text:
Lětuše nazymske schadźowanje na tradicije bohateje Delnjołužiskeje towaršnosće za stawizny a krajnowědu minjenu sobotu we Łukowje (Luckau) steješe hižo po titlu cyle w znamjenju „Digitalneho posrědkowanja stawiznow“.
Łukow (RLc/SN). Nawoda Choćebuskich měšćanskich zběrkow Steffen Krestin je w swojich witanskich słowach na wysoku prioritu pokazał, kotraž z nadawka digitalneho spřistupnjenja wobstatkow zběrkow a resursow wědy wurosće. Wón pak zdobom na to skedźbni, zo mnohe institucije stawizniskeho dźěła hižo nětko pod přemało personalom při runočasnje wulkim mnóstwje nadawkow ćerpja. Tohodla je Krestin w swojim zawodnym stejišću zwěsćił, zo móža wulke potenciale zwjazanja wědy přez syć, kotrež w digitalizaciji tča, jeno z dosahacym personalnym wuhotowanjom wučerpać. Serbskemu institutej je wón při tym w sakskim kaž w braniborskim dźělu Łužicy rólu pućrubarja připokazał, štož je so zdobom w programje schadźowanja wotbłyšćowało.


c: text/html

text: Z Chóśebuza/Cottbus. W Serbskem domje jo až do 20. apryla nowa wustajeńca z wobrazami. „Reja do raja/Tanz ins Paradies“ se jej groni a w njej móžomy se wopóznawaś z tym, co jo Marion Kwicojc z Lipska rědnego mólowała. Chtož jo pśichwatał 25. januara na jeje wótwórjenje, jo měł ned na dwójaki part swóje wjasele a spódobanje. Raz na tych dogromady 20 bildach a grafikach górjejce w klubowni a dołojce w Lodce. A drugi raz na tej muzice, z kótarejuž jo Marion Kwicojc tych něźi 50 gósći z cełeje Dolneje Łužyce rozwajseliła. Toś, wóna njejo jano mólarka, ilustratorka a grafikarka, ale rowno tak dobra spiwarka a muzikarka. Pśi njej słuša woboje gromaźe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Viktoriaska kupa
Viktoriaska kupa (jendźelsce Victoria Island) je kupa w Arktiskim oceanje, kotraž słuša do Kanady. Wona je z přestrjenju wot 217.291 km² dźewjata najwjetša kupa na swěće a druha najwjetša w Kanadźe, ma pak jenož něhdźe 1.900 wobydlerjow a słuša tuž k najmjenje wobsydlenym kónčinam zemje. Wjetša wuchodna połojca słuša k prowincy Nunavut, mjeńši zapadny dźěl k Sewjerozapadnym teritorijam.
Kupa nadeńdźe so před sewjernym přibrjohom kanadiskeje twjerdźe, wot kotrejež ju wuski mórski přeliw dźěli. Na cyłej kupje stej jenož dwě sydlišći, a to Cambridge Bay při južnym pobrjoze z 1500 wobydlerjemi a Ulukhaktok (prjedy Holman, 400 wobydlerjow) na zapadźe kupy.
Kupa je so po britiskej kralowni Viktoriji pomjenowała.


text:
Skond sie wzion karminadel?
Wynokwianie Kadłubka – czyńść 37 .
Karminadel karbinadel, abo kardinedel?
Karminadli już downo niy jodom, bo niy jym miynsa. Ale niy chca bez to pedzieć, że karminadle niy som smaczne. Abo że żodyn już ich niy poradzi dobrze przirychtować. Godo sie na Ślonsku niy yno „karminadle”, ale tyż „karbinadle” abo nawet – kajś żech to słyszoł – „kardinadle”.
Jegły z miysa
Musza pedzieć, że dziwno jest ta nazwa „karminadel” i łod downa ło nij myśla. Bo łod czego mogłaby łona pochodzić? Możno od „carnis”, czyli po łacinie miynso – abo „carne” tyż po hiszpańsku miynso. Ale do tego jeszcze momy „nadel”, czyli z nimieckigo jakoś igła, szpyndlik abo szpica wysokij góry. Forszteluja se to tak z tom nazwom „karminadel“, chocioż możno snokwjom: pjyrszo czyńś wyrazu na pewno pochodzi od miynsa (carnis, carne, carn), a ta drugo łod „nadli“, czyli miynsa posiekanego choby na drobne igły. Z flajszmaszynki – jak mielymy miynso – wylazujom przeca taki choby cinki jegły miynsa.
Łowiynzina abo króliczek?
Miynso uwarzone we zupie dowało sie downij do karminadli i tyż resztki miynsa, kere zostały z warzynio łobiadu bez cały tydziyń. Czasym, ale to już fest downo tymu, do karminadli dowali niy yno miynso łowiynzie, świnina, ale tyż miynso ze królika, bo królików w króliczokach chowało sie moc na Ślonsku i targało sie do nich mlycze i trowa po rantach.
Frikadele i bulety
W Europie w roztomajtych krajach na karminadle godo sie „frikadele” abo tyż „bulety”. Po czesku karminadel nazywo sie „karbanátek“, a po polsku „kotlet mielony“. Karminadle som tyż nazywane klopsami – nazwa od nimieckich „Klops“, kere sie jodało w Prusach Wschodnich (łod „klopfen“ potrzaskanego abo pomletego miynsa).
Hamburgery łod karminadli
Hamburgery to som downiyjsze karminadle. I nic inkszego. Beztoż karminadle som na całym świecie jodane we fastfoodach. Niy ma takigo placu na świecie, kaj niy jodaliby karminadli we żymłach.
Coś wege
Karminadle nojlepsze som z cebulom i uskwarzone na łoleju. Idzie tyż zrobić karminadle wegetariańskie. Możno karminadle wegetariańskie lepij mianować falefelami (karminadle z cieciorki). Nazwa „falafel“ je arabsko abo hebrajsko i znaczy bezma „pieprz“. Taki karminadel-falafel dobrze smakuje ze sosym tahini (z masła sezamowego) abo yno z gymizami: modrom kapustom, cebulom i szałotym. A Wy jycie karminadle z miynsa, czy te ze cieciorki – egal – winszuja wom: smacznego!
Prof. Uś dr hab. Zbigniew Kadłubek – rezkiruje Katedrom Literatury Porównawczyj. Je filologiym klasycznym, eseistom i tłumaczym. Pisze tyż po naszymu, dejmy na to „Listy z Rzymu” abo „Promytyojs przibity”.


text:
Čaporowe wiki su mjeztym přewšo woblubowana tradicija
Mortkow (aha/SN). Njedźelu kaž tež sobotu běštej wulkej parkowanišći za Mortkowskej Jakubec twjerdźiznu wot ranja hač do wječora zaparkowanej. Awtowe čisła přeradźichu, zo běchu ludźo ze Sakskeje a Braniborskeje, ale tež ze zdalenišich zwjazkowych krajow přijěli. Mjeztym štwórty raz je zarjadowanska agentura z Drježdźan pod nawodom Yvonny Schwarz na njewšědnym wulětnišću a zarjadowanišću antikne a čaporowe wiki za zběrarjow a měnjerjow čapora wuhotowała. Wosebita srjedźowěkowska atmosfera njeposrědnje wokoło Mortkowskeje twjerdźizny zběrarjow stajnje zaso přiwabja. Tónkróć bě to wjace hač cyłkownje 4 500 ludźi, z toho hižo sobotu něhdźe 2 000.


text:
Juże nostympny roz sbajslowany uostoł tref, na kerym trefili sie ludzie, co dziołajům, pomogajům a chcům pomiyniać tyn świot. Idzie pedzieć lokalne bohatyry społyczności. Werci sie posuchać choć niýkerych s nich, coby czosym pomiynić swoje życie na lepsze.
Lokalne bohatyry to wydarzyniý bajslowane bez Marszałkowski Urzynd Ślůnskigo Wojywůdztwa ai Muzeum Ślůnskie we Katowicach. Je to ôkazjo, coby trefili sie ludzie, kerzi we swojich społycznościach cosik robiům a dziołajům. A jako tublikowali Wojciech Saługa - Marszołek ślůnskigo wojywůdztwa - nojwiynszko siýła a skarb danego regiůnu to sům gynau take ludzie.
Beztuż werci sie choć czosym posuchać a zobejrzeć na historyjo inkszych, kerzi spůminajům, co niý roz je ciynżko i niý roz je pod gůrka, nale kej sie czowiek niý poddo, to dopłynie do brzegu, jak padali Artur Szaflik.
Ekstra byzuchantym latośnyj edycje tego fajeru bůł Jerzy Owsiak, kery motywowoł do dziołanio niý ýno lokalnie. Przi tymu spůminoł, co tako robota moge dować na prowda hołda satysfakcje. I gynau do ludzi, kerzi robiům, dziołajům, a chcům pomiyniać tyn świot na lepsze Jurek sam przijechoł.
Na binie zoboczylimy tyż zespůł Trio, kerzi niý ýno przedstowili gynialno muzyka, nale przi tymu spůmnieli, co lecyj a lepij działo sie z kimś jak samymu.
Jednako cwekym cołkij imprezy bůło tyż wyrůżniyniý niýkerych, co tyla dobrego robiům. Jak kożdego roka, ze mocki ludzi, kerzi dziołali dlo społyczności, wybrani uostali Lokalne Bohatyry, kerym bajslyrze a niý ýno, chcům w tyn sposůb podziynkować za cołko jejich robota.


text:
Skond sie wziyna rajza
Wynokwianie Kadłubka – czyńść 47
Fto ni ma rod trocha porajzować? Goethe padoł, że fto rajzyje, to tak choby poszoł do szkoły, a rechtorym w rajzowaniu jest śwjat. Rajzujymy skuli poru rzeczy: bo chcymy trocha dychnońć i zoboczyć inksze chmury i katedry, bo muszyny rajzować zawodowo, bo muszyny rajzować, żeby poznować inksze kultury i uczyć sie tolerancji, bo muszyny rajzować, jak chcemy kajś pojechać na pielgrzimka, bo muszymy rajzować, żeby zarobiać piniondze abo zdobywać wjedza. Rajzowaniu towarzyszy czasym rajzyfiber. Ale rajzyfiber to już jest trocha coś takigo, choby rajza.
Kożdo rajza jest inkszo.
Niy zawsze rajza wyglondo tak, ja se to zaplanujymy. Beztoż rajza to ni ma nic inkszego jak niyznano przigoda. Śląskie słowo „rajza” po prowdzie pochodzi od niymieckigo „die Reise”, ale te nimieckie słowo mo zwionzek (i łod niego pochodzi) z wyngerskim słowym „rīsan” (wyruszać kajś, ruszyć sie z miejsca, kaj sie mjyszko).
Kaj lubjymy rajzować.
Do ciepłych krajow, kaj rosnom palmy wjynksze niż na katowickim rynku abo we palmiarni w Gliwicach. Chocioż łostatnio wiela ludzi rajzuje na Islandio abo do Norwegii, kaj ni ma za ciepło (trzeba do kofra spakować mantel), ale idzie zoboczyć gryfne landszafty. Coroz wjyncyj ludzi rajzyje. Bo som ciekawi, jak wyglondo ziymia, co tam kajś daleko robjom ludzie, w co wjerzom i co jedzom. Ze Ślonska rajzowało sie downij za robotom. Żodno gańba. Do Westfalii, do Zagłymbjo Ruhry – abo jeszcze kajś dalij, kaj były gruby abo huty. Dzisioj już to tak niy wyglondo. Ślonzoki, jak kożde ludzie, rajzujom, kaj sie yno do.
Rajzujymy do szpasu.
I żeby zoboczyć Floryncja abo Rzym. Abo żeby wlyź do jakigoś muzyjum w Nowym Jorku i zoboczyć na własne łoczy łobroz, kery znomy yno z Internetu. Abo jadymy flugzojgym na Sycylia, żeby połazić po plaży i sie trocha poopolać i potoplać w ciepłym morzu.
Warto rajzować po Ślonsku.
Ale tyż musza pedzieć, że warto rajzować po Ślonsku. Bo niy znomy tych zomkow na Dolnym Ślonsku i niy znomy ich historii. To som małe rajzy, ale tyż dużo dowajom. Som tyż tacy, co rajzujom bez wyłażynio z chałpy: czytajom ksionżki i to tyż som ciekawe rajzy. Kożdo kartka jest jak jakeś inksze miejsce i niyznane miasto. Czytelniki rajzujom fest, trza to pedzieć. Kożdo ksionżka to jest rajza. Nikerzi nojbardzij lubiom rajzować po górach. Łażom po skałach i tam szukajom ciszy, przigody i samotności. Niy dziwuja sie im, bo larma na świecie jest trocha za dużo. Momy blisko choby Ślonske Beskidy. Tyż tam idzie ciekawje porajzować. I do sie tam pojechać cugym Kolei Ślonskich. To jest dość blisko – a cołkim inkszy śwjat. Jożech kedyś lubioł rajzować po Neapolu, bo to jest fest stare miasto, kere budowali jeszcze Greki. Idzie popatrzeć na Wezuwiusza, kery wyglondo jak srogo hołda. I czułżech sie tam jak w doma. Ale Neapol sie zmjynił. Nie chca pedzieć, że odradzom tako neapolitańsko rajza, ale trza dać pozór, bo jest tam terozki pełno chacharów. No i kożdy, fto lubi pizza, bydzie sie czuł w Neapolu bardzo dobrze. To jest tako rajza dlo podniebjynio.
Niy lynkejcie sie żodnyj rajzy.
Z kożdyj rajzy czowjek wraco inkszy. Inacy myśli i inacy patrzi na śwjat. Niy czeba zoboczyć słonia w Afryce, żeby przeżyć cydowno rajza. Cołke nasze życie to jest niyzwykło rajza. Ciekawo. Czasym niybezpieczno. Czasym tyż fest szczyńśliwo. Ni ma wjynkszyj rajzy niż ludzki życie.


text:
Dyskusyjo używacza:83.17.148.10
Dźynkujymy za Twoje sprowjyńa we Wikipedyji. Pojakymu śe ńy zaregistrujesz? Trwo to gynał pora sekůndůw a je ńymożebńy půmocne – bydźesz tedy mjoł dostymp do kupy inkszych funkcyjůw. Trza jyno naćisnůnć knefel logowańy/tworzyńy kůnta na wjyrchu. Kejbyś mjoł jake problymy lebo pytańa, skůntaktuj śe ze jakim admińistratorym lebo dej zapytańy sam. Pozdrowjyńa, Timpul godka 14:05, 26 wře 2008 (UTC)
To je zajta dyskusyje anōnimowego używŏcza – takigo, co niy mŏ jeszcze swojigo kōnta abo niy chce go terŏz używać. Żeby go idyntyfikować, używōmy adresōw IP. Ale adresa IP może być używanŏ ôd wielu używŏczōw. Jeźli je żeś anōnimowy używŏcz i uwŏżŏsz, iże wkludzōne sam kōmyntŏrze niy sōm do Ciebie, to stwōrz kōnto abo wloguj sie, żeby żŏdyn Cie niy mylōł z inkszymi anōnimowymi używŏczami.


text:
Wokrjes Teltow-Fleming
Wokrjes Teltow-Fleming (němsce Landkreis Teltow-Fläming) je braniborski krajny wokrjes južnje Berlina, kiž wobsteji wot 6. decembra 1993 a ma něhdźe 160.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 2.104 km². Sydło krajnoradneho zarjada je Łukowc.
GeografijaWobdźěłać
Wokrjes Teltow-Fleming mjezuje z Berlinom na sewjeru, na wuchodźe z wokrjesom Dubja-Błóta, na juhu z wokrjesom Łobjo-Halštrow, na juhozapadźe ze saksko-anhaltskim wokrjesom Wittenberg a na zapadźe z wokrjesom Podstupim-Srjedźna marka.


text:
Dźewjaty zwjazk Zhromadźenych spisow Mata Kosyka wušoł
Dwě lěće po tym zo bě před 65 lětami prěnja powójnska knižka dźěłow Mata Kosyka wušła, pisaštaj Józef Frencl a Marja Rječkojc w zawodnych słowach druheje knižki, zo podawataj nam „prěnje pokazki z dźěła do našich dnjow najwjetšeho basnika Delnjeje Łužicy“. Wudawarjej dodaštaj: „Njemóžemy pak so spokojić z tutej 70 stron wopřijacej zběrku.“ Ani ze 111 stronami druheje Kosykoweje knižki.
Lětsa nětkole dźewjaty zwjazk „spisow“ Mata Kosyka wšej serbskej zjawnosći předleži.
Jako serbski wyši šuler dóstach lěta 1955 w nakładnistwje Volk und Wissen wudaty spis „Serbska swajźba w Błotach“ a „Pśerada markgroby Gera“ do ruki, dźensa je to za mnje knižna drohoćinka. Lětsa móžu k wudatym spisam Kosyka 272 stronski 9. zwjazk jeho zhromadźenych spisow přistajić. Same přirunowanje wobeju edicijow wjele wo tym wupraja, na kajke spomóžne wuwiće wudawanja serbskich knihow zhladujemy – dźakowano před 55 lětami załoženemu serbskemu Ludowemu nakładnistwu Domowina.


