text:
Trzyśńa
Trzyśńa, mjanowano tyż amlarům, ptaśům trzyśńům (Prunus avium, Cerasus avium (L.) Moench.) – gatůnek uowocowygo strůmu, kery noleży do familije růżowatych. Rośńe we dźiwokim stańe uod půłnocno-zachodńij Afriki a zachodńij Azyje, bez Brytyjske Wyspy[1] na połedńe dů Maroko a Tůnezyjo do połedńowyj Szwecyje, Ukrajiny aże śyngo na Kaukaz a půłnocny Irůn, s mołymi populacyjůma we zachodńich Himalajach[2][3]. We Polsce trefjo śe ja na teryńe cołkigo kreju, uod ńiźinůw po pogůrze a ńiższe gůrske teryny (po 700 – 900 m n.p.m.), nale znamjyńńy na połedńu kreju.
Treść
Charakterystyka źeliny[Sprowjej]
Trzyśna je to strům śćepujůncy liśće na źima, kery dorosto ańi do 15-32 myjtrůw, s pńym uo szyrzce 1,5 m. Mode strůmki pokozujům śylno apikalno důminancyjo ze prostym pńym a symetrycznům korůnům, kero pomjyńo śe na ńyregularno ino we starych strůmach. Trzyśńa wyrobjo żywica ze swojich ranůw na pńu, kerům lakuje se rany coby ńy wpuśćić do śe chrobokůw a grzibowych infekcyjůw.[4]
Pjyń a liśće[Sprowjej]
Pjyń je lekuśko modro-brůnzowy a mo mołe gůmkowe wćyńća na modych strůmkach, kere stowajům śe ćmawo czorno-brůnzowe a rube na starych uosobńikach. Liśće sům uobłůnczaste a uostre, 7–14 cm duge a 4–7 cm szyroke, gładke a matowe lebo leko śe jarzůnce na wjyrchu, roz za czas tyż uomszůne, ze zůmbkowanym brzygym a szpicatym kůńcym. Sům utwjyrdzůne do sztyngla mołym źylůnym abo czyrwjůnym sztyngelkym uo dugośći uod 2 do 3,5 cm, kery mo na śe jake gruczołki (uod dwůch do pjyńću). A tyż na brzygach liśći wystympujům take gruczouki.[5] Na podźim, liśće stowajům śe apluzinowe, růżowe abo czyrwjůne podwjela ślatujům.
Kwjoty[Sprowjej]
Kwjoty pojowjajům śe na trzyśńi wczesnym zeźimkym tedy, kedy robjům to tyż liśće. Rodzům śe we wjechach od dwůch do szyśću, kożdy kwjotek mo 2,5-3,5 cm wjelgośći a 2-5 cyntymyjtrowo szypułka, 5 śńyżnobjołych płatkůw, żůłte pryńćiki a srogi supek (kwjoty sům uobupłećowe a zapylane uod pszczołůw).
Uowoce[Sprowjej]
Uowoc je 1-2 cyntymyjtrowy we uobwodźe kostkowjec (może być srogszy we chowanych zortach), leko czyrwjůny do ćmawomodry kedy je już dojzdrzały latym), kożdy je zjodliwy, uod słodkich bez ćyrpke, do gorzkich. Amlarowe jagůdki nodajům śe do jedzyńo na surowo. Skłodo śe ze uoźmju- do dwanastumilimyjtrowyj szupy szyrokij na 7–10 mm a rubyj na 6–8 mm, mjůnższowyj uotoczki a samygo źorynka dugigo na 6–8 mm. Uowoc je jydzůny uod moce ptokůw a cyckaczůw, kere trowjům trzyśńa a wydolajům źorynka we uodchodach. Ńykere gryzůńe a pora ptokůw (uosobliwje rubodźůb) uodmykajům szupa coby zeźreć naśůnko. Wszyjske tajle trzyśńe krům dozdrzałych uowocůw sům leko trujůnce skuli tygo, co zawjyrajům glikozydy.[6][7][8]
Jako jodło, amlarowe jagůdki sům zdrzůdłym cukrůw, uorgańicznych kwasůw, pektyny, witaminy C, prowitaminy A, mineralnych solůw a srogij ilośći ryboflawiny.[9]
Uodmjany[Sprowjej]
Postrzůd uodmjan trzyśńi mogymy stworzić podstawowy tajlůng na syrcůwki (uo uowocach mjynkich a pounych soku) a chrzůnstki (uo uowocach twordych, nale lepi przetrzimujůncych transportowańy)[9]. Jagůdki mogům być zbjyrane uod styczńa do wrześńa, zależy to uod uodmjany (kej bajszpil zorta Rivan wytrzimuje do styczńa, mo strzedńo podatność uowocůw na pynkańy, nale jeji jagůdki sům fest moue; půźno zorta Regina zbjyro śe uod śyrpńa do wrześńa, nale sam już uowoce barzi pynkajům, choć sům srogsze). Nojbarzi wytrzimołům zortům amlarowům je Sam, kery jednocześńy mo nojwjynkszo śyła wzrastańo strůmůw.[9]
Nůmynklatura[Sprowjej]
Downo historyjo klasyfikacyje trzyśńe ńy je fest jednoznaczno. We pjyrszyj edycyji Species Plantarum (1753) Karol Linneusz traktuje tyn uowoc ino jako waryjacyjo a ńy jako gatůnek, Prunus #8 cerasus [var.] ι avium, cytujůnc Pinax theatri botanici (1596) Gasparda Bauhina. Jigo uopis, Cerasus racemosa hortensis ("Wiśńa grońasto zygrodowo") dowo bewajs, co uopisańy gatůnku mjouo plac na roślińe uprowjanyj.[10] We drůgij edycyji Flora Suecica ze 1755 roku Linneusz pomjyńo waryjacyjo na uosobliwy gatůnek Prunus avium, co śe tuplikuje "ptaśo wiśńa" s łaćiny[11]. Mjano łaćińske trzyśńi to zaadaptowane a przetumaczone słowo we słowo mjana duńske a mjymjecke (uodpowjydńo: Fugle-Kirsebær, Vogel-Kirsche)[3]. We angelskij godce mjano Bird Cherry (ptaśo wiśńa) je używane lo czeremchy pospolityj (Prunus padus).[12]
Cucht a używańy[Sprowjej]
Uowoce[Sprowjej]
Dźiwoke jagůdki amlarowe skłodoły śe na ludzke jodło juz pora tyśůncůw lot nazod. Skamjylinki uodnejdźůno na roztůmajtych stanowiskach s Epoki Brůnzu, pojstrzůd cołkij Ojropy, a we tym tyż we Wjelgij Brytańiji[13]. We jydnym bajszpilu uod ńich, skamjyńołośći trzyśńe znjedźůno we uodwjyrće uod nygůw spode důma na palach, wywodzůncygo śe ze wczesnyj lebo strzodkowyj Epoki Brůnzu, a stawjůnygo kole jeźora Garda we Italiji. Pri půmocy datowańo radyjowůnglowygo ustalůno, co průnbka pochodźi s przydźouł czasowygo uod 2077 do 10 roku p. Chr. Naturalne lasy bůły wtynczos fest wyplewjůny.[14]
Kole 800 roku p. Chr. trzyśńe bůuy już cylowo cuchtowane we Turcyji, a ńyskorzi potym we Grecyji.[13]
Jako poprzedńik chowanyj suodkij wiśńe, dźiwoko amlara je pod tyn czas jydnym s dwůch gatůnkůw kery dostarczo nojwjyncyj plůnůw pode industryjo a handel zjodliwymi gatůnkůma wiśńe (tyn drůgi to je wiśńa pospolito – Prunus cerasus – używano guůwńy do warzińo; reszta zort mojům sam fest mouy ajnzac)[13]. Roztůmajte uodmjany trzyśńe do chowu sům cichtowane na coukim śwjeće kaj ino klimat na to pozwolo; nůmera uodmjan do chowu je fest wjelgo[13]. Gatůnki tyż a ućyknůuy uode chowu a stouy śe wynaturalizowane we ńykerych uagodnych rygjůnach, wuůnczajůnc sam Kanada, Japůńijo, Nowo Zelandyjo a ańi půunocno-zachodńe a půunocno-wschodńe tajle Stanůw Zjydnoczůnych.[3]
Uobecńy, srogům problymům we chowańu trzyśńi je uobecność muszki trzyśńůwki s gatůnku Rhagoletis cingulata. Skuodo uůna jajca we uowocach, ker stanowjům potym joduo lo larw. Take uowoce sům po wylyngu skurczůne, uodksztoucůne a ńywyrůśńynte. Gibći tyż gńijům a dozdrzewajům, a jejich mjůnższ je wydrůnżůny uod larw. Uobecność Rhagoletis cingulata wymogo uod sadowńikůw kůntrola kożde dźyśyńć dńůw.[15]
Zdobńictwo[Sprowjej]
Trzyśńa je czynsto chowano lo swych kwjotůw. Skiż swygo rozmjaru, je durś używane we parkach, nale tyż myńi czynsto na ulicach. Nojczyńśći ale spotykano uodmjano, kero nadaje śe do tygo cyla to je Plena, skuli tygo, co mo podwůjne kwjoty, uodmjyńńy uod dźiwokich, jednokwjotowych zortůw.[16]
Dwje specyficzne mjyndzygatůnkowe hybrydy, P. x schmittii (P. avium x P. canescens) a P. x fontenesiana (P. avium x P. mahaleb) sům tyż cuchtowany ńyrzodko jako strůmy zdobńicze.[16]
Drzewo trzyśńe[Sprowjej]
Ćymne, czyrwůno-brůnzowe drzewo kere śe pozyskuje uod trzyśńi, je wysoko cyńůne we swyj roli jako uatwo formowalne strům do tokarstwa. Powszechńy wyrabjo śe ś ńigo meble a tyż i instrumenta muzyczne.[4]
Inksze stosowańo[Sprowjej]
Je możność żućo żywicy amlarowyj kej substytut gumy do żućo. Medikamynta mogům być narychtowane sztyngelkůw - mojům uůne tedy dźołońy śćůngajůnce, przećiwkrzipotny a moczopyndny.[17] Ze strůmu do śe ańi pozyskać farba uo uodćyńu źylůnkawym.
Historyjo[Sprowjej]
Już Plińjusz Starszy rozrůżńo gatůnek Prunus, śliwkowy[18], a Cerasus, wiśńowy[19]. We zdrzůduach uode ńigo je cytowane mynga uodmjan, ńykere ale to jedźińy warjanty, a ńykere mogły być uosobnymi gatůnkůma. Wymjyńo uůn take kej Aproniana, Lutatia, Caeciliana atd. Dźeli je podug szmaku, włůnczajůnc sam dulcis (słodke) a acer (ćerpke)[20]
Idźe we swych szrajbůngach ańi dali, kedy godo, co podwjela rzimski kůnsul Lucius Licinius Lucullus pokonoł Mitradytůw we 74 roku p. Chr., Cerasia... non fuere in Italia, “Ńy bůło trziśńowych strůmůw we Italiji”. Podug ńigo, Lucullus sprowadźił je ze Pontu a po 120 lotach rozplywiły śe po cołkij Ojropje a Wjelgij Brytańiji.
Naśůnka kupy zort amlarowych uostoł znejdźůne we Epoce Brůnzu a rzimskich stanowiskach archyjolůgicznych po cołkij Ojropje. Uodńeśyńa do “słodkich” a “gorzkich” wspjyrajům uobecno teza, co “słodko” bůła Prunus avium; ńy mo bowjym inkszych kandydatůw postrzůd znajůmych wiśńi. We 1882 roku Alphonse de Candolle wskozoł co naśůnka Prunus avium trefjůno na na zachach uod kultury Terramare na půłnocy Italije (1500-1100 p. Chr.) a przez warstwůma uod szwajcarskich důmůw na palach[21]. Uo zdańu Plińjusza godo (z. 210):
De Candolle sugeruje, iże to co Lucullus przińůs to bůła zorta Prunus avium s Kaukaza. Pochodzyńy uodmjan Prunus avium je durś problematyczno a uodymkńynto kwestyjo. Ńykere uoźymnasto- a dźewjytnastowjeczńi botańiki przipisujům pochodzeńy amlary ze zachodńij Azyje, bazujůnc na szrajbůngach Plińjusza; zaprzeczajům tymu ale uodkryća archyjolůgiczne a uodnejdźůne naśůnka s prehistorycznyj Ojropy.
Uobecńy cuchtowane trzyśńe růżńům śe uode dźiwokich skiż tygo, co mojům wjynksze uowoce uo uobwodźe 2–3 cm. Strůmy sům chowane na karuowatych kłůnczach coby utrzimać je myńsze a łatwijsze we plonowańu.[22]
Przipisy
- ↑ British Trees Online
- ↑ Euro+Med Plantbase Project: Prunus avium
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Den Virtuella Floran: Prunus avium (po szwedzku; s map)
- ↑ 4,0 4,1 Vedel, H., & Lange, J. (1960). Trees and Bushes in Wood and Hedgerow. Metheun & Co. Ltd., London.
- ↑ Jim Conrad's Newsletter. Cherry leaf glands.
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Mitchell, A. F. (1974). Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe. Collins ISBN 0-00-212035-6.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus avium
- ↑ 9,0 9,1 9,2 http://www.brzezna.pl/CZERESNIA.htm
- ↑ Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum 1: 474. Online facsimile.
- ↑ Linnaeus, C. (1755). Flora Suecica, ed. 2: 165.
- ↑ Flora of NW Europe: Prunus padus
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
- ↑ Marinis, R. C. de, Rapi, M., Ravazzi, C., Arpenti, E., Deaddis, M., & Perego, R. (2005). Lavagnone (Desenzano del Garda): new excavations and palaeoecology of a Bronze Age pile dwelling site in northern Italy. In: DellaCasa, P. & Trachsel, M., eds. Wetland Economies and Societies. Proceedings of the International Conference in Zurich, 10-13 March 2004. Collectio Archæologica 3: 221–232 Available online (pdf file)
- ↑ http://www.virginiafruit.ento.vt.edu/cff.html
- ↑ 16,0 16,1 European Garden Flora; Volume IV
- ↑ Plants for a Future: Prunus avium
- ↑ Natural History Book XV Section XII.
- ↑ Pliny. Natural History Book XV Section XXX.
- ↑ N.H. Book XV Sections XXXI-II.
- ↑ Candolle, A. de (1882). Origine des plantes cultivées. Geneva.
- ↑ Panda, S., Martin, J. P., & Aquinagalde, I. (2003). Chloroplast DNA study in sweet cherry cultivars (Prunus avium L.) using PCR-RFLP method. Genetic Resources and Crop Evolution 50 (5): 489-495. Abstract


c: text/html

text:
Serbja
Serbja (tež Serbjo[1], delnjoserbsce Serby, łaćonsce Surbi, Surabi resp. Sorabi, němsce Sorben (Wenden)) su zapadno-słowjanski lud, kotryž je w Němskej žiwy. Tradicionelna domizna Serbow stej Delnja a Hornja Łužicy w zwjazkowymaj krajomaj Braniborska a Sakska, tak mjenowany serbski sydlenski rum.
Wobsah
Rěče a sydlenski rum[wobdźěłać]
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji Čěšćinje a Słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje Pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000, ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamne su w Delnjej Łužicy žiwe, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je Serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšina rěčnikow Delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład Borkowy, Běła Góra-Bělin, Hochoza abo Janšojce.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzyma, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwe. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
Serbska diaspora[wobdźěłać]
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež bě w 1850tych wot serbskich wupućowarjow załožene był. Dźensa maš w tamnišej šuli domizniski muzej, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. K ludličenju 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („Łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu w wšelakorych kónčinach Awstralije. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše cirka 2000 Serbow do kontinenta.
Nabožina[wobdźěłać]
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900)[2], jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje Katolikojo (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak přińdźe podźěl protestantow w tym času na wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěči a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je tajki poměr dźensa nawopak.
Narodne symbole[wobdźěłać]
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 najprjedy přispomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze (Čěska) wona dósta jeje dźensniše barby. Serbska hymna je "Rjana Łužica".
Serbska Ludowa Strona[wobdźěłać]
Wot lěta 2005 eksistuje Serbska Ludowa Strona.
Žórło[wobdźěłać]
- ↑ Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, ISBN 3-7420-1103-0, strona 153
- ↑ Po ludličenju 1900, hlej Ernst Tschernik: Die Entwicklung der Sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag Berlin, 1954, s. 34

