text:
Korla Božidar Křižan
Korla Božidar Křižan (němsce Karl Theodor Zieschang; * 15. awgusta 1886 w Hodźiju, † 27. měrca 1924 w Rakecach) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskeje literatury.
Narodźi so jako šeste dźěćo kublerja Pětra Wilhelma Křižana a jeho mandźelskeje Hany Wilhelminy, rodźeneje Valtenec. Jeho starši bratr bě Jan Křižan, wuj Jan Pawoł Křižan bě w Hodźiju z fararjom. Korla Božidar wopytowaše Budyski gymnazij a pokročowaše po semestru stareje filologije ze studijom ewangelskeje teologije w Lipsku. Jedyn z najlěpšich přećelow za čas studija bě pozdźiši wučer a sobuzałožer Domowiny Franc Kral.
Wot 1911 do 1913 bě Křižan wikar a wot 1913 do 1917 farar w małej Hućinjanskej wosadźe. W lěće 1917 dósta farske městno we wo wjele wjetšej Rakečanskej wosadźe, hdźež hač do swojeje zaheje smjerće na zahorjenje płucow w starobje jenož 37 lět wosta. Bu na starym Rakečanskim kěrchowje při cyrkwi pochowany.
W lěće 1919 zmandźeli so z Marju Wirthec ze Stróže (1892–1955), sotru Pawoła a Gerharda Wirtha. Zawostaji ju a dźowce Marju (1920–2007, pozdź. Herrmannowa) a Martu (1922–2002, pozdź. Cyžowa).
W Pomhaj Bóh wozjewi někotre prědowanja a tež basnje. Wot 1914 bě z čłonom Maćicy Serbskeje a nimo toho pokładnik Serbskeho ewangelskeho knihoweho towarstwa.
ŽórleWobdźěłać
- Gerhard Wirth: Křižan, Korla Božidar. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 311
- Gerhard Herrmann: Korla Božidar Křižan. W Serbskej protyce 1999, str. 65–66


c: text/html

text:
Bōł żech wczora u kōmratki1, kero warzōła we tadżinie (to taki marokański gornek ze gliny). I tak mie to zainspirowało, że żech dzisiaj powciepowoł do gorka wszyjske składniki (tam tyż sie tak robi), postawiōł żech to na połra godzin na piecu i mitag2 bōł gotowy 😉
Co potrza?
1,5 kg karczku
500 g pieczarkōw
2 czerwōne papryki
1 srogi3 batat
4-6 kartołfli
łeżka mostrichu4
łeżka oregano
łeżka czubrycy zielōnyj
połra listkōw limōnki kaffir (abo połra łeżek soku ze citrōłny5)
sōl i pieprz
2 zōmbki czosku
połra łeżek oliwy (jo żech mioł tako prziprawiōno rozmarynym, jałowcym, tymiankym i majerankym- a Wy mogecie dociepnōńć ździebko tych prziprawōw do normalnyj oliwy)
łeżka masła klarowanego
Dziyń pryndzyj posmarowołech miyso oliwōm ze prziprawami, wyciśniyntym czoskym, mostrichym i ôstawiōłech na całoł noc.
Na drugi dziyń przipiyk6 żech tyn karczek ze wszyjskich strōn na łozgrzōnyj7 fest8 patelni i wciep9 żech do gorka. Na gōra prziszły we wymiyszanych warstwach pieczarki, pokrōny batat i kartołfle, papryka. Na gōra posułech prziprawy i tak żech to postawiōł na 2-3 godzinki na małym ôgniu na piec (gornek przikryty pokrywkōm).
Potyn mogecie jeszcze yno zagyńścić ta zōłza (kans wody wypłynie ze tych warzyw i miysa) mōnkōm i brać sie za jedzynie. U mie wszyjske smaki fajnie poprzechodziōły jedyn do drugego, miyso bōło fajnie soczyste… Smacznego 🙂
1koleżanki
2obiad
3duży
4musztardy
5cytryny
6przypiekłem
7rozgrzanej
8mocno
9wrzuciłem

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arabiske mórjo
Arabske morjo jo źěl Indiskego oceana mjaz Aziju a Afriku. Na pódzajtšu granicujo z Indiskeju połkupu, na pódpołnocy z Iranom a Pakistanom, a na pódwjacorje z Omanom a Jemenom na Arabiskej połkupje a ze Somaliju w Africe. Arabiske mórjo jo pśez Adenski zalew z Cerwjenym mórjom zwězane (a dalej pśez Suezkanal ze Srjejźnym mórjom) a pśez Omanski zalew z Persiskim zalewom.
Mórjo ma płoninu wót pśisamem styrich milionow kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 4 625 metrow.
Wuznamne města a pśistawy Arabiskego mórja su na pśikład Bombay w Indiskej, Maskat w Omanje a Karači w Pakistanje.


text:
Rozprawa dźěławosće sekcije ludowěda a muzejownistwo 2011/12
Hdyž zetka so nazymu 2010 přihotowanski wuběrk za zarjadowanja k 200. narodninam Jana Kiliana, nasta w našej sekciji ideja, swójski přinošk poskićić.
Myslachmy na wotpowědnu wustajeńcu wo žiwjenju a skutkowanju Jana Kiliana. A to tež tohodla, dokelž poslednja wustajeńca, kotraž je so w Serbskim muzeju powšitkownje ze serbskim wupućowanjom zaběrała, hižo dlěši čas wróćo ležeše. Předsydstwo Maćicy Serbskeje je naš namjet ideelnje a financielnje podpěrało (1000,00 Euro). Dóstachmy tež spěchowanske srědki wot załožby za serbski lud (994,00 Euro). Zhromadnje ze Serbskim muzejom a Serbskim institutom nasta wustajeńca ze štyrjomi banerami, hdźež so biografija Jana Kiliana kaž tež jeho najwažniše městna a skutkowanske pola předstajeja: Kilian jako Lutherski farar, serbski kěrlušer a nawoda wupućowarjow. Nimo wobsahowych aspektow zdaštej so nam dwaj dypkaj wosebje wažnej być: 1. wustajeńca njeměješe jenož skrótka w Budyšinje widźeć być, ale tež na mnohich wšelakich městnach, kiž maja wěsty poćah ke Kilianej. 2. bě nam wažny kriterij wjacerěčnosće. Teksty njemějachu jenož dwurěčne (serbsce/němsce) być, ale trojorěčne (serbsce/němsce/jendźelsce), zo by tak tež rěčnje dimenzija Kilianoweho skutkowanja spóznajomna była a tež ameriscy hosćo konferency ju zrozumili.
Po prezentaciji w Serbskim muzeju na jubilejnej konferency k česći Jana Kiliana pjatk, dnja 23. septembra 2011 pokazowaše so dale na sćěhowacych městnach:
- we Wukrančicach njedźelu, dnja 25. septembra 2011 na swjedźenskich kemšach
- w Depsku w Pětrowej wosadźe Samostatneje ewangelsko-lutherskeje cyrkwje składnostnje literarno-hudźbneho wječora Zwjazka serbskich wuměłcow dnja 9. oktobra 2011
- w Klětnom w cyrkwi swj. Jana składnostnje spěwneho swjedźenja cyrkwinskeho wobwoda Łužica Samostatneje ewangelsko-lutherskeje cyrkwje dnja 16.oktobra 2011
- w Bukecach na nazymskim koncerće dnja 6. nowembra 2011
- w Budyšinje na nazymskim koncerće w Serbskim domje dnja
7. nowembra 2011
- we Wotrowje składnostnje přednoška Trudle Malinkoweje dnja 16. nowembra 2011
- w Ćisku składnostnje zetkanja Serbskeje rejowanskeje skupiny Ćisk dnja 19. nowembra 2011, kiž poby loni w Texasu
- znowa w Budyšinje w Serbskim šulskim a zetkawanskim centrumje wot 21. nowembra hač do 9. decembra 2011
- w Radworju na Kilianowym koncerće dnja 11. decembra 2011, hdźež wužiwaše so we wobłuku šulskeho kubłanja serbskeje srjedźneje šule hač do januara 2012
- hišće raz w domjacej wosadźe w Bukecach na Ewangelskej srjedźnej šuli wot 5. januara 2012, hdźež prezentowaše so tež na dnju wotewrjenych duri dnja 27. januara 2012
Wot 9. februara 2012 hač do jutrow je wustajeńca widźeć w Slepjanskim Serbskim kulturnym centrumje.
Podźakować chcu so na tutym městnje w mjenje našeje sekcije wšěm wobdźělenym a spěchowarjam, wosebje Trudli Malinkowej. Wona njeje nas jenož při naćisnjenju tekstow podpěrała, ale tež při zběranju wotpowědnych wobrazow.
Dźakować chcu so tež Andreji Pawlikowej za wurjadne organizowanje wustajeńskich městnow.
Lětsa mamy planowane, zaso regularnje naše zeńdźenja w „dźěłowym kruhu Łužiske muzeje a muzealne zarjadnišća“ dale přewjesć. Na městnosće zetkanja mamy so hišće dojednać.
Dr. Ines Kellerowa
Budyšin, 03.03.2012


text:
Pśisamem styrista cejdejkow »Sněžynka« jo w běgu zajźoneju lětowu namakało drogu k zajmcam. Projekt bu spěchowany wót Domowiny, Załožby za serbski lud a wót RBB. Nosaŕ muzikowego projekta, Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z.t., jo projekt w nalěśu wótlicył a zwóstaty źěl nakłada pśepódał župje Domowiny Dolna Łužyca z.t.
Zukownik »Sněžynka« z 23 spiwanymi zymskimi, adwentskimi a gódownymi pěsnjami a pśipołožonym notowym a tekstowym zešywkom se dalej pśedawa w serbskima kulturnyma informacijoma. Wótgłos zboka wucabnicow a wucabnikow, kubłaŕkow a kubłarjow jo był zwjaselecy, rowno tak statkowna pódpěra RCW, Domowiny a drugich institucijow. Bóžko njejo se našej projektowej kupce raźiło, starjejšych Witaj-źiśi direktnje dojśpiś a informěrowaś. Tak jo se dotychměst jano mały źěl nakłada dostał do toś teje ciloweje kupki. Tež mjazy dalšnymi wuknicami a wuknikami, kótarež se w měsće a wokolinje na šulskej wucbje dolnoserbšćiny wobźěluju, a jich starjejšymi jo toś hyšći wjele stow potencielnych zajmcow. Snaź by Serbske šulske towaristwo abo Rěcny centrum Witaj pśi góźbach direktnego kontakta mógałej Witaj-familije lětosa nazymu zawcasa na »Sněžynku« pokazaś. Kužde serbski wuknjece Witaj-góle dejało spiwy ze »Sněžynki« póznaś kaž tež cejdejku »Gwězdka« z gódownymi spiwanjami, kótarež jo towaristwo wudało južo 2013. Nanejmjenjej dwě »Sněžynce« stej se dostałej pśez wjelike mórjo do Awstralskeje ku pótomnikam wudrogowarjow. Jaden z nich jo se pisnje wuźěkował tak: »I really enjoy listening to it. We hardly ever hear any Wendish words in Australia. The words are very clearly sung. It is a big help that you sent printed copies of the words and I could see and hear the words. And the names of the songs in German helps me too. Apart from the spiritual gifts, I am sure this will be the best Christmas present I will receive this year.«


text: Zaczło sie ôd tego, że przewodniczōncy Miejski Rady dostoł telefōn, że ku nim jedzie ze Katowic jedyn poseł. Za kwila bydzie siadoł do autobusa, to bydzie na miejscu za godzina! Panoczek przewodniczōncy sie aż za gowa chycił, bo sala narad mieli we remōncie, ale styknōł jedyn telefōn do Dōmu Kultury a sala sie znodła, a coby posła ugościć ôbsztelowali ôbiod we resztauracyji. Paniczka sekretarka skoczyła po kwiotki do kwiaciarnie na rynku, a potym sztyrech nojważniyjszych we gminie ludzi pognało drabym na autobusowy przistanek, ale żodyn tego chopa niy znoł. Bezto ze Katowic dostali instrukcyjo, coby dać pozōr na chopa tak ze meter sześdziesiōnt wysokigo, we zielonym ôrtaliōnie, a siwym jyjgerhucie, ze wielgōm, czornōm aktōwkōm pod pod pażōm. Tyn istny, co ta wiadōmość przekazowoł, padoł jeszcze, że to je chop do rzeczy a mo ze przodku złoty zōmb! I ta ôstatnio informacyjo przewożyła! Jak przijechoł autobus ze Katowic, to piyrszy wysiod śniego tyn czekany chop, bo wyglōndoł jak to godajōm „wypisz, wymaluj”! Że mo złote zymbisko to tyż widzieli, jak sie ich spytoł, kaj je rynek, bezto go zaroz ôbskoczyli, kwiotki mu wciśli, a zakludzili do Dōmu Kultury! Ze poczōntku tyn chop chcioł cosikej pedzieć, ale mu niy dali dōnś do słowa, a potym już, co kozali to robiył! Halbka już we piynciōrka ôbalilii, kej do sale wlazła baba, co siedziała we szatni, a zaczła kiwać na panoczka przewodniczōncego. Ôkozało sie, że we siyni stoji chop, co godo, że je poseł, papiōrami sie zaświadczo, a chce kōniecznie godać ze przewodniczōncym. Nō to ôn poszeł do tyj szatnie, a tam sie dziepiyro nasłōchoł! Bo kaj my to som, coby sama władza szukała urzyndnika po resztauracyjach, jak by ôn mioł siedzieć we magistracie?! Pōn poseł, co jechoł ze samej Warszawy, prziszoł na autobus zaniyskoro, bezto przijechoł cugiym. We magistracie spotkoł yno staro, gucho sprzōntaczka i jak sie ji przedstawił, to mu padała, że taki sam niy robi!


