text:
Chlyb
Chlyb to je pjeczywo, kere je uotrzimywane bez wypjykańy ćasta kere je kuplůngym můnki uobjylowyj s wodům, ćasto te poddowo śe nojczyńśći gyrowańu alkoholowymu abo mlykowymu (bakteryjnymu) a we efekće dostowo śe bochny roztůmajtych ksztołtów a srogośći. Sům tyż uodmjany chlyba kere ńy sům spulchńane wyrobjane s ćosta kruchygo. Chlyb we starożytnośći ńy bůł podany na teroźńi, a barzi na podpłůmyki, maca abo spůd uod pizzy. Taki chlyb barzi łatwo bůło łamać kej rżnůńć a bestůż we downych czasach chlybum śe łůmano, co mo do terozki uodńeśyńy we krześćijaństwje a je dali praktykowane we kulturze strzůdźymnůmorskij.


c: text/html

text: Biosferowy rezerwat „Hornjołužiska hola a haty“ słuša k cyłoswětowej swójbje UNESCO-biosferowych rezerwatow. W lěće 1996 bu připóznaty. UNESCO je podorganizacija Zjednoćenych narodow (UNO) za kubłanje, wědomosć a kulturu. Předpokład za tute připóznaće je spjelnjenje „Kriterijow za připóznaće a pruwowanje UNESCO-biosferowych rezerwatow w Němskej“. BRHHH spjelnjuje tute kriterije, kotrež buchu dnja 18. decembra 1997 do postajenjow Sakskeho statneho ministerstwa za přirodu a wuwiće kraja a z tym do sakskich zakonjow zapřijate.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Je to dosć njepřijomna wěc, hdyž w ćichim kućiku swojej najlubšej njelepje a njejasnje započinaš rozkładować, štož ći hižo dołho we hłowje a wutrobje brunči. A prjedy hač sy jej jenož jónu trochu hłubšo do woči pohladnył, je ći twochnyła. Přepozdźe so domasliš, zo sy so přez njezrozumliwu rěč wo najrjeńšu wěc swěta přinjesł. Serbski spisowaćel a basnik, nowinar a přełožowar je so lětdźesatki dołho ze serbšćinu zaběrał. Je zezběrał šwarnu šwitu rěčnych njeleposćow a zmylkow a chce čitarjej z radu a pokiwami pomhać, zo by kročił po puću k dobrej serbšćinje a zo by nic naposledk z prawje špatneho słowa narostła ta wulka lubosć.


text:
Hižo loni běchu diskusije wo mjezsobnym wobchadźe ludźi w Budyšinje wulki zajim wobydlerjow zbudźili. Na tym so po wšěm zdaću ničo změniło njeje, kaž planowany wječor pokaza.
Budyšin (SN/MWj). Kónc minjeneho lěta je Budyski wyši měšćanosta Alexander Ahrens (SPD) připowědźił, přewjesć diskusijne zarjadowanja, zo móhli wobydlerjo wotewrjenje a konstruktiwnje zhromadnje wo towaršnosći w sprjewinym měsće rěčeć. W srjedźišću maja prašenja kaž Kak mjez sobu wobchadźamy?, Kak z druhim rěčimy?, Hdźe su hranicy? a dalše stać. Jako moderatora zdobychu Drježdźanskeho stawiznarja dr. Justusa Ulbrichta, kiž je za saksku krajnu centralu za politiske kubłanje hižo wjacore diskusije koncipował a nawjedował.


text: Berlin (SN). Serbowki a Serbja w Berlinje a wokolinje hotuja so po dlěšim času zaso raz na zhromadny serbski wječor w němskej stolicy. Kaž zdźěli Judit Šołćina, wotměja jón krótko po ptačim kwasu srjedu, 30. januara, we 18 hodź. w Berlinskim zastupnistwje Sakskeje na Brüderstr. 11/12. Wobdźělnikow chce społnomócnjeny Sakskeje w Zwjazku Erhard Weimann powitać a jich do zastupnistwa wutrobnje přeproša. Dale je připrajił předsyda Domowiny Dawid Statnik. Zhromadnje z nim chcedźa tón dźeń we wólnej rozmołwje wo wšěm tym rěčeć, štož Serbam w stolicy na wutrobje leži. Snano móža so wopytowarjo tež wot ptačokwasnych chłóšćenkow překwapić dać, jeli hawron a sroka puć do Berlina namakatej.


text: Chrósćicy (CRM/SN). Z wulkim wjeselom móžeše Monika Gerdesowa minjenu sobotu w swojej putniskej hospodźe zaso jónu dweju přećelow Serbow z Prahi witać. W Čěskej jako kreatiwny hudźbny producent znaty Ondřej Šrámek zhladowaše w swojich wuwjedźenjach na tysaclětne kulturne stawizny, kotrež wuwiwachu so nimale jenak kaž w susodnych krajach. Prěnje zachowane přikłady wot 11. wěka sem su duchowneho razu. Duktus hudźby a jeje notacija pokazujetej w tamnišej zažnej dobje na bliskosć ke gregorianice. Starosłowjanski spěw na česć swjateho Wójćecha a runje tak hymnus na swjateho Wjacława tworještaj dołhi čas zakład čěskeje hudźby.


text:
Śląski w przyrodzie.
W drodze na Babią Górę.
Zaczōntek sztreki na Babia Gōrã a jŏ już zaczynōm sie przekōnować czymu tak dyrekt je nazwanŏ. Wyżyj bodej bydzie szkrabikel a potym gymba.
Ôd horyzōntu we spodek je fajnie ale ôd horyzōntu w gōrã juz mynij.
Ta Babia Gōra mŏ taki znak, iże czowiek patrzi za pleca a niy w richtōngu szpice. Trochã tak choby niy chcioł bez chwilã spoziyrać na babã cobyś sie niy zastanŏwioł czy było wacho.
Niy no szady smōnd na gōrze, takŏ była mōj piyrszy ôbmyślōnek. Cołkŏ sztreka gryfnego czasu a na szpico doimyntnie inkszŏ ôdmiana. Jak z kobiytōm , nikej niy wiadōmo czego sie spodziywać.
- 4


text:
Nowy Ślůnsk
Nowy Ślůnsk (mjymjecko godka: Neuschlesien) bůła to moło prowincyjo uod Krůlestwa Pruskigo mjyndzy 1795 a 1807, utworzůno po trzećim rozbjůrze polskim. Bůła położůno na půłnocny-zachůd uod Krakowa a połedńowy-wschůd uod Czynstochowy.
Nowy Ślůnsk mjoł być na sůmym anfangu zarzůndzany uod Wrocławja, nale potym śe przistanyło, co bydźe ze Wschodńich Prusůw. Po klynsce pruskij we IV koalicyji antyfrancuskij we 1806 roku, rozwjůnzano prowincyjo a terytoryjo roztajlowano na Kśynstwo Warszawske we pokoju we Tylży we 1807 roku.


text:
Spiwanje we śichem casu a k jatšam
Teke lětosa móžomy se rozwjaseliś rědnych serbskich spiwow w śichem casu a k jatšam.
W žednych jsach wšakorake chory wustupuju. Slědnu njeźelu palmarum smy mógali Chor Łužyca wiźeś a słyšaś w janšojskej cerkwi. Jadnab 60 woglědarjow jo pśichwatało z Janšojc, z wokolnych jsow a samo z Města, aby jim rědne kjarliže śichego casa wutšoby na jatšy pśigótowali. Pśez program jo wjadł Reinhard Šołtka ako zastupnik wósady. Ako pśecej jo Chor Łužyca nic jano kjarliže ako „Nejrědnjejšy Jezus“ a „Wuzwigajśo, wuzwigajśo“ wuspiwał, ale teke někótare serbske nalětne spiwy.
Teke w drugich jsach jo ta tradicija jatšownego spiwanja žywa. Chor Łužyca hyšći wustupijo śichy pětk w Dešnje. W jatšownej nocy dajo spiwanje a tšubjenje w žednych jsach. Ako jo pjerwjej wšuźi ten nałog był, spiwaju w Rownem wob ceły noc. Zachopiju śichu sobotu zeger 8 wjacor a spiwaju až słyńco górjej zejźo. Žeńske a źowća kupkowu Kantorki a Kólesko se wupóraju, aby jatšowne žognowanje donjasli do domow.
W Janšojcach dajo lětosa jatšowne spiwanje 6. raz. Jatšownu njeźelu, ze switanim chójźe spiwarki pó jsy a zapowědaju górjejstawanje wumóžnika. Zazněju zwětšego serbske, ale teke nimske jatšowne kjarliže.
Tradicionalne namšuhyśe w Bórkowach zachopijo jatšownicu zeger 6.30 ze zwónjenim a tšubjenim. Zeger 9:30 spiwa chor Concordia a wósada pśichwata na namšu. Žeńske pśidu tradicionelnje w rědnych carnych namšarskich drastwach.
Jatšownica spiwa mósćański žeńskecy chor woblacony w mósćańskej serbskej drastwje nimske a serbske kjarliže w Barbuce zeger 9:45 pla zwóna, w Mósće 10:15 pśi cerkwi, w Nowej Jsy 10:45 pśi cerkwi, a we Husu 11:15 pśi gmejnskem centrumje. Bóžko to dej byś slědny wustup chora.
Bildka: hsl 2016.


text:
22.06.2022 - Dalšne aktualne nowosći / weitere Nachrichten
Dolnoserbska rěc dej se w Bramborskej nadalej zaměrnje spěchowaś a mócniś. Cora jo kabinet wobzamknuł 2. krajny plan za zmócnjenje dolnoserbskeje rěcy z 36 jadnotliwymi napšawami a sebjezawězkom kulturnego ministaŕstwa na serbskem pólu jano hyšći projekty spěchowaś, kótarež su z rěcu zwězane.
Naspomnjone su tam mjazy drugim aktiwity kubłańskego ministaŕstwa k zmócnjenju dolnoserbskeje rěcy we źiśownjach a pśi nawabjenju wucabnicow a wucabnikow. Z pókšacowanim prědnego plana profilěrujo se Bramborska dalej ako progresiwny mjeńšynowy region we Europje, jo groniła kulturna ministaŕka Manja Schüle. Plan prezentěrujo se kóńc junija na pósejźenju wobeju Serbskeju radowu Bramborskeje a Sakskeje zjawnosći.
+++++
5 dnjow pśed prědnym graśim na Europeaźe w Korutańskej jo našo serbske mustwo cora wjacor w Chrósćicach w Górnej Łužycy absolwěrowało kompletne testowe graśe. Balokoparje z Dolneje a Górneje Łužyce su swóje mócy měrili z mustwom Nimskich Pazlic. Pśi tom su wšykne cłonki serbskego teama dostali swóje šanse, aby trenarjoma Frank Ritšel a Sven Balak pokazali, co wóni mógu. Mustwo jo dosć derje grało, weto su 1:3 zejgrali. Něźi 100 wobydlarjow z Chrósćic jo se to graśe na rědnem wejsnem sportnišću woglědało. Cłonki mustwa su dostali pó graśu sportowu tašu z kompletneju sportoweju drastwu, kótaruž budu se na Europeaźe woblekaś pśi treningu a graśach. Pětk wjacor wóni wótjědu do Korutańskeje, te dolnoserbske wobźělniki z Dešna, a to zeger 17.30 pśi sportnišću.
+++++
Za serbski źiwadłowy projektowy tyźeń we juliju we Dolnoserbskem gymnaziumje a ferijowe graśa w awgusće w Dolnoserbskej kulturnej akademiji maju hyšći liche městna. Zwenkašulske rěcne rumy za źiśi twóriś, jo cil aktiwitow we ferijach, groni zagronita za serbske młoźinske źěło města Chóśebuza Franciska Albertowa.
Pód motom „Stara lipa wulicujo” kśě se lětosa zaběraś ze serbskimi stawiznami a je do źiwadłowych scenow zaplěsć. Projektowy źiwadłowy tyźeń a ferijowe graśa su za źiśi wót 6 lět. Pśizjawjenja su móžne pód Franciska.Albert@Domowina.de
+++++
Serbski institut jo wupisał městnje za wědomnostneju sobuźěłaśerkowu abo sobuźěłaśerjowu. Głowny nadawk jo wobźěłanje inowatiwnego slěźaŕskego prědkweześa, kótarež se z wašnju žywjenja we wěcejrěcnej Łužycy 20. a 21. stolěśa zaběra. Regularny źěłowy cas wucynijo 24 góźinow wob tyźeń. Městnje stej wobgranicowanej na tśi lěta. Pšosby mógu zajmce w direktoraśe Serbskego instituta zapódaś až do 14. awgusta.
+++++
A na kóńcu tužna powěsć: Joachim Lindner, cłowjek Anni Lindneroweje z Kósobuza jo pónjeźele w starstwje wót 91 lět wumrěł. Zakopowanje buźo pětk na kjarchobnje we Kósobuzu. Joachim Lindner jo był wótwardowaŕ chórych a jo był mjazy serbskimi luźimi znaty ako wobdarjony a rozpalony wušywaŕ. Wón jo wšykne drastwy swójeje manźelskeje wušywał.