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wilk
Wolf (Canis lupus) – zorta cyckacůw s psowatych familije, haratńikowy raje (rojbrowatych).
Wolf půmjyškuje lase, růwńe, bažouy a kopce. Třa mu, kyj je to zorta uo terytoryjalnym spodobańu, srogigo placa. Zauobyč plac zajmnowany bez wolfowo banda to 100 km², nale wjelgość ta zoležy uod dostympnośće jodua a placa. Moge uokozywać śe cuzamynnucůng tajle placa bes 2 kůnkuryncbandy. Wolf je uobstauym wandrusym, poradźi bes jedyn dźyń šafnůńć distanz poradźeśůnt kilůmyjtrůw. Wolfowy bandy rachujům do 20 indywiduůw, nale nauobyč sům fest mańi mnoge, skuli tygo co sům skupinům familijowům kero skuodo śe s pory rodźićelůw, modych a yjwyntuelńy tajli wolfůw s pjyrwyjšygo mjota. Wolfowy bandy majům echt uokryślůno drinhjyrarchijo. Wolfy majům rozwińjůno zistyma kůmůńikacyje śe při půmocy ćelskowy godki, uodguosůw aji při užyću chymišy substancyjůw – fyrůmůnůw ze swojygo smolyńo (cajchnowańy placa). Žywjům śe hauptzachy cyckacůma štředńi festelnośće (lelyńy), nale ńy gardzům tyž myńšyma zwjyřokůma čy zdechlinům, a kyj banda je srogo, cyńům dokupy gůn tes na sporše cyckace abo jejich herdy. Při hybje we kuśće, abo we uokreśe chowańo modych, bywo co atakjyrujům gowjydź.
Dowńi wolfy bůuy šyroko rozpřestřyńůne. Ekspansyjo čowjeka mjoua ajnflus na uůgrańičyńy jejich populacyje. Zakořyńůny we kultuře bojůnčka před wolfůma powodowou jejich zbijańy, pořůnd ńyprawe. Terozki we wjynkšośći statůw uobjynto wolfy uochrůnům. Robi śe ajnprůby reintrodukcyje uůny zorty, na nojšyršo skala we USA, nale tyž we Ojropje.
Wolf uode anfangu bůu a je dali we ludzki kultuře teraźńi. Hauptzachy we negatifkůntekśće, kej haratńik (rojber), katrupićel. S wtory strůny, bywůnder je ńyzoležnoś, druk a wolfowo střimauoś. Kurtslich, bez to co wzrosto ekůologicno śwjadůmoś, poštřygańy wolfa poleku śy poprowjo, bestož plac bojůnčki napočyno zajmnować spokopjyńy jygo ekosystymowy role.


text:
Zeami Motokiyo
Zeami Motokiyo, jap. 世阿弥 (1363 - 1443), znony tyż kej Kanze Motakyo to bůł japůński aktor a pisorz uod szpili tyjatralnych. Napisoł menga s nojważńijszych szpili we japůńskym tyjatrze.
Chowoł go uojćec, tyż aktor, Kanami. Cuzamyn uoba uodymknyli tyjater Noh, kery potym zaczůn wystawjać szpile do Ashikagi Yoshimitsu, szůgůna Japůńje. Kej Zeami zastůmpił uojca cołkym, uopracowoł włosny styl, kery dziśej znomy kej Nah - miszůng pantůńimy a gimnastyki słownyj.
Kole 50 szpili tyjatralnych je jymu przipisywane, m.in. Izutsu, Hagoromo ("Mantel z pjůr"), Koi no omoni ("Ładunek kochańo") a Takasago. Napisoł łůn tyż podryncznik lo aktorůw Fūshi kaden (風姿花伝) znony tyż kej Kadensho (花伝書).
To łůn je uwożany za chopa kery s Noh zrobił poważno forma tyjatralno.


text:
From the Wikimedia Foundation
Podpěrajće Wikipediju!
DARĆE NĚTKO »
Miliony ludźi wokoło swěta budu dźensa něšto nowe wo Wikipediji zhonić. Jako powšitkownosći wužitna organizacija, kotraž globalne zhromadźenstwo dobrowólnikow podpěruje, prócujemy so wjace informacijow a lěpše informacije we wšěch rěčach za wšěch ludźi k dispoziciji stajić, darmo a bjez reklamy. Waš dar budźe nam pomhać z dźěłom na Wikipediji pokročować a ju za was wužitnišu činić.
— Wikipedija podpěruje so přez załožbu Wikimedia Foundation, zhromadźenstwo, wuswobodźene wot dawka po postajenju 501(c)(3) ze sydłom w San Francisce, Kaliforniskej. W Zjednoćenych statach móžeće dary wot swojeho dawka wotćahnyć. Wšě dary přez kreditne karty přewjedu so z pomocu słužby PayPal.
Wotnožki
Załožba Wikimedia Foundation podpěruje so přez swětodaloku syć 41 wotnožkow z dobrowólnikami. » Zhońće wjace


text:
Agatha Christie
Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, (po prowdźe: Agatha Mary Clarissa Miller Christie, znano tyž kej Dame Agatha Christie) cera Clary a Fredericka Miller (ur. 15 wřeśńa 1890 we Torquay, umřyua 12 styčńa 1976 we Wallingford) – angelsko autorka kryminalnych růmanůw.
Agatha Christie je nojbarźi znůmům na śwjeće pisarkům kryminouůw a nojlepij předajůncům śe autorkům wšechčasůw. Wydano přez miljord ygzymplaři jeji kśůnžek we angelskij godce a drůgi miljord přetuůmačůnych na 45 inkšych godek. We Francyji předano 40 miljůnůw jeji kśůnžek, lo porůwnańo: zajmujůncygo drůgi plac Ymila Zoli – 22 miljůny. Pod pseudůńimym Mary Westmacott wydoua pora powjeśći uobyčajowych, kere tyž ćešůuy śe popularnośćům.
Christie wydoua přez 80 powjeśći a štuk teatralnych. Jejich akcyjo točůua śe guůwńy we zawartych půmješčyńach, a mordercům můg być ino jydyn s mješkańcůw. Wńosua wjela nowych rozwjůnzań do tradycyjnyj štuki pisańo kryminouůw, co zapewńiuo jyj sukces. Ńykere s jeji powjeśći majům zaskakujůnce a wčeśńij ńyspotykane we kryminouach rozwjůnzańo, lo bajšpila: Zabůjstwo Rogera Ackroyda abo Morderstwo w Orient Expresśe.
Agatha Christie stwořůua suynne postaći literacke dwojga detektywůw: ekscyntryčnygo Belga Herkulesa Poirota a staršyj pańi, detektyw-amator panny Marple. Bydůnc ješče u ščytu karjery naškryfloua dwje powjeśći s tymi bohaterůma s zastřežyńym, aže majům śe ukazać dźepjyro po jej śmjerći (čyli kilkadźeśůnt lot půźńij).
Linki zewnyntřne[Sprowjej]


text:
Hornja Łužica
Hornja Łužica (delnjoserbsce Gorna Łužyca, čěsce Horní Lužice, pólsce Górne Łużyce, łaćonsce Lusatia superior, němsce Oberlausitz) je krajina mjez Połčnicu w zapadźe a Hwizdźom we wuchodźe, kotraž leži zwjetšeho dźěla we wuchodnej Sakskej, saha pak zdźěla tež do Braniborskeje a Pólskeje. Stawizniske hłowne město Hornjeje Łužicy je Budyšin; najwjetše město je pak mjez Němskej a Pólskej rozdźěleny Zhorjelc.
Dźensa je stawizniska krajina rozdźělena mjez sakskimaj wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc, braniborskim wokrjesom Hornje Błóta-Łužica a pólskimaj wojewódstwomaj Delnja Šleska a Lubuš.
Jeje mjeno dósta Hornja Łužica kónc 15. lětstotka wot susodneje Delnjeje Łužicy, hdźež bydleše starosłowjanski kmjen Łužičanow, mjeztym zo běše krajina wokoło Budyšina wobsydlena wot Miłčanow. Teritorij dźensnišeje Hornjeje Łužicy bu najprjedy mjenowany jako Milska a pozdźišo Budyski kraj („Land Budissin“).
Wobě Łužicy stej wot 6. lětstotka hač do dźensnišeho domizna Serbow.
Wobydlerstwo[wobdźěłać]
W tym dźělu Hornjeje Łužicy, kotryž leži na teritoriju Zwjazkoweje republiki Němskeje, bydli dźensa něhdźe 640.000 ludźi, z nich něhdźe 40.000 hornjołužiskich Serbow. Wobydlerstwo wot lěta 1990 dla mało porodow a wotpućowanja do zapada woteběra. Pólski dźěl Hornjeje Łužicy ma něhdźe 150.000 wobydlerjow.
Hišće kónc 19. lětstotka běše wjesne wobydlerstwo sewjernje linije Biskopicy-Wjelećin-Lubij-Zhorjelc přewažnje serbskorěčne. Tež němscy wobydlerjo rěča wšelakore dialekty, kotrež přisłušeja hłownje šleskemu dialektnemu rumej.
Města Hornjeje Łužicy[wobdźěłać]
Po ličbje wobydlerstwa najwjetše města Hornjeje Łužicy su Zhorjelc, Budyšin, Wojerecy, Zgorzelec, Žitawa, Lubań, Bogatynia, Běła Woda, Kamjenc a Lubij.


text:
Kaspijske Morze
Kaspijske Morze (per. دریای خزر, rus. Kacпийckoe Mope, azer. Xəzər dənizi, kaz. Kacпий Teңiзi, turkm. Hazar deňzi) to je nojsrogsze jeźdźoro na śwjeće, kere mo ůng. 370 tyś. kwadratkilomyjtrůw wjyrchu. Uůnygo zorta to je reklitowe jeźdźoro słůne. Mo uůne fest sroge zasolyńe, uod 10‰ do aże 300‰ we ńykerych zawartych zatokach. Je rozlygowane we depresyji (28 m p.p.m.). Do Kaspijskigo Morza uchodzům m. in. Wołga, Kura a Ural. Pode dnym Kaspijkigo Morza sům sroge złoża naftowyj ropy, bez cůż uo potajlowańe uůnego wadzům śe kreje nad ńym rozlygowane: Rusyjo, Kazachstan, Azerbejdżůn, Turkmyńistan a Iran.


text:
Życzenia po śląsku
Winszowani po ślonsku na roztomajte łokazje
Czasym przichodzi nom na gibko napisać życzynio po naszymu na gyburstag, weseli, dziyń mamulki i inksze roztomajte łokazje. A mało co przyłazi do gowy. Skisz tego narychtowali my pora takich przikładów, kiere se możecie wzoś wdycki kiej bydzie tyn czas, że gowa bydzie prozno a powinszować przeca trzeja!
Gyburstag
1) Winszuja Ci dzisio, cobyś se żył (żyła) po leku, rajzowoł (rajzowała) kaj ino se zapragniesz i uśmiychoł (uśmiechała) sie wszyndy i do wszyjstkich.
2) Chca Ci winszować na tyn gyburstag najsamprzod uśmiychu kożdego dnia, coby Cie troski mijały, żeby Ci zawdy zdrowi dopisywało i żebyś umioł (umiała) znojść czas na marzynia. Bo marzynia som fest ważne. Łone nos wyróżniajom łod wszyjstkigo tego, co żyje.
3) Winszuja Ci ciepła i zrozumiynio łod bliskich, bo familijo to je ta przistań na morzu, do kerej zawdy możesz sie schować jak wiater wieje i gradym ciepie. Niych ci Ponbóczek błogosławi i przimróżo oko jak Ci sie przidarzi robić jakiś gupoty.
4) Prziszłech (prziszłach) tukyj, by Ci mój skarbyńku sto lot zaśpiywać! Dzisio je rocznica jak Cie mamusia urodziła. Świat łod razu był bogatszy ło takigo fajnego czowieka!
Dziyń mamulki (26 moja)
1) Roztomiło mamulko! Ty, Twoi łoczy i ciepłe rynce som nojlepszym balsamym na cołki troski tego świata. Żyj nom sto lot!
2) Mamulko moja ukochano, w tyn dziyń, w kierym fajerujymy Twoi piykne świynto, cha Ci winszować, żebyś cołki czas była tako, jako żeś je terozki, a jeżeś nojlepszom mamulkom na świecie.
3) W tym Twojim dniu mamulko, chca Ci winszować cobyś dalij była tako uśmiychniynto jakożeś je cołki czas. Zawdy idzie do Cia prziś z kożdom łostudom, z kożdom smutom. Tyś nigdy ni maś podziczało, niy pokazujesz, że Cie coś tropi i zaroz poradzisz pochalać po gowie, pedzieć taki słowa, że dziecka Twoi zarozki dostowajom szpryca pozytywnyj energie.
Dziyń frelek (8 marca)
1) Moja nojpiykniyszo frelo! Moja wonionco konwalijko! Tak Ci fest przaja, że musiołbych Ci łod rana do wieczora, niy yno dzisiej na dziyń dobry i na dobranoc serenady pod fynstrym śpiywać! Dyć Ty przeca wiysz, że mi śpiywani za fest niy idzie, toż przijmij łody mie te blumki, kere tak sie do Cia ponczkami śmiejom.
2) Skisz Twojigo świynta przijmij łody mie powinszowania kere mom do Cia. Cobyś zawdy była tako piykno jak żeś je, bez sztryndzynio godzinami przed zdrzadłym. Żeby Ci sie w łepie niy kończyły roztomańte pomysły na maszkiecynie w kuchni.
3) Winszuja Ci dzisio cobyś se żyła po leku, rajzowała kaj ino se zapragniesz i uśmiychała sie wszyndy i do wszyskich.
Weseli
1) Dzisio je jedyn z nojważniyjszych dni Waszego już terozki życio pospołu. To je poczontek drogi, kero żeście se razym obrali. Kerom razym bydziecie cisnyć. Winszuja Wom cobyście bez ta droga ino razym jechali.
2) Na drodze, sami wiycie je roztomańcie, roz je prosto i łatwo, a roz je moc zakryntów. Roz leje z nieba, a roz świyci klara. Roz idzie dodać gazu, ale tyż niy roz trza przyhamować. Tak tyż bydzie z Waszom familijom. Toż winszuja Wom ino tego co nojlepsze na tyj nowyj drodze Waszego życio!
3) Ważne je łod dzisiyjszego dnia, coby cołki czas jechać razym, na tyj drodze, kiero żeście se obrali. Do tej jazdy fest bydziecie potrzebować paliwa. Te paliwo to je wzajymne przoni, wyrozumiałość, wsparci ale nojważniyjsze – zaufani. Zaufani jedyn do drugigo. Bez tego niy zajedziecie za daleko. Beztoż nojbardzij Wom winszuja żeby Wom niy zabrakło tego paliwa, żeby zawdy szło zjechać na tanksztela jak zacznie świycić żołto lampka łod rezerwy. Takom drogom poradzicie dojechać do wzajymnego i wspólnego szczynścio. Niych Was Ponbóczek prowadzi!
Wszyjstkim grubiorzom (4 grudnia)
1) Mój nojlepszy tatulku (braciyszku, starziku, onklu)! Dzisiej je czwortego grudnia. Dzisiej mosz swoi świynto. Dziyń grubiorza! Chca Ci winszować szczyńscio na grubie i bezpiecznygo fedrunku.
2) Winszuja Ci coby sie Tobom, tam na dole durś opiekowała Twoja patronka, świynto Barbora. Niych Cie łochranio łod wszyjstkigo złego. Niych podpiyro nad Tobom fyszta, niych trzmie zola, niych wydmuchuje metan i łoddalo łod Ciebie kożde tompniyńci.
3) Winszuja Ci żebyś dorobiył szczynśliwie do pyndzyje. Tela wiela zjazdów, tela wyjazdów! Szczynść Boże!
Kiej byście mieli jaki swoi powinszowanio po naszymu to poślijcie na kontakt@gryfnie.com a my je tukyj dociepnymy!


