text:
Ojgyn z Pniokōw: Wilijŏ starki Klary….
Wiela je? Cosik chebach dzisiŏj zaspała. Niy ma co gnić we prykolu ino trza stŏwać. Ôstatnio cosik niy poradza bez noc spać, ciyngiym ci ino gawca na buksiok, piyrszŏ, drugŏ, poł trzecij a jŏ jesce niy poradza usnōńć. Nale z rańca to bych gniyła aże do połednia. Cosik mi sie zdŏ, iże blank mi sie już tyn żywot pometlŏł, richtik mi sie cosik we tym żywobyciu pometlało, popśniōło.
Za ôknym biŏło. Piyrszy śniyg już na Pnioki latoś śleciŏł; kerego to już mōmy? A dyć prŏwda, niydŏwno bōło Mikołŏja. Dŏwnij, kej sie spōmna, to dziecka już ôd rana lŏtali do starki po bōmbōny, szokulady i inksze maszkety. Wczoraj to sam żŏdnego ale niy bōło, po jakiymy? Blank niy wiym? Jutro drugŏ niydziela jagwiyntu.
Nō, już sztreknij sie ze tego prykola! Trza we żeleźnioku nahajcować, coby niyskorzij przeciepnōńć gluta do kachloka we izbie. Napola ino we jednyj izbie, we srogij izbie niy trza, niy byda przeca i tak tam dzisiŏj siedzieć. Cosik ziōmb ôd nocy chyciōł. Na ceście prōzno, dziecek niy widać, chocia dŏwnij, kej piyrszy śniyg śleciŏł zarŏzki pŏłno tych najduchōw bōło kole szkōłki, kole tyj naszyj ôchrōnki i na szpilplacu wele „Siedymnŏstki”. E, dyć tam, dŏwnij…
Wszyjskich Świyntych… to już wiyncyj jak miesiōnc tymu. Byda sie musiała na smyntŏrz zakackać, ôporzōndzić ździebko tyn grōb, powyciepować stare dōmbki, ziele, chabozie… Nō, Klara, niy bydź zgniōło i chytej sie roboty, bo za cia przeca żŏdyn nicego we tym pomiyszkaniu niy zrobi. A idōm po maluśku Gody… trza sie polekuśku na te Dzieciōnteczko przirychtować.
Pōnbōczek dŏł mi tela zwiykować, iże jużech blank przepōmniała moja piyrszŏ Wilijŏ jesce ze mojōm Mamulkōm, Starkōm i Starzikiym, niyskorzij ze mojim starym Paulkiym, a jesce niyskorzij byli cery: Rōłza i Elza, zatym niyskorzij, niyskorzij… ech, tam…
Bo Gody to sōm, i byli zawdy, take świynta kiej sie przepōmni cŏłki jankor, cŏłke ôszkliwstwa, wybŏczŏ sie wszyjskim, co nōm na ôstuda i zgorszynie zmachlowali… a bo jakŏ Wilijŏ – zawdy tak na Ślōnsku sie gŏdało – taki i cŏłki boży roczek bydzie.
Wilijŏ trefi… e tam, niy byda rachować…, chnet bydzie – gŏdŏ Klara i kukŏ do zdrzadła na ta swoja strzybnoposmorszczanŏ ôd życiowyj „wiydzy” fresa, zmŏchanŏ, zmorzōnŏ, usiotanŏ drōgōm bez te swoji duge życie.
– Musza pedzieć Kosmalinyj, coby mi jakigo kapera przitargała do chałpy, ale żywego, sama go przeca poradza jesce utuc, taki ze dwa kilo, abo możno i dwa, ale take trzifōntowe, te sōm nŏjlepszejsze, niy majōm za tela fetu, ale i za tela niy ma driny ôści i, kej sie dobrze wytōnkajōm we badywannie, abo kastrolu, niy bydōm take maźglate i ze gracōw niy wyfuknōm. Narychtuja sie za wczasu jakosik chadra i tucek, praskna je ze dwa razy bez łeb i fertik. Ôszkrobia sie je gryfnie i potajluja na dzwōnka, posuja letko solōm i korzyniōma, przeciepna talarkōma cebuli, popyrskōm ździebko citrōłnōm i ôstawia na drugi dziyń we kilszranku. Kej sie już blank dobrze nasiōnknie trza dzwōnka niyskorzij posuć mōłkōm i idzie je już parszczyć na maśle, ino trza dać pozōr, coby sie te masło niy chyciyło, bo by tyn kaper łogorzkniōł; niy bydzie smakowŏł. Kapera idzie przirychtować pŏrã godzin przodzij i wrajzić go do bratruły, coby doszŏł.
U nŏs w dōma zawdy na Wilijŏ warzōô sie siymiōniotka. Starzi ludzie gŏdali, co łōna sie wziyna ze tego, iże kej sie Pōnbōczek, maluśki Jezusek urodziōł, trefiyli sie przi betlyjce i Żydy i pogany, kere we tym Betlyjym miyszkali. Trefiyli sie i niyskorzij trza bōło cosik wećkać, bo mieli srogi głōd. I tak ci kōnopie prziprycyli Żydy a zasik krupy przitargali – pōgany (beztōż tyż sie mianujōm „pogańskie krupy”). Uwarzyli kōnopie ze mlykiym, jagły wrōłz ze śliwkōma i to bōła cŏłko jejich wieczerzŏ przi betlyjce, przi tym Dzieciōntecku, przi tym maluśkim, zmarzniyntym, sagusiyńkim…
Dziyń przodzij nawarza cŏłki kastrol kōmpotu do kerego musowo trza jesce wciepnōńć uherki suszōne lebo kobylōnki, figi, rōzinki, pieczki ze jabkōw i gruszkōw, morele, dać zoftu i trzitych skōrkōw ze dwiōch citrōłnōw, pŏrã nelkōw i dosik wiela cukru. Możno mi sie tyż i bydzie kciało garusa nawarzić. Terŏzki mało fto to poradzi. Bo do tego potrza i kartofli, i mōłki pszynnyj (po naszymu żytnij), kōnsek dobrego piernika, deczko skurzicy, pieczki ze uherek, jabek i gruszkōw, rozinki, ździebko soli.
Śmiŏć mi sie diosecko kciało, kej sie mie spytała jedna modo frela do czego idzie dać pasternak, bo to podane jes na pietruszka, ale blank inakszij smakuje?
A pasternak to sie dowo – krōm zupy rybnyj – do moczki. Moja cera Rōłza to miała festelnie rada moczka, we keryj musiało być za tela miodnego piernika, pasternaku, zeleru. A wszyjsko to na ciymnym piwie warzōne i zupie ze łebōw ôd kapera. Ku tymu jesce fajgi, morele, ôrzechy mandle, rozinki, cukier, ku tymu ździebko mōłki, soli i pŏrã kropkōw citrōłny.
Latos jakosik mi sie niy kce piyc piernikōw na szpyreckach abo ze marcypanym lebo ze marmōladom i bakaliōma. Cheba dōm na tablet kupne; kołocz musowo byda razinku musiała upiyc. We sama Wilijŏ musza jesce sprawić cŏłki kastlik makōwek. Łōńskigo roka toch tela nawarzōła, iże mi aże do Trzech Krōli stykło. Makōwki na mlyku i na miodzie, to ci je szpecyjo, sama sie poradza trzi razy na talyrz naciepać.
Terŏzki jes ci już biyda kajś tyn mak zemlyć. Dŏwnij to mi sie spōmino, iże u chopa ôd spaśnyj Wieczorkowyj abo u Niysłonego szło zemlyć mak, i – jak fto niy miŏł ruły w dōma – mōg kołocz na blasze przismykać, to go piekŏrz tyż przi jejigo upiyk. Terŏzki jesce ino to wszyjsko jes u Maloty.
Ôd łōńskigo roka to mi ôstała choinka ze glaskuglami i lampeckōma. Niy to co dŏwnij, kej we cŏłkij chałpie wōniało richticznōm jedlōm na keryj szpica mōj stary sōm wstyrkŏł. Nale, moge być i takŏ chojna, modernŏ. Dŏwnij toch jesce stŏwiała drzewiannŏ betlyjka, kerŏ mōj Paulek dlŏ dziołchōw zbajstlowoł ale, do siela i pastuszki, i cŏłkŏ gadzina ze tyj betlyjki dŏwno sie już potraciyli, połōmali. Niy bydzie betlyjki, a i do Panewnik tyż juń niy pōjnda, boch już je za starŏ i taki kyns drōgi biyda bych miała przedeptać. We „Jōzefce” tyż ci pewnikiym gryfnŏ betlyjka latoś zbajstlujōm, to sie kole nij porzykōm. Dyliny mōm powyciyrane, talyrze, szklōnki, szolki i inksze szkło pomyte, tisztuch szykownie wybiglowany… kejsik to sie pod tyn serwet dŏwało ździebko słōmy lebo możno jakigo siana (pampōnie we Maciyjkowicach abo Chorzowie Starym to juzaś we winklu, we kŏżdyj ece izby, i kole dźwiyrzy, stŏwiali cŏłkie ôciypki tyj słōmy, coby jim sie na bezrok biyda do chałby niy ryła).
Bōł tyż i piykny, i festelnie mōndry zwyk. Ôd wieczerzy wilijnyj wstŏwali wszyjskie ôroz, bo stare ludzie gŏdali, iże fto przi jŏdle ôd stoła wstanie, tyn na bezrok ze chałpy ôdyjńdzie, pewnikiym wykopyrtnie. Nŏjgorzij to tyż ci bōło dziecka uwachować, coby przi Wiliji niy gŏdali. Taki bōł zwyk, a i kej sie niy gŏdało to i dŏwało sie pozōr, coby sie ôściōm niy udowić.
Na ta pastyrka to jŏ latoś na zicher sie niy pokaryca. Szłapy już niy kcōm deptać, a i na taki ziōmb biyda we tym mantlicku fyrtać. Kejbych tak jesce jakisik radijok miała, to bych kolyndōw posuchała ze Radia Piekary…
Ida ku ôknie, coby uwidzieć piyrszŏ gwiŏzdka na niebie. Możno już fto do dźwiyrzy klupie? Cosik mi sie zdowało… cheba sie ino zdŏwało, bo przeca ani łōńskigo roku, ani tyn, i ani na bezrok żŏdyn sam ku mie niy przijńdzie, żŏdyn niy nawiydzi. Chocia? Cobych niy scyganiōła. Przeca przijńdzie. Keryś ze tych naszych kapelōnkōw ze kolyndōm przijńdzie, pokropi pomiyszkanie, porzykŏ, kościelny naszkryflŏ na dźwiyrzach: Kasper, Melchior i Baltazar, i po ptŏkach. A możno latoś i sōm Farorz nŏs samtukej nawiydzi?
A tak na isto, to Wilijŏ byda miała do kupy ze inkszymi we „Siedymnŏstce” ino iże pŏrã dni przodzij, bo sam u nŏs jes dosik pŏrã takich, co to kole siebie już niy majōm ci nikogo. A Gody zōłwizōł sōm dlŏ wszyjskich….
„Przibieżeli do Betlyjym pastyrze…
I zagrali Dzieciōnteczku na lirze.
Chwała na wysokości, chwała na wysokości
A pokōj, na ziymi…”
Napocznōłech dzisiŏj, przi piyrszym świyńcie, blank inakszyj jak zawdy. To wszyjsko bōło na isto. Starki, Ōłmy za tym ôknym na piyrszym sztoku już tyż niy ma. A Wy, kiere terŏzki suchŏcie tego radijoka, eźli takij Starki, takij Ōłmy niy znŏcie? Znŏcie, znŏcie, możno jedna mŏ siwe wosy, inkszŏ juzaś barzij posmŏrszczanŏ fresulka abo powykrōncane palcyska ôd roboty, ale je, je takŏ babulinka, kerŏ cŏłkie tydnie, miesiōnce kogosik sie niy poradzi sie doczkać. Kuknijcie we ôkna, kaj ino maluśkŏ świycka świyci, kaj możno niy ma chojny, jedli, bo pynzyje niy nastykło. Kuknijcie, i niy ôbracejcie gymby ôd inkszych ludzi… A zatym po cichuśku zaśpiywejcie za mojim kamratym Bogdanym Dzirerżawōm:
„W malutkim mieście Betlejem,
Narodziył sie Pōn.
Moc radości, weselŏ
Prziniōs wszystkim nōm.
Ojgyn z Pniokōw – Chorzowiŏk, inżiniyr, prawy Ślōnzŏk, wigyjc i szpasownik… Jeżech pynzjōnistōm ze Huty “Kościuszko”, kaj bōłech bez wiela, wiela lŏt inżiniyrym. Terŏzki na pynzyji pisza mocka artikli, mōm swoja autorskŏ audycjŏ we Radiu Piekary i wydołech pŏra ksiōnżek po ślōnsku.


c: text/html

text:
Wudobywanje brunicy w pólskim Turówje móhło so přichodnje sylnišo na Łužisku Nysu wuskutkować, hač běchu sej to fachowcy myslili. Nowa studija wotkrywa wuslědki, kotrež ludźi tež w Němskej chětro znjeměrnjeja. Předewšěm starosća so Žitawski wyši měšćanosta nastupajo sćěhi, kotrež móhło planowane rozšěrjenje wuhloweje jamy za jeho město přinjesć.
Wuhlowa jama w pólskim Turówje njedaloko Žitawy móhła wo wjele wjetše wuskutki na kwalitu wody w Nysy měć hač dotal myslene. K tomule dopóznaću dochadźa geologa dr. Ralf Krupp w swojim posudku, kotryž je wón w nadawku čěskeje Frank Bold Society kaž tež Greenpeace Němska zdźěłał.
Zežołtnjenje wody móhło Nysu chětro poćežować

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ôgyń
Ôgyń[1] to je suma (uchwytnych zmysłowo) zjawisk tŏwarziszōncych fizykochymicznymu procesowi spŏlaniŏ, a przede wszyjskim:
- ymisyjŏ prōmiyniowaniŏ widzialnego – światło
- ymisyjŏ prōmiyniowaniŏ elektrōmagnetycznego leda jakij frekwyncyje – ciepło
- ymisyjŏ akustycznŏ – klangi
Ôgyń to niy plazma, mŏ za niskõ tymperaturã, by niōm być (niyznŏleżnie ôd spŏlanyj materyje). Choć z fizyczno-chymicznego pōnktu widzyniŏ niy stanowi litego zjawiska, ale koincydyncyjõ roztōmajtych zjawisk, w kulturze utrwaliło sie ôdbiyranie ôgnia za pojedynczy, spōjny byt. W kulturze, literaturze, a tyż we tradycyjnyj filozofiji i religiji je nazywany żywiołym, jednym z sztyrech, kole wody, luftu i ziymie, elymyntōw skłŏdowych świata. Mŏ rozlygłe znaczynie kulturowe i cywilizacyjne.
Przipisy
- ↑ ôgyń – Dykcjōnorz [dostymp 2021-04-24].


text:
Ôpera we strzybrnym mieście UNESCO
W dniach 12-13 mŏja w Tarnowskich Gōrach raja kōncertōw „Ôpera we strzybrnym mieście UNESCO” narychtowanych ôd Kamiliańskij Kapele Dyntyj pod batutōm Olka Königa. Zaprezyntowane bydōm nojpiykniyjsze uwertury, aryje i suity ôperowe. Kōncert ôdbydzie sie pod patrōnatym Ôpery Ślōnskij w Bytōmiu, z udziałym jeji solistów, w tym Macieja Komandery i Włodzimierza Skalskiego. Kōncerty pokludzi Violetta Rotter-Kozera (TVP 3).
Zaprŏszōmy do Tarnogōrskigo Cyntrum Kultury. Tam tyż idzie kupić bilety, jak tyż na www.tck.net.pl.
Wachtyrz.eu trzimie patrōnat medialny nad kōncertami.
Cołki program znojdziecie na profilu FB.