text:
PLANETARIUM
choreografia i projekt plastyczny:
Agnieszka Glińska
muzyka:
Stanisław Słowiński
PLANETARIUM
choreography and art project: Agnieszka Glińska
music: Stanisław Słowiński
dancers: Katarzyna Walendowska -Gosek, Agata Kamykowska, Anna Turzańska, Joanna Czarnecka, Sandra Zybała, Piotr Słodkowicz
bodypainting: Monika Dworakowska, Eliza Łoboda, Anna Seręga, Agnieszka Glińska
video: Szymon Kamykowski
editing: Krzysztof Kalisz, Szymon Kamykowski, Agnieszka Glińska
The film was made thanks to the support of the COVID-19 Countermeasure Fund / CULTURE SUPPORT FUND s
see the movie Planetarium >>


text:
Jeszcze przed piyrszom wojnom, jak moja starka była modom dziołchom, to te wrożyni na Andrzeja było fest we modzie. Dziołszyska niy poradziły sie doczekać, aż przidzie podzim a śnim Andrzejowe świynto, bo kożdo myślała se tak: yny roz we roku my, dziołchy, momy ta prziwilijo, coby se powrożyć, jaki bydzie tyn nasz prziszły! To nic, że farorz ze ambony na taki rzeczy przezywo, przeca mu wszyskigo godać nie muszymy… Dziołchy zbiyrały się każdego roku we inkszej chałpie. Tam se pojadły kołocza, napiły leśnego tyju ze miodym, pośpiywały nasze pieśniczki, a jak pizło dziesiyńć zaczyny sie wrożby. Ciepało sie strzewikami ku dźwiyrzom, ale jak sie strzewik łobrocił nazod, to ta istno musiała czekać na wydoj jeszcze cołki rok abo i wiyncy. Ze wosku loły se frelki roztomańte ulepki, a potym zgadywały, co tyż by to miało znaczyć. Stykło yno ciyń ciepnońć na ściana, a zaroz wszystek było jasne, chociaż niy do końca, bo do przikladu: jedne kamratki w nim widziały starego dziada, a drugi – karlusa na koniu, a ta co wosk loła mogła se wybrać to, co i nojlepszy pasowało! Potym dziołchy rozchodziły sie po dwie - trzi do chałpow, bo sie boły, że im synczyska, co nabzdurzom po drodze, bo też te gizdy rade kamratkom na sprzyk robili!
Jedna starczyno kamratka we Andrzeja ło połnocy podziwała sie do zdrzadła i łoboczyła tam strasznego chopa. Wydała sie za gryfczoka, ale bez wojna mu gymba poparzyło i tak się ta wrożba spełniła.
Te najłopoważniyjsze frelki (tyn roz już same) mogły se iść jeszcze wele północy na szczypy do somsiada. Jak sie im rano udało śnich słożył cołki kulok, to do roku sie wydowały! Jednako mało kero dziołcha sie opowożyła iść trzyńś płotym, potym jak jednej bogatej, starej freli, co broczow ni miała, pokozoł sie dioboł. Dziołcha tak sie wylynkała, że łod tego przestrachu za pora dni umrziła! Niy pomogło tłumaczyni, że i jedne synczysko ze wsi zrobiło na bzdury, bo mu cosikej roz łodpedziała!
Tak to czasym przi graczkach mogom być i płaczki!
Jeszcze przed piyrszom wojnom, jak moja starka była modom dziołchom, to te wrożyni na Andrzeja było fest we modzie. Dziołszyska niy poradziły sie doczekać, aż przidzie podzim a śnim Andrzejowe świynto, bo kożdo myślała se tak: yny roz we roku my, dziołchy, momy ta prziwilijo, coby se powrożyć, jaki bydzie tyn nasz prziszły! To nic, że farorz ze ambony na taki rzeczy przezywo, przeca mu wszyskigo godać nie muszymy… Dziołchy zbiyrały się każdego roku we inkszej chałpie. Tam se pojadły kołocza, napiły leśnego tyju ze miodym, pośpiywały nasze pieśniczki, a jak pizło dziesiyńć zaczyny sie wrożby. Ciepało sie strzewikami ku dźwiyrzom, ale jak sie strzewik łobrocił nazod, to ta istno musiała czekać na wydoj jeszcze cołki rok abo i wiyncy. Ze wosku loły se frelki roztomańte ulepki, a potym zgadywały, co tyż by to miało znaczyć. Stykło yno ciyń ciepnońć na ściana, a zaroz wszystek było jasne, chociaż niy do końca, bo do przikladu: jedne kamratki w nim widziały starego dziada, a drugi – karlusa na koniu, a ta co wosk loła mogła se wybrać to, co i nojlepszy pasowało! Potym dziołchy rozchodziły sie po dwie - trzi do chałpow, bo sie boły, że im synczyska, co nabzdurzom po drodze, bo też te gizdy rade kamratkom na sprzyk robili!


text:
Tajo
Tajo (špański, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugiziski, [ˈtɛʒʊ]) jo z dłujkosću wót 1.007 kilometrow nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy a běžy pśez Špańsku a Portugalsku. W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Tagus.
Rěcyna rěki wobśimjejo 80.600 km², wót togo słuša 55.810 km² k špańskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cełkownje jo na tej pśestrěni něźi 9,5 mio. luźi žywe.
Tajo wužrědli se we wusokosći wót pśisamem 1600 m w górinach Sierra de Albarracín wósrjejź Špańskeje. Běžy pótom do pódwjacornego směra pó Iberiskej połkupje pśez špańske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž teke pśez portugalske město Santarém. Skóńcnje se blisko Lissabona do Atlantiskego oceana wulewa.
Nejwětšy móst pśez Tajo jo Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kótaryž jo z cełkowneju dłujkosću wót 17,2 km nejdlejšy móst w cełej Europje. K nejstaršym mostam pśez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjejźowěkowy Puente de San Martín w Toledo.


text:
Golym
Golym (hebr. גולם) to je podug żydowskij tradycyje istota ulepjono s gliny na ksztołt czowjeka, nale pozbawjono duszy, skiż tego co ńy bůła stworzůno uod Boga yno uod czowjeka. Pjyrsze uopisy tworzyńo golymůw uod ludźi sům we Talmudźe. Nojbarzi znůmo je historyjo uo golymje, kerygo mjoł stworzić rabin Jehuda Löw ben Bezalel ze Pragi. Golym tyn mjoł uochrańać prasko djaspora żydowsko uod atakůw, kere we XVI stoleću bůły na ńich czyńůne skiż posůndzańo jejich uo bezbożne praktyki a zajmowańy śe uokultyzmym. Podug legyndy, golym zbuntowoł śe a zaczůn zabijać tyż tych kerym mjoł słůżyć, bez cůż rabin Jehuda wyćůngnůł mu s gymby pergamin s naszkryflanymi na ńim buchsztabůma kere dowoły mu żywobyće a wymazoł pjyrszo, skiż tygo golym stoł śe nazod yno posůngym. Powjarka podowo, co strzaskany golym je skryty na gůrze synagogi we Pradze.


text:
Radiska
Radiska (Raphanus sativus)- gatůnek źelin uobejmujůncy mocka uodmjan. Nojprawdopodobńi prziloz ku nům s wybrzży Morza Strzudźymnygo abo pouedńa Azyje. We Polsce wystympuje kej roślina uprawno.
Egipcyjůny a Greki przipisywali ji właśćiwośći lyczńicze, iże poprawjo trawjyńy a myślyńy. Půglůndy te trwajům we ojropejskij medycyńy ludowyj do dziśej. Radiska zawjyro fůl witaminůw a jeji leko pjekůncy smak nadowajům uolejki eteryczne.
100 g Radiski zawjyro: 1 g bjołka, 2,8 g wůnglowodanůw, 1 g błońńika, 0,04 mg witaminy B1, 0,02 mg witaminy B2, 0,2 mg witaminy PP, 0,1 mg witaminy B6, 25 mg witaminy C, 24 mikrogramy kwasu foljowygo, 240 mg potasu, 59 mg sodu, 44 mg wapńo, 27 mg fosforu, 11 mg magnyzu, 1,9 mg żelaza a 0,1 mg cynku.


text:
Pyreneje
Pyreneje (špański Pirineos, francojski Pyrénées, baskiski Pirinioak a katalański Pirineus) su něźi 430 km dłujka smuga górow w krotkowjacornej Europje, kenž se wupśestrěwaju mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Srjejźnym mórjom na pódzajtšu a wótgranicuju Pyrenejsku połkupu z wóstatneje Europy. Na grjebjenju Pyrenejow běžy statna granica mjaz Špańskeju a Francojskeju; wósrjejź górinow namaka se wušej togo małostat Andorra.
Nejwušy dypk Pyrenejow jo Pico de Aneto (3.404 m) pśisamem dokładnje w srjejźišću górskego rjećaza, něźi 170 kilometrow dłujkowjacornje Barcelony.


text:
Ty maš wotpohlad w Lipsku abo Drježdźanach studować a njewěš tak prawje hdźe móžeš bydlić – tu mamy dwaj namjetaj za tebje!
W Drježdźanach a tež w Lipsku móžeš w internaće tamnišeho studentskeho skutka bydlić a to cyle mjez Serbami. Maš tam potajkim móžnosć na serbskej etaži bydlić a serbske studentske žiwjenje dožiwić a sobu wuhotować.
Jeli maš zajim na stwičce na serbskej etaži w Drježdźanach abo Lipsku, so tak zahe kaž móžno na tamnišich studentow wobroć a jich wo tym informuj. Woni ći potom při dalšich prašenjach pomhaja. Abo skontaktuj so direktnje ze zamołwitym/ zamołwitej wotpowědneho studentskeho skutka.
Na koho so wobroćiš?
w Drježdźanach:
bjarnat.krawc@gmail.com
zamołwita ze stron studentskeho skutka: knjeni Tzscherlich
kontakt: karin.tzscherlich@studentenwerk-dresden.de , 0351 / 46 97 609
w Lipsku:
lipsk.sorabija@googlemail.com
zamołwita ze stron studentskeho skutka: knjeni Schäfer
kontakt: schaefer@studentenwerk-leipzig.de , 0341 / 2 30 64 74 4


text:
Swojski buchty
Tyn, kierego bawiła starka w doma zawdy zno smak prawdziwych buchtów. Som jeszcze buchty, kiere sie pamiynto z przedszkola. Ale to niy było to samo, co wyrobiane w doma przez stareczka i z wielkigo przonio.
Je prowda tako, że chyba ni ma takigo na świecie, kierymu tyn maszket by niy posmakowoł.
I pasuje go zjeś na słodko posute cimtym i cukrym abo z zołzom borówkowom.
Tak czowieka czasym nojdzie na co inkszego i ni ma to, że ino jak je jesiyń abo zima. Cołki rok prziłazi smak na buchty. Beztóż kiej mocie czas, coby se jich zrobić samymu a niy kupować gotowych, godom jak to sie zawdy jich u mie w doma robiło:
Co nom bydzie potrzeja:
- 1 kg mołki
- 5 dag drożdży
- 3 jajca
- 1,5 szklanki mlyka
- 1/2 kostki masła
- 3 łyżki cukru
- 1/2 krauzy borówek
- puding wanilkowy
- cimt do posucio
Jak to sie robi:
- Masło roztopić w gorczku i dać do ochłodniyńcio, ale coby zaś za zimne niy było. Musi być letni.
- Mlyko troszka podgrzoć ale niy za fest. Drożdże wciepać do tego mlyka, dociepać cukier i pomiyszać tak, coby sie rozpuściły. Kiej mlyko bydzie za gorki to sie Wom zwoży i niy bydzie to dobre.
- Mołka wsuć do miski, wloć ta zajzojera z mlyka, drożdży, masła.
- Nadkryć dekom kuchynnom i czekać trocha aż sie to zacznie ruszać.
- Kajś po 20 min dociepać jajca i wszyjstko dobrze wymiyszać.
- Trzeja miyszać tak kajś ze 30 min tak coby pokozały sie taki bomble z luftym. I znakiym tego, że je dobrze wymiyszane bydzie to że ciasto bydzie sie łodklejać łod rynki i że jak sie na niego naciśnie to łono sie bydzie dźwigać ku wiyrchu.
- Na stolnica wysuć trocha mołki, i poleku łodrywać konski tego ciasta i rozkulać nudelkulom. Wykrować szolkom kółeczka i ukłodać jich na czystyj ściyrce kuchynnyj. To jeszcze fajnie urośnie.
- Wloć woda do gorka, przikryć go pieluchom, przewionzać szpagatym abo gumom. I jak bydzie wreć, to poukłodać ty kluski na wiyrch. Przikryć miskom. I warzić tak z 10 min. Idzie dugnyć patyczkiym coby łobejrzeć czy już som gotowe i czy na patyczku niy łostało ciasto.
- Wyłożyć na talyrz i poloć zołzom z borówek. Kiero sie robi tak, że borówki zaważo sie pospołu z pudingiym i wszysjtko fajnie blynduje.
- Idzie tyż poloć masłym, posuć cukrym i cimtym.


text:
Spektakl
tytuł:
Termopile polskie
teatr:
Teatr Polski we Wrocławiu
utwór:
Termopile polskie
reżyseria:
choreografia:
scenografia:
data premiery:
2014-05-03
Dwa bilety w cenie jednego. Sylwester z Janem Klatą. - "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu 30.12.2014 Dlaczego klęski i głupota przodków niczego nas nie nauczyły? - "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu - aut. Henryka Wach Malicka14.11.2014 Spotkania z malarstwem historycznym - Wykład Jakuba Zarzyckiego w Teatrze Polskim we Wrocławiu29.08.2014 Wszystko było groteską? - "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu - aut. Andrzej Horubała14.05.2014 Byle do piątku - m. in. "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu09.05.2014 Dwie premiery w Teatrze Polskim we Wrocławiu - "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu02.05.2014 Kto nie może rosnąć - musi się umniejszać - "Termopile polskie" - reż. Jan Klata - Teatr Polski we Wrocławiu28.04.2014


text:
Je żeś Ślůnzok? Poradzisz godać, a może niý? Chcesz poszkryflać po naszymu? Abo miarkujesz sie jako cosik pedzieć abo zrobić, a niý mosz sie kogo spytać?
Tukej pogodosz a pouosprawiosz, spytosz a ôdpowiysz, poznosz nowych ludzi, a trefisz kamratůw. Zocnie zaproszůmy kożdego na Šlůnske Forum.
Mosz czosym tak, iże chocioż chciołbyś być miły a przijazny, ludzie majům Cie za gbura abo sorůnia? A mono co chwila wadzisz sie s kimś a niý poradzisz sie dogodać? A jeszcze kedy indzij żyjesz we wiecznyj panice, iże ze niczym sie niý wyrobiosz, bo zowdy mosz za mało czosu? Je jedne lykarstwo na colke Twoje problymy – tryning umiyjyntnosci miynkich.
Termin „kůmunikacjo” ôznaczo łůncznoś, wymiana a uosprowianiý. Przekozaniý kůmunikatu polego na słownym abo bezsłownym przesyłaniu informacyj, a dziynka tymy wpływaniu na miyndzyludzke relacje.
Naszo wystowka moge pojechać we świat dziynki Ciebie.
To juże nostympny wiersz ôd nostympnego czowieka. Zocnie zaproszůmy do czytanio.
Ty żeś je můj Skowrůnek
Dostali my uostatnio wiersz. Autor chcioł być anůnimowy, beztuż przedstowiůmy go bez podszrajbowanio.
Niy mogesz pedzieć
Iże przajesz miyjscu
Jak łoboczysz te jego gryfne rzeczy
Ýno wtedy
Kej zobejrzysz tam stare flaszki
A chasie na placu
I dalij besz mu przoł
Desiderata
Przełaź spokojnie bez larmo a niýciyrpliwoś,
a pamiyntej, jaki pokůj idzie snojś we cichości.
Kej ýno idzie, bez ôdrzekanio siebie,
miyj dobry kůntakt ze wszyskimi.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Sedymy zwězk cełkownego wudawka Spisow Mata Kosyka jo slědny z literarnym twórjenim dolnoserbskego klasikarja, a to z jogo slědneje twóriśelskeje faze wót 1923 do 1937. Basni a fragmenty Kosykoweje awtobiografije wótbłyšćuju, kak jo wiźeł awtor něgajšny Wjerbański swět, tšojenja pó wudrogowanju do Ameriki do kóńca 19. stolěśa a amerikański swět w prědnej połojcy 20. stolěśa, ako jo statkował Kosyk ako farmaŕ a literat w Oklahomje. Rowno tak su Serby a europski swět, žywjenje we Weimarskej republice a cas nacizma tema jogo basnjow. Mato Kosyk pokazujo teke w swójich slědnych poetiskich twórbach nabóžnu mysl a pśiwobrośijo se mócnje filozofiskim rozmyslowanjam.


