text:
Pore opowiadań o hań downych zwykach
i o tym, jako ludzie kiejsi balandrowali...
Moji downe wilije
Zakiyl eszcze żyli moji starzicy, kierzi s nami gospodarzili na chałupie za miastym, każdo wilija Godnich Świónt była dlo nas pamiyntnym dniym w roku. Joch była wtynczas dzieckiym, alech tyn dziyń godnie przeżywała. Nasza chałupa była pełno życio, roboty i fórt kogosi w rodzinie przibywało, abo i ubywało. Pamiyntóm ty mroźne zimy i wielkucne śniegi. Od naszej chałupy ku ceście musiało sie odsypować śniyg łopaciskami, coby my nie wpadali w zomiynty. Uż przed wilijóm nasza chałupa była do jmyntu wysprzóntano. Drzewiane meble, dwiyrze i dłażki były do czysta wydrzite kartaczami. W oknach wisiały biołe, wyskróbióne gardiny, a wszyndzi wóniało pieczónym ciastym i żywicznym smrekiym, co go nasz Tatulek s pola przismyczyli i postawili w krziżoku we wielkij izbie, kany my wieczerzali. Strómek my szumnie ustroili banieczkami, barewnymi lańcuchami, światełkami i rachetlami. Mamulka zajś na rosłożónym w izbie stole, przikrytym biołym wybiglowanym serwetym, położyła świycznik, kole niego zajś opłatki, miód i orzechy. Na stole w koszyczku leżały też dycki nejlepsze czyrwióne jabuszka s naszej zogrody. Na wieczerze my dycki jodali rybióm polywke i smażónego karpa s jarzinowym sałotym. Bywały też kompoty s pieczek, sztrucle i kołocz s tejym. Kiej moja Stareczka, pieknie obleczóno do nowych szot i wyczepióno, prziniósła i położyła na stole Biblije, Dómbrówke i kancynoły na śpiywani, to my wiedzieli, że uż je wszycko narychtowane, coby siadać ku wieczerzi. To znaczyło, że krowy były uż wydojóne, mlyko było ocedzóne do warzynio i do schłódzynio w glinianych śmietnikach. Wieczerza przi zapolónych świyczkach sie zaczynała dycki głośnym rzykaniym naszego Starzika, kiery też czytoł nóm wersy s Biblije o narodzyniu Pana Jezusa w Betlejem. Nasze śpiywani kolynd i pieśniczek godowych s kancynoła zaczynała dycki naszo Stareczka radosnóm pieśniczkóm: Czas radości, wesołości nastał światu temu. Potym my sie łómali opłatkym i jedyn drugimu my skłodali życzynia. Po wieczerzi zajś nasz Tatulek ze Starzikym obabulili sie w gunioki i baranice, i dycki szli do chlywa i szopki s opłatkym ku krowiczkóm i gowiydzi, coby też i bydlóntka wiedziały, że sóm Gody. My, dziecka też dycki były na to ciekawe, ale Mama i Starzikowie nie chcieli nas tam puszczać, bo, jak pamiyntóm, na polu było dycki pełno śniega. Był też aji mróz, a s chałupy do chlywa był kónszczek cesty, a też godnio chwila mijała, nim sie Tatulkowie wracali spadki do izby, nieros i we fujawicy. Tu zajś, w przestrónnej i ciepłej izbie, czakały na nas narychtowane pod strómkym podarki, bawidełka, a potym nejlepsze, bo moc ciekawe ksiónżeczki, o kierych sie od downa yny słyszało. Czasy sie smiyniły przeogrómnie. Tamci ludzie sie potracili i poumiyrali. Tej starej chałupy, kiero była naszym gniozdym, też uż dzisio ni ma, ale po tych downych naszych wilijach zustały nóm nejmilsze i serdeczne spóminki.
Jako my hań downij ochodzili Gody
W grudniu my sie dycki rychtowali na Gody. Nejprzód było Świyntej Barbary, potym Mikołoj, Paniynki Maryji, każdy dziyń my chodzili na roraty, aż do Wilije. Potym były Gody Świyntego Sczepóna i Świyntego Jóna. We Wilije w każdej chałupie było wiesioło i kupa rejwachu, bo każdy cosi robiuł. Baby i dziołuchy piykły kołocze, wszecko ukludzały i robiły porzóndek. Rychtowały tez wieczerze. S każdego jedzynio musiało być po kapce, co sie przes cały rok na polu urodziło. Na stół sie dowało polywke s grochu, bryje s chlebym, kapuste ze ziymiokami, kasze s masłym i s miodym, abo krupice, opłatki s miodym, kapołke ze ziymiokami, jabka, orzechy, kołocze i cosi ku zapiciu, coby w karku nie szkrobało. Psy, kocury, kónie, dostowały we Wilije cosi lepszego do sjedzynio. Jak sie uż zećmiło, to sie siadowało ku stole. Wszyjscy w chałupie musieli siednónć – dziecka, służba, dziywki i pachołki. Kiery prziszoł ku stole nieskoro, tego móg Pón Bóczek pokorać i całe Gody, abo cały rok sie mu nie darziło. Przed jedzynim, wszecy, wiela ich było klynkali i rzykali „Ojczy Nasz…”, „Wierzym…”, a „Anioł Pański…”. Gazda dycki zaczynoł, a potym wszyjscy za nim na głos, wiela ich było. Po rzykaniu, wszyjscy siedli za stołym, na kierym uż był obrus. Tyn obrus był na stole przes całe Gody, nic sie ś niego nie strzepowało. Potym po Godach sie go brało i wszecki okruszki sie suło pod strómki w zogrodzie, coby lepszy rodziły na rok. Każdymu sie dowało jabka, trzeja było jabko roskroć, a jak było chrobacze to znaczyło, że tyn, co go roskroł bydzie nimocny, jak było zgniłe to znaczyło śmierć. S orzechami też tak było, jak był kiery chrobaczy – to znaczyło chorobe, a jak prózny to śmierć. Dziołuchy na wydaniu, jak roskroły jabko to wylazowały na pole i dziwały sie, esi ni ma po blisku jakigo chłopa. Jakby jakigo uwidziały, to tak jak sie mianowoł, tak sie bydzie mianowoł jejich galan. Podle tego wiedziały aji czym bydzie. Miyńsze dziecka loły ołów i ciepały starymi bótkami. Jak sie bótek obróciuł szpicym ku dwiyrzóm, to znaczyło, że to dziecko póndzie do roku do świata. Esi sie prziszwyndoł we Wilije do kokosi żebrok, to dostoł wszecko tak, jako i inksi aji spani w legierze. Jak baby piykły kołocze, a ukludzały wszecko w chałupie, to nie szło ś nimi ani przerzóndzić. Chłopi we Wilije mieli yny jednóm robote – narychtowaćdrzewa do pieca, a potym sie kansik stracić, coby nie zawadzać. Tóż se możecie pomyśleć, że sie dóma moc nie pokazowali, hned rano narychtowali drzewa, a nie czakali coby jich baby przeganiały. Wytracili sie s chałupy, bes śniodanio, prosto do aryndy. Na wilije dycki był wielki post, ani dziecka nie śmiały jejść, a za to jim obiecywali, że widzóm złotego babućka. Aryndator naloł wilijowego sztamperla i eszcze cosi ku tymu, ale chłopi se dowali pozór, coby prziść przed wieczerzóm ku chałupie. Stało sie też kiejsi, że baji kierysi chłop prziszoł do chałupy, jako złoty babuciek, ale ni ma sie co dziwić – cały dziyń o głodzie, chytnie sie jednóm półke, a potym drugóm, a na głodno to je eszcze silniejsze. Dziecka szły rano do przocieli, wszyjscy robili se ś nich błozna i posyłali ich po suche ryby. Przociele sie śmioli, ale dowali dzieckóm miasto ryb jakisi dobroci – suszone śliwki, abo pieczoki. Przes dziyń dziecka stawiały strómek, a hań downij nie było strómków yny gałónzke smreka powieszóne u powału. Piyrszy strómek na dziedzinie stawiały i Strojiły dziecka s całej dziedziny, a starzi sie szli na niego podziwać. Po Wiliji zajś sie rzykało, a potym wszecy szli spać, bo o pół sztwortej rano trzeja było stować i ijść na jutrznie. Na jutrzni śpiywali śpiywocy, a grali muzykancio. Wachtorz trómbiuł na rogu, a śpiywoł: „Wybiła dwanosto godzina, chwol każdy duch Gospodzina.” Kojściół był cały oświetlóny, śpiywali, grali na bymbnach i wszyjscy byli obleczóni od świynta. Na jutrzni było przeszumnie, starzi i młodzi sie nieros pobeczeli, potym eszcze długo ludzie wyrzóndzali na dziedzinie, jako było na jutrzni. Po jutrzni starzi zustali w kojściele na drugij mszy, a młodzi szli do chałupy na śniodani, a o dziesióntej szli zajś na wielkóm. Po Wielkij i po obiedzie było klynkani i rzykani, a potym sie szło do chałupy, bo w tyn dziyń sie nie balandrowało i aji wszecki aryndy były pozawiyrane. Na drugi dziyń na Świyntego Szczepóna, dziecka i starzi chodzili ze szczyńsciym, a przi tymu aji kolyndowali. Za to Kolyndowali dycki cosi dostowali – poczynstne, sztamper warzónki, kołocz, abo jakisi ciastka. Śpiywali se tak:
1. Winszujym Wóm na Szczepóna, na Jóna, młodziyńczy dziyń,
dej Wóm Pón Bóg dobry dziyń.
2. Winszujym Wóm piekne Gody, cobyjście nie pili piwa ani wody,
yny same wino, coby sie Wóm na polu rodziło:
pszyniczka, jarka, jynczmiyń, poganka, ziymioki, reż, kapusta też.
3. Za tyn mój winszunek dejcie kónszczek babucia,
coby sie moja duszyczka, s waszóm dostała do nieba.
Nieskorzi wieczór sie dycki chodziło śpiywać. Dziecka i starzi śpiywali pod oknami kolyndy.
Jako my sie rychtowali na Wilije
Na piekne to były kiejsi Gody i Wilija. Wiycie, jak sie uż też ta zima sbliżała, to my jako dziecka ni mógli sie tych godów doczkać, a nejbarży Wilije. A zima przichodziła dojść wczas. Pamiyntóm, jak żech była takóm dziołuszkóm, jako baji wy, to uż aji w listopadzie, abo na poczóntku grudnia nawaliło śniega po kolana. Mrozy czasym chyciły taki, że aji móg se człowiek uszy abo nos odmrozić, jak se ich dobrze nie obabuloł. Pore dni przed Wilijóm sie dycki zabijało babucia, bo na Gody musiały być jelita i wieprzowina na obiod. Przi zabijaczce było też uciechy aż hej. Człowiek był ciekawy wszyjstkigo, jako tyn masorz tego kormika guszył i zarżinoł, a potym oporzóndzoł, jako bachora szlamowoł, płókoł, coby były czyste strzewa na jelita. W jednym garcu sie warziła kasza, a w drugim pluca, serce, nyrki i inksze miynsa. Potym sie to mleło, miyszało pospołu s kaszóm i krwióm s tej świnie i to sie nazywało gardawa. Tóm gardawóm sie filowało ty strzewa i tak sie robiło jelita. Choć roboty przi tym było co niemiara, a babraniny też moc, strasznie my radzi w tym pómogali a czasym my aji zawadzali, ale dlo dziecek to było cosikej nowego, bo sie to roz w roku yny robiło. A przi tym pojadło sie też dobrze. Potym sie miynso i szpyrki zasoliło na korycie, a po Nowym Roku sie wyndziło, coby zajś były szónki na Wielkanoc. Jak uż tak było ze dwa dni przed Wilijóm, Tatulek kupowali we folwarku karpy s pogórskich stawów. Ryby dzierżało sie aż do Wilije we wodzie, w laworze, coby sie eszcze s tego glónu stawowego wypłókały. Rano we Wilije Tacik ryby zabiuł, a Mamulka wypitwała i pokroła na koński do smażynio. Pore dni przed Wilijóm Tatulek przyniyśli też s lasa strómek, nejczynści smreczek, abo jedliczke. Ale jakby go gojny chyciuł s jedliczkóm, to by sztrof zapłacił, bo jedle sie nie śmiało ścinać. We Wilije, do połednia, jak Mamulka warziła ty rostomajte jedzynia na wieczerze, dziołuchy stroiły goiczek. To była dlo nas radość. Na strómku sie wieszało rostomajte świycónce bańki, gwiozdki, bómbóny w kolorowych papiórkach i złotkach, lańcuszki, włosy annielski. Wieszali my aji pierniczki, co Mama w trómbie napiykła, taki fajne ze zozworym, orzechy włoski, jabka, a na kóniec zapinało sie na gałónzki żabki ze świyczkami. Lampek elektrycznych, takich jako to dzisio, wtedy eszcze nie było, ani elektryki nie było, a ludzie świycili petryolkami i świyczkami.
O jednej Wiliji i starym zwyku
A było to tak. Była Wilija rano, ale dziyń stanył jakisi straszny, gorszy jako wczora. Fujawica waryjowała, śniyg s wiatrym sie cis przes szpary aż do siyni popod dwiyrze. Mama chodzili, poglóndali przes okno, a yny narzykali, jakóż tam ijść, jakóż w taki czas kozać kómu ijść. Na kóniec cosi se rosmyśleli, zawołali mie i prawióm: – Na oblycz sie, dziywcze, dobrze, bo jakosi nie widać żodnej poprawy na polu, a zaniyś ciotce Zuzce pore jelit i kónszczyczek szpyrki s wczorajszej zabijaczki. Óni nie zabili, a każdymu je zocne, jak cosi mało wiela dostanie, dyć swojigo ni mo. We mnie sie cosi zbuntowało i prawiym: – Jo? Dycki jo? Co nejgorsze, to jo! Dyć je eszcze Zosia, Jewka, Jónek... A Mama: – Na nie byłoby cie gańba, jakby młodsi w taki szpatny czas szli a ty byjś była dóma? Rozmyśliłach se to, bo aspóń żech nie musiała myć garców rostomajtych masnych i przigorzanych, a nigdych tego rada nie robiła. Oblykłach se, coch yny miała nejcieplejszego. Na głowe szatke, a Mama mi jeszcze dali swój czorny kocek wełniany. Skrziżowali na piersiach i zawiónzali na plecach na wynzeł. Było mi wtynczas dwanost roków. Napakowali do taszki, co przed tym umyślili, i szłach. Nie zapómnym do śmierci tego chodnika. Uż zaros po poru krokach porwoł mi wiater szatke, isto mało ścióngniónóm. Ledwoch jóm dopadła, porzóndnie zawiónzała pod brodóm i chcym srobić jaki krok – nie lza. Wiater sie do mnie oprzuł s przodku i ani kroku do przodku. Przi tym prały mi prosto do gymby taki tumany śniega, że ani tchu nie lza było dopajść. Na chwilinke przestało. Wziynach sie s miejsca i idym. Uszłach pore kroków, naros sie cosi przedy mnóm zakrynciło, buchło do mnie i uż leżym. Stanym s biydóm, przed nogami w jednej chwili urosła kupa śniega i ani przekroczyć. Wyzolano po pas, uszłach kónszczyczek, umotano, utropióno, że strach. Taszka mi coros bardzy ciónżyła, a tu ani połówka cesty. Och, mój ty smutku, jakóż jo też tam dóńdym? Ale myślym se – Mama muszóm cosi na wieczerze narychtować, nie byłoby dobre, dyby byli szli. Dziecka młodsze ody mnie byłby isto wiater posbiyroł, a tak przidym do ciotki, przyniesym jelit, ciotka sie uraduje, narychtuje mi ciepłego teju, na chwile posiedzym i pujdym spatki. Beje uż potym pryndzyj Wilija. Fujawica sie piekliła dali. Szłach coroz pumalij, nogi coros ciynżejsze, taszke przekłodóm s rynki do rynki, naros sie mi zachciało spoczónć. Ale kaj se siednóć? Ech, ni ma kany. Muszym ijść dali, gdo wiy, jak dłógo uż idym. Uż nic nie wiym. Na ceście żywego ducha, yny jakisi wyci dokoła. Mój Boże, jak też to wilki... Strach mie poderwoł na nogi, przibyło mi naros siły, pokroczyłach pore kroków kapke warciejszy, ale chałupy, w kierej ciotka mieszkała, nie widać. Zećmiło sie, isto przidzie wiynkszo fujawica. Byłoby trzeja dobiyc, niż mie dopadnie. A tu cosi yny wyje. Wyje przedy mnóm, za mnóm, kole mnie... Naroz sie mi spómniało, że to sie snoci djobli żynióm... Kapke sie mi srobiło