text:
Ślonske Gody
Ślonske Gody 2014 – w Gminie Gierałtowice...
Jak ślonske, to czamu niy po naszymu?... Myśla, że czas by boł, naszkrobać co we ślonski godce, coś mie tak yny bodzie, niy wiym coby to byść mogło i yny mi godo dyć napisz pieronie, co ci szkodzi. Filoka ci niy ubydzie pra....
Jako duszyczka prawi tak tyż byść musi.... Toż dejcie pozor, bo regionalnych synsacjow we tym łopisywaniu niy braknie, a niyjakich festiwalowych gwiazdow bydzie łopisanych moc.
8 czyrwca po loddzwoniyniu na ,,Anioł Pański” namiot łogromny na gyrotowskim placu targowym stanoł, a wele niego cało masa myńszych. Konsek dali tyjater na lufcie postawiyli, bo my amfityjatru jeszcze niy momy, szkoda, ale Wójt Joachim Bargel gospodorz dobry, możno co wykombinuje. Sztandow nastawiali, ze maszketami, ze cudyńkami co to bajtle na warsztatach artystycznych we gyrotowskim GOK – u robiom. Na uwaga zasugowol sztand łod naszych Gospodyń Wiejskich, tam kożdego roku cuda idzie połoglondać a i pokosztować. Łonskigo roku tak mie kobiyty czynstowały, żech posek do galot nowy musiol kupić. Tera boło to samo alech dowoł pozor. Ludzie czego tam niy boło, nasze miszczynie znane som ze wypiekow, a żuru lepszego niy zjycie nikaj, a te klajdy ślonske, te korony na gowach, to trza widzieć, łopisać tego niy idzie. Dobre som te gyrotowske gospodynie, do ,,tańca i do różańca”.
Ździebko dali, sztand swoj, jubilaty gyrotowske postawiyli, ni bydymy ich dycko yno przedstawiać, wszyjscy ich sam znajom. Dlo cudzych powiym, że to ło ,,Skowronku” je mowa. Przyniyśli druhy swoje trofea co ciynżkom robotom bez te wszyske lata wywalczyli, puchary, dyplomy, rozmajte statuetki, moc tego wszyskigo boło, a ludzi co ta kolekcjo zwiedzić chciało boło hołda. Prezes z Prezesowom zamias świyntować gości łokludzali, ale to dobrze, że ta historio ludzi interesyruje.
Ło godzinie ponkt 15.30 Przedszkoloki dały pokaz swoich umiejyntności, momy sam we ty naszy gminie talynta, to som przeca małe bajtle a wiela to już poradzom, grajom, tańcujom, śpiywajom. ,,Taniec ze gwiozdami” tak bych to mog nazwać. Potańcowaly nasze gminne aniołki i czas prziszoł na 100 letnigo staroszka – a to byście se chachli, bo gyrotowskigo ,,Skowronka” mom na myśli. Pamiyntom, jak niydowno, na takim koncercie moc chórow wystympowalo a ,,Skowronek” na końcu, siedzioł ech se tak i myśli mie takowe naszły; Jakby tak, godom se we myślach, niy yno za śpiywanie ale za uroda nagrody dowali to już na poczontku mielibymy piyrsze miejsce, bo nasze dziołchy nejgryfniejsze, a te klajdy, choćby ze jaki opery... Piykny je tyn nasz chór jo tam niy wiela jeszcze poradza, alech ,,mody”, to jeszcze mom czas. Zaśpiywoł ,,Skowronek” jak przistało na ślonske świynto - śpiywki ślonske, ło piosneczce co se śniom wszyńdzie dobrze idzie. We wionzance pieśni cieszyńskich słyszeli my moc słow ło miyłości i tynsknocie, piykno je cieszyńsko ziymia i godka fest ciekawo, pieśniom ło niysforny ,,Młynareczce” co biydnymu rybokowi w gowie zawrocioła, zakończyli swoj koncert.Trza przipomnieć, ze wroz z chorym wystompiolo dwóch karlusow z Gyrotowic jedyn godol jak to we szranku znod pamiytnik łod swoi omy, a drugi przipomniol nom wiyrszyk ło ,,murzinku Bambo” ale po naszymu, łoba karlusy som ze Gierałtowic a mama łod jednego śnich, je druhnom gierałtowickiego ,,Skowronka”.
Po ,,Skowronkach „ zatańcowały dziołszki ze sekcje taneczny GOK Gieraltowice. Majom talynt te gyrotowske gwiozdeczki. Po ty grupie taneczny, wystompiyli ,,Gierałtowianie” ze naszy szkoły podstawowy. Na to boło wert pozaglondać, dziołszki we klajdach ślonskich, faltyn roki rozmajtych farbow, zopaski cołke we kwiyciu, wionki na gowach, korale czerwone , buźki roześmione i yny zmrugaly tymi łoczkami jak wongelki, radość w sercu i żol, że to już czowiek w jesiyni a tu tyn Ślonzek taki piykny. Tańcowały dziołszki z karlusami znany nom i gorolom z gor taniec co se mianuje, ,,Zasioli gorole łowies”,. Piyknie zatańcowali.
To je dobry pomyślonek coby stare tańce przipominać bo to przeca kyns naszy historie. Ło 16.30 nadeszła pora na poważniejszy temat. Konkurs piosynki zapowiedziała konferansjerka nasza dziolcha ze Chudowa, Inga Papkala. Znano piosynkarka, śpiywo Cantry, a robi to fest fajnie, jako fajno tak i śpiywo. Konkurs stoł na wysokim poziomie, wygrała modo piosynkarka ze Knorowa, we czołowce znod se karlus z naszy gminy – tyż piyknie śpiywoł, przidoł by se we Skowronku taki artysta.
Po połedniu wystompioł Damian Hołecki, ktoś go nazwoł Niymcym, ale łon bez mała se urodzioł we Myslowicach, tak se myśla, to je to samo jakbych jo, coch se urodziol we Knorowie a pojechoł bych do Chin i ktoś by mie nazwoł Chińczykym, niy bardzo mi to pasuje. Karlus szwarny, śpiywoł piyknie a wele niego, pląsały take dwa aniolki, jedyn bioly drugi czorny, i tak se kryńciyły choćby miały ,,hula chop” na brzuchu, roz na prawo roz na lewo a jo fantazyrowoł aż mie moja musiała spomnieć, ale niy bydymy lo tym tera godać...
Przed łostatnim akcyntym, tegorocznych Godow bol wystymp znany grupy co se mianuje ,,Ustronsky”, bo pochodzi z Ustronia. Zapomnieli w doma trzech swoich kamratow co na trombach w zespole grajom. Bez to kwolić tyj muzyki niy ma za co. Jedno co trza pedzieć to chopcy grali blank na żywo, żodnego playbeku niy mieli bo to do prawdziwego artysty by gańba była.
Na koniec wyloz karlus i doł czadu na kochrach, niy wiym co to bol za DJ, ale szklonki mi we chałpie dwa razy ze stoła sleciały, to mi pasowało, piyknie dowoł po zaworach, jeszcze mi dzisiok w lewym uchu dudni, choćbych szychta na belerce przerobioł.
Niy popisoł sie tyn co głośniki we namiocie poroskłodoł, bo ci co sie siedli za blisko to dzisioj raja do doktora łod uszow trzymajom.
Wszysko lopisane, a ło tych nejważniejszych ani słowa, przeca bez nich by tych ,,Godow” niy boło. Gańba, toż przeproszom i spominom, że łod samego poczontku do końca byli na tym festiwalu regionalnym obecni Wójt Gminy Gierałtowice pan Joachim Bargiel, Przewodniczoncy Rady pan Marek Blaszczyk, Radni i moc wielko miyszkańcow niy yno naszy gminy ale i łokolicznych miejscowości. Trza pedzieć, że Wójt ze Przewodniczoncym, klacli se fotka z naszym ,,Skowronkym”. Bydzie fajno pamiontka. Trza tyż pochwolić pracownikow GOK Gierałtowice za moc roboty wsadzony w organizacjo, za te serce do tych bajtli. Dobro robota te panie robiom, to tyż je tako, nasza wizytowka. Słoneczko zaszło, miesionczek wyloz czas kończyć tegoroczne ,,Gody”, i już rachować dni do nastympnych lobchodow ślonskich tradycji. Potkomy se tu za rok, ło tym samym czasie toż Pyrsk.
Tadeusz Puchałka.


text:
Po skónčenju Druheje swětoweje wójny spočatk meje 1945 njebu jenož 10. meje w Chrósćicach Domowina wozrodźena. Tež w Praze nasta dalše serbske narodne srjedźišćo.
Hižo na dnju wuswobodźenja čěskeje stolicy z fašistiskeho nadknjejstwa wječor zetkachu so tam bydlacy Serbja na nastork prof. dr. Mikławša Krječmarja, zo bychu wo přichodźe serbskeho ludu wuradźowali. Lěta 1891 w Chasowje rodźeny rěčespytnik bě teologiju, slawistiku a germanistiku na Karlowej uniwersiće studował. Po tym bě lektor serbšćiny na Praskej uniwersiće a podawaše tež němčinu na šulach čěskeje stolicy.


text: Šprjejcy (KD/SN). Farar ewangelskeje wosady Martina Luthera Kinga we Wojerowskim nowym měsće Jörg Michel rady stawizniske pozadki dźensnišeho žiwjenja w swojej wokolinje wotkrywa. Dokelž tohorunja jako dušepastyr Šprjejčanskeje wosady skutkuje, je wón k 600. róčnicy wobstaća wsy loni w juniju chroniku jednoho ze swojich předchadnikow fararja Jana Mjerwy znowa wudał. W njej wopisany je čas wot wobsydlenja Łužicy přez Słowjanow w 7. lětstotku hač do lěta 1855. Dokelž bě farar Mjerwa tež rukopisny material hač do kónca swojeho farskeho skutkowanja w lěće 1860 zawostajił a dokelž tež dokumenty z kejžorskeho časa, z Weimarskeje republiki a z nacionalsocialistiskeje diktatury eksistuja, je Jörg Michel Šprjejčansku cyrkwinsku chroniku hač do lěta 1945 dale wjedł.


text:
Serby
Serby su pódwjacornosłowjański lud. Pó doněntejšnych dopóznaśach wědomnostnikow su w 6. stolěśu do stronow źinsajšneje Łužyce pśidrogowali. Tam su bagnišća wusušyli, kraj zdobyli a zachopili rolu wobźěłowaś.
Mjazy 9. a 12. stolěśim jo jich Nimske mócnarstwo w tak pomjenjonych "Wendenkreuzzügen" póbiło. Tak su Serby něnto južo wokoło 1000 lět pód cuzym kněstwom a źinsa jadna ze styrich pśipóznatych narodnych mjeńšynow Nimskeje.
Wóni maju dwě spisownej rěcy: dolnoserbšćinu a górnoserbšćinu. Ale eksistěrujo mimo togo ceła kopica narěcow, ako na pśikład slěpjańska.


text:
Awtor dźensa
Tadej Cyž
W kopańcy je lětnja přestawka na cilowej čarje. Mnohe mustwa testuja formu w přećelskich hrach a přihotuja so tak na nowu sezonu. W 1. zwjazkowej lize započnu so dypkowe hry hakle kónc awgusta. Europske mišterstwa su hrajny plan trochu přesunyli. Wosebje w kadrje wicemištra z Dortmunda je so tójšto změniło. Tuchelowy nadawk nětko je ručež móžno nowych koparjow do mustwa integrować. Tež pola Bayerow wuhladamy nowe mjezwočo w lize. Carlo Ancelloti je nětko jich trenar. Snano móža pod jeho režiju zaso raz wubědźowanje champions league dobyć. Europskeho mištra wšak Mnichowčenjo hižo maja – Portugiza Renato Sanches je jedyn z nowačkow pola němskeho mištra.


text:
Wodzisław: ôżarty szofer i sztyry strzaskane auta
Jechoł cołkōm szyrokościōm jezdnie, z siyłōm wjechoł na parking, kaj ôtar sie ô sup ôgrodzyniowy, a niyskorzij staranowoł sztyry wozidła. Dalszõ jazdã zablokowoł mu inkszy szofer, co wyciōng kluczyki ze stacyjki i uwiadōmiōł policyjõ. 25-latek niy mioł prawa jazdy i bōł ôżarty.
Wczorej po 12.00 patrol ruchu drōgowego ôstoł posłany na ulicã Marklowickõ we Wodzisławiu, kaj na parkingu przi zŏgrōdkach działkowych miało dojś do kolizyje. Chop, co zgłosiōł im to, pedzioł, iże kerowca peugeota jechoł cołkōm szyrokościōm jezdnie i w jednym mōmyncie sjechoł na parking zŏgrōdkōw działkowych i ôtar sie ô sup ôgrodzyniowy. Dalij ze siyłōm trzasnōł w zaparkowane blisko wozidła.
Chop podlecioł do szofera, wyjmnōł mu kluczyki ze stacyjki i zazwōniōł do policyjōnōw. Szofer staranowoł forda i opla, co drukym rozpyndu poprzniōł peugeota i hyundaia, co kole niego stoły. Na szczyńście w autach żŏdnego niy było. W czasie kōntrole 25-latek pedzioł, iże niy posiadŏ uprawniyń do kerowaniŏ i niy mŏ tyż wykŏzu registracyjnego wozidła. Badanie alkōmatym pokŏzało, iże we ôrganiźmie mioł dwa prōmile alkoholu. Ô losie modego kerowcy uzdŏ prokuratōr i gyricht. Grożōm mu 2 lata heresztu.
Zdrzōdło: KPP Wodzisław


text: Wojerecy (SiR/SN). Projekt „Pytać za slědami“ we Wojerecach zaběra so lětsa z wodomjetami (Springbrunnen). Mjeztym přewjeduja jón tam štwórty króć. Projekt młodym wobdźělnikam zmóžnja so intensiwnje ze swobodnje wolenej towaršnostnej temu bliže zaběrać a wuslědki zjawnje předstajić. Po prěnich lětach, jako steještej zašłosć NDR ze stawiznami a wuwićom šulow we Wojerecach kaž tež tema „Bjez rěče – Serbja w nacionalsocializmje“ w srjedźišću, maja lětsa hesło „Kupacy so we wodomjetach – dźěćatstwo w NDR“. Při tym hraje skrótšenka Hoywoj wosebitu rólu. Pismik „j“ z přełožka „Wojerecy“ ma symbolisce stać za dwurěčnosć města. Młodźi wobdźělnicy projekta, kotryž tamniša Kulturna fabrika (Kufa) pod nawodom Iny Züchner organizuje, rešeršuja, rozmołwjeja so z časowymi swědkami, zběraja nazhonjenja z nahrawanjom zwukow a wobrazow, a zhonja wo stawiznach města.


