text:
Pod Mocnym Aniołem Caly Film za darmo - Pobierz - Streaming
Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmo
Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmoOglÄ daj Caly Film Online: Home
Pod Mocnym Aniolem Ogladaj Caly Film Online Free Streaming Download ... pod mocnym aniolem caly film; pod mocnym aniolem ogladaj za darmo; ...
Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmoPod Mocnym Aniolem film polski | Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmo
pod mocnym aniolem caly film; pod mocnym aniolem ogladaj za darmo; pod mocnym aniolem chomikuj; Share and Enjoy. Tagi: Pod Mocnym AnioÅem 2013 pobierz darkwarez, ...
za+darmo -
Obejrz online za darmo bez limitów na : ... Zobacz caly film Online! ... Pod Mocnym Aniolem ogladaj online za darmo bez limitów .
Pod Mocnym Aniolem CAlY FILM ONLINE - Video Dailymotion
film za darmo bez limitu pod mocnym aniolem caly film,pod mocnym ... Uniwersytet potworny online pl 2013 pobierz ogladaj caly film Przez New4Films.
Pod Mocnym Aniolem | Caly Film Online | LINK w OPISIE ...
... online pl Pod Mocnym Aniolem film Pod Mocnym Aniolem Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmo po polsku ... film film bez limitu filmy za darmo bez logowania film za darmo ...
Pod mocnym aniolem Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmo
Pod Mocnym Aniolem ekino | Pobierz-Darkwarez.pl
chomikuj filmy pod mocnym aniolem; ... pod mocnym aniolem caly film cda; pod mocnym aniolem cda; ... Pod Mocnym Aniolem za darmo ...
Pod Mocnym Aniolem cda | Pobierz-Darkwarez.pl
chomikuj filmy pod mocnym aniolem; ... Pod Mocnym Aniolem za darmo ... Phillips torrent Kapitan Phillips za darmo lincoln 2012 caly film lincoln 2012 cda lincoln ...
Pod Mocnym Aniolem za darmo
P Pod Mocnym Aniołem Cały Film za darmoewnego dnia idzie prosto do baru Pod Mocnym AnioÅem, ... pod mkocnym aniolem wiÄcmiewicz peb; ... Pod Mocnym AnioÅem za darmo ...


c: text/html

text:
Trickster
Trickster to je religjoznawstwje archetyp boga-špasowńika a figlořa, ńykej je to půubůg abo i śmjertelnik. Bez analůgijo bywo co mjanuje śe tak tyž postaće literacke.
Trickster je uod tygo coby uomać ustalůne regle a dbać uo to, coby cykl twořyńo a ńiščyńo durś śe powtořou. Cygańi, habi, uošydzo, nale ńy je postaćům moralńy zuom, yno ńykej pozytywnům a ńyřodko ambiwalyntnům.
We ńykerych mitůlogijach to, co śwjat matyrjalny ńy je doskonouy je tumačůne tym, co trickster stwořyu śwjat wbrew wole abo ńyzgodńe s poleceńami guůwygo bůstwa, abo jakimś knifym sprowiu, co dźeuo stwořyńo ńy je doskonoue.
Tricksterůma sům lo bajšpila:
- nordycki Loki
- suowjaski Weles
- grecki Hermes a Promytejuš
- řimski Merkury
- indjanerski Kojot a Kruk
- afrikůński Anansi
We ludowym chřeśćijaństwje rola trickstera pouńům ludowe djobuy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uzbekistůn
Ůzbekistan (uzb. O‘zbekiston, Republika Ůzbekistanu – O‘zbekiston Respublikasi) – państwo pouožůne we Azyji Střodkowyj, čuůnek Wspůlnoty Ńypodlyguych Państw.
Kraj ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi řykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Powjeřchńo we wjynkšośći růwńinno. Ůng. 20% placu zajmujům gůry a předgůřa. Na wschodźe i půunocnym wschodźe kraju ležům gůry Tjyn-Šan i Auaj, uośiůngajůnce 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi ležy urodzajno, nawadńano Kotlina Fergańsko, kerej tajla noležy do Ůzbekistanu. Střodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko s rozlyguům pustynjům Kyzůu-kům, na kerej terynůma uosadńičymi sům ńylične uoazy i doliny řyk - Syr-darii, Zarafšanu, Kaška-darji a Amu-darji. Zachodńi skraj zajmuje růwńy pustynny puaskowyž Uostjurt. Do Ůzbekistanu noležy pouedńowo tajla downygo Jeźora Aralskigo.


text:
Sztůrm Hanna
Štůrm Hanna to je mjano uůsmygo we sezůńe 2008 cyklůna tropikalnygo, kery uformowou śe na kerůnku E-NE uod půunocnych Wysp Zawjetřnych 28 śyrpńo 2008[1]. S anfanga udeřiu na wyspy Turks a Caicos a Bahamy, nale tam wjelgich škodůw ńy narobjůu ańi uofjar ńy bůuo[2]. Potym jygo šlag dostouo Hajiti, kaj ńy myńi kej 532 ludźi zginyuo skiž utońyńco na zatopjůnych po jygo přejśću terynach[3]. Nojbaři ućyrpjouo mjasto Gonaïves, bezma coukym zniščůne. Bůuy tyž 3 śmjertelne uofjary we USA. Na anfangu wřeśńo pošou ůun we strůna atlantyckigo wybřeža USA. 6 wřeśńo udeřůu na USA a zagražo stanům Karolina Pouedńowo a Karolina Půunocno[4].


text:
Wikipedija:Póžedane pśełožki
Toś ta lisćina póžedanych pśełožkow słužy pśedewšym naprašowanjam nastupajucy nastawki z hynacejrěcnych Wikipedijow. Pśemysl pšosym pśecej, lěc njejsu teke dolnoserbske zrědła. Přełožowanje pśecej wóznamjenijo kulturelne zgubjenje a tšach, až stupijoš do paslow pśełožowanja.
Pokaze
- Pśecytaj nejpjerwjej pokaze k pśełožkam!
- Zapśimjej k nastawkam dane originalne rěcy a njezabydni interwiki-wótkaz pó spisanju nowego nastawka!
- Jolic sy how nowy, woglědaj nejpjerwjej pomoc (pśedewšym bok Pomoc:Tekstowe wugótowanje), dokulaž kužda Wikipedija swóje nastawki hynac formatěrujo.
- Nowe zapiski a dopisane nastawki njetrjebaš pódpisaś. W paźe nowych zapiskow se wšak pśiraźijo, až pódpisujoš, jolic coš, až pśełožowaŕ śi kontaktěrujo. Gaž pśełožk jo dokóńcony, dosega, až wulašujoš wótpowědny zapisk z lisćiny, snaźkuli coš to nadawkdarjeju pśełožka pśewóstajiś. To se pśedewšym póbitujo, gaž jo južo zachopjony nastawk, kótaryž ma se rozšyriś.
- Měj se pšosym pó alfabetiskem porěźe! Gaž zapisujoš nowu pšosbu wó pśełožk, měj se pšosym pitśku pó wopśimjeśu póžedanego nastawka, to groni, jolic coš na pśikład nastawk wó českej temje pisaś, pšos pó móžnosći wó pśełožowanje z češćiny a nic z tśeśeje rěcy, snaźkuli nastawk wó tej temje w českej Wikipediji njejo abo jo tam jano zarodk.
- Ako pśikłady su južo někotare pśełožowańske směry pomjenjone. Pódaj pšosym pśecej wótkaz k originalnemu nastawkoju, gaž nowy zapisk zapisujoš, nic jano někaki tekst, źož zajmowany pśełožowaŕ nejpjerwjej dej wótpowědny originalny nastawk pytaś!
- Zapiš pšosym pśedłohu
{{Pśełožk}}z informaciju wó tudejšej a originalnej wersiji dó diskusijnego boka nowego nastawka. Informacije wó tudejšej wersiji su pśi hornim rejtarku "wersije a awtory" nastawka, a informacije wó originalnej wersiji su pśi ekwiwalenśe póchadoweje wikipedije. Mimo togo jo pśikład na boku pśedłogi. To jo we Wikipediji licency dla wužytne. Móžoš slědujucy žřědłowy kod wužywaś:
{{Pśełožk |WERSIJA=(opcionalny permanentny wótkaz na wersiju, kótaraž jo pśełožk) |ISO=(skrotconka rěcy pó ISO 639) |CUZY LEMA=(Lema w cuzej Wikipediji) |CUZA WERSIJA=(permanentny wótkaz na pśełožonu wersiju nastawka w cuzej Wikipediji a podaśe casa we formaśe 30. awgusta 2008, 18:26) }}
Pśełožk tyźenja
- Na Meśe se kuždy tyźeń nastawk wuběra, kotaryž ma se do tak wjele rěcow ako móžno pśełožyś, glědaj engelski bok.
Wopśimjeśe
- 1 Češćina do dolnoserbšćiny
- 2 Engelšćina do dolnoserbšćiny
- 3 Esperanto do dolnoserbšćiny
- 4 Francojšćina do dolnoserbšćiny
- 5 Górnoserbšćina do dolnoserbšćiny
- 6 Italšćina do dolnoserbšćiny
- 7 Nimčina do dolnoserbšćiny
- 8 Ukrain
- 9 Pólšćina do dolnoserbšćiny
- 10 Rušćina do dolnoserbšćiny
- 11 Słowakšćina do dolnoserbšćiny
- 12 Glědaj teke
Češćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Engelšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
- en:Quinn Sullivan -> Quinn Sullivan
- en:Israel Tsvaygenbaum -> Israel Tsvaygenbaum
- en:Privative -> Priwatiw
- en:Wikipedia:Lua -> Wikipedija:Lua
Esperanto do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Francojšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
- fr:Daniel Schneidermann -> Daniel Schneidermann
- fr:Joseph Forlenze -> Joseph Forlenze
- fr:Le Monde -> Le Monde
- fr:Quinn Sullivan -> Quinn Sullivan
Górnoserbšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Italšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Nimčina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
- de:Martin Weinek -> Martin Weinek
- de:Kaspar Capparoni -> Kaspar Capparoni
- de:Fulbe -> Fulby
- de:Wikipedia:Redaktion Biologie/Botanisches Wörterbuch -> Wikipedija:Projekt za botaniku/botaniski słownik
- de:Puppentheater Magdeburg -> Puppentheater Magdeburg
- de:Cleopatra Stratan -> Cleopatra Stratan
- de:Aspekt (Linguistik) -> Aspekt (rěcywěda)
- de:Aktionsart -> Wašnja cyna
- de:Wikipedia:Keine Theoriefindung --> Wikipedija:Njeprezentěrujomy žedne swójske slěźenje, pó pólskem titelu "Nie przedstawiamy twórczosći własnej" a českem titelu "Žádný vlastní výzkum". Chto mam snaź lěpšu ideju za titel pomocnego boka? --Tlustulimu (diskusija) 6. januara 2014, 15:19 (CET)
Ukrain[wobźěłaś]
- uk:OщaдбaHk
- uk:ykpraзбaHk
- uk:ykpekciMбaHk
- uk:PoдoBiд БaHk
- uk:БaHk "KиïB" --Bodia1406 (diskusija) 20. awgusta 2014, 20:12 (CEST)
Pólšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Rušćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Słowakšćina do dolnoserbšćiny[wobźěłaś]
Glědaj teke[wobźěłaś]
{{Translate}}a parameter translate pśedłogi
{{Pśeźěłuj}}
{{Pśełožk}}
- Kategorija:Wikipedija:Pśełožyś


text:
Łużyca
Łużyca (gůrnosorb..: Łužica, dolnosorb.: Łužyca; pol: Łużyce; czes.: Lužice; mjym: Lausitz) – historyczne terytoryjům roztajlowane mjyndzy Mjymcůma a Polskům. Mjymjecko tajla leży mjyndzy krajůma: Saksůńijům a Brandynburgijům. Polsko tajla je mjyndzy wojewůdztwym lubuskim a Dolnym Ślůnskym. Historyczńy tajluje śe Łużyca na Gůrno (na wschůd uod Görlitz a zachůd uod Budźiszyna) a Dolne (nojbarzi wysůńynto na půłnoc tajla, ze postrzodkym we Choćebużu). Uode downa Łużyca je zamjyszkano uod Słowjanůw – Sorbůw, kerzi stanowjům sam myńszość.
Badńij tyž[Sprowjej]


text:
Barbados
Barbados – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.
Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.
Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.
Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).
Kole 90% ludźůw to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.


text:
La Marseillaise je narodna hymna Francoskeje. W francošćinje woznamjenja La Marseillaise marseilleska. Tekst je strasbourgski hejtman Claude Joseph Rouget de Lisle (1760–1836) w lěće 1792 spisał, praja, w rewoluciskej periodźe Francoskeje. Spěw najprjedy mjenowa Chant de Guerre pour l'Armée du Rhin (wójnski spěw Rynowej Armeji); w lěće 1792 su marseillescy regimentarjo do Parisa pochodowali, spěwajo tutón spěw, kotryž su Parisčenjo pozdźišo do La Marseillaise přemjenowali. Francoska adoptowa ju jako narodnu hymnu k prěnjemu razej w lěće 1795 (Prěnja Francoska Republika); wot lěta 1879 je zaso narodna hymna.
Spěw wobsteji ze sydom štučkow, wot kotrychž bu sedma pozdźišo spisana. Dźensa so jenož hišće tři spěwaja (prěnja, šesta a sedma).
Tekst Marseillaise[wobdźěłać]
Kapitl z Sternstunden der Menschheit wot Stefana Zweiga ma jako tema nastaće Marseillaise.


text:
Ekliptika
Ekliptika jo (imaginarna) rownina w kosmosu, w kótarejž se w orbiśe zemja wokoło słyńca pógibujo.
Orbity drugich planetow słyńca njejsu rowno w ekliptiśe, ale teke nic pśeliš daloke wót togo.
Rotaciska wóska zemje njejo rowna k ekliptiśe, ale ma k jeje padorownje nugel wót něźi 23° 26'. Toś ten nugel zawinujo fenomen měnjecych lětnych casow. Wóna njejo konstantna, ale wariěrujo (z perioźe wót něźi 40.000 lětow) mjaz 21° 55' a 24° 18', wobwliwujcy klimat zemje. Wóna něnto se pómjeńšujo; něźi 4300 buźo srjejźnu gódnotu wót 23°06' dośěgnuś a něźi w lěśe 25.000 minimalnu gódnotu.