wiesielszy, użech wolała, niech by aji djobli, yny coby ni wilki. Na wszystki stróny cosi hóczy, jynczy, płacze, zwóni, gwiżdże. Ni ma isto na świecie głosu, kierego by w tej śniegowej sumeryji nie było słychać. Co tu moc prawić. Tyn chodnik, co by normalnie trwoł pół godziny, żech przeszła ze strasznóm biydóm za dwie godziny. Stanym przed dwiyrzami, uż w duchu widzym, jak sie ciotka ogrómnie uraduje, jak uśmiychnióno dewrze taszke, a potym jak bydzie dziynkować i tak dali. Zaklupkóm na dwiyrze – nic. Zaburzym, gdosi otwiyro, a jo sie jako śniegulok wtoczym ledwo żywo do siyni. Ciotka i wszycki sztyry jeji dziecka kole mnie. Naros sie mi spómniało, że móm taszke z jelitami. Ale kaj je taszka? Straszniech sie zlynkła, że gdo wiy, kanych taszke posbyła. Wystynkała żech yny, że ni móm taszki. Ale ciotka jóm zaros naszła za dwiyrzami, jakoch jóm położyła, jagech burziła do dwiyrzi. Spod mi ze serca taki ciynżor, że zaros sie mi zachciało choć na chwile siednyć. Potym prawiym ciotce, jako mi Mamulka kozali powiedzieć, żech im prziniósła na Wilije pore jelit ze zabijaczki, coby cosi mieli na świynta, ale zdziwiło mnie, że zamiast uśmiychu i dziynkowanio – ciotka płacze i płacze. Słowa ni może wymówić, przicisko mie ku sobie, a jeji lzy sie kulajóm jako groch po moji hacce. Strasznie sie mi srobiło gupie, bo tak chciałach narobić radojści, a tu yny lzy. Nie było ani ciepłego teju, ani uśmiychu, ani dziynkowanio. Ciotka mie eszcze uściskała na chodnik, nic nie prawiła, yny płakała. S ciynżkim sercym żech sie wracała do chałupy. Taszka była lechciejszo, ale cosi mi ciónżyło gorzi, niż bych kamiynie miała w postrzodku. Dyby to było terazy, to bych sie spytała, czymu tela płaczu, ale jako taki dziywczacko głupi eszcze, ni miałach tela opowogi, cobych s ciotkóm słósznie przerzóndziła. Całóm Wilije uż do wieczora było mi jakosi miersko. Nasi se myśleli, żech sie przeziómbiła, dych szła w takóm pogode, ale to nie było to. Jako dycki we Wilije nejwiyncyj roboty mieli Mamulka, tak, że sie ani moc nie dowiadowali, co a jako było. Spytali sie yny, co tam prawili, a jo prawiła, że nic. Potym za chwile sie pytóm Mamy, czy nie wiedzóm, czymu ciotka płakała. A Mama prawiła – a gdóż tam wiy, co mo za mierziónczke – i na tym sie skóńczyło. Ale ni dlo mnie. Ni mógłach przestać o tym myśleć. Co żech srobiła? Coch takigo srobiła, że było trzeba płakać? Czymu ciotka, kieróm żech miała dycki nejraczy, nic nie prawiła? A ty lzy. Ty lzy hrube, co sie hónym kulały po mojim kocku s ciotczynych oczy. Pónbóczku świynty, coch jo też srobiła? Była wieczerza, na kieróm my sie calutki rok radowali, moji siostry i brat byli szczynśliwi, bo my aji strómek mieli, na stole było co my nejraczy jedli, i miód, i jabka, i orzechi, co Tata nasbiyroł po lesie, a mie było smutno i źle. Minył jakisi czas, jo pomalutku przestowała myśleć o tej Wiliji, o strasznej śnieżycy, o strachu s wilków. Pore razy nas ta ciotka nawszczywiła, cosi tam s Mamulkóm dudorziły, ale nigdy żech ni miała opowogi sie spytać o tym, co mie tak dłógo tropiło. Jeji dziecka i my bawilimy sie do kupy, a óny jako baby miały dycki dojść rzeczy. Minyło pore roków. Ros sie zdarziło, że ta ciotka prziszła do nas a Mamulki dóma nie było. Była to strasznie dziwno ciotka. Miała rada wszyjstko, co je piekne, kwiotka, robiła piekne rynczne roboty, pieknie malowała, miała rada zwiyrzynta, ptoszki, umiała pieknie wyrzóndzać, pisała jakisi pamiyntnik, skłodała aji wiersze. Siadła na stołku, wytchnyła se i chciała spoczónć. Jo sie w sobie jakosi zebrała, dy my były same, i prawiym: – Terazy mi, Cioteczko, powiydz, czymujś wtynczas tak strasznie płakała, wiysz, w te Wilije. Pamiyntała! Toż, posłóchej, prawi. To był mój straszny dziyń. Uż całóm noc żech ni mógła spać, bo za jedno Adam nie prziszoł do chałupy. Kansik chodziuł za robotóm, a nie prziszoł na noc. Jak sie zaczło besroboci, to ón jedyn z piyrszych wylecioł s roboty, tóż chodziuł od Magi do Jagi, esi go kany gdo nie wprawi, ale na darmo. Zarobić nie było raziunko kany. Prziszoł we Wilije ku wieczoru bes wszyjstkigo. A za drugi ni mielimy nic, ale to ganc nic do jedzynio. Przedstow se, że nie było dóma ani halyrziczka, ani kónszczulka chleba, ani mónki, ani masła, ani cukru, nó nic. Ani ziymnioków my ni mieli. Nie chciałach eszcze we wilije kansik pojczować, była mie gańba ijść na chałupy, a zdało sie mi, że przeca te biyde jakosi przemogymy. Nie przemógli my, bo zarobić nie było kany. Ranoch stanyła i rosmyślóm, co powiedzieć dzieckóm, że takóm mómy Wilije. Chodzym od okna ku oknu, czakóm, esi chłop nie prziniesie choć pore korón, bo cosi by eszcze kupiuł, ale darmo. Rosmyślóm, co srobić. Na płacz sie mi uż od rana sbiyrało, dziecka widziały, że móm lzy w oczach, tóż też popłakowały po kóntach. Naros sie mi zdało, że nejlepszy by było ze wszyckim skóńczyć. Taki grzyszne myśli mie nachodziły, że ich dzisio ani wypowiedzieć ni mogym. Przedstawiłach se, jako indzi po chałupach rychtuje sie na wieczerze, a jo od wczora nie dała dzieckóm nic do gymby. Co im powiedzieć? Czego sie uchycić? Co robić? Wtedyś prziszła ty, s tymi jelitami. Nie byłach w stanie wymówić ani słowa, yny, wiysz... A wyjście isto nic nie wiedzieli o tym, że u nas sie jodło skóńczyło, że ni ma wyglyndu na jutro, że straszno biyda nad nami rosczapiyrziła pazury. Wyjście wtynczas, starym zwykiym, posłali nóm kapke s tego, cojście mieli, jako sie to dycki przed Wilijóm, abo aji we Wilije robowało, a to mie uratowało isto od strasznego kroku. Pamiyntóm, było to kansik kole połednia. Ale co potym? Kole sztwortej na polu ucichło, przestało fujać śniegiym i do chałupy gdosi burzi. To od Stebla, też starym zwyczajym, przinióśli nóm cały świyżo upieczóny pecynek chleba i szwarny paczek pieczek. Za chwile od Nogi prziniyśli syra i masła, a potym eszcze od Bartosza szklóneczke miodu i cały kołocz s powidłami. Jaki też to były piekne ty stare zwyki. Esi bedym żyć, a bydym kiej mieć, co inksi ni majóm, dyciutki sie bydym we Wilije ze wszyjstkimi dzielić. I eszcze ros sie ciotka Zuzka strasznie rospłakała. Płakałach wros s nióm, ale uż mie przestała mierzieć tamta Wilija.
Wilija pod lasym
Staro Jewka zozdrzila do okna. Śniyg fórt fujo, kole chałupy sie sbiyrajóm wielkucne zomiynty. Strómy w zogródce bieluśki, a krzoków rybiźli ganc nie widać. Chodniczek do dziedziny zasuty. Jewce sie zdo, że sama na ostatek żyje na tym świecie. W zimie sie rychli robi ćma, a gor jak je tako szudera. Jewka sie ani nie obezdrziła a trzeja było rożygać petryolke. Wziyna kónsek trzoski, zapolila jóm pod blachóm, schynyła celinder, zapoliła knut i niechała lampe na stole. Zima nióm dyrbała, tóż zapiyna hónym knefle przi jakli i chynyła na pleca strokatóm hacke. Podziwała sie na spadek do okna, coby aspóń mały janiczek w jaki chałupie pod gróniczkym zaświyciuł. Nale psińco. Za oknym czorno a śniyg fórt suje i suje... Roki żynóm wartko jedyn za drugim bez opamiyntanio. Jewka downo prziwykła na to, że ni ma do kogo przerzóndzić. Na swoji roki je fórt gibko, porobi kole siebie i szmatle sie po chałupie. Poukludzo capart, na obiod uwarzi bulczónke, abo ficuje kopytka. Dzisio je Wilija, nie lza nic robić i wieczór sie strasznucnie cióngnie, a w izbie tak otympnie. Przociele jóm pytali, coby prziszła do nich na wieczerze, prawili „bodej bydziecie sami”. Nale Jewka już tako je, nie chce robić żodnymu utropy i dopalować, dyć tela roków je sama, na to przeca prziwykła. Pumalutku siadła za stołym, pogładziła wyszkróbiónóm i wybiglowanóm biołóm serwete i rosglóndła sie po izbie. Co wieczór posłócho tóm samóm muzyke – ogiyń trzasko pod blachóm, godziny, co wiszóm na modrej ścianie, co na ni sóm strzybne kwiotka, cicho żynóm naprzód, za oknym wiater ruszo gałynzióm i brzinko o szybe. W te Wilije sie Jewce zdo, że je barży samotno niż w inksze dni. Dycki se nóndzie jakómsik robote, tóż ani ni mo czasu, coby rosmyślać. A dzisio szolónto sie s jednego kónta do drugigo. Dziwo sie do zdrzadła, poprawio szury kragiel i strzybne hornodle we włosach, dyć sóm przeca Gody. Rosglóndo sie po kuchyni. Na ścianie wisi obrozek, co go hań downij Mamulka na odpuście kupili i teschno sie ji robi za Ojcami. Siadła na sztokerle koło pieca i spómino, jako kiedysi strojili s siostrami goiczek, a Mamulka piykli kołocze i ciastka. Dziwo sie na prózne stołki i rozmyślo, jako hań downi było wiesioło. Wieczerzali pospołu, śpiywali kolyndy i szli do kojścioła. Wóniało ciepłymi ciastkami, jedliczkóm, co jóm Ojciec dycki s lasa przismyczuł i świyczkami, co sie jich moc rożygało na goiczku. Jewka niechała ty spóminki, bo kocur skoczuł s pieca na deliny i zaczón sie łochlić kole jejich nóg. Prziniósła mu ze szpajski kónsek szpyrki i ciepła ku kredynsce. Zeżroł to ros dwa i fórt mu było mało. Podrobiła mu okrajek s kołocza i naloła mlyka s glinioka. Pumalutku sie zgibała, ba rewma jóm targała i cosi fórt pichało w krziżu. Zakiyl kocur jod, ciepła kapke chebzio pod blache, coby ganc nie wygasło i zaparzila se w gorczku zielin na krzipote. Podziwała sie na godziny – dziepro trzi sztwierci na siedym. Prziniósła buchte, pore jabłek i orzechów, potym na ostatku łopłatki i miód. Rożnyła świyczke i zaczyna śpiywać s kancynoła „Chwała Tobie, Boże miły, żeś nam pożywienie dał”. Głos starej Jewki sie skyrs tych spóminek załómoł i nie lza ji było samej cióngnóć nuty. Porzygała i chyciła sie jedzynio. Uż pore roków nic nie warziła na Wilije. Dyć kiery by to jod a ónej samej starczy tela co ptoszkowi. Eszcze ros sie podziwała do okna. Śniyg przeca przestoł suć a na niebie Jewka uwidziała złote gwiozdki. Całe wielucne niebo sie blyszczy, jakby go kiery ustrojuł na świynta. Za oknym cicho i ćma, kaj sie podziwosz, ale Jewce sie tak lekczy zrobiło na duszy, bo sie ji zdało, że to ozłocóne niebo dostała od Pónbóczka pod goiczek.
Waldusiowo Wilija
Moc my sie radowali s naszego psa Waldigo, kierego my dostali od naszej potki Machejki. Pies był wielki, szumny, umioł sie nóm przilizować w chałupie, a taki s niego był dobry wachtorz, bo szczekoł i góniuł po zogrodzie, tak że wszyjscy sie go boli. Jo zajś musiała dować na niego pozór, coby przez płot nie przeskoczuł i nie srobiuł jaki breweryje, bo i to prugowoł uż robić, a my musieli Karłowi za zaduszónóm i zagryziónóm kaczke zapłacić. Zbliżały sie Godni Świynta i chłopek mój przismyczył do chałupy żywe karpy, a że Wilija miała być jutro, tóż sie hónym wzión za zbijani ryb, a jo ich oprawiała, szkrobała, czyściła i dzieliła, coby były narychtowane na jutro na smażyni. Jakech tego nejwiynkszego karpa przerznyła, postrzodek wyciepała, łebek mu opajtała, potym go pieknie wypłókała i podzieliła na zwónki, zazwóniuł w izbie telefón. Zwóniła moja przociołka. Joch sie uradowała, że aspóń kapke pofulómy, bo jak telefóny terazy tak mocka podrożały, muszym szporować. Czasym mnie biere mankulija za tym telefónicznym fulanim, tóż my se terazy kapke ulżyły. Położyłach słóchawke na widliczkach, idym do kuchynie, na stole leży przewrócóno prózno miska, a tyn lucyper pies dożyro na dłażce uż ostatni kónszczyczek karpa. Ni mógłach uwierzić, że nic nie zustawił, ani jednej łości, ani s głowy oczka. Wszecko zeszrótowoł i eszcze sie beskuryja oblizowoł. Ani sie mie nie poboł, ale sie eszcze ku mnie przigiboł i łasiuł sie ku mie. Coch miała ś nim robić, dyć ani nic nie namarasiuł w kuchyni, dłażke wylizoł, bo sie mu przeca tej Wilijówki tak chciało uż dzisio.
Moc krawalu skyrs Mikołaji
