text:
K 75. posmjertnym narodninam tworjaceje wuměłče Boženy Nawka-Kunysz (1946–2000)
Jubileje su dobra składnosć spominać na wusahowace wosobiny, kotrež njejsu hižo mjez nami. Přez swoje žiwjenske dźěło su zawostajili kedźbyhódne slědy, kiž njeměli so z našeho wědomja pozhubić a so tež młódšim generacijam spřistupnić. K nim słuša bjezdwěla serbsko-pólska tworjaca wuměłča Božena Nawka-Kunysz.
Božena Nawkec narodźi so 20. junija 1946 w Radworju jako prěnje dźěćo Antona Nawki (1913–1998) a jeho mandźelskeje Heleny Nawcyneje (1917–2010) rodźeneje Juraszek. Jeje mać běše po pochadźe Pólka. Staršej běštaj so srjedź 1930tych lět w Berlinje zeznałoj, hdźež studowaše Anton Nawka wot 1933 žurnalizm, stawizny a ekonomiju. Prěnje tři lěta swojeho žiwjenja wotrosće Božena w Poznanju, dokal běše so młoda swójba dalšeho studija nana dla mjez 1946 a 1949 přesydliła. W tutym času přidružichu so swójbje dalšej dźěsći Milena (1947–2008) a Tomasz (*1949). Někotre lěta pozdźišo narodźi so hišće syn Stefan (*1953). Po nawróće do Łužicy a zasydlenju w Budyšinje, hdźež skutkowaše Anton Nawka spočatnje jako wučer na Serbskej wyšej šuli a jako docent na Serbskim wučerskim wustawje – prjedy hač so politiskich přičin dla z wučerskeje słužby njewuwjaza –, nastupi Božena Nawka-Kunysz šulske wukubłanje na serbskich kubłanišćach. Hižo za šulski čas horješe so za wuměłstwo, molowaše a skicěrowaše, hdźežkuli bě jej to móžno, a wopytowaše wšelake molerske kružki. Hižo zahe pokazowaše so jeje wulka nadarjenosć. W pozdźišim interviewje naspomni, zo je hižo srjedź šulskeje wučby husto na swoje zešiwki rysowała1. Jeje nachilnosć k tworjacemu wuměłstwu njezadźiwa, wšako skićeše jej jeje staršiski dom wonu muzisku atmosferu, kotraž polěkowaše wuwiću jeje talenta a pozbudźowaše Boženu Nawka-Kunysz tež powołansce do tutoho směra kročić. Wobaj, nan a mać, staj w swojim wólnym času přewšo rady rysowałoj. Hižo jeje mać je so z myslu nosyła so z wuměłču stać, štož jej pak wšelakich přičin dla móžno njebě. W lěće 1965 złoži Božena Nawka-Kunysz maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po maturje požada so wona na Lipšćanskej Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo, hdźež chcyše so na polu grafiki, ilustracije a knižneho wuhotowanja wukubłać dać. K tomu pak politiskich přičin dla njedóńdźe. Tak nastupi w samsnym lěće 1965 studij na Krakowskej Akademiji tworjaceho wuměłstwa (Akademia Sztuk Piȩknych im. Jana Matejki w Krakowie). Sta so ze studentku na jeje wotnožce w Katowicach, na kotrejž wuwučowaše so grafika a nałožowana grafika. Wróćo zhladujo praji Božena Nawka-Kunysz: »... mějach zbožo, smědźach so do Pólskeje na studij podać.«2 Hižo přez staršiski dom zezna so wona z aktualnej politiskej a kulturnej situaciju w susodnym kraju, tak tež přez pólske časopisy, kaž běchu to »Panorama« a »Przekrój« (Přehlad).3 Wone běchu swojim čitarjam kaž wokno přez železny zawěšk do zapadneho swěta a wozjewichu přinoški wo načasnych wuměłcach a wuměłskich prudach na zapadźe, wo čimž so w tehdomnišej NDR lědma něšto wozjewješe. Prawdźepodobnje je so přiwzaće młodeje Serbowki na ASP z pomocu přećela Serbow, spisowaćela, publicista, literarneho wědomostnika a wuběrneho znajerja němskeje a serbskeje literatury Wilhelma Szewczyka (1916–1991) poradźiło. Szcewczyk haješe wuske zwiski k serbskim spisowaćelam a publicistam a přebywaše často tež w duchownje liberalnym a wuměłstwu přichilenym Nawkec domje w Budyšinje. Nimo toho měješe Szewczyk jako čłon Pólskeje zjednoćeneje dźěłaćerskeje strony PZPR a zapósłanc sejma Ludoweje republiki Pólskeje wotpowědny politiski wliw. Na Katowickim kubłanišću absolwowaše Božena Nawka-Kunysz najprjedy wukubłanje w zakładnym studiju w molerstwje, grafice, w rysowanju a w pismje kaž tež na polu rězbarstwa. W běhu studija specializowaše so na swobodnu a nałožowanu grafiku. Jeje wučerjej běštaj tu prof. Andrzej Pietsch (1932–2010) na polu grafiki a litografije a prof. Gerard Labus (1934–1988) we wobłuku nałožowaneje grafiki. Wobaj běštaj tohorunja absolwentaj Krakowskeje ASP. Wosebje twórby Andrzeja Pietscha, kotryž wěnowaše so primarnje raděrowance a křidowemu ćišćej, zawostajichu widźomny stilistiski wliw na tworjenje Boženy Nawka-Kunysz. Předewšěm pak wotbłyšćuja so w jeje pozdźišim tworjenju elementy rukopisa Jaceka Gaja (1938–2021), wuznamneho Krakowskeho ilustratora a grafikarja, kotryž nawjedowaše na kubłanišću tehdom dźěłarnju za rysowanje. Diplom złoži Božena Nawka-Kunysz 1972 na polu swobodneje grafiki z rjadom litografijow. We wobłuku nałožowaneje grafiki je za swoje zakónčace dźěło kompletnu seriju produktow za kosmetisku firmu wuwiła. Mjeztym bě so 1971 na architekta Janusza Kunysza (*1942) wudała a jimaj narodźi so jeju syn Marek (*1971). Wotnětka bydleše ze swójbu w Katowicach, hdźež skićachu so wuměłči mnoho kulturnych móžnosćow we wokolinje ideologisce a kulturnopolitisce wotewrjenišeje atmosfery hač znaješe to ze swojeje domizny kaž tež kontakty do awantgardistisce zmysleneje wuměłskeje sceny Katowic a Krakowa. K swětowotewrjenosći a k zaznaću načasneho wuměłstwa přinošowachu bjezdwěla tež Mjezynarodne bienale grafiki – z lěta 1992 wuhotowane jako trienale –, kotrež so wot 1966 w Krakowje organizowachu. Tam wustajowachu wusahowacy grafikarjo z cyłeho swěta. Móžnosće njewobmjezowaneho pućowanja poboku swojeho mandźelskeho do njesocialistiskich krajow kaž do Italskeje, Šwicarskeje, Rakuskeje, Francoskeje abo do Zapadneho Berlina wužiwaštaj mandźelskaj zaměrnje za zeznaće muzejow a galerijow kaž tež swětoweho kulturneho herbstwa.
K smjerći serbskeho molerja Jana Buka (1922–2019)
Dnja 4. jutrownika 2019 so na Njebjelčanskim wosadnym kěrchowje swójbni, wjesnjenjo, wuměłcy, přećeljo a zastupjerjo zjawneho žiwjenja ze serbskim molerjom Janom Bukom rozžohnowachu, kotryž bě 1. jutrownika we wysokej starobje 96 lět w Chróšćanskej starowni zemrěł. Zo pochowa so najwuznamniši serbski moler přitomnosće, kotrehož tworjenje je daloko za mjezami kraja znate, bě drje wšěm wědome, kotřiž jeho na swojim poslednim zemskim puću přewodźachu a jemu poslednju česć wopokazachu. Symbolisce steješe při marach njeboho jeho wobraz »Rozžohnowanje«, temperowa wersija wolijoweje mólby z lěta 1981, kiž předstaja žarowace žony w serbskej katolskej drasće. Wobraz skutkowaše kaž poslednje wotkazanje molerja, kotryž bě čas žiwjenja w nabožnosći a narodnosći kruće zakótwjeny, nam žiwym.Foto: Maćij BulankJan Buk narodźi so 2. awgusta 1922 w Njebjelčicach jako syn dźěłaćerja. Jako starc, mjeztym 75lětny, nawróći so do wsy, zo by w swojim ródnym domje wuměnk wužił a dale tworił. Wjac hač štyrceći lět bě ze swojej swójbu w Budyšinje bydlił a tam skutkował. Hižo w šulskim času zaběraše so často z rysowanjom a molowanjom. Ze zahoritosću přihladowaše, kak fachowcy pomolowanja w Njebjelčanskej cyrkwi w bjezposrědnim susodstwje staršiskeho domu wobnowichu. Pochadźejo z jednorych socialnych poměrow njemóžeše sej předstajić, zo móhł něhdy jónu wuměłstwo studować. Nawukny tuž powołanje dekoraciskeho molerja, štož jemu žiwjenski zakład zaruči. Za čas Druheje swětoweje wójny bu do wojerskeje słužby powołany, kotruž wukonješe pola mariny. Wobšudźeny wo swoju młodosć – kaž miliony jeho rowjenkow – nawróći so domoj, na zbožo njezranjeny na ćěle a duši. Lubosć k wuměłstwu njebě zhubił. Kaž wotbłyšćuje slědowaca epizoda, bě zbožowne wjedźenje na spočatku jeho puća do směra wuměłstwa. Jako swjećeše tehdomniši Njebjelčan farar Jurij Handrik nalěto 1947 swoje 50. narodniny, dósta Buk wot fararjoweje hospozy Cecilije Nawkec nadawk, jemu wobraz namolować. Běše to małe ćišno z kwětku. Jubilarej gratulowaštaj tež předsyda Domowiny Pawoł Nedo a krajny rada dr. Jan Cyž. Jako wuhladaštaj wobraz a zhoništaj, štó bě jón namolował, běštaj sej wěstaj: »Trjebamy młodych wuměłcow. Tón ma na studij hić!« Dźakowano spěchowanju předewšěm dr. Jana Cyža dósta so Buk na studij wuměłstwa na Wyšu šulu tworjaceho wuměłstwa do Wrócławja, hdźež najprjedy na Statnej wyšej šuli za tworjace wuměłstwo swoju maturu złoži. Cyle wědomje sćelechu so po wójnje nadarjeni serbscy młodostni do susodnych słowjanskich krajow na studije, z wotpohladom zaměrneho kubłanja přichodneje serbskeje inteligency. Skutkowanje kulturnych prócowarjow wokoło Cyža a Neda měješe takrjec dwójne dno: Nimo spěchowanja nadarjenych serbskich młodostnych běše jich zaměr, młodym Serbam a Serbowkam po času nacionalsocialistiskeje demagogije swójsku identitu wuwědomić, ju w słowjanskim wobswěće zesylnić. Jan Buk słušeše k najlěpšim studentam wuměłstwoweje akademije. Studijny čas w Pólskej měješe za jeho wosobinske a wuměłske wuwiće signifikantny wuznam. Profesorojo wotewrichu młodemu łužiskemu studentej wuměłstwa swět klasiskeje moderny a pozbudźowachu jeho k stilistiskim eksperimentam a doslědźenju molerskich dimensijow. Wosebje mištrojo klasiskeje moderny kaž Pablo Picasso, Paul Cezanne, Henry Matisse abo Marc Chagall, z kotrychž tworjenjom so za čas studija intensiwnje rozestaješe a kotrychž pozdźišo husto jich wuměłskich nahladow dla citowaše, běchu jemu z wulkim přikładom. Runje tak zajimowachu Buka pólscy kolorisća mjezywójnskeje doby. Najbóle rozestaješe so z dźěłom Jana Cybisa, kotrehož nahlady nastupajo wuměłstwo Buk zasadnje dźěleše. Runja jemu njewidźeše w mólbje dokument podobnosće přirody, ale hru wuměłskich poćahow a jednanjow, kotrež přiroda hakle zmóžnja zrozumić a dodnić.
Znowa a znowa nawróći so wón w swojim pozdźišim tworjenju k wuměłskim principam wonych wuměłcow. Ryzy »molerske rozrisanje« wobraza bjez dominowaceho a nadiktowaneho politiskeho, towaršnostneho abo nabožneho konteksta sta so z wuměłskej maksimu Jana Buka. Bě přeswědčeny wo tym, zo eksistuja na płatnje kóždeje mólby barby jeničce w zwisku z druhimi barbami, zo tworja mjez sobu kontrasty abo zo spletu so do wuwaženosće a harmonije. Barbu wobhladowaše Buk jako nošny, wšo rjadowacy element molerstwa, kotryž podleži cyle swójskim zakonitosćam. Kruće wěrješe do bjezčasnosće wuměłstwa. Ćim bolostnišo začuwaše wón w lěće 1950 přikaz k nawrótej wšitkich serbskich studentow ze słowjanskeho wukraja. Dyrbjachu ze swojim studijom na znowawotewrjenych uniwersitach a wysokich šulach mjeztym załoženeje Němskeje demokratiskeje republiki pokročować. Poprawom měješe Buk wotpohlad, so podać na dalši studij grafiki do Krakowa. W lěće 1950 přeńdźe tuž na Drježdźansku Wysoku šulu za tworjace wuměłstwo, hdźež 1953 swój studij z diplomom zakónči. Tu pak začuwaše Buk lědma něšto wot woneje fascinacije a swětawotewrjenosće, kotruž bě za čas přebywanja we Wrócławju dožiwił. Přišedši do Drježdźan běše jeho dalše wukubłanje w molerstwje na tworjenje swojeho profesora Rudolfa Bergandera wusměrjene. Přiběraca ideologiska wuskosć doby formalizma a socialistiskeho realizma, kotraž Bukej po swojim přesydlenju z Drježdźan do Budyšina tež w formje prowincielneje a narodneje małomyslnosće napřećo biješe, woznamjenješe za młodeho wuměłca tež stajnje zaso wusprawnjenje swojich wuměłskich nahladow dla. Kaž wón pozdźišo husćišo wuzběhny, namaka hižo tehdy zakład za duchowne rozestajenja a přistup k nabožno-filozofiskim prašenjam w přirodźe. To njerěkaše pak, zo widźeše swoje twórby jako bjezposrědni wotsćin přirody, jako ilustraciju, špihelowanje abo episke wopisowanje, ale ćim bóle jako duchownje zhustnjenu přirodu. Wón zamó woprawdźitosć z wuměłskimi srědkami tak forměrować, zo skutkuje kaž realna materija, byrnjež žana njebyła. Tuta zamóžnosć transformacije realneje materije do abstraktnosće běše za Buka wuraz najwyšeho schodźenka zdokonjanosće we wuměłstwje. Swojemu widej na wuměłstwo wosta čas žiwjenja swěrny – přeco pak znowa pytacy, dwělowacy, pruwowacy, zapopadnjeny w tworićelskej njespokojnosći. W interviewje zwurazni tole raz takle: »Wuměłstwo ma wotewrjene być. Jako wuměłc maš so stajnje sam měnjeć, zo by móhł tež swoje wobrazy měnjeć. Cil nihdy njedocpěješ. Kóždy wobraz je nowy započatk.«


c: text/html

text:
Pandymijo COVID-19
Pandymijo COVID-19 - seryjo zachorowań na zakaźno ńymoc COVID-19 kero je wywoływano bez wirusa SARS-CoV-2. Sztartła na miće grudńa 2019 we chińskim mjeśće Wuhan. Na 23 wrześńa 2022 zachorzało 619 578 357 ludźi a umrziło 6 538 727. Ńymoc je potwjyrdzůno we 228 państwach a terytoryjach[1]. Nojwjyncyj zarażůnych je we USA, Indyjach, Francyji, Brazyliji, Mjymcach, Połedńowyj Koryje, Wjelgij Brytańiji, Italiji, Japůńiji a Rusyji. Skirz pandymije ńykere kreje zawarły grańice lo uobcokrajowcůw, uograńiczůne sům loty fligrůma a zgromadzyńa. Zawarto szule, kina, tyjatry a muzyja. Uodwoływane sům imprezy kulturalne a szportowe. Ojro 2020 a Letńe Uolimpijske Igrziska 2020 uostały przełożůne na 2021 rok[2][3]. Ojrowizyjo 2020 uodwołano[4].