text:
Spektakl
tytuł:
Romville
teatr:
Teatr Polski w Bydgoszczy
czas trwania:
90 min.
reżyseria:
scenografia:
kostiumy:
obsada:
Beata Bandurska, Maja Brzezińska, Paweł L. Gilewski, Martyna Peszko, Paweł Peterman, Jerzy Pożarowski, Jakub Ulewic
data premiery:
2015-06-06
W błędnym kole stereotypów - "Romville" - reż. Elżbieta Depta - Teatr Polski w Bydgoszczy - aut. Wiktoria Raczyńska11.06.2015 Dziś prawdziwych Cyganów już nie ma? - "Romville" - reż. Elżbieta Depta - Teatr Polski w Bydgoszczy - aut. Anita Nowak10.06.2015 Krótki wykład o inności - "Romville" - reż. Elżbieta Depta - Teatr Polski w Bydgoszczy - aut. Jarosław Jakubowski09.06.2015


text:
Mnohich – nic jenož rěčespytnikow – fascinuje, zo noša Serbja dwě mjenje: němske a serbske. Nimale emblematisce steji za to w swěće slawistiki a sorabistiki mjeno prof. dr. Schustera-Šewca, kotryž je 10. februara 2021, krótko po swojich 94. narodninach, na prawdu Božu wotešoł. Na jeho dźěła storči kóždy, kiž chce so wobšěrnišo ze serbšćinu zaběrać. 2014 ćišćana bibliografija jeho publikacijow mjez 1947 a 2013 wopřijima 511 pozicijow, w minjenych lětach je so hišće horstka nastawkow přidružiła.
Z wědomostnej karjeru drje njeje nichtó ličił, jako narodźi so 8. februara 1927 Šewcecom w Poršicach syn. Nan Ernst bě ćěsla a skałar a dźěłaše po swjatoku hromadźe z mandźelskej Johannu, rodź. Marćinkec, na pólku, zo by swójbu zežiwił. Serbšćina bě w ródnej wsy Hinca Šewca tehdy wobchadna rěč, młodźina pak mjez sobu zwjetša hižo němcowaše. Prěnje šulske lěta Šewca padnychu do časa, jako přewzachu po wšej Němskej nacionalsocialisća móc. W šuli drje bě wučer Erich Krawc šulerjam spočatnje tež do čitanki Kwětki pokuknyć dał, štož pak so bórze zakaza. Serbsce čitać a pisać Šewc w šuli tuž njenawukny. Wo druhim wučerju-kantoru pisa Šewc w swojich dopomnjenkach (Wučerjo prěnich lět, zest. Jurij Wowčer, Budyšin 1984, s. 13–26): »Naš ›serbski‹ kantor powědaše nam za to w hodźinach stawiznow, zo su tak mjenowani ›słowjanscy‹ Serbja dawno hižo Łužicu wopušćili a zo su tu wostali jenož ›Wendojo‹ z někajkej k ničemu wušnej, starej skepsanej rěču, kotruž mamy sej po přikazu wyšnosće a tež w swojim wosobinskim zajimje nanajspěšnišo wotwučić.«


text:
Jutry w Serbskim muzeju
Nimale 1700 turistow, ale tež domoródnych je zaso jutrowny kónc tydźenja wužiło składnosć, sej wobhladać Budyski Serbski muzej, jeho wustajeńcy a debjenje jejkow. Wosebity wjeršk pak bě program sobotu popołdnju w štyrjoch. Před kopaće połnej žurlu wustupištej Marta a Hanka Zahrodnikec z Ćiska hromadźe z maćerju Anett Zahrodnikowej. Serbske stučki na dudach, serbskich husličkach a pišćałce, ale tež krasnje zanjeseny duet “Komu su sněhowki” publikum zahorichu.
Wosebje zajimawe běchu rozłoženja k jutrownym serbskim nałožkam, serbskej drastu a serbskim hudźbnym nastrojam kaž tež situaciji Serbstwa wokoło Wojerec, kotrež wšitcy třo wotměnjejo přewzachu. Hólču drast prezentowaštaj bratr Werner Zahrodnik a přećel Paul Mautz. Připosłucharjo wužichu po tym hišće składnosć k rozmołwje z talentowanej młodej swójbu z Ćiska.


text: 1. nazymnika 1947 wuńdźe w čěskim Varnsdorfje prěnje čisło „wěstnika serbskeje młodźiny we Warnoćicach“ Naš puć. Pozdźišo bu podtitl na „w ČSR“ rozšěrjeny. Nowina wuchadźeše hač do apryla 1949 dwutydźensce resp. měsačnje. Čitarjo běchu hłownje šulerjo Serbskeho gymnazija, wuknjacy powołanskeho, hudźbneho a pedagogiskeho směra, ale tež w namjeznym měsće młodźi serbscy dźěłaćerjo, w domjacnosćach dźěłace žony a dalši Serbja. Prěni zamołwity redaktor bě Ben Budar, jeho zastupnik Měrćin Kašpor. Po wotchadźe wobeju do Łužicy w lěće 1948 bu Horst Šewc zamołwity redaktor, w lěće 1949 potom hišće Pawoł Völkel. Nowina wěnowaše so rozdźělnym temam, předewšěm tež politiskim (tež pod wliwom februarskich podawkow 1948 w ČSR). Wučer Jurij Wuješ wozjewješe swoje basnje, Horst Meltka a Gerat Kašpor wobohaćeštaj nowinu z karikaturami. Titulna strona bu ćišćana, dalše strony pak hektografowane. Wo ćišć a wulki dźěl papjery starachu so Warnočanscy dźěłaćerjo. Rudij Tilich a Jan Bart běštaj zamołwitaj za plany, papjeru a ekspediciju. Nakład wučinješe na 230 eksemplarow, kóžde wudaće płaćeše dwě čěskej krónje.


text:
Seznam poljskih pesnikov
Seznam poljskih pesnikov in pesnic.
A[uredi | uredi kodo]
B[uredi | uredi kodo]
Krzysztof Kamil Baczyński - Stanisław Baliński - Marcin Baran - Stanisław Barańczak - Ryszard Wincenty Berwiński - Miron Białoszewski - Miłosz Biedrzycki (r. 1967, Koper) - August Bielowski - Wojcech Bogusławski (spevoigre) - Tadeusz Borowski - Tadeusz Boy-Żeleński - Andrzej Braun - Jan Brzechwa - Jan Brze̜kowski - Władysław Broniewski - Ernest Bryll
C[uredi | uredi kodo]
Józef Czechowicz - Piotr Czerniawski - Wanda Czubernatowa
D[uredi | uredi kodo]
Jecek Dehnel - Stanisław Ryszard Dobrowolski
E[uredi | uredi kodo]
F[uredi | uredi kodo]
Jerzy Ficowski - Ignacy Fik - Kornel Filipowicz - Darek Foks? - Aleksander Fredro -
G[uredi | uredi kodo]
Tadeusz Gajcy - Konstanty Ildefons Gałczyński - Wiktor Gomulicki - Seweryn Goszczyński - Stanisław Grochowiak - Mariusz Grzebalski - Jacek Gutorow
H[uredi | uredi kodo]
Jerzy Harasymowicz - Julia Hartwig - Zbigniew Herbert - Paweł Huelle
I[uredi | uredi kodo]
Kazimiera Iłłakowiczówna (1892-1983) - Tadeusz Isakowicz-Zaleski - Jarosław Iwaszkiewicz -
J[uredi | uredi kodo]
Klemens Janicki - Jerzy Jarniewicz - Bruno Jasieński - Mieczysław Jastrun - Krzysztof Jaworski - Jerzy Jurandot (r. Jerzy Glejgewicht)
K[uredi | uredi kodo]
Krzysztof Karasek - Franciszek Karpiński - Tymoteusz Karpowicz - Jan Kasprowicz - Julian Kawalec - Marzanna Bogumiła Kielar - Jan Kochanowski - Wespazjan Kochowski - Feliks Konarski ("Ref-Ren")- Halina Konopacka - Maria Konopnicka - Apollo Korzeniowski - Ignacy Krasicki - Zygmunt Krasiński - Ryszard Krynicki - Tadeusz Kubiak - Aleksander Tytus Kulisiewicz - Jalu Kurek - Ewa Kuryluk - Grzegorz Kwiatkowski
L[uredi | uredi kodo]
Antoni Lange - Małgorzata Lebda - Stanisław Jerzy Lec - Jan Lechoń - Teofil Lenartowicz - Bolesław Leśmian - Ewa Lipska -
M[uredi | uredi kodo]
Bronisław Maj - Maciej Melecki - Tadeusz Miciński - Adam Mickiewicz - Czesław Miłosz - Stanisław Młodożeniec - Jan Andrzej Morsztyn -
N[uredi | uredi kodo]
Daniel Naborowski - Julian Ursyn Niemcewicz - Cyprian Kamil Norwid - Bronka Nowicka -
O[uredi | uredi kodo]
Artur Oppman - Władysław Orkan - Bronisława Ostrowska
P[uredi | uredi kodo]
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska - Tadeusz Peiper - Jacek Podsiadło - Wacław Potocki - Bolesław Prus - Kazimierz Przerwa-Tetmajer - Julian Przyboś -
R[uredi | uredi kodo]
Mikołaj Rej - Krystyna Rodowska - Tadeusz Różewicz - Tomasz Różycki - Lucjan Rydel - Jarosław Marek Rymkiewicz -
S[uredi | uredi kodo]
Maciej Kazimierz Sarbiewski - Pawel Sarna - Marcin Sendecki - Mikołaj Sęp Szarzyński - Tadeusz Sławek - Antoni Słonimski - Juliusz Słowacki - Andrzej Sosnowski - Edward Stachura - Leopold Staff - Stanisław Ryszard Stande - Anatol Stern - Zdzisław Stroiński - Nora Szczepańska - Włodzimierz Sznarbachowski - Janusz Szpotański - Wisława Szymborska -
Ś[uredi | uredi kodo]
Marcin Świetlicki - Anna Świrszczyńska -
T[uredi | uredi kodo]
Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki - Stanislaw Trzebecki - Andrzej Trzebiński - Julian Tuwim - Jan Twardowski -
U[uredi | uredi kodo]
W[uredi | uredi kodo]
Aleksander Wat - Adam Ważyk - Adam Wiedemann - Kazimierz Wierzyński - Józef Wittlin - Andrzej Włast-Willy - Adam Włodek - Wiktor Woroszylski - Grzegorz Wróblewski - Stanisław Wyspiański -
Z[uredi | uredi kodo]
Bohdan Zadura - Adam Zagajewski - Wacław Michał Zaleski - Kazimiera Zawistowska - Krzystof Zawisza
Ž[uredi | uredi kodo]
Narcyza Żmichowska - Gabryella


text:
»Tutu swobodu nochcych spušćić«
Rozmołwa z w Eula pola Nossena bydlacej wuměłču Maju Nagelowej wo pochadźe, distancy a hdźe so doma čuje
Wy sće w Złyčinje, Berlinje a Budyšinje wotrostła. Při Wašim wuměłskim skutkowanju so hola pola Złyčina časćišo jewi? Je Was tute městno bóle wobwliwowało hač te druhe?
Hola a tamniši ludźo su mi jara bliscy. Sym so jako dźěćo kóžde lěćo w šulskich prózdninach do Złyčina nawróćiła, dokelž staj dźěd a wowka tam bydliłoj. A přez zwjazanosć z mojej swójbu běchu Łužica, Budyšin a Złyčin wažne, rum mjez tutymaj městnomaj, hdźež běchmy husto z kolesom po puću. To je so zašćěpiło, to bě kontinuita.
Hodźi so rjec Łužica je Waš pochad, ju nosyće we sebi?
Haj, to hodźi so bjezdwěla takle rjec. Na tamnym boku sym tež rady w Berlinje, dokelž sym jako dźěćo w Berlinje žiwa była. Tež tam čuju so doma, toho sym so jako dźěćo tež nasrěbała. Sym rady w Berlinje a tohodla sym tam tež wěsty čas po studiju bydliła.
A nětko sće w Eula pola Nossena žiwa. Trjebaće distancu k Łužicy, tutón wid wotwonka, zo byšće so jako wuměłča łužiskim temam wěnować móhła?
Za mnje je distanca poprawom cyle dobra. W Berlinje sym zwisk k serbsce rěčenju zhubiła, ale nic k serbskemu docyła. Tam běchu knihi, tam bu spěwane, dawachu zapřijeća, rěčne wobroty, nałožki, swójbne rituale, kiž mějachu z tym serbskim činić. Jako so jako młodostna do Budyšina nawróćich, běše to, dokelž bě to serbske stajnje prezentne, kaž nawrót domoj. Mějach pak hinaši wid, wěsty wotstawk. Za wuměłske tworjenje je to cyle derje, přinjese wěstu njewotwisnosć, njeběch dźě nihdźe zawjazana. Njezačuwach žadyn ćišć – njeje snano cyle prawe słowo za to –, tohodla móžach lochce z tym wobchadźeć. To je bohatstwo za mnje, bjez toho zo čuju so někomu winowata. Móžu swobodnje z tym wobchadźeć. To je moja lěpšina, při čimž móže zwjazanosć tež rjana być. To wšak je wotwisne wot toho, što z toho činiš.
»Domownja móžo byś wěcej nježli jano meštno«
Rozgrono z wuměłcowku a muzikaŕku Marion Kwicojc wó domowni, póchadu a móžnosćach we wuměłstwje se zwurazniś
Wy póchadaśo z Bórkow, sćo pak južo wjele lět w Lipsku žywe. Źo cujośo se doma?
Pópšawem cujom se na wobyma městnoma doma. Doma, to jo teke we Łužycy pla starjejšeju, rowno tak ako how w Lipsku. Njeby pak kśěła bydliś w Chóśebuzu, how w Lipsku se wěcej tšoj. How mam teke tśi muzikowe projekty z tudejšymi muzikarjami, źož irsku, šotisku, amerikańsku pśewažnje koncertantnu folkmuziku grajomy ze žeńskecym trio »Isle of Sounds«, rusku a serbsku rejowańsku muziku z trio »Kupazukow« a srjejźowěkowu rockowu muziku z band »Ohrenpeyn« na jawišćo spórajomy. W toś tom nastupanju w Błotach tak derje njewuglěda, rownož jo teke tam móžno, we wěstem ramiku muziku gótowaś. Tak som cesto we Łužycy, źož grajom teke solistiski na akordeonje a gitarje pśi cołnowanjach abo mjeńšych zarědowanjach. Pśi tom profitěrujom teke wót serbskich spiwow. Ja znajom pśisamem wšykne spiwy, kenž tam raźi spiwaju. Mimo togo som za Rěcny centrum Witaj pšawidłownje we Łužycy, aby na se wótměnjajucych městnach ze źiśimi muzikopedagogiski źěłała a gromaźe muzicěrowała.
W zwisku z morjenjom Georga Floyda dóńdźe w USA k demonstracijam, hdźež so wobdźělnicy raznje přećiwo rasizmej wuprajichu. Zdobom buchu pomniki kolonizatorow spowalene a tež na polu kultury so něšto hibaše. Mjez druhim je streamingowy portal HBO Max nachwilnje film »Vom Winde verweht« předstajenja rasizma dla z programa wzał z argumentom, zo jewja so w nim zestarjene kulturelne zhladowanja. Mjeztym jón z předsłowom profesorki Jacqueline Stewart, kotraž předstajenje njewólnistwa w filmje do konteksta staja, zaso poskićuja. Hižo někotre lěta so tajke diskusije tež na polu literatury wjedu. Přikład za to je kniha »Huckleberry Finn« Marka Twaina z lěta 1885. W njej wustupuje 219 razow n-słowo, kaž so čornuch mjeztym w jendźelšćinje husto mjenuje, a bu namjetowane je z »njewólnik« narunać, zo njeby so šulerjam rasizm přikubłał. Tež w Němskej so něšto hiba. W Berlinje so »Mohrenstraße« na »Anton-Wilhelm-Amo-Straße« (němski filozof afriskeho pochada) přemjenuje. A w sakskej tworni Bautz’ner Senf & Feinkost GmbH produkowana cyganska juška ma bórze nowe mjeno dóstać, po tym zo su so zastupjerjo Sinti a Roma hóršili, dokelž maja pomjenowanje Cygan za zacpěwace.
▶ Spěchowańske myto Bogumiła Šwjele
W slědnem wudaśu Rozhlada rozpšawichmy wó pósćenju Maśicnych mytow. Smy pak zabyli na wuznamjenjoneju spěchowańskego myta Bogumiła Šwjele pokazaś. Z nim wuznamjeništej se Jennifer Kretschmar za źěło »Das Leben und Wirken Mato Kosyks in Deutschland und Amerika« a Fritz-Erich Schewelis za źěło »Šanse za WITAJ-góle w towarišnosći«.
▶ Mjezynarodny wuměłski projekt
»Czytelnia Szkicowników« rěka wuměłski projekt, kotryž wobhladuje skicy a skicowe knihi jako wažny dźěl wuměłstwa. K tomu su so wot 2015 wustajeńcy a akcije w Krakowje, Częstochowje, Lublinje, Zakopane, Opole a Rzeszówje přewjedli. Nětko pytataj iniciatoraj wuměłcow z Pólskeje, ze Słowakskeje, z Čěskeje a Łužicy, kotřiž bychu pod hesłom »Jedne lěto w žiwjenju« přez cyłe lěto 2021 skicy zhotowili. K tomu je 2022 wustajeńca w Krakowje planowana. Akcija ma tomu słužić mjezynarodne kontakty mjez wuměłcami nawjazać a wudźeržować. Zajimcy móža so pola Adama Rokowskeho (http://www.artpower.pl/adam-rokowski/a60/) abo Szymona Wiatra (https://szymonwiatr.pl/) přizjewić. Dalše informacije k wuměłskemu projektej nańdźeće tež pod https://www.facebook.com/CzytelniaSzkicownikow/.


