text:
Mina Witkojc
Mina Witkojc (* 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembera 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikarka a patriotka. Na nimski jej se groni Wilhelmina Wittka. Wóna jo była nejsławniša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.
Wopśimjeśe
Mina Witkojc – až 1942[wobźěłaś]
Wóna jo była starša źowka wót gósćeńcaŕja Fryco Poleńc (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła 2 lěśe pózdźej.
"Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mòj nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodarstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej."
Marjana Witkojc jo była rěšarka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.
„Bujka abo wóz njamam.“
Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniłaju "mama". Baseń “Narodninski Daŕ” pokazujo nutśnosć. Wóna jo žywyła teke 1 lěto pśi nanje.
,,Dom wót nana jo był gósćeńc … wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.“
4 lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.
„Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski“.
Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.
„....ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny...a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.
Mina jo woglědała až 1907 šulu w Bórkowach.
„My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli ... jo było pśirownowanje " woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.“
Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikarka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłarki. Valeska Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje "An Frau R.". Mina jo była pó šulskem casom (8 lěta) rěšarka. Dokulaž wóna jo wuknuła kwětkiwězarku. Wob cas 1. swětoweje wójny (1914-1918) Mina jo była w brońskej industriji. Wót 1918 až 1921 wóna jo była najamnica w Bórkowach. W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Teke wažny luź jo był Jan Cyž. Mina Witkojc jo była 1922 wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Mina Witkojc se pśesedlijo do Budyšyna. Tam wóna jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentar ako “Mysli wó wójnje” (1924, Gedanken über Krieg) a “Serbska žeńska-rowryjarka swojogo narodna” (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu “Drogowanje pó českosłowaskej” (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu “Nalětna noc w Błotach” (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski- sarkastiska glosa “Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći” (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe). Mina Witkojc jo se (wo)póznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow a źiwadłowow. Wót 1924 až 1928 basnikarka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja >>Pratyja<<. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikarku.
,,Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to”.
Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěše 1924 wóna jo pisała wulicowańko “Wětš” (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.
,, … twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Boźemu raju leśeś (Verloren sich der Seelen zwei/ gemeinsam zum Paradies zu fliegen)”.
To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk “Dolnoserbske Basńe” (Niedersorbische Gedichte). Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći. 1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła na “Europäischen Minderheitenkongress” w měsće Genf a 1930 na „allslawaischen Sokol- Treffen“ w Jugosłowjańsčy. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikarka jo wuźaržujomyła dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942). Mina jo pódprěła emanzipacija w žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (załr.1847).
W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikarka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikarstwje. Až 1937 wóna jo wudała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom. 1934 jo wudała 2. zwězk “Wěnašk błośańkich kwětkow” (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozef Gołabek (1889-1939) a Josef Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.
„To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu , až som źom k Gestapo…mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. … som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.”
Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975[wobźěłaś]
Na zachopjeńku lĕta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w mĕsće Erfurt. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu “Erfurtske spomnjejśa”. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow. “Erfurtske spomnjeśa” jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.
W mĕsće Erfurt Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplĕwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił w měsće Weimar. Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lĕśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźĕłaśerka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny “česka propaganda”. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.
Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła “Erfurtske spomnjeśa” a śěgnuła k swójej sotšy w měsće Chřibská. Pózdźej wóna jo śĕgnuła do města Prag a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.
W lĕśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).
W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako “domcyk pód kastaniju”. W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni “K swětłu a słyńcu”. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc. W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: “Mě wjerch na dušu tłocy.” W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.
Wuznam Miny Witkojc[wobźěłaś]
Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik "Serbski Casnik" a za serbski kalendaŕ "Pratyja", sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.
Mina Witkojc jo była nosarka Myta Čišinskego.
W serbskem casniku[wobźěłaś]
Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.
Twórby[wobźěłaś]
- Wenašk błosańskich kwětkow (1934) - k swětłu słyńcu (1955) - Prědne kłoski (1958) - Po drogach casnikarki (1964) - Dolnoserbske basni (1925) - wjele basnjow, na pśikład Bórkowy, "Burg"
Baseń “Borkowy“, kotaruž com wam źinsa pśedstajiś, jo pśed pśisamem 80 lětami nastała. Wóna wopisujo Bórkowy ako jadnoru pśirodnu wjas, w kotarejž se wóna doma cujo.
Bórkowy( 1926)
Na podwjacor we Lyžycy,
tam stoje naše Bórkowy
we blotkach a we žytnišćach
tak ak te griby na łukach.
Te griby, te su wcorajšne,
a Bórkowy su něgajšne,
su z gliny, z drjewa lěpjone
a maju ksywa mechowe.
W domje kněz a pśikazaŕ,
to jo ten kšuty gospodaŕ,
pśed kotrymž wsykne wumjelknu
a na jog słowo słuchaju.
A podružnik stoj na swislach
we cerwjenučkich nogajcach,
swoj dłujki pysk tam postaja
a šćabotajucy rozdaja.
Burg (1926)
Nach Westen zu, Im Lausitzland,
steht unser Burg im Spreewaldsand
verstreut in Feld und Wald so schön,
wie Pilze auf den Wiesen stehn.
Die Pilze sind von gestern zwar,
doch Burg, das ist von dazumal
geleimt aus Holz, aus Lehm gebaut,
mit Stroh und Ried das Dach vertraut.
Herr über Haus und Hof, das ist
Der Hauswirt, streng, gebieterisch,
den jeder achtet, keiner stört,
auf dessen Wort ein jeder hört.
In roten Strümpfen auf dem Dach
Der Untermieter hält die Wach,
sperrt seinen langen Schnabel auf,
reckt klappernd ihn zum Himmel rauf.
Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku „Nykus a źowćo” (1923) "Der Nix und das Mädchen".
Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.
Žrědła[wobźěłaś]
- Christiane Piniek: Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald. Bautzen: Domowina-Verlag, 2001.
- A. Karichowa: Wona jo „swoje“ Blota lubowala. W: Płomje. 2003,05, S.20.
- Gespräch mit Frau Golzbuder (Sorbischlehrerin der Grundschule Krieschow) + zusätzlichen Material
- Mina Witkojc (Wuberk jo zestajił Kito Lorenc.) Budyšin. Ludowe Nakładnistwo Domowina, 1973.
Wótkaze[wobźěłaś]
- Literaturport
- http://www.serbski-institut.de/cms/de/372/Witkojc,-Mina
- http://www.rbb-online.de/luzyca/archiv/_u_yca_vom_16_03_2013/mina_witkojc___eine.html
Literatura[wobźěłaś]
- Dolnoserbske basni, Budyšin 1925
- Wĕnašk błośańskich kwĕtkow, Budyšin 1934
- K swĕtłu a słyńcu, Barliń 1955
- Prĕdne kłoski, Barliń 1958
- Po drogach casnikarki, Budyšin 1987


c: text/html

text:
Pszczyna
Wspůłrzyndne: 49°59' N 18°57' E
Pszczyna (čes. Pštína, mjym. Pleß) – mjasto we ślůnskym wojewůdztwje, śedźiba władz krysu pszczyńskigo a gminy mjejsko-wjejskij Pszczyna. We lotach 1975-1998 mjasto ferwaltůngowo noleżoło do katowickigo wojewůdztwa.
Mjasto je rozlygowane na Pszczyńskij Růwńińe, nad rzykům Pszczynkům (lewy dopływ Wisły). Je jednym s nojgryfńyjszych mjast Gůrnygo Ślůnska, je mjanowane Perła Gůrnego Ślůnska.
Fůnguje sam Państwowe Muzeum Zamkowe w Pszczynie a Muzeum Prasy Śląskiej.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
James Joyce
James Augustinus Aloysius Joyce (* 2. februara 1882, Dublin; † 13. januara 1941 Curich) bě Irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce je jedyn z najwažnišich spěchowarjow pismowstwa 20. lětstotka. Jeho najznaćiše twórby su: Dubliners 1914 (čěsce Dubliňané 1933 – němsce Dubliner 1969), A portrait of the artist as a young man 1916 (němsce Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926 – čěsce Portrét umělce jako mladého muže 1930), Ulysses 1922 (čěsce Odyseus 1930 – němsce Ulysses 1932).
Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne reče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu.


text:
Sugarcult
Sugarcult (wym. [ˈʃʊgɚkʌlt]) – amerikańsko grupa rockowo ze Santa Barbara we Kaliforńiji, zouožůno we 1998. We skuod grupy wuažům Tim Pagnotta (gitara a wokal), Airin Older (gitara basowo a wokal), Marko DeSantis (znůny kej Marko 72; gitara) a tyž Kenny Livingston na perkusyji. Mjano skupiny śe wźůnyuo uod grupy lesbijek, kere mjyškouy kole důma Tima, a uůn je zmjanowou Sugar Cult girls.
Historyjo[Sprowjej]
Wšyjscy krům Marka DeSantis śe trefili ješče we licyju, a Mark doloz po trefje za kulisůma po koncerće Superdrag. Dybjutancki albům Eleven wyloz we 1999. Drůgi, Wrap Me Up in Plastic, rok půźdźe. Kolyjny rok tyž bůu ščyńśliwy lo grupy - we 2001 wydoli Start Static - juž třeći albům.
We 2003 Ben David uoficjalńy uopuśćiu band skuli swojigo alkoholizma. Tak tyž powstoua śpjywka Champagne. Zastůmpiu jigo Kenny Livingston, bůuy perkuśista grupy Lefty. We marcu 2005 band wystympowou s grupům Greenday we Japůńiji. We 2004 Sugarcult wypuśćiu albům Palm Trees and Power Lines. We 2005 wyloz tyž Back to the Disaster. Rok půźńij to wyloz uostatńi albům do dźiśo – Lights Out. Wydańy albůma pouůnčůno ze źimowům a letńům štrekům kůncyrtowům.
Dyskografijo[Sprowjej]
Albůmy[Sprowjej]
- Eleven (1999)
- Wrap Me Up in Plastic (2000)
- Start Static (2001) #194 US
- Palm Trees and Power Lines (2004) #46 US
- A Hard Day's Night - EP (2005)
- Back to the Disaster (Doc/Live) (2005)
- Lights Out (2006) #64 US
- Live Session (iTunes Exclusive) - EP (2006)


text:
Urzyndowo godka
Godka urzyndowo – godka, kero erbła uńikatowy status prawny na teryńe państwa abo jygo tajle. Nojczyńśćij je to godka kero je używano we strukturach legislacyjnych l.b. we parlamyńće. We wjynkszośći państw godka lebo godki urzyndowe sům uokreślůne we kůnstytucyje abo inkszych urzyndowych papjůrach. Ńykere państwa ńy majům wcale uokreślůnyj godki urzyndowyj, l.b. Szwecyjo, Wjelgo Brytańijo a USA. Inksze majům pora godek urzyndowych we cołkim państwje, abo ńykere majům status urzyndowy ino we jygo tajle. Ślůnsko godka ńikaj ńy mo statusu godki urzyndowyj.


text:
Saint Lucia
Saint Lucia je kupowy stat w Karibiskim morju, kotryž słuša k Zapadoindiskim kupam a je z čłonom Commonwealtha. Dnja 22. februara 1979 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa.
Geografija[wobdźěłać]
Kupa St. Lucia słuša k Małym Antilam a namaka so mjez St. Vincentom a Grenadinami w juhu a francoskej kupu Martinique w sewjeru. Juhowuchodnje St. Lucije w Atlantiskim oceanje leži Barbados.
Stolica a najwjetše město kupy je Castries w sewjeru z jenož něhdźe 9.000 wobydlerjemi, štož je mjeńše hač wobydlerstwo Biskopic. Najwyši wjeršk je 950 metrow wysoki Mount Gimie. Na kupje maja nimo toho dwaj inaktiwnej wulkanaj, kotrajž stejitaj na UNESCO-lisćinje přirodneho herbstwa.
Wobydlerstwo[wobdźěłać]
Wulki dźěl dźensnišeho wobydlerstwa wobsteji z potomnikow něhdyšich afriskich njewólniskich. Nimo jendźelskeje hamtskeje rěče rěči so tež patois, kreolski dialekt. Dwě třećinje wobydlerstwa stej romsko-katolskej.
Saint Lucia je ródna kupa dweju nošerjow Nobeloweho myta: W lěće 1979 dósta William Arthur Lewis Nobelowe myto za hospodarske wědomosće a w lěće 1992 spisowaćel Derek Walcott Nobelowe myto za literaturu. Tuž je Saint Lucia po Ferejskich kupach kraj z najwjetšej ličbu Nobelowych mytow na wobydlerja.
Hospodarstwo[wobdźěłać]
Najwažniša hospodarska hałuza je ratarstwo, při čimž je mjeztym banana cokorinu jako hłowny produkt wotměniła.
Wotkaz[wobdźěłać]
Kanada | Mexiko | Zjednoćene staty Ameriki
Srjedźna Amerika: Belize | El Salvador | Guatemala | Honduras | Kosta Rika | Nikaraguwa | Panama
Karibika: Antigua a Barbuda | Bahamy | Barbados | Dominika | Dominikanska republika | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | St. Kitts a Nevis | St. Lucia | St. Vincent a Grenadiny | Trinidad a Tobago
Druhe teritorije: Ameriske knježniske kupy (ZSA) | Anguilla (ZK) | Aruba (NL) | Bermuda (ZK) | Britiske knježniske kupy (ZK) | Bonaire, Saba a Sint Eustatius (NL) | Curaçao (NL) | Grönlandska (DK) | Guadeloupe (F) | Kajmanowe kupy (ZK) | Martinique (F) | Montserrat (ZK) | Navassa (ZSA) | Puerto Riko (ZSA) | San Andrés a Providencia (KOL) | Saint-Barthélemy (F) | Saint-Martin (F) | Sint Maarten (NL) | St. Pierre a Miquelon (F) | Turksowe a Caicosowe kupy (ZK)


