnymi wa¹njemi a swjed¼enjemi na¹eho luda matej za pod³o¾k wosebje "Serbski kwas" a "Serbska meja": tu ka¾ druhd¼e Zejleà mìrnje a wìrnje bjeze w¹ìch wotpohladow date serbske wobstojnosæe wopisuje a w plastiskich, te¾ jednoremu èitarjej zrozumliwych wobrazach tak ¾iwje a zajimawje nam pøed woèi staja, zo so nam zda, jako bychu so pøedmjety a podawki wot njeho wobspìwane pøed nami wupøesæìra³e a stawa³e a jako bychu jeho serbske wosoby ¾iwe pøed nami khod¼i³e a skutkowa³e; Zejleà je swój serbski lud nanajlìpje zna³ a z najhorcy¹ej, èistej lubosæu swojeje nì¾neje, nadobneje wutroby wo nim aza njón basni³; jeho pìsnje dawaju nam woprawd¼ity wobraz serbskeho luda samoho, kajki¾ wón je ze swojej sprawnej, pobo¾nej, ale nic pobo¾nostkowej myslu a ze swojej swìru. Tu¾ ¹tó¾ chce serbski lud nic jeno w jeho zwonkownym, ale te¾ w jeho znutøkownym ¾iwjenju spóznaæ, tón namaka k tomu najkrót¹i, najnjemylni¹i a najlubozni¹i puæ w Zejlerjowych pìsnjach a basnjach. - A ze swojej swìrnej lubosæu k serbskej zemi za¹æìpuje Zejleà serbskemu ludej samemu lubosæ k domowinje a k maæeànej rìèi, kotru¾ wón znaje¹e a wumje³scy na³o¾owaæ wìd¼e¹e w prìnjotnej cy³osæi a cunjosæi ka¾ ¾adyn z jeho rowjeñkow. To pøipóznawaju te¾ wulcy wukrajny kriticy, ka¾ na pø. pólski spisaæel hrabja Stanis³aw Mieroszowski, ki¾ mi wo Zejlerjowym pìsnistwje takle pisa¹e: "Ja èitam tute wabjawe idyle z cyle wosobitej radoscu - lubozne su wone ka¾ nalìtnje kropaèki, mejske zwónèki, njezapomnièki, fija³ki, nalicki a druhe ma³ke, nì¾ne pólne kwìtki, kotre¾ nas ze swojej graciju, nì¾notu a poni¾nej elegancu zwjeseluja. Wulka wustojnosæ k temu s³u¹a, nì¹to woprawd¼e rjaneho a nadobnehopo wa¹nju ludowych pìsni tak zbasniæ, zo pola luda te¾ spodobanje a lubosæ namaka - a Zejleà je, myslu, tutu wustojnosæ w najwy¹¹ej mìrje wobssd¼a³" ... Haj, tutón posudnik ma cyle prawje: na¹ Zejleà je ludowy basnik w najlìp¹im a najwy¹¹im zmys³u s³owa; èistoludowy a dospo³nje serbski kharakter jeho pìsni je jim puæ do srjed¼e na¹eho luda pøihotowa³ a Zejlerja kó¾dej serbskej wutrobje tak lubeho a sympatiskeho sèini³ ka¾ dotal ¾adneho druheho serbskeho basnika.
Dr. E. Muka w Zhromad¼. spisach Zejlerjowych.
zpìt na obsah Dal¹í: Ródnej rìèi


text:
Themes List
Rozkłŏd
Features
Subject
Twenty Fourteen
We 2014, nasz wychodny tymat przizwŏlŏ ci zrychtować webplac, co pasuje do kożdyj masziny, a rozkłŏd je snożny i moderny. Rekōmanduj swoja wertownŏ zawartość we klŏtkach abo we suwŏku. Używej trzech widżetowych cōunōw, coby nasztalować swōj webplac i pōmiynić rozkłŏd swojij zawartości ze musterym połnyj szyrokości i zajtōm spōłprŏcownikōw, coby pokŏzać swojich autōrōw. Rychtowaniy dziynnikowygo webplacu nigdy niy było prostsze.
No themes found. Try a different search.


text:
2 minuty szoku w Pilźnie [film z torōma]
Dwie minuty, kere zaszokowały Pilzno i dały drugŏ wygranŏ Trzińcowi. Na poczōntku drugej tercyje tora na 1-0 dlŏ Pilzna terfiōł Lukáš Pulpán, ale nastypne dwie minuty to nokaut Trzińca i 3 tory dlŏ manszaftu ze Ślōnska! Te dwie minuty ustawiōły cołki szpil i HC Oceláři Třinec wygrali we Pilźnie 3-4 (0-0, 2-4, 1-0).
Tory:
1-0 Lukáš Pulpán
1-1 Aron Chmielewski (24:28)
1-2 Ethan Werek (24:37)
1-3 Erik Hrňa (26:34)
2-3 Vojtěch Němec
2-4 Ethan Werek
3-4 Jakub Pour
Wszystke tory możecie ôbejrzeć na tym filmie:
Tera czekŏ jych piōnty szpil we Trzińcu, we sztwŏrtek, 11 kwiytnia. Grŏ sie do 4 wygranych szpilōw, a je 2-2.