text:
:: Poznej Nachtop czyli nocnik ::
Nachtop, nachtopek mianowany tyż topkiym, to naczynie, kere do dzisioj towarzyszy kożdymu Ślonzokowi od maluczkości. To fest ważno i potrzebno kożdymu rzecz. To przeca na nim mody synek abo dziołcha łonaczom piyrsze życiowe sukcesy. Bo czy to przeca niy ma jakeś osiongniyńcie, kedy modziok niy narobi już we galoty yno do nachtopa? Czy to niy ma radość dlo cołkij familie? Dzisioj nachtopy idzie kupić we roztomajtych kolorach i kształtach. Som tyż takie co grajom i godajom, som nachtopy ze deklami i na kołkach. Ale tyż dzisioj fest poważnom konkuryncjom dlo nachtopow som pampersy i haźliki w chałpach. Trocha inaczyj ze nachtopami boło downij, kedy haźle stoły za chałpom, na dworze, kaj niyroz boło zimno i ciymno. Wtedy nachtopy mogły sie przidać niy yno dzieckom, ale tyż niyjednymu chopu czy babie. Bestoż to we sklepach z gorkami szło kupić małe, wielge i fest wielge nachtopy. Nojstarsze nachtopy boły drzewianne abo porcelanowe. Nojwiyncyj jednak boło nachtopow blaszanych poemaliowanych. Wyglondały łone jak gorki do warzynio. Przeważnie boły one biołe z czornym rantym dookoła. Czasym jednak na nachtopach boł namalowany dlo ozdoby jakiś kwiotek. Żeby zaś tyn "świński gornek" szło lepij chycić, mioł do trzimanio jedne abo dwa ucha.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Łoszkliwo taśka czyli bojka o brzydkim kaczątku ::
Na maluśkie kaczyce gospodynie wołajom dycki: "taś, taś taś..." Bestoż czasym take małe kaczki mianuje sie tyż "taśkami".
A dyć we jednyj wsi siedziała na jajcach staro kaczyca. Roz porachowała wiela mo jajec w gnioździe: Pierucha, dyć mom dziesiynć jajec, a zdało mi sie, że miałach dziewiynć! Kaczyca myślała, że sie downij pomylyła w rachowaniu i niy dała se pozór, że mo jedne jajco wiyncyj. Ale te jajco przikulało sie ze gniozda łod łabyndzia.
Kiedy za pora tydni z jajec zaczły sie wykluwać mode, staro kaczyca kapła sie, że coś je niy rychtig. Dziewiynć tasiek boło fajnych i żołciutkich, zaś ostatni wykluty modziok boł inakszy i mioł szary puch. Wszyscy sie z tego dziesiontego modzioka śmioli i godali mu "łoszkliwo taśka". Yno za poł roku wszyjscy we wsi przestali sie już nabijać z łoszkliwyj taśki, bo zmiyniyła sie we wieligo i piyknego łabyndzia, kery wyfurgnoł ze kaczyj zogrodki na wysoke niebo. Tera sie ludzie i kaczki pokapowały, że niy ma sie co zawczasu śmioć z tego, że ktoś je inakszy.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: "M" jak Murzinek Bamboo ::
W Afryce miyszko Bambo, Murzinek,
Blank czorny, mały, lukaty synek.
Czorno mo matka, łojca czornego,
Ujka i ciotka, dziadka... - kożdego.
Mo piykno chałpa. By jom zbudować,
Trza mieć patyki, deski i trowa.
Bo przeca lepszyj chałpy niy trzeba,
Jak sie rok cały hyc leje z nieba.
Bestoż to sagie som Afrykony
I mało kery je łobleczony.
Bestoż fest dużo se uszporujom,
Bo czopek, mantli..., nic niy kupujom.
Bambo Murzinek, to mondry synek
I niy mo w szkole samych jedynek.
Bo sie mondrości wkłodo do gowy
W swyj afrykońskij szkole ze trowy.
W szkole tyj niy ma ławek, tablicy
I gimnastycznyj sali - by ćwiczyć.
Tam wszyjscy afrykońscy szkolorze
Majom sie od nos troszyczka gorzyj,
Bo brak im heftow, taszy z ksionżkami,
Bestoż po piosku piszom palcami.
Lecz skuli tego tyż fajnie majom,
Bo im nic do dom niy zadowajom!
Jak już Murzinki w szkole głód majom,
To przerwa robiom i se śniodajom.
Ale niy majom tasz ze sznitami,
Ani sklepiku ze kołoczkami.
Głodny Murzinek se w las zaleci,
By se na drzewie fest pomaszkecić.
Może se urwać figi, daktyle
Lub po banany na drzewo wylyźć,
A jak go suszy, to zamiast Coli
Na fest sie wielgo palma gramoli,
Kaj sie napije bardzo zdrowego,
Mlyczka z łorzecha kokosowego.
My tu na Ślonsku, czy tam daleko,
Za siodmom gorom, za siodmom rzykom...
Mieszkajom ludzie - kożdy w swym domu
I to niy wadzi przeca nikomu,
Że jedyn kołocz jy, inkszy daktyle.
Porozmyślej o tym choćby przez chwile!
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Poznej cery, cerki, cerziczki i co to je ćmok ::
Jak we jakij chałpie som yno synki, to sie godo: Żeby noom sie chciała terozki trafić jako cera! Bo mamulki dycki chcom mieć cery, coby miały z nich wiynkszy pożytek. Bo cerka pomoże przy warzyniu łobiadu, łokna umyje, jakla wybigluje... Cery tyż som usuchniyjsze i niy rojbrujom tela co synki, bestoż i myńsze larmo je we chałpie. Ale cery to niy yno sama słodycz, bo przeca trza je łoblyc. Synkowi styknie roz na rok jake galoty i cwiter kupić. Cera jednak musi mieć co roz jako nowo kiecka i inksze szykowne łoblyczki. A dyć niy ma leko pedzieć, co je lepij mieć - synka czy cera?