text:
Zachodńi Brzyg
Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.
We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.


text:
Harry Houdini
Harry Houdini (rodz. 24 marca 1874 we Budapešće, um. 31 paźdźerńika 1926 we Detroit) – amerikański uošydzac žydowskigo pochodzyńo (rodzůny kej Ehrich Weiss), macher uode citańo a wyswobodzańo śe s roztomańtych ketůw, pyntůw, zawarćůw a t.p. Wywouany tyž kej dymaskator cauber-maubrůw. Jygo binowům partnerkům a prywatńy - žonům bůua Wilhelmina Beatrice (Bess) Rahner. Kej anfag, špecyjalizowou śe we klasyčnych trickach karćanych, a iże ńy darziuo Mu śe skiž tygo, ańi ńy dowauo mu to zarobku, začůn předstowjać wyswobodzańy śe ze pyntůw a zabićůw, a tyž prezyntowou "tracyńy" śy roztůmańtych wihajstrůw, a ńy ino - l.b. ukozywou tyž stracyńy śy elefanta cuzamyn s jygo tryserym. Stou śe wywouany we coukym USA po wystympach we wodewilu Orpheum, a rychuo ńyskoři (uod 1900) začůn wystympować na tournee tyž we Ojropje. Uod lot 20. XX wjeku, po tym kej umřyua jygo matka, zaangažowou śe we tropjyńy a demaskowańy medjůw a parapsycholůgůw, fundujůnc nagroda lo tego kery udowodńi co richtig poradźi mjeć kůntakt ze zaśwjatůma a duchůma. Skuli jygo wjedzy uo techńikach iluzyje, ńy znoloz śe žodyn kery by umjou mu to udowodńić, a nagrody ńigdy ńy wypuacůno. Umřyu na zapolyńy blindarma.


text:
Banhow
Banhow – stawjyńy lo uobsłůgi banowygo ruchu. Banhowy mogům być wjelge (uokryślane mjanym stacyje), a małe (banowy przistanek).
Wjelge banhowy majům pora bansztajgůw, ńykedy restauracyje, sklepy, haźle a inksze place lo podrůźnych.
Banowe przystanki zauobycz ńy majům kas, czynsto sům zawarte lo ludźůw.
Ślůnske banhowy[Sprowjej]
Nojstarszy banhow we Ślůnsku je we Wrocłowju ze 1842 roku – tyż nojstarszy banhow we Polsce (Oberschlesischer Bahnhof, Wrocław Górnośląski). Dźiśej już ńe dźało, je tam banowo przichodńo.
Inksze znajůme banhowy we Ślůnsku sům we Bjelsků (Bielitz, Bielsko ze 1890, dźiśejsze mjano Bielsko-Biała Główna), Uopolu (Oppeln Hbf, Opole Główne ze 1845), Glywicach (Gleiwitz, Gliwice ze 1845, nowe stawjyńy ze 1906) Katowicach (nowy banhow dźałoł we latach 1972-2010) a tyż we Wrocłowju (gůwny banhow - Oberschlesischer Bahnhof; Hauptbahnhof, Wrocław Główny ze 1857).


text:
Usama ibn Ladin
Usama ibn Ladin (arabsko godka أسامة بن لادن, rodz. 10 marca 1957 we Dżuddzie - um. 2 maja 2011 we Abbottabadzie), znůmy tyż jako Osama bin Laden – to bůł saudyjski milijůner a prziwůdca Al-Kaidy, uorgańizacyje kero je powożano za terrorystyczno. Broł udźoł we walkach we Afgańistańe we lotach 80. XX stolećo. We lotach 90. wspjyroł islamski rzůnd we Sudůńe. Skiż wspjyrańo uorgańizacyje, kere rzůnd USA uznowoł za terrorystyczne, citnůł nazod do Afgańistanu a wspjyroł tam rzůnd Talibůw. Uznoł wuůnczas USA za swojygo nojwjynkszygo wroga. Je uoskorżany uo uorgańizowańy terrorystycznych zamachůw, we tym na ambasady USA we Najirobi a Dar es Salaam, a tyż uo kerowńicze sprawstwo zamachu na World Trade Center a Pentagůn, nale ńy mo na to mocnych dowodůw. Za jygo gowa rzůnd USA dowoł 50 mln dolarůw. Zginůł 1 maja 2011 zabity uod wojokůw United States Navy SEALs.


text:
Ryptura
Ryptura (uać. hernia) – patolůgične uwypuklyńy zawartośći dukli ćoua (nojcyńśći dukli lajbowyj) bez uotwůr we powuokach, na placu zwonym "mjejscym uo uobńižůnyj uopornośći" (uać. locus minoris resistententiae). Ryptura, půmimo uobjygowyj uopińje, ńy powstowo uoroz pod ajnflusym dužygo wyśiuku. Wyśiuek može přičyńić śe do ujawńyńo ryptury, kero istńoua zawčasu. Wspůučeśńy za nojwažńijšo přičyna powstawańo ryptur mo śe wrodzůne zabuřyńo syntezy a dygradacyje wuůkyn kolagynowych. Wroz s wjekym zachodźi dygradacyjo tych wuůkyn, stůnd tyž čynstše wystympowańy ryptur we wjeku staršym.


text:
Gambijo
Gambijo – państwo we zachodnij Africe, uod trzech strůn uokrůnżone bez Synegal, uod sztwortyj, zachodńij, mo dostymp do Atlantyckigo Uoceanu. Mjano mo uod rzyki Gambijo, wele ujśćo keryj je rozlygowane. Je sam zwrotńikowo klima ze srogimi uopadůma we dyszczowyj porze.
Uod XVII stolećo průbowali krej kolůńizować Portugalijo, Szpańijo, Ńiderlandy a Kurlandyjo, ńyskorzi tyż Francyjo a Wjelgo Brytańijo. Ta uostatńo do zgody ze traktatym ze Francyjům ze 1783 dostoła bezma cołki krej, ńywjelgi kůnsek mjanowany Albreda dostoła tyż we 1857 roku. Bůł sam srogi uostrzodek handlu ńywolńikůma. Samostanowjyńy Gambijo dostoła we 1965 roku.
Nojsrogszy udźoł we gospodarce mo sam bauerstwo, nojwjyncyj Gambijo eksportuje źymnych uorzechůw.


text:
Myślowy eksperymynt
Myślowy eksperymynt (ôd niymieckigo Gedankenexperiment, użytygo piyrszy rŏz ôd Hansa Christiana Ørsteda) we nŏjszyrszym znaczyniu je użyciym hipotetycznygo scynariusza ku uproszczyniu spokopiyniŏ niykerych rzeczy abo zjŏwisk. Eksperymynty take przekludzŏ sie we roztōmajtych dziedzinach, ôd filozofije do fizyki, nŏjwiyncyj we przipŏdku, kej na pytaniy niy idzie znŏjś ôdpowiydzi spōmŏganyj naukowymi faktami abo przekludzyniy prōbowaniŏ je możebne teoretycznie ale niy praktycznie; btp. we twiyrdzyniu ô niyskōńczōnyj liczbie afōw teoretycznie idzie przekludzić eksperymynt z afami, praktycznie ale je to niymożebne (potrzebnŏ je niyskōńczōnŏ liczba afōw i maszin do pisaniŏ abo niyskōńczyniy moc czasu).
Znōme myślowe prōbowania[Sprowjej]
Fizyka[Sprowjej]
Myślowe eksperymynty we fizyce to m.in.:
Filozofijŏ[Sprowjej]
We filozofiji porzōnd stosuje sie myślowe eksperymynty:
- Chińskŏ izba (filozofijŏ filipa, sztucznŏ inteligyncyjŏ, kognitywistyka)
- Dylymat wagōnika (tyż dylymat zwrotnicy) (etyka)
- Dylymat heresztanta
- Mōzg we nŏczyniu (epistemologijŏ, filozofijŏ filipa)
- Paradoksy Zenona z Elei
- Szif ôd Tezeusza
- Teleportacjyjŏ (metafizyka)


text:
Ilich Ramírez Sánchez
Ilich Ramírez Sánchez (rodz. 12 paźdźerńika 1949 we Caracas we Wynezueli) – jedyn ze nojbarzi znůmych terrorystůw, uod cajtůngůw mjanowany Szakalym. Bůł chowany uod uojca markśisty, a skiż tygo przijůn pjyrsze mjano "Ilich", uod Lyńina. Bůł szkolorzym we szuli partyzantůw we Kubje a ńyskorzi sztudyrowoł we Moskwje, na Uńiwersyteće mj. Lumumby. Ńyskorzi uostoł terrorystům. Jygo pjyrszo akcyjo to zamach na Edwarda Sieffa, biznesmana żydowskigo pochodzyńo. Nojbarzi znůmo akcyjo we jygo karjerze bůła we Wjedńu, kej 21 grudńa 1976 wloz ze pjyńćůma inkszymi terrorystůma na tref mińistrůw OPEC, zaszlachtowali uůńi wuůnczas 3 perzůny a wźyńi 81 zakłodńikůw. Zażyczyli śe fligra, a kej go dostali uwolńili 41 zakłodńikůw a ze pozostałům tajlům polećeli do Algeru. Godo śe, aże wźyńi wuůnczas 50 milijůnůw dolarůw za jejich uwolńyńy a citli do Libije. We 80. lotach XX stolećo Ilich Ramírez Sánchez bůł terrorystům za kerym nojwjyncy sznupały wszyjske policyje śwjata. Na kůńec chyćili go we 1984. Terozki je zawarty we anclu do kůńca żywobyćo. Jygo perzůna a gyszichta żywobyćo uostała śe inszpiracyjům lo Roberta Ludluma, kery uopisoł jygo smyślůne dźeje we bestsellerowyj seryje růmanůw "The Bourne Identity".


text:
Encyklopedija
Encyklopedija (grjeksce eYkukλoπaιδeίa, egkyklopaideia, sformowana ze starogr. enkýklios kružny a paideía wučba, kubłanje). Zapřijeće, z kotrymž běše w 5. lětstotku př. n. l. uniwersalne kubłanje měnjene, dźe na Hippiasa z Elisa wróćo. Dźensa so pod encyklopediju strukturowane, po móžnosći wobsažne zwobraznjenje čłowjeskeje wědy rozumi, kotrež je dosć podrobne za wšědne wužiće. Nimo uniwersalnych encyklopedijow su tež fachowe encyklopedije z wobmjezowanjom na wěsty temy.
Powšitkowne charakteristika[wobdźěłać]
Encyklopedije hodźa so z pomocu kajkosćow předmjet, zaměr, metoda, rozrjadowanje a proces nastaća definować.
- Encyklopedije móža powšitkowne być; tajke hesła z rodźělnych předmjetow wobsahuja (Brockhaus, Encyclopaedia Britannica a pod.), abo so na wěsty předmjet abo wobłuk hesłow specializować; potom so zwjetša jako leksikon abo słownik woznamjenjeja (na př. kompjuterowy leksikon, leksikon rěčespyta, realny leksikon assyriologije a pod.), na wěste geografiske, kulturne polo abo na stawiznisku periodu (leksikon antiki, leksikon zažnych kulturow).
- Encyklopediske dźěła maja za cil, wažne zhromadźene znajomosće z wěsteho předmjeta přinjesć; w tutym zmysle so přez podrobnosće a rozpjeće rozeznawaja. Zaměr dźěła móže tež cilowy kruh čitarjow; dźěćaca encyklopedija so z tema hinak rozestaja hač powšitkownja encyklopedija abo fachowe leksika.
- Historisce eksistujetej dwaj rozdźělnej typaj ćišćanych encyklopedijow: z alfabetiskim porjadom a hierarchiskim porjadom po kategorijach. Elektroniske encyklopedije zwjetša wobě metodźe zwjazuja, nimo toho zmóžnjeja přepytowanje, indeksowanje a mjezsobne wotkazy w měrje, kotraž je při ćišćanych dźěłach njepředstajomna.
- Encyklopediske dźěła so tež we wólbje swojich awtorow a editorow, we wašnju zhromadźowanja, w spušćomnosći a w spisowanju jednotliwych hesłow rozeznawaja. Awtorojo encyklopediskeho dźěła móža renoměrowani fachowcy we wotpowědnych předmjetach być, druhe moderne encyklopedije (mjez nimi tež Wikipedija) so přez wo wjele šěršeho kruha awtorow tworja.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Serbske online-encyklopedije:


text:
Baluczistůn
Beludžystan (ang. Balochistan abo Baluchistan) to je prowincyjo we pouedńowo-wschodńim Pakistańe, keryj uostřodkym admińistracyjnym je Kweta. Zajmuje 347 190 km² placu a pomjyškuje sam 10 247 362 ludźi (šacunek na 2008), we wjynkšości Beludžůw. Dowo to gynstość zaludńyńo 20,64 os./km² Prowincyjo utwořůno 1 lipca 1970 a je uůna potajlowano na 26 dystryktůw. Godki uřyndowe: beludži, paštůńsko, brahui a persko.
Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty (Gůry Mekran), sům tukej pustyńije a půupustyńije. We dolinach řykůw uokresowych a oazach uprowjo śe pšeńica, ryž, baumwola a palma daktylowo. Hodowla uowcůw, kameli, kozůw a kůńi. Wele wybřežo rybouůstwo. Ze surowcůw naturalnych dobywo śe wůngel kamjynny, śarka, ruda žyloza a chrům, a we rygjůńe Sui goz źymny.


text:
Marseille
Koordinaty: 43°17′0″N 5°22′0″E /  43.28333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Marseille (okcitansce Marselha, w časach Romskeho imperija łaćonsce Massallia, serbsce tež Marsilija[1]) je najwažniši francoski přistaw, po Parisu druhe najwjetše město Francoskeje a tež hłowne město historiskeho kraja Provence a dźensnišeho regiona Provence-Alpes-Côte d'Azur. Leži na sewjernym brjoze Srjedźneho morja, na wuchodnej kromje Lawjaceho zaliwa.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Filip Rězak: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. L. A. Donnerhak, Budyšin 1920, LCCN 21-016343, OCLC 444808485 (PDF, DjVu).