Hań downi sie dziecka boły Mikołoja, że hruza kandy. Ponikiery mo co spóminać na stare roki, jako kiedysi trzóns portkami ze strachu. Dzisio uż ni ma tela srandy skwóli Mikołaji. Spóminóm se jako my jednego roku siedzieli do kupy w kuchyni. Żodyn nie zabył o Mikołajach i mieli my strachu pełne galaty. Fórt żech sie dziwała do okna, coby sie kansik schować zakiyl przidóm. W chałupie dycki była jakosik robota. Matulka robili masło w maśniczce, stareczka ficowali fusekle, a starzik nuchcili po garcach, co stoły od obiadu na piecu. My, dziecka, gónili na postrzodku kuchyni, kapke sie bónckali i dopalowali Starke, coby Powyrzóndzała cosik o utopcach, abo nocznicach. Jak starka szli s kastlikym, co w nim były jegły i knefle, kierysi do ni musioł tyrknóć i wszecki norychta sie wysuły na deliny. Zajś żech zozdrziła do okna, czy nie idóm ty Mikołaje, a potym żech starce pumógła sbiyrać zicherki, szywanice i szpyndliki. Mamulka, tak jako dycki, na śćmiywku podojili krowiczki, odbyli babucie, a jak prziszli na spadek do kuchyni, ocedzili mlyko i zaniyśli w glinioku do piwnice. Kole chałupy sie srobiuł krawal. Pies przi budzie harwosiuł i gdosi klupoł na dwiyrze. Mamulka gibko ukludzili masło i maślónke do szpajski, utrzili rynce do fortucha i hónym idóm ku dwiyrzóm. Zarozinko otwiyróm – prawióm Mamulka i bieróm baterke, coby nie przipajś głowy w siyni, bo tam cima jak stodno. Jak yny odewrziła dwiyrze, tóż w ty pyndy pieróm sie do postrzodka Mikołaj, djobeł i jakisi dwa umazane pumocniki. Jezeryna, toć żech sie wylynkała – prawióm Starka i doista sie zdało, że slecóm ze sztokerle na deliny. A ci holofióm i szczyrkajóm łańcuchami. Dyby to kiery uwidzioł, jako byli obleczóni – piernika kany, tego nie lza opisać. Każdy miół na gymbie maske z papindekla, obleczóne mioł jakisi mantle i kaboty po starzikach. Szróty były stargane i flekate, powiónzane szpagatami, a na nogach mieli łobute stare charboły. Mikołaj dzierżoł dłógóm loske w gorści, a na plecach miyszek s paczkami. Djobeł był cały umazany sadzami z kumina i szczyrkoł lańcuchym od krowy. Mikołoj to był nejwiynkszy heligón. Mioł isto jakómsik chybe, bo go żodno dziołucha nie chciała. Isto był kapke świdraty. Tyn nejmiynszy – pumocnik djobła, stoi tako ślómpeta w dłógim modrym kabocie. Mioł strasznucnóm ryme i fórt smarkoł do rynkowa. Zakiyl sie chłapcy rosglóndali po kuchyni, jo sie z Jyndrysym schowała kansik za łóżkiym i spod zogłówków my sie dziwali, co to bydzie dali. Nale Mikołaje o nas nie stoli. Dwo z nich byli uż tacy holcy, do żyniaczki zdrzali, tóż sie kryncili kole naszej Ciotki, co miała dewatnost roków. Jedyn jóm kapke targoł za binkocz, drugi jóm prugowoł łechtać. Djobeł hópnył kole pieca, podyrboł kapke starzikym i pomazoł go wónglym po rynce. Tyn nejmiynszy uwidzioł, jak my sie trzynśli schowani za strużokym. Jo se ciepła na głowe heklowanóm deczke, co jóm mamulka po połedniu biglowali, coby mnie nie było widać, ale nic to nie pumóglo i wysmyczyli nas chłapczyska na postrzodek kuchyni. Djobeł wreszczy i lańcuchami szczyrko, Mikołoj loskóm klupie o deliny i koże nóm rzykać. Nejprzód beczymy do potarganio, ale potym żech sie kapke opamiyntała i zaczynóm po cichu szeptać „Ojcze nasz...”. Jyndrys fórt beczoł, cały usmarkany i chowoł sie za maminóm suknie. Tóż Mamulka sie nad nami zaczyli lutować, kozali Mikołojowi dać nóm hónym paczki, bo my sóm przeca szykowne dziecka. Chłapcy se s nas radzi robili błozna, ale Mamulka jim przigrozili śmiatokym i zaczli sie sbiyrać ku dwiyrzóm. Jedyn z nich sie ani nie nazdoł i prasnył na deliny w siyni, dyć tela bagna przinióśli na bótkach. Maska mu s gymby spadła i aji my, dziecka, poznali synka łod sómsiada, co gospodorzóm hanej tam pod grapóm. Mikołaj, djobeł i ich pumocniki sie szmatłali w śniegu ku inkszej chałupie, a jo s Jyndrysym naszła w paczku bómbóny, co mi dycki były zocne, tóż my cyckali jakisi sztolwerki i na kóniec radojści a śmiychu było moc.
Jeko kiejsi bywoł post przed Wielkanocóm.
Post sie zaczynoł dycki od strzody popielcowej. Kiejsi tyn post był inkszy jako terazy. Nasi Starzicy go dzierżeli inakszy, jako my. W ostatki, we wtorek, jak pizła północ, to nastoł Popielec, wszecki muzyki trzeja było zastawić i ijść do chałupy, coby rano stanónć do kojścioła, i coby mu farorz napisoł na czole popiołym krziżik. Tyn krziżik s popiołu mu mioł przipóminać, że je prochym i sie zajś w proch obróci. Potym sie szło s kojścioła do chałupy i trzeja było s tego popiołu, co zustoł na czole, srobić krziżik na głowie tymu, co w kojściele nie był. Hań downij byli aji tacy, co w poście sie nie strzigali, nie golili, nie kurzili ani nie pili. Nie używali żodnych przijymnojści tego świata. Przes cały post nigdzi nie grała muzyka, ani sie nie śmiało tańcować – nejwyżyj s mietłóm po izbie, ale ani to bardzo ni. Post trwoł aż do biołej soboty, jak sie rozzwóniły zwóny, a prziszło sie s kojścioła do chałupy, to każdy dowoł do porzóndku, coby na Zmartwychwstani był jako nowo narodzóny. Post trzeja było dzierżąc aż do Zmartwychwstanio, aż sie zaśpiywało Alleluja. Przes cały post sie chodziło do kojścioła na msze i droge krziżowóm, a potym każdy szoł do swoji roboty. Wieczór po robocie sie czytało jakisi kojścielne ksiónżki, słusznie sie wyrzóndzało, rzykało sie bolesny różaniec, a potym sie szło spać. Potym też prziszła czorno niedziela – przedostatnio przed Wielkanocóm. Rano dziołuchy chodziło od chałupy do chałupy z gojiczkiym. To była tako jedliczka s kolorowymi bandliczkami i owieszano malowanymi wajcami. Ty dziołuszki śpiywały: „Ty czorno niedzielo, kajś taj długo była”. Po połedniu ledwo sie poobiadwało, to chłapcy szli polić marca. Mianowało sie go też Marzik, abo Marzyna. Uż downo mieli narychtowane stare handry, s kierych srobili takigo podciepa, wypchali go słomom, a potym go wciśli na długi kónsek drzewa i niyśli go po dziedzinie. Śpiywali przi tymu: „Niesymy Marzika, kany go poniesymy…” zaniyśli go dycki kansik za chałupy, tam go podpolili, skokali kole niego, tańcowali i pómogali mu, coby co nejrychlij sgoroł. Potym wziyni popiół i suli go wszyndy na sztyry stróny swiata. To był taki starucny, pogański zwyk – chowani Marzyny – witani wiosny, a kóniec zimy. Ostatnio niedziela przed Wielkanocóm „Kwietnio”, lebo „Kwietnica”. Chłapcy i dziołuchy szli do kojścioła s palmami. Palma była srobióno s kocianków. Trzeja było ich utargać przed Wielkanocom i styrczyć do glinioka. Tyn gliniak sie postawiło do izby, abo w ciepłym chlywie, coby ty kocianki dozdrzały. W kojściele na Wielkij były dycki poświyncóne palmy, szło sie ś nimi w procesyji i s muzykóm kole kojścioła, a jak sie jich prziniósło spadki do chałupy, to gazda ś nich narobiuł krziżiczków, kiere postyrkoł na zogónach. Postrykoł jich aji w chałupie, po izbach, we chlywie, na wyrchu, a w kumorze jedyn stryczył nad dwiyrze, jako symbol Boskij ochróny i pómocy. Chłapcy i dziołuchy, co niyśli palmy byli szumnie obleczóni, tóż sie uż nie dziwujym Ojcowi, że swojimu synkowi obiecoł, że jak pójdzie s palmom, to mu do uszyć nowe lónty. Na Kwietnice po obiedzie chłapcy i dziołuchy, aji starsi chodzowali do lasa utargać se jałowiec, coby go mieli narychtowany na śmiergust. Nó, tak to kiejsi hań downij bywało. Dzisio uż ludzie ani na tyn post moc nie zważajóm. Ty stare zwyki uż sie zapómino. Sóm eszcze palmy i śmiergust, ale uż to ni ma to co kiejsi.
S goiczkiym
W Pyndziałek Wielkanocny sie słóńce wczas obudziło i gibko zozdrziło do chałupy u Cieślarów za potokym. Nale tam uż wszyjscy byli downo na nogach. Gazda prziniós krowóm siana, a kuróm obilo, gaździno doiła krowy, a dziecka szolóntały sie po chałupie i nuchciły za kónskiym babki, abo murzina. Nejmłodszy bajtel, Karlik, stoł przi łóżku i drził sie jako stare gacie. Dziywczynta Jewka i Zuzka plótły warkocze przed zdrzadłym, wiónzały maszki i oblykały szaty na lepsze, dyć pujdóm do dziedziny s goiczkym, do kupy z Marynkóm od Bujoka. Karlik fórt beczy, tóż mu Jewka dała bóncke i przikozała, coby był po cichu, zakiyl Mamy ni ma dóma. Tyn milijóński gizd sie drził eszcze barży. Jewka naszła w podstolu jakisik bómbón, dała mu do gymby i zakiyl cyckoł, było cicho. Starszo dziołucha, Zuzka, biglowała hónym kabotek, nie dała se pozór i kapke go spoliła. Odewrziła dwiyrze do korzón. Gaździno prziszła s pełnym szkopcym s chlywa, gibko ocedziła mlyko i wloła do glinioka. Tyn mały bymbyn zaś zaczył dopalować i brnieć. Narobił do galot i stoł taki mamlas. Cieślarka naloła wody do laworka, sewlykla chłapca do saga i roz dwa go umyła. Potym go naspadek oblykla, pohusiała, dała mu cumel i szczyrkowke i niechała go na zogłówku. Zuzka ni miała opowogi prziznać sie Mamulce, że kapke popoliła kabotek. Gańba jóm było i poszła na pojczki do Ciotki, co miyszkali ś nimi do kupy. Ciotka wycióngli s trówły oblyczke i dali dziywczyńciu. Zuzka sie śpiychała, a w siyni było cima i zaździoła spodkiym o jakómsik kiśnie, co stoła na delinach w siyni. Rospruła se kónsek lymki. Jewka sie na nióm podziwała i prask do śmiychu: – Tyjś je zgrabno jako Maćków kocur! A tu trzeja sie było hónym sbiyrać, dyć Marynka uż czakała. Zuzka przipiyna od spodku lymke szpyndlikym, wziyny se s Jewkóm po krepliku ze szpajski i idóm s goiczkiym na dziedzine. Goiczek był ustrojóny szumnymi bandlami i malowanymi wajcami. Kole potoka je chałupa, co w ni Ujec s Ciotkóm miyszkajóm, tóż jim Mamulka przikozali, coby o przocielach nie zabyły i przez obyczoj tam zaśpiywały. Dziywczynta tam szły nierade, bo jim łóńskigo roku Ciotka nie dali ani grosza, yny kónsek buchty, ale stanyły pod oknym i zaśpiywały:
Przistympujymy tu pod wasze okiynko,
chcymy was posdrowić, gazdoszku, gaździnko.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
A na tym goiczku jedwabne sznóreczki,
co ich nawiónzały chudobne dziyweczki.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Nie dowejcie nóm też talarka jednego,
boby my sie biły w polu kole niego.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Pies zaczón harwosić i Ciotka pumału wylyźli w jakisik strokatej oblyczce na każdo a na plecach mieli staróm hacke s farfoclami. Zuzka se pomyślała, że Ciotka wyglóndajóm jako kupa nieszczyńścio, a dyć sóm świynta. Dziywczynta posdrowiły gaździnóm i chciały aspóń jednóm pieśniczke zaśpiywać, ale Ciotka prawióm: „niechejcie to, jo je nimocno” i dali dzieckóm pore wajec w dicie i kónsek brutwanioka. Dziełuchy szły dali. Rade chodziły s goiczkym do Śliwków pod cestóm, bo tam jim dycki dali kapke grosza na lepszóm, a łóńskigo roku jich gaździno wziyni do chałupy, prziniyśli pełny talyrz kołoczy, a do gorczków naloli dojanki. Tóż dziywczynta latojś dyrdajóm tam na przedbiyżki. Marynka ukielzła, ale sie hónym chyciła stróma kole cesty i nie kopyrtła sie. Pod oknym Śliwków se poprawiły szaty, zaruszały goiczkiym i śpiywajóm:
Dej Pón Bóg dobry dziyń pod wasze okiynko,
prziszłyśmy pocieszyć was miła gaździnko.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
A na tym goiczku malowane wajca,
sóm też tu dziyweczki szykowne do tańca.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Zdało sie nóm, zdało, że w polu gorzało,
a to gaździneczce liczko zakwitało.
Goiczek zielóny, pieknie przistrojóny.
Chciały śpiywać dali, ale spoza płota wylecioł stary gósior i taki dociyrny leci prosto na dziywczynta. Ty sie poboły i uciekajóm na spadek. Zuzka dzierży wajca w dicie a Marynka goiczek. Jewka zaździoła o jakómsik gałyńź, abo ukielzla i kopyrtła sie prosto do bagna. Złómała se krómflek, a na spodku same fleki, cało zmaraszóno. Piznyła sie do kostki i jowejczała: „jejku kany, jajku kany”. Dziełuchy ji pumógły stanóć i kapke jóm otrzepały s bagna. Stoła tam odulcóno i zabeczano, taki cudok. Ujec dopod gónsiora i chyciuł go za gałgón, ale dziecka sie uż nie chciały wracać i poszły na przejmo kole chrostów ku chałupie, coby jich kiery nie uwidzioł. Jak wlazły do kuchyni i zaszmatlały deliny, byli Mamulka kapke źli, ale hónym naparzili zielin, coby sie dziywczynta nie rosnimógły, dyć były ganc mokre s tego chodnika. Gaździno pumógła sie Jewce sewlyc, pogłoskała jóm po głowiczce i prawi: nie starej sie cerziczko, szróty wypierymy, bolok na nodze pomażymy, do wiesielo sie zagoji. Aspóń na stare roki bydziecie mieć co spóminać.
Dożynki
Po dziedzinie sie roslygo muzyka tako skoczno, że hej! Nie dziwota, dyć sóm przeca dożynki. Kaj kiery idzie wystrójony, tela norodu sie zebrało. Słóneczko pieknie świyci, isto sie raduje pospołu s gazdami. Obili skludzóne do stodoły, podarziły sie latoś ty urody, bydzie szwarny chlebiczek. Terazy sie radujmy – dzisio je świynto wszyckich gazdów, gaździnek, dziywek i pachołków. Jaki to je szumne! Nejprzód idóm dwie szykowne frelki w cieszyńskich sukniach. Strzybne hoczki sie blyszczóm na słóńcu a kwiotki na żywotkach sóm taki piekne, jako chabry, abo maki na zogónach. Na dłógich binkoczach majóm swiónzane na kistke modre i fijołkowe maszki, kiere wiesioło furkajóm. Dziywczynta niesóm pospołu wielkucny winiec s nejszumniejszej pszynice, ustrojóny maszkami i kwiotkami zatarganymi kansik na miedzy. Za nimi jedzie pumału ostatni wóz s pszynicóm zebranóm s pola. Też pieknie przistrojóny na to świynto. Jakisi bandle rostomajte, a pomiyndzy kłóskami kwiotki i kistki jarzymbiny. A kóniczki taki szumne, aż radość sie podziwać. Dali idóm żyńcy s kosami i dziywczynta s grabiami i kosokami. Stanyli przed gazdami, a przodownica prawii:
Nasi gazdoszkowie rostomili
my wóm tyn winiec uwili
z pieknych, obiyranych kłóseczek,
wiela w tym wióneczku ziorneczek,
coby Pónbóg doł na rok tela kopeczek.
Cobyjście byli dobrej myśli
a nóm co dobrego za tyn wiyniec przinióśli.
Gazda dziynkuje za robote i czynstuje wszyckich miodulóm, a gaździno kołoczami. Dziywczynta i pachołcy odgrywajóm, jako trzeja było obili sioć, kosić, stawiać do móndeli, coby uschło, a na kóniec zwożać do stodoły i młócić.
Stóń syneczku z rana, dej kóniczkóm siana,
uż żejś sie móg wyspać przez noc aż do rana.
Stowejcie, dziyweczki, sbiyrejcie siyrpeczki,
zeżenijcie, powiónżcie łostatni snopeczki.
Swiyźcie do stodoły, siadejcie za stoły,
dajóm wóm gazdoszek po dwa, po trzi poły.
A naszo gaździnka nalejóm wóm winka
i s makym kołocza dajóm wóm gaździnka.
Po całej dziedzinie roslygajóm sie taki wiesiołe przyśpiywki, a muzykanci grajóm skoczne kónski, tóż sie radujóm, a tańcujóm wszyjscy. Młodzi i starzi, gazdowie i parobki razym śpiywajóm:
Gazdoszku, gaździnko do was wstympujymy,
wszyjstkigo dobrego wóm też winszujymy.
Wiela to dni trzeja w pocie robić, coby tako szumno pszynica na chlyb urosła, tego terozki żodyn nie spómino. Dziywczynta uśmiychnióne skoczóm s kawalyrami. Maszki przi binkoczach furkajóm, suknie sie kryncóm sie coroz wyżyj, a zgrabne nogi same tańcujóm.
Kozoka bych tańcowala, kozoka mi grejcie,
kierego jo bydym chciała, tego wy mi dejcie.
Bawióm sie i śpiywajóm jedyn przez drugigo. Dzisio sóm dożynki, tóż lyjcie miodule a nie żałujcie! Żodyn przeca terozki nie rosmyślo o tym, że na drugi dziyń zajś trzeja wczas stować, odbywać gowiydź, dojić i pajść krowy, że fórt telkownej roboty czako kole chałupy. Gwiozdki szumnie świycóm na niebie a wszyckim je wiesioło. Eszcze je świynto, eszcze gro muzyka, a stary gazda stoji przi szynkwasie i śpiywo:
Za nic nie zamiyniym tej starucnej chatki,
tu sie mój Ojciec urodziuł, jak i moji dziatki.