text:
W stary rok kie jesce na polu ćma było, a mroz siarcysty trzymoł rusali sie po placak i przysiółka kawalery i dorosłe chłopy. Starannie wysykowane stroje co bez cały rok co ka cas był to syli i zdobili, teroz łoblykali na siebie coby sie w pełnym dziadowskim rynśtunku na wsi pokozać .
I juz haj z pod jabranowa lecom chłopcy w górolskik łodzionkak z heligonkom i wakatym, a po placak słychaj już miarowe strzylani z batu. Tu i tam grupkami wycekujom jedyn na drugigo i kolorowo brygada zacyno roś w siłe. I zyd z walizom juz sie kludzi bez mostek, a zaś z pod lasa dwie macidule i deboł dzwonkiem na łogonie scyrko. Ej dziecyska już we wsi wiedzom ze sie ta w spokoju nie łobstojom a i młode dziywcynta cuły ze dziś dziadowski świynto na wsi i co ktoro panna to tego dnia łodwiydzono byś musi…
I rusyli! Przodkiem kapela dwie heligonki i wakat przed kapelom dwok pachołkow z batami! Z tyłu po kolei: Młody Pan pod rynke z kulawom Młodom Paniom, herszt co konie rownióćko noga w noge wiod! Konie wesoło porusowały grzywami z bibuły a wdy przebrani za nik byli mocne chłopy co cały Bozy dziyj dali rady skokać i tajcować na gazdowskik podworcak . Za koniami macidule w strzympatym przebraniu i pod maskami. Kozdo ze świjskom macherzynom, abo ze skorom z krolika nabitom sianym coby tak ktorego śpornego gazde do porządku wybiyrzmowaj kie bydzie trza!
Za macidulami nojstrasniyjse dlo dzieci i dziywek debły co młode panny porówały z izby i sadzami mazali. Jedyn deboł na cyrwono, a drugi na corno łoblecony, do drewnianyk masek rozyska barani przykryncone, a na głowie skora kosmato! Wela debłow ramie w ramie sła śmierć na bioło łoblecono w masce ze śpiciatom copkom i kłosom w rynce. Za śmierć wdy był przebrany chłop co był długii jako miesiąc a ciynki jako wypłata! A za tymi piekielnymi posłajcami sły nojwiynkse we wsi śpasowniki! Sami wybiyrani co kie na podworzec wleźli to nojwiynksego mruka do smiychu przywiedli… Mowa tu ło zydak i cygonak. Do tej fukcyje musiały byś wybrane chłopy znane z wesołego usposobiynio i daru umiejyntności w loniu wody. W duzyk cylindrak pod maskami culi sie uni jak w żywiole. Kaboty łobwiysone roznymi ździortami, gumiaki dziurawe słomom nabite, a wielki walizy pełne towaru na handel! Dali juz resta krocyła, paradnie przy dźwiynku baciarki. A to pudlorze gorkami dziurawymi łobwiysyni, a to cygonka w roznokolorowyk spodnicak śpetno jak niescynści, a to niedźwiedzie kudłate co sie całom drogom pasowały, a to kominiarcyk z kalydorzym i scotkom do wymiatanio kominow i kieśnaimi pełnymi sadze coby zodno dziywka we wsi tego dnia cysto nie chłodziła!
Muzyka grała łostre jako brzitwa polki, a uni z rana wleźli do piyrsego gazdy na podworzec, coby piyknie za kolyndować i łodprawić to starodowne widowisko, co go to kozdy z tyk chłopow mozna powiedziej z mlykiym matki wyssoł.
I tak cało banda na drodze sie ułożyła, a kozdy jus swoje miyjsce znoł i co mo robić, coby swojom role dobrze łodegrać wiedzioł. Muzykancio z młodom porom do podworca wleźli i u gospodarza do dźwiyrzi zakołatali. Gospodorz zadowolony ze to u niego piyrse dziady wystompiom wartko do dźwiyrzy lecioł i nie trza sie było wiela prosić coby do środka muzykantow puścił. W chałpie muzykancio za winsowali za grali kolynde, a ino sie miyndzy casie po izbie łobziyrali cy sie ta ka jaki młode dziywcynta nie kryjom. Pote pytali gazde na pole coby za łotrzymanom kolynde dziady mogły łodtojcyć swoje role ku upodobaniu ludzkimu i na uciechę.
Kie muzykanci nie wyńdom przed chałpe. A nie przytnom dziki polki. To tak kie byś iskre na prochy chynył i kolorowo bomba z ludzi nogle wybuchła. Puściły wodze górolskigo tymperamyntu i wesołości. Starodowno tradycja pradziadow jak by łobudzono niepowtarzalnym dźwiynkim heligonki nogle łozyła i przedstawiyni sie zacyno…
Piyrwyj konie wiedzione przez herszta łobleciały plac tak kie by herszt kcioł pokozaj gaździe jaki mo śiwoski. I dali musztruje konie a to w prawo a to w lewo i chip do gory i zaś ku kupie i zaś łod sie. A zydy wielkimi logami już plac mierzom i łod gazdy kcom kupowaj, abo za rozne dziadowiny zamiynić. I łotwirajom sie przepadziste walizy a we walizak cuda. A to kalisony, co jesce zabory pamiyntały, a to majtki po niebosce stryjnej co to na śtyry śtachety syroki były, a zaś spodnice dziurawe i boty bez zolowek… Coz, gazda sprzedaj nie kce ba ino gorzołke leje, to juz cygon ku niymu z kartami coby moze gazda ło swoje hyza zagroł w karty z cygonym . Gazda stawio plac a un swojom śpetnom cygonke… I juz gazda z cygonym gro a un znacone karty z rykowa dostaje, a jako moze cygani i chłopa bajtluje ze un łod śmiychu sie uniyś nimoze.
Miyndzy casie muzykancio co zwiad w chałpie zrobili na debły z mrugali ze ta dziywcynta sie w izbie kryjom. Jesce sie nie zdązyły z łobziyrać, a juz w śniegu lezały i sadzami całe zmazane. Niedzwiedzie sie po placu kulały i zadkami prały, coby ziymi było na urodzaj. Pudloż dziurawymi gorkami handlowoł, a śpetno cygonka już sie po gaździe wiysała jako ze jom w karty wygroł i teraz jom mo całowaj.
Ale nogle co to? Heligonki ucichły i konie prasły sobom ło ziym. Herszt kie nie skocy, a nie zacnie wołać. Konicki moje! Coz wom! Ratujcie moje konicki! I w tyn cos kojcom sie śpasy, a syćka lecom konie ratować. Cygon podkuw, cygonka na kolanak klyncy i ze strasnym lamyntym jakisik uroki łodcynio. Herszt z kadzidłym dołokoła goni kadzi, a jakisik cary pod nosym mrucy. Śmierć z deblami kryncom sie koło konickow coby wylatujące z nik dusycki do piekła porwać. Zyd starymi kalisonami na zadniom strone łobroconymi naciyro konie coby ik łozywić. Ale nogle muzykancio zacynajom grać, a konie jako by tom muzykom łozywione powstajom ze ziymie i ku scynśliwości całej bandy zacynajom tajcować i wywijać, a herszt z radości skoko i swojom porom siwoskow zaś sie paradzi… Przedstawiyni sie kojcy i muzykancio grajom „Za kolynde dziynkujymy„ coby podziynkować gospodorzowi ze ik na plac puścił i jako mog ugościł. Konicki sie piyknie wszystkim kłaniajom i cało wesoło familija idzie dali wsiom, coby i innyk uciesyć i swojom wesołosciom syćki smutki z podworca wygnać.
Do samego wiecora słysno muzyke i dzwonki co nimi konie zbyrcom, a starodawno tradycja zyje dali swoim zycim i przybacuje tyk co nom te bogatom tradycje przekozali.
Autor: Mariusz Kąkol "Maniek Maniek Harnaś"
Zdjecie: https://www.facebook.com/Prowdziwe Karpaty Świat Zacarowany


text:
Wopomnjensku taflu za Korlu Bohuwěra Šěcu w Rachlowje wotkryli
Rachlow (SN/JaW). Serbski přirodospytnik Korla Bohuwěr Šěca ma wot soboty swoje wopomnišćo z taflu w ródnym Rachlowje. Wo to postarachu so 80 lět po smjerći publicista a wyšeho wučerja Domowinska skupina Rachlow-Mješicy, wohnjowa wobora wsy a gmejna Kubšicy. „Dotal wjes jeho njeje prawje česćiła. To pak dźensa nachwatamy“, zwurazni jedyn z hłownych podpěraćelow počesćenja Šěcy dr. Ludwig Ela, witacy hosći při Rachlowskej starej šuli. Mjez mnohimi wopytowarjemi běchu nimo Rachlowčanow tež mnozy Serbja z Budyskich, Radworskich a zdźěla z Kamjenskich kónčin kaž tež potomnicy sławneho Rachlowčana.


text:
20 kwiytnia 1920 roku we Chałpie Zwionzkowyj we Wiylkich Hajdukach podpisany łostoł akt, na mocy kerego powstoł Klub Szportowy Ruch Wiylkie Hajduki! Jygo piyrwszym prezesym łostoł rechtor ze Klimzowca, Paweł Koppa.
Piyrwszy, szpil „Niybiescy” rozygrali 3 maja 1920 roku ze Orłym Józefowice. Ruch wygroł 3:1, a piyrwszy tor we dziejach klubu zdoboł Wiktor Prukop.
Latem 1922 roku fusbalorze Ruchu, jako piyrwszy Ślonski klub (!) wysztartowali we finałach trzecij edycji Mistrzostw Polski. Na sztarcie „Niybiescy” zagrali u sia ze Cracoviom Kraków. Szpil łodboł sie na placu targowym we Hajdukach we sobota, 29 lipca ło godz. 17:00. Cracovia wygroła tyn szpil aż 8:2!
Niy minyło sześć lot, a Niybiescy siyngali już nojwiynkszych laurów! We latach 1933-1936 fusbalorze Ruchu czterokrotnie wygrywajom Mistrzostwo Polski! W miyndzyczasie powstoł nowy sztadion, kery do dzisioj je we Chorzowie przy ul. Cichej 6. W 1937 Niybiescy „ino” siyngajom po bronz, by rok późnij zaś być na szczycie ligowyj tabyli! To boły złote lata do Ruchu. We tym miyjscu cza prziwołać łojców tygo piynknygo sukcesu. Byli to m.in. Teodor Peterek, Eryk Tatuś, Sylwester Nowakowski, Jan Badura, Ernest Kubisz, Hubert Górka, Zygfryd Czempisz, Ewald Urban łoroz dwaj wybitne reprezentanty Polski – Ernest Wilimowski i Gerard Wodarz. Niystety niybawym wybuch II Wojny Światowyj niy pozwoloł Niybieskim dolsze zdobywanie sukcesów. Wiynkszość fusbalorzy rozjechała sie po świycie bronić Polskigo honoru. Wodarz osiod późnij we Anglii, a Wilimowski przyjon obywatelstwo niymieckie.
We niyspełna miysionc po przejściu frontu łożywioł sie ruch szportowy na Ślonsku. 27 lutego 1945 roku we świetlicy klubu, pode trybunami sztadionu, łodbyło się „informacyjne zybranie działacy byłego Ruchu”. Wówczos wyłoniili „tymczasowy komityt szportowy”. Zaś walne zybranie członków łodbudowujoncego sie klubu złorganizowano 4 marca 1945 roku we kasynie hutniczym. Prezesem zostoł Feliks Kurcz.
Piyrwszy powojenny szpil niybiescy rozygrali 15 marca tego samego roku na „Kresach”. Boły to derby Chorzowa, we kerych Ruch zrymisowoł ze AKSem 2:2. We 1948 roku Ruch zaś zasiloł szeregi ekstraklasy. Dwa lata późnij fusbalorze ze (obecnygo już) Chorzowa zajmujom drugi plac. Już rok późnij łokazało sie, że tyn wyczyn niy boł przipadkiym. We 1951 roku, mimo zajyncia 6. miejsca we lidze, Ruch siyngo po mistrzostwo Polski! Stało sie tak ze uwagi na to, iż przed syzonem PZPN ustaloł, że drużina, kero zdobydzie Puchar Polski zyskuje miano mistrza kraju. Rok późnij zmiyniono tyn przepis, ale Ruch i tym razym zdoboł nojwyższe trofeum, zajmujonc 1. miejsce we lidze. Wśród chorzowian apetyt rósł we miara jedzynio. Tym sposobym we 1953 roku, „Niybiescy” po roz ósmy wygrywo mistrzostwo Polski.
Wkrótce „do głosu” dołazi zespół zabrzańskigo Górnika, ktery jak sie późnij łokozało boł nojwiynkszym rywalem Ruchu we wyścigu ło mistrzowsko korona. Piyrwsze szpotkanie miyndzy zabrzanami i chorzowianami mioło miyjsce 18 marca 1956 roku i zakończoło sie wygranom Górnika 3:1. W 1959 roku kariera piłkarsko końcy „superszelec” – Gerard Cieślik. Wydowało sie wówczos, że ciynżko bydzie niybieskim świyntować nostympne sukcesy. Tymczasym we 1960 roku, mistrzostwo Polski po roz kolejny trefio we rynce fusbalorzy Ruchu! Kolyjne lata to dominacjo Górnika Zabrze.
We 1968 roku Ruch wraco na mistrzowski tron, a zasługi za tyn sukces zbiyrajom m.in.: Bronisławowi Buli, Edwardowi Hermanowi, Antoniemu Piechniczkowi, Henrykowi Pietrkowi, Antoniemu Nieroba, Bernardowi Bemowi, Eugeniuszowi Faberowi, Zygmuntowi Maszczykowi, Eugeniuszowi Lerchowi, Janowi Rudnowowi, Józefowi Jandudzie oroz trynerowi Teodorowi Wieczorkowi.
Kolyjne sukcesy przypadajom na lata ’70. We wrześniu 1972 roku fusbalorze Ruchu zdobywajom złote medale olimpijskie – piyrwsze we dziejach klubu. Joachim Marx, Zygmunt Maszczyk i Marian Ostafiński grali we drużinie, kero podczos igrzysk olimpijskich we Monachium zajynła piyrwsze miejsce. Po zatrudnieniu czechosłowackiego szkoleniowca – Michala Vicana- niybiescy zaś zaczynajom marsz we góra tabeli. Tym razym tyż na arenie miyndzynarodowyj. Sukcesy we lidze przeplotały sie ze wygranymi we rozgrywkach ło Puchar UEFA. We latach 1973/74 niybiescy siyngajom zatym po Mistrzostwo Polski, Puchar Polski i dołażom do ćwiyrćfinału PUEFA. Dorobyk niybieskich je fest imponujoncy: Ruch ze czidziestu ligowych szpiló przegroł ino trzi; z piynciu we Pucharze Polski żodnego; ze ośmiu ło Puchar Europejski – ino cztyry. Rok późnij niybiescy zaś siyngajom po korona mistrza kraju i po roz kolyjny łodnoszom sukcys we Europie (ćwiyrćfinał Pucharu Europy Mistrzów Krajowych)!
We roku 1979 niybiescy po roz trzinosty zdobywajom nojwyższe trofeum Polski. Bez wiela lot główkowali, że pechowo czinostka długo bydzie cionżyć na niybieskich. We 1988 roku chorzowianie spadajom ze ekstraklasy. Jednak rok spyndzony we II lidze wwyloz niybieskim na dobre. Fusbalorze Ruchu , jako byniaminek zdobywajom we 1989 roku kolyjne mistrzostwo kraju! Zasługi tym razym nalyżom sie m.in. Mieczysławowi Szewczykowi, Leszkowi Wronie, Albinowi Wirze, Miłosławowi Bąkowi, Waldemarowi Fornalikowi, Ryszardowi Kołodziejczykowi, Krystianowi Szusterowi, Jackowi Chorzewskiemu, Józefowi Nowakowi, Waldemarowi Waleszczykowi i łocywiście Krzysztofowi Warzysze.
Kolyjne lata, to nojsłabszy łokrys we historii Ruchu. W 1995 roku, kolyjny spadek do Ruchu. Ale i tym razym zaroz po banicji we II lidze nastompioł chwilowy zryw, jakim boło zdobycie Pucharu Polski we 1996 roku. Tym samym niybiescy zyskali se prawo sztartu we Pucharze Zdobywców Pucharu. Kolyjne zmagania na arynie miyndzynarodowyj, to szpile we ramach Pucharu Intertoto. Chorzowianie doszli aż do samego finału, sfalajonc łostatycznie ze FC Bologna, w efekcie czygo zajynli 3 miejsce i zagrali we pucharze UEFA.
We 2003 roku zaś Ruch slecioł ze I Ligi i bez 4 lata siedzieli we II Lidze, roz nawet musieli sie barażować o utrzimanie. Syzon 2007/08 boł syzonym awansu i bez pora lot niy boło żodnych sukcesów.
We syzonie 2011/12 pod wodzom trynera Waldemara Fornalika Niybiescy zdobywajom wicemistrzostwo Polski, a mistrza przegrywajom ło jedyn punkt ze Ślonskiem Wrocław. Wicemistrzostwo dało nom możliwość gry we Europie, a konkretnij we eliminacjach do Ligi Europejskij. We dwumeczu ze Metalurgiem Skopje wygrywomy 6-1, ale we III rundzie eliminacji sfalomy dwumecz 0-7 ze Victorią Pilzno.
Syzon późnij prawie slecieli, ale bez brak licyncji na gra Polonii Warszawa my sie utrzimali i na nostympny syzon robiemy 3 miejsce we ekstraklasie! Zaś momy łokazjo do szpilanio we Europie. Tym razym dwumecz ze Esbjergiem wygrywomy na remisie 2-2 na wyjyździe i 0-0 u sia. Na nostympno runda jadymy ze Metalistem Charków i tyn szpil sfalomy we Charkowie 1-0 po dogrywce.
We syzonie 2016/17 spadomy ze ligi i zaś muszymy sie bić ło awans do ekstraklasy. Niystety spyndzomy tam ino jedyn syzon. Do rozgrywek przistympujymy ze ujemnymi punktami ze wzglyndu na wymogi licyncyjne, kiere niy łostały spyłnione. Po syzonie pyłnym porażek i zmian trynerów (nojpiyrw boł Krzysztof Warzycha, potyn Chouan Ramon Rotsa, a na som koniyc Dariusz Fornalak), slecieli my piyrwszy roz we historii na trzeci poziom rozgrywkowy.
Źródło: niebiescy.pl i własne / tłumaczynie: własne


