text:
Ewa Grzesik: Dziyń Matki
Racibōrz piykne stare miasto z mocka starymi kamiynicami, kościołami i dynkmalami i jakby sie mie kto spytoł kere nojbardzij kojarzi mi sie z tym miastym zmianowałach by: Pōmnik Matki Polki kery stoji na Placu Mostowym nad Ôdrōm, Kolumna Matki Bożej na rynku i kościōł p.w. Matki Bożej w dzielnicy Raciborza Nowe Zagrody. Co je w nich takigo nadzwyczajnego, co je wszystke łōnczy, a dyć słowo MATKA. Ôbchodzōne u nas 26 maja nojpiykniejsze świynto w roku Dziyń Matki skłōniło mie do napisania trocha po swojymu ô tych co ôd wiekōw sōm wachtyrzami tego naszego miasta i chrōniōm jego mieszkańcōw ôd roztōmańtych nieszczyńść i chorōbskōw.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Zaczna ôd tyj najmłodszej ôd Pōmnika Matki Polki kero je tak staro jak jo, bo postawili jōm w 1973 roku wszystkim matkōm ślōnzoczkōm kere wychowywały swoje bajtle w duchu polskego patriotyzmu. Yno mi ôna w niczym nie przipōmino ślōnzoczki takej co to je robotno, bo kero z nas chodzi tako prosto aniby sztil ôd mietły połknyła, no a bajtle to my na klinie przeca piastujymy, a ôd noszynia „na barana” je fater abo ôpa, noji ta mazelōnka tako jakoś za mało… ale jak kożdej babie trza przichwolić że je piykno. Je Ôna nasza przajymy ônej i jak wiela inkszych matek znolozła tu w Raciborzu swōj plac. Skuli mie, a za mie mi ôna nie zawodzo. Yno, że my mamy nie potrzebujymy dumnych dynkmali, a porzōndnych sprawiedliwych i zgodnych z naszymi poglōndami ustaw! Je to symbol miniōnego systymu ale nie wyobrażōm sie żeby prziszło kōmu do głowy go ôbulić jak to je ôstatnio w modzie bo to byłby jak godoł Pawlak z serialu „Sami swoji” „Kōniec Swiata”…
Z legyndōm ô kōńcu świata zwiōnzano je nasza kolejno matka czyli Kolumna Maryjno Matki Bożej na raciborskim rynku. Wybudowano została w XIII w w podziynce za uratowanie miasta przed fest szpetnym chorōbskym cholery jaki wtedy chodziło po ludziach i zbiyrała żniwo śmierci. Legynda głosi, że pod cokołym żodyn nieśmi kopać bo inaczej miasto zaleje wielko woda i tak sie stało w 1997 r. przi przebudowie rynku i wykopami archeologicznymi, miasto zaloło, fest my sie wystraszyli i ôd tego czasu żodyn już nie ôpowożył sie tam grzebać. Drugo legynda przekozała mi moja ōma kero jak przechodziła ôbok to dycki sie przed niōm przeżegnała, a po to żeby uchrōnić nas przed kōńcym świata kery przidzie w dniu jak żodyn w Raciborzu tego nie uczyni. Tōż jo z pamiyńci ô ōmie i wiara w Matka Bożo tyż sie przed niōm przeżegnōm – rynka ôd tego mie nie zaboli, a do kōńca świata zaś trocha dali…
Trzeciōm naszōm matkōm chyba nojzocniejszōm jest Sanktuarium Matki Bożej, a w nim cudowny ôbraz Matki Boskej Raciborskej kery słynie z wielu łask i beztōż chodzōm do niego pōńcie z całego Raciborza i pobliskich ôkolic. Ôd nojdowniejszych czasōw chodzi tam coroczno pōńć ze mojej Starej Wsi. Dziynkujōm ôd ôcalynio ôd wielkego ôgnia w 1698 i wspōmnianej już epidymi cholery, przichodzōm sam rzykać matki kere starajōm sie ô bajtla, ci kerzi jadōm daleko do roboty i powierzajōm ôpiece ji swoje familie i ci kerym życie prziniesie jako starość. Ôbchodzōne sōm trzi nojwiynksze ôdpusty w roku; z ôkazji Nawiedzynia, Wniebowziyńcia i Narodzynia Najświyntszej Mari Panny tj. w maju, sierpniu i wrześniu. Czamu tam ludzi tak ciōngnie? Legynda głosi, że downo tymu jedyn wojok mioł wachować Raciborza przed najeźdźcami ale usnył i został pojmany już mioł być powieszōny na strōmie, ale w tym ukozała sie Matka Boża i wszyscy ze strachu pouciekali, a uratowany cudym wojok w podziynce poszoł do Czynstochowy i kozoł sie namalować blank taki sōm ôbroz Matki Boskej Czynstochowskej yno że bez tych szram na licu. Jak prziszoł nazod powiesił go na strōmie i ôd tego czasu ludzie przichodzili do niego rzykać. Zaś jednymu wyngerskymu hrabiowi prziśnił sie tyn ôbroz i jechoł go szukać, jak go znolozł poprosił starowiejskego farorza żeby ôdprawił przed nim mszo i wyrzykoł sie przed nim uzdrowiynie do swojej śmiertelnie chorej żōny. W podziynce za tyn cud kozoł wybudować sam kościōł. I tu zaczyno sie kolejno legynda; ludzie ôbrali sie piykne miejsce na budowa kościoła snosili materiał na budowa przez pora dni i jednego dnia jak już mieli sie chytać budowy przichodzōm, a tam wszystko znikło i stoło po drugij strōnie w szczerym polu kaj same chaszcze. Nie podoboł im sie tyn nowy bauplac i poprzinosili to nazod i tak chodzili trzi razy w kōńcu dali pokōj nie sprzeciwiali sie niezbadanym siłōm wyższym i postawili kościōł tam kaj stoji dzisio. Starzi ludzie z Raciborza prawili, że kedyś Matka Bożo bydzie stoć na rynku i pōmału tak je, bo szczere pola i chaszcze zamiyniły sie w ruchliwe drogi, wysoke bloki, hipermarkety, a to że godali kedyś na ta dzielnica „mało Moskwa” skuli niezbyt zamożnych dōmostw zostało po tym yno nazwa sklepu PSS Społym „Moskwa” je to dowōd na to, że legynda je durch żywo.
Ale sōm tyż inksze matki cudotwōrczynie. Kaj je idzie trefić? Ano w naszych dōmach. To te nasze kochane: mamy, mamulki, mateczki, mamuliczki, muterki i mamuśki. Te kere poradzōm uwarzić dobry ôbiod z niczego, dycki wyczarujōm jakiś geszynk bajtlōm, ciyrpliwie wysłuchiwały naszego mraszczynia jak my do lot przichodzili, lyczōm i czuwajōm nad nami jak my sōm chorzi, majōm cały dōm na głowie, chodzōm do roboty i niekedy jeszcze nasze bajtle wachujōm, sōm na kożde nasze zawołanie… Skōnd majōm tela siły? Mōno ôd tego słowa MATKA ôna sie biere…?
W tym wyjōntkowym świyńcie w roku kożdy przileci do swojej mamy z jakimś geszynkym: jakōmś laurkōm, kwiotkami abo zadzwōni telefōnym bo kilōmetry życia nas rozdzieliły, zrychtujymy jako dobro wieczerzo i jak zwykle padajōm nōm, że nic nie chciały… na co tela wszystkego… że jak im słożymy życzynia 100 lot to z przekōnsym powiedzōm, że tela lot nie bydōm żyć i beztoż jo dzisioj życza wszystkim mamōm żeby w tym nojpiykniejszym dniu w roku
CZUŁY ŻE IM PRZAJYMY
Ewa Grzesik
Miyszkōm w Raciborzu, robia na banie fest, przaja tymu miastu i ślōnskej godce, mōm swoje lata, ôdchowane bajtle, a teroz sie chyciłach pisanio. Laureatka kōnkursu „Po naszymu, czyli po Ślōnsku” w 2017 roku o tytuł “Ślōnzoka Roku”. Jak mōm trocha czasu to ôdnowiōm jakeś stare meble.


c: text/html

text:
Michael Collins (irlandzki polityker)
Michael Collins (ga. Mícheál Eoin Ó Coileáin) (rodz. 16 paźdźerńika 1890 we Clonakilty um. 22 śyrpńa 1922) - Irlandzki polityker a wojskowy. Doł anfang IRA. Bůł powstańcym we 1916, we wjelganocnym powstańu. Ńyskorzi trefił do Frongoch we Waliji. Zorganizowoł we 1919 powstanje. Do kupy ze Arthurym Griffithem zaszrajbowoł traktat; powstoła zuożůno ze 26 hrabstwůw Irlandyjo (Swobodne Irlandzke Państwo), kere mjoło sztatus brytyjskigo důmińijům (brytyjski krůl bůł gowům państwa), los 6 hrabstw půłnocnych (Půłnocno Irlandyjo) mjoł być rozstrzigńynty ńyskorzi. Ńy mjoł to rad Eamon de Valera, kery bůł gowům republiki. We kwjećyńu 1922 wybuchnyła důmowo wojna mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlům IRA a wojskůma Wolnygo Irlandzkigo Państwa (tajlům IRA, kero traktat uznoła). We wyniku zasadzki tych pjyrszych Collins zginůł.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zachodńi Brzyg
Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.
We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.


text:
Černjachowsk
Černjachowsk (rusce ЧepHяxoBck, litawsce Įsrūtis, pólsce Wystruć, němsce Insterburg) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kaliningradskej oblasći. Ma něhdźe 37 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1336 jako hród Němskeho rjada na městnje staršeho pohanskeho hrodźišća při rěce Inster załožiło a słužeše rjadej jako wuchadźišćo wuprawow do Litawskeje. W lěće 1583 dósta měšćanske prawa. Hač do kónca druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
Babski comber i łostatki
To prowda,
ize downi /chocioz to niy tak downo bolo/ wiyncy i barzi hucnie sie na
Slasku bolowalo. Slazoka choc tropiola niyroz biyda, chorobska i inksze
jankory, to w karnawale wdycki znod sposobnosc, coby sie trefic z kamratami,
przijocielstwym abo isc na muzyka, ucieszyc sie pobloznowac, pospiywac no i
potancowac.
Przeblykali
my sie roztomajcie - bolo fest uciesznie, uzyli my a uzyli .... .
Nojwaznieszy bol jednak wtorek przed strzoda popielcowa - "slydz".
W tyn dziyn muzyka bola w kozdym szynku a i po chalupach slychac bolo jak
muzykanty zna. Po drogach chodzily procesyje poprzeblykanych komedyjantow,
wtorzi bloznowali i wyrobiali co niy mozno.Lostakorze wodziyli ze soba
"bera", konia, spiywali na drodze i pod chalupami. W tyn dziyn nie
moglo sie lobyjsc bez babskigo combru.
Babski comber bol
to downi bol na wtory rade szly wszystkie kobiyty i te mode i te dostone.
Wszystkie przeblykaly sie w roztomajte lachy i z larmym szly lod
chalupy do chalupy. Wiodla jich dostono, widziano w okolicy kobiyta z
drzewianym zgrzeblym w rynce, wtoro klupala na drzwi i zaproszala na
bol.Babski comber fajerowany bol w szynku w gospodzie a na tzw, zolu.Colki
bol bol w rynkach kobiyt. Lone boly w tyn dziyn nojwazniejsze, chopy niy
mialy tu nic do godanio. Kobiyty sztalowaly muzykantow, dobiyraly tance,
loly i czynstowaly gorzolkom.
Z czasym na tyn bol
mogli tyz isc chopy. Przed tym musieli sie jednak wkupic, abo wykupic
wziynte jim wczesnij fanty. Ponoc bywalo tyz, ize chopy loplocali dostone,
wydane kobiyty, coby modym mezatkom, tym co to sie dopiyro na gody i w
karnawale wydaly polosprawiac lo waznych rzecach, wytuplikowac jim to cego
nie rozumialy, przikozac jim co moga, co musza i cego niy smia sie wcale
chytac. Tuplikowaly co wydany kobiycie przistoji i co niy przistoji. Babka
spominali, ize te combry boly roztomajte a lobrzyndy zalezaly lod
stron kaj boly robione. Jedna rzec boloa wszyndzie jednako - wszyndzie
mlode zyniochy musialy dobrze loplacic.


text:
Wypadek w Rybniku
Wczorej na ulicy Wodzisławskij w Rybniku doszło do groźnego wypadku. Policyjōny ruchu drōgowego rybnickij kōmyndy ôbsztalowali, iże kerujōncy autym uprziwilejowanym w czasie wyprzedzaniŏ na krziżōwce, wjechoł w auto ôsobowe, co skryncało we ulicã Żwirowõ, kerym rajzowała kobiyta z dziyciym.
Wypadek sie trefiōł wczorej kole 15.00 w Rybniku. Jak tymczasowo ôbsztalowali policyjōny ruchu drōgowego rybnickij kōmyndy, kerujōncy wozidłym uprziwilejowanym (przi zapuszczōnych sygnałach świetlne i źwiynkowych) – 31-letni miyszkaniec Jastrzymbiŏ jechoł na Rybnik i w czasie wyprzedzaniŏ na krziżōwce wjechoł w skryncajōnce w lewo we ulicã Żwirowô auto ôsobowe marki Opel, co nim rajzowała 33-letniŏ kobiyta z bezma sześcioletnim dziyciym. Kerowca renault trzasnōł jeszcze w jadōncego w ôpacznym rychtōnku fiata. Skuli zdarzyniŏ rannych ôstało 5 ôsōb. Poszkodowani ôstali przetransportowani do lazarytu. Jejich rany na szczyńście pokŏzały sie niygroźne. Szandarzi wybadali sztand trzyźwości uczestnikōw zdarzyniŏ. Byli trzyźwi. Drōga bez 2 godziny była zablokowanŏ. Rybniccy policyjōny durch robiōm nad sprawōm.
Foto: KMP Rybnik


text:
Na byzuchu u Neptuna
Dychnij sie – pedzieli. Dyć w to mi szpilej – pomyślůłch. Niy minyło wiela casu. Chyciůł’ech za rajzowo tasia i zacůn’ech podróżnicy rytuał. Ino kaj sam jechać? Hm… Azymut? Ledykaj. We wercie coby kajś, kaj jesce mje niy bůło. Ekwipunek? Po piyrsze, taszyntuchy – wjycie, tak kejby co… Potym zamaszysty ruch rynkům i we ty łůny rajzowy lůnduje pora sznitek, kůncek lyjberwusztu, termos z kafejym i jaaa… moja uprzajůno citrůniada. Abo lyjmůniada… Sům jus niy wjym – ganc egal.
Z chałpy nad morze
Na placu hica. Dej pokój! A jo mům jesce wlyź do auta? I to bez klymy. Czaicie to? Eli hanysy to ponoć harde chopy. A jesce jo – tyn wzmocniůny górolskiym temperamyntym, wprost spod Babi Góry. Uff, dům se rady.
No to wio! Spod chałpy nad morze niy mům daleko – kajś kole 29 kilometrów. Godom Wom! Kali sie miyszkać we Piekarach Ślůnskich – Paniynka Piekarsko czuwo. I tak ubliżo drůgi.
Atmosfera bůła gorko. Zůł wi zůł myśl ło tym kaj jada dodowała mi skrzydeł kej adlerowi.
Górny Ślůnsk nad morzym
Łoziymdziesiůntkaósymka bůła blank průżno – kery z rania się dźwigo tego chlyb niy łodbiygo, a i cesty mo ino do sia. I tak łoto rajza nach morze zetrwała mje jakeś 40 minut. Pewno cis’ech łodrzutowcym, pomyślicie… Nic z tych rzecy. Ale fandzolić to – zurig na zad i do meritum sprowy.
Ujrzůłch Neptuna. Kaj? No dyć na morzu! No abo… Na kanale Glywickiym. I dejcie wiary co to tyn som łůn kery ceko na Wos we Gdańsku i na glywickiym rynku. Bo Górny Ślůnsk stoi nad morzym. A choćby i niy cołki, to aby te Glywice.
Mocka atrakcyjůw
Niy dowocie wiary? Prosto rzec – karnijcie sie na cesta Portowo 28 we Glywicach i chyćcie wiater we żagle. A na zicher ceko tam mocka atrakcyjůw. Bo tyn port to ńy ino gratka do prowdziwych wilków morskich. Kożdy z Wos może łostać członkym załogi. Możno niy piracki, ale zůł wi zůł bydziecie mieć kupa szpasu.
Idzie sie karnůńć choby do Amsterdamu eli Marsylje
A kaj idzie sie karnůńć? Gliwicko Marina mo kilka roztomajtych tras. Takich na dzionek, a dugszy. Dejmy na to, Ci kerzy przajům ftoszkom, na bank bydům radzi z rajzy do kolůnie kormoranów. Z tego rejsu zadowolyni bydom tys fani ślůnski myśli technologiczny. Skiż cego? A skiż tego, co po drůdze przepłynom bez dwie gryfne śluzy – Łabyndy i Dzierżno. Ino dejcie na nich pozůr i nie gibejcie sie za fest, coby keryś niy wpod do blank głymboki wody. Zaś zmiarkujecie – “ale tyn chop fandzoli!”. Toż niy! Dejcie wiary co różnica poziomów wody na ty w Dzierżnie mo aż 10 metrów z hokym. Co wkludzo jom na lista tych nojsrogszych w Polsce. Na tako rajza nartychtujcie sie ze trzi godziny.
Padocie co za mało? No to dźwigać kotwica i ahoj fort do Koźlo! A kerymu jesce mało, a geldu zaforantowane mo pełne miechy, to możno i nach Amsterdam pociśnie, abo i do Marsylje? No to dować. Neptun jus ceko na byzuch!
A ło reszcie atrakcyjůw Wom jus szkryfloł niy byda. Bo to ino na forszpajza bůło. A po danie głůwne musicie porajzůwać sie sami. A dejcie wiary, co to miliůny we wercie! Naptun potwiyrdzo! A godůł’ech sniym! Przi halb… Ekhm… No… Szczelyli my bruderszaft.