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Wułołanje Němskeho reicha a proklamacija pruskeho krala Wylema I. na kejžora noweho stata we Versaillesu 18. wulkeho róžka 1871 bě wuznamny historiski podawk a zdobom jara problematiski. Sprěnja wotmě so na teritoriju cuzeho kraja a nic na zemi noweho stata, kaž by to prawje było. Versailleski wulki hród bě wot lěta 1682 načasna rezidenca francoskich kralow a tak symbol identity francoskeho stata. We Wulkej francoskej byrgarskej rewoluciji 1789 bu 9. julija na hrodźe Versaillesa nowe rewolucionarne knježerstwo wuwołane. A před 150 lětami zrodźi so tam njepřećelski stat. Francoska wjećeše so po poražce Němskeje w Prěnjej swětowej wójnje, zo bu Měrowa konferenca Němskeje dla 18. januara 1919 we Versaillesu zahajena. 28. julija 1919 napołožichu Němskej w měrowym zrěčenju, kotremuž z prawom „Versailleski diktat“ rěkachu, ćežke winowatosće a reperacije. Posaarska bu Francoskej podrjadowana a jeje wuhlowe podkopki, a pokłady mineralijow dósta francoski stat.


text:
#kura
Kura we sezamowym mantlu (Kurczak w sezamowym płaszczu)
Kej1 Wōm sie zdo, że niy ma ajnfachowych2 receptōw3, ze kerych4 wyńdzie5 elegancke danie, to joł Wōm powia, że sōm i ten sam6 tyż taki […]
Kura Bamango (Kurczak w sosie bananowo-mangowym)
Jedyn kamrat1, kery2 sie przekludziōł3 do Tajlandii, ôzprawioł4 mi jakiś czołs5 tymu ô recepcie6 na krewetki ze mango. Do tamtego żech jeszcze niy prziszoł7, ale […]
Kura we bazyliowyj zōłzie (Kurczak w sosie bazyliowym)
Niy ma co sam tera pisać elaboratōw1, ale bez jaki cufal2 wyszoł mi z tego richtich3 fajny recept4… i szlus5 😉 Co potrza? 1 kg […]
Kura we tōmacie i prawdziwkach (Kura w pomidorach i prawdziwkach)
Te danie to tak po prołwdzie1 je kura ze suszōnymi2 tōmatami i prawdziwkōma, ale wiadōmo, że te miana3 za duge być niy mogōm, a u […]
Kokot ze apfylzinōm (Kogut z pomarańczą)
Zarozki1 trza2 pedzieć3, że tak po prołwdzie4 to żech niy sprawdzoł, czy w tym mojim gorku bōła5 kura abo kokot, ale jakosik mi te miano […]
Udzik po żydowsku (Udko po żydowsku)
Jak sie już Wōm1 zmiyrzły2 kurczaki posute3 samōm4 solōm, pieprzym i paprykōm, to joł5 bych Wołs chcioł zachyńcić do tego richtig6 ajnfachowego7 dania. Nic sie […]
Kura ze miyntōm (Drobiowe roladki z jabłkiem i miętą)
Cojsik mie korciōło, żeby zajś1 poeksperymyntować. Miołech we doniczce miynta, a na parapecie walały sie jakejś jabka, to żech sie pomyśloł, że trza by z […]


text:
Czŏrnŏ dziura
Czŏrnŏ dziura to je plac we czasoprzestrzyństwie, kerego bez wpływ grawitacyje, nic – cuzamyn ze światłym – niy może ôpuścić[1]. Zgodnie ze ôgōlnõ teoryjōm zglyndności, do jeji nastōniŏ zdatne je nagrōmadzynie dostatecznie srogij masy we ôdpednio małyj ôbjyntości. Czŏrnõ dziurã ôbtŏczŏ matymatycznie zdefiniowanŏ wiyrchnia nazywanŏ horyzōntym zdarzyń, kerŏ wyznaczŏ granicã bez nawrotu. Nazywŏ sie jōm „czŏrnõ”, pōniywŏż doimyntnie pochłōniŏ światło trefiajōnce w horyzōnt, a niy ôdbijŏ niczego, jak ciało perfekt czŏrne w termodynamice[2]. Kwantowŏ teoryjŏ pola przewiduje, iże czŏrne dziury ymitujōm prōmiyniowanie jak ciało perfekt czŏrne ô niyzerowyj tymperaturze. Tymperatura ta je ôpacznie proporcjōnalnŏ do masy czŏrnyj dziury, co sprawiŏ, iże barzo ciynżko jy zaôbserwować we wypadku czŏrnych dziur ô masie gwiŏzdowyj abo srogszych.
10 kwietnia 2019 wyuczyni z programu EHT ôpublikowali piyrszy w historyji ôbrŏz czŏrnyj dziury, bydōncyj w cyntrum galaktyki Messier 87[3].
„Czŏrnŏ Dziura” Laplace’a[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We klasycznyj teoryji grawitacyje Isaaca Newtona tajleczka we spoczynku daleko ôd cyntrum grawitacyje mŏ imyntnõ ynergijõ rōwnõ nulowi
stōnd mōmy:
Prōmiyń Schwarzschilda je delkōm ôd cyntrum prziciōnganiŏ, w keryj wartkość tajleczki je rōwnŏ wartkości światła w prōzni Stōnd
Przipisy
- ↑ Robert M. Wald, General Relativity, University of Chicago Press, 15 mŏja 2010, ISBN 978-0-226-87037-3 [dostymp 2021-05-06] (angelski).
- ↑ Thermodynamics of Black Holes, web.archive.org, 20 listopada 2012 [dostymp 2021-05-06] [zarchiwizowane z adresy 2012-11-20] .
- ↑ The Event Horizon Telescope Collaboration, et. al. First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole. „The Astrophysical Journal Letters”. 875 (1), s. L1, 2019-04-10. The American Astronomical Society. DOI: 10.3847/2041-8213/ab0ec7. ISSN 1538-4357 (ang.).


text:
Mlokowe rampy běchu něhdy woblubowane zetkanišća na wsach. Dźensa wone wo wjesnych stawiznach swědča. Dźakowano mnohim pilnym akteram w Złyčinje nětko zaso rampa na nawsy steji.
Złyčin (AK/SN). Štyri stołpy ze zornowca dyrbja hłuboko do zemje. Gerd Haustein z twarskeho zawoda Łazowskeje gmejny je z traktorom skedźbnje přiwjeze. Kolega Gerald Tronnier jeho podpěruje.
Złyčinjanaj Udo Steglich a Reinhard Melcher staj zornowcowe stołpy zańdźeny pjatk do zemje zbiłoj, při čimž dyrbještaj zas a zaso korigować a pruwować. Na to su je z drjewom a šrubami zawěsćili. Po mnohich lětach w Złyčinje nětko zaso mlokowa rampa steji. Wjesny chronist Reinhard Melcher a wobydler Ulrich Behns měještaj ideju za to. Melcher je někotre kany přidał. „Zachowamy tak kruch stawiznow. Naslědne generacije maja wo tym zhonić. Wone njeměli mlokowu rampu jeničce z muzeja abo wučbnicow znać“, měni Udo Steglich.


text:
Po naszymu
We niydziela po niyszporze potkali sie dwa kamraty Zeflik a Gustlik. Zeflikowi trza było dobrej porady, bezto zaczōn:
– Wiysz Gustlik, chciołbych sie ôżynić...
– To sie ôżyń chopie! – Gustlik mu na to. – Je żeś doś stary, jeszcze trocha, a bydziesz do kolybki bez bryle zaglōndoł!
– Ja, ôżynić to jo by sie ôżynił, yno mōm jedna starość...
– Co, frele zdatnej do żyniaczki niy mosz? – dziwowoł sie Gustel.
– Mōm aże dwie i to je ta starość...– wzdychnōł se Zeflik.
– To se weź ta, co ci wiyncy przaje! – radził mu Gustlik.
– Kiej ône mi ôbie przajōm !
– To weź se ta gryfniyjszo, a fertik! – doradzoł Gustlik kamratowi, ale Zeflik był coroz bardzi markotny:
– Ale ône sōm ôbie gryfne, niy umia wybrać...
Na tako godka to sie już Gustlik wkurził:
– Ôgromnie żeś je gupi Zeflik, jo bych wiedzioł, co zrobić! Ty zrōb tak: udowej, żeś je chory, lygnij se do łōżka, ale nojprzōd powystawiej na izba wszyjski klamory, jaki yno mosz w dōma!
– Tyn Gustel to je szprymok! – pomyśloł se Zefek i tak tyż zrobiył. Wycis na pojstrzodek szrank po starce, co coluśki lata stoł we antryju, wywalił na ziym wszyski lōnty, prziniōs kōłkastla a szibnōł niōm pod dźwiyrze, kole ôkna wysuł wielgi kosz ôstrużyn a byfyj ôd niybogi mamulki wcis wele łōżka. Lygnōł se potym a Gustlika posłoł po młynorzowo Kaśka.
Dziołcha przileciała cołko we nerwach! Zaroz przi dźwiyrzach wpadła do kōłkastle, pozbiyrała sie, ôtrzepała kecka, przeskoczyła kupa ôstrużyn, potym buła lōntōw, ôbleciała szrank a byfyj i już była przi Zefliczku. Piyknie go przikryła pierzinōm i zaczyna se śnim godać.
Po Kasinych ôdwiydzinach Gustel polecioł po Maryjka ôd Gymbalōw a padoł ji, że Zeflik je chory. Dziołcha sie nojprzōd spytała, eli se śni Gustlik szpasów niy robi, a potym utrziła rynce do zopaski, wziyna świyncōne zieli a społu ze Gustlikiym szła ku Zeflikowi. Ledwie ôdewrziła dźwiyrze wleciała do kōłkastle. Podziwała sie po izbie a dała sie nojprzōd do usprzōntanio klamorōw. Jak już był porzōndek, przistōmpiła ku Zeflikowi, ôbejrzała mu gowa, eli mo ciepło, a potym poszła do kuchynie. Za tym, co Maryjka warziła piełōnek ze kamelkami kamraty dali sie do godki:
– Teroz już isto wiysz Zeflik, kero se weźniesz? – zaczōn Gustel.
– Dziynki żeś mie ôświycił – jo se wezna ta robotno!
GRYMLINO


text:
Zarjadowarjo filmowych nocow w Krabatowym młynje spokojom
Čorny Chołmc (SN/MWj). Z wupředatym předstajenjom actionoweho filma „Top Gun Maverick“ ze 441 wopytowarjemi su so minjenu njedźelu lětuše fimowe nocy w Čornochołmčanskim Krabatowym młynje zakónčili. Na 19 předstajenjach móžachu wot 4. awgusta na dworje Krabatoweho młyna dohromady 6 300 wopytowarjow witać.
„Ličba wopytowarjow w tymle lěće je wjetša hač w našej premjernej sezonje 2019. Na to smy jara hordźi a směmy z prawom spokojom być. Wobhladujemy to jako mzdu za mnoho hodźin dźěła, kotrež je team, wobstejacy ze sobudźěłaćerjow filmowych nocow a čestnohamtskich pomocnikow Krabatoweho młyna, inwestował, zo by za wopytowarjow wulkotne zarjadowanje na nohi stajił“, praji projektowy nawoda filmowych nocow Manuel Unger.


text:
Wudwor/ Wodowe Hendrichecy (SN/JBo). Přihoty Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor (SFAW) su pomału w finalnej fazy. Hladajo na 40lětne wobstaće cyłka, kotrež chcedźa wot 15. do 17. julija na Smolic statoku w Hórkach swjećić, dojědźechu sej čłonojo rejwanskeje skupiny minjeny kónc tydźenja do proboweho lěhwa do Wodowych Hendrichec (Seifhennersdorf).
Nimale sto rejwarjow a rejwarkow zwučowaše tam w štyrjoch skupinach. Probowe lěhwo ma městopředsyda SFAW Ambrož Handrik za jara wuspěšne. „Dorostowa skupina je dwě nowej reji nazwučowała. Hłowna skupina nawukny nowu reju ‚Schadźenje słónca‘ a najstarša skupina, kotraž bě so sobotu přidružiła, je z choreografom Georgijom Marinowom jazzowu reju nazwučowała a dwě staršej reji skrućiła.“ Dale Handrik měni, zo je ansambl „hladajo na časowy ćišć derje na jubilej spřihotowany. Probowy wulět je nam tójšto wjesela wobradźił. Mjez rejwarjemi a rejwarkami je stajnje dobra nalada – tak wězo tež z lóštom trenujemy.“ Za lěpšinu proboweho lěhwa ma Ambrož Handrik, zo su čłonojo dlěši čas hromadźe a so mjez sobu hišće lěpje zeznawaja.


text:
Polsko
Polsko, Polsko Republika (pol. Rzeczpospolita Polska, IPA: /ˈpɔlska/) – państwo we szczodkowyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym. Je we dorzyczu Wisły a Uodry. Stolicům państwa je Warszawa.
Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.
Mjano[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Mjano Polsko je używane uod XI stoleća. Pochodźi uod mjana słowjańskego plymjůna Polanůw kerzy mjyszkali we Wjelgopolsce. Dawnyj używano łaćinskych mjanůw terra Poloniæ – Polska źymja lub tyż Regnum Poloniæ – Polske Krůlestwo.
Gramatikowo mjano Polsko (Polska) składo śe ze dwůch tajli: rdzyńa pol (uod „pole”), co uoznaczo uotwarto przestrzyń lub tyż uprowne pole a przymjotńykowego formantu -ska. Tyn formant je charakterystyczny dla słowjańskych a polskych mjanůw przestrzynnych a mjejscowych[2]. Końcůwka wystympuje tyż we rodźimych mjanach innych słowjańskych państwůw, np. Czesko Republika – Česko, Słowacyjo – Slovensko, Chorwacyjo – Hrvatska.
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka we Polsce uoddykńynto we uokolicach Wjelgich Kůńczycůw na Ślůnsku Ćeszyńskim (uokoło 800 tyśůncůw lot tymu) a we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku (bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymu[3]).
Jako symboliczny anfang państwowośći polskej uznowo śe jeji krzest, kery kśůnże polski Mjyszko I dostoł we 966 roku. We grańicach polskego kreju pode włodańym Mjeszka I były: Wjelgopolsko, Mazowsze, tajla Půmorza ze Gdańskem, Ślůnsk a Małopolsko.
Pjyrszym władcům Polski, kery został koronowany, był syn Meszka I – Bolesław Chrobry. Bolesław przikuplowoł ku Polsce Łużyca, Morawa, Słowacyjo a Czerweńske Grůdy.
We lotach 1010 a 1017 mjymjecki kajzer Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla polskeho Ślůnska. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach krůl Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V.
We 1138 testamynt Bolesława Krziwoustego napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski. Ślůnsk a lubusko źymje dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec, Mazowsze dostoł Bolesław IV Kandrzawy, a zachodńo Wjelgopolske dostoł Mjyszko III Stary.
4 lipca 1569 we Lublińe Polsko a Litwa utworziły państwo Rzeczpospolita Uobojga Norodůw.
We latach 1648–1657 na Ukrajińe trwało powstańa przećiwko Rzeczypospolityj.
Uod 1795 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austrijo a Prusy. Uod 29 listopada 1830 do 23 paźdźerńika 1831 trwoło powstańe listopadowe a uod 22 styczńa 1863 do paźdźerńika 1864 trwoło powstańe styczńjůwe przećiwko Rusyji. Samostanowjyńy uodzyskoła uod Mjymcůw a Austro-Wynger po kůńcu I wojny śwjatowyj 11 listopada 1918.
1 wrześńa 1939 przez angrif Mjymcůw na Polsko uozpoczyła śe II wojna śwjatowo. 17 wrześńa na Polsko ruszył Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik. Warszawa kapitulacyjowało 28 wrześńa. Do 1945 Polsko było pod uokupacyjům mjymjeckům. Uod 1 do 3 paźdźerńika 1944 trwało powstańe warszawske.
1945–1989 bůł sam uokres, kej u władzy bůły kůmůńisty, 1952–1989 mjanowoło śe to Polsko Ludowo Republika. Uod 1989 zaś ustrůj dymokratyczny. Uod 1 moja 2004 Polsko je człůnkem Ojropejskij Uńije.
Geografijo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Polsko zajmuje 9. mjejsce we Ojropje pod wzglyndym placu (312 696 km²) a 8. pod wzglyndym liczby ludźi (38 386 000). Na śwjoćie Polsko zajmuje 69. mjejsce pod wzglyndym placu a 36 pod wzglyndym liczby ludźi. Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Polski wynośi 3071 km. Dugość wybrzeża polskego wynośi aże 440 km. Nojwjynkszo gůra Polski sům Rysy (2 499 m n.p.m.) we Tatrach.
Polsko grańica mo nastympujůncymi państwami:
- na zachodźe:
- Mjymcy (467 km)
- na połedńu:
- na wschodźe:
- na půłnocy:
- Litwa (104 km)
- Rusyjo (ze uobwodym kalińingradzkym, 210 km)
a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.
Podźoł admińistracyjny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Uod 1 styczńa 1999 Polsko podźelůno je na:
- 16 wojewůdztw
- 380 krysůw, we tym:
- 2477 gminůw, we tym:
- 302 mjejskich
- 638 mjejsko-wjejskich
- 1537 wjejskich
Przipisy
- ↑ Główny Urząd Statystyczny, dane na dzień 30.06.2013
- ↑ Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 227, ISBN 83-01-00995-0, OCLC 830212208.
- ↑ Rościsław Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocłow 2002, z. 19.