text:
Wosom nowych karantenow
Zhorjelc. Korony dla su w Zhorjelskim wokrjesu minjeny pjatk wosom nowych karantenow postajili. Jedna so wo kontaktne wosoby, kotrež su so ze sportoweho lěhwa w Čěskej nawróćili, hdźež mějachu wuski zwisk ze schorjenej wosobu. Dotal njeje hišće žana infekcija zwěsćena, wšitke wuslědki testow pak hišće njepředleža.
Hans-Jochen Vogel njeboh
München. Bywši předsyda SPD Hans- Jochen Vogel je wčera 94lětny w Mnichowje zemrěł. Kanclerka Angela Merkel (CDU) hódnoćeše jeho jako „jednu z najwažnišich wosobinow powójnskeho časa“. W Göttingenje rodźeny studowaše prawnistwo a zastupi 24lětny do SPD. Dźesać lět po tym sta so z wyšim měšćanostu Mnichowa, pozdźišo bě minister w zwjazkowym sejmje a po přewróće prěni předsyda zjednoćeneje SPD.
Póštu digitalizować
Paduchow wo pomoc prosył je farar w nižozemskim Schinnenje pola Maastrichta, po tym zo bě zamk tabernakla zaprajił. Wjacori zamkarjo běchu podarmo spytali trezor, w kotrymž su keluchi a woblatka, bjez škody wotewrěć. „Kotry paduch ma nazhonjenje při wotewrjenju pjenježneho kamora?“, farar twitterowaše. „Alarmowu připrawu hasnjemy. Město policije syda kofej a tykanc.“ Dotal njeje so hišće žadyn „zajimc“ přizjewił.
5 000 dolarow za pokradnjeneho barika aposkića Hollywoodski dźiwadźelnik Ryan Reynolds. Žona z kanadiskeho Vancouvera je so w telewizy wuskoržiła, zo bě jej něchtó małeho barika pokradnył. Reynolds, kiž tohorunja z Vancouvera pochadźa, zahaji na to z dalšimi prominentnymi akciju. Wosebitosć barika je ta: W nim je rekorder z hłosom mjeztym zemrěteje maćerje žony.
Randalěrarja lepili
Wojerecy. Na Starej Berlinskej dróze we Wojerecach je we wčerawšich rańšich hodźinach wobydler wobkedźbował, kak něchtó busowe zastanišćo kóncuje. Njeznaty ze wšej mocu do škleńcy kopaše a ju skónčnje rozbi. Alarmowana policija muža na to w bliskosći dosahny. Při přepytowanju blišich wobstejnosćow so wukopa, zo bě 20lětny nimo toho zachodne durje wjaceswójbneho domu wobškodźił. Načinjena wěcna škoda wučinja cyłkownje něhdźe 1 100 eurow.
Tabulki koparskeho dorosta Braniborskeje
E-juniorojo, wokrjesna klasa stafla E Južna Braniborska
1. Sliwin/Schönewalde II 8 98 : 8 24
2. ESV Lok Falkenberg 8 56 : 12 21
3. SV Blau-Weiß Möglenz 8 34 : 22 15
4. HZ Sliwin/Schönewalde 8 31 : 33 13
5. ST Prusojo Wikow 8 45 : 51 13
6. FC Bad Liebenwerda 8 22 : 35 8
7. SV Lok Uebigau 8 21 : 53 4
8. SV Empor Mühlberg 8 24 : 67 4
9. VfB Herzberg 68 8 21 : 71 3
F-juniorojo, wokrjesna liga stafla A Južna Braniborska
1. VfB Lubuš 1912 8 82 : 5 24
2. ST Prusojo Wikow 8 69 : 8 21
3. HZ Mühlberg/Kreinitz 8 64 : 17 16
4. HZ Grabin 8 40 : 33 13
5. HZ Sliwin/Schönewalde 8 50 : 44 12
6. VfB Lubuš 1912 II 8 24 : 48 9
7. FC Schradenland 8 21 : 57 9
8. SV Lok Uebigau 8 17 : 64 3
9. Módro-běli Möglenz 8 2 : 93 0
F-juniorojo, wokrjesna liga stafla B Južna Braniborska
1. Chemija Carny Gózd 7 41 : 4 19
2. Złokomorowski FC 7 74 : 9 18
3. Šejkow/Annahü./Murjow 7 61 : 12 15
4. HZ Tettau/Frauendorf/Lindenau/Großkmehlen 7 66 : 17 13
5. Brjazki/Zły Komorow II 7 29 : 47 9
6. FC Łuchow 7 41 : 33 6
7. Přezjednota Wótrań 7 23 : 69 3
8. Módro-běli Swětłe 7 0 : 144 0
F-juniorojo, wokrjesna liga stafla C Južna Braniborska
1. FSV Brjazki/Zły Komorow 7 77 : 3 21
2. ST Rań 7 58 : 17 18
3. HZ Sängerstadtregion 7 27 : 31 12
4. Alemannia Stara Darbnja 7 29 : 19 10
5. Módro-žołći Sonnewalde 7 19 : 26 9
6. HZ Módro-běli Wětošow 7 16 : 34 7
7. FSV Čerwjeno-běli Łukow 7 18 : 42 6
8. HZ Grabin II 7 10 : 82 0
Koronakriza wuskutkuje so mjez druhim tež na wuhotowanje prózdninskeho časa w hortach. Milenka Rječcyna je so z Helenu Kralec, nawodnicu Chróšćanskeho horta, kotryž je w nošerstwje Serbskeho šulskeho towarstwa, rozmołwjała.
Prěni tydźeń poskitkow w Chróšćanskim horće je hižo zakónčeny. Koncentrujeće so w swojich poskitkach na něšto wosebite?
H. Kralec: Ně, to nic. Přemyslujemy pak sčasom wo tym, što móhli wobdźělnikam poskićeć. Tak mějachmy zańdźeny tydźeń mjez nami fachowču, kotraž je nam rozłožowała, kak maš postupować, hdyž něchtó znjezboži a so zrani. Dalše dny smy zwučowali plester na ruki zlěpić abo dźěle ćěła, samo hłowu zawobalić.
Móža tež dźěći same při planowanju sobu rěčeć?
H. Kralec: Haj, hišće za čas šule su wone prajili, zo chcedźa wjele w sportowej hali być, so zabawjeć a sportować. Zańdźeny pjatk smy w sportowni prózdninsku party swjećili.
Dźěći wšitkich starobow móža wotnětka zaso zhromadnje prózdniny dožiwić. Wotbłyšćuje so koronapandemija na někajke wašnje na jich swět?
Praha (ČŽ/K/SN). W Čěskej je produkcija awtow w prěnim połlěće 2020 chětro woteběrała. W tym času bu 503 934 wozydłow zhotowjenych, štož je 32,6 procentow produkciskeho wukona prěnich šěsć měsacow zašłeho lěta. To wozjewjeja medije kraja, powołace so na informacije Zjednoćenstwa čěskeje awtomobiloweje industrije. Wšitke tři awtotwornje Čěskeje su raznych naprawow přećiwo koronawirusej dla produkciju jězdźidłow přez tydźenje přetorhnyć dyrbjeli. Škoda auto w Mladej Boleslavje zhotowi wot januara do kónca junija 337 580 wozydłow, 28,2 procentaj mjenje hač loni w samsnym času. W Nosovicskej fabrice Hyundai spadny produkcija wo dwě pjećinje na 96 390 eksemplarow, a twornja TPCA nadźěła 69 635 małych awtow, štož su 40,3 procenty mjenje hač samsny čas loni.
Dźeń a bóle sej žadaja, zo stat awtowej industriji jako lokomotiwje ekonomiki financnje skutkownje pod pažu přimnje. Premier Andrej Babiš (ANO) je po nawróće z Brüsselskeho wjerška EU připowědźił, pjenjezy z europskeho fondsa za wobnowjenje hospodarstwa hłownje tež za spěchowanje awtoindustrije nałožić.
Chrósćicy (SN/MWj). Lětuša 600. róčnica wobstaća katolskeho bratstwa swjateho Bosćana je na wčerawšej njedźeli dalši wjeršk dožiwiła. W Chróšćanskim Hórnikowym domje wotewrěchu wobšěrnu a zajimawu wustajeńcu wo česćowanju swjateho Bosćana w Chróšćanskej wosadźe. W zhromadnym dźěle Towarstwa Cyrila a Metoda (TCM), wosady a bratstwa znosychu mnozy angažowani wjele najwšelakorišich fotow a dokumentow, kotrež pokazuja na 24 płachtach, tak mjenowanych rollupach. Něhdźe 80 zajimcow je sej wčera přehladku wobhladało. Mjez druhim witaše předsyda TCM Jurij Špitank Budyskeho krajneho radu Michaela Hariga (CDU) a abatisu klóštra Marijineje hwězdy Gabrielu Hesse. Skupina wosadnych dujerjow je wotewrjenje swjatočnje wobrubiła.


text:
Křesćan Bohuchwał Šěrach
Křesćan Bohuchwał Šěrach (němsce Christian Gottlob Schirach; * 25. junija 1709 w Chrjebi, † 9. měrca 1776 w Tiefenfurće) bě serbski ewangelski farar a stronjan pietistow.
Narodźi so jako syn fararja Pětra Šěracha a jeho mandźelskeje Jěwy Doroteje a přirodny bratr Hadama Zachariasa Šěracha w Chrjebi a wopytowaše wot 1727 do 1731 Budyski gymnazij. Wot 1731 do 1733 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju dźěłaše najprjedy hač do lěta 1737 jako dwórski mišter pola knjeza von Gersdorfa w Drježdźanach.
Po nawróće do Łužicy skutkowaše Šěrach wot 1737 do 1742 jako farar w serbskich Nosaćicach, wot 1742 do 1749 w delnjošleskim Holzkirchu (dźensa Kościelnik) pola Lubanja a skónčnje hač do swojeje smjerće w lěće 1776 w Tiefenfurće (dźensa Parowa pola Węglinieca).
Křesćan Bohuchwał Šěrach bě dwójce zmandźeleny. Z prěnjej žonu Johannu Mariju († 1749) měješe šěsć dźěći, mjez druhim Bohuchwała Benedikta Šěracha, kiž sta so pozdźišo z prěnim zastupjerjom zemjanskeho rodu Šěrach. Šěrachowa druha mandźelska běše Johanna Theodora, dźowka fararja Andreasa Rothy w Batromjecach, kiž bě ze sobudźěłaćerjom hrabje von Zinzendorfa, załožerja Ochranowskeje bratrowskeje wosady. Tež Šěrach sam steješe pietizmej blisko.
ŽórłoWobdźěłać
- Měrko Šołta: Šěrach, Křesćan Bohuchwał. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 541


text:
Selfie z tytōm we ławce ôd starzikōw w Muzeum Gōrnoślōnskim
Piyrszy dziyń szkoły dlŏ nojmodszych to dycki sroge przeżycie, zwiōnzane z mockōm, czasym stresujōncych, ymocyji. Jak dobrze zapamiyntać dziyń poczōntku roku szkolnego i sprawić, coby kojarzōł sie z wejściym w szumnõ przigodã, co niōm je dziynne zdobywanie wiedze z rōwniŏkami?
Już ôd 1 do 9 września 2018 roku Muzeum Gōrnoślōnske w Bytōmiu zaprŏszŏ do siebie, kaj bydzie ekspōnowanŏ ławka Rettiga z przełōmu XIX i XX stoleciŏ, co trefiyła do Muzeum we 2017 roku. To perfekt przileżytość, coby poznać szkolnõ ryalność naszych starzikōw i starŏszkōw. Wystawa, co w łōński rok cieszyła sie srogim zainteresowaniym, dostanie jeszcze ekstra interaktywnõ graczkã „Zgadnij, co to?”, co dziynki nij bydzie szło ôbejzdrzeć, jak kejś wyglōndało nŏczynie szkolne. A do tego bydzie szło sie zrobić „Selfie we sznicie retro”, to znaczy stylizowane fotografije, co przizwolōm uwiecznić w niytypowy spusōb tak ważny mōmynt jak zapoczyńcie roku szkolnego. Nojbarzij Muzeum zaprŏszŏ w te dni szkolŏrzy piyrszych klas z tytami – dlŏ wszyjskich piyrszŏkōw stymp je darmowy.
Ławka Rettiga z Dolnego Ślōnska to drzewianŏ ławka, co była wkludzōno do pruskigo systymu ôświaty pod kōniec XIX stoleciŏ (jeji prototyp skōnstruowoł w 1893 roku Wilhelm Rettig). Barzo akuratne prawidła szkolne padały, iże bp. „ławka była przeznaczōnŏ dlŏ szkolŏrzy ô wzrōście ôd 132 do 141 cm” (napis taki je na podobnyj ławce ze zbiorōw w Muzeum w Gliwicach).
W takich i podobnych ławkach, zwanych „rettigami”, uczyli sie szkolŏrze wszyjskich szkōł powszechnych na Dolnym i Gōrnym Ślōnsku. Ławki były budowane nojczyńścij w układzie dwuôsobowym, co było praktyczne i racjōnalne skuli potrzeb szkōł i zaôbycz licznych klas. Kupiōnŏ do zbiorōw Muzeum Gōrnoślōnskiego ławka je ale niytypowŏ, bo jednoôsobowŏ. Sużyła pewnikym w wiejskij, małyj izbie lekcyjnyj abo mogła być z prywatnego statku.
Ławka była kupiōnŏ we dolnoślōnskij Łōmnicy, w tamtejszym antykwariacie, ô ciekawym mianie „Coś na mole”. Możliwe, iże ôd poczōntku używanŏ była w małyj, wiejskij szkōłce przikościelnyj. Tyn szlak sugerowałoby jeji ôstatnie miyjsce używaniŏ i fakt, iże pod ruchōmym blatym znŏdły sie zruszajōnce kartki z heftu z lekcyje religije zapisane durch jeszcze niywprawnym pismym dziecka w 1957 roku.
„Rettigi” w latach 20. XX stoleciŏ napoczynto masowo wycŏfować ze szkōł i zamiyniano je na meble nowego szymla. Z wiynksza były zniszczōne i dzisiej ône sōm srogi rarytas kolekcjōnerski. Muzeum szczyńśliwie kupiyło ławkã w czasie feryji w 2017 roku za niyôbyczajnie atrakcyjnõ cynã 400 złotych. Trzeba pamiyntać, iże podobne ôbiekty na rynku antykwarycznym ôsiōngajōm dziesiyńć razy wyższõ cynã.
Zdrzōdło: Muzeum Gōrnoślōnske, fot. Witalis Szoltys


text:
Słowyńijo
Słowyńijo, Republika Słowyńije (słowyń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.
We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.