text:
Składnostnje 45. posmjertnin Wilibalda von Schulenburga (1847–1934) – molerja, spisowaćela, ludowědnika a němskeho přećela Serbow, pisaše Pawoł Nedo w Předźenaku 1979: »Serbski lud měješe we wšěch dobach swojich struchłych stawiznow tež jednotliwych přećelow ze srjedź knježacych klasow němskeho ludu, wurjadnje sprawnych a humanistisce zmyslenych ludźi, kotřiž so za nas zajimowachu a nam po swojich mocach pomhachu. My sej tutych jednotliwcow a jich skutkowanje wysoko wažimy.« A tajki běše Schulenburg, kiž je so před 175 lětami narodźił.
Schulenburg pochadźeše ze stareje zemjanskeje a oficěrskeje swójby a načolnika Krajneho lěsnistwa w Braniborskej. W Berlinje wopyta gymnazij a po abiturje nastupi, mějo so po tradiciji, tež oficěrsku karjeru. W Němsko-francoskej wójnje 1870/1871 bu ćežko zranjeny a zhubi lěwu ruku. Tutoho zbrašenja dla njemóžeše we wójsku wostać a nahladne městno we wokolinje kejžora, kotrež jemu poskićichu, wotpokaza. Chcyše swobodny wostać a so ludowědźe a wuměłskemu molerstwu wěnować, za kotrež bě so přeco hižo zajimował. W lěće 1870 poby krótki čas w Błótach a 1876 přesydli so potom na dlěši studijny přebytk do Bórkowow, kiž traješe wjac hač tři lěta. W Kuparskich Bórkowach bydleše pola rybaka a małoratarja Badaraka. Do jeho stwički so tež w pozdźišim žiwjenju přeco zaso nawróći. Tam nawukny delnjoserbsku rěč tak derje, zo mějachu ludźo jeho samo za rodźeneho Serba a jeho bórze po hospodarju Badarakojc molaŕ mjenowachu.
Njedźelu, dnja 6. měrca 2022, wotmě so Dźeń archiwow w Serbskim instituće. Mnóstwo wopytowarjow njebě cyle tak wysoke kaž posledni raz w lěće 2020, jako přichwata 50 wosobow, ale tež tutón króć bě w běhu zarjadowanja 30 ludźi přišło.
Zwjeselace bě, zo informowachu so runja poslednjemu razej tež někotři němscy wopytowarjo wo dźěławosći Serbskeho kulturneho archiwa a Serbskeje centralneje biblioteki, wosebje při prěnim programowym dypku, hdźež předstaji wotrjadnik Wito Bejmak wšelake digitalizaciske projekty a poskitki. Wón rozłoži w zwisku z DFG-projektom digitalizowanja zawostajenstwa Bogumiła Šwjele wšelake techniske móžnosće, na přikład trenowanje programow, zo bychu rukopisy spóznawali a je tranksribowali.
Dalši programowy poskitk bě předstajenje Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa. Při tym zmóžni so dźělej wopytowarstwa dohlad do magacinowych rumnosćow.Wito Bejmak pokazowaše přitomnym, kak zamóže kompjuterowy program historiske rukopisy spóznawać. Foto: Maćij Bulank
Program zakónči so lětsa zaso z filmowej zajimawostku, mjenujcy z 25 mjeńšin dołhim filmom »Pjeć wobrazow (nje)wšědneho dźiwadła« režisera Olafa Rosenberga. Je to kónčne dźěło něhdyšeje Wysokeje šule za film a telewiziju NDR w Podstupimje-Babelsbergu z lěta 1976. Njeboh dr. Toni Bruk měješe při tym poradźowansku funkciju. Dokumentaciski film pokaza we hłownym wustup Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła w Konjecach pola Kulowa a dalše sceny w Njebjelčicach a Sernjanach wo swjedźenju 30-lětneho wobstaća tamnišeje lajskeje dźiwadłoweje skupiny. Při tajkich zarjadowanjach so přeco trochu nadźijamy, zo so z publikuma časowy swědk přizjewi, kotryž bě při filmje sobu skutkował. Tónraz so nadźija spjelni, něhdyša zhotowjerka maskow Budyskeho dźiwadła so spózna.
Mi so skoro njewěri, zo je mojemu prjedawšemu koleze a wučerjej z časa w Serbskim instituće hižo dźewjećdźesat lět. Čuju so česćeny, zo směm na tutym městnje skrótka wo jeho žiwjenju a skutkowanju rěčeć:Prof. Helmut Faska Foto: archiw SN/Maćij Bulank
Rodźeny 1932 jako syn lěsneho dźěłaćerja a ratarja we Wuježku pod Čornobohom wopytowaše najprjedy zakładnu šulu w Bukecach, potom serbski gymnazij w Čěskej Lípje a 1947 we Warnoćicach. 1949 chodźeše na čěski gymnazij w Liberecu. W lěće 1950 nawróći so do Łužicy, hdźež bě so mjeztym w Budyšinje Serbska wyša šula załožiła, na kotrejž 1951 abituru złoži. Hnydom po abiturje skutkowaše jako nowowučer za serbšćinu a sport na samsnym městnje. Zajimawa drobnostka z tutoho časa je fakt, zo wuwučowaše w jědnatym lětniku, kotryž bě sam jako wobdarjeny šuler přeskočił. Za čas wučerjenja złoži prěnje a druhe wučerske pruwowanje; maćiznu dyrbješe sej připódla w samostudiju přiswojić.
Zwjazkowu kanclerku Angelu Merkel znaje zawěsće kóždy. W decembrje 2021 je so na wuměnk podała. Mój wuměnk je so hižo w oktobrje 2017 započinał. Wjele je so w poslednich štyrjoch lětach stało. Globalna pandemija je wšědny dźeń ludźi dospołnje změniła runje tak kaž wšědny dźeń w politice. Njesćerpnosć, falowace zrozumjenje, haj, samo hida postaja skutkowanje politikarjow. Zwjazkowa kanclerka je so z tutoho kruha z wulkej kedźbnosću a dostojnosću do wosobinskeho žiwjenja rozžohnowała. Šćuwańca a wumjetowanja pak přewodźuja ju medialnje dale.
Znowazjednoćenje Němskeje je tomu přinošowało, zo smědźach ju wosobinsce zeznać a z njej wjele lět hromadźe dźěłać. Wo tym chcu tróšku powědać. Snano přinošuje k tomu objektiwny wobraz wo Angeli Merkel etablěrować.
Z wólbami do prěnjeje swobodnje woleneje Ludoweje komory NDR dnja 18. měrca 1990 buch – to bě kaž dźiw – zapósłanča CDU. Nimo někotrych kolegow z Łužicy njeznajach tehdom w Berlinje nikoho wosobinsce. Křesćansko-demokratiska unija Němskeje (CDU), Demokratiski zazběh (DA) a Demokratiska socialna unija (DSU) wustupowachu we wólbnym boju jako »Alianca za Němsku«. Tuta alianca zdoby 292 ze 400 mandatow. Z toho dósta CDU 163, DSU 25 a DA štyri mandaty. Hižo na konstituowacym posedźenju frakcije CDU dnja 27. měrca w Kamjentnej žurli tehdyšeho doma SED, dźensnišim Ministerstwje za wonkowne naležnosće, bě jasnje, zo chce DSU swójsku frakciju wutworić, mjeztym zo wutwori DA zhromadnu frakciju ze CDU. Tohorunja jasnje bě, zo ma so naš zhromadny načolny kandidat dr. Lothar de Maizière z ministerskim prezidentom stać.
▶ »Klinkotata lipka« w Zagrebje wušła
W nakładnistwje »Srednja Europa« w Zagrebje je kónc lěta 2021 wušła bajkowa kniha »Raspjevana lipa. Bajki zapadnih Slavena« w přełožku Adama a Damira Agičića. Wobšěrnu bajkowu knihu zapadnych Słowjanow pod titulom »Klinkotata lipka« kaž tež w němskim přełožku »Die gläserne Linde« bě Pawoł Nedo w lěće 1972 w Ludowym nakładnistwje Domowina wudał. W Praze su bajki čěsce wušli a w Bratislavje słowaksce. Nětko předleži wudaće w dalšej rěči, a to w chorwatšćinje.
▶ Nowa wjednica muzeja
Annemarie Zieglerowa z Derbna jo wót decembra 2021 nowa wjednica Dolnołužyskego gólnego muzeja w Grodku. Wóna jo studěrowała germanistiku a stawizny a ako ceptaŕka na Ewangelskej zakładnej šuli we Wjelikem Kólsku źěłała.
▶ Nowaj titulej hudźbneho nakładnistwa Lumir
W lěće 2021 je Budyske hudźbne nakładnistwo Lumir dalšej wulkej a wažnej twórbje serbskeho hudźbneho kulturneho herbstwa wudało a nakładowało. Je to sprěnja »Syrotka – Dramatiska scena za sola, chór a sinfoniski orchester« Bjarnata Krawca, kotrehož wudaće je Załožba za serbski lud podpěrała. Dalše dźěło je »Gebet der Kinder zu ihrem ewigen Vater« Korle Awgusta Kocora. Wobě dźěle wobsahujetej kóžde přez 300 taktow hudźby. »Syrotka« Krawca nasta zawěsće přez zaćišć, kotryž wubudźi twórba Kocora pod samsnym titulom. Krawc spyta tu dokumentować a zwoprawdźić swoje předstawy hudźbnodramatiskeho dźiwadła runje tak kaž moderne wašnje komponowanja. Kocorowa kompozicija nasta na słowa Lipšćanskeho basnika Augusta Mahlmanna (1771–1826.) Jeho tak mjenowany »Wótče naš« zhudźbništaj hižo Friedrich Heinrich Himmel (1810) a Louis Spohr (1829). Twórba za solo z přewodom klawěra namaka so w Kocorowym zawostajenstwje, njesignowana, bjez titula abo někajkimi hinašimi noticami a z tójšto korekturami. Cyle jasnje Kocorowy rukopis je skerje dźěłowa papjera, kompozicija je dokónčena, ale hišće z tójšto zmylkami. Wobě twórbje čakatej nětko na swoje hódne prapředstajenje.
Husto sy w zašłosći nic tak jara wulkeho muža po Budyskich hasach běhać – ně, spěchać – widźał. Stajnje ze čapku, šawlom a kaž přirosćenym wuchodźowanskim kijom. Chwatnosć jeho pohibow móhli so jako wonkowny wobraz čiłeho, hibićiweho ducha wobhladować. A Juro Mětšk – wo nim je tule rěč – je wo sebi woprawdźe prajił, zo při běhanju wo hudźbnych procesach rozmysluje, kotrež nabywaja pozdźišo na notowej papjerje krutu formu. Snano takle: Energija ćěła rozpłomjeni duch, kotrehož wuslědki spožčachu tworićelskemu čłowjekej žiwjensku radosć a zmysł.
Juro Mětšk wobhladuje so jako najwuznamniši serbski komponist pózdnjeho 20. a nětčišeho lětstotka. Dołho dyrbješe na připóznaće swojeho žiwjenskeho skutka čakać. W lěće 2017 bu jemu najwažniše serbske wuznamjenjenje, Myto Ćišinskeho, wot sakskeho ministerskeho prezidenta spožčene.
Hižo jako dwanaćelětny započa komponować; štyrnaćelětneho zeznach jeho 1969 na Specialnej šuli za hudźbu w Berlinje. Wot tutoho časa je přećelstwo hač do přitomnosće naju žiwjenje wobohaćało. Wobdźiwachmoj wulkich mištrow zašłosće, wuknjechmoj wot nich a spytachmoj wězo jich přikładej sćěhować. A komponowachmoj samaj, diskutowachmoj wo naju dźěłach a w někotrych padach wěnowachmoj jedyn druhemu swoje twórby. Tak dari mi swoje »Tři skicy za solo-wiolinu«, kotrež předstajich potom 18. nowembra 1972 w Budyšinje prěni króć.
Dokelž mějach w zašłych lětach husćišo móžnosć z Geraldom Stonom hromadźe dźěłać, buch prošeny něšto wo nim napisać. Bojach so, zo tomu wotpowědować njemóžu a zo njenańdu prawe słowa, kotrež zwuraznja moju česćownosć a dźakownosć za jeho přećelnu zwólniwosć, mje při mojich prócowanjach w serbskich naležnosćach podpěrać a jeho wědu ze wšěm swětom dźělić. Hdyžkuli jeho prošach něšto přełožić, tute nadawki zwólniwje a bjez předsudkow přewza. Praji jenož: »Połožu to na swój běžaty pas!«Slawist a sorabist dr. Gerald Stone (1932–2021) Foto: archiw SN Na prašenje, što ma so po jeho měnjenju jako přichodne přełožić, namjetowaše spěšnje biografiju Jana Awgusta Sykory, z kotrejež nasta fascinowaca kniha »Malschwitz – A Wendish Village« (Malešecy – serbska wjes). Dźěłachmoj hromadźe na aktualizowanju hornjoserbskeho słownika za jendźelsce rěčacych. Jako poslednje přełoži knihu »Serbske pomniki« Trudle Malinkoweje z hornjoserbšćiny do jendźelšćiny. Cyły serbski swět, wosebje jendźelskorěčny dźěl, je wěrneho přećela zhubił. Štó ponjese jeho płomjo dale?
WELDON MERSIOVSKY
▶ Potomnicy serbskich wupućowarjow róčnicu swjećili
Njedźelu, 5. decembra 2021, swjećachu potomnicy serbskich wupućowarjow w texaskim Serbinje 150lětne wobstaće swojeje Pawołskeje cyrkwje, kotraž bu 15 lět po zapućowanju serbskeje wosady do Zjednoćenych statow Ameriki natwarjena. Wona bu na prěnjej adwentnej njedźeli 1871 wot fararja Jana Kiliana poswjećena. Hač do lěta 1920 je so w njej serbsce prědowało.
▶ Słowjenska online-antologija z hornjoserbskim tekstom
Pod titulom »Sodobna slovanska kratka zgodba« (Moderne słowjanske krótkopowědančko) je wušła w septembrje 2021 w słowjenskej rěči onlineowa antologija słowjanskeje prozy (https://doi.org/10.4312/JGAT7852). Wudawaćelka je dr. Lidija Rezočnik, docentka na Filozofiskej fakulće Uniwersity w Ljubljanje, wozjewiło je so 10 tekstow z 10 słowjanskich rěčow. Za nju wuzwolichu mjez druhim tež hornjoserbski tekst Lenki (Christiany Piniekoweje) »Anonsowy dźiw« z antologije »Cyblowe suknički« (LND 2008).
▶ Wucbny film něnto online
Wšakorake projekty na Serbskem instituśe su tuchylu zabrane z temu kulturne derbstwo. We nich wšyknych grajo transfer z wědomnosći do towarišnostneje a kulturnopolitiskeje prakse centralnu rolu. Ale co zapšawym groni serbske kulturne derbstwo? Wědomnostnice instituta su gromaźe z grafikarjom Stefanom Hanušom wuźěłali źaseśminutojski film »Co jo serbske kulturne derbstwo?«, kótaryž tu temu a jogo towarišnostnu a wědomnostnu relewancu šyrokemu publikumoju rozkładujo. Wón dajo pódłožk za zgromadne diskusije a pomoga, slěźaŕske projekty a analyze aktualnego stawa, ako su tuchylu we źěle, we jich konteksće pokazaś. Wideo stoj wužywarjam k lichej dispoziciji na youtube-kanalu Serbskego instituta. Produkciju filma jo spěchował zagronity za kulturu a medije pśi zwězkowem kněžaŕstwje, pódpěrało jo ju ministaŕstwo za wědomnosć, slěźenje a kulturu kraja Bramborska – w ramiku projekta na pólu strukturneje změny »Walorizacija imaterielnego kulturnego derbstwa w nimsko-słowjańskem konteksće«.
Wót pětka, 12. až do njeźele, 14. nowembra 2021 jo se wótměło w Chóśebuzu zwězkowe zmakanje Lichego nimskego awtorskego zwězka (Freier Deutscher Autorenverband, dalej FDA), jadnogo z awtorskich zwězkow w Nimskej. Jo to pó někotarych lětach prědny raz było. Organizator a gósćowaŕ jo było wótźělenje Bramborskeje. W jogo mjenju jo žurnalistka a awtorka Hannelore Schmidt-Hoffmann měła głownu organizaciju na starosći a jo se pytała za toś to zarědowanje zwězkarjow a pódpěrarjow ako bramborske Ministaŕstwo za wědomnosć, slěźenje a kulturu, Nimski literarny fonds, Město Chóśebuz, Žarjabnicu Sprjewja-Nysa a Zwězk serbskich wuměłcow (ZSW). Program jo stojał pód motom HEIMAT. FREMDE. SPRACHE. »Vom Limes Sorabicus zur Schwarzen Mühle, zu Krabat, den Lutkis bis zu Fürst Pückler – Slawische Sprachinseln in Deutschland« Eine literarische Sprach-Zeit-Reise der anderen Art. Tak opulentny ako jo se titel raźił, tak wobšyrny a wšakoraki jo był program zmakanja za něźi 40 cłonkow FDA ze wšakorakich zwězkowych krajow a za dalšnych akterow. Pětk a sobotu jo teke Serbska kulturna informacija LODKA, a jeje wjednica Milena Stockowa, ze stojnicu była na zmakanju prezentna.
▶ Myto Dankej Handrikej
W Brnje bu 12. nowembra přinošk Danka Handrika a Christiana Gramstadta ze sćelaka ARD »Wikowanje z chcyćiwosću – bój Čěskeje přećiwo crystalej meth« z Němsko-Čěskim žurnalistiskim mytom 2021 w kategoriji multimedia wuznamjenjeny.
▶ Hudźbne widejo Kolektiwa Klanki
Po tym zo bě loni prěni hudźbny widejo »Družki« wulki wothłós žnjał, je Kolektiw Klanki w nowembrje swój druhi wupłód »Mróčele« na swojim Youtube-kanalu wozjewił. Znowa stajeja čłonki Kolektiwa rólu serbskeje žony do prašenja a kritizuja wotpowědne naroki a žadanja towaršnosće.
▶ Holaski prěni album wozjewili
»Młody duch« rěka prěni album kapały Holaski, kotryž wuńdźe w nowembrje. Hudźbnje wěnuja so młodźi hudźbnicy folkpopej a folkrockej, při čimž pak so tež elementy jazza, reggaeja a popowe zynki 1980tych lět jewja.
▶ Serbski muzej zawrjeny
Srjedź nowembra bu Budyski Serbski muzej na njewěsty čas zawrjeny. Přičina bě, zo buchu wšitcy sobudźěłaćerjo do strowotniskeho zarjada wokrjesa Budyšin powołani, hdźež mějachu w zwisku z koronapandemiju personal zesylnić.
▶ Wustajeńca wo serbskim žiwjenju w Delnim Wujězdźe
▶ Pśedstajenje knigłow
Křesćan Krawc jo wałtoru, 12. oktobra, pśed něźi 25 gósćimi swóje knigły »Was wir ins uns tragen. Sorbische Lebenswege« w Dolnoserbskej bibliotece choćebuskego Serbskego doma pśedstajił.
▶ Premjera pratyje
Za tym až jo Škódow tenraz titelna wjas Serbskeje pratyje, stej LND a domowniske towaristwo Depsk/Majberk-Škódow zajmcow pětk, 15. oktobra na premjeru do tamnjejšeje Šyrgotojc kjarcmy pśepšosyłej. 50 luźi jo pśiśło a spódobny wjacor dožywiło.
▶ Wustajeńca Helly Stoleckojc
W galeriji Fango w Chóśebuzu jo se 16. oktobra pśewjadła wernisaža wustajeńce z twóŕbami Helly Stoleckojc, na kótaruž jo jadnab 70 luźi pśišło. Wjacor wobrubił jo muzikaliski projekt »6litch8itch«, duo z Italskeje z elektroniskeju live-muziku.
▶ Prěnja dźěćaca kniha Sabiny Žuroweje wušła
»Zhubjena kniha mudrosće« je titul prěnjeje dźěćaceje knihi Sabiny Žuroweje, kotraž je w oktobrje w LND wušła. Wona wobsahuje nimo napjateje stawizny wo princesnje Mirandźe, hornčerju Francu a holcy Anjuši tohorunja teksty a noty wosom spěwow. Stawiznu je Žurowa 2009 z dźěćimi Worklečan a Ralbičan šule na jewišću NSLDź inscenowała. Spěwy móžeja sej zajimcy zdobom na připołoženej CD abo online naposkać.
»Kaž kóždy z nas wšědnje swoje puće chodźi a wróćo zhladujo z pomjatka swojich žiwjenskich wobstejnosćow čerpa, tak wobsedźi kóždy lud swoju topografiju. Tajka karta je žiwa z jeho zhromadneho pomjatka.« Tole napisa Alfons Frencl w předsłowje swojeje knihi »Daloko preč a cyle blisko« (2004). Na rysowanju a wudospołnjenju tajkeje serbskeje a zdobom łužiskeje karty je čas žiwjenja dźěłał. Lětsa by 14. decembra woswjećił swoje 75. narodniny.
Alfons Frencl narodźi so 1946 w Róžeńće. Nan měješe ratarstwo a rěznistwo, mać zastarowaše domjacnosć a korčmičku. Wón maturowaše na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje a studowaše w Lipsku slawistiku a pedagogiku. Wot lěta 1970 skutkowaše jako wučer w Ralbicach. Spočatk lěta 2007 poda so na wuměnk. Wjele lět njebě jemu hižo popřate. Wón zemrě 27. nazymnika 2015 w Drježdźanach.
W domjacym Róžeńće njebě za njeho swět ke kóncej. Nawopak, přeco zaso ćehnješe jeho do swěta won. Poby na nimale wšěch kontinentach. Zwěrju sej prajić, zo bě krute zakorjenjenje w domjacym swěće wuchadźišćo žedźby za dalokim swětom. Ale to njedosaha. Je chcył serbskemu čitarjej přewodnik do ruki dać, kiž móhł wobohaćić jeho stawizniske wědomje a wědu wo skutkach a slědach serbskich a łužiskich krajanow. Takle je pisał na topografiji serbskeho luda geografisce: »Derje je wědźeć, na kotrej zemi a w kotrym susodstwje generacijow smy žiwi. Nic mjenje nam a druhim tyje wědźenje wo wšelakorych splećenjach z dalšim swětom. A tón započina so hnydom wokoło róžka.« A stawiznisce: Wona karta »je woznamjenjena přez wosebite podawki, kiž wučinjeja poćahi kraja a jeho ludźi ze zašłosće do přitomnosće.« Ze swojimi knihami, přednoškami, rozhłosowymi a nowinskimi přinoškami je swoju wědu a swoje dopóznaća dale dawał tym mnohim, kiž wo nje rodźachu.
Je nimale lěto, zo je moja mandźelska Kathinka zemrěła, ale kóždy dźeń čuju znowa ból žarowanja. Přeco hišće dóstanu pisma sobužarowanja lubych kolegow, sobuwojowarjow a dołholětnych přećelow, kotřiž, podobnje mi, njewopřimnu, zo Kathinka wjac njeje a zrudnu powěsć zwjetša hakle z interneta zhonichu. Dla pandemije njeběše bohužel móžno žarowansku swjatočnosć přewjesć, kotraž by wšitkim tutym lubym čłowjekam móžnosć dała so z njej rozžohnować. Tež hdyž buchu dla pandemije, njezboža Kathinki a jeje dołheho přebywanja w chorowni čitanja k serbskej hudźbje spočatnje přetorhnjene, tak móžu dźensa rjec, zo móžemy na zbožo ze zarjadowanjemi pokročować. Předwidźane je, zo w přichodnym lěćnym semestrje pjećhodźinski čitanski cyklus přewjedu a wšitke moje prócowanje su na to wusměrjene, zo by so hudźbnoslědźerske zawostajenstwo mojeje mandźelskeje čestnje dale wjedło. Hižo w zymskim semestrje 2001/2002, potajkim runje před dwaceći lětami, je wona mje namołwjała, čitanja k serbskej hudźbje tež na Humboldtowej uniwersiće w Berlinje přewjesć, štož sym potom w zwisku kubłanskeho nadawka přewzał. Tak chcu ze wšitkimi čłonami krok po kroku akademiske dźěło Instituta za zapadosłowjanske hudźbne slědźenje z. t. w zmysle mojeje mandźelskeje zaso wožiwić a sym sej wěsty, zo z pomocu wjele zajimowanych nowe a dobre ideje nastanu.
Prof. dr. Kathinka Rebling, wiolonistka a hudźbna wědomostnica, je po Serbach mało znata, tež hdyž je wona přez lětdźesatk wobšěrnje za słowjansku a wosebje serbsku hudźbu skutkowała. Wona je so ze serbskimi hudźbnymi stawiznami zaběrała, je wědomostnje přeslědźiła, wědomostne konferency přewjedła a wo tym we fachowych časopisach rozprawjała. Nimo toho je so swěru wo młodźinski dorost starała.
Kathinka Rebling je so 8. awgusta 1941 w Den Haagu narodźiła a 23. nowembra 2020 w Berlinje zemrěła. Kruta koronapandemija je sej bohužel jara ćiche pochowanje w najwušim swójbnym kruhu žadała, tak zo so zrudna powěsć pozdźe w zjawnosći rozšěri. Mějach wotpohlad, za nju składnostnje jeje 80. narodninow zjawnu gratulaciju napisać. Nětko je to pospyt, na jeje wobšěrne hudźbnowědomostne skutkowanje spominać.
Hudźbnica a hudźbna wědomostnica dósta swój talent hižo ze staršiskeho doma. Nan, prof. Eberhard Rebling, běše připóznaty pianist a wědomostnik za hudźbu a reje. Jako młody 26lětny wón 1937 z fašistiskeje Němskeje, z ródneho Berlina do Den Haaga emigrowaše. Tam w Nižozemskej zezna so ze swojej pozdźišej mandźelskej, spěwarku, rejowarku a dźiwadźelnicu Židowku Lin Jaldati. Po Druhej swětowej wójnje, w lěće 1952, wróći so swójba Rebling-Jaldati z dwěmaj dźěsćomaj, holcomaj Kathinku a Jaldu, do Berlina. W NDR běše Eberhard Rebling nimo swojeho wuměłskeho dźěła tež politisce angažowany, běše z čłonom Ludoweje komory, skutkowaše w předsydstwje měroweje rady, kulturnym zwjazku NDR a druhdźe. K wosebitosćam kulturneho žiwjenja słušachu tehdom koncerty mandźelskeju Rebling-Jaldati z jidiskimi spěwami a rejemi w tu- a wukaju.
Měranje Cušcynej k 60ćinam
»Wobrazaj napřećo/ dótknjetej so prašenja časa/ kak dołho lěto chodźi/ so komdźi a so dlije/ so pospěši a blědnje/ barbojty sćin swój zhubi/ abo zesylnja ...«, tole so prašeć drje je legitimne po šěsć lětdźesatkach. Wjele zboža, luba přećelka, Ći z wutroby přeju, Bože žohnowanje a wosebje wjeselo na zhusćenju mysličkow a zaćišćow do basniskich twórbow a prozowych formow a radosć na wupjelnjenym žiwjenju. Te wšak je, kajkež je. Pjatk do hód 1961 sy so takrjec jako předčasne Bože dźěćo Rajšecom w Budyšinje narodźiła. Dwě sotřičce hižo na Tebje čakaštej. W Mješicach pod Čornobohom teptaštaj dźěd, kiž »najradšo comaše cigary wonjate« a wowka, kiž z Tobu pozdźišo »wječor kamuški suwaše«. A »nowu suknju fałdatu/ dźěd w špihelu [Ći] přiměri«, Ty »... radšo wšak sej wućahny/ prastare cholowy pumpate/ za wonka ...«. Hač ma Twój zajim za žiwu přirodu a daloke łuki tam swoje korjenje?
Po studiju wučerstwa za serbšćinu a rušćinu w Lipsku sy so potom jako wučerka a młoda mać nawróćiła ze swójskej swójbu do Budyšina. Wot nazymy přewrótoweho lěta 1989 steješe Ty za wučerskim blidom na tej šuli, na kotrejž sy sama maturowała.