text:
Wó wukładowanju zwěrjecych głowow ako wupyšnjenje pókóńcow a ortgangow na dolnołužyskich bolanych domach
W Błotach a šyršej wokolnosći zda se byś konsens, až wupyšnjenje pókóńcow jo wósebnje typiske za region a zasadnje pśedstajijo wužowego krala, kenž jo był starym Słowjanam swěty. Stakim se tuchylnje ortgangi (bocne kšomy kšywa pśi padorownych pókóńcach) wobnowjonych a nowych twarjenjow, jo samo domcyki na busowych wustanišćach, z tym symbolom wudopołniju. Ewentuelny historiski zmysł se pak rědko diskutěrujo. Na zwěrjece głowy dopominajuce wupyšnjenja pókóńcow a swislow pak su akle relatiwnje pózdźe zajm ludowědnikow zbuźili; tak póchadaju prědne wopisowanja z lěta 1880 wót Willibalda von Schulenburga. W tom casu pak su wupyšnjenja južo kradu dłujku tradiciju měli, bźez togo až mógali se jasne pomjenjenja motiwow dopokazaś. Slěźenja wokoło burskich domow pak pokazuju na to, až njejadna se wó lěttysace stare, ale wó relatiwnje młode motiwy, dokulaž swisle wustupuju w našom rumje někak wót póznego 16. resp. ranego 17. stolěśa. To zwisujo z notnymi změnami, kótarež su nastali pśi stajanju walmowych abo połwalmowych kšywow (ze styrimi schylonymi płonjami): Móžne druge zakóńcenja kšywa su sebje pominali spušćobny šćit za ortgangi, to groni za bocne kšomy pókóńcow.


text:
Klukšanska cyrkej
Klukšanska cyrkej je ewangelski cyrkwinski twar w hornjołužiskim Klukšu. Wona słuži Klukšanskej wosadźe, kotraž je wot lěta 2022 zhromadnje z Njeswačidłom, Minakałom, Chwaćicami a Rakecami dźěl wulkowosady Hornjołužiska hola a haty.
Hač do druheje połojcy 20. lětstotka je so tam tež serbsce prědowało.
TwarjenjeWobdźěłać
Jedna so wo noworomanisku žurlowu cyrkej, při čimž pochadźa barokna wěža při zapadnym boku hišće wot prjedawšeho twara z lětow 1701/02. Cyrkej dósta w lěće 1893 cyłkownje nowy napohlad a nowe wuhotowanje přez twarskeho mištra Theodora Quentina, nutřka wosebje wumolowany wjerch a z drjewom wupaženu emporu. Drjewjana klětka z postawu Jana Křćenika pochadźa pak z lěta 1702. Tež pěskowcowy wołtar bu hižo w tutym lěće w Klukšanskej cyrkwi nastajeny, pochadźa pak najskerje z Drježdźanskeje cyrkwje swjateje Sofije a je najskerje dźěło Christopha Waltera II. z 1580tych lět. Drjewjana dupa nasta w lěće 1688. Při sewjernej sćěnje nadeńdźe so narowny pomnik Franca z Nostitza z lěta 1576. Dalše epitafy steja w chórje (17. a spočatk 18. lětstotka) a we wěžowej hali (16. lětstotk) kaž tež zwonka cyrkwje.
Nad wołtarjom a pod wjerchom nadeńdźe so dwurěčny napis Česć budź Bohu we wysokosći // Ehre sei Gott in der Höhe. Na kěrchowje steji němskorěčny pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny z Klukšanskeje wosady kaž tež rowy wjace hač 200 němskich wojakow z poslednich dnjow Druheje swětoweje wójny.
StawiznyWobdźěłać
Hižo składnostnje prěnjeho pisomneho naspomnjenja Klukša w lěće 1222 naspomni so tež tamniša cyrkej, kotraž słuša tuž k najstaršim w cyłej Hornjej Łužicy. Jako wosadnej cyrkwi přisłušachu jej 14 wsow we wokolinje.
W lěće 1737 bě farar Faber tule po namjeće hrabje Friedricha Caspara z Gersdorffa załožił łaćonsku šulu, kotraž měješe serbskich hólcow z wokoliny přihotować na gymnazij. Jako Faber šěsć lět pozdźišo zemrě, přećahny šula na hrabinski hród do Delnjeho Wujězda, tola Klukšanska wosada wostanje tež dale centrum pietizma w serbskej Łužicy.
W běhu swojich stawiznow wotpali Klukšanska cyrkej znajmjeńša trójce, a to w lětach 1680, 1792 a 1830.
Wot 1832 do 1835 skutkowaše młody Handrij Zejler jako diakon w Klukšanskej wosadźe.
1951 wotmě so Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń w Klukšu. W lěće 1966 měješe ewangelski časopis Pomhaj Bóh w Klukšanskej wosadźe hišće 70 abonentow.[1]
WobrazyWobdźěłać
WosadaWobdźěłać
Do poměrnje wulkeje Klukšanskeje wosady słušeja nimo Klukša samoho wokolne wjeski Čelchow, Kobjelń, Kupoj, Lěskej, Lichań, Nowa Wjes/Sprjewja, Połpica, Załhow a Zdźar kaž tež ewangelski podźěl Brěmjenja a Zdźěrje.
FararjoWobdźěłać
Wirth bě posledni serbski farar a wopušći wosadu w lěće 1976 dla wusydlenja do zwjazkoweje republiki. Serbske bože słužby wotměwachu so hdys a hdys hišće hač do lěta 1987 z serbskimi fararjemi susodnych wosadow.
ŽórleWobdźěłać
- Cornelius Gurlitt: Klix. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 31. Zwjazk: Amtshauptmannschaft Bautzen (I. Teil). C. C. Meinhold, Dresden 1908, str. 118–128. (wobšěrne wopisanje)
- Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 288.
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Z wosadow. Pomhaj Bóh 2/1967, str. 3
WotkazajWobdźěłać
- Wopisanje Klukšanskeje wosady w Statistice Łužiskich Serbow Arnošta Muki (digitalizat)
Bart | Bukecy | Budestecy | Budyšink | Budyšin, swj. Pětr | Budyšin, swj. Michał | Halštrow | Hodźij | Horni Wujězd | Hrodźišćo | Hućina | Huska | Chwaćicy | Klukš | Korzym | Kotecy | Kumwałd | Łupoj | Malešecy | Minakał | Njeswačidło | Palow | Porchow | Poršicy | Protecy | Rakecy | Smělna | Smječkecy | Wjelećin | Wóslink | Załom


text:
Zarjadowanje k šansam a nadawkam w zwisku ze strukturnej změnu
Grodk (AK/SN). Žony we Łužicy trjebaja wjace perspektiwow, zo bychu we wjesnych kónčinach wostali. Wone su garant zhromadnosće, wuwića a kultury na wsy. „Koncepty mobility měli so sylnišo na to wusměrić, zo hodźa so swójby, pěstowarnje, šule a zjawny bliskowobchad zjednoćeć“, rjekny dr. Julia Gabler, direktorka instituta za transformaciju, bydlenje a wuwiće socialnych rumow Žitawsko-Zhorjelskeje wysokeje šule minjeny pjatk w Grodku. Na zarjadowanje „Strukturna změna – šansy a perspektiwy za žony we Łužicy“ w hotelu Georgenberg bě něhdźe 120 žonow z komunow, towarstwow, iniciatiwow, politiki, kubłanja a hospodarstwa přichwatało.


text:
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Jako bě hišće hólčo, měješe prof. Wink problem. Boješe so hłupak być. Boješe so směšnosće, kiž přećelow k tomu pohnuwaše, jeho wusměšować a kotraž bě staršimaj składnosć jeho kritizować. Boješe so, zo jemu wosoł rěkaja.
Na swojich mnohich jězbach bě Wink tež jónu w regionje Kociewie. Je to etnokulturna kónčina w Pólskej něhdźe mjez Waršawu a Gdańskom, hdźež bě hósć italsko-pólskeje swójby. Derje wuspany stupi wón při schadźenju słónca na dwór a hladaše do konjencow. Tam, blisko rjanych jěchanskich konjow a derje hladanych ponyjow, wuhlada šěsć wóslikow. Na prěni napohlad wone ani rjane njeběchu ani wosebje inteligentne njewupadachu. Wone tam prosće stejachu.


text:
Na Wielkanoc wszyndzie1 połno2 krōliczkōw i hazokōw3, to żech sie pomyśloł, że do brytfanki tyż sie jednego wciepna4 😉
Tyn recept5 je richtich6 ajnfachowy7, ale krōlik wylŏz8 ś niego idealny… a na deser mogecie sie zjejś takego szokoladowego 😉
Co potrza?
1 krōlik
2 zōmbki czosku
2 łeżeczki mostrichu9 (jŏ żech mioł mostrich Dijon)
sōl i pieprz
100 ml biołego wytrawnego wina
łeżka mōnki kartŏflanyj10
100 ml śmietōnki (nojlepi 30 %)
Dziyń pryndzyj nasmarowołech krōlika wyciśniyntym czoskym i mostrichym, dołech na niego tyż trocha soli i pieprzu. Na drugi dziyń opiyk żech go na patelni i wciep11 do brytfanki. Wlołech tam trocha wody, wino i potyn bez 2-3 godziny sie warzōł na małym ôgniu.
Na kōniec wciep żech go do bratruły12– bez zōłzy- na 15 minut na funkcja grill (na średniyj mocy), żeby sie rōwno przibrōnŏciōł13.
Do zōłzy14 wlołech rozfyrlanoł15 we zimnyj wodzie mōnka, śmiytōnka i jak sie to uwarzōło, to jeszcze żech ta zōłza trocha dosmakowoł16 solōm i pieprzym. Wyciōng żech miyso ze bratruły i na talyrzu ôblołech je zōłzōm.
Jŏ żech jŏd go ze modrōm kapustōm i klōzkami, ale do takego krōlika to i nudle abo i kartŏfle tyż przipasujōm. Smacznego 🙂
1wszędzie
2pełno
3zajęcy
4wrzucę
5przepis
6naprawdę
7prosty
8wyszedł
9musztardy
10ziemniaczanej
11wrzuciłem
12piekarnika
13przypiekł
14sosu
15roztrzepaną
16przyprawiłem


text:
november, 2018
23nov20:0023:59Czecio Zbunszyńsko Potańcówka na Dechach / ZbąszyńEvent Type :zabawa tanecznaEvent Type 2:woj. wielkopolskie
Event Details
Serdecznie prosimy wszyskich co chcum, by przyśli do sali, cuo jezd wef Zbunszyńskim Centrum Kultury wef piuntek, 23 listuopada na ósmóm na wieczór. Grocze bydum grajać, a reszta abo bydzie
more
Event Details
Serdecznie prosimy wszyskich co chcum, by przyśli do sali, cuo jezd wef Zbunszyńskim Centrum Kultury wef piuntek, 23 listuopada na ósmóm na wieczór. Grocze bydum grajać, a reszta abo bydzie tuńcłewać, abo bydzie siedzieć na rzyci i se klepać opowiostki, abo tyż suchać jak grajum. Żeby nikt nom nie usnuł narobiymy kawy, herbaty i domy co słodkiego do tegó – bydzie placek na młodziach. Żeby wiara miała siły do zabawy to domy podjeść sznytki ze smolcym, skrzyczkami i ogórka, a jak chtó bydzie se winszowoł to dostonie nawet i dwa. Ci, cuo majum takum ochote to niech se weznum ze sobom jakum psytke abo cuo inne w tytke, buo nie bydymy za to gonić! Jak chtó chce se wziuńś jakum okowitke, to niech weźnie, żeby potym nie nyrloł, że nima. Kapele bydum rozmaite, wiync sie rychtujcie, naszykujcie se jaki ancug abo okryjbide (co chtó mo doma), wyglancujcie se czewiki i przyliźcie se z nomi pochycać!
Ważna sprawa – to jezd DARMO, wiync szkoda nie przyjś…
Time
(Friday) 20:00 - 23:59
Location
Zbąszyńskim Centrum Kultury
Powstańców Wielkopolskich 12, Zbąszyń
Organizer
Zbaszyńskie Centrum Kultury


text:
Pšawa wušpula
Pšawa wušpula (Mespilus germanica) jo bom abo kerk ze swójźby rožowych rostlinow.
Wopis[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pšawa wušpula jo śernjowaty, 3 m wusoki kerk abo 6 m wusoki bom. Kultiwěrowane sorty njejsu śernjowate.
Škóra jo oliwozelena a dłujko gładka wóstanjo.
Młody gałuzy su gusto kósmate, pózdźej gołe bywaju.
Łopjena[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Zymske pupki su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 mm.
Łopjena su měnjate, wjelgin krotko wogonkate, dłujkojte, lancetoje až owalne, prědku wótše, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku šerozelene a gusto móškojśe-wałmokósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 (15) cm a šyrokosć wót 3 cm. Jich kšoma jo śańko rězana abo cełokšomna. Pódlańske łopjeńka su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm.
Kwiśonki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Kwiśo wót maja až do junija. Běłe, pěślicbne kwiśonki dośěgnu rozměr mjaz 4 a 5 (6) cm a stoje pó jadnom nakóńcne na krotkich pšuśikach. Keluškowe łopjeńka su linealne-lancetojte, dłujke a wuske a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm, pśi comž až do zdrjałosći płodow wóstanu. Wobalka jo dwójna. Kronowe łopjeńka su kulojte.
Płody[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Jabłukowe płody su brune, wjelgin twarde, kšuškojte až pśisamem wopak-kjaglojte a dośěgnu wjelikosć wót něźi 2-3 cm, pśi kultiwěrowanych sortach 4 cm. Wóni su górjejce wopłonjone a wót łistołopjenojtych, keluškowych łopjeńkow kronowane a wopśimjejo pěś kamjeńtwardych jědrow. Ale se akle pó statkowanju mroza měke stanu a se góźe jěsć.
Stojnišćo[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Rosćo w bogatych na družynach dubowych měšanych lěsach, rědko w regionach sajźowanja wina a w swětłych lěsach wóźiwjona, ale se pó źělach ako wozdobne drjewa sajźijo. Ma lubjej w lěśe śopłe, wutkate, humusowe abo kamjeńtne kalkate abo glinjane zemje.
Rozšyrjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Rostlina jo w krotkowjacornej Aziji, w Kawkazu, w pódpołnocnej Persiskej, krotkozajtšnej Europje a w pódpołdnjowych Alpach rozšyrjona, pśi comž we pódwjacornej Europje a na pódpołnoc Alpow jano wóźiwjone wustupujo. Źiwa forma pśi nas njewustupujo.
Wužywanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pšawa wušpula jo była woblubowany sadowy bom za cas srjejźowěka.
Jeje płody su dla wusokego wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšanju z jabłukami, winom a cukorom k wugótowanju wót marmelady pśigódne. Mimo togo wóni ako pśidawk k jabłukowym a kšuškowym mostam tych źaržatosć pólěpšyju.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 630
- ↑ W internetowem słowniku: Mispel
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 108 (nim.)
- Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 112 (nim.)
- Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 294 (nim.)
- Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, boka 74, 162 (nim.)