Jak idzie podzim, czyli jesiyń, to na dworze tyż poleku zaczyno sie coroz drapcij ćmić. Kole czwortyj popołedniu je już blank ćmok. A jak je ćma to niy yno kury i kokoty idom drapcij lygać, ale ludzie tyż. Bo jak je ćmok i sie ćmi, to się wszyjskim lepij śpi.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Ślonski dioboł :) ::
"Dioboł, dioboł ty pieronie, zrób se szlajfka na łogonie!" - tak bych Wom jednak niy radzioł robić diobła za błozna, bo przeca diobły naprowdy istniejom i lepszyj trzimać sie łod nich daleko. A trza wiedzieć, co piyrwy, jak Ponboczek stworzoł świat, to se narobioł we niebie fol aniołów. Ale niykere z nich sie Ponboczkowi postawiyły i padały, co mu niy bydom sużyć. Bestoż sie Ponboczek znerwowoł i powyciepowoł te złe anioły, czyli diobły ze nieba do piekła. Łodtond to diobły tak łonaczom, tak łonaczom, coby yno ludzi z Ponboczkiym powadzić. One to przeca skusiyły Adama i Ewa, abo Kaina przykludziyły ku złymu.
Niy myślcie se jednak, co Ponboczck niy poradzi se ze tymi diobłami dać rady. On to przeca posłoł na świat swego Synka, kery umar na krziżu. Bez ta śmierć doł rady diobłowi, czyli zbawioł nos od złego. Zrobioł to Ponboczck yno skuli tego, że nom wszyjskim łogromnie przaje. Bestoż od czasu zbawiynio świata diobły już wiedzom, że niy mogom sie Ponboczkowi fukać, bo niy majom z nim żodnych szans. Skuli tego chytajom sie inakszych sposobów. Probujom zbamoncić ludzi, czyli ogupić ich i skusić do grzychow. A jak już ludzie grzyszom, to Ponbooczkowi robi sie markotnie, a diobłooow to raduje.
Ale Wom musza pedzieć, że diobły to fest szprytne pierony. Bo jakby taki dioboł pedzioł człowiekowi: Zrób co złego! - to by możno ludzie go niy usuchli. Dioboł jednak robi człowieka za błozna i tak go cygani, by człowiekowi, co robi źle, zdało sie, że robi dobrze. Tera Se dejcie pozór, bo Wom powiym jak to tyż dzisiej czasami dioboł na Ślonsku niykerych kusi! Oto przikłody:
Jak za dużo pijesz piwska, to dioboł kusi: Tyś przeca niy ma łożyrokiym, ty yno podtrzimujesz staro ślonsko piwno tradycjo!
- Jak ci sie w doma nazbiyro śmieci, to dioboł godo: Przeca cie niy stać na wysypisko, czyli gminny hasiok. Wraź to w bojtel i wyciepnij kanś w rancie abo wywiyż kaj do lasa!
- Jak przidzie piontek i Ślonzok mo smak na miynso abo woszt, to mu dioboł tak godo: A dyć se bajsnij konszczyczek! Małoś to sie w życiu już napościoł!
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
Siedym koziczek, czyli bójka o tym, że sie werci być posusznym
Prziszła sobota, a kozio mama wziyna se tasze i wybiyrała sie na zakupy na torg. Miała ona siedym dziołszkow i jak wyłaziyła z chałpy, to tak do tych swoich małych koziczek padała:
- Zawrzijcie za mnom dźwiyrza na klucz i nikogo niy wpuszczejcie, bo słyszałach, że po wsi grasuje jedyn groź-ny wilk!
- Dobrze mamulkoo! - padały koziczki i zawarły dżwiyrza. Chwila potym ktoś zaklupoł we dżwiyrza kozij chałpy.
- Kto tam? - spytały koziczki.
- To jo, wasza mamulka, łotwoorzcie dźwiyrza! - padoł straszny wilk.
- Naszo mama niy mo takigo rubego głosu i mo biołe futro. A ty mosz czorne furto! Tyś je chyba wilk i niy mogymy ci odymknonć dźwiyrzy! - odpyskowały wilkowi mondre koziczki.
Wtedy wilk drapko polecioł do sklepu i kupioł se bombonow i monki. Bombony boły po to, żeby mieć piykny słodki głosik, a monka wysuł na swoja czorno sierść i już boł bioły choby koza. Potym szpryciorz polecioł drugi roz robić za błozna małe koziczki. Stanął pod chałpom, zaklupoł i padoł słodkim głosikiym:
- Łotworzcie, to jo wasza mamulka. Wejrzycie se bez łokno, jakie mom biołe futerko!
- Mama! Mama! o- zawołały szczynśliwe koziczki i odymkły tymu pierońskimu wilkowi dżwiyrza.
Wtedy wilczysko wlazło do chałpy, chytało za rajom wszyske koziczki i zjodało. Ale wilczysko niy zeżarło jednyj nojmyńszyj, ale fest cwanyj koziczki, kero uciykła i schowała sie w wielgim stojoncym we izbie zygorze. I kedy już prawdziwo mamulka prziszła nazod ze torgu do dom, to ta nojmodszo cera wylazła z zygora i pedziała, co sie tu strasznego stało. Wtedy łobie zaczły wilka szukać i znodły go we lesie, jak społ nażarty łobiadym z sześciu koziczek. Wtedy mama koza zrobiyła wilkowi dziura w basie i z nij powyłaziyły uratowane koziczki. Do pustego wilczego basu kozy wraziyły zaś fol kamiyni. Kiedy wilk Stanoł i poszoł napić sie wody, to ciynżar wcis go do rzyki i pieron sie bulknoł i blank utopioł. Odtond cołko kozio rodzina żyła już dugo i szczynśliwie.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Koza na pomnik! ::
Koza niy ma fest wybredno i zeżere wszystko, co sie ij do, nawet papior. Naszkubie se tyż trowy pod płotami, na beszongach abo przi miedzach. Downij jak była biyda, to koza stowała sie czasami głownom żywicielkom cołkij familie, bo dowała mlyko. Bestoż we kożdyj chałpie ludzie trzimali kedyś przinajmnij jedna koza, kero dziecka całymi dniami musieli paść i wachować. Za te zasługi ślonskij kozie noleży sie pomnik i to niy bele jaki.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Poczytej sie ino co to je bifyj ::
Dzisioj to we kuchniach wiszom na ścianach nowomodnc szranczki, abo som kuchnie cołkie zabudowane me-blami. Ale downij to boło inakszyj. W kożdyj kuchni stoły wtedy roztomajte rzeczy - stoooł, leżanka, roooma, żeleźniok, ale nojważniyjszy boł bifyj, czyli kredyns. Mebel tyn boł fajnie lakowany na bioło, ale niykerzy mieli bifyje take trocha bioło-żołtawe abo bioło-zielonkawe. Bifyje take skłodały sie ze dwóch czynści, wiyrchnij i spodnij.
