text:
ÔDCIEPNIYŃCI - ŚLŮNZOKI DALIJ NIÝ UZNOWANI
Bez Ślůnsk przeszły fale protestůw a akcyj, we kerych ludzie pokozywali, jako sie czujům tak potraktowani bez polskich politýkerůw. Wszysko skiż tego, co juże nostympny roz we Warszawie Poloki uzdali, iże Ślůnzokůw niý ma.
Wto sie choć trocha ôriyntuje, na zicher kapnie sie po drabku, iże jakiś czos tymu bůła festelno kampanio, we keryj zbiyrało sie podpisy pod ustowům ô uznaniu Ślůnzokůw za etniczno myńszoś. Po dugi drudze tego projektu, a czosie, kery musioł łůn doczkać, w kůńcu politykery na niego wejrzeli.
Niýstety słůnczune syjmowe kůmisje: administracje a sprow wewnyntrznych ai nacjůnalnych a etnicznych myńszości, uzdały, iże projekt je niýzasadny. Potyn stykło, iże klepli to na wiyjskij syjmowe politykery, a wszysko sie skůńczůło.
A przinajmij dlo tego projekta ustowy. Bo Ślůnzoki dalij sům, chocioż we Warszawie niý poradzům tego uwidzieć. Take snokwianiý je tym barzi śmiyszne, iże na ôstatnim Powszechnym Spisie we 2011 bezmaś 850 tysiyncy ludzi zdeklarowało sie jako Ślůnzoki.
A chocioż same Poloki nos tyla porachowali, to jakoś dali nos niý poradzům uszanować a uznać noszy kultůry, godki a prziznać nům prowa a akuratny prowny sztatus. Prowda sam je tako, iże we takim państwie niý ma leko zachować noszyj Ślůnskij tożsamość a społyczności.
Co by jednako niý godać, trza pamiyntać, iże nojwiyncy zoleży ôd nos samych. Muszymy ôsmolić wszyskich politykerůw a dalij chować swoje trodycje, kultůra a godka. Dalij muszymy być Ślůnzokami.
BYTŮŃ NOJPIYKNIYJSZY – WE TOUR DE POLOGNE
We kůnkursie na nojpiykniyszy sztad 73. Tour de Pologne Bytůń dostoł piyrszy plac. Co interesant nůminowany bůł tyż Chorzůw.
Kej bez Bytůń 13 lipca przejyżdżali rynery skiż 73. Tour de Pologne, wszysko prezyntowało sie na prowda super. Na placu Sobieskigo sbajslowano bůła szpecjalno prymio a ludzi kibicowało na prowda hołda.
Tuż niý ma sie co dziwować, iże wszysko to uostało docyniůne a Bytůń wroz ze Chorzowym bůł nůminowany we kůnkursie na „Najpiękniejsze Miasto 73. Tour de Pologne”. I udało sie. Dziynka frekwyncji, atmosferze a inkszym atrakcjům Bytůń uostoł nojpiykniyjszym Miastym Prymie we tym latośnym wyścigu. Ôprůcz Miasta Prymie, prajsy dotały tyż Krakůw za nojpiykniyjsze Miasto Etapowe ai Radzymin za nojpiykniyjsze Miasto Sztartowe.
Wożne sam tyż je to, iże dziynka tymu Bytůń pokozuje, iże moge być atrakcyjny, a ludzie mogům uboczyć we Bytůniu coś wiyncy. Plac, kaj werci sie jechać, być, miynszkać. Mono take strategie dokludzům zaś te stare ślůnske miasto do downyj świytności.
TALENTIADA – CZYLI MIEĆ GRAJFKA
Juże nostympny roz we Sztad Kultůr Cyntrum Karolinka we Radziůnkowie sbajslowano uostała Talentiada. Co interesant latośne Grand Prix dostała 10-letnio Oliwia Kopiec ze Radomska.
Artystůw poradzi sie tam trefić co niý miara. I tych barzi znanych i tych myni. Kożdy s nich jednako festelnie cyni muzyka a swoja grajfka do śpiywanio. Wszyscy łůni pokozali sie na binie Sztad Kultůr Cyntrum Karolinka we Radziůnkowie, skiż sbajslowanyj tam Talentiady.
A chocioż poczůntkowo kůnkurs bůł do ludzi ze Radziůnkowa a ôkolic, to teroski przijyżdżajům sam juże ludzie ze cołki Polski. Choby dejmy na to Oliwia, kero je ze Radůmska, a na latośnyj edycji niý ýno wygrała we swoij kategorji wiekowyj, ale dostała Grand Prix Talentiady 2016. Jak widać szansa mo kożdy.
ÔRKESTRA KWK POKÓJ – GRO A SPŮMINO
Przi grubach zowdy bůły ôrkestry. Ôd dowiyn downa grały łůne na roztomajtych fajerach, barkůrkach ai we ôstatnij drůdze czowieka. Beztuż mało wto na Wiyrchnim Ślůnsku niý zno ich muzyki.
Jednům ze nojstarszych ôrkestrůw we Rudzie Ślůnski je ta ze gruby KWK Pokój. Juże wiyncy jak 20 lot jejij dyrygyntym je Jacek Kampa, dlo kerego muzyka to coś wiyncy niźli hobby abo robota. Niy ma sie co w sumie dziwować, bo niý roz průby trwajům nawet po pora godzin. Jednako kożdy sam powiy, iże festelnie wożne je, coby trynować swoja grajfka, bo ôd tego dopiyro prziłazi efekt.
Take trefy to niý ýno robota a průby. To tyż godka ô fusbalu, robocie a żywobyciu. Ludzie sie kamracům i to niýzoleżnie ôd pokolynio. Tak sam je ôd downa.
A chocioż trodycjo to już niý mało, to poleku sie juże traci. Wszysko skiż tego, co coroz myni je tych grubůw, a te co uostowajům, majům coroz ciynży. Beztuż ôrkestry tyż majům finans a organizacyjne problymy. Coroz ciynży je im utrzimać ta kultůra przi takim fechtingu globalizacje.
A to niý ma dobro informacjo, bo forsztelować się ô grubskij kultůrze bez ôrkestrůw, niý ma leko. Jako miała by być Barbůrka bez granio ôrkestry? Jako we Rudzie Ślůnski bydzie wyglůndać przyńscie do kościoła 4 decymbro? Lepi coby my niý musieli tego sprowdzać.
PARKOWAĆ NA SOLIDARNOŚCI – ÝNO KAJ?
Miynszkańce bloku ze Solidarności 30 na Halymbie we Rudzie Ślůnskij majům już poleku na prowda doś. Bo chocioż niý ma kaj auta postawić, to co by niý robili parkplacůw niý poradzům załatwić.
Ô tym, iże przi Solidarności 30 na Halymbie je na prowda ciynżko stanůńć, to chyba niý trza żodnego przekůnywać, wto choć roz chcioł tam stanyć. Co sam dużo godać. Styknie wejrzeć sie jako sam wyglůndo po połedniu. Coby kajś swoje auto uostawić, niý roz trza je postawić na trowniku. Poradzi sie tyż uoboczyć dostawczoki postawiůne kaj nikaj.
Jako godajům miynszkańce, stykłoby postawić znak, że je to parkplac ýno dlo miynszkańcůw abo ýno do ôsobowych autokůw. Cuż kej niý poradzům nic zwojować a bezto ôdezwali sie dů nos. My zaś poszli do spůłdzielnie Luiza, kero zarzůndzo tym placym. Ôdpowiydz dostali my prosto: niý ma możności prownych, coby take coś zrobić. I szlus.
Nawet idyjo zrobiynio tam takigo rýchtých parkplacu tyż niý ma ponoć tako leko. Bo chocioż trza by bůło tam ýno utwardzić tyn plac a wydzielić place na parkowanie, to jako tublikuje nům spůłdzielnio, we Funduszu Remontowym niý ma na to piniyndzy, a bezto niý idzie zlecić takij roboty.
Tuż jako widać, narazie ciynżko bydzie co zwojować, chyba że snojdzie sie jakiś istny, kery wymedytyruje jakoś ekstra idyjo na tyn problym. Bo jako to godajům, ponoć styknie ýno chcieć.
ÔDPOWIYDZ NA LIST – NOWY PROJEKT FERAJNY ŚW. FILIPA NEREUSZA
Ferajna św. Filipa Nereusza we Rudzie Ślůnski bajsluje nostympny projekt. Cwekym akcje „Odpowiedz na list” mo być uwrażliwiyniý na sytuacjo syniorůw ai łůnczyć pokolynia.
Nowo kampanio Ferajny św. Filipa Nereusza průmuje tyż ekstra przirychtowany filmik. Mo łůn po krůtce pokozać, na co je bajslowano ta społyczno akcjo. Cołkim cwekym projekta „Odpowiedz na list” je coby starziki szkryfnyli list, a modzi na niego ôdpedzieli. Zadaniý jednako niý bůło take leke, bo jako naszkryflać list do niý wiadůmo kogo? Tak po prowdzie żodyn ze nadawcůw niý wiedzioł do kogo trefi ta wiadůmośc, ani wto na nia ôdpowiy.
Akcjo je interesantno i na zicher we wercie jak i inksze akcje tyj Ferajny. Toć juże ôd 4 lot je dejmy na to realizowany projekt Syniorzy i pomoc. Dziynka świytlicy trefić sie mogům modzi ze starzikami, a bezto lepi poznać.
ÔBYWATYLSKE LEKCYJE – Ô LOKALRYGIÝRŮNGU
We Gýmnazjum nr 9 na Halymbie we Rudzie Ślůnski poklůdzůno bůła ôbywatylsko lekcjo. Dziynka tymu szkolorze můgli sie wywiedzieć miyndzy inkszymi jako wyglůndo lokalrygiýrůng, a co trza zrobić, coby pomiynić swůj plac.
Akcjo ôbywatylskich lekcyj je kludzůno ôd ôktůbro tego roka dlo szkolorzy ze gýmnazjunůw a szulůw ponadgýmnazjalnych. Uostatnio tako lekcjo mieli szkolorze ze Gimnazjum nr 9 na Halymbie we Rudzie Ślůnski.
Poradzili łůni sie tam wywiedzieć czegoś ô geografi, kultůrze a historyji tego regiůnu A przinajmij ze toeri. Potyn we praktyce můgli uoboczyć, jako pomiyniać swůj regiůn a jako budować ôbywatylske społyczyństwo. Sam materioł umioł być na prowda interesantny, bo mioł przede wszyskim pokozać, iże juże we takim wieku, idzie wpływać na swůl plac a lokalno społyczność.
Dlo uczystnikůw sbajslowany tyż je ekstra kůnkurs „Nasz pomysł na Śląsk”, we kerym szkolorze majům przirychtować swoje projekty na budżet ôbywatelski. Po ôcynie, autory nojlepszych idyjůw bydům můgli we finole przedstowić je przed kůmisjům a pokozać, iże tako inicjatywa moge pomiynić ślůnsk na lepsze. Przi tymu bydům musieli tyż wykozać sie wiedzům, bo czeko na nich ekstra quiz.
Dlo nojlepszych, wiadůmo, bydzie nagroda. Jednako my miarkujymy, iże nojlepszym dlo tych modych bydzie nauka, iże coby pomiyniać świot, trza samymu sie za to chycić. Jako to sie godo, kej czegoś niý idzie, to to zmiyń.
KŮNTROL HARMOZI A HASIO – SZUCMANY MOGŮM PRZIŚ DO KOŻDEGO
Coby sprowdzić, czym je polůne we piecu, Szucmany ze Rudy Ślůnski mogům prziś na kůntrol. Wtedy trza pokozać, co robiymy ze harmoziami a jake můmy hasie.
Prziszła zima, a we haupie trza zaś grzoć. Niýkerzi muszům rozpolić we piecu, coby buło cieplij. A czym we tym piecu polům, to sprowdzům Szucmany. We Rudzie Ślůnski mogům łůni prziś na kůntrol, kej miarkujům, co poli sie tam niý ýno wůnglym, abo kej wtoś przekoże im, iże ze keregoś kůmina leci dziwnie czorny dym.
Wtedy Szucmany mogům zaklupać do naszyj haupy a przekludzić kůntrol. Przi tymu mogům powołać fachmana ôd takich rzeczůw, coby dobrze uzdać, czym we piecu sie tak rýchtých poli. Trza przi tymu pamiyntać, iże sprowdzić mogům niý ýno hasie, nale tyż wywiedzieć sie co robiymy ze harmoziami.
Werci sie sam tyż jeszcze pedzieć, iże take kůntrole sům kludzůne zgodnie ze prowym. Utrudnianiý takigo dziołanio zaś moge skůńczyć sie "byzuchym" policje a nawet korowodami przed sůndym.
Beztuż dlo świyntego spokoju, lepi polić tym, czym wolno, a niý tym czym ýno idzie. Tym barzi, iże bezto niý bydymy truć inkszych a notory.


c: text/html

text:
februar 2019
Posedźenje Serbskeho sejma: Zhromadne dźěło z Domowinu wobkrućene, wobzamknjenja mjez druhim wo spěšnych naprawach w serbskorěčnym kubłanju
Posedźenje Serbskeho sejma we Wulkim Ćisku (09.02.2019) je so zahajiło ze zwjeselacym podawkom ...
Dale čitać Posedźenje Serbskeho sejma: Zhromadne dźěło z Domowinu wobkrućene, wobzamknjenja mjez druhim wo spěšnych naprawach w serbskorěčnym kubłanju
Zetkanje ze chocebuzkemu gornym soltara knez Kelcha
06.02.2019
Dale čitać Zetkanje ze chocebuzkemu gornym soltara knez Kelcha
Přeprošenje na zjawne posedźenje Serbskeho sejma
09.02.2019 w žurli hosćenca „Do zeleneho wěnca“ we Ćisku wot 13 hodź.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Janšojce (HA/SN). Hromadźe z wjesnymi zastupjerjemi je předsydstwo župy Delnja Łužica wčera w Janšojcach wuspěšny festiwal serbskeje kultury wuhódnoćiło, na kotryž móžachu před štyrjomi tydźenjemi něhdźe 8 000 wopytowarjow w tejle delnjołužiskej wsy witać. Wutrobnje dźakowaše so župan Harald Koncak tamnišej Domowinskej skupinje, wjesnej młodźinje a mnohim dalšim pilnym pomocnikam. We wsy samej běchu ideju zrodźili, wuhotować swjedźeń składnostnje 70lětneho wobstaća Domowiny w Delnjej Łužicy a 25. róčnicy załoženja tamnišeje župy. Mjez druhim z erta šefowki Janšojskeje młodźiny Silvy Oehlertojc su čłonojo předsydstwa zhonili, zo sej wjesnjenjo swjedźeń jara chwalachu, wosebje pokazanych serbskich nałožkow a mnóstwa narodneje drasty dla.
Kaž předsydstwo wčera wobzamkny, přistupi župa Delnja Łužica mjezynarodnej organizaciji za přewjedźenje folklornych festiwalow CIOFF, kotrejž Domowina hižo přisłuša. Dotal je mjeztym rozpušćeny rejwanski ansambl Pśijaśelstwo Delnju Łužicu tam zastupował.


text:
Na digitalnym twarnišću chcedźa nowu techniku wupruwować
Wojerecy (SiR/SN). Město Wojerecy budźe za něšto měsacow dźěl wobšěrneho slědźerskeho programa Drježdźanskeje Techniskeje uniwersity. Tón zaběra so z wobłukami twarstwo, jězdźenje a lětanje z dalnowodźenymi a awtomatiskimi techniskimi systemami.
Połdra lěta trajacy Wojerowski slědźerski projekt, tak mjenowany „digiBauHoy“, chcedźa wot nazymy na pospytnej płoninje Ćišćanskeho industrijnišća přewjesć. Nadrobnosće su tele dny we Wojerecach rozłožili. Přepytować budu, kak móža twarske jězdźidła a mašiny wotdaloka posłužować a wodźić a kak hodźa so jednotliwe mašiny hromadźe z druhimi do syće zwjazać.