text:
Kśynga Mormůna
Kśynga Mormůna je uznowano bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, Spouečność Chrystusa i inkše kośćouy s ruchu Śwjyntych w Dńach Uostatńich, za ješče jydno śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe a do wyznawcůw tych kośćouůw stanowi jydno (obok Bibliji) s podstawowych pism śwjyntych (pjyrše wydańy - mařec 1830, Palmyra, USA). Zdańym tych wspůlnot je tuůmačyńym s godki reformowanyj ygipskij dokůnanym bez Jůzefa Smitha na podstawje starožytnych puyt, uotřimanych uod proroka Morůńygo.
Uopublikowano ja dotychčas we přez 93 godkach. Wydowano we nojwjynkšej ličbje ygzymplaři bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych we Dńach Uostatńich pod rozšeřůnym titlem: Kśynga Mormůna - Ješče Jydno Śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe.
Treść[Sprowjej]
Kśynga Mormůna zawjero religijne zapisy prorokůw majůncych zamješkiwać ńygdyś uoba kůntynynty Ameriki. Zgodńy s treśćům Kśyngi, jydyn s tych prorokůw, Lehi, wywodźiu śe s Jerozolimy. Uokouo 600 roku p.n.e. Lehi uotřimou uobjawjyńy, we kerym Bůg nakazou mu poprowadźić moua grupa ludźi na kůntynynt amerykański. Po dotarću do Ameriki grupa ta stwořůua wspańauo cywilizacyjo. Bůg powouywou kolejnych prorokůw, a Kśynga Mormůna mo stanowić zbjůr jejich pism. Jeji mjano pochodźi uod Mormůna, proroka-krůńikařa, kery streśćiu uobšerne zapisy uobejmujůnce wjela stoleći.
Gůuwnym wydařyńym we Kśyndze Mormůna je ukazańy śe Jezusa Chrystusa na kůntynyńće amerikańskym chnet po uůnygo zmartwychwstańu. Wedle Kśyngi Mormůna Chrystus naučou we Americe swojij Ewangeliji a zouožůu swůj kośćou podańy kej we Jerozolimje.


text:
Seattle
Wspůłrzyndne: 47°61' N 121°33' W
Seattle – nojwjynkše mjasto we stańy Wašyngtůn a we půunocno-zachodńich Stanach Zjydnočůnych, ležůnce půmjyndzy Zatokům Půget a jeźorym Wašyngtůna s ujśćym na Pacyfik, 174 km na pouedńe uod grańicy USA – Kanada we hrabstwje King, kerej je nojwažńijšům tajlům admińistracyjnům. Je tyž wažnym portym towarowym we handlu s Azyjům. Zespůu mjejski Seattle-Everett mo 3,3 mln mješkańcůw.
Znone kej downijšo śedźiba firmy Boeing (terozki je ůuna we Chicago, a tyž skuli powstańo sam we lotach 80. XX wjeku gatůnku muzyčnygo uo mjańe grunge, kery je ńykedy mjanowany Seattle sound ("klang ze Seattle").
Mjasto zouožůno 23 maja 1853, prawa mjejske mo uod 1869.


text:
Franciszek Fesser
Franciszek Fesser (rodz. 16 śyrpńa 1885 we Rogach, um. 23 paźdźerńika 1956 we Katowicach-Pjotrowicach) – polski hajer, polityker a zwjůnzkowy dźołacz na Gůrnym Ślůnsku, powstańec, poseł na Ślůnski Sejm III a IV kadyncyji (1930–1939).
Życiorys[Sprowjej]
Za modygo robjůł za hajera na grubje "Kleofas". We 1918 uostoł człůnkem Polskij Wojskowyj Uorgańizacyji we uopolskim kryśe. Wźůn udźoł we absztimůngowyj akcyji a tyż we II a III ślůnskim powstańu. Po skuplowańu wschodńij tajli Ślůnska do RP we 1922 znod śe we Polsce, kaj dźołoł we nacyjowo–patryjotycznych uorganizacjach, m.in. Zwjůnzku Ślůnskich Powstańcůw a Zwjůnzku Chrůńyńo Zachodńich Krysůw. Dźołoł we zwjůnzkowym ruchu, uorganizowoł Związek Związków Zawodowych na Ślůnsku, a uod 1930 bůł prezesym Zwjůnzku Zawodowygo Bergmůńskij Industryji (kůnsek ZZZ). We 1926 zwjůnzoł śe ze Nacyjowo-Krześcijůńskim Kuplůngem Roboty, a uod ńygo dostoł mandat posła do Ślůnskigo Sejmu III kadyncyji (1930). Zicoł we Kůmisyji Roboty a Społecznyj Uopjeki. We 1935 zaś wlozł do Sejma ze tyj samyj listy. Robjůł we Kůmisyjach Roboty a Społecznyj Uopjeki (kej wiceprzewůdniczůncy) a tyż: Ferwaltůngowyj, Regulaminowej a Budżetowo-Skarbowyj. We latach 30. bůł tyż zastympcům naczelńika gminu Pjotrowicy.
We rokach mjymjeckij uokupacyji bůł we strzodkowyj Polsce. Po 1945 cof śe nazod na Ślůnsk, nale ńy robjůł już we polityce, m.in. skiż ńymocy. Umrził we Pyjtrowicach.
Bibliografijo[Sprowjej]
- Henryk Rechowicz, Sejm Śląski 1922–39, Katowice 1971, s. 333 (biogram)
- Wanda Musialik, Górnoślązacy w parlamentach II Rzeczypospolitej (1919–1939), Opole 2004, s. 163, 168


text:
Sylwester (noc)
Sylwester – to je noc z 31 gòdnika na 1 stëcznika abò òstatny dzéń stôrégò rokù. Ju kòl wieczora knôpi zwònielë i grochòtalë klekòtkama, wkół drzéwków w sadze i wòłalë: “Jãdrzné jabka, jãdrzné krëszczi, jãdrzné slëwë, jãdrzné żëtkò, na ten nowi rok”. W sylwestową noc młodzëzna strzélała z batugów i trzôskiem wëgónia stôri rok. Dôwnym zwëkã bëłë psotë młodzëznë. W tã noc òni wëjimelë brómë z wjazdów, wëprowôdzelë wòzë na pòla, kòminë zastôwielë np. rutama. Nawetka przeprowôdzelë bëdło i kònie gbùra do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù, w chtërny młodi Kaszëbi mògą tak psocëc starszim, bò w nowi rok nie mô bëc gòrzu. Baro popùlarny sã zabawë i rakétniczi.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Katolëcczi Kòscół
Katolëcczi Kòscół (rzimsczégò òbrządkù) - nôwikszô na swiece chrzescëjańskô wëzaniowô zrzesznica, głoszącô regle wiarë ë żëcô zwóné katolëcëzną. Pierszi w nim je Biskùp Rzimù - Papiéż. W spòleznie z nim je kòlegium biskùpów z nim zrzeszonych. Dzysô Papiéżã je Frãcëszk.
Katolëcczi Kòscół je dzysô na Kaszëbach dominëjącą religiją, wikszosc Kaszëbów je wëznaniô rzimskò-katolecczégò. Pamiãtné słowa ò ùtrzëmanié swòji wiarë ë kùlturë wëpòwiedzôł do Kaszëbów, papiéż Jan Paweł II w Gdini i Sopóce. Swégò czasu nimò cëskù na germanizacjã prësczich władzów, Katolëcczi Kòscół béł ùznôwóny za òbstojenié pòlskòscë. Bëło tak nimò ùległoscë niechtërnëch biskùpów, bãdącëch – przë znajomòscë pòlsczégò czë kaszëbsczégò jãzëka – z rodowiznë Miemcama. Kaszëbsczi jãzëk do rzimskò-katolëcczegò òbrzãkù wprowôdzony òstôł w latach 90-tëch XX stalata. Wiele Kaszëbów i ni leno òni - w tim kòscele - mòdlą są ò jak nôchùtszé wëniesenié Słëdżi Bòżégò Kònstantina Dominika na wôłtôrze. Krziże na rozchódnëch drogach zrosłë są z widzënkã zemi Kaszëbów.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Pùck
Pùck (téż: Pùckò, Pëck, pl. Puck, miem. Putzig) - nadmòrsczi gard nad sztrądã Pùcczi Hôwindżi, stolëcô krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. W Pùckù mô swòją przédną sedzbã Mùzeùm Pùcczi Zemi miona Florióna Cenôwë; ze stôrodôwnotów wôrt ôbaczëniô je fara - rzimskòkatolecczi kòscół pòd wezwanim sw. Piotra ë Pawła, do jaczi na òdpùst płënie kùtrama wiele pielgrzimów.
Historëjô[edicëjô | edytuj kod]
- 12 strumiannika 1945 r. - dobëcé gardu bez sowiecką armijã
- 26 czerwińca 2010 r. - XII Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Budyšin
Koordinaty: 51°11′0″N 14°25′0″E /  51.18333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Budyšin ? / i (němsce Bautzen, delnjoserbsce Budyšyn, pólsce Budziszyn, čěsce Budyšín) je wulke wokrjesne město we wuchodnej Sakskej. Město leži při Sprjewi a je wokrjesne sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Budyšin ma něhdźe 40.000 wobydlerjow, z čimž je zdobom najwjetše město wokrjesa a druhe najwjetše w Hornjej Łužicy. Něhdyša stolica Hornjeje Łužicy płaći jako kulturelne srjedźišćo Serbow a leži w serbskim sydlenskim rumje.
Wobsah
Stawizny Budyšina[wobdźěłać]
Zažne stawizny[wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1002 w chronice biskopa Thietmara z Mjezyborja jako civitas Budusin[1]. Dla połoženja při wikowanskej dróze Via regia, kotraž wjedźeše wot Lipska do Šleskeje, měješe město w srjedźowěku wulku wažnosć. W lěće 1018 podpisa so tu "Budyski měr" mjezy Němcami a Polakami. 1231 jewi so w dokumentach prěni raz měšćanske prawo, 1250 dósta město prawo swobodneje komuny. W lěće 1346 wutwori so zwjazk šesćiměstow, do kotrehož słušachu nimo Budyšina tež Zhorjelc, Kamjenc, Lubań, Lubij a Žitawa. 1391 dóstachu Budyšenjo prawo, měšćansku radu swobodnje wolić.
1400 do 1700[wobdźěłać]
W lětomaj 1400 a 1408 dóńdźe k zběžkomaj rjemjeslnikow. Mjez 1429 a 1431 so město wospjet njewuspěšnje wot Husitow woblěhowaše. 1524 załoži so w Budyšinje w běhu reformacije ewangelska cyrkej. Tachantska cyrkej je z tutoho časa simultana a wužiwa so wot katolskich křesćanow runje tak kaž wot ewangelskich. W třicećilětnej wójnje (1618-1648) so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zniči. Wulkej měšćanskej wohenjej běštej 1620 resp. 1634. Wot 1635 słuša dotal čěskej krónje přisłušny Budyšin - a z nim cyła Hornja Łužica - do Sakskeje.
1700 do 1900[wobdźěłać]
Tež spočatk 18. lětstotka dóńdźe k wjetšim wohenjam, a to 1707 a 1720. Stawiznisce poměrnje sławna je Bitwa pola Budyšina (1813). Zjednoćene wójska wojowachu tu přećiwo napoleonskim wojakam. Tutón historiski podawk rysuje tež Jan Radyserb-Wjela w swojej wobšěrnej powědce "Bitwa pola Budyšina". 1815 so zwjazk šesćiměstow rozpušći. 1846 wotewri so železniska čara mjez Drježdźanami a Budyšinom, kotruž twarjachu tež Serbja - mjez nimi ludowy basnik Pětr Młónk - sobu. Hač do lěta 1868 rěkaše město němsce Budissin, hakle potom dósta dźensniše němske pomjenowanje Bautzen. 1872 nasta tu prěnja šulska hwězdarnja w Němskej. Mjezy 1888 a 1891 twarješe so cyrkej Marje a Marty ("Čerwjena cyrkej"), mjezy 1897 a 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach, kotryž pak so 1945 zniči. 1902 dósta Budyšin wot sakskeho krala Jurja tak mjenowane Rietschelowe swisle, kotrež připrawichu so na wuchodnych swislach měšćanskeho dźiwadła.
1900 do 1945[wobdźěłać]
1904 wotewri so Sakski krajny chłostanski wustaw, kotryž dósta pozdźišo přimjeno "Žołta běda". W lětomaj 1908 a 1909 natwari so Kronprincowy móst (dźensa Móst měra). 1912 zagmejnuje so něhdy serbska wjes Třělany. W lěće 1917 wopruja so 11 cyrkwinskich a swětnych zwonow brónjenskej industriji. Dwě lěće po wójnje, 1920 wotewri so Sprjewina kupjel. 1921 załoži so pod bamžom Benediktom V. biskopstwo Mišno znowa. Biskopske sydło bě Budyšin. Tachantska cyrkej sta so tak z katedralu. 1922 zagmejnuje so wjes Židow. 1928 wobnowi so křižerski procesion z Budyšina do Radworja, kotryž bě kónc 18. lětstotka wusnył. 1933, za čas nacionalsocialistow, woswjećichu prěni króć "tysaclětny jubilej". Wuchadźišćo za to bě róčnica rozšěrjenja župy Mišno na teritorij Milčanow. 1938 dóńdźe tež w Budyšinje k pogromam přećiwo tu bydlacym židowskim měšćanam. Mnoho wobchodow so zniči, runje tak židowska modlernja na Hornčerskej hasy. 1944 nastanje wotnožka koncentraciskeho lěhwa Groß-Rosen we wagonowni. Kónc wójny wutwari so Budyšin jako "twjerdźizna", štož wuskutkowa sylniše boje wo město. Něhdźe 10 procentow bydlenskich domow z něhdźe třećinu bydlenskeje płoniny so tak zniči. Nimo toho skóncowa so 18 mostow, 35 zjawnych twarjenjow, 46 mjeńšich zawodow a 23 srěnich zawodow. W poslednich dnjach wójny padny na woběmaj stronomaj něhdźe 6500 wojakow. Tohorunja přisadźi něhdźe 350 ciwilistow swoje žiwjenje. Statistiki wo tym pak su rozdźělne.
Powójnski čas a doba NDR[wobdźěłać]
Mjez 1945 a 1950 wužiwaja wobsadnicy jastwo Budyšin I jako interněrowanske lěhwo. Je dopokazane, zo přisadźi tu w tutym času 2714 ludźi swoje žiwjenje. Mjez 1956 a 1989 přesłyšuje Stasi ludźi w jastwje Budyšin II. Mjez 1966 a 1989 přewjedźe so w Budyšinje sydom festiwalow serbskeje kultury. 1969 potorhny so stare měšćanske dźiwadło z Ričelowymi swislemi. Tež wrota při Bohatej wěži so spotorhaja. W lětach 1973 do 1975 nastawa nowa sydlenska štwórć "Dr. Salvador Allende" z něhdźe 1500 bydlenjemi. 1974 nastanje spjaty jězor, kotrehož woda tři něhdyše wsy pokryje. 1975 natwari so nowe Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Mjez 1977 a 1987 nastawa štwórć "Strowotna studnja" z něhdźe 5900 bydlenjemi.
Po 1989[wobdźěłać]
1991 wutwori so zwjazk šesćiměstow znowa. Samsne lěto nastanje tež "Załožba za serbski lud" ze sydłom w Budyšinje. W lětach po přewróće ponowja so wulki dźěl twarskeje substancy stareho města, štož bazuje do dalokeje měry tež na "Wustawkowym wobzamknjenju k saněrowanju stareho města" z lěta 1992. Wot 1994 stej tež něhdyšej wsy Delnja Kina a Sćijecy měšćanskej dźělej Budyšina. Wot 1995 wjedźe město titul "wulke wokrjesne město". 1999 stanje so tež Mały Wjelkow dźěl Budyšina.
W lěće 2002 woswjeći město 1000. róčnicu prěnjeho naspomnjenja.
Měšćanske dźěle[wobdźěłać]
Budyšin ma pjećadwaceći měšćanskich dźělow. Woprawdźitemu městu přisłušeja:
- Južne předměsto (Südvorstadt), 1.683 wobydlerjow
- Nutřkowne město (Innenstadt), 5.399 wob.
- Sewjerowuchodny wobkruh (Nordostring), 10.598 wob.
- Strowotna studnja (Gesundbrunnen), 7.579 wob.
- Wuchodne předměsto (Ostvorstadt) z Třelanami, 6.092 wob.
- Zapadne předměsto (Westvorstadt) ze Židowom, 3.411 wob.
Zagmejnowane wjeski su:
- Błohašecy (Bloaschütz), 135 wob.
- Bolborcy (Bolbritz), 132 wob.
- Bórk (Burk), 314 wob.
- Ćemjercy (Temritz), 80 wob.
- Ćichońca (Teichnitz) z Nowej Ćichońcu, Nowymi Małsecami a Wownjowom, 353 wob.
- Debrikecy (Döberkitz), 52 wob.
- Delnja Kina (Niederkaina) z Bozankecami, 519 wob.
- Horni Wunjow (Oberuhna) z Delnim Wunjowom, 85 wob.
- Hornja Kina (Oberkaina) z Bobolcami, 847 wob.
- Lešawa (Löschau), najmjeńši dźěl Budyšina, 29 wob.
- Lubochow (Lubachau), 99 wob.
- Mały Wjelkow (Kleinwelka), 757 wob.
- Nadźanecy (Nadelwitz), 281 wob.
- Sćijecy (Stiebitz) z Ratarjecami, 511 wob.
- Słona Boršć (Salzenforst), 286 wob.
- Smochćicy (Schmochtitz), 51 wob.
- Wulki Wjelkow (Großwelka), 245 wob.
- Wuricy (Auritz) z Jenkecami, 442 wob.
- Zajdowk (Kleinseidau), 157 wob.[2]
Hlej tež: Lisćina budyskich dróhow
Wobydlerstwo Budyšina[wobdźěłać]
Dźensa ma Budyšin 42.199 wobydlerjow, z toho je 20.159 muskich (48 %) a 22.040 žónskich (52 %). Něhdźe 2.190 ludźi ma pódlanske bydlenje w stolicy Hornjeje Łužicy.
Wobchad[wobdźěłać]
Přez Budyšin wjedu zwjazkowa awtodróha A4 a zwjazkowej dróze B6 (z Bremena do Zhorjelca) a B96 (ze Žitawy do Sassnitza). Zwjazkowa dróha B156, kotraž spočina w Ranje, kónči we wuchodnym dźělu Budyšina.
Budyšin je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa pak běži přez njón jenož hišće čara z Drježdźan do Zhorjelca. Budyski wotrězk železniskeje čary Budyšin-Žandow je dźensa zawrěty a čara do Wojerec bu wottwarjena.
Twarske pomniki[wobdźěłać]
Budyšin ma derje zdźeržane stare město. Znata je Bohata wěža, kotraž je na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena. Wažny twarski pomnik je tež Budyski hród (němsce: Ortenburg), kotryž steji na městnje stareho słowjanskeho hrodźišća. Tež tachantska cyrkej je hódna wobhladanja. Wona je jedna z mało simultanych cyrkwjow w Němskej a wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Tež Budyska radnica a Mikławšk, na kotrymž staj mj. dr. Michał Hórnik a posledni serbski biskop Jurij Łusčanski pochowanaj, stej zajimawostce Budyšina.
Dalšej twarskej pomnikaj stej Stara wodarnja a Nowa wodarnja.
Partnerske města Budyšina[wobdźěłać]
- Worms, Němska (wot 1990)
- Heidelberg, Němska (wot 1991)
- Dreux, Francoska (wot 1992)
- Jelenia Góra, Pólska (wot 1992)
- Jablonec nad Nisou, Čěska republika (wot 1993)
Serbske institucije w Budyšinje[wobdźěłać]
W měsće namaka so wjetši dźěl serbskich institucijow. W Serbskim domje na Póstowym naměsće je sydło Domowiny, Załožby za serbski lud, Serbskeho rozhłosa kaž tež Młodźinskeho towarstwa Pawk z. t.. W domje nastawa tež časopis Katolski Posoł. Rěčny centrum WITAJ, kotryž stara so mj. dr. wo serbske wučbne materialije, je napřećo Serbskemu domej w twarjenju Němskeho pósta zaměstnjeny. Na Sukelnskej hasy je Ludowe nakładnistwo Domowina (LND), kotrehož wudźěłki předawaja so w Smolerjec kniharni, kotraž je w samsnym domje zaměstnjena. Na Budyskim hrodźe, w twarjenju něhdyšeje sólnicy je Serbski muzej. Na Dwórnišćowej dróze namaka so wědomostne slědźenišćo Serbski institut. Wažnej kulturnej instituciji stej tež Němsko-Serbske ludowe dźiwadło (NSLDź) a Serbski ludowy ansambl (SLA).
Bibliografija[wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Budyšin w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (něm.)
- ↑ Staw: 31. decembra 2012; Statistiska rozprawa města Budyšin.
Biskopicy | Bóšicy | Bretnig-Hauswalde | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Schönteichen | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
Strzedńe Storocza
Strzedńe Storocza (tyż Strzedńe Stoleća, Strzedńe Wjeki) je uokres gyszichty Wschodńij Cywilizacyje uokryślůny mjyndzy V a XV stolećym.
Jejich anfang śe rozlygowuje zauobycz we roku 476 do kupy ze Upodkym Rzimiskigo Imperyjům a jejich szlus śe datuje na 1492, kej to Krzisztof Kolůmb uoddeknył Amerika. Tyż śe ńykej mjast tygo bjere 1453, skuli tygo, co we tym roku do kupy bůły trzi wożne wydarzyńa - Upodek Bizantyjskigo Imperyjům, wynokwjyńy durku (Gutenbergowa Biblijo) a kůńec stoletńij wojny.