We wiyrchnij czynści niykere szafeczki boły przeszklone. Gospodyni trzimala se tam talyrze, talyrziczki, szolki, szklanki... Czasym tyż wrażono tam boła jako wiynkszo porcelanowo waza, w keryj trzimało sie roztomajte duperelki, portmanyj, bateryjka do taszlampy, bilety na autobus, popsuty zygarek abo zauszniczki. Tam tyż miyndzy szolki gospodyni chowała se wysoko przed dzickarni lykarstwa abo zawodzajoncy przy robocie pierszczonek. Za szyba szafeczki zaś wkłodało sie kartki urodzinowe, świonteczne abo jake świynte łobrozki.
We spodnij czynści bifyja boły szuflody na widełki, noże i łyżki, zaś niżyj w szafkach gospodyni trzymała gor-ki, pokrywki i inksze potrzebne we kuchni rzeczy. Trza noom tyż wiedzieć, że we bifyju niy boło jodła, bo te rzeczy trzimało sie we komorze, czyli spiżarni.
Jak bifyje zaczły być we coroz myńszyj modzie, to ludzie wyciepywali je ze kuchnie. Boło jednak żol porombać taki piykny bifyj i stawiało sie go do szopy abo kaj indzij. Ale czasy sie zmiyniyły i terozki bifyje juzaś som we modzie. Terozki stawio się je we izbach jako drogocynne antyki. A wy mocie we chałpie jaki Ślonski bifyj'?
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: JOR czyli Wiosna ::
Wiosynne mlycze
We zogrodce moij ciotki,
Dycki wiosnom rosnom kwiotki,
Kere fest piyknie woniajom
I kolory piykne majom
Nojwiyncyj ich je we trowie,
W keryj dycki mlycz sie chowie.
Co by niy boł wytargany
I królikom filtrowany.
Ale mlycz tyż kryć sie musi,
By sie dziołszkom niy dać skusić
I niy trefić honorowo
We wionku nad frelki gowom.
A chopcy tyż zaglondajom.
Mlycze z trowy se targajom,
Trombki ze sztyngla majstrujom
I se na nim pogwizdujom.
Mlycze tego dość już miały
I na starość łosiwiały.
Tam kaj żolte miały grziwy.
Pokozoł sie kudeł siwy,
Kerego wiaterek zwiywo
Fort ku płotu, ku pokrziwom.
Mlyczow tych je żol niykerym.
Ale por roku je sztyry.
I za rok, zaś o tyj porze
Bydzie mlyczow fol na dworze
"Jor" to fest stare słowo, kere we ślonskij godce znaczy - wiosna. Yno jak Ślonzok mo pedzieć: "Byle do wiosny" to sie poprawnie odmiynio i godo: "Bele do jarzi". czyli - "do wiosny" to - "do jarzi"
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Co robiom Ślonzoki we wrześniu? ::
PONĆ NA ANABERG
Downe Ślonzoki fest przały poncioom na Gora Świyntyj Any, kero sie tyż mianuje Anabergym. Na szpicy tyj goory je klosztor franciszkanów i kościół ze cudownooom figurkooom św. Any. Je ona drzwianno, a wielgo na 66 cyntooow. A jak idzie o pooonci, to bezmała nojwiyncyj ślonskich pooontnikooow idzie tam na odpustowe obchody Świynta Podwyższynio Krziża Świyntego. Je to dycki we niydziela kole 14 wrzyśnio. Łonaczone som tam wtedy roztomajte procesyje, Drogi Krziżowe i inksze pobożne atrakcyje. Już same słowo "obchody" godo nom, że pomniki obchodzom wtedy rozsione na tyj Goorze kapliczki, a rzykajom, śpiywajom pobożne pieśniczki i suchajom kozań. Tradycjo tych ponci na Anaberg trwo do dzisioj. A tyn, co niy boł nigdy na tych piyknych odpustowych obchodach, to je borok, a niy Ślonzok.
WYKOPKI
Kartofle zadomowiyły sie na Slonsku kole 1800 roku. Łod tego czasu na ślonskich talyrzach pokozały sie roztomajte kartoflane jodła: żur z kartoflami, szałot z kartofli, kartofle z kiszkom, placki kartoflane, kartofle pieczone we fajerce, no i te nojlepsze kartoflane jodło - kloooski. Kartofle jednak niy majom szłapow, a same ze pola do chałpy niy przilezom i bestoż trza je wykopać. Piyrsze małe kartoflane wykopki robi sic już we lipcu. Te wczesne kartofle zaro sie zjodo i nie trzimie sie ich bez cołko zima we pywnicy. Prawdziwe wykopki, mianowane tyż kopidłami, som dopiyro we wrzyśniu. Dzisioj robi sie to maszynami, ale downij kopało sie samymu przi pomocy kopoczyka. W czasie tych wykopkow dziecka miały okazjo do fajnych graczek, bo puszczały papiorzane drachy i piykły kartofle we fojerkach ze suchyj kartoflanyj naci.
ŻNIWNE
Niykerzy se możno myślom, że na Slonsku som yno gruby, huty abo inksze werki. Ale kaj tam! Niy! We niyjednyj czynści Ślonska fest dużo Ślonzokow robi na roli. Tych rolników nazywo sie po ślonsku gospodarzami abo bambrami lub bauerami. A nojwiynkszym swiyntym ślonskich gospodorzy som dożynki, na kere godo sie po ślonsku żniwne, żniwooowka abo żniwniok. Świyntuje sie to dycki we niydziela, nojczynścij na poczontku wrzyśnio. Dycki wtedy idzie sie do kościoła na uroczysto mszo. a potym po połedmu na festyn. Robi sie tyż wtedy po wsi żniwne parady z muzykantami, na kere gospodorze jeżdżom wystrojonymi paradnie foorami. Ale nojważniyjszy wtedy je pecynek chleba upieczony na mooncee ze świyżego zbożo i korona. Ta żniwno korona upleciono je ze słomy i kwiotkow, a symbolizuje urodzaj.