text:
Jan Greško
Jan Greško (němsce Johann Greschke; * 22. oktobra 1854 w Drjowku, wokoło 1925 we Waršawje) bě delnjoserbski narodny prócowar, pućrubar serbsko-pólskeje wzajomnosće, překupc we Waršawje, zběrar a wozjewjer delnjołužiskich bajkow a powěsćow a podpěraćel delnjoserbskeho pismowstwa.
Narodźi so jako syn měšćana-bětnarja a załoži po rjemjeslniskim pućowanju srjedź 1870tych lět šewcownju w Złym Komorowje. Po sydomlětnym přebywanju tam wupućowa do Waršawy.
Jako awtodidakt poča Greško serbsce čitać, po tym zo bě jeho farar Hanzo Kóslik za serbstwo zahorił. Tež z pólskimi dźěłaćerjemi so spřećeli a skónčnje so do Pólskeje přesydli. We Łužicy wozjewi mjeńše přinoški, mjez druhim 1898 Serbske žony a 1899 Sedym dubow.
ŽórłaWobdźěłać
-
- Frido Mětšk: Greško, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 161
- Josef Páta: Lužickosrbská čítanka, online


text:
Po kraju po pućuPo puću přez Hromadnik zawostajeja wjerškowe zornowcowe skały zaćišć w pućowarjach.Po Prěnjej swětowej wójnje je wosada Budestecy padnjenym wojakam stajiła wulki, swjatočnje skutkowacy pomnik ze serbskim napisom.
Wokolina Budestec (Großpostwitz) je jara powabny cil za pěšipućowanje. Kaž přeco chcemy na našej turje wězo tež za serbskimi slědami pytać.
Jězba k wuchadźišću pućowančka je jednora. Wopušćimy Budyšin po B 96 do južneho směra, potajkim po Nowosólskej dróze. Po něhdźe sydom kilometrach dosćehnjemy Budestecy, hdźež blisko prěnjeho busoweho zastanišća parkujemy. Je to wupokazane parkowanišćo z praweho boka dalokodróhi.


text:
Wo tworjenju Benedikta Dyrlicha
Wjacore lětdźesatki skutkuje Budyšan Benedikt Dyrlich na literarnym polu. Njeličomne zběrki basnjow a prozy w serbskej, němskej a dalšich rěčach su z jeho pjera. Wo tym swědča mnohe recensije, kritiki a dopisy k jeho dźěłam w serbskich a němskich printmedijach. Wurězki z někotrych tajkich pohódnoćenjow jeho literarneho tworjenja je Monika Dyrlichowa znosyła.
Josef Suchý w decemberskim Rozhledźe 1981: Hižo titul zběrki „Nocakowanje“ je za basnikowe widźenje reality symptomatiski. Awtor je ze swojej tematiku – je to poměr muža a žony, lubosć – započał kaž po nocy kročić. Z chwilemi dźe wón tasawje runja pěšemu w lěsu połnym ćmy, kedźbliwje słucha na puls swojeje wutroby a wutrobow swojich rowjenkow, druhdy so jeho rjadka zdawa kaž seklowacy so błysk abo kaž wótro skalpela a wotwěra před nami w jaskrawym swětle přećiwk, konflikt abo dramu. W zběrce njenamakamy ani stopy idylki.