text:
Pod Čornobohom/Unterm Czorneboh. Historische Begebenheiten und Geschichten aus der Gegend rund um Hochkirch, wudał a z hornjoserbšćiny přełožił Marko Grojlich, 2. nakł. 2022
Bukecy swjeća lětsa 800. róčnicu prěnjeho naspomnjenja. Składnostnje jubileja je wušoł dalši nakład čitanki »Pod Čornobohom – Unterm Czorneboh« z historiskimi powěsćemi a stawizničkami z Bukečanskich kónčin, kotruž je před dźesać lětami wudał Bukečan Marko Grojlich. Kniha je tehdy jara dobry wothłós našła, wosebje w tamnišej němskej ludnosći, wšako je čitanka přezcyłna dwurěčna. Wudawaćel sam je wubrane serbske teksty do němčiny přednjesł, w nadźiji, zo so ludźo we wsach pod Čornobohom na swoje serbske korjenje dopomnja, zo je njeprěja, zo so snadź samo k nim přiznaja. Kniha skića zajimawy dohlad do žiwjenja ewangelskich Serbow na ranje a na połnóc Budyšina w druhej połojcy 19. a prěnjej połojcy 20. lětstotka.
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.
»Potom je wójna wudyriła a je jasnje było, zo njezměju žanu domiznu, do kotrejež móhł so nawróćić.«
Dušan Hajduk-Veljković Foto: Lubina Hajduk-Veljkovićowa
Rozmołwa z lektorom za bosnišćinu, chorwatšćinu a serbišćinu na uniwersitomaj w Lipsku a Halle-Wittenbergu, spisowaćelom, přełožowarjom a tołmačerjom Dušanom Hajdukom-Veljkovićom wo pochadźe, cuzbje a hdźe so doma čuje
Wy sće wotrostł w Běłohrodźe, potom do Saarbrückena ćahnył a bydliće mjeztym wjele lěta w Lipsku. Hdźe čujeće so doma?
Jenož w Lipsku.
To rěka Waša krajina dźěćatstwa wjace žanu rólu za Was njehraje?
Wona hraje jara wulku rólu, ale jenož jako rjana dopomnjenka. Je to tajki reservoir, z kotrehož swoje ideje za literaturu wozmu. Žiwjenje w Juhosłowjanskej je za mnje hižo lětdźesatki nimo.
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.
»Druhdy wobžaruju, zo serbšćinu tak derje njewobknježu, zo móhł w tutej rěči sonić«
Rozmołwa z etnologom dr. Robertom Lorencom wo pochadźe, krajinje dźěćatstwa a dwurěčnosći
Wy sće we Wuježku wotrostł, potom wjele lět w Berlinje bydlił, potom zaso we Wuježku a nětko w Zhorjelcu. Čehodla sće so za tute město rozsudźił?
Rozsud za Zhorjelc měješe hłownje swójbne přičiny. Wotnajimane bydlenje při Čornobohu bu přewuske a běchmy tež pytnyli, zo so to z cyle zanjesenej wjesku tohorunja stajnje njehodźi. Potom bě jasne, zo ma to tola měšćanska kónčina być, hdźež móžeš lóšo kontakt k druhim ludźom nawjazać. A Zhorjelc bě za nas najzajimawši. Mamy pak we Wuježku hišće zahrodu z dowolnosću za twarjenje, njebě to potajkim doskónčne rozžohnowanje.
Jako sće so do Wuježka nawróćił, běše to hišće samsna wjes, kaž sće ju ze swojeho dźěćatstwa znał?
Mějach tam rjane dźěćatstwo. Husto słyšiš, zo chcedźa ludźo preč do města a žiwjensku staciju za sobu wostajić, dokeIž jim druzy na čuwy du. To wšak su zwučene naratiwy. Pola mje to tak njebě. Dźěch studija dla a njejsym zwisk k nakrajnej kónčinje abo do Wuježka přetorhnył. Mějach pozitiwne začuća za wjesku a mam je přeco hišće. Tež swoje magisterske dźěło sym wo Łužicy pisał. Bě přeco jasne, zo mje tema kónčiny dale zaběra.
»Tutu swobodu nochcych spušćić«
Rozmołwa z w Eula pola Nossena bydlacej wuměłču Maju Nagelowej wo pochadźe, distancy a hdźe so doma čuje
Wy sće w Złyčinje, Berlinje a Budyšinje wotrostła. Při Wašim wuměłskim skutkowanju so hola pola Złyčina časćišo jewi? Je Was tute městno bóle wobwliwowało hač te druhe?
Hola a tamniši ludźo su mi jara bliscy. Sym so jako dźěćo kóžde lěćo w šulskich prózdninach do Złyčina nawróćiła, dokelž staj dźěd a wowka tam bydliłoj. A přez zwjazanosć z mojej swójbu běchu Łužica, Budyšin a Złyčin wažne, rum mjez tutymaj městnomaj, hdźež běchmy husto z kolesom po puću. To je so zašćěpiło, to bě kontinuita.
Hodźi so rjec Łužica je Waš pochad, ju nosyće we sebi?
Haj, to hodźi so bjezdwěla takle rjec. Na tamnym boku sym tež rady w Berlinje, dokelž sym jako dźěćo w Berlinje žiwa była. Tež tam čuju so doma, toho sym so jako dźěćo tež nasrěbała. Sym rady w Berlinje a tohodla sym tam tež wěsty čas po studiju bydliła.
A nětko sće w Eula pola Nossena žiwa. Trjebaće distancu k Łužicy, tutón wid wotwonka, zo byšće so jako wuměłča łužiskim temam wěnować móhła?
Za mnje je distanca poprawom cyle dobra. W Berlinje sym zwisk k serbsce rěčenju zhubiła, ale nic k serbskemu docyła. Tam běchu knihi, tam bu spěwane, dawachu zapřijeća, rěčne wobroty, nałožki, swójbne rituale, kiž mějachu z tym serbskim činić. Jako so jako młodostna do Budyšina nawróćich, běše to, dokelž bě to serbske stajnje prezentne, kaž nawrót domoj. Mějach pak hinaši wid, wěsty wotstawk. Za wuměłske tworjenje je to cyle derje, přinjese wěstu njewotwisnosć, njeběch dźě nihdźe zawjazana. Njezačuwach žadyn ćišć – njeje snano cyle prawe słowo za to –, tohodla móžach lochce z tym wobchadźeć. To je bohatstwo za mnje, bjez toho zo čuju so někomu winowata. Móžu swobodnje z tym wobchadźeć. To je moja lěpšina, při čimž móže zwjazanosć tež rjana być. To wšak je wotwisne wot toho, što z toho činiš.
»Domownja móžo byś wěcej nježli jano meštno«
Rozgrono z wuměłcowku a muzikaŕku Marion Kwicojc wó domowni, póchadu a móžnosćach we wuměłstwje se zwurazniś
Wy póchadaśo z Bórkow, sćo pak južo wjele lět w Lipsku žywe. Źo cujośo se doma?
Pópšawem cujom se na wobyma městnoma doma. Doma, to jo teke we Łužycy pla starjejšeju, rowno tak ako how w Lipsku. Njeby pak kśěła bydliś w Chóśebuzu, how w Lipsku se wěcej tšoj. How mam teke tśi muzikowe projekty z tudejšymi muzikarjami, źož irsku, šotisku, amerikańsku pśewažnje koncertantnu folkmuziku grajomy ze žeńskecym trio »Isle of Sounds«, rusku a serbsku rejowańsku muziku z trio »Kupazukow« a srjejźowěkowu rockowu muziku z band »Ohrenpeyn« na jawišćo spórajomy. W toś tom nastupanju w Błotach tak derje njewuglěda, rownož jo teke tam móžno, we wěstem ramiku muziku gótowaś. Tak som cesto we Łužycy, źož grajom teke solistiski na akordeonje a gitarje pśi cołnowanjach abo mjeńšych zarědowanjach. Pśi tom profitěrujom teke wót serbskich spiwow. Ja znajom pśisamem wšykne spiwy, kenž tam raźi spiwaju. Mimo togo som za Rěcny centrum Witaj pšawidłownje we Łužycy, aby na se wótměnjajucych městnach ze źiśimi muzikopedagogiski źěłała a gromaźe muzicěrowała.
W zwisku z morjenjom Georga Floyda dóńdźe w USA k demonstracijam, hdźež so wobdźělnicy raznje přećiwo rasizmej wuprajichu. Zdobom buchu pomniki kolonizatorow spowalene a tež na polu kultury so něšto hibaše. Mjez druhim je streamingowy portal HBO Max nachwilnje film »Vom Winde verweht« předstajenja rasizma dla z programa wzał z argumentom, zo jewja so w nim zestarjene kulturelne zhladowanja. Mjeztym jón z předsłowom profesorki Jacqueline Stewart, kotraž předstajenje njewólnistwa w filmje do konteksta staja, zaso poskićuja. Hižo někotre lěta so tajke diskusije tež na polu literatury wjedu. Přikład za to je kniha »Huckleberry Finn« Marka Twaina z lěta 1885. W njej wustupuje 219 razow n-słowo, kaž so čornuch mjeztym w jendźelšćinje husto mjenuje, a bu namjetowane je z »njewólnik« narunać, zo njeby so šulerjam rasizm přikubłał. Tež w Němskej so něšto hiba. W Berlinje so »Mohrenstraße« na »Anton-Wilhelm-Amo-Straße« (němski filozof afriskeho pochada) přemjenuje. A w sakskej tworni Bautz’ner Senf & Feinkost GmbH produkowana cyganska juška ma bórze nowe mjeno dóstać, po tym zo su so zastupjerjo Sinti a Roma hóršili, dokelž maja pomjenowanje Cygan za zacpěwace.
▶ Spěchowańske myto Bogumiła Šwjele
W slědnem wudaśu Rozhlada rozpšawichmy wó pósćenju Maśicnych mytow. Smy pak zabyli na wuznamjenjoneju spěchowańskego myta Bogumiła Šwjele pokazaś. Z nim wuznamjeništej se Jennifer Kretschmar za źěło »Das Leben und Wirken Mato Kosyks in Deutschland und Amerika« a Fritz-Erich Schewelis za źěło »Šanse za WITAJ-góle w towarišnosći«.
▶ Mjezynarodny wuměłski projekt
»Czytelnia Szkicowników« rěka wuměłski projekt, kotryž wobhladuje skicy a skicowe knihi jako wažny dźěl wuměłstwa. K tomu su so wot 2015 wustajeńcy a akcije w Krakowje, Częstochowje, Lublinje, Zakopane, Opole a Rzeszówje přewjedli. Nětko pytataj iniciatoraj wuměłcow z Pólskeje, ze Słowakskeje, z Čěskeje a Łužicy, kotřiž bychu pod hesłom »Jedne lěto w žiwjenju« přez cyłe lěto 2021 skicy zhotowili. K tomu je 2022 wustajeńca w Krakowje planowana. Akcija ma tomu słužić mjezynarodne kontakty mjez wuměłcami nawjazać a wudźeržować. Zajimcy móža so pola Adama Rokowskeho (http://www.artpower.pl/adam-rokowski/a60/) abo Szymona Wiatra (https://szymonwiatr.pl/) přizjewić. Dalše informacije k wuměłskemu projektej nańdźeće tež pod https://www.facebook.com/CzytelniaSzkicownikow/.


text:
Wopřijeće „avatar“ jewi so tule jako terminus technicus. We fachowej rěči indologije kaž tež nabožnych wědomosćow wopisuje hesło wšelake manifestacije boha resp. inkarnacije duše po předstawje hinduizma. Po tym modelu „pućuje“ wosobina wot žiwocha k žiwochej resp. wot tak mjenowaneje entity k entiće. Dalša interpretacija je, zo „zalěze sej“ bójske wědomje do swětneho ćěła. Wobkedźbujo ličbowu mystiku a z njej zwisowacu kosmologiju hinduizma to naposledk rěka, zo je kóžda/kóždy hižo wšitko a kóžda/kóždy był.
Jendźelšćina, kotruž prof. Wink we wšitkich swojich inkarnacijach nałožuje, je mjeztym dominowaca rěč wědomosće. Přiběrajcy wona bjez gramatiskeho genusa wuńdźe. Wotpowědnje so „avatar“ tu takrjec njezeserbšćeny a njesplažny wužiwa.
W tutej kolumnje powědaja štyrjo redakciji SN znaći mjezynarodni awtorojo, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Wuměłscy eksperća a fachowcy za wustajeńcy su so wo to starali, zo so Semperowa galerija w nowym swětle błyšći. Telko dźiwa a požitka tu hižo dołho wjace dožiwił njejsy. Galerija starych mištrow bě drje hižo přeco něšto cyle wosebiteho. Hačrunjež tam snano zyma abo trochu ćěmno było, hač wopyta ju wjele abo mało ludźi – galerija wosta stajna městnosć wosebiteje wabiwosće. Nětko pak je wustajenišćo hišće wyši schodźenk docpěło.
Załožena wot sakskich kralow słuša zběrka k najsławnišim a najwoblubowanišim na swěće. Mjez druhim tohodla, zo žane rubježniske wuměłstwo njewopřijima. Wšitke eksponaty su prawdosćiwje a wěcywustojnje nabyte abo darjene, a hižo za čas kralow běchu zjawnosći přistupne. Snano je to tež přičina, čehoždla su kralojo w Sakskej chětro woblubowani. Woni běchu so stajnje sylnje za kulturu zasadźeli. Jeničce knježeše-li wójna abo wulka woda, zběrku zawrěchu. A wšitcy so wo wobstatk starosćachu.
Słuša k najsławnišim a najwoblubowanišim na swěće
„Bautzen – Glanz und Tragik einer ostdeutschen Stadt“ rěka kniha Heidelbergčana Hansa-Jörga Staehle. Budyšan Robert Maćij je sej ju wobhladał a přečitał.
Čehodla Budyšin dźensa tajki je, kajkiž nastupajo „měšćansku struchłosć“, komercializaciju zjawnosće a politiskeho pačenja je? Tomu chce so w nakładnistwje „regionalkultur“ wušła kniha „Bautzen – Glanz und Tragik einer ostdeutschen Stadt“ wěnować. Hans-Jörg Staehle njeje ju jenož napisał, wuhotował, sadźbu zestajał, wobrazy fotografował abo fotomontaže stajał, ale najskerje, kaž je w tym nakładnistwje z wašnjom, wudaće ze swójskeje kapsy zapłaćił. W partnerskim měsće Budyšina Heidelbergu bydlacy a z rodźenej Budyšanku (ze serbsko-němskimi korjenjemi) zmandźeleny Staehle sej mysli, zo je trjeba na přikładźe Budyšina rozswětlić, što w Budyšinje, w bywšej NDR, w zjednoćenej Němskej a po cyłym swěće wopak běži. To docyła tak njezajimawa mysl njeje, dokelž mamy w sprjewinym měsće wšelake hišće bóle přiwótřene konstelacije hač druhdźe. Tomule narokej pak awtor lědma wotpowěduje a hnydom na wšelakich runinach zwrěšći.
„Armin Mueller-Stahl – lět swobody“ rěka wustajeńca swětoznateho dźiwadźelnika, kotraž je wobrazowuměłski přinošk k lětušim Lessingowym akcentam w Kamjenskej Słodarni.
Wjele mjezynarodneje kedźbnosće je Lessingowe město hnydom na so sćahnyło, jako bu znate, zo chce Armin Mueller-Stahl sam na wotewrjenju swojeje přehladki přitomny być. Hižo loni bě wón swoje mólby Kamjenskemu publikumej w tamnišim sakralnym muzeju swj. Hany pod hesłom „Wo basnikach a swjatych“ předstajił, tehdy wšak sam tam njebě. Na wotewrjenje lětušeje wustajeńcy w Słodarni pak přichwata jara wjele lubowarjow wuměłstwa do měšćanskeho dźiwadła. Hladajo na hoberski nawal bě to runje prawy rozsud.
Wowka w nim zahoritosć za molowanje rozpaliła
Serbska pratyja 2020 wěnuje so předewšěm wosadnej wsy Žylow, wopominacej lětsa 720. róčnicu prěnjeho naspomnjenja sydlišća na kromje Błótow. Na titulnej stronje wuhladamy wobraz wo jěcharjach po puću na łapanje kokota; před nimi kroča holcy w delnjoserbskej narodnej drasće z wěncomaj za dobyćerjow, a w pozadku widźimy Žylowski Boži dom. Na zadnjej stronje je foto jěchacych pachołow při hajenju žnjenskeho nałožka. Fotowa reportaža Tomasa Kläbera předstaja na dźewjeć barbnych fotach zwučowanje Žylowskeje wohnjoweje wobory a pěstowanje nałožkow, kaž stej to camprowanje a mejestajenje.
Jara zajimawy je přinošk wo Gräbigojc swójbje, kotraž po generacijach hižo 400 lět w Žylowje bydli. Awtor Gerat Gräbig bě wobšěrnje we wosadnym cyrkwinskim archiwje slědźił a nimo toho stare swójbne fota a wujimkaj wo Gräbigojc z Casnika dodał. Z tójšto wurězkow zestajenej nastawkaj skićitej přehlad wo wšelakich podawkach wjesneho žiwjenja wot lěta 1854 do 1918 a dale hač do 1933. Tajka mała chronika njeje jenož wjesnjanam jara infomatiwna a powučna.
Bjez kófrow
Clemens Bobka
Měrne hromjenje kolijow pjelni so z přeco penetrantnišim šćerčenjom. Nakładny ćah praska přez dwórnišćo. Njeličomne zdónki smala nimo mučneho mjezwoča, wóz za wozom. Mócny přewěw křiwy rjap zlochka třase – steji tam kaž do róžka pójsnjena marioneta.
Hlada do ćmy. Sćin jeho čapki chowa zapadnjenej woči před zymnej neonowej swěcu. Fałdy na čole su hłuboke, křiwe brózdy. Mjez ćeńkimaj hubomaj dymi so napoł wotpalena cigareta. Jeho poslednja.
Zady njeho chwata třepotaca młoda žona přez peron. Krejčerwjene cyby wisaja jej po horbatym chribjeće. Z dołhimi nochćemi sej nerwoznje nadkoleno drapajo so w rozdrětych toflach do ćoplišeje čakarnje kopoli.
W tutej kolumnje powědaja štyrjo redakciji SN znaći mjezynarodni awtorojo, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Běše pak něhdy, zo sćělesni so jedyn z avatarow prof. Winka jako pólski turist w Čěskej republice ...
Njebě dźě to prěni raz, zo poby prof. Wink w Praze. To je tajke rjane město z wulkej uniwersitu, z mnohimi pomnikami, barami a korčmami – a wězo z tunim, najlěpšim piwom swěta.
Za prof. Winka bě samozrozumliwe w Čěskej pólsce rěčeć. Njebě docyła předstajomne, sej piwo hinak skazać hač z formulu „poproszę piwo“. Čěšćina je pólšćinje tak podobna; kóždy ze zapadnych Słowjanow w Čěskej ju rozumi! A přeco je dóstał, štož bě skazał.
LND je njedawno wobrazowy słownik „Swět wokoło nas“ za słuchopisak BOOKii wudało. Sabina Salowscyna je sej dźěćacu knihu z wosebitym poskitkom za nas wotkryła.
Nowostka na knižnym regalu błyšći so w pisanych barbach a narěči hnydom prawu skupinu: dźěći. Njemało, dokelž so hižo na wobalce wotdaloka mała Leńka kaž tež Tadej a Beno na čitarja směja a na dyrdomdeje wabja. Tak móžu wam přeradźić, zo steji Šołćic swójba w srjedźišću nowowudateho wobrazoweho słownika. Tón měri so na maćernorěčnych runje tak kaž na serbšćinu wuknjacych. Kniha je bjezdwěla za kóždu rěčnu kaž tež za wjacore starobne skupiny myslena. Dajće so překwapić.
Z Leńku, Tadejom a Benom po wšědnym dnju
„klawěr – brewěr“ je hesło wosebiteho koncerta, na kotrymž chce znaty spěwytwórc Měrćin Weclich 29. februara a 1. měrca zhromadnje z projektnej hudźbnej skupinu a tójšto hosćimi w Budyskim Kamjentnym domje přerěz serbskeje popularneje hudźby prezentować. Bosćan Nawka je so z nim rozmołwjał.
Knježe Weclicho, hdy sće zakładnu mysličku za koncert zrodźił a što za tym tči?