text:
Beschreibung
Čehodla rěka štwórć we Worklecach Nuhlik? Zwotkel bjerje so wuraz fawca? A što je poprawom z třemjenjom měnjene?
Slědźo a kedźbyhódne podeńdźenja wopisujo poda so Alfons Frencl na puć po serbskim alfabeće, zo by pochad woteznatych a njewšědnych wurazow wotkrył a so tak do stawiznow rěče zanurił. Při tym njerozhladuje so jenož po domjacych zahonach, ale pućuje po zwučenym wašnju po wšěm swěće a nańdźe při tym zajimawe paralele k serbskej rěči. Tak zhoni čitar, što ma ruski napoj kwas z našim swjedźenjom činić, hdźe bu prěnja cyrkej w Hornjej Łužicy postajena, što maja póst a póstnicy zhromadneho a što je zakład serbskeho wuraza saperlot. Mnoho barbnych fotow esejistiske teksty wobrubja.
Čitanski wurězk z knihi »Mój serbski słownik« wot Alfonsa Frencla
Kawiar ze sektom
Hdyž so něhdźe na swěće žorty powědaja, činja sej skoro přeco jedni směchi z druhimi, a to čim radšo, ćim bóle su tamni geografisce widźane zdaleni. To njeje w Africe hinak hač za polarnym kruhom w Grönlandskej. W Ruskej dyrbja Čukčojo, kotřiž su na samej wuchodnej kromje Sibirskeje žiwi, husto k powšitkownej zabawje słužić, hdyž so něhdźe we wulkim kraju žorty powědaja. Na přikład dźe to takle: Čukča praša so na lětanišću při woknješku za lětanske lisćiki: „Kak dołho lećiš z lětadłom wot Moskwy do Anadyra?“ Přistajena: „Wokomik, prošu ...“ Čukča: „Dźakuju!“ Anadyr je stolica połkupy Čukotka, kotruž dźěli jenož Beringowa mórska wužina wot Ameriki. Na tamnym boku je Alaska, kotraž za přerězneho Američana njeje mjenje zdalena hač Čukotka za Moskowčana. Tuž sej w Texasu a druhdźe takle powědaja: „Kak wěš, zo sy Alaskačan?“ Wotmołwa: „Hdyž wěš, kotre lisćowe łopjena su najlěpša hajzlowa papjera!“ Njech je, kaž chce, na jednym boku Beringoweje dróhi dawa na Čukotce najčerstwiši čerwjeny kawiar a na tamnym nochcyło so nam snano wěrić, zo trjechiš w Alasce na kóždej kročeli na wuraz, kiž je serbskemu docyła podobny.


text:
Studenća sorabistiki předstajichu na uniwersiće w Šćećinje swoje přełožki basnjow waliziskeje basnicy a profesorki za literaturu na waliziskej universiće Trinity Saint David Menny Elfyn do hornjo- a delnjoserbšćiny, iršćiny, francošćiny, čěšćiny kaž tež do druhich słowjanskich rěčow w zjawnym uniwersitnym čitanju. Studenća su móžnosć wužiwali, swoju wědu wo mjeńšinowych rěčach rozšěrić, wjace wo nazhonjenjach druhich mjeńšin nawuknyć, druhich studentow zetkać a wo zhromadnych temach diskutować. Pućowanje a přełožowansku dźěłarničku je Ielyzaveta Waltherowa organizowała.
Tu namkaće někotre widejowe sekwency zarjadowanja z našimi studentami.


text:
Katharina Beyer wjedźe wot lońšeho konjacu ranch blisko Brětnjanskeho jězora. Nětko chce tam tež prěnje šćenjata wukubłać.
Wojerecy (SiR/SN). Wjacore konje pasu so na wobhrodźenym arealu a raduja so nad swojej wulkorumnej swobodu w přirodźe. Wobraz harmoniskeje symbiozy mjez zwěrjećom a přirodu hodźi so wulkotnje do idyliskeho motiwa kołowokoło Brětnjanskeho jězora. Katharina Beyer štapa w swojich čornych gumijowych škórnjach po pastwišću a měri so na synowe boksy, zo by raz pokuknyła, hač je wšitko w porjadku. Młodej žonje je přewšo wažne, swoje konje družinje wotpowědujcy picować. Na konjacym kuble, kotrež je loni w žnjencu wotewrěła, ma wona wšědnje wjele dźěła.


text:
Pjeć gmejnow zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe ma zhromadny plan wužiwanja ležownosćow. Chcedźa-li abo dyrbja-li jón raz změnić, je to z wjele běrokratiju zwjazane. Nětko zaso raz tak daloko je.
Pančicy-Kukow (SN/MWj). Mjeztym hižo šesty raz zarjadniski zwjazk Při Klóšterskej wodźe swój plan wužiwanja ležownosćow změni. Wón je wažny instrument při wuwiću komunow, dokelž je w nim zapisane, hdźe móhło so přichodnje twarić a hdźe móhli so rjemjeslniske zawody zaměstnić. Zastupjerjam gmejnow Chrósćicy, Njebjelčicy, Pančic-Kukowa, Worklec a Ralbic-Róžanta je na jich zašłym posedźenju Budyski planowar Ernst Panse změny předstajił. Bě to prěnja kročel běrokratiskeho procesa, kiž budźe po tuchwilnym planowanju drje hakle w awgusće 2019 zakónčeny.


text:
Sławik, Waldemar red. nacz. Bolduan, Tadeusz Afanasjew, Jerzy Fleszarowa-Muskat, Stanisława Dziadoń, Stanisław Grodź, Roman Stryjec, Ryszard
Bukowska-Schielmann, Miłosława, sekr. Kotlica, Jacek Mrozowska, Aldona Pepliński, Wiktor Rogowicz, Tadeusz Waśkiewicz, Andrzej Krzysztof, red.
Bolduan, Tadeusz Fleszarowa-Muskat, Stanisława Dziadoń, Stanisław Fac, Bolesław Melech, Eugeniusz Milewski,Edgar red. nacz. Misiorny, Michał Stryjec, Ryszard
Jabłoński, Włodzimierz Bądkowski, Lech Dziewicki, Jerzy Trojanowska, Izabella


text:
Beschreibung
Hdyž lěto hodownikuje, so druhdy dźiwne wěcy stawaja. Na čumpjeli, kajkuž sej Franciska k hodam přeje, so wonka před woknom jeje stwy naraz potajne běłe šerjenje čumpa.
Mato, kotryž by so nad rěčacym kompjuterom z LCD-wobrazowku zwjeselił, smě sej ducy do šule ze wšěmi hrajkami we wukładnym woknje hrajkać.
Jakub a Frido chcetaj skónčnje zhonić, zwotkel rumpodich poprawom přichadźa. Sprócny brodač pak sej na konopeju sedźo wusnje!
Što Franciska, Mato, Jakub a Frido a hišće mnoho dalšich figurow wokoło hód dožiwja, zhonja dźěći w předšulskej starobje z noweje słuchoknihi. Sydom stawizničkow a tři basnje je wudawaćelka Ingrid Juršikowa z loni wušłeje hodowneje čitanki za nje wupytała. Mjez jednotliwymi přinoškami zaklinči hodowna hudźba.
Słuchańska proba


text:
Baršć (HA/SN). Po tym zo bě braniborske nutřkowne ministerstwo w oktobrje konkretny plan k zwoprawdźenju wobšěrneje wokrjesneje reformy wozjewiło, spřećiwjenje spochi přiběra. Předwidźane je, zo změje Kraj Braniborska wot lěta 2019 jenož hišće dźewjeć wokrjesow a zo wostanje Podstupim jeničke bjezwokrjesne město. Tuchwilu ma 14 wokrjesow a tři bjezwokrjesne města Choćebuz, Frankfurt nad Wódru a Podstupim.
Wosebje razne spjećowanje komunalnych politikarjow, opozicije a wobydlerjow jewi so w južnym dźělu Braniborskeje. Knježaca koalicija SPD a Lěwicy chcyła tamniše tři wokrjesy Srjewja-Nysa, Hornje Błóta-Łužica a Halštrow-Łobjo zjednoćić a zhromadnje z městom Choćebuzom wulkowokrjes z mjenom Delnja Łužica wutworić. W nim by něhdźe 500 000 ludźi bydliło. Wokrjes by z někak 5 000 kwadratnymi kilometrami tak wulki był kaž zwjazkowy kraj Posaarska, kotryž ma šěsć wokrjesow.


text:
„Kōmisorz Hanusik” Marcin Melon
Co mo ze sobom wspólnego fuchtla Krista Połedniok, utopiec Ernest i ozim trupów na Sztauwajerach? Nie dosz wiary! Co za haje wyrobiajōm w Katowicach połednice? Ôstud i mecyjów moc a w tle… prawdziwe przajani! Jerona, wampir na Bykowinie! Umrzików moc beztuż niech sie chowie kto mo słodszo krew… I jeszcze bebok w Bojkowicach! Przelezie choby i bez dziurka od klucza coby drapnyć małych nieposłesznych rojbrów.
Ksiōnżka kiero kożdy Ślōnzok powiniyn przeczytać! A jak kiery je Gorol to tym bardzi. Autor pisze leko, z humorym a kryminalne historyjki czyto sie blank gibko. Trupy, chachary, breweryje, wartko akcyjo i nieoczekiwane zakończynia to je coś czego nie brakuje w kożdym bojaniu. A ku tymu kaj jak stworoki o kierych teroz już mało kiery pamiynto: połednice, utopce, skrzoty i beboki. Poznać że autor dobrze zno ślōnski berania! Jak kiery sie zastanawio czy „Kōmisorz Hanusik” je co we wercie to istuja że ja!
„Złuda” Carmen Laforet
Powiyść psychologiczno – obyczajowo hiszpańskij autorki kiero za swoji czytadło dostała nagroda Premio Nadal. Cóż to je to Premio Nadal? Ano jedna z nojbardzi prestiżowych i nojstarszych wyróżniyń prziznowanych w Hiszpanii już od 1944. To tak na wstympie.
Ksiōnżka przeczytałach w oryginale, po hiszpańsku. Autorka przedstawio historia Andrei, młodej frelki co przijechała do powojynnej Barcelony coby sztudyrować na uniwersytecie. Dziołcha zamiyszkuje z familijōm kiero okazuje sie być blank pofyrtanym miszōngiym ludzi, kaj niecherski haje i ôstudy dziejōm sie na co dziyń.
Ksiōnżczyna je dojś trudno i nie idzie jom czytać jednym ciyngiym. Ale z drugi strony wciągo i jak już sie zacznie to nie chce sie jom niechać. Strona za stronōm budzi sie ciekawość jako też to dali potoczōm sie losy frelki w Barcelonie. Drugo rzecz, ksiōnżka na zicher sie spodobo tym, co przajōm stolicy Katalonie. Nazwy ulic i miejsc zocnie budzōm wspomniynia kożdego kiery już był w Barcelonie i lubi szpacyrować po piyknych uliczkach tego interesantnego miasta.
„Sto lat samotności” Gabriel García Márquez
To już czworto ksiōnżka z zorty realizmu magicznego kiero trefiyła mi przed ślypia. Nie żałuja żech przeczytała ta ksiōnżczyna ale fajne to nie było – historia ciągła sie i ciągła bez wyraźnego synsu, taki mimry z mamrami. Dociągłach do ostatni zajty yny skuli tego, że nie lubia niechać ksiōnżek co już napoczłach. Kurde bele, wiela idzie szlabikować o losach jednej i tej samej familije? Co gorsza, sztyjc powtarzały imiona Aureliano i Arcadio. Prziznōm sie, że pryndko sie potraciyłach przi czytaniu kto, kiery i z kim skuli tych samych mian.
Nie za fest mi sie spodobała ta ksiōnżka i jakby kiery sie pytoł o realizm magiczny, to sztaunuja że Isabel Allende napisała ganc lepsze ksiōnżki, kiere rychtyk dobrze sie czytało. A Márquez zamiast naszlabikować aż 450 stron, mógby se darować już po 300…
Je jeszcze jedna ksiōnżka kiero przeczytałach bez ta zima. Ale że była to ksiōnżczyna wyjōntkowo, bydzie o ni osobny post.
A Ty co żeś poczytoł bez zimowe miesiōnce? 🙂


text:
Maśeršćina
Ako maśeršćinu wóznamjenja w ranem źiśetstwje bźez formalneje wucby nawuknjonu rěc, prědnu rěc. Toś ta zaśišća w jeje zukowej pódobje a gramatiskej strukturje tak dłymoko, až rěcnicy jich maśeršćina do dalokeje měry zawtomatěrizowanje wobkněže. W cełku njamóžo něźi wót pubertetnosći žedna druga rěc toś te městno wěcej wobsajźiś. Kuždy nic na wósebnje rěcnu słabosć śerpjecy cłowjek nawuknjo w toś tem casu w jogo wokolinje pśewažujucu rěc w samskej perfektnosći kaž zachadna generacija.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitej, až młody cłowjek nad pśinaroźonymi strukturami disponěrujo (Uniwersalna gramatika), kótarež rěcne pśiswójenje aktiwnje pódpěraju (pśirownaj Generatiwna gramatika). Toś ten pśistup rozšyri Jerome Bruner wó starjejšyny pódpěrowański system za rěcne pśiswójenje, kótaryž k tomu wjeźo, až interakcija z mjeńšymi źiśimi jich wuknjenje wósebnje pógnuwa. Nowše pśepytowanja pokazuju, až rěcne pśiswójenje teke bźez pśipušćenja pśinaroźonymi rěcospecifiskich mórzgowych strukturow jo wujasnjobne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wusoke plastiskosć w ranych lětach a źiśe jo regularnje wjelgin pógnujuce wuknjeńske wokoliny pśez dlejšy cas wustajone. Wažne jo pśi tom, až druge luźe nad pśirownajobnymi duchownymi strukturami (wótglědy, zaměry) disponěruju, kótarež źiśe z nimi pśez rěcu źěliś móžo („Theory of Mind“, kulturna teorija wót Tomasello). Zgromadne cynjenje we wětšych kupkach se zda teke z ewolucionarnego rozglěda psicyna k wutwórjenju rěcy był byś (Dunbar).
W Zjadnośonych statow Ameriki, ale teke w drugich źělach swěta, se góźi tendenca wobglědowaś, kuždu wósobu, kótaraž ma bejnje wužytne znajobnosći w cuzej rěcy, ako „bilingualna“ abo „multilingualna“ wóznamjeniś. Rěcopolitiski to se móžo ako wopyt wobglědaś, wopšawdnu wěcejrěcnosć wjelikich kupkow wobydlarstwa, kótarež mimo rěcy majority drugu maśeršćinu powědaju, w poměrje k ako idealizowanje zapśimjobnej a jano myslonej jadnorěcnosći pówušyś. W Nimskej to mjaz drugim na migrantowych kupkow pówójnskego casa pśitrjefi.
Bilingualnosć w eksaktnym wóznamje rěka, až se druga rěc z runje takej wusokej kompetencu kaž maśeršćina powěda.
Pó spóznaśach neurowědomostnego instituta w La Jolla daś muzika komponista rěcnu melodiju jogo maśeršćiny wótbłyšćujo. Maśeršćina da jeje charakteristiski raz pó toś tom slěźeńskem wuslědku toś teke muzice kraja. Jolic se rozeznawa na pśikład wusokosć tona jaden na drugi slědujuceju złožkow we pótrjefjonej rěcy mócnje, da pokaza teke muzika wurazne skoki tonow.