JABKA ZE ZOGRODY
Na piyrsze wczesne jabka godo sie augustki i zdrzalejom one na przełomie lipca i siyrpnio. Ale nojlepsze jabka som te wrześniowe, bo wtedy je na nie nojlepszy czas. Dobry ogrodnik wiy, że jabka trza srywać zanim same poslalujom ze gałynzi. Take opadoowki na nic lepszego sie niy nadowajom, jak yno na kompot, marmelada, na pieczki do suszynio abo na apfylmus. Srywanie jabek to fest ważno robota. Trza se przyrychtować drabina i kiblik z hokiym. Włazi sie na drabina, kiblik zawieszuje sie hokiym na galynzi i idzie napoczynać robota. Ale trza dować pozór, żeby niy sfurgnonć ze drabiny. Na koniec roboty te nojfajniyjsze i niyrobaczywe jabka trza doporzondku schronić kaj na szrank, do pywnice abo na goora, czyli na strych. Bo dobrze poschraniane i przeglondane jabka mogom obstoć nawet do Wielkanoce.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Październik u Ślonzoków ::
KISZYNIE KAPUSTY
Fest downo tymu, jak Ślonzoki niy uprawiały jeszcze kartofli, to podstawowym ich jodłym boł chlyb, krupy i kapusta. I choć mono trudno w to uwierzyć, to ta kapusta jodało sie na śniodanie, łobiod i wieczerzo. Ja! Bestoż jedna rodzina mogła dziynnie zjeść nawet 4 kilo kapusty, czyli bez cołki rok boło to kole 1000 kilo. Żeby sie zaś ta kapusta im niy zepsuła, to noleżało jom zakisić. A dyć nojprzod trza boło wielge ilości kapusty pokroć na małe kooonski. I na to sie godało: krooonżyni, kooonżynie abo krooonżani kapusty. Potym ta kapusta wrażało sie po troszyczce do beczki abo wielgiego glinianego boncloka i sie jom deptało. Przez te deptanie gołymi szlapami kapusta sie ubijała. Wszyjsko trza tyż boło posolić i dołonaczyć jeszcze do smaku marekwie, jabek, kopru abo czego inkszego. Na koniec już yno wszyjsko zawiyrało sie drzewiannym deklym i prziciskało kamiyniym. I już kapusta zaczła sie kisić. A take deptanie kapusty na podzim boło fest ważnom robotom we kożdyj downyj ślonskij chałpie.
ŚWINIOBICIE
Niy ma ci żol, że masorze zabijajom take niywinne świnie? - pytajom sie niykerzy. Ale mie nigdy niy boło ich żol. Mie yno boło żol siebie, że u mie w doma nigdy niy trzimało sie świń, czyli wieprzków. Mo sie rozumieć, że niy boło mi żol tego świńskigo kwiczynio ani smrodu, co szoł z chlywika. Mie boło yno żol świniobicio. I musza wom sie prziznać, że jak kolega padoł: Dzisioj w doma mom świniobicie! - to jo mu naprowdy zowiścioooł. Zowiść ta niy boooła skuli szinek, preswosztooow, szpyrki, wosztooow. Niy brała mie tyż chynć dzióbnonć se konsek świńskigo ryjoka czy jynzora. Jo zowiścioooł yno tych swojskich krupniokow i żymlokow. Tyn nojlepszy na świecie smak poznołech skuli tego, że dobre somsiady posyłali nom dycki na skosztowanie mały gorczek krupniokow i żymlokow. Boooły one jeszcze blank świyże i czerwone łod świńskij krwie. Dopiyro kedy się je grzoło na piecu, to stowały sie poleku bronotne. A potym... Potym sie je jadło choby jaki siódmy cud świata!
Skiż tego jo do dzisioj niy mogą kapnooonć, czamu te krupnioki z moij rodzinnyj wsie boły take dobre. Możno to tyn masorz boł taki majster? A tera wszyske somsiady nie chowiom już wieprzków, a stary masorz umar. Bestoż dzisioj chodza po masarniach i kupuja se na skosztowanie trocha krupniokow i żymlokow. Już jednak prz.i piyrszym konsku robia sie markotny i pierońsko zły na tych dzisiyjszych mamlasiatych masorzy. I sie pytom: Eli jeszcze kedy trefia takigo masorza i take krupnioki jak downij? Życie to poszukiwanie!
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Czerwony Kapturek - dziołszka w czerwonyj czopeczce ::
W jednyj wsi miyszkała se z rodzinom mało dziołszka, keryj mama usztrykowała fajno czerwono czopeczka. A boło to downo, kedy na tako staromodno czopeczka godali - kapturek. Dziołszka dycki chodziyła w tym kapturku i bestoż ludzie zaczli godać na nia "Czerwony Kapturek".
Roz mama zawołała Czerwonego Kapturka i tak mu godo:
Pódziesz dzisioj łodwiedzić babcia i zaniesiesz ij coś do pomaszkecynio. Mosz tukej koszyk z konskiym kołocza i ciś. Ale dej se pozor, jak pódziesz bez las, bo wiysz że chacharow dzisioj niy brakuje!
Dziołszka drapko łoblykła swoja czerwono czopeczka, wziyna koszyk i poszła. Na drodze we lesie trefiyła jednak wilka, kery padoł:
Kaj tak drapko lecisz dziołszko?
Ida tam za las, do babcie! - godo Kapturek
Niy godej, do babcie idziesz, ale kwiotkow niy mosz - godo wilk.
Dziołszka stanyła na chwila i napoczyna srywanie leśnych kwiotkow. Ale szprytny wilk wiedzioł, co robi i drapko polecioł pod babcino chałpa. Zaklupoł i czeko.
Kto tam? - zawołała babcia
To jo, Czerwony Kapturek! - łocyganioł szpetnie wilk.
Jakoś żech dzisioj tako słabo - zawołała babcia - i niy mom siyły stanonć ze łożka. Klucz leży pod wyciyraczkom.
Łotworz se sama Katpurku i wlazuj!
Na to yno wilk czekoł. Wskoczył do chałpy, roz mlasnoł i boroczka babcia zeżar na poczekaniu. Potym wilk przeblyk sie za babcia, legnył do łożka i czeko na Kapturka. Szczynść Boże! Jak sie mocie babciu - pozdrowioł Kapturek na progu. Ale babciu, czamu Wy mocie dzisioj take wielge łoczy?
Coby cie lepij widzieć - zaś łocyganioł przebleczony za babcia wilk. A czamu mocie takie wielge uszyska? Cobych cie poradziyła lepij słyszeć! Na co Wom babciu take wielge zymbiska?
Żeby cie zjeść! - pedzioł wilk i zeżar Kapturka na druge danie.
Na szynście przełazioł kole tyj chałpy myśliwiec i usłyszoł głośne wilkowe chrapanie. Wejrzoł bez łokno i ryknoł: Mom cie nareszcie ty pieronie! Wzion flinta i dziada uszczeloł. Potym przecion mu bas, z kerego wyskoczyła uratowano babcia i Czerwony Kapturek. A potym wszyjscy żyli dugo i szczynśliwie!