text:
Dhaka
Wspůłrzyndne: 23°44' N 90°23' E
Dhaka (beng. ধাক [Dhākā], ang. Dacca) – stolica a nojsrogsze mjasto we Bangladeszu. Je rozlygowano we delće Gangesa a Brahmaputry. Industryjo włůkyńńiczo, spożywczo a metalurgiczno. Srogi uostrzodek handlu produktůma bauerskimi - tyjym, baumwolům, riżym a jutům. Becyrk Dhaki je tyż znůmy s rynczńy a tradycyjńy uůnaczůnych zachůw s juty. Mjasto znůme już kole 1000 roku, we 1765 przelozło pode władza Wjelgij Brytańije, we lotach 1947 - 1971 bůło stolicům Wschodńigo Pakistanu, ńyskorzi ńypodlygłygo Bangladeszu.
Galeryjo[Sprowjej]


text:
Prawy Kośćůł Jezusa
Prowdźiwy Kośćůł Jezusa – ńyzależny protestancki Kośćůł, kery zostoł zouożůny we 1917 roku we Chinach, we Pekińe. Terozki mo uůn ůng. 2 a půł miljůna wyznowcůw we sztyrdźestu pjyńću państwach na sześću kůntynyntach. Przinoležy uůn do raje kośćołůw źelůnośwjůntkowych, ze kerych wyodrymbńůł śe na anfangu XX stolećo. Jygo cwekym je głoszyńy Wańeliji wšyjstkim nacyjům, ńim Jezus, wedle jejich wjerzyń, przidźe na Źymja zaś (Powtůrne Przijśće Jezusa).
Głůwne doktryny a prowdy jejich wjary to:
- Duch Śwjynty: „Uotrzimańy Ducha Śwjyntego przejawjo śe w godańu godkami a je gwarancyjům lo nos na uodźydźiczyńe Krůlestwa Ńybjos”.
- Krzest: „Krzest we wodźe to je sakramynt kery uodradzo, udźelo śe jygo na uodpuszczyńe grzychůw. Krzest idźe przeprowadźić yno we naturalnyj żywyj wodźe, l.b. we rzyce, jeźorze abo zdrzůdle. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje khrzest we mjańy Pana Jezusa Krystusa. Perzůna krzczona winna być cołko zanurzůno we wodzie, ze gowům a twarzům skerowanům na důł”
- Umywańy nogůw: „Sakrament umywańo nogůw umożliwjo kożdymu wstůmpjyńe we społeczność s Panym Jezusym. Mo uůn za cweka coby durś wzywać nos coby my pszoli śebje wzajym, byli pokorne, poradźili wybaczać, służyli inkszym a spůlnoće a starali śe uośůngnůńć śwjyntość. Kożdy, fto uotrzimoł wodny krzest, muśi uobmyć szłapy we imjyńu Jezusa Krystusa. Uobmywańy nogůw śebje nawzajym idźe uůnaczyć we kożdym můmyńće.”.
- Śwjynto Komůńijo: „Śwjynto Komůńijo je to sakramynt na cześć śmjyrći Pana Jezusa Krystusa. Umożliwjo nom uůna uczestńictwo we ćele a krwje Pana naszego a wstympowańe we społeczność ś Ńym, bez cůż mogymy erbnůńć wjeczne żywobyće a być wskrzeszyńi we uostatecznym dńu. Sakramynt ten wińyn być uobchodzůny tak czynsto, jak to je yno możebne. Do jygo uobrzůndku idźe brać yno jedyn praśny chlyb a soku ze winogrůn”.
- Dźyń Sabatu: „Dźyń Sabatu, to je śůdmy dźyn tydńa (sobota), je to śwjynty dźyń, kery ustanowjył Bůg a doł mu ekstra błogosławjyństwo. Mo uůn być zachowywany za bożům łaskům jako uczczyńy pamjyńći stworzyńo śwjata a zbawjyńo, a tyż jako nadźeja wjecznygo dychańo we prziszłym żywobyću”.
- Jezus Krystus: „Jezus Krystus, Słowo, kere uostoło śe ćołym, umrził na krziżu, coby uodkupić grzeszńikůw, zmortwychwsto na trzeći dźyń a wstůmpił do ńeba. Je jedynym Zbawićelem ludzkości, Stworzyćelem ńeba a Źymje a jedynym Prowdziwym Bogem”.
- Biblijo: „Śwjynte Pismo, kere skłodo śe ze Starygo a Nowygo Testamyntu, je natchńůnům uod Boga jedynům spisanům prowdům a standardym krześćijańskigo żywobyćo”.
- Zbawjyńy: „Zbawjyńy je udźelane uod Bożyj łaski bez wjara. Wjerzůncy, coby iść ku śwjyntośći, uwjelbjyńo Boga a pszajyńu bliźnim, muszům polegać na Duchu Śwjyntym”.
- Kośćůł: „Prowdźiwy Kośćou Jezusa, założony uod Pana naszygo Jezusa Krystusa bez pośrednictwo Ducha Śwjyntygo we czaśe «późnygo dyszczu», je prziwrůcůnym Prowdźiwym Kościołym apostolskich czasůw”.
- Przijśće Jezusa nazod a Uostateczny Gerycht: „Przijśće Pańskie zaś bydźe mjoło plac we uostatńich dńach, jak zleźe uůn s ńeba, coby mjeć gerycht nade śwjatym. Wuůnczas prawi dostanům wjeczne żywobyće, a bezbożniki bydům na zowdy potympjůne”. USA


text:
Pòrtal Kòreja
Kòreja to cywilizacëjowô ë geògrafnô òbéńda Kòrejańsczégò Półòstrowa w pòrénkòwi Azëji, greńcząca òd zapôdu z Chinama a z Ruską òd norde ë Japòńską przez Kòrejańską Gardzelëznã. Zwónô je czãsto "Zemią pòrénszégò miru".
To jedna z nôstarszëch cywilizacëji, ji historëja je ju znónô òd kòl 3000 lat. Dłëdżé cządë miru przeczëdóny bëłë pòjedinczëma napadama cëzëch krôjów. W
1905 rokù Kòreja òsta zaanektowónô bez Japòńską ë 5 lat pózdze òsta ji kòloniją. W sztądze II swiatowi wòjne òsta wëzwòlonô bez wòjska Sowiecczégò Związkù ë USA ë pòdzélonô na dwa pòliticzne dzélë, Nordową ë Pôłniową Kòrejã z grańcą midze nima na równoleżnikù 38 o.
Nordowô Kòreja je kòmùnistowim państwã, czasã zwónym stalinowsczim ë izolacjowim. Pôłniowô Kòreja to kapitalistnô, liberalnô demokracëja jaka je na 10 môlu w ekònomòwich rankingach.
W òbéńdze Kòreji mieszkô etniczno jednotne karno
Kòrejanów, co gôdają jednym jãzëkã zwónym kòrejańsczim a do pisaniô brëkùją apartnegò skriptu hangeul.
Wëbróny artikel
Kòrejańsczi jãzëk (한국어/조선어) je ùrzãdnym jãzëkã òbëdwóch Kòrejów: Pôłniowi ë Nordowi. Je téż jednym z dwóch òficjalnëch jãżëków w prowincëji Yanbian w Chinach. Na całownym swiece je kòl 78 milionów lëdzy, chtërni gôdôją w nym jãzëkù, wrechòwując w to wiôldżé grëpë w Rusczi, Chinach, Aùstralëji, USA, Kanadze, Brazylëji, Japòńsczi a slédnio téż na Filipinach.
Genealogòwi régòwanié kòrejańsczégò je dzysdniowò diskùtowane. Wiele mòwòùczałich daje nen jãzëk do grëpy
ałtajsczich jãzëków, jinszi do jãzëków izolowónëch. Kòrejańsczi je aglunatiwny w mòrfologiji ë òrtu SOV w syntakse. Czile słów bëło wimpòrtowónëch z chińsczégò jãzëka abò zrobionëch na ôrt chińsczich słów.
Wëbróny òdjimk
Taepyeongmu (태평무), to Kòrejańsczi tùńc bãdący proszbą ò pòkój dlô kraju. Jegò pòchodzënk nie je znóny, trzëmô sã, że béł òkazjonalnié tùńczony przez królów òb czas panowaniô
dynastëji Joseon. Na zaczątkù 20 stalata òstôł rearanżowóny przez Hahn Seungjuna (한성준 韓成俊 1875-1941) ë òn téż zabédowôł, że ruchna brëkòwóné bez tùńcerzów szlachùją za królewsczima gwanbok (관복, òficjalné ruchna). Taepyeongmu je jednym z Wôżnëch Niematerialnëch Kùlturowëch Swòjiznów Pôłniowi Kòreji.
Wëbrónô biografija
béł kòrejańsczim ùczałim ë astronomã òbczas dinastëji Joseon ( Jang Yeong-sil 1392- 1910). Ùrodzëł sã jakno słëga, leno nowô pòlitika króla Sejonga Wiôldżégò znosënia klasnëch różnic pòzwòliła Jangòwi robic w nôrodny cywilny służbie. Wënalôzczi Janga, jakno deszczomierzôk ë wòdomierzôk, pòdczorchniają technologòwé awansowónié dynastëji Joseon.
Czë wiész, że...
...pierszô zwada midze
Ruską a Kòreją miôła swój môl czedë wòjska dynastëji Joseon pòd prowôdzëzną Sin Ryu dobéłë nad wòjskama Rusków w 1650?
...
Pôłniowô Kòreja bëła pierszim na swiece krajã, w jaczim we wszëtczéch szkòłach bëł chùtczi przistãp do internetu?
...Hotel Ryugyong w
P'yŏngyang ( Phenianie), mògł bë bëc nôwëższim hotelã na swiece, eżlë bë òstôł skùńczony?
...
Jikji (Baekun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche yojeol, wëdóny 1377) je nôstarszą wëdrëkòwóną na metalu knéżką?
Kòrejańsczé słowò
jeséń
Nie widzysz kòrejańsczéch céchów - zainstalëjë wspiarcë dlô azjatëcczëch jãzëków abò kòrejańsczé fòntë


text:
KLUBY FITNESS RUDA ŚLĄSKA
RUDA ŚLĄSKA : SPORT I FITNESS
-
kluby fitness w Rudzie Śląskiej
Lista klub fitness Ruda Śląska, mapa klubów fitness w Rudzie Śląskiej, ranking 6 rudzkie kluby fitness, katalog 6 klubów fitness w Rudzie Śląskiej,
klub fitness, Ruda Śląska, Ul Westerplatte 36
klub fitness, Ruda Śląska, ul. ks. Tunkla 125
klub fitness, Ruda Śląska, ul. Oświęcimska 90
klub fitness, Ruda Śląska, ul. 1 Maja 310
klub fitness, Ruda Śląska, ul. Różyckiego 30, 41-710
klub fitness, Ruda Śląska, ul. Obrońców Westerplatte 36, 41-710


text:
Ligurske mórjo
Ligurske mórjo (italski Mar Ligure, francojski Mer Ligurienne) jo małe mórjo pśi pódwjacornem brjoze Apenninskeje połkupy. Bu mate za źěl Srjejźnego mórja a słuša toś k Atlantiskemu oceanoju.
Granicujo na pódzajtšu z italskeju twardeju zemju a na pódpołdnju z francojskeju kupu Korsika a italskeju kupu Elba. Na pódpołnocu granicujo z francojskeju twardeju zemju, z Monacom a z italskim regionom Ligurskeju.
Ligurske mórjo jo na pódpołdnju zwězane z Tyrrenskim mórjom a na pódwjacorje ze šyrokim Srjejźnym mórjom. Ma płoń wót něźi 120.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 2569 metrow.