text:
Rěčny kućik dr. Anje Pohončoweje z wusyłanja 18.08.2010 pitśku
Hauptinhalt
Eksistuje tójšto přikładow za podobne abo samsne słowa w hornjo- a delnjoserbšćinje. Namakamy pak tež dosć wurazow, kiž so rozeznawaja. Někotre z nich wuwabja samo pola tamneho rěčneho partnera posměwk. Jedne tajke słowo je delnjoserbske pitśka abo jako adwerb husto wužiwane pitśku, pitśitśku: Z pitśku sćerpnosću to zmejstrujoš. Pitśku jo se padało. Daj mě hyšći pitśitśku soli! W hornjoserbskej wobchadnej rěči wužiwa so za to kus abo kusk. W delnjoserbskim słowje pitśka tči němske „Bisschen“, w braniborskich – abo lěpje prajene w delnjoněmskich – dialektach tež „bitzen“ abo „bitsken“. Delnjoněmske dialekty njejsu za hornjoserbšćinu žanu rólu hrali, tohodla wustupuja někotre němske požčonki w delnjoserbšćinje, kiž hornjoserbšćina njeznaje. Nimo naspomnjeneho pitśka su to tež šlodaŕ (hs. krawc), dupiś (hs. křćić) abo šytawa (hs. čapla). – Słowčko pitśku hodźi so w delnjoserbšćinje pak tež wuměnić přez tšochu, tšošku, štož ma samsny korjeń kaž hornjoserbske spisownorěčne trochu, tróšku.


text:
Radosław Majdan, Jacek Bednarz, Kazimierz Węgrzyn, Batata, Sergiusz Wiechowski (79' Daniel Makowski), Marek Walburg, Dariusz Dźwigała, Paweł Drumlak, Jacek Chańko, Maciej Kaczorowski, Ferdinand Chi Fonbookmark (89' Tomasz Podobas)
trener: Mariusz Kuras
Andrzej Krzyształowicz, Andriej Siniczin, Tomasz Lenart, Artur Januszewski, Marek Kwiatkowski II (60' Tomasz Radziwon), Sławomir Święcki (50' Piotr Orlińskibookmark), Edward Cecot, Rafał Szwed, Krzysztof Kowalczyk, Piotr Matys (55' Eddy Dombrayebookmark), Paweł Holc
trener: Marek Chojnacki


text:
Uwielbiōm połōnczynie wiśni i szokolady… choć tak po prŏwdzie1 to jŏ szokolada lubia nawet ze miysym (sōm take fajne meksykańske recepty na miyso 😉 ).
Te ciasto niy bydzie za słodke, kebyjście chcieli mieć słodsze, to dejcie 1,5 szklōnki cukru.
Idzie pedzieć, że je blank ajnfachowe… prawie murzynek… prawie 😉
200 g masła
1/2 szklōnki mlyka
100 g szokolady deserowyj abo gorzkyj
2 łeżki kakao
1 szklōnka cukru
2,5 szklōnki mōnki
4 jajca
2 łeżeczki proszku do pieczynioł
trocha soli
500-700 g wiśni
Masło, mlyko, szokolada, kakao i cuker dejcie2 do gorka i powarzcie3 na małym ôgniu, aż sie z tego narychtuje jednolity syrop. Ochōdźcie4 go i ôdbiercie połra łeżek do jaki szolki5 (bydzie do posmarowania po wiyrchu po upieczyniu). Ubijcie biołka (mogecie dać ździebko6 soli). Niyskorzi do ochōdzōnyj masy dejcie żōłtka, mōnka, proszek do pieczynioł i dobrze to wymiksujcie. Na kōniec wmiyszejcie do tego ubite biołka (to już mogecie zrobić warzechōm).
Łozgrzyjcie bratruła7 na 180 stopni. Masa przelyjcie do formy, połozciepujcie8 po wiyrchu wiśnie (bez pestkōw!) i wrojście te ciasto na 45-50 minut do pieca.
Jak baje9 upieczōne, to posmarujcie je po wiyrchu jeszcze tym syropym, ochōdźcie i… smacznego 🙂
1naprawdę
2dajcie
3pogotujcie
4ostudźcie
5kubka
6szczyptę
7piekarnik
8porozrzucajcie
9będzie


text:
Charlie Hebdo
Charlie Hebdo – francuski satyryczny cajtůng wydowany roz na tydźyń we kożdo strzoda we Paryżu, krům tego roz za kedy wylazujům ekstra nůmery. Znůmy skiż publikowańo karykaturůw Mahůmeta a inkszych (we tym wicůw uo guliksaperze ze Polski). Mo gynau lewicowy profil a krytykuje kożdo religijo, prawica a inksze. Wydowany 1969-1981 a zaś uod 1992. Cajtůng mo ůng. 45 tyś. nakłodu.
7 styczńa 2015 we redakcyji cajtůngu ńy myńi kej 2 muzułmůnůw zaczło strzylać ze giwerůw a zaszlachtowali uůńi ńy myńi kej 12 perzůnůw.


text:
gulik – kanał kanalizacyjny, kratka ściekowa, rura kanalizacyjna, szambo (pol.)
Rybnik
POL: (1) kratka ściekowa; (2) rura kanalizacyjna; (3) szambo; (4) kanał kanalizacyjny.
Dej pozōr, co do gulika niy wlecisz, bo zaś keryś sam ta klapa ukrod.
Niy wlywej tego grōntu do gulika, bo sie zatko.
Zaś musi być na deszcz, bo z gulikōw śmierdzi.
Trza wyplōmpać guliki, bo sōm pełne.
Z tymi gulikami to je wygoda, niy trza tej wody po kōmpaniu wynosić we kiblach, styknie wyciōngnyć tyn szpōnt we wannie, a woda sama uciecze.


text:
Teroźny Sztad Prezydynt Bytůnio Damian Bartyla uostowajům na stanowisku, bo chocioż na poczůntku decymbro mielimy skiż tego referyndům, to bůła za nisko frekwyncjo, coby bůło łůne wożne.
We piyrszo niýdziela grudnio sbajslowane ustało referyndům, coby zawelować za tym, eli ôdwołać teroźnego Sztad Prezydynta Bytůnio Damiana Bartyle. Po cołkim podrachowaniu, ôkozało sie, co cołke welowaniý je niýwożne, bo bůła za nisko frekwyncjo.
Coby wszysko bůło akuratne, to zawelować miało minimalnie 26 177 ludzi. Do urnůw prziszło ýno 19 826 miynszkańcůw Bytůnio. Nojwiyncyj s nich, bo aże 17 300 bůło za ôdwołaniym Sztad Prezydynta. Ýno 1 087 chciało, coby Damian Bartyla uostali dalij na stanowisku. Kejby zaś wejrzeć na landkarta Bytůnio, to nojwiyncyj ludzi poszło welować we Szůmbiyrkach a Miychowicach. Nojmynij zaś we Stolarzowicach, Bobrku a Górnikach.
Spytalimy jednako ludzi, eli prziszli na referyndům abo czymu niý. Ci kerzi byli welować, godali, co trza pomiynić władza, coby poprawić sytuacjo sztada. Jednako bůło tyż mocka takich co padali, iże to blank niý mo synsu. Nojczynścij tublikowali, co ganc egal, wto tam siedzi, bo i tak kożdy je taki sům a i tak nic niý pomiyni. Prowda jednako je tako, iże na takim miarkowaniu przi tyj cołkij sytuacji, nojwiyncyj traci sům Bytůń a jego miynszkańce.


text:
Jodło, co dostowali żniwiorze abo ci co kartofle kopali, było taki same, co w dōma: nikedy żur, troszka lepi ȏmaszczony, kartofle abo pogański krupy ze kiszkōm, bo mlyka na gospodarce dycki było zatela! Czasym nawarziło sie jajec, co nojmni po dwa do kożdego. Na śniodani abo na sfaczyna dowali tyż chlyb ze biołym syrym rozrobiōnym ze śmietōnkōm. Jak moja mamulka szła na ȏdrobek do chopa, co na naszym kōnszczyczku pola robioł, to tam na sfaczyna bōł swojski chlyb ze biołym syrym i dycki nōm, dzieckōm, po krajiczku prziniosła, bo taki bōł dobry!
Jak my, dziecka, go roz starce ȏd gospodorzōw pokwolyli, to ȏna nōm zdradziyła ta tajymnica, czamu nōm tak smakowoł: do tego syra dowało sie troszka cynamonu! My tyż prōbowali tak zrobić, ale aże taki dobry niy bōł, jak tyn ȏd gospodorza! Nasz tatulek godoł, że to je nejści skuli tego swojskigo chleba, bo nasz, co my kupowali we piekarni ni mioł aże tak dobrego smaku!
Jak sie robota kōnczyła, to na ȏstatnio sfaczyna gospodyni dycki upiykła kołocza ze posypkōm, a nawarziła kakałszali abo malckawy. Jak trefiyło, że ȏstatni dziyń ludzie robiyli aże do wieczora, to potym była lepszo wieczerzo i po kieluszku gorzołki, bo trza było mieć robotnikōw we poszanowaniu a piykni im za robota podziynkować!
A tyj roboty na polu dycki bōło pełno aż do Adwyntu! Ale jak sie we wrześniu gibci zaczynało robić cima, to sie już sfaczyny niy dowało, yno lepszo wieczerzo abo gospodorze dowali wieczorne jodło ludziōm do dōm.
Stōnd sie tyż wziyno przisłowi, że świynty Michoł (29 września) sfaczyna skichoł!
Grymlino


text:
Alfred Měškank
Alfred Měškank, nim. Alfred Müßiggang, Alfred Meschkank (roź. 16. oktobra 1927 w Droždźiju w Górnej Łužycy, wum. 1. januara 2016 w Chóśebuzu-Škódowje) - serbski sorabist, rěcywědnik a pśełožowaŕ z pólšćiny a serbiskeje rěcy.
Pó drugej swětowej wójnje wuknuł w gymnaziumje w Českej Lípje. W lětach 1948-1952 jo studěrował na uniwersiśe we Wrocławje ako ceptaŕ za fyziku. Wón jo napisał mjazy drugim Zakłady dolnoserbskeje rěcy za Pólakow a teke Zakłady dolnoserbskeje rěcy we warianśe za Górnoserbow. Wón jo pśełožowaŕ z pólskeje literatury do górnoserbskeje abo nimskeje. Do kóńca swójogo žywjenja jo pśestajał knigły a pśinoski z pólskeje, nimskeje do dolno- a górnoserbskeje rěcy. Wósebnje wjele z jogo pśełožkow namakamy w kulturnem casopisu Rozhlad. Až do smjerśi jo bydlił w Chóśebuzu.
PublikacijeWobdźěłać
- 1955 - Wučbnica matematiki za hornjoserbske wyše šule (z Wernerom Rennebergom)
- 2006 - Zakłady dolnoserbskeje rěcy / Podstawy języka dolnołużyckiego (wucbnica)
- 2013 - Adam Mickiewicz: basni w serbskich pśełožkach, zest. Alfred Měškank, Podstupimske pśinoski k Sorabistice, Nr. 10, Podstupim
Pśełožki do dolnoserbšćinyWobdźěłać
- 2007 - Pójźćo, comy z wami graś. Nimske źiśece gronka a štucki w serbskem woblacenju (Alfred Měškank jo pśestajił 12 gronkow)
- 2013 - Adam Mickiewicz: basni w serbskich pśełožkach (basni pśestajone do dolnoserbšćiny)
Pśełožki do górnoserbšćinyWobdźěłać
- 2008 - Achim Mič, Njebjesam blisko
- 2011 - Halina Barań, Sćin běłeho ranja
WótkazeWobdźěłać
- Łużyczanie i inne mniejszości językowe, kulturowe i etniczne w Europie, Zeszyty Łużyckie, 46 (2012)
- Zakłady dolnoserbskeje rěcy / Podstawy języka dolnołużyckiego, 2006


text:
Fararka Antje Schröcke je dźewjeć lět w Slepjanskej kónčinje jako dušepastyrka a poradźowarka za potrjechenych brunicoweje jamy skutkowała. Wo wobsahach jeje dźěła a planow je so Andreas Kirschke z fararku rozmołwjał.
Što Was hladajo na rozžohnowanje jima?
A. Schröcke: Začuwam wulku dźakownosć. Rozžohnowanska Boža słužba 24. měrca w Slepjanskej wosadźe bě jara hnujaca. Wjetši dźěl ludźi, kotřiž su přišli, znajach ze wšelkich gremijow a z wosady. Z mnohimi mějach wosobinsce činić. To je mje česćiło, zo sej prajach: „Sym ludźi woprawdźe w jich wotpowědnych žiwjenskich situacijach docpěła.“
Čehodla nětko po dźewjeć lětach skutkowanja tu přestanjeće?
A. Schröcke: Tuchwilne zrěčenje by klětu nalěto wuběžało. Tak bě načasu sej něšto noweho pytać a nańć. Trjebam nowe wužadanje.
Kak sće w Slepjanskej wosadźe přistup k ludźom dóstała?


text:
Z Chóśebuza/Cottbus. We Wušej cerkwi jo byla 2. septembra wósebna swěźeńska namša. Wóna jo trała dwě góźinje a na jeje kóńcu jo wušy promšt Martin Herche pśibytnych 165 namšarjow pšosył, až deje weto wóstaś na kafejpiśe. Deje se wjaseliś, až su swěśili na toś tej jadnej namšy pópšawem tśi wjelicne swěźenje.
Z tym jo trjefił generalny superintendent rowno do carnego. To ga jo było rownocasnje 250. namša wót nowego zachopjeńka, 30. jubilej kupki „serbska namša“ a pśidatnje jo se prezentěrowała cejdejka ze serbskeju biliju. Kuždy tych wjeraškow by był za sebje góźba za wjeliku swěźeńsku namšu.
A pitśku jo tak było, až njejo móžno było na kuždy wót tych tśich wjelickich wjeraškow w dosć wjelikej měrje glědaś. Njejo było dosć casa, aby z dosć wjelikim źiwanim, wjaselim a źěkom na to slědk glědali, až jo mógała pśed 30 lětami byś zasej dolnoserbska namša. A až jo se swěśiła z teju wjelickeju namšu 250. serbska namša wót zachopjeńka 1988 sem.