text:
Powěsćowa noc w Borkowach
Powěsćowa noc jo kulturnego swěźeńja w Borkowach. Wona jo se wótměwa w lěśu.
Zawjeźenje[wobźěłaś]
Powěsćowa noc zapśěgnujo tšojenja a mytose Błotow do fantastiskeje kombinacije z graśa, muziki a reje a pśetwórijo groźišćo w Bórkowach kužde lěto k swětkam do „powěsćego swěta“. Wěcej ako 200 źiwadłownikow, muzikarjow, artistow a rejowarjow se wobźěliju kužde lěto. Wjerašk kuždego pśedstajenja jo wjelicny wognjopraskot.
W 3 slědujucych nocach se wubuźiju , srjejź pśirody a zanurjony w perfektnem swětłowem šowje, serbske powěsći, směšne tšojenja, mystiske póstawy z Błotow do nowego žywjenja. Łutki, błudniki, pśezpołdnica, wužowy kral a wódny muž se wuwijaju do nosarjow sympatije, nowych a starych ryśaŕow. Take pósrědniju publikumju, pódla samego rozwjaselenja, historiske wuznamy a teke nowe problemy. Wósebny zajm lažy pśi tom na nowego, serbskego krala. Won musy se wjelikim problemam ako carnemu wojnarjeju abo swójej lubosći za Hanku, stajaś.
Powěsćowa noc 2006[wobźěłaś]
1. Scena: Swěźeń z kralom a swójimi wjerchami.
2. Scena: Carny jěchaŕ pomina pódejśpjenje wót krala wjercha.
3. Scena: Serbski Kral jo w mysled. Ako swojogo žeńska pšaša, wjerch pśiźo a wulicujo wó situaciji a pomina wót carnego jěcharja.
4. Scena: Kral a swója žeńska wóstawej sam.
5. Scena: Pósoł pśiźo a wulicujo: wjerch su wumrĕli, wugnanje Serbow pśez carnego jěcharja.
6. Scena: Kral śěgnjo do wójowanja.
7. Scena: Kral se wrośi z wumałym wjerchom.
8. Scena: Kral jo śĕł pósoła na carnego jěcharja.
9. Scena: Kral rozžognujo wot žeńskeje a naceri pśichoda wobraz. Won rubjo sekeru do pjeńka a wódny muž chójźi a pšaša druge powěsći.
Powěsćowa noc 2007[wobźěłaś]
1. Scena: Malsnje pśeběg wót slĕdnego wulicowanja, ze swěźenja, wójowanju a wótejźenje wót Drelbora. K dokóńcenjeju, Kral rubjo sekeru(w casowej lupje) do pjeńka.
2. Scena: Rinetta wótwardy chorego Krala, wetom až źiśi wopytaju sekeru wót pjenka śěgnu. Jano bójazny Jonas njewopyta a jo se smjał.
3. Scena: Jaden pósoł pśiźo a pśipowěźo napad wot carnego jěcharja. Rinetta a źiśi wołaju bludnikow a woni wjedu wše do bagna.
4. Scena: Kral se zwignjo. Wón co, wón musy wójowaś za swojego ludy, dokulaž won jo slĕdny serbski wjerch. Ale ten śotka jo mócnjejšy ako Kral. Wšuźi směśju njomu demony a duchy. Kral jo wumreł.
5. Scena: Zakopowanje. Ten njabogi Kral jo był wopłaki a wobspiwy. Ako śěło jo dołoj se pušćiło do grodowy, carny jěchaŕ pśiźo a grodowy jo se wobstajił.
6. Scena: Wójowanje na wšyknu jawišću. Zapusćenje, dym a wogeń su wšuźi. Rinetta wuběga ze źiśami, ale wona zgubi Jonasu. Won wumóžo se a chowa slězy pjenku. We wojowanju carny jěchaŕ jo mócnjejšy ako Serby a dobylujo wo Serbach.
7. Scena: Carny jěchaŕ co pókład wót serbskego wjercha a ako carny jěchaŕ lězu dołoj, pśidu pógóršone duchy a pśezpołdnica głowu wot carnego jěcharja wótruba. Wšykne su wuběgnuli.
8. Scena: Drelbora pśiźo na proznej grodowje. Wona jo wołała Rinettu a Krala – a wona jo wódawała a rozměła nĕnto. Ale nichten njejo słyšał, jano Jonas. Won jo wulicował toś ten tšojeńko a wona skóboźi Jonasa wopytaś sekeru wot pjeńka śěgnjo. Jonas śěgnjo – a raźi se.


text:
Stephen King
Stephen Edwin King (ur. 21 wřeśńa 1947 we Portland) – amerikoński pisoř, autor guůwńy literatury grozy. Pjyrwyj wydowou kśůnžki pod pseudůńimym Richard Bachman a jydyn roz kej John Swithen.
Je autorym horrorůw, kere přešuy do klasyki gatůnku, kej lo bajšpila: Lśńyńy, Mjastečko Salem, Carrie. Ńy uůgrańičo śe ale do jydnygo gatůnku, čygo přikuodym sům: Štyry pory roku, Źelůno mila, Ślypja Smoka, Bastjůn a 7-tůmowy cykl powjeśći fantasy Mročno Wježa.
W 2003 zostou uodznačůny prestižowům nagrodům DCAL (Medal za wybitny wkuod we literatura amerikańsko) bez National Book Foundation.


text:
Benedikt XVI.
Benedikt XVI. (łaćonsce Benedictus PP. XVI), z byrgarskim mjenom Josef Alois Ratzinger (* 16. apryla 1927 w Marktl am Inn), běše wot 19. apryla 2005 do 28. februara 2013 bamž a z tym nawoda romsko-katolskeje cyrkwje a Watikana. Wón bě hakle třeći bamž w cyrkwinskich stawiznach, kiž wotstupi.
Wón wuzwoli so 19. apryla 2005 wot 115 wobdźělenych kardinalow w štwórtym wólbnym kole po jenož 26 hodźin trajacej konklawje za naslědnika Jana Pawoła II..
Wón wobsedźi němske a watikanske staćanstwo.
Do swojeho wuzwolenja na bamža bě Benedikt XVI. dekan kardinalskeho kolegija a prefekt kongregacije za wučbu wěry. Płaćeše jako jedyn z najwuznamnišich kardinalow a wopisowaše so husto jako teologiska a cyrkwinopolitiska prawa ruka bamža Jana Pawoła II.
W zjawnosći płaći Benedikt XVI. jako konserwatiwny.


text:
Geografiske koordinaty
Z geografiskimi koordinatami (geografiska šěrokosć a geografiska dołhosć) hodźi so połoženje dypka na zemi wopisać. Zemja rozdźěluje so při tym do 360 dołhostnikow a 180 šěrokostnikow. Dołhostniki běža přez sewjerny a južny čop, šěrokostniki paralelnje k ekwatorej.
Wobsah
Koordinatny system[wobdźěłać]
Stopnjowa syć zemje je mysleny koordinatny system na zemskim powjerchu z prawokutnje křižowacymi so dołhostnikami a šěrokostnikami. Słuži geografiskemu wobličenju pozicije, to rěka, postajenju swójskeho stejnišća. Šěrokostniki liča so při tym wot ekwatora sem, čopaj ležetej pola 90° sewjerneje resp. južneje šěriny, dołhostniki liča so wot samowólneho nuloweho meridiana na wuchod a zapad, hač do po 180°. Postajenje nuhelow je napřećiwo sytemej kulowych koordinatow zwučenemu w matematice.
Do spočatka 20. lětstotka su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany z wašnjom byli (na př. Ferrowy meridian wot El Hierro a Pariski meridian), dźensa so swětodaloko Greenwichowy meridian (hwězdarnja w Londonje) wužiwa.
Při dokładnym wobličenju pozicije je trjeba wobkedźbować, zo zemja kula njeje, ale přibližnje elipsoid, štož móhło přesunjenja městnow wo hač k 20 km wuskutkować. Tež móža geografiske koordinaty, po kraju, rozdźělne poćahowe systemy měć, kotrychž referencne elipsoidy su regionalnemu polu ćežitosće (Geoid) přiměrjene. Mjezynarodnje so dźensa zwjetša World Geodetic System 1984 (WGS84) wužiwa.
Karty[wobdźěłać]
W 18. a 19. lětstotku wurunowachu geodeća wjetše regionalne wotchilenja zemskeje podoby wot idealneho elipsoida přez to, zo woni we wotpowědowacych kónčinach wobličachu najlěpje přizamkowacy elipsoid, zo so k zemskemu powjerchej we wotpowědnych kónčinach derje "přilěhowaše". Srjedźišćo tajkeho elipsoida njekryješe so z masowym srjedźišćom zemje, wobwjertna wóska wšak běše paralelnje k zemskej wósce. Koordinatny system je porno druhim tajkim elipsoidam "přesunjeny" a "zhibnjeny". Tak nastachu dźesatki geodetiskich systemow (poćahowych systemow za karty). Z wuwiwanjom satelitoweje nawigacije dyrbješe so swětodaloko jednotny system wutworić, nětčiši WGS84.
W zemskich abo mórskich kartach, kotrež bazuja nimale přeco na prjedawšich systemach, móhło podaće we wopačnym poćahowym systemje (na př. zapisowanje GPS-pozicije) zmylk tójšto stow metrow zawinować, jeli referencny elipsoid (tež kartowy datum, poćahowy system) podaća njeje samsny kaž tón karty. Tohodla ma so při dokładnych koordinatnych podaćach (hrube prawidło: lěpše hač 1 km abo lěpše hač 1 łukowa mjeńšina) poćahowy system přidać.
Koordinaty dadźa so z pomocu přihódneje transformaciskeje softwary z jednoho systema do druheho přeličić. Tajka software dyrbi parametry wobsahować, kotrež definuja wotchilenje poćahowych systemow jednoho wot druheho resp. wot WGS84 z tak wysokej kaž móžno dokładnosću.
Lětarstwo a nawtika[wobdźěłać]
Dokładniše poziciske podaća su trěbne w lětarstwje a nawtice. Tu podawaja geografisku šěrokosć a dołhosć w stopnju a łukowych mjeńšinach, na př. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo sewjerneje šěrokosće, Lon = 010° 59’ E abo wuchodneje dołhosće.
- Łukowe mjeńšiny so decimalnje dale poddźěleja.
- Po DIN 13312, płaćiwy za lětarstwo a namórnistwo, skrótša so geografiska šěrokosć z Lat abo staršo z φ, geografiska dołhosć z Lon abo λ. B a L normje njewotpowědujetej.
- Šěrokostna mjeńšina wotpowěduje na zemskim powjerchu čarje wot 1,852 km a definuje dołhosć mórskeje mile.
- Čara, kotraž wotpowěduje dołhostnej mjeńšinje, je na ekwatorje tež 1,852 km, pomjeńšuje so wšak do čopa z kosinusom geografiskeje šěrokosće hač na nul. Wona je potajkim wot šěrokosće wotwisna. Znutřka Europy leži čara mjez 1,0 km a 1,5 km (hlej tež wotšěrjenje[1]).
Krajměrjenstwo[wobdźěłać]
W krajměrjenstwje su dokładnosće na centimetry požadane – tohodla njedosaha podaće w łukowych sekundach, dokelž jedna łukowa sekunda (1″) přibližnje 31 m (sěrokostne podaće) resp. 20 m (dołhostne podaće w Europje) wotpowěduje. W Němskej je so dotal połoženje krutych dypkow na milimetry dokładne jako koordinata Gauß-Krüger, poćahowane na Besselowy elipsoid podało, resp. na kónčinach NDR, wot 1950ych lět, poćahowane na elipsoid Krassowski. Wot 1990ych lět přewjedźe so přestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, poćahowane na GRS80-elipsoid.
Přirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty[wobdźěłać]
Přirodne koordinaty (astronomiska šěrokosć φ a astronomiska dołhosć λ) dadźa so přez astronomiske wobličenje pozicije zwěsćić. Poćahuja so na woprawdźity lotowy směr při měrjenskim dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – tež geodetiske koordinaty mjenowane) poćahuja so na směr normale wužiwaneho referencneho elipsoida. Diferenca mjez lotowym směrom a elipsoidowej normalu je zwjetša mjeńša hač 10″ a mjenuje so lotowe wotchilenje. Zwjetša njeběži ani lotowy směr ani elipsoidowa normala přez srjedźišćo zemje.
Jeli so jenož snadne žadanja na dokładnosć stajeja, na př. při zwobraznjenjach kartow w jara małych měritkach, přibližuje so zemske ćěleso za zjednorjenje přez kulu. W tutym padźe wotpowědujetej geografiska šěrokosć a dołhosć kulowym koordinatam. Jenož potom je šěrokosć nuhelow w srjedźišću zemje mjez ekwatorom a pytanym dypkom.
Stawizny[wobdźěłać]
Rozdźělenje na stopnje jako rozdźělenje połneho nuhela kruha do 360° dźe na astronoma Hypsikles z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparch z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) wróćo.
Hižo Klawdius Ptolemeus wužiwaše w swojim dźěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 po Chr.n. stopnjowu syć z dołhostnikami a šěrokostnikami. Jeho nulowy meridian běše hač do 19. lětstotka zwjetša wužiwany Ferro-Meridian přez najbóle zapadny zemski dypk, kotryž běše tehdom znaty. Dla wjele přemałeje kalkulacije zemskeho wobjima (na wšě 30.000 km město 40.000 km) njewotchileja jeho podaća k geografiskej dołhosći wo 18°3', ale w srjedźnej Europje wo wjace hač 24° wot toho, kotryž so na Greenwich poćahuje. Jeho podaća wo šěrokosći leža z njejasnych přičinow nad korektnymi.[2] Z jedneje strony hodźi so k přesnadnemu zemskemu přerězkej Ptolemeusa, z druheje strony so dybjało, při jeho přemało wobličenym wotstawku mjez słóncom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słónca, na přemały stopnjowy wotstawk wot ekwatora sćěhować.
Po zasowotkryću jeho dźěła Geographike Hyphegesis a jeho přełožka do łaćonšćiny w zažnym 15. lětstotku so stopnjowy system Ptolemeusa spěšnje předoby. [3]
Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) polěpši antikne měrjenske metody za globalnu nawigaciju zakótwjenu w Acorach. Z rozdźělenjom zemjekule do španiskeje a portugalskeje hemisfery w zrěčenju wot Tordesillasa z lěta 1494 doby zaso etablěrowana stopnjowa syć politiski wuznam.
W lěće 1634 je so na El Hierro jako najbóle zapadna z Kanariskich kupow nulowy meridian přez Faro de Orchilla postajiło a hakle wot lěta 1884 předoby so w Jendźelskej meridian wot Greenwicha zwučeny wot lěta 1738 přećiwo druhim narodnym nulowym meridianam.
Nouvelle Triangulation de la France, kotraž dźe na měrjenja wot Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z časa do 1793 wróćo, wotmě so w běhu metrifikacije (přestajenje wšěch relewantnych měrow na meter jako standard). Nulowy meridian běži přez Paris, tak zo „Old Royal Observatory“ w Greenwichu leži pola 2° 20′ 14,025″ W (NTF), podaty w nowostopnjach. To wopřija tež decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, grades (nouvelle), dźensa po zakonje jako Gon (1 połnonuhel = 400 nowostopnjow).
Mjeztym zo meridian w Greenwichu je so předobył, sta so kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° z geodetiskim standardom w srjedźnej Europje. Kružne rozdźělenje do 360° rozumi so dźensa často jenož wobmjezowane jako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa syć).
Dokłady[wobdźěłać]
- ↑ Přełožowanski namjet, hlej němski terminus Abweitung
- ↑ Claudios Ptolemaios: Geographike Hyphegesis, kap. 10. Germania Magna (Přirunaj stopnjowe podaća z tymi dźensnišich kartow)
- ↑ An alternative route to mapping history