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: Trocha Historyje ::
WOJNA
Trza pamiyntać, że we 1939 roku nojprzo
d 1 wrzyśnio napadły nos wojoki hitlerowskich Niymiec, a potym 17 wrzyśnio wojoki ko
munistycznyj Rusyje. Napoczyna sie wtedy drugo wojna światowo.
PSZÓW
Ślo
nskie miasto Pszów fest słynie ze cudownego obrozu Matki Boskij Pszowskij, mianowanego tyż Matkom Boskom Uśmiychniyntom. Nojwiyncyj Ślo
nzokow idzie tam na po
nć we odpust 8 wrzyśnio.
BRONISŁAWA
Downo tymu, we XIII wieku, urodziyła sie na Ślo
nsku błogosławio
no Bronisława. Potym została we Krakowie świyntom klosztornom pannom i I wrzyśnio je ij świynto. Je patronkom Ślo
nska i Krakowa.
SOBIESKI
Downij Ślonsk boł czynściom Austryje, kero napadły Turki. Wtedy pomo
gła polsko armijo kro
la Jana Sobieskiego. Poloki przeszły przez Ślo
nsk i pod Wiedniym wkulały Turkom 12 wrzyśnio 1683 roku.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego
:: O Ślonskij Wielkanocy ::
PROCESYJE KOONNE
We niykerych ślo
nskich miyjscowościach, takich jak Gliwice-Ostropa, Pietrowice Wielkie abo Bieńkowice, ostoła sie piykno tradycjo procesyjow ko
nnych. So
m ło
ne ło
naczo
ne we Pyndziałek Wielkanocny kole połednia. Ludziska rajtuzom tam na koniach po swoij okolicy, rzykajo
m i śpiywajo
om. Wszyjsko napoczyna sie i kończy kole kościoła. To wielgo atrakcjo!
KROSZONKI
Ślo
nzoki kroszo
nkami mianujo
m malowane abo inakszyj zdobio
ne jajca. kere dowo sie we gyszynkach przi Wielkanocy. Nojczynścij synki dostowajo
m je jak ido
m do dziołchow ze śmiyrgustym we Wielkanocny Pyndziałek. Take jajco-kroszo
nka to symbol nowego życio i przypomniynie, że tyż nowe życie we niebie mogymy dostać po śmierci za dobre życie.
WIELKANOCNY ZAJONCZEK
Już fest downo przijyna sie na Ślo
nsku niymiecko tradycjo dowanio se gyszynkow skiż Wielkanoce. A tak po prowdzie, to te podarki przinosi dzieckom wielkanocny zajo
nczek, mianowany tyż czasym hazokiym. Podarki te dostowo sie we wielkanocno niydziela rano. Besto
ż tyż we kształcie zajo
nczkow so
m na Wielkanoc dekoracje, szekulady, zisty i pierniki.
POLYNIE JUDOSZA
Dwa dni przed Wielkanoco
m, we Wielgi Piontek je tako staro tradycjo polynio Judosza, tego co zdradzioł Ponbo
czka za 30 strzybnikow. Ta inscynizacjo je fest żywo i piyknie kontynuowano we Skoczowie na Ślo
nsku Cieszyńskim. A dyć nojprzo
d dro
gami Skoczowa kludzi sie Judosza na Rynek, na osondzynie. Tam sie uznowo winnym i skozany je na śmierć. Na ko
niec sie go poli za grzychy. W czasie tyj inscynizacje Judoszym je chop przebleczo
ny we sło
miano kukła.
ŚMIYRGUST
Ślo
nzoki we Wielkanocny Pyndziałek, tak samo jak we cołkij Polsce, lejo
m sie wodo
m. Ale je w tym mało inkszość. Bo we Polsce wszyjscy lejo
m wszyjskich. Na Ślo
nsku zaś yno chopy lejo
m baby, za co dostowajo
m kroszo
nki abo szekulady. A sko
nd sie wziyna ta tradycjo? Bezmała jak Ponbo
czek zmartwychwstoł to baby rozgadowały o tym we Jerozolimie. I wtedy faryzeusze, kerym sie to niy podobało, rozgo
niali te klachajonce baby przez lonie ich wodo
m.
źródło: Elemyntorz Śląski Dziennika Zachodniego


c: text/html

text:
Na roztomajtych1 fajerach2 połno3 bōło4 zortōw5 szpajzōw, a dlo niyftorych6 trzi nojważniyjsze to: citrōłnowoł7, szokoladowoł i edberowoł, choć je na Ślōnsku kans8 ludzi, kerzi9 na nia by pedzieli10 pozimkowoł abo i ze truskawkami. Mōj jedyn kolega ze szkoły mi padoł11, że kole12 Świbia gołdali13 na nia edberowoł i jakosik tak mie sie te miano14 spodobało, że sam sie ôna15 tak bydzie nazywać.
Ô tym recepcie16 ôzprawioł17 żech kedyjś ze paniōm Trudōm, kero18 take szpajzy na niyjednym fajerze rychtowała19 i połra knifōw20 mi przekołzała21.
Co potrza?
600 ml śmiytōnki (30 abo 36 %)
8-10 łeżek zmiksowanych edberōw/pozimek/truskawek
4 łeżki pudecukru
4 łeżeczek żelantyny
troszka wody
Śmiytōnka ubijcie- pod kōniec wciepcie22 tam tyż pudecuker. Woda uwołrzcie23 w jakim małym gorczku, a jak zawre24, to jōm wyłōnczcie, wciepcie tam żelantyna i fajnie rozmiyszejcie. Żeby niy bōło to take gorke, to wmiyszejcie do tyj żelantyny trocha zmiksowanych pozimek i całojść pomiyszejcie ze śmiytōnkōm. Dejcie reszta truskawek, wymiyszejcie, przełōżcie do azjetkōw25, niech stynżeje. Na wiyrch mogecie dać połra edberōw abo ôblołć26 to zōłzōm27 ze zmiksowanych. Smacznego 🙂
1różnych
2uroczystościach
3pełno
4było; ō- samogłoska w wymowie między o i u
5rodzajów
6niektórych
7cytrynowa
8dużo
9którzy
10powiedzieli
11powiedział
12w okolicach
13mówili
14nazwa
15ô= ło
16przepisie
17rozmawiałem
18która
19przygotowywała
20trików
21przekazała
22wrzućcie
23ugotujcie
24zagotuje się
25salaterek
26oblać
27sosem

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Himalaja
Himalaja je hórski rjećaz w južnej Aziji, w kotrymž so najwyše hory swěta namakaja.