text:
Hórnikečanska energijowa fabrika chce klětu zajimcow přeprosyć, so na slědy swj. Borbory we Łužicy podać. Cordula Ratajczakowa je so z kuratorku Barbaru Brunner rozmołwjała.
Što je Was inspirowało, tajku turu poskićeć?
B. Brunner: We wobłuku rešeršow za wosebitu wustajeńcu, kotraž je pola nas hač do 4. junija přistupna, rozsudźich so wuskušować, kak je Borbora w našej kónčinje zastupjena. Z toho nastachu pokiwy za wulěty, kotrež móže sej wopytowar přehladki jako pohladnicu sobu wzać, zo móhł so sam na puć podać. Tak zrodźichmy ideju, wotpowědnu turu poskićeć, na kotrejž wodźimy zajimcow w běhu dnja wot jednoho městna na druhe. Stawizny wo jednotliwych postawach swjateje Borbory we Łužicy skića napjate stawiznički.
Na kotrych městnach je swjata swoje slědy we Łužicy zawostajiła?
Njedawna wuprawa delegacije Łužiskich Serbow do Waliziskeje je mjez wobdźělnikami trajny zaćišć zawostajiła. Dr. Fabian Jacobs z Budyskeho Serbskeho instituta je na někotre prašenja Milenki Rječcyneje wotmołwił.
Kak widźiće poskitk Domowiny, so pola druheje mjeńšiny rozhladować?
Dr. F. Jacobs: Sym jara dźakowny, zo smědźach jako zastupjer Serbskeho instituta skupinu přewodźeć. Předewšěm spodobał je so mi perfektny přihot programa. Tak bě móžno w krótkim času kompleksny dohlad do waliziskeje mjeńšinoweje politiki kaž tež do přichoda rěče a kultury dóstać.
Byšće sej dalše wuprawy přał a čehodla?
Na kóncu Smolerjoweho lěta je Měrko Šołta serbsku zjawnosć z nowym widom na Smolerjowe „Pěsnički“ překwapił. Cordula Ratajczakowa je so z publicistom-slědźerjom rozmołwjała.
Čehodla sće so z „Pěsničkami“ zaběrał?
M. Šołta: Hižo dlěši čas mi napadny, zo njebě hišće nichtó zakładnu publikaciju serbskeho wozrodźenja dokładnje analyzował. Pytnych to při lětdźesatki trajacym wobchadźenju z nimi. A jako so mje redaktorka Rozhlada wopraša, hač njemóžu jej něšto přidźěłać, započach ze skoro lěto wužadacym dźěłom.
Kak hódnoćiće zajim za Smolerja?
M. Šołta: Mam zaćišć, zo so tajke wažne róčnicy z wulkim hołkom a tołkom swjeća, kritiske rozestajenja pak witane njejsu. Naši oficialni – funkcionarojo, zamołwići a sobudźěłaćerjo serbskich institucijow, wědomostnicy a wučerjo – chcedźa radšo swjedźenske narěče a hódne swjatočnosće měć. „Njech wostanje wšo tak, kaž smy to zdawna zwučeni – změny jeno znjeměrnjeja.“
Sće so na nowe žórła złožował?
Po njedawnej premjerje synchronizowaneho filma „Peeweeje – mišterstwa na lodźe“ wuńdźe nětko tež wotpowědna DVD. Cordula Ratajczakowa je so rozmołwjała z Michaelu Hrjehorjowej, kotraž stara so w Rěčnym centrumje WITAJ wo synchronizaciju filmow.
Kak nasta ideja, filmy synchronizować?
M. Hrjehorjowa: Nastork dał je jednaćel Domowiny Bjarnat Cyž, kiž bě wjacore lěta čłon Rozhłosoweje rady MDR. W tym zwisku wopytowaše wón filmowe festiwale, tež „Šibałc“ w Kamjenicy, a nawjaza kontakty. Tele styki su so wuwili, a wupytamy filmy z festiwalneho programa. Mjeztym smój z Michałom Cyžom z Budyskeho studija Sakskeho wukubłanskeho a wupruwowanskeho kanala štyri hrajne filmy synchronizowałoj.
Po kotrych kriterijach filmy wuzwoliće?
Na 7. dołhej nocy krótkofilmow załožby za wuměłstwo Saksko-Anhaltskeje minjeny tydźeń w Halle předstaji Frauke Rahr wurězk ze swojeje filmoweje dokumentacije „Wopyt w domiznje“ wo Rownjance. Cordula Ratajczakowa je so z absolwentku Halleskeje Wysokeje šule za wuměłstwo Burg Giebichenstein rozmołwjała.
Kajki bě wothłós na předstajenje?
F. Rahr: Něhdźe 200 přihladowarjowtam bě. Mějach zbožo, zo su mój film jako prěni pokazali. Tuž bě kedźbnosć ludźi jara wulka. Bě wjele přikleska; w přestawce dóstach hnydom prěni wothłós, přewšo pozitiwny. Sym jara spokojom, zo je so wšitko tak derje radźiło.
Čehodla sće film wjerćała?
Na 12. serbskim dnju sakskeje a braniborskeje frakcije Lěwicy minjeny pjatk w Lipsku je wukubłanje serbskich wučerjow w srjedźišću stało. Cordula Ratajczakowa rozmołwješe so z rěčnikom za naležnosće serbskeho ludu sakskeje frakcije Lěwicy Hajkom Kozelom.
Kak sće žadanja Domowiny nastupajo kubłansku politiku wobjednali?
H. Kozel: Předsyda Domowiny Dawid Statnik předstaji nam stejišćo třěšneho zwjazka. Wuchadźišćo je, zo budźe hač do lěta 2025 w Hornjej Łužicy njedostatk 99 wučerjow. Mizera je wulka – serbske šule njebudu pobrachowacych šulerjow, ale wučerjow dla wohrožene. Tohodla žada sej Lěwica w Sakskim runje kaž w Braniborskim krajnym sejmje, zo njesmě so tónle fakt znjewužiwać za zawrjenje serbskich šulow. Wočakujemy jasne wuprajenje knježerstwow, zo wšitke serbske šule wostanu.
Jednaćelski direktor Lipšćanskeho Instituta za sorabistiku prof. Edward Wornar je Was wo aktualnym stawje wukubłanja serbskeho dorosta w instituće informował. Što sće k tomu wobzamknyli?
Wojerecy pytaja za idejemi, tamniše stare město wožiwić. Tuchwilu tam mnohe wobchody prózdne steja. Zašły tydźeń bě čěska delegacija přijěła, zo by so na městnje wo potencialach wobhoniła. Bianka Šeferowa je so wo zeńdźenju ze cityjowej managerku Yvonne Zschornack-Lubner rozmołwjała.
Kak je k zetkanju z čěskej delegaciju we Wojerecach dóšło?
Y. Zschornack-Lubner: Pytamy stajnje za móžnosćemi Wojerowske stare město z atraktiwnymi poskitkami wobohaćić. Přiběraca ličba čěskich turistow we łužiskej jězorinje bě jedne wuchadźišćo, za čěskimi partnerami pytać. Tak skontaktowachmy so ze sobudźěłaćerjom kontaktneho centruma za saksko-čěsku hospodarsku kooperaciju Jiříjom Zahradníkom w Žitawje. Wón je so hnydom za ideju zajimował a překupcow narěčał.
Kajki bě wothłós?
Studentske towarstwo Sorabija Lipsk přeprosy 10. decembra na jubilejny swjedźeń składnostnje swojeho 300lětneho wobstaća. Cordula Ratajczakowa je so z předsydku Sorabije Francisku Grajcarekec rozmołwjała.
Kak daloko su přihoty na wulki jubilej?
F. Grajcarekec: Přihoty organizatoriskeho razu su poprawom skónčene. Koncentrujemy so nětko na wobsahi programa. Wot wšeho spočatka bě wotpohlad, zo my aktiwni čłonojo program wuhotujemy. Přidatnje smy bywšich studentow namołwili, tež něšto přinošować. Njeje pak ničo dóšło a njejsym z tym tež ličiła. To rěka, zo pisamy nětko pilnje teksty za lóštny kulturny program po přednoškach. Smy 31 ludźi w towarstwje, a wšitcy swjedźeń sobu přihotuja, wězo kóždy po swojich móžnosćach a ze swojim nadawkom, to funguje.
Kajke přednoški na hosći čakaja?
Jonathan Bernaertes z Belgiskeje přewjeduje na Maxa Planckowym instituće za etnologiske slědźenje w Halle disertaciski projekt wo tym, kak na zarjadach z rěčnej mnohotnosću wobchadźeja. Mjez druhim slědźi tež w dwurěčnej Łužicy. Cordula Ratajczakowa je so z doktorandom rozmołwjała.
Što je zaměr Wašeho slědźenja?
J. Bernaertes: Chcu wědźeć, kak rěčna praksa na zarjadach wjacerěčnych městow a gmejnow wupada. W Belgiskej mamy oficialnje štyri rěčne teritorije, za kotrež je juristisce předpisane, hač maja zarjady nižozemšćinu, francošćinu abo němčinu nałožować. Kak pak wupada we woprawdźitosći? Kak zadźerža so zarjady w situaciji, hdyž dyrbi zaručene być, zo kóždy informaciju rozumi? W kotrej rěči informuješ wobydlerjow na přikład w padźe njezboža w atomowej milinarni? Rěč bě w stawiznach Belgiskeje přeco hižo sensibelna tema. A dokelž su ludźo dźensa mobilniši hač prjedy, so prašam, hač w praksy hinak wupada, hač je oficialnje předpisane.
Njeslědźiće jenož w Belgiskej, ale runje tak w Serbach. Čehodla?
Po wólbach loni w juniju je Wulkodubrawski wjesnjanosta Lutz Mörbe (njestronjan) mjeztym nimale połdra lěta w zastojnstwje. Heinz Noack je so z 45lětnym wo jeho bilancy w tymle času rozmołwjał.
Kajki bě waš start we Wulkodubrawskej gmejnje a kotry zaćišć sće tehdy měł?
L. Mörbe: Nó haj, cyle z wotewrjenymi rukami mje witali njejsu. Znajemy wšak to z tymi „nowymi chošćemi“. Poněčim pak smy so w zarjadnistwje hromadźe namakali. Dokelž chcych do wšelakich wobłukow trochu hłubši dohlad měć, bě tón abo tamny tola skeptiski. To pak je nimo. Mějach jeničce 14 dnjow chwile so zadźěłać, dokelž je mój předchadnik na wuměnk šoł. Dyrbju pak rjec, zo sym po infrastrukturje jara strowu gmejnu přewzał, kotraž na wěstym pjenježnym fundamenće steji.
To rěka, zo je Wulka Dubrawa tež za tych atraktiwna, kotřiž chcedźa tule twarić?
L. Mörbe: Mamy dla toho kóždy tydźeń naprašowanja. Ale we Wulkej Dubrawje je prosće přemało twarskich ležownosćow. Na jednym boku smy na plan wužiwanja ležownosćow wjazani. Na tamnym boku su móžne ležownosće zwjetša w priwatnych rukach.