text:
Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik
Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik (ros. Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, trb. Sojuz Sowjetskich Socjalističeskich Rjespublik, trl. Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik) inakszy SSSR, Sojusz Sowjecki – historyczne, totalitarne państwo socjalistyczne we Ojropje půłnocnyj a wschodńij a Azyje půłnocnyj a strzodkowyj.
Uobjymowoło plac kole 22 mln km² uod Bałtyckego Morza a Czornygo do Pacyfiku (nojsrogsze we historyji nowożytnyj śwjata), istńoło uod 30 grudńa 1922 do 26 grudńa 1991.
Republiki sojuszu[Sprowjej]
S kůńcym swojigo istńyńo, we 1991, SSSR mjoł do kupy pjyntnośće republik (Zakałkasko FSSR we 1936 roku podźelůno na Armyńsko SSR, Azyrbejdżańsko SSR a Gruźińsko SSR; Karelo-Fińsko SSR wklůdzono do Ruskij FSSR we 1956 roku). Nojsrogszo s republik, tako skuli ludnośći, placu, jako śyły polityczno-ekůnůmicznyj, bůła to Rusko FSSR. S kůńcym istńyńo tygo państwa we SSSR kole uůnych 15 republik bůuo tyż 20 republik autonomicznych, 8 uobwodůw autonomicznych, 10 uokryngůw, a jeszcze 6 krajůw a 123 uobwodůw.


text:
Detroit
Wspůłrzyndne: 43°20' N 83°03' W
Detroit (uod francuskigo ćyśńina) – mjasto we USA, we stůńy Michigan, na půłnocnym brzygu rzyki Detroit, przi grańicy ze Kanadům. Założůne we 1701 uod Francuzůw, we 1783 przekozane USA, uod 1802 mo mjejske prawa. Srogi uostrzodek industryje, znůmy znamjyńńy skiż produkcyje autůw (majům sam śedźiby trzi kůncerny: Ford Motor Company (zał. 1903), General Motors (zał. 1916) a Chrysler (zał. 1925). Krům tygo inkszo industryjo, we tym chymiczno a zbrojyńowo, a śedźiba finansowych insztytucyjůw. Uostrzodek naukowy a akadymicki (3 uńiwersytety). 18 lipca 2013 sztad uogłośůł plajta.


text:
Brunokyrkowy lěniwc
Brunokyrkowy lěniwc (Bradypus variegatus) je družina ze swójby třiporstowych lěniwcow (Bradypodidae).
Wobsah
Wopis[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc docpěwa wulkosć mjez 47 a 75 centimetrow a wahu wot 2,5 hač do 5,0 kilogramow. Małka kulowata hłowa njenjese žanej zwonka widźomnej wuši, dokelž tutej stej pod kožu schowanej. Wopuš je jenož rudimentarny. Koža ma huste spódnje kosmy . Wyše tych su dlěše a jasnje hrubiše, swětłobrune hač brune barbjene, kosmy. Hłowa je ćmowšo barbjena hač wostatne ćěło. Wotwisnje wot dopadnjenja swětła so koža błyšći nazeleń, štož so hodźi na symbiozu z algowej družinu, kotraž je w koži žiwa, wróćo wjesć. Tuta symbioza słuži po zdaću tarnowanju před žernymi njepřećelemi. Wjeršk kože leži, kaž při wšěch lěniwcach, na brjuchu. Tak móže dešćowa woda lěpje wotběžeć. Ruki su jasnje dlěše hač nohi. Na rozdźěl wot dwojoporstowych lěniwcow kónča ruki brunokyrkoweho lěniwca w třoch palcach. Palcy kónča w hóčkatych pazorach, při čimž kóžda srjedźna je powjetšena. Zuby wopřimjija 18 čronowcow. Róžkowe zuby a krajaki brunokyrkowy lěniwc nima. Čuch je wosebje wysoko wuwity.
Wašnje žiwjenja[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc je na wosebje włožnych žiwjenskich rumach přiměrjeny. Koža wodu njepřepušći a słuži škitej před mokrotu a zymnotu. Ćělna temperatura je z 34 stopjenjemi relatiwnje niska. Přičina za to je podźěl wot jenož něhdźe 30 procentow muskloweje masy na ćělnej waze a niske přeměna maćizny (metabolizm). Brunokyrkowe lěniwcy su samotarjo. Wone su aktiwne za čas switanja, směrkanja a nocy. Najdlěši čas dnja, něhdźe 20 hodźin, lěniwc spi. Wón k lěsnej pódźe jenož dźe, zo k druhemu štomej docpěł. Wón je wuběrny płuwak. Brunokyrkowe lěniwcy wobydla 1 hač 2 hektaraj wulki rewěr.
Rozšěrjenje[wobdźěłać]
Wón je we wulkich dźělach subtropiskeje a tropiskeje srjedźneje a centralneje Južneje Ameriki rozšěrjeny. Jeho hłowny rozšěrjenski teritorij wobsahuje sewjernu Argentinsku, Boliwisku, Brazilsku, Kolumbisku, Kosta Riku, Ekwador, Honduras, Nikaraguwu, Panamu, Paraguay, Peru ale tež Venecuelu. Tam wobydli włóžnoćopłe dešćikowe lěsy, zwjetša w bliskosći wodźizny.
Cyroba[wobdźěłać]
Brunokyrkowy lěniwc je čisty rostlinožračk. Nimo łopjenow a młodych wurostkow žerje tež płody a korjenje. Ćěło je so na niski podźěl na žiwnych wutkow cyroby přiměrił, přez to zo je přeměnu maćiznow na minimum pomjeńšił. Wón ma wjacekomorowy žołdk, w kotrymž bakterije pomhaja, cyrobu nimale dospołnje zwužitkować.
Rozmnoženje[wobdźěłać]
Sančki bywaja z třomi hač pjeć lětami splažnje zrałe, mjeztym zo sancy potrjebuja zwjetša jedne hač dwě lěće dlěje. Porowanski čas je cyłolětny, ale pak so stanje wjetši dźěl narodźenjow za čas sucheho počasa. Sančka pospytuje sanca přez jara harowate a drišćate wołanje přiwabjować. Po porowanju so splahaj zaso rózno dźetej. Po traću nošnosće wot něhdźe šěsć měsacow sančka porodźi jedne młodźo. Porodna waha wučini něhdźe 300 hač 350 gramow. Prěnje šěsć hač sydom žiwjenskich měsacow wostanje młodźo na brjuchu abo chribjeće maćerje. Po dweju hač třoch měsacach hižo wotwučenje započina. Na spočatku dóstawa młodźo hišće předžewjenu cyrobu, prjedy hač započina, samostatnje łopjena žrać. Z dwěmaj hač třomi lětami su młodźeća wurosćene. Brunokyrkowe lěniwcy móžeja starobu wot wjace hač 30 lět docpěć.
Wohroženje[wobdźěłać]
Dokelž je we wysokim měrje na jeho žiwjenski rum přiměrjeny, reaguje jara čućiwje na mylenja. Zničenja tropiskich dešćikowych lěsow je při tym najwjetši problem. Družina steji w Čerwjenej Lisćinje IUCN jako "mało wohrožena".
Literatura[wobdźěłać]
- Z němskeje Wikipedije
- David Macdonald: Die große Enzyklopädie der Säugetiere, Ullmann/Tandem (něm.)
- Hans Petzsch: Urania Tierreich, 7 Bde., Säugetiere, Urania, Stuttgart 1992 (něm.)


text:
Azerbejdżůn
Azerbejdżůn, Republika Azerbejdżanu – państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.
Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.
Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.
We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.
Przipisy


text:
Carrie
Carrie to bůł pjyrszy růman Stephena Kinga, wydany we 1974 roku uod Doubleday. Skiż uůnygo stoł śe znůmy jako autůr uod horrorůw. Růman uosprawjo uo modyj frelce, Carrie White, kero bůła chowano uod matki - religijnyj fanatyczki. We szuli ja uobśmjywano a inksze szkolorze jům ńy mjeli radźi. Jak pjyrszy roz mjała mjeśůnczny czas, prziszła na to, co mo paranormalno grajfka. Ńyskorzi prziszła na idyjo, co grajkům do telekinezy poradźi půmśćić śe na tych co jům sztruchali. Růman mjoł dwje filmowe adaptacyje - we 1976 kero reżyserowoł Brian De Palma (rola Carrie zagrała Sissy Spacek), a we 2002 we reżyseryji Davida Carsona.


text:
Wikipedija
Wikipedija (kumštne słowo: hawajan. wiki wiki, malsnje; eng. Encyclopedia) jo mjazynarodny projekt, kenž co zestajiś lichotnu encyklopediju we formje seśowego boka, kótaregož nastawki se njepósrědnje wobźěłaś mógu (Wiki, nic mark!).
Wikipedija, seśowy projekt, kenž co zestajaś encyklopediju; Zachopjeńk engelskego wudaśa 2001, z lěta 2003 w nosarstwje Wikimedia Foundation. Na zachopjeńku junija 2005 jo Wikipedija wopśimjeła wěcej ako 1 mil. nastawkow (240.000 nim.) we wěcej ako 80 rěcach.
Wikipedija jo nastała na zakłaźe tak mjenjowaneje "Wiki" (softwarowy interfejs za wužywarjow seśe za aktiwne a pasiwne wužywanje). Za pśinoski płaśijo GNU-licenca za lichotnu dokumentaciju, kótaraž dowóli změnjenja a komercielne wužywanje.


text:
Austrijo
Austrijo, Republika Austrije (Österreich, Republik Österreich) – państwo położůne we Strzodkowyj Ojropje. Je uůno federacyjům dźewjyńću krajůw zwjůnzkowych (landůw).
Austrijo mo grańica uod zachodu ze Szwajcaryjům (164 km) a Liechtensteinym (35 km), Italijům (430 km) a Słowyńijům (330 km) uod pouedńo, Madźarůma (366 km) a Słowacyjům (91 km) uod wschodu a s Mjymcůma (784 km) a Czeskům Republikům (632 km) uod půłnocy. Cuzamyn dugość lůndowych grańic wynośi 2562 km. Austrijo ńy mo dostympu do żodnygo morza.


text:
Wikipedyjo:Ujednoznaczńajůnco zajta
Zajta ujednoznaczńajůnco (ang. disambiguation page, potoczńy disambig) to je zajta Wikipedyje, kero zawjyro linki (uodnośńiki) do zajt precyzujůncych poszczygůlne znoczyńo danygo hasła (a ino take linki). Na przikłod mjano Piotr Domaradzki mo dwůch znajůmych ludźi, bestoż je tam zajta ujednoznaczńajůnco. Sům to blank růżńi ludźe, informacyje uo ńich powinny śe nolyźć we 2 růżnych artiklach. Nale autorzi artiklůw na tyjma literatury abo dźynńikarstwa můgům być ńyśwjadůmi tygo, aże istńije jakiś "inkszy" Piotr Domaradzki abo po prostu ńy wjydźeć, pod jakům tytůłům znojduje śe artikel uo ńim, bestůż stworzůno zajty ujednoznaczńajůnce.
Połno lista takich zajt znajduje śe sam.


text:
Szwanc
Šwanc to je kůńcowo tajla ćoua zwjyřůnt, gyneralńy mjanuje śe tak ruchůmo a wyraźńy uoddźelůno ode tůuowja "wypustka". Je to kůńcowy uodćinek kryngosuůpa, za gnatym guźičnym a křižym. Po prowdźe, šwanc richtig wystympuje yno u kryngowcůw, nale i u ńykerych beskryngowcůw, jako skorpjůny, wažki a t.p. wystympujům podane na šwanc zakůńčyńo uodwuoka.
Šwance majům roztomajte zastosowańo we śwjeće zwjyřůnt. U rybůw a inkšych kryngowcůw morskich suůžům uůne za "napynd". U ptokůw gryfność šwanca mo znočyńe we zolytach. Cyckoče kere žyjům na strůmach, jako l.b. afy, užywajům šwancůw do chytańo śe gauynźůw. U psůw a kotůw šwanc suůžy ku uokazywańu ymocji. Bez byduo a cyckoče roślinožerne je užywany ku uodgańańu uowadůw. Ńykere jaščurki poradzům traćić šwanc coby śe urwać zwjeřyńću kere průbuje je zežryć, a ńyskoři šwanc jeim uodrasto.
U čowjeka šwanc wystympuje yno we wčesnym uokreśe puodowym, a ńyskoři śe traći.