text:
Górnik Zabrze
Górnik Zabrze (ślůnske tumaczeńy: Grubjorz Zobrze) – ślůnski fusbalowy klub ze Zobrzo. Powstoł 14 grudnia 1948 roku a swoje szpile gro na stadjůńe przi ulicy Roosevelta 81 na szpilplacu mjana Ernesta Pohla ftory jest terozki modernizowany a docelowo wleźe na ńygo 31871 ludźiůw. Zdobůł 14 majstrůw Polski a 6 razy dostoł jij puhar. We latach 1978, 2009 a 2016 klub spadoł s Ekstraklasy, nale pů roku wrocoł do elity.
Farby klubu sům bjoło-modro-czyrwjůne.
Na stan 6 czyrwca 2017 trynerym Górnika je Marcin Brosz, a prezesym Bartosz Sarnowski.
Kibice klubu majům mjano "Żabole", a zorta ultras ma mjano "Torcida". Kibice majům sztamy s GKS Katowice, ROW Rybnik, Wisłoka Dębica a Hajduk Split
Treść
Uośůngńyńćo[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Sukcesy krejowe[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Majster Polski:
Puhar Polski:
Puhar Ligi:
Superpuchar Polski:
Sukcesy mjyndzynarodowe[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
- Finalista Puharu Zdobywcůw Puharůw: 1969/70.
- Půłfinalista Puharu Ameryki (Interligi): 1963.
- Sztwjerćfinalista Puharu Majstrůw: 1967/68.
- Sztwjerćfinalista Puharu Zdobywców Puharůw: 1970/71.
- Sztwjerćfinalista Puharu Karla Rappana (Intertoto): 1966/67.


text:
Prôwdzëwô òszoc
Prôwdzëwô òszoc (Elymus repens (L.) Gould) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Poaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac òszoc i np. òszeca. Mòże bëc zaòszocowóné pòle. Biédni lëdze zbiérelë òszoc, kłedlë ją na jeden wiôdżi kam, a drëdżim tłëklë, żebë mielë co jesc.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 16; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
- Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 341
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
To już dzisio!
Społech tela, co nic. Wstołech dugo przed rozwidniŏkiym. Poleciołech trocha polŏtać, coby jakoś zabić tyn czas. Fliger sztartowoł ô jednyj, cug przijeżdżoł na lotnisko wele jedynostyj, taksa na banhof miała u mie być ćwierć na jedynostŏ. Rajzefiber taki, że niy idzie strzimać. Wszysko naszykowane? Ja! Niczego niy brakuje? Toć! Papiōry, tasza… No dyć! Wszysko mōm. Terŏzki ino doczkać!
***
Jezech sam! Je nŏs sam moc! Pōmału puszczajōm nŏs rajn, tajlujōm na myńsze skupiny. Już widza niykerych łazić w kostiōmach. Zarŏzki byda kōnskiym tego wszyskigo. Moje nŏjsrogsze marzynie, tela lŏt nadzieje – już za mōmynt. Chyba żech je w niebie!
***
Jezu! Idzie do nŏs chop z wykŏzym. Jezu! Jezech dran! Jezu!
– Jason Hood? Wyście sōm Jason Hood?
– Ja, to je jŏ. Moga pokŏzać papiōry…
– Niy trza, panie Hood. Panie Hood, wasza rola.
– Ja, miołech robić za szturmowca.
– Widzicie, panie Hood, je taki jedyn problym. Wasz plac – my go musieli dać kōmu inkszymu. I niy ma go. Niy gorszcie sie, ale brakło do wŏs roboty.
– Ale jŏ…
– Niy starejcie sie, piniōndze za rajza dostaniecie nazŏd. Pōdźcie zy mnōm do biōra, tam wszysko załatwiymy.
– Ale…
– Jŏ wiym, jŏ wiym. Pōdźcie zy mnōm.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi
takim niech sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie ”kursywom” na tóm czornóm szczałke w tej szarej kostce, kierom nóndzie zaroz pod spodkym.
Na sónkach i skijach
Ni ma to wartko tyn Stary Torg oblecieć, bo je tam moc kszeftów i inszych rozmajtych insztytucyji na kiere dzisio sie podziwómy. Piyrszo s kraja chałupa jako ciepła mi na łoczy je s nomerym sztyry, w kierej dzisio snaszeł se plac nasz Cieszyński Zespół Pieśni i Tańca. Po mocka rokach poniewiyranio sie po rozmajtych chałupach dzisio łóni mogóm se tańcować i śpiywać wszedcy w kupie. Kiery dzisio mo chynć może ich tam nawszczywić i podziwać sie jako to teraz to rychtowani do tańcowanio i śpiywanio snadno im idzie. W tych samych dwiyrzach idzie też trefić na biuro, kiero mo pod sobóm porem gimnazyjów, jednóm szkółke i mianuje sie”Stowarzyszenie św. Jana Sarkandra”. Dzisio nima to tak jak było kiejsi, że w jednej chałupie robiło sie jedno a to samo i żodyn nie miyszoł ze sobóm inszej roboty. Ty czasy sie skóńczyły i po sómsiedzku dzisio poradzóm egzystować wedla siebie rozmajte kszefty. Tymu też isto wedla we dwiyrzach w tej samej chałupie kierysi mo kszeft s telefónami. Nie wiym jak wóm, ale mie uż to idzie na nerwy jak taki jedyn panoczek kiery uż wszeckich odgrywoł fórt nas chósuje do kupiynio se u nich takigo felefóna bez drótów. Tyn tydziyń je przewleczóny za Mikołaja, a isto po świyntach bydzie klejzoł na szliczuchach, abo s kopca spuszczoł sie na sónkach i skijach. Tak dejcie se pozór, bo ś nim nima co szpasować, bo jak sie na niego dziwóm to w łoczach móm kamelełóna, kiery co chwila mo na sie inkszóm farbe i poradzi s wami zrobić co yno chce. A najpryndzyj wciś każdymu tyn telefon i eszcze ku tymu zawrzeszczeć brawo TY brawo JA.
Mini słownik:
wartko-szybko,
kszeft-interes,
podziwómy-popatrzymy,
ciepła-rzuciła,
mocka-wiele,
nawszczywić-odwiedzić,
snadno-łatwo,
dwiyrze-drzwi,
kiejsi-kiedyś,
poradzóm-potrafią,
chósuje-namawia,
fórt-ciągle,
przewleczony-przebrany,
klejzoł-ślizgał,
skije-narty,
szpasować-żartować,
poradzi-potrafi,
wciś-wepchnąć
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Zjawny list města Wojerec Budyskemu krajnoradnemu zarjadej
Wojerecy (SN/MWj). Po tym zo je Budyski wokrjesny sejmik na swojim posedźenju 13. junija koncepciju ležownosćow wobzamknył, reaguje město Wojerecy na to ze zjawnym listom. Podpisali su jón nimo wyšeho měšćanosty Stefana Skory (CDU) předsydźa frakcijow měšćanskeje rady CDU, Lěwicy, SPD a Aktiwne Wojerecy. W koncepciji ležownosćow bě wokrjesny sejmik wobzamknył, koncentrować wokrjesne zarjadnistwo w Budyšinje a w Kamjencu a nimo toho wotnajeć Budyske dwórnišćo za zarjadniske zaměry. We Wojerecach ma porno tomu „rozšěrjeny wobydlerski běrow“ zwostać. Koncepcija dale předwidźi, zo změje wokrjesne zarjadnistwo w lěće 2025 w Budyšinje 600 dźěłowych městnow, w Kamjencu 700 a we Wojerecach 50.


text:
Klaudiusz Kaufmann: Czy Ślōnzŏki bydōm kej podobni do Islandczykōw?
Tak se myśla… #1
We Islandyji żech jeszcze niy bōł, bez zima to mie tam żŏdyn niy zaciōngnie, ale bez lato trza bydzie kej pojechać. I niy zainteresowoł żech sie tym krajym po sukcesach ichnich fusbolŏrzy, ale bez dokōnania artystōw. Ô Björk żejście na zicher słyszeli –to je ekscyntrycznŏ piosynkarka, ale jej charakterystyczny głos je tak ymocjōnalny, że niy idzie ôbojyntnie przelyjś kole jij piosynek. Mie nojbarzi chytajōm za serce piosynki ze filmu „Tańcząc w ciemościach/Dancer in the Dark” Larsa van Triera, we kerym ôna zagrała i napisała do niego muzyka. To muzikal ô niywidōmyj dziołsze, kero sama wychowuje syna. Robi we fabryce, mŏ znajōmych, jakosik to wszyjsko ciōngnie, aż… niy byda pisoł dali, ale jak żejście niy widzieli filmu i niy słuchali tyj leko transowyj muzyki, to wartko musicie to nadrobić. Niyftore scyny sōm tak przejmujōnce, że aże bolōm. Przi okazji to je dlo mie nojlepszy film ôd Larsa van Triera, kery strasznie lubi manipulować widzym, ale w tym filmie połōnczynie muzyki z wielkim dramatym dŏwo jakosik tako rōwnowaga, keryj mi brakuje we inkszych jego filmach.
Je jeszcze Sigur Rós – rockowo kapela, kero łōnczy mocniyjsze brzmiynie ze elemyntami folkowymi. Grajōm na roztomajtych insztrōmyntach, a niyrŏz idzie tam wysłyszeć richtich symfōniczne wstawki. Lubia ich nojbarzi za charakterystyczny nostalgiczny klimat, we tych kōnskach idzie sie przi słuchaniu richtich rozpłynōńć. Ich piosynki szło słyszeć we filmach, bo sōm idealnōm muzykōm ilustracyjnōm. Niyftorych idzie słuchać po kilkanaście razy z rzyndu, czowiek sie ôd nich prawie uzależnio. Powiycie, że przeca my na Ślōnsku tyż mōmy roztomajte kapele, kere śpiywajōm po ślōnsku i w tyj dziedzinie to richtich jeszcze sie cojsik dzieje, choć na palcach jednyj rynki szło by policzyć wszyjsko, co mŏ jako taki poziōm; tyn rest – ô ftorym sie gŏdo, joko ô ślōnskyj muzyce – je tak kiczowaty, że niyrŏzki je mie gańba, że na świecie ludzie postrzegajōm Ślōnsk bez takŏ tandeta.
A jakby my tak sie chcieli poôsprawiać o literaturze, to wypadōmy tragicznie. Islandczyki majōm 100 wydawnictw, co dziesiōnty z nich wydŏwŏ w życiu choć jedna ksiōnżka i prawie kożdy czowiek czytŏ tam we roku aby jedna- we Polsce czyto yno 53 % społeczyństwa, a na Ślōnsku… aż sie boja, kej by fto zrobiōł tam take badanie. Mogecie sie pedzieć: Ale Islandczyki to przeca cały nŏrōd i majōm za sobōm całe wieki tradycyji! A jŏ Wōm na to, że ich je niycałe 300 tysiyncy! A przeca Ślōnzŏkōw na ôstatnim spisie było pōnad 800 tysiyncy, a takich, dlŏ kerych je to jedynŏ nŏrodowojść, pōnad 300 tysiyncy. Idzie richtich pedzieć, że je nŏs trocha wiyncyj niż Islandczykōw. I wiela my mōmy wydawnictw? Jedne? Czy z tych 800 tysiyncy aby 10 procynt miało kedy w rynce ślōnsko ksiōnżka? I czy ôni jōm czytali, abo yno znodli, co by podeprzyć niōm stōł?
Je jeszcze jednŏ dziedzina, kero wzbudziyła wy mie srogi podziw – kinematografia. We Islandyji przi tych swoich 300 tysiōncach ludności robiōm filmy, kere dostŏwajōm nagrody na ważnych festiwalach. Sam moga Wōm polecić film „Barany. Islandzka opowieść/ Hrútar”. Je to historia dwōch braci, kerzi niy umiōm sie dogŏdać. Miyszkajōm kole siebie, ale ôd 40 lŏt ze sobōm niy gŏdajōm, a jedyny kōntakt majōm bez listy, kere ôd jednego do drugigo przikludzŏ pies. Niy byda sam za kans ôpowiadoł ô fabule, ale je to fantastycznie nakryncōne, bardzo dobrze zagrane i czowiek bez te pōtora godziny czuje, choby siedzioł tam w tyj zimnyj Islandyji. We ôstatnim roku widzioł żech tyż dwa islandzke seriale – yno niy mylcie prosza serialu ze telenowelōm, bo porzōndny serial mŏ ze dziesiyńć godzinnych ôdcinkōw, a telenowela… szkoda gŏdać. Jedyn – „W pułapce/Ófærð”- zaczyno sie ôd tego, że znŏdli we morzu zwłoki bez gowy i kōńczyn. Akcja je tak dobrze poprowadzōnŏ, że do samego kōńca niy wiymy, co tam sie richtich powyrŏbiało. Przi okazji mōmy całŏ galeryja roztomajtych postaci, kerych losy sie plōnczōm, mrocznŏ i zimowŏ Islandyjŏ, miejscowych i cudzych, rodzinne tajymnice, kere doprowadzajōm do jeszcze wiynkszych tragedyji. Zdjyńcia sōm fynōmynalne i aktorstwo – rewelacyjne. Jŏ sie tak potyn myśla, skōnd ôni majōm tela szauszpilerōw? 300 tysiyncy miyszkańcōw to sōm take Katowice – umiycie sie wyforsztelować, że tam produkujōm swoje filmy i seriale, kere potyn sprzedŏwajōm na cołki świat?
Drugi serial to „Więźniowie/Fangar”- tytuły podŏwōm po polsku, bo żech je ôglōndoł po polsku i kebyście chcieli sie je kajś znojś, to bydzie to dlo Wŏs trocha barzi ajnfachowe. Sam mōmy cera, kero na poczōntku atakuje i prawie zabijŏ swojygo fatra. Idzie do herestu i tam poznŏwŏ pŏra inkszych babōw, kere siedzōm razym z niōm. Fabuła tego sześcioôdcinkowego serialu je dobrze zbudowanŏ, zajś do samego kōńca niy wiymy, co sam sie richtich wydarzyło. Co mie sam nojbardzi zachwyciyło, to aktorstwo. Te kobiyty grały oskarowo, kożdŏ z nich była tak charakterystycznŏ, że niy idzie ich zapōmnieć. Grane to było rubōm kryskōm (mocno przerysowane), ale tak przekonujōnce, że sie czowiek zastanŏwiŏ, czy to były szauszpilerki abo baby, co chwila tymu siedziały za kratami. Scyny ze herestu były mocno ymocjōnalne, połne agresji, ale co chwila przełōmane tyż elymyntym kōmediowym, kery jeszcze podkreśloł tragizm tych postaci. Ludzie bez prziszłości, wiyńźniowie ichniego losu…
I kaj przi tym porōwnaniu sōm Ślōnzoki? Czy my ôstanymy już tymi, co słuchajōm disco polo i ôglōndajōm średnie kabarety? Było pŏra spektakli po ślōnsku, je już trocha ksiōnżek, ale czy Ślonzŏki sōm gotowe na to, żeby sie potrŏpić i wyciōngnōńć po to rynka? Czy sōm gotowe, żeby na tym swoim małym placu powalczyć tyż ô to, żeby ta nasza kultura była na corŏz to lepszym poziōmie? Nŏs je wiyncyj ôd Islandczykōw, wadzić sie i hejtować we internecie umiymy, ale czy umiymy tyż stworzyć cojś, z czego bydōm dumne nasze bajtle?
Klaudiusz Kaufmann – urodzōny we Gliwicach szauszpiler. We 2002 ukōńczōł warszawsko Akadymia Teatralnŏ, ôd tego czasu groł we roztomajtych filmach i serialach we Polsce i Niymcach – nojczyńścij we Polsce gro Niymcōw, a we Niymcach Polŏkōw, np. ôd 2015 jako Wiktor Król we „Polizeiruf 110”, a Schmidt we „Belle Epoque”. Cołki czas słyszeć go idzie we roztōmajtych dubbingach. Ôd niego głosym gŏdo zebra Marty we Madagaskarze i kupa inkszych animowanych postaci. Ôd 2015 pisze po ślōnsku bloga kulinarnego „Chop w kuchni”, na kerym idzie znojś i dania ze heimatu, i kuchnie świata, i ôd niego autorske wynŏkwiania kulinarne.