text:
Ale mōj ślubny padoł mi, że ȏn mi auta niy do, bo musi zadbać o moji zdrowi a ȏ nasze dziecka! Podle niygo jo bych te auto roz-dwa strzaskała, a jeszcze przi tyj prziwiliji mogłabych siebie abo drugich ukrzywdzić. Bo, wiycie, jo je majdyka i dycki musza pomyśleć kaj je lewo strōna a kaj prawo.
A co majōm robić ci, co piykne auto a „prawko” majōm? Ȏni jeżdżōm kaj popadnie, i po 10 deka preswusztu 300 metrōw dali! Myślicie se, że robia szpasy? Ale jo sam prowda napisała. To idzie ȏ mojich znajōmkōw, co majōm elegancki zagraniczne auto. Ȏjcowie go dycki wyporzōndzōm, że aże sie blyszczy! A jejich syneczek za kwila łapnie klucze a paradzi sie po mieście. Jak przijedzie nazod zaś je robota, bo auto trza umyć. Tak to tatulek z mamulkōm swoja”bryka” porzad sprzōntajōm miasto niōm jeździć!
Jednako wiynkszina ludzi, tych autōw potrzebuje! Bo jeżdżōm nimi do roboty, dziecka wożōm do szkoły, a szkōłki, a potym po robocie do supermarketu jadōm, coby tam jaki towor nakupić. My ze chopym tyż tam kupujymy, a nojwiyncy tych przewarzideł, bo sōm łacniyjsze, ale we naszym ȏsiedlowym sklepie tyż som, co prowda trocha drogsze, ale ȏ wiela lepsze, bo nasze krajowe!
Nasze dziecka już praje wszyjski majōm familije, bezto auto sie im przido, ale wszyndy i tak niy dajōm rady nastyknōnć. Na drogach tych autōw je coroz wiyncy, a kupa czasu sie zmitrynży, bo co kwila trza stoć, bezto, że kōnsek dali bōł karambol abo sie światła na krziżowce zepsuły! Pryndzy by sie na kole zajechało, ale na autobanie to sie niy śmi! Bezto mōj chop przeciep sie na koło, a jeździ nim po mieście. Yno jak jadymy kaj dali, to trza te auto ze garaże wykludzać! Jo autym woża sie mało, ale tyż se padōm, że to je dobry wynalazek! Jak mōj chopeczek bōł we sanatoriōm, musiałach se radzić sama, beztoch wziyna se taksōwka, ale radach niy bōła! Panoczek taksōwkorz bōł cołkiym w porzōndku, yno ȏgrōmnie niy kapliwy. Niy prziszło mu do gowy, co fest chrōmo baba mo ciynżko ze tego auta wylyz, bo nic mi niy pomōg!
Ze tymi autami to je nōm źle: bo smrodzōm, kopcōm a miejsce zastawiajōm, jednako bez nich je jeszcze gorzi! Ale chociaż tyn jedyn dziyń we roku, to by my sie mōgli bez nich ȏbyć, co padocie?
Grymlino


text:
Štóž je sej hodowny program mdr 2019 w telewiziji wobhladał, je dožiwił patoržicu wusyłanje, kotrež předstaji hody w Serbach. Filmowy team je so rozsudźił, znatu serbsku swójbu w Ćisku při přihotach na hody přewodźeć. Kak wupada scyła serbske žiwjenje w Ćisku dźensa? To chce tutón nastawk wuswětlić.
Po tym zo je tema nakrajnosć w europskej etnologiji a w druhich socialnych wědomosćach zaso jasnje skedźbnosć dobyła, steji wona tež w kulturnowědomostnych slědźenjach Serbskeho instituta zaso bóle w srjedźišću.1 Runje aktualne ekonomiske, socialne a kulturne wuwića kaž strukturna změna abo statnje planowane wróćosćehnjenje z brunicoweje industrije žadaja sej wědomostny přewod.
W slědowacym maja so slědźenja w serbskim sydlenskim rumje skicěrować, při čimž leži fokus na přepytowanju žiwjenskeho wašnja a kultury we Łužicy z lěta 1987. Daty tutoho přepytowanja z dopřewrótoweho časa so z dźensnišimi do poměra staja. Eksemplarisce ma so to na přikładźe wobchadźenja z lokalnym kulturnym herbstwom stać a na přikładźe wuwićow w Ćisku – do přewróta samostatna wjes, po přewróće dźěl města Wojerecy.


text:
Rěčny kućik dr. Jany Šołćineje z wusyłanja 19.05.2010 mjeńklować
Hauptinhalt
Njedawno so něchtó wopraša, kak rěka serbsce grübeln.
Tuž přemyslowach. W dwuzwjazkowym słowniku je zapisany jenički serbski ekwiwalent „sej hłowu łamać“, štož je dobry wotpowědnik, hladajo na wužiwany wobraz. Tež němske słowo „grübeln“ je wotwodźene wot werba „graben“. Móžemy w serbšćinje něžnje formulować a małostnik wužiwać, a potom sej něchtó hłójčku łama. Něchtó intensiwnje přemysluje abo: jara rozmysluje, rozpomina abo překładuje – to su dalše móžnosće. W Rězakowym słowniku namakach werb mjenklować a čłowjek, kotryž mjeńkluje, je tuž mjeńklowaŕ, němsce „der Grübler“. Je pak jara mało dokładow, zo něchtó „pomjenklowa“ abo „mjeńklowaše“. Tuž su sej hižo naši prjedownicy hłowu łamali, ale njejsu to činili wo něčim, ale su sej hłowu łamali z čim – ale to je hižo zaso nowa tema. Tuž wužiwajće krasne nalětne wjedro, njełamajće sej hłójčku wo tym abo tamnym - přeju wam rjany dźeń bjez mjeńklowanja!


text:
Jeničke serbske wopomnišćo bitwy pola Sedana před 150 lětami
Na zapadnej kromje stareho kěrchowa, kiž so wokoło Slepjanskeje cyrkwje wupřestrěwa, stejitej pomnikaj, kiž dopominatej na Němsko-francosku wójnu w lětomaj 1870/71. Napohlad dominuje na štyri metry wysoki obelisk z pěskowca, kotryž bě zhotowił kamjenjećesar Bruno Modrack ze Słomjenja pola Grodka. Pomnik je z třomi mjedźanymi wudźěłkami wozdobjeny: deleka z medaljonom z podobiznu kejžora Wilhelma I., srjedźa ze Železnym křižom a horjeka je krónowany z worjołom. We wulkim złotym pismje steji na obelisku w němskej rěči, zo je poswjećeny dopomnjeću gloriozneju lět 1870/1871 a zo bu postajeny składnostnje 25. jubileja załoženja Slepjanskeho wojerskeho towarstwa 14. julija 1912. Z nowinskeje rozprawy wo tutym podawku wěmy, zo běštaj hrabja Arnim z Mužakowa a kejžorstwosejmski zapósłanc dr. Hegenscheidt twar pomnika spěchowałoj a zo bě jón Slepjanski farar Matej Handrik we wobłuku schadźowanja zapósłancow delnjošlesko-łužiskeho wokrjesneho wojerskeho zwjazka w přitomnosći 40 wojerskich towarstwow a mnohich wysokich hosći poswjećił.1 Zda so, zo bě runja pomnikowemu napisej tež poswjećenska swjatočnosć přezcyłnje němska.


text:
Atlantycki Uocean
Uocean Atlantycki, Atlantyk – drůgi pod wzglyndym wjelgośći uocean na Źymji, kery pokrywo ůngyfer 20% jeji powjeřchńi. Mjano wywodźi śe s mitolůgji greckij a uoznačo "Moře Atlasa".
Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby "S"(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.
Atlantyk wroz s přileguymi mořůma zajmuje powjeřchńo ůng. 106 450 000 km², a bes ńich 82 362 000 km². Přibližůno uobjyntość tygož uoceanu wynośi 354 700 000 km³ (z mořůma) a 323 600 000 km³. (bez můř). Středńo guymbokość: 3600 m; nojwjynkšo - Růw Puerto Rico - 9220 m. Dugość lińji břygowej: 111 855 km (nojbařij urozmaicono we tajli půunocnyj). Rozćůnguość růwnoležńikowo we nojwjynkšym přewynžyńu mjyndzy wybřežůma Ameriki Pouedńowyj a Afriki wynośi 2 800 km, a 13 500 km rachujůnc uod zachodńigo kraja Zatoki Meksykańskij do wschodńygo břygu Mořa Čornygo.
Charakterystyčnymi lo dna Uoceanu Atlantyckigo sům wzńyśyńo Gřbjetu Śrůdatlantyckigo rozćůngajůnce śe bez střodek dna. Guymbja Růmanche (7 758 m) dźeli Gřbjet Śrůdatlantycki na půunocnoatlantycki a pouedńowoatlantycki. Na wschůd uod Gřbjetu Śrůdatlantyckigo wystympujům basyny uoceańične - Hišpański, Gwinyjski, Angolski, Kapski, Afrikańsko-Antarktyčny a Źelůnygo Přilůndka, natůmjast zachodńo tajla Uoceanu Atlantyckigo zawjero basyny - Gujański, Půúnocnoamerykański, Labradorski, Brazylijski a Argyntyński.
Uogůlno powjeřchńa wysp pouožůnych na Uoceańy Atlantyckym to 8,6 mln km². Wjynkše wyspy a archipelagi: Grynlandja, Wyspy Brytyjske, Islandja, Źymja Baffina, Nowo Fůndlandja, Wjelge a Moue Antyle, Bahamy, Azory, Wyspy Kanaryjske a Wyspy Źelůnygo Přilůndka.
Myńše wyspy: Wyspa Bouveta, Georga Pouedńowo, Sandwich Pouedńowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Śwjyntej Helyny.


text:
Lajske wuměłske ćěleso je přeprosyło na woprawdźity serbski lěćny kulturny wjeršk
Wulki swjatk ze swjedźenjom a přewšo wotměnjawym programom, dobrej naladu a sylnym přikleskom publikuma bě wupłód intensiwnych přihotow Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor (SFAW) na swoje 42. lětne wobstaće. Pod hesłom „40 lět a žadyn kónc wotwidźeć njeje“ bě minjeny kónc tydźenja wšědnje wjacore sta hosći na Smolic statok do Hórkow na Mjezynarodny spěwny a rejwanski swjedźeń přichwatało, a je sej reje, spěwy kaž tež dźiwadło lubić dało.


text:
Bydymy Was pieknie witać u nas dwa razy do roka w naszym Tramwaju i aji szpecyjalnie we wszeckich naszych dziedzinach i miastach, kiere majóm dlo was moc przirychtowanych wiesiołych roztolicznych wiecy.
Skyrs tego, że nasz Ustróń je piyrszy po ceście waszej nawszczewy, bydymy go dzisio wóm zachwolać. Hańdownij był łón yno małóm gorolskóm dziedzinóm w kierej myszkali grole i żyli s chowanio krowiczek, łowieczek, babuci i wszelijaki gadziny. Nieskorzij jak kierysi s tych goroli sie zmiarkowoł, że serwotkóm, kiero zustowała im po zrobiyniu syra idzie lyczyć ludzi s rozmajtego choróbska zaczła się ta dzisiyjszo uzdrowiskowo historyja Ustrónia. Ku tymu eszcze trzeja przydać, że jak na gorach wedla Ustrónia znaszli ziym s kierej jak jóm zagrzoli w piecu zaczło sie loć zielazo to uż s tym świyżym luftym nie było tak dobrze jako je dzisio. S tego grzocio mieli moc szlaki, a łona jak zagrzoła wode to nieskorzij zaś kierysi prziszeł na to, coby lyczyć nióm rewme. Eszcze trzeja spómnieć ło tym, że kiejsi w gorach na obkoło Ustrónia rosły same buki, kiere zustały wyr-znióne skyrs hajcowanio nimi w hutniczym werku. Dzisio moji roztomili letnikorze ty smreki i jedle kiere widzicie posadzili nasi starzicy, coby zaś spadki kapke zdrowego luftu przidać naszym goróm. Podarziło sie to na tela dobrze, że wy tu do nas dzisio przijyżdżocie coby prugować wylyczyć swoji chorobska i iś spadki zdrowym do roboty. Dlo tych co yno nas nawszywujóm w sobotem abo w niedzielem mómy zdrowy i świyży luft, kierym każdy może se pszeluftować swoji pluca tela godzin na wiela mo yno chyńć.
Do obezdrzynio nasz Ustróń mo moc wiecy, kiere idzie uwidzieć aji za pore godzin jesi gdo mo chyńć i zdrowe klepeta. Po drugi stronie takigo wiynkszego potoka, kiery Wisłom sie mianuje je Zawodzi po kierym namowiómy was, co-
by sie przeszpacyrować s dzieckami. Nejprzód uwidzicie siedymnos chałup, kiere majóm wyglónd piramid, a nieskorzij Leśny Park Niespodzianek. Idzie tam uwidzieć moc rozmajtego zwiyrza, kiere ni ma zawrzite w corkach yno chodzi wedla was, a rozmajte ptoki nad wami furgajóm w lufcie. Jak styknie wóm eszcze pary w klepetach to sie możecie wydropać na przepieknej urody gore, kiero Równicóm się mianuje. Dlo tych słabowitych lufciorzi mómy nowinke ło tym, że idzie na te Równice dostać sie swojim auciskym i być tam rychlij łod tych co bydóm drepsić na nie po ceście na swojich klepetach. Ustróń eszcze mo moc atrakcyji, kiere trzeja by było obezdrzić, ale nejlepszyj to oglóndani potajlować se na dwa abo trzi razy, bo sie z tego ogłóndanio wiyncyj spamiynto.
W postrzodku Ustronia stoji stary rotuz, stare kościoły i przeogrómnie moc kszeftów. Kapke dalij też idzie obezdrzić w muzeum stare zieleźne rozmajte ździorba, kiere zustaly po ustróński odlywni i hucie. A kónsek dalij jak się rozegnómy ku Wiśle to po prawo idzie trefić na drugóm pieknóm gore, kiero Czantoryjóm sie mianuje i na kieróm idzie się wydropać pieszki, abo wyjechać na linowej sztokerli. Tóż roztomili letnikorze, czakómy tu na was w Ustroniu, wartko sie oblykejcie we swoji jakle, mantle i dobre bóty nacióngejcie na swoji szłapy i tu do nas wartko przijyżdżejcie, coby aspóń chocioż na chwilem przeluftować ty swoji pluca tym naszym zdrowym luftym. Trzeja się hónym zebrać do kupy, coby was żodyn nie przedbiygnył i nie wypił przed wami tej zdrowej wody w pijalni na Zawodziu i nie posadził rychlij przed wami swojigo zadku na sztokerli, kiero cióngnióno je na linie ku wyrchu na Czantoryje. Ustróń was szumnie ugości bo rod mo wszeckich przijechanych do niego gości.
Fryderyk Dral
Słownik
lufciorz – turysta
letnikorz – wczasowicz
nawszczywić – odwiedzić
dziedzina – wieś
babuć – wieprzek
przirychtowane – przygotowane
roztoliczne – różne
wieca – rzeczy
skyrs – z powodu
cesta – droga
hańdownij – dawniej
gadzina – drób
nieskorzij – późnej
zmiarkować – zorientować
wedla – obok
luft – powietrze
nejprzód – najpierw
szlaka – żużel
rewma – reumatyzm
przyszeł na to – zrozumiał
smrek – świerk
jedla – jodła
kapke – trochę
spadki – z powrotem
podarziło się – udało się
przeluftować – przewietrzyć
zawrzite – zamknięte
corek – zagroda
klepeta – nogi
mianuje – nazywa się
rotuz – ratusz
ździorba – stare rzeczy
sztokerla – krzesło
oblykać – ubierać się
szumnie – ładnie
do kupy – razem
hónym – szybko