text:
Rudnohórski wokrjes
Rudnohórski wokrjes (němsce Erzgebirgskreis) je krajny wokrjes w juhozapadźe Sakskeje. Wobsteji w dźensnišej formje wot 1. januara 2008 a ma wokoło 364.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1828 kwadratnych kilometrow. Sydło krajnoradneho zarjada je Annaberg-Buchholz.
Wokrjes mjezuje z městom Kamjenica na sewjeru, z wokrjesom Srjedźna Sakska na wuchodźe, z Čěskej na juhu, z Bohotskim wokrjesom na juhozapadźe a z wokrjesom Šwikawa na zapadźe.
Wulke wokrjesne města su Annaberg-Buchholz, Aue, Marienberg, Sapawa (Zschopau), Schwarzenberg a Stollberg.
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Šwikawska Modłej. Najwyša hora wokrjesa a cyłeje Sakskeje je Šmrěčnik (1215 m) blisko Oberwiesenthala.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Wotkaz[wobdźěłać]
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Bruno Schulz
Bruno Schulz (* 12.07.1892, † 19.11.1942) jo był pólsko-žydojski kreslaŕ, grafikaŕ, spisowaśel a literaturny kritikaŕ.
Žywjenje[wobźěłaś]
Bruno Schulz jo se naroźił 12.07.1892 w galiciskem Drohobyczu, źinsa Ukraina. Wón jo był tśeśe góle pśekupca sukniny Jakuba Schulza. Jo to była jadnora pólsko-žydojska familija, bźez intelektualneje tradicije. Bruno Schulz jo dogromady jano dwě lěśe architekturu studěrował. Awtodidaktiski jo sebje nawucył kresliś.
W lěśe 1910 jo jogo nan bankrotěrował a 1915 wumrěł. Pó wójnje jo Schulz był dłujko bźez źěła. Wót 1924 do 1941 jo wucył na šulach w Drohobyczu kreslenje a rucne źěło.
1922 jo wujšeł jogo cyklus grafikow „Knigły pśibostwa“, z kótarymž jo žněł wjele pśipóznaśa. 1935 jo se wudało jogo prědne literarne źěło „Cymtowe lody“ („Sklepy cynamonowe“). Jo to zběrka 15 wulicowańkow. 1936 jo jogo drugi zwězk wulicowańkow „Sanatorium pod Klepsydrą” wujšeł. Wót 1939 do 1941 jo Drohobycz pśisłušał k Sowjetskemu zwězkoju. Bruno Schulz jo musał propagandistiske wobraze wó Stalinje mólowaś.
Pó tom, až su 1941 Nimce do Drohobycza zamaršěrowali, jo był Schulz žywy w getśe. 19.11.1942 bu rowno na toś tom dnju, gaž jo kśěł do Waršawy wuběgnuś, wót gestapo zastśělony. Schulz jo skóro cełe žywjenje bydlił w prowincielnem měsće Drohobyczu. Wón pak jo był wjelgin a wjelebócnje wobeznaty. W kreslenju a pisanju jo był kradu wobdarjony a słuša do nejlěpšych pólskich spisowaśelow.


text:
Albanijŏ (Shqipëria, Republika Albańije – Republika e Shqipërise) – państwo we połedniowo-wschodnij Ojropie, na Bałkanach, nad Morzym Adriatyckim. Granicã mŏ ze Grecyjōm, Macedōnijōm, Syrbijōm a Czŏrnogōrōm. 3/4 wiyrchnie Albanije zajmujōm gōry, ze kerych nŏjwyższy je Korab (2764 m n.p.m.). We latach 1946 - 1992 we Albaniji bōł ustrōj kōmōnistyczny, ôd 1992 dymokracyjŏ. Poza granicami Albanije żyje wiyncyj kej 2 milijōny Albańczykōw, nŏjwiyncyj we Kosowie, Macedůńiji, Italiji a Grecyji.
Uobocz galeryjo na Wikimedia Commons:
Albańijo


text:
Teksas
Teksas (ang.: Texas) – stůn we pouedńowyj tajli USA, nad Zatokům Meksykańskům. Grańica mo uod wschodu s Luizjanům a Arkansas, uod půunocy s Uoklahomům a uod zachodu s Nowym Meksykym. Je we wjynkšyj tajli wyžynny (Wjelge Růwńiny), na pouedńowym zachodźe mo trocha wjyrchůw a na pouedńowym wchodźe Niźina Zatokowo. Nojsrogše mjasta: Houston, Dallas, San Antonio, Austin a El Paso.
We 1519 Alonso Alvarez de Pineda uoguośiu zajyńce Teksasu bez Hišpańijo. Jak Meksyk we 1821 uzyskou ńypodlyguość, Teksas s anfanga wlazowou we jygo skuod. Bez lota 20. XIX wjeku uośedlili śe sam Amerikůny, guůwn Negry s poedńowych stanůw, kaj bůuo ńywolńictwo. Řůnd Meksyku dou wuůnčas autůnůmijo lo Taksasu. We 1829 řůnd Meksyku zakozou ńywolńictwa a tyž dolšyj imigracyje s USA, bez cůž jygo stosůnki s Teksasym śe fest pogoršyuy. 1 marca 1836 uoguošůno pwstańy Republiki Teksasu, na co Meksyk zareagowou interwencyjům armije, keryj kulminacyjům bůua bitwa pode Alamo. We 1836 po pokanańu armije meksykańskij Teksas uostowo republikům. Gowům państwa uostowo Sam Houston a kraj lygalizuje ńywolńictwo. We 1845 John Tyler, prezydynt Teksasu, podpisou rezolucyjo uo aneksyje Teksasu bez USA. 29 grudńa 1845 Teksas uostou přijynty do Ůńije kej 28. stan. We 1861 Teksas wystůmpiu s Ůńije a přistou do Kůnfederacyje. Bůu tymu přećiwny Sam Houston, nale ńy skiž tygo co bůu zwolyńńikym Ůńije abo wrogym ńywolńictwa, nale chćou přiwrůcyńo ńypodleguośći.


text:
Papua-Nowo Gwinyjo
Papua-Nowo Gwinyjo (Papua New Guinea, Ńyzoležne Państwo Papui-Nowyj Gwinyje – Independent State of Papua New Guinea) – państwo we Uoceańije, we Melanezyje, ležy uůne we wjynkšyj tajli na wyspje Nowo Gwinyjo (w jei wschodńij tajli) a krům tygo na ůng. 2800 mjyńšych wyspůw. Grańica lůndowo mo yno s Indunezyjům, bez mořa sůmśaduje tyž s Australijům a Wyspůma Salůmůna. Doobkoua Papui-Nowyj Gwinyje sům wody Uoceanu Spokojnygo, Mořa Nowogwinyjskigo a Mořa Koralowygo.
Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty, nojwyžšy wjyrch mo 4509 m n.p.m. Lične wulkůny. Kraj je nawjedzany bez třyńśyńo źymje a ńykej tsunami. Klimat sam je růwńikowy, gorki a wilguy. Bogaty nec řykůw a gynste losy.
Kraj zaśedlůny uod 60 tyś lot, bez Ojropejčykůw uodkryto we XVI wjeku, nale aže po XIX wjek kraj bůu bezma coukim ńyzbodany. Mjano "Nowo Gwinyjo" nadali krajowi žygloře s Hišpańije, skiž tygo, co tubylcy zdowali im śe podane na mjyškańcůw Gwinyje we Africe. Dziśejšo Papua-Nowo Gwinyjo powstoua bez skuplowańy dwůch terytorjůw downych kolůńji (mjymjeckij a brytyjskij), kere uobje dostouy śe pod ferwaltůng Australije, a uod 1975 uostou ńypodleguym państwym. We 1988 roku wyspa Bougainville průbowoua secesyje, we wolkach poginyuo přez 20 tyś. ludźi. Wyspa pozostoua we skuodźe Papui-Nowyj Gwinyje, nale dostoua autonůmijo.


text:
Adwynt
Adwynt (łać. adventus - przijśće) – to je we krześćijaństwje uokres, kery poprzedzo Gody a trwo uod pjyrszych ńyszporůw sztwortyj ńydźeli przed Godůma aże po Wilijo. Je to uokres, kery spůmino uo przijśću nazod Kristusa a je tyż pamjůntkům jygo narodzyńo. We adwyńće kśynżyńća uoblyczůne sům do mszy we uornaty lilowyj farby, co je symbolym pokuty a przigotowańo na jedno ze nojwożńijszygo fajrowano - Gody. We Ślůnsku a we Polsce uodprowjo śe we adwyńće poranne msze mjanowane roratůma, kere sům ku czći Maryje, na pamjůntka tygo, co przijyna uůna nowina uod archańoła Gabryjela, kery ji zwjastowoł, co porodźi Bożygo Syna. We pjyrszo ńydźela adwyntu mo anfang we Kośćele rzimskokatolickim rok liturgiczny.


text:
Hanowery
Wspůłrzyndne: 52°22' N 9°43' E
Hanowery, (mjym.: Hannover) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.


text:
Sakska Šwica
Sakska Šwica (němsce Sächsische Schweiz) je němski dźěl Połobskich pěskowčin a leži po rěče horje wot Drježdźan na woběmaj bokomaj Łobja.
Na wuchod přechadźa Sakska Šwica do Łužiskich hór a na zapad do Rudnych hór. Přimjezny čěski dźěl Połobskich pěskowčin so Čěska Šwica mjenuje. Najwyše wuhorbjenje Sakskeje Šwicy je Wulki Zschirnstein z 562 m nad NN.
Wobsah
Pochad mjena[wobdźěłać]
Mjeno Sakska Šwica nasta w 18. lětstotku a pječa staj je dwaj šwicarskej wuměłcaj Adrian Zingg a Anton Graff zawjedłoj. Wonaj čuještaj so přez krajinu na swoju domiznu, na Šwicarsku juru, dopomnjenaj, w kotrejž su podobne krajinowe formy. Prjedy rěkaše sakski dźěl Połobskich pěskowčin Meißner Hochland (Mišnjanska wysočina) abo Meißnisches Oberland. Popularne bu pomjenowanje přez wozjewjenja Wilhelma Leberechta Götzingera. W swojich knihach wopisowaše Saksku Šwicu a zeznajomi pomjenowanje šěrokemu publikumej.
Geologiske nastaće[wobdźěłać]
Hlej Połobske pěskowčiny
Hórske formy[wobdźěłać]
Hłownje rozeznawatej so dwě hórskej formje. Jako Steine (kamjenje) so mnoholičbne skalizny Połobskich pěskowčin w Čěskej a Sakskej Šwicy. Prominentne přikłady su Kralowc, Lilijowc, Gohrisch a Papststein. Pomjenowanje njerozpřestrěwa so na hórkate kopcy z wulkaniskeho stołpowca abo granitoweho materiala zakładnych horin kaž Waitzdorfska wyšina abo Wulki Zymnik.
Kretaciske pěskowcowe wutwory wustupuja z tak mjenowanych runosćow, bywšeho niwowa Łobja a předstajeja z jich strony zbytki prjedawšeje zdónkoweje přestrjenje. W běhu prózdnjotercierneho pozběhnjenja Rudnych hór a nabóčneho ćišća z Łužiskich hór so pěskowcowa plečica złama we formje křižoweje lěsacy, štož při runočasnje přiběracej spěšnosći běženja Łobja a woteběracej eroziji w pobóčnych dołach nadběhowe móžnosće a wodźace puće za ničersku móc wody skićeše. Najprjedy wostawaja wjetše taflowcy (Lilijowc) abo hižo sylnje rozpukane kaž Zirkelstein, Kaiserkrone abo hižo zalěsnjene (Kohlbornstein), kotrež so přez dalše eroziske ničenje do rozćehnjenych hranow (Schrammsteine) rozpušćeja, hač do jednotliwych skalnych jehłow (Torwächter). Morfologisce twjerdše wórštowe partije, kotrež eroziji dlěje a wuspěšnišo spjećowachu, tworja zwjetša najwyšu wórštu. Rozpadnjenje stawa so zwjetša wotdeleka resp. wot skalnych bokow.
Stawizny[wobdźěłać]
Na wobwodźe Sakskeje Šwicy je rjad hrodowskich załožkow, kotrež su so za škit wikowanskich pućow natwarili. Zachowaštej so twjerdźizna Königstein a hród Hohnstein. Wot druhich załožkow su jenož snadne zbytki zwostałe, na př. wot Małeje Bastaje abo hrodu na Falkensteinje (dźensa krosonowanski wjeršk). Někotre z hrodow su so tež jako srjedźowěkowske rubježne hnězda wužiwali. Prěnjotnje bě tuta kónčina wot Słowjenjow wobsydlena a dósta so hakle w 15. lětstotku w něhdźe dźensnišich mjezach pod sakske knjejstwo.
Turistiske spřistupnjenje započa so hłownje hakle w 19. lětstotku. Wuměłcy romantika dachu so wot dźiwjeje rjanosće skałow inspirować, na př. moler Ludwig Richter abo komponist Carl Maria von Weber, kiž je swoju sławnu operu Freischütz ze scenu we wjelčej wudrjeńcy blisko Rathena zasydli.
Narodny park[wobdźěłać]
Hlej hłowny nastawk: Narodny park Sakska Šwica
W lěće 1990 bu, hišće před němskej jednotu, Narodny park Sakska Šwica wutworjena, zo by so jónkrócny přirodorumski raz horin škitał. 93 km² wulka přestrjeń wopřijima dwaj rozdźělenej regionaj: Na zapad kónčina mjez Stadt Wehlen a Prossen, na wuchod kónčina mjez skaliznami Schrammsteine a němsko-čěskej hranicu.
Skalne krosnowanje[wobdźěłać]
Krajina Sakskeje Šwicy je přez wjele pěskowcowych skaliznow charakterizowana. Přez to je so woblubowana zabawa krosnowanja w swobodnym času wuwiwała. Krosnuje so po Sakskich prawidłach nastatych na spočatku 20. lětstotka jako prěnje w swěće. Powjazy a wěstotne srědki kaž rynki smědźa so jenož za wěsćenje wužiwać, nic pak za pohibowanje. Pomocne srědki rozšěrjene w druhich krosnowanskich kónčinach kaž magnezija, spinanske kliny abo friendy njejsu dowolene. Město toho so sukowe a paskowe wlečwa wužiwaja.
Hač na tři wuwzaća je krosnowanje na masiwach zakazane a generelnje jenož na wupokazanych krosnowanskich wjerškach dowolene, na kotrychž je přibližnje 1100.
Přenocowanje pod hołym njebjom ("bofowanje")[wobdźěłać]
Přenocowanje w skalnej prózdnjeńcy, tak mjenowanej Boofe ("bofa") resp. přenocowanje pod hołym njebjom docyła ma dołhu tradiciju w Sakskej Šwicy. Wjele horliwcow jědźe přez kónc tydźenja do Sakskeje Šwicy, zo bychu "bofowali". "Bofowanje" je dźensa jenož na městnach dowolene, kotrež su přez zarjad Narodneho parka markěrowane. Problematiske su přiběraca ličba "bofowarjow" a wopačne zadźerženje jednotliwych wosobow (ilegalne wohnišća, wutorhowanje młodych štomow a zemska erozija), štož zas a zaso k rozestajenjam wjedźeše. Mnozy "bofuja" z radosće nad přirododožiwjenjom. Naposledk dyrbi so přeco móžny kompromis za ludźi a přirodu namakać.
Zajimawosće[wobdźěłać]
- Bastaja ze skalnym hrodom Neurathen
- Twjerdźizna Königstein, najwjetša hórska twjerdźizna Europy
- Skalne jewišćo Rathen, dźiwadło pod hołym njebjom
- Lilijowc, Schrammsteine
- Pfaffenstein z Barbarinu
- Papststein z rozhladnej wěžu a restawrantom
- Hora Gohrisch ze škitnej budku
- Kuhstall na Nowym Wildensteinje
- Wolfsberg
- Kaiserkrone a Zirkelstein
- Hornja spušćeńca, čołmikowanje pola Hinterhermsdorfa
- Kirnitzschtalbahn, historiska přezkrajna tramwajka w dole rěki Kyrnicy
- Bielatal
- Hród Stołpin (Burg Stolpen)
- „Mała Sakska Šwica“, miniaturny park we wsy Dorf Wehlen
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Autorenkollektiv. Brockhaus Reisehandbuch Sächsische Schweiz - Osterzgebirge. Leipzig 1970.
- Henning Böhme: Wanderungen im Elbsandsteingebirge. Bruckmann. München 1991.
- Hans Brichzin: Wandern in der Sächsischen Schweiz. Dumont. Köln 2001.
- Gerhard Engelmann: Im Süden der Barbarine. Werte der Deutschen Heimat Bd. 3. Akademie Verlag. Berlin 1960.
- Norbert Forsch: Wanderführer Sächsische Schweiz. Deutscher Wanderverlag Dr. Mair & Schnabel & Co.. Stuttgart 1991.
- Wilhelm Leberecht Götzinger: Schandau und seine Umgebungen, oder Beschreibung der Sächsischen Schweiz. Begersche Buch- und Kunsthandlung. Dresden 1812.
- Franz Hasse: Elbsandsteingebirge. Bergverlag Rother. 5. Aufl. 2004. ISBN 3763341919
- Adolf Hanle (Hrsg.): Elbsandsteingebirge. Naturführer. Meyers Lexikonverlag. Mannheim 1992.
- Heinz Klemm: Die Entdeckung der Sächsischen Schweiz. Sachsenverlag. Dresden 1953.
- Hermann Lemme: Um Stolpen und Neustadt. Werte der deutschen Heimat Bd. 17. Akademie Verlag. Berlin 1970.
- Alfred Meiche: Die Burgen und vorgeschichtlichen Wohnstätten der Sächsischen Schweiz. Wilhelm Baensch Verlagsbuchhandlung. Dresden 1907. (Reprint Leipzig 1979)
- Alfred Meiche: Historisch-topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna. Dresden 1927.
- Alfred Meiche: Sagenbuch der Sächsischen Schweiz und ihrer Randgebiete. Wilhelm Volkmann. Dresden 1929. (Reprint Berlin 1991)
- Dietmar Möschner: Kirchen in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 1999 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-0-5
- Dietmar Möschner: Museen und technische Denkmale in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 2000 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-1-3
- Ferdinand Thal: Neuester kurzgefaßter und doch vollständiger Wegweiser durch die Sächsische Schweiz nebst einem Anhange: Anleitung zu einem Abstecher nach der Oberlausitz. Dresden 1846. (Reprint Halle 1991, ISBN 3-910147-13-5)
- Horst Torke: Landkreis Sächsische Schweiz. Die Städte und Gemeinden zwischen Valtenberg und Oelsener Höhe in einem historischen Streifzug. Edition Lerchl. Meissen 1996.
- Editha und Hermann Thomas: Sächsisch-Böhmische Schweiz. Neumann. Radebeul 1994.
- Erich Tönspeterotto und Christoph Wendt: Sächsische Schweiz. Bildband Artcolor. Hamm 1994.
- Richard Vogel. Gebiet Königstein. Werte der deutschen Heimat Bd. 1. Akademie Verlag.. Berlin 1957.
- Roland H. Winkelhöfer: Der Quirl ohne Zweiffel. Eine Heimatkunde der 20 linkselbischen Tafelberge der Sächsischen Schweiz. ISBN 3-00-004380-2