text:
Wolverhampton
Wspůłrzyndne: 52°35' N 02°08' W
Wolverhampton to je mjasto we Wjelgij Brytańije, we Ynglandźe, we hrabstwje Staffordshire a tyž we hrabstwje metropolitarnym West Midlands. Je powožane, co jygo mjano je nadane na čeść Lady Wulfrun, kero je zouožyua we 985 roku. We anglosaksůńskij godce Wulfrūnehēantūnco uoznačo "nojwažńijšo zagroda abo farma". Po rewolucyji industryjalnyj we XIX a XX wjeku srogi uostřodek industryje, we tym bergmaństwa a wuůkeńńictwa. Terozki nojwažńijše we mjejscowyj gospodarce sům sektory usugowy a inžyńeryjny. Fůnguje sam klub fusbalowy Wolverhampton Wanderers FC.


text:
Dymůn
Dymůn (gr.: δaίuwv, daimon - dosłowńy: tyn, kery co roztajlowuje abo tyn, kery coś przitajlowuje, tyż: nadprzirodzůno potynga, dola; łać. daemon) – stworzyńa wystympujůnce we mocy ludowych wjerzyńůw, mitologijach a religijach, kere zajmujům pozycyjo postrzedńo mjyndzy bogůma a ludźůma, mjyndzy sferům źymskům - ludzkům, matyrjalnům - a sferům boskům, czysto duchowům; istoty uo cechach na půł ludzkich, na půł boskich; nojczyńśći sům to ńyprzijazne czowjekowi duchy, zwjůnzane za pjyrsze ze pojynćym ńyczystośći sakralnyj.


text:
Montreux
Wspůłrzyndne: 46°26' N 6°55' E
Montreux je sztad we Szwajcaryji. Je uůn rozlygowane nade Genewskim Jeziorym, przi jigo wschodńim brzygu. Miyszko tam 23 010, co dowo Montreux trzeci plac podug wjelość ludźůw postrzůd sztadůw kantůnu Vaud (za Lausanne a Yverdon-les-Bains).
Kożdygo roku sům sam dwa znůme na cołkim świecie festiwale: jazzowy festival de Jazz de Montreux (piyrszy bůł we 1967) a telewizyjny The Golden Rose Festival (uod 1961). Krům tego sztad je znůmy skirz dynkmala Freddiego Mercury'ego, kery stoji na strzodku rynku.


text:
Železniska čara Berlin–Zhorjelc je hłowna železniska čara w Berlinje, Braniborskej a Sakskej. Wjedźe z Berlina přez Łužicu do Zhorjelca.
Čara spočina w Berlinje a wjedźe přez Parsk, Lubin, Choćebuz, Grodk a Hórku. Je 207 kilometrow dołha a bu w lětomaj 1866/67 natwarjena.
Wjazba na železnisku syć[wobdźěłać]
Z Parska wjedźe čara do Beeskowa. Čara do Chudowiny słuša dźensa k Draisinenbahnen Berlin/Brandenburg GmbH & Co. KG.
Z Lubina wjedźe čara do Falkenberga.
Z Lubnjowa wjedźe čara do Kamjenca.
Choćebuz je wulke železniske křižowanišćo. Wottam wjedu čary do Halle, Wulkeho Hojna, Gubina a Baršća. Něhdyša čara do Frankobroda nad Wódru bu w lěće 2000 zawrjena.
Ze Syjka wjedźe čara do Hórnikec.
Běła Woda je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa wužiwa so pak jeničce hišće čara z Berlina do Zhorjelca. Železniska čara do Mužakowa bu w lěće 2001 zawrjena, železniska čara do Baršća hižo 1998.
W Hórce je křižowanišćo z železniskej čaru Węgliniec–Falkenberg.
Ze Zhorjelca wjedu dalše čary do Drježdźan, do Nikriša (a Žitawy), do Zawidowa, do Węglinieca (a Wrócławja) a do Wałbrzycha.


text:
Qele Qele
Qele Qele (uorm. - Քելե Քելե - uoznoczo: dali dali, wym. [kʲɛ'lɛ kʲɛ'lɛ]) to śpjywka uod Sirusho, kero reprezyntowała Armyńijo na Kůnkurśe Śpjywki Ojrowizyje 2008. Artystka sama napisała słowa śpjywki, muzyka skůmpůnowoł H.A. Der-Howagimjan. Śpjywka je blank po angelsku, kej ńy liczyć intra a słůw qele qele. Jako gatůnek połůnczo we śe cechy popu a uormjańskij ludowyj muzyki.
Wybrano jům 13 merca 2008 we krajowych welůngach śpjywki repryzyntujůncyj, po absztimůngu. Do śćisłygo krajowygo finału dostało śe 4 nojpopularńijszych śpjywokůw a śpjywoczek ze cołkij Armyńije. Bez SMS-absztimůng a nůmery ekszpertůw ze żyri podjůno decyzyjo, co to Qele Qele bydźe forszlagym na Śpjywka lo Ojropy we Belgradźe. Zarozki po tym, Sirusho sztartnůła kůncertowo sztreka po Belgiji. Przijůno ja tam fest ćepło. Bůła tyż we Lůndyńe, Paryżu, Pradze a Berlińe. We finale śpjywka dostała 4. plac, zebrał tyż 199 pkt., we půłfinale mjała drugi plac a 139 pkt. Śpjywka uotrzimała maksymalno nota (12 pkt.) uod: Francyje, Belgije, Ńiderlandůw, Grecyje, Rusyje, Czeskij Republiki, Gruzyje a Polski.
Tytuła Qele Qele uoznoczo gynau "łaźić" lebo "maszyrować", kere je wźůne ze starouormjańskigo słowa, dźiśo używanygo we slangu. Kej pisała słowa śpjywki, Sirusho průgowała uprośćić tekst jako ino śe dało, coby bůł uůn wpadajůncy we ucho a idyjalny do tůńca.[1] Bez jaki uokres czasu Qele Qele bůło podle bukmacherůw nojchyntliwjyj uobsawjanům do roli wygranygo śpjywkům.[1]


text:
First Level Final Table: GP Pts W D L GF- GA 1. Baustal Kraków 22 56 18 2 2 129- 68 Champions 2. Clearex Chorzów 22 54 17 3 2 129- 56 3. Holiday Chojnice 22 48 15 3 4 102- 64 4. Akademia Słowa Poznań 22 37 11 4 7 103- 86 5. P.A. Nova Gliwice 22 29 8 5 9 70- 70 6. Marioss Opole 22 29 8 5 9 67- 70 7. Jango Mysłowice 22 29 8 5 9 65- 79 8. Inpuls Siemianowice 22 28 8 4 10 97- 99 9. Radan Gliwice 22 28 9 1 12 73- 77 Relegation Playoff 10. Owlex Łódź 22 22 6 4 12 78- 96 Relegation Playoff 11. Rekord Bielsko-Biała 22 15 4 3 15 64-106 Relegated 12. Wulkan Wrocław 22 1 0 1 21 33-139 Relegated Round 1 [Sep 19] Baustal Kraków 6-4 Rekord Bielsko-Biała Clearex Chorzów 11-3 Akademia Słowa Poznań Fire Max AZS Wrocław 4-5 Agra-Marioss Opole Inpuls Siemianowice Śląskie 4-4 Jango Mysłowice Owlex Łódź 4-8 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Radan Gliwice 0-2 P.A. Nova Gliwice Round 2 [Sep 26] Jango Mysłowice 4-6 Baustal Kraków [Oct 3] Holiday "Życie Chojnic" 2-0 Radan Gliwice Fire Max AZS Wrocław 3-13 Akademia Słowa Poznań P.A. Nova Gliwice 3-4 Owlex Łódź Agra-Marioss Opole 2-4 Clearex Chorzów Rekord Bielsko-Biała 5-11 Inpuls Siemianowice Śląskie Round 3 [Oct 15] Fire Max AZS Wrocław 1-10 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice [Oct 20] Clearex Chorzów 5-4 P.A. Nova Gliwice Radan Gliwice 6-4 Rekord Bielsko-Biała Owlex Łódź 3-4 Jango Mysłowice Inpuls Siemianowice Śląskie 3-3 Marioss Opole Akademia Słowa Poznań 2-9 Baustal Kraków Round 4 [Oct 15] Rekord Bielsko-Biała 2-11 Clearex Chorzów [Oct 24] Akademia Słowa Poznań 6-3 Owlex Łódź P.A. Nova Gliwice 5-4 Fire Max AZS Wrocław Holiday "Życie Chojnic" 9-6 Inpuls Siemianowice Śląskie Jango Mysłowice 5-1 Radan Gliwice Marioss Opole ppd Baustal Kraków Round 5 [Oct 31] Owlex Łódź 0-2 Marioss Opole Fire Max AZS Wrocław 5-5 Rekord Bielsko-Biała Radan Gliwice 8-5 Akademia Słowa Poznań Baustal Kraków 2-2 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Clearex Chorzów 2-2 Jango Mysłowice Inpuls Siemianowice Śląskie 7-2 P.A. Nova Gliwice Round 6 [Nov 7] Marioss Opole 2-1 Radan Gliwice P.A. Nova Gliwice 2-3 Baustal Kraków Holiday "Życie Chojnic" 2-5 Clearex Chorzów Jango Mysłowice 3-2 Fire Max AZS Wrocław Akademia Słowa Poznań 7-2 Inpuls Siemianowice Śląskie Rekord Bielsko-Biała 2-3 Owlex Łódź Round 7 [Nov 14] Clearex Chorzów 11-2 Fire Max AZS Wrocław Holiday "Życie Chojnic" 3-2 Jango Mysłowice Radan Gliwice 4-5 Inpuls Siemianowice Śląskie Marioss Opole 3-4 Akademia Słowa Poznań P.A. Nova Gliwice 3-2 Rekord Bielsko-Biała Baustal Kraków 9-6 Owlex Łódź Round 8 [Nov 19] Akademia Słowa Poznań 5-0 P.A. Nova Gliwice [Nov 20] Inpuls Siemianowice Śląskie 2-3 Clearex Chorzów [Nov 21] Fire Max AZS Wrocław 3-13 Baustal Kraków Rekord Bielsko-Biała 1-6 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Jango Mysłowice 2-4 Marioss Opole Owlex Łódź 8-3 Radan Gliwice Round 9 [Nov 28] P.A. Nova Gliwice 1-1 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Baustal Kraków 7-4 Inpuls Siemianowice Śląskie Akademia Słowa Poznań 6-3 Jango Mysłowice Fire Max AZS Wrocław 2-5 Owlex Łódź Clearex Chorzów 6-4 Radan Gliwice Marioss Opole 2-1 Rekord Bielsko-Biała Round 10 [Dec 5] Jango Mysłowice 3-2 P.A. Nova Gliwice Rekord Bielsko-Biała 5-5 Akademia Słowa Poznań Holiday "Życie Chojnic" 4-1 Marioss Opole Radan Gliwice 2-5 Baustal Kraków Owlex Łódź 3-7 Clearex Chorzów Inpuls Siemianowice Śląskie 6-3 Fire Max AZS Wrocław Round 11 [Dec 10] Clearex Chorzów 4-3 Baustal Kraków [Dec 12] Fire Max AZS Wrocław 3-5 Radan Gliwice Marioss Opole 2-2 P.A. Nova Gliwice Jango Mysłowice 6-3 Rekord Bielsko-Biała Owlex Łódź 3-7 Inpuls Siemianowice Śląskie Akademia Słowa Poznań ppd Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Round 12 [Jan 15] Inpuls Siemianowice Śląskie 3-3 Jango Mysłowice Rekord Bielsko-Biała 3-6 Baustal Kraków Akademia Słowa Poznań 3-3 Clearex Chorzów Marioss Opole 5-0 Wulkan Wrocław Holiday "Życie Chojnic" 6-3 Owlex Łódź P.A. Nova Gliwice 5-1 Radan Gliwice Round 13 [Jan 22,23] Akademia Słowa Poznań 8-1 Wulkan Wrocław Inpuls Siemianowice Śląskie 2-3 Rekord Bielsko-Biała Radan Gliwice 5-2 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Baustal Kraków 9-5 Jango Mysłowice Owlex Łódź 2-2 P.A. Nova Gliwice Clearex Chorzów 9-2 Marioss Opole Round 14 [Jan 29,30] Jango Mysłowice 3-2 Owlex Łódź Marioss Opole 4-4 Inpuls Siemianowice Śląskie P.A. Nova Gliwice 3-5 Clearex Chorzów Holiday "Życie Chojnic" 5-0 Wulkan Wrocław Rekord Bielsko-Biała 4-1 Radan Gliwice Baustal Kraków 6-2 Akademia Słowa Poznań Round 15 [Feb 6] Clearex Chorzów 5-0 Rekord Bielsko-Biała Radan Gliwice 4-1 Jango Mysłowice Baustal Kraków 6-3 Marioss Opole Owlex Łódź 4-3 Akademia Słowa Poznań Wulkan Wrocław 0-5 P.A. Nova Gliwice Inpuls Siemianowice Śląskie 3-4 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Round 16 [Feb 20] Marioss Opole 5-4 Owlex Łódź Rekord Bielsko-Biała 5-0 Wulkan Wrocław [walkover] Akademia Słowa Poznań 4-4 Radan Gliwice Holiday "Życie Chojnic" 1-6 Baustal Kraków Jango Mysłowice 0-8 Clearex Chorzów P.A. Nova Gliwice 9-5 Inpuls Siemianowice Śląskie Round 17 [Feb 27] Inpuls Siemianowice Śląskie 3-4 Akademia Słowa Poznań Owlex Łódź 3-3 Rekord Bielsko-Biała Radan Gliwice 2-1 Marioss Opole Baustal Kraków 6-3 P.A. Nova Gliwice Clearex Chorzów 6-8 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Wulkan Wrocław 0-5 Jango Mysłowice [walkover] Round 18 [Mar 13] Rekord Bielsko-Biała 1-4 P.A. Nova Gliwice Owlex Łódź 5-5 Baustal Kraków Wulkan Wrocław 0-5 Clearex Chorzów [walkover] Jango Mysłowice 2-3 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Inpuls Siemianowice Śląskie 6-3 Radan Gliwice Akademia Słowa Poznań 3-3 Marioss Opole Round 19 [Mar 20] Baustal Kraków 5-0 Wulkan Wrocław [walkover] Holiday "Życie Chojnic" 5-1 Rekord Bielsko-Biała Clearex Chorzów 8-2 Inpuls Siemianowice Śląskie P.A. Nova Gliwice 0-3 Akademia Słowa Poznań Marioss Opole 1-1 Jango Mysłowice Radan Gliwice 8-1 Owlex Łódź Round 20 [Apr 3] Owlex Łódź 5-0 Wulkan Wrocław [walkover] Inpuls Siemianowice Śląskie 2-7 Baustal Kraków [Apr 12] Rekord Bielsko-Biała 2-7 Marioss Opole [Apr 14] Radan Gliwice 2-5 Clearex Chorzów Jango Mysłowice 4-3 Akademia Słowa Poznań [Apr 16] Holiday "Życie Chojnic" 6-6 P.A. Nova Gliwice Round 21 [Apr 15-17] Marioss Opole 4-5 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Baustal Kraków 1-4 Radan Gliwice Clearex Chorzów 3-3 Owlex Łódź Wulkan Wrocław 0-5 Inpuls Siemianowice Śląskie [walkover] P.A. Nova Gliwice 3-3 Jango Mysłowice Akademia Słowa Poznań 7-3 Rekord Bielsko-Biała Round 22 [Apr 24] Baustal Kraków 4-3 Clearex Chorzów P.A. Nova Gliwice 4-2 Marioss Opole Rekord Bielsko-Biała 5-2 Jango Mysłowice Holiday "Życie Chojnic" 8-2 Akademia Słowa Poznań Inpuls Siemianowice Śląskie 5-4 Owlex Łódź Radan Gliwice 5-0 Wulkan Wrocław [walkover] Final Table: GP Pts W D L GF- GA 1. Baustal Kraków 22 56 18 2 2 129- 68 Champions 2. Clearex Chorzów 22 54 17 3 2 129- 56 3. Holiday Chojnice 22 48 15 3 4 102- 64 4. Akademia Słowa Poznań 22 37 11 4 7 103- 86 5. P.A. Nova Gliwice 22 29 8 5 9 70- 70 6. Marioss Opole 22 29 8 5 9 67- 70 7. Jango Mysłowice 22 29 8 5 9 65- 79 8. Inpuls Siemianowice 22 28 8 4 10 97- 99 9. Radan Gliwice 22 28 9 1 12 73- 77 Relegation Playoff 10. Owlex Łódź 22 22 6 4 12 78- 96 Relegation Playoff 11. Rekord Bielsko-Biała 22 15 4 3 15 64-106 Relegated 12. Wulkan Wrocław 22 1 0 1 21 33-139 Relegated Promotion Playoffs First Legs [May 3] Marex Chorzów 5-5 Owlex Łódź Pogoń 04 Szczecin 4-8 Radan Gliwice Second Legs [May 8] Owlex Łódź 3-5 Marex Chorzów Radan Gliwice 2-3 Pogoń 04 Szczecin Marex Chorzow and Radan Gliwice are promoted to the 1.Liga 2004-2005 Polish Futsal Cup Quarterfinals Group M [Apr 10] Kupczyk Kraków 5-1 Radan Gliwice Clearex Chorzów 3-0 Rekord Bielsko-Biała Kupczyk Kraków 5-3 Rekord Bielsko-Biała Clearex Chorzów 4-1 Radan Gliwice Rekord Bielsko-Biała 2-2 Radan Gliwice Clearex Chorzów 3-3 Kupczyk Kraków Group N [Apr 10] Baustal Kraków 3-2 Marioss Opole Holiday "Życie Chojnic" 4-0 Akademia Słowa Poznań Baustal Kraków 2-1 Akademia Słowa Poznań Holiday "Życie Chojnic" 5-2 Marioss Opole Akademia Słowa Poznań 2-2 Marioss Opole Baustal Kraków 5-3 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Semifinals [May 1] Kupczyk Kraków 6-4 Holiday "Życie Chojnic" Chojnice Baustal Kraków 6-5 Clearex Chorzów Final [May 11, Krakow] Baustal Kraków 5-5 Kupczyk Kraków [16-15 pen] [Maksym 2, Marzec 10, 30, Jasiński 17, Filipczak 49; Kossak 8, Nazarewicz 29, 31, Badoń 36, Słupek 43] Super Cup 2004 [1st Supercup ever] [Sep 10, 2004] Clarex Chorzow (Cup Winners) 6-6 Baustal Krakow (League Champions) [3-4 pen] [Szłapa 2, 25, 25, Kuchciak 4, Kasprzyk 46, Powroźnik 49; Kołodziej 8, Korczyński 20, Maksym 21, Marzec 23, 42, Filipczak 47] 2005 Polish Beach Soccer Tour June 26, 2005 Participating Teams Clearex Chorzow Ertrans Strzelce Arpol Torun Unity Line Szczecin Hemako Sztutowo Hurtap Leczyca IW Tour Ustka Americanos Slupsk Quarter-finals Unity Line Szcecin 12-2 Ertrans Strzelce Arpol Torun 7-6 Hemako Sztutowo Hurtap Leczyca 6-5 IW Tour Ustka Clearex Chorzow 8-7 Americanos Slupsk Semi-finals Unity Line Szczecin 5-4 Arpol Torun Clearex Chorzow 6-5 Hurtap Leczyca 3rd Place Match Hurtap Leczyca 10-3 Arpol Torun Final Unity Line 5-2 Clearex Chorzow
2005/06
Prepared and maintained by Peter Sokołowski for the RSSSF
Author: Peter Sokołowski
(polska_pete_9@hotmail.com)
Last updated: 28 Jan 2006
(C) Copyright Peter Sokołowski and RSSSF 2004/06
You are free to copy this document in whole or part provided that proper acknowledgement is given to the author. All rights reserved.