text:
Alicyjo po ślōnsku… i kaszubsku!
Jeszcze ino pora dni i pokoże sie ślōnsko Alicyjo – “Przigody Alicyje we Kraju Dziwōw” – przełożōno ôd Grzegorza Kulika. Niy ma to ale jedyno wersyjo we myńszościowyj godce, keryj mogymy sie spodziywać. Na platformie zrzutka.pl sztartła kampanijo, coby nazbiyrać na kaszubsko edycyjo. Mateùsz Titës Meyer, co jōm kludzi, pado: “Od pierwszego wydania w 1865 roku została przetłumaczona na blisko 130 języków: w tym 12 wersji tłumaczenia na język polski, 34 na język niemiecki, a w samej Japonii książka miała już ponad 1000 wydań! Na kaszubską wersję trzeba było czekać 155 lat, jednak wciąż nie udało się jej wydać w wersji papierowej – i temu poświęcam tę zbiórkę.”
Jak tyż wyglōndo kaszubsko Alicyjo? Ciekawe je ôboczyć ôbie wersyje kole siebie:
Po kaszubsku:
Alicjô robia sã ju dosc zmarachòwónô òd sedzeniégò ze swòją sosterką kòl ùbrzegù strużczi ë òd nicknierobieniégò. Rôz abò dwa razë zazdrza do knéżczi, jaką czëtała ji sosterka, le bënë nie bëło niżódnëch òbrôzków ë dialogów. – Za czim kòmù takô knéżka – pòmëszla – bez niżódnëch òbrôzków ë dialogów bënë?
Zaczãła tedë rechòwac w mëslach (co bëło përzinkã drãdżé, bò òd cepłotë dnia to ją brało na spanié), czë lónëje ji sã wstac ë nazbierac marzëbiónków dlô łakòtë zrobieniô so winôszka, czej ni stąd, ni znąd, krótkò ni przenëkôł biôłi trus z różewima slépiama.
Nie bëłobë w tim nick baro dzëwégò; Alicjô nawetkã baro sã nie zdzëwòwa, czej ùczëła, jak Trus gôdôł do se: – Jenësë ja! Jô sã òpòzdzã! – Czej jesz pózni so ò tim mësla, ùdbała so, że to bë miało bëc dlô ni cos dzëwégò, równak tedë to wszëtkò wëzdrzało na nôtërné. Le czej Trus wëcygnął z liwkòwi taszczi zégark, przëzdrzôł sã jemù ë pòtemù pòspiéwôł dali, Alicjô zerwa sã z môla, bò dorazu ùswiądnia so, że jesz nigdë ni mia widzoné trusa z liwkòwą taszką, abò ze zégarkã, jaczi bë mógł z ny taszczi wëcygnąc. To ji nie dôwało pòkù, dlôte pònëka pòlã za Trusã ë w slédnym sztóce ùzdrza, jak òn wczadzył do wiôldżi trusy kùlë pòd płotnikã.
W pòstãpnym sztóce Alicjô wnëka za trusã do kùlë bez mëszleniô, jak do szwernóta z ni wëléze nazôd.
Po ślōnsku:
Alicyjo już pōmału mierziyło siedzieć kole swojij siostry na brzegu rzyki i niy mieć co robić. Roz abo dwa kukła do ksiōnżki, co ja jeji siostra czytała, ale w nij niy było ôbrozkōw ani godek, „a co to je za ksiōnżka”, pōmyślała sie Alicyjo, „bez ôbrozkōw ani godek?”
Tōż miarkowała we swojij gowie (nojlepij jak mogła, bo wor w tyn dziyń uspoł ja i zbamōńciōł), jeźli przijymność zrobiynio wiōnka z gyńsipympkōw je wert stowanio i zbiyranio kwiotkōw, jak naroz Bioły Krōlik ze rōżowymi ślypkami przed niōm przelecioł.
Niy było w tym nic moc niyôbyczajnego. Alicyjo niy widziała nic moc niyôbyczajnego ani w tym, iże Krōlik pedzioł do siebie: „O niy! O niy! Byda niyskorny!” (jak potym sie to spōmniała, to spōmiarkowała, iże winna sie udziwić, ale w tym mōmyńcie zdowało jij sie to blank naturalne). Jak Krōlik ale wyciōng zygarek z kabzi we swojij weście, wejzdrzoł na niego i pognoł dalij, to Alicyjo skoczyła na nogi, bo przeszło jij bez gowa, iże nigdy niy widziała krōlika ani ze kabzōm we weście, ani ze zygarkym, żeby go ś nij wyciōngnōńć. Gorko ôd ciekawości poleciała za nim bez pole i na szczyńście doleciała na czas, żeby go ôboczyć wskakować do srogij krōlikowyj nory pod żywym potym.
Za chwila Alicyjo skoczyła za nim i ani niy miarkowała, jakim cudym ôna wyjdzie nazod.
Kaszubskigo kōnska idzie se tyż posłuchać:
Chyntliwych do sparcio kampanije pytōmy ôbsztalować swoja ksiōnżka (abo i pora) na strōnie kampanije.


text:
Malešecy (LuK/SN). Malešanska Witaj-pěstowarnja „K wódnemu mužej“, kotraž je w nošerstwje Serbskeho šulskeho towarstwa, zhladuje lětsa na 20lětne wobstaće. 2. oktobra zetkachu so tuž jeje chowancy, jich starši a kubłarki pěstowarnje, zo bychu zhromadnje tónle wosebity podawk woswjećili. Koronawirusa dla njejsu sej na to žanych hosći přeprosyli, ale su zhromadnu twarsku akciju na pěstowarskej zahrodźe přewjedli. Zaměr dźěłow njebě jenož hajić mjezsobnu zhromadnosć, ale skrućić serbskorěčne znajomosće dźěći a jich staršich. Za potwjerdźenje tohole naroka su wšitcy wobdźěleni zhotowili taflički z wobrazami wšelakich gratow, kotrež za dźěło trjebaja. Tež wosebite jědźe běchu tam pomjenowane. Na tafličkach, kotrež běchu laminěrowali, móža nětko serbske pomjenowanja słyšeć. Za to je jim Sakski wukubłanski a wupruwowanski kanal (SAEK) Budyšin wosom Bookii-pisakow přewostajił. Tónle poskitk wosebje dźěći, zdźěla pak tež starši wužiwaja.
Budyšin (CS/SN). W ramiku swjatočneje eksmatrikulacije na Budyskej powołanskej akademiji (BA) přija zańdźeny pjatk w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle 127 absolwentow swoje wopismo. Woni běchu w lěće 2017 započeli na BA studować. Jenož 13 dyrbja dalši króć na pruwowanjach swoje zamóžnosće dopokazać.
Radwor (SN/BŠe). W gmejnje Radwor skutkowaca staršiska iniciatiwa je na swojim wčerawšim zetkanju w hosćencu „Meja“ wo tym rěčała, kak měła so do přichoda organizować a kotre struktury za to trjeba. Kaž rěčnica iniciatiwy Katrin Suchec-Dźisławkowa zdźěli, wusměrja so iniciatiwa předewšěm na rozšěrjenje cyłotneho serbskorěčneho kubłanja na šuli. Wšitke dźěći dyrbjeli wobšěrny přistup k serbskej rěči dóstać. Němskich staršich měli podpěrać a přewodźeć, tak zo móhli so wšitcy na serbskim žiwjenju wobdźělić a serbske rěčne rumy dožiwić. „Kóždy staršiski dom je nam wažny“, rěčnica iniciatiwy podšmórny. Nětko chcedźa akterojo sep rěčnych naprawow zestajeć, trěbnu organizatorisku strukturu pruwować a zhromadne dźěło ze šulskimaj nawodnistwomaj zesylnić.
Wčera přitomnaj jednaćel Domowiny Marko Kowar a regionalna rěčnica za Budysku župu Katja Liznarjec wužištaj składnosć, wo dźěławosći iniciatiwy, wo aktualnym połoženju šule a stawje serbskorěčneho kubłanja so nadrobnje wobhonić. Kónc měsaca chce so staršiska iniciatiwa znowa schadźować.
Kamjenc (SN/at). Sławne Lessingowe šulerske pisanske wubědźowanje, kotrež wuhotuje Kamjenski Lessingowy muzej, je so lětsa koronapandemije dla do wulkich ćežow dóstało. We hłownej fazy, jako mějachu wubědźowanske přinoški dochadźeć, su wobmjezowanja korony dla po cyłej republice šulske žiwjenje lemili. Wučerki a wučerjo němčiny jako najwažniši multiplikatorojo tohole wurisanja njemóžachu tuž swojich šulerjow abo swoje šulerki pohonjeć, zo bychu so pjera jimali. Što pak w tajkej situaciji činić? Rozsud Lessingoweho muzeja, čas zapodaća hač do kónca lětnich prózdnin podlěšić, je so jako prawy wopokazał. 56 tekstow, mjez nimi dwaj žurnalistiskej, juroram skónčnje předležeše. Připad to chcyše, zo mytowachu minjeny pjatk šěsć lawreatkow, kotrež wuknjechu za čas pisanja w Kamjencu, Drježdźanach, Mišnje a Neubrandenburgu.
Lochko sej tući šulerjo nimaja, dokelž su wohroženi, zo njemóža šulski čas zakónčić. Zwjetša mějachu lěto wob lěto njewuspěch a njejsu k swojim šulskim towaršam z wukonami hižo nawjazać móhli. Na tymle městnje započina so projekt „Produktiwne wuknjenje“ za kotryž móža so šulerjo 8. lětnika sami požadać.
Wojerecy (SiR/SN). Zajimcow za „produktiwne wuknjenje“ we Wojerecach je stajnje wjele, tak zo nimaja za wšěch městno. Su to młodostni, kotřiž chodźa do 8. a 9. lětnika. Projekt zahaja tam kóžde lěto znowa ze šěsćtydźenskej fazu orientacije. Po tym móža šulerjo kaž tež wučerjo rjec, hač so projekt za jednotliwca hodźi.
Wjace hač dwacećo běchu so w tymle šulskim lěće požadali. Dźewjatnaćo su fazu orientacije wuspěšnje zmištrowali. Woni móža so nětko na wosebitym kubłanskim poskitku noweje wyšeje šule Wojerecy wobdźělić. Zańdźeny pjatk su jim wučerjo Ines Fichte a Gerd Spee trěbne certifikaty přepodali.
Drježdźany (dpa/SN). Zwjazk wučerjow Sakskeje sej žada wukubłanje pedagogow rozšěrić. „Wučerske wukubłanje ma so hišće bóle regionalizować, zo uniwersity w zapadnej a wuchodnej Sakskej wotnožki zarjaduja a studijne směry na Kamjeničanskej Techniskej uniwersiće na dalše šulske družiny rozšěrjeja“, rěka w spisu, kotryž su wobdźělnicy dźěłarniskeho dnja zwjazka wčera wobzamknyli. Stupace šulerstwo a lěpša kwalita wučby žadatej sej krutu ličbu wučerskich městnow na wysokim niwowje, atraktiwne dźěłowe wuměnjenja a přidatne nowopřistajenja, tam rěka. Kapacity wukubłanja dyrbja přiběrać. Nimo toho měła so Sakska tež po lěće 2023 k statusej zastojnika za wučerjow wuznawać.
Krajny předsyda zwjazka Jens Weichelt zastojnstwo dalše štyri lěta wukonja.


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Pśi goźbje 150. narodnego dnja Mata Kosyka w juniju 2003 jo se wotměła w jogo rodnej jsy Wjerbnje prědna jomu posćona wědomnostna konferenca. Na njej jo se wobźěliło dwaźasća wědomnostnikow z Nimskeje, Polskeje, Wjelikeje Britaniskeje, USA a Ukrainy. W pśedlažecem zběrniku »Mato Kosyk 1853–1940« jo wudawaŕ Roland Marti zjadnośił jich pśinoski k žywjenju Mata Kosyka, k literarnej, kulturnej, nabožnej, etniskej, socialnej a politiskej slězynje jogo tworjenja ako teke k recepciji jogo lyriki w słowjańskich krajach. Z tym jo wědomnosć we wuzbadanju a interpretaciji Kosykowego tworjenja bejnje doprědka pśišła a wuznamne impulse do dalšnego slěźenja dostała. Zběrnik jo w LND wujšeł ako 40. zwězk Spisow Serbskego instituta.


text:
Katalońsczi jãzëk
Katalońsczi jãzëk (kat. català) - to je jeden z romańsczich jãzëków. Pierszim katalońsczim pisôrzã béł Ramon Llull (1232–1315), chtëren w tim jãzëkù pisôł ju w 13. stalatim teologòwé knédżi i romanë. Wiôldżi rozwij katalońsczi lëteraturë béł w 14. i 15. stalatim, czéj zawita ricerskô epika. W 18. stalatim katalońskô mòwa bëła zakôzóny, ale w 19. stalatim ùrosło nowé pòkòlenié, a z nim òdroda, chtërna dostała katalońską kùlturã zôs na eùropejską rówiznã. Òd 1940 rokù katalońskô mòwa bëła znôwù zakôzóny, a gôdóné miało bëc pò szpańskù. Pò latach 1975–1982 przëszła zmiana i katalońsczi jãzëk w Katalońsce miéwô sã dobrze. Tu je jegò òbrzészkòwô ùczba.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Strzédnowiek
Strzédnowiek - to je w Eùropie dzél czasë òd V do XV stalata. W strzédnëch stalatach bëło pisóné m. jin. ò Kaszëbach. Nie bëło tegò równak wiele, a pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Grzegòrza IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw duce Cassubie. Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło dux Slavorum et Cassubie. Barnim III (1320-1368) miôwôł w titlù dux Cassuborum (ksyzã Kaszëbów - lëdzy, chtërny gôdelë pò kaszëbskù).
LëteraturaEditëjë
- Historia Kaszubów w dziejach Pomorza t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.
Bùtnowé lëncziEditëjë
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Po tym zo so loni nihdźe žane chodojtypalenje wotměć njesmědźeše, so ludźo nětko prašeja, kak to lětsa budźe. Po dotalnym stawje po wšěm zdaću wjele jasne njeje.
Bukecy (SN/MWj). Hač w Bukečanskej gmejnje woblubowany nalětni nałožk na zwučene wašnje wotměja abo nic, dotal nichtó prawje rjec njemóže. Gmejnske zarjadnistwo je kedźbliwe. Tam drje so chodojtypalenja nadźijeja, rozsudźene pak hišće ničo njeje. Přiwšěm skića wobydlerjam składnosć, na znatych městnach suche hałzy wotkłasć. Njebudźe-li chodojtypalenje dowolene, chcedźa tele hromady pod dohladom wohnjowych wobornikow w dopołdnišich hodźinach 30. apryla wotpalić. Tajke městna maja mjez druhim w Mješicach, Žornosykach, Pomorcach a w Błócanach.


text:
Łaćina
Łaćina (łać. lingua Latina) je indoojropejsko godka używano we Starożytnym Rzimje, kero wywodźi śe ze rygjůnu Lacyjům. Bůła to znamjynno a urzyndowo godka Imperyjům Rzimskigo. Łaćina, jako godka latynofalisko, dało anfang familiji godek růmańskich, eli mjyndzy inkszymi szpańelskij, francuskij, portugalskij a italskij. Bez dugi czas łaćina fůngowała we Ojropje jako lingua franca, ńyskorzi zastůmpjůno jům atoli godkům francuskům.
Dźiśej łaćina je już umarto a lo ńikogo ńy je uojczystům godkům. Je atoli używano we medycyńe, bjologiji a prawje, beztůż ńykedy uokryślo śe ja mjanym "wygetujůncyj godki".