text:
Gambijo
Gambijo – państwo we zachodnij Africe, uod trzech strůn uokrůnżone bez Synegal, uod sztwortyj, zachodńij, mo dostymp do Atlantyckigo Uoceanu. Mjano mo uod rzyki Gambijo, wele ujśćo keryj je rozlygowane. Je sam zwrotńikowo klima ze srogimi uopadůma we dyszczowyj porze.
Uod XVII stolećo průbowali krej kolůńizować Portugalijo, Szpańijo, Ńiderlandy a Kurlandyjo, ńyskorzi tyż Francyjo a Wjelgo Brytańijo. Ta uostatńo do zgody ze traktatym ze Francyjům ze 1783 dostoła bezma cołki krej, ńywjelgi kůnsek mjanowany Albreda dostoła tyż we 1857 roku. Bůł sam srogi uostrzodek handlu ńywolńikůma. Samostanowjyńy Gambijo dostoła we 1965 roku.
Nojsrogszy udźoł we gospodarce mo sam bauerstwo, nojwjyncyj Gambijo eksportuje źymnych uorzechůw.


text:
Argyntyna
Argyntyna (Argentina, Republika Argyntyńsko – República Argentina) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad pouedńowym Atlantykym. Grańičy s Čile na zachodźe, Boliwjům a Paragwajym na půunocy, Brazylijům i Urůgwajym na půunocnym wschodźe. Argyntyna rośći pretynsyje do archipelagu Falklandůw a tajli Antarktydy. Mjano pochodźi uod uaćińskigo argentum (srebro), kerym Indjanery uobdarowali hišpańskych rozbitkůw Juano Díaza de Solís. Argyntyna je čuůnkym uorgańizacyji gospodarčyj Mercosur.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Statystyka argyntyńsko podaje uobšar wroz s Falklandůma (2 780 092 km²) i s terytorjům antarktyčnym (3 618 000 km²)


text:
Kanada
Kanada[1] (ang., fr.: Canada) – państwo pouožůne we Americe Půunocnyj, rozćůngajůnce śe uod Uoceanu Atlantyckigo na wschodźe do Uoceanu Spokojnygo na zachodźe a Uoceanu Arktyčnygo na půunocy. Na pouedńu a půunocnym zachodźe grańičy ze Stanůma Zjydnočůnymi. Drůge państwo śwjata pod wzglyndym powjeřchńi (po Rusyji) a 36. pod wzglyndym ludnośći. Kanada je čuůnkym ONZ, NAFTA, Wspůlnoty Narodůw, Frankofůńije, NATO, G8, APEC.
Uobšar uobecnyj Kanady zamješkiwouy uod tyśyncy lot ludy tubylče (plymjůna Indjanerůw a Inuitůw). Rozpočynte pod kůńec XV w. brytyjske a francuske ekspedycyje zbadouy couke atlantycke wybřeže Kanady, co spowodowouo stopńowe jeich zaśedlyńy bez brytyjskych a francuskych uobywateli. We 1867 r. štyry kolůńije wlazujůnce we skuod Brytyjskij Ameriki Půunocnyj uchwoliuy Kůnfederacyjo Kanady a powououy do žyćo nowe państwo - Kanada. Stopńowy proces ůńyzaležńańo śe uod Wjelgij Brytańji uośiůgnůu půnkt kulminacyjny we 1982 r., kej uchwalůno nowo Kůnstytucyjo Kanady (ang. Canada Act 1982), co zerwouo uostatńy wjyńźi zaležnośći uod parlamyntu brytyjskigo.
Kanada do dźiśej pozostowo můnarchjům kůnstytucyjnům, s Elžbjetům II kej gowům państwa a utřimuje dymakracyjo parlamyntarno. Kej federacyjo zuožůno s dźeśyńću prowincyji a třech terytorjůw, Kanada pozostowo krajym dwujynzyčnym i wjelokulturowym, we kerym na poźůmje federalnym uobowjůnzujům dwje godki uoficjalne: angelsko a francusko (w jejich kanadyjskych uodmjanach). Kanada je państwym upřymysuowjůnym a zaawansowanym techńičńy, uo zrůžńicowanyj gospodarce we znočnym stopńu uzaležńůnyj uod wasnych bůgactw naturalnych a wymjany handlowyj - zwašča ze Stanůma Zjydnočůnymi, s kerymi Kanada pośado trwoue a zuožůne zwjůnzki.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958


text:
jendźelski
jendźelski jendźelski
jendźelski (hornjoserbšćina)[wobdźěłać]
adjektiw[wobdźěłać]
Ortografija
Dźělenje słowow: jen-dźel-ski
Semantika
Přikłady:
- A hlej, tutoho nazhoniteho čłowjeka, kiž znaješe nimale wšitke kraja a ludy Europy, kiž rěčeše grjeksce, łaćansce, italsce, francosce a jendźelsce a wobknježeše dospołnje rušćinu, pólšćinu a čěšćinu, tutoho mudreho muža je jónu jedyn prosty serbski bur tak truhnył, zo je sej to Mosak hač do kónca žiwjenja spomjatkował. (Iselt)
Wotwodźene wopřijeća:
- jendźelšćina = jendźelska rěč


text:
Budyšin je centralne nakupowanske stejnišćo w Hornjej Łužicy. Wulka je poskitkowa paleta z mnohimi fachowymi wobchodami, małymi wobchodźikami w historiskich wjelbach a nakupowanskich centrach. Woblubowane su pola domoródneho wobydlerstwa runje tak kaž pola hosći pisane wiki na třoch dnjach w tydźenju wokoło radnicy.
Hač centralnje w nutřkownym měsće abo w nakupowanskich srjedźišćach na kromje města – atraktiwny branžowy miks poskićuje Budyšanam a turistam wjelestronske móžnosće k nakupowanju, wuchodźowanju a wočerstwjenju.
Po zwjazkowych dróhach a awtowej dróze dojězdźuje tež wjele kupcow z nadpřerěznje wulkeho přisłušneho teritorija do města. Naš dynamiski wodźenski system za parkowanje pomha při tym, přihódne parkowanske městno cyle w bliskosći cila namakać. Krótke puće w nutřkownym měsće zaručeja nimo toho njenapjate nakupowanje.
Z na ideje bohatymi akcijemi a zarjadowanjemi Budyskich wikowarjow je nakupowanje stajnje zaso dožiwjenje. Wopyt w "nakupowanskim měsće Budyšin" so wudani.


text:
Josip Broz Tito
Josip Broz Tito (* 25. meje 1892 jako Josip Broz w Kumrovecu w dźensnišej Chorwatskej; † 4. meje 1980 w Ljubljanje) běše juhosłowjanski komunistiski politikar, partizanski wjednik, předsyda Juhosłowjanskeje a wažna figura mjezynarodneje politiki.
Wón bě sedme dźěćo Franja Broza a Marije Brozoweje. Jeho nan Franjo Broz běše Chorwat a jeho mać Słowjenka. Josip Broz chodźeše dźěl swojeho dźěćatstwa w Posredźe po prošenju a pozdźišo na zakładnu šulu w Kumrovecu. Njeje pak hižo do druheje rjadownje postupił. 1905 wopušći šulu a w lěće 1907 započa jako mašinski wučomnik w Sisaku dźěłać. Tam dósta wědomje za wažnosć dźěła a je prěni raz 1. meju jako dźeń dźěła sławił. W lěće 1910 zastupi do Socialnodemokratiskeje strony Chorwatskeje a Słowjenskeje.
1937 wuzwoli so na generalneho sekretara Komunistiskeje strony.
Z lěta 1943 bě Josip Broz (z partizanskim přimjenom Tito) prezident "Antifašistiskeje rady narodneho wuswobodźenja", kotraž přewza wot 1945 prowizoriske knježerstwo we wot fašistow wuswobodźenych kónčinach. W samsnym lěće bu ministerski prezident a zakitowanski minister Zwjazkoweje republiki Juhosłowjanskeje. 1953 přewza funkciju statneho prezidenta, kotraž spožči so jemu 1963 na čas žiwjenja.