text:
Pogůře Ślůnske
Pogůře Ślůnske – pogůře we wschodńij tajli Ślůnska, we pouedńowyj Polsce, kůnsek Pogůřa Zachodńobeskidzkigo, uograńičůny dolinůma Uolzy na zachodźe a Skawy na wschodźe, uoddźelůny uod Beskida Ślůnskigo a Mouygo na pouedńu, přechodzůncy we Kotlina Ośwjynćimsko a Kotlina Ostrawsko na půunocy. Pogůře je porozćinane dolinůma řyk: Uolzy, gůrnyj Wisuy, Bjouyj, Souy, Wjepřůwki a Skawy.
Pogůře Ślůnske je gynsto zaludńůne, na jigo placu sům mjasta: Ćešyn, Skočůw, Bjelsko-Bjouo, Kynty, Wadowice.
Plac 545 km², šyrokość pasma wyžyn 5–15 km, wysokość 300–500 m n.p.m.


text:
Atlantiski ocean
Atlantiski ocean abo Atlantik je wodowa přestrjeń mjez Afriku, Europu a Ameriku. Je to druhi najwjetši z 5 swětowych oceanow.
Jeho cyłkowna přestrjeń wučinja něhdźe pjećinu zemskeho powjercha, štož je dohromady z nakromnymi morjemi něhdźe 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bjez nakromnych morjow. Dołhosć jeho pobrjoha je 111 866 km. Šěrokosć je wot 2 848 km mjez Brazilskej a Liberiskej do 4 830 km mjez Zjednoćenymi statami Ameriki a sewjernej Afriku. Najhłubše městno w Atlantiskim oceanje je hłubina Milwaukee w Portorikoskej hrjebinje we hłubokosći 8 648 metrow pod hładźinu oceana. Přerězna hłubokosć je 3 332 m, resp. 3 926 m bjez nakromnych morjow.
Atlantiski ocean • Ćichi ocean • Indiski ocean • Južny ocean • Sewjerny polarny ocean


text:
Geografiska šyrina
Geografiska šyrina (něga stopjeń šyriny), φ abo B (łatyński latitudo, engelski latitude, mjazynarodnje skrotcona pśez lat. abo LAT) jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa zdalonosć dypka zemskego powjercha wót ekwatora, pódana w kutowej měrje, pótakem w stopnju. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódpołnoc, −pódpołdnjo) jo teke N resp. S dowólony.
Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu zemje.
- Městna z samskeju šyrinu laže na jadnom šyrinowem krejzu, teke šyrinowy paralel abo paralelny krejz pomjenjony.
- Za identifikaciju dypka na zemskem powjerchu – za póstajenje jogo geografiskego połoženja – jo pśidatnje k šyrinje pódawanje jogo geografiskeje dlininy (něga stopjeń dlininy) trěbne. Definicija geografiskeje šyriny źo na Klawdiusa Ptolemeusa slědk.
Wopśimjeśe
Rozrědowanje[wobźěłaś]
Geografiska šyrina pódawa se seksagezimalnje w stopnjach, minutach a sekundach, pśi comž jadna minuta 60 sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60 minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi decimalnych stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.
Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na pś.:
- Stopnje, minuty, sekundy: 66° 43′ 12″
- Stopnje, minuty, decimalne sekundy: 66° 43′ 12,0″
- Stopnje, decimalne minuty: 66° 43,20′
- Decimalne stopnje: 66,7200°
Wobłukowa minuta wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje meridianow cerje jadneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach φ (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor cos φ mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694 km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574 km/°), dokulaž wokłon na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.
Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.
Pśi pódawanju městnych koordinatow musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: „B pśed L, ako w alfabeśe“. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.
- Koordinatowe pśikłady
- München (Marienlatz): 48° 8′ 13,94″ pódpołnocneje šyriny, 11° 34′ 31,98″ pódzajtšneje dlininy
- Santa Cruz County (Kaliforniska): wok. 37° pódpołnocneje šyriny, 122° pódwjacorneje dlininy
Zwěsćenje geografiskeje šyriny[wobźěłaś]
Šyrina dajo se cele jadnorje z nejwušego słyńcnego stawa (połdnjowa šyrina) abo z wusokosći kulminěrowacych gwězdow póstajiś. Na pódpołnocnej połkuli zemje pódawa wusokosć relatiwnje swětłego polarneje gwězdy (Polaris) nad horicontom dosć dokradnjej šyrinu: Na ekwatorje pokazujo se polarna gwězda na horiconśe, na pódpołnocnem polu stoj pśisamem padorownje na njebju. Napšawdu jo Polaris nic cele 1° wót njebjaskego pola zdalony; zmólka, kótaraž nastawa pśez to, jo zemskeje rotacije dla dwojcy na źeń 0°, dwojcy wok. 0,75° a dajo se pśez jadnore formule abo woblicenje pśerězka pomjeńšyś.
Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za nawigaciju wužywaś. Woblicenje geografiskeje dlininy wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu koplowańsku nawigaciju abo měrjenje distancow mjasec-gwězda pominało. Wót kóńca 18. stolěśa stawa se z dokradnym casom chronometrow, wót srjejźi 20. stolěśa z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z GPS-pśidostawakami satelitow.
Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šyrina[wobźěłaś]
- Elipsoidiska abo geodetiska šyrina: wótpowědujo, gaž rotaciski elipsoid wužywa se ako zemski model, kutoju mjazy ekwatoroweju rowninu a elipsoidoweju normalu. Toś ta wersija geografiskeje šyriny wužywa se w rozměrjenju kraja a kartografiji.
- Astronomiska šyrina: pomjenjujo w geodeziji kut mjazy napšawdnym lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu. Diferenca k elipsodiskej šyrinje jo komponenta lotowego wótchylenja (druga jo diferenca mjazy astronomiskeju dlininu a elipsoidiskeju dlininu).
- Geocentriska šyrina: jo směr k zemskemu srjejźišćoju. Lotowy směr a elipsoidowa normala njejźotej – mimo na ekwatorje a na poloma – pśez zemske srjejźišćo. Geocentriska šyrina rozeznawa se wót geografiskeje šyriny wó až k 0,2°.
Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.
Wliw na klimu[wobźěłaś]
Dokulaž pśerězne słyńcne pśipromjenjenje na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu klimu a móžo definiciji (geografiskich) klimowych conow słužyś: Tropy laže mjazy wobrotnyma šyrinoma (23° 26′) a polarskimi stronami wušej polarneju krejzowu (66° 34′), mjazy nimi subtropy a klimatiski wósrědne cony.
Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na pś. europske městna pódpołnocnoatlantiskego tšuženja dla zwětšego jasnje śoplejše ako aziske a pódpołnocnoamerikańske městna samskeje geografiskeje šyriny.
Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na wětšowe wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž łoźi su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za łoźnistwo wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako kónjece šyriny abo Roaring Forties wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.
Stopjeń šyriny[wobźěłaś]
Wuraz stopjeń šyriny wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.
Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy Freiburg im Breisgau: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow
pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo
pótakem něźi 27.000 km.


text:
Wikipedyjo
Wikipedyjo – wjelogodkowy plan internecowyj yncyklopedyje, kery fůnguje podle prowidła uodymkńyntyj treśći. Fůnguje ze uoporům uoprůgramowańo wiki (hawajsko godka: wiki wiki - "wartko"), wylazłego s kůncepcyje WikiWikiWeb, bez co możebne je sprowjańy zajty kożdymu użytkowńikowi, kery jům nawjedzo a aktualizacyjo jeji treśći we prawym czaśe. Słowo Wikipedyjo je nyjolůgizmym kery powstou ze skuplowańo ausdrukůw wiki i yncyklopedyjo. Reklamowy szlagwort Wikipedyje mo klang: "Swobodno yncyklopedyjo, kero kożdy umi sprowjać".
Wikipedyjo nastała 15 styczńo 2001 goda kej retůngplan szkryflanyj bez fachmůnůw a raźinku uż ńyegzistujůncy Nupedyje. Siela szafarzůno je łůna bez czelodka nůn-profit Fůndacyjo Wikimedja. Wikipedyjo mo nade 10,2 milyjůnůw artiklůw we wszyjstkych godkowych edycyjach, wrachowujůnc do tygo nade 3 mln artiklůw we wersyji angelskij a nade 0,7 mln parolůw we wersyji polskij. Je nade 200 godkowych edycyjůw Wikipedyje, we tymu 32 mo nade 50 tys. parolůw. Wikipedyje polsko a mjymjecko uostały tyż zrychtowane na plaće DVD-ROM. Usůndzo śe tyż zrychtowańe angelski Wikipedyje na plaće DVD abo we wersyji kśůnżkowyj. Uod anfanga istńyńo Wikipedyjo je corozki barzi hyrsko, a Fůndacyjo kero ńům szafarzi wprawjůła we ruch tyż roztoliczne szwesterplana. Wikipedyjo je jydnům s nojczyńśći nawjedzanych neczajtůw, a wjela zajtůw uruchůmjůło jeji mirrory abo forki.
Wspůłzałożyćel Wikipedyje Jimmy Wales nazwoł jům "průbům stworzyńo i rozpowszychńańo wjelojgodkowy swobodny yncyklopedyje uo nojwyrszym możebnym urowńu lů kożdyj uosoby na Źymi w jeji włosny godce". Spůrne je dowańy wjary Wikipedyji skiż możebnośće půńywjyrańo treśćůma parolůw, ńyjednaki ich jakośći i co ńy sům uůne lite. S drůgi strůny możebnoś swobodny dystrybucyje jeji zawartośće, ćyngjym poprowjany, srogi zaśyng a nůmera edycyjůw godkowych sprawjůły, iże Wikipedyjo je jydnym s nojczyńśći podowanych zdrzůdeł we Internecu.


text:
Ekwador
Ekwador (španisce República del Ecuador, kičwa Ecuador Mamallakta) je njewotwisna republika při Ćichim oceanje w sewjerozapadźe Južneje Ameriki. Mjezuje z Kolumbiskej w sewjeru a z Peruwom w juhu. Stolica je město Quito, kotrež leži w Andach na wysokosći wot 2850 m. Najwjetše město je pak w runinje při pobrjoze Pacifika ležacy Guayaquil (2,2 mil. wobydlerjow). Mjeno dósta kraj po ekwatoru, kotryž přeběži stat ze zapada do wuchoda. K Ekwadorej słušeja tež 1000 km wot pobrjoha zdalene Galapagoske kupy.
W Ekwadorje knježi zasadnje tropiska, włóžna klima, wosebje w přimórskej runinje a w Amaconasowej nižinje we wuchodźe. Na wysočinje w srjedźišću kraja je pak zymnišo a chětro sucho. Najwyši wjeršk Ekwadora je wulkan Chimborazo (6.310 m), kotryž je – ze srjedźišća zemje ličene – najwyše wuhorbjenje na swěće.
Najwjetše města su :
- Guayaquil – 2.196.800 wobydlerjow
- Quito – 1.648.100 wobydlerjow
- Cuenca – 277.000 wobydlerjow
- Machala – 216.000 wobydlerjow
Wotkazaj[wobdźěłać]
Argentinska | Boliwiska | Brazilska | Chilska | Ekwador | Guyana | Kolumbiska | Paraguay | Peru | Surinamska | Uruguay | Venezuela
Druhe teritorije: Falklandske kupy | Francoska Guyana | Južna Georgiska a Južne Sandwichowe kupy


text:
Cygareta
Cygareta – wyrůb tytůńowy skuodajůncy śe s rurki s ćynkej bibůuki (gilzy) uo średńicy do 1 cm a dugośći do 12 cm (zwykle 85 mm), wnůntř kerej znojduje śe mišůng tytůńowy zawjerajůncy spreparowane liśće růžnych uodmjan tytůńu (abo řodźi marihuany, cracku eli inkšych substancyji dźouajůncych narkotyčńy).
Podčas kuřyńo cygarety zawarto we dymje cygaretowym ńikotyna dostowo śe do krwi i wywjyro swoi dźouańy na uorgańizm kuřoka. Krům ńikotyny dym tytůńowy zawjyro tyśůnce inkšych škodliwych, rakotwůrčych substancyji chymičnych. Istńijům tyž cygaryty ńy zawjerajůnce tytůńu, ino źeliny (majeranek, mjynta).
Podano rola speuńo fajfka (mjast we papjůře, kery hajcůje śe wroz s tytůńym, spreparowane liśće ůmješčůne sům we ńypolnym, nojčyńśći drewńanym cybuchu) a cygaro (tu mjast papjůru je wysušůny, nale ńyrozdrobńůny, liść tytůńu. Moue cygaro, zbližůne wyglůndym do cygaryty, to cygaretka).


text:
Dhaka
Wspůłrzyndne: 23°44' N 90°23' E
Dhaka (beng. ধাক [Dhākā], ang. Dacca) – stolica a nojsrogsze mjasto we Bangladeszu. Je rozlygowano we delće Gangesa a Brahmaputry. Industryjo włůkyńńiczo, spożywczo a metalurgiczno. Srogi uostrzodek handlu produktůma bauerskimi - tyjym, baumwolům, riżym a jutům. Becyrk Dhaki je tyż znůmy s rynczńy a tradycyjńy uůnaczůnych zachůw s juty. Mjasto znůme już kole 1000 roku, we 1765 przelozło pode władza Wjelgij Brytańije, we lotach 1947 - 1971 bůło stolicům Wschodńigo Pakistanu, ńyskorzi ńypodlygłygo Bangladeszu.
Galeryjo[Sprowjej]


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton (ur. 4 styčńa 1643, zm. 31 marca 1727, wedle kalyndořa grygorjańskigo; abo ur. 25 grudńa 1642, zm. 20 marca 1726 wedle užywanygo wůunčas kalyndořa julijůńskigo) – angelski fizyk, matymatyk, astrůnům, filozof, historyk, badač Biblije a alchymik.
W swojym suynnym dźele Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687 r.) předstowiu prawo powšychnygo ćůnžyńo, a tyž prawa ruchu ležůnce u podstaw mechańiki klasyčnyj. Ńyzaležńy uod Gottfrjyda Leibńiza přičyńiu śe do rozwoju rachůnku růžńičkowygo i coukowygo.
Kej pjyršy wykazou, aže te same prawa řůndzům ruchym ćou na Źymje kej i ruchym ćou ńybjeskych. Jygo doćekańo doprowadźiuy do rewolucyji naukowyj a přijyńćo teorji heljocyntryzmu. Podou matymatyčne uzasadńyńy do praw Keplera i rozšeřůu je udowadńajůnc, aže uorbity (we wjynkšośći kůmet) sům ńy yno eliptyčne, nale můgům być tyž hiperbolične i parabolične. Guośiu, aže śwjotuo mo natura korpuskularno, čyli aže skuodo śe s čůnstek. Bůu pjyršym, kery zdou se sprawa, aže widmo barw uobserwowane podčas padańo bjouygo śwjotua na pryzmat je cechům padajůncygo śwjotua, a ńy pryzmatu, kej guośiu 400 lot nazod Roger Bacon.
Dźeua Newtona[Sprowjej]
- Method of Fluxions (1671)
- De Motu Corporum (1684)
- Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687)
- Opticks (1704)
- Arithmetica Universalis (1707)
- An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture(1754)
Opublikowane pośmjyrtńe we 1728: Short Chronicle, The System of the World, Optical Lectures, Universal Arithmetic, The Chronology of Ancient Kingdoms, Amended a De mundi systemate.