text:
Gowa
Gowa (łac. caput) to je tajla ciała zwiyrzōw, zajmujōncŏ u czowieka i u inkszych cyckoczy szpicowe wrażynie (ewyntualnie przodnie).
Szkrabikel (collum) stanowi ôporã dlŏ gowy a tyż drōgã, kerŏ łōnczy jōm z tōłowiym i kōńczynōm gōrnōm.
Kostne rusztowanie gowy stanowi czaszka (cranium), zapewniajōncŏ ôchrōnã zawartego w nij mōzgu (cerebrum). We ôbrymbie przodnij tajli czaszki, tm. trzewioczaszki, ôsadzōny je ôrgan zdroku a tyż zaczōntek drōg: kustowyj i dychowyj. We tajli skrōniowyj czaszki je ôrgan suchu. Gowa majoryntnego czowieka wŏży kole 4–5 kg.
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Wojciech Baturo: Biologia. Encyklopedia Szkolna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 223. ISBN 978-83-01-15891-0.


text:
Dale tójšto smjertnych padow
Budyšin. Na spočatku dohodowneho tydźenja je incidenca po Roberta Kochowym instituće dźensa w Budyskim wokrjesu 838,9 a w Zhorjelskim 661,7. Minjeny pjatk registrowaše wokrjes Budyšin wo 399 natyknjenjow z koronawirusom a dźewjeć smjertnych padow. Samsny dźeń mjenowaše wokrjes Zhorjelc 288 infekcijow a 18, hižo w prěnjej połojcy decembra zemrětych pacientow.
Serbske Nowiny sobu najlěpše
Budyšin/Berlin. Serbske Nowiny su jedne z třoch nowin po cyłej Němskej, kotrež su w akciji Zwjazka žurnalistow Němskeje (DJV) „Fotografojo maja mjeno“ najlěpje wotrěznyli. W redakciji serbskeho wječornika runje tak kaž pola Main-Post a Straubinger Tageblatt wosebje swědomiće z podaćom mjenow fotowych žurnalistkow/žurnalistow wobchadźeja, kaž DJV minjeny pjatk zdźěli.
Zalutuja ludźom dołhe puće


text:
Njechań
Njechań[1] (němsce Nechen) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leži tři kilometry sewjerozapadnje stareho města a 288 m nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze 6.
GeografijaWobdźěłać
Wjes nadeńdźe so při žórlicy Kotołki juhozapadnje 320 m wysokeje Wowčeje hory we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow. Přez wjes wjedźe Budysko-Lubijska šoseja (B6), sewjernje běži železniska čara Drježdźany–Zhorjelc a na wuchodźe wutwarjena B 178 (Wóspork–Žitawa).
Susodne sydlišća su Młynčki při železnicy na sewjeru Njechanja, Luchow za B 178 na sewjerowuchodźe, město Lubij na juhowuchodźe, Dažin na juhozapadźe a Njeznarowy na sewjerozapadźe.
StawiznyWobdźěłać
Kulowc Njechań naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1306 jako Neechan, hdyž bu wot Braniborskich markhrabjow stajeny pod sudnisku móc Lubija. Najebać bliskosće k Lubijej kupi pozdźišo Budyska měšćanska rada wjes a měješe ju tež we 18. lětstotku hišće w swojim wobsydstwje.[2]
Hač do lěta 1939 běše Njechań samostatna wjesna gmejna a bu potom zagmejnowany do susodnych Njeznarow. Wot 1. januara 1994 słušatej wobě wsy k městu Lubijej.
WobydlerstwoWobdźěłać
Po statistice Arnošta Muki měješe Njechań w lěće 1884 93 wobydlerjow, mjez nimi 83 Serbow (89 %) a 10 Němcow.[3] Wjeska ležeše tehdy při juhowuchodnej kromje serbskeho rěčneho teritorija. Tule rěčeše so Lubijska narěč hornjoserbšćiny, kotraž je mjeztym wotemrěta. Rěčna změna k němčinje sta so w Njechanju w prěnjej połojcy 20. lětstotka a bu po Druhej swětowej wójnje hižo wotzamknjena, tak zo so we wjesce dźensa hižo njeserbuje. Ewangelscy Njechanjenjo přisłušeja ze starodawna Ketličanskej wosadźe.
WosobinyWobdźěłać
- Jan Bohuwěr Mučink (1821–1904) – serbski spisowaćel, wučer a domiznowědnik; rodźeny w Njechanju
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927.
- ↑ Njechań w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 105. → wšě wjeski
LiteraturaWobdźěłać
- Theodor Schütze: Zwischen Strohmberg, Czorneboh und Kottmar (= Werte unserer Heimat. Zwjazk 24). 1. nakład. Akademie Verlag, Berlin 1974, str. 94.
WotkazWobdźěłać
Bělecy (Bellwitz) | Dažin (Großdehsa) | Dołhaćicy (Dolgowitz) | Habrachćicy (Ebersdorf) | Hłušina (Glossen) | Chrapow (Krappe) | Karlowa Studnja (Karlsbrunn) | Ketlicy (Kittlitz) | Korecy (Georgewitz) | Łuwoćicy (Lautitz) | Luchow (Laucha) | Małe Radměrcy (Kleinradmeritz) | Mučnica (Mauschwitz) | Njechań (Nechen) | Njeznarowy (Eiserode) | Róžany (Rosenhain) | Serbske Kundraćicy (Wendisch-Cunnersdorf) | Serbske Pawlecy (Wendisch-Paulsdorf | Stara Chójnica (Altcunnewitz) | Stwěšin (Peschen) | Walowy (Wohla) | Wolešnica (Oelsa) | Wopaleń (Oppeln) | Wujer (Unwürde)


text:
Gywera
Gywera to je strzeleckŏ brōń indywidualnŏ, dugŏ, z gwintowanõ lōfōm. Lōfa gywery posiadŏ dwie abo wiyncyj bruzd tworzōncych gwint, kerego cwekym je nadanie ruchu ôbyrtnego szustowi. Mōmynt ôbyrtny szustu sztabilizuje go we flugu i zmyńszŏ wpływ aerodynamicznych ôporōw, kere mogłyby sprawić slyziynie szustu z tora flugu. Kōnsekwyncyjōm stabilizacyje ruchym ôbyrtnym je lepszŏ skuteczność, cylność, zasiyng skuteczny szustu, ôd uzyskowanego bez brōń z lōfami pozbytymi gwintu, takimi jak muszkety abo flinty.
Niykerzi producynciŏ produkujōm tyż flinty z gwintowanõ lōfōm, abo gwintowane czoki (wymiynne lōfy) do nich, kere sōm przisztymowane do strzylaniŏ amunicyjōm kulowõ ze blaja bp. zorty Brenneka. Chociŏż brōń takŏ małowiela roztōmajci sie ôd tych ze 18. stoleciŏ, je klasyfikowanŏ za flinta, a niy gywera. Brōń takŏ wystympuje radszyj rzŏdko.
Dane techniczno–taktyczne powtarzalnych gywerEdytuj
Ôbrane modele ze ôkresu I i II światowyj wojaczki.


text: Přijomna papjera, dobre wuhotowanje, najwšelakoriše přinoški: Hižo kónc lěta 2021 wozjewi finski časopis »Särö« (čisło 45, str. 56–71) mj. dr. kompaktny přinošk k serbskej literaturje. Na spočatku steji nastawk wo Serbach w Hornjej a Delnjej Łužicy z pjera wersěrowaneho literarneho přełožowarja, polyglota a přećela Serbow Eera Balka (* 1955) »Saksan sorbit – vähän väkeä, paljon kirjailijoita« [Serbja w Němskej – mało ludźi, wjele spisowaćelow]. Podnadpismje nastawka prowokujetej: (1.) »Kansa katosi – ja löytyi uskonpuhdistuksen aikaan« [Lud so zhubi – a so namaka při reformaciji], (2.) »Kansaa suurempi kirjallisuus?« [Literatura wjetša hač lud?]. Balk praji k tomu w komentarej awtorce: »... mam za to, zo serbska literatura je w pozitiwnym zmysle nadměrnje wulka porno ludej, ale njecham to čitarjam direktnje nanuzować, a tež zo wěsta wohroženosć kultury wuwiwa w ludźoch wosebitu čućiwosć, kiž je pytnyć w literaturje.« Wón widźi Hornju a Delnju serbsku Łužicu, wobhladuje ju geografisce kaž tež literarnohistorisce a pomjenuje aktualne wuwića kaž rjad młodeje literatury Paternoster, internetny literarny konopej abo serbskiTV z literarnymi přinoškami na YouTube. Balk cituje Jurja Brězana (1916–2006) a Jakuba Barta-Ćišinskeho (1856–1909). Zo praja Finojo Němskej Saksa, je rěčna zajimawostka, kotraž pokazuje so mj. dr. na nastawkej dodatej karće cyłeje Łužicy ze serbskim sydlenskim rumom a pomjenowanjom pomjeznych krajow. Nimo toho je nastawkej přidate čornoběłe foto Pawoła Roty z NDRskeho časa z Hanu Chěžcynej w katolskej drasće (1887–1984), znatej bajkarku a maćerju basnika Jurja Chěžki (1917–1944) ze šulskimi dźěćimi na jeho ródnym statoku w Hórkach. Běłočorny negatiw kaž tež foto Karla Schmidta z lěta 1896 z dwěmaj młodymaj žonomaj w serbskej drasće na čołmje na Lědach tworitej přechod k basniskej mini-antologiji pod titulom »Kalojen metsä – Kolme runolijaa Lusatiasta. Lenka, Kito Lorenc, Róža Domašcyna Runojen suomennokset sorbin kielestä ja tekijöiden esittelyt Eero Balk« [Rybowy lěs – Třo basnicy z Łužicy. Finske přełožki basnjow ze serbskeje rěče a prezentacije Eero Balk]. Balk wubra a přełoži baseń Lenki – Christiany Piniekoweje (* 1958) »Zapózdźone wótegrono starkej«, baseń Kita Lorenca (1938–2017) »Dźiwne přeměnjenje« a basnje Róže Domašcyneje (* 1951) »Njeprašej so« (za Edit Pjenkowu), »Hra z měnjatymi rólemi« kaž tež »Norje«. Poslednjej wozjewištej so z hornjoserbskim pendantom. Z nadpismom »Rybowy lěs« poćahuje so Balk na baseń Lorenca a zdobom na změny łužiskeje, serbskeje krajiny a jich ludźi. K prezentacijam-anotacijam awtora a awtorkow su dodate po fotach rysowane portrety. Hižo na stronje štyri časopisa wabi so za předstajenje serbskeje literatury pod titulom »Sorbien runoutta – Saksan itäosissa elävän slaavilaisen kansan kirjallisuuselämä on vilkasta« [Serbska poezija – Literarne žiwjenje na wuchodźe Němskeje bydlacych Słowjanow je čiłe]. A tu je přidate foto njeznateho fotografa, wubrane z knihi Rudolfa Helma »Deutsche Volkstrachten«, wudateje w Mnichowje 1932, kiž pokazuje žonu a holcu w rozdźělnymaj žarowanskimaj drastomaj z Klětna ze srjedźneje Łužicy. Balk njepřewostaji ničo připadej, mudrje rozsudźiwši, předstaji na mało stronach wobšěrne literarne tworjenje Serbow z kritiskim, ale přichilenym wóčkom.