text: Budyšin (CK/SN). Budyska měšćanska drasta njech je moderniša hač kruta katolska serbska narodna. Wona měła jako dospołna drasta spóznajomna być, módra ze žołtymi akcentami, kajkež stej měšćanskej barbje. „Chodźi-li 20 němskich a serbskich holcow w tej drasće jutry po Bohatej hasy a budu-li ze wšěch stron fotografowane, móhła wěc sama wot so dale běžeć“, rjekny dr. Beata Brězanowa wčera na posedźenju dźěłoweho kruha za serbske naležnosće Budyskeje měšćanskeje rady, do kotrehož je jako wěcywustojna wobydlerka powołana. Zahoriće je wona swój nastork přednjesła, štož sej gremij tež za druhe ideje přeje.


text:
Beschreibung
W najnowšim wudaću woblubowaneje Serbskeje protyki zabjeru tutón króć Bukecy wosebite městno a narańši Serbja steja w srjedźišću. Thomas Haenchen rozprawja mjez druhim wo stawiznach Bukečanskeje wosady, Arnd Matthes rysuje nazornje podawki wokoło zahubneje bitwy 1758, Arnd Zoba wěnuje so wjesnemu muzejej, Manfred Laduš rozkładuje, čehodla su Bukecy zepěranišćo Serbow a Trudla Malinkowa zbliži čitarjam zamórske sydlišća ze samsnym mjenom. Ale tež druhich awtorow je redaktor Pětr Šołta do pisanja pohonjować zamóhł. Tak zhladuje Michał Kokla na zajimawu a wotměnjawu słužbu Chróšćanskeho zwóńka, wopisuje Milan Pohonč, kak je tomu dóšło, zo je so w Rocky Mountains zasydlił, přeradźa Lydija Maćijowa, što so za zapřijećom wwoofowanje chowa, a rozprawja Šćěpan Ričel wo sporušku, tajnym přewodźerjom čłowjeskich stawiznow. A za praktisku rubriku je Erwin Hanuš do wjelbika pokuknył, zo by kajkosće zežiwidłow bliže předstajał.


text:
Rybnik: Zaatakowoł szandarōw, żeby jego dzioucha mogła uciyc
Rybniccy szandarzi interwyniowali skuli 16-latki, jak napŏd ich 22 lata mody chop. Policyjōny ôbezwładniyli i zastawiyli agresora. Pokŏzało sie, iże jego nastoletniŏ dzioucha była poszukowanŏ. Chop usłyszoł już ôbskarżynie i grożōm mu terŏz 3 lata w hereszcie.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Do zdarzyniŏ doszło wczorej po połedniu. Policyjōny pojechali na parking kole cyntrum Rybnika skirz zgłoszyniŏ, iże na trŏwniku miała leżeć modŏ kobiyta. Patrol trefiōł na placu nastolatkã społym z majoryntnym chopym. Na widok mōndurowych dzioucha wziōnła uciykać. W tym mōmyncie 22-latek, co jij tŏwarziszōł ciepnōł sie na wachtyrzi prawa. Ôba ôstali zastawiyni i przewieziyni do rybnickij kōmyndy. Pokŏzało sie, iże 16-latka uciykła z ôstrzodka wychowawczego i je poszukowanŏ. Jeji synek pewnikym chcioł zastōmpić mundurowych przed zastawiyniym dziouchy. 22-latek ôdpowiy za zniyważynie policyjōnōw, naruszynie jejich niytykalności jak tyż groźby. Usłyszoł już ôbskarżynie, za kere grożōm mu 3 lata heresztu. Poszukowanŏ 16-latka trefiyła do Policyjnyj Izby Dziecka.
Zdrzōdło: KMP Rybnik


text:
Kattegat
Kattegat (šwedsce Kattegatt, z nižozemskeho katt, „kóčka“ a gatt, „dźěra“) je mórski zaliw mjez Jütlandskej (Danskej) na zapadźe a Šwedskej na wuchodźe, kotryž zwjazuje Baltiske morjo přez Skaggerak ze Sewjernym morjom a Atlantiskim oceanom. Tuž je jedyn z hospodarsce najwuznamnišich mórskich přeliwow w Europje. Je zwadne, hač słuša Kattegat k Sewjernemu abo Baltiskemu morju. Přestrjeń Kattegata wučini něhdźe 22.000 km², přerězna hłubokosć 80 metrow.
Wažne města při brjoze Kattegata su Göteborg, Aarhus, Halmstad a Frederikshavn.


text:
Punktujōm nasi. 7 oczek w trzech szpilach. Ruch pomału zaczyno citać ze strefy spadkowej, Wisła sztyjc gōni plac lidera, a Jaga pomału klupie do czołōwki. Coś mi sie pofyrtało? Niy! Dyć to nasi, forgot! Bez ȏstatni weekend punktujōm wszyjscy ślōnscy trynerzy z ekstraklasy, tōż Waldek Fornalik, Franz Smuda i Michał Probierz.
Tym razym dōmy se pozōr jak idzie ślōnskim trynerōm, a idzie niy nojgorzij… Fest ważne wygrane zaliczyli dwaj ȏstatni selekcjōnerzy kadry Polski. Smuda zaś na chwila dychnie po wygranej z Łęcznōm, bo Wisła awansowała na drugi plac i sztyjc jes yno i aż 4 oczka liderym. Franz po szpilu i tak ciepnōł swojo złoto refleksjo, że nikiedy fusbaliści dokludzajōm go do telkigo stanu, że zdo sie co hneda weznōm go do psychiatryka. Tryner z Lubōmii to chyba rychtyk ewenymynt medyczny. Jakim cudym tyn chop sztyjc żyje po telkich hercklekotach jaki przeżywo kożdy tydziyń? Taki Waldi Fornalik to przi nim doprowdy „anymik”, chocioż wielki emocje tyż dō niego sōm niczym nowym. Ȏstatnio wygrano ze Śląskiym po bramie z 90 minuty musiała jednak nim ruszyć, bo już w strefie spadkowej robiyło sie ciepło.
Rozwoju szportowego ekstraklasowcōw wachuje tyż trzeci fachman ze Ślōnska, nojmłodszy ś nich wszyjskich, Michał Probierz. W tej kolejce jego Jaga co prowda yno zrymisowała w Gdańsku, ale dalij trzimie sie zaroski za strefōm pucharowōm. Mody tryner trocha klubōw już pozwiedzoł, ale to gynał w Białymstoku kibice przajōm mu nojbardzij, bo to ōn dokludziōł klub do nojwiynkszych sukcesōw. Na razie w młodym pokolyniu trynerōw wiela wiyncyj niy widać…
A jak ta naszo „ślōnsko myśl szkolyniowo” sprowdzo sie poza Polskōm? Chyba tak samo jak polsko, tōż idzie pedzieć „szału ni ma”. Smuda ostatnio przigoda w Nimcach skōńczōł spadkiym z 2. Bundesligi. Probierz tyż niy podbiōł Grecji. Tamek tyż bez wiynkszych sukcesōw ȏstatnio robiōł Krzysztof Warzycha. Kto nawiōnże do legyndy Antka Piechniczka? 3. plac na mundialu z Polskōm to sukces pierōnowy. Za granicōm telkich osiōngniynć już jednak niy było. Pan Antek mioł za to jeszcze zaszczyt pokludzić kadry Emiratōw, Tunezji i… Ślōnska.
Jes jednak jedyn chop z Zobrzo, kiery w swojij branży mo powożani na świecie. Poza 1/8 Pucharu UEFA z Wisłōm mo w dorobku sukcesy z klubami francuskimi, jak tyż medale Pucharu Narodōw Afryki. W tym turnieju sieknōł 4. plac z Mali, 3. z WKS, 2. z Tunezjōm, poza tym kludziōł jeszcze Senegal i Maroko… Mało? Chyba ja, bo do polskij kadry nigdy go niy wziyni, chocioż niy roz bōł tamek przimierzany. Chyba doł se już pokój. Ȏd roku Hynryk Kasperczak robi nazot w Mali. Szkoda yno, że o telkich rzeczach tak mało sie godo…


text:
Kozel šwika Bombardier
Drježdźany. Zapósłanc Lěwicy w Sakskim krajnym sejmje Hajko Kozel plany koncerna Bombardier, w Budyšinje a Zhorjelcu wjele dźěłowych městnow šmórnyć, raznje šwika. W medijowej zdźělence skedźbnja Kozel na to, zo „je koncern minjene lěta pjeć milionow eurow spěchowanskich srědkow dóstał a nětko ludźi pušća. To je nahrabne a šamałe.“
W Praze bjez čěšćiny
Praha. W „jendźelskorěčnej wjesce Angloville“ w štwórći Hlubočepy čěskeje stolicy su zajimcy za wučbu jendźelšćiny intensiwnemu imersnemu kubłanju w tutej rěči wustajeni; čěšćina je tule zakazana. W běhu šěsć dnjow absolwuja kursisća 70 hodźin aktiwneje rěčneje komunikacije. Wulku wažnosć kładu zamołwići při tym na metodu „1 wobdźělnik na 1 maćernorěčneho“.
Wočakowanja rozdźělne


text:
Wochozy (JoS/SN). Towaršnosć Łužiska energija a milinarnje (LEAG) pěstuje tradiciju a je wčera zaso štom lěta sadźiła. Wuzwoliła je sej kromu Wochožanskeje brunicoweje jamy při wuhladnišću Ćežka hora, hdźež běchu nowe terasy wutworili. Poprawom bu šmrěk za štom lěta 2017 wuzwoleny, LEAG pak rozsudźi so za łužiski nižinowy šmrěk. Tale družina so za Mužakowsku holu a lěsnu kónčinu derje hodźi, ale njebu we wobłuku rekultiwowanja často wužiwana. Jeno štyri procenty su tuchwilny podźěl, wopřijacy 20 hektarow, połsta hektarow pak ma jich raz być. Poćahujo so na rekultiwowanje płonin Wochožanskeje jamy je Zhorjelski krajnoradny zarjad postajił, wotpowědne za Łužicu typiske družiny štomow wužiwać, a k nim tónle wosebity nižinowy šmrěk słuša. Mjeztym je so partneram poradźiło něhdźe 80 000 štomikow plahować, z kotrychž nažnjachu 167 kilogramow hablow. Z płodow ćahnu dalše štomiki.
Hnydom tři łužiske nižinowe šmrěki su zastupjerjej regiona a čłon koncerna LEAG wčera sadźili. Tajki šmrěk prěnje tři lěta hišće tak prawje njerosće a so hakle po tym porjadnje do wysokosće wuwiwa.


text:
Chcedźa Myto Kaeublera spožčić
Budyšin. Budyski Lionowy klub chce přichodnje kóždej dwě lěće Myto Kaeublera spožčić. Nowy předsyda kluba Axel Pröhl namjetuje wuznamjenić ludźi, kotřiž su so kaž něhdy Budyski wyši měšćanosta dr. Johannes Kaeubler (1849–1924) na dobro města angažowali. Myto je z 5 000 eurami dotěrowane. Pjenjezy měli słužić powšitkownowužitnemu zaměrej, kotryž postaji lawreat.
Mobilnje přećiwo prawicarjam
Drježdźany. W Sakskej su po informacijach nowin wot spočatka tydźenja mobilne policajske skupiny přećiwo prawicarjam po puću. Wone maja na zetkawanišćach a regionalnych ćežišćach prawicarskoekstremistiskeje sceny prezentne być. Tež kontrole, zajeća a zběranje informacijow słuša k jich nadawkam. Zaměstnjene su skupiny w Kamjenicy, Drježdźanach, Zhorjelcu, Lipsku a Zwickauwje.
Atrakciju wotpokazuja


text:
Mnichojstwo
Mnichojstwo jo wót asketiskich idealow formowana nabóžna praktika, z kótarejuž co mnich w tom, až se wót swěta wótwobrośijo a se swětnym celam wótrjaknjo, swójo žywjenje dopołnje danemu spirituelnemu celoju woprowaś. We wšakorakich nabóźninach eksistěruju wšakorake formowanja mnichojstwa, pśedewšym w buddhismje a kśesćijaństwje, teke w hinduizmje a daoismje, nic pak na pśikład w islamje.
Wopśimjeśe
Póchad słowa[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Słowo mnich se wótwóźijo wót grichiskego słowa uovaxός, monachos, kótarež jo wótwóźone wót grichiskego monos „sam“. To pak njewóznamjenijo, až jo mnich sam žywy, ale až jo jano na Boga wusměrjony žywy - na Boga samego wusměrjony. To wuswětlijo regula swětego Benedikta z Nursije (Kap. 1, „Družyny mnichow“).
Mnich resp. jogo žeński pendant, mnichowka, kněžnicka abo rědniska sotša, jo asketiski žywy cłonk nabóžniny, kótarež se nachylnje abo na cas swójogo žywjenja do słužby swójeje wěry stajijo.
Zasadne[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Głowny zaměr mnichojstwa jo mystiske procowanje tenbocnje se zjadnośiś ze wšo wopśimujucym bogojstwom resp. dojśpijucy połnu nutśikownu proznosć njepósrědnje nazgóniś bogojsku transcendentnu realitu, kótaraž zwucone cłowjeske zamóžnosći dopóznaśa pśesega. Tomu celoju mógu słužyś na pśikład: meditacija, ekstatiska zagóritosć, bjatowanje, askeza, spót, marskanje se a techniki wójowanja.
Formy žywjenja[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Sam abo gromaźe samotno[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Mnich móžo byś žywy ako eremit abo anachoret sam za sebje pak blisko sedlišćow pak daloko w źiwiznje lěsow abo w samotnosći pusćiny. Irske a galiske mnichy su w 5. a 6. lětstotku wuběgnuli na wubocne kupy abo su se pśewóstajili mórju w małych cołnach. W Tibeśe daju se mnichy hyšći źinsa zamurjowaś do śamneje jamy z jano jadnučkeju źěrku za pódawanje piśa a jěźe.
Druge mnichy, tak pómnjenjone Koinobity, su w kloštarjach „zgromadnje žywe“ (= grichiski koinos bios).
Vita contemplativa a Vita activa[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Ako Vita contemplativa se rozmějo w tradiciji Benedikta z Nursije mnichojski ideal wótśěgowanego žywjenja, pó kótaremž su južo buddhistiske mnichy w 5. lětstotku do Chr. a teke eremity w 3. a 4. lětstotku pó Chr. žywy byli. Vita contemplativa se pomina, aby mnich se wótwobrośił wót swětnych wěcow (na pśi. bogatstwo, cesć, móc a seks) a se pśiwobrośił Bogoju. Napśeśiwne zapśijeśe Vita activa wuzwignjo statkownu lubosć k blišemu.
Acedia contra ora et labora[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W dožywjenjach prědnych kśesćijańskich samotarjow wopisujo Acedia, pógniłosć wutšoby abo ducha, wustatkowanja śěžkich myslow, kótarež wobgrozyju wósobinu a depresiju wuwołaju. Spisowaśel Evagrios Pontikos jo rozměł depresiju ako nadměru wobuze, žadanja a sytnosći. Pisał jo wó tšašnem wósłabjenju duchnych mócow, kótarež wjedu mnicha do błudnosći a jogo prócowanja zanicujo. Wuchadajucy ze žywjeńskich wašnjow swětego Antoniusa, su kśesćijańske mnichy wuwili program, w kótaremž stojtej źěło a bjatowanje w strowem poměrje napśeśiwo. Źěło jo šćitało mnicha pśed pśegnatym koncentrowanim na sebje samogo a jo słužyło dwěma celoma: pla bjatowanju mysli wězaś, aby do dali njewuběgali a k drugemu, aby mnichy zasłužyli, což za žywjenje trjebaju. Wjele buddhistiskich šulow wótpokazujo źěło a mnicham njejo dowolone aktiwnje pšosyś. Mógu jano braś, což se jim dobrowólnje dawa. W Zen-Buddhizmje jo źěło pak źěl prakse.
Wójowanje a wójna[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Za tym ako su buddhistiske mnichy w Chinskej wupytnuli, až dłujka meditacija kšejnemu wobběgoju škóźi, jo mejstaŕ Bodhidharma na zakłaźe indiskeje techniki wójowanja wuźěłał pógibowański program za swóje mnichy, kótaryž jo se pózdźej ke Kung Fu wuwijał. Skóro su byli Kung Fu-mnichy woblubowane sobuwójowarje we wójowanjach wó móc lokalnych knězow a kejžorow.
Teke w orientalisko-kśesćijańskem mnichojstwje su nastali južo w pózdźejšej antice wobronite mnichojske rědy, kótarež su pódpěrali aleksandrinske biskupy pśi wójowanju napśeśiwo tatanjam a riwalizěrujucym kjacarstwam. Na kśesćijańskich idealach bazěrujuce wójowańske mnichojstwo (tempelowe ryśarje, rěd nimskich ryśarjow) bu za cas kśicnych wójnow jaden ze słupow pśi dobyśu a zašćitowanju swětego kraja.