text:
Runja wosom dalšim wsam w Budyskim kraju wopominaja lětsa Poršicy 800. róčnicu swojeho prěnjeho naspomnjenja w lěće 1222. Składnostnje jubileja předstaja so serbske stawizny wsy a wosady.
Z dawnych časow sem ležeše kónčina wokoło Poršic wosrjedź serbskeho sydlenskeho teritorija. Hišće w 19. lětstotku bě němsko-serbska rěčna hranica poměrnje zdalena: we wuchodźe pola Wósporka, Ketlic a Lubija, w juhu podłu rjećaza Łužiskich horow, w zapadźe wokoło Biskopic a Kamjenca a w sewjeru hakle za Błótami. W Poršiskich wsach so žana industrija njezałoži, kotraž by němsku ludnosć přiwabiła. W ratarskej kónčinje wostachu Serbja w dalokej měrje mjez sobu, a jeli tola raz cuzy přićahny, so wón spěšnje tudyšim wobstejnosćam přiměri. W sebjewědomym burstwje so namrěte wjesne, křesćanske a serbske tradicije wot generacije ke generaciji dale dawachu. Tak móžachu socialne, rěčne a kulturne poměry na dołhu dobu konstantne wostać.
Wołtarna płachta z wěnowanjom »Psches / Lubosz teje Woßady / ton 4.te Octobera / 1840.«, darjena składnostnje zapokazanja fararja Hendricha Awgusta Krygarja, je dźensa po cyłej Łužicy najstarši parament ze serbskim napisom. Foto: zběrka Trudla Malinkowa
W lěće 1840 so wo Poršiskej wosadźe pisaše: »Ackerbau ist die Hauptbeschäftigung der tätigen Parochianen, welche bis auf sehr wenige Seelen der wendischen Nation angehören.«1
Runja wosom dalšim wsam w Budyskim kraju wopominaja lětsa Bukecy 800. róčnicu swojeho prěnjeho naspomnjeja w lěće 1222. Składnostnje jubileja předstaja so serbske stawizny wsy a dźensnišeje gmejny.
Kónčina wokoło Bukec słuša k staroserbskemu sydlenskemu teritorijej. Přez lětstotki mjezowachu wsy nětčišeje Bukečanskeje gmejny na wuchod, zapad a sewjer ze serbskimi kónčinami. Jenož na juh wobsteješe rěčna hranica k němskemu teritorijej, wutworjena wot Čornoboha a susodnych horow. Kaž přirodny ryhel poćežowaše hórski rjećaz zwisk mjez woběmaj bokomaj a zadźěwaše z tym asimilaciji Serbow.
Za spočatk 19. lětstotka hodźi so narodna situacija wokoło Bukec někak takle wopisać: Wjesnjenjo su Serbja, chodźa w tradicionelnej drasće, su žiwi po starodawnych wašnjach a haja namrěte nałožki. Wobchadna rěč je serbska, wjetšina wobydlerjow němsce ani njerozumi. Je-li Němc přićahnył, wuknje spěšnje serbsce, zo by so scyła dorozumić móhł. Hdyž je we wsy ryćerkubło, su knježa a słužowni zwjetša Němcy, kotřiž maja pak husto tež znajomosće serbskeje rěče.
Wurjadny dokument stawiznow lutherskeho hibanja, zamórskeje emigracije a započatkow fotografije w Serbach
W Serbskim kulturnym archiwje chowa so fotografija,1 na kotrejž je zwobraznjenych šěsć mužow srěnjeje staroby. Za »wotmolowanje« je jich fotograf symetrisce do skupiny zestajił. Štyrjo sedźa na stólcach, dwaj za nimi stejitaj. Sebjewědomje hladaja fotografej do kamery. Nažel su mjezwoča njejasne, jenož pola naprawo sedźaceho muža su kontury derje spóznać. Wšitcy su njedźelsce zdrasćeni: Maja kabat zwoblěkany a škórnje wobute. Jednorosć drasty na to pokazuje, zo njesłušeja k bohačkam. Mozlate ruki – wosebje napadnje pola naprawo sedźaceho – wo tym swědča, zo su z dźěćacych lět na ćežke ručne dźěło zwučeni. Stejacaj mužej so zepěrataj, lěwy na kij, prawy na ramjeni před nim sedźaceju, zo njebyštaj so při wjacore sekundy trajacym wobswětlenju pohibowałoj. Skupina je zwobraznjena před płotom z drjewjanych łatow, kiž kónča deleka nad kamjentnymi prohami. Woknje w pozadku nam přeradźitej, zo steji tam domske. Dale je spóznać štom, kiž móhł po lisće sudźo lipa abo brěza być. Hałuzy leža na konstrukciji ze žerdźow, kotraž je z kolikami podeprěta, abo su samo na nju splećene, tak zo šěroku třěchu tworja. Připrawa dopomina na chłódnicu w piwowej zahrodźe, kotraž hosćom w lěću přijomne městno skići. Tołsta žerdź pódla naprawo stejaceho muža zda so kaž z banderolu wobwita być a móhła słužić jako sćežor za chorhoj. Wšo na to pokazuje, zo jedna so při twarjenju w pozadku wo zjawnu korčmu, před kotrejž su so mužojo k fotografowanju zešli.
Interview z Cathy Petersen, spěchowarku serbskeho namrěwstwa mjez potomnikami Serbow w Iowje
W zamórskich krajach skutkuja tři serbske towarstwa, kotrež je Trudla Malinkowa w zašłych čisłach Rozhlada z interviewami z předsydkomaj Jan Slack a Betty Huf kaž tež z předsydu Lyall Kupke předstajiła. Rjad wotzamknje rozmołwa z Cathy Petersen z Kaliforniskeje, spěchowarku serbskeho namrěwstwa mjez potomnikami Serbow w US-staće Iowa.
Sće potomnica delnjoserbskich zapućowarjow 19. lětstotka do Iowy. Kak sće wo swojich serbskich korjenjach zhoniła – ze swójbneje tradicije abo ze swójskeho slědźenja?
Cathy Petersen, potomnica delnjoserbskich wupućowarjow do Iowy a spěchowarka jich serbskeho namrěwstwa. Zmij na wjertawce pokaza jeje zwjazanosć z Hochozu (Drachhausen), ródnej wsu jeje swójby. Foto: priwatne
Jako započach za stawiznami swojeje swójby slědźić, njewědźach ničo wo tym serbskim. Hdyž běch dwanaće lět stara, bě mje mój dźěd napominał, spominać na jeho swójbu, a wón přistaji: »Nichtó druhi to njebudźe činić.« Zdaše so jemu to jara wažne być. Tohodla započach, jako běch 40 lět stara, za stawiznami swojeje swójby slědźić. Hakle při tym sej to serbske wotkrych. Hdyž běch 1990 prěni raz na wopyće w Hochozy, mje wjacori ludźo korigowachu, hdyž rjeknych, zo sym němska, a prajachu mi, zo sym we woprawdźitosći serbska. Dźiwach so, ale njewěrjach jim. Zaso doma, prašach so swojeje maćerje a wona wotmołwi: »Haj, to je prawje, mój nan běše serbski.«
Interview z Jan Slack, předsydku towarstwa Texas Wendish Heritage Society
W zamórskich krajach skutkuja tři serbske towarstwa: Texas Wendish Heritage Society (Texaske towarstwo serbskeho herbstwa) w USA kaž tež Wendish Heritage Society Australia (Towarstwo serbskeho herbstwa w Awstralskej) a Wend/Sorb Society of South Australia (Serbske towarstwo w Južnej Awstralskej) w Awstralskej. Trudla Malinkowa je so předsydkow Jan Slack a Betty Huf kaž tež předsydu Lyall Kupke za skutkowanjom towarstwow prašała.
W Texasu wobsteji serbske towarstwo Texas Wendish Heritage Society. Hdy je so załožiło, štó bě załožer a kajki bě zaměr?
Logo towarstwa Texas Wendish Heritage Society
W lěće 1971 chcyše pjeć serbskich žonow z kónčiny wokoło Giddingsa zarjadować stejišćo na folklornym festiwalu Texas Folklife Festival w San Antonio, zo bychu móhli ludźom rozprawjeć wo swojim serbskim herbstwje a wo stawiznach Serbina. Festiwal wotměwa so kóžde lěto na teritoriju University of Texas při Institute of Texan Cultures (Institut texaskich kulturow) w San Antonio. Skupiny, kiž chcedźa so na festiwalu wobdźělić, dyrbja formelnje organizowanu etnisku skupinu abo towarstwo reprezentować. Naše pjeć žonow njesmědźachu so 1971 wobdźělić, dokelž tajku skupinu njereprezentowachu. Tak załožichu 1972 Wendish Culture Club (Serbski kulturny klub), zo bychu so samsne lěto na festiwalu wobdźělić móhli – a wuzwolichu sebje samych jako zastojnicy młodeje organizacije: Lillie Moerbe Caldwell, předsydka; Emma Wuensche, městopředsydka; Frieda Wendland, zapisowarka; Laura Zoch, druha zapisowarka; a Gertrude Mitschke, pokładnica.
Interview z Betty Huf, předsydku towarstwa Wendish Heritage Society Australia
W zamórskich krajach skutkuja tři serbske towarstwa: Texas Wendish Heritage Society (Texaske towarstwo serbskeho herbstwa) w USA kaž tež Wendish Heritage Society Australia (Towarstwo serbskeho herbstwa w Awstralskej) a Wend/Sorb Society of South Australia (Serbske towarstwo w Južnej Awstralskej) w Awstralskej. Trudla Malinkowa je so předsydkow Jan Slack a Betty Huf kaž tež předsydu Lyall Kupke za skutkowanjom towarstwow prašała.W zwjazkowym staće Victoria wobsteji serbske towarstwo Wendish Heritage Society Australia. Hdy je so załožiło, štó bě załožer a kajki bě zaměr?
Naše towarstwo je so 1986 załožiło jako Sorb Committee in Victoria (Serbski komitej we Victoriji). Bě to wotnožka cyłoawstralskeho serbskeho komiteja, kotrehož prezident bě Paul Noack a kiž skutkowaše we wobłuku GDR Friendship Society (Towarstwo přećelstwa z NDR). Wotnožku serbskeho komiteja za stat Victoria nawjedowaštaj farar Kevin Zwar jako předsyda a John Noack jako zapisowar a pokładnik. Zaměr załožićelow bě spěchować wědomje wo serbskich stawiznach, serbskej kulturje a serbskim herbstwje. Što wšo k tomu słuša, je w našich wustawkach z lěta 1995 zapisane, na přikład: spěchowanje publikacijow wo Serbach a stawiznach serbskich swójbow, pytanje a zawěsćenje historiskich fotow a dokumentow, wuwiwanje wuměny ze serbskimi kónčinami w Awstralskej, Texasu a Łužicy, spěchowanje serbskeho kulturneho turizma.
Interview z Lyall Kupke, předsydu towarstwa Wend/Sorb Society of South Australia
W zamórskich krajach skutkuja tři serbske towarstwa: Texas Wendish Heritage Society (Texaske towarstwo serbskeho herbstwa) w USA kaž tež Wendish Heritage Society Australia (Towarstwo serbskeho herbstwa w Awstralskej) a Wend/Sorb Society of South Australia (Serbske towarstwo w Južnej Awstralskej) w Awstralskej. Trudla Malinkowa je so předsydkow Jan Slack a Betty Huf kaž tež předsydu Lyall Kupke za skutkowanjom towarstwow prašała.
W zwjazkowym staće South Australia wobsteji serbske towarstwo Wend/Sorb Society of South Australia. Hdy je so załožiło, štó bě załožer a kajki bě zaměr?
Towarstwo staj załožiłoj Bev Hall a Paul Noack w lěće 1986 w Adelaide. Bev bě wučerka a Paul zastupjer dźěłarnistwa. Wonaj wutworištaj serbski podkomitej w towarstwje GDR Friendship Society (Towarstwo přećelstwa z NDR). Tutón komitej njebě jenož zajimowany na lokalnych serbskich stawiznach, ale tež na serbskej kulturje a na wuwiwanju poćahow ze serbskej domiznu a z Domowinu. Dźensa wobhladujemy jako swój nadawk, podpěrać Awstralčanow nastupajo serbske herbstwo, zo bychu wjace zhonili wo swojej kulturje, swojich korjenjach a swojich stawiznach w Europje a w Awstralskej.
Prócowanja Jana Bjedricha Tešnarja wo zjawnu prezencu delnjoserbšćiny
Njedźelu, 28. oktobra 1860, poswjećichu w Chmjelowje pola Choćebuza nowe šulske twarjenje. Jeho wosebitosć bě, zo bě nad zachodom připrawjeny serbski napis, wuwjedźeny w tehdyšim frakturnym pismje: »Dajſcho tym Żiſchetkam ku Mn˙o pſchiſch a n˙ehoborajſcho˙ jim, pſchėto takich jo to Kralejſtwo Boże. Markus 10,14.« Wo natwarje noweje šule a wo poswjećenskim zarjadowanju Bramborski Serski Casnik 21. nowembra nadrobnje rozprawješe:
Dokelž bě jich dotalna šula přemała a dodźeržana, běchu Chmjelowčenjo w lěće 1857 twar noweho šulskeho doma wobzamknyli. Na to kupi gmejna kóžde lěto něšto drjewa a kamjenjow, zo by financielnu ćežu rozdźěliła. Nalěto 1860 stary šulski dom srjedź wsy wottorhachu a nowy murjowany twarić započachu. Hdyž bě nazymu »nowa, rědna, pyšna šula« dotwarjena, ju na 21. njedźeli po swjatej Trojicy, potajkim 28. oktobra, poswjećichu. Na swjatočnosć zeńdźechu so wjesnjenjo we wupyšenej šuli. Po zhromadnym kěrlušu měješe niši farar Choćebuskeje serbskeje wosady Jan Bjedrich Tešnaŕ prědowanje wo 103. psalmje, w kotrymž so Bohu za dokónčeny twar dźakowaše a wo žohnowanje za dźěło wučerja prošeše. Staršich napominaše, dźěći nic wot wučby wotdźeržować, ale je swěru do šule słać. Tež měli sej wučerja wažić a jeho podpěrować, dokelž je jeho dźěło »na roli tych hutšobow« hišće ćeše a sprócniwiše hač dźěło bura na polu. Napominanje indirektnje pokaza, z kotrymi ćežemi mějachu so wučerjo na serbskich wsach tehdy bědźić. Po požohnowanju twara přepoda Tešnaŕ najlěpšim šulerjam – třom hólcam a třom holcam – serbske knihi. Najlěpšej dóstaštaj Nowy testament, tamni štyrjo pak knižku »Pojż k’Jeſußu!«. Po tym zo běchu šulske dźěći pod nawodom wučerja Hänicke kěrluš zanjesli, so swjatočnosć ze zhromadnym kěrlušom skónči.
Jeničke serbske wopomnišćo bitwy pola Sedana před 150 lětami
Na zapadnej kromje stareho kěrchowa, kiž so wokoło Slepjanskeje cyrkwje wupřestrěwa, stejitej pomnikaj, kiž dopominatej na Němsko-francosku wójnu w lětomaj 1870/71. Napohlad dominuje na štyri metry wysoki obelisk z pěskowca, kotryž bě zhotowił kamjenjećesar Bruno Modrack ze Słomjenja pola Grodka. Pomnik je z třomi mjedźanymi wudźěłkami wozdobjeny: deleka z medaljonom z podobiznu kejžora Wilhelma I., srjedźa ze Železnym křižom a horjeka je krónowany z worjołom. We wulkim złotym pismje steji na obelisku w němskej rěči, zo je poswjećeny dopomnjeću gloriozneju lět 1870/1871 a zo bu postajeny składnostnje 25. jubileja załoženja Slepjanskeho wojerskeho towarstwa 14. julija 1912. Z nowinskeje rozprawy wo tutym podawku wěmy, zo běštaj hrabja Arnim z Mužakowa a kejžorstwosejmski zapósłanc dr. Hegenscheidt twar pomnika spěchowałoj a zo bě jón Slepjanski farar Matej Handrik we wobłuku schadźowanja zapósłancow delnjošlesko-łužiskeho wokrjesneho wojerskeho zwjazka w přitomnosći 40 wojerskich towarstwow a mnohich wysokich hosći poswjećił.1 Zda so, zo bě runja pomnikowemu napisej tež poswjećenska swjatočnosć přezcyłnje němska.
Prěni nam dotal znaty serbski napis na materielnym objekće steji na wazy Jana Gelanskeho z Hodźija a pochadźa z lěta 1735. W dalšich lětdźesatkach sćěhowachu serbske napisy předewšěm na narownych pomnikach, ale tež na zjawnych twarjenjach a w priwatnym wobłuku.1 W běhu 19. lětstotka jewja so serbske napisy w přiběracej měrje tež we wuhotowanju cyrkwjow w katolskich kaž ewangelskich wosadach Hornjeje Łužicy. Při tym zapřijachu so tež zwony na cyrkwinskich wěžach, kiž běchu w předchadźacych lětstotkach pak z łaćonskimi pak z němskimi tekstami wuhotowane. Po rjedźe jich nastaća maja so w přinošku najstarše zwony ze serbskimi napisami předstajić.Dźensniši srjedźny zwón na wěži cyrkwje w Budyšinku pochadźa z lěta 1846 a je najstarši zdźeržany zwón ze serbskim napisom. Nimo němskeho teksta steji na jednym boku bibliske hrono a na tamnym rymowana štučka w serbskej rěči. Foto: Andreas Sureck
Dalokož dotal znate, bě Radworska wosada prěnja, kiž wobsedźeše zwón ze serbskim napisom. Jednaše so wo mały z dohromady třoch zwonow tehdyšeje farskeje cyrkwje při nawsy, kotrejež wołtarnišćo dźensa jako sakralny muzej słuži. Na jeje wěži bě so 18. apryla 1835 srjedźny zwón puknył, na čož da jón wosada hromadźe z małym zwonom do zwonylijernje Friedricha Gruhla w Małym Wjelkowje, hdźež buštej wobaj za 196 tolerjow nowej latej. Na srjedźnym zwonje stejachu nimo lětoličby 1835 mjena kolatora, biskopa, fararja a wučerja. Mały zwón pak bu ze štučkomaj w němskej a serbskej rěči, kóžda po štyrjoch linkach, wuhotowany. Swjatočne poswjećenje noweju zwonow wotmě so 7. februara 1836 w Radworju.


text:
Pśeglěd serbskich stawiznow
Pśeglěd serbskich stawiznow (nimski Abriß der sorbischen Geschichte) su knigły serbskego historikarja Jana Šołty, wózjawjone w lěśe 1976 w Ludowem nakładnistwje Domowina. Toś te knigły originelnje su byli pisane w nimskej rěcy, pśestajił jo je do serbšćiny Erwin Hanuš.
W toś tych knigłach jo pśedstajona historija Serbow wót wjelikego šěganja ludow až do casa Nimskeje demokratiskeje republiki (DDR). W pśedsłowje awtor pišo, až knigły su material za towarišnostnowědne wucbne pśedmjaty w šulach a ako popularnowědomnostna publikacija za šyršy krejs cytaŕstwa[1].
Wópśimjeśe[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Knigły wóbstoje z šesćo kapitelow:
- Wot pratowarišnosći až k feudalizmoju
- W poznem feudalizmje
- Byrgarske pśewrośenje towarišnosći
- W pšusko-nimskem kejžorstwje
- Wot swětoweje wojny k swětowej wojnje
- Serby w socializmje
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Jan Šołta, Pśedsłowo, [w:] Pśeglěd serbskich stawiznow, Budyšyn 1976, b. 7