text:
Niy wiym, jako u Wos, ale łōńskigo roku nic mi sie na zegrōdce niy podarziło! Posiołach kwiotki, co im pszczoły przajōm, czakōm, aż tam cosik urośnie, a tu nic! Jużech we duchu przezywała, że mi jakisik stare nosiyni przedali we tym internetowym sklepie, ale po pōł paczki s kożdej zorty już przōdzi dałach kamratce ze Gliwic i ô dziwo, u ni cołki rzōndek, kaj te kwiotki posioła, bōł jako piykno łōnka! I tak ȏbie my prziszły na to, że możnej mi cosik te kwiotki zeżarło, yno coby to mōgło być? Coch na dwōr wylazła, toch sie na mōj rzōndek dziwała, alech niy uwachowała! We wieczōr widziałach trowka, a rano już ji niy bōło!
Aż jedyn wieczōr keryś dō nos zazwōniył na fōrtka. Prziszło mi do gowy, że to se ȏsiedlowe dziecka szpasy robiōm, noō to jo chciałach ich pognać! Zaświyciłach światło przed siyniōm, a wylazłach na plac. Przed fōrtkōm już żodnego niy bōło, ale padałach se, że sie jeszcze podziwōm na tyn mōj rzōndek, kaj miały być te kwiotki do pszczołōw, a tam aż sie „rojyło” ȏd ślimokōw, tych czornych bez szkorupy! To jo teroz bōła w dōma! Isto tyż ȏne mi zeżarły cukinie a banie na drugim kōńcu zegrōdki! Jak żech to pedziała mojimu chopu, to ȏn sie yno, we gowa poklupoł, że jo ich zaroz niy posuła solōm! Tyż mi to prziszło do gowy, ale bōło mi tych stworōw troszka żol, przeca głodne były! Jedno mi sie zdało dziwne, bo godajōm, że ślimoki rade majōm wilgłoś, a wtynczos sie namnożyły, choć bōła posucha!
Miałach tyż na nich podejrzyni, kej tōmaty zaczły mi tracić listki a zaroz potym nojwiynksze, ale jeszcze zielōne tōmaty pod krzym leżały, yno, że ȏbżarte niy były. Za pora dni chyciyła sie ich spleś, a potym jeszcze jakoś inkszo zaraza i tak jo ze zegrōdki nic niy miała!
Moga yno mieć nadzieja, że latoś bydzie lepi, bo wody mōmy troszka wiyncy, bezto, że mōj chopeczek chyto „deszczōwka”, ale niy wiym, eli nōm tego na te podlywani na zegrōdce styknie, bezto woda trza szanować!
Pozdrowiōm wszyjskich ȏgrodnikōw!
Grymlino
P.S. Podziynkowani do panoczka Alka Zimōńczyka za pōmōc we ślōnski korekcie.


text:
SJ Chrósćicy – FC Pěnčín 2:4 (0:3)
Zestawa domjacych: Králíček, Škoda – L. Zahrodnik, F. Cyž, Sentiwan, Mark, Matješk, Zynda, Matik, Janca, Kreuz, G. Zahrodnik, Bogusz, Młynk, M. Zahrodnik, Mützner, Wornar, C. Handrik
Po krótkej lětnej přestawce witaše Chróšćanski trenar Pavel Runt swojich chowancow tele dny zaso k přihotej na nowu sezonu. Sobotu tydźenja steješe prěni test na planje. Tu přijědźechu koparjo mustwa FC Pěnčín do Chrósćic. Woni hraja w pjatej čěskej lize. W mustwje we wsy njedaloko Jabloneca hrajetaj z Karelom Vrabecom a Pavelom Patku tež koparjej, kotrajž staj někotre lěta swoje kopački we Łužicy za Budissu Budyšin abo Jednotu Kamjenc šnórowałoj.


text:
Na zicher1 je blank2 mało ludzi, kerzy3 niy wiōm4, co to je za maszkyt. Siedym składnikōw, a kołżdy5 i tak to robi trocha po swojymu. Choć rōżnice przi rychtowaniu6 bydōm małe, ale przi jedzyniu wartko7 wyczujymy tyn recept8, kery nōm nojbarzi9 pasuje 😉
Co potrza?
4 jajca (4 żōłtka i 2 białka)
70 g cukru
500 g mascarpōne
200 g podłużnych biszkoptōw
szklōnka mocnyj kawy- jo żech zrobiōł 2 podwōjne espresso
4 łeżki likeru mandlowego10– joł żech doł maltański liker Lewża, choć niyftorzi pedzōm11, że pasuje yno12 Amaretto
2 łeżki kakao
Tiramisu robi sie dojś13 wartko. Ubijcie biōłka- dejcie14 dō nich poła15 cukru, a potyn na parze ubijcie żōłtka ze resztōm cukru (na parze, keby16 fto niy wiedziōł, to bydzie we misce nad gorkym ze warzōncōm17 sie wodōm). Jak już te żōłtka bydōm fajnie ubite -tak ze połra minut im dejcie18 – to wmiyszejcie tam liker i mascarpōne. A na sōm19 kōniec po leku20 dodejcie tam biōłka. Terozki kawa przelyjcie do jakego talyrza, tōnknijcie21 w nim biszkopta i przełōżcie do formy (nojlepi taki prostokōntnyj żaroodpornyj). Jak już cały spodek bydzie wypełniōny biszkoptami, to wyłōżcie na nie poła masy ze mascarpōne i na to posujcie jeszcze łeżka kakao (nojlepi bez22 sitko). Tera zajś23 przidōm24 biszkopty tōnkane25 we kawie i na nie reszta masy. Po wiyrchu ôstało26 nōm już yno to posuć27 kakao, dać na połra28 godzin abo całoł noc do lodōwki i… Smacznego 🙂
1na pewno
2całkiem
3którzy
4wiedzą; ō – samogłoska w wymowie między o i u
5każdy
6przygotowywaniu
7szybko
8przepis
9najbardziej
10migdałowego
11powiedzą
12tylko
13dość
14dajcie
15połowę
16gdyby
17gotującą
18dajcie
19sam
20powoli
21zamoczcie
22przez
23znów
24przyjdą
25moczone
26zostało
27posypać
28kilka


text:
Kónc tydźenja wotměchu so w Budyskim „Wjelbiku“ 1. imobilijowe dny za Budyšin a region. Měrćin Weclich je so z organizatorom a imobilijowym maklerom Jensom Zuschku rozmołwjał.
Čehodla sće tajke dny organizowali?
J. Zuschke: Chcychmy kupcow wo wobšěrnosći imobilijoweho předewzaća při wotnajenju a předawanju imobilijow informować. Je lěpje z ludźimi rěčeć, kiž něšto wědźa, hač z tymi, kotřiž ničo njewědźa. Potom móžeš z nimi na jednej runinje jednać. Je wažne, zo su ludźo wo kompleksiće imobilijownistwa wobhonjeni a na to wo nakupje abo předaću rozsudźa. Tak móža tež lěpje posudźować, kajcy da ći maklerojo su a što so na wikach wšitko stawa.
Čehodla sće sej Budyšin wuzwolili?
J. Zuschke: Mój běrow je w Budyšinje, sym tu rodźeny a w towarstwje Nutřkowne město a we wobydlerskim zwjazku čestnohamtsce sobu skutkuju. Mam tež wutrobny zwisk k swojemu ródnemu městu nad Sprjewju.
Kak sće z wothłosom spokojom?
Něhdźe 180 sobuskutkowacych ze štyrjoch kulturow zjednoći zetkanje dudakow tutu njedźelu na přeprošenje Domowiny w Trjebinje na Šusterec statoku. Andreas Kirschke je so z tamnišej regionalnej rěčnicu Domowiny Dianu Maticowej rozwołwjał.
Što je motiwacija za lětuše zetkanje?
D. Maticowa: Chcemy na bohatu tradiciju dudakow w Slepjanskej wosadźe dopominać. Je to jenička městnosć po cyłej Němskej, hdźež so hudźenje na serbskich dudach dotal bjez přetorhnjenja pěstuje.
Kak so zetkanje financuje?
D. Maticowa: Dóstawamy srědki ze załožby předewzaća Vattenfall „Doma w Slepom, Rownom a Mułkecach“.
Kotre wobsahi planujeće?
Wot 20. junija hač do 4. julija wotměje so 38. mjezynarodny swjedźeń serbskeje poezije. Alfons Wićaz je so ze čłonom předsydstwa Zwjazka serbskich wuměłcow a zamołwitym za projekt Benediktom Dyrlichom rozmołwjał.
Pod kotrym hesłom steji lětuši 38. mjezynarodny swjedźeń serbskeje poezije?
B. Dyrlich: Wón je wěnowy Janej Arnoštej Smolerjej, sobu najwuznamnišemu Serbej 19. lětstotka a serbskeho narodneho a rozswětlerskeho wozrodźenja. Swjedźeń ma, kaž Budyska nóc poezije 24. junija při Starej wodarni, podhesło „Swětej wotewrjena a cuzym přećelna“. Tak skedźbnjamy na to, zo smy znowa wukrajnych a tukrajnych přećelow-basnikow zapřijimali.
Kotre dalše wažne zarjadowanja zajimcam poezije a hudźby skićiće?
Sakski Zwjazk žurnalistow Němskeje (DJV Sakska) je na němskej stronje hłowny iniciator nětko wupisaneho Němsko-čěskeho žurnalistiskeho myta. Z jeho jednaćelom Michaelom Hillerom je Axel Arlt wo zrawjenju projekta rěčał.
Němsko-čěski fonds přichoda wubědźowanje organizuje. Kak je k tomu dóšło?
M. Hiller: Dlěši čas hižo prócuje so DJV Sakska wo němsko-čěske žurnalistiske myto. Pytajo za partnerami je so před lětomaj wukopało, zo wotpohladuje Němsko-čěski fonds přichoda runje tajke myto wupisać. Tak smy styki nawjazali, a k tomu přišoł je čěski zwjazk Syndikát novinářů. Hromadźe, tež ze zastupjerjemi zwjazkoweje runiny DJV, smy spytali myto etablěrować.
Podpěruje sakska statna kenclija projekt?
Turistiska informacija w Złym Komorowje ma nowu nawodnicu. 1. junija je 35lětna Diana Lesche, pochadźaca z Łuchowa (Lauchhammer), ceptar zarjadnišća přewzała. Bianca Šeferowa je so z njej wo nowym wužadanju rozmołwjała.
Kotre nazhonjenja Wam jako nowej nawodnicy Złokomorowskeje turistiskeje informacije pomhaja?
D. Lesche: Studowach wobchadne hospodarstwo ze specializowanjom turizma na Drježdźanskej techniskej uniwersiće. Po studiju dźěłach w marketingowym wotdźělu Braniborskeje krajneje towaršnosće w Podstupimje. Dalše stacije dźěła wjedźechu mje do Błótowskeho muzeja na Lědach a do turistiskeho předewzaća w Sakskej Šwicy, hdźež starach so tohorunja wo marketing.
Što su Waše hłowne nadawki?
70. serbski ewangelski cyrkwinski dźeń je nimo. Marko Wjeńka je po tym z předsydu Serbskeho ewangelskeho towarstwa Měrćinom Wirthom rěčał.
Kak hódnoćiće wotběh a wobsah cyrkwinskeho dnja?
M. Wirth: W Slepjanskej wosadźe drje mamy najsylniši serbski zdónk mjez ewangelskimi wosadami. To wotbłyšćuje so tež w pisanym programje a na wobdźělenju wosadnych. Sym jim jara dźakowny za angažement a sym wjesoły, zo je so cyrkwinski dźeń tak derje radźił.
Prezenca oficialnych cyrkwinskich zastupnikow w Slepom je pokazała, zo maja Serbja w krajnymaj cyrkwjomaj Sakskeje a Braniborskeje dobre mjeno. Što za to činiće?
M. Wirth: My jich prosće přeprošujemy. Serbja w Ewangelskej cyrkwi Berlin-Braniborska-šleska Hornja Łužica su so minjene lěta jara wo připóznaće serbskeho wosadneho dźěła prócowali. To je tež w tamnišim cyrkwinskim wjednistwu zaćišć zawostajiło. Zo běše zastupjer Berlinskeho konsistorija, knjez farar dr. Eckhard Zemmrich, do Slepoho přijěł, je cyle wěsće tež sćěh a připóznaće prócowanja Serbow.
Po zhromadnym kóncu tydźenja ze šulerjemi z Lipska je so Jan Kral rozmołwjał ze šulerku Ralbičanskeje UNESCO-skupiny Claudiju Šěrakec z Konjec. Wona je při dźěłach na polu a na wodźenjach po ratarskich zawodach aktiwnje sobu skutkowała.
Claudia, ty w UNESCO-skupinje Ralbičanskeje šule aktiwnje sobu dźěłaš. Što bě nastork, tam sobu činić?
C. Šěrakec: Mje přiroda jara zajimuje, projekty skupiny we wobłuku UNESCO su wusko z přirodu zwjazane. Tak bě za mnje logiske, zo tam sobu činju. Hižo wot 5. lětnika sym pódla a mi je so stajnje lubiło. Minjeny projekt, zaběracy so z problemami ratarstwa, bě wusko z hospodarstwom na wsy zwjazany. To bě po mojim słodźe, hdyž móžachmy na burskich statokach a w ratarskich zawodach bjezposrědnje slědźić.
Njedawno sće zhromadnje ze šulerjemi partnerskeje šule z Lipska projektny kónc tydźenja w blišej wokolinje přewjedli. Kak šće so z nimi zrozumili?
Zwjazk serbskich spěwarskich towarstwo (ZSST) zhladuje na 25 lět znowazałoženja. Pod nawodom jeho předsydy Pětra Cyža wotměje so sobotu w Choćebuzu a njedźelu w Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle jubilejny koncert. Cordula Ratajczakowa je so z předsydu ZSST rozmołwjała.
ZSST přisłuša 16 chórow, spěwnych a folklornych skupin z něhdźe 500 čłonami – koho dožiwi publikum kónc tydźenja?
P. Cyž: Poprawom budu nimale wšitcy pódla. Zaspěwaja Błótowski žónski chór Lubin, Serbski muski chór Delany, chóry Łužyca, Lipa, Meja, Židźino a Budyšin, Němsko-serbski chór Žylow, Janšojski žónski chór kaž tež dźěćacy chór Budyskeho Serbskeho gymnazija w Budyšinje a chór Delnjoserbskeho gymnazija Choćebuz. Na jewišću budźe něhdźe dwěsćě ludźi stać. Wotpohlad jubilejneho koncerta bě wšitkich jednoćić, štož je wězo hoberske wužadanje.
Jednore zawěsće njeje, ze wšěch spěwarjow z Hornjeje, Delnjeje a srjedźneje Łužicy wulki cyłk tworić. Kelko króć sće scyła hromadźe zwučowali?
W Pančicach-Kukowje je zaměstnjeny zarjadniski zwjazk Při Klóšterskej wodźe, kotremuž přisłuša pjeć serbskich gmejnow. Z Měrkom Domašku, předsydu zarjadniskeho zwjazka, je so Měrćin Weclich rozmołwjał.
Wobsteji w zarjadniskim zwjazku jednotne postajenje – hdyž scyła – za cyły zwjazk, kajke měli sej wobydlerjo fasady barbić, kotre wokna zatwarić a kotre třěšne cyhele wužiwać?
M. Domaška: Ně, kóžda gmejna ma swójske postajenje, tak mjenowane wuhotowanske wustawki. Někotre gmejny to jara striktnje rjaduja, tamne su trochu tolerantniše. W Njebjelčicach na přikład dyrbi třěcha 45 stopnjow nachilena być.
Su zarjadniskemu zwjazkej ze stron wobydlerjow skóržby dóšli, zo so něchtó na susoda hórši, kiž je sej fasadu fijałkojtu wobarbił?
M. Domaška: Ně, pola nas nic. Snano pola wjesnjanostow.
Što gmejnam ze stron zwjazka radźiće, kak měli z wonkownym napohladom swójskich domow a twarjenjow wobchadźeć?
Kak zhladuje předsyda wobswětoweho a ratarskeho wuběrka Sakskeho krajneho sejma na mlokowu krizu? Axel Arlt je so ze zapósłancom Sebastianom Fischerom (CDU) rozmołwjał.
Mamy w Sakskej přewjele mloko produkowacych zawodow?
S. Fischer: Po wšej Němskej je něhdźe 78 000 zawodow, kotrež mloko produkuja, nimale 800 z nich w Sakskej. To je dobry poměr. Statistika tež pokazuje, zo je ličba wulkoskótnych jednotkow po hektarje ratarskeje wužiwanskeje přestrjenje w swobodnym staće pod přerězkom Zwjazka. Dyrbju pak rjec, zo lětny wukon dejkow wobstajnje přiběra a zo je na swětowych wikach poskićowane mnóstwo mloka přewulke.
Komisija EU je loni mlokowu kwotu zběhnyła. Bě to zmylk?
S. Fischer: Ně, tež ratarjo su sej to žadali. Hižo za čas kwoty běchu problemy, za mloko fairnu płaćiznu docpěć. Zo so kwota wróći, nježada sej po jeje cofnjenju ani Zwjazk plahowarjow dejkow.
Žiwidłowe rjećazy a discountery pak postajeja płaćiznu mloka na njelěpšinu producentow. Je to hišće wične hospodarstwo?