text: Makau abo Makao (/məˈkaʊ/; tradycyjny chiński: 澳門; uproszczōny chiński: 澳门; pinyin: Àomén) - jedyn ze 2 szpecjalnyh regiōnōw Chińskej Republiki Ludowej (drugi Hong kong). Makau je jednym ze nŏjbogatszich regiōnōw na świŏciy. Nŏjczynstszōm urziwanōm gŏdkōm je Kantōńskŏ gŏdka. Makau je pod systymym "jedyn krej, dwa systymy" Rzōnd cyntrŏlny Chińskej Republiki Ludowej ôdpowiadŏ za ôbrone terytoryjum a miyndzynacyjne stosunki, kej Makau mŏ swōj systym prawa, oddziŏły policajne, walutã, systym gospodarczy administracyjny[3].


text:
Jeseník
Wspůłrzyndne: 50°13' N 17°12' E
Jeseník (do 1947 Frývaldov, mjym. Freiwaldau) – sztad we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki, we olmickim kreju, we kryśe Jeseník (historyczny Dolny Ślůnsk).
Położony je na grańicy Jeśůńikůw (Jeseníky) a Złotych Gůr (Rychlebské hory). Tajla mjasta (Lázně Jeseník) to znůme uzdrowisko.
Cyntrům Jeseníka je od 1992 mjejskům zabytkowům sztrefům (Městská památková zóna).
Geszichta[Sprowjej]
We 1910 bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma (99,5%), a we 1930 mjyszkało tukej 8959 Mjymcůw a 1281 Czechosłowakůw. Po 1945 Mjymcůw wyćepano ze Ślůnska do uokupacyjnych sztrefůw alijantůw.


text:
Ajshokej
Ajshokej (hokej na lodźe) – zorta szportu manszaftowygo, we kerym szpilery kjouzdajům na szlynzuchach, trzimjům we łapach hokejkryka (hokejfela) a muszům wćepować krůnżek do budy, na keryj durch stoji tormůn.
We manszafće hokejowym a tyż i na lodźe je 5 normalnych szpilerůw a jedyn tormůn.
Kożdy szpil skuodo śe ze trzech tercyjůw - kożdo po 20 minut.
Szpilplac do hokeja je roztajlowany na trzi tercyje - uoddźelůne modrymi kreskůma - a uotoczůny je bandůma s kożdyj strony. Do bojiska zaliczůmy tyż ławka rezerwowych a ławka gańby.
Nojlepsze ślůnske kluby ajshokeja to GKS Tychy a JKH GKS Jastrzębie-Zdrój.


text:
Kamerůn
Kamerůn, (fr. Cameroun, ang. Cameroon), Republika Kamerůnu, (franc. République du Cameroun, ang. Republic of Cameroon) – państwo we strzodkowyj Africe, nad Gwinyjskům Zatokům. Grańica mo s: Ńigeryjům, Czadym, Strzodkowoafrikańskům Republikům, Kůngym, Gabůnym a Růwńikowům Gwinyjům. Kamerůn je człůnkym UoNZ, Uńije Afrykańskij a inkszych uorgańizacyji mjyndzynarodowych.
Mjano państwa wywodźi śe s portugalskigo mjana nadanygo rzyce Wouri, to je Rio de Camarões. Uokreślyńy to uoznaczo Rzyka Krewetek a ńyskorzi zostoło rozćůngńůne na cołki krej leżůncy nad tům rzykům.


text:
Grynlandzkŏ gŏdka
Grynlandzkŏ gŏdka (Kalaallisut) - gŏdka ze familije eskimo-aleuckich, we kery gŏdŏ 57 000 Grynlandczykōw. Je podanŏ na inuickie gŏdki we Kanadzie. Nŏjbarzi popularny dijalekt, Kalaallisut (zapadniogrynlandzki), je ôd 2009 amtowōm gŏdkōm - grynladzki reskiyrōnek doł jij tyn szatus, coby zmocnić jã przi kolōnialnyj - dōńskij gŏdce. Krōm tego egzisteruje na wschodzie dijalekt Tunumiisut, a we Thule dijalekt Inuktun.
Grynlandzkŏ je polisyntetycznōm gŏdkōm, kerŏ zwolŏ na tworzyniy fest dugich słōw bez kuplowaniy cuzamyn mocki korzyniōw a sufiksōw.


text:
Bhutan
Bhutan (Dzongkha: Krůlestwo Bhutanu - འབྲུག་ཡུལ་, "Druk Jul") – państwo we Azyji, we wschodńich Himalajach. Sůnśaduje uod půłnocy, zachůdu a wschůdu s Chinůma, a uod połedńa ze Indjami; krej ńy mo dostympu do morza.
Bhutan je gůrzistym krejem. Jigo 20 szczytůw je rozlygowane na wysokośći srogszyj uod 7000 m n.p.m., a nojwyższi wjyrch - Gangkhar Puensum je na 7570 m wysoki. Na tych terenach je wjele rzyk, wszyjske wlatujům do rzyki Brahmaputry, kero płyńe bez Indje. Klimat zwrotńikowy wilgotny, můnsunowy; tropikalny na połedńu.
PKB Bhutanu wynośi[1] 2,1 mld USD, co je we przyliczyńu na jedno perzůna 6664 USD[2]


text:
Rěčny delta
Rěčny delta je wosebita družina napławjeneho kehela, pola kotrejež leži kehel k wulkim dźělam abo tež dospołnje pod wodowej hładźinu jězora abo morja. W stejatych wodach so spěšnosć ćečaceje wody spomałši, tak zo so wulki dźěl materiala rěki wotsadźi – hruby material w bliskosći brjoha a drobniši material dale zwonka. Mórske błóto abo pěsčišća nastanu a rěka wusuny swój přeběh přeco dale do morja doniž dyrbi swoje wotsadźenja sama wobćec. Ze stupacej wodu je móžno, zo so rěčne delty dospołnje přepławja a nimo přepołoženja rěki spody wody dale zdźerža. Tute podwódne delty móža něhdyši staw wody wujasnić.
Grjekski stawiznar Herodot twori formikoniski wuraz delta za rěčny delta Nila, dokelž wuliw rěki na formu wulkeho grjekskeho pismika delta (A) dopomina.


text:
Wrocłow
Wspůłrzyndne: 51°06'30" N 17°01'42" E
Breslawia, zńymczůne mjano Bryslał, abo spolszczone mjano Wrocłow (pol. Wrocław, łać. Wratislavia abo Vratislavia, mjym. Breslau ', śl-mjym.: Brassel abo Gruß Brassel[3], czes. Vratislav abo Vroclav, madź. Boroszló) – stolica a nojwynksze mjasto Ślůnska, jydno ze nojsrogszych we Polsce (sztworte podug wjelośći ludźůw, 634 630 mjyszkańcůw, a pjůnte podug wjyrchu, 293 km²), jedno ze nojstarszych, położůne po uobuch strůnach strzodkowyj Uodry, na Ślůnskij Ńiźińe. Mjasto je we skupińe Nowyj Hanzy.
Breslawia je stolicům dolnoślůnskigo wojewůdztwa, mjastym na prawach krysu a śedźibům władzůw breslawskigo krysu źymskigo, kery skłodo śe ze dźewjyńću uokolnych gminůw. Je tyż nojwożńijszym mjastym breslawskij aglůmeracyje.
Przipisy
Necowe uodwołańa[Sprowjej]


text:
Pyreneje
Pyreneje (špański Pirineos, francojski Pyrénées, baskiski Pirinioak a katalański Pirineus) su něźi 430 km dłujka smuga górow w krotkowjacornej Europje, kenž se wupśestrěwaju mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Srjejźnym mórjom na pódzajtšu a wótgranicuju Pyrenejsku połkupu z wóstatneje Europy. Na grjebjenju Pyrenejow běžy statna granica mjaz Špańskeju a Francojskeju; wósrjejź górinow namaka se wušej togo małostat Andorra.
Nejwušy dypk Pyrenejow jo Pico de Aneto (3.404 m) pśisamem dokładnje w srjejźišću górskego rjećaza, něźi 170 kilometrow dłujkowjacornje Barcelony.


text:
Staropólšćina
Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).
Pó dupjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. ańjoł → janžel wót łat. angelus)
Gramatika[wobźěłaś]
W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zderbnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w swětokśicnych prjatkowanjach. Wót XV. stolěśa zgubujo se w stronach pólskego kralojstwa dual (w Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiskej pśiznamjeni stej byłej teke relatiwnej pronomena jąż (kótaruž), jegoż (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzicy a źinsa se wěcej njewužywatej.
Wugrono[wobźěłaś]
W běgu stolěśow jo staropólske wugrono pódlažało wjele modifikacijam. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:
- pismik ł jo se wugronił ako t. p. "jawišćowe l" (ɫ).
- pismik ą jo se cytał ako "nazalne a" (ã), togodla teke źinsajšny pšawopis (pisanje "a" z ogonkom).
- Jo eksistěrował teke zjaw wokaloweje dłujkosći, wokale su měli dwě warianśe wugrona – dłujku abo krotku (dłujke o – ó – jo pśejšło do źinsajšnego u).
Pisanje[wobźěłaś]
Śěžkosć, na kótaruž srjejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład cz, sz. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. s jo se cytało ako s, sz abo ś. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom łatyńšćiny, na pś. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło lěta 1270 w Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalne zněnje: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – źinsajšna pólšćina: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" abo "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij")[1].
Prědne naraźenje zjadnotnjenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwójne pisanje wokalow, na pś aa – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu se wót nikogo pókšacowali.
Pśikład[wobźěłaś]
- Zawjeźenje do „Legendy wó swětem Aleksandrje”, pśestajoneje do pólskeje rěcy w XV. stolěśu:
- Ach, Królu wieliki nasz
- Coż Ci dzieją Maszyjasz,
- Przydaj rozumu k'mej rzeczy,
- Me sierce bostwem obleczy,
- Raczy mię mych grzechów pozbawić
- Bych mógł o Twych świętych prawić.
Bibliografija[wobźěłaś]
- Zenon Klemensiewicz – Historia Języka Polskiego, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)
Pśispomnjeśa[wobźěłaś]
- ↑ dolnoserbski: "Daj mě zemlaś, a ty wótpócni"


text:
Azyjo
Azyjo (gr.: Ἀσίa, Asia) – tajla śwjata, kero wroz ze Ojropům tworzi Ojroazyjo, nojwjynkszy kůntynynt na Źymji.
Sůmśaduje s Ojropům uod zachodu, s Afrikům uod połedńowygo zachodu Uoceanym Indyjskym a Australijům uod połedńowygo wschodu, a Pacyfikym uod wschodu. Akuratny przebjyg zachodńij grańicy geograficznyj przedstawjůny je we artiklu grańica Ojropa-Azyjo.
Uobszor Azyje to 44,5 mln km² placu lůndůw, tj. ~29,88% placu wszyjskich lůndůw.
Mjano kůntynyntu wywodźi śe uod staroasyryjskigo słowa acu, kere uoznaczo wejśće, mjejsce jasne, kraj wschodzůncygo słůńca. Poczůnkowo mjano to uodnośiło śe jedźińy do Azyje Myńszyj. Ůngyfer 450 r. przed narodzyńym Chrystusa uodrůżńůno Azyjo Akuratno uod Azyje Mńijszyj. Azyjo bůła mjanym ńimfy Nerejidy, żůny Japeta; tak tyż mjanowano zorta żyta. Nale je tyż rzecz uo tym, iże te mjano pochodźi uod greckigo suowa azjos uoznaczajůncygo szlům rzyczny.
Azyjo zamjyszkuje 2/3 cołkij ludnośći Źymje.