text:
Reviewers 2017
RT 64 (2017), 1
Halyna Bevz, Arkadiusz Biały, Piotr Błędowski, Anna Dąbrowska, Monika Klimowicz, Ewa Krzyżak-Szymańska, Michał Kubiak, Richard Kucharčík, Roland Łukasiewicz, ks. Krzysztof Mikołajczuk, Mikołaj Olszewski, Beata Pawłowska, ks. Norbert Pikuła, Emilia Potembska, Robert Rogowski, Barbara Skałbania, ks. Marian Zdzisław Stepulak, Bogdan Szajkowski, Beata Szluz, Małgorzata Szyszka, Tatiana Yablonska, Dorota Zbroszczyk
RT 64 (2017), 2
Ks. Grzegorz Barth, ks. Jakub Dabrowski, ks. Piotr Goliszek, ks. Krzysztof Kaucha, Piotr Kopiec, ks. Stanisław Kozakiewicz, ks. Sławomir Kunka, ks. Andrzej Piwowar, ks. Wojciech Szukalski, Andrzej Wierciński
RT 64 (2017), 3; RT 64 (2017), 3 English Online Version
René Balák, ks. Antoni Bartoszek, ks. Krzysztof Butowski, Sylwester Jędrzejewski SDB, Piotr Kieniewicz MIC, ks. Marek Kluz, Edmund Kowalski, ks. Marian Machinek, ks. Piotr Przesmycki, ks. Josef Spindelböck, ks. Wojciech Surmiak, ks. Zbigniew Wanat
RT 64 (2017), 4; RT 64 (2017), 4 English Online Version
Ks. Andrzej Bruździński, ks. Piotr Górecki, ks. Andrzej Kwaśniewski, Roland Prejs OFMCap, ks. Piotr Tylec, ks. Jan Walkusz, ks. Dariusz Zagórski, Marta Ziółkowska USJK, ks. Sławomir Zych
RT 64 (2017), 5; RT 64 (2017), 5 English Online Version
Wojciech Kruszewski, ks. Mirosław Mejzner, Piotr Piasecki OMI, Jerzy Skawroń OCarm, ks. Stanisław Suwiński, ks. Adam Wilczyński
RT 64 (2017), 6; RT 64 (2017), 6 English Online Version
Ks. Bogdan Biela, ks. Bogusław Drożdż, ks. Piotr Goliszek, ks. Marek Jagodziński, ks. Paweł Landwójtowicz, Dariusz R. Mazurek OFMConv, ks. Paweł Mąkosa, ks. Mieczysław Polak, Tomasz Skibiński OFMConv, ks. Adam Skreczko, ks. Jarosław Woźniak, ks. Zbigniew Zarembski
RT 64 (2017), 7
Ks. Grzegorz Barth, ks. Józef Budniak, ks. Janusz Bujak, Małgorzata Dowlaszewicz, ks. Konrad Glombik, ks. Piotr Jaskóła, ks. Marek Ławreszuk, ks. Antoni Nadbrzeżny, Sławomir Pawłowski SAC
RT 64 (2017), 8
Ks. Stanisław Araszczuk, ks. Waldemar Bartocha, ks. Michał Dąbrówka, ks. Piotr Grzywaczewski, ks. Tomasz Huzarek, ks. Michał Klementowicz, ks. Krystian Kletkiewicz, ks. Andrzej Żądło
RT 64 (2017), 9
Ks. Andrzej Anderwald, ks. Leonard Fic, ks. Ryszard Hajduk, ks. Marek Karczewski, Wojciech Kluj OMI, Elżbieta Kotkowska, Zbigniew Kubacki SJ, ks. Bogdan Wiktor Matysiak, ks. Mirosław Pawliszyn, Katarzyna Smyk, Dorota Świtała-Trybek, ks. Wojciech Szukalski, ks. Marek Żmudziński
RT 64 (2017), 10
Teresa Bertotti, Ewa Domagała-Zyśk, ks. Stanisław Gulak, Barbara Kiereś, Adam Koperek, Piotr Kopiec, Michał Kubiak, Richard Kucharčík, Dorota Kornas-Biela, ks. Krzysztof Mikołajczuk, Agnieszka Maria Paszkowicz, Bernadeta Szczupał, Małgorzata Szyszka, ks. Antoni Świerczek, Agnieszka Wołowicz, Jarosław Woźniak
RT 64 (2017), 11
Ks. Wojciech Cichosz, ks. Jarosław Kowalczyk, ks. Paweł Mąkosa, ks. Marek Winiarski ks. Jarosław Wojtkun, ks. Wojciech Wojtyła, Teresa Zubrzycka-Maciąg
RT 64 (2017), 12
Ks. Michał Głowacki, ks. Adam Kalbarczyk, Ignacy Kosmana OFMConv, ks. Bogusław Migut, Andriy Oliynyk CSsR, ks. Dominik Ostrowski, ks. Sławomir Pawiński, ks. Henryk Sławiński, ks. Andrzej Żądło
RT 64 (2017), 13
Ks. Mariusz Białkowski, ks. Jacek Bramorski, ks. Stanisław Garnczarski, Czesław Grajewski, Tomasz Jasiński, Tomasz Jeż, ks. Franciszek Koenig, ks. Zenon Kołodziejczak, Marcin Łukaszewski, ks. Piotr Tarliński


text:
Zawodnicy MKS Bolesłavia, uczniowie ZS nr 22 we Wrocławiu, Maciej Parobczak i Marcin Zgodziński, uzyskali znakomite wyniki w Finale Ogólnopolskim Jeana Humberta i zakwalifikowali się na Mistrzostwa Świata. Zawody rozgrywane będą w czerwcu 2009 w Talinie.
(Komunikat końcowy zawodów)
Wyniki zawodników MKS Bolesłavia
200m
Parobczak Maciej ZS 22 Wrocław -Dolny Śląsk 22.90
Pawluk Mateusz Dolny Śląsk I 23.24
800m
Kaczmarska Alicja Dolny Śląsk 2:29.76
Kowalski Wojciech Dolny Śląsk I 2:01.24
110m ppł
Zgodziński Marcin ZS nr 22 Wrocław -Dolny Śląsk 16.84
300m ppł
Myszkun Agnieszka Dolny Śląsk 49.08
Skok w dal
Zgodziński Marcin ZS 22 Wrocław – Dolny Śląsk 5.91
Pawluk Mateusz Dolny Śląsk I 5.88
Kowalski Wojciech Dolny Śląsk I 5.82
Myszkun Agnieszka Dolny Śląsk 4.60
Kula
Parobczak Maciej ZS22 Wrocław -Dolny Śląsk 9.90
Oszczep
Kaczmarska Alicja Dolny Śląsk 26.03
Sztafeta szwedzka ? szkolne – 1 miejsce 2:04.20
Parobczak Maciej ZS22 Wrocław -Dolny Śląsk (Bolesłavia),Donczew Konrad , Bachar Patryk, Zgodziński Marcin -Dolny Śląsk (Bolesłavia).
Sztafeta szwedzka – wojewódzkie ? 2 miejsce 2:04.50 Bekacz Kacper, Jaszowski Maciej, Pawłowski Marcin, Pawluk Mateusz Dolny Śląsk I (Bolesłavia).


text:
Ostrava
Ostrava (němsce Ostrau) je industrijne město na wuchodźe Čěskeje a zarjadniske sydło Morawsko-šleskeho kraja. Wona je po přestrjeni a z 290.000 wobydlerjemi tež po ludnosći třeće najwjetše město republiki po Praze a Brnje.
Wulkoměsto leži na juhowuchodźe Morawy jenož dźesać kilometrow zdalene wot pólskeje hranicy při hornim běhu Wódry. Słowakska hranica je połsta kilometrow zdalena. Ostrava nadeńdźe so při sewjernym kóncu „Morawskich wrotow“, runiny mjez Sudetami na zapadźe a Beskidami na wuchodźe, kotraž běše hižo w srjedźowěku strategisce wuznamna za wikowanje mjez Šleskej a Morawu.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ostrava nasta z wjacorych sydlišćow při wuliwje rěki Ostravice do Wódry. Wot 10. lětstotka bě wokolina města znata jako sydlenski teritorij słowjanskeho kmjena Holasicow. Přez lětstotki tworještej Ostravice a Wódra na tutym městnje hranicu mjez Morawu na juhu a Šleskej na sewjeru. Blisko wuliwa nastaštej na woběmaj brjohomaj wjesce z mjenom Ostrava, při čimž so Polska Ostrawa k prěnjemu razej w lěće 1229 naspomni. 1267 naspomnjena Moravská Ostrava dósta w lěće 1279 měšćanske prawo. W běhu srjedźowěka zasydli so wjele Němcow.
Hospodarske wuwiće so hakle we 18. lětstotku wospěšnja, jako namakachu w blišej wokolinje wuhlowe łožišća. Tak přiběra wobydlerstwo Morawskeje Ostrawy wot 1794 do 1869 wot spočatnje 1.500 na nimale 7.000 wobydlerjow. W lěće 1910 měješe město hižo 37.000 wobydlerjow.
Wot lěta 1918 běštej wobě měsće dźěl nowozałoženeje Čěskosłowakskeje. Wuchodne město rěkaše wot 1919 Slezská Ostrava. Zjednoćenej buštej hakle pod nachwilnym němskim knjejstwom w lěće 1941. Po kóncu Druheje swětoweje wójny bu němske wobydlerstwo wuhnate.


text:
Po krizy je do krizy – a tele dny skoro hižo zabyte je bjezdwěla dale chutne a w zmysle słowa palace sćoplenje zemje a hrožacy kolaps klimy. Snano tež dla toho, dokelž šulerjo tuchwilu wjace pjatk wob pjatk njedemonstruja, z čimž by znajmjeńša skutkownosć zjawneho protesta – nic naposledk sylneje medialneje prezency dla – dopokazana była.
»Fridays for future« běchu Choćebuskemu awtorej Danielej Rattheijej nastork, temu we formje dźiwadłoweje hry wuswětlić. A tele słowjeso je zawěrno dosć přisprawne, wšako je so jemu z hru »Greta« šlachćiło, motiwaciju hibanje pohonjacych šulerkow a šulerjow wotbłyšćować – a nic jenož to. Takrjec jako znapřećiwjenje k často a wosebje ze stron liberalno-konserwatiwnych kruhow (wo prawicarsce orientowanych zapřisažnych teoretikarjach a/abo populistach cyle wothladajo) »kompleksne zwiski njespóznawaceje« młodźinje wumjetowanej »pobrachowacej ekspertizy« wón šibale njekmanosć někotrehožkuli politikarja, ale tež toho abo tamneho přežadaneho »jednoreho« dorosćeneho pokazuje, sami mjenowanu kompleksitu woprawdźe dodnić.
Snano nic najlěpša, na kóždy pad pak najbohatša jendźelska spisowaćelka Joanne K. Rowling je jednej ze swojich figurow sćěhowace słowa do erta kładła: »Młodźina njemóže wědźeć, kak staroba mysli a začuwa. Hrěch staroby pak je, zo je zabyła, kak je być młody.« Ratthei, sam na mjezy k tomu, štož hodźało so jako dorosćeny (z dorosćenymi mozami) wopisać, rysuje na tutu diskrepancu nawjazujo – hišće raz – kompleksny wobraz. Młoda Annegret tči wosrjedź pózdnjeje puberty, ze wšěm chwatkom a šmjatkom, wšej rozwólnosću a wšěm dwělom, wšej rebeliji a wšěm zwrěšćenjom. Karusel hormonow, w inscenaciji Činohrajneho studija při Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle kongenialnje po wašnju cartoona a »štwórtu sćěnu« přełamujo pokazany, ju znajmjeńša runje tak tyši, kaž omniprezentna, přiwšěm difuzna apokalypsa in spe. Starši (najprjedy raz) na nju njeposkaja, wučerjo zdadźa so pačeni a reaguja zdźěla ze zrozumjenjom, zdźěla z raznym wotpokazanjom, přećeljo chabłaja ćišća přichoda dla – špatne znamki a tuž špatne powołanske wuhlady abo wjele lubjaca karjera połna špatneho swědomja? A k tomu njepřewidna situacija nastupajo informacije: Komu (do)wěrić? Štó profituje? Kelko móžeš docyła sam sej wotkryć?


text:
Kinsporska hola
Kinsporska hola (němsce Königsbrücker Heide) je holanska krajina a přirodoškitne pasmo, kiž leži w zapadnej Łužicy sewjernje Kinsporka a zapadnje Sepic. Z wulkosću 69,32 km² je najwjetše zwisowace přirodoškitne pasmo w Sakskej. Leži w jednotce přirodneho ruma Saksko-delnjołužiska holanska krajina. Jedna so wo něhdyše wojerske zwučowanišćo, na kotrymž wutworichu 1. oktobra 1996 přirodoškitne pasmo. Po aktualnym krajnym wuwićowym planje Sakskeje ma so kónčina na dźiwiznu wuwić. Kinsporska hola je zdobom Europska kónčina FFH (flora-fawna-habitat).


text:
Order Sztandaru Pracy
Odznaczeni: Jan Anioła, Tadeusz Julian Banachiewicz, Witold Franciszek Marian Biernawski, Stanisław Chrzanowski, Zygmunt Wojciech Ciechanowski, Wacław Bolesław Cybulski, Zbigniew Jasicki, Marian Kamieński, Jerzy Kolbe, Aleksander Wacław Krupkowski, Marian Książkiewicz, Władysław Kuczewski, Tadeusz Lasek, Tadeusz Piotr Laskowski, Wacław Adam Leskiewicz, Zdzisław Kazimierz Maciejasz, Ignacy Malecki, Jan Stefan Manitius, Feliks Olszak, Aleksander Schillak, Ludomir Sleńdziński, Izydor Stella-Sawicki, Zygmunt Michał Śliwiński, Józef Wojnar, Kiejstut Żemaitis


text:
abo – albo (pol.); nebo (cze.) Chytōmy sie tego betōngowanio dzisiej, abo ôstawiymy se to na jutro? Cukrujesz ta kawa, abo pijesz gorzko? Jadymy autym, abo przyndymy sie piechty?
Archives
bele
bele – byle (pol.) SI: Możesz iś na plac, bele przidziesz nazod na ôbiod za pōł godziny. PL: Możesz iść na podwórko, byle wrócisz na obiad za pół godziny. SI: Możesz jechać na kole, bele co niy narobisz. PL: Możesz jechać rowerem, byle nie spowodujesz wypadku. SI: Możesz se jeszcze wziōnś tego […]
bez feryje
bez feryje – w czasie wakacji, w czasie ferii (pol.) Bez feryje dziecka majom wiyncyj czasu, tōż mogōm pōmōc ôjcōm przi chałupie. Latoś bez feryje planujymy jechać nad morze. Francik ledwa przeloz do piōntej klasy, tōż i bez feryje musi sie uczyć, coby sie poprawić z rachōnkōw.
bez kwiotek
bez kwiotek – nieoficjalnie, z drugiej ręki, dać do zrozumienia (pol.) POL: (1) powiedzić coś nieoficjalnie, dać do zrozumienia; (2) dowiedzieć się z drugiej ręki. SI: Cila mi padała tak bez kwiotek, że Richuś sie sam wybiyro nawiydzić starzika, tōż trza by jako flaszka kupić. PL: Cecylia powiedziała mi tak nieoficjalnie, że Rysiek […]


text:
Hanowery
Hanowery, (mjym.: Hannover) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.