text:
Pictures: KSW 21 ‘Final Resolution’
Piotr Strus vs. Krzysztof Kulak
Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak Piotr Strus (blue glove tape) vs. Krzysztof Kulak
More info about KSW 21


text:
Wokrjes Zhorjelc
Wokrjes Zhorjelc (něm. Landkreis Görlitz) we wuchodnej Sakskej ma 265.000 wobydlerjow (2012). Wulke wokrjesne města su Běła Woda, Lubij, Niska, Zhorjelc a Žitawa. Někotre gmejny wokoło Slepa w sewjernym dźělu wokrjesa słušeja k oficielnemu serbskemu sydlenskemu rumej.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe z Pólskej, na juhu z Čěskej a na zapadźe z Budyskim wokrjesom.
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Nysa, kotraž twori hranicu k Pólskej. Najwyša hora je Łysa (793 m) w Žitawskich horach.
Města a gmejny[wobdźěłać]
(Ličba wobydlerjow 31. hodownika 2012)
Bohotski wokrjes | Budyšin | Drježdźany | Kamjenica | Lipsk (město) | Lipsk | Mišno | Rudnohórski wokrjes | Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory | Sewjerna Sakska | Srjedźna Sakska | Šwikawa | Zhorjelc


text:
Szląsczi jãzëk
Szląsczi jãzëk abò szląskô gôdka (szl. ślůnsko godka, ślůnski, czasã téż pů naszymu) to karno szląsczéch dialektów, chtërne brëkòwóné są przez lëdztwò Górnégò Szląska w Pòlsce a téż w Czesczi ë Miemiecczi. Bezpòstrzédno wëchôdaje ze stôrosłowiańsczégò jãzëka. Hònorowi przédnik Radzëznë Pòlsczégò Jãzëka Pòlsczi Akademiji Ùczbów prof. dr hab. Walery Pisarek nazwôł szląsczi jãzëk "stôrszim bracynã standardowi pòlaszëznë". Na sztôłtowónié sã słowiznë jãzëka miôłë wpłiw pòżëcczi z jãzëków: pòlsczégò, czesczégò (a barżi mòrawsczégò, dôwni bãdącégò apartnym jãzëkã), miemiecczégò (czãscy z germansczégò dialekta szląsczi mòwë, nigle standardowi miemczëznë) a téż dzélama słowacczégò. W jãzëkù tim nôwikszi ùdzél mają słowa słowiańsczégò pòchòdzënkù. Wikszi dzél słów je krótkò stôropòlsczégò jãzëka, òsoblëwie sąsednich dialektów: wiôlgòpòlsczégò ë môłopòlsczégò a téż jãzëkóm dolnosorbsczim, górnosorbsczim ë mòrawsczémù, nigle dzysdniowi standardowi pòlaszëznë. Szląskô mòwa jinaczi sã òd jinëch jãzëków słowizną, fònetiką a téż dzélama òrtografiją. Terô warëją robòtë nad ùsôdzenim szląsczégò lëtaracczégò jãzëka. Òd lat 30. XX s. je ju szląsczi lëteracczi mikrojãzëk - lasczi, ùstandarizowóny przez fridecczégò pisarza Erwina Goja, znónégò jakò Óndra Łysohorsky, równak òstôł òn òpiarti na pògreńcowi szląskò-mòrawsczi baze gwarë górno-òstrawsczi, tedë nie je dlô karna szląsczich dialektów reprezentacjowi. Wczasniszé próbë standarizacëji lëteracczégò szląsczégò jãzëka, pòdjimniãté czile razów w XIX s. m.jin. przez Antóna Stabika nie darzëłë sã.
W pòlsczi ùczałi lëteraturze dominëje pòzdrzatk, że szląsczi etnolekt je karnã gwarów abò dialektów/pòddialektów w ramach pòlsczégò jãzëka.
Szląsczi jãzek, jakno apartny słowiańsczi jãzëk béł klasyfikòwóny bez niechtërnëch slawistów. W Zôpadny Eùropie, m.jin. Gerd Hentschel wëmieniwô w swòjich prôcach szląsczi jãzëk westrzódka zôpadnosłowiańsczéch jãzków, a napisôł téż ùczałi artikel zatitlowóny "Śląski - nowy (albo i nie nowy) język słowiański?". Juwerno robòtë amerikańsczich slawistów, òd co nômni cziledzesãcu lat klasyfikùją szląsczi jãzëk jakno apartny, bò tak òpisëje gò renomòwóno dlô nich, amerikańskô Słowiańskô Encyklopedijô. Zôs miemiecczi slawista z Górnégò Szląska Reinhold Olesch, miôł szląsczi za swòją rôdną mòwã. Téż britijsczi historik Norman Davies, trzëmô, że szląsczi etnolekt nót je klasyfikòwac jakno apartny jãzëk.
W rokù 2011 kòle 509 000 sztëk lëdzy zadeklarowóné miało szląsczi jakno swój domôcy jãzëk.[1]
Biblioteka Kongresu USA 18 lëpińca 2007 wpisóné mô jśzëk szląsczi w register jãzëków swiata. Jãzëk szląsczi òstôł téż zaregisterowóny w Midzenôrodny Jãzëkòwi Òrganizacëji, dze òstôł mù przëdzélony kòd ISO: szl.
W séwnikù 2007 rokù zòrganizowóné òstało pierszi rôz Òglowòpòlsczé Diktando Szląsczégò Jãzëka. Za bezzmiłkòwé akceptérowóné je przënômni 10 różnëch ôrtów zapisënkù.
6 séwnika 2007 rokù 23 pòsłów Sejmù Pòlsczi Repùbliczi zgłoszëło projekt ùstôwë ùznôjący szląską mòwą jakno òbéńdowi jãzëk.
Spisënk zamkłoscë
Alfabét[edicëjô | edytuj kod]
Ni ma jednégò alfabétu trzëmónégò za standardowi dlô szląsczi gôdczi. Brëkòwnicë tegò jãzëka przënãceni są do ùżëcô znaków z pòlsczégò alfabéta. W rokù 2007 wëmëszloné òstôł zestôwk znaków dlô szląsczégò, bazëjący na 10 skriptach. Nen alfabét je w ùżëcym w Internece, òsoblëwie na Szląsczi Wikipediji.
Aa Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Żż
A téż ne diakriticzi: Ch Cz Dz Dź Dż Rz Sz.
Òbéńdowé zróżnicowónié[edicëjô | edytuj kod]
Szląsczi nie je jedurnorodnym jãzëkã i na różnëch kùlturowò-historicznëch òbéńdach pòtkac mòże jine znaczënczi nëch sómëch słów, jak ë téż jich różną wëmòwã. Nie wszëtczé tedë òpisóné céchë mòwë wëstãpiwają na wszëtczich jegò òbéńdach. Czãsto równak wëstãpiwô m.jin. labializacëjô, mazurzenié ë jabłonkòwónié.
Jãzëkòwò szląsk pòdzélëc mòże na partë pôłniowi ë nordowi (czasã wëapartniwô sã téż strzédny). Pòtëkô sã téż jãzëkòwi pòdzél Szląska zdrzącë na regionë: Ceszëńsczi, Górny ë Òpòlsczi.
Górny Szląsk mòże téż pòdzélëc na dzéle: nordową dze wëstãpiwô "mazurzenié" ë pôłniową, dze ni ma ti cechë. Greńcą je linia òd zôpadu przez: Kątë Òpòlsczé, Tarnów Òpòlsczi, Krośnicã, Staniszcze, Kolonowsczé, Zawadzczé, zdłużą Môłi Panwi ë na pôłnie w rejon Tarnowsczéch Górów, na zôpad òd Katowic ë na pòrénk òd Pszczynë.
Wdle jãzëkòznôwcë, prod. Alfreda Zarębë (aùtora Jãzëkòwégò Atlasu Szląska) na Górnym Szląskù mòże wëapartnic m.jin. ne dialektë:
- wëstrzédne òbjimajacé krézë pyskowicczi, rybnicczi, mikołowsczi,
- pògreńca szląskò-môłopòlsczégò, òbjimającé Katowicë, Tychë, kréz pszczyńsczi,
- pògrëńca gliwickò-òpòlsczégò òbjimającé kréz tarnogórsczi ë lubliniecczi,
- nordowé w krézu racibòrsczim na zôpad òd Òdrë,
- lasczé w òkòlich Pietrowic Wiôldżéch, Krzanowic (pôłniowò-zôpadni dzél krézu racibòrsczégò),
- Kobylorzy na òbéńdze Strzelców Òpòlsczich, Kamienia Szląsczégò ë Kotlarni,
- namisłowsczi na pòrénk òd Namysłowa (bez gardu),
- sycowsczi na pòrénk òd Sycowa (bez gardu).
Przëmiôr ùżëcô[edicëjô | edytuj kod]
"Wszyjske ludźe rodzům śe swobodne a růwne we swojim werće a prawach. Sům uůne uobdarzůne filipym a sůmńyńym a majům powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować."
Wëmòwa w IPA:
/'fʂɨjske 'luʥɛ 'rɔʣom ɕɛ 'vɔlnɛ a 'rovnɛ vɛ 'sfɔjim 'vɛrʨɛ a 'pravax som 'woɲɛ wɔbda'ʐoɲɛ fi'lipɨm a sum'ɲɨɲɨm a 'majom 'pɔ'vin:ɔɕʨ 'vzglɨndɨm 'iŋkʂɨx jak brat s 'bratɨm pɔstɨm'pɔvaʨ/
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
Przypisek[edicëjô | edytuj kod]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
Chóśebuska wótnožka za dolnoserbske slěźenja
Serbskego instituta z.t. jo 1. september 1992 w Serbskem domje ze swójim źěłom zachopiła. Wóna jo prědna wědomnostna institucija, kótaraž se w ramiku powšykneje problematiki rěcnych resp. kulturelnych mjeńšynow zaběra specielnje z dolnoserbšćinu a ze Serbami w Dolnej Łužycy. Glědajucy na akutne wobgrozenje dolnoserbskeje rěcy su źěłowe śěžyšća Dolnoserbskeje wótnožki tak wuzwólone, aby jeje wuslědki direktnje abo indirektnje pśinosowali k zdźaržanjeju rěcy.
W srjejźišću źěła stoje togodla dokumentacija dolnoserbšćiny, leksikologija a leksikografija moderneje dolnoserbskeje pisneje rěcy, wuslěźenje wustatkowanjow rěcnego kontakta pśedewšym z nimšćinu a teke stawizny Serbow w Dolnej Łužycy w 19. a 20. stolěśu.
Wuźěłanje słownikow
dolnoserbskeje rěcy jo wažny wobstatk rěcneje dokumentacije. Južo 1999 jo se jaden wobšyrny dolnoserbsko-nimski słownik dopisał a w Ludowem nakładnistwje Domowina wózjawił. Z togo casa se źěła na nowem Nimsko-dolnoserbskem słowniku (DNW)
, kótaryž njebuźo jano ako śišćane knigły wuchadaś. Wón za wětšy źěl stoj južo něnto ako docasne wózjawjenje w interneśe k dispoziciji. Pód adresu http://www.dolnoserbski.de
namakajoš wjele wěcej ako 60.000 artiklow. Pó móžnosći detailěrowane wopisanje ze źaseś tysacami pśikładami dej zmóžniś dokradne nawuknjenje dolnoserbskeje rěcy a z tym aktiwnje pśinosowaś k zdźaržanjeju teje rěcy. Słownik DNW se wót casa prědnego wózjawjenja w interneśe (2003) stawnje wutwarja a aktualizěrujo.Rěcnej dokumentaciji
słužy teke napóranje wobšyrnego pśez computer cytajobnego tekstowego korpusa, ako juž wopśimjejo bejny źěl dolnoserbskego pismojstwa w digitalnej formje a kenž jo wažny zakład za dalšne slěźenja na pólu dolnoserbskeje rěcy. Druge rěcywědne źěłowe wobcerki su stawizny pisneje rěcy, wobwliwowanje dolnoserbšćiny pśez rěcny kontakt a gramatika.
We wobłuku historiskego slěźenja
stej na zachopjeńku stojałej w srjejźišću nowe pógódnośenje pówójnskich stawiznow („Die sorbische Bewegung 1945-1948 zwischen Selbstbehauptung und Anerkennung“) a pśepytowanje narodnego wuwijanja Serbow w pówójnskich lětźasetkach. W pśiducych lětach dej se poměr mjazy Serbami a ewangelskeju cerkwju dokradnjej wobglědowaś. K tomu teke słušaju wutłocenje dolnoserbskeje rěcy ako cerkwineje rěcy a slědy toś togo procesa za rěcnu změnu w Dolnej Łužycy.


text: Mjeśůnček je jydynym stouym naturalnym satelitůmŹymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynžycym we Ůkuodźe Suůnečnym. Středńo uodlyguość uod postřodka Źymje do postřodka mjeśůnčka je 384403 km, elli myńi wjyncyj tela, co třidźestakrotność šyřki źymskij. Šyřka Mjeśůnčka wynośi 3474 km, eli trocha wjyncyj uod 1/4 šyřki Źymje. Uoznočo to, aže uobjyntość Mjeśůnčka to ůngyfer 1/50 uobjyntośći kugli źymskij. Přispjyšyńy grawitacyjne na jygo placu je blisko 6 razy suabše. Mjeśůnček wykůnuje pouny uobjyg Źymje we čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany we geůmetryje ukuadu Źymja-Mjeśůnček-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe we cyklu 29,5-dńowym faz Mjeśůnčka.