text:
Gruba ze Tarnowskich Gůrůw - Na liście UNESCO?
We Marszołkowskim Urzyndzie ślůnski rejyncji uosprawiali ô tym jako dodać gruba ołowiu, zilbro a cingu ze Tarnowskich Gůrůw ze jeji systymym gospodarowanio wodami podziymnymi na Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Srogi wniosek wroz ze planym zarzůndzanio sbjaslowało Stowarzyszyniý Miłośnikůw Ziymie Tarnogůrskij wroz ze wspůmogům merytorycznům Narodowego Insytuta Dziedzictwa. Dziołania swiůnzane ze dodaniym do listy UNESCO sům juże fest zaawansowane. Skiż tego tyż do Marszołkowskigo Urzyndzu ślůnski rejyncji przijechały miyndzynacjůnalne ekszperty ôd dziydzictwa industryjnego. Na trefie ze człůnkym Zarzůndu Rejyncji Henrykiym Mercikym uosprawiali łůni ô sprowach swiůnzanych ze dodaniym gruby ołowiu, zilbro a cingu ze Tarnowskich Gůrůw ze jeji systymym gospodarowanio wodami podziymnymi na Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Jednako coby keryś zobytek uostoł dodany na ta lista, musi spełniać hołda roztomajtych kryteriůw, kere bydům pokozywały, iże gynau tyn zobytek je wyjůntkowy na welt skala. Jako przekůnujům autory antraga tarnowsko Gruba spełnio te warunki. A werci sie starać ô to, bo dodanie Gruby na lista UNESCO můgłoby prziniyś mocka prfitůw dlů nij samyj, nale tyż dlo reszty industryjnych zobytkůwna Ślůnsku.
Teroźnie na Liście Światowego Dziedzictwa je juże 1031 ôbiektůw, a ýno 14 s nich je ze Polski. Jako godajům człůnek zarzůndu ślůnski rejyncji – Henryk Mercik – na samym Ślůnsku je ô co wiyncyj ôbiektów we wercie do dodanio na ta lista. A wszysko co do UNSECO noleży, je dobrym we wercie dlo cołki ludzkości. Eli dołůnczy do tego zobytkowo Gruba ze Tarnowskich Gůrůw? Tego dowiymy sie dopiyro we 2017 roku.
Turniyj graczek a igranio - Finoł sztada
We Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 2 na Halymbie we Rudzie Ślůnski mielimy uostatnio turniyj graczek a igranio. Jako szło bajtlům we rywalizacyji?
Nojprzůd jak kożdy rýchtých szportsmyn, bajtle mieli rozgrzywka. Toć je festelnie wożne, coby dobrze pouosciůngać muskle a ściyngna.
Potyn prziszoł czos na szportowo rywalizacjo. Ymocji bůło co niý miara. We finole Sztad Turniyja Graczeka a Igranio dlo bajtlůw ze ôchrůnekdostały sie: Sztad Ôchrůnka nr 42 ze Kochlowic, Sztad Ôchrůnka nr 43 ze Bykowiny a Sztad Ôchrůnka nr 36 ze Halymby.
Finalisty niý mieli jednako leko. Musieli łůni miyndzy inkszymi przelecieć miyndzy przeszkodami ai slalům ze balům. Ku tymu trza tyż bůło ciepać mieszkym do celu. A chocioż zadania niý bůły leke, to dziynka tymu bajtle můgły uoboczyć wiela we wercie je aktiwne żywobyciý. Nojwożniyjsze jednako bůło to, iże mieli przi tymu niý mało uciechy, a nojwiyncy chyba bajtle ze Sztad Ôchrůnki nr 42, kere wygrały turniyj. Gratulujymy.
Kůnkurs na mural - na Wirku
Ruda Ślůnsko sbajslowała kůnkurs na mural na kamiynicy przi ceście Sienkiewicza na Wiyrku.
Bele kaj widać jak mury a ściany sům jakoś niýfajnie poklyklane. Kajnikaj poradzi sie jednako snojś rýchtých gryfny ôbroz, kery mianowany je muralym. Teroźnie, taki na prowda fajnie zrobiůny mural, to poradzi przidać szwarności niýjednymu stawiyniu. Beztuż we Rudzie Ślůnski sbajslowali kůnkurs na zrobiyniý murala na kamiynicy na Wiyrku.
Warunek przi tymu je taki, coby tyn malůnek nawiůnzywoł jakoś do historyji tego placu. A kej wto mo jako idyjo na to, a mo ku tymu 18 lot, to moge zgłosić swůj projekt do kůnkursa. Take ôferty trza skłodać we Biurze Sztad Kůnserwatora Zobytkůw we Rudzie Ślůnski do 20 maja. Tyn, kery przedstowi nojlepszy projekt poradzi dostać za to 5 000 zł. Beztuż werci sie starać tym barzi, iże przi ugryfnianiu swojego sztada, poradzi sie jeszcze zarobić piniůndze.
Kůnwynt Marszołkůw - Tref na szpicy
Bez dwa dni we Szczyrku uosprawiane bůło ô aktualnych problymach a knifach na nie. Na Kůnwyncie Marszołkůw Wojewůdztw RP uzdowali, co zrobić m.in. ze synioralnům a zdrowotnům politykům ai jako realizować program „Rodzina 500+”.
Tref, kery sbajslowany bůł 13-14 aprila we Szczyru, je jednym ze nojwożniyjszych we Polsce. Trefiajům sie na nim Marszołki rejyncyj a uosprawiajům ô nojwożniyjszych sprowach. Take trefy na szpicy bajslowane sům juże ôd 1998 roka.
Latosi do uobgodanio bůło pora sprow. Piyrszo s nich to nowelizacjo ukwoły ô działalności lyczniczyj a naprawa służby zdrowio we Polsce. Cołki cwek tukej we tym, iże debety ôd lazarytůw majům przejůńć ôrgany reskiyrujůnce tymi placůwkami. Ta idyjo jednako blank niý pasuje marszołkům, a bezto swoje spomiarkowania a uwogi przekozali miyndzy inkszymi do przedstowicieli Ministerstwa Zdrowio.
Niý mało zgłoba rejyncje majům tyż ze programym „Rodzina 500+”. Beztuż na trefie chcieli wszyscy uzdać, co majům robić ze tym programym. Tym barzi, iże podle noszych informacyj, rejyncje miały wypłocać piniůndze, chocioż pryndzy ich na to niý dostały.
Na godka cuzamyn bydzie jeszcze ôkazjo na Europyjskim Ekůnůmicznym Kůngrysie we Katowicach, na kerym 19 maja planowano je debata ô wyzwaniach rozwojowych a priorytetach regiůnalny polityki. Ku tymu Marszołki bydům umieli sie trefić jeszcze 21-23 we Ôgrodziyńcu.
Zielone pracownie - Prajsy uozdane
Na wydziole nauk ô ziymi Ślůnskigo Uniwerziteta mielimy uostatnio ekstra gala skiż podsumowanio kůnkursa Zielona Pracownia. Prajsy ôd Wojewódzkigo Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Katowicach dostały m.in. dwie szule ze Bytůnio.
Jako padali nům przedstowiciele Wojewódzkigo Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej ze Katowic Zielona Pracownia to kůnkurs ze mianym nojlepszego debiuta. Tak po prowdzie, to trza sam ôd razu pedzieć, iże kůnkursy sům dwa. We lipniu 2015 ruszůł kůnkurs Zielona Pracownia Projekt, a we nowymbrze 2015 Zielona Pracownia.
Beztuż niý ma sie co dziwować, iże przisłanych bůło hołda antragůw. Ku tymu uzdać bůło ciynżko, bo ôferty na kůnkurs przirychtowane uostały na prowda dobrze. Tyż co jak co, ale kożdy wiedzioł, iże je ô co sie starać. Toć ze 53 antragůw dofinansowaniý dostało 24 na prawie 800.000 zł.
Do tego grůna dostały sie miyndzy inkszymi projekty szulůw ze Bytůnio: Szkoły Podstawowy nr 37 ai Gimnazyjůnu nr 2. Radować moge to, iże we projekt zaangażirowali sie i rechtory i szkolorze. Beztuż můmy nodziyjo, co piyrsze Zielone Pracownie, kere uodestarte majům uostać pod kůniec szkolorskigo roka, bydům zachyntům dlo inkszych na społyczne dziołania.
25 Lecie - Lubilyjům Delegagury RIG we Bytůniu
Delegatura Regiůnalny Izby Gospodarczy we Bytůniu mo latosi jubilyjům 25-lecio.
We Ślůnski Ôperze we Bytůniu bůł niýdowno fajer, skiż jubilyjům RIG. Na gali uhůnorowani uostali nojbarzi zasłużůne a aktiwne ferajnioki Izby.
Teroźnie bytůńsko delegatura mo juże poradziesiůnt fýrmůw ô roztomajtych profilach dziołanio. Samym fýrmům take bycie we Izbie sie kali, bo mogům łůni uczystniczyć we roztolicznych szkolyniach a kůnferyncjach bajslowanych bez RIG. Przi tymu je to tyż niýzoleżno ôrganizacjo, kero mo wspiyrać a repryzyntować interesy jejij ferajniokůw.Tako delegatura we Bytůniu mo tyż we zocy ryskiyr sztada.
Drab a wygodnie - Registracjo do szpecjalisty
Platforma e-Pacjynt juże ruszůła we przichodniach Wojewůdzkigo Szpecjalistik Lazaryta nr 4 we Bytůniu. Dziynka tymu teroski do szpecjalisty idzie zaregistrować sie bez Internet.
Coby sie tak zaregistrować, trza wlyź na zajta lazarytu pod adresym: www.szpital4.bytom.pl a potyn kliknyć na zakładka e-pacjynt. Nostympnie postympować jak dali godajům kůmunikaty. Trza przi tymu jednak spamiyntać, iże przi piyrszy registracji trza nojniskorzi za dwa tydnie zůńś do przichodnie samymu, coby zaniyś skerowaniý a potwierdzić swoje dane.
Mo to jednako usprawnić cołko registracjo do szpecjalistůw. Co interesant lazaryt we Bytůniu jako jedyn ze piyrszych u nos przeszoł podle wytycznych Ministerstwa Zdrowio tako informatyzacjo. Cołko utrota ze inwestycyje wyszła na wiyncy jak 4,4 mln zł, jednako nojwiyncy piniyndzy buło zabulůne ze unijnyj kasy.
Miyndzynacjůnalny Dziyń Ptokůw – we Śląskim Ogrodzie Botanicznym
1 aprila můmy Miyndzynacjůnalny Dziyń Ptokůw. U nos na tyn fajer, sbajslowano bůła ekstra kůnferyncjo we Śląskim Ogrodzie Botanicznym we Mikołowie, na keryj szło sie wywiedzieć mocka interesantnych rzeczůw.
Ptoki – gryfne, radosne a interesantne. To dziynka nim a ich śpiywaniu świot stowo sie lepszy. Sům łůne przi tymu festelnie pożytecznym a wożnym elemyntym cołkigo ekosystyma.
Beztuż, coby spůmnieć nům ô tym, jako te ptoki mogům być wożne, świot 1 aprila spůmino je przi okazji fajeru Miyndzynacjůnalnego Dnio Ptokůw. Fajrowany je łůn ôd 1902, kej to we Paryżu szrajbniynto uostała Kůnwyncjo ô ôchrůnie ptokůw pożytecznych dlo rolnictwa. Cołki zaś fajer mo spůminać, iże ptoki tyż mogům być zagrożůne bez człowieka, a bezto trza je chrůnić a ô nie dbać. A iże sie to werci, to chyba żodnego niý trza przekůnywać.
Miyndzy inkszymi bezto we niýdziela, we Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego we Mikołowie, sbajslowany uostoł fajer tego dnio dlo ptokůw. Szło tam niý ýno posuchać prelekcyj, nale tyż pouoglůndać roztoliczne ptoki, a wywiedzieć sie, jako ô nie idzie dbać.
A iże idzie dbać ô nie, przi okazji dbanio ô swój zegrůdek, to dobrze wiedzům juże szkolorze ze Zespołu Szkołůw Ponadgýmnazyjalnych we Ôrnůntowicach, kerzi łażům na lekcyje ôgrodnictwa. Beztuż na zegrůdku styknie pomyśleć niý ýno ô sia, nale tyż ô tych małych ptoszkach, kere na zicher dajům nům za to trocha uciechy ze żywobycio. A kej niý můmy takigo zegrůdka, to styknie trocha ciyrpliwości a dobre ôko, toć nawet we srogim sztadzie, poradzi sie uobejrzeć niý jednego ptoszka.
ERASMUS+ - Tref we Katowicach
We Katowicach trefili sie uostatnio skiż programa „Erasmus+ Młodzież”. Tref sbajslowany bez Biuro Regionalne Województwa Śląskiego w Brukseli mioł za cwek pokozaniý idyje cołki akcje.
Dziynka programowi „Erasmus+ Młodzież” młodziyż ze Europy moge trefić swoich kamratůw ze inkszych landůw, poznować ich kultůra ai realizować roztomajte projekty. Cołko idyjo programa przedstowiůno uostała na trefie we Marszałkowskim Urzyndzie Ślůnski Rejyncji.
Tako idyjo Erasmusa niý ma blank cudzo dlo nos. Toć pryndzy bůły juże podane na to programy takie choby: „Uczenie się przez całe życie”, „Młodzież w działaniu” abo Alfa. Przi Erazmusie zaś zadania mogům być roztomajte, a skerowane niý ýno dlo blank modych ludzi.
Bezto Biuro Regionalne Województwa Ślaskiego w Brukseli chciało pokozać, jaki moge być profit uczystnictwa we tym programie. Ku tymu uosprawiane bůło jako antragować we takim programie, a na co sie dać pozůr przi tymu. Tym barzi, iże jako praktyka pokozuje, werci sie trocha pomynczyć ze papiůrkami, coby potyn zrobić na prowda dobry projekt. A piniůndze na to sům, bo przirychtowanych je wiyncy jak 14 mld euro.
Ôficiel Ôdewrzicie - Nowego Torgu na Halymbie
Teroski na Halymbie we Rudzie Ślůnski je juże zrychtowany na nowo torg. Pomiyniůł sie niý ýno wyglůnd, nale tyż i zichernoś kupowanio a sprzedowanio przi ceście Solidarności.
Wele rok tymu na torgu na Halymbie niý bůło za fajnie. Niýkere sztandy swoje lata świytności miały juże za sobům, a kable bůły doś niýzicherne dlo ludzi, kerzi tam byli.
Jednako po rychtůngu torg wyglůndo juże na prowda gryfnie. Toć widać na piyrszy blik, iże tako inwestycyjo bůła potrzebno, a dobro dlo kupujůncych ai sprzedowcůw. Ci ôstatni majům przi tymu nodziyjo, iże taki zrychtowany torg, bydzie teroski ô co barzi kůnkuryncyjny wzglyndym srogich sklepůw, jakich je hołda we Rudzie Ślůnski.
Cosik możno we tym i je, bo we piyrszy dziyń, na nowym torgu bůło doś dużo ludzi, chocioż pogoda bůła niý za fajno. Jednako eli ta pogoda sie poprawi, to we niýkere soboty – jako padajům ryskiyr torgu – bydům narychtowane ekstra atrakcje dlo bajtlůw.
Nojbarzi wpływowe Kobiyty - we ślůnski rejyncji
Sukces niý ma leki. Trza poświyncynio, czosu a zaangażirowanio. A przinajmij tako padajům kobiyty ze ślůnski rejyncji, kerym tyn sukces udało sie ôsiůngnyć. Coby docynić ich robota, ze 80 kandydotek Internauty uobsztalowali 50 tych nojbarzi wpływowych.
Gryfne, elegancke, a przede wszystkim przedsiymbiorcze. Tak idzie po krůtce ôpisać kobiyty, kere szło uoboczyć we plebiscycie na nojbarzi wpływowo kobiyta ze Ślůnski rejyncji. Cołki plebiscyt podsumowany zaś uostoł na ekstra gali, na keryj trefiůły sie politykerki, prezeski, lykorki, naukowce, społyczne dziołaczki a inksze. Uostały łůne wywelowane bez czytelników Dziennika Zachodnigo a internautów. Łůni to tyż uzdali, iże we grůnie 50 nojbarzi wpływowych kobiyt, bydzie Wicyprezes a Sekretorz redakcje TV Sfera Izabela Piotrowsko-Grosse.
Kożdo s tych kobiyt, kere tam uostały zaproszůne, wiedziała, iże sukces to niý prziłazi wcale tak leko. Trza na prowda dużo roboty, po świyncynio, ôpowogi a niý roz nawet ôptymizmu. Kej jednako przidzie taki sukces, mogům liczyć, iże uostanům docyniůne tak, choby Beata Drzazga. Podle internautów nojbarzi wpływowo je gynau ta włościcielka srogij medik fýrmy, kero działo na poranoście rejyncyj, zatrudnio wele 3000 ludzi a mo kajś 5000 pacjyntůw. Trocha inakszy uzdali jurory, podle kerych palma piyrszyństwa noleży sie Prezydynt Zobrzo Małgorzacie Mańka-Szulik.
My jednako wszystkim cuzamyn, a kożdy ôsobno gratulujymy placu we plebiscycie, a życzymy, coby przi sukcesie sie niý przepůminać, iże nojwożniyjszy we tym wszystkim je człowiek.
Glýwicke Cyntrům Ônkologie - Eli bydzie?
Parlamyntarysty we ślůnski rejyncji dogodali sie uostatnio, coby dziołać na rzecz sbajslowanio niýzolyżnego Ślůnskigo Instytuta Ônkologie we Glýwicach. Na ekstra sbajslowanym trefie we glýwickim ôddziyle teroźnego Instytuta szrajbniynte uostało ôświadczyniý ku tymu.
Cyntrům Ônkologie we Glýwicach, czyli tak po prowdzie ôddzioł Instytuta miana Marii Skłodowskij-Curie juże bez poranoście lot je widziany niý ýno we cołki Polsce, nale tyż na świycie, a nawet we USA. Je to wyszpecjalizowane a wielaszpecjalistyczne cyntrum ônkologie, kere niýstety niý ma niýzolyżnům jednostkům. Je łůne ôddziołym warszawskigo lazarytu. Niýstety skuli tego musi kożdorocznie bulić hołda piniyndzy, kere uszporowane sům we Glýwicach do kasy lazarytu we Warszawie ai na filio we Krakowie. A te piniůndze to niý roz je poradziesiůnt mln zł.
Beztůż je idyjo, coby sbajslować niýzolyżny Ślůnski Instytut Ônkologie we Glýwicach, kery bydzie sie sům uosporzůndzoł. Skuli tego 2 marca bůł ekstra tref we siydzibie glýwickigo ôddzioła Instytuta, na kerym ôbgodane buło, co a jak zrobić. Wszysko napoczło sie ôd Marszołka ślůnski rejyncji Wojciecha Saługa ai Dyrehtora jednostki prof. Leszka Miszczyka.
Na zicher bůł to nostympny dobry krok, kery spůmoge usamodzielniýniý glýwickigo instytuta. Przi tymu sům tyż zbiyrane podpisy miynszkańcůw noszyj rejyncji, coby pokozać, iże popiyrůmy to my wszyscy, kerzi sam żyjymy. Ku tymu podszrabowali sie tyż ślůnske parlamyntarysty.
Tako robota pokozuje, iże coby żyło sie nům wszyskim lepi, trza sie łůnczyć a niý tajlować na lepszych a gorszych. Wiyncy nos, to mocniyjszy głos. A we sprawie glýwickigo Instytuta, to festelnie wożne. Jednako eli tera nos usłyszům tam na wiyrchu we Warszawie? A bydům sie liczyć s wolům ludzi? Uoboczymy.