Rozpřestrěwa so na dołhoće wot něhdźe 3.000 kilometrow mjez Afghanistanom a Burmu a twori hač do 350 kilometrow šěroku geografisku barjeru mjez indiskim subkontinentom w juhu a Tibetskej wysočinu w sewjeru. W Himalaji steja dźesać wot cyłkownje štyrnaće wosomtysačnikow, mjez nimi Mount Everest (8.848 m), najwyša hora na swěće.
Jako zapadny kónc Himalaje płaći Khyberski přesmyk njedaloko afghanisko-pakistanskeje hranicy. W sewjernej Pakistanje namaka so Karakorum, kotryž je druhi najwyši dźěl Himalaje z druhej najwyšej horu swěta, K2. Dale běži Himalaja přez sewjernu Indisku, Nepal, Tibet, Bhutan a sewjernu Burmu.
Mjeno Himalaja pochadźa ze Sanskrita a wobsteji ze słowow hima (sněh) a alaja (městno, bydlenje).
Himalaja je sfałdowane horiny, kotrež nastachu přez koliziju Indiskeje platy z Euraziskej před něhdźe 40–50 milionami lět.


text:
Pyrenejska połkupa
Pyrenejska połkupa (tež Iberiska połkupa)[1] je wulka połkupa na juhozapadźe Europy, najzapadniša z třoch wulkich juhoeuropskich połkupow – Pyrenejskeje, Apenninskeje a Balkanskeje. Ma přestrjeń wot něhdźe 580.000 km² a je tuž po Skandinawiskej połkupje druha najwjetša połkupa Europy.
Pyrenejska połkupa mjezuje na wuchodźe ze Srjedźnym morjom a na zapadźe z Atlantiskim oceanom. Z Europu je wona na sewjerowuchodźe zwjazana, hdźež tworja Pyreneje jeju hranicu. Na juhu Pyrenejskeje połkupy leži Gibraltarski přeliw, kotryž wotdźěluje Europu wot Afriki. Najwažniše rěki su Tajo, Duero a Ebro.
Na Pyrenejskej połkupje leža Španiska, Portugalska, Andorra, mały dźěl Francoskeje a tež Gibraltar, kotryž je zamórski teritorij Zjednoćeneho kralestwa.
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text:
GALA WRĘCZENIA ZŁOTYCH PASZPORTŌW GŌRNOŚLŌNSKICH W STAROCHORZOWSKIM DOMU KULTURY
13 października w Starochorzowskim Domu Kultury odbył się II Tref Ślōnski, którego organizatorem był Europoseł Marek PLURA. Podczas uroczystego spotkania polityk wręczył kilkanaście Złotych Paszportów Górnośląskich i jeden Oberschlesische Pass wszystkim tym, którzy promują ślōnskŏ gŏdka. W tym gronie znaleźli się literaci, muzycy, a także działacze śląskich organizacji regionalistycznych. Prof. Jolanta TAMBOR, Rafał ADAMUS, prof. Zbigniew KADŁUBEK, Helena LEŚNIOWSKA, Marcin MELON, Józef PORWOŁ, Marcel RÓŻANKA, Bronisław WĄTROBA, Andrzej ZENKER, a także nasz kolega ze Ślōnskij Ferajny –Peter LANGER to tegoroczni laureaci.
Europoseł Marek PLURA wręczył wyróżnienia, ale i sam znalazł się w gronie nagrodzonych. Od Bronisława WĄTROBY – wiceprezesa rudzkiego Koła Związku Górnośląskiego –otrzymał odznakę „Przociel ślōnskij gŏdki.”
W części artystycznej wystąpił zespół „Oberschlesien”. Kapela Marcela RÓŻANKI dała prawdziwe show. Power był taki, że ściany Starochorzowskiego Centrum Kultury drżały. Chyba takiej mocy jeszcze nie widziały i nie słyszały J Na koncert przyjechała Anna WARCHOŁ z Warszawy. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że Pani Anna – fanka zespołu „Oberschlesien” skończyła parę dni wcześniej … 90 lat !
Piątkowe spotkanie rozpoczął Europoseł Marek PLURA „ - 10 lŏt tymu zostŏłech wybrany posłem na Sejm RP. Je to taki mōj jubileusz. Starŏm się jak poradza służyć ślōnskij gŏdce a identyfikacyji, Ślōnskowi a nŏm – Ślōnzŏkom.”
Grzegorz FRANKI – prezes Związku Górnośląskiego, asystent Europosła Marka PLURY od początku jego działalności politycznej przypomniał: „ - Jak pamiyntŏm to bydzie 21 października 2007 roku. Wtedy to Marek Plura zostŏł po rŏz piyrszy posłym. Potym bōła reelekcja w 2011 roku. W roku 2014 zostŏł wybrany do Europarlamentu. Pamiyntŏm, że na ulotce ze tych piyrszych, zwycięskich wyborów napisŏłeś ȏ sobie „Jestem Ślōnzŏkiem.” Poseł musi se wybrać komisjo. Marek se wybrŏł dwie – Komisję Polityki Społecznej, bo jeszcze jako ȏsoba prywatnŏ działŏł na rzecz osób niepełnosprawnych, a drugo to była Komisja Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Ślōnskŏ gŏdka jako jynzyk regionalny, to się nie udało, nale my sōm tak krok po kroku corŏz bliżyj, a trzeba przypomnieć, że gŏdka jest na Ślōnsku corŏz bardzij dowartościowanŏ. Takie działania bōły już podejmowane w XIX wieku. Tu niedaleko je ulica Antoniego Stabika – farorz z pobliskich Michałkowic, a ȏn w połowie XIX wieku starŏł sie stworzyć ślōnski alfabet. Jemu to się niy udało, bo w pewnym momencie życia stracił wzrok, nale idzie pedzieć, że to był prekursor naszego jynzyka w tym znaczyniu, że starŏł sie stworzyć jego zapis. Potym byli nastympni – Ondra Łysohorski. Nale taki renesans miŏł miejsce na początku XXI wieku. Tu miyndzy innymi w Chorzowie powstało Towarzystwa Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy Pro Loquela Silesiana, kerego założycielem był Rafał ADAMUS. Piyrszy prezes tego stowarzyszenia, na Ślōnsku Ôpolskim powstało stowarzyszenie założone przez Mirka SYNIAWĘ. Tyn tref je poświyncony ślōnskij gŏdce, bo to je coś co nŏs łōnczy Do mie bōł taki przełomowy moment, dużo ludzi go bydzie pamiyntało – 30 czyrwca 2008 roku w Sali Sejmu Ślōnskigo bōła piyrszŏ, wielkŏ konferencjŏ „Ślōnskŏ gŏdka – jeszcze gwara czy już jynzyk” . Patronowała temu przedsięwzięciu nasza przyjaciółka – Krystyna Bochenek, wówczas wicemarszałek senatu, bōła prof. Jolanta TAMBOR. Myśla, że to bōł taki moment przełomowy - ta gŏdka ślōnskŏ dostała dobrego luftu.”