text:
Politechnika Ślōnskŏ na przodku rankingu nojlepszych szkōł w Polsce
Dwa kerunki sztudiōw kludzōne na Politechnice Ślōnskij: inżynieryjŏ strzodowiska na Wydziale Inżynieryje Strzodowiska i Ynergetyki jak tyż logistyka na Wydziale Ôrganizacyje i Regyrowaniŏ – ôstały ôcyniōne za nojlepsze w Polsce w Rankingu Sztudiōw Inżynierskich Perspektywy 2018.
Wszyjske 5 kerunkōw kludzōnych na Politechnice Ślōnskij znŏdło sie w tym roku na przodku rankingu we swojich kategoryjach. Na drugim placu bōł sie transport na Wydziale Transportu, a na trzecim biotechnologijŏ kludzōnŏ na Wydziale Autōmatyki, Elektrōniki i Informatyki jak tyż elektrotechnika na Wydziale Elektrycznym.
Uczelnia znŏdła sie w piyrszyj sztwōrce nojlepszych szkōł technicznych. W latosij edycyji nojwiyncyj wydziałōw w piyrszyj trōjce kożdyj z 21 rankingowanych dyscyplin sztudiōw technicznych miały sztyry uczelnie: Politechnika Warszawskŏ (10 wydziałōw na piyrszym placu, 7 – na drugim, 4 – na trzecim), Akadymijŏ Gōrniczo-Hutniczŏ m. Stanisława Staszica w Krakowie (ôdpednio: 8-7-2), Politechnika Ślōnskŏ (2-1-2) i Politechnika Wrocławskŏ (1-4-5) – czytōmy na strōnie Perspektyw.
W Rankingu Sztudiōw Inżynierskich Perspektywy 2018 ôcyniōno było 21 dyscyplin sztudiōw technicznych. Do jejich ôcyny ôstało użytych 12 skŏźnikōw pogrupowanych we sześ kryteriōw: prestiż, absolwynciŏ na rynku pracy, potyncjoł akadymicki, efektywność naukowŏ, potyncjoł dydaktyczny, innowacyjność. Ranking Sztudiōw Inżynierskich Perspektywy 2018 to piyrszy w rankingowej historyji Perspektyw ekstra ranking, adresowany do precyzyjnie ôbranyj grupy ôdbiyrŏczōw, co nimi sōm ambitni kandydaciŏ na sztudyja techniczne, zainteresowani dostaniym tytułu inżyniera i magistra inżyniera na nojbarzij rynōmowanych wydziałach polskich szkōł technicznych.
Fotografijŏ na wiyrchu: Konrad Kurzacz / Wikimedia Commons


text:
Wjace hač 60 wustajerjow na prěnich integraciskich wikach w Lubiju
Lubij (AK/SN). Rěčne znajomosće, krute trajne dźěło a kulturne zetkanja su připućowarjam kluč za poradźene zarjadowanje. To su prěnje integraciske wiki Zhorjelskeho wokrjesa wčera w Lubiju wuwědomili. W tamnišej wikowej hali bě 60 wustajerjow z hospodarstwa, kubłanja, zarjadnistwa, towarstwow a zwjazkow. Hesło rěkaše „Přińć a we wokrjesu Zhorjelc žiwi być“. Patronat přewzała bě Petra Köpping (SPD), sakska ministerka za runostajenje a integraciju.


text:
Szpoki
Szpoki (łać. Sturnidae) je familijo ptokůw ze raji ćamplowatych. Szpoki sům uobyczńe małe lebo strzedńij srogośći a chrobokożerne. Mocka gatůnkůw żywobyje na uoddykńůnych przestrzyńach a kupluje śe we stada.
Poradzům uůne udować roztomajte klangi, we tym inksze ptoki, ludzko mowa abo klang maszynůw (mimetyczne ptoki), a skirz tygo ńykere gatůnki sům trzimane we důmowej hodowli (ntp. Gracula religiosa).
Dowńij familijo szpokůw tajlowała śe na dwje podfamilije: szpoki prawe (Sturninae) a Buphaginae, te druge terozki uznowo śe za uosobno familijo.


text:
Nimale 60 wobdźělnikow Chróšćanskeho wjesneho towarstwa Domizna a Kamjenskeje župy „Michał Hórnik“ poda so minjenu sobotu na wuprawu do Bórkowow. Jako so wobdźělnicy popołdnju při busowym zastanišću w Chrósćicach zetkachu, nochcyše nichtó tak prawje wěrić, zo planowane čołmikowanje woprawdźe budźe, wšako runje sylne zliwki zachadźachu. Před Choćebuzom pak so wulětnikarjam hižo słónco směješe, a w Bórkowach jenož hišće někotre łužički na dešćikojty dźeń dopominachu.
W Bórkowach poskića delnjołužiske zapisane kulturne towarstwo Studnja wosebitu dźiwadłowu jězbu z čołmikom do raja bajow. Na třoch čołmach dožiwi tuž skupina Hornjoserbow na hodźinje trajacej jězbje bajowe postawy kaž błudničku, wódneho muža a připołdnicu. Tele postawy a dalši su zdźěla tež delnjoserbsce rěčeli a spěwali. Wosebitosć tamnym turistam zawěsće bě, słyšeć z nimo jěducych čołmow rjane hornjoserbske pěsnje, kotrež sej wulětnikarjo zhromadnje zaspěwachu.


text:
ILO 169 - Dalšne rozjasnjenja notne
Serbski Sejm jo dostał pśed krotkim z amta zwězkoweje kanclaŕki na swóju pšosbu pśigronjenje, až jo wót Nimskeje pśedwiźone ILO 169 ratificěrowaś. W zwisku z rownocasnje hupšosonym pśipóznaśim Serbow ako indigeny lud w zmysle toś teje ILO-konwencije jo se we wótegronje wótbłyšćowała pozitiwna wóla pśez pokazku na pódpěrowanje ludowych kupkow a mjeńšynow ako źěl kulturneje a historiskeje identity, wótpowěduju źe formulacije w Nimskej zwuconemu, wustawje pśiměrjonemu zarědowanju Serbow a jich spěchowanja.
Togodla wzejo Serbski sejm z wjelikeju starosću k wěsći, až pó wótergronach naslědnego napšašowanja medijow něnto kěžarstwowe powědarje ratificěrowańske plany se póśědujuce na Serbow negěruju.W stojnišću, kenž sejmoju pśedlažy, se rozłožujo: „Dojadnanje měri se na staty, na kótarychž statnym teritoriumje su zwětšego kolonizěrowanja dla žywe tak pomjenjone indigene wobydlaŕske kupki.“ A weto slědujo konkuzija: „W Nimskej bydlece narodne mjeńšyny njelice k domorodnym abo w rodach žywym ludam w zmysle dojadnanja.“
K tomu wujasnjujo powědaŕ sejmowego wuběrka wustawa/pšawo: „Rowno toś te kolonizěrowańske stawizny ma serbski lud. To njocomy ako wobtwarźenje wótpokazanja napśeśiwo serbskemu ludoju akceptěrowaś. Wócywidnej pótrjebje rozjasnjenja slědujucy pyta toś Serbski sejm rozgrono z wótpowědnymi zastupnikami.“
Pódprěte jo stojnišćo Serbskego sejma na pś. we wědomnostnych wuźěłkach, ako su se wózjawili na zejźenjach na Bramborskej techniskej uniwersiśe w Chóśebuzu w lětoma 2013 a 2014.


text:
Domowina a Serbski sejm staj za dialog
Sobotu, dnja 30. měrca wotmě so hłowna zhromadźizna Domowiny w Chrósćicach. Tutu składnosć wužištaj Jadwiga Pjacec jako čłonka z towarstwa Stup dale z.t. a Alexander Pólk, wobaj čłonaj Serbskeho sejma, zo byštaj k delegatam třěšneho zwjazka wo serbskim kubłanju zwonka Łužicy a poćahu mjez Serbskim sejmom a Domowinu rěčałoj.
Jadwiga Pjacec pokazowaše na hranicy a problemy, z kotrymiž su maćernorěčne serbske dźěći a starši nastupajo serbske kubłanje zwonka Łužicy konfrontowani. Tež hdyž so doma serbuje, haći němski wobswět wuwiće serbskeje identity a pěstowanje serbskeje kultury. Tuž trjebaja starši zwonka Łužicy struktury a prawa za serbske kubłanje dorosta. Dyrbja so puće namakać, kak so serbšćina zwonka Łužicy spěchować móže, na př. přez podawanje serbšćiny přez studowacych sorabistki w Lipsku za studentski dokład. Jadwiga Pjacec namołwješe, zo „spěchowanje serbskich projektow njeměło so jenož na wěsty rum wobmjezować, serbskosć projekta měła dosahać.“ Waži sej dźěło Domowinje jara, ale naspomni tež hranicy jeje skutkowanja, kaž na př. zo njezamó zawrjenju serbskich šulow zadźěwać - falowacych strukturow a prawow dla. Tuž apelowaše na zhromadne skutkowanje Serbow.
Alexander Pólk spyta w swojej narěči poćah mjez Domowinu a Serbskim sejmom rozjasnić, dokelž widźi diskrepancu w interpretowanju mjezsobneho zrozumjenja. Připóznaje w mjenje Serbskeho sejma Domowinu jako zastupnistwo serbskich zajimow, kaž tež dźěło Serbskeju radow a dalšich gremijow. Domowina ma jako towarstwo poziciju zastupnistwa zajimow, němsce „Interessenvertretung“. Z tym ma třěšny zwjazk z definowanjom zajimow serbskeho luda wažny a njeparujomny nadawk. To pak za wuwiće kubłanskeje a kulturneje awtonomije njedosaha, za to trjeba so ludowe zastupnistwo, němsce „Volksvertretung“, a to chce być Serbski sejm. Z ludowym zastupnistwom zawěsći so wěsta njewotwisnosć wot eksternych statnych gremijow a akterow za rozsudy nastupajo serbske naležnosće. Alexander Pólk wuzběhny, zo tak njeeksistuje konkurenca, ale mjezsobne wudospołnjenje na puću k samopostajowanju.
Na kóncu wospjetowaše apel Serbskeho sejma: „Rěčće z nami! Rěčće z nami,
- zo my puć do samopostajowanja serbskeho ludu hromadźe chodźimy - a swoje wobmjezowane mocy njetrjebawšo njebrojimy. Dokelž naju zhromadny cil je samsny: skutkować na dobro Serbstwa.
- zo so njejasnosće wotstronja. Dyrbimy jednu rěč rěčeć, kiž wobě stronje zrozumjetej, zo njepřińdźe k dalšim njetrjebawšim njedorozumjenjam.“
Předsyda Domowiny Dawid Statnik wozjewi po přinošku, zo je na tajkim zakładźe mjezsobna rozmołwa móžna. Serbski sejm so tuž na mjezsobny dialog a zhromadne puće z třěšnym zwjazkom Domowinu wjeseli.


text:
Pśed 40 lětami, k 30-lětnemu dnju załoženja NDR 1979, jo pśedlažała prědna styrizwězkowa historija Serbow. Wudawaŕ jo był Institut za serbski ludospyt (Isl) w Budyšynje pód direktorstwom Pawoła Nowotnego a z lěta 1977 Měrćina Kaspera, kenž jo se 1952 Nimskej akademiji wědomnosćow (DAW, z lěta 1972 AdW-DDR) pśirědował; wót 1968 jo był njepósrědnje tamnjejšemu Centralnemu institutoju za stawizny (ZIG) pódrědowany. Stawizniski kompendium jo był »druge a doněnta wobšyrnjejše wopisowanje cełkownego wuwiśa serbskego luda«1, gaž glědamy slědk na 1884 wózjawjonu »Historiju serbskeho naroda« z pjera Michała Hórnika a Wilhelma Bogusławskego2. Mimo togo jo w lěśe 1976 z boka Isl jadnozwězkowy »Pśeglěd serbskich stawiznow« w awtorstwje Jana Šołty w nimskej, górno- a dolnoserbskej rěcy wujšeł.3 Wobej pśedewześi stej se na pś. zarědowałej resp. stej byłej wósebny pśinosk serbskich historikarjow k wósymzwězkowej »Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung« (do 1966), »Deutsche Geschichte in drei Bänden« (do 1968) a »Grundriß der deutschen Geschichte« (1974). Mimo togo su serbske historikarje sobu źěłali na pśirucce »Die Welt der Slawen« (1970). Wšykne projekty su byli wobstatk centralnego slěźeńskego plana stawizniskeje wědomnosći NDR, tej serbskej z měrca 1964. Z tym jo była wót wšogo zachopjeńka teke ideologiska kontrola pśez wótrěd wědomnosć Centralnego komiteja SED dana. Politiske wobwliwowanje jo se pśez reformu akademije 1969 a źěłabnosć centralistiski statkujucych fachowych radow wósebnje w ramiku towarišnostnych wědomnosćow hyšći pódłymił.
Južo někotare lěta se w kulturnowědomnostnem wótrěźe Serbskego instituta pód glědanišćom »póśěgi a spleśonosći« mjazsobne zwiski Serbow kaž teke zwiski Serbow k Nimcam a drugim mjeńšynam wuslěźuju. Wědomnostnicy a wědomnostniki se zaběraju z temami, kenž su zwětšego desiderata w nejnowšem stawiznopisu. K tomu słušaju póśěgi mjazy Serbami Górneje a Dolneje Łužyce. Pšašanje jo tematiski wjelgin wobšyrne, dokulaž sega wót zwiskow towaristwow a institucijow k spleśonosćam zarědnistwow až k specifiskim wósobinskim kontaktam. Jo pak teke wažne, z kótareje perspektiwy se na to glěda. Njejo pótajmstwo, až perspektiwa z Górneje na Dolnu Łužycu wšuźi dominěrujo a jo cesćej samo jadnučke glědanje na historiske tšojenja. Z togo casa, až mamy wótnožku za dolnoserbske slěźenje w Chóśebuzu, móžomy se na městnje fokusěrowaś a koncentrěrowaś na stawizniske wuwiśe Dolnoserbow. Rozsudny zaměr pśi tom za mójim zdaśim jo, to produktiwne teje zwězanosći mjazy Serbami do srjejźišća stajiś. To wopśimjejo se wě kritiske glědanje na proces wuwiśa Serbow we Łužycy a zwenka njeje. A wšykne zwiski mjazy Serbami Górneje a Dolneje Łužyce su mjenjej abo wěcej wótwisne resp. wobwliwowane wót nimsko-serbskich a serbsko-słowjańskich póśěgow.