text: Z Bramborskich Nowinow (tencas titel Casnika), 26. maj 1881. Tekst jo napisał Mato Kósyk we swójom wjerbańskem casu, źož jo ako literat swój klěb słužył a ako soburedaktor Casnika źěłał. Tekst ma kradu prjatkaŕski wjazym, a we njom se pokazujo zmyslenje Kósyka, kótaryž co na faraŕske wuknuś. Dwě lěśe pózdźej wudajo se wón do Ameriki, dokulaž w Nimskej, mimo abitury, njejo jomu taki studium dowólony. Na literarnem wótpołdnju k cesći Kósyka w Měsćańskem muzeju w nowemberje jo prof. Roland Marti, sobuawtor Kósykowych spisow, toś ten tekst chwalił, měnjecy, až teke źinsa jo wón aktualny a gódny wózjawjenja. G. W.


text:
Přećeljo serbskeje dujerskeje kapały Horjany přeprošuja jutře, pjatk, při Hórčanskim sportnišću na swoje zarjadowanje „KrassBrass“. Što so za tym chowa a što wopytowarjow tam wočakuje, wo tym je so Jan Bogusz ze Symanom a Fabianom Hejdušku rozmołwjał.
Što so dokładnje za zarjadowanjom „KrassBrass“ chowa?
S. Hejduška: To budźe serbski dujerski swjedźeń pod hołym njebjom. Na wopytowarjow čaka w Hórkach dujerska hudźba w cyłej swojej wšelakorosći. Tak zahraje najprjedy dujerska kapała Horjany. Po tym smědźa sej přitomni tež w stilu skerje modernišu dujersku hudźbu lubić dać.
F. Hejduška: Druhi dźěl budźe potom kaž party. Naš zaměr je, ze swjedźenjom wšitke fasety tuteje hudźby prezentować. Zastup płaći takrjec jako flatrate 20 eurow, w čimž su napoje sobu zapřijate. Hórčanski klub so wo ćělne derjeměće stara.
Kak sće scyła ideju za tónle njewšědny event zrodźili?


text:
Kluczborski djalekt
Djalykt kluczborski ślůnskij godki je djalyktym, kery używany je we uokolicy Kluczborka a Uolesna.
Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podane na uopolske, atoli ino uod połedńa, bo ku půłnocy traći śe nosowe a, tak co wele Sycowa je już ino nosowe y (cynsto, gymba). We trybje rozkazujůncym drugij uosoby liczby mnogij je tukej yndůng -ta (glůndejta). Proteza u- (ú-) wystympuje przed o (uod) i przed u (úućekali).
Bajszpile tekstůw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
No to tak: uusmygo jes uotpus Nośwjynscy Marji Panny narodzyńy. To wjelkou lotacka jes, wjelkou lotacka. Najpjyrw prać, prańy prać, a tu juz kaj ino zywńe bůńdź wsysko poprać, coby ja ino wsyńdźe cysto bůło, wsysko pocoufać we izbje, we pokojach, coby ja wsyńdźe cyśćutko bůło, pobiglować. No tu juz jes poprane, pobiglowane. Tera zaś jesce trza uokna pucować, uokna popucować wsyńdźe, dźe juz ino zywńe bůńdź, dźwi poomywać, to wsysko: szafa, stołki, stůł. No tuz juz jes, ja. Nudli tys trza narobić, pobić albo gyjś, albo kacki, albo kůry pobić na tyn uotpus – bo’ch zaprośyła gośći.(Choćanowicy)
Za tymi dżewůma we Smogorzowje to kśůndz Kubis przelicoł i u nous we skole tys mjeli kśůnski uo tym Smogorzowje, kej Smogorzůw to mjůno dostoł, to mjoł tam być takjy zwjyrzy wjelkjy, a to zwjyrzy bůłe we uůnym boru, a kej to zwjyrzy zacyłe ryceć abo buceć (my tam tak můwjyli) i to ći ludźe, co in Glauśe mjynskali, nale za mojych casůw to my Gusyna padali, to ći ludźe uogłuseli uod tego ryku uod tego smoka.(Bukowo Ślůnsko)
W śtyrnoustym roku wybuchła wojna. We Francji zech bůł. Na wojńe, kej na wojńe: szczylali my uućekali my. Na uurlopje ze wojny zech ńy bůł. Jou bůł porańůny. Nojprzůd zech bůł we prawe ramje rańůny. To zech bůł we śpitalu uod pjyrsego grudńa ouz do pjytnoustego stycńa. A potym zech przysed do rannyj kůmpańije, a we jedyn dwudziestym lutym zech zajś przysed na frůnt do Francyje. To drugjy rouz’ech bůł ino śtyry ńedźele, bo zech bůł ranny we gowa. Tu wlouz, a tu wysed. To zech lezoł ouz do wrześńa. Potym zech przysed do erzacbatalijůnu, tam zech ino bůł czszi dńi, to zech przised zaś do śpitalu i tamstůnd jou bůł zwolńůny uod wojska i przised na pocta.(Dźadowo Kłoda)


text:
Prziszeł weekend i czas coby se trocha dychnyć. W sobota na wieczór w Żywcu była impreza paralotniowo z okazji fajrantu na sezon beztuż zebrałach sie i pojechałach. Z nikierymi widziałach sie ostatnio na imprezie w Koninkach w Wyspowym – pozdrowiynia do Joli i Mańka 😉
Nocleg miałach obsztelowany w Czernichowie, blisko Międzybrodzia. Właścicielka trocha fuczała jak wpadłach w środku nocy ale pryndko sie usiotała jak wyciągłach geltasza i zapłaciyłach za nocleg.
Rano sie zerwałach i heja w świat!
Tak downo nie chodziyłach po górkach że już fest mie ciągło. Smolić że niski pagórki, ważne że sie co dzieje, je świyży luft, lecy kaj klara na niebie i idzie sie przyjemnie zmorzić.
Selfie ni ma piyrszej klasy ale ni mom doświadczynio w trzaskaniu knipsów sama sobie 🙂 Na nic, byda próbować dali przi jaki okazyji.
Traska lajtowo na rozruszani – Czupel, Magurka i Przegibek, podejści z Czernichowa
Niby nic wielkigo ale piyrszo godzina zleciała na cołkiym ostrym podejściu. Zocnie! 🙂 Pogoda procnie dopisała, było słonecznie i ciepło, trocha wioło ale to i dobrze.
Po paru godzinach zaszłach do schroniska na Magurce naôbiod. Ajerkuchy z jabłkami mmmm… Ludzi na szlakach mało wiela, ale w sumie śmiysznie było bo spotkałach jakigoś kolesia co mie zagodoł i sie zdało że se libsty chledo bo fest był chyntny coby sie zapoznać aji do auta odprowadzić. No ale poklachalimy yny, uśmiychłach sie i poszłach se w swoja strona.
No i tak mi to zlecioł dzionek na szpacyrku po polskich góreczkach, fajnie było i ciesza sie fest że po telki przerwie wybyłach na świyży luft.
Do zobaczynio zaś kaj na górce!


text:
we wszyskich świyntych sie to dzioło.
i stoja sie dzisioj na Michałkowickij, na cmyntorzu pod kościołym, bo czekom na bracika, i podłazi do mie straszo baba pod krykom param z synym i pado – mogę pana wspomóc? (sic!);
i jo wyciongom do nij rynka, bo myśla, że baba sie zmachała i sce sie łoprzeć ło mie i padom ij – mom pani pomóc? A łona łotwyro swoja dłoń i sce mi dować pjondze, po zotòwce, dwa zote, i zaś sie pyto czy mo mie wspomóc;
padom ij – pani, dejcie mi pokój, jo niy sca waszych pjyndzy! Baba sie paczy na mie jak na ciula, kery nie chce brać jak mu dajom, ij syn tysz krynci nosym, i łostatni roz sie mie pyto czy aby na pewno niy sca, żeby mie wspomóc; padom ij, że nie sca; baba łodłazi z synem w kierunku grobów.
i jaki wniosek sie nasuwo – jak jo by wiedzioł, że ludzie tak chyntnie scom mie wspomóc, to bych sztand na cmyntorzu rozłożył i moje hefty i cedeki z ceraty ludziom pociskoł.
a mogłech sie ubrać niy po rapersku, we flauszowy płaszcz, halbki, gangol, binder założyć i żodyn za żebraka by mie niy wzion.


text:
Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow
Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow (němsce Oberlausitzische Gesellschaft der Wissenschaften, skrótka OLGdW) ze sydłom w Zhorjelcu je jedna z najwjetšich wědomostnych towaršnosćow w srjedźnej Europje. Wona je so dnja 21. apryla 1779 załožiła wot stawiznarja a rěčewědnika Karla Gottloba Antona, ryćerkublerja a přirodospytnika Adolf Traugotta z Gersdorffa a wosomnaće dalšich wučencow z Hornjeje Łužicy. Jeje zaměr je spěchowanje stawizno- a přirodowědy w Hornjej Łužicy.
Po Druhej swětowej wójnje bu towaršnosć w lěće 1945 rozpušćena. Dom na Zhorjelskej Nysowej dróze 30 přeńdźe do wobsydstwa města Zhorjelca. Hódnotna knihownja hornjołužiskeje towaršnosće bě wot lěta 1951 jako Hornjołužiska biblioteka wědomosćow znowa zjawnosći přistupna. Towaršnosć sama załoži so po politiskim přewróće w NDR w lěće 1990 na Budyskim hrodźe znowa.
Jako organ towaršnosće słužichu najprjedy Provinzblätter (1781–83) a wot 1793 do 1799 Lausitzische Monatsschrift, kotraž wuchadźeše dale hač do lěta 1808 jako Neue Lausitzische Monatsschrift. Wot 1822 do 1941 wozjewjachu lětnje Neues Lausitzisches Magazin, kotryž tež wot lěta 1994 zaso prawidłownje wuchadźa.
Wot lěta 2007 spožči towaršnosć kóždolětnje Hermanna Knothowe myto – wědomostne myto Hornjeje Łužicy za wuběrne wukony na polu wuslědźenja hornjołužiskeje kultury a stawiznow.
WotkazyWobdźěłać
- Webstrona towaršnosće (němsce, pólsce, čěsce)
- Webstrona biblioteki