text:
Stary Nowgorodski dialekt
Stary Nowgorodski dialekt (rusojski: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT) mjenjujo se słowjański dialekt, kótaryž jo na rěcnych pomnikach z brjazoweje škóry wužywał, kótarež su se w Nowgorodskem regionje Rusojskeje nadejšli. Dialekt jo se až do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice wužywał. Zapśimjeśe stwórił jo Andrej Zaliznjak. Staronowgorodski dialekt wótchyla se we wjele pozicijach wót starorušćiny. W dokumentach wužywana rěc ma wjele znamjenjow, kótarež njejsu typiske za druge pódzajtšnosłowjańske dialekty (a teke howacej za druge słowjańske rěcy).
Stary Nowgorodski jo se pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478 zgubił. Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko na Nowgorodskem teritoriju su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje sg. a-zdonkow atd.).
Wopśimjeśe
- 1 Rěcne pśiznamjenja
- 2 Pśikłada
- 2.1 Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109
- 2.2 Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497
- 3 Stawizny
- 4 Nožki
- 5 Žrědła
Rěcne pśiznamjenja[wobźěłaś]
Staronowgorodski dialekt wuznamjenijo se mjaz drugim pśez slědujuce rěcne wósebnosći:
- Modus relativus, kótaryž eksistěrujo howacej jano w krotkozajtšnej kupce pódpołdnjosłowjańskich rěcow.
Morfologiske pśiznamjenja
- nominatiw singular o-zdonkow ma kóńcowku -e (město starorusojskego -ъ), na pś. brate "bratš" (pśir. rusojski бpaT (brat)), ИBaHe (rusojski: 'ИBaH', pśir. starorusojski ИBaHъ), cTape "stary" (rusojski: 'cTapый', pśirownaj starorusojski cTapъ), keTo "chto" (rusojski: 'kTo', pśirownaj starorusojski k-ъ-To);
- genitiw singular a-deklinacije jo měł kóńcowku -ѣ město starorusojskego -ы (y жeHѣ město rusojskeje formy y жeHы "pla žony").
- Pódawanje směra z pomocu datiwa bźez prepozicije, na pś. idi Pliskovu "źi do Pskowa".
Fonologiske pśiznamjenja
- njepśewjeźona druga palatalizacija, kótaraž jo howacej pśiznamje wšyknych słowjańskich rěcow, (w zdonkach — kѣлe 'ceły' (pśir. rusojski цeлый, starorusojski: цѣлъ), xѣдe 'šery' (pśir. rusojski ceдoй, starorusojski: cѣдъ), pśed kóńcowkami — na pś. datiw sg. rěkě "(k) rěce" (pśir. rusojski (k) peke), Horѣ "noze" (pśir. rusojski Hore, starorusojski: Hoзѣ), pykѣ "ruce" (pśir. rusojski pyke, starorusojski: pyцѣ) atd.);
- zdźaržanje protosłowjańskego *kv, *gv (kaž w pódwjacornosłowjańskich rěcach). Toś tej kupce njejstej pótakem pśed prědnymi wokalami do cv resp. zv pśejšłej. Na pś. květ "barwa", rBѣздa [gvězda] "gwězda" (pśirownaj rusojski цBeT [cvet], зBeздa [zvezda], starorusojski: зBѣздa);
- źělne njepśewjeźenje tśeśeje palatalizacije /x/, na pś. vbx- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšykno, wše), pśirownaj Bc- w modernej rušćinje a starorusojske Bbc);
- Wótpóranje fonologiskego rozdźěla mjaz c a č, na pś. Hoцb "noc" (pśirownaj starorusojske Hoчb).
- Změna *tl a *dl na kл, rл, na pś. kлeщb (rusojski: 'лeщ'), пpиBerлe (rusojski: 'пpиBëл', pśirownaj starorusojski пpиBeлъ). W rušćinje stej se kupce, kaž pokazuju górne pśikłady, howacej na l zjadnoriłej. Pódobne wuwiśe kaž w Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo w dolnoserbskich dialektach: tłušty > kłusty, pśir. teke górnoserbske klama pla tlama.
Pśikłada[wobźěłaś]
Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109[wobźěłaś]
(Mjaz kóńcom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś]
'Pismo (wót) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to jo mě Kněni (za)jała. [Nejskerjej jo była wóna njewólnicu spóznała ako jadnu, kótaraž jo była se jej kšadnuła a Žiznoměr jo někak do teje wěcy spleśony, snaź ako swójźbny Mikule abo jogo wikowański partner.] Ale pótom jo družyna (swójźba, žona) za mnjo rukowała. A něnto pósćel tomu mužoju [wót kótaregož sy njewólnicu kupił] list, až ma (dalšu) njewólnicu. [Toś ta druga njewólnica by se musała pśepódaś kněni za cas, w kótaremž by rubjona njewólnica ako "corpus delicti" trěbna była, tak dłujko ako njejo wujasnjone, chto jo był paduch.] A com, ako som konja kupił a kněžojskego muža na njogo sadnuł, k napśeśiwostajenju pśiś. A ty, jolic hyšći njejsy pjenjeze wzeł, njewzej nic wót njogo [wót wikowarja njewólnikow, howacej mógł se plan mimo kuliś.].'
Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497[wobźěłaś]
(mjazy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś]
Póstrow wót Gawrile Posenje k mójomu swakoju, kmótšoju Grigori a k mójej sotše Ulita. Jolic wej tola k mójej radosći stej do města jěłej, a stej naše słowo (abo naše rozgrono?) njezabydnułej. Daś Bog wam radosć da. My wšykne njezabydnjomy waše słowo (abo waše rozgrono?).
Stawizny[wobźěłaś]
Stary Nowgorodski dialekt wěcej jo njewužywał pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478. (Pśi tom su někotare wósebnosći južo jěsnjej zgubili. Na pśikład jo gustosć wužyśa kóńcowki -e wóteběrał, pśi nominatiwje muskego genusa.).
Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko w pódpołnocnej rusojskej narěcy su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje atd.).
Znate su pśedewšym wopisma na brjazowych škórach (rusojski: бepecTяHыe rpaMoTы), kótarež su zwětšego w cystej narěcy napisane a jano wótergi jawi se naddialektalny wliw a wótbłyšć cerkwinosłowjańskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běricow[5]. Někotare stare Nowgorodske dialektizmy se su teke do śišćanych rěcnych pomnikow dostali. Pomocne pśi rekonstrukciji narěcy jo był źiwanje a pśeslěźenje nacasnych pódpołnocnorusojskich narěcow k pśirownowanju.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Swójske mě njejo znate
- ↑ Wó wopismje na rusojskej stronje (rus.)
- ↑ Informacije wó teksće 109 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ Informacija wó teksće 497 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ ЯHиH B. Л.: Oчepkи иcTopии cpeдHeBekoBoro HoBropoдa. 2008.
- ↑ ЗaлизHяk A. A.: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. 2004.
Žrědła[wobźěłaś]
Wědomnostna literatura wó Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo dotal jano w Rušćinje:
- A. A. ЗaлизHяk. ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. M., 1995 (2-e изд., M., 2004).
- Janin, Walentin Lawrentjevič. Я пocлaл Teбe бepecTy... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebje wopismo na brjazowej škórje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wót A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
- ДpeBHepycckиe бepecTяHыe rpaMoTы Bok wó wopismach na brjazowej škórje


text:
Addis Abeba
Addis Abeba (teke Addis Ababa, amharski አዲስ ፡ አበባ - „nowa kwětka“) jo stolica a nejwětše město pódzajtšoafriskego kraja Etiopiskeje. Lažy w srjejźišću kraja we wusokosći wót 2.200 do 3.000 metrow nad głaźinu mórja pód góru Entoto a jo toś pó Quito (Ekwador) a Sucre (Boliwiska) tśeśe nejwuše lažeca stolica na swěśe. Addis Ababa ma wokoło 3,3 mio. wobydlarjow a jo politiske, góspodarske a zastojańske srjejźišćo Etiopiskeje kaž teke sedło centrale Afriskeje unije (AU).
Sedlišćo załožy se akle w nowembrje 1886 w bliskosći rezidency krala Menelika II., kótaregož głowne lěgwo jo stojało tegdy na górje Entoto. Tam dosć městna za załoženje noweje stolicy njejo było, tak až su ju w dolinje pód góru załožili. W lěśe 1892 dósta město swójo mě. 1905 załoži se prědna banka, 1908 prědna šula, 1910 prědna chórownja a 1911 prědna śišćernja. Kino jo měło w měsće južo wót lěta 1898.
Dla wusokosći a bliskosći k ekwatorej jo klima w etiopiskej stolicy powšykneje miła, z pśerěznymi maksimalnymi temperaturami mjaz 21 (julij, awgust) a 25 °C (měrc, apryl, maje) a minimalnymi temperaturami mjaz 5 (nowember, december) a 11 °C (julij, awgust). Wob lěto maju pśerěznje 123 dešćikojtych dnjow, pśedewšym mjaz aprylom a septembrom.
Addis Abeba ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1950 teke uniwersitu.
Partnerske města[wobźěłaś]
- Be'er Scheva, Israel, wót 2004
- Peking, China
- Chuncheon, Pódpołdnjowa Koreja
- Lipsk, wót 2004


text:
Derby Museum and Art Gallery
Derby Museum and Art Gallery (hornjoserbsce Derbski muzej a wuměłska galerija) je muzej a wuměłska galerija w jendźelskim měsće Derby w hrabinstwje Derbyshire. Institucija bu załožena w lěće 1879 hromadźe z Derbskej centralnej knihownju w nowym twarjenju architekta Richarda Knilla Freemana z čerwjenych cyhelow.
Galerija wosebje wustajuje wulku kolekciju wobrazow molerja a derbskeho měšćanka Josepha Wrighta z Derby. Wustajene su tež wobrazy dalšich molerjow, na přikład: Williama Fredericka Austina, E.E. Clarka, Harolda Gresleya, Alfreda Johna Keenea, Georgea Baileya, Williama Edwina Mosleya, Davida Paynea, Georgea Turnera, Williama Wooda, Ernesta Townsenda, Georgea Francisa Yarnella, Samuela Raynera a Louisea Raynera.
Muzej wustajuje woptanki porcelana regionalnych pórclinownjow, wosebje předewzaća Royal Crown Derby. Tež su tu archeologiske, geologiske, přirodopisne a wojerske wustajeńcy.


text:
Kaczkowo
Miejscowości w Polsce:
- Kaczkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Gniewkowo
- Kaczkowo - wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. żnińskim, w gminie Żnin
- Kaczkowo - wieś w woj. pomorskim, w pow. wejherowskim, w gminie Łęczyce
- Kaczkowo - wieś w woj. wielkopolskim, w pow. leszczyńskim, w gminie Rydzyna
- Nowe Kaczkowo - wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrowskim, w gminie Brok
- Stare Kaczkowo - wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrowskim, w gminie Brok
Zobacz też: Kaczków


text:
Ćeszyn
Wspůłrzyndne: 49°45' N 18°38' E
Ćešyn[1] (pol. Cieszyn, čes. Těšín, uać. Tessin, mjym. Teschen) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, nad řykům Uolzům, na Pogůřu Ślůnskym. Historyčno stolica Ślůnska Ćešyńskigo. Mjasto ležy na grency s Republikům Českům i do 21 XII 2007 znojdowouo śe tam nojwjynkše šosyjowe přyńśćy pouedńowygo kraja Polski.
Za řykům pouožůny je Česki Ćešyn - do 1920 tajla Ćešyna, potym podźelůno grańicům.
W rokach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy přinoležauo do wojewůdztwa bjelskigo.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis ćešyn.


text:
Dolnoserbski gymnazium
Dolnoserbski gymnazium jo serbska šula w Chóśebuzu z wósebnym profilom. W šuli wuknjo 620 wuknikow a wuknicow pó normalnem planje za gymnazium w Bramborskej.
Jěźarnja[wobźěłaś]
„Jěźarnja“ pśiźo wót Dolnoserbski a groniju w Nimski „Essensraum“. Togodla jo to „Essensraum“ wót gymnaziumje. Wón jo mjazy sportoweju halu a starym twarjenjim wót šule. Głowny słužy k scarowanjeju wót jězam a piśam za wukniki a ceptaŕe. Mimo togo budu how swěśiś wjele swětosnosći, ako „Kokot“, „Zapust“ abo ABI- pśizamknjenje. Wušej togo twarjenja ma separatny rum za abiturienty k wukni a za domacne nadawki. Pśipódla tam jo někotare kašćiki za wukniki a kuždy za se tolety.


text:
Szpòrt
Szpòrt je zbiérny pòchwôt na rozmajité fòrmë celestny ë môgòwi aktiwnotë jaczé są ùprôwiôné dlô rozwiju fizyczny kòndicëji, pòprôwë zdrowiégò abò dlô dołożnoscë ë szpôsu. Szpòrt mòże bëc ùprôwiôny na amatorsczi abò na warkòwi ôrt. Je mòżlëwé wëapartniwanié registrowónëch szpòrtowëch discëplinów z òficjalnyma reglama (np. Bala) ë rekreacëjnëch fòrmów szpòrtowi aktiwnotë (np. jogging).
Niechtërne szpòrtowé discyplinë[edicëjô | edytuj kod]
- Bala
- Figùrowé szrëcowanié
- Kòlarstwò
- Krãgle
- Płiwanié
- Rãcznô bala
- Sécowô bala
- Stołowi tenys
- Zemny tenys
- Żeglowanié
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Brunojcy
Koordinaty: 51°33′0″N 14°45′0″E /  51.55, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Brunojcy (pólsce Bronowice, němsce Braunsdorf[1]) su wjes w pólskim dźělu Hornjeje Łužicy. Słušeja dźensa ke gmejnje Trjebule w Lubušskim wojewódstwje.
Wjes leži cirka dźesać kilometrow na juhozapad wot centruma Trjebulow, tři kilometry wot Mužakowa a 28 kilometrow na zapad wot Žarowa, njedaloko Łužiskeje Nysy a potajkim tež při dźensniši hranicy mjez Pólskej a Sakskej.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)


text:
Oralny wobchad
Oralny wobchad (z łaćonskeho os, oris, „huba“) je zhromadne zapřijeće za seksualne praktike, pola kotrychž stimuluje jedyn seksualny partner genitalije druheho partnera z hubu, jazykom abo zubami. Rozeznawamy zasadnje mjez dwěmaj wariantomaj oralneho wobchada:
- fellatio je oralna stimulacija penisa
- cunnilingus je oralna stimulacija wulwy
Wobchadnorěčnje wužiwaja so za fellatio mjez druhim pomjenowanja francosce, někomu jedyn duć, comać, cycać abo tež jendźelske słowo blowjob, kotrež bu wosebje w pornografiji wužiwane.


text:
Mandžuska
Mandžuska, lažy w dłujkopódzajtšnej Chinskej ludowej republice, wokoło městow Harbin, Shenyang a Changchun. Wóna wobpśimjo prowincije Heilongjiang, Jilin a Liaoning. Z historisko-politiskich pśicynow se wobznamjenje togo regiona w Chinje wšak južo něwužywa. Powěda se o dłujkopódzajtšnej Chinje 东北/ 东北三省/ 东三省| t=東北/ 東北三省/ 東三省Dōngběi/ Dōngběisānshěng/ Dōngsānshěng.
Stawizny[wobźěłaś]
Mandžuska (bźez prowincije Liaoning) jo była tradicionelnje sedlinske městno naroda Mandžu. Wót nich jo teke mě togo kraja.Wóni su kněžyli nad cełu Chinu wót 17. stolěśa a załožyli Qing-Dynastiju


text:
Muzyka
Muzyka to je kůnszt uorgańizacyje dźwjynkowych sztruktur we czaśe. Sztruktury dźwjynkowe skłodajům śe ze zestowůw akustyznych welůw uo uodpedńo nasztalowanych czynstotliwośćach a amplitudach. Cwekym muzyki je dźałańy na śwjadůmość tygo, co uůn sucho. Muzyka je uodbjerano subjektywńy, znoleżńy na uosobistych dośwjodczyńach suchocza, kulturowygo kryngu, nastroju a inkszych. Uod mołwy uodrůżńo śe tym, co jeji treśći sům barzi absztrakcyjne, a do jeji tworzyńo używo śe, krům głosu, roztůmajtych muzycznych insztrůmyntůw. We tradycyjnym a nojbarzi ajnfachowym ujyńću, na muzyka składo śe rytm, nuta a ajnsztimůng.