text:
Glywicki djalekt
Djalykt gliwicki ślůnskij godki je užywany kole Gliwic a Katowic. To na ńim uopjyro śe po tajli ślůnsko godka literacko, kero je ješče we proceśe twořyńo. Tyn djalykt je, na růwńi ze uopolskim, nojbarźi rozpowšechńůnym a nojbarźi kojařůnym ze coukům godkům.
Cechy charakterystyčne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Sam můmy nosowe y we postřodku (rynka, pjynta) suůw. Na kůńcu wystympuje nosowe -a, we kerym zatraćiua śe nosowość (widza, za chwila ze downego widzam, za chwilam). Uode wschodu (wele Pščyny, Tychůw, Chořowa) we djalektach glywickich sypjelyli abo syceli (terozki traći śe to coroz barźi). Na gliwicko-uopolskim pograńiču godajům po twardych spůuguoskach šyroke nosowe a (gajńśi; bez nosowośći na kůńcu – wjeřa), a po mjynkich spůuguoskach – nosowe y (mjyndzy); tam tyž můmy sypjelyńy, atoli uobyjmuje uůne ino č (wřescy, cyje), a ńykej i ž (nazarty).
Bajšpile tekstůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Klynkańice smykajům ludźi we nocy. Roz moja starka šli do Beušńice, a byuo juž dojś ćima. Wleźli do jednych ludźi i śedźeli tam ze dwje godźiny. Jak wyšli na dwůr i chćeli iś du dům, to byuo juž fes ćima, nale byuo widno, bo byu śńyg napadany. Nů i idům du dům prosto šosyjům, dźiwajům śe: tu taki chaúupy na wysokich břegach, strůmy wjelki. Powjedźeli se: přeca abo to ńima Beušńica – i wrůćili śe nazod (Rogůw).
To ńy žodno bojka, ańi tyž zmyślyńe – to ščyro prowda. Jake pjyńdźeśůnt rokůw tymu mjyškou na Rybůwce zuodźyj Florek. Krod, co popaduo. Půnowi we Zowadźe ukrod krowa i zjod jům. Pora dńi chodźyu guodny, a potym juzaś wybrou śe do Zowady. Přišua jednak kryska na Matyska: Florka chyćili pachouki i zakludźyli go do kancelaryje dworskij. Půn kozou go přišnalować do uawki i wlepić mu ze dwjesta kijůw. Karbowy walyu kaj popaduo, a nojwjyncyj po pjyntach (Beuk).
Wantouka mjaua na kwatyze karlusa, co mu byuo uoźym dwadźeśća lot, a uůnyj byuo pzez pjyńdźeśůnt. Jak zabjyua prośa, to dźećům zrić ńy daua, ino tymu karlusowi. A ůun ji śwjacyu, śwjacyu, a to prośa jod. A kej ze wšystkjym zjod, to wypolyu. A uůna wźyna zoguůwek pod zopaska i gůńyua go, bo myślaua ze co ze tego bydźe. A kej dźeći wzescauy, ze karlus prośa zjod, a uůnym zur zrić dowaua, to gizdůw scaskaua po pysku (Podleśe).
Jak jo bůua mauo – bůuo mi wtedy wjeřa ze uoźym lot – to’ch muśaua gajńsi paś. Ńy chćauo mi śe tam barzo uaźić za gajńśůma, bo’ch widźaua, iže inše dźochy śe lepi majům kej jo. Tůž’ech jym tyž zowiśćůua tyj swobody, bo uůne śe mjauy dobře, bo se můguy zatyla polotać, kej přišuy ze škouy do dům, a jo zaś muśaua zarośinki gajńśi gnać i to doś daleko za stow, až tam na pańske pola, kaj my uod downa mjeli wynajynty rant do pasyńo kole glajzůw uod fabryki. To bůuo hned půu godźiny uod haupy. Jak jo zaro ńy usuchua i ńy pognaua tych gajńśi, to mje zarozki muter na´kali (Hanusek-Borušowice).


text:
Můnotejizm
Můnoteizm (s greckigo uόvoς) monos – "jedźiny" + θeός theos – "bůg"; jydynobůstwo) – wjara we istńyńy jedźinygo Bůga, we přećiwjyństwje do hynoteizmu wyklučajůnco istńyńy jakychkolwjek inkšych istot boskych. Přećiwjyństwym můnoteizmu je politeizm. Můnoteiśći zazwyčej připisujům Bůgu cechy doskůnouośći take kej ůmńipotyncyjo, ůmńiscyjyncyjo, ůmńiprezyncyjo i nojwyžšo dobroć we rozůmjyńu etyčnym.
Wyznańůma můnoteistyčnymi sům tři religje uokreślane kej abrahamične: judajizm, chřeśćijaństwo we islam, a tyž nowe religje powstoue na jejich grůńće, take kej śikhizm, rastafari, babizm a bahajizm. Idyjo jedźinygo Boga znajůmo je tyž we zaratuštrjańizmje (Ahura Mazda) i we wjynkšośći uoduamůw hindujizmu (Brahman, Iśwara).


text:
Esperanto
Esperanto ( posuchej) – majůnco nojwjyncyj užytkowńikůw mjyndzynarodowo godka půmocńičo. Jeji mjano pochodźi uod pseudońima Doktoro Esperanto (dochtůr majůncy nadźeja), půd kerym uopublikowou godka Ludwik Zamenhof we 1887. Jigo intencyjům bůuo stwořić prosto do naučyńo a neutralno godka do mjyndzynarodowyj komuńikacyje, kero atoli ńy můgua sprawić, coby inkše godki zńiknyuy. Twůrca godki počůnkowo nazwou esperanto lingvo internacia.
Uobecńy esperanta fůnguje kej žywo godka, užywůno we růžnych sytuacyjach, kej podrůžowańy, korespůndencyjo, wymjana kulturowo, literatura. Godo we ńij uod 100 000 do 2 000 000 ludźi na coukym śwjeće, we čym 2 000 to tzw. denaskaj parolantoj, eli ludźe majůncy esperanto kej godka uojčysto.


text:
Sergej Michajlowič Prokudin-Gorskij
Sergej Michajlowič Prokudin-Gorskij (wurěkowanje ? / i; rusce Cepreй MиxaйлoBич ПpokyдиH-Гopckий; * 30. awgusta 1863, wjes Funikowa Gora, Wladimirska gubernija, Ruska, † 27. septembra 1944 w Parisu) bě ruski fotograf a pioněr barbneje fotografije.
Wot lěta 1905 pućowaše přez cyłe ruske carstwo, zo by ze swojimi nowymi barbnymi filmami dokumentował města a krajiny swojeho kraja. Fotografije Prokudina-Gorskeho su wuznamne historiske dokumenty z časa do Prěnjeje swětoweje wójny. Wone pokazaja srjedźowěkowske klóštry a cyrkwje, ale tež nowe železniske čary, mosty a fabriki tehdyšeje moderneje industrije. Jedyn z prěnich wobrazow pokaza spisowaćela Lewa Tolstoja.
Po Oktoberskej rewoluciji wopušći Prokudin-Gorskij swoju domiznu a zasydli so w Parisu. Cyłkowna zběrka jeho fotografijow je so w lěće 1948 přez US-amerisku Library of Congress kupiła a zjawnosći spřistupniła.


text:
Kole1 mie na handelku kupiōł żech sok ze tōmatōw2, kery pōnojś3 bōł wyciskany z tych nojlepszych we siyrpniu. I musza Wōm pedzieć4, że takego dobrego żech jeszcze niy piōł. Tak mie jakosik wziyno, żeby tam dociepnōńć yno czerwōne i pōmarańczowe dodatki i wyszła mi z tego pōmidorōwka idealno 😉
Co potrza?
1,5 litra soku ze tomatōw- takich nojlepszych
2 mańsze bataty
2 markwie5
szklōnka czerwōnyj soczewicy
1 apfylzina6
1 cebula- ôna akurat niy bōła czerwōno, ale kebyjście mieli tako pod rynkōm… 😉
sōl i pieprz
połra gałōnzkōw bazylii
kapka oliwy dlo smaku
Do gorka wlyjcie sok, trocha oliwy, wciepcie tam ździebko7 soli, pieprzu i wrojście8 pokrōne9 na byle jake kōnski markwie, bataty i cebula. Niech sie to powarzi10, aż zmiynknōm wszyjske składniki (20-30 minut). Niyskorzi dejcie tam bazylia i zmiksujcie to jak kryjmzupa11. Gornek niech przidzie nazod12 na piec, wciepcie tam soczewica i ôna powinna być fertich13 za jake 10 minut. Na kōniec, jak już zupa bydzie wyłōnczōno, to wlyjcie tam sok wyciśniynty ze jednyj apfylziny. A terozki już yno… Smacznego 🙂
1obok
2pomidorów
3podobno
4powiedzić
5marchewki
6pomarańcza
7szczyptę
8włóżcie
9pokrojone
10pogotuje
11zupę krem
12z powrotem
13gotowa


text:
Susann Šenkec
Susann Šenkec (němsce Susann Schenk; * 1976 w Drježdźanach) je wot 2016 předsydka załožboweje rady Załožby za serbski lud. Wot 2008 do 2018 dźěłaše za Federalistisku unij europskich narodnych mjeńšin (FUEN) ze sydłom we Flensburgu, naposledk jako jeje generalna sekretarka.
Wona je so w Drježdźanach narodźiła a w Budyšinje a Měrkowje narostła. Po maturje na Serbskim gymnaziju studowaše w Lipsku a Drježdźanach. Wotzamkny swój studij jako diplomowa komunikaciska hospodarka při Berlinskej Uniwersiće wuměłstwow (UdK).
Pod jeje nawodnistwom wotewrě FUEN w lěće 2014 kontor Domu mjeńšinow we Flensburgu a europski běrow w Brüsselu kaž tež zastupnistwo FUEN a dźěłoweje skupiny němskich mjeńšin w Berlinje. Šenkec je wot 2014 čłonka załožboweje rady a bu dnja 22. nowembra 2016 jako naslědnica Jana Budarja za předsydku wolena. Na posedźenju dnja 7. meje 2019 bu w tutym zastojnstwje wobkrućena.
Susann Šenkec ma štyri dźěći a bydli w Oxlundźe w Schleswigsko-Holsteinskej.


text:
Spektakl
tytuł:
Zemsta
teatr:
Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie
utwór:
Zemsta
autor:
reżyseria:
scenografia:
kostiumy:
muzyka:
szczegóły obsady:
data premiery:
2013-03-09
Wschodnie wojaże Polskiego 03.12.2014 Teatr Polski zagra w Wilnie - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski w Warszawie19.10.2013 Coś stryjowi żal tej gratki - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Wiesław Kowalski09.07.2013 Jeśli nie chcesz mojej zguby... - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Kalina Filip01.06.2013 Zgody nie będzie - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Katarzyna Majewska15.04.2013 "Zemsta" w tłumaczeniu na język migowy - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Marzena Dobosz10.04.2013 Zemsta - tak , zgoda - nie - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Bronisław Tumiłowicz21.03.2013 Nadszedł "Zemsty" czas" - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Jacek Wakar polskie Radio16.03.2013 Fredro w rytmie rapu - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Mirosław Winiarczyk15.03.2013 Nie ma zgody! - "Zemsta" - reż. Krzysztof Jasiński - Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie - aut. Wanda Zwinogrodzka13.03.2013


text:
Wikipedyjo:Sztamtisz/Sprowjorze
Sztamtisz Ślůnskij Wikipedyje
Wikipedysty
Sam uosprawjomy uo nos samych :)
Wikipedyjo:Skůnd žeśmy sům[edytuj zdrzōdło]
Wpisywać śe ;), ◄Ozi64► a uůnygo godka 18:45, 19 śyr 2008 (UTC)
Zlot Zimowy 2008[edytuj zdrzōdło]
Zaprašom wšystkich Ślůnskich wikipedyjokůw do Chořowa na Zlot Zimowy 2008. Herr Kriss 14:15, 7 lis 2008 (UTC)
Zmjana Mjana Sprowjorza[edytuj zdrzōdło]
Witejće chopy (nó a baby tyż). Chca śe zmjyńić nick z ozi64 na ozi. Informuja, bo ńy mómy ustalónygo consensusu ańi ńic, wjync jak ńikt ńy do uodpory to uderzóm do Leinada. Pyrsk, ◄Ozi64► a uůnygo godka 19:15, 23 kwj 2009 (UTC)
Kůnkurs na 55000-ty artikel[edytuj zdrzōdło]
Pyrsk, napisołch do Wikimedia Polska coby zrobić mały szpil ze nadgrodům fto napisze 55000-ty artikel. Jak be na zicher co a jak to dom jeszcze znać, nale za wczasu godom, bo uostatńo artikle nom włażům wartko (i tak trzimać :) ) Som my tyż zaproszyńi sam na tref. Wybjero śe ftoś? Krol111 kontakt 19:49, 13 mar 2022 (CET)
- Fajny ajnfal ze kōnkursym. Możne cosik ôd siebie szrajbnã na cyl 55 tysiyncy artiklōw, nale za srogo to niy bydã robiōł, coby niy nawkludzać felernych artiklōw (radszyj moje artikle to niy ma fest gut robota, nale prōbujã szrajbować cosik). Niystety żech bajtlem je trochã (niy dokładnie, nale wielość rokōw to niy je za wielgŏ u mie) to radszyj niy bydã mioł jak sie trefić haj we Krōlewskij Hucie ze Wikipedyjŏkami. Jeźli by ftoś haj bōł, to może szrajbnie cosik ô trefiyniu? Interesuje mie trochã co bydzie na trefiyniu itd. Chowcie sie! Mises2020 (dyskusyjŏ) 21:52, 13 mar 2022 (CET)
- Na zicher warto be sprōbować. Kożdy nowy artikel je sprawdzany bez inkszych sprowjorzōw, beztuż lekke felery to niyroz niy problem (a ty niy robisz jich kanc), za to na nowych artiklach korzisto yncyklopedyjo. Jak byda na trefie to mogã wkludzić relacyjo, nale niy znōm sam ludzi za fest i mom kōnsek rajzy i jak żodyn ze szl wiki sam niy bydzie to chyba tyż niy pojadã. Krol111 kontakt 21:16, 15 mar 2022 (CET)


text:
Wszyjscy po caluśkim dniu siedzōm przi tych maszynach a dziwajōm sie na te mōnitory, jak by tam sie mioł za kwilka pokozać sōm Pōnbōczek! Niy majōm czasu ani na spani, ani na jodło, a jak se dajōm przegodać a jakiś kōnsek społknōm, to ani niy wiedzōm jako smakuje! To już je choroba, dejcie se to pedzieć! Bo zdrowsi ôd takigo siedzynio niy bydymy! Chocioż roz za dziyń trza sie trocha przeluftować a poszpacyrować! Tak ze dwaścia lot nazōd trefiyłach we jednyj ksiōnżce ze kōmiksami na taki ôbrozki, co miały przedstawiać czowieka za 100 lot. Na jednym, przi takij wielgi maszynie, co była cołkiym podano na nasz kōmputer, yno kupa wiynkszo, siedzioł taki stwōr, co mioł mały kadłōbek, za to łeb fest wielgi – „sześ na dziewiyńć” jak to godajōm, a ślypia jeszcze wiynksze – jak radary. Ku tymu ôgrōmniście wielgi rynce, ale szłapki za to krōtki jak ta baźka, co we grodzy ze zimiokami sie dycki trzimie. To bōł: naukowiec! Na drugi stronie uwidziałach ôbrozek podpisany: kierowca (szofer). Tyn bōł troszka gryfniyjszy, bo łeb mioł myńszy, ale za to ślypia jak ślimok, na takich patykach, bezto że na drōdze trza dać pozōr, a mieć ôczy na ôkoło gowy! Jednako jak żech sie mu lepszy przijrzała, to prziszłach na to, że to je jeszcze wiynkszy boroczek, bo jedna szłapka mioł fest krōtko, a drugo doś kōnsek delszo. Isto ôd tego deptanio na gaz. Wtynczos żech sie tymu uśmioła a pokozałach to naszym dzieckōm, co to za epidymijo im zagrożo! Ale żodyn s nos niy wzion tego na poważnie, a teroz my sie już takich czasōw doczkali. Krōm tych, co przi kōmputerach siedzōm sōm tyż tacy, co do sklepu majōm trzista metrōw a autym dō niego jadōm po flaszka mlyka abo 10 deka preswōsztu!
Jedyn roz na Facebooku widziałach tako fotka, co była podpisano „u babci na imieninach”. Na pojstrzōdku siedziała starka, przed niōm stoła torta ze świyczkami, a na ôkoło doś wielgo familijo. Jednako kożdy mioł kōmōrka we rynce a ś nij zwōniył a bajtle grały we gry. To był rychtik widok do rozpłaczu!