text:
Z Kokrowa/Kackrow
. 26. maj– kaki kšasny stupny stwórtk. Smy se južo tak na namšu wjaselili. Tu su swěśili w Kokrowje srjejź jsy. Wjele pilnych pomocnikow jo wšykno kšasnje pśigótowało. Ławki za młodšych namšarjow, stoły za tych póstaršych: Kuždemu jo se to spódobnje wugótowało. Rědnje, až smy se mógali z Popojskeje a Gołkojskeje wósady pód bomami w Kokrowje na namšu zmakaś. Pozawnowy chor wósadowu jo grał tradicionalne a moderne štucki. Młoge su se pósmjejknuli pśi titelnem spiwje wót „Games of Throns“. Na namšy su se pśecej zasej namakali w kjarližach a teke w prjatkowanju smužki a słowa kołowokoło „Kněz nejwušy“, „Kral“, a „krona“. Wóne słowa su pśecej byli zwězane z lubosću, swětłom, pšugami, chwalenim, cesću, wutšobu, słyńcom, luštnje byś a se wjaseliś. To klincy optimistiski na kóńcu jatšownego casa. Stupny stwórtk ako znamje za górjejstawanje a do njebjastupjenja ku Bóžemu nanoju, to zlubijo nam naźeju a połnu dowěru za wšo, což pśiźo. Mócny trošt za wěrjecych. Smějomy wjasołe byś. Namšarje su se wjele smjali pśi kafejpiśu a se wulicowali. Jo to było kšasne dopołudnjo.


text:
Na zakończynie rundy łostało już ino szpilać ze Hutnikiem Kraków. Fto niy bydzie umioł być, abo łogl€ndać szpilu, tyn poczito nŏsz Ślōnski LIVE.
Drużina Hutnika łobecnie znajduje sie we strefie spadkowyj i jak nic sie tam niy zmiyni – bo punkty zdobywajôm ino ze przipadku – to bydôm mieli ciynżko sie utrzimać we eWinner II lidze.
Ruch zaś mô seria szpilów bez sfalonygo (2 szpile) i na pewno drużina trynera Jarosława Skrobacza bydzie chciała udanie zakończyć piyrwszo runda.
Szpil zacnie sie ło 13:00, a my zapraszômy na nôsz tradycyjny, pisany, Ślōnski LIVE! Link mocie tukej => LIVE: Hutnik – Ruch kaj zacnymy szprechać juz kole 12:00!
Zapraszmōmy do nŏs!
własne


text:
Wjerina chěžka
Wjerina chěžka (němsce Hexenhäuschen abo Hexenhäusel) je jedne z najstaršich wobchowanych bydlenskich twarjenjow města Budyšina. Nadeńdźe so w Sprjewinym dole při Rybarskej hasy, niže Serbskeho kěrchowa.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Něhdyša rybarska chěžka je so do 1604 natwariła a přetra wulki woheń lěta 1634, kotryž zniči wjele Budyskich domow. Tež wšě slědowace wohenje a wójny njemóžachu chěžku ženje wulce wobškodźić. Hač do dźensnišeho je z drjewjanymi šindźelemi kryta a ma drjewjane lijawy.
Po ludowej powědančce je chěžka wšě wohenje přetrała, dokelž bě škitana přez kuzłarstwo cyganki. Tež swojorazny napohlad chěžki je najskerje přinošował k wutworjenju jeje mjena. Znata bu chěžka předewšěm přez mnohosć pohladnicow, kotrež so wokoło 1900 z jeje wobrazom produkowachu. Chěžka bu 1959/60 saněrowana a steji pod pomnikoškitom.


text:
Wotrowske hrodźišćo
Wotrowske hrodźišćo je jedne z najwjetšich a najlěpje wobchowanych srjedźowěkowskich wobtwjerdźenjow w Hornjej Łužicy a cyłej Sakskej. Dla swojeho archeologiskeho wuznama mjenuje so druhdy tež Sakska Troja.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hrodźišćo nadeńdźe so w Budyskim wokrjesu při wuchodnej kromje Wotrowa při prawym brjoze Klóšterskeje wody, kotraž je na třoch bokach wobdawa. Je někak 250 metrow dołhe a 180 metrow šěroke. Na wuchodnym boku steji samotny burski statok, kotryž słuša k Nowemu Městačku.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotrowske hrodźišćo bu najskerje za čas Billendorfskeje kultury we 8. abo 7. lětstotku do Chrystusa natwarjene a słužeše škitej wokolneje ludnosće we wójnskich časach. Na hrodźišću samym kaž tež we wokolinje namakachu so wjacore objekty z bronzoweje doby. W 9. a 10. lětstotku bu za čas němskeje kolonizacije tež wot Milčanow wužiwane. W 11. a 12. lětstotku wutwari so hrodowy nasyp z kamjentnej murju a w 13. lětstotku bu wěža na najwyšim dypku přidata. Tež nowym knježićelam bě hrodźišćo wažne zepěranišćo při puću z Mišna do Hodźija a Budyšina.
K prěnim, kiž hrodźišćo archeologisce přepytowachu, słušeše tehdyši Wotrowski farar Jurij Křižank (1868–1938), kiž załoži ze swojich namakankow mały muzej.
Kaž Kopšinjanske hrodźišćo wužiwa so tež Wotrowske sčasami za kulturne zarjadowanja, předewšěm dźiwadłowe předstajenja, ale tež koncerty, čitanja a skawtske lěhwa.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Pawoł Šołta: Wotrow. Łužiska Troja. Budyšin 1922.


text:
Zetkanje zastupjerjow Domowiny w šulskich konferencach
Na zetkanju zastupjerjow Domowiny w šulskich konferencach póndźelu, 20.6., w Budyskim Serbskim domje su zběrku zwonkašulskich serbskich poskitkow za Hornju, srjedźnu a Delnju Łužicu a zwonka Łužicy rozjimali. Kubłanska referentka třěšneho zwjazka, Katrin Suchec-Dźisławkowa, chce lisćinu z dokładnymi regionalnymi serbskimi poskitkami mjez druhim za projekty a pućowanske dny hišće do prózdnin wjednistwam šulow sposrědkować. Z tym so na wšě šule wobroća, hdźež serbšćinu wuwučuja. Zdobom su praktiske nazhonjenja w prócowanju wuměnili, serbšćinu na kubłanišćach widźomnišu sčinić. W nowym šulskim lěće chcedźa so w šulskich konferencach za wužiwanje nazběranych zwonkašulskich serbskich poskitkow zasadźować. Tež na eksplicitnje serbskich šulach, tak su zwěsćili, je přeco zaso pokazka wažna, zo ma šula wšědny dźeń serbski rěčny rum być.
Comments and Responses
Be the First to Comment
Marcel Brauman/Braumann
nowinski rěčnik,
wosobinski referent předsydy
casnikarski powědaŕ,
wósobinski referent pśedsedarja
Pressesprecher,
persönlicher Referent des Vorsitzenden
Domowina z. t./
Domowina – Bund Lausitzer Sorben e. V.
Drježdźanska dróha 18 / Dresdener Str. 18,
02977 Wojerecy - Wórjejce / Hoyerswerda (HOYWOJ)
tel.: 03571 / 60 84 614,
0171 89 83 985
marcel.brauman@domowina.de
presse@domowina.de


text:
Balcer-Zgraja, Małgorzata ; Berbesz, Anna ; Bigaj, Przemysław ; Ciepłucha, Wojciech ; Czafík, Michal ; Frolíková Palánová, Klára ; Fross, Klaudiusz ; Gierbienis, Marcin ; Gronostajska, Barbara ; Hořínek, Jiří ; Janicka-Świerguła, Katarzyna ; Juračka, Ondřej ; Kozłowski, Tomasz ; Maciejewska, Eliza ; Mielnik, Anna ; Nowak, Anna Patrycja ; Pięt, Agata ; Puškár, Branislav ; Rostański, Krzysztof Marek ; Rynkowska-Sachse, Anna ; Slivka, Filip ; Stasyuk, Olena ; Szuba, Bogusław ; Twardowski, Grzegorz ; Vráblová, Edita ; Wagner, Tomasz
Zagadnienia badawcze, projektowe i edukacyjne w architekturze
Wydawnictwo Politechniki Śląskiej
Komar, Beata. Red. ; Wagner, Tomasz. Red.
Baza „Dorobek” ; oai:repolis.bg.polsl.pl:69146 ; doi:10.34918/78239
Wydział Architektury. Politechnika Śląska
własność autora - umowa licencyjna PŚ
Mar 4, 2022
Nov 5, 2020
224
https://repolis.bg.polsl.pl/publication/78239
Pallado, Jan Bacová, Andrea Puškár, Branislav Balcer-Zgraja, Małgorzata Benek, Iwona Flaga, Łukasz Gaweł, Dariusz Kossak-Jagodzińska, Anna Kurek, Jan Nawrot, Grzegorz Ziółkowski, Michał Adam Vráblová, Edita Majcher, Stanisław Pallado, Jan. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Załęcka-Myszkiewicz, Magdalena. Oprac.
Pallado, Jan Witeczek, Aleksandra Bardzińska-Bonenberg, Teresa Świt-Jankowska, Barbara Balcer-Zgraja, Małgorzata Załęcka, Magdalena Morga, Agnieszka Odyjas, Ewa Majcher, Stanisław Vráblová, Edita Fiuk, Piotr Kurek, Jan Piechnik, Michał Sobczyńska-Jeżewska, Karolina Pallado, Jan. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Załęcka, Magdalena. Oprac.
Pallado, Jan Kossak-Jagodzińska, Anna Serdyńska, Joanna Niedzielski, Aleksander Nakonieczny, Ryszard Mazik, Anna Nawrot, Grzegorz Vráblová, Edita Puškár, Branislav Lovich, Peter Majcher, Stanisław Molnárová, Bea Pallado, Jan. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Odyjas, Ewa. Oprac. Wojtuszek, Martyna. Oprac. Załęcka, Magdalena. Oprac.
Balcer-Zgraja, Małgorzata Amałowicz, Paweł Bogajewska-Danek, Joanna Gaweł, Dariusz Graczyk, Rafał Jabłońska, Joanna Januszewski, Wojciech Kurek, Jan Leśniowski, Wojciech Vráblová, Edita Majcher, Stanisław Malinowska, Agnieszka Taraszkiewicz, Karolina Nowak, Łukasz Świt-Jankowska, Barbara Wowrzecka, Bogusław Balcer-Zgraja, Małgorzata. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Załęcka-Myszkiewicz, Magdalena. Oprac.
Balcer-Zgraja, Małgorzata Bardzińska-Bonenberg, Teresa Bogajewska-Danek, Joanna Gronostajska, Barbara Cieślik, Dawid Grzegorzek, Marcin Jan Janowska, Agnieszka Nowak, Dymitr Pacholewicz, Karolina Špačková, Eva Balcer-Zgraja, Małgorzata. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Załęcka-Myszkiewicz, Magdalena. Oprac.
Kossak-Jagodzińska, Anna Balcer-Zgraja, Małgorzata Bonenberg, Agata Czarnecki, Jakub Maryńczuk, Paweł Sobolewski, Andrzej Czajka, Roman Gronostajska, Barbara Wrana, Jan Dworak, Inga Radwański, Damian Średniawa, Piotr Witkowski, Bogusław Kossak-Jagodzińska, Anna. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Wagner, Tomasz. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac.
Bacová, Andrea Puškár, Branislav Balcer-Zgraja, Małgorzata Bardzińska-Bonenberg, Teresa Brataniec, Marcin Dworak, Inga Wojtuszek, Martyna Hryncewicz-Lamber, Grażyna Morga, Agnieszka Nawrot, Grzegorz Szkotak, Beata Odyjas, Ewa Raczyński, Miłosz Rek-Lipczyńska, Agnieszka Sobolewski, Andrzej Tymkiewicz, Joanna Witeczek, Aleksandra Załęcka-Myszkiewicz, Magdalena Balcer-Zgraja, Małgorzata. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Załęcka-Myszkiewicz, Magdalena. Oprac.
Mańka-Szulik, Małgorzata Witeczek, Jerzy Wojewódka, Jerzy Wagner, Tomasz Juzwa, Nina Witeczek, Aleksandra Bogdan, Mirosław Bujniewicz, Zbyszko Cibis, Jerzy Czajka, Roman Czarnecki, Jakub Gorczyca, Adam Grzegórzko, Radosław Jóźwik, Anna Kossak-Jagodzińska, Anna Serdyńska, Joanna Magdziak, Monika Makowska, Beata Maryńczuk, Paweł Nadolny, Adam Nawrot, Grzegorz Niebrzydowski, Wojciech Niezabitowska, Ewa Olejko, Wiesław Frolíková Palánová, Klára Pallado, Jan Peřinková, Martina Radwański, Damian Sokołowska-Moskwiak, Joanna Tomanek, Michał Witkowski, Bogusław Zalewski, Krzysztof Gil, Adam Witeczek, Jerzy. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Witeczek, Jerzy. Oprac. Wagner, Tomasz. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac. Wojewódka, Jerzy. Oprac.