text:
Hned 8. Ars Independent Festival
Ars Independent Festival 2018 bydzie już 8. edycyjōm multimydialnego festiwalu filmu, animacyje, ger wideo i wideoklipu. Nojbliższŏ ôdsłōna ôdbydzie sie w dniach ôd 25 do 30 września 2018 roku w Katowicach.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Fajer eksploruje to co fascynuje w modyj, debiutanckij i terŏźnyj kulturze audiowizualnyj. Kożdego roku festiwal szukŏ Czŏrnych Kōni w sztyrech miyndzynŏrodowych kōnkursach. Czŏrny Kōń Filmu (fabularne filmy połnometrażowe) jak tyż Czŏrny Kōń Animacyje (krōtkometrażowe animacyje) prezyntujōm filmowe debiuty reżysyrōw z cołkigo świata i czynsto sōm to polske prymiery. Czŏrny Kōń Ger Wideo i Czŏrny Kōń Wideoklipu poświyncōne sōm nowym grōm i klipōm muzycznym.
Ôkrōm tego kożdy rok w programie czekajōm na festiwalowiczōw i festiwalowiczki: pokazy filmōw, animacyje i klipōw muzycznych, wystawy ger wideo, wirtualnyj ryalności i nowych technologiji, panele dyskusyjne i trefy z twōrcami, kōncerty i muzyczne aftery.
W miniōnych latach festiwal gościōł w Katowicach siyłã twōrcōw z cołkigo świata, m.in. Béla Tarra, Ninã Menkes, Phila Mulloya, Lailã Pakalninã, Bruce’a LaBruce’a, Tami Tamaki, Stephena „M.O.O.N.” Gilarde’a, Jakuba Dvorskigo, Mariolã Brillowskõ, Piotra Dumały, Arkadiusza Jakubika, Bodo Koxa, Łukasza Barczyka, Sosa Sosowskigo abo Wiktora Striboga.
Fajer ôrganizujōm instytucyjŏ kultury Katowice Miasto Ôgrodōw i Miasto Katowice.
Zdrzōdło: materyje presowe.


text:
Prziłazi w życiu taki dziyń, kej wszyjsko stŏwŏ na gowie.
Jeźli idzie ô dziedzinã nowych technologiji, to ślōnskŏ gŏdka to je taki staroszek, co w sumie tyn kōmputer w dōma mŏ, ale ôstatni rŏz ôn bōł zapuszczōny, jak ludzie jeszcze używali nk.pl. Ślōnskŏ gŏdka poradzi nacisnōńć ‘Power’, ale zarŏz po tym przeniysie katalog ‘system32’ do hasiŏka, bo cosik za dużo placu biere. Beztōż ślōnskŏ gŏdka woli siednōńć na zŏfie, zapuścić Radio Wesołe Hanysy i labiydzić, jak to je źle na tym Ślōnsku, bo Polŏki.
Ale niy dzisiej.
Ôd pŏrunŏstu godzin WordPress, nŏjwiynkszŏ platforma do blogowaniŏ, je we ślōnskij wersyji. Niy we ślōnskij wersyji jak Facebook, kaj 70 procynt je po angelsku, 10 procynt po ślōnsku, 10 procynt po ślōnskawu, a 10 procynt po cymbolymu.
Mało tego. Ślōnskŏ wersyjŏ je nowszŏ aniżeli czeskŏ i polskŏ. Dlŏ potōmnych:
Ludzie ze WordPress.org skōmpilowali ślōnski paket, jak żech jeszcze wkludzoł poprŏwki, tōż niykere felery, co już sōm poprŏwiōne, durch jeszcze widać. Beztōż mogecie tyż sebrać ôdy mie nŏjaktualniyjsze przekłŏdy [update: link niyaktualny] i je skopiyrować do katalogu
/wp-content/languages
A jak niy chcecie ôdy mie instalować, bo wirusy, malware i czŏrnŏ śmiyrć, to sie czekejcie na uaktualniynie na placu WordPressa.
Pewnikym znŏjdōm sie literōwki. Jeźli na nie treficie, to dejcie znać.
Terminologijõ użytõ przi przekłŏdzie znŏjdziecie sam.


text:
Beschreibung
Šwintuchaj rěkataj Michał a Filip, a wonaj staj přećelej na žiwjenje a smjerć. Wosebje Filip, tež Flipi mjenowany, chce wšudźe a kóždemu pomhać. A Michał – kaž to mjez prawymi přećelemi je – je jemu poboku. Při tym pak jimaj nastajnosći něšto naprěki přińdźe, a město wočakowaneje chwalby zběrataj w šuli zapiski a čorne dypki. »Skućićelow dobrych skutkow« pak žanažkuli pokuta njewottraša. Při wšej harje mjenujcy Michałowy nan ze zapiskami swojeho syna samo pjenjezy zasłuža. Kak, to njech Šwintuchaj wćipnemu čitarjej samaj přeradźitaj.
W 37 krótkich kapitlach dźe wo přećelstwo, sprawnosć, pomocliwosć, dźerženje słowa a lubosć k přirodźe. Awtor Miloš Kratochvíl je tute temy přewšo wušiknje do runje tak njewšědnych kaž lóštnych dyrdomdejow protagonistow-šwintuchow spletł. Z Prahi pochadźacy spisowaćel je w swojim kraju jara znaty a zahorja ze swojimi knihami młody a starši publikum.


text:
1 styczńa
1 styczńa – pjyrszy dźyń styczyńa a roku we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim
Śwjynta[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Wydarzyńa na śwjeće[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
- 1837 - trzynśeńe źymji we Galileji, umrziło co najmnij 6 tyś. ludźi
- 1876 - szwydzki chymik Alfred Nobel wynoloz dynůmit
- 1951 - powstańe Bjylsko-Bjołyj bez skuplowańe ślůnsko ćeszyńskego mjasta - Blyjska, a małopolskego mjasta - Bjołyj
- 2002 - wprowadzono nowo waluta lo sporej zorty człůnkůw OU - ojro
Rodźili śe[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
- 1909 - Stepan Bandera - ukrajiński politiker nacyjonalistyczny
- 1941 - Sir Martin Evans - brytańijski bjolog, zdobůł Nadgroda Nobla we 2007


text:
Předsyda zarjadniskeho zwjazka namołwja k rozumnosći
Pančicy-Kukow (SN/MWj). Krótko do kónca haperleje je zaso čas, zo móžeš skónčnje w zymje wurězane hałuzy na hromady za chodojtypalenje dowjezć. W gmejnach zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe sy sobotu wjele ludźi z awtom a připowěšakom jězdźić widźał, kiž mějachu mjeńše a wjetše hałzy nakładowane. „Na wšitkich městnach, hdźež su to ludźo zwučeni, smě so tež lětsa palić“, wobkrući předsyda zarjadniskeho zwjazka Měrko Domaška. Po zdźěla špatnych nazhonjenjach zašłych lět pak namołwja wón wobydlerjow k rozumnosći. „Na hromady za chodojtypalenje słušeja jeničce stare hałzy a podobne biologiske wotpadki. Deski stareho płota, stólcy abo wusłužene łoža tam ničo pytać nimaja.“ Runja zašłymaj lětomaj chce wón tež tónraz kontrolować, hač so ludźo na to dźerža. W gmejnje Pančicy-Kukow čini to hromadźe z wjesnjanostu, w tamnych gmejnach sam. Před lětomaj je při tajkej kontroli samo styropor a zbytki informaciskich taflow na hromadach namakał.


text:
Film ze Serbowku počesćeny
Wien. Hrajny film „Frau Müller muss weg“ ze serbskej dźiwadźelnicu Gabrielu Šmajdźinej w jednej z hłownych rólow su wčera we Wienje w kategoriji „najlěpši kinofilm“ ze Złotej Romy počesćili, najwyšim wuznamjenjenjom Awstriskeje za filmowe a telewizijne produkcije. Film je hižo milion ludźi widźało.
Namócnosće w Pólskej
Knurów. Po ćežkich namócnosćach wokoło koparskeje hry z jednym smjertnym woporom w pólskim Knurowje (Delnja Šleska) su hooliganojo wčera wječor znowa policajsku staciju nadběhowali a pjeć policajskich jězdźidłow wobškodźili. Policija 30 z nich zaja. Sobotu bě w Knurowje po hrě k namócnosćam dóšło, při čimž bu 27lětny wot gumijoweje kulki policista smjertnje trjecheny.
Němskej łódźi dojěłoj


text:
Szandarzi chyciyli samobōjcy
Policyjōny z cieszyńskij kōmyndy uretowali 25-latka, co prōbowoł sie pozbyć życiŏ. Gibkŏ ryakcyjŏ i spōłpraca policyjōnōw dokludziyła do ôdnŏdniyńciŏ desperata. Policyjōny chyciyli go w ôstatnij chwili.
W wtorek na wieczōr po godzinie 19 dinst policyje w Cieszynie ôstoł powiadōmiōny, iże 25-letni miyszkaniec Cieszyna chce popołnić samobōjstwo. Podle sebranych ôd dinstu informacyji chop mioł łyknōńć niyôkryślōnõ wielość roztōmajtych medycyn. Policyjōn zarŏz ôbsztalowoł plac zamiyszkaniŏ 25-latka i skerowoł tam patrol interwyncyjny. Po chwili policyjōny byli już na miyjscu. Wytrzaśli dźwiyrze ôd pōmiyszkaniŏ, ale żŏdnego tam niy było. Informacyjŏ ô miyszkańcu Cieszyna społym z jego rysopisym ôstała przekŏzanŏ wszyjskim patrolom. Sytuacyjŏ była barzo uwŏżnŏ. Piyrsi chopa dozdrzeli policyjōny patrolu interwyncyjnego jak tyż wywiadowcy z cieszyńskij kōmyndy. Desperat stoł na moście. Jak ôbejzdrzoł radiowōz, to wziōn przechodzić na drugõ strōnã barierki. Policyjōny wiedzieli, iże ważnŏ ja kożdŏ sekunda, tōż zarŏz ciepli sie w jego strōnã i go chyciyli. 25-latek ôstoł przekŏzany retownikōm medycznym i przewieziōny do lazarytu.
Fot.: KPP Cieszyn


text:
Beschreibung
Z nimale 30 basnjow wopřijacej zběrku Dorothea Šołćina znowa dopokaza, zo swoje rjemjesło wobknježi. Ze swojej rěču zamóže wona wurazliwe wobrazy molować a rymy z jeje pjera sedźa kaž dypk na i.
Mjez nowym lětom a patoržicu steja dwu- a štyrinohače w srjedźišću: hawron a sroka, jutrowne wuchače a pyšnej konikaj, Měrćinowa husyca abo zwěrjata w hodownej hródźičce. Runje tak putace su rymowane epizody wo kumštach psyčka Sherryja a pućowanju mjedwjedźa Knuta, wo žadosći lodoweho Korle abo wjeselu wudźerja Konija. A tež ptači abejcej ma w nowostce swoje městno.
Z nimale 30 basnjow wopřijacej zběrku Dorothea Šołćina znowa dopokaza, zo swoje rjemjesło wobknježi. Ze swojej rěču zamóže wona wurazliwe wobrazy molować a rymy z jeje pjera sedźa kaž dypk na i. Tuž budźe dźěćom radosć, wo počinkach a njepočinkach najwšelakorišich ptačkow a žračkow čitać abo słyšeć.