text:
Jürgen Maćij – Na ćichim rjećazu swěčkow, kotryž je iniciatiwa »Budyšin w zhromadnosći« organizowała.
▶ Potomnicy serbskich wupućowarjow róčnicu swjećili
Njedźelu, 5. decembra 2021, swjećachu potomnicy serbskich wupućowarjow w texaskim Serbinje 150lětne wobstaće swojeje Pawołskeje cyrkwje, kotraž bu 15 lět po zapućowanju serbskeje wosady do Zjednoćenych statow Ameriki natwarjena. Wona bu na prěnjej adwentnej njedźeli 1871 wot fararja Jana Kiliana poswjećena. Hač do lěta 1920 je so w njej serbsce prědowało.
▶ Słowjenska online-antologija z hornjoserbskim tekstom
Pod titulom »Sodobna slovanska kratka zgodba« (Moderne słowjanske krótkopowědančko) je wušła w septembrje 2021 w słowjenskej rěči onlineowa antologija słowjanskeje prozy (https://doi.org/10.4312/JGAT7852). Wudawaćelka je dr. Lidija Rezočnik, docentka na Filozofiskej fakulće Uniwersity w Ljubljanje, wozjewiło je so 10 tekstow z 10 słowjanskich rěčow. Za nju wuzwolichu mjez druhim tež hornjoserbski tekst Lenki (Christiany Piniekoweje) »Anonsowy dźiw« z antologije »Cyblowe suknički« (LND 2008).
▶ Wucbny film něnto online
Wšakorake projekty na Serbskem instituśe su tuchylu zabrane z temu kulturne derbstwo. We nich wšyknych grajo transfer z wědomnosći do towarišnostneje a kulturnopolitiskeje prakse centralnu rolu. Ale co zapšawym groni serbske kulturne derbstwo? Wědomnostnice instituta su gromaźe z grafikarjom Stefanom Hanušom wuźěłali źaseśminutojski film »Co jo serbske kulturne derbstwo?«, kótaryž tu temu a jogo towarišnostnu a wědomnostnu relewancu šyrokemu publikumoju rozkładujo. Wón dajo pódłožk za zgromadne diskusije a pomoga, slěźaŕske projekty a analyze aktualnego stawa, ako su tuchylu we źěle, we jich konteksće pokazaś. Wideo stoj wužywarjam k lichej dispoziciji na youtube-kanalu Serbskego instituta. Produkciju filma jo spěchował zagronity za kulturu a medije pśi zwězkowem kněžaŕstwje, pódpěrało jo ju ministaŕstwo za wědomnosć, slěźenje a kulturu kraja Bramborska – w ramiku projekta na pólu strukturneje změny »Walorizacija imaterielnego kulturnego derbstwa w nimsko-słowjańskem konteksće«.
Rozmołwa z projektowym sobudźěłaćerjom Załožby za serbski lud a zamołwitym za medijowe zarjadnišćo Michałom Cyžom wo serbskorěčnych medijowych projektach, móžnosćach njekomercielneho serbskeho radija a wuwiću serbskeho medialneho swětaW času pandemije su digitalne poskitki kaž streaming, natočenje kulturnych zarjadowanjow, ale tež Božich mšow přiběrali, wo čož so Wy powołansce a zawěsće tež čestnohamtsce staraće. Cyle sprawnje, kak wjele hodźinow tuchwilu wob dźeń dźěłaće?
Słužbnje dźěłam něhdźe wosom hodźinow wob dźeń. Zbytk běži čestnohamtsce. Na př. nima cyrkej ničo z mojim dźěłom činić a nimo toho mam při tutym nadawku tež pomoc skawtow, kotřiž móža so tak sami wuspytać a nic jenož teoretisce zwučować.Su so někotři ze skawtow pozdźišo tež powołansce do medijowych kolijow dóstali?
Z kameramužom abo zwukowym technikarjom so hišće nichtó stał njeje, ale to tež njebě za čas SAEK cil našeho skutkowanja. Mi dźěše stajnje wo medijo-pedagogiske kompetency, zo nawuknu ludźo medije wužiwać, wšojedne za što. Jedyn je rysował, tamny je programěrował, třeći je wideja třihał a dalši je robotery programěrował. Smy wšo wuspytali a do šěrokosće šli. Hač wobdźělnicy to pozdźišo powołansce činja, jako hobby abo čestnohamtsce, njeje žanu rólu hrało. Woni mějachu k medijam kontakt a ja měnju, zo su z tym wěstu wćipnosć wuwili a strach zhubili z techniku wobchadźeć. Medijowych skawtow je sej poprawom wumysliła socialna pedagogowka Claudia Kilankec. Wona je wo tym čitała a namjetowała to tež činić. Cil medijowych skawtow na šulach po wšej Němskej běše poprawom jenož młodźinski škit, potajkim zo njesmě so mobbować, w interneće hudźba kradnyć a zo njesmědźa so bjez dowolnosće potrjechenych fota wozjewić. Smy tutón nadawk trochu šěršo interpretowali. Wothladajo wot prawniskich pozadkow chcychmy, zo nawuknu skawća z techniku wobchadźeć. A tak smy prosće wšo činili: Techniku při schadźowance natwarili, w cyrkwjach fotografowali, jako prózdninski poskitk hudźbu a filmy třihali abo onlinowy trening za čas korony přewjedli. To měješe temy přesahowace do wšěch směrow być, ale nic přehłuboko. Móžachu so wuspytać a pozdźišo specializować.
Lukaš Ćemjer – Loni patoržicu předstajichu dźěći w Chrósćicach hodownu hru pod hołym njebjom na Cyrkwinskej horje.
▶ Myto Dankej Handrikej
W Brnje bu 12. nowembra přinošk Danka Handrika a Christiana Gramstadta ze sćelaka ARD »Wikowanje z chcyćiwosću – bój Čěskeje přećiwo crystalej meth« z Němsko-Čěskim žurnalistiskim mytom 2021 w kategoriji multimedia wuznamjenjeny.
▶ Hudźbne widejo Kolektiwa Klanki
Po tym zo bě loni prěni hudźbny widejo »Družki« wulki wothłós žnjał, je Kolektiw Klanki w nowembrje swój druhi wupłód »Mróčele« na swojim Youtube-kanalu wozjewił. Znowa stajeja čłonki Kolektiwa rólu serbskeje žony do prašenja a kritizuja wotpowědne naroki a žadanja towaršnosće.
▶ Holaski prěni album wozjewili
»Młody duch« rěka prěni album kapały Holaski, kotryž wuńdźe w nowembrje. Hudźbnje wěnuja so młodźi hudźbnicy folkpopej a folkrockej, při čimž pak so tež elementy jazza, reggaeja a popowe zynki 1980tych lět jewja.
▶ Serbski muzej zawrjeny
Srjedź nowembra bu Budyski Serbski muzej na njewěsty čas zawrjeny. Přičina bě, zo buchu wšitcy sobudźěłaćerjo do strowotniskeho zarjada wokrjesa Budyšin powołani, hdźež mějachu w zwisku z koronapandemiju personal zesylnić.
▶ Wustajeńca wo serbskim žiwjenju w Delnim Wujězdźe
W zašłymaj lětomaj měješe pandemija nas kruće w horšći. Měsacy dołho njebě móžno dźiwadłowe inscenacije, koncerty abo awtorske čitanja live wopytować. Wot lońšeho pak běchu ze šćěpjenjom wolóženja móžne a móžachmy so zaso schadźować a kulturne wjerški kaž oratorij »Hrodźišćo« w Budyšinje abo popowu operu »Carpe noctem – njeskónčna nóc« w Chrósćicach dožiwić. Ze stupacymi ličbami natyknjenjow w nazymje běše wopyt zarjadowanjow jenož hišće pod dodźerženjom 2G- abo 3G-prawidłow móžne. Za přewjedźenje zarjadowanjow je to chětro wobužne. Ludźo maja so dočasnje přizjewić a dodźerženje prawidłow ma so přepruwować, při čimž móže so jenož wobmjezowanej ličbje zajimcow wopyt zmóžnić. Tak faluja zamołwitym w dźiwadłach, ansamblach abo koncertowych domach dochody. A runje zarjadnišća, kotrež su w priwatnych rukach, so prašeja, kak dołho to hospodarsce předźerža. Na tamnym boku trjebaja nješćěpjeni za jednotliwe zarjadowanja test, kotryž maja wězo sami zapłaćić. Z tym móže tajki kulturny wječor chětro drohi być. Je nam kultura tole hódna? Wšako su so w zašłych měsacach onlinowe poskitki, tež w Serbach, a streamingowe posłužby jara rozšěrjeli. Wone su tunje abo darmotne, njetrjebaš ani domjacy konopej wopušćić a móžeš zarjadowanje »wopytać«, kaž so ći časowje najlěpje hodźi. Tak je so trochu zaćichim transformaciski proces zahajił, kotryž wunjese nowe formy zarjadowanjow. Přiwšěm wuchadźam z toho, zo so kulturna krajina w přichodźe chětro změni a so někotryžkuli dom zawrěje a te abo tamne ćěleso dlěje njeeksistuje.
Darius Budar – Jurij Hantuš běše jedyn z rjekow, kotryž pytaše jako čłon kabareta Lipšćanskeje Sorabije składnostnje lońšeje schadźowanki za žórłom čisteje rěče.
»Musym ze źiśimi serbski powědaś, gaž cu něco změniś«
Rozgrono z Jensom Martinom, pśistajonym we wótźělbje za wódowe góspodaŕstwo w krajnem amśe za wobswět w Pódstupimje, wó serbskej rěcy, wó póchaźe a źo se doma cujoWy sćo w Bórkowach wótrosli. Kake kórjenje ma Waša swójźba how?
Mója swójźba jo južo pśecej na tom dwórje była. To jo mója domownja how. Mója maś a mója sotša ze źowku něnto tudy bydle. Dłujko smy krowy měli. Něnt su how jano hyšći jaden kóń, jadna kóza, pór kurow a rowno tak wjele kóckow. To dosega juž. Kuždy drugi kóńc tyźenja som how.Kaka běšo Waša pówołańska droga?
Som nejpjerwjej, hyšći w NDRskem casu, zachopił wódowe góspodaŕstwo studěrowaś. W šuli běšo tak, až sy krydnuł jadno póraźowanje a tam su gronili: »Z takimi censurami móžoš proběrowaś take něco studěrowaś.« Ale nic na skótnego gójca. To som nejpjerwjej kśěł, dokulaž som how taki póśěg k pśiroźe měł. Wóni su gronili, až w Błotach dajo wódu, tšugi, rěki a ja dejm wódowe góspodaŕstwo studěrowaś, dokulaž změjom how dobre źěłowe městno. Tak som to w Drježdźanach studěrował. Pěś lět pózdźej som to zacuśe měł, až to njamóžo wšykno byś a pón som hyšći studěrował pśirodošćit w Tharanźe na fakulśe za gólnistwo. Tam som něgajšnu manźelsku zmakał a z togo stej wurosłej dwě góleśi. A pótom som źěło w Pódstupimje namakał. To jo mě lubjej było, dokulaž jo blisko do Bórkow. Som how źěło pytał, ale njejo dejało byś. Tak wót togo casa pśecej do Bórkow pśijězdźujom, źěłam, coš jo notne, abo som jano how a póžywam tu naturu.
▶ Pśedstajenje knigłow
Křesćan Krawc jo wałtoru, 12. oktobra, pśed něźi 25 gósćimi swóje knigły »Was wir ins uns tragen. Sorbische Lebenswege« w Dolnoserbskej bibliotece choćebuskego Serbskego doma pśedstajił.
▶ Premjera pratyje
Za tym až jo Škódow tenraz titelna wjas Serbskeje pratyje, stej LND a domowniske towaristwo Depsk/Majberk-Škódow zajmcow pětk, 15. oktobra na premjeru do tamnjejšeje Šyrgotojc kjarcmy pśepšosyłej. 50 luźi jo pśiśło a spódobny wjacor dožywiło.
▶ Wustajeńca Helly Stoleckojc
W galeriji Fango w Chóśebuzu jo se 16. oktobra pśewjadła wernisaža wustajeńce z twóŕbami Helly Stoleckojc, na kótaruž jo jadnab 70 luźi pśišło. Wjacor wobrubił jo muzikaliski projekt »6litch8itch«, duo z Italskeje z elektroniskeju live-muziku.
▶ Prěnja dźěćaca kniha Sabiny Žuroweje wušła
»Zhubjena kniha mudrosće« je titul prěnjeje dźěćaceje knihi Sabiny Žuroweje, kotraž je w oktobrje w LND wušła. Wona wobsahuje nimo napjateje stawizny wo princesnje Mirandźe, hornčerju Francu a holcy Anjuši tohorunja teksty a noty wosom spěwow. Stawiznu je Žurowa 2009 z dźěćimi Worklečan a Ralbičan šule na jewišću NSLDź inscenowała. Spěwy móžeja sej zajimcy zdobom na připołoženej CD abo online naposkać.
Hanka Šěnec – Alojs Šołta při natwarje wustajeńcy z jeho twórbami, kotraž so hišće hač do kónca januara 2022 w Budyskej Serbskej kulturnej informaciji pokazuje.