text:
Wolta
Wolta (yng. Volta River, fr. Fleuve Volta) – rzyka we zachodńij Africe, przepływo bez Burkina Faso a Ghana. Wolta powstowo ze skuplowańo trzech rzykůw: Czornyj Wolty (mjanowanyj tyż Mouhoun), Bjołyj Wolty (Nakambé) a Czyrwjůnyj Wolty (Nazinon, dopływ Bjołyj Wolty). Ji dugość uode zdrzůdłůw Czornyj Wolty je 1500 km², a wiyrch ji dorzyczo - 394 tyś. km². Rzyka wpado do Gwinyjskij Zatoki we małyj delće. Ji głůwne dopływy to: Pra, Sene, Afram (prawe) a Daka a Oti (lewe). Przepływ wody ńy ma regularny a waho śe uod 14 m³/s do 15 tys. m³/s.
We rokach 1961-1965 we dolnym bjygu rzyki zuůnaczyli Zapora Akosombo. Skirz spiyntrzynio wodůw powstoł jedyn ze nouwjynkszych sztucznych zbjorńikůw - jeźoro Wolta uo wjyrchu 8,5 tys km². Wodno elektrowńa Akosombo mo moc 900 MW.
Uod mjana rzyki wźyno śe mjano downyj kolůńije, a ńyskorzi ńypodlygłygo państwa Wiyrchno Wolta, kere uod 1984 mjanuje śe Burkina Faso.


text:
Důmb Katowice
GKS Důmb Katowice – klub fusbalowy s Katowic, terozki ńy istńeje.
Historyjo[Sprowjej]
Zouožůny we 1911 kej SC Eiche Domb. Po přiuůnčyńu Dymbu do Polski we 1922 pomjyńono jygo mjano na GKS Důmb. We 1924 skuli přiuůnčyńo Dymbu do Katowic přijůn mjano GKS Důmb Katowice. Grou we pjyršyj lidze polskij we fusbalu, a we 1936 zajůn we nij šůsty plac. Rok ńyskoři klub zostou zawjyšůny skuli udowodńůnyj průby překupjyńo tormana Ślůnska Śwjyntochuowice a wyćepany ze I ligi. W čos II wojny śwjatowyj bůu rozwjůnzany bez hitlerowske wuadze. Reaktywowany we 1945, we 1968 přestou istńyć skiž fuzyje s GKS Katowice.


text:
Łužica
Łužica (dsb. Łužyca, něm. Lausitz, pól. Łużyce, čěs. Lužice) je historiski kraj w srjedźnej Europje, kotryž wobsteji z Delnjeje Łužicy w sewjeru a Hornjeje Łužicy w juhu. We woběmaj dźělomaj Łužicy su Serbja domoródni, čehoždla su tež mnohe městne a rěčne mjena kaž tež mjeno Łužicy sameje serbskeho pochada. Najwjetši dźěl Łužicy słuša dźensa k Němskej, mjeńši k Pólskej.
Něhdyši wuchodny dźěl słuša dźensa k pólskimaj wójwodstwomaj Województwo lubuskie a Województwo dolnośląskie, kotrejuž najwjetše města su Žarow (Żary), Lubań a Zgorzelec.
Wobsah
- 1 Hymna Łužicy
- 2 Stawizny Łužicy
- 3 Wotkazy
Hymna Łužicy[wobdźěłać]
Njeoficielna hymna (serbskeje) Łužicy je spěw Rjana Łužica na hudźbu Korle Awgusta Kocorja.
Stawizny Łužicy[wobdźěłać]
Wot starowěka do 9. lětstotka[wobdźěłać]
Mjeno Łužica (Losicin, Lonsicin) je prěni raz w lěće 932 dokładźene, kmjen Łužičanow pak hižo w druhej połojcy 9. lětstotka. Mjeno Łužica woznamjenješe prěnjotnje, do započatka 15. lětstotka, jenož teritorij Delnjeje Łužicy (bywšeje Wuchodneje marki).
W starowěku bu teritorij wot germanskich Hermundurow, Langobardow a Wandalow wobsydlene, na kóncu 6. a na spočatku 7. lětstotka so słowjanske kmjeny Serbow zasydlichu: w Hornjej Łužicy předewšěm Milčenjo (Budyšin) a Bjezunčenjo (Zhorjelc), w Delnjej Łužicy pak Łužičenjo. Hižo wot wobrota 8. a 9. lětstotka so wuchodny namjezny region Łužicy z cilom ekspansije Frankowskeho mócnarstwa, pozdźišo Wuchodnofrankowskeho mócnarstwa stawaše. Te tu w połojcy 9. lětstotka Wuchodnu marku wutwori. Pod wjednistwom zwjetša sakskich feudalnych knjezow bu zapadnje rěki Łobjo nowa Serbska marka załožena. W samsnym času w lětach 883–897 móc Wjelkomorawskeho mócnarstwa sem sahaše.
10. lětstotk[wobdźěłać]
Po nastaću Němskeho kralestwa bu Łužica wot sakskeho wójwody Hendrich I. Ptačnik (912 – 936) wobsadźena a do Wuchodneje (sakskeje) marki zarjadowana wobknježeneje wot markhrabje Siegfried (sewjerny dźěl) a do Marki Mišno (južny dźěl). Na Budyskim teritoriju nasta marka, kotruž wot kónca 10. lětstotka Wettinojo zarjadowachu (wot lěta 1031 markhrabjojo Wuchodneje marki).
Wot 11. lětstotka do Třicećilětneje wójny[wobdźěłać]
Wot spočatka 11. lětstotka so w Łužicy mócne němske, pólske a čěske zajimy zetkawachu. Konflikt mjez pólskim kralom Bolesław I. Chrobły a Hendrichom II. (wot 1003) so w Budyšinje kónčeše, přez čož Budyske kónčiny buchu jako mócnarske leno k Pólskej přizamknjene. Po smjerći Bolesława I. Chrobłeho a rozpadźe centralneje mocy w Pólskej słušeše Budyski region wot 1033 zaso wot kejžorej. W lěće 1076 dósta wjerch a pozdźiši kral Wróćisław II. dźěl teritorija pozdźišeje Hornjeje Łužicy a dźěl Delnjeje Łužicy (Wuchodnu marku) jako leno, ale njeje so jemu poradźiło jón do 1081/1086 wobknježić. Hakle w lěće1036 (hač do lěta 1253) za Soběsława I. bu teritorij pozdźišeje Hornjeje Łužicy znowa k Čěskemu statej přizamknjeny. Krótko po tym (w lěće 1268) dóńdźe tež prěni raz k dźělenju Zhorjelskich wot Budyskich kónčin, kotrež so potom hač do kónca 14. lětstotka samostatnje wuwiwachu. Delnja Łužica bu w 11. - 12. lětstotka wot sakskich Wettinow dobyta (bytostny dźěl - Wuchodna marka abo Ostmark w lěće 1031), wot 1303/1304 słušeše Askanjanam, kotřiž běchu so hižo prjedy w lěće 1253 z čěskej princesnu Božena Budyške a Zhorjelske kónčiny naženili. Po wotemrěću braniborskich Askanjanow dobywachu Luksemburgčenjo poněčim teritorij Łužicy: w lěće 1319 Budyske kónčiny , w lěće 1329 Zhorjelske kónčiny a w lěće 1346 Luban, kotrež prjedy z čěskimi Žitawskimi kónčinami jednotny teritorialny cyłk tworjachu, kotryž je wot lěta 1410 pod mjenom Hornja Łužica znaty. W lětach 1348 a 1364 – 1368 přikupi Korla IV. Čěskej Krónje Delnju Łužicu (wot 1378 trajnje), kotraž bu hižo w lěće 1356 do wobłuka krajow Čěskeje Króny zarjadowana a do čoła markhrabinstwa bu bohot postajeny, wot 16. lětstotka buštej dwaj bohotaj mjenowanej.
Wuznamnu poziciju we wobłuku Łužicy měješe Zwjazk šesćiměstow.
Delnjołužiske markhrabinstwo w lětach 1445/1462 město Choćebuz ze šěršej wokolinu na přeco zhubi (teritorij dósta braniborski kurwjerch). W lětach 1471 – 1490 dźeržeše Maćij Corvinus jako krónowany čěski kral wobě Łužicy ze Šleskej a Morawu. Po jeho smjerći znowa dźěl krajow Čěskeje Króny tworjachu.
Wot Třicećilětneje wójny do Wienskeho kongresa[wobdźěłać]
Za čas Třicećilětneje wójny doby sakski kurwjerch Jan Jurij wot kejžora Ferdinanda II. cyłu Łužicu (nimo teritorija wokoło Choćebuza, kotryž wot 15. lětstotka Braniborska wobknježi), najprjedy jako zastawk (1624), potom přez Praski měr z lěta 1635 jako leno Čěskeje Króny.
Wot Wienskeho kongresa do kónca druheje swětoweje wójny[wobdźěłać]
Po postajenju Wienskeho kongresa (1814-1815) cyła Delnja Łužica a sewjerowuchodny dźěl Hornjeje Łužicy Pruskej připadnještej. Znutřka Pruskeje bu Delnja Łužica do prowincy Braniborska zarjadowana, mjeztym zo so Hornja Łužica z wobstatkom prowincy Pruska Šleska sta. Zbytk Hornjeje Łužicy zwosta Sakskej a tworješe jedyn z jeje krajow („Markhrabinstwo Hornja Łužica, w lětach 1835 - 1932 „Budyski kraj“). Sakski dźěl Hornjeje Łužicy měješe rozsahłe samozarjadowanje swójski sejm inkluziwnje. Po Prěnjej swětowej wójnje so hibanje zjewi, kotrež wutworjenje jednotneho Łužiskeho zwjazkoweho stata we wobłuku Němskeje požadowaše, štož wšak realizowane njebu a tak přetraješe rozdźělenje Łužicy do Pruskeje a Sakskeje z časa Wienskeho kongresa hač do kónca druheje swětoweje wójny. Potom w lěće 1932 dóńdźe k wotstronjenju Budyskeho kraja a jeho zjednoćenju ze sakskim krajom Drježdźany do Drježdźansko-Budyskeho kraja.
Wot kónca druheje swětoweje wójny do přitomnosće[wobdźěłać]
Na Podstupimskej konferency bu teritorij Łužicy znowa rozdźěleny. Teritorij na wuchod wot rěki Nysy bu k Pólskej přizamknjeny (dźensa je tutón dźěl Łužicy do Lubuskeho a Delnjošleskeho wojewódstwa) rozdźěleny, mjeztym zo so teritorij na zapad wot njeje z wobstatkom Sowjetskeje wobsadźeneje zony sta. W samsnym času sej Łužiscy Serbja, kotřiž běchu w Čěskosłowakskej žiwi, přizamknjenje Łužicy k Čěskosłowakskej žadachu, štož wšak njebu zwoprawdźene. Domowina (třěšna organizacija Łužiskich Serbow) pak požadowaše zarjadowanje cyłeho němskeho dźěla Łužicy do Sakskeje. W referendumach w do toho pruskim dźělu Łužicy hłosowachu wšak jenož wokrjesy na teritoriju dotalneje Hornjeje Łužicy (wobstatk dotalneje pruskeje prowincy Šleska za přizamknjenje k Sakskej), mjeztym zo wokrjesy na teritoriju Delnjeje Łužicy (wobstatk dotalneho pruskeje prowincy Braniborska) to wotpokazachu. Tohodla bu dotal pruski dźěl Hornjeje Łužicy do Sakskeje zarjadowany, mjeztym zo Delnja Łužica Braniborskej zwosta, kotrejež status bu pozdźišo na kraj změnjeny (Pruski stat bu přez rozsud zwjazkarjow 25. februara 1947 wotstronjeny).
7. oktobra 1949 bu na teritoriju Sowjetskeje wobsadźeneje zony Němskeje nowy wot komunistow wobknježeny statny wutwor Němska demokratiska republika (NDR) wozjewjeny, kotraž bě na spočatku hač do 22. julija 1952 federacija 6 krajow (Berlin, Braniborska, Durinska, Mecklenburgska, Sakska, Saksko-Anhaltska). 23. julija 1952 buchu kraje wotstronjene a NDR so z centralistiskim statom stawaše, w kotrehož wobłuku Delnja Łužica bu do wobwoda Choćebuz zarjadowana, mjeztym zo Hornja Łužica bu do wobwoda Drježdźany (wjetšina teritorija) a wobwoda Choćebuz (sewjerny dźěl) rozdźělena. W času NDR bu wotbagrowane wjace hač 70 łužiskich wsow za brunicowe jamy (hlej tež lisćinu wotbagrowanych wsow).
W lěće 1989 bu po zběžkach komunistiski mócnarski monopol wotstronjeny. 3. oktobra 1990 dóńdźe k zjednoćenju NDR ze Zwjazkowej republiku Němska. Toho dnja dóńdźe tež k wobnowjenju krajneho rozrjadowanja na teritoriju bywšeje NDR; w tym času skutkowaše na teritoriju němskeho dźěla Łužicy regionalistiske hibanje „Iniciatiwa za njerozdźělenu Łužicu“ (Inititative „Für eine ungeteilte Lausitz“), kotraž wšak dosć wothłosa njenamaka. Nimale cyły němski dźěl Hornjeje Łužicy bu znowa do wobnowjeneho kraja Sakska zarjadowany a Delnja Łužica z małym dźělom Hornjeje Lužicy do Braniborskeje. Tutón staw do přitomnosće traje.
Wotkazy[wobdźěłać]
- Serbski portal (de) (dsb) (en)
- Domowina (dsb) (hsb) (de) (en)
Staty
• Albanska • Andorra • Awstriska • Belgiska • Běłoruska • Bołharska • Bosniska a Hercegowina • Čěska republika • Čorna Hora • Danska • Estiska • Finska • Francoska • Grjekska • Chorwatska • Irska • Islandska • Italska • Letiska • Liechtenstein • Litawska • Luxemburgska • Madźarska • Malta • Moldawska • Monaco • Němska • Nižozemska • Norwegska • Pólska • Portugalska • Republika Makedonska • Rumunska • Ruska1 • San Marino • Serbiska • Słowakska • Słowjenska • Španiska • Šwedska • Šwicarska • Turkowska1 • Ukraina • Vatikanske město • Zjednoćene kralestwo
Rozkorne teritorije:Kosowo • Podnisterska
Druhe teritorije: Åland • Baskiska • Bretanja • Ferejske kupy • Friziska • Friulska • Gagauska • Galicija • Gibraltar • Guernsey • Jendźelska • Jersey • Kalmyska • Katalanska • Korniska • Łužica • Man • Sewjerna Irska • Svalbard • Šotiska • Waliziska
1 Leži zdźěla w Aziji.