text:
Štó a što tči za serbskimi projektami, kotrež buchu we wobłuku wubědźowanja Sakskeho fondsa „Čiń sobu!“ mytowane? W lětušim serialu Serbskich Nowin je předstajamy.
17 hólcow a tři holcy přebywaja wot póndźele hač do jutřišeho w serbskorěčnym koparskim campje Serbskeho Sokoła. Dojěli su sej serbscy šulerjo w starobje dźewjeć do dwanaće lět na přebytk do Janskich Láznjow w čěskich Kyrkonošach. Su to koparjo/koparki Sokoła Ralbicy/Hórki, Sportoweju jednotkow Chrósćicy a Njebjelčicy, Sportoweju towarstwow Marijina hwězda a 1922 Radwor kaž tež Budissy Budyšin.


text:
Stare rjemjesło a burska dźěławosć, serbšćina a wjesne nałožki – wšo to móža hosćo na „Ćišćanskim statoku“ wot lěta 2002 cyle zbliska dožiwić. Poskitki organizuje Kulturne towarstwo Ćisk, kotrež w lěće 1882 wutworjenu a wot 1921 jako štyristronski statok wobstejacu ležownosć wobhospodarja. Čłonojo wuwiwaja wobstajnje nowe ideje za wužiwanje pod pomnikoškitom stejacych rumnosćow. Loni započachu twarjenja rozšěrjeć a galeriju nad hródźu přetwarjeć. Katrin Demczenko je so z městopředsydu towarstwa Hansom Grobu rozmołwjała.
Knježe Groba, kotre dźěła je štó wukonjał? A su towarstwo při tym z někajkeje strony podpěrali?
Předwčerawšim je zapósłanc Zelenych w Němskim zwjazkowym sejmje Stephan Kühn mjez druhim redakciju Serbskich Nowin wopytał. Što bě wotpohlad wopyta serbskich institucijow, a kak zhladuje wón na tuchwilnu sylnu digitalizaciju tež medijow, to chcyše Janek Wowčer wot njeho wědźeć.
Čehodla sće serbske institucije wopytał?
Předsydka załožboweje rady Susann Šenkec, předsydka Rady za serbske naležnosće Braniborskeje Kathrin Šwjelina a jeje sakski kolega Marko Suchy, předsyda parlamentariskeje přirady załožby Marko Šiman, załožbowy direktor Jan Budar, zastupowacy jednaćel Domowiny Marcus Końcaŕ a předsyda Domowiny Dawid Statnik su póndźelu w Budyšinje wo přidatnych pjenjezach z fondsa za strukturnu změnu wuradźowali. Janek Wowčer je so z Dawidom Statnikom rozmołwjał.
Čehodla bě póndźelne zetkanje tak wažne?
D. Statnik: Njebě to prěnja tajka rozmołwa, hižo w lěće 2017 smy tajku přewjedli. Přiwšěm bě wona trěbna, dokelž su we wšěch gremijach nowi čłonojo. Zdobom mějach wuradźowanje za wažne wobzamknjenja zakonja w zwjazkowym sejmje dla.
Što běchu ćežišća zetkanja zastupjerjow serbskich gremijow?
Šulerjo a wučomnicy do 20 lět móža so wjeselić. Wobchadnej zwjazkaj Sakskeje poskićatej jim w prózdninach potuńšene jězdźenki. Měrćin Weclich je so wo tym z nowinskim rěčnikom wobchadneho zwjazka Hornje Łobjo (VVO) Christianom Schlemperom rozmołwjał.
Kelko tajki prózdninski tiket płaći ?
Ch. Schlemper: Wot spočatka lětnich prózdnin budźe to 30 eurow. Jězdźenka wostanje potom cyłe šěsć tydźenjow płaćiwa. Budźe to po cyłej Sakskej a cyłym srjedźoněmskim wobchadnym zwjazku (MDV) – hač do Halle abo Altenburga.
Što to konkretnje rěka?
Ch. Schlemper: Młodźi pasažěrojo móža za 68 centow wob dźeń busy, ćahi, tramwajki a přewozy wužiwać. Tak je tiket přihódna alternatiwa za čas, w kotrymž wjele šulerjow měsačnu kartu za puć do šule nima. Za mało pjenjez móža sej tuž prózdninske wulěty planować.
Su hišće dalše poskitki?
Byrnjež hosćenc „Sambesi“ we Wojerowskej coologiskej zahrodźe po powšitkownych postajenjach korony dla zaso wotewrěć móhli, wostanje pak tón najprjedy raz zawrjeny. Silke Richter je so ze šefom restawranta Ralfom Gerstmannom rozmołwjała.
Sće chcył wo swojich dožiwjenjach w afriskim kraju Gambija rozprawjeć. Korony dla pak sće termin přesunył. Přiwšěm sće nětko pjenježne dary do Gambije přepokazał. Kak je k tomu dóšło?
R. Gerstmann: Sym přednošk, kiž měješe w měrcu być, nětko zarjadował. Běše to prěnje zarjadowanje po zawrjenju w měrcu. Postajenjow hygieny dla sym z přihotami dosć zahe započał. Wothłós bě jara dobry. 35 wopytowarjow je 500 eurow dariło, a pjenjezy sym hnydom do Gambije přepokazał. Rady poskićam swój přednošk tež towarstwam, šulskim rjadownjam a dalšim zajimcam.
Za čo sće čas zawrjenja hosćenca wužiwał?
Pod hesłom „Kóždom ludej swoje dudy“ wěnuje so dudak a spěwar Serbskeho ludoweho ansambla Handrij Henčl njedźelu w Budyskim Serbskim muzeju z koncertom wosebitemu ludowemu instrumentej. Cordula Ratajczakowa je so z hudźbnikom rozmołwjała.
Kak sće ideju koncerta zrodźił?
H. Henčl: Loni je so mje organizatorka Wojerowskich hudźbnych swjedźenskich dnjow prašała, hač nochcu raz na dudach koncert wotměć. Tak smy tam hromadźe z hudźbnikami našeho Prěnjeho łužiskeho barokneho orchestra koncertowali. Wothłós bě přewšo dobry a zarjadowanje wupředate. Ludźo su fifolejo domoj šli. Nětko mamy koronu, a cyły swět žedźi so za programami w małym formaće, za čož su dudy kaž stworjene. Sym tuž tehdyši program swojim móžnosćam jako solist přiměrił a to SLA namjetował. Argumentowach, zo su ludźo nětko lačni, nazymu budźe paleta poskitkow snano hižo přewulka. Tak bě w běhu třoch tydźenjow ideja wuzrawjena. Budźe to prapremjera – tajki solowy koncert za dudy hišće w ansamblu njemějachmy.
Što Was na dudach wabi?
W Radworju maja wot wčerawšeho dźěćacu lěkarsku praksu. Wjesnjenjo maja tuž nětko nimo powšitkowneje dalšu lěkarku we wsy. 39lětna Jadwiga Wałdźina praksu nawjeduje. Před lětomaj je so wona ze swójbu do Łužicy nawróćiła. Do toho bě jako dźěćaca lěkarka a chirurgowka mjez druhim na uniklinikumje w Münsteru, pozdźišo w Drježdźanach na uniklinikumje a w praksy zasadźena. Clemens Šmit je so z njej rozmołwjał.
Gratuluju k wčerawšemu wotewrjenju swójskeje praksy. Sće do toho rjekła, zo chceće w swojej nowej dźěćacej praksy něštožkuli hinak činić, hač je poprawom z wašnjom. Što z tym měniće?
Delegacija towarstwa Societas Amicuum Liberec (SAL), kotrež organizuje Serbske kulturne lěto w čěskim měsće, bě wčera z hosćom w Budyšinje, mjez druhim pola Domowiny. Cordula Ratajczakowa je so z čłonku SAL, zamołwitej za program lěta Janu Vančatovej a z intendantku SLA Judith Kubicec rozmołwjała.
Po přestawce koronakrizy dla nětko Serbske lěto SAL – što planujeće?
J. Vančatová: Smy za nalěto planowane zarjadowanja w Liberecu na nazymu přesunyli. To bohužel za procesiony křižerjow, kotrež chcychmy sej wobhladać, móžno njebě. Zakładnje nimamy jenož wotpohlad, našim ludźom serbsku kulturu zbližić, ale chcemy ju tež na městnje we Łužicy dožiwić. Dwě ekskursiji mamy lětsa planowanej. Za meju předwidźanu třidnjowsku do Hornjeje a Delnjeje Łužicy chcemy w septembru nachwatać, a srjedź awgusta podamy so tři dny do Delnjeje Łužicy, do Choćebuza, Grodka, Bórkow a Raduša. Tam dotal scyła hišće byli njejsmy. Lětušej wjerškaj budźetej w Liberecu přehladka Maje Nageloweje 9. oktobra a 11. nowembra wustajeńca wo stawiznach Serbow. Tajki wupada hruby koncept.
Kak wobdźěli so SLA?
W Serbach je tuchwilu rěč wo „Astronawtach“ – nowych serbskich spěwach a widejach. Měrćin Weclich je so wo tym z jednym z hłownych iniciatorow, Matejom Dźisławkom, rozmołwjał.
Wo čim so při „Astronawtach“ jedna?
M. Dźisławk: To je skupina serbskich hudźbnikow. Žro su Jurij Hantuš, Matej Dźisławk a němski bubnar Oliver Böhm, kiž bydli blisko Wittenberga. My třo w Lipsku najwjace spěwow přihotujemy a našej skupinje Astronawt z dalšimi hudźbnikami posrědkujemy. Prěni króć smy so wokoło swjatkow zetkali a prěnje pjeć spěwow natočili. Jurij a ja je zwjetša komponujemoj. Chcemoj načasnu hudźbu tworić. To je funk, to su balady a rockowe zynki runje tak kaž lubosćinske a poetiske štučki. A to zwjetša ze swójskimi tekstami, mjez druhim z pjera studenta Pětra Dźisławka.
Su to serbske spěwy „w nowym šaće“?
M. Dźisławk: To njejsu spěwy w nowym šaće, ale nowe spěwy, zwjazane z widejemi. Statisća we widejach sobu skutkuja. To ma w přirodźe być a tróšku z domiznu zwjazane. Swjatkowny kónc tydźenja smy widejo za naš prěni titl natočili.
Hdy a kak móžemy to widźeć-słyšeć?
Wurjadne šulske lěto so pomału nachila a maturanća hižo wědźa, hač su wobstali. Kak pak budu swjećić? Cordula Ratajczakowa je so z direktorom Serbskeho gymnazija Budyšin Renéjom Wjacławkom rozmołwjała.
Kak derje sće koronakrizu zmištrowali?
R. Wjacławk: Emocionalnje mam zaćišć, zo ju na našej šuli dosć derje zmištrujemy. Dožiwjam šulerjow, zdźěla tež staršich a wučerjow w jara měrnym mjezsobnym wobchadźe. Wšědny wučbny dźeń je, kaž so mi zda, dosć derje organizowany. Naši šulerjo wuknu w A/B-rytmusu, to rěka, jedyn tydźeń su w šuli, tamny tydźeń doma. Skupinje so wuměnjatej. Dyrbjachmy naše rjadownje na połojcu dźělić, zo bychmy předpisam hygieny wotpowědowali.
Wjedu naprawy k tomu, zo maja někotři šulerjo ćeže šulu zmištrować?