Marek PLURA wyjaśnił skąd wziął się pomysł wręczenia Złotych Paszportōw Gōrnoślōnskich. „To je prŏwda. Tak tyż stało sie zy mnōm. Wiecie jak to je – czasami coś czujesz, wiysz, że to je blisko, przychodzi tyn moment, że wiysz, że musisz to robić. To się stało moim sposobem na życie. Dziś bych chciał napoczōńć podziynkowania tym, kerzy pomogali a dać jym Złote Paszporty Górnoślōnskie. Pokŏzać, że to je dobro droga, że muszymy dbać o nasza ślōnskość, ȏ tyn nasz ślōnski świat. Czamu górnoślōnski paszport? Dziynki inicjatorce – Pani Ani Musioł wydali my już ponad 3 tys. takich górnoślōnskich paszportów. Paszport to je dowōd tożsamości, to je dowōd naszyj górnoślōnskij tożsamości. Kto chce może zgłosić się na Facebooku a na pewno go dostanie. Nale niykerych mŏmy szczególnie we zocy, a nimi się chcymy chwŏlić przed inszymi.”
Pierwszy Złoty Paszport Gōrnoślōnski trafił do prof. Jolanty TAMBOR, która jest Przewodniczącą Zespołu Kodyfikacyjnego Ślōnskij Gŏdki. Powstał on po konferencji w Sali Sejmu Śląskiego w 2008 roku. „ - Nie jestem przyzwyczajona żeby na co dzień mówić po Śląsku – powiedziała prof. Jolanta TAMBOR - Jestem polonistką i zajmuję się przede wszystkim tym żeby w świecie krzewić język polski, ale moją prawdziwą, wielką miłością naukową, bo jestem Ślązaczką od pokoleń, stała się śląszczyzna, język śląski. Bardzo się cieszę, że udaje mi się w tym dziele działać. Mamy coraz większa liczbę studentów, którzy chcą się zajmować się śląskim. Bardzo się z tego cieszę. Bardzo dziękuję za to cudne wyróżnienie. Jest to coś co będzie na środku mojej ściany wisiało na zawsze.”
Grzegorz FRANKI przedstawił kolejnego nagrodzonego „ - Tu niedaleko, na ul. 17-go Sierpnia mŏ swoja siedziba stowarzyszenie Pro Loquela Silesiana, kere promuje naszŏ ślōnskŏ gŏdka, wydaje ksiōnżki, dociyro do bajtli, do młodzieży. Jej piyrszy prezes to Rafał Adamus.” „ - Jeżech zaskoczony a to tak fest – powiedział Rafał ADAMUS - My sōm w Chorzowie, jak się wjyżdzŏ do Chorzowa to sōm takie tabule, na nich pisze „My sōm Wŏs rŏd” jŏ tyż mŏm rŏd, że mŏm tyn Złoty Paszport Gōrnoślōnski, nale jeżech tyż rŏd, że przajecie tyj ślōnskij gŏdce a przyszliście tu skuli tego. Trzy miesiōnce tymu byłech we Warszawie. Jŏ tam niy dostŏł żŏdnyj nagrody, nale żech był jednōm ze dwōch osōb, kero nagroda ȏdbierała – nagroda była przyznano firmie Hochland za werbung, kero my im pomŏgali zrobić po ślōnsku. Jŏ tam tyż wtedy wylŏz, tam było ludzi wiyncyj niż dzisiej, a jŏ jym pedzioł pora rzeczy po ślōnsku, ȏ Ślōnsku. Jak posłuchali co żech jym pedzioł to bōli lekko zdziwione a mŏm nadzieja, że takich werbungów z takim kaleczōncym ślōnskim niy bydzie. Fest Ci dziynkuja za to wyróżnieniynie, bo naprŏwdy chyciło mie to za serce. Życza żebyś tyla do Ślōnska zrobił co do tyj pory.” Europoseł Marek PLURA powiedział „ - Pamiyntŏm Rafała zy biŏłōm kartkōm, kaj je napisane „Niy ma gańba gŏdać po ślōnsku.”
Grzegorz FRANKI przedstawił kolejnego laureata „ - Gŏdŏ po ślōnsku, pisze po ślōnsku, myśli po ślōnsku. Prof. Zbigniew KADŁUBEK. „ - Jŏ żech bōł wczoraj we Warszawie, a tyż żech gŏdŏł, nale chca pedzieć, że to nie je już egzotyka – gŏdŏmy we Warszawie, gŏdŏmy kaś, gŏdŏmy na Ślōnsku. Ludzie we Polsce zaczyli się oswajać, że je takie miejsce w Polsce – Gōrny Ślōnsk – tam gŏdajōm takim swoim jynzykiem, a to że tyn jynzyk jeszcze je instytucjonalnie, prawnie niewidziany to ȏ to bydymy się starać. Ô to tyż sie starŏ Pan Europoseł, Pan prezes, jŏ tyż sie starŏm. To tyż je ważne żeby my nie bōli uwiynziyni we tyj naszyj, fajnyj tradycyji, bo to co robiymy ze ślōnskōm gŏdkōm to je awangarda, to je krok do przodku, a niy do zadku. My się niy cofŏmy we tradycji. Bardzo dziynkuja, jeżech wzruszony. Nisko się kłaniŏm tyj ślōnskij gŏdce, kero je takim tajemniczym czymś co nŏs jednoczy.”