text:
Politycy i wyborów, swobodnie wybrać, aktywnie wyrażać swoje demokratyczne prawo, Głosowanie za zmiany, referendum online
jaroslaw kaczynski , jaroslaw kaczynski popularity, all about jaroslaw kaczynski, jarosaw kaczyski blog jarosaw kaczyski blog, kaczyński mieszka mickiewicza, jarosław kaczyński 1979 głos, "jarosław kaczyński mieszka przy ulicy Mickiewicza" and more...
Related polls > Janusz Korwin-Mikke, Donald Tusk, Andrzej Lepper, Grzegorz Napieralski, Lech Kaczyński, Grzegorz Schetyna, Bronisław Komorowski, Janusz Onyszkiewicz, Tomasz Nałęcz, Janusz Palikot, Jerzy Polaczek, Witold Bałażak, Lech Wałęsa, Marek Borowski, Mirosław Orzechowski, Waldemar Pawlak, Andrzej Orzechowski, Ryszard Kalisz, Michał Kamiński, Zbigniew Ziobro, (Jarosław Kaczyński) and more...


text:
Nowo Gwinyjo
Nowo Gwinyjo (ang. New Guinea, indůnez. Irian) to je wyspa we zachodńij tajli Uoceanu Spokojnygo, we Mylanezyje, drugo podug placu na Źymje (po Grynlandyje). Zajmuje 786 000 km² placu a půmjyškuje ja ůng. 9 mln. ludźi. Pode wzglyndym polityčnym je roztajlowano mjyndzy Indůnezyjo (zachodńo tajla) a Papua-Nowo Gwinyjo (wschodńo tajla). Uod Australije je uoddźelůno na pouedńu bez Ćyśńina Torresa. Uod zachodu sůmśaduje s Archipelagym Malajskim, uod wschodu - s Archipelagym Bismarcka a Wyspůma Salůmůna.
Na pouedńu wyspy je ńiźina s bažouůma, teryn wznośi śe ku cyntrum wyspy, kaj je pora pasmůw gůrskich, s nojwyžšymi ščytůma wysokimi na 5000 m n.p.m. Guůwne řyki: Fly, Sepik a Mamberamo. Ze surowcůw wystympuje sam ropa naftowo a zuoto. Wjynkšość ludnośći to Papuasy.
Lo Ojropejčykůw wyspa uodkryu Portůgalčyk Jorge de Meneses we 1526 roku. We XIX wjeku wyspa potajlowano mjyndzy Ńiderlandy, Ńymcy a Wjelgo Brytańijo. Uod 1905 tajla brytyjsko přelozua pod admińistarcyjo Australije. Tajla mjymjecko zostoua po I wojńe śwjatowyj překazano Australije kej terytorjům mandatowe, a uod 1945 - terytorjům powjerńiče. We 1949 Australijo skuplowoua oubje tajle we Terytorjum Papui a Nowyj Gwinyje, kere istńouo do 1975 roku, we kerym uoguošůno ńypodleguość Papui-Nowyj Gwinyje. Uo tajla zachodńo wadźiuy śe Ńiderlandy s Indůnezyjům bez lata 1949-1963, na kůńec we 1963 roku přiuůnčůno ja ku Indůnezyje kej Irjan Zachodńi.
Gospodarka je sam uoparto guůwńy na prymitywnym bauerstwje, ńywjelge wydobyće zuota, mjydźi, střybua a inkšych. Wyspa je fest licho surbańizowano a ńywjela je sam drogůw.


text:
Zachodńosłowjańske godki
Zachodńosłowjańske godki – jedno ze trzech skupinůw słowjańskich godkůw (wele wschodńo- a połedńowosłowjańskich), kerymi posuguje śe kole 56 milijůnůw ludźi we Strzodkowyj Ojropje.
Zachodńosłowjańske djalekta wyuodrymbńůły śe już we uokreśe wandru ludůw, nale dźepjyro ůngyfer VII stolećo idźe godać uo jejich uosobnośći. Mjyndzy VII a X stolećym porůżńajům śe skupiny łużycko a lechicke, a we IX stoleću dolajzuje czesko-słowacko skupina. Je uůna kůntynuowano uod czeskij a słowackij godki, kej to lechicko - uod polskigo, kaszubskigo a ślůnskigo (jeli bjerymy po naszymu za samostatno godka). Ze łużyckich godkůw wyuodrymbńo śe dźiśo ku tymu dwje literacke godki - dolnosorbsko a gůrnosorbsko.


text:
Wisła (mjasto)
Wspůłrzyndne: 49°39'22.4" N 18°51'24.5" E
Wisła (polsko godka: Wisła) to je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we ćeszyńskim kryśe, na połedńe uod Ustrůńo a zachůd uod Szczyrku. Leży we Ślůnskim Beskidże wele grańicy s Czeskům Republikům. Znůmo je kej uostrzodek alowańo, turystyki a szportůw źimowych. Na teryńe mjasta zaczyno swůj bjyg rzyka Wisła. Nojwyższe wjyrchy we grańicach mjasta to Barańo Gůra (1120 m n.p.m.) a Wjelgi Stożek (979 m n.p.m.). We dowńijszym tajlůngu admińistracyjnym Wisła noleżoła do bjelskigo wojewůdztwa.
Wisła je jydnym s nojsrogszych uostrzodkůw luterańizma na Ślůnsku a jedynym mjastym, we kerym luterany sům we wjynkszośći.
S Wisły pochodzům m.in. skoczek narćarski Adam Małysz, tryner skokůw Apoloniusz Tajner a pisorz Jerzy Pilch.


text:
Deimos
Deimos (abo Dejmos; ze gr. trwoga) to mjyńszy a dalszy s dwůch kśynżycůw Marsa. Deimos je planetojidům przechwycůnům bez Marsa. Mjano kśynżyca je uod syna Boga Aresa we mitologiji greckij.
Uodkrycie[Sprowjej]
Uodkrywcům Deimosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 12 śyrpńo 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 7:48 UTC. Kapka dńi ńyskorzi (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Fobosa.
Uorbita[Sprowjej]
Mars uoglůndany s Deimosa je 1000 razy wjynkszy (ze szyrzkům kůntowům 33°) a 400 razy klarowńiejszy uod Mjeśůnczka we pełńi. Deimos uoglůndany s Marsa mo szyrzke kůntowům ńy wjynkszům kej 2,5' a gouymi ślypjůma wyglůndo kej gwjozda. Jego maksymalno klarowność s Marsa je taka, kej Wynus uoglůndanyj s Źymje. Uokres objygu wynośi ůngyfer 30,5 h. Beztůż prowje pokrywo śe uůn s dugośćům marsjańskij doby (24,5 h). Deimos je fest blisko powjyrzchńe planety . Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 82°.
Charakterystyka fizyczno[Sprowjej]
Deimos je to planetojida, kera we strone Marsa uostoua skerowana bez pole grawitacyjne Jowisza. Je uůn fest ńysferyczny a mo wymjary 15 × 12 × 10 km. Deimos skłodo śe s lodu a skoł bogatych we wůngel. Jego powjyrzchńo je pokryta kraterami. Masa kśynżyca je fest mało: ~1,4687×1015 kg – ponad 3 razy mjyńszo uod gůry Gjewůnt.


text:
Szrajbůnek
Szrajbůnek – systyma znokůw, bez kero mogebne je szrajbować godka.
We welće teroźńi używo śe roztomajtych zort szrajbůnkůw:
- alfabyty (szrajbůnki głoskowe) – jedyn znok uoznoczo jedno spůłgłoska abo samogłoska, lb. łaciński, cyrylica
- spůłgłoskowe (abdżady) – jedyn znok uoznoczo jedno spůłgłoska, samogłoski sům brane ze kůntekstu, lb. hebrajski szrajbůnek
- alfabytyczno-sylabowe - jedyn znok uoznoczo jedno spůłgłoska, samogłoski sům uoznoczone bez djaktryki, lb. dewangari
- sylaboriusze - jedyn znok uoznoczo jedno sylaba, lb. japůńsko kana


text:
Mahatma Gandhi
Mahatma Gandhi, jogo pópšawne mě jo Mohandas Karamchand Gandhi, (gudžaratiski: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, hindiski: मोहनदास करमचंद गांधी, Mohandās Karamcand Gāndhī, [ˈmoːɦənd̪aːs ˈkərəmtʃənd̪ ˈɡaːnd̪ʱi] ? / i; roźonow 2. oktober 1868 w Porabandara zwězkowego stata Gudžarat w Indiskej; zamrětow † 30. januar 1948 w Nowe Delhi, Indiska) wón jo był indiski a pódpołdnjoafrikański pšawiznik, wopěraŕ, rewolucionaŕ, publicist, wucabnik, asket a pacifist.
- Gandhi jo było politiski a duchowski wjednik ze indiskego njewótwisnoskego gibanje w 20. stolěśa.
- Až pšawiznik w Pódpołdnjowju Afriku, bu Gandhi jo se pśeśiwo apartheiźe zasajźili.


text:
Uniwersum
Uniwersum (z łat. universus "ceły", z unus a versus "do jadnogo pśewobrośone") jo powšykne zapśimjeśe za cełk wšyknych wěcow a objektow. We wósebnem měnimy z tym swětnišćo abo Kosmos (z grich. kόσuoς kósmos "(swětowy) pórěd", "pyšnotki", "pśistojnosć"; napśeśiwo chaosoju) a pomjenjujomy z nim swět, to groni swětnišćo ako widobny uniwersum, ale teke ako rědowany, harmoniski cełk.
Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.
Powšykne informacije[wobźěłaś]
Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.
Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.
Starstwo a wobstatki[wobźěłaś]
Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. big bang), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).
Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.
Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.
W mjazygalaktiskem rumje (glědaj teke galaksija) jo gustosć něźi jaden wóźikowy atom na kubikny meter, w galaksijach pak jo wó wjele wuša. Pó rumje rozdźělone su póla a promjenjenje. Temperatura slězynowego promjenjenja jo 2,7 Kelvin (pótakem něźi -270 °C). Wóna jo nastała 380.000 lět pó prabuchu a groni se jej teke prědny wukśik pó naroźenju uniwersuma. Wóno wobstoj jano w małem źělu z materije a energije (4%), wót ceje zasej jano późěl 10% swětło wusćeła a stakim widobny jo. Nejwětšy źěl wugótujo z wjele wobglědowanjami indirektnje dopokazana, ale dalej njerozjasnjona "śamna materija" (23%) a "śamna energija" (73%), ako jo za póspěšonu ekspansiju zagronita. Na śamnu energiju pokazuju daty dalokich supernowow, jeje eksistenca se wobkšuśijo z pomocu satelitow ako COBE a WMAP, balonowych eksperimentow ako BOOMERANG, a teke efektow grawitaciskich linsow a rozdźělenja galaksijow w uniwersumje. Cełkowna masa uniwersuma lažy mjazy 8,5 · 1052 a 1053 kg. Arthur Eddington jo južo 1938 gódał, až jo kradnje 136 · 2256, abo něźi 1,57 · 1079 protonow a elektronow, z masu 2,64 · 1052 kg. K tej masy pśiźo hyšći masa neutronow. Wuchadamy z togo, až jo pśidatnje hyšći śamna energija, ako teke ma wěstu masu. W teoriji wóna ma wósebne antigrawitaciske statkowanje. Z nim wopytajo se rozkłasć, cogodla njedojźo ku grawitaciskemu kolapsoju (big crunch). Z wótpowědnje wusokeju temperaturu na zachopjeńku a niskeju gustotu by teke móžno było, až uniwersum dojśpijo kritisku spěšnosć ekspansije (wuběgańska spěšnosć), tak až by móžna była njeskóńcna ekspansija pśeśiwo grawitaciji.
Forma a wolumen[wobźěłaś]
Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.
Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, "zymna śamna materija") ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.
Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.


text:
Ruski rubel
Ruski rubel (rus.: pyблb) to je waluta używano we Rusyji a tajlowo we Abchazyji a Połedńowyj Uosetyji. Podug ISO 4217 mo kod RUB, dowńi mjała kod RUR aże do denůminacyje we 1998. Ruski rubel tajluje śe na 100 kopjejkůw (rus.: koпéйka). Dowńi rublůw używało śe we SSSR a jeszcze dowńi we Ruskim Imperyjům. Rubel je we użyću uod 500 lot, uod 1710 tajluje śe na kopjejki. Ńy mo uoficjalnygo symbolu, kej amerikański dolar, fůnt szterling abo ojro. Propůnowane sům dwa: przekreślůne P (cyrylica, uodpado łaćińskimu R) abo . We uobjygu sům banknoty 5, 10, 50, 100, 500, 1000 a 5000 rublůw a klepoki 1, 5, 10 a 50 kopjejkůw a 1, 2, 5 a 10 rublůw. Krům ruskigo, je tyż bjołoruski rubel a waluta ńyuznowanygo Naddńestrzo, naddńestrzański rubel.