text:
„Machot časa – wot běłeho k čornemu“ – rysowanki a grafiske łopjena Maje Nageloweje w Serbskim muzeju Budyšin
reja
běše jónu
žiwjenski kraj
dobreje mysle
připódla
wuměna
njech budźe
njech tež
zwjercha
won
radšo wróćo
mjeztym zo
ze swěta
pokoj
Rejza Šěnowa
Maja Nagelowa je mišterka pisaka a słowa. Štož ruka do linijow přetworja, su hłuboko w njej zakótwjene čuća wo bytosći čłowjeka a jeje rozestajenja z mjezyčłowjeskej a towaršnostnej realitu. Rysowanje mjenuje pisanje, stajnje a wšudźe, z wulkim lóštom a ćělnej potrjebu. Ze swojimi grafiskimi srědkami ma cyle swójsku intensitu zwuraznjenja.


text:
Předewzaća do kónca lěta je předsydstwo župy „Michał Hórnik“ wčera w Chrósćicach rozjimało. W Malešecach, župa „Jan Arnošt Smoler“, je so tamniša Domowinska skupina po koronje prěni raz zaso zešła.
Chrósćicy/Malešecy (SN/at). W Budyskej župje „Jan Arnošt Smoler“ hotuja so tele dny na tradicionalnu wuprawu zajutřišim po slědach Korle Awgusta Kocora. Tež čłonojo předsydstwa župy „Michał Hórnik“ měrja so na wjeršk w swojej lětnej dźěławosći. Budźe to wutoru, 15. nazymnika, župna kulturna kermuša ze skupinu Poštyrjoch na Smolic statoku w Hórkach. Ju Domowinjenjo hromadźe z tamnišim wjesnym towarstwom „Při skale“ zarjaduja. Kaž přisłušna regionalna rěčnica třěšneho zwjazka Katharina Jurkowa dale zdźěli, je hižo spočatk nowembra přichodne zetkanje hotowarničow w Chrósćicach předwidźane.


text:
Japańska banja
Japańska banja (Cucurbita moschata) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Wopis[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Japańska banja jo jadnolětna, zelišćowa rostlina, kótaraž lězecy rosćo a dłujkosć wót až do 6 metrow dośěgnjo. Ceła rostlina jo lažko až gusto kósmata. Wurostkowe wóski su lažko granjate.
Łopjena[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Łopjenowe wogonki su 30 centimetrow abo dlejše. Łopjenca jo šyroko owalnje-wutšobojta až pśisamem kulowata a (20 až 25) x (25 až 30) centimetrow wjelika a jo běło dypkowana. Wóna jo lažko lapata z tśi až pěś owalnymi až tśirožkatymi lapami. Łopjenowa kšoma jo zubato-rězana.
Kwiśonki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Japańska banja jo jadnodomny rozdźělnjeno-rodny . Kwiśonki stoje pó jadnom w łopjenowych rozporach. Muske kwiśonki maju 16 až 18 centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk, wjelgin krotki keluch a su šyroko zwónkate až šklickate. Krona jo pěś až 13,5 centimetrow dłujka, kronowe cypliški až do tśeśiny kronowu dłujkosć maju.
Žeńske kwiśonki maju tłusty, tśi až wósym centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk. Płodnik jo kulowaty, jajoformowy, cylindriski, kšuškaty abo kjaglojty. Keluch jo wjelgin małki. Jich pěstka njaso tśi lapate plěški.
Płody[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Płody su pó formje a barwje wjelgin wariabelne pancerowe jagody, mjaztym až forma zwětšego formje płodnika wótpowědujo. Powjerch jo gładki abo z kórabjami wobsajźony, rědko brodajcojty abo zernkaty. Barwa jo jasno- až śamnozelena, jadnobarwiśe zelena abo z kremobarwitymi flackami, abo ceło běła. Škóra jo tłusta, měka a źaržaty. Płodowe měso jo jasno- až kałaśe oranžojte až zelenkowate. Słod jo lažko až wjelgin słodki, měso jo měke a w cełku nic niśate. Mnogolicbne semjenja su owalne až eliptiske, (8 až 21) x (5 až 11) milimetrow wjelike a maja nažółty-běły powjerch.
Rozeznawanje wót drugich banjow[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wót drugich kultiwěrowanych banjow góźi se japańska banja pśez slědujuce znamjenja rozeznawaś: Płodowy wogonk jo twardy, ma kulojte grany a se na płodowem nasajźonku mócnje rozšyrjujo. Kijašk jo twardy a jo gładko wucerjowany. Łopjena su pśisamem kulojte až lažko lapate a měke. Semjenja su běłe až brune, powjerch gładki až lažko gropny, kšoma jo jasnje zwětšego zubkaty a śamnjejša.[2].
Stojnišćo[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Rozšyrjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wužywanje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ W internetowem słowniku: Kürbis
- ↑ R. W. Robinson, D. S. Decker-Walters: Cucurbits. CAB International, Wallingford 1997, S. 75. ISBN 0-85199-133-5


text:
– Pōnbōczku, co teroz bydzie! Trza cosik ze tym zrobić! Ale co? – Jo se myśla, że nojlepi bydzie, jak ze parafijanami pogodōm… I tak farorziczek zrobiyli. Sami na dach niy wyleźli, bo za starzi byli, ale do pōmōce przigłosiyło sie pora modych karlusōw i ôni wszyjstek tam na wiyrchu ôbejrzeli. Jak slyźli na dōł, to padali, że na dachu je tela trowy wiela na łōnce. Jakby jōm serwać to społu ś niōm polecōm tyż szyndzioły, bo sōm przegnite! To sie zaroz zrobi roboty na lata, ale tela czasu niy mieli, bo biskup mōgli być leda dziyń. Jedyn Jōnek, ôgrōmny wigyjc, padoł, coby na tyn dach puścić kozy abo barany, to trowa hnet ôszkubiōm, a ani im niy bydzie wadzić, że dach je szagi, bo przeca barany sōm nauczōne paś sie po gōrach, a kozy rade na krziwe strōmy skoczōm! Zaczli zaroz szukać taki gadziny, ale barany już były na poszy, nō to im ôstały same kozy! Ludzie niy byli radzi, coby jejich bydlōntka szły robić na kościelny dach. Jednako synczyska ich przegodali, że to bydzie na kwała Bożo! Potym taki ôpraty wyrychtowali i wszyjski te kozy na nich na dach wciōngli, a do murkōw, co ze dachu wystowały, prziwiōnzali. Jeszcze dobrze roboty niy skōnczyli, kej wele fary stanyła bryczka a wysiedli ś ni sōm panoczek biskup! Farorziczek wylecieli im naprociw a zamiarowali przekludzić tyn zocny byzuch bokym bez zegrōdka.
-Niy gańbujcie sie farorziczku, a pokożcie jako sam gospodarzicie! – padali ksiōndz biskup, a ôbrōciyli sie prosto ku kościołowi. Ôroz jak szli pod murym, na gowa poleciały im kozi bobki! Dźwigli gowa, a uwidzieli bioło koza, co wisiała na sznōrze uwiōnzanej do maluśki, ceglanej szpice. Ksiōndz biskup abo sie niy kapli, co sie sam dzieje, abo udowali, że sōm tacy niy kapliwi, bo padali yno do sia: Jako ta koza na dach wlazła? Tegoch jeszcze niy widzioł… a poszli dali.
Tak to tyn farorziczek swōj urzōnd uratowali!