Kolejnym nagrodzonym został Prezes Demokratycznej Unii Regionalistów Śląskich – Józef PORWOŁ, który powiedział: „ - Dziynkuja za to wyróżnienie. Ôno je dlŏ wszyjskich ze DURŚ. Nasze stowarzyszenie robi wszyjsko żeby ślōnskŏ gŏdka na Ślōnsku bōła we szkołach, a to je nŏjważniyjsze. Starŏmy sie uczyć rechtorōw, nale tyż bajtli. We czwartych klasach w Rybniku, Jankowicach, Jejkowicach, Mysłowicach gŏdajōm po ślōnsku, uczōm po ślōnsku. We tyj chwili chciołbych podziynkować Markowi, bo Ôn traktuje wszyjskich bez uprzedzeń, niezależnie jak fto myśli.”
Kolejnego laureata Grzegorz FRANKI tak zaanonsował: „ - Ze Rudy Ślōnskij przijechŏł do nŏs ftoś, fto codziynnie pisze co najmnij paro roztomajtych fraszek. Przaje ślōnskij gŏdce, pisze po ślōnsku, myśli po ślōnsku, a je tyż inicjatorem takigo wyróżniyniŏ we Związku Górnośląskim „Przociel ślōnskij gŏdki.”
Bronisław WĄTROBA, bo o nim mowa powiedział: „ - Witŏm Wŏs moi roztomili gorko. Dziynkuja, że to co robia je widoczne. Mŏm na swoim koncie trzi tomiki autorskie, nale niy było by nic jakby niy Europoseł.”
„ - Związek Górnośląski działŏ tyż prynżnie w Piekarach Ślōnskich. Tam je m. in. ȏrganizowany oȏd 5 lot konkurs „Gryfnyj Gŏdki”, co roku wiynkszy. Tyż się wydaje ksiōnżki po ślōnsku, sōm spotkania ȏ Ślōnsku a ȏ ślōnskich sprawach. A wszystko to zasługa Pani Prezes Koła Piekary – Heleny LEŚNIOWSKIEJ. „ - Raduja się tym złotym paszportem, bo jak cłowiek je stōnd - z Gōrnygo Ślōnska a jeszcze takie wyróżniynie dostanie, a dostanie za to, co robi, co rŏd robi, żŏdyn mi niy kŏże, a jŏ chca robić, bo jo je stōnd. Zdarzo mi sie kōnsek pisać. Nale niy ino gŏdŏmy, promujemy szeroko ta naszŏ ślōnskŏ kultura. Czyńściōm tyj naszyj kultury je nasze ślōnskie ȏbleczynie. Kaj ino możymy to jadymy a ȏ tym ȏsprowiŏmy co by wszyjscy wiedzieli jak tu się gŏdało, jak sie mŏ gŏdać, jak sie ȏblykać. Bo przecież chcymy żeby sie ta naszŏ kultura górnoślōnskŏ niy traciła. Dziynkuja za to wyróżniynie, niy spodziywałach sie, dziynkuja, że w takim zacnym gronie moga paszport odebrać.”
Złoty Paszport Gōrnoślōnski odebrał także Andrzej ZENKER, który prowadzi trzy śląskie strony internetowe na Facebooku. Pomagał również zrobić Martinowi Grabowskiemu przygotować ten portal społecznościowy po śląsku.
Kolejny laureat Marcin MELON nie dojechał na uroczystą galę. Natomiast najwięcej owacji zebrał Marcel RÓŻANKA – lider zespołu „Oberschlesien.” Wszystko za sprawą kilkudziesięcioosobowej grupy jego fanów. Marcel powiedział: „ - Jeżech fest, fest szczyśsliwy, a rozczulony, że mogą dostać coś takigo, bo powiym Wŏm szczerze, że za bajtla kiedy różne myśli łaziły mi po gowie bolało mie to traktowanie tyj naszyj ślōnskości, naszyj ślōnskij tożsamości, naszyj gŏdki. Myślołech co trzeba tu zrobić by to wyciōngnōńć na dobry plac. Wpŏdłech na zespół a udało mi się, jeżech szczynśliwy, że zaś wracŏm. Mŏm corŏz wiyncyj dowódów, że ludzie chcōm myśleć, gŏdać po ślōnsku. My wszyjscy tukej sōm tego przikładym, że zaś na nowo to się ȏdradzŏ. Niych to bydzie ku chwale naszyj Ślōnskij Ziymi. To je jedna z nŏjfajniyjszych rzeczy, kero mie spotkała we życiu.
Na zakończenie spotkania Europoseł Marek PLURA zapewnił, że to nie ostatnia gala rozdania Złotych Paszportów Gōrnoślōnskich. Kolejna już za rok. Wszystkim laureatom serdecznie gratulujemy.
Mirella DĄBEK


text:
Argyntyna
Argyntyna (Argentina, Republika Argyntyńsko – República Argentina) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad pouedńowym Atlantykym. Grańičy s Čile na zachodźe, Boliwjům a Paragwajym na půunocy, Brazylijům i Urůgwajym na půunocnym wschodźe. Argyntyna rośći pretynsyje do archipelagu Falklandůw a tajli Antarktydy. Mjano pochodźi uod uaćińskigo argentum (srebro), kerym Indjanery uobdarowali hišpańskych rozbitkůw Juano Díaza de Solís. Argyntyna je čuůnkym uorgańizacyji gospodarčyj Mercosur.
Připisy[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
- ↑ Statystyka argyntyńsko podaje uobšar wroz s Falklandůma (2 780 092 km²) i s terytorjům antarktyčnym (3 618 000 km²)


text:
Budapeszt
Wspůłrzyndne: 47°30' N 19°03' E
Budapeszt (madź.: Budapest, cyg.: Peszta) – mjasto we Madźarach położůne we půłnocnyj tajli kraju, nad Důnajym. Stolica Republiki Madźarskij. Do XIX wjeku trzi uosobne mjasta: Buda a Óbuda na prawym brzygu Dunaju a Peszt – na lewym.
Budapeszt je jydnům s nojważnijszych metrůpoliji Strzodkowyj Ojropy. Wjelgi uostrzodek kulturalny (Biblijoteka Narodowo, liczne muzyja, galeryje, tyjatry, 2 uopery) a naukowy (Akademijo Nauk, ůniwersytet (uod 1635), politechńika (uod 1782), Akademijo Kunsztůw Gryfnych, wjela inkszych uczelni a instytutůw badawczych). Wożny uostrzodek turystyczny (gorůnce zdrzůdła mineralne). Na Wyspje Mołgorzaty znojduje śe wjelgi kůmpleks balnyjologiczny.