text:
Rěči-li so wo předchadnikach Němcow, mysli so zwjetša na Germanow, kiž demografisce a kulturnje – němčina dźě je germanska rěč – najwuznamnišo přinošowachu k ethnogenesy němskeho luda. Pódla nich běchu na połdnju a wječorje keltiscy a romanscy wobydlerjo pozdźišeje Němskeje byli, kotřiž so po ćahanju ludow wot germanskich kmjenow asimilowachu. We zjawnosći mjenje presentna je pak – w archeologiskim slědźenju tak mjenowana – „Germania Slavica“: wobšěrne kraje srjedźneje, naranišeje a połnócneje Němskeje, kiž běchu po lětstotkach wot Słowjanow wobsydlene.
Tale snadna kedźbnosć je ćim dźiwniša, hdyž sej wuwědomimy, zo so zarjadowanje słowjanskich kmjenow do Němskeho mócnarstwa – z najwětšeho dźěla wójnske – a jich missionowanje hakle poměrnje pozdźe přewjedźeštej a stej derje dokumentowanej. Na zakładźe rozprawow Thietmara Mjezyborskeho, Adama Bremskeho, Helmolda z Bosau, Saxa Grammatikarja a druhich srjedźowěkowskich chronistow kaž tež njeličomnych archeologiskich namakankow móžachu so žiwjenske poměry a wěrske předstawy pohanskich Słowjanow w ranju Němskeje lěpje wotkryć dyžli w mnohich hač do dźensnišeho słowjanskich krajach.
Na njezbože měwaše poměr mjez Němcami a Słowjanami lětstotki njepřećelski raz – počawši z wójnskej, missionskej a zadobywarskej politiku Ottonow přez wulki słowjanski zběžk z lěta 893, křižny ćah 1147 a naslědnu słowjansku assimilaciju hač k swětowymaj wójnomaj a wuhnaću Němcow z ranišich stron. Přewinjenje ćežow ze zašłosće je nic jeno w politiskim zajimje susodneju ludow, kiž stej na měrliwu koeksistencu pokazanej, ale měło by zajimać tež jednotliweho stawiznisce wuwědomjeneho Němca, přetož něhdźe pjećina jeho luda je přewažnje słowjanskeho pochada.
W antice bě dźensniša sewjerna a wuchodna Němska z germanskimi kmjenami wobydlena. Hdyž tute w dobje pućowanja ludow k połdnju ćahachu, nawalichu so sem z ranja, z kraja sewjernje Karpatow, z južneje Pólskeje a zapadneje Ukrainy, w 6. a 7. lětstotku słowjanske kmjeny, kotrež so snadź z wostatymi Germanami změšachu. Wo słowjanskim wobsydlenju w tutej „ćěmnej dobje“ je mało znate; wono bě, jako Słowjenjo na swětło stawiznow stupichu, do dalokeje měry wotzamknjene było. Rěč tutych Prasłowjanow mjez Baltiskim morjom, Egejisu, Łobjom a Dnjeprom dyrbješe być hišće poměrnje jednotna a jewješe wusku přiwuznosć z prabaltišćinu, ale tež z indo-iranskimi jazykami. Prěnju wjetšu statnu twórbu předstaješe wot frankskeho wobchodnika w 7. lětstotku załožene Samowe mócnarstwo na Morawje, w Delnich Rakusach a krótkowječornej Słowakskej, kiž bě so w zběžku podunajskich Słowjanow přećiwo awarskemu knjejstwu wutworiło; w 9. a 10. stolěću nastachu Wulkomorawske a Bołharske mócnarstwo, Chorwatska, čěski stat Přemysłowcow, Pólska Piastow a mócnarstwo Kijewskeje Rusy, kolebka pozdźišeje Ruskeje.
Politisce a nabožinsce we srjedźowěku wusahowachu wot Němcow jako Wenden poznamjenjeni Słowjenjo mjez Łobjom a Wódru; woni so zasaklišo dźeržachu swojich tradicionelnych předstatnych kmjenowych strukturow kaž tež pohanstwa swojich prjedownikow a tohodla na so złožichu wosebitu hidu swojich křesćanskich susodow – wosebje tež rodźacych wo jich płódne sydlenske přestrjenje. W stalětnych měnjatych bojach mjez mócnymi statami Němcow, Polakow a Danow bě jim zničenje sudźene; jeno Serbja su wobchowali jazyk a narodnosć w małym dźělu swojeho něhdyšeho teritorija.
Přeměnjate zwjazki a wójny mjezy Słowjanami, Frankami a Saksami kaž tež mjez samymi słowjanskimi kmjenami běchu w srjedźowěku na dnjowym porjedźe; dołhi čas njezepěrachu so na žadyn ethniski ani religiozny přećiwk. Tak wojowachu rjeknimy pohanscy Obodrića po stronje křesćanskich Frankow přećiwo Saksam přinošujo k jich podćisnjenju přez Korlu Wulkeho. Wobstejnosće so změnichu, jako so němscy kejžorojo prócowachu pod cyrkwinskim wliwom při swojim wojowanju přećiwo Słowjanam přiběrajcy tež wo jich pokřesćanšćenje. Zo by tole pohonił, załoži Ota I. w lěće 948 biskopstwje Havelberg a Branibor, kiž buštej dwaceći lět pozdźišo z biskopstwami Žič, Mjezybor a Mišnjo nowowutworjenemu arcybiskopstwu Dźěwin podrjadowanej. Tohorunja w Obodritach (naranišej Holsteinskej a w Mecklenburgskej) bě schleswigski biskop Marco ze słowjanskim missionom započał, kiž so přewjedźeše z Oldenburgskeho biskopstwa.
W bitwje při Rekanicy poradźi so Oće I. dnja 16. winowca 955, porazyć koaliciju Obodritow, Doleńčanow (kiž wob Doleński jězor sydlachu), Črjezpěnjanow (wokoło Teterowskeho jězora) a Redarow (w połodnišej Mecklenburgskej), po tym zo běchu so tući, z njepodwólnymi sakskimi wjerchami zwjazani, do sakskeho kraja zadobyli. Jich podćisnjenje přinjese na někotre lětdźesatki pokoj, přemóženi pak wužichu zwady wo nastupnistwo po Oće II. a arcybiskopje Dźěwinskim, zo bychu so we wobłuku Lutykskeho zwjazka nowje organizowali. Lěta 983 zwažichu so na rozsahły zběžk, kotryž měrješe so wosebje přećiwo biskopskimaj sydłomaj Havelbergej a Braniborjej. Jich wójnski wuspěch a tež w naslědnych lětach njelemjene spjećowanje přećiwo němskim a pólskim brónjam donući kejžora Heinricha II. k změnje jeho politiki – wón zwjaza so lěta 1003, k wulkemu mjerzanju cyrkwje, z Lutykami přećiwo křesćanskemu knježerjej Polakow Bolesławej I.
Zběžk, organisowany wot měšnikow snano při Doleńskim jězorje połoženeho, hač do dźensnišeho wšak nic jednoznačnje lokalizowaneho temploweho hrodźišća Retra (pola Thietmara Mjezyborskeho „Riedegost“), skónči christianizaciju a zawěsći słowjansku njewotwisnosć na přichodne lětdźesatki – nic pak jednotu.
Trajne wojowanja słowjanskich kmjenow wo nadknjejstwo, po připadźe wo wosebitu poziciju Retry, běchu k njewustawatemu słabjenju wjedłe, kotrež Burchardej II. z Halberstadta w lěće 1068 dobyće swjatničneho hrodźišća zmóžni. Zo by Słowjanam demonstrował nazdatu přewahu křesćanskeho boha, wotwjedźe swjateho konja boha Swarožica a zniči prawdźepodobnje tež cyłe swjatnišćo. Traš su Retru hišće raz natwarili, přetož za lěto 1125 so rozprawja wo ponownym zničenju někajkeho města a templa při pólnym ćahu Lothara Supplinburgskeho přećiwo Lutykam. Słowjanskim kmjenam bě wšak wobrjadny wuznam Retry w tutej dobje hižo na rujanske swjatnišćo Arkonu přešoł.
Duchowny klima křižnych ćahow ze swojim nakazanskim zapalom zesylni politisko-hospodarsku ekspansiju Němcow. Njepřestawace zwady mjez Słowjanami nawal přiwótřowachu. Lěta 1095 bě bamž Urban II. k wróćodobyću w lěće 637 wot Arabow wobsadźeneje Palestiny namołwił. Wuspěšny Prěni křižny ćah, kiž skónči 1099 z dobyćom Jerusalema, bě zawěsće přikład za ćah přećiwo Słowjanam, kotryž prěni raz žadachu 1107/08 we wobkruhu arcybiskopa Adalgota Dźěwinskeho (Epistola pro auxilio adversus paganos [slavos], serbsce: „Namołwa ke křižnemu ćahej přećiwo pohanam“). Pódla duchowneho aspekta, (znowa)nakazanja pozdatnje za křesćanstwo hižo dobyteje kónčiny, steješe na prědnim městnje wuhlad na materielny dobytk: „Hdy bychu sej to křižerjo přeli, bychu móhli najlěpšeje zemje k sydlenju nabyći. Pohanjo su drje zli, jich kraj je pak nimoměry žohnowany z mjasom, mjedom a muku.“
Politisce so tuta ideja zeskutkowni hakle na němskimaj sejmomaj w Speyerje a Frankfurće 1146 a 1147 w zwisku z přihotami na Druhi křižny ćah. Mjeztym zo bě staufski kral Konrad III. swoje wobdźělenje na nim připrajił, wotpokazachu sakscy wjerchojo swoju podpěru z tym argumentom, zo dźě su w jich bjezposrědnim susodstwje žiwe hišće pohanske ludy, kotrež jich mjezy wohrožuja a ma so tohodla prěnjorjadnje přećiwo nim zakročić. Wot Bernharda z Clairvaux, kotryž 1147 swoju namołwu ke křižnemu ćahej přećiwo Słowjanam spisa, bu zaměr we hłownym spěchowany. Krótko po tym slědowaše bamžowska bulla Divini dispensatione Eugena III., přirunowaceho tute předewzaće z křižnym ćahom do orienta a španiskej Reconquistu.
Eugen III. žadajo nakazanje Słowjanow, slubi wojowarjam wotpušćenje hrěchow a pohrozy z exkommunikaciju wobdźělnikam, kotřiž swój křižerski slub dla wuhladow na swětne dobytki přełamaju. Bernhard z Clairvaux dźěše hišće wo krok dale a pominaše samo natio deleatur – skóncowanje połabskosłowjanskeho luda, štož so husto přiwótři do hesła „smjerć abo křćeńcu“. Z hłownymaj akteuromaj na stronje swětnych němskich wjerchow běštaj sakskaj knježićelej Heinrich Law a Albrecht Mjedwjedź, stajacej narok na słowjanske kraje sewjernje resp. južnje Łobja a nawjedowacej křižerskej wójscy. Spjećowanje po słowjanskej stronje nawjedowaše wosebje obodritski wjerch Niklot, kiž wulce chwataše ze zakitowanskimi naprawami, dajo wutwarjeć twjerdźiny a prócujo so wo podpěru hrabje Adolfa Holsteinskeho, z kotrymž bě zrěčenje wo přećelstwje wobzamknył. Dokelž Adolf jemu swoju pomoc z loyality napřećo němskim wjercham zapowědźeše, přikaza Niklot w smažniku 1147 swojemu wójnskemu łódźstwu nadpadnyć Lubicy – při čimž bě w swojimaj wočomaj njeswěrneho hrabju tola warnował. Wón zapusći město, ale woblěhnjeny hród runje kaž Süselsku twjerdźiznu dobyć njemóžeše. Wójnsce běchu Słowjenjo wuraznje słabši hač křižerjo, čehoždla wuhibowachu so pólnym bitwam, hłownje ze swojich twjerdźiznow operujcy. Albrecht Mjedwjedź zapusći kraje Lutykow a Pomorjanow (w dźensnišej Pomorskej) a doby, pódla druhich městow, Šćěćin, kotrehož wobydlerjo so na to powołachu, zo bě jich žno Ota Bambergski missionował, a swoje wěrske wuznaće wobnowichu. Postawa we Šćěćinje wosebje česćowaneho boha Triglawa bu wšak wuchowana a skryta. Wo Heinricha Lawowym ćahu je znate, zo wón hrodźišćo Dobin społu z danskimaj jednotkomaj woblehny, ale njedoby.
Politisce bě křižny ćah za němsku stronu a jeje pólskich zwjazkarjow pod nawodom Bolesława III. wuspěšny: Słowjanske zemje buchu trajnje podćisnjene, a ze zasydlenjom němskich ratarjow poča daloko do ranja sahaca kolonisacija. Duchowni kaž Helmold z Bosau wšak skoržachu, najebać wobnowu abo nowozałoženje biskopstwow, cyrkwjow a klóštrow, na pobrachowacu krutosć sakskich wjerchow při słowjanskim missionje wumjetujcy jim, zo njeběchu Słowjanow dospołnje pokorili po připadźe běchu z nimi z łakomstwa za dobytkom jednali. Dozapusćenje słowjanskich kónčin woprawdźe njewotpowědźeše zajimej wjerchow na dobytku ze zemje a poddanow, a křesćanscy missionarojo z prawom twjerdźachu, zo běchu so domoródni často jeno pro forma ke křesćanstwu wuznali, skradźu pak na swojich pohanskich wašnjach wisycy. Njewustawate rozkory mjez narodnostnymi skupinami wjedźechu k tomu, zo Słowjenjo stachu so poněčim z wróćo stajenej a bjezprawnej mjeńšinu w něhdy swójskim kraju, na čímž wukřćenje mało změni, tak dołho kaž jim Słowjan na hubu biješe. Jeno słowjanscy zemjenjo, měwši hižo dlěšu dobu styki z křesćanstwom a ruče so změnjenemu poměrej mocow přiměriwši, móžachu swoje towaršnostne pozicije zdźeržeć. Runja Skandinawiskej wikingskeje doby přewjedźe so potajkim nakazanje a připodobnjenje wothorjeka dele. Dokelž złožowaše so połobskosłowjanska identita předewšěm na religiju a rěč, bě jeje narodnosć z přejećom křesćanstwa a postupnej rěčnej změnu k zahubje wosudźena.
Jako posledni słowjanski kmjen móžachu Ranojo na Rujanach swoju swobodu hišće jednu generaciju zakitować. Podobnje Lutykam dominowaše jich towaršnosći měšniska aristokratija, kotraž měješe sčasami wjace mocy hač kralojo. Lutykske srjedźišćo bě hród Arkona ze Swjatowitowym templom; dalša wažna twjerdźizna bě Korjenica (prjedy z městom Garz runostajena, prawdźepodobnišo pak hrodźišćo pola Venza). Tež Ranowje běchu jara bojowniski splah, kotryž husto danske kupy nadpadowaše a ze susodnymi Obodritami spochi drobne wójny wjedźeše. 1123/24 buchu woni wot obodritskeho wjercha Heinricha k wysokim tributnym płaćenjam nuzowani. 1136 dobychu Danowje pod kralom Erikom II. Pomnjećahódnym Arkonu prěni raz; w naslědnych lětdźesatkach dyrbjachu so Ranowje wotměnjejcy danskim a sakskim knježićelam podwolić, žadane přijeće křesćanstwa móžachu pak hišće na někotre lětdźesatki zapowědźić. 1168 naposlezy dobyštaj Waldemar I. Danski a jeho wójskowy wjednik Absalon Roskildski hródaj a swjatnišći Arkony a Korjenicy. Wulka Swjatowitowa postawa kaž tež sochi bohow Rugievita, Porevita a Porenuta so rozbichu, wjerchaj Ćěsław a Jaromar I. dyrbještaj wudać swjatničny pokład a připóznać lensku wyšnosć Danow. Nimo toho buštaj zawjazanaj přepodać cyrkwi ležownosće we wobsydstwje templa, podpěrać wójnske ćahi lenskeho knjeza, dać zastajencow a skónčnje so ke křesćanstwu nakazać. 1169 podrjadowa bamž kupu Roskildskemu biskopstwu.
Podćisnywši so móžachu pak rujanscy wjerchojo swoju móc nad kupu wobchować a naknjejstwowu poziciju Rujanow w baltiskej přestrjeni nachwilnje samo wutwarić: Jako lenik steješe Jaromar I. Danam po boku na jich ćahach přećiwo pomorskemu wójwodźe Bogisławej I. rozšěrjo na jeho kóšty wobwod swojeho knjejstwa. Jeho syn Wićesław I. natwari 1234 město Stralsund, spěchowaše załoženje klóštrow a zasydlenje němskich rólnikow; Jaromar II. wjedźeše wójnu přećiwo Lubicam a zasahny 1259 samo do zwady danskeho krala Christopha I. z lundskimi arcybiskopami, Kopenhagen dobudźo a wobšěrne dźěle Seelanda zapusćo; wón wšak so sta hižo w přichodnym lěće z woporom jednoho nadpada. Tež za jeho syna Wićesława II. wobchowachu Rujany swoje mocowe połoženje pod danskej wyšnosću. Wićesław III., kiž bě dóstał dwórsko-ryćerske wukubłanje, wuznamjeni so naposlez jako němski troubadour; wočiwidnje bě so jeho generacija spřiměriła němskej kulturje. Z Wićesławowej smjerću 1325 wumrě wjerchowski ród we hłownej liniji, štož wjedźeše k rujanskej wójnje wo dźědźičny slěd. 1355 připadźechu Rujany wójwodstwu Pomorsko-Wjelhózdźskemu. 1404 pječa na Jasmundźe zańdźeli woči poslednja ransce rěčaca žona, z čimž po nabožinje tež rěč słowjanskich Rujanjanow zahiny. Rujany stachu so z němskej kupu.
Pad Arkony poznamjeni kónc samostatnje organisowaneho pohanstwa na teritoriju dźensnišeje Němskeje. Jeno baltiscy Prusojo, čejichž mjeno Prusacy namrěchu, so hišće pozdźišo, hakle w 13. lětstotku, přez Němski Rjad podćisnychu a nakazachu; we wotležanych kónčinach Baltikuma dźeržachu so pohanske předstawy a wašnja hač do nowowěka.
Wěsta tragika Połobskeho Słowjanstwa tči w jeho njekmanosći, přewinyć rozkory mjez kmjenami a wutwarić nadregionalne statne struktury – w tutym nastupanju móžeš „němskich Słowjanow“ ke Keltam abo indianiskim prawobydlerjam přirunać. Kaž so zda, dopóznachu słowjanske splahi přepozdźe, zo nowy politisko-religiosny napřećiwk pornjo mócnym křesćanskim susodam bě hinašeho razu dyžli tradicionalne kmjenowe zwady. Dokelž měrješe so křesćanski přećiwnik na „kulturny genocid“, budźeše so dyrbjało jemu z nabožinsce a narodnje orientowanej zwjazkarskej politiku spěrać, město zabijenja so we wójnach mjez bratrami. Nazdata orientacija Retranskich měšnikow, tworjacych snano družinu rjada, na cyrkwinsku mocowu strukturu a jich wodźaca róla w lutykskim zwjazku rěčitej wšak za to, zo so nastajenje pohanskeje elity měnješe; tutón proces pak njemóžeše traće słowjanskeho pohanstwa w njepřećelskej wokolinje hižo zawěsćić.
Bohužel stej so runje „idealistam“, kiž běchu so najraznišo němskemu zadobywanju přećiwili, jich kultura a rěč wzałoj, mjeztym zo „pragmatikarjam“ je so poradźiło, jich móc přez podćisnjenje a přijeće křesćanstwa zdźeržeć.
Rozpominanje stawiznow słowjanskich stron dołhoranišeje Němskeje naposlez tež pokaza, zo bě reformacija nic připadnje wuspěšna tam, hdźež běchu so wobydlerjo z namocu missioněrowali a hdźež dołhi čas widźachu křesćanstwo jeno jako ideologiske zawodźěće swětnych narokow na knjejstwo. Hačkuli reformacija po swójskim zapřijeću wotpokazowaše zeswětnjenje a pozdatnu paganisaciju cyrkwje, pytajcy puć k zasypanym wuchadźišćam křesćanskeje wěry, dołhodobnje wona spěchowaše sekularisaciju, samo duchowne podryće a sebjerozpušćenje kaž tež demografiski spad křesćanstwa. Byrnjež směła so kritika cyrkwje reformaciskeje doby jeno w křesćanskim šaće zwuraznić, wěsće w njej dale skutkowaše trauma nućeneje christianisacije, jeno někotre stolěća zašłeje.
Dźensniše wotkřesćanšćenje runje tych dźělow Němskeje, w kotrychž słowjanske pohanstwo najdlěje přewažeše, budźi mysl, zo cuzo začuwana a z gwałtom zawjedźena religija njeje wědomje słowjansko-němskeho luda tak hłuboko překisała, kaž bě so wo to lětstotki prědy, na kóncu romskeje doby, łahodniši iro-šotiski mission w połodnišej Němskej postarał. Statnje přikazany atheism NDR je tónle proces jeno wotzamknył, po připadźe dopomóhł ewangelskej cyrkwi k pozdatnemu nabožinskemu traću, kiž so žiwješe z tym, zo wona politiskej opposiciji, najebać jeje infiltraciju z čušlakami, wěsty škitny rum a organisatoriski wobłuk k disposiciji staji. Z přewrótom tuta funkcija wotpadźe, a wuslědk su dźensa krajiny, w kotrychž so podwobojska cyrkej jako towaršnostna móc lědma hišće jewi, mjeztym zo katholska bě tak a tak jeno z naležnosću mjeńšiny. Wobě stej duchownje wottrjebanej, ideologisce so chětro přiměriwši přewažacemu duchej časa, a njemóžetej ani atheismej a nihilismej moderneho, wulkoměsćanskeho čłowjeka, ani wuskakowanju islama z ničim napřećo stupić. Přeco wjace ludźi dopomni so tuž na pohanske dźědźistwo – zwjetša w podobje jako „Asatrú“ poznamjenjeneho, na pohanstwo skandinawiskeje wikingskeje doby zaměrjeneho neopaganisma, přetož jim poprawom w sewjerowuchodnej Němskej domjace słowjanske pohanstwo znate njeje.
Tójšto rěči za to, zo bychmy sej potajnostnu přirodnu nabožinu našich prawótcow znowa wotkryli!