text:
Alojs Andricki
Alojs Andricki (němsce Alois Andritzki, tež Aloys Andritzki; * 2. julija 1914 w Radworju; † 3. februara 1943 w koncentraciskim lěhwje Dachau) bě serbski katolski duchowny a martrar Mišnjanskeho biskopstwa. Wón běše wurazny přećiwnik nacionalsocializma a bu w Dachauskim koncentraciskim lěhwje zamordowany. Andricki bu 2011 jako prěni Serb zbóžnoprajeny. Jeho wopomnjenski dźeń je 3. februar.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Pochad a studijne lětaWobdźěłać
Alojs Andricki, syn wučerja Jana Andrickeho a Madleny (rodź. Cyžec) a bratrowc Mikławša Andrickeho, narodźi so 1914 jako štwórte ze šěsć dźěći w Radworju. Třo bratřa (Jan, Gerat a Alfons) studowachu tohorunja teologiju. Najmłódši bratr Alfons (1916–1940), kotryž přisłušeše jezuitskemu rjadej, padny jako wojak w Druhej swětowej wójnje. Sotra Marta (1922–2016) bydleše hač do swojeje smjerće w ródnym Radworju.
Andricki wopytowaše 1921 ludowu šulu w Radworju, hdźež běše jeho nan šulski nawoda. Po štyrjoch lětach změni wón na Budysku Katolsku wyšu a natwarjacu šulu, hdźež maturu z wuznamjenjenjom złoži. Wot 1934 do 1937 studowaše na filozofisko-teologiskej akademiji w Paderbornje a zastupi po tym do měšniskeho seminara w Smochćicach. Dnja 30. julija 1939 wuswjeći biskop Petrus Legge Alojsa Andrickeho w Tachantskej cyrkwi w Budyšinje na měšnika. Swoju primicu woswjeći wón 6. awgusta 1939 w domjacej wosadźe w Radworju.
Jako šuler běše Andricki sobustaw a mjez 1931 do 1933 starši gymnazialneho towarstwa Włada. W Radworju wutwori so 1933, po tym zo sportowe zjednoćenstwo Sokoł swoju dźěławosć zastaji „Radworska katolska hólčina“. Mjez 1933 a 1934 běše Alojs Andricki prěni nawoda hólčiny, kotraž měješe młodostnych nabožnje a narodnostnje kubłać a sportowsce hromadźe zwjesć. Za čas swojeho studija wuzwoli so wón 1936 na redaktora a staršeho serbskeho studentskeho časopisa Serbski student.
Kapłanstwo w DrježdźanachWobdźěłać
W lěće 1939 nastupi Andricki kapłanstwo při Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi, hdźež wukonješe předewšěm nadawki dušepastyrja za młodostnych, prefekta Drježdźanskich kapałnikow a prezesa Drježdźanskeje Kolpingoweje swójby. Swojeje sprawnosće, wotpokazowaceho wustupowanja napřećo nacionalsocialistiskej ideologiji w zjawnosći a serbskeho pochada dla, běše dušepastyr Andricki NSDAP a statnym organam njepřijomny. Andricki a dalši kapłanojo předstaja z Drježdźanskej młodźinu 5. januara 1941 Oberufersku hru wo Jězusowym narodźe („Oberuferer Weihnachtsspiele“) w Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi. Při dalšim předstajenju 12. januara 1941 w Pěrnom kontroluje Gestapo hru, na čož sćěhowachu wótre rozestajenja.
ZajećeWobdźěłać
Alojs Andricki dyrbješe so spočatnje z přesłyšowanjemi zatrašić, zaja pak so 21. januara 1941 wot Gestapo. Po dalšich přesłyšowanjach dowjedźechu jeho 7. februara 1941 do do Drježdźanskeho přepytowanskeho jastwa na George Bährowej. Před Drježdźanskim wosebitym sudnistwom bu 15. julija 1941 dla „zachribjetnych nadpadow na stat a stronu“ (t. mj. „Zakoń wo zachribjetnosći“) wobskorženy a k šěsć měsacam kłódy zasudźeny. Dokelž so jemu přepytowanska jatba přiliči, měješe so Andricki hižo w awgusće 1941 do swobody pušćić, přewjeze so pak 27. awgusta hnydom zaso do škitneje jatby. Andricki so wobstajnje spjećowaše z nacionalsocialistami hromadźe dźěłać a bu 2. oktobra 1941 z Drježdźan do Dachauskeho koncentraciskeho lěhwa transportowany. Tam bě z druhimi duchownymi w „farskim bloku“ zaměstnjeny. Nawod lěhwa připokaza jemu čisło jateho 27829.
Wotpowědnje swojemu měšnistwu prócowaše so kapłan Andricki najebać njepřihódnych wuměnjenjow za čas přebywanja w lěhwje wo wědomje křesćanske zmyslenje a žiwjenje. Hromadźe z druhimi duchownymi studowaše prawidłownje Swjate pismo a wutwori z nimi liturgiski kruh. Andricki přizamknje so skupinje měšnikow Schönstattskeho duchowneho hibanja a zezna załožerja hibanja Josefa Kentenicha, kotryž so 13. měrca 1942 do Dachauskeho farskeho bloka zapokaza.[1] W decembru 1942 wudyri hubjenych hygieniskich wuměnjenjow dla tyfus pola njedozežiwjenych w lěhwje. Krótko po hodźoch lěta 1942 schori tež Alojs Andricki, přizjewi so pak hakle 19. januara w rewěrje chorych. W tutym času ležeše hromadźe z Hermannom Scheipersom w barace za chorych na brjušny tyfus. Próstwu wo spožčenju swjateho woprawjenja na smjerć choremu Andrickemu wotpokaza hladar jatych a jeho na to z injekciju zajědojći. Andricki zahiny w starobje 29 lět.
Popjelnicu morjeneho měšnika, kotruž Dachauske zarjadnistwo swójbje připósłała, pochowachu 15. apryla 1943 w Drježdźanach na Starym katolskim kěrchowje při Bjedrichowej dróze. Dnja 5. februara 2011 přenjesechu popjelnicu w přitomnosći tysacych wěriwych w swjedźenskim procesionje do Drježdźanskeje katedrale.
KanonizacijaWobdźěłać
Zbóžnoprajenje Alojsa Andrickeho zahaji biskop Joachim Reinelt z informatiwnym procesom 2. julija 1998 na putniskej Božej mši w Róžeńće. Po tym zo so proces na płoninje biskopstwa 2001 zakónči, přepoda vatikanski postulator jurist Andrea Ambrosi 6. meje 2003 w Drježdźanach biskopej poziciju wo martrarstwje, „Positio super martyrium“. Dnja 10. decembra 2010 zdźěli kongregacija za zbóžno- a swjatoprajenje w Romje, zo je proces zbóžnoprajenja wotzamknjeny. Hižo 5. februara 2011 běchu so w swjedźenskim procesionje smjertne powostanki duchownych Alojsa Andrickeho, Bernharda Wenscha a Aloysa Scholzy wot Stareho katolskeho kěrchowa do Katedrale swjateje Trojicy (katolska Dwórska cyrkej) přenjesli, hdźež so popjelnicy na martrarskim wołtarju namakaja. Swjatkownu póndźelu 13. junija 2011 bu Alojs Andricki w pontifikalnej Božej mši, kotrejž slěduja wjace hač 2000 wěriwych, před katedralu zbóžnoprajeny.[2] Z tym je Andricki prěni zbóžny Serb a zdobom prěni zbóžny rodźeny Saksa.
Spomnjenja a počesćowanjaWobdźěłać
WopomnišćaWobdźěłać
Na prěnjej Schadźowance po Druhej swětowej wójnje, kotraž wotmě so jutry 1946 w Radworju, počesćichu serbscy studenća swojeho něhdyšeho staršeho z wopomnjenskej taflu při Křižnej cyrkwi. Při Kukowskim hrodźišću připrawichu 1984 serbscy młodostni křiž, kotrehož napismo złoži so na primicny wobraz Alojsa Andrickeho. Wot tutoho časa je hrodźišćo zdobom zetkanišćo katolskeje młodźiny. W samsnym lěće připrawi so tež při ródnym domje Andrickeho w Radworju koporowy relief grafikarja Wernera Juzy jako wopomnjenska tafla. W zwisku z přihotowanjemi jeničkeho zjězda katolikow w NDR, so w februaru 1987 w Drježdźanach dróha po Andrickim pomjenowa,[3] ale tež w Budyšinje a Radworju stej dróze po nim pomjenowanej. W Drježdźanskej Katedrali swjateje Trojicy a wot lěta 1993 tež w Dachauskim muzeju stej tafli k wopominanju Alojsa Andrickeho připrawjenej.
Radworska katolska pěstowarnja nosy mjeno „Dom Alojsa Andrickeho“ a w delnjošleskim Rząsiny je zakładna šula wot lěta 2005 po Alojsu Andrickim pomjenowana. K wopominanju Alojsa Andrickeho dari Radworska wosada zwón, kotryž so 4. februara 1990 wuswjeći a jako šesty zwón na cyrkwinej wěži připrawi. Dokelž měješe wona brach w materialu, je so wona zwonkownje identisce znowa zlała. W Radworskej kapałce, hdźež namaka so tež Njeswačanska madona, je wot lěta 2010 wokno z jeho podobiznu. Při wołtarju je popjeł třoch martrarjow Alojsa Andrickeho, Bernharda Wenscha a Aloysa Scholzy zaměstnjeny, kotryž so ze Stareho katolskeho kěrchowa w Drježdźanach wuwza. Lipšćanska Katolska studentska wosada woli 2013 Alojsa Andrickeho jako patrona za nowu kapałku na tamnišej Harkortowej dróze.
Wopomnjenski dźeńWobdźěłać
Zhromadnje z towarstwom „Münchner-Platz-Komitee e. V.“ wěnowaše Drježdźanska załožba „Stiftung Sächsische Gedenkstätten zur Erinnerung an die Opfer politischer Gewaltherrschaft“ wopomnjenski dźeń Spomnjenja woporow nacionalsocializma 27. januara 1998 Alojsej Andrickemu a čěskej žurnalistce Milenje Jesenskej.
W zwisku ze zbóžnoprajenjom postaja so 3. februar jako katolski wopomnjenski dźeń Alojsa Andrickeho.
RecepcijaWobdźěłać
W lěće 1967 wuda Marja Kubašec literarnu biografiju Alojs Andricki, w kotrejž bój wojowarja, martrarja přećiwo fašizmej a wo dostojny přichod čłowjeka skicuje.[4] Kniha wuńdźe 1979 a 1999 w Ludowym nakładnistwje Domowina znowa.
We wuměłskej widejowej instalaciji Andricki. Wuznaće rozestaji so Sonja Toepfer na eksperimentelne wašnje ze žiwjenjom Alojsa Andrickeho. Prapředstajenje filma, kotryž so w nadawku biskopstwa Drježdźany-Mišno zdźěła běše 18. januara 2011 w Drježdźanach.
Składnostnje stotych posmjertnych narodninow Alojsa Andrickeho předstajitaj Budyske Němsko-Serbske ludowe dźiwadło a Serbski ludowy ansambl 12. apryla 2014 prapremjeru serbskeje hudźbneje dramy Chodźić po rukomaj Jěwy-Marje Čornakec a Ulricha Pogody.[5]
LiteraturaWobdźěłać
- Marja Kubašec: Alojs Andricki. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1999.
- Hermann Scheipers: Gratwanderungen. Priester unter zwei Diktaturen. St. Benno-Verlag, Lipsk 1997, ISBN 3-7462-1221-9.
- Joachim Reinelt: Ein Lichtzeichen für unsere Zeit. W: Kirchliches Amtsblatt für das Bistum Dresden-Meißen. Lětnik 8 (1998), zešiwk 14, str. 188–192.
- Siegfried Seifert: Kaplan Alois Andritzki. W: Helmut Moll (wud.): Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts. 1. zwjazk, Schöningh, Paderborn 2001, str. 154-156.
- Marcus Knaup: Zeuge für Christus: Alois Andritzki (1914–1943). W: Theologie und Glaube. Zwjazk 4, 2010, str. 493–498.
- Alojs Andritzki, Benno Schäffel (wud.): Alojs Andritzki. Ein Lebensbild. St. Benno-Verlag, Lipsk 2011, ISBN 3-7462-3063-2.
- Šćěpan Delan, Benno Schäffel (wud.): Alojs Andricki. Wobraz žiwjenja. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2011, ISBN 978-3-7420-2206-6.
- Šćěpan Delan, 100. posmjertne narodniny zbóžneho Alojsa Andrickeho, Česko-lužický věstník vydává Společnost přátel Lužice, číslo 11–12, listopad–prosinec 2014, ročník XXIV, s. 84 – 86, ISSN 1212-0790
- Anna Měrćinowa: Změna w historiskim wopominanju na přikładźe Alojsa Andrickeho. W Rozhledźe, čo. 4/2020, str. 22–25
WotkazyWobdźěłać
-
- Alojs Andricki – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)
- Biografija: Alojs Andricki – Alois Andritzki
- Wjacerěčna webstrona wo žiwjenju a procesu zbóžnoprajenja Andrickeho
- Alojs Andricki w Ekumeniskim leksikonje swjatych
- Widejowa instalacija k zahajenju zbóžnoprajenja (Sonja Toepfer)
ŽórłaWobdźěłać
- Marja Kubašec: Andricki, Alojs. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 28sl.
- ↑ Der Märtyrer, der auf den Händen ging. W: Schönstatt-Nachrichten. Schönstatt, 21. apryla 2011. (online, wotwołana 15. apryla 2014) (němsce)
- ↑ Prozession zu Ehren von Alojs Andritzki. W: Lausitzer Rundschau. Wojerecy, 01. měrca 2012. (online, wotwołana 22. apryla 2014) (němsce)
- ↑ Dietrich Scholze: Stätten und Stationen religiösen Wirkens: Studien zur Kirchengeschichte der zweisprachigen Oberlausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2009, str. 327. ISBN 978-3-7420-2136-6 (books.google.de) (němsce)
- ↑ Lucija Hajnec: Rozestajenje z wójnu a fašizmom. Nazhonjenja luda we wosudźe jednotliwca. Marja Kubašec. W: Měrćin Völkel (red.): Spisy Serbskeho instituta 5 – Přinoški k stawiznam serbskeho pismowstwa lět 1945–1990. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1994. str. 56sl. (hsb.)
- ↑ Chodźić po rukomaj na webstronje Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. (online, wotwołana 15. apryla 2014) (hsb.)


text:
Paragwaj
Paragwaj, Republika Paragwaju – państwo we Americe Pouedńowyj, ńy mo ůune dostympu do mořa. Grańica mo s Boliwijům, Brazylijům a Argyntynům. Řyka Paragwaj tajlůje kraj na dwje tajle: wschodńo, wyžynno - Paraguay Oriental, mjanowano Paraneña a zachodńo, růwninno - Paraguay Occidental, mjanowano Chaco. 91% mjyškańcůw je Metysůma, 3% to Indjanery. 96% wyznowo katolicyzm.
Je to mouo rozwińynty kraj uo gospodarce uopartyj na bauerstwje, zaobycz chowańu krowůw, zwjynkšo śe znočyńy uobrobjańo, l. b. baumwole, třćiny cukrowy, soje. Na půunocy uobrobjo śe uostrokřok paragwajski, s kerego idźe zuůnačyć nacyjowy napůj Paragwaju - Yerba Mate. Fest dobře wykořystany je ynergetyčno potynga řykůw a skiž tego Paragwaj je eksporterym štrůmu.


text:
▶ Źěk za pólski roman wó Serbach
List z kenclije prezidenta Pólskeje republiki jo kóńc awgusta dostała pólska spisowaśelka Halina Barań z Bogatynje w pódpołudnjowem pólskem źělu Łužyce. W mjenju prezidenta Pólskeje republiki Andrzeja Dudy wugronijo se jej źěk za jeje roman »Ptaki ojczystych wzgórz« (Ptaški domacnych górow). Łoni w nakładnistwje Agencja Wydawnictwa ARGI we Wrocławju wudane knigły su južo źasety roman Haliny Barań. We njom spisowaśelka tematizěrujo zgubjenje domownje pśez wusedlenje Pólakow z pódzajtša, pśez wugnaśe Nimcow z Pólskeje pó Drugej swětowej wójnje a Serbow, kótarymž jo brunicowe górnistwo domownju znicyło. (lej rec. w R 05/2021, b. 26). Barań jo tuchylu jadnučka pólska spisowaśelka, kótaraž serbske temy literarnje pśeźěła.
▶ Nysowy filmowy festiwal so wotměł
Mjez 16. a 19. septembrom wotmě so Nysowy filmowy festiwal, hdźež wubědźowaše so wjace hač 60 mjezynarodnych hrajnych, dokumentarnych a krótkofilmow w třoch kategorijach. Nimo toho prezentowachu so něhdźe 50 dalšich produkcijow, tak 19. septembra w Budyskim Kamjetnym domje krótkofilmy »Serby do kina!« Knuta Elstermanna, »Jajo« Nory Wendt a Helle Stoletzki a »Libawka« Maje Nageloweje a Juliusa Günzela. Po tym wotmě so podijowa rozmołwa. »Třikrajowe filmowe myto« festiwala spožči so čěsko-słowakskemu přinoškej »Služobníci« Ivana Ostrochovskeho.