c: text/html

text:
Zo druhdy trochu dlěje traje, prjedy hač je komunalny projekt zwoprawdźeny, njeje ničo noweho. Druhdy pak su zadźěwki tajke, zo je tež měšćanske zarjadnistwo wobwliwować njemóže.
Běła Woda (CK/SN). Skónčnje připrawjene su nowe informaciske tafle na kromje Běłeje Wody. Na pjeć tajkich dypkach posrědkuja stajnje na šěsć taflach zajimawe informacije wo Běłej Wodźe a wokolinje. W měsće skleńčerjow z dźensa hišće 16 000 wobydlerjemi skedźbnjeja mjez druhim na kołopuć z dwanaće cilemi, kaž su to škleńčerski muzej, lodowa arena a lěsna železnica. Na dalšej karće je kolesowanska čara z 13 dypkami kołowokoło města rozkładźena. Tež pólske město Żary so na tajkej tafli předstaja.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Narć (UH/SN). Tele dny so na Narćanskim lětanišću z ludźimi jenož tak mjerwi. Na terenje Aerokluba Wojerecy přewjeduje něhdźe 120 čłonow wopřijace towarstwo tak mjenowane lětnje lěhwo. 14dnjowski camp zarjaduja tam w času lětnich prózdnin hižo wjacore lětdźesatki. Tak njemóža sej mnozy lětni dowolowy čas bjez lětnjeho lěhwa w Narću hižo předstajić. K tomu přeprošeja sej Wojerowčenjo tež hobbyjowych pilotow ze spřećelenych klubow. „Jedyn tydźeń zasowidźenja a njeličomnych nowych nazhonjenjow leži hižo za nami. Lětsa mamy předewšěm stajnych hosći z Oerlinghausena. Cyłkownje je něhdźe 40 płujadłowych sportowcow přijěło. Samo jědnaće płujadłow su sobu přinjesli. Sami mamy sydom płujadłow a dwě z motorom ćěrjenej lětadle“, je w rozmołwje z předsydu Wojerowskeho Aeorokluba Rolandom Pietschom zhonić. Runje tele cyłkownje 20 lětadłow stara so na zemi wo tójšto pohiba. Něhdźe wot 11 hodź. móžeš w Narću wobstajne starty a přizemjenja wobkedźbować. Zdźěla ćahaja płujadła tež z dwěmaj powjaznicomaj do powětra. Tuž maja přewšo krótke čakanske časy na start.


text:
Fussballiada 2019
Ôd 29 do 30 czyrwniŏ we Kluczborku bańdzie turniyj Ernesta Willimowskiego dlŏ modych manszaftōw we fusballu. Grać bandōm manszafty myńszości, ale niy yno.
Planowane sōm dwie kategoryje: U-10 i U-12, a grać bandōm po 6 fusbalerōw + torman.
- U12 – chopcy, co mieli geburstak 1.1.2007 abo nieskorzyj
- U10 – chopcy, co mieli geburstak 1.1.2009 abo nieskorzyj
Zapowiydziały sie już manszafty myńszości niymieckiej z roztōmaitych krajōw, manszafty mniyjszości polskiyj ze Ukrainy, manszafty żydowske i 1. FC Katowice.
Wiyncej dowiycie sie tukej: http://willimowski.pl/portal/
Turniyj ôrganizuje Niymiecke Towarzistwo Ôświatowe.


text:
Nic z dypkom dnjoweho porjada, ale we wobłuku hodźiny naprašowanjow wobydlerjow zaběraše so Budyska měšćanska rada na swojim wčerawšim posedźenju z iniciatiwu Serbski sejm.
Budyšin (CK/SN). Akceptuje město Budyšin prawo Serbow na samopostajenje a na swójske ludowe zastupnistwo? Tole prašeše so dr. Měrćin Krawc w hodźinje naprašowanjow wobydlerjow na wčerawšim posedźenju Budyskeje měšćanskeje rady. Po wólbnej namołwje 1. meje w Čornym Chołmcu su Serbja Hornjeje a Delnjeje Łužicy namołwjeni, so do wólbneje lisćiny zapisać. Nimo toho móža kandidatow pomjenować. Wot 20. awgusta podłožki za listowe wólby rozesćelu a 3. nowembra hłosy wuliča. Měrćin Krawc mjenowaše tele prawólby „prěni krok samopostajowanja“. Dotal móhli Serbja jeničce jako priwatna wosobina abo jako zastupjerjo towarstwow wustupować, wón rjekny. Zaměr iniciatiwy je, identitu Serbow indiwiduelnje a jako lud skrućić. „Šansy nutřkowneho demokratiskeho hibanja nochcemy dlěje njewužiwane wostajić“, wón podšmórny.


text:
Fojerman: Bojeczka ô ôsiołku
2019.01.09
Bojeczka ô ôsiołku
podle A.Fredry
Dostoł ôsioł żrać ôd pana
Do dwōch żłobōw: ôwsa, siana.
Łepōm krynci, nosym czuje,
To mu wōnio, to szteruje.
Tōż ôd czego teraz zacznie,
Kej mu żarci wōnio smacznie?
Ciynżko ruszyć, wybōr trudny,
Chycić siana, ôwsa szkubnyć?
Chycić ôwsa, żol je siana.
I tak depce aż do rana,
A ôd rana bez dziyń cały.
Choć maszkety mu wōniały,
Gupi ôsioł, kole żłobōw –
Zdechnōł z głodu.
Stasiek Neblik, ps.”Fojerman” – Ślōnzok, fojermōn na pynzyji, autor ksiōnżki ”Do rymu po naszymu, abo ślōnski miszmasz” a autor „Dykcjōnorza Godki Ślōnskij”, człōnek DURŚ.


text:
Bieg na Koźlinie IV edycja / Lotaniy bez Koźlina IV roz
Roztomiłe Sztyrdziestolotki!
11.07.2021 kej piźnie szćwierć na jedynosto (10.15) sztartujymy w lotaniu bez Koźlina wele ochrónki. Robiymy ściepa po 20 zł, bydzie za to flaps, ańfachowe maszkety i …zelter (chciałach pedzieć co inkszego – cynzura niy pocisła). Bydzie lotaczka na 5 i 10 km, jako se wto winszuje. Wiym, co Jorguś mie bydzie szterowoł, że dziołchy majom lotać na 5 km a chopy na 10 km. Skiż mie, lotejcie, jako se winszujecie, beleście sie niy potracili miyndzy stromami i po krzokach. Dyć roz psziszło na to, co jedyn nosz hazok szwongoł sie abo szkudził po Czułowie. My byli fest wylynkani, Maryś pylol drapko na kole, boroka trefił i przikludził. Potym było skuli tego kupa śmiychu i wicowania. Nerwy pociepcie w rańcie abo wraźcie do kapsy – licza, co bydymy mieli uciecha! Fto przidzie, niech mi się przekoże na krzinka majlowo: bnalezniak@op.pl abo szczyrknie: 505 036 158.
Czimcie się!
Bynia
Powrót do aktualności


text:
Marcin Melon: Zen na hołdzie
Napisała do mie na facebooku pani Natalia Krupa: „Dobry! Wiycie możno kaj idzie sie trefić z jakimś oficjalnym Rzecznikiem Ślōnskich Stworokōw, coby pedzioł swoja opinio na tymat nowyj inicjatywy instytucji  ?” Toć, wiym! Nale ô kero inicjatywa sie rozchodzi? Aaa, pani Kamila Szejnoch, artystka ze Warszawy (ô, Jezderkusie!) prziszła ku tymu, coby zbajstlować Japońsko Zegroda Zen na hołdzie we Murckach.
Do tych, kere niy czytali mojich „hanusikowych” kryminałōw: ta hołda to je bina, na keryj rozgrywo sie ôstatnio scyna „Kōmisorza Hanusika”. Ja, ja, to je ta „Srogo Chaja” (ô keryj ponoć nawet kapelōnki śpiywajōm we kościołach!), nasz ślōnski Armageddon i Ragnarōk w jednym, dziyń, w kerym epno armia Utopcōw, Połednic, Bebokōw, Fojermonōw, Jaroszkōw i inkszego pierōństwa napoczła chajać sie ze Ślōnzokami i Gorolami. Ta warszawsko idyjo skuplowanio hołdy z buddyzmym i Zen fest zeszterowała pani Natalie, kero je fankōm Hanusika (pozdrowiōm). I niy ino ônyj. Pod artiklym na zajcie „Gazety Wyborczyj” ciepiōm sie tyż inksze Ślōnzoki: „Nasz Hajmat zowdy bōł wierny krześcijōńskij tradycji! Niy bydōm nōm warszawioki swojigo gorolskigo buddyzmu sam na Ślōnsk smyczyć!” A pani Natalia prziszła ku tymu, co możno by Zefel Walynciok (fto czytoł Hanusika, zno Zefla) jakiś protest zbajstlowoł. Bo, pado Natalia, „tyn ôgrōd sam tukej pasuje choby gumiklyjzy do szokolady…”
Pierōn wiy, coby na to pedzioł Zefel, ôstatnio żech go trefiył we Bilbao. Nale jo som tyż mōm ciynżko pedzieć, co myśla. Bo z jednyj strony poradza spokopić, co tukej sie rozchodzi ô ślōnsko tradycjo, nale z drugij: jo żech je ôstatnio coroz to bardzij rod buddyjskim idyjōm… Wiyncyj: wydowo mi sie, co ta nasza ślōnsko hobbicio mentalność je blank buddyjsko i blank Zen.
Napoczōn żech czytać ô tym buddyźmie łōńskigo roku i niy byda Wōm wiyszoł nudli i fuloł, co jo je już terozki fest ôświycony ekszpert. Im wiyncyj czytōm, tym wiyncyj czuja sie choby tyn borok, kery łazi po chaupie po ciymoku i szuko kaj je szalter. Nale poradza spokopić tela, co buddysty to sōm ludzie, kere majōm dystans do cōłkigo tego świata i samych siebie i poradzōm żyć tukej i terozki, a niy ciyngiym pitać myślami do przodku abo do zadku. Fest mi to pasuje i wetna sie, co niy ino mie. Widzioł żech te myślyniy Zen u niy jednego ślōnskigo starzika, u mojigo tyż, chocioż żodyn z nich niy wiedzioł co to je Zen. Dyć co inkszego robi starzik, kery siedzi przed familokem i kurzi fajka? Medytuje! To je nic inkszego jak sati, na kere Angliki i Hamerykony godajōm mindfulness. Tukej niy było tego polskigo „achcich na skryncie”, tego ciepanio sie ô bele co i cichtowanio na przileżitość do nowyj chaje. Te buddyjske myślyniy znod żech tyż na kartach Twardochowego „Dracha” (niy gorsz sie, Szczepan, kożdy mo prawo znojś cosik inkszego). A kej medytujesz to chobyś zjeżdżoł na gruba we szoli, coroz to głymbij i głymbij, ino niy do Ziymi, a do siebie samego. Nale przeca wszysko to je jedne i te same, pra?
No ja, ino co z tym naszym ôdwiycznym ślōnskim katolicyzmym? Dyć ôn zowdy sam bōł, choby modro kapusta na ôbiod w niydziela i tyta u piyrszoka. Buddysty psinco majōm do katolikōw, nale Ponbōczek już buddystōm taki rod niy sōm. A wiadomo, noblesse oblige, dyć niy po darmo Ponbōczek godajōm po naszymu (niy wiedziliście? niy znocie ślōnskich wicōw!). A jak wyciepali Lucyfera i inksze diobły z nieba to kaj? Do Hameryki? Do Sosnowca? Niy, do Bierunia! Kożdy gupi sie pomiarkuje, co my sōm nacyjo bez Ponbōczka wybrano. I co? Mōmy mu terozki narobić ôstudy i zbajstlować japońsko zegroda Zen na hołdzie?
Som ani niy wiym co mōm ôdpisać pani Natalii. A jak Wōm sie zdowo? Bo jo jednak rod medytuja. Nojlepij chyba na smyntorzach. Nale na hołdzie, we japońskij zegrodzie tyż bych rod pomedytowoł.Beztōż dowōm Pani, pani Kamilo, zielone światło. Ino niych Pani dowo pozōr, coby z pomsty jakiś Utopek Wos niy chycił za szłapa i niy zasmyczył do stowu!
Marcin Melon – nowiniorz, felietōnista, rechtōr, Ślōnzok. Dwa razy wygroł konkurs na “Jednoaktōwka po ślōnsku”. Autor kultowej seryje ô “Kōmisorzu Hanusiku“.