text:
Hamburg (dpa/SN). Konflikt na Ukrainje a aneksija połkupy Krim stej poměr mjez Ruskej a Europu masiwnje pohubjeńšiłoj. Po reprezentatiwnym naprašowanju w nadawku Kölnskeje Körber-załožby je 44 procentow Rusow, 41 procentow Němcow a 38 procentow Polakow měnjenja, zo njesłuša Ruska do Europy. Jenož 49 procentow z naprašowanych Rusow měnjachu, zo Ruska do Europy słuša. Tež 56 procentow Němcow a 57 procentow Polakow widźa Rusku w Europje.
Zetkanje so njewotměje
Da Nang (dpa/SN). Na tuchwilu so wotměwacym Azisko-Pacifiskim-wjeršku we Vietnamje nima porno dotalnym wočakowanjam k zetkanju mjez ameriskim prezidentom Donaldom Trumpom a jeho kolegu, ruskim prezidentom Wladimirom Putinom dóńć. Rěčnica Donalda Trumpa Sarah Sanders wobkrući to dźensa z terminowymi problemami. Prezidentaj zetkataj so na kromje zeńdźenja při witanju k wšelkim rozmołwam.
Za pjenjezy na swobodu
Předsydka rady Załožby za serbski lud Susann Šenkec hižo wjacore lěta we wobłuku Federalistiskeje unije europskich narodnych mjeńšin (FUEN) na europskej politiskej runinje sobu skutkuje. Wona je mjez druhim wobydlersku iniciatiwu FUEN Minority SafePack sobu załožiła. Serbske Nowiny su so z njej wo iniciatiwje rozmołwjeli.
Sće iniciatiwu hižo podpisała?
S. Šenkec: Wězo, sym dźě ze swojim skutkowanjom w FUEN iniciatiwu takrjec sobu zmóžniła. Jako třeća sym online podpisała, wědźo, kelko podpismow je hač k milionej hišće trěbnych.
Serbja w Němskej maja porno druhim mjeńšinam w Europje hižo dosć dobry mjeńšinowy škit. Čehodla měli woni wobydlersku iniciatiwu FUEN podpěrać?
Budyšin (SN/CoR). W ćmowym nowembrje a prjedy hač so adwentny čas započnje, čaka na Serbow hišće jedyn swětły wjeršk: Studenća přeprošeja zhromadnje ze Załožbu za serbski lud na 143. schadźowanku, wotměwacu so sobotu, 25. nowembra w Budyskej měšćanskej hali „Króna“.
Kónc lěta 1523 pisaše Martin Luther: „Z radosću chcu was zbóžnoprajić, kotřiž sće na kóncu swěta spomóžne słowo ze wšej žadosću přijeli.“ Tele chwalobne słowa wupraja wón křesćanam we wulkich městach Livlanda, kónčinje, kotraž hłownje teritorijej dźensnišeju republikow Estiskeje a Letiskeje wotpowěduje. Riga a Reval – moderny Tallinn – stej za Lutherowy čas němskorěčnej a kruće do wikowanskeje syće Hansy zaplećenej měsće, kotrejž běštej jenož něšto dnjow wot mórskich přistawow sewjerneje Němskeje zdalenej. A přiwšěm woznamjenještej za reformatora kaž tež za mnohich jeho rowjenkow kónc swěta.
Pohladnicy powědaja wo dawnych časach, swědča wo podawkach a ludźoch. Alfons Handrik wotkrywa nam swět, na kotryž smy w minjenych lětach nimale pozabyli.
Byrnjež puć do Žitawy najbliši njebył, so wón druhdy wosebje wudani. Wšako maja tamniše měšćanske muzeje dobre mjeno za wustajeńcy tróšku hinašeho razu k stawizniskim temam. Tajka bě w lěće 2002 přehladka „Dom Habsburgski a Hornja Łužica 1526–1635“ w Hefterowym twarjenju. Tuchwilu skića Žitawscy muzejownicy w bywšim klóštrje franciskanow znowa přewšo wabjacy dohlad do tudyšich stawiznow. „Cyle hinak – Reformacija w Hornjej Łužicy“, rěka ekspozicija, z kotrejž zakónča cyłkowne předewzaće wobliča reformacije w Hornjej Łužicy, w Čěskej a Šleskej 2012–2107 w kulturnym rumje Hornja Łužica-Delnja Šleska.
Rědki přikład žiweje tolerancy
Volleyballowe dypkowe hry
Prěnje volleyballowe mustwo Marijinych hwězdźičkow dyrbi jutře k MSV Budyšinej 04. Wot 14 hodź. nastupja Pančičanki w sportowni wyšeje šule Gottlieba Daimlera. Wot 16 hodź. wojuja volleyballisća Viktorije Worklecy w Zhorjelcu. Dalše hry:
15.11. 20:30 ST Chróstawa
– ST Marijina hwězda
15.11. 21:30 TSV Wóspork
– ST Marijina hwězda
16.11. 19:30 VV Biskopicy
– Sokoł Budyšin
16.11. 20:30 Sokoł Budyšin
– ST Budyšin-sewjer
Kónctydźenska kopańca
11.11. 12:00 Módro-běli Kulow II
– LSV Hory II
11.11. 14:00 Motor Kumwałd
– Módro-běli Kulow
11.11. 14:00 SC Großröhrsdorf
– Rakečanske ST
12.11. 10:30 ST Ćisk II
– SJ Chrósćicy II
12.11. 12:00 Natw. Němske Pazlicy II
– SJ Njebjelčicy II
12.11. 13:00 FSV Łuty
– ST Marijina hwězda
12.11. 14:00 SJ Njebjelčicy
– Rakečanske ST II
12.11. 14:00 Sokoł Ralbicy/Hórki
– Wojerowski FC
12.11. 14:00 ST Kinspork/Łužnica
– ST Radwor
Blidotenisowe duele
W prěnjej wokrjesnej lize je dźensa w Njeswačidle blidotenisowy derby mjez prěnim a druhim tabulki. Módro-běli z Njeswačidła wočakuja mustwo DJK Konjecy, a to wot 19 hodź. Póndźelu pojědźe ST Radwor na partiju do Wósporka. Tam hraje wone wot 19 hodź. přećiwo TSV Wósporkej/Hrodźišću IV.
Dalše hry:
17.11. 19:00 DJK TTV Konjecy
– TTC Wojerecy III
Lětny rytmus wowčerja postaja přiroda, a to 365 dnjow. Tak je to tež pola Měrćina Justa z Konjec. Jeho dźěło z wowcami – z najwšelakorišimi nadawkami a wobstejnosćemi – přewodźamy tele lěto w pokročowanjach.
Pobrachowace naslědnistwo je tež mjez wowčerjemi wažna tema. W lěću bě Konječan Měrćin Just wowčernju při Parcowskim jězoru přewzał. To wšak zadźiwa, dokelž njeje tale wowčernja hnydom přez puć. „Wuhladach raz wowčerja, jako swoje wowcy paseše. Pozastach a rozmołwjach so z nim“, mi Just zwiski do Zhorjelskeje kónčiny rozkładuje.
Kaž so wukopa, jednaše so wo Franka Domigallu, kiž njeje mjez łužiskimi wowčerjemi žadyn njeznaty. Přez lěta je wón wowčerske psy wukubłał. Minjeny čas bě samo jenički, kiž so w bjezposrědnjej bliskosći tomule nadawkej wěnowaše. A dokelž ze swójby žanoho naslědnika za wowčernju njeměješe, je wón zhromadnje z Konječanom rozrisanje našoł.


text:
Ličba wužiwarjow Onleihe w Hornjej Łužicy wobstajnje přiběrała
Budyšin (SN/mwe). „Smy na jara wažnym dypku, dokelž so Onleihe po třoch lětach natwara lětsa kónc decembra zakónči“, wuzběhnje projektowy manager Matthias Barthel z Wóslinka. Tři lěta bě wón wot sakskeho ministerstwa za wědomosć a wuměłstwo kaž tež wot kulturneho ruma Hornja Łužica spěchowany projekt přewodźał. Wot toho časa su sej tysacy ludźi 116 200 medijow přez Onleihe Hornja Łužica kaž słuchoknihi, magaciny, awdio a mnohe dalše medije digitalnje wupožčowali. Wosebje požadana bě přez cyłu dobu beletristika. „Mnohich zajimowachu e-booki, kotrež nochcychu sej w knihownjach wupožčić. Na přikład bě to erotiska literatura“, praji Barthel. Wšo dohromady ma Onleihe 10 831 medijow w poskitku, tuchwilu pak žane serbske. Přičina toho je, zo chce zwjazk hornjołužiskich bibliotekow wobstatk serbskich e-bookow darmotnje do swojeho sortimenta přiwzać. „To pak nam z hospodarskich přičin móžno njeje“, Domenico Gruhn, w Ludowym nakładnistwje Domowina za nowe medije zamołwity, na naprašowanje SN rjekny.


text:
Benjamin Netanjahu
Benjamin Netanjahu (* 21. oktobra 1949 w Tel Avivje; hebrejsce בנימין נתניהו) je israelski politikar konserwatiwneho bloka Likud. Wón płaći jako jedyn z najwuznamnišich politikarjow Israela w 1990tych a 2000tych lětach a je wot 31. měrca 2009 k druhemu razej z ministerskim prezidentom. Při wólbach 2013 a dočasnych wólbach 2015 bu znowa wuzwoleny. Netanjahu płaći w israelskej politice jako zastupjer bjezkompromisneje linije napřećo Palestinjanam.
Do toho bě hižo wot 1996 do 1999 w tutym zastojnstwje. Wot 2002 do 2003 bě wonkowny minister a wot 2003 do 2005 finančny minister w knježerstwje Ariela Šarona. Wot apryla 2006 bě z nawodu opozicije w israelskim sejmje (knesset).
Wón je zwjetša w Zjednoćenych statach Ameriki narostł a studowaše architekturu při Massachusetts Institute of Technology (MIT), management při MIT Sloan School of Management a politiske wědomosće w Harvardźe. We wosomdźesatych lětach dźěłaše najprjedy jako hospodarski manager we Washingtonje a potom jako stajny zastupjer Israela pola Zjednoćenych narodow w New Yorku. W lěće 1988 so do Israela nawróći.
Netanjahu je k třećemu razej ženjeny a ma cyłkownje tři dźěći.


text:
Mount & Blade
Mount & Blade – Szpil akcyje-rpg wyprŏdukŏwany bez tureckŏ firmã Taleworlds a wydōny bez szwecyjskŏ firmã Paradox Interactive 15 wrzyśniyŏ 2008.
Szpil[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Mount & Blade je szpilem ino na jednygŏ szpilerã. Akcyjŏ tŏczy siy we śrydniyŏwiycznyj krajiniy mjanŏwanyj "Calradia". We szpilu niy wystympuje żŏdna fabuła. Pjyrw szpiler musiy sônaczyć se pŏstać, ôbrać jeji płyć, histŏryjŏ a wyglōnd. Podczŏs rŏzgrywki szpiler rykrutuje se żŏłdakōw ze rygjōnalnych wiyśniakōw by niyskŏrŏ ich wyszkŏlić. Podle rŏzwoju mŏżnŏ terfić siy s inkszymi pŏstaciyōmi herŏsami a ich srykrutŏwŏć. Mŏżnŏ tyż dŏłōnczyć do ôbycnych frakcyji, dostŏć źymje a sônaczyć se manufakture. Wszytkie te akcyje sōm wykōnywane bez myszkã.
Walka we Mount & Blade je podana na sztandarŏwych szpilŏw RPG. Szpiler użiwa klawjiry do pŏruszaniyŏ siy, a myszki do zadŏwaniyŏ ciyŏsu a strzylŏniyŏ. Wjelgim aspyktym tygŏ szpilã je walka kōnnŏ, kierŏ rŏżniy tōm produkcyje ôd inkszych.
Dŏdatki a kōntynuacyje[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
- Mount & Blade: Warband - ulepszōnŏ wersyjŏ Mount & Blade s dŏdōnym aspyktym multiplayer ôrŏz jednōm nŏwōm frakcyjōm.
- Mount & Blade: With Fire & Sword - Szpil fungujōncy na systymiy Mount & Blade, akcyjŏ dziyji siy we Potopiy Henrykŏ Sienkiewiczã.
- Mount & Blade II: Bannerlord - Zapŏwiydzōnŏ kōntynuacyjŏ szpilã.