text:
W Budyskim Serbskim muzeju přewjedźe so tuchwilu wosebita wustajeńca »machot časa – wot běłeho k čornemu« z twórbami Maje Nageloweje. Wustajene su rysowanki a grafiske łopjena předewšěm zašłych lět. Njedźelu, 18. julija 2021, je wuměłča sama zajimcow po wustajeńcy wodźiła. Kaž Nagelowa rozłoži, móžeše so za čas korony na wosebite wašnje na swoje tworjenje koncentrować. Tak nasta mjez druhim wobraz »Maria«, hdźež so składnostnje konferency, kotraž so lětsa přewjesć ma, z Marju Grólmusec rozestaja. Hewak wobjednawa wustajeńca to wšědne a njenapadne. Wo tym swědči tež 44 dnjow wopřijacy dźenik, nastaty w dobje pandemije, hdźež je w ramiku koronastipendija kóždy dźeń wšědnu wěc rysowała: najprjedy cyle realistisce, potom z tušu a skónčnje w swobodnej interpretaciji. Tute dźěła so prěni króć zjawnje prezentuja. Při tym je wašnje dźěłanja wuměłče jasnje spóznać: »Wuchadźišćo je pola mje stajnje rysowanka, štož widźu a z wočomaj zapřimnu a pozdźišo do swojeje formoweje rěče přełožuju. Za to sym swoje systemowe figury wutworiła, kotrež do rysowankow zapřijam. Při molowanju jako tajkim je pak tež gestika ruki wažna.«
Kónc meje wotmě so wot Budyskeho Serbskeho instituta organizowane zetkanje sorabistiskeho dorosta – lětsa w mjeztym hižo zwučenej digitalnej formje. Chcyła pak hnydom na započatku podšmórnyć, zo widźu w tutym rozrisanju tež šansu za přichod, dokelž móže tuta forma wjace wobdźělnikow zapřijeć. Diskusije pod zdalenosću po mojim zdaću njejsu ćerpjeli. Organizaciski team (Theresa Jacobsowa, Robert Lorenc a Lubina Malinkowa) bě program na tři dopołdnja a popołdnja rozdźělił, z móžnosću so hišće po přednoškach swobodnje wuměnjeć. To bě dosć intensiwne, ale štóž je sej na wšě tři dny čas wzał a wšitko wot započatka hač do kónca naposkał, njeje so zawěsće wostudźił. Někotři su tež »jenož« jedyn dźeń pódla byli, a tež to bě witane a wurosće z toho dosć wažnych přinoškow do diskusije.
Wobdźělenje bě zwjeselace bohate: Třinaće přinoškow bě přizjewjenych, wjetšina referatow pak měješe wokoło dwaceći posłucharjow, rjad sobudźěłaćerjow Serbskeho instituta, ale tež někotři žurnalisća z Delnjeje Łužicy běchu pódla, diskutowachu a radźachu młodym slědźerkam a slědźerjam.
Młodźi slědźerjo přińdu z najwšelakorišich studijnych předmjetow – a runje tuta interdisciplinarita a tuž wšelakorosć metodow a kutow wobkedźbowanja wěcy jara tyje. Štož mje pak znowa jara zwjeseli, bě kedźbyhódna kwalita přinoškow. Bohužel njebě tónkróć literarno-wědomostny a rěčespytny dorost tak derje zastupjeny. Snadź pak bě tež tohodla tak wulka »podobnosć« centralnych prašenjow w hewak dosć wšelakorych přinoškach.
Premjera. Eksperiment. Schadźowanka 2.0. Tole čitachmy a słyšachmy w medijowych wozjewjenjach wo lońšej schadźowance, kiž wotmě so prěni raz w stawiznach kompletnje digitalnje. Wězo běše to nowostka za wšitkich sobuskutkowacych a digitalnje přitomnych přihladowarkow a přihladowarjow. Ale wosebje za hłownych organizatorow prěčachu so wjele nadawkow přihota přirunujo ze zašłymi lětami. Nimo režijneho teama běchu organizatorojo Załožba za serbski lud, w kotrychž zamołwitosći zarjadowanje leži, Bjaršec techniski zawod a Michał Cyž z Budyskeho studija MeKoSax, kotřiž so wo techniske wuhotowanje starachu. Małe pohladnjenčko za kulisy so nětko čitarkam a čitarjam skići.
Nowostka za organizaciski team běštaj nowej režiseraj: Hromadźe z Katku Pöpelec nastupich nadawk režije z połnej paru. Wjeselachmoj so jara, zo smědźachmoj schadźowanku přewjesć, hačrunjež bě so koronoweje pandemije dla hižo tójšto zarjadowanjow w lěće 2020 wotprajiło.
Spočatnje hišće jako po zwučenym wašnju analogny z prezencu přihladowarkow a přihladowarjow planowany event, nastajichmy hygieniske koncepty, kiž buchu tež wot hamta schwalene. Tak planowachmy spočatnje »hybridnu« wariantu schadźowanki, takrjec kombinaciju mjez prezencnym a wirtuelnym zarjadowanjom. Wěsty dźěl ludźi by potom směł live na žurli pódla być, zbytk by so přez livestream abo druhe konferencne rumy digitalnje přidružił. Ale tež tutu ideju dyrbjachmy spěšneho infekciskeho wuwića dla bórze spušćić.
Po tym zo běchu zamołwići Choćebuskeho filmoweho festiwala dla wobmjezowanjow w zwisku z koronapandemiju zarjadowanje najprjedy wot nowembra do decembra přestorčili, njemóžachu filmy přiwšěm w kinach pokazać, ale poskićachu je jako streaming abo online, tak zo su sej je zajimcy doma wobhladać móhli.
Zahajeny bu festiwal 8. decembra. Wječor do toho přewjedźe so po tradicionelnym wašnju Łužiska filmowa přehladka, kotraž so loni k 18. razej wotmě. Při tym zdoby sej dwanaćelětny Anton Fischer z Heideblicka z wokrjesa Dubja-Błóta ze swojim filmom »IT – ein fremder Freund« (2020) hłowne myto. W filmje dźe wo robotera z přichoda, kotryž so njejapcy w Tonijowej stwě jewi. Po prěnich stróželach Toni zwěsći, zo tajki wšitko wobknježacy roboter cyle wužitny je. Jednoho dnja pak je IT skóncowany. Jury přehladki běše překwapjena wot měšeńcy mjez wšědnosću, fantastiskim wuhotowanjom a hrajnym wjeselom. Runje tak wažeše sej rozestajenje z wažnymi aktualnymi towaršnostnymi temami a běše zahorjena wo kmanosćach młodeho filmowca, kotryž so wo wšě wobłuki nastaća filma sam staraše a za to trěbnu wědu wobsedźi. Myto je z 1.500 eurami dotěrowane.
Wirtuelnu knižnu premjeru zarjadowa srjedu, 9. nowembra 2020, Ludowe nakładnistwo Domowina. Z »dołhej ruku« přepoda jeho jednaćel Syman Pětr Cyž awtorskej eksemplaraj antologije »Susodźa« z nakładnistwa na Budyskej Sukelnskej do SAEK na Dr. Arnošta Mukowu a do Chasowa. Wottam wobdźělištaj so na literarnym wječorku Měrana Cušcyna a Pětr Dźisławk, dwaj z jedynadwaceći awtorow kónc nowembra wušłeje čitanki. Syman Pětr Cyž wjedźeše zhromadnje z lektorom Pětrom Thiemannom po zarjadowanju a podźakowa so dalšim na zwoprawdźenju knihi wobdźělenym. Nimo awtorow su to wudawaćelka knihi Ingrid Juršikowa, lektorka Marka Maćijowa a wuhotowarka Iris Brankačkowa.
Bě to prěnje wirtuelne čitanje LND, nastorčene přez kontaktne wobmjezowanja w času pandemije. K jeho poradźenju přinošowachu nimo techniskeje podpěry (SAEK, Michał Cyž) čitacaj awtoraj, flair wšelakich čitanskich městnow (wot nakładnistwowych běrowow, domjaceje stwički hač k inscenowanemu literarnemu křesłu), wćipnosć wobdźělnikow (přez cyły čas wjace hač štyrcećo) a hudźbne wobrubjenje (nahrawane wot hudźbnikow Serbskeho ludoweho ansambla).
Dwě lěće je planowanje trało, prjedy hač bě rozsudźene, zo ma Budyski Serbski muzej nowy depot za swójsku zběrku dóstać, a to na Lubijskej w Budyšinje. Za to trěbne finančne srědki zwjedźechu wokrjes Budyšin a kulturny rum Hornja Łužica/Delnja Šleska. Nimo toho je Budyski wokrjes imobiliju kupił, kotruž Serbski muzej runja druhim wotnajima. Mjez susodami su Muzej zapadneje Łužicy, dźěłarnje Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła, wokrjesny archiw a Hornjołužiske kliniki. Nowy depot je trěbny, dokelž dotalne městno w muzeju samym wjace njedosahaše, wšako dóstawa muzej nadal wěcy ze zawostajenstwow a swoju zběrku tež přez nakupy běžnje rozšěrja. Něhdźe 70 % zběrki muzeja, dohromady něhdźe 26.000 eksponatow, předewšěm keramika a wudźěłki z drjewa a metala kaž tež grafiki, mólby a dalše wuměłske twórby maja so na nowym městnje pod kmańšimi klimatiskimi wuměnjenjemi składować a škitać. W muzeju wostanje cyła tekstilna zběrka, za kotruž maja muzejownicy wšelake ideje. Jedna warianta je zarjadowanje zjawnje přistupneho drastoweho depota, hdźež móhli jednotliwcy pod dohladom za projekty slědźić abo so wot fachowcow poradźować dać.
Hižo 2019 je so Iris Brankačkowa wuměłsce z rasizmom rozestajała. Wuchadźišćo běchu rasowědne slědźenja nastupajo serbsku ludnosć mjez 1929 a 1938 w Hornjej a Delnjej Łužicy. Při tym mějachu biometriske daty teoriju wo Słowjanu jako mjenjehódnym čłowjeku dopokazać. Tak je mjez druhim Otto Reche, wodźaca wosobina na polu rasoweho slědźenja na Lipšćanskej uniwersiće, lěkarjej Wilhelmej Hilsingerej nadawk dał wot 1929 do 1932 slědźenja w Budyskej a Klóšterskej kónčinje přewjesć. Wón měješe ćěła jednotliwcow wuměrić, pigmenty kože postajić a krej přepytować. Sćěhowachu dalše přepytowanja Friedricha Merkenschlagera 1931 w Błótach, Heinricha Gottonga 1936/37 we Wojerowskej kónčinje abo Rudolfa Graua, kiž chcyše wot 1936 do 1938 cyłu Hornju Łužicu přepytować.
Mjeztym zo je so wuměłča prěnjotnje z mužemi rozestajiła, wěnuje so nětko žonam. Zakład za aktualny projekt, kiž so wot Kulturneje załožby Sakskeje spěchuje, je rasowědna disertacija Heinricha Gottonga, kotryž je wjesnu ludnosć wokoło Wojerec přepytował a za swoje slědźenja 309 wosobow, 165 mužow a 144 žonow w starobje mjez 20 a 45 lětami fotografował a zapiski zhotowił. Jeho dźěło bu 1940 wudate.
Wót załoženja spěchowańskego towaristwa stawiznow domownje »Stog« w lěśe 2004 słuša k tradiciji, až se prědny eksemplar lětnego domowniskego lětopisa »Stog« pśepódajo direktoroju bórkojskego amta. W lěśe 2020 jo Christoph Neumann, zastupujucy amtski direktor, rowno wuśišćany prědny eksemplar »Stoga« wót Ralfa Radochle, pśedsedarja spěchowańskego towaristwa, kenž jo dla korony pśedpisany wótstawk doźaržał, dostał w listowej wobalce. Aplaws pśibytnych njejo mjenjej wutšobny był.
»Domowniski lětopis ›Stog‹ słuša mjaztym k fachowej literaturje za lěpše znaśe a cesćenje domowniskich stawiznow našogo regiona«, jo gronił Christof Neumann, kótaryž co se skóro sam ako awtor pokazaś. Z tysac wuśišćanymi eksemplarami jo »Stog« nejwuznamnjejšy kalender regiona Górne Błota. Ten nowy »Stog« 2021 jo 41 awtorow, mólarjow, basnikarjow a fotografow »nakładło«, gaby to pśirownowali ze składanim stogow.
12 kalenderowych łopjenow za lěto 2021 pśiwobrośujo se stawizniskim a aktualnym wětšnikam a wódnym młynam regiona z wjele stawizniskimi informacijami a detailami. Slědkoju móžo region ze stawiznisko-techniskeju wósebnosću słužyś. W Myšynje blisko Wětošowa źěła hyšći z »Paulicks Mühle« jadnučki wódny młyn w kraju Bramborska. K tomu pasujo baseń w dolnoserbskej rěcy »Źož se wjerśi« Jill-Francis Ketlicojc z Chóśebuza, kótaraž spódobnje tu głownu lětnu temu pódkłaźo.
na hłownej a wólbnej zhromadźiznje dnja 26. septembra 2020
Z poł lětom zapozdźenjom lětušu hłownu a wólbnu zhromadźiznu Maćicy Serbskeje koronapandemije dla nětko hakle přewjedźemy. A to je tež přičina, zo njejsmy po zwučenym wašnju na žurli Serbskeho muzeja, ale městna dla na wjetšej žurli Serbskeho domu tu w Budyšinje.
Za zjawne zarjadowanja płaća w mjezsobnym wobchadźenju znate předpisy, kotrymž mamy wotpowědować. Jedyn z nich rěka, zo měli zjawne zarjadowanja jenož jednu hodźinu trać a tohodla smy so w předsydstwje rozsudźili, zo wšitke rozprawy – nimo rozprawy předsydy a finančneje – dočasnje w Rozhledźe wozjewimy. (hlej 09/2020) Prěni předsyda znowazałoženeje Maćicy Serbskeje, dr. Měrćin Völkel je wjace króć a rady naspomnił, zo steji Rozhlad w tradiciji Časopisa Maćicy Serbskeje
Dźěławosć z Domowinu: Na 19. hłownej zhromadźiznje Domowiny běchmy z třomi čłonami wobdźěleni. Marka Cyžowa skutkowaše w redakciskej komisiji sobu a poda diskusijny přinošk. Předsyda rěčeše k třom naležnosćam, wospjet, zo měł Serbski dom w Budyšinje jako towaršnostne, kulturne a politiske srjedźišćo dale eksistować a zo so zjawnostne dźěło polěpšić ma. (Pokazka: Dźens na dźeń před 114 lětami bu Maćičny Serbski dom při Lawskich hrjebjach w Budyšinje poswjećeny. W ČMS z lěta 1904 čitamy pod nadpismom »Swjedźeń ›Serbskeho doma‹« mj. dr. słowa šolastika Jakuba Skale, sekretara MS: »Smy poswjećili ... swój dom, kotryž ma wot nětka być kaž widźomny pomnik swěrneho, horliweho, njewustawaceho dźěła ..., tak tež na wšě časy srjedźišćo idealnych prócowanjow, narodnych a spomóžnych skutkow našeho luda.« – »Zhromadźiznu z wutrobnymi a horliwymi słowami postrowił a ... swoju wotewrjensku rěč měješe předsyda MS, biskop dr. Jurij Łusčanski. Po ... rozprawje sćěhowaše swjedźenski přednošk redaktora Časopisa Maćicy Serbskeje knjeza profesora dra. Muki wo połobskich Słowjanach ... Swjedźenska baseń ›Serbski dom w Budyšinje‹ J. Barta-Ćišinskeho skónči ›Dom Serbam k zbožu stać a kruty budźe, Hdyž w njebjesach ma škit a zakład w ludźe.‹«)
Sakske ministerstwo za kulturu a turizm je štwórty raz Myto Zejlerja spožčiło. Z 5 000 eurami dotěrowane wuznamjenjenje přizna lětsa publicistce, muzikologowce a cyrkwinskej hudźbnicy Chrysće Meškankowej.
»Je mi wulka česć a zdobom radosć, zo spožča mi ze stron Swobodneho stata Sakskeje Myto Zejlerja 2020 za mój angažement na polu serbskeje rěče. Myto nima hišće dołhu tradiciju. Sakske knježerstwo z tajkim počesćenjom signalizuje, zo wobhladuje serbski lud jako awtochtony narod z prawom na runoprawosć. Skutkowanje serbskeje ciwilneje towaršnosće njepřewostaja swobodny stat tuž samoběhej, ale je spěchuje a samo hódnoći.
Widźu so dźensa tu jako zastupjerka mnohich aktiwnych w zašłosći, w dźensnišej demokratiskej dobje a zdobom jako impuls dawaca přichodnym generacijam. To rěka: dźěłać za towaršnosć tam, hdźež je trjeba a dołhož mocy dosahaja; wědomje a sebjewědomje prócu nałožić na dobro serbskeho ludu. A dokelž wučinja našu identitu po mojim měnjenju w prěnim rjedźe rěč, ma kóždy z nas swoje činić, zo ju přikładnje nałožuje a njeskomoli.
Handrij Zejler, po kotrymž bu tele myto sakskeho ministerstwa za kulturu pomjenowane, je swój čas jasnje spóznał, zo ma so serbska rěč jako srědk komunikacije dale rozwiwać. Wón sta so w dobje narodneho wozrodźenja ze załožerjom serbskeje literarneje rěče. Jeho tekst serbskeje narodneje hymny njejsu ženje změnić trjebali, a wón hodźi so z prawom jako bjezčasny wobhladować. Jeho poezija wuprudźa wonu lubosć k serbskej rěči, kotrejež nałožowanje ma so wot małosće zwučować a njesmě so tež po tym zanjechać.
Maćica Serbska dyrbješe koronapandemije dla swoju za 21. měrca 2020 planowanu hłownu a wólbnu zhromadźiznu krótkodobnje wotprajić. Předwidźane je, ju sobotu, 26. septembra 2020, ze skrótšenym programom nachwatać. Předsydstwo je rozsudźiło, zo matej so jenož rozprawa předsydy a financna rozprawa na zhromadźiznje čitać. Rozprawy sekcijow wozjewja so tohodla lětsa wuwzaćnje w Rozhledźe.
29.5.2019 jo se wótměła głowna zgromaźina Maśice Serbskeje w Serbskem domje w Chóśebuzu. Pśednosował jo René Šusteŕ k temje »Kóńc brunice we Łužycy – aktualne tšojenja a perspektiwa«. Pó žywej a teke mjazy Serbami kontrowersnej diskusiji su se dalšne pśedewześa tematizěrowali, ako na pś. wobnowjenje rowa dolnoserbskego literata a ceptarja Frycha Rochy. Cesne zarědowanje na połdnjowem kjarchobje jo było 30. septembra 2019 w zagronitosći pomnikoweje kupki pśi měsće Chóśebuz. Maćica Serbska jo to financielnje pódpěrała.
Někotare z našych cłonkow su pomagali pśi knigłowem projekśe k žywjenju a statkowanju něgajšnego ceptarja Kita Šwjele. Chronikaŕ w Skjarbošcu (Schorbus) a cłonk tamnjejšego domowniskego towaristwa, kněz Dietmar Schulze, jo woluminozne knigły 27. februara 2020 w Serbskem domje w měsće prezentěrował. Wón jo teke wjeliki późěl na tom měł, až jo se stela za něgajšnego redaktora »Bramborskego Serbskego Casnika« a serbskego kantora w tej jsy nastajił. Teke how su cłonki Maśice pśi spisanju dolnoserbskego teksta wobradowali.
Witriny běchu zarjadowane, přewodny program přihotowany a nowe karty dypkownje z ćišćernje dóšłe a potom to – wobmjezowanjow koronakrizy dla bu Budyski Serbski muzej w měrcu zawrjeny a jedyn z wjerškow lěta padny do wody. Wustajeńca »Jutry w Serbach« přiwabi kóžde lěto mnoho domoródnych, wosebje pak wopytowarjow z cuzby, zo bychu so wo jutrownych nałožkach ewangelskich a katolskich Serbow ze wšěch kónčin Łužicy wobhonili. Zhonja něšto wo pozadkach jutrow, wo přihotach a wšelakich nałožkach wot debjenja jejkow we wšelakich technikach, přez jutrowne spěwanje hač ke křižerjam. Tak so dźěłarnička, hdźež bychu so zajimcy w bosěrowanju jejkow wuspytać móhli, njewotmě a Smjerdźečanska rejowanska skupina na žurli muzeja sobotu do jutrow njezarejowa. Dźěło a próca muzejownikow běštej nimale podarmo a tež hospodarske straty falowacych wopytowarjow dla su wulke.Wustajeńca »Jutry w Serbach« z twórbami Maria Ošiki bu hač do 23. awgusta 2020 podlěšena Foto: Serbski muzej, Budyšin
Serbski muzej je wot spočatka meje pod wobkedźbowanjom škitnych naprawow zaso přistupny a jutrowna wustajeńca bu hač do 23. awgusta 2020 podlěšena. Tež hdyž su jutry nimo, wopyt so přiwšěm wudani. Přetož lětsa wobrubja wuměłske twórby Maria Ošiki (* 1970) z Worklec přehladku. Su to předewšěm wolijowe mólby ze sakralnymi motiwami. Tak wuhladamy na wobrazu »Znamjo wěry« (2003) swjaty křiž wosrjedź zeleneje krajiny a mólba »Rańše kemše« (2012) ilustruje na intimne wašnje kemšerjow, kotřiž we ławkach sedźo a klečo nutrnje na duchowne słowo słuchaja. Jako přihot na jutry wězo křižowy puć falować njesmě. W muzeju wustajena je čorno-běła rysowana warianta wuměłca. Z mólbu »Jutry« (2002/2011) hodźi so wopytowarjam jutrowne jěchanje derje rozkłasć, scenisce je nałožk nazornje wot přihotow, přez wužohnowanje křižerjow hač k jěchanju předstajeny. Tematisce wěnuje so Ošika w swojim skutkowanju wosebje blišej domiznje, rozestaja pak so tež z wosobinskimi dožiwjenjemi a stratami. Wo tym swědčitej wobrazaj »Wopyt jandźelow« (2014), hdźež je wosoba, so po domjacych zahonach wuchodźujo, nahle wot smjerće domapytana, a »Posledni puć« (2015), hdźež je kěrchow zwobraznjeny. W pozadku su jako fotowy ćišć mjezwoča štyrjoch wosobow widźeć, kotřiž běchu wuměłcej wosobinsce bliscy a hižo žiwi njejsu. Jednotliwe wobrazy su na předań. Zajimcy móža so za nimi w muzeju naprašować.
W Sakskim zastupnistwje, w domje Łužiskeho seminara w Praze wotměwa so tuchwilu wustajeńca »Wukładne wokno II: Zapopadnjene wokomiki. Fotografije ze Sakskeje a Łužicy«. Je to kooperacija z wuměłskim fondsom statneje wuměłskeje zběrki Sakskeje. Přehladka nawjazuje na w Zhorjelcu přewjedźenej wustajeńcy »We wokomiku. Fotografije ze Sakskeje a Łužicy« z lětow 2017/2018. Kaž nawodnica wuměłskeho fondsa Silke Wagler zdźěli, je to dobra składnosć, někotre ze 36.000 objektow, kotryž fonds wobsedźi, pokazać a tak wuměłstwo zjawnje spřistupnjeć, wšako nimaja žane swójske rumnosće za wustajeńcy. Při tym leži ćežišćo w Praze pokazanych twórbow na fotografiji z powědacymi wobrazowymi sujetami a saha wot dokumentariskich fotow přez portrety hač k inscenowanej fotografiji.
Minjeny měsac je basnik a narodny prócowar Benedikt Dyrlich swjećił swoje sydomdźesaćiny. Jeho žiwjenski puć hač k jubilejej njebě płony, bě skerje kamjenjaty. Husto je dyrbjał njesměrnje wojować, zo móhł jón dale kročić, dokelž jemu kamjenje do puća walichu, kaž to Dyrlichowa awtobiografija »Doma we wućekach«, wušła 2018/2019 w dwěmaj zwjazkomaj, nazornje dokumentuje. Z trajnym bojowniskim duchom je so za přichod serbstwa, serbskeje literatury a serbskeho wuměłstwa zasadźował, po přewróće 1989/90 wosebje tež za njewotwisnosć medijow a demokratiju w Serbach – a je při tym njerědko njehnadu žnjał. Jeho awtobiografija pak tež znazornja, zo njebě samotny bojownik, zo je wojował bok po boku z druhimi.
Jedna z nich je Marka Maćijowa, kotraž přewodźowaše jako lektorka Dyrlichowy literarny puć. Jako jednaćelka LND steješe z nim často w zhromadnym boju přećiwo pospytam, samostatnosć serbskeho nakładnistwa podrywać, kaž sćěhowace wujimki z 2. zwjazka awtobiografije pokazuja.
Wobaj, prócowar Benedikt Dyrlich a prócowarka Marka Maćijowa, kotraž so kónc měsaca na wuměnk poda, staj sej za swoju narodnu angažowanosć zasłužiłoj dźak, připóznaće a česćownosć.
Serbski institut wuhotuje prawidłownje Institutny dźeń, zo by šěrša zjawnosć wo slědźerskich projektach wědomostnikow zhoniła. Lońše zarjadowanje wusměri so na serbskich zajimcow a wotmě so w serbskej rěči 13. decembra w Serbskim domje w Budyšinje. Štyri přednoški wěnowachu so wubranym projektam. Lechosław Jocz a Jan Měškank rozłožištaj zhromadny pjećlětny projekt z Astrid Schmiedelowej, w kotrymž wuwiwaja serbsku předčitansku funkciju za internetne strony. Jana Piňosová, Jana Šołćina, Thomas Menzel a Pětš Šurman předstajichu projekt »Generacija Warnoćicy – wulki mały swět łužiskich dźěći w Čěskej«. Wito Bejmak poda dohlad do digitalnych poskitkow Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa, Theresa Jacobsowa a Ines Kellerowa reflektowaštej móžnosće, kotrež skići imaterielne kulturne herbstwo za widźomnosć Serbow.
Předčitanska funkcija wuwiwa so we wobłuku spěchowaneho projekta na dobro inkluzije a ma bjezbarjerny přistup k serbskim internetowym stronam zmóžnić. Nimoměry wuznamny pak je poprawom pódlanski efekt projekta. Za jeho zwoprawdźenje su slědźenja na polu serbskeje fonetiki a ortoepije trěbne. Kaž slědźerjo rozłožichu, njepředleži dotal ani za delnjo- ani za hornjoserbšćinu kompletne wopisowanje načasneho wurjekowanja.