text:
Pójmy hač do Betlejema! – praji pastyr druhim pastyrjam. Njeběchu nućeni wot jandźela, njestejachu tuž pod čisćom. Chwatachu sami ze sebje. Woni prajachu: Pójmy spěšnje, tam je so Wumóžnik zjewił, tam je so Chrystus, Knjez, narodźił! – Je pak ćma, puć je strašny, smy mučni! Što budźe z našimi wowcami, štó stara so wo naše wobsydstwo? – Wostajmy wšo! Wostajmy a njekomdźmy so! Tam je Knjez! Chcemy Jeho widźeć, chcemy so Jemu pokłonić!
Tuta žadosć pastyrjow běše sylniša hač wšě jich swětne starosće. Jednori pastyrjo su zrozumili, kak wažny je za nich Knjez a Wumóžnik.
Njetrjebam rozkłasć, kak zbožowny běše tónle wokomik za pastyrjow před Božim žłobikom. Zawěsće bě najrjeńši w cyłym žiwjenju. A potom wróćichu so do swojich nadawkow, napjelnjeni z mocu Dźěsća.
Tež my pytamy w hodownym času Božu móc. A kaž pastyrjam, tak so tež nam poselstwo přez jandźelow wozjewja. Poselstwo: Njebojće so, dokelž ja wam wozjewjam jara wulku radosć! Dźensa je so wam Wumóžnik narodźił!
Mnozy ludźo wjazaja z hodownym časom wysoke wočakowanja. Wšitko ma po móžnosći perfektne być – atmosfera, dariki, jědźe... Tute wočakowanja njejsu pak zwjetša spjelnjomne. Runje do abo po Hodźoch dóńdźe druhdy ke konfliktam, zranjenjam a k ertnej agresiwiće. Snano, dokelž tam něšto pobrachuje. Pobrahuje Bože Dźěćo, pobrahuje wěra, pobrahuje dźakownosć?
Před lětami zetka so skupina młodźiny z jednym madźarskim patrom-benediktinom, kotryž w komunistiskich, sibirskich lěhwach nimale dwaceći lět přežiwi. Rjadnik powědaše wo nječłowjeskich žiwjenskich wuměnjenjach, wo hłód tradanju, zymje a smjerć-ćežkim dźěle.
Njejapcy wopraša so jedyn młodostny: Kak je to móžno, zo sće při tym wšitkim wjesoły zwostał, měrny a spokojny? Tamne wobstejnosće běchu tak hrózbne, zo poprawom će nuzuja być žałosćacy, wohórknjeny a połny hidy na swojich złóstnikow. Njesće woprawdźe ženje agresiwny był?
Rjadnik wotmołwi: To njeběše lochko. Mje pak a mojich kameradow je jedna wěc škitała. Mjenujcy, přez wšitke tute lěta smy so w kuće našeje baraki kóždy wječor zetkawali, a tam je kóždy z nas rozprawjał, što je dobreho wodnjo dožiwił. Na př. rjekny jedyn, kak je wón přez schadźenje słónca zahorjeny był; tamny chwaleše sej mały kusk čorneho chlěba; zaso druhi zwjeseli so, zo je jemu rana zažiła. Abo tamny zwjeseli so jara, jako wuhlada wosnje swojeju staršeju a swój ródny dom. Naša zhromadnosć a Boži duch, stej nas we wonej heli zakitałoj. Tak njejsmy dowolili nam ducha radosće a dźakownosće rubić. Njeběše to zhubjeny čas – tehdy běch a sym dale zbožowny.
Njech je nam wona stawizna wučba. Myslu sej, zo maš ducha dźakownosće a radosće z prawidłownym a wutrajnym modlenjenjom k sebi přeprosyć. Je dźě často tak, zo maja ludźo pola nas, žiwi w samsnych wobstejnosćach, wšelake mjezwočo – jedni radostne a smějkotace, druzy hórke a njespokojne. Słowo Bože pak dźensa praji: Pastyrjo, njestróžće so, njebojće so! Tón Zbóžnik, kotryž je Chrystus, je so wam dźensa narodźił, zo by wšě ludy zwjeselił!
Naš swjedźeń podawa nam dźensa jednu wažnu mysličku, mjenujcy: Z podawkom w Betlehemje chce Bóh do našeho žiwjenja zastupić. Z podawkom w Betlehemje njeje Jemu wšojedne, kak so nam na tutej zemi dźe. Wěmy, zo je Wón z lubosće k nam přišoł, čehoždla je so čłowjek stał. Tohodla je so ponižił, zo by sej z nami nuzu a bědu dźělił. Runje Wón daruje dobreho ducha – ducha radosće a pokoja. Stworićel chce w našej wšědnosći jako darićel bydlić. Tuta sada njesmě pak być hoła fraza, kotraž rjenje klinči, tola ničo konkretne njewoznamjenja. Prašejmy so, što rěka přijimać do swojeho žiwjenja narodźeneho Boha?
Myslu sej, zo nańdźeš wotmołwu na tute prašenje w betlehemskej hródźi. Hižo fakt, zo je so Wjeršny dźěsćo stał, budź nam wažna směrnica. Hladajmy, što so w swójbje stawa, hdyž tam dźěćo na swět přińdźe? Je bjez prašenja – tute dźěćo steji w sredźišću, je doma to najwažniše. Tutemu małkemu spytamy wšo podrjadować. Potom w běhu časa wšě pozitiwne emocije spadnu a zjewitej so mučnota a njesćerpnosć. Druhdy praji mać: Dźi preč, wostaj mje na pokoj! Ale we wokomiku njezboža, chorosće abo wohroženja smy hotowi wotedać wšo (samo cyłe swoje zamóženje), zo bychmy zakitali žiwjenje swojeho syna abo dźowki. Přetož swójske dźěćo je přeco wažne.
Jara sylnje tča w mni wobraz a słowa jedneje maćerje, kotrejž su dźěćo wzali. Wona płakajo praji: Nětk, hdyž nimam swoje dźěćo při sebi, je wšo druhe njewažne. Hišće wčera mějach přeco jara nuzne, dźensa zhubi pak wšo swój zmysł. Bóh Knjez chce bydlić w tebi kaž dźěćo, chce być ći wažny.
Jeli je něchtó w žiwnjenju za nas wažny, přijimujemy jeho a budźemy jeho lubować. Samo potom, hdyž so mjerzamy, hdyž druhdy na so swarimy. Tohodla sej spomjatkujmy, zo njeje napřećiwnosć lubosće hida, ale smorže być. Tohodla prašejmy so dźensa sebje samych: Je Jězus Chrystus mi wažny, woprawdźe wažny? Při tym njewaži, hač přińdźe na nas druhdy kriza modlitwy, duchowna zwjeršnosć, a zo zawjedu nas spytowanja do hrěcha. Wažniše je zasadne prašenje: Jeli widźu, zo je ze mnu zlě, wróću so potom k Bohu a začuwam, zo bjez Njeho njemóžu žiwy być?
Kajka je naša lubosć k Božemu dźěsću? Kajka je naša pobožnosć? Njedawno powědaše mi jedna knjeni, zo je kluče swojeho bydlenja zhubiła. Wróći so tuž do běrowa, a přehlada wšo, samo papjernik, zo by je namakała. Hromadźe ze swojim mandźelskim zwućaha ze swojeho awta sydła. Samo w sněze a łuži pyta. Cyłu nóc njemóže spać a słucha, hač snano paduch k nimaj přińdźe. Nazajtra kaza kóždemu ze swójby, zo bychu doma stražowali. Dokelž njesu kluče namakali, da zamk wuměnić. Hladajće, to je kusk metala, a tola nastanje tajka rewolucija w žiwjenju. Dołhe hodźiny pytanja, zhubjena wěstota... Tak wažne jewja so kluče. Što z Bohom Knjezom? Je Wón nam runje tak wažny? Chodźimy za Nim, pytamy Jeho, smy bjez Jeho přitomnosće njewěsći?
W sćenju po Mateju, při hołdowanju třoch mudrych, čitamy słowa: Jako hwězdu widźachu, zwjeselichu so jara. Zastupichu do domu a wuhladachu dźěćo z Mariju, Jeho maćerju. Zastupichu woprawdźe do domu? To běše skerje prózdnjeńca, konjenc, abo bróžeń. Ně! To njeje zmylk, to běše dom. Tež konjenc so z domom stanje, jeli so w nim Bóh Knjez narodźi, jeli zrodźi so tam lubosć. Přetož, jeničce tam je dom, hdźež knježa Boži pokoj, wěstota a ćopłota. Jeničce z Jězusom smy pola sebje doma. Druhdy bywa wulki a bohaty apartment cyle zymny, bróžeń pak ćopła – tak móže tež pola nas być, hdyž staj Marija a Jězus blisko.
Hody je rjany swjedźeń! Dajće so nam radować! Preč ze zrudobu a ćěmnotu, preč z rozkoru a zwadu. Njejsmy sami na tutym swěće. Wěčne Słowo je so čłowjek stało a je stajnje mjez nami. Hajmy zhromadnosć z Nim, hajmy tež zhromadnosć mjez sobu! Přejmy sej woprawdźity, hnadypołny a wjesoły čas. Přejmy sej, zo by měła naša zhromadnosć wjace dowěry, wjace nadźije, a wjace mjezsobneje dobroty. Bóh Knjez nas žohnuj a daruj našim swójbam měr a pokoj.
TAD


text:
Park Szczytnicki 1, fotografie
>>>FOTOGRAFIA ARTYSTYCZNA » > Fotografie Artystyczne, Wrocław » Park Szczytnicki 1, fotografie
Zapraszam Państwa na fotograficzny spacer po Parku Szczytnickim we Wrocławiu, przedstawiony na czarno białych fotografiach.

- 1 Park Szczytnicki fotografia
- 2 Park Szczytnicki fotografia
- 3 Park Szczytnicki fotografia
- 4 Park Szczytnicki fotografia
- 5 Park Szczytnicki fotografia
- 6 Park Szczytnicki fotografia
- 7 Park Szczytnicki fotografia
- 8 Park Szczytnicki fotografia
- 9 Park Szczytnicki fotografia
- 10 Park Szczytnicki fotografia
- 11 Park Szczytnicki fotografia
- 12 Park Szczytnicki fotografia
- 13 Park Szczytnicki fotografia
- 14 Park Szczytnicki fotografia
- 15 Park Szczytnicki fotografia
- 16 Park Szczytnicki fotografia
- 17 Park Szczytnicki fotografia
- 18 Park Szczytnicki fotografia
- 19 Park Szczytnicki fotografia
- 20 Park Szczytnicki fotografia
- 21 Park Szczytnicki fotografia
- 22 Park Szczytnicki fotografia
- 23 Park Szczytnicki fotografia
- 24 Park Szczytnicki fotografia
- 25 Park Szczytnicki fotografia
- 26 Park Szczytnicki fotografia
- 27 Park Szczytnicki fotografia
- 28 Park Szczytnicki fotografia
- 29 Park Szczytnicki fotografia
- 30 Park Szczytnicki fotografia
- 31 Park Szczytnicki fotografia
- 32 Park Szczytnicki fotografia
- 33 Park Szczytnicki fotografia
- 34 Park Szczytnicki fotografia
- 35 Park Szczytnicki fotografia
- 36 Park Szczytnicki fotografia
- 37 Park Szczytnicki fotografia
- 38 Park Szczytnicki fotografia
- 39 Park Szczytnicki fotografia


text:
Runje nětko za čas korony, hdyž njesměmy so wjace hač 15 kilometrow wot swojeho bydlenja zdalować, je wuchodźowanje přewšo wažne. Tak móže wokoło Pazličanskeho wulkohata pućować jara zajimawe a powučne być, a to nic jeno dźěćom.
Němske Pazlicy (mwe/SN). Při Pazličanskim haće wšelake družiny ptakow hnězdźa, tež dźiwje husy a kački, kaž na informaciskich taflach steji. Serbske napisy tam bohužel pobrachuja, tež za nje by dosć městna na taflach było.
Čara wokoło hata je šěsć a poł kilometra dołha, a widźeć móžeš tójšto. Nětko, hdyž su stanowanišća kaž při Módrej Adriji w Chrósće a w Nižej Wsy zawrjene, je te w Němskich Pazlicach dale přistupne. Wšako tam tón abo tamny stanowar tež w zymje přebywa. Tak su rozmołwy z nimi wuchodźowarjam zajimawa wotměna. Wšědnje tež wobydlerjo Kamjenca a bliskich wsow swoje koła běhaja. Samo z Drježdźan, Pirny a Mišna ludźo přijědu, zo bychu so wottam z kolesom po Krabatowej šćežce do Kulowa podali a so přez Koćinu, Šunow, Ralbicy, Róžant a Pěskecy zaso nawróćili.


text:
Hłowu do pěska tykać ničo njepřinjese – wažne je dale činić
Brězowka (CK/SN). Korony dla je připrawa Wake & Beach při Brězowskim jězoru (Halbendorfer See) lětsa wjele pozdźišo startowała. Přiwšěm mějićel André Böhme hłowu do pěska njetyka, ale dale čini. Wšako z dowolnosću za sport pod hołym njebjom lóšt za zaběru při a na wodźe mjez ludźimi zaso přiběra, tež hdyž je to dotal jeno z wobmjezowanjemi móžne. Tak smě maksimalnje 20 wakeboarderow na dwě hodźinje na jězor. „Koordinacije dla dyrbja so zajimcy do toho přizjewić“, je Böhme wjesoły, zo jězor nětko scyła zaso wožiwja.


text:
Bal Gwiazdy - IV edycjo
Je taki czos, kej szport idzie na bok a nojwożniyjszy stowo sie fajer. Juże 4 roz skiż walyntynek we restauranie Parkowa na Biylszowicach we Rudzie Ślůnski Ferajna Gwiazda sbajslowała bal.
Fusbal dlo niýkerych je nojwożniyjszy. Mocka takich ludzi poradzi sie snojś we Ferajnie Rekreacyjno-Szportowyj Gwiazda Ruda Ślůnsko. Je jednako tako jedno noc we roku, kej fusbal pomiynio sie ze fajerym.
Je to Walyntynkowy Bal, kery sbajslowany je dlo Ferajniokůw, trynerůw a nawet fatrůw bajtli, kerzi prziłażům sam trynować. Tak po prowdzie to trza sam jednako pedzieć, iże chocioż mo to być fajer a tancowaniý do biołego rana, to ô fusbalu sie i tak dużo godo. No ale przinajmij we miłyj atmosfyrze.
Kreatywne Zobrze - industrialny foto kůnkurs
We Zobrzu industryjo ôd downa szło snolyź bezmaś wszyndzie. Gruby, huty, hołdy, maszýny a inksze znoł bezmaś kożdy. Teroski jednako i tyn sztad sie pomiynio. A te pomiany werci sie ôbserwować.
Kůminy, maszýny a inksze rzeczy swiůnzane za industryjům we Zobrzu majům być teroski inszpiracjům dlo miyłośnikůw fotografie. Nowo edycjo fotograficznego kůnkursa uostała zmianowano „ Kreatywne Zabrze – Industrialnie”, a sbajslowano je bez Sztad Kultůr Ôstrzodek we Zobrzu.
Udzioł we kůnkursie moge wziůńś bezmaś kożdy - ôd młodziyży, aże do starzikůw. Trza jednako spamiyntać, iże proce skłodać idzie ýno do 15 maja. Karta zgłoszyniowo, a reszta informacyj snojdziecie tyż na nec zajcie www.kreatywnezabrze.mok.art.pl
Po Ślůnsku - we szuli we Rudzie Ślůnskij
We Gimnazjum nr 5 we Rudzie Ślůnskij juże nostympny mieli Dziyń Godki Ślůnskij.
Do dzisio je mocka tych, kerzi poradzům godać po ślůnsku. Coroz wiyncy je tyż tych, kerzi do godki sie przekůnujům. Niýkerzi s nich nawet angażýrujům sie, coby ja zachować a pomiynić jejij sztatus na lynzyk we polskim prowie.
We tych wszyskich staraniach je tyż dziyń niýôbyczny. 21 luty, kery je Miyndzynacjůnalnym Dniym Ôjczystego Lynzyka, niý roz je ôkazjům, coby pokozać, iże Godać niý ma gańba. Ôd 7 lot taki Dziyń Godki Ślůnskij je tyż robiůny we Gimnazjum nr 5 miana Powstańcůw Ślůnskich we Rudzie Ślůnskij.
Takich akcyj je zowdy mocka wiyncyj. Ekstra heppening bůł tyż sbajslowany we Katowicach, kaj na Kwiatowym Placu Ślōnsko Ferajna pokozywała słowa, ô kerych i nawet same Ślůnzoki sie niý roz przepůmnieli. A wszysko po to, coby godka ślůnsko dalij uchować.
Udar - dej sie pozůr na szlagfest
Co to je szlagfest wiedzieć bydům pewnie Ci starsi. Jednako i modzi powinni dować sie pozůr na udar. A trza ô tym pamiyntać, bo nojwożniyjszy przi tymu je czos a profilaktyka.
Miarkuje sie, co wele 0,5 procynta populacje we welcie dostowo szlagfest můzgu. Praje połowa ze tego to ludzie, kerzi majům wiyncy jak 70 lot. Trza jednako pamiyntać, iże udar poradzi sie tyż dostać nawet wele 40. Pozůr trza sie dować tym barzi, iże we Polsce szlagfest poradzi dostać wele 70 tys. ludzi, ze czego kajś 30 tys. umiyro do miesiůnca.
Czynniki podwyższůnego ryzyka to nojprzůdzi niýmoce take jak cukrzica a choroby wiyńcowe. Na to niý můmy za wiela wpływu. Mogymy jednako dbać ô noszo woga a kůndycjo ai ôgraniczać używki, choby dejmy na to cýgarety, abo kafyj.
Wożny tyż je czos. Po udarze trza jak nojgibcij zareagować. Nale werci sie tyż spozorować, eli niý ma u nos pryndzy jakiś ôbjawůw. Toć im pryndzy bydymy dziołać, tym wiyncy můmy szans sie wylyczyć.
Musical Kopciuszek - prymiero już niýdugo
Szpauszpilery juże trynujům. Toć za niýdugo bydům przedstowiać musical Kopciuszek na binie Sztad Kultůr Cyntrum na Frynie we Rudzie Ślůnskij.
Karosa juże przirychtowano ai Kopciuszek cauber traci swůj pyntofel. Wszysko skuli szykowanio do musicalu, kery przedstowiać bydzie rudzko Ferajna MusicALL.
Kopciuszka zno bezmaś kożdy. Tyj biydnyj dziouszki ze ôgrůmnymi marziniami przedstowiać niý trza chyba żodnymu. Jednako autory tego musicala majům nowo idyjo na pokozaniý tyj romantycznyj historyji.
Beztuż wszysko je akuratnie poplanowane. Ci, kerzi chcieli wylyź na bina we tym szpektaklu, musieli przińś ekstra casting. A leko niý mieli, toć kożdy s nich musi poradzić śpiywać, tancować a przi tymu być dobrym szauszpilerym.
To nojprzůd. Potyn prziszoł czos na tryningi. Cołki manszaft poświynco hołda czosu na rychtowaniý do tego musicala. Jednako jako my sie wywiedzieli, wszysko idzie dobrze a we fajnyj atmosfyrze.
A jako to wszysko wyńdzie? Uoboczymy 24 marca na binie Sztad Kultůr Cyntrum miana Hyńka Bisty na Frynie. Patrůn medialny SferaTV zocnie wszyskich zaproszo.
Zielůne miasto - průmocjo Bytůnio
Bytůń mo nowy knif na průmocjo. We filmie zmianowanym „Zieleń Miejska w Bytomiu” pokozujům, wiela je zielyni we tym sztadzie, choby dejmy na to we Suchyj Gůrze, Miechowicach, Rozbarku ai nawet we cyntrum.
Ci, kerzi miynszkajům we Bytůniu, wiedzům, iże poradzi sie sam snojś na prowda dużo zielyni. Zresztům niý ma sie tyż co dziwować, bo teryny leśne to aż 20% tego sztada. Sům sam rezerwaty ze cynnymi gatunkami flory a fauny. Sům nawet zobytkowe parki a sztad zegrůdki.
Coby to wszysko pokozać a przedstowić Miejski Zarząd Zieleni i Gospodarki Komunalnej w Bytůniu zleciůł zrealizować film. Co interesant po tych gryfnych zakůntkach Bytůnio ôkludzo nos Krystyna Czubówno. Tyn na prowda interesantny filmik poradzi sie snojś we internecie.
Rewitalizacjo Chebzio - idyjo smart city
Smart City na Chebziu? A mono we Rudzie Ślůnskij, a Chebize wożne we tyj idyji? Ta jedna z nojstarszych tajli Rudy Ślůnskij czeko na rewitalizacjo.
Chebzie to jedna ze nojstarszych tajli Rudy Ślůnskij. Niýstety bez dugo czos sie sam mało co dzioło. Pomiynić mo to jednako rewitalizacjo, kero je kůnskym zaintegrowanych inwestycyj terytorialnych.
Take inwestycje teroźnie zmianowane sům idyjům intyligyntnego sztada, bo dziynka nowoczysnym tychnologiům majům uozwijać przestrzyń sztada dlo miynkszańcůw. Tak bydzie i sam na Chebziu, kaj mo powstać nowoczysne cyntrum przesiadkowe.
Nostympnym etapym bydzie uozbudowa a modernizacjo sieci ciepłowniczyj dlo miynszkańců tyj tajle sztada. We forplanie je tyż ôdymniyńciý bibliotyki we downym stawiyniu banhofa ai pociýngniyńciý sam ścieżki dlo kołůw ze inkszych tajli Rudy Ślůnskij.
Zielůno strzałka - gibcij?
Zielůno strzałka na krojcokach zno bezmaś kożdy szofer. Ale eli kożdy s nich wiy, co łůna znaczy a co wolno, kej sie ôświyci?
We Policji to juże bezmaś śmiejům sie ze tego, iże zakůny korzystanio ze zielůnyj strzałki to znajům ýno Ci, kerzi niýdowno skůńczyli prawo jazdy a zdali egzamin. Ponoć po jakimś czosie ta wiedza sie traci a szofery napoczynajům jeździć tak, choby zielůno strzałka znaczyła to samo co zielůne światło.
A tak po prowdzie to sygnalizatory S2, czyli gynau te zielůne strzałki, zezwojalům na wjechaniý na krojcok ýno warunkowo. A to już blank pomiynio cołko sytuacjo. Niýstety szofery sie czynsto ô tym przepůminajům. Za to zaś poradzi sie dostać sztrofa. I moge nic niý dać tublikowaniý Policjantowi, iże nic niý jechało, abo że zaro i tak by sie zielůne ôświyciůło. Beztuż werci sie pamiyntać, iże czosym styknie chwila stanyć, coby gibcij kajś zajechać.
Herce na ścianach - serduszkowo ściana na Walyntynki
Walyntynki to dziyń szczygůlny, kery bezmaś kożdymu sie jakoś spůmino. Latośne Walyntynki we tym Lazarycie na zicher juże bydům pamiyntać bez dugi czos.
Dziynka robocie poru sztudyntůw ai hołdzie serduszek na ścianie, teroski zala na ôddziole neonatologie niý bydzie juże tako samo. Jako spůminajům same sztudynty, wszysko po to, coby bajtle, kere spyndzům sam swoje piyrsze lata, czuły sie sam choć trocha lepij.
Ta niýôbyczno zala ôdymkniynto uostała we taki szpecjalny dziyń. Jako że to ymocje a same herca na ścianie, to uzdane uostało, iże bydům to Walyntynki. Tako to sztudynty ze Wyższyj Szkoły Biznesa chcieli przekozać, a w sumie namalować, choć trocha dobrych ymocji tym małym jeszcze bajtlům, kere tyn piyrszy ôkres swojego żywobycio muszům sam spyndzić.
Jubilyjům akordýjůnůw - fajrujům 70 lot
Kůncerty dowali juże na roztolicznych binach m.in. we Polsce, Dani, Niýmcach, Słowacji, Austri. Akordýjůnisty ze grupy miana Edwarda Huloka ze Rudy Ślůnski grajům juże ôd 70 lot. I gynau skiż tego jubilyjům mielimy niýowno kůncert we Důmu Kultůry na Biylszowicach.
Idzie pedzieć, iże Akordýjůnisty ze Rudy Ślůnski majům juże niýmało swoja historyjo a trodycjo. Toć latosi klupło im juże 70 lot.
A wszysko napoczło sie we 1947, kej grupa założyli Ryszard Panic, kerzi byli tyż jejij piyrszym dyrygyntym. 20 lot niýskorzi, we 1967, batuta przejyni jego szkolorz – Edward Hulok. Dzisio dyrygyntym sům juże Robert Kier, a gro tam 16 ludzi – 5 dziouchůw a 11 synkůw.
Bez te 70 lot trwanio poradzi sie tyż snojś roztomajte gýszýchta. Choby dejmy na to historyjo Sandry a Marcina, kerzi poznali sie sam, a dzisio sům juże szczynśliwym małżyństwym.
A chocioż kożdy by sie mono co inkszego spůminoł, a mioł tyż rotomajte inksze historyje, to wszyskich sam łůnczy jedne – zamiłowaniý do granio na akordýjůnie. Kożdy tyż powiy, iże je to blank wyjůntkowy insztrumynt.
Mocka z tych co grali we tyj grupie, poradziůło sie trefić ôstatnio na kůncercie skiż jejich jubilyjům we Důmu Kultůry na Biylszowicach. Szło posuchać pora pokolyń akordýjůnistůw. Jednako tyn kůncert to przede wszyskim bůła ôkazjo do fajeru takigo jubilyjům, powinszowanio a podziynkowanio za průmowaniý takij muzyki.
Beztuż winszujymy wszyskigo nojlepszego a nostympnych 70 a nawet 100 lot granio a zamiłowanio do muzyki ai akordyjůnůw.