text:
27. junija 1968 wozjewi Praski časopis Literární listy manifest „Dva tisíce slov“. A tón płaći sobu jako najwažniši program Praskeho nalěća. Wón nasta na nastork organizowanych angažowanych njestronjanow – wědomostnikow, kulturnikow a spisowaćelow. Jara kritisce wobswětleše dokument reformowu politiku komunistiskeje strony kraja (KSČS) a jeho 1. sekretara Alexandera Dubčeka. Awtor manifesta, spisowaćel Ludvík Vaculík, zajimowaše so za Serbow a wopyta po přewróće tež lětni prózdninski kurs serbšćiny w Budyšinje. Podpisarjo manifesta su politiku wjednistwa KSČS a „mylenja socializma“ wótrje kritizowali, žadajo sej wot reformarjow strony „spěšniše a krućiše dalewjedźenje změnow w kraju“. Manifest namołwješe „dźěłaćerjow, ratarjow, wuměłcow“ stawkować, njebychu-li so reformy spěšnje w namjetowanym směrje dale wjedli.
Jutře před 200 lětami, 5. meje 1818, narodźi so w Trieru Karl Marx, politiski žurnalist, duchowny inspirator a njesprócniwy organizator dźěłaćerskeho hibanja, kotrež so pozdźišo z jeho mjenom woznamjeni. Po Marxowej woli to njebě. Wozjewi dźě sam: „Wěm jeničce tole, zo žadyn Marxist njejsym.“
Po woli staršeju a přiwuznistwa so njeměješe, wuzwoliwši sej powołanje. Nic jurist, ale filozof być, za to so na swoje žiwjenje rozsudźi. Filozof pak noweho typa, kaž tole w znatej 11. tezy wo Feuerbachu postulowaše: „Filozofojo su swět jeno wšelako interpretowali, dźe pak wo to, jón změnić.“
Jeho prěnje wusahowace dźěło je hromadźe z přećelom na čas žiwjenja Friedrichom Engelsom 1847/1848 napisał. Wony „Manifest Komunistiskeje strony“ mějachu Serbja w lěće 1956 tež w swojej maćeršćinje w ruce. 1969 wuńdźe třeće, wot Pawoła Nowotneho do serbšćiny přełožene wudaće. Druhe bytostne dźěło Karla Marxa, zakónčeny prěni dźěl „Kapitala“, do wšěch spisownych rěčow přenjesene, serbsce njepředleži. Štó by sej zwěrił, tutu wobšěrnu knihu zeserbšćić?
7. apryla 1928 narodźi so w Jaseńcy Jurij Ryćer. Po wuchodźenju ludoweje šule w Chrósćicach a Bóšicach wuknješe wón po lěće 1945 dale w Českej Lípje a Varnsdorfje. 1947 wopyta wučerski kurs w Radworju, po tym bu wučer respektiwnje šulski nawoda w Bolborcach, Dobrošicach a Klukšu. Wot lěta 1952 bě Budyski Serbski zarjad jeho dźěłowe městno. Powołachu Ryćerja na načolnika wotrjada za wučbu a kubłanje. Rozestajenjow wo puću serbskeho šulstwa dla (w jednym posudku jemu „nadhódnoćenje narodneho momenta“ wumjetowachu) wón zarjad wopušći, wot septembra 1957 bě direktor Šule Ćišinskeho w Pančicach-Kukowje. Nic ze strowotnych přičin – kaž w spisu šulskeho radźićela steješe –, ale nabožneho zmyslenja dla su Jurja Ryćerja 1960 jako direktora wotwołali. Tak steješe to samo w lisće statneje wěstoty: „R. wotpokazuje młodźinsku swjećbu, dokelž so to z jeho křesćanskim zmyslenjom njeznjese. Tohodla bu jako direktor šule wotwołany.“ Nic mjenje hač 40 lět nawjedowaše horliwy Serb wjesnu Domowinsku skupinu. Jurij Ryćer zemrě 79lětny 14. awgusta 2007.
Mikławš Krawc


text:
Bytōm: dilerka narkotykōw chycōnŏ
Bytōmscy szandarzi przejōnli blisko 130 porcyji narkotykōw. Zastawiōnŏ 26-latka trzimała amfetaminã w pōmiyszkaniu przi ul. Jaronia. Bytōmianka usłyszała już ôbskarżynie. Terŏz ôdpowiy przed prokuratorym. Grozi jij do 3 lŏt heresztu.
Kryminalni z bytōmskij kōmyndy, co walczōm przeciwko przestympczości narkotykowej, zastawiyli 26-latkã, kerŏ we swojim pōmiyszkaniu przi ulicy Jaronia trzimała narkotyki. Wachtyrze prawa przejōnli amfetaminã, z keryj idzie narychtować bezma 130 porcyji dilerskich. Bytōmianka ôstała przewiyziōnŏ do bytōmskij kōmyndy. Śledczy przedstawiyli jij ôbskarżynie. Terŏz kobiyta ôdpowiy przed prokuratorym. Grozi jij kŏra do 3 lŏt heresztu.
Zdrzōdło: KMP Bytōm


text: Dlěje planowana a derje přihotowana bě kubłanska jězba čłonow župy „Michał Hórnik“ do pólskeho Namysłowa. Wšako tam ze wšelakimi zarjadnišćemi hižo lětdźesatki přećelske styki pěstujemy a so tež prawidłownje wopytujemy. Tak je so minjeny pjatk popołdnju skupina čłonow předsydstwa župy„ Michał Hórnik“ kaž tež dalšich zajimcow na wuprawu do susodneho kraja podała. Nazajtra rano witaše serbskich hosći nawodnica měšćanskeho muzeja Jadwiga Kawiec. Wona wodźeše nas po měsće, hdźež sej někotružkuli wosebitostku wobhladachmy. Pobychmy w hakle njedawno ponowjenej bibliotece města, hdźež nas wosebje wulki poskitk dźěćaceje literatury překwapi. Zajimawe tež je, zo maja tam zaběru za holcy a hólcow w času, hdyž jich starši w bliskim wobchodźe nakupuja. Po wopyće Namysłówskeje knihownje rozhladowachmy so po starym młynje města. Wězo pozastachmy jako župny cyłk při pomniku basnika a nowinarja Jana Skale, hdźež počesćichmy jeho z kwětkami a ze serbskej hymnu.


text:
Informacyjŏ mŏ siyła. Siyła pokazowaniŏ prŏwdy. Siyła zmiynianiŏ świata naôbkoło nŏs. Siyła łōnczyniŏ ludzi. Beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz.eu – ślōnski serwis z informacyjami.
Wachtyrz.eu je lokalny. Dŏwŏ plac, coby sie trefić. Dŏwŏ nŏrzyńdzia, coby znojś partnyra do geszeftu, usugi, do spōlnego działaniŏ sam-tukej, u nŏs.
Wachtyrz.eu je regiōnalny. Zasuwŏ granice, co sōm w gowach. Niy zaglōndŏ na wojewōdztwa i kraje. Stŏwŏ na pozycyji ślōnskij – i żŏdnyj inkszyj.
Wachtyrz.eu je globalny. Toć, dōm je ważny, ale niy idzie durch siedzieć w dōma. Wachtyrz spōminŏ, co sōm my czyńściōm Europy i świata. Co Ślōnsk to je Europa i świat.
Wierzymy, iże potrzebny je ślōnski serwis z informacyjami – ciekawy, przidajny, po blisku – beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz.
Patrzymy, coby była sam siyła informacyji, ale tyż coby zrobić ś niego sroge nŏrzyńdzie, co poradzi postarać sie ô lokalne, regiōnalne i globalne ślōnskie sprawy.
Bydź z nami. Spōlnie użyjymy dobryj siyły ôd informacyje.
Zespōł redakcyjny
Pejter Długosz, Grzegorz Kulik, Rafał Szyma


text:
Ôbejrzij Portfolio
Bez pora lot szaflimy kupa projektōw – ôd przekłodu zaproszyń na wesele abo insztrukcyjōw parkowanio, aże po sroge przekłody systymōw ôperacyjnych. Chcymy sam poasić sie nojbarzij wertownymi projektami.
Ślōnske teksty do outdoorowyj kampanije ôd marki Coca-Cola
Narychtowalimy hasła ryklamowe marki Coca-Cola Limie i kōnsultowalimy zasiyng prōmocyje - dziynki nōm ryklamy bōłe pokozane na historycznym Gōrnym Ślōnsku.
Przekłod informacyje prasowyj do marki Coca-Cola
Teksty prasowe po ślōnsku narychtowalimy skuli kŏżdorocznyj świōntecznyj prōmocyjnyj akcyje fyrmy Coca-Cola.
System Android dla Samsunga
Przi tym projekcie robiyło trzech naszych przekłodaczy - Basia Grządziel-Szylar, Adrian Górecki i Rafał Szyma. Dziynki przekłodowi narychtowanymu pod regiyrōngym towarzistwa Pro Loquela Silesiana, ślōnsko godka je dostympno w nojnowszych modelach mobilniokōw.
Gra Euro Truck Simulator 2 dla CD Projektu
Dziynki przekłodowi Grzegorza Kulika moglimy pograć we piyrszo gra kōmputerowo po ślōnsku. Jeji sztart bōł kōmyntowany w mediach w cołkij Polsce.
Silesia City Center
Dlo nojsrogszego cyntrum sprowōnkowego na Ślōnsku narychtowalimy ôpisy klamotōw po naszymu i polsko-ślōnski dykcjōnorz sprowōnkowy.
Ślōnski suchar na dzisiej
Ôd lot Adrian Gōrecki i Grzesiek Kulik rychtujōm spōlnie „Ślōnski suchar na dzisiej” – nojwiynkszy ślōnski fanpage na Facebooku, kery ôbserwuje już 90 tauzynōw ludzi. Zasiyng zajty idzie tyż wykorzistać we kampaniji reklamowyj.
Dentim Clinic
Do kliniki dyntystycznyj Dentim narychtowalimy przekłod materiałōw edukacyjnych do akcyje „Jysz? Pucujesz!"
Agora Bytom
Adrian Górecki i Grzegorz Kulik spōłprocowali przi rychtowaniu m.in. wystowki ślōnskich mymōw i spiyrali galeryjo handlowo przi ôdprowianiu kampanije prōmocyjnyj swiōnzanyj ze przileżytościami „Zolyty po ćmoku” i „Na ślōnsko nuta”.