text:
Dyć ślōnskie jodło niy musi być ciynżkie, pra? Tōż dzisio mōmy dlo Wos superowy maszket – wygańsko sznita z fetym (bez fetu)!
NAJNOWSZE TEKSTY
-
-
Winszowanie ślubne po ślōnsku to niy ma nic lekigo. Wejrzijcie jako fajnie idzie powinszować Modej Porze gynau tego, co sie im nojbardzij sprzido.
-
“Ślōnski Podcast” i “Ślōnsko Rozprowka” to seria artykułów i nagrań po śląsku. Doskonała jako powtórka śląskiego słownictwa. Temat: Książki.
-
“Ślōnski Podcast” to je audycyjo dlo tych, kerzi chcōm se posłuchać ślōnskigo, spōmnieć se ślōnskie słowa abo napoczōnć nauka. Ôdcinek 2: Rajzy.
-
Zōmek Chałupki to je sztela szpecjalno, w kerej historyjo kupluje sie z modernościōm. Umicie tukej porajzować, poznać atrakcyje a dychnyć we piwnym SPA.
-
Dziesiyńć zdań po ślōnsku, kere kożdy bajtel słyszoł w dōma. Wlazły do łepy tak fest, że za pierōna już ich wyciś niy idzie. Znocie je na zicher!


text:
Moc sie nasłuchałach o Kapuścińskim, zdało mi sie że cołki świat coś czytoł yny nie jo. Beztuż postanowiyłach nadrobić moi zaległości i ustoć z byciem takim ignorantym. Zaczłach od „Szachinszacha”.
Ksiōnżka opowiado o dziejach Iranu z drugi połowy XX wieku za czasów reżimu pofyrtanego szacha Rezy Pahlavi
Ale po kolei. Zaczło sie od destabilizacyje Iranu, za kierōm jak dycki stoły Stany Zjednoczone. Amerykońcōm nie było na ryka że ichniejszy szach (inakszy król) Mossadek, chcioł sie odetnyć od Zachodu i fest niekorzystnych do Iranu umów na dostawa ropy. Stany wysłały do Iranu agentów CIA kierzi narobiyli moc ôstud i mecyjów w Teheranie i yntlich w kraju doszło do zamachów stanu i po roztomajtych niecherskościach na czele Iranu stanył Pahlavi, protegowany USA kiery tańcowoł jak mu Amerykońce kozały.
Autor opisuje niecherski, pogupawe rygierowani dyktatora, kiery zamiast ônaczyć tak coby było lepszy, doprowadziył do epnej utropy w kraju i pogłymbianio sie niydoli Irańczyków. Kabociorz zamiast dbać o swój kraj, omajlant wyciepowoł gelt na darymne zbrojynia i armia. Robiyły sie srogi nierówności w społeczyństwie – elity i ci co rygierowali pławiyli sie w luksusach, a ludzie na wsiach jedli trowa i szarańcza coby przeżyć. Ku tymu doszły pieroński szterowania ludzi przez tajno organizacja reżimu – Savak, kiero porywała i torturowała zwykłych, ganc ajnfachowych obywateli coby zastraszyć reszta społeczeństwa. Krwawo…
Kabociorz tak niechersko rządziył krajem że Irańczycy w końcu nie strzimali i zaczły sie strajki i breweryje. Kożdo macnifestacja kończyła sie krwawōm masakrōm… Autor zapodowo wstrząsajōnce, mocne opisy dramatycznych wydarzyń.
Polecōm tyn reportaż wszyskim ciekawym świata, dobrze mieć rozeznani o tym co sie dzioło na Bliskim Wschodzie ganc niedowno tymu.
A Wy coś czytaliście od Kapuścińskigo? Kiery coś poleco?


text:
Nowoseelandska
Nowoseelandska (jendźelsce New Zealand, maorisce Aotearoa) je njewotwisny stat, kotryž leži zwjetša na dwěmaj wulkimaj kupomaj w juhozapadnym dźělu Ćicheho oceana. Ma štyri a poł miliony wobydlerjow a přestrjeń wot nimale 270.000 kwadratnych kilometrow, potajkim je wjetša hač Wulka Britaniska, ma pak jenož dźesaćinu jeje wobydlerstwa. W lěće 1947 bu njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwa, wostanje pak hač do dźensnišeho z čłonom Commonwealtha.
Dwě najwjetšej a hłownej kupje stej Južna a Sewjerna kupa. Južna kupa ma wjetšu přestrjeń, ale Sewjernu kupu wobydla wjace ludźi. Najwjetše město Sewjerneje kupy je Auckland z wjace hač 400.000 wobydlerjemi, mjeztym zo ma na samsnej kupje ležaca stolica Wellington jenož wokoło 200.000 wobydlerjow. Najwjetše město Južneje kupy je Christchurch z něhdźe 350.000 wobydlerjemi. Powšitkownje je Nowoseelandska jara rědko wobsydlena, čehoždla ma tež přimjeno Zelena kupa.


text:
Ôn bōł taki trocha wigyjc, bo rod rozprowioł roztōmańte fale ze swojego życio, ale nikedy niy szło mu wierzić! Bo jak go ludzie słōchali ze ōtwartymi gymbami, to ôn praje we tym mōmencie sie na głos ôśmioł, a padoł, alech Wos nabroł!
Wszyjscy wiedzieli, ze kejś na szifie po świecie pływoł, ale jako sie ku takij robocie dostoł , żodyn niy wiedzioł. Jak sie go nasz ujek ô to spytoł, to mu padoł tak:
- Jo za bajtla bōł ôgrōmnie ciynżki do nauki, a moja mamulka se przedstowiała, że jo byda jaki inżiniyr, reksenwald abo chocioż farorz, ale na to jo bōł za gupi, bo mi sie uczyć niy chciało! Bezto żech zderził z chałpy jak mi bōło 17 lot a po świecie żech sie tułoł to sam, to tam. Tam żech przeszoł ta prawo szkoła ôd żywota! Do mamulki żech pisoł roz za czos jaki brif, a kwolōł żech sie jako mi tam we tym świecie dobrze idzie, chocioż to niy bōła prowda. Ôna na te pisani czakała jak na zbawiyni, a jak go rynkōw dostała, to cołko Ôgrodowo ulica musiała wysłōchać, co jo robia. Jedyn roz dostoł żech sie na szif co pływoł ze Hamburga do Ameryki. To bōło straszne: spani na gołych deskach, smrodlawe jodło, a robota ôd rana do wieczora! No i co jo ji mioł napisać? Napisoł żech ji, że jo teroz je zyjman, po naszymu namorznik abo marynorz, cołkōm gymbōm, a byda dali sztajgowoł, a we kożdym piśmie żech to robiōł, a mamulka isto mi chciała wierzić a we to, coch napisoł wierziła!
Jedyn roz prziszoł ku ni jedyn mōj kamrat ze modych lot, co go pora dobrych lot we Żorach niy bōło, a spytoł sie, co porobiōm?
- Ja! – padała moja mamulka. – Wyście sie wszyjscy ze Lojzika śmioli, że gupi je, a ōń teroz na szifie jeździ a fest sztajgowoł!
- A co, jaki oficyjer je? – dziwowoł sie mōj kamrat.
- Wyży, synku, wyży! Godej mi sam zaroz, jaki to sōm te nojważniyjsze persōny na szifie!- znerwowała sie moja mamulka.
- No niy godejcie, eli by bōł sōm ober – kapitan? – tego kamrat niy poradziōł spokopić!
- Praje, synku praje! – a moja mamulka padała mu, co jo ji we piśmie nadrzistoł. – Ôd tego nojważniyjszygo kapitana nachtopy ôdnosi!
Wiela we tyj godce bōło prowdy, a wiela szpasu tego żodyn niy doszeł!
Grymlino
P.S. Podziynkowani do panoczka Alojza Zimōńczyka za pōmōc we ślōnski korekcie.


text:
Mysle dr. Měrćina Wałdy k pozicijam někotrych zastupjerjow našeho ludu w livestreamach Konrada Adenaueroweje załožby
Pod titulom „Serbja we Łužicy – Drěmacy pokład w Sakskej?“ je Konrada Adenauerowa załožba CDU w štyrjoch wusyłanjach přez livestream aktualne wobstejnosće našeho ludu předstajiła. Štóž woprawdźite połoženje Serbow znaje, dyrbješe so jara dźiwać, kak sej woni sami swoju prekernu situaciju přeco hišće rjanu barbja.
W slědźe online-foruma „Jedyn lud, jedyn hłós!?“ bě rěč wo politiskej participaciji našeho ludu. W swojim zawodźe sławješe bywša zapósłanča zwjazkoweho sejma Marja Michałkowa w najróžojćišich barbach zhromadne stawizny Serbow a Němcow. Tysac lět su woni w pječa přikładnej „přezjednosći jako wjetšina a mjeńšina žiwi byli“ a tež dźensa we „wuběrnej zhromadnosći“ we Łužicy sydla. Štóž konfrontacije znaje, kotrež so wšudźe tam jewja, hdźež wjetšina na mjeńšinu storči, dyrbi ze zawisću na paradiziske wobstejnosće Serbow we łužiskej „Šlarafiji“ hladać.


text:
Kōmputrowy szpil
Kōmputrowy szpil (szpil wideo[1], ang. video game) – zorta kōmputrowego softwaru przeznaczōnego do cwekōw szpasowych bydź edukacyjnych (interaktywny szpas) a wymŏgajōncego ôd używŏcza (grŏcza) rozwiōnzowaniŏ auftragōw (bp. logicznych abo zręcznościowych). Szpile kōmputrowe mogōm być sztartowane na ôsobistych kōmputrach, autōmatach, kōnsolach do szpilu, telewizōrach, mobilniokach a inkszych mobilnych maszinach, nazywanych cuzamyn sprzyntowymi platformami. Auftragi stawiane przed grŏczym we szpilach kōmputrowych rōżniōm sie we znŏleżności ôd zorty a mogōm polygać na przikłŏd na rozwiōnzaniu auftragu logicznego, eliminacyji wirtualnych ôpacznikōw eli tyż rywalizacyje ze sztucznõ inteligyncyjōm bydź inkszymi grŏczami (wieloôsobowy szpil). Interaktywny szpas w cylach fachowych nosi miano elektrōnicznego szportu (ang. esports).
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Kōmputrowe szpile wywodzōm sie ze planszowych, kamrackich, fabularnych szpilōw jak tyż roztōmajtych szportowych dyscyplin. Zaczōntki elektrōnicznego softwaru przeznaczōnego do cwekōw szpasu wiōnzać przinŏleży ze prototypami kōnstruowanymi na amerykōńskich uczelniach. Kōmputrowe szpile stały sie produktym masowym za sprawōm hyrskości telewizyjnych kōnsolōw a autōmatōw we latach 70. XX stoleciŏ. Społym ze postympujōncõ miniaturyzacyjōm platform jak tyż nastōniym przenośnych maszin do graniŏ, zyskiwały ône corŏz srogszõ hyrskość. Specjalistyczne podszukowaniŏ tykajōnce szpilōw (ludologia) skazujōm na znaczōncy jejich wpływ na psychikã grŏcza – tak pozytywny, jak i negatywny. Kontrowersje tykajōm tyż klasyfikowaniŏ interaktywnego szpasu za dōmyny kōnsztu.
Zorty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wyrōżniōmy mocka zort kōmputrowych szpilōw, miyndzy inkszymi:
- grajfkowe
- symulatōry
- wyścigowe
- logiczne
- RPG
- turowŏ strategijŏ
- strategijŏ realnegŏ czasu
- stawiyaniyŏ miastã
- wizualny rōman
- FPS
Przipisy
- ↑ Ôba ôkryślyniŏ interaktywnego szpasu, „szpil wideo” a „kōmputrowy szpil”, sōm pasowane zamiennie we naukowyj terminologiji.