text:
Serbski Casnik w casu nastawajucego nacionalsocializma (1933)
Fryco Rocha
(* 1863 w Šejnejźe,
† 1942 w Klingmühlu)
W lěśe 1931 jo se pówołał ako głowny zagronity redaktorFryco Rocha, 68lětny wucabnik a basnikaŕ, ako ma wjelike zasłužby pśi wuwiśu dolnoserbskego pismojstwa. Minje Witkojc jo zwóstała jano jeje pśiłoga. Fryco Rocha jo Casnik redigěrował až do lěta 1933. W tom casu jo serbske łopjeno se kradu chyliło na nowy, „bruny bok“. Južo zasej jo serbski casnik musał se pódwóliś nowym mócnarjam a nimskej wušynje, wót kótarejež pśichylnosći jo był mimo wopśestaśa wótwisny. Jano tak jo mógł docełego w nacionalsocialistiskej Nimskej wobstaś. To pódwólenje jo tenraz wóznamjeniło dopołne „glajchšaltowanje“ a wuznaśe redakcije k nacionalsocialistiskej ideologiji, a to w serbskej rěcy. W lěśe 1933 su se chopili śišćaś mjazy drugim artikele, kótarež su wuchwalowali nowu móc, Adolfa Hitlera, partaju NSDAP a slědkoju – za tym, ako su nacije wšu móc w staśe na se stergnuli – teke restriktiwnu politiku nowego stata pśeśiwo politiskim mjeńšynam a Žydam. Redaktor Fryco Rocha jo wopytał swóju spšawnu lubosć k serbstwu zjadnośiś z nimskim nacionalsocializmom. Na zachopjeńku, na prědne póglědnjenje, njejo to była žedna napśeśiwnosć. Pśeto nacionalsocialistiski režim jo měł zaprědka druge starosći ako zjawne wustupowanje pśeśiwo serbstwoju. Na šybały part su nacije samo konserwatiwnu serbsku ludnosć wopytali zakólebaś a zawjasć a su se wudawali ako pśijaśele a spěchowarje „błośańskego ludstwa“. Na wjelikem Błośańskem domowniskem swěźenju 25. junija 1933 w Bórkowach su wusoke zastojniki (mjazy drugim wušy prezident Bramborskeje Kube a landrot dr. Eichler) chwalili „Błośanarje“, jich „błośańske“ ludstwo, nałogi, drastwy a rěc a su se tam wobźělili na serbskej namšy, ako jo była ta docełego prědna serbska namša w Bórkowach pó lětźasetkach. Z tym pózdatnje proserbskim kursom jo nimska nacionalsocialistiska wušyna konserwatiwnego Fryca Rochu zawjadła a wobšuźiła: Wón jo wšykne nagrona wótśišćał w casniku a z wjelikim juskanim a zapalonosću jo ten swěźeń chwalił ako proserbski. Za wšym zdaśim jo wón spšawnje do togo wěrił, až nimski nacionalsocializm co serbstwo zeźaržaś a dalej wutwariś. Pó wónem Bórkojskem domowniskem swěźenju jo Rocha wěrił, až ma nowe argumenty za zeźaržanje serbskeje rěcy a kultury. Winikam serbstwa jo woborał citěrujucy wugrona Kubego a Hitlera. Serbske pócynki jo wuchwalował ako nawłos take, ako nowa wušyna jo pominała wót luda: Lubosć a zwěrnosć wóścojskej, pódwólnosć wušynje a zwěrnosć starym nałogam a rěcy.
Bórkojski domowiny swěźeń
[...] Bórkojski domowiny swěźeń dejašo Błośańskego ludu swěźeń byś, dejašo lubosć k domacnej wósebnosći mócowaś, kótaraž jano wótnožka jo wót togo wjelikego boma nimskego ludstwa. Pśeto nimski lud a serbski lud słušatej gromadu, twardo zwězanej pśez kšawne zwězby, góleśi teje sameje wóścojskeje, kótaruž gromaźe hutwariłej stej. Serbski lud njejo žedna „mjeńšota“ we nimskem ludu, žeden cuznik, wjele wěcej z nim k jadnosći gromadu zrosćony. We Błośańskich žyłach běžy serbska a nimska kšej. Chtož nas Błośanarjow wót nimskego ludu rozdźěliś kśěł, musał nas rozrubaś. [...]
Fryco Rocha, slědne wudaśe Serbskego Casnika 28/1933
Ale razka wóna njepśikrotcona loyalnosć napśeśiwo Hitlerowemu kněžarstwoju njejo Casnik z nuze wumóžyła. W slědnem wudaśu z 29. julija 1933 (28/1933) móžomy lazowaś Fryca Rochy górke słowa mimo kuždego optimizma: „Naš luby Serbski Casnik jo humrěł. Dla pjenjezneje njamócy“.
Krotka powěsć wó „tužnem kóńcu“ Serbskego Casnika
Typiske jo, až w tom samem slědnem wudaśu ten samy redaktor štyri pśeśiwo Žydam a ze spokojnosću informěrujo lazowarje, až wšykne partaje su se rozpušćili a jano hyšći NSDAP eksistěrujo. Mimo wósebnych historiskich slěźenjow njedajo se groniś, wót źo jo se brał jogo angažement na dobro nacionalsocializma. Jo wón kśěł na ten part dobyś pśichylnosć wušyny za Casnik, ako jo ceły cas był we wjelikej góspodarskej nuzy? Jo to był jano tšach pśed zakazom a wótpóranim serbskego łopjena? Fakt jo, až Casnik jo z wjelikeju pósłušnosću, pódwólnosću a zagórjonosću propagěrował ideje nacionalsocializma, togo „nowego ducha“, ako jo dejał Nimsku pśenowiś. W tom gibanju jo Rocha wiźeł pśirodnego zwěstkarja serbskeje konserwatiwneje a póbóžneje burskeje ludnosći we wójowanju pśeśiwo boganjebójaznemu komunizmoju a socializmoju. W jogo wócyma jo Bog z nastaśim nacionalsocializma skóńcnje dobył nad mócami carta. („Cartojska móc lažy póbita na zemi, Bog jo dobył, a jomu słuša źěk, cesć a chwalba.“)
Nacionalsocialistiska linija Serbskego Casnika (wuběrk tekstow z lěta 1933):
– Wuzwólowanje do nimskego sejma, SC 04.03.1933: wobraz
– Nowa Nimska, SC 18.03.1933: wobraz
– „Nowy nimski raj jo se naroźił“ SC 01.04.1933: 1.źěl, 2.źěl
– Zrownanje zastojnstwow, SC 22.04.1933: wobraz
– Pśenowjenje nimskego stata w nacionalnem duchu, SC 29.04.1933: wobraz
– Wuchwalenje Adolfa Hitlera, „Jadna mysl, jadna wóla, jaden wjednik“, SC 17.06.1933: wobraz
– „Wšyknych hužytk źo pśed swójim“, SC 15.07.1933: wobraz
– Nagrono wušego prezidenta Bramborskeje Kubego (wurězk), SC 15.07.1933: wobraz
– Pśeśiwo Žydam a komunistam, SC 29.07.1933 (slědne wudaśe): wobraz
– Slědne wudaśe Serbskego Casnika we cełem: bok 1, bok 2, bok 3, bok 4
Stakim jo Serbski Casnik docakał swój napšawdu tužny kóńc a to ned dwójaki – wón njejo był jano góspodarski dopórany, ale teke moraliski: Serbske łopjeno jo wumrěło ako tšubawa noweje „bruneje“ ideologije a politiki. Njeglědajucy na pósłušnosć a nacionalsocialistiski duch serbskego łopjena njejo ta wuchwalona nowa wušyna se gibała, aby Casnikoju pódpěru dała. Casnik jo na 16 lět zajšeł.
Nacionalsocializm jo nastał a jo se wopokazał ako wótśejšy a kšuśejšy, ako jo Mina Witkojc jen sebje mógła pśedstajiś. Wóna jo była mjazy serbskimi casnikarjami jaden z prědnych woporow noweje mócy. Južo w lěśe 1932 su pśeśiwo njej proces wugótowali dla „českeje agitacije“ a „njepśijazneje politiki napśeśiwo Nimskej“, a w lěśe 1933 su jej zakazali žurnalistiske źěło. W lěśe 1941 su ju wupokazali z Łužyce.


text:
Achim Brankačk
Achim Brankačk (němsce Achim Brankatschk; * 21. awgusta 1926 w Měrkowje; † 18. februara 2013 w Kamjencu) bě serbski wučer, chórowy nawoda a awtor.
Po studiju stawiznow a jendźelšćiny w pólskim Wrócławju dźěłaše jako wučer na Budyskej Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli (dźensnišim Serbskim gymnaziju). Běše dołholětny nawoda tamnišeje Prěnjeje serbskeje kulturneje brigady a nawjedowaše 47 lět Radworski chór Meja.
Brankačk skutkowaše nimo toho jako awtor, přełožowar a wudawaćel wěcnych knihow. Wěnowaše so přewažnje hudźbnym temam, kaž na přikład zestajenju serbskich spěwnikow, žiwjenju serbskeje organistki Lubiny Holanec-Rawpoweje abo listowanju serbskeho komponista Bjarnata Krawca.
Achim Brankačk wumrě w starobje 86 lět w Kamjenskej chorowni a bu na Budyskim Mikławšku pochowany.


text:
Wãgòrz
Wãgòrz (Anguilla anguilla) - to je rëba z rodzëznë wãgòrzowatëch (Anguillidae). Czedës na Kaszëbach bëło dosc wiele tich rëbów, ale terô nie je wòlno jich wiele łowic.
Na nordze Kaszëb wilijnym smaczkã béł gòtowóny wãgòrz z klóskama i krëszkama abò solony wãgòrz z pùlkama.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Malicki L.: Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s.10
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Serbska studnja we Wojerecach
Na torhošću we Wojerecach steji studnja, na kotrejž předstaja so porik w serbskej burskej drasće. Studnja mjenuje so tohodla serbska studnja. Wojerecy su ze serbskimi stawiznami a kulturu wusko zwjazane. W lěće 1912 załoži so tu Domowina, třěšny zwjazk serbskich towarstwow a organizacijow.
Serbska studnja ma wo tym swědčić, zo je Hornja a Delnja Łužica hižo lětstotki domizna serbskeho ludu. W sedmym, wosmym a dźewjatym lětstotku běchu Serbja jeničcy wobydlerjo tuteje kónčiny.
Sochar Jürgen von Woyski , kotryž je 45 lět we Wojerecach bydlił a Nowym měsće wuměłski raz dał, je studnju stworił.
Serbska studnja bě něhdy na Budyskim hrodźe zaměstnjena. 1994 pak so na jeje dźensniše městno přeměstni.


text:
Lena
Lena (rusce ЛeHa, jakutsce ӨлүөHэ, Ölüöne) je wulka aziska rěka, kotraž běži přez wuchodnu Sibirsku do Arktiskeho oceana. Ze 4294 kilometrami słuša wona k najdlěšim rěkam na swěće. Jeje přitočnišćo wopřima wulki dźěl wuchodneje Sibirskeje a je z 2.490.000 km² sydomkróć wjetše hač Němska.
Wona wužórli so w njewobsydlenej kónčinje jenož pjeć kilometrow wot přibrjoha Bajkalskeho jězora w Bajkalskich horinach we wysokosći wot 1465 metrow. Wot sydlišća Ust-Kut je rěka pławna. Běži dale přez Srjedźosibirski hórski kraj do republiki Sacha (Jakutskeje). Za 80 kilometrow dołhimi a 300 metrow wysokimi Lenskimi skałami, słušacymi do swětoweho přirodneho herbstwa, zastupi Lena do Srjedźojakutskeje nižiny, hdźež přeběži jakutsku stolicu Jakutsk. Mjez Wjerchojanskimi horinami na wuchodźe a Srjedźosibirskim hórskim krajom běži wona dale do sewjerneho směra a wuliwa so z 45.000 km² wulkej rěčnej deltu do Laptewskeho morja, pódlanskeho morja Sewjerneho polarneho oceana.
W zymje je rěka na cyłej dołhoće zamjerznjena a słuži wobchadej jako lodowa dróha.
Přerězny wotliw Leny při wuliwje wučinja w januarje něhdźe 3100 m³/s, po taću sněha w juniju pak 62.000 m³/s (přerězny wotliw Łobja we Wittenbergu: 365 m³/s).[1]
Najwažniše přitoki su:
- Wiljuj (2650 km, 454.000 km², wuliw wotlěwa pola km 1102)
- Aldan (2273 km, 729.000 km², wuliw wotprawa pola km 1311)
- Oljokma (1436 km, 210.000 km², wuliw wotprawa pola km 2089)
- Witim (1837 km, 225.000 km², wuliw wotprawa pola km 2714)