text:
Na Cieszynskóm Ziymie dojść nieskoro zaczli przichodzić ludzie. Rosły tukej gynste lasy, a yny ledzy kany były jakisi małe miydzki, lebo bażiny. Nejprzód dziedziny sie zaczły robić na północy, a dziepro potym sie zaczły posuwać na połednie, ku goróm, na grónie, a coros wyżyj. Tukej w goraliji sie dobrze chowało bydło, kozy, a owce. Bo nejprzód ludzie tak gospodarzili – mieli yny bydło. Czas w gorach jednako sie rod smiynio, tóż ludzie musieli pomyśleć, coby sie kansik schrónić, a zagnać tam aji owce, a bydło. Wtynczas człowiek wymyśluł sałasz, kiery był piyrszóm takóm prymitywnóm chałupkóm dlo pastyrzy. Przes długi czas pastyrze w Beskidach mógli pajść owce kany chcieli, a rómbać se tela drzewa wiela potrzebowali. Jednako w roku 1756 ustawa „leśno”, w kierej było napisane, że uż dali tak nie bydzie. Ludzie sie zaczynajóm miyndzy sobóm wadzić, a schodzóm sie rostomajte kómisyje, je kupa breweryji. W roku 1800 porobili granice miyndzy Gorolami, a Kumoróm Arcyksiyncio, a potym eszcze miyndzy sałaszami. Wyraz sałasz dzisio sie wszyjstkim kojarzi s kolybóm, w kierej baca miyszkoł s pasterzami. Hań downij jednako prawiło sie sałasz na miedze miyndzy lasami, na kierej były szopki, a koszory, a na kierej pastyrze pajśli swoji owce. W starucny papiórach je napisane, że kiejsi w Beskidach bywało trzicet sałaszy, kiere miały do grómady dwa a dwacet tysiyncy morgów. Nejmiyńszy ś nich mioł dwiesta morgów.
W roku 1853 na sałaszach było piynć a dwacet tysiyncy owiec, a dwa tysiónce kóz. Potym jednako sałasze zaczynajóm sie pómału tracić, a dzisio uż sóm yny tak kansik ledzy kany na gorach. Baca pospołu s pastyrzami miyszkoł w szopce – w kolybie. Nejprzód kolyba była ajnfachowo. Miała dach dwuspadowy, kiery siedzioł na kołkach wbitych do ziymi, a na wyrchu był swiónzany. W postrzodku nad odewrzitym fajerym – watróm, wisioł na lańcuchu kocioł do warzynio żyntycy. Pod ścianóm stoła stolica, na kierej społ baca. Po drugij strónie fajera na legierze s liści paprotki spali pastyrze. Paprotka je snoci dobro prociw błechóm. Wedle była kumorka, w kierej były rostomajte garce na szałasie. Jak sie podojiło owce, to sie wlywało mlyko – żyntyce na koryta. Wysznio, lepszo worstwa mlyka sie mianowała hórda. Jodali jóm pastyrze s owsianymi plackami. Gorszym żyntyce sie wlywało do obłóniek, a wiózło do chałupy. Robiło sie ś nij syry. Na płocie wisiała trómbita, na kierej owczorz groł rano, a wieczór, a czasym aji na larmo, kiej prziszli krajść na sałasz miechorze – sbójnicy. Przed kolybóm stoła halbijka – buda dlo psa. Kolybe szło lahko przeniyjść s jednego miejsca na drugi. Przenosiło sie jóm dwa aji trzi razy do roka, coby była bliży koszorów. Potym jak uż kolyby miały kamiynnóm podmurówke to sie jich uż nie przenosiło. Na sałasie były rostomajte garce, a narzyndzio – kocioł, szafliczek, obłónka, szościek, cedzka, sbiyraczka, lizok, kónewka, szkopiec, krynżydło, czyrpok, gielata, putyra, kapelnik, hadra do cedzynio mlyka – buzarka, a inksze. Ponikiere ty nazwy (gielata, putyra, obłónka, buzarka), sóm pochodzynio wołoskigo. Przynióśli ich na Cieszyńskóm Ziymie pastyrze wołoscy, kierzy wandrowali wyrchami małych Karpat, a hań downij doszli pospołu ze swojimi owcami do naszych Beskidów, a zaczli pajść owce na sałaszach. Pastyrze stawiali eszcze koszory – rajczule s tynin (poszczypanych deszczułek), na polanach, kany spało bydło. Koszory sie przenosiło s jednego miejsca na drugi skuli tego, coby owce nawożały miedze, a lepszy rosła trowa. Każdy koszor mioł trzi czynści – dwie były dlo owiec, a jedna dlo krów. Do mniyjszej czynści przed dojynim gnoł owce synek – pyczarzik. Na kóniec zaganioł dycki owce biołóm, bo srobiuł inakszy, to dostowoł czornego szpatnego syra. Przed dziuróm w płocie – stróngóm, siedzioł owczorz, a dojuł mlyko owcze do gielaty. Nad głowóm mioł mały daszek, coby go nie popadoł deszcz. Kolyby miały rostomajte funkcyje. Jedne były taki ajnfachowe, a w nich sie mógli schrónić owczorze przed wiatrym ,a deszczym. S gałynzi, a żerdzi sie robiło takóm ajnfachowóm kónstrukcyj dachu dwupołaciowego, na kieróm dowało sie gałynzie, czasym wielkucne kónski kory ze strómów – łuby. Taki kolyby stawiali pastyrze, kierzi fórt wandrowali. Jak sie uż pastyrze dorzóndzili s Kumoróm Arcyksiyncio o grunt, a aji sami pastyrze miyndzy sobóm, to uż sie kolyb nie przenosiło s miejsca na miejsce, bo uż to ni miało synsu. Musieli pajść bydło na jednym miejscu a naforocić dlo niego pasze, jodło, na zime, a na lato. Wtynczas zaczło sie stawiać porzóndne, mocne kolyby, w kierych było aji cieplij. Hań downij pastyrze sie musieli brónić przed wilkami, niedźwiydziami, ale czasym aji przed złymi ludziami, kierzi sie chowali po lasach. Downe kolyby miały dach oprzity o ziym, a ty nowsze go majóm podniesióne do wyrchu, a oprzity na niskawych ścianach, kiere sóm srobióne s grubych kloców s drzewa, lebo s kamiyni. Dach miały przikryte szyndziołym. Taki kolyby eszcze do dzisio sóm na Kozubowej. Kole kolyb były aji małe stodółki na siano – budy. Pod kóniec września, kole Michoła, kolyby, a koszory sie robiły prózne. Pastyrze robili rozsod. Na szałas przichodzili gazdowie, coby swoji owce, a krowy zagnać do swoich chałup. Na szałasach uż nie zwóniły zwónki, kiere sie wieszało na karkach owiec a krów. Ponikiedy w zimie, jakisi zabłónkany letnikorz, lebo narciorz se nalos tukej dach nad głowóm. Za Niymców w tych kolybach sie chowali partyzanci, bo mieli w nich ciepło, a żodyn jich nie widzioł. Z takich starucnych szałasów, o kierych pamiyntajóm eszcze starzi ludzie zustały yny resztki na Kozubowej, Girowej, w nawisu – Jasiyniu, a w Gródku. Na Kozubowej było pore szałasów – na Polynicy, na Gródkowej, na Zorymbku, Na Strymszy, a w Dziurawym. Wielkucne, a szumne szałasy były kiejsi na Ropiczce, Połomie, Czantoryji, Jaworowym, Girowej, Upładzie, a eszcze na inkszych polanach w gorach. Dzisio kolyba, a owce, kiere sie kole nij pasóm to uż je rzadki widok. Gorole zaczli chledać roboty w Trzyńcu, abo na Karwińsku, a mieli s tego wiyncyj grejcarów, niż s pasynio owiec. Jak uż Gorole mieli kolyby, a szałasy to zaczli stawiać klety. To były taki szopki, kiere miały szejść ścian, pokryte dachym, podobnym do piramidy, kiery sie opiyroł na sztyrech bocznych ścianach. Ty ściany sie robiło s kulatych belek, kiere się ukłodało jedna na drugij. Ty belki miały wyciynte kóńce, lebo abo srómbane do połówki. Taki belki ze srómbanymi kóńcami założone jedna za drugóm to był srómb.
Dach mioł kształt kwadratu – kleta miała wszecki ściany jednako długi. W postrzodku klety wszyjstko było w jednej izbie – ludzie a bydło miyszkali pospołu. Na postrzodku był fajer, od kierego szoł hyc. Rospolało sie go na plackoczach. Spało sie na ziymi kole fajera, tak jak w kolybie. Ludzie w tamtych czasach mieli w gorach życi ciynżki a twarde. Musieli se sami wszecko stawiać, rychtować, czasym kombinować coby przeżyć. Wszyjstki gorki, aji meble a inksze rzeczy se musieli robić sami. Ty rzeczy nie były dycki piekne, ale były silne a wydzierżały długi roki. Miasto stoła mieli sztyry kołki wbite do ziymi, na kiere dowali wielkucny plackocz. Krótki pnioki mieli jako stołki, a we ścianach powbijane kołki to była rechla. Pniok wydłubany w postrzodku to był gornek, potym czyrpok, a pniok rosłupany przes poły to było korytko, do kierego sie loło mlyko. Potym nieskorzi prziszły czasy, w kierych ludzie zaczli wycinać strómy, a robić na gruntach. Wtynczas musieli kansik se postawić chałupe na stałe, a dbać, coby sie jim lepszy żyło, bo aji żywot uż nie był taki ciynżki, jako kiejsi.
Przes Cieszyńskóm Ziymie szły cesty z północy na połednie, a s zachodu na wschód, po kierych wandrowali handlyrze, a wojocy s dalekich krajów. Ludzie na cieszyńskim byli robotni, ale też przeogrómnie ciekawi świata. Co było dobrego, a co sie jim przydało to mieli w chałupach, potym nieskorzi sami jechali daleko do inkszych krajów, a prziwożali rostomajte rzeczy. Tymu w Cieszyńskij chałupie kupa rzeczy było obcych. Jak uż ludzie zaczli robić na gróntach to zaczli stawiać coros lepsze chałupy, a aji coros lepszy sie oblykać. Potym lónty zaczło sie aji zdobić, coby były szumniejsze. Człowiek miyszkoł w chałupie, a w zimie, kiej roboty było miyni, zaczón myśleć, jako kapke prziozdobić to, co mioł kole siebie. Ty ozdoby widzioł w przirodzie – lasy, miedze, pola, tóż s ptoszków, kwiotków, kłósek, zaczón robić piyrsze ozdoby na meblach, lóntach a inkszych rzeczach. Chałupy to uż nie sóm klety, ale przestrónne jednoizbówki s dachym dwupołaciowym, przikryte szyndziołym. W postrzodku była siyń, kiero grodził chałupe na dwie czynści – jedna dlo familije, a drugo dlo bydła, a gowiedzi. W takich chałupach uż je wiyncyj okiyn, coby w postrzodku było wiyncyj świyżego luftu a światła. Wlazuje sie do takij chałupy przes wiynksze a szumniejsze dźwiyrze. Powół, kierego nie było w kletach, je po to, coby w chałupie było ciepło, a przijymnie. Miasto odewrzitego fajera na postrzodku izby, je nolepa, kiero miyni dymi. Inkszy je aji stół, kiery mo blat lipowy, a miasto pnioków sóm stołki s żydlami. Pod ścianóm je szyroko stolica, na kierej sie idzie aji wyspać. Lepsze lónty uż nie wiszóm na kołkach, ale ukłodo sie jich w trówle. Drzewiane łyżki uż nie leżóm jako kiejsi na nolepie, ale opucowane sóm poukłodane w łyżniku. Aji gliniane miski, a żbónki sóm poukłodane na ścianie za rechlóm. Wszecki ty rzeczy se ludzie robili sami. W tej samej chałupie, w izbie sie wychowało pore pokolyń we familiji. Ty wszyjstki rzeczy sie srosły s ludziami, a miyszkały pospołu s całóm familijóm. Gor w gorolskich chałupach ta wiara, że stół, lebo stolica sóm tak jako ludzie była fest głymboko zakorzynióno. To je aji taki pómału do płaczu, bo ludzie szanowali rzeczy baji trówle malowanóm po Starce, żywotek po Prastarce, półke kieróm srobiuł Starzik, chałupe, kieróm wystawiuł Tacik, abo stół kiery srobiuł Ujec. Ale to ni ma taki zwyczajny stół, bo mo rzazane nogi, kiere sóm roskroczóne, stoji w kóncie izby, a nie dotknyła sie go piłka, ani hebel, wszecko Ujec srobiuł siykiyrkóm, a i tak je gładki jako zdrzadło. Ale tyn stół je ciynżki, tóż poznać, że drzewo na niego było łupane. Mo podstoli, w kierym gazdowie majóm pochowane rostomajte rzeczy, a żodyn inkszy tam ni mo prawa zaglóndać. Wszyjscy go szanujóm, jak gdo powiy, coby go wyciepać, bo je stary, to taki stół zacznie strzylać takigo gizda, a strzygo do trzecigo razu. Abo jak gdo na niego do kłobuk, to też ciepnie na ziym takigo podciepa – umi sie taki stół szanować. Jak gdo mo umrzić, to też strzylo w takim starym stole. Cało chałupa była w życiu Gorola ważno, a potym jak uż był starucny to posłuchoł, esi nie strzylo w powole, esi uż nie idzie jego godzina, kiej trzeja umiyrać. Tako chałupa je jako żywo – fórt strzylo, schnie, lebo skrzipi jak wieje wiater.
Każdo familija, kiero miała chałupe była poważano, tóż też każdy tóm chałupke aspóń małóm chcioł mieć. Jak kiery ni mioł swoji chałupy to był kumornikiym – miyszkoł u kogosik. Kumornicy byli Nejhudobnejsi ze wszyjstkich , kierzi miyszkali na dziedzinie. Podle chałupy, a tego co było w postrzodku, szło poznać wiela gdo mo grejcarów, a kim je. Były eszcze na dziedzinach małe chałupki, w kierych miyszkali chałupnicy. Ni mieli óni swojigo gruntu, ale robili we fabrykach, abo na szachtach. Chałupa rodzinno na Cieszyńskij Ziymi to była świyntojść, óna była jak kojściół, śpiewało sie przeca: „Ojcowki dom to istny raj…”. Kupa wierzyń, a obrzyndów sie odprowiało kole chałupy. Nie śmiało sie zaczónć stawiać chałupy w pióntek, abo trzinostego dnia miesiónca. Belek w ścianach musiało być dycki nie do pory, inakszy nie było w chałupie błogosławiyństwa. Do nowej chałupy sie wnoszało nejprzód chlyb, a sól, a ci kierzi w nim mieli miyszkać musieli przekroczyć próg prawóm nogóm. Coby do chałupy nie strzeluł pierón na szczycie dachu sie dowało grómotrzask – takóm zieline. Jak na polu była sumeryja, to sie stawiało na okno grómnice. Trzeja było stoć daleko od okna, coby pierón kogo nie zabiuł. Na chałupie, nad dwiyrzami, pod dachym na fróntowej ścianie wieszało sie świynte obrozki, kiere miały chrónić przed nieszczynściym. Jak gdo uwidzioł miesiónczek przes okno, lebo spod okapu to był zły znak. Przeogrómnie szanowało sie kuchynny piec. Ogiyń, kiery sie w nim poluł był jak żywo duszyczka, nie śmiało sie do pieca napluć, deptać po nim, coby sie nie pogniywoł a nie spoluł całej chałupy. W goraliji był taki zwyk, że po Wiliji sie dycki smiótło kónszczyczki jodła ze stoła a chynyło do pieca, coby też wiedzioł że sóm Świynta. Jak sie prziniósło do chałupy małego kocura, abo psa to sie go brało a szmyrało o piec, coby nie uciekoł, a był przi chałupie. Eszcze pore słów o stole. Stół to był nejważniejszy mebel w chałupie. Był świynty, bo na niego sie dowało chlyb, na kiery trzeja było ciynżko robić. Nie śmiało sie na stole siadować, smiyniać pieluchy małymu dziecku, ani siadać do roga stoła. Stół był przeogrómnie ważny przi Wiliji, krzcinach, abo inkszych świyntach we familiji. Legier też ludzie szanowali. Żodyn obcy nie śmioł se na nim siednónć, bo tyn gdo w nim spi nie bydzie poradziuł usnónć. W legierze sie spało, ale dowało sie aji do niego chlyb, coby nie uschnył, abo jodło coby nie ochłódło. Hudobniejsi ludzie chowali w słómie siynnika grejcary. Hań downij w goraliji był taki zwyk, że wiesielnicy styrkali pod zogłowek prezynty dlo młoduchy, a żynicha. Hań downij stawiało sie gorolski chałupy s hrubych, nieociosanych belek s jedli, lebo ze sosny, kiere sie ukłodało we wiyniec. Coby sie ty belki lepszy dzierżały kupy, trzeja było jich na kóńcach srómbać do połówki. Stawiało sie wtynczas chałupe na srómb. Tyn srómb musioł być silny, coby sie chałupa nie roslazła. Tóż ludzie wymyślali rostomajte srymby, a na cieszyńskim były trzi: na rybi chwost, na obłap, a na zómek. Belek było dycki we ścianie nejmiynij piynć, a nejwiyncyj dziewiynć. Belka, kiero był nejniżyj, przi podmurówce to była przicieś. Koło nij był czasym murek – przilepek. Ściany były wielki na dwa a pół, lebo trzi metry. Belka na samym wyrchu to była płotwia, abo srómb. W nióm były zapuszczóne krokwie, kiere były we wiynźbie dachu. Do krokwi sie przibijało łaty, a do łatów szyndzioły. Jak uż chałupa była gotowo, to do dziur pomiyndzy belkami sie nacisło mchów, coby nie wioło. Nad oknami od jednego roga chałupy do drugigo szła belka – zawiyrka. Na zawiyrce były oprzite tragarze, kiere szły w poprzyk chałupy. Tragarze były trzi, sztyry, abo piynć, zoleżało jako wielko je chałupa. Nejważniejszy był tragarz w postrzodku na kierym była wydubano gwiozda, rok kiej chałupa była stawiano, a czasym eszcze inksze ozdoby. Na tragarzach leżały deski – powół. We szparach miyndzy deskami powołu, były postyrkane listewki. Okna w chałupach hań downij były małe, nejprzód kwadratowe, potym prostokóntne. Były w nich sztyry lebo szejść małych szybek. Downij okna sie zasłaniało takóm zasuwóm, kiero szła w rowkach. W starych chałupach okna były dycki od stróny chlywa a stodoły – isto tymu, coby gaździno a gazda mieli fórt na oku gowiydź na placu. Każdo chałupa miała dźwiyrze, kiere nieros były przeogrómnie szumne, bo przeca jak sie gdo na nich podziwom, to musioł wiedzieć, gdo w chałupie miyszko. Dźwiyrze siedziały w ścianie na dwóch słupach, kiere były s boku. Ty słupy to były taki belki hrube na patnost lebo dwacet cyntymetrów, a jak były wysoki to zoleżało od dwiyrzi. Były zapuszczóne kóncami w dolnóm belke ściany. Na tych dwóch słupach był oprzity trzeci słup, kiery był leżmo. Tam kany sie łónczyły słupy dowało sie psy – taki kónski drzewa, kiere ponikiedy były szumne a szło jich wysunónć. Zdało sie, że dwiyrze majóm półokróngły kształt. Taki sdobióne dwiyrze do chałupy sie robiło w gorach od Podhalo, aż po Beskidy – Jabłónków, a Ligotke Kameralnóm. Robiło sie jich aji w ponikierych dziedzinach pod Cieszynym. Dwiyrze Otwiyrały sie na czopach, kiere wlazowały do dwóch piyntek – takich wygiyntych belek.
Dwiyrze sie hań downij zawiyrało na zopore, a dziepro potym na drzewiany zómek, abo na kłódke. W każdym regiónie na chałupach były inksze dachy, na Cieszyńskim też. Hań downij dachy były sztyrospadowe, jak na klecie. Potym chałupy zaczły być coros dłuksze, a dach też sie musioł wydłużać. Ludzie zaczli stawiać chałupy s dachym dwuspadowym, s dwóma szczytami po bokach, a kalynicóm na wyrchu. Taki dachy były na chałupach w całej Europie. Dziepro potym nieskorzi w Beskidach zaczło sie stawiać chałupy kapke inakszy. Oto, jakisi tesorz, kiery był s drzewym sżyty od małego, se wszymnół, że jak sie na boku srymbu do eszcze krokwie, to tako chałupa nie dożyje długich roków, trzeja srómb narzazać, a przes to sie osłabio belki, na kierych je dach – ciynżki gor w zimie jak na niego napadze śniyg. Tóż tesorze jakosik se musieli poradzić. Niechali yny krokwie w postrzodku, kiere były dobrze oprzite o belki, a dwie krokwie, kiere były na kóńcu wyciepali. Dach był przes to krótszy, ale barży wytrzimalszy. Taki krótki dach nie zakrywoł jednako boków chałupy, tóż cosikej trzeja było zajś wymyśleć. Po obu strónach chałupy dało sie dwa niższe, lekki daszki, kiere chroniły tóm czynść chałupy, kiero była nie przikryto. Taki małe daszki to były przidaszki, a plac pod nimi to była – przyźba. Nieskorzi sie robiło przyźby aji w chałupach murowanych. W drzewiónkach przidaszki sie robiło eszcze aji wtynczas, jak uż nie były potrzebne. Przidaszki s dachym łónczyły sie okółkóm, kiero była półokróngło. Tak sie stawiało chałupy w goraliji, ale potym aji na dziedzinach aż po Bogumin. W Jabłónkowie taki przidaszki stoły na sdobiónych słupach, pod kierymi były szyroki podsiynia, w kierych stoli handlyrze, a jak padało to sie pod nich mógli schrónić inksi ludzie. Tak samo były srobióne soboty – przikryte gónki koło przewianych kościołów na Ślónsku. Przidaszki sie robiło aji na starych mynkach pańskich aryndach, kuźniach, stodołach, a na śpichlyrzach. Przidaszki dzieliły ściane szczytowóm na dwie czynści – wysznióm trójkóntnóm, a dolnóm prostokóntnóm. Na wyrchu ściany fróntowej był koszyczek, ale mówiło sie na niego kozubek, kozub, wymbałek, lebo kozubnik. Robiło sie go s gładkich a cienkich listewek a tesorze poradzili go szumnie srobić, podle jich fantazyji. W szczytach robili eszcze jedyn, abo dwa kulate dziury – to były taki okiynka. Ponikiedy kole Jabłónkowa, a na północ od dziedzin Karpyntno, Bystrzica nad Olzóm miasto kozubków robiło sie szczyty ściynte – szutki – to był dach naczółkowy.
Cały dach sie czasym opiyroł na przisłupach, kiere były przi ścianach srymbowych. Ale taki chałup sie moc nie stawiało w Cieszyńskim (Mistrzowie, Żuków). Przisłupy sie dowało ku ścianóm jak sie baji smiyniało dach. Dach na kierym były szyndzioły by nie uniósł dachówki, tóż coby go podeprzić dowało sie przisłupy. Dowało sie jich aji wtynczas, jak wyszni belki we ścianach srymbowych (płotwie), na kierych sie opiyroł cały dach były sgnite. W goraliji – od Słowacyji, po Cierlicko, Stanisławice, a Kocobyndz na dachy sie dowało szyndzioły. Na północy sie dowało reżnóm słóme w snopkach, kiere sie wiónzało przi kłóskach, a obrzezanymi kóńcami dowało na dół. Na dach stodół sie też dowało szyndzioły, choć bywały aji stodoły, kiere sie kryło słómóm. Potym nieskorzi na dachy sie dowało pape, pokrotóm na szory, kieróm sie przibijało do szyndziołów, od kalynicy, do okapu. W nejstarszych drzewiónkach nie było kumina, a warziło sie w kotłach, a w rynnikach, na odewrzitych fajerach. Taki chałupy to były kurloki. Nejprzód były jednoizbowe – po jednej strónie siyni była izba dlo ludzi pospołu s kumoróm, a po drugij strónie chlyw dlo bydła. To były piyrsze, ajnfachowe, a nejłacniejsze chałupy.
Bogatsi gazdowie stawiali chałupy, w kierych były dwie izby – izba czorno – kuchyń, a izba bioło. Hań downij dłaszki sie robiło s ubitej gliny, dziepro po piyrszej wojnie sie jich zaczło delować – dować na dłaszki deski. Ledzy kany miasto desek sie dowało belki, kiere sie ociosało siykiyrkóm. Do niedowna sie eszcze tak delowało chlywki, a chlywy. Ponikiedy w chlywach były małe corki, w kierych sie chowało babucie, abo cieloki. Wiynksze chlywki sie stawiało na polu. Nikiere chałupy, gor ty na podmurówce miały eszcze gónek – pawłaczke, kiero było s jednej, lebo s dwóch strón chałupy. Pawłaczka przi chałupie robiła jóm barży paradnóm, a bogatszóm. Przes dwiyrze wlazowało sie do chałupy, do siyni, kany w pitworzcu, w takim corku były rostomajte rzeczy, kiere sie w chałupie dycki przidowały. W siyni był aji piekarszczok – piec, we kierym sie piykło chlyb. Tukej w siyni sie rychtowało żrani dlo bydła, a dlo gowiydzi. Dłaszka w siyni była srobióno s plackoczy - s takich ołupanych kamiyni. Dziepro nieskorzi sie zaczło robić dłaszki s polónych cegłów, lebo s forsztów. Ze siynie szło wylyźć po przewianych schódkach na wyrch na strych. Pod nimi była dziura s klapóm, przes kieróm sie slazowało do piwnice, po kamiynnych schódkach. Ponikiedy sie wlazowało do piwnice przes dziure w kuchyni. Jak podmurówka pod chałupóm była wielko, to do piwnice sie wlazowało s pola. Bywało i tak, że piwnice sie robiło na polu, w brzegu, jak baji gróń był strómy. Hań downij sie stawiało stodoły yny s drzewa. Stoły kole chałupy, a czasym miały jedyn dach pospołu s chlywym. Stodoły ni miały gruntów, a pod ściany sie dowało polne kamiynie – pecki. Stawiało sie jich s gorszego drzewa niż chałupy. Ściany były srobióne s hrubych belek sosnowych, s jednej stróny ociosanych, a skłodanych na srómb. Dziepro potym stodoły sie zaczło stawiać na słup, a ściany szałować hrubymi deskami. We stodole były jedne wielkucne wrota s przodku, a drugi ze zadku. Nad tym wrotami był wyrzazany kónsek, coby fury mógły wjechać do postrzodka, a ponikiedy nad wrotami był taki ruchómy daszek. Na postrzodku stodoły była fest ubito glina – gumno, na kierym sie młóciło, a wioło obili. Sómsieki to były taki wielkucne odgrodzone corki, po jednej, abo po obu strónach gumna, kany sie dowało uschniyntóm słóme, obili, abo siano.
S gumna sie wylazowało po drabinie na piyntro, kany sie dowało wymłócónóm słóme, lebo siano, kiere eszcze porzóndnie nie uschło. Nejstarsze stodoły miały szejść, lebo osiym ścian. Taki stodoły sie stawiało aji w inkszych krajach. Na Cieszyńskim były aji stodoły piyntrowe. Do niedowna taki były eszcze w Bystrzicy nad Olzóm kole cesty do Koszarzisk, a w Pietwałdzie kole poczty. Obydwóch uż ni ma. Przi stodole ale aji przi chałupie było podsiyni (pociyni) – tako szopka kany sie chowało wozy a inksze sprzynty, a ponikiedy aji ściel. Ściel, a sprzynty chowało sie aji w kolni, a ledzy kany w gajnie – w takij małej szopie. Suche liści dowało sie czasym do corków, kiere sie robiło s desek. Corki sie dowało pod pawłaczki. Koło chlywów sie stawiało wielki szopy na siano – brogi. Taki brogi hań downij bywały we wszeckich dziedzinach w Beskidach. Chlyw, stodoła a szopki stoły tak, coby gazda a gaździno mieli do nich jak nejlepsze dojści jak odbywali. Stodoła a chlywy były postawióne szregiym do chałupy. Chałupy sie stawiało na gróniach, na kierych barży świyciło słónko. Ale stawiało sie jich aji w dolinach kole rzyk, abo potoków, na kopcach, lebo na pasiekach miyndzy lasami. Nejwiyncyj chałup na kupie było kole rzyk a potoków – w Piosku, Bukowcu, Bystrzicy nad Olzóm, abo w Gródku. Dziedziny gorolski miały kupa przisiółków, a w każdym przisiółku były dwory, kany było kupa chałup, jedna wedle drugij. Ty dwory sie mianowały u Krynżeloka, u Chydzibiury, abo u Zogaty. Ale aji przisiółki sie rostomajcie mianowały – Bażiny, Czupel, Dzioł, Harców, Przisłup, Polynisko, Susze, Skotnia, Zogórzi, Wydziyrów, Lyski, Bartków, Zadki, Knosple, Wiszczyrzónka, Główczyn, Łatkula, Łacznów, lebo Czierne.
Chałupy a stodoły sie robiło s rostomajtych strómów. Nejlepsze było drzewo s jedli, bo wydzierżało dwiesta roków a aji wiyncyj. Do dzisia eszcze ledzy kany stojóm na dziedzinach taki starucne chałupy, a kojścioły. Drzewo świyrkowe, s kierego też tesorze stawiali chałupy było łacniejsze, ale tela nie wydzierżało co jodłowe. Drzewa na chałupy trzeja było ściónć na jesiyń, lebo w zimie, a niechać jakisi czas, coby porzóndnie uschło, a nie pracowało. Hań downij tesorze ni mieli grzebyków, a yny drzewiane kołki, a też poradzili wszecko postawić. Taki kołki dłukszy wydzierżały, bo gwoździe sgniły, a kołki dzierżóm do dzisia. W takij chałupie całej s drzewa żyło sie o wiela sdrowszy, jako w murowanej. Oryginalne, starucne chałupy na Cieszyńskim sie uż pomału tracóm. Po piyrszej wojnie ludzie sbulali kupa chałup, a na jich miejscu postawili nowe, murowane. Wtynczas Cieszyniokóm sie zaczło lepszy płóżyć. Aji w chałupach było widać, że ludzie majóm wiyncyj grejcarów, bo se pokupili ganc nowe rzeczy.
Ale piyrsze chałupy na Cieszyńskij ziymi zaczło sie stawiać eszcze w drugij połówce dewatnostego wieku, a to gor skuli tego, że kupa chałup sie poliło, a czasym sie poliły aji całe miasta – baji Jabłónków, Frysztot, lebo Frydek. Zaczło aji chybiać drzewa, bo kupa lasów było wyciyntych na pasieki dlo bydła a owiec. W goraliji było drzewa dojść, ale kupe lasów miała Kumora Arcyksiyncio, a yny kapke s tego mieli Gorole. Chałupy murowane sie stawiało tak, jako drzewiónki – długo siyń szła przes postrzodek chałupy, a po obu strónach były izby, kuchyń a kumory. Schódki na strych a do piwnice były uż osłónióne murym a przikryte. Powół sie robiło s cegłów, a był półokróngły. Ściany sie stawiało hrube – na szejdziesiónt, osimdziesiónt cyntymetrów, a grunta sie robiło s kamiyni zapuszczónych do ziymi. Na placu miyndzy głymbokimi gruntami robiło sie piwnice. Piece też uż były inaksze – miasto gorolskich nolep stawiało sie piece s cegłów, a potym kafloki. Przi takich chałupach sie stawiało aji stodoły na gróntach s pilyrzami.
Chlywy też sie wtynczas stawiało s kamiyni, lebo s cegłów. Dachy sie uż wtynczas nie kryło szyndziołym, ani słómóm, ale papóm, dachówkom, łupkiym, lebo plechami, a nieskorzi eternikiym. Na dziedzinach były aji stare aryndy. Były eszcze ledzy kany na Cieszyńskij ziymi powieternioki, a stawiało sie jich tam, kany fukoł wiater. Starsze powieternioki miały wielkucne skrzydła, w kierych były sztyry ramióna. Inksze powieternioki miały skrzydła krótsze na kole, ale takich było miyni. W goraliji Gorole mleli obili na żarnach. Tam kany był jakisi potok, lebo mało rzyczka to sie stawiało młynki na wode.
Kolyba
Wiónzani na obłap a na zómek
Wiónzani na rybi chwost
Wiynźba
Dwiyrze w Bukowcu
Dwiyrze w Bukowcu
Dwiyrze w Jabłónkowie
Rostomajte psy
Szczytowo ściana chałupy gorolskij
Kleta
Szczyt chałupy w Bukowcu
Szczyt chałupy w Bukowcu