text:
Osetišćina
Osetišćina (osetisce иpoH æBзar [iRON avŽAG]) so hłownje w Sewjernej Osetiskej a Južnej Osetiskej rěči (hdźež je připóznata oficialna rěč). Wuznamne diaspory eksistuja tež w Moskwje, Pětrohrodźe, Toronće a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach, je snadź nic wjace hač 400 tysac dobrych rěčnikow ).
Rěč słuša k iranskej skupinje indoeuropskich rěčow (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež paštušćina w Afghanistanje, jagnobišćina w Tadźikistanje a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich Skitow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkiskimi ludami. Mnoho je hižo z kawkaskeje wokoliny do rěče dóšło.
Wobsah
Alfabet[wobdźěłać]
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so alfabety na zakładźe georgiskeho abo łaćonskeho alfabeta wužiwać. Wot lěta 1937 so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej graždance bazěruje:
Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je æ, kotryž w žanym hinašim kyriliskim alfabeće njewustupuje.
Pismiki ë, ж, ш, щ, ъ, b, э, ю, я, so wužiwaja jenož w požčonkach z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: жypHaл, ШaляпиH, oбъekT, пbeca, эkBaTop, Юpиk, яkopb.
Pismiki a, б, B, r, д, e, и, й, л, M, H, o, p, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.
Maд – mać; kapд – nóž; бaл – wišnja; apB – njebjo; apM – ruka; kaд – česć; бeл – łopač; Teл – nić; epдo – kamin; иx – lód; xид – most; иpд – jaskrawy; иBaд – blědy; иBap – chłostanje; иxдoH – lodowa woda; MиT – sněh; бoH – dźeń; HoM – mjeno; koM – huba.
Łaćonski alfabet[wobdźěłać]
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.
Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. "Słabej" wokalaj æ [ɐ] a ы [ɨ] stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć z Persišćinu.
Gramatika[wobdźěłać]
Osetiski zwukowy system, słowoskład a samo gramatika buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 padow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow deklinaciju zjednorjować), słowje kъyx (někak "kuch") a kъax ("kach") za ruku (něm. Arm) a nohu (něm. Bein) paralelnje k indoeuropskimaj apM (ruka, něm. Hand) a фæд (noha, něm. Fuß). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne konsonanty zjewili, přez kotrež su trójki "spěwny-njespěwny-glotalny": d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je uwularny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w arabskimaj słowomaj qalbī ("moja wutroba") a Qaddafi namaka, we wjele turkiskich rěčach (nic w turkowšćinje samej) a w ajmaršćinje.
W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 wokalow, 2 połwokalow a 26 konsonantow.
Akcent je dynamiski; je přeco na prěnjej złóžce, nimo padow, hdyž w njej je "słaby" wokal (æ abo ы) — w tym padźe akcent je na druhej złóžce. Słowa tworja syntagmy w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic wšak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej "Dialekty") maja bóle komplikowane akcentowanje.
Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenja, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl i (němsce "der", "die", "das"), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.
Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.
Substantiw[wobdźěłać]
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. Maд "mać", бeл "łopač".
Pronomen[wobdźěłać]
- æз – ja
- ды – ty
- yый – wón, wona, wono
- Max – my
- cыMax – wy
- yыдoH – woni, wone
Werb[wobdźěłać]
Infinitiw : Kóncowka infinitiwa je -ыH.
бaдыH – "sedźeć", бapыH – "wažić, wuwažić", дapыH – "dźeržeć", aMoHыH – "pokazać", aMaйыH – "tružić", иBыH – "měnjeć, změnić", HæMыH – "bić"
Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.
- kæHыH "činić" kæH-
- дзypыH "rěčeć" дзyp-
- kycыH "dźěłać" kyc-
- цæpыH "žiwy być" цæp-
- xæpыH "jěsć" xæp-
Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -T- abo -д- ke korjenjej werba.
- лac (ыH) "wjesć" лacT
- дap (ыH) "dźeržeć" дapд
- дac (ыH) "truhać" дacT
- yap (ыH) "lubować" yapзT
- æxræH (ыH) "začinić, začinjeć" æxræд
- caй (ыH) "jebać" caйд
- cид (ыH) "wołać" cидT
- Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/a přewodźuje:
- цæp (ыH) "žiwy być" цapд
- xæcc (ыH) "njesć" xacT
- фæpc (ыH) "prašeć so" фapcT
- kæc (ыH) "čitać" kacT
- Tæx (ыH) "lětać" TaxT
- cæй (ыH) "być chory, chorjeć" caд
Abo nawopak a/æ
- æMбap (ыH) "rozumić" æMбæpcT
- æййaф (ыH) "zaso popadnyć, dosahnyć, łójić" æййæфT
- apaз (ыH) "činić" apæзT
- æBHaл (ыH) "so dótkać" æBHæлд
- caф (ыH) " zhubić, zhubjeć, zhubjować" cæфT
Druha móžna alternacija je æ/o
- kæH (ыH) "činić" koHд
и/ы
- фид (ыH) "zapłaćić, płaćić" фыcT
- æpBиT (ыH) "słać, pósłać" æpBыcT
y/ы
- kyc (ыH) "dźěłać" kyыcT
- kyp (ыH) "prašeć so" kyыpд
- kyB (ыH) "strowić, postrowić" kyыBд
- дзyp (ыH) "rěčeć" дзыpд
- aryp (ыH) "pytać" aryыpд
ay/ы
- cTay (ыH) "přenajeć??, chwalić?? " cTыд
- pæBдay (ыH) "majkać" pæBдыд
- apдay (ыH) "přesćěhać, přesćěhować" apдыд
æy/ы
- цæy (ыH) "hić" цыд
- kæy (ыH) "płakać" kyыд
o/ы
- зoH (ыH) "znać" зыHд
- xoH (ыH) "wołać" xyыHд
- aMoH (ыH) "pokazać" aMыHд
žadyn/a
- cT (ыH) "stanyć, stawać, postanyć" cTaд
- cc (ыH) "mlěć " ccaд
- æxc (ыH) "myć" æxcaд
- Někotre infinitiwy.
- цæpыH – žiwy być
- фæpcыH – prašeć so
- æййaфыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- caфыH – zhubić, zhubjeć, zhubjować
- koMыH – zarjadować so
- æMбyлыH – dobyć, dobywać
- apayыH – pjec
- xилыH – lězć, łazyć
- xизыH – na pastwu wjesć
- TæpыH – honić
- kæpдыH – rězać
- xæccыH – njesć, nosyć
- æMбapыH – rozumić
- æBHaлыH – dótkać so
- kæHыH – činić
- æфTayыH – dodać, přidać
- cypыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- здyxыH – wjerćeć
- pизыH – třepotać
- æфcaдыH – syćić
- cæTTыH – rozłamać, kóncować
Dialekty[wobdźěłać]
Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.
Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.
Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.
Ironski dialekt[wobdźěłać]
Ironski ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež njeosetojo) a ksaniski abo čisanski (rozšěrjeny pódla brjoha rěki Ksani, ale cofa nětk kudarskemu).
Digorski dialekt[wobdźěłać]
W prěnich lětach sowjetiskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930. lětach bu digorska literariska tradicija "přećiworewolucionarna" mjenowana a wot toho je nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło nastupajo to zaso aktiwizowało: wuńdźe tydźenska nowina "Digora" a literarny časopis "Iraf" w digorskim dialekće, je tež statnje podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu "we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej", štož faktisce nowe prawniske připóžnaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja woznamjenja.
Digorojo su zwjetša třirěčni — woni derje rěča swój dialekt, rušćinu a literarnu osetišćinu.
Literarna forma Osetišćiny[wobdźěłać]
Literarna osetiska rěč (rěč w radiju, telewiziji, wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.
Hač dotal wostanje njerozrisany problem z ortoepiju (wurjekowanske prawidła) literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje цæдиc ("jednota"), kotrež hodźi so wurjekować:
- [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
- [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
- [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy Cchinvali).
Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, ("Rastdzinad" w sewjerje a "Churzarin" w juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń analfabetizma mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20% rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.
Słowoskład[wobdźěłać]
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu wot druhich iranrěčnych ludow.
Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.
Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je kӯҳи бaлaHд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæpзoHд xox“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæpзoHддæp xox — kӯҳи бaлaHдTap „wyša hora“.
Osetišćina ma wjele słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi hromadźe.
Literatura/Beletristika[wobdźěłać]
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet Konstantin (K'osta/KъocTa) Chetagurov (Xetagkaty). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow a legendow, kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo (Arsen Kocojev, Seka Gadijev a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.
Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.
Slědźenje[wobdźěłać]
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18. lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w lěće 1812). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a alanšćinu wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.
Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je
- Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, 19. lětstotk),
- Vsevolod Miller (awtor dźěła "OceTиHckиe эTюды"/"Osetiske studije"),
- Vaso Abajev (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi "Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče", 1957-1989).
Hlej tež[wobdźěłać]
Přispomnjenki[wobdźěłać]
- ↑ Južna Osetiska je faktisce samknježeny teritorij ze zarjadniskim srjedźišću w Cchinvali, ale jeje status jako njewotwisny stat je připóznata jenož wot někotrych druhich njepřipóznatych statow a wot Ruskeje (2008).
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo Monato (2003/01, str. 24, (eo))
- «OceTиHckий языk oH-лaйH». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny (rus.), (jendź.), (fr.)
- Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus (eo)
- Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči (rus.)


text:
Pancrace Bessa
Pancrace Bessa (rodz. 1772, um. 1835) – francuski malyrz, grafik a rysowńik, nojbarzi znůmy ze ilustracyjůw botańicznych. Bůł szkolorzym ńiderlandzkigo malyrza a ilustratora Gerarda van Spaendocka. Malowoł nojczyńśći uowoce a kwjoty, roz za kedy ptoki a cyckocze. We 1816 wźyna nad ńim patrůnat synowo krůla Francyje Karola X Burbůna, Karolina Burbůn-Sycylijsko. Pancrace Bessa uostoł rechtůrym kunsztu familije krůlewskij a na jeji sztalůnek zuůnaczůł raja procůw, we tym seryjo akwarelůw Velins du Roi.
Nojwożnijszym wespůłpracowńikym Besse bůł belgijski malyrz a botańik Pierre-Joseph Redouté, s kerym cuzamyn zuůnaczůł Bessa ilustracyje do poru fůndamyntalnych dźełůw botańicznych, m. in. Histoire des Arbres Forestiers de L'Amerique Septentrionale wydano we lotach 1810-1813, L'Herbier Général de L'Amateur (1810-1826), Description des Plantes cultivees a Malmaison a Navarre a tyż wydano po śmjyrći malyrza Flore des Jardiniers (1836).


text:
Astrůnůmijo
Astrůnůmijo (gr.: ἀσtpovouίa) – nauka uo ćouach ńebjeskych, jejich budowje, ruchach, pochodzyńu a ewolucyje uoroz uo materyje rozprošůnej we přestřyńi kosmičnyj (mjanowanyj tyž kosmosym). Astrůnůmijo, a po prowdźe jeji tajla mjanowano kosmologjům, zajmuje śe tyž Wšechśwjotym kej coukośćůn. Nazwa astrůnůmijo pochodźi s greki: gr. ἄσtpov astron (gwjozda) + vόuoς nomos (prawo).
Astrůnůmijo možno inačy uokreślić kej nauka uo wšelkych uobjektach a zjowiskach znojdujůncych śe poza Źymjům.
Dźiśijšo astrůnůmijo je gynau zwjůnzano s astrofizykům, kera je zastosowańym prow fizyki do interpretacyje wyńikůw uobserwacyje astrůnůmičnych. Zwjůnzek tyn je tak guymboki, aže dźiś uobje dźedźiny sům ale jydnośćům. Můg uůn powstoć skuli uodkryću, aže ćoua ńebjeske skuadajům śe s takij samyj materyje, kej wšyjske inkše uotačajůnce nos uobjekty.
Uobjekty, kerymi zajmuje śe astrůnůmijo, to ćoua ńebjeske: planety, Mjeśůnčki, planetojidy, gwjozdy, gwjazdozbjory, asocjacyje gwjazd, grůmady gwjazd, galaktyki, mguawice, grůmady galaktyk, materja mjyndzygwjazdowa, gaz mjyndzygalaktyčny, materja ygzotyčno, antymaterja, materja ćymno, kwazary, čorne dźury i wjela inkšych. Astrůnůmijo zajmuje śe badańym procesůw dotyčůncych tych ćou.
Bibljografja[Sprowjej]
- Jadwiga Waniakowa "Polska naukowa terminologia astronomiczna" 2003, Wyd. IJP PAN, Krakůw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)


text:
Pakistan
Pakistan, Islamsko Republika Pakistanu (ang. Islamic Republic of Pakistan; urdu trl. Islāmī Jamhūriyat Pākistān, trb. Islami Dźamhurijat Pakistan) – państwo we pouedńowyj tajli Azyje, pouožůne nad Mořym Arabskym.
Wjynkše mjasta: Karači, Lahaur, Faisalabad, Rawalpindi, Pešavar, Kweta, Multan, Bahawalpur, Sakkhar, Hajdarabad.
Dugość grańic: 6 774 km, we tym:
- Indje 2 912 km
- Afgańistan 2 430 km
- Iran 909 km
- Chińsko Republika Ludowo 523 km
- wybřeže morske 1 046 km
Nojwyžšy půnkt: K2 8 611 m n.p.m., nojńižšy půnkt Uocean Indyjski 0 m Ferwaltůngowy tajlůng: 4 prowincyje, 1 terytorjům stouečne i 1 terytorjům plymjynne. Pakistan rośći pretynsyje do terytorjům Džammu i Kašmir – spornygo s Indjamůma; spůr uo tyn uobšar uod lot 50. XX wjeku stanowi zařewje powažnygo kůnfliktu mjyndzypaństwowygo. S kuli tych roščyń statystyka pakistańsko podowo wjynkšy uobšar państwa – 896 145 km².
Religje: Islam (97%, we tym 77% sůnńići i 20% šyići), wyznańa chřeśćijańske (1,6%), hinduizm (1,5%), buddyzm, śikhizm.
Skuod narodowośćowy : Pyndžabčycy (48%), Sindhowje, Beludžowje, Paštůńi, uchodźcy s Afgańistanu.


text:
Łužyca
Łužyca (górnoserbski Łužica, nim. Lausitz, pól. Łużyce, čes. Lužice a górnošlazyński Uůžyce) jo historiski kraj w srjejźnej Europje. Nejwětšy źěl Łužyce lažy w Nimskej, mjeńšy w Pólskej a Českej.
Geografija[wobźěłaś]
Stawizny[wobźěłaś]
Prědne znate wobydlarje źinsajšnej Łužycy jo byli keltiske ludy. Pón pla lěta 100. pśed Kristusom, jo było wobsedlenje pśez germański lud Semnonow. Wokoło lěta 600. su słowjańske Milcany wobsydliły region Łužycy. Tśiźasća lět pózdźej germańske Franki su kśěli Łužycu do swójogo mócnarstwa pśisłušaś ale jo słowjański wjerch Derwan Frankow dobył. Derwan jo teke Łužycu z prědnym słowjańskim statom zjadnośił. Do lěta 658 jo Łužyca była w Wjerchojstwje Sama.