text:
Jako krótko po přewróće na teologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity ze studijom započach, słyšach, zo maja na spřećelenej instituciji, na teologiskim seminarje, wosebiteho docenta. Wón da swojim studentam prěnich semestrow stajnje nadawk, małe domjace dźěło wo swojich ródnych městach resp. wsach napisać, wo jich přirodnych wobstejnosćach, jich połoženju, wobydlerjach a předewšěm: wo jich stawiznach. To zdaše so tež mi powabne a putace. Dokelž sej našej instituciji mjez sobu wopyty wučbnych zarjadowanjow připóznawaštej, podach so na seminar, ale přińdźech přepozdźe. Docent bě hižo dale ćahnył, wostała bě legenda wo jeho bohatych idejach, jeho wědźe, wosebje pak wo jeho krutosći. Jeho mjeno bě Karlheinz Blaschke. W přichodnym času běše husto składnosć, so z nim zetkać, wosebje w literaturje: Nimale kóžde standardne dźěło NDR k sakskim stawiznam bě z jeho mjenom zwjazane. A po přewróće přiběrace publikacije k Sakskej mějachu jeho jako awtora abo referencu.Prof. dr. Karlheinz Blaschke (1927–2020) Foto: www.isgv.de
1927 w čěskej Krásnej Lípje rodźeny Blaschke běše wot 1969 na teologiskim seminarje Ewangelsko-lutherskeje krajneje cyrkwje Sakskeje docent za cyrkwinske stawizny. Historikar a archiwar bu pola Rudolfa Kötzschkeho promowany a dźěłaše wjele lět w Sakskim hłownym statnym archiwje. Byrnjež 1962 w Lipsku habilitowany, njedósta Blaschke dowolnosć wuwučować a tak přińdźe kónc 1960tych lět na teologiski seminar. Kaž naspomnjene wopušći jón po wjace hač 20 lětach jako docent a přewza wučbny stoł za sakske krajne stawizny na Drježdźanskej uniwersiće, w starobje, hdyž so druzy na wuměnk podadźa. Zo jeho tam powołachu, běše wjace hač jenož pospyt wotrunanja za někoho, kiž bě w NDRskim systemje njeprawdu nazhonił. Běše to připóznaće za to, štož do toho zdokonjał bě, a zdobom předpłatk za to, štož hišće zdokonjeć měješe.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.
Loni kónc lěta je w starobje 81 lět zemrěła serbska dźiwadźelnica a režiserka Hanka Mikanowa. Zhoniwši wo jeje smjerće so zrudźich, přetož znajach Hanku Mikanowu wjele, wjele lět, a stajnje hdyž so poslednje lěta něhdźe zetkachmoj, běchu to zwjeselace wokomiki. Radowachmoj so zetkanja a bjesadowachmoj wo tym abo tamnym.
Zeznał sym Hanku Mikanowu, hdyž započa 1973 skutkować jako režiserka Serbskeho pioněrskeho dźiwadła. Běch tam, wosomlětny, runje swoju prěnju rólu hrał, jako wona wužadowacy nadawk přewza, z nami šulerjemi dźiwadłowe hry nazwučować. Prěnja hra, kotruž inscenowaše, bě »Dr. Bolito a bandića«. Mje wobsadźi z rólu jednoho z třoch banditow, za čož běch jej jara dźakowny, wšako mějach tehdy hrać njedušnika so wě za zboha naročniše dyžli hrać dušneho. Proby a předstajenja na wjesnych žurlach po wšej serbskej Hornjej Łužicy, nimale 30 króć smy inscenaciju hrali, běchu za mje wulkotne dožiwjenje. Z radosću a z njesměrnej sćerpnosću je Hanka Mikanowa z nami dźěłała, w nas budźiła lubosć k dźiwadłu – lubosć, kotruž sama wot dźěćatstwa sem we sebi nošeše.
Tež wona běše hižo jako holčka a pozdźišo na šuli dźiwadło hrała a chcyše so rady z dźiwadźelnicu stać. Po šuli pak so rozsudźi studować wučerstwo. Najskerje je tehdy wuknyła dźěći zahorić, přetož to je zawěrno móhła. Tola wučerske powołanje njebě za nju dopjelnjenje, přeće, na jewišću stać, bě sylniše. 1960 bu přiwzata do dorostoweho studija Serbskeho ludoweho dźiwadła a hraješe po tym w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle njesnadnu ličbu rólow a wjedźeše tež režiju.
Za někotre dny bych jemu k 85ćinam gratulowała, nětko zwostanje nam jenož dźakowne spominanje na swěrneho słowakskeho přećela a njesprócniweho spěchowarja serbskeje literatury a kultury. Šesteho februara je Peter Čačko w Bratislavje zemrěł.
Čitarjo Serbskich Nowin znaja jeho mjeno z prawidłownych rozprawow wo politiskich a kulturnych podawkach w Bratislavje, wosobinsce znaty pak je wón nam we Łužicy hižo dlěje hač poł lětstotka.
Po zakónčenju wysokošulskeho studija słowakšćiny a srjedźowěkowskeje łaćonšćiny přeńdźe 18. apryla 1936 we wuchodosłowakskim Vranovje narodźeny Peter Čačko bórze do nakładnistwa Mladé letá. Při wuhotowanju wustajeńcy Ludoweho nakładnistwa Domowina w Bratislavje so tam spočatk 1960tych lět prěni raz ze Serbami zetka a bórze po tym so na wopyće we Łužicy do serbskeje rěče, literatury a kultury zahlada. Tuta lubosć jeho čas žiwjenja pušćiła njeje.
Ze wšeho spočatka jeho wjac hač 30lětneho skutkowanja jako redaktor a za eksport zamołwity nawjedowacy redaktor bě jemu zhromadne dźěło ze serbskim nakładnistwom wosebita naležnosć. Serbskim dźěćom wobradźi to wjac hač 50 titulow, někotre kaž »Časnik« abo »Na wsy« w šěsć nakładach. Štó drje njemóže so dopomnić na pisane papjercowe knižki, z kotrymiž so tež rjenje hrajkaše a twarješe? Kak hewak drje by LND móhło papjercowe knižki wudawać w času, hdyž dóstawaše papjeru za ćišć jenož přidźělenu? Wjacore generacije su so w běhu lět z dźěłami znatych słowakskich awtorkow a awtorow, kaž běchu to Maša Haľamová, Ľudmila Podjavorinská a Rudo Moric, zeznajomili. Słowakskim dźěćom posrědkowachu so mjez druhim dźěła kaž »Krabat« Měrćina Nowaka-Njechorńskeho, »Łučlany Pětr«, »Klinkotata lipka« a w rjedźe »Bajka« wot Bena Budarja, Jurja Kocha, Kita Lorenca, Benedikta Dyrlicha, Angele Stachoweje a dalšich znowa powědane serbske bajki. Wjetšinu z nich je Peter Čačko přełožił, nic wšak jenož te.
Mnohich – nic jenož rěčespytnikow – fascinuje, zo noša Serbja dwě mjenje: němske a serbske. Nimale emblematisce steji za to w swěće slawistiki a sorabistiki mjeno prof. dr. Schustera-Šewca, kotryž je 10. februara 2021, krótko po swojich 94. narodninach, na prawdu Božu wotešoł. Na jeho dźěła storči kóždy, kiž chce so wobšěrnišo ze serbšćinu zaběrać. 2014 ćišćana bibliografija jeho publikacijow mjez 1947 a 2013 wopřijima 511 pozicijow, w minjenych lětach je so hišće horstka nastawkow přidružiła.
Z wědomostnej karjeru drje njeje nichtó ličił, jako narodźi so 8. februara 1927 Šewcecom w Poršicach syn. Nan Ernst bě ćěsla a skałar a dźěłaše po swjatoku hromadźe z mandźelskej Johannu, rodź. Marćinkec, na pólku, zo by swójbu zežiwił. Serbšćina bě w ródnej wsy Hinca Šewca tehdy wobchadna rěč, młodźina pak mjez sobu zwjetša hižo němcowaše. Prěnje šulske lěta Šewca padnychu do časa, jako přewzachu po wšej Němskej nacionalsocialisća móc. W šuli drje bě wučer Erich Krawc šulerjam spočatnje tež do čitanki Kwětki pokuknyć dał, štož pak so bórze zakaza. Serbsce čitać a pisać Šewc w šuli tuž njenawukny. Wo druhim wučerju-kantoru pisa Šewc w swojich dopomnjenkach (Wučerjo prěnich lět, zest. Jurij Wowčer, Budyšin 1984, s. 13–26): »Naš ›serbski‹ kantor powědaše nam za to w hodźinach stawiznow, zo su tak mjenowani ›słowjanscy‹ Serbja dawno hižo Łužicu wopušćili a zo su tu wostali jenož ›Wendojo‹ z někajkej k ničemu wušnej, starej skepsanej rěču, kotruž mamy sej po přikazu wyšnosće a tež w swojim wosobinskim zajimje nanajspěšnišo wotwučić.«
Spočatk januara dóńdźe do Łužicy zrudna powěsć, zo je 27. decembra zemrěła pólska slawistka, horliwa sorabistka a přećelka Serbow prof. dr. Ewa Magdalena Siatkowska. Wjac hač poł lětstotka skutkowaše wona na Instituće za slawistiku na Waršawskej uniwersiće jako uniwersitna wučerka wjacorych generacijow pólskich slawistow, z kotrychž je mnohim zamóhła posrědkować zajim a zahorjenosć za Serbow, jich rěč a kulturu.
Ewa Siatkowska narodźi so 18. julija 1930 we Waršawje. Swój studij slawistiki na Waršawskej uniwersiće (UW) zakónči 1953, a tutomu kubłanišću wosta cyłe swoje přez poł lětstotka trajace powołanske žiwjenje swěrna. Hižo jako studentka započa skutkować jako zastupowaca asistentka w Slawistiskim seminarje. Hnydom po studiju přistaji so w Katedrje Slawistiki UW jako asistentka wuznamneho slawista a mjez druhim tež sorabista prof. Zdzisława Stiebera. Jeje zajim płaćeše předewšěm zapadnosłowjanskim rěčam, wosebje jich słownistwu a stawiznam. Tak zaběraše so jeje 1964 wozjewjena disertacija z přirunowacej čěsko-pólskej temu. Pozdźišo rozšěri swój zajim tež na hornjo- a delnjoserbšćinu – kotrejž zaběraštej w jeje 1976 wozjewjenej habilitaciji wo słowjanskich zawołanjach na domjace zwěrjata wobšěrne městno.
Tonija Bruka zeznach dnja 12. julija 2011 na swojej prěnjej jězbje do Łužicy, jako sej wón cyły dźeń chwile wza, zo by mi kulturu Łužiskich Serbow zbližił. Jědźeše ze mnu a z mojej swójbu po Budyskej wokolinje, pokaza nam chěžu Jurja Brězana a Ralbičanski kěrchow, serbske tykowane domy a hrodźišća, přeprosy nas do hosćenca ze serbskimi specialitami a Krabatowym piwom, powědajo wo swojich filmach wo mjeńšinach cyłeje Europy: wo Kašubach w Pólskej, Danach w Němskej, Bretonach w Francoskej, Molisanskich Słowjenjach w Italskej, Chorwatach w Gradźišćanskej a Słowjencach w Korutanskej, Madźarach w Słowakskej a Słowakach w Madźarskej, Polakach w Čěskej, Saterfrizach a Frizach w Friziskej, Łemkach w Pólskej a Serbach po wšěm swěće. Předewšěm pak powědaše wo serbskim wuměłstwje a kulturje na wašnje, kotrež zahorješe. Jeho powědanja běchu wuchadźišćo projekta »Přechod. Übergang. Prehod – Serbska kultura/Sorbische Kultur/Lužiškosrbska kultura«, kotryž so 2014 w Korutanskej wotmě. W ramiku projekta měješe Tonija Brukowy »Rekwiem za Mata Starika« w Měšćanskej cyrkwi w Pliberku jako sceniske čitanje swoju prapremjeru.
Toni Bruk bě přećel, skoro hižo čłon našeje małeje swójby. Krótko po mojim kwasu počeše do Bratislavy jězdźić, zběraše tu material za swoje doktorske dźěło. Mój mandźelski, Ladislav Volko, kotryž dźěłaše na słowakskim filmowym instituće, sta so z jeho fachowym mentorom. To bě kónc 1970tych lět a prěnja jězba Tonija po přichadźe w Bratislavje bě k našemu bydlenju w Petržalku. Tu, pola nas w kuchni, so při bleši wina najnowše chutne a mjenje chutne nowinki z filmoweho swěta Słowakskeje a z cyłeho swěta rozrěčachu. Tu zhonichmy wot Tonija wo žiwjenju Serbow, wo kotrychž běchmy w šuli wukli, zo su hižo wotemrěli, a wo filmach a kulturje w NDR. Mějachmy dosć domjacych chłóšćenkow ze wsy a tak staj sebi »hólcaj« ke kulturnym debatam domjacy połć a cyblu na drjewjanej desce krałoj, druhdy bu bleška domjaceje sliwowicy wočinjena. K tomu wuknješe Toni słowaksce, najradšo typiske słowakske wudma. Na tute wječory je, tež po lětach, rady spominał.
Pozdźišo je Toni z mojim mužom dokumentarnej filmaj natočił. Korjenje zeznawanja (1983) wo literarnych a kulturnych kontaktach Słowakow a Serbow a druhich a Mosty – návštevy bez protokolu (Mosty – wopyty bjez protokola) (1986) wo přećelstwje dweju městačkow – słowakskim Leopoldovom a čěskim Mostom. Mój mandźelski počeše so bliže z mjeńšinami zaběrać, wosebje ze serbskim filmom a kulturu.
»Te por hriwnow bychmoj z Bibianu po swjatoku rjadowałoj«, citat Tonija Bruka, 1999
Kaž husto w žiwjenju stawaja so wosebje zrudne wěcy we wokomikach, w kotrychž z nimi njeliču. Bych ze smjerću swojeje 100lětneje wowki ličił, kotraž je so z koronu inficěrowała, jako we Wojerowskej chorowni jeje tumor operowachu. Nic zo njeby mje smjerć mojeje wowki hnuła, ale naše wuměranje započina so z dnjom našeho poroda. Po dołhim žiwjenju z wjele dźěćimi, wnučkami a prawnučkami by směła w měrje woteńć. Wona pak, moja wowka, je wirus a tumor přetrała. W lěću budźe 101 lět stara.
Ze smjerću mojeho pućrubarja dr. Tonija Bruka njejsym ličił. A wona zlemi mje ćim bóle, dokelž sej myslu, zo bychmoj tutón puć dale hromadźe kročić móhłoj. Toni by mi hišće wjele powědać, rozkłasć a pokazać móhł. Młodźina pak chce samostatnje za pućemi pytać a ignoruje, zo su ći »stari« wjetšinu hižo dožiwili, zo móhli jej puće přikrótšić, jeli by jim młodźina kedźbliwišo připosłuchała.
Toni Bruk přistaji mje 1998 jako kameroweho asistenta, zamołwiteho za zwuk, techniku (wot bjezwědnych zwysoka jako nošer kablow pomjenowany), šofera, potajkim jako »hólca za wšitko« w filmowym studiju SORABIA. Běch wukubłany ćěsla, nachwatach runje maturu na wječornym gymnaziju a běch tohodla wšědnje wječor wot napoł šesćich do napoł jědnaćich w šuli, přetož mój cil běše medicinu studować. Jako ćěsla bě rozdźěl temperatury wot 40 stopjenjow mjez třěchu a šulskej ławku njeznjesliwy. Wusnych sej w běhu někotrych mjeńšin, tohodla so powołanja ćěsle wzdach.
Wjetšina čitarstwa znaje Marju Młynkowu (1934–1971), kotraž je před połsta lětami zemrěła, předewšěm jako prozaistku zběrkow kaž »Dny w dalinje« (1967) abo »Za płotom« (1977). Wona pak je tež serbsku literarnu kritiku na nowy schodźenk pozběhnyła. Franc Šěn je so w dosłowje druheho zwjazka Zhromadźenych spisow Marje Młynkoweje w lěće 1994 tež z jeje skutkowanjom jako literarna kritikarka rozestajił. Wurězk tule podamy:
Kritisku literarnu debatu je Marja Młynkowa sama wjacore lěta sobu postajowała. Wot spočatka lěta 1961 recensowaše wona z wobdźiwajomnej konsekwencu prawidłownje nimale wšě nowowudaća hornjoserbskeje prozy. Přeco hišće swojemu pedagogiskemu započatkej zawjazana pisaše najprjedy jenož do časopisa Serbska šula. Jeje prěnje kritiki běchu móhłrjec analytiska pomoc za wučerjow a pokazki za wužiće wobjednanych knihow w šulskej wučbje. Wotpowědujo tehdyšemu ideologiskemu zwužiwanju literatury w šuli wobchadźa tež wona spočatnje z wuměłskim słowom kaž z ilustraciju historiskich a aktualnych towaršnostnych podawkow, problemow, zjawow a procesow. Njehladajo na to rozeznawaja so hižo jeje prěnje recensije napadnje wot dotalneje literarnokritiskeje praksy, kiž wšitko serbsce pisane chwalobnje witaše. Ze swojim swědomitym a kritiskim wobjednanjom literarnowědnych prašenjow pokazowaše chětro strózbje na poradźene a na po jeje měritkach słabe stronki nowinkow serbskeje prozy, je měrjo na dotal docpětym a na přikładach z druhich literaturow. Serbscy spisowaćeljo pak njemějachu jeje ćichi hłós hišće kedźbu; wučerka a spisowaćelka Marja Kubašec skoržeše na 11. zeńdźenju Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny znowa, zo nimamy serbsku literarnu kritiku. To bě w septembrje lěta 1963. Marja Młynkowa, kiž bě z dopisanjom wobšěrneju powědančkow mjeztym wažne nazhonjenja w spisowaćelenju nazběrała, reagowaše na tajku ignorancu z wěcownym, ale zdobom sebjewědomje-energiskim přinoškom »Wo wužitku literarneje kritiki za wuwiće serbskeje literatury přitomnosće« na awtorskim schadźowanju serbskeho nakładnistwa. Wuchadźejo z trochu přeabsolutnje zrozumjeneje predestinowanosće spisowaćela za wědomostnje fundowanu literarnu kritiku chcyše rozputać »hibanje literarneho analyzowanja našich dotalnych knihow«: »Literarna kritika z wjacorych pjerow, njebojazna a sprawna we wotkrywanju sylnosćow a słabosćow, kotraž ma zdobom podźěl na přemyslowanju awtora, wučisći atmosferu, wukristalizuje jadrowe problemy, pozitiwne a negatiwne strony noweho dźěła, wona twori sobu objektiwne měnjenje wo towaršnosći a wuměłskej hódnoće knihi.« Swoju rěč, złožowacu so na »hišće na započatku wuwića« stejacu marxistisku literarnu wědomosć, zakónči z citatom wo imaginarnym we wuměłstwje z knihi »Von der Notwendigkeit der Kunst« awstriskeho spisaćela a politikarja Ernsta Fischera, wažneho rozmołwneho partnera kritiskeje čěskeje inteligency w 1960tych lětach. W Serbach bě z Fischerom lěto prjedy argumentował Jan Rawp w swojim pledoajeju za profesionalnu serbsku wuměłsku kulturu »Wo problematice serbskeho kulturneho wuwića«. Młynkoweje pospyt, »budźić zjawne literarne žiwjenje«, bě – móže być – jenička reakcija na Rawpowe rozpominanja wo dialektice kulturneho wuwića: »Mjez konkretnym spisowaćelowym dźěłom a kritikarjowej analyzu wobsteji dialektiski poměr wotwisnosće. Bjez woprawdźiteje eksaktneje analyzy spisowaćeloweho dźěła njebudźe kontinuowaceho wuwića literatury. Tohodla dźě njeje njeznaty w Serbach tamny njespokojacy zaćišć, zo tón abo tamny spisowaćel na blaku tepta, zo so prawje njewuwiwa k přeco wyšim wukonam. Runje w nětčišim stadiju literarneho wuwića, hdyž je telko młodych, kiž su startowali abo hišće chcedźa startować, je trjeba literarneje kritiki.« a »Kritika a sebjekritika stej wobstatk w produkciji, stej motor we wuwiću cyłeje towaršnosće ...«
Přećel a podpěraćel Serbow w Pólskej Janusz Wójcik je njeboh. Žaruju wo wurjadneho basnika, kulturnika a politikarja, kiž bě w 59. žiwjenskim lěće 28. awgusta 2020 po dołhej ćežkej chorosći w Brzegu zemrěł. Jeho mandźelskej a swójbje słuša sprawna sobuželnosć.
Janusza sym zeznał spočatk noweho lěttysaca. Tehdy běch šefredaktor Serbskich Nowin a předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow, w kotrymž so wjacori z nas hižo wot přewróta wo womłodźenje a zesylnjenje literarnych a kulturnych stykow k swojim słowjanskim susodam prócowachu.
Na popołdnju w lěću 2003 so muž w dobrych třicetych lětach a swětłym wobleku a kłobuku w redakciji našeho dźenika zjewi a so jako »direktor departementa za kulturu, sport a turizm« wojewódstwa Opola předstaji. Rjekny, zo je jemu wopyt pola mje Jurij Łušćanski, referent za kulturu a wukraj w Domowinje, doporučił. Zdobom přepoda mi zběrku basnjow ze swojeho pjera. Z nich wučitach, zo tematizuje zahubne wójnske a powójnske časy, sćěhi etniskich wuhnaćow, lubosć k Adamej Mickiewiczej a k swojej pólskej a šleskej domiznje, w kotrejž so zetkawaja a tež kusaja njeličomne narodne a nabožne prudy.
Lětsa 15. septembra bě tomu 20 lět, zo zemrě w Praze horliwy a jara aktiwny přećel Serbow Bohumil Malotín. Zeznach jeho w lěće 1958 w Praze. Studowach tehdy na filologiskej fakulće Karloweje uniwersity, jako wón wo mni zhoni. Bórze smój so spřećeliłoj. Jeho zajimowaše wšo we Łužicy. Wosebje horliwje lubowaše Delnju Łužicu, delnjoserbski narod a jeho rěč. Tutu rěč sam nawukny. Zawěsće pohonjowachu k tomu tež styki z fararjom Herbertom Nowakom a jeho dźěćimi, kotrež přebywachu husćišo pola njeho na Nerudowej w Praze. Bohumil Malotín njewotpokaza ženje Serba, kotryž w Praze nóclěh pytaše, hačrunjež měješe na Małej Stronje jenož małe bydlenčko pod třěchu. Naju přećelstwo so ani po studiju slawistiki w Praze njepřetorhny. Často sym jeho z mandźelskej do Łužicy přeprosył. Tu zeznajomi so tež z druhimi Serbami kaž z Jurjom Młynkom, Janom Rawpom, Janom Pawołom Nagelom a dalšimi w Delnjej Łužicy.
Jako horliwy přećel Serbow hromadźeše wšo, štož ze serbskej rěču zwisowaše. Tak móžeše hač do lěta 2000 někak 1.170 serbsce spisanych eksemplarow knižkow, brošurkow a dokumentow ze swojeho zawostajenstwa měšćanskemu muzejej w Čěskej Lípje přewostajić, wšako běše tuta institucija po přewróće jeho najwažniše skutkowanišćo. Tak je tójšto skupinow Serbow, dźěći z prózdninskich lěhwow w Kytlicach, wučerske kolektiwy abo kulturne skupiny po Praze přewodźał a jim rozkładował a pokazał historisce sławne Praske pomniki a městna. Je so nimale na wšěch zarjadowanjach Towaršnosće přećelow Serbow we hłownym měsće wobdźělił. W 1990tych lětach dopisowaše tež pilnje do »Čěsko-lužického věstnika«, wosebje wo Delnjej Łužicy.
Tworjacy wuměłcy mějachu w NDRskim času swoje lěpšiny w tym, zo dóstawachu nadawki a projekty wot komunow resp. wot zarjadow poskićene a zapłaćene. Dźakowano tajkemu postajenju je so molerka Priscilla Ann Siebert do Serbow dóstała. Wuměłči namjetowachu w swojim času w někajkim Drježdźanskim zawodźe socialistiskich dźěłaćerjow při mašinach zwobraznić a z tym nic naposled zwjazanosć inteligency z dźěławym ludom wuměłsce dokumentować. Molować w industriji wona wotpokaza a prašeše so za nadawkom druhdźe, na přikład na wsy, hdźež je při dźěle wjac pohiba. A čehodla nic pola Serbow. Sposrědkowany přez Zwjazk tworjacych wuměłcow NDR dósta potom 1975 druhi poskitk a to do Worklec, zo by so tam w nadawku Domowiny ze socialistiskim ratarstwom a z tam dźěławymi rozestajiła. We wosobje Jurja Handrika, wjelestronsce zdźěłaneho wjesnjana, mulerja, prodrustwoweho brigaděra, předsydy Domowinskeje skupiny, braški a kantora Worklečanskich křižerjow, njeběše ćežko nadawkej wotpowědować. Wot prěnjeho dnja wjesnjenjo wuměłču derje přiwzachu a do jich žiwjenja zapřijachu, na to so wona hač do wysokeje staroby rady dopominaše. Rady a derje je dźěło a žiwjenje Jurja Handrika w cyklusu pjeć barbnych litografijow předstajiła. Byrnjež je z tym poprawom swój nadawk spjelniła, běše to hakle spočatk jeje »lubosće k Serbam«. Priscilla Ann Siebert horješe so dale a bóle za wšědny dźeń serbskeho luda na wsy, běše wćipna na rěč a kulturu, prašeše so za nałožkami a wobdźiwaše narodnu drastu, kotraž tehdom hišće do wjesneho wobraza jako dźěłanska a njedźelska drasta słušeše. We Worklecach, Wudworju, w Nowej Wjesce a druhdźe čuješe so »kaž doma«. Tutón wutrobity poćah k ludźom, tale lubosć k tomu, štož widźeše, słyšeše a dožiwješe, wotbłyšćuje so tež w jeje wobrazach, skicach, rysowankach a mólbach. Nimo wjele studijow, rysowankow wo katolskej narodnej drasće, zwobraznjenju hotowanja družkow, procesiony na Bože ćěło a někotre podobizny jimaše a zaběraše wuměłču najbóle jutrowny nałožk: křižerske procesiony.
Lětsa wopominamy 25. posmjertniny kubłarja generacijow serbskich wučerjow, wyšeho wučerja, ludowědnika a domiznowědnika Ericha Krawca. Wón słušeše k tym kubłarjam, kotrehož skutkowanje studentow wučerstwa sobu najbóle motiwowaše. Jeho wurunanosć charaktera a jeho stajnje z praksu zwjazana zajimawa wučba wo łužiskej domiznje bě jim najwjetši dobytk. Wot lěta 1958, jako běch po studiju na tutym wustawje přistajeny, bě mi jako nowačkej wulki přikład a přeco z pomocu a dobrej radu poboku.Erich Krawc (1907–1995) Foto: SKAErich Krawc narodźi so 11. měrca 1907 jako syn žiwnosćerja a ćěsle w Bóšicach pola Njeswačidła, hdźež je tež wot 1913 do 1920 ludowu šulu wopytał. Na bliskej Wětrnikowej horje na kromje Wětrowa, hdźež měješe přiwuznych, jara rady přebywaše. Po ludowej šuli zmóžništej staršej swojemu wobdarjenemu synej wukubłanje w Budyšinje na Krajnostawskim wučerskim seminarje, hdźež běše tež čłon Serbskeho towarstwa seminaristow »Swoboda«. W lěće 1927 nastupi swoje prěnje wučerske městno we Worcynje. Samsne lěto zastupi do Maćicy Serbskeje. Jeho žadosć za wyšej zdźěłanosću wjedźeše Krawca 1930 na Pedagogisku wysoku šulu do Drježdźan, hdźež studowaše tři lěta pedagogiku a ludowědu. Tu zetkawaše so z horstku Serbow kaž Jurjom Winarjom, Pawołom Nowotnym, Kurtom Pětšom a Maksom Rječku. Wutwori sobu Serbske akademiske towarstwo »Bjarnat Krawc« a bu 1931 jeho starši. Wo tutym času pisaše sam: »Wokoło lěta 1930 zetkawaše so w Drježdźanach mała horstka Serbow, kotřiž so měrjachu na wučerstwo. Znajachmy so zdźěla hižo ze schadźowankow a běchmy so bórze hromadźe namakali. Naše zetkanišćo bě mała korčmička blisko hłowneho dwórnišća, kotraž Serbej słušeše. Tam bě kóždy měsac jónu schadźowanje. Sedźachmy při karančku piwa, spěwachmy a wuwučowachmy so w serbšćinje. A naš poradźowar a dobry přećel Bjarnat Krawc, kotryž nas husto wopytowaše, běše ćěrjaca móc, so na polu serbowědy dale wuwiwać. Na Pedagogiskej wysokej šuli njebě tehdy wězo žana móžnosć k tomu. Tuž słyšachmy na kóždym zeńdźenju přednošk, kotryž bě jedyn student z nas přihotował, diskutowachmy potom a skrućachmy našu wědu a našu lubosć k domiznje.«
Zahori so tak jara za wuznamneju ludowědnikow Adolfa Spamera a Oskara Seyfferta, zo jeho slědźerske a zběraćelske dźěło na polu serbskeje ludowědy hižo njepušći. W lěće 1933 přeswědči eksaminand Krawc ze swojim eksamenskim dźěłom wo drjewjanych serbskich narownych křižach na kěrchowach sewjerneje Hornjeje Łužicy. Wone bu potom 1983 w Lětopisu wozjewjene. Dalšemu studijej pak nacionalsocialisća dla jeho skutkowanja w Serbskim akademiskim towarstwje zadźěwachu. Wón smědźeše hišće krótke lěta na ludowych šulach we Wjelećinje, w Hućinje a Poršicach wuwučować. Wottam zwołachu jeho bórze do wojakow na wuchod, hdźež bu jako infanterist w sowjetskej Ruskej zranjeny. Wot 1943 bě we Veronje w sewjernej Italskej zamołwity za transport. Na kóncu wójny dósta so do ameriskeje jatbje w Bozenje, z kotrejež so 1946 domoj nawróći.
My wuprajamy swójbnym našu nutrnu sobuželnosć.