text:
Wo wustawkach wo rjedźenju chódnikow nastupajo bórze wothłosuja
Bóšicy (SN/MiR). Zeńdźenje gmejnskeje rady w Bóšicach njeměješe srjedu žane wusahowace naležnosće rjadować. Tak znajmjeńša dnjowy porjad lubješe. Přiwšěm wudyri mjez přitomnymi, kotřiž so w gratowni wohnjoweje wobory schadźowachu, dosć wobsahowa diskusija. Tam dźěše wo to, kajke měli přichodnje wupadać wustawki, kotrež rjaduja rjedźenje chódnikow a zymsku słužbu. Wšako je wot toho jara wjele wobydlerjow cyłeje gmejny potrjechenych. Předležacy namjet orientuje so na wustawkach gmejny Njeswačidło. Diskusiju wuwabi fakt, zapisać do dokumenta, zo maja mějićeljo ležownosćow, před kotrymiž je chódnik, tón tydźensce rjedźić. Radźićeljo wotwažowachu, hač ma stać we wustawkach woprawdźe tydźensce, abo hač by dosahało zapisać, zo maja jón „po potrjebje“ wurjedźić. Wjesnjananosta Stanij Ryćer (Rjemjesło Bóšicy) so prašeše, što by „po potrjebje“ woznamjenjało. „To by rěkało, zo je jednomu łopješko na chódniku dosć jón rjedźić, dalši by za to hromadu lisća widźeć dyrbjał.


text:
Stach Kropiciel 6.01.1935
Wachtyrz prezyntuje ślōnske artykuły ze starych cajtōngōw przepisane do alfabetu ślabikŏrzowego. Trzeba je rozumieć we kōntekście historycznym i niy przedstawiajōm ône ôpiniji ôd redakcyje.
Moji Złoci!
Tōżechmy za łaskōm Boskōm zaś sōm po świyntach! Przeżyliśmy je, jak kery kto mōg – jedyn bardziej, drugi mynij radośnie. Bo to czasy ciynżke i niejednymu ślydź zastōmpić musioł ryba, kōnsek czornego chleba ôd „Manny” babōwka (bo ta strucla co jōm bezrobotni w sobota na dwa dni przed wilijōm dostali, zarozki w niedziela abo możno jesce w sobota zjedli), a zamiast ustrojōnego w świeczki drzewka gorała na stole bergmańsko karbidka. Zato ale – zmiłuj sie Boże! – we wilijo dość było jesce takich, co już zdaleka po nich widać było, jak głymboko do flaszki zaglōndać musieli, aby „chroboka” zaloć. Nic im to nie pōmogło i chrobok sie na nich zymścił srogo, iże go w gorzołce utopić chcieli, bo jedyn (w Świyntochłowicach) sie ôbiesił, drugi (tyż ze Świyntochłowic) pożgoł nożym jakegoś znajōmka, inkszy zaś (tyn był z Niwki) z lankoru brzuch se bagnetym przebił, a zaś jesce inkszy podczas Pastyrki takego larma w kościele narobił, że policyjo po niego przińść musiała i bydzie mioł z tego sōnd. A wszystkimu tymu winno jyno to „zalywanie chroboka”.
Na Sylwestra tyż nie było lepij i możno jeszce tym tuplym pito, larmowano i wrzeszcano „Prost Neujahr”. Bo jest jeszce wiela takich, co tego brzidkego zwyczaju nie mogōm sie ôduczyć i myślōm, że „Prost Neujahr” fajnij sie słyszy ôd naszego „Szczyńśliwego” abo „Dosiego” Roku. Myślōm pewno, iże to ô piciu godka i skiż tego tak ryczōm i przekryncajōm znoczynie tego słowa, jak jedyn miglanc, kery chcioł jechać z Zobrzo do Katowic i napytanie niymieckego urzyndnika, czy mu dać bilyt przez (über) Chebzie (Morgenroth) abo przez Bytōm, ôdpedzioł, iże nie über Bytōm czy Chebzie, jyno przez świynta, bo sie akurat na godnie świynta do dōm wybjyroł. Inkszy taki wypol, zapytany przez koleksa, kaj to idzie, i dowiedziawszy sie, że „nach Zabrze”, pyto dalij, po co – „cu waas?” – na co tamtyn bez zajōnkniynio pado: „cu waas? – no dyć cu fuss!” – że to niby piechty idzie…
Ale chnetbych zapōmnioł, iże to przeca ô świyntach pisza. Musza wōm ôpowiedzieć, coch sie dowiedzioł w Kurji Biskupiyj, kedych tam był z powinszowaniami. Ôtōż ks. Biskup-Sufragan Brōmboszcz ôbjōnł stanowisko wikarjusza gyneralnego, a downy wikariusz gyneralny ks. Infułat Kasperlik dostoł skiż zdrowia urlop i dostoł nōminacyjo na kōmisarza biskupiego do rzecy nadzwyczajnych.
Tōż chciołech pedzieć, że ôdkōnd mōmy w Katowicach włosnego biskupa, a ôd niedowna nawet dwuch, staje sie narōd jednak bogobojniejszy i religijniejszy. Tela nowych parafij już utworzōno i nowych kościołōw wybudowano w tym krōtkim czasie, a wszystke – możno pedzieć – wdycki sōm pełne, bo ludzie nie majōm już tak daleko do kościoła jak downij, a biskup blisko mjynszkajōnc, tyż może lepij wszystkigo z bliska dopatrzeć i w potrzebie pryndko zaradzić. We wszystke wielke świynta biskup sōm uroczyste nabożyństwa ôdprowio i ludzie nieroz zdaleka na nie przichodzōm, choć i tak majōm czynsto przileżytość, aby go widzieć, bo ciyngiym jeździ po parafiach, bjyrzmuje, poświeco nowe kościoły i kaj zajdzie, nawjydzo szkoły, chorych w lazaretach i do ludzi przymowio. Downij roz na ôsiym ano i dziewiyńć lot biskup do nos przijyżdżoł,bo było za daleko a diecezyja za wielka.
Pamiyntōm – było mi możno ze siedym lot wtedy, boch ôd niedowna do szkoły chodził – jak biskup kardynał Kopp ôsobnym pociōngiym z Katowic do naszyj parafie jechoł. Do tyj parafiji noleżało kupa wsi i biskup przejyżdżoł przez jedna wieś, w kerejech do szkoły chodził. My dzieci z rechtorami prziszłyśmy ku dworcowi i poklynkaliśmy w długim rzyńdzie wzdłuż toru, jakeśmy zdaleka ujrzeli nadchodzōncy pociōng, tyn jednak, jak to zwyczajnie „ekstracug”, mignōnł jyno przed nami i stanōnł dziepjyro na drugij stacyji, kaj był kościōł parafjalny. A jednak, co to za uciecha i rozprowianie było miyndzy nami dziećmi!
– Czyś widzioł – pado jedyn – rynka w czyrwōnyj rynkawicy? Joch ja dobrze widzioł!
– Jożech lepij widzioł, bo niōm nos akurat błogosławił…
Tak szła godka i niekerzi widzieli nawet ta wysoko mycka, jakōm biskup podczas nabożyństwa abo przi biyrzmowaniu na głowie nosi.
Terozki wszyjscy mōmy lepij i pewnikiym kożde dziecko szkolne zno już swego biskupa. Spokłopić tyż można radość norodu, kedy przed 12-tu lotmi przijyżdżoł do nos z Ôświyńcimia ks. dr. Hlōnd jako Administrator Apostolski i pōźniejszy pjyrszy biskup ślōnski. Kaj jyny była jako stacyjo, zatrzimowoł sie pociōng i lud serdecznie witoł i cisnōnł sie do swego arcypastyrza. A potym, taksamo witoł śp. ks. Lisieckego, kedy zaś umarł, sprawił mu pogrzeb, jakigo sie niejedyn krōl nie doczkoł. Jak zaś do tereźniejszego swego biskupa lud jest prziwiōnzany, ô tym wiymy wszyjscy i muszymy jyno Boga prosić, aby go nōmjaknojdłużyj zachowoł przi życiu.
Z tym tyż, moji Złoci, życzyniym kōńcza moja dzisiejszo gawynda.
Wasz Stach Kropiciel.