text:
Meksyk
Stany Zjydnočůne Meksyku (hišp. Estados Unidos Mexicanos[1]; nahuatl Mēxihco) – państwo we Americe Půunocnyj, grańičůnce uod půunocy s USA a na pouedńu s Gwatymalům i Belize. Uod zachodu jygo terytorjům uůgrańičůne je wodůma Pacyfiku, a uod wschodu Zatoki Meksykańskij i Mořa Karaibskigo. Třeći co do wjelgośći kraj Ameryki Uaćińskij i nojwjynkšy kraj Ameryki Střodkowyj.
Připisy[Sprowjej]
- ↑ Pisowńo Méjico je powšychńy uznowano we wšyjkych pozostouych krajach hišpańskogodkowych. Nale we Meksyku može być uůna uodbjerano kej uobelžywo abo lekcewažůnco.


text:
Wjeś
Wjeś (tyż dźedźina, dźydźina) – podug polskigo prawa "uosadńiczo jednostka uo zwartej abo rozproszůnej zabudowje i istńijůncych fůnkcyjoch rolńiczych abo zwjůnzanych s ńimi usůgowych abo turystycznych, ńypośadajůnca prow mjejskych abo statusu mjasta" (art. 2 ustawy s dńo 29 śerpńa 2003 uo urzyndowych mjanach mjejscowośći i uobjektůw fizjůgraficznych).
De facto sům roztomajte defińicyje wsi, uopjerajům śe uůne na przećiwstawjyńu wśi mjastu, ji fůnkcyje rolńiczyj abo ńyzwjůnzanyj s industryjům, abo tyż na wspůlnotowośći strzodowiska, we uodrůżńyńu uod mjasta, kere dowo pewno anůńimowość.


text:
Autobana A4 (Polsko)
Autobana A4 (pol. Autostrada A4) – nojdugszo autobana we Polsce. Terozki bjygńe we jeji pouedńowyj tajli uod grańice ze Mjymcůma bez dolnoślůnske, uopolske, ślůnske a mauopolske wojewůdztwo do Tarnowa. We roku 2014 mo mjeć kůńec we podkarpackim wojewůdztwje, na grańicy ze Ůkrajinům.
Dźiśej mo 512 kilomyjtrůw, nale we całośći mo mjeć 670.
Nojbarzi znůme mjasta bez kere abo wele kerych bjygńe autobana A4 we 2013 roku to Zgorzelec, Bolesławjec, Ligńica, Wrocłow, Uopole, Glywicy, Zobrze, Ruda Ślůnsko, Chorzůw, Katowicy, Myslowicy, Jaworzno, Krakůw a Tarnůw.
A4 je tyż tajlům mjyndzynarodowyj cesty E40.


text:
- Total Profile Views:
- Total Project Views:
- Total Project Appreciations:
- Total Comments Posted:
- Member Since: 12/12/2007
-
by
Goverdose, Mateusz Sypien, Artur Szymczak, Tomasz Majewski, Przemek Nawrocki, Lukasz Wiktorzak, Grzesiek Wróblewski, Mathias Zamęcki, Bartek Bojarczuk, Sebastian Skrobol, Tomasz Guz, Krzysztof Nowak, Wacław Wysocki, Adam Kuczek, Trisme Trs, marko markowicz, Aleksandra Marchocka, Akuma101, Dmitry Vtorushyn, Krzysztof Olak, Jakub Głowacki, Szczepan Barański, Marta Sokolowska, Maciej Kamuda, Bartek Stefanowicz, Michal Tarka
-
by
Goverdose, Maciek Haraf, Krzysztof Olak, Bartek Bojarczuk, Tomasz Zawistowski, Trisme Trs, Pawel Dabrowski, STRZYG, Jakub Głowacki, Sebastian Gaczol, marko markowicz, Wacław Wysocki, Sebastian Skrobol, Kamil Sarnowski, Aleksandra Marchocka, Akuma101, Przemek Nawrocki, Jakub Polek, Rav31, Konrad Kirpluk, Dmitry Vtorushyn, Szczepan Barański, Lukasz Wrona, luiza kwiatkowska, Łukasz Nosek, Mateusz Witczak, Krzysztof Nowak, Tom Wysocki, Marcin Stryczek, Mateusz Sypien, Anna Taut, THEOSONE Adam Romuald Klodecki, Maciej Żelaznowski, Michal Tarka
-
by
Goverdose, Kacper Spala, OMASH ONE, Przemek Nawrocki, Lukasz Karolczak, Jakub Głowacki, Tomasz Guz, Lukasz Wrona, Trisme Trs, Aleksandra Marchocka, Sebastian Skrobol, Parabolic Playground, Zdunkiewicz, Michal Sycz, Krzysztof Nowak, Mateusz Kolek, Michal Tarka, Maciej Mizer, Estratura / Pawel Rebisz
-
by
Goverdose, marko markowicz, Kacper Spala, Trisme Trs, Jakub Głowacki, Tomasz Guz, Jakub Polek, Krzysztof Olak, Marcin Przybys, Łukasz Nosek, Bartek Bojarczuk, Paul Marcinkowski, Artur Szymczak, Wojciech Magierski, Przemek Nawrocki, Kamil Kotarba, Michal Tarka, Konrad Kirpluk, Mateusz Sypien, Adam Hudyma, Piotr Gąsior, Zdunkiewicz, Maciej Żelaznowski, Michal Sycz, Piotr Holub, Aleksandra Marchocka, Tom Wysocki
-
by
Goverdose, Jakub Polek, Krzysztof Olak, Peter Nowacki, Wojciech Magierski, Parabolic Playground, Trisme Trs, Kamil Kotarba, Bartek Bojarczuk, Konrad Kirpluk, Łukasz Nosek, Mateusz Sypien, Przemek Nawrocki, Jakub Głowacki, Maciej Żelaznowski, Artur Szymczak, Marcin Przybys, Rafał Jagielski, Lukasz Wrona, Peter Tarka, Michal Sycz, Michal Tarka, Łukasz Samiec, Tomasz Guz, Tom Wysocki
-
by
Goverdose, STRZYG, Aleksandra Marchocka, Jakub Głowacki, Krzysztof Olak, Przemek Nawrocki, Jakub Polek, Trisme Trs, Lukasz Wrona, Bartek Bojarczuk, Tomasz Guz, PWEE 3000, Sebastian Skrobol, Krzysztof Nowak, OMASH ONE, Pawel Dabrowski, marko markowicz, Dmitry Vtorushyn, Anna Taut, THEOSONE Adam Romuald Klodecki, Adam Hudyma, Estratura / Pawel Rebisz
-
-
-
-
-
-


text:
Fonem
Fonemy su předmjety rěčewědneje discipliny fonologija. Wone su najmjeńše woznam rozeznawace, nic pak woznam nošace jednotki rěčneho systema. To rěka, zaměnimy-li w słowje jedyn fonem na druhi, změni so woznam słowa, na př. boł – poł abo hraj – hrał, abo so woznam dospołnje zhubi, na př. bramaty – pramaty.
Fonemy njesměmy pak zaměnić ze zwukami (grj. fonami). W słowomaj Hana [hana] – Hanka [haŋka] njejedna so w padźe ŋ wo samostatny fonem, ale wo zwukowu wariantu fonema n. Zwukowe warianty jednoho fonema, tak mjenowane alofony, su wotwisne wot fonetiskeje wokoliny, to rěka wot předchadźaceho a/abo sćěhowaceho zwuka, a wot indiwidualneho abo regionalneho wurěkowanja. Fonem je potajkim abstraktna jednotka skupiny přiwuznych zwukow (alofonow).
Jeli chcemy zwěsćić, hač stej dwaj zwukaj pak alofonaj samsneho fonema pak rozdźělnej fonemaj, dyrbimy namakać tak mjenowany minimalny porik: słowje, kotrejž so jenož w tutymaj zwukomaj rozeznawatej, na př. kutlić – wutlić.
Rozeznawamy fonemy wot grafemow, kotrež pismikam wotpowěduja. W padźe „w“ a „ł“ jedna so wo jedyn fonem, ale wo dwaj grafemaj.


text:
Antonín Dvořák
Antonín Dvořák, couke mjano: Antonín Leopold Dvořák (rodz. 8 wřeśńa 1841, um. 1 maja 1904) to bůu česki kůmpozytor a dyrygynt uokresu romatyzmu. Rodzůny we Nelahozeves kole Pragi, we Pradze studjowou a mjyškou bezmaua couke žyće, krům lot 1892-1895, we kerych bůu dyrektorym kůnserwatorjum we Nowym Jorku. Wroz s Bedřichym Smetanům noležou do twůrcůw českij muzyki narodowyj. Kůmponowou symfůńije, kwartety smyčkowe, uopery, pjeśńi, mše a tyž kůncerty, s kerych nojsuynńijšy je Kůncert wjolůnčelowy h-moll o. 104.


text:
Sodůma a Gůmora
Sodůma a Gůmora to dwa spůminane we Bibliji mjasta, rozlygowane we Ńiźińe Siddim. Podug Biblije, jejich mjyszkańcy, Sodůmity, kej prziszli do bogajstwa zaczyńi ńyprawo tryjtować uobcych, żyli we rozpuśće a ńy mjeli ńyjakigo poszanowańo lo prawa, a tyż i Boga. Bestůż uostały zńiszczůne uod uogńa a śarki, uocaloł wuůnczas ino Lot a jygo cery. Baba Lota tyż mjała możebność uocalyńo, nale złůmała dany uod Boga zakoz uoglůndańo śe za śe, a skiż tygo zamjyńůła śe we słup soli. Podug archeologůw, Sodůma a Gůmora bůły rozlygowane tam, kaj terozki je Martwe Morze, abo przi jygo wschodńim brzygu. Terozki uokreślyńy "Sodůma a Gůmora" uoznaczo ńyrzůnd abo chaos a ńyporzůndek we jakij społecznośći.


text:
Moskwa
Moskwa (rus. MockBa) jo nejwětše město a stolica Rusojskeje. Z něźi 10,5 milion wobydlarjami na 1.081 km² jo wóni na wobydlarjow nejbogatše město Europy. Moskwa jo kulturelne a ekonomiske srjejźišćo kraja. Pśez Moskwu běžy rěka Moskwa.
Stawizny[wobźěłaś]
Prědny raz jo se spomnjeła město w lěśe 1147. Mjaz 1328 a 1712 město jo była ruska stolica. Mjaz 1922 a 1991 Moskwa jo była głowne město Sowjetskego zwězka. Wót 1991 město jo stolica Rusojskeje. Wažny twarski pomnik w Moskwje jo sedło rusojskich carow a prezidentow Kreml.