text:
Baba w antskomisariacie
Karol Kajzer
BABA W ANTSKOMISARIACIE
Przez wojnę, za Niymca, tyn nasz biydny noród strasznie musioł wyciyrpieć. Chłopów Niymcy pozbiyrali na wojnę, na chałupie zustaly przeważnie jyny baby, dziecka, starziki, rozmaite boroki nimocne i kalyki a tu na dziedzinie wszyscko trzeja było robić kole chałupy i na polu. Gdo mioł co uchowane, baji jakigosi babucia abo jakom gowiydź, musioł łoddować na kóntygynt. Jak se gdo chcioł baji zabić świnie na gody, musioł mieć pozwolyni z urzyndu gminy, czy jak sie to po nimiecku nazywało - amtskomisarotu. Ale najprzód musioł oddać wyznaczony kóntygynt bo inaczy kormika mu zebrali. Aji łobili sie oddowało, mlyko, gdo mioł krowy i co jyny. Maśniczki i wiyrówki poblómbowali, żarna też, tóż ani śmietónki, ani masła se zrobić i żeby maślónka była do fazoli, ani co zeszrótować na żarnach na krupice i wszycko sie kupowało. A nie było też tego wiela, jyny co na kartki wydzielone, po kapce na miesiónc a czasym nie stykło ani do końca miesióńca. Aji botki były becugszajny a żeby to jeszcze jak fajniejsze, ale katać też tam, taki łobyczajne bagańcze do chodzynio na kożdo. Chocioż mocne to były botki, to je prowda. a nazywały sie „sztrasenszuły".
A jeszcze ku tymu najwynkszo łostuda, że sie dorzóndzić z urzyndnikami nie szło. W urzyndach jyny po nimiecku szwandrosili a jak człowiek z dziedziny chcioł cosik
załatwić to też musioł po nimiecku szwargotać a tu ani be ani me, bo mało gdo umioł. Tóż Niymcy robili taki kursy, żeby sie ludzie nauczyli jejich mowy. Dowali też ślabikorze z łobrozkami żeby im sie lepi uczyło. Baji, narysowany był stół a pod tym było napisane, że to je „Tisch", abo chlyb to był „Brot" a świnia „Schwein". Jednak starsi ludzie mieli doś biydy wszyscko pojóńć, bo do starej czepani to już tak nauka nie bardzo lezie. Choć dycki tam kożdy cosi spamiyntoł. Alejaktrzejasie było potym dorzóndzić, tóż to była sumeryja.
Tak jak to było baji ze Żydlinóm z Kiczyc. Kiej zima sie przibliżała, trzeja było becugszajn na botki i chciała se też wyrobić pozwolyni na zabici kormika na godni świynta. Tóż wybrała sie też do Skoczowa do amskomisoratu. Nigdy nie chodziła do urzyndów, bo dycki chłop załatwioł taki wiecy, ale kiej go wziyni na wojnę, a teraz leży we szpitolu raniony, tóż musiała jiś sama. Z tych kursów po nimiecku wiedziała niewiela, ledwo piónte przez dzisiónte, tóż medytowała po ceście, jako to wszycko tymu amskómisarowi powiy. Wziyna se ze sobóm papióry ze szpitola od chłopa, że zustoł raniony n froncie, auswajs od dziołchy z bedejemu i od kontygyntów, że mo łoddane. Przipóminała se też jako sie co nazywo i całóm cestóm se to ukłodała, co bydzie rzóndzić.
Prziszła do miasta na rynek i poszła prosto do rotuza, boji powiedzieli, że tam je cały tyn urzónd. Wlazła do jakisi kancnaryji a tam siedzioł urzynnik i cosi se pisoł. Pozxdrowiła go pięknie: „Niech bydzie pochwolóny..." ale zarozki sie ugryzła w jynzyk, bo se spómniała, że tu trzeja godać po nimiecku, tóż prawi: - „Grysgot". Ale tyn nic, ani sie nióm nie wszymnół, jyno dali se cosi szkryfoł w tych szkarbołach. Nareszcie sie baba spymiyntała, podeszła bliży ku nimu, rynkę dźwigła do wyrchu i wrzasła mu głośno nad uszami: - „Hajitla".
Urzynnik aż podskoczył, tak sie zlónk, podziwoł sie nareszcie na babe a może by jóm aji łowrzeszczoł, gdo wiy, ale Żydlino wziyna sie na opowoge i nie dała mu dońść do słowa. Zaczła mu pokazywać swoji papióry i pięknie go pytać, roz po nimiecku, roz po naszemu, jako umiała:
- Piyknie was pytom, ich bite, her kómisar - bo se myślała, że to je tyn amskómisar, choć to ón nie był, ale skónd miała wiedzieć. Tóż prawi dali:
- Biteszyn was pięknie, jo tu móm papióry, kóntygynt móm łoddane, majne chłop is dojcze zoldat, und był nach front a teroz leży w nazarecie, nogę mo w egipcie, und du majn chłapiec chodzi do hajotów a cera je w bedemedel. Und ich dojcze frau, biteszyn du becugszajn na ty straszneszuły, und du szwajne chachu chachu na świynta.
A przi tym „du szwajne chachu chachu" palcym pojeździła po hyrtóniu, jakby babucia podrzinała.
Tóż trzeja to było widzieć. Urzynnik łoczy wybałuszył, zblod jak ściana, bo se myśloł, że baba mo szmyrgla i ze strachu pumykoł sie pumalutku ku dwiyrzóm, a jak po hyrtóniu pokozała „chachu chachu", wyderził z tej kancnaryji na gónek, ani dwiyrzi nie zawrził, jyny wyrwoł, aż sie za nim kurziło i kańsi sie stracił. A baba, cało zdziwoczało zustała sama.
A jako sie to potym skończyło, to już wiycie nie wiym, bo tego nie opowiadali.
OCHABSKI BÓB
Wiycie, Wisła w Ochabach się rozlywała szyroko i moc pola zalywała.A jak przy szła nogło woda, to zrywała brzegi i robiła se nowe łożyska. Takich skrętów albo jak to nazywali - pochyb było tam więcyj i dziedzinę nazywali temu Ochaby.
O Ochabych robili błozna, że tam jyny się urodzi piękny bób. Za downych czasów miyszkoł tam niejaki Minhazy. Szeł po cosi do kowola Sojki i przechodził kole szlon-gu szumnego bobu. Ale kowola nie zastoł w kuźni. Zebroł mu kładziwko sprzed dwiyrzi i wraco Bób za tyn czas wyroś strasznie wysoko, niedziw do nieba. Tak Minhazy zaczął sie po nim szkrobać do góry. Jak doloz do nieba, kładziwkym od kowola wy-klupoł w nim dziurę i wloz do postrzodka. Dziwo sie na wszystki strony, ale nic nie widzi ciekawego. Zachciało mu sie jeść. Spómnioł se na bób. Przychodzi ku dziurze, kiera wloz, ale bobu już nie było. Za to do dziury w niebie cisły sie plewy, cało chmura plew, bo w Ochabach burdakowali jęczmiyń. Aby sie dostać na ziym, zaczął Min hazy plyść z tych pływ line.Ale jak ją i kaj uwiesić? Wyklupoł w niebie drugą dziurę, przewiązoł line przez obie dziury i dziepro wtedy zaczął sie spuszczać. Była trochę za krótko i nie dostała do ziymie, ale Minhazy rozhuśtoł sie i jak był nad stawem, urżnął ją i szpluch do wody. Nic mu sie nie stało, bo umioł pływać jak ryba. Ale co bobu sie nie najod, to sie nie najod.
(SzczurekAndrzej, Guty, 1.76, 1958)
Kalendarium pochodzi z „Kalendarza Miłośników Skoczowa” 1997, udostępnionego dzięki uprzejmości Towarzystwa Miłośników Skoczowa.


text:
Kiszono kapusta – potrawa z szatkowanej kapusty, poddanej procesowi kiszenia poprzez zasolenie i fermentację, składnik wielu dań np. zasmażanej kapusty przygotowywanej w śląskich domach na Wigilię.
Piyrwej kapusta sie kisiło w drzywku z dymbowego drzewa. Coby nie brakło jyj na cało zima i przednówek, nie śmiało sie nakisić mynij niż dwa drzywka po sto litrów kożde. Jak sie pokronżano kapusta dobrze udeptało, to wlazło do nich z piyńć cyntów. Kapusta sie kisiło w paździyrniku - najpóźnij do Wszyskich Świyntych musiała być w drzywku. Na Wilijo sie wybiyrało piyrszo kapusta kiszono z drzywka, coby jom zasmażić z kminkiym na świonteczno wieczerzo.
Cołki rok drzywko stoło w zimnej pywnicy. Coby sprawdzić, czy klepki sie nie poluzowały i nie bydzie ciekło, trza naloć do pełna wody. Drzywka robili nojczyńścij dymbowe, bo były rychtig mocne i stykały na cołki lata. Kapusta trza było pościnać, zebrać z pola i zwiyść na karze abo wózku do stodoły na kopiec. Potym główki sie czyściło – łokrowało łowiyndłe liście. Kapusta kronżało sie nojczynścij w pywnicy. Piyrwej dycki używano szatkownicy ryncznej, potym prziszoł czas na napyndzane korbom, a na końcu mechaniczne. Piyrszo warstwa pokronżanej kapusty trza było wciepać na dno drzywka, zasuć solom, nastympnom warstwom kapusty i udeptać. I zaś wciepnonć za tela kapusty, soli, zaś kapusty i deptać dokoła roz kole razu, tak długo asz nie zaczło pućkać pod nogami. Jak sok sie nazbiyroł to trza go było gorczkiym łodloć. Tak napełniano cołki drzywko. Na wiyrch przed łostatnimi warstwami szło wciepać kwaśne japka, kiere nojbardzij lubiły potym jeść bajtle. Na pełne drzywko sie dowało płócienno czysto szmata i prziciskało dymbowym deklem. Na to jeszcze szoł ciynżki kamiyń, kiery to łobciążył.
Kapusta deptoł gołymi nogami nojczynścij chłop, czasym baba, abo bajtle, kiere miały z tego fest uciecha. Giry trza było porzondnie umyć. Chłop zakłodoł biołe spodnioki, baba poddźwigała kiecka na wiyrch. Wszyscy dziwali sie na nogi i rozkozowali, coby sie do tego deptanio rychig prziłożyć, jak kapusta mo się latoś udać. Po miysioncu kapusta już pomału była ukiszono i jak sie slazło do piwnicy to sromotnie woniało. Szybcij jadło sie kiszono kapusta z boncloka, kiery stoł w ciepłej izbie. Dlo szmaku sie do nij dodowało starto marchewka i japko, a potym sie ubijało abo tłuczkiym abo rynkom. Kapusta z drzywka ubiyrało sie z wiyrchu, jak była pleśń to sie jom ściongało i ciepało kurom do zjedzynio. Bajtle nabiyrały se kwaśnicy do szolki i piły. Czasym trza było do drzywka doloć wody.
Kapusta jodało sie piyrwej dycki codziyń do łobiadu. Nojczynścij żur i ziymioki z kapustom, rzadzij ziymioki, kapusta i jajko. Cysaroki jodały pożgane ziymioki z kapustom, pomiyszane do kupy. Kiszono kapusta szło zasmażić masłym i mąkom, doprawić czoskiem abo kminkiym. Inaczyj szmakowała kapusta damfowano z cebulom i omastom, czyli wyndzonom szpyrkom z piyprzem. Ukiszono kapusta z boncloka sie jodało na surowo.
Słowniczek wyrazów gwarowych:
Bajtle – dzieci
Bonclok - gliniany garnek do kiszenia ogórków, kapusty, żuru
Ciepać – rzucać
Cynt – 50 kg; dawna jednostka miary
Cysarok - mieszkaniec Ślaska Cieszyńskiego
Damfować – gotować, dusić
Dekiel – pokrywka
Do kupy - razem
Drzywko – beczka do kiszenia kapusty, wykonana z drewna drzew liściastych
Dycki – zawsze
Dziwać się – patrzeć, obserwować
Fest – mocno, dużo
Giry – nogi
Gorczek - garnuszek
Kara – taczka
Kiecka - spódnica
Kronżać – szatkować
Latoś – w tym roku
Pożgane – potłuczone
Pychig – naprawdę; prawidłowo, poprawnie
Spodnioki – kalesony
Styknie – wystarczy, nie zabraknie
Szolka - kubek
Zasuć – zasypać
Za tela – wystarczająco
Źródło:
- A. Lerch, Kuchnia po naszymu, czyli jaka (8) , „Biuletyn GHM” nr 3 (21) z IX 2011 r.


text:
Wot junija do awgusta: změny wotewrjenskich časow sobotu a njedźelu:
Za čas lětneho dźiwadła přindźe na slědowacych kónc tydźenjach k změnam wotewrjenskich časow. Prosymy tute wobkedźbować: 25.07.2015 – zawrjene wot 14.00 hodź. 01.08.2015- zawrjene wot 15.30 hodź. 02.08. 2015 – zawrjene wot 14.00 hodź.
„Grafiske wuhotowanje na drastach“ hižo k prěnjemu razej z chwalobnymi wukonami!
Ličba wobdźělnikow drje běše w druhim tydźenju lětnych prózdninow hišće přehladna, za to pak stachu so resultaty ručneho dźěła ćim lěpje! A tež jedyn wěsty muzejowy pedagoga, kotryž swójskej radźe njesćěhowaše a spytaše na čornej bałmje dźěłać – je so wo jedne nazhonjenje wobohaćił. Za zajimowanych su te dalše wobrazy dźěłow knjeni Palmanoweje pod zapisom […]


text:
Kamčatka
Kamčatka (rusce KaMчaTka) je połkupa na samym sewjerowuchodźe Azije, kotraž słuša do Ruskeje. Wona tworja najwjetši dźěl ruskeho regiona Kamčatka. Wulkanowa kónčina na Kamčatce słuša wot lěta 1996 k swětowemu přirodnemu herbstwu UNESCO.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Z přestrjenju wot něhdźe 370.000 km² je Kamčatka najwjetša połkupa wuchodneje Azije a trochu wjetša hač Němska. Wona nadeńdźe so we wuchodnej Sibirskej při sewjernym Pacifiku, mjez Beringowym morjom na wuchodźe a Ochotskim morjom na zapadźe. Geografiski zwisk mjez južnym kóncom Kamčatki a japanskeje kupy Hokkaido je kupowy rjećaz Kurilow.
Kamčatka je 1200 kilometrow dołha a hač do 450 kilometrow šěroka. Na połkupje nadeńdźe so 29 aktiwnych wulkanow (wot cyłkownje wjace hač 160) a mnoho geiserow. Najwyša hora je 4750 metrow wysoki wulkan Ključewskaja Sopka, zdobom najwyši aktiwny wulkan Eurazije. Tež zemjerženja su huste. Najdlěša rěka je 758 kilometrow dołha Kamčatka.
Najwjetše město na połkupje a zdobom stolica administratiwneho regiona je Petropawlowsk-Kamčatskij při Awačaskim zaliwje.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Rusojo wotkrywachu Kamčatku w lěće 1697. Wot 1725 do 1730 a znowa mjez 1733 a 1743 wuskušowaše danski slědźer Vitus Bering połkupu w nadawku ruskeho carja.
Hač do lěta 1990 bě Kamčatka zawrjene pasmo sowjetskeho wójska. Hakle z toho lěta je za turistow přistupna.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensa ma Kamčatka něhdźe 320.000 wobydlerjow, z toho dwě třećinje w samym Petropawlowsku. Najwjetši dźěl su Rusojo, mjeztym zo wučinja prawobydlerjo z ludow Korjakow, Itelmenow a Ewenow jenož hišće małe mjeńšiny.
Wulkan Awačinskaja Sopka
Karta Vitusa Beringa