text:
Stambuł
Stambůu (Istambůu, tur. İstanbul - s greckigo is ten poli - do mjasta (tak godali greccy mjyškańcy w časach podboju tureckigo)), we starožytnośći Bizancjum (BuZάvtιov Byzantion), půźńij Kůnstantynopol (gr. Kwvσtavtιvoύπoλις Konstantinupolis, uać. Constantinopolis, nowogr. Kwvσtavtιvoύπoλn Konstantinupoli - mjasto Kůnstantyna), we krajach suowjańskich dowńij Carogrůd – kolůńja grecko zouožůna we 660 p.n.e. we ojropejskij tajli Bosforu, we 330 n.e. zostou stolicům Cesarstwa Wschodńořimskigo, 324-1930 Kůnstantynopol, 1453-1930 mjana Kůnstantynopol a Stambůu užywane zamjynńy, uod 18 marca 1930 uoficjalne mjano Stambůu - mjasto nad Ćeśńinům Bosfor uůnčůncům Moře Marmara s Mořym Čarnym.
Nojwjynkše mjasto Turcyje a jydno s nojwjynkšych mjast śwjata, nojwjynkšo aglůmeracyjo mjejsko we Ojropje. Stolica prowincyji (il) İstanbul. Rozwińjynty uośrodek přymysuowy, wytwařajůncy uokouo ¼ produkcyje kraju. Guůwne cyntrům finansowe Turcyje, śedźiba kilkudźeśyńću bankůw a geudy papjůrůw wartośćowych. Dužy wynzeu kůmůńikacyjny: nojwjynkšy port handlowy Turcyje; dwa mjyndzynarodowe porty lotńiče Atatürk Havalimanı a Sabiha Gökçyn Havaalanı, kůńcowo stacyjo kolei ojropejskij (dwořec Sirkeći) a počůntkowo kolei na Bliski Wschůd (banhof Haydarpasha). Śedźiba 5 ůńiwersytetůw, s kerych nojstaršy - Ůńiwersytet Stambulski - zostou zouožůny we 1453.
Ćeśńina Bosfor (šyrokość do 4 km) dźeli mjasto na tajla ojropejsko a azyjotycko (Stambůu je jydynym mjastym na śwjeće pouožůnym na dwůch kůntynyntach). We Stambule zbudowano dwa mosty uůnčůnce uoba břygi Bosforu - jydyn, mjanowany Mostym Bosforskym a ukůńčůny we 1973 mo dugość 1074 m, a drůgi - Most Mehmeta Zdobywcy ukůńčůny we roku 1988, mo dugość 1090 m. Ńyspeuna kilůmetrowo zatoka Zuoty Růg dźeli tajla ojropejsko na pouedńowo dźelńica Stary Stambůu a půunocno Beyoğlu.
Stambůu je śedźibům prawosuawnych patrjarchůw Kůnstantynopola. Katedra patrjaršo mo plac we dźelńicy Fanar. Dźelńica ta je nojwjynkšym skupiskym ludnośći greckij we mjeśće. Ze wzglyndu na lokalizacyjo śedźiby patrjarchatu zamješkujůncy Fanar Grecy ńy zostali wyśedlyńi do Grecyji we lotach 20. XX wjeku wroz s couům pozostouům greckům ludnośćům Turcyje. We Stambule we 1855 roku umor Adam Mickiewicz.


text:
Ekliptika
Ekliptika je (imaginarna) runina w kosmosu, w kotrejž so w orbiće zemja wokoło słónca pohibuje.
Orbity druhich planetow słónca njejsu runje w ekliptice, ale tež nic přejara daloke wot toho.
Rotaciska wóska zemje njeje zrunana k ekliptice, ale ma k jeje padorunje nuhel wot něhdźe 23° 26'. Tutón nuhel zawinuje fenomen měnjacych počasow. Wona njeje konstantna, ale wariěruje (z periodu wot něhdźe 40.000 lětow) mjez 21° 55' a 24° 18', wobwliwujo klima zemje. Wona nětko so zmjeńšuje; něhdźe w lěće 4300 budźe srjedźnu hódnotu wot 23° 06' docpěwać a něhdźe w lěće 25000 minimalnu hódnotu.


text:
Mahmud Esambajew
Mahmud Esambajew (czecz.: MaxMyд AлиcyлTaHoBич ЭcaMбaeB, rodz. 15 lipca 1924, um. 7 styczńa 2000) – czeczyński szauszpiler a tancyř, uznowany za nojwjynkszygo tancyrza we cołkim ZSRR[1].
Zaczynoł uod tańcowańo na czeczyńskich weselach, bůł na 15 rokůw stary zaczůn wystympować we Czeczyńsko-Inguskij Skupińe Śpjywki a Tańcowańo, a we stolećo 19 lot we uoperetce we Pjatigorsku, s kerům dowoł wystympy lo wojokůw Czyrwjůnyj Armije we czas II śwjatowyj wojny.
Po wojńe wystympowoł jako solista a we filmach. Uodznoczůny uorderůma Bohatyr Socjalistycznyj Roboty a Lo Artystůw Zwjůnzku Radźeckigo.


text:
Florida
Florida je ( [ˈflɒrɪdə] IPA) je zwjazkowy stat Zjednoćenych statow Ameriki. Leži na połkupje ze samsnym mjenom. Florida mjezuje na sewjeru z Georgiu, na sewjerozapadźe z Alabamu, na zapadźe z Mexiskim zaliwom a na wuchodźe z Atlantiskim oceanom.
Hłowne město je Tallahassee, kiž ma jenož 180 tysac wobydlerjow. Wjetše města su Jacksonville, Miami, Tampa, St. Petersburg, Orlando a Hialeah. Je tu tohorunja najstarši město Sewjerne Ameriki załožene z europskimi kolonizatorami, St. Augustine.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Oficialne stronki (jendźelsce)


text:
Bajery
Bajery (mjym.: Freistaat Bayern - Swobodne Państwo Bajerůw) je land we połedńowyj tajli Mjymcůw. Mo 70 533 km² wjyrchu a pomjyszkuje go ůng. 12,5 milijůna ludźůw. Jygo stolicům je München. Sům potajlowane na 7 rejyncyjůw, 96 krysůw (25 mjastůw na prowach krysu a 71 źymskich krysůw) a 2056 gminůw. Połedńowo jejich tajla zajmujům Alpy. Je to jedyn ze bogatszych landůw Mjymcůw. Je sam fest rozwińůno motoryzacyjno industryjo (BMW), maszinowo, lotńiczo, tkalno a inksze. Bauerstwo tyż je fest rozwińůne, nojsrogszo we Mjymcach produkcyjo mlyka, kyjze a mlycznych wyrobůw. Bajery sům tradycyjńy katolicke, ze Marktl am Inn pochodźi teroźńi papjyż, Bynedikt XVI.
Geografijo[Sprowjej]
Bajery majům grańica ze Austrijům, Czeskům Republikům, Szwajcaryjům, a tyż ze inkszymi mjymjeckimi landůma: ze Badyńijům-Wirtymbergům, Hesyjům, Turyngijům a Saksůńijům.
Nojwynksze rzyki Bejerůw to Altmühl, Alz, Amper, Důnaj, Fränkische Saale, Iller, Inn, Isen, Izara, Lech, Myn, Mindel, Naab, Paar, Pegnitz, Regen, Regnitz, Rott, Vils a Wertach.
Nojwynkszy wjyrch Bajerůw to Zugspitze, kery je 2963 m wysoki. Inksze wjelge to Watzmann (2714m), Nebelhorn (2224m) a Grosser Arber (1457m).
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Śńyżka
Śńyżka (czes. Sněžka, pol. Śnieżka, mjym. Schneekoppe, dolnoś. Schniekuppe) – nojsrogszy wjyrch Ślůnska a Czeskij Republiki, srogo na 1603 metry[1]. Położůno je we Gůrach Uolbrzimich, kere sům tajlům Sudetůw.
Na wjyrchu stoji restauracyjo a astrůnůmiczne uobserwatoryjům; po czeskij strůńe trwo budowa nowygo schrůńiska turystycznygo. Dowńi na Śńyżce stały dwa schrůńiska - mjymjecke uod 1850 pod mjanym Preussische Baude, kere rozebrali Poloki we lotach 60. XX stolećo a czeske Böhmische Baude (w tyn czas austrijocke) uod 1868. Zawarte bůło uod 1989, a rozebrano je we 2005.
Śńyżka je fest popularno postrzůd turystůw uod XVI stolećo. Dźiśej prowadzům tukej cesty uod Polski a Czechůw. Ze czeskij strůny dźało tyż zajlbana uod mjasta Pec pod Sněžkou.
We marcu 2009 przitrefiła śe na Śńyżce budowlano katastrofa - na pora tydńi zawarto uobserwatoryjům a cesty na wjyrch uod polskij strůny[2].
Śnyżka je przedstawjůno na wapyńe Karpacza.


text:
Alfabet guaranišćiny
Alfabet guaranišćiny (guaraniski achegety) jo do dalokeje měry fonetiski alfabet, kótaryž se za pisanje guaranišćiny wužywa, kótaraž se pśedewšym w Paraguayju a jogo susednych krajach powěda.
Wopśimjeśe
Pismiki[wobźěłaś]
Alfabet guaranišćiny wobstoj z 33 pismikow:
- A, Ã, CH, E, Ẽ, G, G̃, H, I, Ĩ, J, K, L, M, MB, N, ND, NG, NT, Ñ, O, Õ, P, R, RR, S, T, U, Ũ, V, Y, Ỹ, '.
Jich mjenja su:
- a, ã, che, e, ẽ, ge, g̃e, he, i, ĩ, je, ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ñe, o, õ, pe, re, rre, se, te, u, ũ, ve, y, ỹ, puso[1]
Šesć pismikow "A", "E", "I", "O", "U", "Y" pśedstaja wokale. Warianty z tildu su wótpowědujuce nazale. Apostrof " ' " (Puso mjenjowany), pśedstaja laryngalny kyrkowy łusk. Wše dalšne pismiki (inkluziwnje "Ñ", "G̃" a digraf) su konsonanty.
Łatyńske pismiki B, C a D wužywaju se jano ako źěl digrafa, mjaztym až se F, Q, W, X a Z cełego njewužywaju. Pismik "L" a digraf "RR" wužywatej se zwětšego jano w słowach, kótarež su ze špańšćiny póžycone, pśez špańsku fonetiku wobwliwowane abo su njewokalne napodobnjowanje zukow. Špański digraf "LL" se w Guaranišćinje njewužywa.
Pismiki z tildu wót "E", "I", "U", "Y" a "G" w pismach ISO Latin-1 k dispoziciji njestoje. Pismik "G" z tildu samo ako pśedzgótowjona pismikowa kombinacija w znamješkowej sajźbje njejo. W digitalnych wokolinach, w kótarychž toś te glyfy njejsu k dispoziciji, se tilda cesto głownemu pismikoju postponujo ("E~", "I~", "U~", "Y~", "G~") abo se wersija z cirkumfleksom wužywa ("Ê", "Î", "Û", "Ŷ", "Ĝ").
Akut "´" se ako diakritiske znamješko wužywa, aby pśizukowanje (muanduhe) pokazowało. Jolic se žeden akcent njestaja, se slědna złožka pśizukujo. Pśikłady: syva [sy'va] ("coło"), áva ['ava] ("włosy"), tata [ta'ta] ("wogeń"), tái [taj] ("popjerjony").
Stawizny[wobźěłaś]
Až do špańskego dobyśa Pódpołdnjoweje Ameriki w 15. lětstotku, Guaraní su pismo njeměli. Prědne guaraniske teksty buchu wót jezuitskich misionarow pód wužywanjom łatyńskego alfabeta napisane. Mjeršnik Antonio Ruíz de Montoya jo dokumentěrował rěc mjaz drugim w swójima knigłoma Tesoro de la lengua guaraní (Guaranisko-špański słownik, śišćana w lěśe 1639) a Arte y bocabvlario de la lengua guaraní (kompendium gramatiki a słownik, śišćany w lěśe 1722).
Alfabet a pisanje, kótarež buštej w toś tyma ranyma knigłoma wužywanej, stej byłej inkonsistentnej a stej se signifikantnje wót modernego alfabeta a modernego pisanja rozeznałej. W lěśu 1867 jo zasajźił Mariscal Francisco Solano López, tegdejšy prezident Paraguayja, wuběrk za regulěrowanje pisneje rěcy. Ale wuběrk njejo był wuspěšny.
Pismo bu w jogo źinsajšnej formje w lěśe 1950 wót rěcnego kongresa guaranišćina w Montevideo na iniciatiwje wót Reinaldo Decoud Larrosa zrědowane. Toś ten standard jo wobwliwował se pśez notaciju mjazynarodnego fonetiskego alfabeta a wužywa se něnto wšuźi w Paraguayju.
Pśi wšym hyšći eksistěrujo njezjadnosć mjaz literatami wó detailach toś togo standarda. Někotare eksperty měnja, až digraf "CH" měł se do "X" změniś a pismik "G" z tildu se pśez jadnory "G" narownaś a tilda měła na susedny wokal pśejś.
Guaraniske mě za alfabet, achegety, jo neologizm, kótaryž bu z a-che-ge (mjenja prědnych tśoch pismikow) a ty, kótaryž "zrědowanje", "ansambel" wóznamjenijo, wutwórjony.


text:
Vlad Ţepeş
Vlad Ţepeş (czytej Cepesz), mjanowany tyż Wład Palowńik, Vlad Drăculea, Drakula (rodz. 1431 we Sighişoara, um. 1476) – wołoski hospodar ze dynastyje Besarabůw. Wojowoł ze Turkůma, a znůmy je skirz tygo, co wele drůgi do swojij śedźiby we Târgovişte postawjůł pale ze nabitymi na ńe Turkůma. Turecki sułtůn, kej to uobezdrzoł, zarzůńdźůł uodwyrtka swojij armije. Ńyskorzi zaczły powstować powjarki uo jygo srogij uokrutnośći, podug kerych warzůł żywcym swoje uofjary, przibijoł bajtle do pjerśi matkům, a inksze. Uůne powjarki wykorzistoł brytyjski pisorz Bram Stroker, kery napisoł růman Dracula, we kerym przedstawjůł Ţepeşa jako wampjyrza.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Widłowy wůzek
Widłowy wůzyk to je mechańiczny pojazd uo śilńikowym napyndźe kery je przistosowany do przewożyńo matyrjołůw uo srogij maśe (do poru tůn, zależńy uod typu), kery je używany do bliskigo przekludzańo a we magazynowych robotach. Nojczyńśći towor kery mo być przekludzany je umjyszczany na drzewjannych palytach. S przodku, przed zicym kerowcy mo maszt na kerym zamocowane sům widły. Widły idźe uopuszczać, dźwigać a zmjyńać jeich rozstaw, a cołki maszt idźe ekować uod śa i na śa - steruje śe tym wajchůma, krům rozstawu widłůw kery trza zmjyńić rynczńy. Widłowe wůzyki sům napyndzane bez sztrům, benzina, gaz a inksze. Pjyrsze widłowe wůzyki wyprodukowano we 20. lotach XX stolećo.