text:
Laszsko godka
Laszsko godka (polsko godka: gwary laskie, czesko godka: lašská nářečí) je rzecz, kero używano je we połedńowyj tajli Gůrnygo Ślůnska po uobuch strůnach teroźńij czesko-polskij grańice. Laszske djalekta sům djalektůma ślůnskij godki ze ajnflusym morawskij.
Literacko laszsko godka zrychtowoł przed drugům śwjatowům wojnům Óndra Łysohorsky. Wele ńego we roku 1936 we Uostrawje we kůłku mjanowanym "Laszsko perspektywa" sebrali śe inksze laszske literaty: Josef Šinovsky, Jan Stónawsky, Jura Hanys. Chocóż po drugyj wojńe śwjatowyj czeske kůmůńisty zakozali durkowańo laszskych tesktůw, Łysohorsky bůł dwa razy głoszůny do Noblowyj Literackij Nadgrody uod szwajcarskigo pisma "Poésie vivante: Tribune Internationale de Poésie".
Przikłod literackigo tekstu[Sprowjej]
"Baborowscy rzymejśńicy chodźyli pyrwaj ze swojim tauwarym po jermakach. Z dumu wychodźili na weczur abo wczas rano. Nejwjeci ich szło paura narauz. W jedyn pautek rano zajś se wybjyrali na cestu. S poczautku byli yny trze. I szli ku Sulkowu. Jak przyszli na most, śedźeł tam chłopek jak małe dźećo w czerwynim ancugu a ńe chćeł ich przepujśćić. W ruce dyrżeł hułu. Ći trze rzymejśńicy wystraszyli se a wraućyli nazaud. Po cejśće potkali druhich. Tim prawjyli, iże wasyrmun śedźi na mojśće a straszi. Ći se tejż źlekli a chćeli iść inszum cestum. W tim przyszli trzeći. Ći rzekli: "My ńe pujdźime kadyińdźi. Naus tu jest tela ludźi, to se wasyrmuna ńe źlekńime". Teraz szli wszycy rzymejśńicy wrauz ku mostu. Wasyrmun tam jeszcze śedźeł. A kej ku ńimu przyszli, dobrze opakowańi, skoczył un ze mosta do wody i wszyckich oszpluchtoł."


text:
Saint-Louis-du-Ha! Ha!
Wspůłrzyndne: 47°40' N 68°59' W
Saint-Louis-du-Ha! Ha! to je mjastečko (ang.: civil parish) we Kanadźe, we prowincyji Quebec, ńydolyko uod Řyki Śwjyntygo Wawřińca, kere pomjyškuje ůng. 1500 ludźi. Podug powjarki, "Ha! Ha!" we jygo mjańe mo uodńyśyńy do jeźora Témiscouata, kole kerygo końčyua śe cesta, a "Ha! Ha!" we starofrancuski godce wyrožouo zaskočyńe skiž noguygo końca drůgi. Take wyjośńyńy přijyna Kůmisyjo Topůńimije při řůndźe Prowincyje Quebec[1]. Je to jydne s dwůch mjast na śwjeće ze wykřikńikym we mjańe, kole angelskigo Westward Ho!.


text:
Andrzej Piotrowski
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- Andrzej Piotrowski (zm. 1736) – ostatni poseł innowierczy I Rzeczypospolitej
- Andrzej Piotrowski - sztangista, olimpijczyk (ur. 1958)
- Andrzej Piotrowski - narciarz, olimpijczyk (ur. 1969)
- Andrzej Piotrowski - poseł Sejmu II kadencji (ur. 1946)
- Andrzej Piotrowski - generał
- Andrzej Piotrowski - dziennikarz TVP
- Andrzej Piotrowski - socjolog
- Andrzej Piotrowski - siatkarz
- Andrzej W. Piotrowski - żeglarz
- Andrzej Czcibor-Piotrowski – poeta, prozaik, tłumacz poezji i prozy
- Andrzej Jerzy Piotrowski - reżyser filmowy
- Andrzej Jacek Piotrowski - podsekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki


text:
Słuchanska CD wušła
„Z mójogo žywjenja – Hanzo Njepila-Rowniski hulicujo“ rěka titul słuchanskeje CD z tekstami Rowniskeho połbura Hansa Njepile (1761-1856), w kotrychž rozprawja wo swojim wšědnym dnju. Wudawaćelka je župa Běła Woda/Niska. CD je přinošk w zmysle žadanja lětušeje župneje hłowneje zhromadźizny, zo je wjace projektow k spěchowanju Slepjanskeje narěče trěbnych. dale
Maćica Serbska
Hižo tójšto lět přewjedźe jedne z najstaršich serbskich towarstwow, Maćica Serbska, swoju hłownu zhromadźiznu sobotu po jutrach. Tež lětsa zeńdźe so dnja 10. apryla 2010 zaso na 45 čłonow a zajimcow, mjez nimi tež přećeljo Serbow z wukraja, na žurli Serbskeho muzeja w Budyšinje, zo bychu towarstwowe naležnosće rjadowali a diskutowali. dale
Serbja a lěto 1989
Na podawki měrliweje rewolucije 1989 w Serbach spomina so na zarjadowanju Maćicy Serbskeje pjatk, 13. nowembra 2009, w 19.00 hodź. w Dźiwadle na hrodźe w Budyšinje. Stawiznar dr. Timo Meškank z Lipska rysuje w swjedźenskim přednošku podawki politiskeho přewróta w Serbach a prócowanja wo wobnowjenje Domowiny. dale


text:
Panama
Panama, Republika Panamy (szp. Republica de Panama) – państwo we Strzodkowyj Americe, rozlygowane nad Karajibskim Morzem a Pokojnym Uoceanem. Grańica mo s Kolůmbijům a Kostarykům. Znůmo najbarzi ze Panamskigo Kanału, kery skrůćůł droga s Atlantyckigo Uoceanu na Pokojny Uocean.
S anfanga zamjyszkano uod Indjanerůw, we 1501 prziłůnczono do Szpańijskich kolůńiji we Americe. Uod 1830 tajla Kolůmbije, ńypodległo uod 1903 roka. We uzyskańu ńypodległośći dopůmogły Panamje Zjednoczůne Sztaty, nale za to dostoły Sztrefa Panamskigo Kanału, nad kerům Panama uzyskała suwerynność dźepjyro we 1997 roku.
Ludność: 60% Metysy, 20% Mulaty a Negry, 10% bjoli, krům tygo Indjanery a krojcoki. Ůng. 84% mjyszkańcůw je katolikůma.
We gospodarce nojwjynkszy udźoł mo obsługa Panamskigo Kanału, krům tygo bauerstwo a industryja.
Ferwaltůngowy tajlůng[Sprowjej]
Panama je potajlowano na 9 prowincyjůw (szp. provincias) a 3 terytoryja autochtůnůw (szp. comarcas indígenas). Krům tygo sům dwa comarcas, kere sům podporzůndkowane regjyrůnkowi prowincyjalnymu a majům sztatus růwny panamskich gminům (szp. corregimiento).
Prowincyje Panamy (wroz ze istnymi mjastůma):
- Bocas del Toro (Bocas del Toro)
- Chiriquí (David)
- Coclé (Penonomé)
- Colón (Colón)
- Darién (La Palma)
- Herrera (Chitré)
- Los Santos (Las Tablas)
- Panamá (Panamá)
- Veraguas (Santiago de Veraguas)
Terytoryja Panamy (uo sztatuśe prowincyje):
Inksze terytoryja (uo sztatuśe gminy)
- Kuna de Madugandí - tajla prowincyje Panamá
- Kuna de Wargandí - tajla prowincyje Darién


text:
Sewjeroatlantiski zwjazk
Sewjeroatlantiski zwjazk (jendźelsce North Atlantic Treaty Organization – NATO a francosce Organisation du Traité de l’Atlantique Nord – OTAN) je mjezynarodna organizacija, kotraž Sewjeroatlantiske zrěčenje, wojerski zwjazk mjez 28 eurposkimi a sewjeroameriskimi statami, přesadźi.[1] Sydło Sewjeroatlantiskej rady, hłowneho organa NATO, je wot 1967 w Brüsselu. Po wotzamknjenju Sewjeroatlantiskeho zrěčenja 4. apryla 1949, běše sydło mjez 1949 do 1952 najprjedy we Washingtonje, D.C. a po tym wot 16. apryla 1952 do 1967 w Parisu.[2]
Sobustawske staty[wobdźěłać]
NATO ma tučasnje 28 sobustawow. Dwanaće załožerske staty, kotrež zwjazkej wot 1949 přisłušeja su Belgiska, Danska, Francoska, Islandska, Italska, Kanada, Luxemburgska, Nižozemske kralowstwo, Norwegska, Portugalska, Zjednoćene staty Ameriki a Zjednoćene kralestwo. W lěće 1952 přistupištej Turkowska a Grjekska a 1955 přistupi Zwjazkowa republika Němskeje k NATO. Španiska je so zwjazkej 1982 přizamknyła a 1990 so Sewjeroatlantiski zwjazk na cyłu Němsku rozšěri.
W zwisku z wuchodnym rozšěrjenjom NATO přizamknu so Čěska, Pólska a Madźarska zwjazkej. Po tym přistupichu 29. měrca 2004 Estiska, Letiska, Litawska, Słowakska, Słowjenska, Bołharska a Rumunska k NATO. Albanska a Chorwatska přistupištej 1. apryla 2009 Sewjeroatlantiskemu zwjazkej.


text:
Snæfellsnes
Snæfellsnes – půłwysep we zachůdńij tajli Islandyje, na zachůd kole mjasta Borgarfjörður. We cyntralnyj tajli tygo regjůnu nojdźi śe wulkůn Snæfellsjökull. Jigo wyżka mo 1446 m n.p.m. a na wjyrchu je lodowjec. Wulkůn je znony bez francuskigo pisorza Julesa Verne'a, kery uůnygo uopisoł we swym buchu Voyage au centre de la Terre (śl. tumaczeńy: Rajza do postrzodka Źymje). Na tym teryńe islandzki rzůnd zuůnaczůł nacyjny park. Na půłnocnym brzygu je pora małych mjast, a mocka rybackich portůw.


text:
Perejil
Perejil (szp. Isla Perejil, we dosłownym tuplikowańu "pjetruszka"; berb.: Tura, we Maroku zauboycz mjanowano Leila, we dosłownym tuplikowańu "noc") – wyspa we Gibraltarskij Wynżyźńe, 200 myjtrůw uod wybrzeży Maroka a 5 km uod szpańelskij eksklawy Ceuta. Je uůna skalisto a ńypůmjyszkano, mo 1,35 km² wjyrchu. Uo Perejil je zwada mjyndzy Szpańijům a Marokym. Podle Szpańije, Perejil je plaza de soberanía, co uoznoczo, iże je tajla jeji terytoryjům. Prow do wyspy domogo śe Maroko. 11 lipca 2002 wyspa uostoła zajynto uod marokańskich wojokůw, kere zołożůły na ńi uobůz. Ńyskorzi, skiż protestu Szpańije, stało baza założůły na Perejil kadety ze szuli wojynnyj marynarki Maroka. 18 lipca Szpańijo posłała na wyspa kůmandosůw, kere wyspa uodbjůły.
Wyspa ńy mo stałych mjyszkańcůw, je roz za kedy wykorzistywano jako poszo lo kozůw. Podle Maroka, je tyż wykorzistywano uod przemytńikůw a ńylygalnych imigrantůw kej baza.


text:
Esperanto
Esperanto jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. Ludwik Zamenhof w lěśe 1887. Wón kśěšo z teju rěcu dorozměśe mjazy narodami wólažcowaś. Esperanto jo nejwuspěšnjejšy taki projekt a ma powědarjow w nejwěcej stronach swěta. Europske strony su reprezentěrowali wjelgin pśez měru. Licba tych Esperanto wužywajucych jo w pśirownanju z drugimi mjazynarodnje wužywanymi rěcami, n. pś. engelsku abo špańsku, wjelgin małka.
Wužywanje[wobźěłaś]
Esperanto se we wjele krajach wužywa, mjaz drugim w Nimskej južo wót wěcej ako 100 lět.
Rěcnicy se na drogowanjach a zarědowanjach zmakaju, wužywaju Esperanto w městnych kupkach a w interneśe, maju listowe pśijaśelstwa, cytaju literaturu w Esperanśe, pósłuchaju esperantsku muziku a wužywaju Esperanto we wjele žywjeńskich wobłukach. Wótergi Esperanto funkcioněrujo ako swójźbnu rěc. Teke eksistěruju radijowe wusćełanja w toś tej rěcy. Ale teke podkasty južo eksistěruju.
Alfabet[wobźěłaś]
Esperanto wužywa łatyński alfabet z někotarymi diakritiskimi pismikami: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Pismiki q, x, y njeeksistěruju w pšawych esperantskich słowach. Alfabet jo fonematiski.
Gramatika[wobźěłaś]
W Esperanśe ma kužda słowna družyna swóje wósebne kóńcowki, pó kótarychž móžoš słownu družynu jasnje spóznaś. Substantiwy a adjektiwy maju dwa pada, nominatiw (-) a akuzatiw (-n), ale teke dwě gramatiskej cysle, singular (-) a plural (-j). Pluralowy akuzatiw kóńcy se na -jn, znamješko plurala toś pśed tym akuzatiwa stoj. Na pśikład Paŭlo havas malsuprasorabajn librojn. "Pawoł ma dolnoserbske knigły."
Lokalne adwerby mógu akuzatiwny n měś, gaž směr zwuraznjaju, na pś. tie "tam, tamle" - tien "tam".
Z werba danci "rejowaś" móžo substantiw nastaś danco "reja", adjektiw danca "rejowański" a adwerb dance "rejowański", ale teke z substantiwa martelo "klapac" móžo nastaś werb marteli "klapaś z klapacom", adjektiw martela "klapacowy" a adwerb martele "z klapacom".
Někotare spisowaśele[wobźěłaś]
Južo w lěśe 1887 su zachopili někotare spisowaśele knigły w rěcy Esperanto spisowaś abo literaturu z drugich rěcow pśełožowaś.
- Claude Piron (*1931-†2008)
- Feliks Zamenhof (bratš załožarja toś teje rěcy) (*1868-†1933)
- Ludwik Lejzer Zamenhof (*1859-†1917)
- Marjorie Boulton (*1924)
- William Auld (*1924-†2006)
- Rikardo Ŝulco (*1906-†1997)
- Trevor Steele (*1940)
Eksterne wótkaze[wobźěłaś]
- Portal wó esperanśe na lernu.net (górnoserbski)
Mjazynarodowe pomocne rěcy
Basic English • Esperanto • Ido • Interlingua • Interlingue-Occidental • Lojban • Novial • Volapük
Logiske a filozofiske rěcy
láadan • loglan • lojban • ro • Toki Pona
Rěcy fiktiwnych swětow a luźi
Rěcy Srjejźozemje • Pódpołnocnosłowjańske rěcy
aurebesh • brithenig • enochianska • klingonšćina • nadsat • nowomowa • simska • Starsza Mowa • wenedyk • wysokoislandšćina
Rěcne gry
damin • louchébem • swinska łatyńska • verlan • socceranto


text:
Politicians and Election, Vote in Freedom, Actively Participate in Democracy, Vote for Change, Online referendum
rajmund kaczynski, blog kaczynskiego, lech kaczynski, kaczynski lech, malzenstwo Lecha Kaczynskiego z Maria and more...
Related polls > Janusz Korwin-Mikke, Donald Tusk, Jarosław Kaczyński, Andrzej Lepper, Grzegorz Napieralski, Grzegorz Schetyna, Bronisław Komorowski, Tomasz Nałęcz, Janusz Onyszkiewicz, Janusz Palikot, Jerzy Polaczek, Witold Bałażak, Lech Wałęsa, Marek Borowski, Mirosław Orzechowski, Waldemar Pawlak, Andrzej Orzechowski, Ryszard Kalisz, Michał Kamiński, Zbigniew Ziobro, (Lech Kaczyński) and more...