text:
Wyd. 2, angielskie, zm. i popr.
Wydawnictwo Politechniki Śląskiej
Baza „Dorobek” ; oai:repolis.bg.polsl.pl:53362 ; doi:10.34918/58818
Wydział Architektury. Politechnika Śląska
własność autora - umowa licencyjna PŚ
Mar 4, 2022
May 6, 2019
488
https://repolis.bg.polsl.pl/publication/58818
Bujniewicz, Zbyszko
Witeczek, Jerzy Taczewski, Tomasz Huebner, Jarosław Kurek, Jan Zubel, Henryk Komarzyńska-Świeściak, Elżbieta Kościńska, Marta Pancewicz, Alina Bujniewicz, Zbyszko Kołodziej, Anna Tomanek, Michał Janowski, Maciej Witeczek, Jerzy. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Wagner, Tomasz. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac. Załęcka, Magdalena. Oprac.
Witeczek, Jerzy Wagner, Tomasz Bonenberg, Wojciech Bonenberg, Agata Bujniewicz, Zbyszko Cibis, Jerzy Czajka, Roman Czarnecki, Jakub Duda, Andrzej Gronostajska, Barbara Jóźwik, Anna Magdziak, Monika Majerska-Pałubicka, Beata Maryńczuk, Paweł Nakonieczny, Ryszard Nawrot, Grzegorz Olejko, Wiesław Pallado, Jan Peřinková, Martina Student, Aleš Raczyński, Miłosz Kossak-Jagodzińska, Anna Serdyńska, Joanna Sobolewski, Andrzej Sokołowska-Moskwiak, Joanna Tomanek, Michał Witkowski, Bogusław Wojewódka, Jerzy Zalewski, Krzysztof Gil, Adam Witeczek, Jerzy. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Witeczek, Jerzy. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac. Wagner, Tomasz. Oprac.
Mańka-Szulik, Małgorzata Witeczek, Jerzy Wojewódka, Jerzy Wagner, Tomasz Juzwa, Nina Witeczek, Aleksandra Bogdan, Mirosław Bujniewicz, Zbyszko Cibis, Jerzy Czajka, Roman Czarnecki, Jakub Gorczyca, Adam Grzegórzko, Radosław Jóźwik, Anna Kossak-Jagodzińska, Anna Serdyńska, Joanna Magdziak, Monika Makowska, Beata Maryńczuk, Paweł Nadolny, Adam Nawrot, Grzegorz Niebrzydowski, Wojciech Niezabitowska, Ewa Olejko, Wiesław Frolíková Palánová, Klára Pallado, Jan Peřinková, Martina Radwański, Damian Sokołowska-Moskwiak, Joanna Tomanek, Michał Witkowski, Bogusław Zalewski, Krzysztof Gil, Adam Witeczek, Jerzy. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Witeczek, Jerzy. Oprac. Wagner, Tomasz. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac. Wojewódka, Jerzy. Oprac.
Stania, Andrzej Witeczek, Jerzy Duda, Andrzej Pallado, Jan Wagner, Tomasz Sokołowska-Moskwiak, Joanna Czarnecki, Jakub Lenartowicz, J. Krzysztof Kyselka, Mojmír Šamánek, Josef Gronostajska, Barbara Peřinková, Martina Bursiewicz, Natalia Bonenberg, Agata Brych, Małgorzata Bujniewicz, Zbyszko Podgórna, Diana Cibis, Jerzy Bednarski, Adam Czajka, Roman Sobolewski, Andrzej Eckert, Wojciech Nowogońska, Beata Grzegórzko, Radosław Jóźwik, Anna Jóźwik, Renata Kochański, Paweł Kossak-Jagodzińska, Anna Serdyńska, Joanna Łotysz, Sławomir Majerska-Pałubicka, Beata Maryńczuk, Paweł Nadolny, Adam Nawrot, Grzegorz Olejko, Wiesław Radwański, Damian Špačková, Eva Tomanek, Michał Dębowski, Janusz Witkowski, Bogusław Wojewódka, Jerzy Wrana, Jan Zabawa-Krzypkowska, Joanna Zubel, Henryk Witeczek, Jerzy. Red. Wydział Architektury. Politechnika Śląska Witeczek, Jerzy. Oprac. Wagner, Tomasz. Oprac. Kossak-Jagodzińska, Anna. Oprac. Wojewódka, Jerzy. Oprac.
Balcer-Zgraja, Małgorzata Berbesz, Anna Bigaj, Przemysław Ciepłucha, Wojciech Czafík, Michal Frolíková Palánová, Klára Fross, Klaudiusz Gierbienis, Marcin Gronostajska, Barbara Hořínek, Jiří Janicka-Świerguła, Katarzyna Juračka, Ondřej Kozłowski, Tomasz Maciejewska, Eliza Mielnik, Anna Nowak, Anna Patrycja Pięt, Agata Puškár, Branislav Rostański, Krzysztof Marek Rynkowska-Sachse, Anna Slivka, Filip Stasyuk, Olena Szuba, Bogusław Twardowski, Grzegorz Vráblová, Edita Wagner, Tomasz Komar, Beata. Red. Wagner, Tomasz. Red.
Zalewski, Krzysztof Lisik, Adam. Promotor Niezabitowska, Elżbieta. Recenzent Bonenberg, Wojciech. Recenzent
Rabiej, Jan Gil, Adam Paprzyca, Krystyna Kryworuczko, Jurij Słuchocka, Katarzyna Głuchowski, Marcin Początko, Marek Wala, Ewa Swoszowska, Justyna Sulimowska-Ociepka, Anna Rutyna, Halina Wojtowicz-Jankowska, Dorota Wojnowska-Heciak, Magdalena Heciak, Jakub Gil, Bożena Zalewski, Krzysztof Fiuk, Piotr Komar, Beata. Red. Rabiej, Jan. Red.


text:
tuż, jak żech padoł, naszkryflōm sam coś ô tym
wszysko sie wziyno stund, że jak sami dobrze wiycie, Ślōnzoki roztŏmajcie godajōm. Choby np te slowo godka...u nŏs sie godo a we Ôpolu sie gŏdo
(gołdo). Je dużo takich słów i żeby szło je zapisać tak co by wszyscy poradzili to przeczytać tak jak sie to godo u nich to tak sie to szkryflo.
To głównie dotyczy literki ŏ
czyli -oł-
we Ôpolskim, a zwykłe -o-
u nŏs
We ślabikŏrzu znojdziesz coś jeszcze: ō
To je richtich ślōnsko literka, kiero bywo rŏztomajcie zapisywano, nojczyńscij pisało sie ja ů
, a znaczy takie -ou-
czyli ani -o-
ani -u-
po prostu ō
, jak np we wyrazach: sōm, Ślōnska
itp.
No i jeszcze ô
. Jak już nikierzy dali sie pozōr, to już była użyto. My sam niy godŏmy od razu ino łod razu
, a zapisuje sie to ôd razu
, tak samo je we innych takich przipadkach, np ôbojyntnie, ôkno, ōtworzyć
.
Inne literki kiere mocie we układzie, kiery sam wciepołech to sōm literki kiere były do tyj pory używane przez Ślōnskich skrybów.
Ale ôd teroski starejcie sie już szkryflać po naszymu, ze naszymi literkami
Jak wtoś mŏ pytania, to dejcie znać