text:
Czechy
Czechy (czes. Čechy, łać. a ang. Bohemia, mjym. Böhmen) to je jydno ze trzech krajin historycznych we Czeskij Republice. Jeji stolicům a nojwjynkszym mjastym je Praga. Czechy leżům na zachodźe państwa. Krům tygo rygjůnu, we CZR je tyż połedńowo tajla Ślůnska (Czeski Ślůnsk) a Morawa. Czechy majům grańica uod půłnocy ze Ślůnskym, Łużycům a Saksůńijům, uod zachodu ze Bajerůma, uod połedńo ze Dolnům Austryjům, a uod wschodu s Morawům.
Mjano Czechůw bjere śe uod zachodńosłowjańskigo mjano Czechů. Łaćińske mjano Bohemia (najsůmpjyrw Boiohaemum), kero wlazło do kupy inkszych godkůw wźůno śe uode celtyckigo plymjyńo Bojůw, kere mjyszkało sam uod IV stolećo przed Krystusym bez jake 300 lot.
Mjano "Czechy" je fest czynsto używane do mjanowańo Czeskij Republiki, zauobycz uod polskich Ślůnzokůw. Mjůno ńy je atoli rykůmyndowane skiż kůnflikta znaczyńowygo (kaj Czechy śe uodnośi ino do uokryślůnyj tajli CZR)[zdrzůdło?].


text:
Wielkanocne tradycje – sposób na długowieczność
To, że na przestrzyni lot i czasu nasze zwyczaje i tradycje fest sie zmiyniajōm niedziwi nikogo. Wiela z nich już poszło w niepamiynć abo uległy zapōmnieniu, zostały wydugane skuli lecōncego sztyjc do przodku życia i braku czasu poleku na wszystko.
Familijne spotkania, na kierych stoły uginały sie ôd swojskiej roboty wusztōw , szynek, pieczōnego chleba i kołocza, a do tego roztomańtych tradycji, kiere miały nos uchrōnić ôd roztomańtych chorōbskōw i nieszczyń , ale przedtym trza było sie pożōndnie napościć i narobić. Tego świata poleku już nima. Dzisioj nikieży bierōm cało familio i jadōm abo w gōry na narty, bo ôstatni czasy śniega na Wielkanoc nie brakuje, abo jadōm do SPA, kaj na Śmingus Dyngus mōno jaki basyn sie przydo. Nie chca sam mōndrować jak jaki etnolog, bo sie na tym znōm jak koza na ôrgankach, ale chca ôpisać to, co moja mama mi ôpowiadała, jako to piyrwyj u ni dōma było przed Wielkanocōm i durch yno powtarzo ,że my to sie terozki dobrze mōmy , a jo jak to suchom to z biegiym lot te rozprawianie nabiyro coroz wiynkszej mocy i powiym coś wiyncyj, to je receptura na długowieczność. Ja, dobrze czytocie długowieczność.
Ôstatnio w cajtungach wyczytałach, że w Polsce żyje mocka ludzi, co majōm grubo ponad 100 lot. Padalibyście, że ja, bo ôni to piyrwyj sie niesztresowali, nie musieli użyrać ze zmierzłym szefym , mieli zdrowe jodło bez G M O, a nikierzy złośliwce, co wszystkim zowiszczōm, dociepnōm, że dobro pyndzyjo je nojlepszym medikamyntym na wszystko. Jo znolozłach na to inkszo teorio i teroz możecie te wszystkie suplymynta diety i karnety na siłownie wyciepać, to sōm nasze tradycje i obyczaje Wielkanocne. .. No bo podziwejcie sie… Tu trza zacznyć już ôd samego Wielkigo Postu, bez 6 tydni trzabyło fest pościć i chociaż wtedy w dōmach sie nie przelywało, to nasze ōumy poradziły ôdmowiać tustego jodła i maszketōw. Moja mama godała, że yno żur, kartoflōna i kiszony ślydź był na stole, a miynso yno roz we tydniu. Jak by nie patrzeć to po takij diecie musiało ubyć trocha cholesterolu , cukru i fetu. Nie yno ôd jodła trza było sie powstrzymać ale i od tańcowanio i suchanio radia, kiere ōoma przykrywała serwetōm i niebyło słuchania radia Luksymburg. Nōm tyż by sie dzisioj przydała tako pauzo ôd tego nieprawdziwego, idealnego ôbrazu życia, kiery je nafilowanymi sztucznymi farbami. Ôkres Wielkanocny zaczynoł sie ôd Niedzieli Palmowej, nazbiyrane gałōnzki z baziami sie świynciło, a potym trzabyło tako jedna bazia zjeść, co by nas w karku nie bolało, beztoż nie polecōm tych nowych marketingowych farbowanych palymkōw.
Nastympne dni to był czas kaj nikōmu sie nie mierzło i nie brakowało roboty; sprzōntało sie cało chałupa po zimie, bo trzabyło z ni wymiyść wszysykie chorōbska; drzyło sie delōwki do biołego drzewa, oblykało nojlepsze poszkrobiōne poszwy na pierziny; ōupa zabioł prosioka na wōszty, a ōuma upiykła w piekaroku chlyb i kołocz, na kiery to najpierw musiała zawiyż zboże do młyna, a potym w cołej chałupie wōōōōōniało chlebiczkiym, jak ōuma godała, jeszcze bez pora dni. Jo jeszczy zdōnżyłach uchycić ta wōń pieczōnego chleba i dzisioj sie zastanowiōm, czamu w sklepach stoi na nim napisane zwykły?
Bo chocioż mojej ōumy już nima, to jak jōm spōminōmy, to ta wōń po chałupie przed świyntami durch sie niesie.
Jak już kożdy zrobił, co do niego należało, to na wieczōr wszystkie bajtle musiały posiodać w kuchni i porzykać razym droga krzyżowo i to był czas żeby się dychnyć i zamysleć.
W Wielki Piōntek to ōuma wszystkich wczas rano budziła i wszyscy lecieli do rzyki po bosoku sie umyć. Jak do mie to akcjo do zawodowych morsōw, bo niekiedy jeszcze był szrōn, jak spōmino mama. Do wody trzabyło wlyź i sie niōm umyć, żeby ôczyścić sie z grzychōw, być szwarnym, pozbyć sie pinkli na gymbie i coby kości nie bolały. Potym przygotowywało sie kroszōnki, kiere farbowane były w zielonej rży, łupinach cebuli i burakōw. Krosiło sie je woskiym abo szkrobało, a ta najfajniejszo dowało sie tymu istnymu kawalerowi z napisym „kogo w sercu mōm tymu ta kroszōnka dōm”. Mōj tata tako kroszōnka dostoł i zostoł 😉 Robotōm do bajtli było naszykować gniozdo zajōncowi. I tu te nasze ōumy tyż dycki coś dociepły. W nedziela wielkanocno nie było leżynia. Wczas rano trzabyło iś do kościoła na Zmartwychwstanie i posuchać jak bijōm dzwōny, żeby wygnały z nos cało zowiść. A nie było to wcale blisko. Potym z całōm familioōm w dōma przy stole kosztowało sie tych dugo wyczekiwanych maszketōw i na jakiś czas zapōminało ô żurze i ślydziu. Ôbowiōnzkowo trzabyło zjeść chrzōn, żeby zymby nie bolały. Pōminyłach zwyczaj świyncynio jodła, bo do nos przyszoł nieskorzy, ale jo znōm starka, kiero mimo swojego sindziwego wieku i pobożności nigdy nie była świyncić, bo ta tradycjo, jak padała, do nos przyszła…To sie nazywo tradycjonalistka .
Tōż teroz powiydzcie sami, na co komu SPA i sztuczne witaminy. Nasze ōumy miały mocka roboty. Ô wszystkim naprzōd musiały pomyśleć i dopilnować. To ich sumiynne i przykładne życie do wiary i tradycji pomogły przetrwać im ciynżkie czasy i chwile w życiu. A może to tyż ich umiejyntne unikanie problymōw dnia codziennego, bo jak godała moja ōuma: „A nie starej sie, jakoś to bydzie”. To może to je tyn sposōb na setka?
Tym wszystkim ōumōm i starzikōm, kierzy byli wachtyrzami tych naszych tradycji, życzam Wesołego Allelluja i zdrōwka.
Ewa Grzesik – 45-letnia laureatka konkursu „Po Naszymu czyli po śląsku 2017”. Zaangażowana w pielęgnowanie tradycji śląskich, z zawodu dyżurna ruchu kolejowego. Mieszka w Raciborzu z dwójką dorosłych dzieci i mężem. Hobbystycznie zajmuje się zbieraniem pamiątek związanych z kultura i tradycją śląską oraz ich renowacją.