text:
Irlandyjo
Irlandyjo, Republika Irlandyje (Éire, Poblacht na hÉireann, połne mjano angelsko to jedźińy Ireland, co mo podkryślać důnżyńo zjydnoczyńowe ze Irlandyjům Půłnocnům) – państwo we Ojropje Zachodńij, człůnek Uńije Ojropejskij. Zajmuje wjynkszość placu wyspy uo tym samym mjańe.
Admińistracyjny tajlůngEdytuj
Wyspa Irlandyjo tajluje śe na 4 historyczne prowincyje, a uůne na 26 hrabstwůw ńyzoleżnych uod jejich tajlůngu na Irlandyjo a Půłnocno Irlandyjo.
DymografijoEdytuj
- Strzedńo dugość żywobyćo - 75 rokůw (chopy 73, baby 78)
- PKB: 37.822 $ na mjyszkańca (nůminalńy)
GeografijoEdytuj
- Nojwjynksze mjasta
- Dublin (ludność mjasta 553.165, ludność aglůmeracyje 1.173.179)
- Cork (ludność mjasta 125.622, ludność aglůmeracyje 208.669)
- Limerick (ludność mjasta 94.192, ludność aglůmeracyji 162.413)
- Galway (ludność mjasta 65.832, ludność aglůmeracyje 66.163)
- Waterford (ludność mjasta 44.594, ludność aglůmeracyje 46.736)
- Rozlygowańy
- Dostymp do Morzo Irlandzkigo, Morzo Celtyckigo, Uoceanu Atlantyckigo, a uod Wjelgij Brytańije uoddźela jům Kanou Św. Jeřygo.
- Powjeřchńo ńiźinno
- Duůgość wybřeža 1.448 km
- Duůgość grańicy s Irlandyjům Půunocnům (tajlům Zjydnočůnygo Krůlestwa) 360 km
- Nojwyžšy půnkt Carrantuohill 1.041 m. n.p.m.
- Nojńižšy půnkt Uocean Atlantycki 0 m.
- Nojdugšo řeka Shannůn 259 km
- Nojwjynkše jeźoro Loch Coirib 176 km²
- Klimat
- Uůmjarkowańy ćepuy (je wyńikym přepuywajůncygo ńydaleko ćepuygo průndu ze Zatoki Meksykańskij)
- Ńiske amplitudy ročnych tymperatur
- Wysoko wilgotność powjetřa a tyž čynsto sam padze
Ůstrůj polityčnyEdytuj
Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je uoparty na prawje zwyčajowym i ustawodawstwje uchwalanym bez parlamynt zgodńy s kůnstytucyjům.
Přepisy Uńje Ojropejskej majům moc prawno we Irlandyji. Kůnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudńa 1937, uopisuje forma řůndu a tyž defińuje wuadza i fůnkcyje Prezydynta, uobu izb parlamyntu (Oireachtas) jako i řůndu. Defińuje tyž struktura i wadza sůndu a uopisuje podstawowe prawa uobywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou uostatńy formalne zwjůnzki s Wjelgům Brytańiům. Irlandyjo uodzyskoua ńypodlygość we 1921.
Prezydynt je gowům państwa i je wybjerany we wyborach bezpośredńich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzůna može być prezydyntym ino dwukrotńy. Bjerne prawo wyborče přisůgiwo uobywatelům, keři ukůńčyli 35 lot. Uod 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Uobowjůnzkym prezydynta je stańy na stražy kůnstytucyji a uoficjalne reprezyntowańy narodu. Ńymal wšyjstke uprawńyńo přiznawane mu bez kůnstytucyjo wykůnuje uůn za radům řůndu.
Taoiseach (prymjer) stoji na čele řůndu i je mjanowany bez prezydynta na wńosek Dáil Éireann (izba ńižšo parlamyntu). Taoiseach nůminuje inkšych čuůnkůw řůndu (uogůuem ńy myńi kej śedmju i ńy wjyncyj kej pjyntnastu), kerych muśi zaakceptować Dáil Éireann. Nůminuje tyž jydnygo čuůnka řůndu, zwanygo Tánaiste, kery peuńi fůnkcyjo wiceprymjera. Bertje Ahern je prymjerym Irlandyji uod čerwca 1997, a Michael McDowell pouńi fůnkcyjo Tánaiste.
We irlandzkym parlamyńće sům dwje izby:
- Dáil Éireann je izbům ńižšům, kero je wybjerano we wyborach bezpośredńich. Zaśodo we ńij 166 posuůw. Je uodpedźalno za uchwalańy ustaw. Jeji čuůnkowje sům wybjerańi we wyborach proporcjůnalnych i powšychnych. Ńy ma sam pojyńćo kadyncyjnośći, Ůstawa Wyborčo godo ino uo přiznańu parlamyntowi peunůmocńictw na uokres 5 lot. Štyry guůwne partyje polityčne reprezyntowane we Dáil Eireann to: Fianna Fáil (Žouńyře Přeznačyńo) i Progressive Democrats (Průgresywne Dymakraty) (kere uobecńy twořům koalicyjo řůndowo uoroz ze Partjům Źelůnych a kilkůma posuůma ńyzaležnymi) a Fine Gael (Plymje Gaelůw) i Labour Party (Partja Roboty);
- Seanad Éireann je izbům wyžšům i pośado guůwńy rola doradčům. S jeji 60 čuůnkůw, 11 je nůminowanych bez Taoiseacha, natůmjast rešta je wybjerano, we 5 kurjach uopjerajůncych śe na uokreślůnych grupach spouečno-zawodowych a bez absolwyntůw Narodowygo Ůńiwersytetu Irlandyji i Ůńiwersytetu we Dublińy.
Samořůndy lokalne sům admińistrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sům uodpedźalne, mjyndzy inkšymi, za: mjyškalńictwo i baukůnšt, transport drůgowy i bezpječyństwo, kanalizacyjo, ińicjotywy dotyčůnce rozwoju i kůntrola nad ńimi, rekreacyjo, uochrůna środowiska, rolńictwo, edukacyjo i půmoc spouečno. Samořůnd lokalny je finansowany tajlowo bez řůnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrůda, we tym lokalne dowki.
HistoryjoEdytuj
KalyndarjůmEdytuj
- VI tyśůncleće p.n.e. - nojwčeśńijše ślady ludzkej bytnośći, pjyrwśi mjyškańcy šmaragdowyj wyspy budujům mygalityčne budowle take kej Newgrange (pono nojstaršo znano budowla we Ojropje) i Loughcrew
- 500-200 p.n.e. - nojprawdopodobńij wtedy na wyspa dotarli Celtowje
- 430-490 - prawdopodobńy we tych latach na wyspje dźouou śwjynty Patryk, kerymu připisuje śe chrystjańizacyjo Irlandyji
- ok. 700 - Irlandyjo bůua podźelůna na 150 tzw. mouych krůlestw, couům wyspům řůńdźili ze wzgůřa Tara arcykrůlowje, kerym formalńy podlygali krůlowje prowincyji, rygjůnůw i mouych krůlestw
- 795 - počůnek najozdůw wikingůw na Irlandyjo
- ok. 800 - prawdopodobno data ukůńčyńo Book of Kells, jydnygo s nojpjynkńijšych manuskryptůw
- 841 - Wikingowje zouožyli Dublin
- 1014 - bitwa pod Clontarf, we kerej arcykrůl Brian Boru zwyćežůu wikingůw; kres wikińskej důminacyji
- 1155 - krůl Angliji Hynryk II Plantagynet uzyskou zgoda papježa Hadrjano IV, Anglika, prawdopodobńy we formje bulli Laudabiliter (jej autyntyčność je kwestjůnowana), na nojazd na Irlandyjo
- 1169 - we Irlandyji wylůndowali za zgodům Hynryka II Anglůnormanowje poprošyńi bez jydnygo s lokalnych krůlůw uo půmoc
- 1172 - Hynryk II přibůu s armjům do Irlandyji, kera uznoua jygo zwjeřchńictwo; bez stu lot Anglůnormanowje podbili znočnům tajla wyspy
- 1271 - počůnek celtyckej uodnowy (gaelic recovery) podčas kerej Irlandčycy uodzyskali znočno tajla utracůnych źym
- 1315 - na zaprošyńy ńykerych irlandzkych uwadcůw na wyspa přibůu ze Škocyji wroz s wojskym Edward Bruce; korůnowany krůlym Irlandyji průbowou we krwawyj kampańji podbić wyspa; zginůu we 1317
- ok. 1430 - krůl Angliji sprawowou wadza yno nad Dublinym i uokolicůma (tzw. Pale - Palisada)
- kůńec XV wjeku - Tudoři rozpočyli powolny podbůj Irlandyji
- 1541 - wjynkšość irlandzkych wjelmožy uznoua Hynryka VIII krůlym Irlandyji; ńy uznali go ale gowům Kośćoua i pozostali při katolicyzmje
- 1580 - rebelijo irlandzkych katolikůw
- 1593-1603 - wojna dźeśyńćoletńo, kerej kulminacyjnym půnktym bůua bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystakraći půńyśli klynska i we 1607 uopuśćili wyspa
- 1605 - počůnek kolůńizacyji Ůlsteru bez prezbiterjan ze Škocyji; podpořůndkowańy prawne ludnośći Irlandyji krůlowi Angliji i zńyśyńy celtyckych praw
- 1641 - wybuch rebeliji we Irlandyji; rok půźńij we Angliji wybucha wojna důmowo, co pozwoliuo wyspje uzyskać pewno ńyzaležność
- 1649 - Oliver Cromwell přibůu do Irlandyji na čele swojej armji; masakra we Drogheda; třiletńo bezlitosna kampańo přiwraco angelsko wuadza na wyspje
- 1662 - parlamynt we Lůndyńy uchwaliu zbjůr ustaw zwany kodeksym Clarendona, kery bůu skerowany přećiwko inkšowjercům (ńyanglikanům); rygulacyje kodeksu půgoršůuy sytuacyjo katolikůw
- 11 lipca (1 lipca) 1690 - bitwa nad řekům oyne, we kerej wojsko protestanckigo krůla Angliji Wilhelma Uorańskigo pokůnouy katolicko armja uobalůnygo krůla Jakuba II. Půunocnoirlandzcy protestańći do terozki śwjyntujům we ročńica zwyćynstwa (a dokuadńij dźyń po ročńice, tj. 12 lipca)
- 1691 - ludność katolicka zostoua pozbawjůna wšelkych praw cywilnych i ekůnůmičnych (m.in.: pośadańo drůgich kůńi, nošyńo brůńi, učyńo we škouach)
- 1791 - powstowo Towařistwo Zjydnočůnych Irlandčykůw (Society of United Irishmen), kerygo guůwnym ideolůgym bůu Wolfe Tone. Celym stowařišyńo bůua walka uo ymancypacyjo katolikůw irlandzkych, růwne prawa wyborče, uoderwańy Irlandyji uod Wjelgij Brytańji i utwořyńy republiki
- 1798 - ńyudane powstańy přećiwko brytyjskej wuadzy
- 1 styčńa 1801 - wćelyńy Krůlestwa Irlandyji do Krůlestwa Wjelgij Brytańji; powstowo Krůlestwo Wjelgij Brytańji i Irlandyji
- 1803 - kolejne ńyudane powstańy
- 1829 - uchwalyńy aktu uo růwnouprawńyńu katolikůw - efekt dźoualnośći Daniela O'Connella
- 1842 - utwořyńy Muodej Irlandyji
- 1846 - počůnek klynski guodu
- 1848 - ńyudane powstańy Muodej Irlandyji, tzw. bitwa na gřůndce kapusty w uůgrodźe wdowy McCormack
- 1849 - kůńec klynski godu, nale ješče bez dwa lata ludźe ůmjerali wyćyńčyńi godym i chorobami; uůnčńy pomaruo 1,5 miljůna ludźi
- 1858 - we Nowym Jorku powstouo Towařistwo Fyńańske, bydůnce přikrywkům do Irlandzkigo Bractwa Republikańskigo (IRB)
- 1867 - ńyudane powstańy zorgańizowane bez fyńan;
- 1870 - Izaak Butt zaińicjowou ruch Home Rule - autůnůmji do Irlandyji; bez 20 lot trwouy starańo uo uchwalyńy Home Rule we brytyjskym parlamyńće; bez wjynkšość tygo času kerowou ńimi Charles Stewart Parnell
- 1893 - powstowo Liga Gaelicko majůnca na celu "deanglizacyjo irlandzkigo narodu".
- 1900 - powstowo Zjydnočůna Partja Irlandzka, na čele kerej stanůu John Edward Redmond; walka uo uchwalyńy Hůme Rule začua śe uod nowa.
- 1905 - Arthur Griffith, čuůnek Ligi Gaelickij, zouožůu uorgańizacyjo Sinn Féin (My Sami); wartko kůntrola nad njům přejyli čuůnkowje IRB
- 1912 - ustawa uo Home Rule bůua corozki bližey uchwalyńo, protestańći s Ůlsteru utwořili uoddźouy uo nazwje Uochotńiki Ůlsterscy, katolicy powouali Irlandzkych Ůchotńikůw, a James Connolly utwořůu socyjolistyčnům Armje Uobywatelskům
- 1914 - wybuch I wojny śwjatowej; tyśůnce irlandzkych uochotńikůw wstůmpiuy do brytyjskej armji (w Irlandyji ńy mo poboru do wojska), co popjerouo dowůdztwo Irlandzkych Uochotńikůw
- 23 kwjetńa 1916 - Powstańy wjelganocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamowou Irlandyjo ńypodlyguům republikům; dwa tyśůnce powstańcůw (republikańy s Irlandzkych Uochotńikůw i čuůnkowje Armji Uobywatelskij) stawiuo čoua brytyjskej armji; wjynkšość mjyškańcůw Irlandyji ńy poparua powstańa; po 6 dńach powstańy upado; Brytyjčycy wykůnali wyroki śmjerći na 16 přiwůdcach powstańo (m.in. na Pádraicu Pearśe i Jameśe Cůnollym); spouečyństwo Irlandyji začyuo popjerać powstańcůw i ich idee; začyuy śe masowe areštowańa; Michael Collins (jydyn s powstańcůw) překštoućiu Irlandzkych Uochotńikůw we Irlandzko Armja Republikańska (IRA)
- 1918 - powstou ńylygalny (z půnktu widzyńo Brytyjčykůw) řůnd irlandzki s Eamonym de Valerům na čele (tyž jydyn s powstańcůw)
- lato 1919 - počůnek wojny uo ńypodlygość; IRA prowadźiua wojna partyzanckům, a Brytyjčycy uodpowjydźeli terrorym
- lipjec 1921 - Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstoua zuožůna s 26 hrabstw Irlandyjo (Wolne Państwo Irlandzke), majůnca status brytyjskigo důmińům (krůl brytyjski gowům państwa), los 6 hrabstw půunocnych (Irlandyjo Půunocno) mjou być rozstřigńjynty we přišuośći
- kwjećyń 1922 - wybuch wojny důmowyj mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlaůn IRA, a wojskůma Wolnygo Państwa Irlandzkigo (čyli tam tajlům IRA, kero traktat uznoua)
- moj 1923 - IRA antytraktatowo uznoua swojo poražka; we wojńy důmowyj zginyuo ůngyfer tyśůnca ludźi, we tym Michael Collins; Artur Griffith zmar we jeji trakće na hercklekot
- wřeśyń 1933- Uotwořyńy Fine Gael (Růd Irlandčykůw). Jej přiwůdcům zostou Eoin O'Duffy
- 18 čerwca 1936 - Zdelygalizowańy IRA
- 20 listopada 1936 - Sformowańy bez O'Duffygo "Irlandzkej Brygady" (Irish Brigade), kero wźůna udźou we hišpańskej wojńy důmowej po strůńy gyn. Franco. Irlandčycy walčyli tyž po strůńy Republiki. Řůnd Irlandzki natůmjast uůgośiu neutralne stanowisko wobec uobu strůn kůnfliktu
- 29 grudńa 1937 - wejśće we žyće kůnstytucyji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzke překštouca śe we Irlandyjo, čyli přestaje być tajlům Wjelgij Brytańji.
- 1949 - Irlandyjo uoficjolńy překštoućiua śe we republika
- 1959 - Eamon de Valera zostou prezydyntym Irlandii. Fůnkcyjo ta sprawowou do 1973
- 1973 - čuůnek EWG
- 2002 - waluta ojro
ReligjaEdytuj
- Stanisław Grzybowski "Historia Irlandii", Wrocuaw 1998
- katolicy - 88,4%
- anglikańy - 2,9%
- prezbiterjańy - 0,52%
- muzuumańy - 0,49%
- metodyśći - 0,25%
- žydźi - 0,2%
- wyznawcy inkšych religii uok. 3%.
Choćaž bez wjeki Irlandyjo bůua uwažano za jydyn s nojbardźij katolickych krajůw na śwjeće, uobecńy uobserwuje śe znočůncy spadek ličby praktykujůncych, kery spad uod lot śedymdźeśiůntych s poźůmu 90% do 45% we skali kraju. W ńykerych dźelńicach Dublina do kośćoua co ńydźela chodźi uod 8% do 15% ludnośći[1].
WojskoEdytuj
Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouńyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćůn Irlandyje (np. ńy je čuůnkym NATO). Půmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych
GospodarkaEdytuj
Nojwažńijšymi gouyńźůma gospodarki irlandzkej sům industryje:
Šeroko śwjadčuůne sům usůgi we zakreśe:
- handlu elektrůńičnygo
- telekůmůńikacyji
- uoprůgramowańo kůmputerowygo
- nowočesnych usůg finansowych
Rozwůj gospodarki přebjyga dwutorowo - s jydnej strůny bowjym zachynca śe do rozwoju prywatnej ińicjotywy, s drůgi zaś - zostawja podstawowe gouyńźe gospodarki we rynkach państwowych a usůgi majůnce klučowe znočyńy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybćij rozwijajůncych śe gospodarčo państw ůńijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy śyngou 6% we stosůnku ročnym. Uobecńy Irlandyjo, uobok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym uo nojwyžšym PKB per capita we Ojropje. Gospodarka je śćiśle uzaležńůna uod handlu, a guůwńi partneři to Wjelgo Brytańja, Ńymcy, Francyjo a Stany Zjydnočůne. Dowki stanowjům 30% PKB Irlandii.
Stawki dowki dochodowy uod uosůb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy uod firm je nojńižšy we starej ŮE i wynośi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guůwnych čynńikůw napuywu inwestycyji zagrańičnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku uod towarůw i usůg wynośi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropje puaca mińimalnům wahajůncům śe uod 39% do 77% středńij krajowyj we zaležnośći uod branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. mjejsce na śwjeće, a pod wzglyndym HPI 18. mjejsce na 19 nojbardźij rozwińjyntych państw.
Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyńi innowacyjnych gospodarek we Ojropje s poźůmym wydatkůw na badańo i rozwůj 1,2% PKB.
IndustryjoEdytuj
Fynůmynym irlandzkej gospodarki na skala śwjatowům bůu śilny rozwůj přymysuu wysokych technolůgii, kery přičyńiu śe do wzrostu gospodarčygo na poźůmje 15,8% ročńy. Inwestycyje we růžnygo rodzaju gouyńźe přymysuu tygo kraju wyńikouy ze stratygičnygo pouožyńo Irlandii (přičůuek amerykańskych inwestorůw interesujůncych śe rynkym ojropejskym).
Šybki rozwůj Irlandyjo zawdźynčo půmocy Uńji Ojropejskij, dugoletńim zwolńyńům podatkowym, a tyž stosůnkowo tańij śile robočej. Přińosuo to kořiśći přede wšyjstkym uośrodkům rygůnalnym, gdźe přymysu uoparty je guůwńy na přetwůrstwje puodůw rolnych. Rozwinůu śe přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarńictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky.
RolńictwoEdytuj
Rolńictwo pozostaje jydno s nojwažńijšych gouyńźi gospodarki. Je uůno wysoko zmechańizowane i daje zatrudńyńy 9,5% ludnośći. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uůgůuu produkcyji rolnej. Uolbřimjům wjynkšość we rolńictwje stanowjům moue gospodarstwa rolne. Powjeřchńo přeznačůna pod uprawy rolńiče je ńywjelga, za to wysoce produktywno. Guůwnymi roślinůma uprawnymi sům zboža, buraki cukrowe a kartofle. Uolbřimje uobšary uůnk i spřijajůncy klimat pozwalajům na couoročny wypas zwjeřůnt.
Surowce naturalneEdytuj
Zasoby surowcůw naturalnych we Irlandyje sům ńywjelge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowju, kere uodkryto na počůntku lot 90. XX w. Wydobywa śe přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročńy) i ouowju (45 tys. t. ročńy).
TransportEdytuj
Stratygične znočyńy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstům śeć drůg, kere čynsto ńy sům ale we nojlepšym stańy. Śeć drůg uobejmuje 92.327 km, s čygo yno uok. 280 km majům standard autobany (mařec 2007). W uostatńich lotach prowadzuůna je rozbudowa, a moderńizacyjo autostrad na wjelu uodćinkach we couym kraju. Śeć kolejowo je dugo na 1.944 km.
Nojwažńijšymi portami handlowymi sům Dublin a Cork, a morsko žyglůga handlowa ličy 150 statkůw. Nojwjynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke uobejmujům přede wšyjstkym Cork. Přistańy průmowe we Dublińy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewńajům pouůnčyńo s guůwnymi portůma Wjelgij Brytańii. Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympńy moderńizowano śeć kanouůw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarůw, leč mo tyž znočyńy turystyčne.
Mjyndzynarodowe porty lotńiče we Dublińy, Cork, Knock a Shannon sům znůne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotńisk krajowych i mjyndzynarodowych. Pouůnčyńo transatlantycke uobsůgiwane sům bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowje 1990 wšyjstke lotńiska uobsůgiwouy ůngyfer 10,5 mln pasažerůw.
W Irlandii uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.
Charakterystyčne potrawyEdytuj
Nojbardźij znůnym dańym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńćiny abo barańiny. Mjynso duśi śe s kartoflamiy, cebulům, marchewkům, porym i kašům jynčmjynnům. Uod XIX stolećo kartofle sům podstawům djety Irlandčykůw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje śe s buchtamiy robjůnymi s uoju.
UośwjataEdytuj
Charakteryzuje ja śilny ajnflus Kośćoua katolickigo na průgrům naučańo, řadko spotykany uobecńy we krajach ojropejskych.
ŠportEdytuj
Ńy mo znočůncych uośiůngńjyńć (moua ličba ludnośći). Ino we ńykerych dyscyplinach, guůwńy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodůw a uodnośi we ńim sukcesy. Mjyškańcy interesujům śe přede wšyjstkym "športůma narodowymi" (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkůma. W škouach naćisk na šport je tyž ńywjelgi (1h we tygodńu) co powoduje wjelgi uodsetek ludźi uotůuych.
PřipisyEdytuj
Linki zewnyntřneEdytuj
- Áras an Uoachtaráin — uoficjalno zajta prezydynta Irlandii (ang., irl.)
- Uoficyjolno zajta řůndowo (ang.)
- Taoiseach — uoficjalno zajta prymjera Irlandii
- Tithe an Uoireachtais — uoficjalno zajta Parlamyntu Irlandii (ang., irl.)
- Serwis informacyjny Irlandii (ang.)
- Žyće i praca w Irlandii