text:
Coby bajtle niy godały po ślōnsku
Co je nojważniyjsze do życio kożdyj jednyj godki, a już ôsobliwie do takij, co sie traci? Na cołkim świecie je mocka małych, myńszych, ale niyroz tyż doś wielkich jynzykōw, co sōm zagrożōne, tracōm sie, abo już sie straciyły. Robiōm przi nich uczyni, aktywisty, rewitalizatory i ôrganizacyje, a ôd nich doświadczynia kludzōm ku wnioskowi, że do żywotności godki kluczowe je, coby była ôna przekazowano do nastympnych pokolyń. Sama srogość godki to je sprawa ze drugij raje – przeca godki takie jak ndebele, afrikaans abo szōna majōm po pora milijōnōw użytkownikōw (1.1 mln, 6 mln, 7 mln – jak pisoł David Crystal we “Language Death” ze 1999 roku), a durch je starość, że we dugszym ôkresie przestanōm być używane, a na ich plac wlezie angielski. Jak godki niy erbnōm dziecka, to hneda, możno bez czas ino jednego pokolynio, tako godka sie straci.
Co robiōm inksi?
Świyży przikłod dowo profesōr Pius Akumbu, jak we podcaście Field Notes ôsprawio ô kameruńskij godce babanki. Babanki – co niōm godo bezmała 40 tysiyncy ludzi – funkcjōnuje we strzodowisku multijynzykowym. Je to jedna ze trzistu godek we cołkim Kamerunie, a na swojim terynie za kōnkuryncyjo mo trzi jynzyki: angielski, francuski i angielski pidżyn. I ta kōnkuryncyjo przegrowo. Profesōr Akumbu, coby niy dać jij umrzić, patrzoł wkludzać ta godka do szkołōw: wziōn se za cyl ôrganizować i ôtwiyrać szkoły, kaj babanki była za piyrszo godka do małych szkolorzy. Podwiela cołki projekt sztarnōn, podzioł sie ale kryzys anglofōński. We 2017 roku wojna dōmowo niy dała nōrmalnie fungować szkołōm, tōż ta wielko szansa do babanki – przinojmnij w tym czasie – przepadła.
Jedne je klar do Akumbu i inkszych aktywistōw. We przekazowaniu bajtlōm godki fest je ważne, coby ta godka robiyła za piyrszy jynzyk bildowanio. To w tym czasie – kajś do szōstego roku żywobycio – dziecka nojsnadnij chytajom godka (abo wiyncyj, jak som dwu-, trzijynzyczne, itp.). To je prawie czas systymatycznego, zôrganizowanego, programowego poznowanio świata i mianōw tego, co sie na niego skłodo. Edukacyjo przedszkolno i wczesnoszkolno buduje fōndamynta tego, jak mody człowiyk poznowo, mianuje i ôpisuje świat. To wtynczos bajtle dostowajōm piyrsze lekcyje wiedzy ô świecie, przirodzie, społeczyństwie, rachōnkach, a we naszych warōnkach tyż i religiji. W jakij godce to wszysko przidzie do kogo przidzie, w takij – przeważnie – ôstowo już na cołkie życie.
Co my zrobiyli?
Te prawidło, kere pochytali aktywisty ôd godek we Kamerunie, na Hawajach, w Australiji, na terynach ludu Saami, a we inkszych placach na świecie – że bajtle trza bildować we swojij godce, coby ône niōm godały – jak tyż ône sie mo sam u nos? Niy ma aby tak, iże żodyn ze ślōnskich aktywistōw, żodno regiōnalno ôrganizacyjo do tego czasu (a ô rynesansie ślōnskij godki przeca padōmy, iże zaczōn sie po 1989 roku) ô ślōnskij godce, co by robiyła za jynzyk bildowanio, we swojich postulatach, pōmysłach, wizyjach flyjgowanio tyj godki ani niy spōmniała?
Nojbardzij ôpowożny, nojczynstszy i we poru miastach richtich realizowany postulat, jaki szło wysłyszeć, tyko sie wkludzanio do gōrnoślōnskich szkołōw regiōnalnyj edukacyje. Zajyńcia takie rychtowane sōm ale do starszych szkolorzy, sōm roz za tydziyń, a tykajōm sie sie roztōmajtych aspektōw ślōnskij kultury i erbowizny. Trza se ofyn pedzieć: regionalno edukacyjno je fest potrzebno. Ale ani niy styko, ani niy nadowo sie do tego, coby ślōnskie bajtle: roz – nauczyły sie godać po ślōnsku; dwa – polepszyły i rozwinyły swoja ślōnsko godka, jak chyciyły jōm w dōma; a trzi – coby miały ta godka za swoja. Edukacyjo regiōnalno niy pōmoże nōm uretować slōnskij godki, bo to niy ma norzyńdzie do przekazowanio godki nastympnymu pokolyniu.
Znojdymy jakie inksze inicjatywy w tyj zorcie? Kajnikaj trefiymy przedszkola, w kierych aktywisty kludzōm zajyńcia z godki do dziecek 4-6 lot starych. Trza tym ludziōm być wdziyncznym za ich sużba i pasyjo – do mocki dziecek z naszego regiōnu to bōł piyrszy kōntakt ze żywōm ślōnskōm mowōm! Ciynżko ale uwierzić we skuteczność takigo formatu zajyńć. Była to zaś ino jedna godzina za tydziyń, i, podug mojij wiedzy, skupiōno nojwiyncyj na pokazowaniu ślōnskich słōwek i graczkach z godkōm, a niy na używaniu tyj godki do komunikacyje. Tōż mogymy se pedzieć: tyn jedyn fal, jak bajtle miałyby szczyńście pogodać se na tym poziōmie edukacyje, bōł ino, jak miały jako Ślōnzoczka za ôpiekunka, kucharka, szprzōntaczka – i to tako, co niy poradziyła godać po polsku, tōż godała ze wszyskimi po naszymu. Pokolynia monojynzykowych Ślōnzokōw tyż sie ale już tracōm, coroz rzodzij tyż – zdowo sie – takie pracowniki edukacyje sōm akceptowani ôd dyrechtorōw.
I jeszcze jedna edukacyjno inicjatywa, kieryj prawie bydzie dziesiyńć lot. “Gōrnoslōnski ślabikorz” ôd autorōw ze stowarzyszynio Pro Loquela Silesiana. Porzōndny, profesjōnalny podryncznik do nauki ślōnskigo do bajtli. Zaroz jak sie pokozoł, słyszeli my głosy ôd fachmanōw – to niy ma norzyńdzie do nauczynio sie ślōnskigo, ino do poukłodanio sie go bez te dziecka, co już po slōnsku godajōm. A to skuli tego, że je narychtowany do szkolorzy ze trzecij klasy, dziewiyńć lot starych, czyli takich, co ôkrys nojsnadniyjszego chytanio godki majōm już za sobōm. Dzisio trza by przidać jeszcze, ze za wydaniym ksiōnżki niy poszło wydowanie materyje do rechtorōw ani szyroko akcyjo zaczynanio kursōw slōnskij godki we szkołach. Prowda, “Ślabikorz” zmiyniōł sytuacyjo ślōnskij godki, ale prawie niy we tym aspekcie, ô kery sie sam rozchodzi – we nauczaniu dziecek ślōnskigo.
Mielimy tyż zajyńcia, “kółka” i “kąciki” regiōnalne, szkolne tyjatry, kōnkursy “gwary śląskiej”, trefy ze godkōm we ôchrōnkach i szkołach, byzuchy twōrcōw i edukatorōw, a tyż roztōmajte, niyroz naprowda ciekawe i pōmysłowe inicjatywy ôd rechtorōw. Ale trza to pedzieć: żodyn niy patrzoł postarać sie ô te bazowe, nojskuteczniejsze norzyńdzie do tego, coby godka przekozać do nastympnego pokolynia: ô ślōnski, co by robiōł za piyrszy jynzyk nauczanio. Podug mojij wiedzy pomysł połnyj ślōnskij edukacyje do nojmodszych dziecek (ôchronki a klasy 1-3) żodyn roz niy boł ôbgadowany we ślonskich strzodowiskach. Zdowo sie, że jeszcze niydowno był niy-do-pomyślynio, tak choby ślōnskie aktywisty regiōnalne w jednym czasie padali, iże ślōnsko godka mo mieć status normalnego jynzyka, a myntalnie prziznowali, iże tak po prowdzie to je cosik na ibrich, przidatnigo, co jakoś tam pochyto sie same.
Niy ma co sie tymu dziwować – tak przeca latami fungowała nasza godka. Dziecka chytały jōm bez żodnych rechtorōw, we samym ino kōntakcie z inkszymi użytkownikami. Stykało wtynczos – niy styknie teroz? Niy, już downo niy styko! Niy zmiarkowalimy, iże tyn czas – czas samoistnego przekazowanio godki tak szerokigo, coby ôna bezpiecznie trwała – już downo sie skończōł. Szłoby wiela godać ô tym, po jakimu. Ô roztrzaskaniu etnicznie ślōnskich społeczności we XX stoleciu. Ô państwowych politykach bildowanio. Ô zjawisku skoku pokolyniowego (wiela z nos erbło godka ôd starzikōw, a niy ôd ôjcōw). Ô tym, jak moderne media, w kerych ślōnskigo niy ma, wkludzajōm do chałpōw godki dōminujōnce. A ô roztōmajtych inkszych prziczynach, bez kiere sytuacyjo je tako, że godka sie swijo: dzielnica za dzielnicōm, wieś po wsi przestowajōm godać, a zaczynajōm mōwić po polsku. I – coby skludzić problym nazod do dziecek – coroz ciynżyj znojś po klasach bajtle, kere godajōm po ślōnsku. Sto lot po sztartniyńciu cyntralnyj, polskij edukacyje na ziymiach slōnskich bezmała niy ma już po szkołach problymu, co do downiyjszych pokolyń bōł zdrzōdłym prawych dramatōw: tympiynio ôd rechtorōw za godanie po slōnsku. To niy świat sie polepszōł. To brakło dziecek, co na sztarcie edukacyji myślōm i godajōm nojwiyncyj po ślōnsku.
Tōż teroz se to powiydzmy i przestōńmy udować, że je inaczyj: Bez edukacyje po ślōnsku nasze szanse na chowanie nastympnych pokolyń użytkownikōw ślōnskij godki niy sōm już ani małe. Ône sōm ino teoretyczne.
Co by szło zrobić?
Trza zaroz odciepać biyda-argumynt, co go radzi my-Ślōnzoki używōmy do bele czego: “Przeca Polska sie na to żodyn roz niy zgodzi”. Toć, żodyn polski regiyrōnek sōm ze siebie niy wkludzi ślonskij godki do szkołōw. Niy przi nacjonalistycznym ajchniynciu polskij myśli edukacyjnyj i kulturowyj polityki. Ale tyż na zicher niy przitrefi sie to same, jak żodyn ani ô tym niy spomino, żodne strzodowiska sie tego niy dōmogajōm, jak niy ma ôd nos żodnyj roboty w ta strona. Edukacyjny monopol państwa niy ma przeca żelozny. Teoretycznie idzie porobić nad knifami, co by wkludziyły ślōnsko godka do edukacyje bajtli na polskim Gōrnym Ślōnsku.
Jedyn pōmysł, to je społeczno szkoła i przedszkole, w kierych tela lekcyji, wiela idzie, a tyż cołkie szkolne życie, byłyły kludzone po naszymu. Taki model funguje przeca we szkołach wyznaniowych, dwujynzycznych, abo zrychtowanych ekstra do ôbcokrajowcōw, co realizujōm polsko programowo podstawa, a ku tymu rozbudowujōm jōm o swoje treści, niyroz tyż godkowe. Je tyż przikłod kaszubskij Naszyj Szkoły (Naja Szkòła), co mo już pora lot doświadczynio we praktycznym kludzyniu szkoły z myńszościowōm godkōm.
Mogymy se trocha pofantazjyrować ô takij ślōnskij szkole. Wysoki poziōm bildowanio, szyroko ôferta edukacyjno, pozornie dobrano kadra – tak coby ślōnsko godka niy była za jedyny atut takigo placu. Trza by tyż pōmyśleć ô warōnkach potrzebnych do tego, coby szkolorze richtich miały tam strzodowisko ze ślōnskōm godkōm, tyż miyndzy sobōm. Byłoby – zdowo sie – potrzebne kryterium naboru, podug kerego wiyncyj jak 60% przijyntych dziecek poradziyłoby już godać po ślōnsku na dōmowym poziōmie. Bez tego ślōnski niy zacznie robić miyndzy szkolorzami za dōminujōnco, używano godka, a bez tego niy ma co marzić, że fto ś nich go pochyto. Rechtory kludziyliby przeca ta misyjo we przijaznyj, dobrowolnyj atmosferze – bez tych norzyńdzi edukacyjnego terroru na szkolorzach, co były używane ôd państwowych systymōw: formalnie – jak bez przikłod we Waliji, Australiji abo Kanadzie, kaj wkludzali angielsko godka, abo niyformalnie, jak we Polsce (II RP a PRL), kaj na siyła uczyli “pięknie mówić po polsku”.
Zaroz tyż pokazujōm sie problymy. Kaj by trza było ôdewrzić tako szkoła, coby znojś za tela dziecek, co aby trocha godajōm po ślōnsku? I za tela ôjcōw, co ich kożdy miesiōnc stykać na jakie 600-1000 złotych płatu? Ô materyje do nauczanio ślōnskigo i inkszych przedmiotōw po ślōnsku ani niy ma co godać – piyrsze lata fungowanio takij szkoły byłyby blank pionierskie.
Nojwiynkszy problym z takōm szkołōm to niy ma sztartniyńcie ś niōm szkoły we polskim prawie, narychtowanie ôd zera ksiōnżek i programōw, zdobycie za tela szkolorzy, co z chałpy wyniyśli godka, abo ôjcōw za tela bogatych, coby za nia płaciyli. Szło by przeca zacznōnć inksze, leksze do sztartniyncio inicjatywy z myślōm ô dowaniu dzieckōm strzodowiska ze żywōm, ślōnskōm godkōm. Możno pryndzyj jak szkoła, szło by odewrzić nec ôchronek zekadrōm, co do dziecek godo ino po naszymu? Abo zajyńcia we modelu niydzielnych, popołedniowych szkōłek, co w nich dziecka aby te dwa-trzi razy za tydziyń mogły sie trefiać i dostować ciekawy program i aktywności po ślōnsku, a ôjce płaciyli niy 1000, a 100 zł za kożdy miesiōnc? Na ôstatku fungowanio Stowarzyszynio Ôsōb Narodowości Ślōnskij pokozoł sie tyż pōmysł – bez żodnego inkszego dziołanio jak poaszynie sie nim we “Ślůnskim Cajtungu”- coby sztartnonć gōrnoślōnski ruch skautowski, co by kuplowoł edukacyjo we godce i kulturze Ślonska ze wychowaniym fizycznym i ôbywatelskim. Pōmysłōw je za tela – a zawdy idzie tyż wejrzeć, co tyż na świecie robiōm inksi, kierzi tyż prōbujōm przekozać modym myńszościowo godka.
Po jakimu ale nic niy robiymy?
Problym w tym, że we samych Ślōnzokach niy ma wiary w to, że nauka ślōnskigo mo edukacyjny wert. Cołkie lata za cyl edukacyje Ślōnzokōw z jakimi ambicyjami było wypucować ślōnski “akcynt” ze swojij niymieckij, a potym polskij godki. Rozchodziyło sie ô to, coby ôstawić ślōnsko godka w dōma, i dorōść do jednyj abo drugij godki społecznego sztajgniyńcio. Fto tego niy szafnōł, ôstowoł na społecznym dole. Niy tako je historyjo bohatera świyżyj “Pokory” ôd Szczepana Twardocha – co niby ôsprawio ô fikcyjnych zdarzyniach ze downych czasōw, ale przeca cyluje we świadōmość nos sam dzisio? I chocioż czasy sōm inksze – a dwujynzyczność dowo lepszy start do multigodkowego świata jak poznanie za bajtla ino polskigo – my durch we gowach mōmy te “niy ucz bajtla godać po naszymu, bo bydzie mioł ciynżyj w życiu”.
I zaś – niy sōm my sami z naszōm sytuacyjōm. Wrōcymy zaś do profesora Akumbu. Jego słowa majōm richtich znajōmy klang: “Ciynżko je naszym ludziōm przichwolić tymu, iże werci sie uczyć babanki. Ôjce starajōm sie, jeźli ich dziecka szafnōm co w życiu, jak bydōm szkolōne we babanki, jeźli znojdōm se robota. Widzōm przeca wszyskich używać angielsko godka we administracyji i angelski pidżyn za godka do geszeftu”.
Piyrszo prziczyna tego, iże my-Ślōnzoki niy dorobili sie żodnyj szkoły ze ślōnskōm godkōm, ani chocioż ôrganizacyjōw i aktywistōw, coby w ta strōna co zrobiyli, to je przekōnanie, że tak po prowdzie ta godka sie naszym bajtlōm niy przido. Że to je wiyncyj zawada, jak profit we bildowaniu. I że szkoda, że jij niy poznajōm i niy bydōm godać po ślōnsku, ale jeszcze wiyncyj byłoby szkoda, jakby mialy ś niōm sztartować do świata – świata, co ślōnskij godki niy mo we zocy i co niy pōmogo jij użytkownikōm tak, jak pōmogo tym, co godajōm perfekt po polsku abo po angielsku.
Toć, wajōmy, iże godka sie traci. Ale sami niy używōmy żodnych realnych norzyńdzi, coby to zmiynić. Nojsamprzōd potrzebno je wola ôd społeczności, co używo godki, żodyn aktywista bez nij nic niy szafnie. A wole, coby nauczyć bajtli godać po ślōnsku, miyndzy Ślōnzokami niy ma. My-Ślōnzoki – tak po prowdzie, podug tego, co robiymy – to niy chcymy, coby nasze bajtle godały po naszymu.