text:
Bjołoruś
Bjołoruś, Republika Bjołoruśi (bjoł. Бeлapycb, Pэcпyблika Бeлapycb, rus. Бeлopyccия, Бeлapycb, Pecпyблиka Бeлapycb) – państwo we Ojropje Wschodńij. Grańica mo ze Polskům (na zachodźe), Litwům, Łotwům (na půłnocy), Rusyjům (na wschodźe) a Ukrajinům (na połedńu). Ńy mo dostympu do morzo.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ Mińisterstwo Statystyki a Analiz Republiki Bjołoruś, szac. 1 styczńa 2008, U.S. Census Bureau (International Data Base) szac. na 1 styczńo 2008 na ůng. 9 705 000 [1], CIA The World Factbook szac. na lipjec 2008 na ůng. 9 685 768 [2]


text:
Sztrahecle
Sztrahecle – krůtke kůnski drzewa abo tektury taplane we parafińe abo inkszyj substancyji podatnyj na hajcowańy, kerych jedyn kůńec je pokryty masům, kero rozhajcowuje śe uod tarćo.
Sztrahecle wynejdźůno we Chinach we 508 roku. We Ojropje pjyrsze sztrahecle zrobjůno we 1805, a jejich fabrika, we keryj pakowano je we kisty ze wysuwanům szuflodům (take kej wjymy terozki) uodymknůł we 1855 we Jonköping Szwed John Edvard Lundström.
We kulturze znůmo je bojka Dźouszka ze sztraheclůma, kero napisoł Hans Christian Andersen. Po ślůnsku śpjywo ja skupina "Ausdruk".


text:
Jordaniska
Hašimitiske kralojstwo Jordaniska (teke jano Jordańska, arab.: الأُرْدُن, al-Urdun) jo stat w Aziji na Bliskem pódzajtšu.
Geografija[wobźěłaś]
Jordaniska granicujo z Israelom, Palestinensiskimi awtonomnymi stronami, Syriskeju, Irakom, Saudi-Arabskeju a Cerwjenym mórjom (Arabski golf), źož ma teke mórsku granicu z Egyptojskeju.
Města[wobźěłaś]
Nejwětše města su :
- Amman - 1 036 330 wobydlarjow
- Zarqa - 395 227 wobydlarjow
- Irbid - 250 645 wobydlarjow
- ar-Rusaifa - 227 735 wobydlarjow
- al-Quwaisima - 135 500 wobydlarjow


text:
Wokrjes Budyšin (něm. Landkreis Bautzen) we wuchodnej Sakskej je najwjetši wokrjes Swobodneho stata. Ma něhdźe 320.000 wobydlerjow (2011). Wulke wokrjesne města su Budyšin, Biskopicy, Kamjenc, Radeberg a Wojerecy.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa, na wuchodźe ze Zhorjelskim wokrjesom, na juhu z Čěskej a wokrjesom Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhozapadźe z Drježdźanami, na zapadźe z Mišnjanskim wokrjesom a na sewjerozapadźe z wokrjesom Hornje Błóta-Łužica (Braniborska).
Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju staj Sprjewja a Čorny Halštrow. Tamne naspomnjenja hódne rěčki su Čornica, Klóšterska woda, Lubata, Połčnica a Wjazońca. Najwyša hora je Sokolnik (587 m) blisko Wjazońcy.
Wokrjesy a bjezwokrjesne města
w Sakskej


text:
Gwatymala
Gwatymala (República de Guatemala - Republika Gwatemale) – państwo we Americe Střodkowyj, pouožůne nad Uoceanym Atlantyckym a Uoceanym Spokojnym. Grańičy s Salwadůrym (203 km), Hůndurasym (256 km), Meksykjym (962 km), Belize (266 km) – uůnčno dugość grańic wynośi 1687 km, půnadto 400 km wybřeža morskigo.
- Nojwyžšy půnkt: Tajumulco - 4220 m
- Nojńižšy půnkt: Uocean Spokojny - 0 m
- Nojwjynkše jeźoro: Jeźoro Izabal - 589,6 km²
Uobšar Gwatymali dźeli śe na štyry tajle: ńiźina Petén, pouožůno we půunocnyj tajli kraju, wybřeže Mořa Karaibskigo, uańcuchy gůrske střodkowyj tajli kraju a wybřeže Pacyfiku. Při spotykanym podźale na 3 krajiny ńiźina Petén uůnčy śe s wybřežym karaibskym.
W časach prekolůmbijskych teryn zamješkiwany bez Indjanerůw zwjůnzanych s kulturům Majůw. W 1523 teryny dźiśijšyj Gwatymale zostouy podbite bez hišpańskych kůnkwistadorůw, keři zouožyli tam kolůńja wchodzůnco we skuod Nowyj Hišpańje.
W 1821 Gwatymala uzyskoua ńypodlyguość, chnet potym kraj bůu uokupowany bez Meksyk. W 1839 proklamowano zostoua ńypodlyguo republika.
W 1954 we drodze zamachu stanu jůnta wojskowo přerwoua reformy lewicowygo prezydynta Jacobo Arbenza. Prawicowe řůndy wojskowych a ńypokoje spouečne trwoúy aže do 1985, kedy to přiwrůcůno dymokracyjo. Ńy přerwouo to ale walk s lewicowům partyzantkům (URNG).


text:
Japańska banja
Japańska banja (Cucurbita moschata) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Wopśimjeśe
Wopis[wobźěłaś]
Japańska banja jo jadnolětna, zelišćowa rostlina, kótaraž lězecy rosćo a dłujkosć wót až do 6 metrow dośěgnjo. Ceła rostlina jo lažko až gusto kósmata. Wurostkowe wóski su lažko granjate.
Łopjena[wobźěłaś]
Łopjenowe wogonki su 30 centimetrow abo dlejše. Łopjenca jo šyroko owalnje-wutšobojta až pśisamem kulowata a (20 až 25) x (25 až 30) centimetrow wjelika a jo běło dypkowana. Wóna jo lažko lapata z tśi až pěś owalnymi až tśirožkatymi lapami. Łopjenowa kšoma jo zubato-rězana.
Kwiśonki[wobźěłaś]
Japańska banja jo jadnodomny rozdźělnjeno-rodny . Kwiśonki stoje pó jadnom w łopjenowych rozporach. Muske kwiśonki maju 16 až 18 centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk, wjelgin krotki keluch a su šyroko zwónkate až šklickate. Krona jo pěś až 13,5 centimetrow dłujka, kronowe cypliški až do tśeśiny kronowu dłujkosć maju.
Žeńske kwiśonki maju tłusty, tśi až wósym centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk. Płodnik jo kulowaty, jajoformowy, cylindriski, kšuškaty abo kjaglojty. Keluch jo wjelgin małki. Jich pěstka njaso tśi lapate plěški.
Płody[wobźěłaś]
Płody su pó formje a barwje wjelgin wariabelne pancerowe jagody, mjaztym až forma zwětšego formje płodnika wótpowědujo. Powjerch jo gładki abo z kórabjami wobsajźony, rědko brodajcojty abo zernkaty. Barwa jo jasno- až śamnozelena, jadnobarwiśe zelena abo z kremobarwitymi flackami, abo ceło běła. Škóra jo tłusta, měka a źaržaty. Płodowe měso jo jasno- až kałaśe oranžojte až zelenkowate. Słod jo lažko až wjelgin słodki, měso jo měke a w cełku nic niśate. Mnogolicbne semjenja su owalne až eliptiske, (8 až 21) x (5 až 11) milimetrow wjelike a maja nažółty-běły powjerch.
Rozeznawanje wót drugich banjow[wobźěłaś]
Wót drugich kultiwěrowanych banjow góźi se japańska banja pśez slědujuce znamjenja rozeznawaś: Płodowy wogonk jo twardy, ma kulojte grany a se na płodowem nasajźonku mócnje rozšyrjujo. Kijašk jo twardy a jo gładko wucerjowany. Łopjena su pśisamem kulojte až lažko lapate a měke. Semjenja su běłe až brune, powjerch gładki až lažko gropny, kšoma jo jasnje zwětšego zubkaty a śamnjejša.[2]
Stojnišćo[wobźěłaś]
Rozšyrjenje[wobźěłaś]
Wužywanje[wobźěłaś]
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ W internetowem słowniku: Kürbis
- ↑ R. W. Robinson, D. S. Decker-Walters: Cucurbits. CAB International, Wallingford 1997, S. 75. ISBN 0-85199-133-5


text:
Biškek
Biškek je hłowne město a runočasnje politiske, ekonomiske a kulturne srjedźišćo Kirgiskeje. Ma 589.000 wobydlerjow.
Geografija[wobdźěłać]
Biškek leži we wysokosći 800 metrow nad mórskim niwowom při sewjernym dźělu hač do 4800 metrow wysokeho Ala-Too-hórskeho hrjebjenja, podlěšk Tien Šan-horiny. Sewjernje města so rozpřesćěra žołmojta stepa hač do nimale Kazachstana. Blisko města běži rěka Čuj.
Stawizny[wobdźěłać]
Město so je z karawanskeho wotpočowišća při židźaneje dróhi wuwiwało, kotraž wjedźe přez Tian-Sxan-horinu. W lětu 1825 daše uzbekski Chanpo z Kokanda twarić tam cyhelowu twjerdźiznu, kotruž ruske wojacy su w lětu 1862 okupowali a rozbiwali. Rusy su tam garnizonu załožowali a přiwabjowane ruscy burja su produktiwne čornozemjowe dno zwužitkowali a městno wuwiwaše so spěšnje. W lěće 1878 su tam załožili město Pišpek.
W lěće 1926 město so sta hłowne město nowje załožowaneje, sowjetskeje Kirgiziskeje a runočasnje změni mjeno k Frunse – po Michail Wasiljewič Frunse, kotryž so narodźeny w Pišpeku a wuspěšnje wojował za čas Ruskeje nutřkokrajneje wójny w centralnej Aziji za bolšewizm.
Z njewotwisnosću Kirgiziskeje zaso dósta město swoje stare mjeno – w kirgiziskej formje – a rěka wot toho časa Biškek.
Mjeno[wobdźěłać]
Kirgizisce słowo biškek abo pišpek znamjeni sudobjo za kumys. Eksistuja wjele legendow, kotrež pospytuja zwisk mjezy městom a tajkim sudobjom dopokazować. Wědomostne kalrigoj měnja, zo mjeno nasta přez ludetymologiske wuznaće (interpretaciju) stareho słowo wo Městno niže při horje.
Biškek dźensniše[wobdźěłać]
Dla krótkich stawiznow, Biškek nima stawizniske twarjenja. Wón je typiske sowjetske město z wulkimi městna, typiskimi platowymi domami, wulkimi pompskimi domami.
Powětrowe womazanje w Biškeku je jara małe, hačrunjež w bliskosći leži nimale cyła industrija Kirgiziskeje.


text:
1 styczńa
1 styczńa – pjyrszy dźyń styczyńa a roku we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim
Śwjynta[Sprowjej]
Wydarzyńa na śwjeće[Sprowjej]
- 1837 - trzynśeńe źymji we Galileji, umrziło co najmnij 6 tyś. ludźůw
- 1876 - szwydzki chymik Alfred Nobel wynoloz dynůmit
- 1951 - powstańe Bjylsko-Bjołyj bez skuplowańe ślůnsko ćeszyńskego mjasta - Blyjska, a małopolskego mjasta - Bjołyj
- 2002 - wprowadzono nowo waluta lo sporej zorty człůnkůw OU - ojro
Rodźili śe[Sprowjej]
- 1909 - Stepan Bandera - ukrajiński politiker nacyjonalistyczny
- 1941 - Sir Martin Evans - brytańijski bjolog, zdobůł Nadgroda Nobla we 2007


text:
Gůry Uolbrzimje
Gůry Uolbrzimje[1] (mjanowane tyż ze polskij godki Karkůnoszůma, czes. Krkonoše, pol. Karkonosze, dowńi Góry Olbrzymie, mjym. Riesengebirge, śl-mjym. Riesageberge[2] abo Riesageberche[3]) – gůrske pasmo we połedńowyj Polsce a we půłnocnyj Czeskij Republice. Gůry Uolbrzmije sům tajlům Sudetůw.
Nojwyższym wjyrchym je Śńyżka - wysoko na 1602 lebo 1603 metry (je to tyż nojwyższo gůra Ślůnska a Czeskij Republiki). We Karkůnoszach je mnogo turystycznych cestůw (lo pjeszych a narćorzůw), schrůńiskůw a inkszych uobjektůw lo turystůw.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis gůry u̯olbžiḿy.
- ↑ Konrad Werner, Schlesische Nachrichten:, Eeener aus dam Riesageberge, Königswinter, Nummer 13/2003
- ↑ Franz Ronefeld, Riesengebirgs-Buchkalender 1998, Autor: Hans Wimmer: Mir kumma vom Riesageberche


text:
Nôzwëskò
Nôzwëskò - je pòzwą rodzëznë, do chtërny nen człowiek słëchy. To dô m.jin. kaszëbsczé nôzwëska np. Jank, Miszk, Naczk i jiné, a niejedné z nich pòchòdzą òd szlachtë, jak np.:
Nôzwëska Kaszëbóm w Kanadze tam wiele razy zmiéniele.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
- Izabela Jost: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 104.
- Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003
- B. Sëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej t. III, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 198-200.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Widłowy wůzek
Widłowy wůzyk to je mechańiczny pojazd uo śilńikowym napyndźe kery je przistosowany do przewożyńo matyrjołůw uo srogij maśe (do poru tůn, zależńy uod typu), kery je używany do bliskigo przekludzańo a we magazynowych robotach. Nojczyńśći towor kery mo być przekludzany je umjyszczany na drzewjannych palytach. S przodku, przed zicym kerowcy mo maszt na kerym zamocowane sům widły. Widły idźe uopuszczać, dźwigać a zmjyńać jeich rozstaw, a cołki maszt idźe ekować uod śa i na śa - steruje śe tym wajchůma, krům rozstawu widłůw kery trza zmjyńić rynczńy. Widłowe wůzyki sům napyndzane bez sztrům, benzina, gaz a inksze. Pjyrsze widłowe wůzyki wyprodukowano we 20. lotach XX stolećo.


text:
Čatisgar
Čatisgar (Hindi: छत्तीसगढ़, Chhattisgarh, po słowje: „šěsćatřiceći twjerdźiznow“) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 20,8 milionow wobydlerjow a přestrjeń 135.000 km², potajkim 154 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Raipur. Čatisgar ma Hindi jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Gondi (4,3%) a Oriya (3,9%) rěči.
Zwjazkowy stat běše hač do 2000 dźěl stata Madja Pradeš a mjezuje z Utarpradešom a Dźarkandom na sewjeru, Orisu na wuchodźe, Andrapradešom na juhu, Maharaštru na juhozapadźe a Madjapradešom na sewjerozapadźe. Čatisgarowa krajina je horata a zalěsnjena.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Webstrony Čatisgaroweho knježerstwa (jendźelsce)