text:
Reviewers 2014
RT 61 (2014), 1
Weronika Augustynowicz, Tadeusz Bąk, František Drozd, Maria Gagacka, Katarzyna Głąbicka-Auleytner, Andrzej Gołębiowski, Andrzej Grudziński, Zofia Kawczyńska-Butrym, Monika Klimowicz, Adam Koperek, ks. Jarosław Kotowski, Halyna Kryshtal, Michał Kubiak, Richard Kucharčik, Radosław Kupczyk, Mikołaj Olszewski, ks. Mieczysław Ozorowski, Marta Pawelec, Norbert Pikuła, Ondrej Štefaňak, Józef Styk, Bogdan Szajkowski, Beata Szluz, ks. Leon Szot, ks. Jan Śledzianowski, Mateusz Wiliński, Władysław Wlaźlak, Bożena Zboina, Dorota Zbroszczyk
RT 61 (2014), 2
Ks. Krzysztof Kaucha, Marian Kowalczyk SAC, ks. Czesław Krakowiak, ks. Jerzy Lewandowski, ks. Włodzimierz Wołyniec
RT 61 (2014), 3
René Balák, Antoni Bartoszek, ks. Konrad Glombik, ks. Marek Kluz, Edmund Kowalski CSsR, ks. Marian Machinek, Piotr Przesmycki SDB, Josef Spindelböck, ks. Wojciech Surmiak, Gabriel Witaszek CSsR, ks. Zbigniew Wanat, ks. Arkadiusz Wuwer
RT 61 (2014), 4
Ks. Włodzimierz Bielak, Sławomir Brzozecki OP, Stanisław Cieślak SJ, ks. Zbigniew Gmurczyk, Zdzisław Gogola OFMConv, ks. Piotr Górecki,ks. Jacek Kapuściński, ks. Janusz Kucz, ks. Andrzej Kwaśniewski, ks. Jarosław R. Marczewski, ks. Tomasz Moskal, ks. Stanisław Nabywaniec, Roland Prejs OFMCap, ks. Jerzy Pałucki, Aleksander Sitnik OFM, Cezary Taracha, ks. Jan Walkusz, ks. Anzelm Weiss, ks. Dariusz Zagórski, ks. Sławomir Zych
RT 61 (2014), 5
Wiesław Błaszczak SAC, ks. Jan Miczyński, ks. Adam Rybicki, Anastazja Seul, Jerzy Skawron OCarm, ks. Ireneusz Werbiński, Maria M. Zajączkowska
RT 61 (2014), 6
Amantius Akimjak, Robert Biel, Bogdan Biela, Mirosław Chmielewski, Bogusław Drożdż, Ivo Džinić, Piotr Goliszek, Artur J. Katolo, Paweł Landwójtowicz, Dariusz R. Mazurek, Józef Mikołajec, Jana Moricová, Mieczysław Polak, Grzegorz Pyźlak, Adam Skreczko, Leszek Szewczyk, Vaja Vardidze, Jan Wal, Tomasz Wielebski, Jarosław Woźniak, Zbigniew Zarembski
RT 61 (2014), 7
Ks. Józef Budniak, Peter De Mey, ks. Nicu Dumitraşcu, ks. Zygfryd Glaeser, ks. Piotr Jaskóła, Krzysztof Leśniewski, ks. Rajmund Porada
RT 61 (2014), 8
Ks. Stanisław Araszczuk, ks. Daniel Brzeziński, bp Ignacy Dec, ks. Władysław Głowa, Stanisław Kałdon OP, ks. Krzysztof Konecki, ks. Dariusz Kwiatkowski, Milan Lach SJ, ks. Tadeusz Lewandowski, ks. Erwin Mateja, ks. Bronisław Mierzwiński, Jacek Nowak SAC, ks. Władysław Nowak, ks. Sławomir Nowosad, Waldemar Pałęcki MSF, ks. Kazimierz Panuś, Edmund Robek SAC, ks. Leszek Szewczyk, Anna Zellma
RT 61 (2014), 9
Ks. Andrzej Anderwald, ks. Grzegorz Barth, ks. Wolfgang Klausnitzer, Zbigniew Kubacki SJ, Zdzisław Kupisiński SVD, ks. Erwin Mateja, ks. Antoni Nadbrzeżny, Eugeniusz Sakowicz
RT 61 (2014), 10
Henryk Cudak, Joanna Chwaszcz, Anna Dąbrowska, František Drozd, Ewa Dybowska, ks. Włodzimierz Gałązka, Janusz Kirenko, Adam Koperek, ks. Jarosław Koral, Jacek Łukasiewicz, ks. Mirosław A. Michalski, Joanna Płońska, Markéta Rusnáková, Małgorzata Tatala, Zbigniew Waleszczuk, Lidia Wiśniewska, Anton Lisnik, ks. Przemysław Kantyka
RT 61 (2014), 11
Ks. Robert Biel, ks. Ryszard Czekalski, ks. Andrzej Domański, ks. Michał Drożdż, ks. Piotr Goliszek, ks. Marek Kluż, ks. Dariusz Lipiec, ks. Paweł Mąkosa, ks. Kazimierz Święs, ks. Marian Zając
RT 61 (2014), 12
Ks. Adam Kalbarczyk, ks. Rafał Kowalski, ks. Tadeusz Lewandowski, ks. Hubert Łysy, ks. Paweł Mąkosa, ks. Witold Ostafiński, ks. Sławomir Pawiński, ks. Sławomir Płusa, ks. Wiesław Przygoda, ks. Jerzy Sikora, ks. Wojciech Turowski, ks. Marian Zając, ks. Andrzej Żądło


text:
Tatulek pamiyntoł dobrze kiej to bōło, bo wtynczos dostoł szus do nogi. Kamraci zawiōnzali mu szłapa bandażym, bo krew fest sie loła, a potym na pōł zemdlałego zawlykli ze gōry do wsi, co sie Meiskar mianowała. Tatulek doł jednako pozōr, że Ziga, a jeszcze dwaj inksi kamraci skoczyli do lasa. Za kwila przileciało piyńć amerykańskich fligrōw, a zaczli strzylać po krzach! Bezmała żodyn wojok niy ȏbstoł!
- Widziołeś zabitego Zigi? – spytoł sie ȏjciec, bo Zigfridowo mamulka tak fest beczała, że ani słowa niy poradziła wypedzieć.
- Niy, jo yno to słyszoł, bo mie zaroz wziyni do lazaretu! – ȏdpedzioł zgodnie ze prowdōm mój tatulek.
- Niy bucz, staro, już ni ma nadzieje! Wiysz synku, nom posłali tako ceduła, kaj stoło, co Zigfrid pod kole Meiskar!.
Zigōw ȏjciec przeżegnoł się, a bez rozłōnczynio wyloz na plac, bo chcioł skryć płaczki, co mu się same po licach kulały.
Ȏd tygo czasu minyło bez pōł roku, a we Kulikowyj chałpie już coroz myni spōminali ȏ Zigfridzie.
Bōło już trzićwierci na dwanosto we sobotni wieczōr. Myjsze dziecka jedyn po drugim pokōmpali sie we grotku a rychtowali sie do spanio. We kuchyni ōstali yno mamulka, tatulek a starka. Ȏroz słyszōm, że keryś burzi do dźwiyrzi. Taki nocne ȏdwiydziny niy wrożyły nic dobrego!
- Gdo tam je? – spytoł sie struchlały łojciec.
- Co to za szpasy robicie, przeca jo, Ziga!
- Ponboczku, duch ... – wylynkała sie starka.
- Jaki Ziga? – spytoł sie tatulek a zymby mu zwoniyły ȏd strachu.
- No, wpuśćcie mie noreście! – napiyroł sie tyn istny, co stoł na dworze, ale ȏni sie niy ȏdzywali, bo niy wiedzieli, co robić! Bezto tyn istny kopnoł do dźwiyrzy ze cołki siły!
- To musi być rychtik Ziga! Tego złośnika jo by wszyndy poznała! - padała mamulka a ȏdewrziła dźwiyrze do korzōnd. Na progu stoł jejich syn – cołki a zdrowy!
Za pora dni Ziga sōm padoł mojimu tatulkowi, co mu sie przidarziło: Jak lecioł ze gōry do wsi, to doł pozōr, że przi jednym zabitym wojoku leży cołkiym nowy mantel, to go wziōn a swōj potargany pociep, yno przepōmnioł wzionć swoja marka, bezto jego ȏjce dostali ceduła, że pod pod Meiskar.
Grymlino


text:
Składnostnje 75. narodnin a prěnich posmjertnin Detlefa Kobjele chcetej chór a orchester Serbskeho ludoweho ansambla komponista z wopomnjenskim koncertom přichodnu srjedu w Budyšinje a dźeń na to w Choćebuzu počesćić. Tam chce Lara Valeska Kobjelic někotre twórby swojeho dźěda přednjesć. Cordula Ratajczakowa je so ze 24lětnej, blisko Podstupima bydlacej sopranistku rozmołwjała.
Jako wnučka komponista wulce njepřekwapja, zo sće so ze spěwarku-sopranistku stała. Kajki pak bě Waš wosobinski puć k hudźbje?


text:
Wikipedyjo:Potrzebne tumaczyńa
Sam robjůno je lista zajtůw kere by śe werćůło przełożyć ze inkszych godkůw na naszo, ślůnsko wikipedyjo. Mogesz wźůńś jaki artikel, coby nad ńim trocha porobjyć, nale tyż idźe sam przidać inksze, uod Ća pwymyślůne propozycyje. Dobrze by bůło, kej by my tumaczyli przede wszyjskim artikle wyrůżńůne - jakość ślůnskij wikipedyje by poszła wyży. Wszyjske wyrůżńůne artikle na Wikipedyjach we inkszych godkach do śe nolyźć tukej. Snadnům rzeczům mogesz sam tyż wćepować forszlagi tumaczyńo mustrůw a inkszych ńyartiklowych zajtůw.
POZŮR: Lepi ńy bjer śe za tumaczyńy jeli ńy wjysz choćoż podstowa godki, we keryj je bazowy artikel napisany. Je bez to ńybezpjeczne, co porobjysz moc felerůw, kere ńy bydźe szło łatwo dojzdrzeć.


text:
Štyrizwjazkowe wudaće »Stawiznow Serbow« je prěnje wobšěrne a lětstotki přesahowace předstajenje serbskich stawiznow a z tym centralny měznik w serbskim stawiznopisu. Cyłkownu powahu a awtoritu štyrjoch zwjazkow podšmórnje paralelne serbske a němske wudaće kaž tež wysokokwalitatiwne a bohate wuhotowanje. Płatowa wjazba a škitna wobalka, přemysleny typografiski a ilustraciski koncept pokazuja hižo na prěni pohlad, zo jedna so tule wo starosćiwje a z wjele angažementom a resursami přewjedźeny projekt wšelakich akterow. Awtorski kolektiw wokoło Jana Šołty, Měrćina Kaspara, Jana Brankačka a Frida Mětška bě znosył hač dotal mało znaty wobrazowy material kaž karty, rysowanki, fota, reprodukcije atd. a zmóžni čitarjam z tym tež wizuelny přistup k serbskim stawiznam. Z tym twori štyrizwjazkowe wudaće »Stawizny Serbow« zdobom bohaty fundus wobrazoweho materiala. Z tutoho su mnozy awtorojo a wuhotowarjo slědowacych wopisanjow serbskich stawiznow w knihach, wučbnicach, nastawkach a wustajeńcach čerpali.
Štož kritiskemu čitarjej hižo do politiskeho přewróta napadny, to konstruktiwne čitanje »Stawiznow Serbow« dźensa poćežuje, haj znjemóžnja. Interpretaciske kategorije, duktus a wokabular wudaća skutkuja na spočatku 21. lětstotka cuze a hołe. Na kóždej stronje so stawiznopis jako legitimacija tehdyšeho politiskeho porjada a jednanja wopokaza. Marxistisko-leninistiski swětonahlad wuchadźa z jasneho historiskeho wotběha, namaka jednozmyslne wotmołwy a pokazuje dokładny směr do přichoda.


text:
Při babylonskich rěkach sedźimy a płakamy, hdyž my na Cion spominamy. Naše harfy powěsnjemy na wjerby teho samsneho kraja. Přetož tu kazaju nam spěwać ći, kotřiž nas jatych maja: »Spěwajće nam něšto wot Cionskeho kěrluša!« Kak bychmy móhli spěwać Knjezowy kěrluš we cuzym kraju?
Druhi dźěl oratorija započina so z tekstom, kotryž pochadźa z Ps 137. W nim powěda so wo přebywanju wuzwoleneho ludu w Babylonskim wuhnanstwje. Jedna so potajkim wo čas mjez 597 – tehdy mjenujcy započa so prěnje z dohromady třoch wuhnanstwow Židow – hač do 539, jako dowoli jim persiski kral Kyrus II. Wulki nawrót do ródneho kraja. Citowany tekst předstaja zrudnu situaciju wuhnancow. Woni sedźa a płakaja a su jeći. Nuzuja jich, zo bychu narodne a nabožne kěrluše spěwali. Woni pak to wotpokazaja.1 To je bibliska perspektiwa wuhnanstwa, kotraž akcentuje předewšěm teologiske ideje. Z tutoho wida bě situacija wuhnancow woprawdźe katastrofalna: Woni běchu w cuzym kraju, jich stat zhubi politisku njewotwisnosć, měšćanska murja Jerusalema bu zničena a Jerusalemski templ ležeše w rozpadankach. To bě zdobom wulka teologiska kriza: Wuzwoleny lud bě wójnu přěhrał. To rěkaše, zo je jich Bóh Jahwe słaby, babylonski přibóh Marduk pak sylny. Jeho lud bě dźě dobył. Z archeologiskeje perspektiwy pak situacija wuzwoleneho ludu tak bjezwuhladna njebě. Z namakanych tekstow wuchadźa, zo su so Israelića w Babylonje poměrnje derje zažiwili. Woni bydlachu předewšěm we hłownym měsće a wokolinje, mějachu swoje dźěłowe městna a załožowachu firmy a samo banki. Tohodla njejsu so wšitcy do domizny wróćili, jako su jim to dowolili. Tak nasta jedna z najwažnišich židowskich diasporow. Jedyn z najwjetšich přinoškow tuteje k wuwiću judaizma je Babylonski talmud kaž tež institucija Synagogi.2
Korla Awgust Kocor komponowaše wšelakore hudźbne twórby. Jedna z nich je oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt«, kiž nasta w lěće 18611. W nim so jedna wo někotre podawki ze stawiznow wuzwoleneho ludu a jeho tekst so zepěra nimale dospołnje na perikopach Swjateho pisma, kotrež su z wěstym teologiskim wotpohladom zestajene. Wo kajke podawizny dźe a kajke teologiske ideje so tule zwuraznja? Na tutej prašeni ma wotmołwić předležacy nastawk. W prěnim dźělu póńdźe wo historiske fakty, na kotrež so oratorij poćahuje a w druhim spytamy wuslědźić w nim zapřijate teologiske ideje.
Oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt« wobsteji z třoch dźělow, kotrež poćahuja so na bibliske stawizny wuzwoleneho ludu. Prěni dźěl wěšći Israelej njezbožo – jeho hrěcha a njeposłušnosće dla. Druhi dźěl wopisuje njezbožo same a třeći dźěl předstaja sluby Bože na lěpše časy. Wo kotre bibliske stawizny wuzwoleneho ludu so tu jedna? Poprawom wo te, kotrež wothrawachu so w 6. lětstotku do našeho ličenja časa. W lěće 605 do Chr. wotmě so bitwa pola města Karkemiša, ležaceho w bliskosći rěki Eufrata. Egyptowčenjo wojowachu přećiwo Babylonjanam. Tehdom běštej to dwě najsylnišej mócnarstwje swěta. Kóžde z njeju chcyše dominować, wosebje w Lewanće, potajkim tež na teritoriju, kiž słušeše k Israelej (2 Kral 23, 31–35). Naspomnjenu bitwu přěhra Egyptowska a Lewanta přeńdźe pod knjejstwo Babylonskeje. Za wuzwoleny lud to rěkaše, zo dyrbješe wotnětka wysoke dawki płaćić. Dołhož to činješe, knježeštej měr a pokoj. Hdyž pak to wotpokazowaše, nastawachu hnydom problemy. Babylonske wójsko interweněrowaše a nuzowaše k »porjadej«. W padźe wuzwoleneho ludu sta so to samo trójce: 597, 587 a 582. Po tutych zachadźenjach njezhubi Israel jeno swoje slěbro a złoto, ale tež swojich staćanow. Po přikładźe Asyriskeje Babylonska ludźi jenož njemorješe, ale ćěrješe tež wěsty dźěl do wuhnanstwa. To potrjechi wosebje rjemjeslnikow a elitu ludu. W kraju wostachu jeno rólnicy, kotřiž dyrbjachu wěsty podźěl swojich płodow okupantej wotedawać (2 Kral 24, 1 – 25, 30). W babylonskim wuhnanstwje přebywachu Židźa hač do lěta 539, doniž njepřemó persiski kral Kyrus II. Wulki (539–530) Babylonske mócnarstwo. Wón da Israelej swobodu, tak zo móžeše wróćo do swojeho kraja ćahnyć a tam Jerusalemski templ zaso natwarić, kotryž běchu Babylonjenjo zničili. Templ so něhdźe w lěće 516 woswjeći. Čas persiskeho knjejstwa bě čas wulkeje nabožneje, nic pak politiskeje swobody (Esra 1, 1–4; 3, 1–4, 5; 5, 1–6, 22). Tutu mějachu Israelića hakle srjedź druheho lětstotka do našeho ličenja časa (1 a 2 Makk)2. Prěni dźěl Kocoroweho oratorija poćahuje so na podawki wot bitwy pola Karkemiša do wuhnaća israelskeho ludu do Babylonskeje. Druhi dźěl oratorija wobsahuje dobu Babylonskeho wuhnanstwa hač k ediktej krala Kyrusa II. Wulkeho, kiž zmóžni israelskemu ludej nawrót do domizny. A třeći dźěl jedna runje w času wróćenja z Babylonskeho eksila do slubjeneho kraja.