text:
Spěchuja zasydlenje lěkarjow
Zły Komorow (dpa/SN/ch). We wjele městach Braniborskeje hrozy z wida Kasowolěkarskeho zjednoćenstwa (KVBB) dale njedostatk medicinarjow. Lěkarjo, kotřiž swobodne praksy přewozmu abo sami załoža, dóstanu tež klětu spěchowanje hač do 50 000 eurow, zdźěli KVBB wčera w Podstupimje. Tule pomoc hižo někotre lěta poskićeja. Domjacy lěkarjo pobrachuja mjez druhim w Lubnjowje, Grodku, Gubinje, Baršću a Eisenhüttenstadće. Tež wóčnolěkarske zastaranje je wohrožene, na přikład w Lubinje. Spěchowanje financuja KVBB a chorobne kasy w Braniborskej.
Škit před wjelkami polěpšić


text:
zwučowanje 1
zrozumjace čitanje
Čitanski test ma tři dźěle. Čitaće krótke informacije, dlěši artikl a nawěški. K tekstam słušeja nadawki.
Naklikńće prawu wotmołwu!
Sće w prěnim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom započina so druhi dźěl. Hdyž sće wšitke tři dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Čitajće najprjedy nadpisma. Potom čitajće teksty 1 do 5. Rozsudźće, kotre nadpismo so najlěpje ke kotremu tekstej hodźi. Směće kóžde nadpismo jenož jónu wužiwać.
tekst 1
Čłowječe ćěło přetrjebuje stajnje energiju za mozy, dychanje, wutrobu a wobtok a za přeměnu maćiznow – tež w nocy. K tomu přińdźe hišće potrjeba energije za kóždy jednotliwy pohib. Tutu energiju nabjerje sej čłowjek z cyroby respektiwnje z wutkow tuk, wuhlikowe hydraty a bělk. Mnóstwo energije ličimy w kilojoulach (kJ) abo kilokalorijach (kcal). Kalorija je zestarjene měritko a naruna so we wědomostnym konteksće zwjetša přez joule. We wšědnym žiwjenju pak so hišće wužiwa.
Njedawno wozjewichu němscy, awstriscy a šwicarscy wědomostnicy zhromadne směrnicy za dodawanje energije w kilokalorijach. Za ludźi w starobje mjez 25 a 50 lětami ze snadnymi ćělnymi aktiwitami doporučeja, zo měli mužojo swojemu ćěłu wšědnje něhdźe 2300 kcal a žony 1800 kcal energije dodawać. Čłowjek, kiž so wědomje zežiwja, ma na to dźiwać, zo wotpowěduje dodawanje energije přetrjebje tuteje. Splah, ćělna waha, musklowa masa, staroba a wosebje pohibowanje ćěła w powołanskim žiwjenju abo w swobodnym času přetrjebu sylnje wobwliwuja.
Z wozjewjenjom směrnicow po najnowšich wědomostnych dopóznaćach chce mjezynarodny team přinošować k wobchowanju a spěchowanju strowoty a žiwjenskeje kwality ludźi.
tekst 2
Štóž chce sej dobru figuru wobchować, ma husto někajku z njeličomnych tabelow we hłowje, kotrež předpisuja, kelko smě čłowjek wažić. Tak mjenowany Body-Mass-Index (BMI) je najbóle wužiwana formula za wobličenje ćělneje wahi: BMI = ćělna waha w kg : (wulkosć ćěła w m)².
Ze strowotniskich přičin je najlěpje, hdyž ma dorosćeny BMI we wysokosći 25. Tole wuchadźa z doporučenjow Němskeje towaršnosće za zežiwjenje. Dale doporuča, zo so zežiwjenje po potrjebje orientuje, zo so čłowjek prawidłownje pohibuje a swoju ćělnu wahu kontroluje. Kruty recept njeeksistuje, hdyž je tola kóždy čłowjek hinaši po wulkosći, starobje a splahu.
Strowe zežiwjenje woznamjenja, zo dźiwa so mjenje na kalorije žiwidłow hač na jich hustotu energije. Tuta podawa, kelko kilokalorijow wobsahuje jedyn gram wěsteho žiwidła. Tak je na přikład w jednym gramje jabłuka 0,5 kcal a w selenym braclu 3 kcal. Konkluzija z toho je: mjenje fast fooda, alkohola a słódkich softdrinkow a wjace aktiwitow. Přetož ćělna nadwaha je husto zwjazana ze strowotniskimi ćežemi, kotrež maja so droho lěkować. Tak njepoćežuje jenož jednotliwca, ale cyłu towaršnosć.
tekst 3
Kamjenizny wobsteja z mineralijow. To su kristale, kiž nastachu na přirodne wašnje, na přikład z magmy, kotraž je so na powjerchu zemje abo pod wulkim ćišćom a z wulkimi temperaturami hłuboko w zemi wochłódźiła. Druhe su přez eroziju pod wliwom wětřika, wody, horcoty a zymy nastali. Kamjenizna je twjerdy a spřećiwjenjakmany material. Dokelž wobsteja kamjenizny přeco z wjacorych mineralijow, maja wšelaku barbu, formu a wulkosć. Nimo toho rozeznawaja so přez twjerdosć, cyle po zestawje mineralijow.
Eksistuje wjace hač 5000 wšelakich mineralijow. Mnohe z nich maja wulki hospodarski wuznam. Tak wužiwaja so za drohotne debjenki, ale tež w industriji. Industrijowe mineralije su něšto cyle wosebite. Tute domjace a přirodne surowizny hodźa so hnydom – bjez dalšeho přeměnjenja maćizny – za industrijowe procesy wužiwać, na přikład w papjerowej, chemiskej, kosmetiskej a farmaceutiskej industriji, ale tež w sanitarnej a techniskej keramice, w lijerskej a woclowej industriji, w awtomobilowej industriji a we wobłuku wobswětoškita. Zasadźenje tutych surowiznow w aktualnych, inowatiwnych technikach budźe industrijowu produkciju, infrastrukturu, wysoki žiwjenski standard, ale tež techniski postup tež w přichodźe bytostnje wobwliwować.
tekst 4
Wokoło drohotnych kamjenjow powědaja so ze starodawna myty a legendy. Hač jako talisman, kiž spožči wosebitu móc abo zbožo a wuspěch, hač jako nabožne rekwizity abo potajne hojerske srědki: drohokamjenje tójšto ludźi fascinuja. Někotři noša wěste kamjenje jako symbol za hwězdne znamjo, pod kotrymž su so narodźili, abo dla škitaceje mocy před wěstymi chorosćemi.
Zaso druzy zběraja mineralije a drohotne kamjenje jako wosebitu zaběru w swobodnym času. Nastork za to móže kamjeń jako dopomnjenka na rjane dowolowe dožiwjenja być. Potom slědźa za dalšimi informacijemi w knihach wo kamjeniznach abo w interneće. Tak zajim za mineralije dźeń a bóle přiběra a zběrka rosće spěšnje na 100 abo wjace wšelakich mineralijow kaž na přikład ametyst, marmor, hórski kristal, jantar abo křesawc. Tute předawaja so w fachowych wobchodach abo na mineralijowych bursach. Husto poskićuja so w skałach abo jamach wosebite wjedźenja z móžnosću, pod fachowym nawodom na městnje za mineralijemi, fosilijemi a kamjeniznami pytać.
tekst 5
Stonehenge w južnej Jendźelskej je drje najsławniši wutwor z dawnych stawiznow Britaniskeje. Tak mjenowany „kamjentny kruh hobrow“ wobsteji z wulkich wobdźěłanych kwadrow, kotrež su z druhimi kwadrami pokryte. Stonehenge je najlěpje wobchowana swjatnica z młodokamjentneje a bronzoweje doby a něhdźe 4000 lět stara. Twar wupada dźiwnje, dokelž njeje ničemu podobny, štož znajemy ze „wšědneje“ architektury. Wjele slědźerjow spyta hoberski monument wujasnjować.
Po jednej hypotezy jedna so wo kamjentny kalender ze starowěka. Na dnjach zawróta słónca jewi so słónčna kula dokładnje mjez dwěmaj wulkimaj kwadromaj. Tole swědči wo wědźe a zamóžnosćach ludźi bronzoweje doby. Woni wobkedźbowachu přirodu a wotwodźachu prawidła ze swojich wobkedźbowanjow. Běchu kmani, z minimalnej techniku chětro precizny twar realizować. Kak su to činili, móžemy jenož hódać. Je pak rjenje, zo je tute kultowe městno – hačrunjež wobškodźene – hač do dźensnišeho dnja přetrało.
Z prawom mjenuje so „kulturne herbstwo čłowjestwa“ a słuša tohodla tež k najbóle wopytanym městnam Wulkeje Britaniskeje.
Hilfestellung:
Ordnen Sie fünf Texten die passende Überschrift zu.
Sće w druhim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom započina so třeći dźěl. Hdyž sće wšitke tři dźěle absolwował/absolwowała, zhoniće wuslědk.
Čitajće najprjedy nadawki 6 do10. Potom čitajće nowinski přinošk. Naklikńće prawu wotmołwu. Slěd nadawkow njewotpowěduje přeco slědej teksta.
Pomjezne susodstwo z přikładom
Husto hladamy na situaciju Serbow w Němskej, snadź je pak tež raz zajimawe, so zaběrać ze situaciju druhich narodnych mjeńšin, na přikład z danskej mjeńšinu w Němskej. Kaž Frizojo, Serbja, Sinti a Roma su tež Danojo škitana narodna mjeńšina, kotruž spěchuja Zwjazkowa republika Němska a zwjazkowe kraje.
Ze stawiznow je znate, zo běchu kónčiny dźensnišeje Schleswigsko-Holsteinskeje, tak mjenowane wójwodstwo Šleswigska, dołhe lětstotki dźěl danskeho kralestwa. Tam rěčeše so němsce, dansce a sewjerofrizisce. W lěće 1864 wuskutkowaše so wójna mjez Danskej na jednej stronje a Pruskej a Awstriskej na druhej stronje, dokelž přińdźe cyła Šleswigska jako wuskutk wójny pod pruske knjejstwo. Po Prěnjej swětowej wójnje, jako wotmě so w lěće 1920 ludowe wothłosowanje, připadny sewjerna Šleswigska Danskej. Nowa němsko-danska hranica nasta mjez sewjernym a južnym dźělom něhdyšeho wójwodstwa Šleswigska. Wot toho časa je ludnosć po woběmaj stronomaj noweje hranicy etnisce měšana a stej nastałoj dwě narodnej mjeńšinje: Danojo w Němskej a Němcy w Danskej.
Dźensa je hranica mjez Schleswigsko-Holsteinskej a Danskej lědma pytnyć: wjele ludźi rěči němsce a dansce. Z něhdy problematiskeho poměra přez nacionalistiske tendency wobeju mjeńšin je nastała přikładna kooperacija. W najsewjernišim zwjazkowym kraju Němskeje bydli přibližnje 50.000 Danow z němskim staćanstwom a w južnej Danskej něhdźe 15.000 přisłušnikow němskeje mjeńšiny. Wobaj stataj, Němska a Danska, stej přilubiłoj mjeńšinje na swojim teritoriju kulturne prawa a financne spěchowanje.
Centrum danskeje mjeńšiny w Němskej je Flensburg. Město hraje w mnohim nastupanju podobnu rólu kaž Choćebuz abo Budyšin za Serbow. Flensburg je sydło danskich kulturnych institucijow a narodneje organizacije Danow w Němskej „Sydslesvigsk Forening“. Politiska strona „Südschleswigscher Wählerverband“ załoži so jako strona danskeje mjeńšiny w Šleswigskej a Frizow w sewjernej Friziskej. Wona je w Schleswigsko-Holsteinskim krajnym sejmje w Kielu zastupjena a njetrjeba za to žanu pjećprocentowsku klawslu. Wuznaće danskich wobydlerjow k swojej narodnosći je jara sylne, štož wotbłyšćuje so w derje wuwitej syći danskich kubłanišćow. K tomu liča pěstowarnje, zakładne šule a dwaj gymnazijej. Dale podpěruja danske medije a cyrkej wobchowanje danskeje rěče, wosebje w swójbach. Wažne je danskim wobydlerjam w Němskej tež, zo móža w strowotnistwje a w komunalnych zarjadach danšćinu nałožować. Tak su Danojo w Němskej – njehladajo na přirodny asimilaciski ćišć – žiwa, aktiwna a sebjewědoma narodna mjeńšina. Wuski kontakt k swojemu maćernemu krajej tute narodne aktiwity spěchuje.
Němska mjeńšina w Danskej je žiwa w sewjernej Šleskej a ma dźakowano wosebitemu spěchowanju derje organizowane kulturne a politiske žiwjenje, podobnje kaž danska mjeńšina w Němskej. Najwažniša narodna a třěšna organizacija za wšelake towarstwa, kotrež so za spěchowanje němčiny přez kulturne a socialne projekty a přez zaběry w swobodnym času angažuja, je „Bund deutscher Nordschleswiger“ z hłownym sydłom w Aabenraa. Nimo toho wudawa němski dźenik “Der Nordschleswiger”, kotryž rozprawja wšědnje wo žiwjenju mjeńšiny w němsko-danskim hraničnym regionje. Němska mjeńšina je tež na politiskej runinje aktiwna. Politiska strona „Die Schleswigsche Partei“ ma bóle regionalny charakter a zasadźuje so za naležnosće němskeje mjeńšiny, ale runje tak tež za zesylnjenje cyłeho regiona. W Kopenhagenje dźěła němski mjeńšinowy sekretariat. Němska mjeńšina wudźeržuje swójske pěstowarnje, šule a knihownje a dźěła aktiwnje na cyrkwinskim a socialnym polu. Wšitko słuži spěchowanju němskeje rěče a kultury a je za wšitkich zajimcow wotewrjene.
Zjimajo hodźi so rjec, zo je něhdyša Šleswigska – byrnjež dwěmaj statomaj přirjadowana była – dobry přikład za zhromadne namjezne dźěło. Wona je wuznamna za cyłu Europu, tež za Serbow. Eksistuja dobre zwiski mjez Serbami a woběmaj mjeńšinomaj, wosebje na polu kubłanja. Zajimawy je kubłanski system, předewšěm hladajo na bilingualnu wučbu a metody wuwučowanja. Tohodla přewjedźechu wučerki a wučerjo z Hornjeje a Delnjeje Łužicy husćišo ekskursije do sewjernych stron.
Wobydlerjo w sewjernej a južnej Šleswigskej maja dobry mjezsobny kontakt, dokelž so derje znaja a wašnje žiwjenja a kulturu druheho respektuja. W hraničnych kónčinach wobknježa ludźo rěč druheje ludoweje skupiny. Tak je so wuwiwała ta typiska dwójna identita za tutón dźěl Europy. To je zakład za dobre a tolerantne susodstwo.
Schleswigsko-Holsteinska je
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
Danska mjeńšina w Němskej
Hilfestellung:
Wotmołwa 2 by korektna była.
„Die Schleswigsche Partei“
Hilfestellung:
Wotmołwa 3 by korektna była.
Němcy w Danskej maja
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
W namjeznych kónčinach
Hilfestellung:
Wotmołwa 1 by korektna była.
Sće w třećim dźělu wotrězka čitanje. Spjelńće nadawki a klikńće po tym na „dale“. Potom zhoniće wuslědk wotrězka čitanje.
Čitajće najprjedy situacije 11 do 20. Potom čitajće wozjewjenja 1 do 12. Rozsudźće, kotry tekst so najlěpje ke kotrej situaciji hodźi. Směće kóždy nawěšk jenož jónu wužiwać. Dwě wozjewjeni njebudźeće trjebać.


text:
Z Górneje Łužyce/Oberlausitz. Pó dwěma lětoma smy dožywili jatšownicu w serbskich katolskich stronach mjazy Budyšynom, Worjejcami a Kamjeńcom take rědne jatšowne rejtowanje ako pśecej w normalnych casach, ze wšym, což k tomu słuša. To se wě, až su se pśez to wšykne wjelgin wjaselili: te rejtarje, te pśiglědarje a snaź teke te kónje.
W 9 procesionach jo dogromady wokoło 1.300 rejtari na rědnje wupyšnjonych konjach roznosowało a wózjawiło w serbskej rěcy jatšowne bóžowe posołstwo. To jo jich było něźi 90 mjenjej ako w lěśe 2019. Wjele, wjele towzynt pśiglědari z cełeje Łužyce a drugich stron Nimskeje jo toś ten stary serbski kśesćijański nałog pśiwabił.
Mjazy rejtarjami jo było tenraz wokoło 40 nowych. Styri rejtarje buchu ze złośanym wěnkom pócesćone za to, až rejtuju južo 50 lět sobu, wokoło 20 dalšnych jo dostało slobrany wěnašk pśityknjony. Tśi rejtarje su w jich procesionach prědny raz ako kantory wustupili.