text: Domowinskej župje »Handrij Zejler« Wojerecy a »Jan Arnošt Smoler« Budyšin zarjadowaštej sej lětsa swój župny wulět dnja 4. winowca do Libereca, zo bychu z wjele druhimi Serbami a Čechami sobu dožiwili wulkotne zahajenje jónkrótneho serbskeho kulturneho lěta w Čěskej. Naši čěscy susodźa mjenuja tutón kulturny wjeršk »Rok Lužických Srbů v Libereckém kraji«. Dźakować mamy to iniciatiwy jednotliwcow, čěskich entuziastow, kaž su to Jana Vančatová, Zlatuše Mat'átková, Libuše Vítová abo Tomáš Břeň wot młodeho towarstwa SAL (Societas Amicuum Liberec).1 Woni chcychu hordźe 70. róčnicu toho wosławić, zo móžeštej w šulskim lěće 1949/50 dwě serbskej rjadowni na Libereckim gymnaziju F. X. Šaldy studować. Tak započachu slědźić a nadeńdźechu hišće štyrjoch Serbow z tehdyšeho časa, rodźeni w lěće 1932 a chodźiwši na tudyši gymnazij: Jana Barta, prof. dr. Helmuta Fasku, dr. Jana Brězana a dr. Jurja Kubicu. Přeprosychu sebi jich a pomyslichu při rozmołwje w běžnej čěšćinje, zo by so k tomu hodźał dokumentariski film a knižka pod titulom »To byla pěkna věc / Lužickosrbská gymnaziá v Československu (1945–1950)«, zo by so dale móhła wopomnjenska tafla při durjach hišće eksistowaceho gymnazija přičinić a swjatočnje wotkryć a scyła by so dyrbjało planowane lěto serbskeje kultury wustojnje zahajić.


text:
Stare rjemjesło a burska dźěławosć, serbšćina a wjesne nałožki – wšo to móža hosćo na „Ćišćanskim statoku“ wot lěta 2002 cyle zbliska dožiwić. Poskitki organizuje Kulturne towarstwo Ćisk, kotrež w lěće 1882 wutworjenu a wot 1921 jako štyristronski statok wobstejacu ležownosć wobhospodarja. Čłonojo wuwiwaja wobstajnje nowe ideje za wužiwanje pod pomnikoškitom stejacych rumnosćow. Loni započachu twarjenja rozšěrjeć a galeriju nad hródźu přetwarjeć. Katrin Demczenko je so z městopředsydu towarstwa Hansom Grobu rozmołwjała.
Knježe Groba, kotre dźěła je štó wukonjał? A su towarstwo při tym z někajkeje strony podpěrali?


text:
Někotryžkuli priwatny předewzaćel pod wuskutkami pandemije ćerpi, dokelž njesmě hosćenc abo frizerski salon wočinić. Zahrodnistwa ze swójskej produkciju móžachu minjeny čas lědma dodźěłać.
Wudwor (SN/MWj). Na swoju zahrodku drje tele dny lědma štó mysli, dokelž skerje wo tym rozmysluje, dokal wšón sněh rumować. Zahrodnistwa porno tomu su hižo dawno na nalěćo wusměrjene a so hižo nětko na nawal kupcow přihotuja. Tak maja tež Krollecy we Wudworju jako přemysło ze swójskej produkciju wočinjene, štož něchtóžkuli ani njewě.


text:
Regnitz
Regnitz (serbsce tež Regnica) je něhdźe 59 kilometrow dołha rěka w sewjernej Bayerskej a lěwy přitok Mohana. Wona nastanje při zliwje rěčkow Pegnitz a Rednitz w frankowskim Fürthu a běži hłownje do sewjerneho směra přez Erlangen, prjedy hač so za Babinom do Mohana wuliwa, při čimž ma wjace wody hač Mohan sam. Hromadźe z přitokom Rednitz a jeje žórlicu Frankowski Rezat je 162 kilometrow dołha.
Je njewěste, hač pochadźa mjeno rěki wot słowa „rěka“ ze słowjanskich rěčow. Přitočnišćo Mohana słušeše pak we 8. lětstotku do słowjanskeho sydlenskeho teritorija.
Přez Regnitzowy doł wjedźe wot 1960 do 1972 natwarjeny Mohano-Dunajowy kanal, kotryž zmóžnja zwisk mjez Sewjernym a Čornym morjom. Dalšej wobchadnej pućej w dolinje stej awtodróha A 73 (Suhl–Nürnberg) a železniska čara Nürnberg–Babin.
WobrazyWobdźěłać
Móst awtodróhi A 3 přez rěku pola Eltersdorfa
Wodowa milinarnja při rěce w Erlangenje
Historiske rybarske sydlišćo Klein Venedig w Babinje


text:
W Hórkach přewjedu njedźelu, 29. septembra, rozsudny běh wo Němske dumperowe mišterstwa 2019. Cyłkowny klasement nawjeduje po štyrjoch wubědźowanjach amtěrowacy němski dumperowy mišter Filip Kral z Róžanta z dwěmaj dypkomaj předskoka před youngsterom Paulom Domšom ze Zejic. Ale tež něhdyši němski dumperowy mišter Frank Domš ze Zejic móhł do mišterstwa hišće zapřimnyć a bój na čole wobwliwować. W Baćonju bě wón třeći, w Drjowku štwórty. Z Paulom Domšom a Filipom Kralom je so Kilian Hrjehor rozmołwjał.
Witajtaj Paulo a Filipje. Posledni běh wo lětuše Němske dumperowe mišterstwa steji před durjemi. Kak so wamaj hladajo na tabulku wjedźe? Staj napjataj?
Filip Kral: Haj na kóždy pad. Smój cyłu sezonu wojowałoj a stajnje wšitko dałoj. Nětko steji posledni běh před durjemi. Nochcemoj sej ničo darić. Wěmoj, zo su rozdźěle mjez namaj jara snadne a zo budźe na kóncu zawěsće maličkosć wo tym rozsudźić, štó budźe němski mišter a štó nic.
Paul Domš: Tež ja sym chětro napjaty. To je moja prěnja kompletna sezona. Sym hordy na to, zo tak daloko prědku steju, a zo móžu hižo lětsa wo titul wojować.


text:
„365/2021 abo jedne lěto w žiwjenju“ rěka mjezynarodny wuměłski projekt pólskich iniciatorow, kotřiž tež Serbow namołwjeja so wobdźělić. Cordula Ratajczakowa je so ze Szymonom Wiatrom z iniciatiwy „Czytelnia Szkicowników“ rozmołwjała.
Što je ideja projekta „365/2021“?
S. Wiatr: Ideja pochadźa z łaćonskeho prajidma „nulla dies sine linea“ – žadyn dźeń bjez linije. Myslimy sej, zo je tež hišće na modernym swěće wažne kóždy dźeń rysować. Namołwjamy tuž wuměłcow, přez cyłe lěto 2021 skicy zhotowjeć, znajmjeńša dwě wob tydźeń. Nastać ma tak skicowy dźenik. Chcemy wuměłcow pohnuć, swět kaž tež sebje samych a swoje wuměłstwo hłubšo dožiwić a dodnić. Tohodla by derje było, bychu-li swoje skicy z wosobinskimi noticami měšeli. Chcemy z projektom wuměłcow z Pólskeje, Słowakskeje, Čěskeje kaž tež z Łužicy zwjazać. Budu-li jenož Polacy a Serbja, je tež derje. Pytamy něhdźe dźesać ludźi, wjace nic.
Kak sće na Serbow přišli?


text:
1346
lěto
PodawkiWobdźěłać
- Prěnje naspomnjenje Němskich Jenkec, Hołbina a Hauswaldy w Hornjej Łužicy, Janšojc, Łojowa a Tšadowa w Delnjej Łužicy kaž tež Rumburka a Cvikova w Čechach.
- Sydlišćo Bydgoszcz dósta měšćanske prawa.
- Danski kral Waldemar IV. předa Estisku Němskemu rjadej.
- 11. julija: Jendźelski kral Edward III. přeprěči w běhu Stolětneje wójny přećiwo Francoskej ze swojej flotu Ärmelski kanal a zahaji wuprawu přez Normandiju.
- 21. awgusta: W Lubiju załoži so Zwjazk šesćiměstow, kotryž wobsteji hač do lěta 1815.
NarodninyWobdźěłać
WumrěćeWobdźěłać
- 26. awgusta: Jan, kral Čechow a herbski kral Pólskeje (* 1296)
WotkazWobdźěłać
Commons: 1346 – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow


text:
Na swojim tradicionalnym połdnjowskim kubłanskim wulěće poby Domowinska skupina „Budyšin město“ lětsa w Njebjelčicach a Kamjencu.
Hižo před lětami běchmy w Njebjelčicach serbskeho wuměłca Jana Buka wopytali a sej čistu, rjanu wjes wobhladali. Lětsa dźěše nam wo nowu pěstowarnju a nowy pomnik. Hibićiwy wjesnjanosta Tomaš Čornak nas w pěstowarni přećelnje powita a ju nam zhromadnje z wjednicu knjeni Hejdušcynej pokaza. Je to wulkomyslny twar ze škleńcy a drjewa, z rjanym dworom a krasnej zahrodu. Zo so dźěćom w nowym přebywanišću lubi, bě widźeć a słyšeć. Ze zapalom zanjesechu nam wone spěwčk ze serbskimi a němskimi štučkami.
Hnujacy je pomnik za nućenych dźěłaćerjow, kotřiž dyrbjachu za čas Druheje swětoweje wójny w Němskej dźěłać. Gerat Korjeńk rozłoži nam zrudny dóńt nućeneje dźěłaćerki Nadje. Sylza ze zornowca połoženje wbohich zawlečenych přeswědčiwje rysuje.


text:
Koptšćina
Koptšćina (koptiski Met.Remenkími) jo slědny stadium egyptojšćiny. To jo wumarła pódpołnocna afroaziska rěc, z kótarež jo se powědało w Egyptojskej wězo do 17. stolěśa. Ma dwa dialekta sahidski a bohairski. Bohairski dialekt jo liturgiska rěc egyptojskeje orthodoksneje cerkwje a egyptojskeje katoliskeje cerkwje. Někotare słowa z koptšćiny su teke w egyptojskem dialekśe arabšćiny.
Glědaj teke[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Wolfgang Kosack: Lehrbuch des Koptischen. Teil I: Koptische Grammatik.Teil II: Koptische Lesestücke, Graz 1974.


text:
Bohaterowie: Andrzej Stasiuk, Agnieszka Holland, Zygmunt Krauze, Agata Zubel, Wojciech Fangor, Olga Pasiecznik, Wojciech Kilar, Daniel Olbrychski, Witold Giersz, Agnieszka Duczmal, Borys Lankosz, Ewa Wycichowska, Andrzej Wajda, Beata Tyszkiewicz, Jan A.P. Kaczmarek, Stanisława Celińska, ks. Andrzej Luter, Beata Polak, Robert Konieczny, Mirosław Bałka, Krystian Lupa, Anna-Maria Jopek, Jerzy Stuhr, Paweł Huelle, Tomasz Stańko, Krzesimir Dębski, Krzysztof Zanussi, Leszek Możdżer, Paweł Mykietyn, Jerzy Pilch, Leon Tarasewicz, Jerzy Hoffman, Krzysztof Penderecki, Michal Urbaniak, Krzysztof Warlikowski, Paweł Althamer, Janusz Wawrowski, Tomek Rygalik, Janusz Kaniewski, Lech Wałęsa, Ewa Wójciak, Urszula Dudziak, Dagmara Gregorowicz, Krystyna Janda
(more…)


text:
Mikołůw
Spůłrzyndne: 50°10' N 18°54' E
Mikołůw (pol. Mikołów, mjym. Nikolai / Nicolei, śl-mjym. Nickel, czes. Mikulov) – mjasto i gmina położůne we połedńowyj Polsce, we ślůnskym wojewůdztwje, we połedńowyj tajli Gůrnoślůnskigo Uokryngu Przymysuovygo (GUoP). Je śedźibům mikołowskigo krysa. Grańiczy bezpostrzedńo ze stolicům wojewůdztwa - Katowicůma a Rudům, Gůrnymi Łaźiskůma, Uorzeszym, Tychůma, Wyrůma, Uornůntowicůma, Gjeroutowicůma.
W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noleżoło do katowickigo wojewůdztwa.