text:
Snano sej někotryžkuli wužiwar wuprajenja »Spušćej so na Maksa« njeje toho wědomy, zo jedna so wo titul dyrdomdejskeho powědančka Hańže Bjeńšoweje. Lětsa zhladujemy 27. měrca na jeje stote narodniny a 15. měrca na jeje dwacete posmjertniny. W lěće 1961 je spisowaćelka z twórbu »Spušćej so na Maksa« swoje prěnje knižne wudaće w rukomaj měła a z toho časa spušćomnje serbsku literaturu ze swojimi tekstami wobohaćała. Slědowachu za šulersku starobu »Kónčkojty zub«, »Klimpotata ryba«, »Jank a Bärbel«, »Złoty rjećazk« a za dorosćenych romanowa dilogija »Skludźena tučel« (1965) a »Monika« (1980). Ze swojimi powědančkami w serbskich časopisach a nowinach je młódše a starše čitarstwo putała. Wobsahuja dźě husto wěrje podobne podawki, napjate jednanja a elementy kriminalki.
W Róžeńće rodźena dźowka wučerja a sama wot 1946 do 1954 jako wučerka skutkowaca móžeše so derje do dźěćaceje psychi zamyslić, charaktery a počinki dokładnje wopisować. Tak ćehnje so kubłanska žiłka a pedagogiski pokazowak přez wšě jeje twórby. Wudani pak so, jeje knihi tež jako dorosćeny zaso raz čitać a so přez pryzlojte ideje a dialogi smějkotać. Abo přez fiktiwne pomjenowanja: Hłownaj rjekaj jeje prěnički bydlitaj w Kwětowcu. Hdźe drje tutu serbsku wjesku namakamy?


text:
Mosela
Mosela (francosce la Moselle, luxemburgsce Musel, němsce Mosel) je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez Francosku, Luxemburgsku a Němsku. Z 544 kilometrami je wona po Mohanje druhi najdlěši a zdobom najsylniši přitok Ryna w Němskej. Jako zwisk mjez Rynom a francoskim kanalowym systemom słuša wona k najwažnišim wodowym pućam srjedźneje Europy. Přitočnišćo rěki wobjimuje cyłkownje 28.286 km², z toho 15.360 km² w Francoskej, 9.637 km² w Němskej, 2.521 km² w Luxemburgskej a 767 w Belgiskej.
Wužórli so na juhu francoskich Vogesow při horje Col de Bussang we wysokosći wot 715 m nad mórskej hładźinu a běži přez Lothringsku a jeje krajnu stolicu Metz k francosko-luxemburgsko-němskemu třiróžkej pola Schengena. Potom twori hranicu mjez Luxemburgskej a němskim zwjazkowym krajom Posaarskej. Krótko před Trierom, najznaćišim a zdobom najstaršim němskim městom při Moseli, so Saar jako najdlěši přitok wotprawa do njeje wuliwa. Za Trierom sćěhuje charakteristiski Moseliny doł z meanderami a chětro nahłymi skłoninami, při kotrychž so wino plahuje. Na woběmaj brjohomaj steji tójšto hrodow, pokazujo na wulki wuznam rěki jako wobchadneho puća hižo ze starodawna. Horiny při lěwym brjoze rěki su Eifel, při prawym brjoze nadeńdźe so Hunsrück. Znate městačka při tutym wotrězku su Bernkastel-Kues, Traben-Trarbach a Cochem. Při tak mjenowanym „Němskim róžku“ w Koblenzu so Mosela wotlěwa do Ryna wuliwa.


text:
Po naszymu
U nos to je dycki tak, że jak ni mōmy kolyndy we świyntych Młodziankōw, to potym dziepiyro we Trzech Krōli, ale wtynczos trefiło nōm cołkiym inakszy. To było dość pora lot nazod, jak jeszcze dziecka we rodzinie zastympczej u nos byli. Te bliźnioki (dziołcha a synek) fest sie skamracili ze naszōm cerōm, co była ôd nich yno dwa lata starszo. Nasz tatulek dycki sie śmioł, że tych trzech łebōniōw to była "banda pierōnowo"! Dycki sie ich jakiś gupoty a szpasy trzimały, a niy trza im było godać dwa razy, coby co wyrychtowali!
Kolynda miała być ze samego rana, bez to gibko my postowali, śniodani zjedli i ô dziewiōntyj godzinie wszyjscy my na baczność stoli, bo nikedy farorz ôd nos zaczynoł, ale tyn roz zaczōn ze drugi strony, a nōm przipadło czekać, bo my teroz ôstatni ôstali! Na połednie ôdzwōnili, a farorza ni ma! Ôbiod trza było warzić, no to żech sie za niego wziyna, a co kwila zaglōndałach bez ôkno na fōrtka. Jo była umazano pod łokcie, boch kluski robiła, a tu patrza: isto ministranty idōm, bo mi sam cosikej czyrwiōnego wele fōrtki migło!
Na to szczyńści to był "fałszywy alarm", bo to jakoś modo mamulka szła ze czyrwiōnym dziecinnym wōzkym. Za chwila zaś mi coś czyrwiōnego migło i jo była już cołko we nerwach! Przi ôbiedzie te nasze trzi małe gizdoki padali, cobych sie tak niy nerwowała, bo ôni ta kolynda przipilnujōm! Jo ich za to jeszcze pokwoliła i ani mi do gowy niy prziszło, że mi co wystrugajōm. Za jaki pōł godziny słysza zwōnek przi fōrtce a potym zwōniyni, ciepłach wszystek leca ôtworzić, a tam na progu stojōm nasze trzi "pastuszki" ôdziote we biołe płachty a we stare czyrwione forhangi, co kejś wisiały we izbie i zwōniōm wszystkimi kluczami jaki yno były w dōma!
We piyrszej kwili to mie ze nerwōw aże zatrzynsło, ale zaroz potym żech sie serdecznie ôśmioła! Mamulczyne kozani bajtle mieli dziepiyro we wieczōr, bo zarozki za nimi prziszoł farorziczek, a pytoł sie czamu sie tak postrojili, a sōm sie serdecznie uśmioł.
Jako widzicie roztōmili, jo tyn szpas ôd naszych dziecek pamiyntōm, a rada spōminōm, żol mi je yno, że nasz farorziczek już ku nōm wiyncy niy przidzie, bo pora lot nazod poszoł na wieczno słōżba do nieba.
GRYMLINO


text:
HAJA a SWADA
Haja abo swada poradzi sie trefić nawet we familiji a miyndzy ludziami kerzi sie przajům. To je normalne, bo niý ma dwůch gynau takich samych ludzi, a nawet kejby sie trefili, to po gibku sie powadzům, bo wiela tyż idzie.
Beztuż niý ma szans blank wyeliminować tego czynnika. Jednako kej bydymy wiedzieć, ze czego mogům prziś ai co a jak wtedy zrobić, bydzie nům ô co lecyj tako sytuacjo znormalizować.
Dej sie pozůr bo jak...!
Kedy wiymy, iże zaro moge důńś do swady abo haji? Jako za wczasu pokapować sie, iże trza to pokludzić trocha inakszy? Wejrzijcie na podane sam sytuacje a zdrzůdła haji a swady:
- brak kůmunikacje abo felerno kůmunikacjo we manszafcie;
- brak ciyrpliwości we kůntaktach miyndzyludzkich;
- napasztowaniý a niýpotrzebne sztichaniý inkszych;
- podkryślaniý růżnic we cwekach a robocie abo inkszości kogoś;
- atakiyrowaniý inkszych abo tego co robiům, godajům;
- irůniczne a grubelacke traktowanie idyjůw, zdanio a efektůw roboty inkszych;
- wmowaniý inkszym niýprowdy, a już nojgorzi złych ymocjůw, zamiarůw;
- zowziyntoś a niýdaniý sie niczego pedzieć;
- generalizowaniý, uôgůlnianiý.
Skůnd ta haja?
SPŮŁROBOTA - czyli robota cuzamyn a Manszaft
Spůlno robota, czyli spůłrobota.
Cwekym spůłroboty je to, iże ludzie kej chcům zrobić cosik wiyncy niż sům w stanie sami, robiům to cuzamyn ze inkszymi. Dziynka tymu robota je barzi efektýwno. Wożne jednako sam je to, iże cołko robota, mo mieć tyn sům cwek, ô kerym szkryflali my ôstatnio. Wtedy poradzi sie skuplować manszaft.
Manszatf to mało grupa ludzi, kerych umiyjyntności wzajymnie sie uzupełniajům, a przi tymu majům tyn sům cwek a systym dziołanio ai wartości a podyńscie do sprowy. Dziynka robocie we grupie kożdy moge czuć sie za coś ôdpowiydzialny.
Jak powstowo manszaft?
CWEK WE ROBOCIE
Dobry cwek, to dobro robota.
Nim napocznie sie robota, trza sie dobrze zmiarkować, jaki je cwek mojich dziołań, a po co robota nos wszyskich?
We kożdym dziołaniu wożne je planirowaniý. We kożdym planirowaniu wożny je cwek. Beztuż, coby dobrze robić, trza dobrze sie to wszysko zmiarkować.
Kej sie chce dobrze zrealizować projekt, trza sie zdować sprowa z tego, iże festelnie wożne je planirowaniý. Przi tymu muszymy sie przirychtować na kůnsekwyntno robota a uzdać, jako bydymy mierzić efekty noszego dziołanio.
We tym wszyskim co chwila bydzie przesmykać sie cwek dziołanio. Cweki mogům być roztomajte. Kożdy moge mieć swoje, a przi tymu jeszcze mogecie mieć take, kere chcecie realizować cuzamyn. Wożne je, coby kożdy wto coś robi, mioł we tym jakiś cwek. Dziynka tymu bydzie umioł sie snolyź we tym co robi, a robić to dobrze.
Cwek dziołanio, to tyż tako choby wyspa docylowo. Kej płynie sie na tratwie bez srogi ôcean a niý wiy sie kaj sie płynie, to kaj sie dopłynie? Niý wiadůmo. Eli kajkolwiek. Kej zaś mo sie cwek, nawiguje sie, mierzi a ôkryślo, eli dobry kierunek, wiela jeszcze uostało a wiela juże je za nami.
Tak samo je ze projektym. Trza wymedytyrować jaki můmy cwek, a dobrze zaplanirować robota. Przi tymu werci sie tyż zmiarkować jake mogům być słabe a mocne strůny, jake szanse a zagrożynia (godo Wům coś SWOT?). Take podyńscie pomogo planirować długofalowo a ôkreślyniý cweka motywuje do dolszego dziołanio: "Bo przeca po to to robiymy!".
KŮMUNIKACJO
Mosz czosym tak, iże chocioż chciołbyś być miły a przijazny, ludzie majům Cie za gbura abo sorůnia? A mono co chwila wadzisz sie s kimś a niý poradzisz sie dogodać? A jeszcze kedy indzij żyjesz we wiecznyj panice, iże ze niczym sie niý wyrobiosz, bo zowdy mosz za mało czosu?
Je jedne lykarstwo na colke Twoje problymy – tryning umiyjyntnosci miynkich, czy jako to sie godo soft skills. Uozwijanie tych umiyjyntnosci wspůmoge Cie we kůntaktach ze inkszymi, a nawet życiu zawodowym.
Ale jak je uozwijać, a czym tak właściwie łůne sům?
Jeszcze dobrze sie niý napoczyn nowy rok, a my juże dostali propozycjo sbajslowanio norychtůw ze ślůnskij godki. Tym razym ôdezwoł sie do nos Samorzůnd Sztudyncki Politechniki Śląskij, kery to bajslowoł latosi Forum Uczelni Technicznych. Je to zrzeszyniý Samorzůndůw Sztudynckich Uczelni Technicznych ze cołki Polski.
Pod kůniec grudnio Modzi, kerzi brali udzioł we noszym projekcie
"Silesia Skills" zrobili swůj projekt społyczny. Bezto we II LO we
Mikołowie sbajslowali wystowka sylwestek Ślůnskich Noblistůw.
#dzialajlokalnie #centrumspolecznegorozwoju #silesiaskills
Silesia Skills to projekt dlo modych zakryncůnych ludzi, kerzi czujům we siebie, iże chcům dziołać a pomiyniać świot. Dziynka projektowi sbasjlowalimy we Listopadzie 2016 we Mikołowie norychta kludzůne bez doświadczůnych trynerůw ze fýrmy "Ośrodek STREFA ROZWOJU".
Na tych trefach modzi můgli uozwijać swoje umiyjyntności miynke a kůmpetyncje ze zakresu kůmiunikacje a roboty we grupie. Je to tym barzi we wercie, iże skorzystać ze tego mogům tera, przi kludzyniu swojego projektu, nale tyż we prziszłości, kej bydům kształtować swoja ściyżka kariery.
Terozki uostoł juże uostatni tref, na kerym "dopinać" bydymy nosz projekt z młodzieżům sbajslowany w ramach Silesia Skills. Miarkujymy, co juże niýdugo bydymy můgli sie nim poasić a przedstowić go lokalnyj społyczności we Mikołowie.
Strona 1 z 2


text:
Mała Boršć
Mała Boršć (němsce Kleinförstchen) je wjes ze 77 wobydlerjemi[2] w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1974 ke gmejnje Hodźij a leži w hornjołužiskich honach 213 m nad mórskej hładźinu zapadnje Budyšina. Hač do lěta 1974 bě samostatna gmejna z Dźiwoćicami, Praskowom a Třomi Hwězdami jako wjesne dźěle. Wot lěta 1934 přisłušeše tež Hornja Boršć Małoboršćanskej gmejnje.
Susodne wjeski su Nowe Błohašecy a Tři Hwězdy na sewjeru, Hornja Boršć na sewjerowuchodźe, Dźiwoćicy na juhu a Praskow na sewjerozapadźe.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje jako Parvum Forschin (parvum = „małe“) je z lěta 1374 abo 1382[3]. Znajmjeńša z 15. lětstotka bě wjes tež knježe sydło.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 135 wobydlerjow, mjez nimi 115 Serbow (85 %).[4] Křesćanscy Małoboršćenjo su přewažnje protestanća, kiž přisłušeja Hodźijskej wosadźe.
Při puću do Praskowa dopomina prosty wopomnjenski kamjeń na ludoweho basnika Pětra Młónka, kotrehož na tutym městnje w februarje 1887 Boža ručka zaja.
WosobinyWobdźěłać
- Jan Hejna (1816–91) – wjednik serbskeho burskeho hibanja 1848/49, ludowy basnik
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ staw: 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ Mała Boršć w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 54. → wšě wjeski


text:
Penis
Penis (z łaćonšćiny) je wopłodźowanski organ muskich cycakow a tuž tež mužow. Ma formu roły a słuži biologisce přenošowanju symjentneje kapaliny ze symnjentnymi bańkami do žónskeho ćěła kaž tež wumočenju, dokelž je močowa rołka w penisu zdobom podlěšk symjenjowoda, kotryž wjedźe z mudow hač do prostaty. Při splažnym wobchadźe (k zaměrej rozpłodźowanja) zadobywa so erigowany penis do waginy.
Čłowječi penis wobsteji ze zdónka (corpus penis) ze sprosćakami a z žołdźika (glans penis) na kóncu penisa. W přirodnym stawje je žołdźik wobdaty z škitacej předkóžku (praeputium penis). Přerězna dołhosć čłowječeho penisa w erigowanym stawje wučinja mjez 12 a 15 cm.
Wuwićostawiznisce wotpowěduje muski penis žónskemu łoskotakej.
Symboliski penis, tak mjenowany phallus, je w mnohich kulturach wuznamny symbol za płódnosć.
W serbskej wobchadnej rěči je wjele słowow za penis, mjez druhim cympl(k), honačk, pipa, šiška abo čilak.