text:
Im bliżyj lata, tym barzi1 ciōngnie2 mie3 do szałołtōw- może to te dwa kilo, kere4 mi jeszcze ôstały ze zimy 😉 Lubia byle co powciepować na talyrz, a niy rołz, niy dwa z tego wyńdzie5 richtich6 co dobrego 🙂
Co potrza?
Na kołżdy talerz wciepcie7:
2 gorście rukoli,
gorść roszpōnki,
1 tōmata8 żōłto i jedna czerwōno- abo po połra tych koktajlowych,
poła pokrōnego jabka,
gorść pokrōnych pozimek (truskawek),
pó gorści borōwki hamerykańskyj,
połra kōnskōw fety.
A do tego jeszcze przidzie zōłza:
łeżka mostrichu9,
łeżka miodu,
połra łeżek oliwy,
połra łeżek oleju rzepakowego,
2 łeżki tequili (choć mogecie i bez- abo z łeżkōm kōniaku czy whisky),
2 łezki ôctu balsamicznego.
Składniki szałołtu fajnie poukłołdejcie na talyrzu, a składniki zōłzy trza yno porzōndnie ôzfyrlać10 w jaki azjetce11, żeby sie złōnaczōł12 taki jednolity, gynsty płyn i fertich13. Smacznego 🙂
1bardziej
2ciągnie; ō- samogłoska w wymowie między o i u
3mnie
4które
5wyjdzie
6naprawdę
7wrzućcie
8pomidor
9musztardy
10roztrzepać
11salaterce
12powstał
13gotowe


text:
Guchołazy
Guchołazy, przōdzij tyż Koziŏszyja[1] abo Cygynhals[2] (po polsku i ôficjalnie Głuchołazy, pō niymiecku (Bad) Ziegenhals, po ślōnsko-niymiecku Ziegahåls, po czesku Hlucholazy) to je miasto we ôpolskim wojewōdztwie, we nyskim krysie, nad rzykōm Biołōm i pod Ôpawskimi Gōrami, wele polsko-czeskij granice, siydziba gminu z takim samym mianym. W grudniu 2019 miało 13 505 miyszkańcōw[3].
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasto było założōne we 13. stolyciu za kolōnizacyjnyj akcyje ôd wrocławskigo biskupa Lauryntego. Nojstarszŏ zmianka ô Ciginhals pochodzi z roku 1249, piyrszymi ôsadnikami byli hawiyrze, co sam prziszli kopać złoto[4]. Bergmaństwo sie rozwinyło ôsobliwie we 16. stolyciu, ale nikej niy ôsiōngło take rozmiary jak we niydalekim Cukmantlu. Aże do sekularyzacyje we roku 1810 miasto nŏleżało do biskupskigo nyskego ksiynstwa i beztōż było uwŏżane za tajlã Dolnego Ślōnska. Przi ferwaltungowyj reformie we roku 1815 je społym z cołkim nyskim krysym przikuplowali do Regierungsbezirk Oppeln i skuli tego je dzisiŏ czansto wrachowujōm do Gōrnego Ślōnska. We drugij połowie 19. stolyciŏ sie dziynka termalnym zdrzōdłom stały kurortym i dostały ôficjalny sztatus Bad. Bezmała ôd czeskigo ôkreślyniŏ „hluché lázně” mŏ pochodzić spōczesne miano miasta[5].
Ôd roku 1945 Guchołazy nŏleżōm do Polski, chocia i po piyrszyj, i po drugij światowyj wojnie miała na nie chyntkã Czechosłowacyjŏ, a to skirz tranzytowyj ajzynbanowyj sztreki ze Ôpawy do Frywołdowa (Jesiōnika)[6].
Historyczne cyntrum miasta je moc dobrze zachowane. Pojstrzōd nojcynnijszych zabytkōw sōm farski kościōł świyntego Lauryntego ze 13. stolyciŏ przebudowany barokowo we latach 1729–1731 i gotyckŏ wieża ôd gōrnyj miejskij fōrty, ô keryj piyrszŏ zmianka pochodzi z roku 1418. Tradycyje Bad Ziegenhals, kere za Polski niy były kōntynuowane, przipōminŏ dŏwny kurpark we połedniowyj czyńści miasta pod Przodniōm Kopōm (495 m n.m.).
Kamracke miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Guchołazy sōm skamracōne ze:
Przipisy
- ↑ Polskŏ forma Koziaszyja sie pojawiŏ we publikacyji Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej ôd Józefa Lompy (str. 28) i we Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (tōm IV, str. 543).
- ↑ We zŏpisie Cygenhals pojawiŏ sie we wykŏzie ślōnskich miast na patyncie ôd krōla Fridricha z roku 1750.
- ↑ Podug ôficjalnego statystycznego portalu Polska w liczbach, dostymp 2021-03-07
- ↑ Paul Kutzer. Über den Ortsnamen Ziegenhals. „Oberschlesische Heimat”, s. 101–109, 1908. Oppeln: Oberschlesisches Heimatverein (mjym.).
- ↑ Głuchołazy: zdrowe uzdrowisko pełne historii (pol.). 8 Stóp, 21.8.2020. [dostymp 2021-03-07].
- ↑ Ôbocz sie ôsme mymorandum Edvarda Beneša na pokojowõ kōnferyncyjõ we Paryżu 1919 i Tomasz Leszkowicz: Kryzys polsko-czechosłowacki 1945 roku – dogrywka przedwojennego konfliktu (pol.). Histmag, 2.10.2016. [dostymp 2021-03-07].


text:
Niyrołz1 tak se czowiek myśli, że by zjołd2 cojsik inkszego3, a niy yno co tydziyń te same zestawy i wtedy ôwdy4 przido Wōm sie tyn recept5. Niy ma sam żołdnego strasznego wynołkwiania6, ale za to smak tyj zôłzy zapamiyntocie na dugo.
Co potrza?
1 kg piersi ze hańdyka (abo i udzika)
mały pynczek koperku
mały pynczek pietruszki
połra suszōnych grzibōw (nojlepi prawikōw)
sōl i pieprz
zōmbek czosku
połra łeżek oliwy
mōnka kartoflanoł do zagynszczynia zōłzy
150 ml śmiytōnki (nojlepi 30 %)
Hańdyka na noc posmarować oliwōm wymiyszanōm ze czoskym, solōm i pieprzym, ôbłożyć koperkym i pietruszkōm i… iś spać 😉
Na drugi dziyń przipiyc go na suchyj patelni, a potyn przeciepnōńć do brytfanki, dolołć trocha wody i dusić ze grzibami, koperkym i natkōm- tak aby ze dwie godziny na małym ôgniu. Potyn wyciōngcie miyso, zblyndujcie ta zōłza, dejcie dō ni jeszcze śmiytōnki (nojprzōd jōm zahartujcie, wlyjcie dō ni trocha zōłzy) i zagyńśćcie jōm mōnkōm (rozfyrlanōm7 we zimnyj wodzie). Jak już to sie wszyjsko uwarzi8, to mogecie jeszcze wszyjsko dosmakować, pokrajać miyso na plastry, wciepnōńć jeszcze na chwila do brytfanki i… Smacznego 🙂
1czasem
2zjadł
3innego
4wówczas
5przepis
6wydziwiania
7roztrzepaną
8pogotuje


text:
Kalyty
Spůłrzyndne: 50°33'54" N 18°52'57" E
Kalyty (pol. Kalety, mjym. Stahlhammer) – mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we tarnogůrskim kryśe, nad rzykům Malapana půmjyndzy gminůma Koszyńćin, Woźniki, Mjasteczko, a Tworůg. Przůdźi należała do czynstochowskigo wojewůdztwa. Kalyty tajlujům śe na 9 zidlůngůw - Cyntrům (inakszy: Zowodźe, Jyndrysek, Drutarńa, Luboc, Truszczica, Kuc, Mjotek, Mokrus a Źelůno). Mjasto to je położůne ino 40 km we prosty lyńiji uod GIU, a trefjůmy tam cołkym inkszy landszaft.
Kalyty sům skuplowane ze inkszymi tajlami Ślůnska znamjyńńy banům. Ze Kalytůw do śe dojechać do Kluczborka, Lubjyńca, Herbůw, Katowicůw a Gůrůw. We uostatńim czaśe we Kalytach jeźdźi bus na sztrece Kalyty Drutarńa - Gůry. We kalytach je tyż staro fabrika papjůru a celuloze we likwidacyji, inakszyj KZCP uod słůw "Kaletańske Zakłady Celulozowo-Papiernicze".


text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 10.04.2022
Drugi majster trefiōł latoś na Gōrny Ślōnsk i zajś je to hokej. Po hokeistkach Polonii Bytōm prziszła raja na hokeistōw GKS Katowice, kerzi potrzebowali yno 4 szpilōw do wygraniŏ finału ze Uniōm Ôświyncim. Gratulujymy! A może to nie ôstatni majster latoś we hokeju, bo do finału ligi czeskej we srogim stylu wlŏz manszaft ze Trzińca.
Do finału Europejskej Ligii Majstrōw wlŏz tyż manszaft ze Gōrnego Ślōnska: ZAKSA Kandzierzin-Kojźly. Tu ale nie mōgło być inakszy, bo już we halbfinale trefiōły na siã dwa gōrnoślōnske manszafty: ZAKSA wyeliminowała manszaft ze Jastrzymbiŏ.
Fusbal
Liga polskŏ chopōw
Wisła Płock – Górnik Zŏbrze 3-2
Górnik Łynczna – Piast Gliwice 0-1
Wisła Krakōw – Górnik Zŏbrze 4-1
Po 28 szpilach Piast Gliwice je 7, a Górnik Zŏbrze 8.
Liga czeskŏ chopōw
FC Slovacko – MFK Karwinŏ 3-1
Banik Ôstrawa – FC Hradec Kralove 0-0
Po 28 szpilach Banik Ôstrawa je 5, a MFK Karwinŏ 16 (ôstatniŏ).
Hokej na lodzie
Liga polskŏ chopōw – finał
GKS Katowice – Unia Ôświyncim 1-0, 5-3 i 4-1
Po 4 szpilach 4-0 dlŏ Katowic i Majster Polski sezōnu 2021/22 dlŏ GKS.
Szpil ô 3 plac
GKS Tychy – JKH GKS Jastrzymbiy 5-4, 2-5 i 1-3
Liga czeskŏ chopōw – halbfinały play-off
HC Oceláři Trziniec – Mlada Boleslav 1-0 (po “elwrach”), 4-3 (po dogr.) i 2-1
Po 4 szpilach 4-0 dlŏ Trzińca i awans do finału manszaftu ze Ślōnska.
Fotografie ôd HCO Fans Gōrny Ślōnsk
Necbal / Voleybal
Europejskŏ Liga Majstrōw
ZAKSA Kandzierzin-Kojźly – Jastrzębski Węgiel 3-2
Po dwōch szpilach 6-2 dlŏ ZAKSY i awans do finału drugi rŏz z raje.
Liga polskŏ chopōw
Trefl Gdańsk – Jastrzębski Węgiel 2-3
Handbal
Liga polskŏ chopōw
MKS Piotrkowianin – Górnik Zŏbrze 29-34
Wisła Płock – Gwardia Ôpole 33-18
Po 22 szpilach Górnik Zŏbrze je 4, a Gwardia Ôpole je 9.
Liga czeskŏ chopōw
Szpile ô utrzimanie
Cement Hranice – SKP Pepino Fridek-Mistek 27-36
Po 3 szpilach SKP Pepino Fridek-Mistek je piyrszy we grupie ô utrzimanie (ślatuje ôstatni ze 4 manszfatōw)
MOL-Liga (czesko-słowacko-ślōnskŏ liga babōw)
HK Hodonin – KPR Ruch Chorzōw 23-31
Korbbal / Basketbal
Liga czeskŏ chopōw
BK Ôpawa – BK Sluneta Usti nad Labem 105-87
Liga polskŏ chopōw
TBV Start Lublin – GTK Gliwice 69-77
GTK Gliwice – Czarni Słupsk 76-83
Po 29 szpilach GTK Gliwice je 15.


text:
Trzyńsiynia ziymie na Ślōnsku
Przi czytaniu starych tekstōw naszoł żech we dwōch zdrzōdłach informacyje ô tym samym zdarzyniu i zdało mi sie to tak ciekawe, żech poszukoł wiyncyj na tyn tymat.
Jura Gajdzica, co żōł we XVIII i XIX stoleciu we Cisownicy, napisoł we swojij krōnice:
„1786 prawie na ostatki Miesopustne z niedzieli na Pendziałek między 2 a 3 godziną po północy było trzynsieni ziemie.”
A Franc Mialski z Bierunia, co żōł we tym samym czasie, we swojij „Ksiąsce roznych ciekawych zecy” spōmnioł:
„w Roku 1786
Było Trzęsienie Ziemie trzi Razy w Mięsopusty Ostatnie Było w Dzien Swiętey Barbory”
Tōż jedyn pisze, że było trzyńsiynie ziymie na ôstatki miynsopustne, a drugi dodowo do tego, że na miynsopust było trzyńsiynie trzi razy, a na świyntyj Barbory było jeszcze jedne.
Lata 1785-1786 to bōł czas ekstra aktywności sejsmicznyj na Ślōnsku, chocioż srogszo czynstość trzyńsiyń rozciōngo sie nawet na czas ôd 1774 do 1799 roku. Nigdy wcześnij i nigdy niyskorzij niy było we Ślōnsku tyla trzyńsiyń ziymie, co wtynczos. Wejzdrzijcie sie na wykoz:
- 1774, 26/27 stycznia, Racibōrz
- 1775, 24 stycznia, Wrocław
- 1778, 10 moja, Tiefhartmannsdorf, Dolny Ślōnsk
- 1785, 7 lutego, trzyńsiynie na Morawie i Ślōnsku
- 1785, 22 siyrpnia, godzina 07, kole Baranij Gōry
- 1786, 10 lutego, Mysłowice
- 1786, 13 lutego, trzyńsiynie na Dolnym Ślōnsku, Morawie i Słowacyji; epicyntrum kole Bruntalu.
- 1786, 26 lutego, godzina 20, Pogōrze Ślōnske
- 1786, 26 lutego, godzina 22, Pogōrze Ślōnske
- 1786, 27 lutego, godzina 01, kole Cieszyna
- 1786, 27 lutego, godzina 04, kole Cieszyna
- 1786, 27 lutego, godzina 18, kole Cieszyna
- 1786, 4 marca, kole Reichenbach im Eulengebirge, Dolny Ślōnsk
- 1786, 3 października, kole Cieszyna
- 1786, 3 grudnia, godzina 17, kole Myślynic we Małopolsce
- 1789, 11 grudnia, Karkonosze
- 1790, 13 marca, Wrocław
- 1799, luty, Wrocław
- 1799, wrzesiyń, Karkonosze, Hirschberg
Porubiōne sōm te nojsrogsze, ale mōmy na liście dziewiytnoście trzyńsiyń, co trefiyły sie bez 25 lot. Żeby to wrazić we perspektywa: bez sto lot przed tym czasym (1674-1774) takich trzyńsiyń było trzi, a bez sto lot po nim (1799-1899) było ich dziesiyńć.
Trzyńsiynie z 22 siyrpnia niy prziniosło srogich szkōd, choby to była prōba gyneralno przed ôstatkowym kōncertym. Nojprzōd leko zatrzōnsło ô ôsmyj i ô dziesiōntyj na wieczōr 26 lutego, a potym jeszcze 27 lutego ô piyrszyj w nocy, ale to były barzij leke tōmpniyńcia aniżeli sroge trzyńsiynia. Ô sztwortyj rano ale ziymia zaczła tak sie trzōńś, że na powiyrchni porobiyły sie rozpadliny, a ze postrzodka ziymie szło słyszeć sroge larmo. We jakijś wsi jeszcze trwoł fajer na ôstatki w szynku i ludzie uciykali w pole. W Cieszynie popynkały mury we stawiyniach i wybuchła panika, w Cierlicku pynkło sklepiynie Kościoła, w Mysłowicach wieża kościelno była zepsuto, a w Bytōmiu i Namysłowie zwōny kościelne wziōnły bić same z siebie. Trzyńsiynie było czuć we Wrocławiu, Wiedniu i pod Piotrkowym.
Trzyńsiynie ze 3 grudnia 1786 miało po prowdzie epicyntrum kole Krakowa, ale je to nojgłymbsze (35 km) i nojmocniyjsze trzyńsiynie we naszym rejōnie we historyji. Podle europejskij skale makrosejsmicznyj miało siyła 5,4, to znaczy miyndzy mocnym, a przinoszōncym leke szkody. U nos ale aż tak go już niy było czuć, jak we Małopolsce, chocioż Jan Pagaczewski spōmino ô niyznōmym mi handlyrzu Jōnie Bernadziku z Cieszyna, co zapisoł we krōnice familije, iże u niego w dōma ôdpod kōncek muru znad dźwiyrzi. Strzōnsy było czuć aż we Wrocławiu.
Ciekawe je to, iże Mialski pisze, iże trzyńsiynie było na świyntyj Barbory. Po prowdzie na Ślōnsku było czuć strzōns wtōrny na drugi dziyń ô dziewiōntyj na wieczōr, ale czymu mioł by pisać ino ô nim? A możno mu sie dni pōmotlały? Tego sie nigdy niy dowiymy.
Ôd tego czasu Ślōnsk nigdy już sie tak niy trzōns. Trzōns sie za to inkaszyj, bo przeca niyjedyn z nos czuł we życiu tōmpniyńcia. Cołke szczyńście, że żyjymy we doś spokojnym regiōnie świata.