text:
Historyjŏ w 1000 słōw: Niypodległy Ślōnsk, p. I
We 1201 roku umar Jarosław, princ ôpolski, a rok niyskorzij umar Bolesław Wysoki, co ôstawiōł po sobie syna, Hynryka Brodatego. Zarŏz zaczōn sie kōnflikt miyndzy nim a Mieszkym Plōntōnogim ô Dolny Ślōnsk, bo chociŏż po prŏwdzie piyrsze prawo mioł dō niego starszy Mieszko, to władzã wziōn tam prawie modszy Hynryk. Mało tego, Bolesław Wysoki przejōn tyż po śmierci Jarosława ksiynstwo ôpolske, tōż je Hynryk tyż dostoł po ôjcu.
Ôba ksiōnżynta musieli tōż iś na kōmprōmis i Ślōnsk ôstoł przi Hynryku, a Ôpole wziōn Mieszko. Nowy princ ôpolski prziłōnczōł nowõ ziymiã do swojich terynōw, co już nimi rzōńdziōł, tōż ziym: raciborskij, ôświyńcimskij, siewierskij i bytōmskij. Ôkrōm tego Hynryk zapłaciōł Mieszkowi 1000 grziwiyn strzybra za part erbizny ôd Jarosława (pewnikym ziymia ôtmuchowskŏ).
Hynryk i Mieszko cołkõ umŏwã miyndzy sobōm spisali i zaprosiyli papieża Innocyntego III do potwierdzyniŏ jij. Co ciekawe we umŏwie zapisano było tyż, iże kōńczy sie erbowanie miyndzy ksiynstwym wrocławskim i ôpolsko-raciborskim, co ôznaczało definitywny podzioł Ślōnska na ksiynstwo ślōnske (dzisiej Dolny Ślōnsk) i ksiynstwo ôpolsko-raciborske (dzisiej Gōrny Ślōnsk).
Chociŏż spiyrka miyndzy dwiyma linijami Piastōw ślōnskich sie skōńczyła, to porzōnd trwoł kōnflikt ô trōn krakowski. Zdŏ sie, iże to Mieszko poprosiōł papieża ô pōmoc we prziwrōcyniu ważności testamyntu Bolesława Krziwoustego, a z tym prawidła synioratu. Beztōż 9 czerwca 1210 roku papiyż Innocynty III wydoł bullã, co w nij nakazowoł episkopatowi polskimu dać pozōr prawie na te rzeczy. Żeby tōż mieć poparcie Kościoła, ksiōnżã krakowske Leszek Bioły wydoł wielki prziwilej kościelny, co ale niy bōł uznany ani na Dolnym, ani na Gōrnym Ślōnsku.
Chociŏż tym kupczyniym prawym Leszek dostoł sparcie ôd Kościoła, a papiyż potwierdziōł jego prawo do trōnu krakowskigo, Mieszko Plōntōnogi hned wypisoł Leszkowi wojnã i wziōn Krakōw jeszcze we 1210 roku. Jego panowanie niy trwało ale dugo, bo umar już 16 mŏja 1211.
Jego syn, Kazimierz niy interesowoł sie już Krakowym ani trōnym syniora. Z poczōntku boł sie wpływōw wrocławskigo kuzyna, tōż żeby miec aby sparcie kościoła, uznoł prziwilej kościelny Leszka. Stōnd na Gōrnym Ślōnsku wziōnły sie immunitetowe statki kościelne, co jejich cyntrum bōł Ujazd. Działaniōm ksiyńcia rŏd bōł biskup wrcławski Wawrziniec, tōż ôba blisko spōłpracowali ze sobōm bez cołki czas panowaniŏ ksiōnżyńcia. Hned ale sami kuzyni tyż zaczli działać społym, aż nawet Kazimierz we wojnie Ślōnska z Krakowym wystawiōł tyż swoje wojsko.
Jesiyń roku 1227 to czas, kej trzeba przijmnōńć poczōntek faktycznyj niypodległości Ślōnska. Do Gōnsawy sjechali sie Piastowie rozmajtych ziym: Leszek Bioły, Hynryk Brodaty i Kōnrad mazowiecki. W czasie jak Leszek siedzioł rano 24 listopada we łaźni, miyjsce najechoł Świyntopełk pōmorski i zrobiōł mu tam… krwawõ łaźniã. Ksiōnżã poradzioł skoczyć na kōnia i z pŏrōma tŏwarziszami wziōn uciykać, ale we wsi Marcinkowo napastnicy go dopadli i tam zamordowali. Hynryka Brodatego ludzie Świyntopełka zaskoczyli we lyżu i ino dziynki poświyncyniu rycerza Peregryna z Wiesenburga, co zasłōniōł go swojim ciałym, Hynryk niy straciōł życiŏ. Śmierć Leszka Biołego prziniosła tyż kōniec władzy synioralnyj, co ôznaczało, iże wszyjscy princowie ôstali niyzależnymi władcami.
Jak Kazimierz umar we 1229 roku, to ôstawiōł po sobie dwōch synōw, co ale jeszcze niy byli majorynt. Skirz tego za nich ksiynstwym regyrowała jejich matka, princesa Viola. Hynryk hned użōł tyj sytuacyje, żeby chociŏż na krōtki czas przejmnōńć ksiynstwo ôpolske. Viola przekŏzała mu władzã nad ksiynstwym skuli jego prawnyj ôpieki nad jeji synami.
Po śmierci Hynryka w 1238 roku ksiynstwo ôpolske przejōn starszy syn ôd Kazimierza, Mieszko II Ruby. Niy doł ôn sparciŏ we staraniach ô Krakōw nowymu princowi wrocławskimu, Hynrykowi Pobożnymu i ôżyniōł sie ze cerōm ôd Konrada mazowieckigo. Podwiela mogło dojś do jakigoś kōnfliktu miyndzy ksiōnżyntami, na Ślōnsku pokŏzali sie Mōngołowie.
We 1241 roku wojsko mōngolske wziōnło niszczyć Ślōnsk. Niy była to jejich głōwnŏ armijŏ, bo nojważniyjszy atak w Europie w tym czasie bōł prowadzōny na Wyngry, a inwazyjŏ, co dotarła na Ślōnsk, miała swiōnzać siyły czeske, morawske, ślōnske i polske, żeby niy mogły spōmōc Madziarōw. Mieszko prōbowoł z niymi walczyć, ale w kōncu wycŏfoł sie pod Legnicã. Tam tyż społym ze Hynrykym Pobożnym, Morawiŏkami, Bajerŏkami i inkszymi wojskami wziōn udzioł we wielkij bataliji 9 kwietnia na Legnickim Polu. Armijŏ europejskŏ w tyn jedyn dziyń ôstała zlikwidowanŏ; życiŏ pozbyli sie Hynryk Pobożny, ksiōnżã morawske Bolesław Depoltowic i kōmandyr wojsk krakowskich Sulisław. Mieszko Ruby ôcaloł, ale podle ôpisu batalije społym ze swojim wojskym uciyk ze placu i to skuli tego armijŏ Hynryka przegrała. Tyn ôpis ale to niyma jakeś blank wiarygodne zdrzōdło. Mōngołowie po bataliji bez Morawy przeszli do Wynger, a stamtōnd wycŏfali sie nazŏd do Azyje po tym, jak doszła ich nowina ô śmierci Wielkigo Chana.
Mieszko wrōciōł do Ôpolŏ i wziōn ôdbudowować ksiynstwo ze zniszczyń po Mōngołach, ale piyńć lŏt niyskorzij, 22 października 1246 roku, umar po upadku z kōnia. Ksiynstwo wziōn tōż jego brat Władysław.
Niystabilne ôd lŏt ksiynstwa polske i zdestabilizowany Ślōnsk, co po śmierci Hynryka wziōn sie dzielić na corŏz to myńsze ksiynstewka (Hynryk mioł 10 dzieci, z tego piyńciu synōw), prziniosły zmiany w myślyniu ślōnskich elit. Na połedniu państwo czeske prawie przeżywało czas rozkwitu i stabilizacyje, tōż wyrosło na atrakcyjnego partnera handlowego i sojusznika. Gorzij wyglōndało państwo ôd Przemyslidōw we ôczach ôd ôpolŏkōw, bo granica miyndzy ksiynstwym ôpolskim a Morawami niy była uregulowanŏ i porzōnd trefiały sie ô to miyndzy ôbiyma strōnami kōnflikty. Przemysł Ottokar piyrsze kroki do porozumiyniŏ z Władysławym zrobiōł dopiyro kole 1257 roku, jak prziôbiecoł zakōńczynie sporu ô granica i wyznaczynie jij.
W styczniu 1259 roku we Brnie podpisano było przimiyrze wrocławsko-ôpolsko-czeske. Ślōnske rycerstwo walczyło na bezrok po strōnie Przemysła we bataliji pod Kressenbrünn przeciwko krōlowi wyngerskimu Beli IV.
We 1273 roku szlachta małopolskŏ zbuntowała sie i zapropōnowała Władysławowi trōn ksiōnżyncy w Krakowie. Buntownikōw pokōnoł sojusz Bolesława Stydliwego, Kōnrada Mazowieckigo i Bolesława wielkopolskigo we bataliji pod Bogucinym, a po zwyciynstwie jejich wojska zniszczyły ziymiã ôpolskõ. Chociŏż przegroł wojnã, Władysław we umŏwie pokojowyj ze 1274 roku dostoł ziymie małopolske aż po Tyniec pod Krakowym.
Hned wydarzynia na połednie ôd państwa czeskigo prziniosły jeszcze głymbsze schodzynie sie Ślōnska i Czech.


text:
Rozbarske ôblyczynie
Rozbarskie ôblyczynie (gōrzańskie ôblyczynie, rozbarsko-bytōńskie ô.) – jedno z nojznańszych ludowych ôblyczyń Gōrnego Ślōnska. Uznawomy je za ogōlnoślōnskie ludowe ôblyczynie (choby było nacyjonalnym).
Babske Ôblēczēnie[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Rozbarskie Babske Ôblyczynia sōm roztomaite w rōżnych tajlach Gōrnoślōnskiygo Industryjnygo Ôkryngu, a nawet w dwōch inkszych tajlach jednego miasta. Trza spomniyć, że sposoby ôblykanio siy przychodziōły z ludziami, kerzy przychodzili z placu na plac. Ślōzoczki zaczły tyż ôglōndać siy na miejsko moda i z tego mogymy ôdznaczyć 3 sposoby ôblykanio:
- kiecka, zopaska, kabōtek, wiyrzcheń
- kiecka, zopaska i jakla
- kiecka, zopaska, kabōtek i merynka
A terozki, co je co:
kiecka,mazylonka - kiecka dugo do kostek, na knefliki z prawyj strony. Tam, kaj bōły knefle, tam i bōła geldtasza. Jak kero Ślōnzoczka bōła bogatszo, to siy ta kieca doła splisować, inkszy bōły proste. Zauobyczaj bōły jednyj farby. Ôd dołu dowali pliśborty abo szczotki', coby siy ta kieca nie uwalić.
zopaska - fortuch, ôd pasa w dół. I niy bōło tak, coby ta zopaska ino kieca osłaniōła, niy. Ôna bōła paradno. Lakowali na niyj blumy, coby siy synkom przypodobać. Zopaskę dowało siy na wierzcheń.
kabotek - bioła bluzka, kero zakłodali pod jakla abo merynka bōła ino bióła i prosto, nale tako, kero dowali pod wierzcheń bōła gryfniyjszo, haftowano.
wierzcheń - babsko westa na 5 kneflikōw, dokoła haftowano żakardowo tasiemka. Wierzcheń bōł farby kiecki abo czōrny.
jakla - kaftan, żakiet, na knefle, na zadku duższo niźli z przodu. Miano je podane na inksze godki np. łac. iacca abo niem. jacke - szaket. Jakla bōła kraszono haftowanymi blumami abo koronkami. Jak miōła koronka doszyto do spodu, to gōdali że to szpica. Nojbarzij paradno bōła czōrno, jedwabno jakla, w kerej siy szło ino do kościōła nikaj indziyj. Tako jakla to tyż tajla weselnygo ôblyczynio.
Pod kieckōm baby miōły nojmniyj dwiy spodnice, czyrwono i bioło. Pod niōm zakłodały biołe galoty (choby batki z krauskami). Ślōnzoczka musiōła tyż mieć kiēłbaśnica. Bōł to płōcienny wuszt na 5 – 10 cm ruby, w kery ciśli co kto miōł piyrze abo wata. Baby to wieszōły dokoła pod kiecka, coby bōło wiynksze "wciēncie i wygiēncie" w pasie, tako frelka bōła szwarniyjszo (durch ino aby siy synkōm przipodōbać).
Na Gowa[edytuj | edytuj zdrzōdło]
galanda abo (pl. korona śląska) paradny wiōnek, w kery ciśli blumy, błyskotki i szlajfki.
plyjt - cwistōwo chusta. Czōrno, brōnōtno abo ciymnomodro.
szpigeltuch abo szaltuch- chusta turecko. Paradny plyjt cwistōwy abo jedwōbny. Czōrno, haftowano na ziylono, czyrwono abo żōłto. Wielgo na 3 m x 1,5 m.
purpurka - paradno kwadratōwo chustka (bok kole 80 – 90 cm). Czyrwonyj farby. Lakowano w blumki. Chodziōły (a nikere i chodzōm) w niëj wydany baby.
Chopske Ôblēczēnie[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na chopske ôblyczynie godajōm tyż ancug. Ôd wiyrchu chop miōł ôblyczony hut, szaket (czōrny abo ciymnomodry), westa (tako jak szaket), biōła koszula, jedwōbka pod szyja abo szlajfka, galot (jelenioki abo bizoki jeźli miōły bizy) no i strzewiki zauobyczaj czōrne.
Ô chopskym ôblyczyniu je piosenka:
Ôbejrzycie wy dziywuchy jacy chopcy pyszni, Grosza w kapsiy nigdy niy mo, a żynić siy myśli.
Przidzie taki na zolyty, pyto siy ô wiano, Chocioż łokiyć mu wyłazi i gołe kolano.
A strzewiki tyż mo nowe, niy chcōm mu siy łyskać, Bo na zadku tako dziura, mōgby siy piys wys*ać.
Szaket to mo w same łaty, koszula niy dobro, A u lymca takiy strzympy jak trowisia drōbno.
Kapudrocek tyż mo nowy, dość mu tam pasujy, Jydno skrzidło po kolana, drugiy przistympujy.


text:
Bruksela
Spůłrzyndne: 50°50' N 04°21' E
Bruksela (fr. Bruxelles, niderl. Brussel, mjym. Brüssel) – mjasto a stolica Belgije a Uńje Ojropejskij, pouožůne we střodkowyj tajli kraju nad řykům Senne.
Krům mjasta na prawach gminy, mjanym Bruksela uokreślo śe tyž rygjůn stouečny Bruksela, kery skupjo tyž 18 inkšych gmin (mjyndzy inkšymi Anderlecht, Etterbeek, Sint-Gillis, Uokkel, Schaarbeek) a mo ůngyfer 1 mln. mjyškańcůw. Aglůmeracyjo brukselsko (w syńśe geůgrafičnym) uobejmowo tyž pewno ličba gmin flamandzkych.