text:
Gwara śląska
Z Nonsensopedii, polskiej encyklopedii humoru
Gwara śląska (ślōnskŏ gŏdka) – zespōł gwar używanych na Ślōnsku. Gŏdajōm niōm wszyjske ślōnzŏki i festelniy małŏ tajla zagłymbiokōw. Zagłymbiŏki niy pochytujōm ino zwrotōw z niymieckigo. Kej powiysz im podej no sam aschenbecher, to niy spōmiarkujōm, nale kej powiysz podej no sam popielniczkã, to podajōm.Ślōnskŏ gŏdka bōła urzyndowōm gŏdkōm w autōnōmicznym Ślōnsku, kery instniŏł do 1945 roku, kej to kōmunisty tã autōnōmijõ zwinyli. Terŏzki je znanŏ jako ślōnskŏ gwara.
Coby gorole
dynkowali, co Ślōnzŏki durś ino chlejōm biyr a gŏdajōm choby sorōnie mogli usłyszeć ślōnskõ gŏdkã, powstŏł syryjŏl Świyntŏ wojna, kery ôpowiŏdŏ ô losach ciula Bercika, co miyszkŏ na Ślōnsku, a gŏdać niy poradzi. Syryjŏl tyn je jeszcze puszczany we gorolskij telewizyje.
[edytuj] Ślōnski szrajbōng
Coby sie trochã ôd Polŏkōw
poczuć lepsi ôdmiynić, porã Ślōnzŏkōw wyrychtowało se ślōnski szrajbōnek. Doklupili 5 buchsztabōw, a 2 wyciepli.
- ã - zamiast ę, co je kōńcu wyrazu, cum bajszpil: widzã tã dziołchã, czytŏ sie je jako normalne a
- ŏ - hań, kaj sie a miyniōło na o, to dali se łuczek - podobno Ôpolŏki to czytajōm oł, nale reszta ô tym niy wiy i czytŏ to choby ańfachowe o, np. ty mŏsz, chopŏk
- ō - ślōnske ó, kerego gorole richtig dobrze wypedzieć nikej niy poradzōm, nale kejbyście chcieli, to gŏdŏ sie je po strzodku, miyndzy o, a u; wciepuje sie je wdycki hań, kaj w polskym je ó, a tyż kej o je przed m, n abo ń, na przikłŏd: jŏ mōm, Ślōnzŏk, zespōł
- ô - czyli ło, Ôpolŏki zaś cosi wymodziōły i to czytajōm bez ł - ino na przodku słowa - ôbŏcz, ôszkliwy
- õ - nŏjbarzij bezużytecznŏ buchsztaba, idzie jōm ôbŏczyć inoś przi babskich przimijotnikach w bierniku, a w yndungach słōw, kere sie kōńczōm na -ijŏ (tyż w bierniku), cb. mōm ale srogõ taszã, ôglōndōm telewizyjõ. Wszyjske Ślōnzŏki czytajōm jōm jako o. Po jakymu musieli jōm wciepać ku tymu szrajbōnkowi...
Ôgōnkowe buchsztaby w postrzodku słowa sie szkryflŏ tak jak sie je gŏdŏ - bęc - bync , Śląsk - Ślōnsk, dziękuję - dziynkujã
[edytuj] Poradnik
A terŏzki krótki poradnik jak przełōnaczyć ańfachowe słowo na ślonski wort (DEJCIE SIE POZŌR! tworzyniy tych auswortōw je srogo trudniyjsze niźli tworzyniy PiSm/-\ P0k3|\/|0|\|0wYgO).
- Wiynkszość buchsztabōw „A” przemiyń na inksze samogłoski, nŏjczyńścij na „Ŏ”, „Y”, „E”.
- Kej samogłoska „E” wystympuje przed abo po literce „I”, to jōm zjydz („E” zjydz, „I” ôstŏw!) abo zastōmp jōm samogłoskōm Y abo, ywyntualniy, O. Jak buchsztaba E wystympuje zaś na końcu wyrazu, to jōm ôstŏw w pokoju (niy we izbie, w pokoju)! Wyjōntkym je wyrŏz „niy”.
- Nŏjlypij coby w słowach bōło nŏjwiyncyj buchsztabōw „O”.
- Ino niy przesadzej z tōm wymianōm! Trochã tych buchsztabōw se ôstŏw!
- A terŏzki sporōbuj cŏłki tyn tekst przeczytać na głos!
- Ale z akcyntym! Wyczeskej se przydnie zymby i terŏzki gŏdej! No... już lepij!
- Niy aś sie tym, co poradzisz cosi po ślonsku pedzieć... ôni i tak cie ino wyśmiyjōm!
- Suchejcie terŏz, kej chcecie do porzōndku gŏdać po ślōnsku to niy mogecie tyż przesadzać z tym akcyntowaniym!


text:
Himalaje
Himalaje to je gůrsko keta rozlygowano we połedńowyj Azyji, we keryj sům nojwyższe wjyrchy na Źymje. Je uůna dugo na 2500 km a szyroko na 250 km. We jeich skłod wlazujům pasma: Wjelge Himalaje, Małe Himalaje a Siwak. Jeli rozchodźi śe uo polityka, sům uůne potajlowane mjyndzy Pakistůn, Indyje, Chiny, Nepal a Bhutan. Nojwyższe wjyrchy sům we Wjelgich Himalajach, 10 ś ńich mo przez 8000 m n.p.m a jejich nojwyższy wjyrch, Mount Everest, je nojwyższym wjyrchym we cołkij Źymji (8850 m n.p.m.).


text:
Nôzwëskò
Nôzwëskò - je pòzwą rodzëznë, do chtërny nen człowiek słëchy. To dô m.jin. kaszëbsczé nôzwëska np. Jank, Miszk, Naczk i jiné, a niejedné z nich pòchòdzą òd szlachtë, jak np.:
Nôzwëska Kaszëbóm w Kanadze tam wiele razy zmiéniele.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
- Izabela Jost: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 104.
- Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003
- B. Sëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej t. III, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 198-200.
Bùtnowé lënczi[edicëjô | edytuj kod]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Suchy cas
Suchy cas jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten lětny cas, kótaryž jo bźez abo pśisamem bźez spadkow. Mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej wobrotnej šyrinu se pśibližnje pótom njedešćujo, gaž stoj słyńco nad drugej połkulu w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz oktoberom a aprylom a w pódpołdnjowych tropach mjaz aprylom a oktoberom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa suchej casa w jadnom lěśe.
Lětne case se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam suchy a dešćowy cas.
Glědaj teke[wobźěłaś]
nalěśe (nalěto) | lěśe | nazyma (nazymje) | zyma (zymje)
dešćowy cas | suchy cas


text:
Wjelge Morawy
Wjelge Morawy – pjyrsze strzedńowjyczne słowjańske państwo. Bůło rozlygowane na teroźńich terynach Madźarůw, Słowacyje i Czychůw, a jigo stolicům bůł Velehrad.[1]
Gyszichta[Sprowjej]
Bezmała we 805 roku cesorz Karol Wielgi podbjůł wandrowne plymjůna Awarůw we Ojropie Strzodkowyj. Wuůnczas polityczno sytuacyjo śe sam uspokojůła, co doło hilfa słowjańskemu kśyńćowi Mojmirowi do utworzyńo kole 820 roku swojigo państwa, kere śe mjanowało Wjelge Morawy.[1]
Te Wjelge Morawy tyż, za rzůndůw kśyńćp Śwjyntopełka, zawojowoły kole 875 roku Ślůnska i Małopolski. Bezmała tedy Morawjoki zburzůły ńykere ślůnske grodźiska, kej lo bajszpila we Lubomi kole Raćibůrza.[1]
Wjelge Morawy ńy szafły by uobstoć, atoli by niy przijynto krześcijaństwa. Nojprzůd we 822 roku wstympńy przyjyli je we ceremůńiji rzimskij uod Wschodńich Frankůw, ńyskorzi zaś, coby śe uod frankońskigo kamracyńo wyswobodźić, to wźynli zaś we 863 roku krzest we greckij ceremůńiji uod Wschodńigo Cesarstwa. We tych latach mjoł tyż być uokrzczůny noleżůncy do Morawjokow wuůnczas Ślůnsk. Juzaś blank ńyskorzij skiż frankońsko-mjymjeckich biskupůw poleku zaczli przeuůnaczać śe na ceremůńijo rzimsko.[1]
Te sroge Wjelge Morawy, krům tygo aże śe ćůngnyły uod Wrocławjo do Budapesztu a uod Pragi do Krakowa, to ńyskorzi uostoły blank zburzůne we 907 roku skuli angrifůw madźarskich wojokůw. Skuli tych wojyn Ślůnsk przeloz spod morawskij pod czesko władza.[1]


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (luxemburgski Saarbrécken, francojski Sarrebruck) jo město z něźi 180.000 wobydlarjami w krotkem wjacorje Nimskeje a krajna stolica zwězkowego kraja Saarlandska. Jo mimo togo nejwětše město a scełego jadnučke wjelikoměsto w Saarlandskej, kaž teke jeje politiske, góspodarske a kulturne srjejźišćo. Mjaz 1947 a 1957 jo był Saarbrücken teke stolica awtonomnego stata Saarlandska.
Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě Saarbrücken nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo Sara „běžeca wóda“ a Briga „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.
Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.


text:
Lešon kenaan
Lešon kenaan (hebrejsce lᵉšon kᵉnaan (לשון כנען), kᵉnaanit (כנענית), čechit jᵉhudit (צ'כית יהודית), t. r. „židowska čěšćina“, čěsce lešon kenaan) mjenujemy rěč, kotruž židowscy wobydlerjo srjedźowěkowskeje Čěskeje, Morawy a móžno tež Łužicy a dźensnišeje Pólskeje wužiwachu. W hebrejšćinje ma jich rěč wjacore mjena, najbóle korektny zda so być terminus „židowska čěšćina“. Jiřina Šedinová z praskeje Karloweje uniwersity, znajerka kultury a pismowstwa čěskich Židow, měni, zo terminus lešon kenaan prosće (srjedźowěkowsku) čěšćinu woznamjenja.
Druhdy so informacije jewja, zo lešon kenaan bě wosebita rěč (na přikład w jendźelsce pisanej Wikipediji), ale jeničke woprawdźite žórło za spóznawanje rěče, kotruž čěscy Židźa w srjedźowěku nałožowachu, su glosy w nabožnych tekstach (hlej na př. spis Or zarua Jicchaka ben Moše abo Arugat ha-bosem Avrahama ben Azriel). Tute glosy su napisane z hebrejskim alfabetom, ale jich rěč njerozeznawa so wot tehdyšeje čěšćiny. Dźe wo wjace tysac glosow, t. r. dosć bohaty material, zo bychmy móhli prajić, zo lešon kenaan wosebita rěč njebě.
Zda so, zo so w tutym nastupanju situacija w Čěskej wot situacije w srjedźdowěkowskej Okcitanskej jara rozeznawaše, hdźež wosebita židowska rěč bjez dwěla eksistowaše, mjenujcy šuaditšćina. Na zakładźe židowskich glosow z Čěskeje hodźi so potajkim prajić, zo situacija w tutym kraju bě podobna skerje situaciji we Španiskej abo w Němskej, hdźež so rěč židowskich wobydlerjow wot rěče jich křesćanskich susodow hišće jara njerozezna. Rěč, kotruž w srjedźowěku Židźa w kraju Rheinland nałožowachu, tež njebě tak rozdźělna wot tehdyšeje němčiny kaž dźensniša jidišćina wot načasneje němčiny (to hodźi so tež wo španišćinje a „židowskej španišćinje“ mjenowanej ladino, djudezmo abo lengua djudeo-espanyola prajić).
Štož nastupa mjeno kraja Kenaan (כנען), w srjedźowěku, wono woznamjenješe nic jenož Čěsku, ale wšón teritorij, hdźež tehdom zapadni Słowjenjo sydlachu, mjenujcy dźensnišu Pólsku, Łužicu a kraje ležace na zapad wot Łužicy hač k Łobju. Dźensa móžemy ćežko prajić, hač lešon kenaan so jenož w Čěskej wužiwaše, abo tež druhdźe na tutym teritoriju. Někotre krótke teksty wšak zdadźa so dopokazować, zo snano tež "židowska pólšćina" eksistowaše, tež lešon kenaan mjenowana. To pječa dopokazuja pólske pjenjezy z napismami w hebrejskim alfabeće (ale w pólskej rěči):
Paula Wexlerowa teorija, zo zakład dźensnišeje jidišćiny bě słowjanski lešon kenaan, kotryž bu hakle pozdźišo germanizowany,[1] je jenož teorija, kotruž glosy z Čěskeje njedopokazuja. Cyle plawsibelny zda so być Maxa Weinreichowy pohlad[2]: Weinreich, awtor wobšěrneje knihi stawiznow jidišćiny, je přeswědčeny, zo jidišćina bě so jako germanska rěč z jidn-tajč wuwiła a hakle pozdźišo słowjanske wliwy zesrěba.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Paul Wexler, (2002). Two-tiered relexification in Yiddish: The Jews, Sorbs, Khazars and the Kiev-Polessian dialects. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-017258-5.
- ↑ Max Weinreich (1956). "Yiddish, Knaanic, Slavic: The basic relationships". For Roman Jakobson: Essays on the occasion of his sixtieth birthday, 11 October 1956. The Hague: Mouton. pp. 622-632.
Literatura[wobdźěłać]
- Šedinová, Jiřina: Literatura a jazyk Židů v Českých zemích, in EUROLITTERARIA & EUROLINGUA 2005, Technická univerzita v Liberci, Liberec 2005


text:
Retikulocyt
Retikulocyt – mody, ńydojřouy erytrocyt bez jůndra znojdujůncy śe we krwi uobwodowyj. Sům wjynkše uod erytrocytůw a majům wjynkšo uoporność uosmotyčno. Charakterystyčne lo ńich sům pozostouości šorstkego neca yndoplazmatyčnygo. Dojřywajům we erytrocyty bez 2-4 dńi. Jejich ilość we krwi uobwodowyj stanowi uo aktywnośći erytropoetyčnyj špiku kostnygo.
Ličba retikulocytůw (ang. reticulocyte count - RC) uoznačo śe we průmilach abo procyntach coukowityj ličby erytrocytůw. U dorosuych wynośi 5-15‰ eli 0,5-1,5%. Wartość bezwzglyndno to 20 000 - 100 000/ul.


text:
Iran
Iran (farsi: ايران – Īrān), uoficjalno nazwa: Islamsko Republika Iranu (farsi: جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskym Wschodźe, ležůnce nad Mořym Kaspijskym, Zatokům Perskům i Zatokům Uůmańskům.
Pjyršo wersyjo mjana Iran pojawjo śe juž we Aweśće, kaj je mowa uo Aryānām – [kraju] Arjůw. Jeji formům středńoperskům bůuo užywane bez Sasańidůw uokreślyńy Ērānšahr – kraj Arjůw. Mimo to we ojropejskych godkach aže do XX wjeku na uokreślyńy Iranu užywano powšychńy mjana Persyjo, a ńy Iran. Mjano Persyjo pochodźi uod nazwy ludu stanowjůncygo tajla ludůw irańskych přibůuych na terytorjům dźiśijšygo Iranu pod kůńec II tyśuncleća p.n.e.


text:
Metůn
Metůn (CH4), znůmy tyż jako błotny goz to nojprostszy wůnglowodůr nasycůny (alkůn). We tymperaturze pokojowyj je ńywůnnym a bezfarbowym gozym.
Metůn powstowo we przirodźe we wyńiku beztlynowygo rozkłodu źelinowych szczůntkůw. Je tyż głůwnym skłodńikym źymnygo gozu. Je stosowany jako uopołowy goz a surowjec do syntezy wjelu inkszych uorgańicznych zwjůnzkůw.
Miszůng metůnu s luftym we stosůnku uobjyntośćowym 1:10 mo własnośći wybuchowe (pjorůnujůncy miszůng). Tworzyńy śe tygo miszůngu na grubach kamjynnygo wůngla bywo ńyrzodko prziczynům groźnych we skutkach eksplozyji.
Metůn je ćeplarńanym gozym, kerygo potyncjoł ćeplarńany je 21 razy srogszy kej dwutlynku wůngla, a strzedńo zawartość we atmosferze wynośi 1,7 ppm (bez mińůnych dwjesta lot wzrosła przez dwukrotńy).