text:
Kiej downo tymu żył se król i królowa kierym było fest niechersko bo ni mieli bajtli
Mijały lata aż tu kieregoś dnia królowa yntlich ogłosiyła że oto je w ciōnży i na dziewiōnty miesiōnc urodziyła urodno dziołszka. Król był fest rady i wydoł szumny fest na cześć swoji małej cery. Na gościna zaprosiył kupa kamratów i siedym wróżek coby prziniosły szczynści dziołszce. Ale na fajer tak rychtyk prziszło ozim wróżek bo sie okozało że o jednej król zapomnioł.
Jak prziszło do winszowanio to kożdo wróżka życzyła czego inkszego, a to piykności, a to rozumu eli bogactwa czy tyż wdzięku i dobrych manier. A jedna, nejmłodszo wróżka przeczuwała że ósmo heksa bydzie źle życzyć bajtlowi bo zna było, że babsko je fest zgorszone za to, że król zapomnioł jom zaprosić na fest. Beztuż siódmo wróżka doczkała z winszowaniym. No i prziszło dran na zło motyka co to yny czekała na swoja kolej!
Małpica przepowiedziała, że jak dziołcha bydzie mieć piytnosty geburstag to dziubnie sie wrzeciōnym i bydzie tołt!
No to nejmłodszo wróżka wdała sie do godki i gibko przeonaczyła zaklęci – dziołcha sie żgnie szpindlym ale nie zemrze, yny kimnie sie na 100 lot.
Król sie fest wylykoł i kozoł spolić wszyski wrzeciona w cołkim królestwie. I tak mijały lata i wszyjscy zapomnieli o klōntwie. Na piytnosty geburstag królewna pitła z zomku i zaczła se szpacyrować po osadzie i kukała bele kaj po kōntach i chałupach. Tak zaszła do małej chatki kaj na dziwnym klamocie jedna starka przędła lyn. Dziołcha była dorychliwo co tyż to je i zafechtowała coby ij dać spróbować prząść. Ale yny sie chyciyła szpindla to zaros sie dziubła i padła na zola. Starka zrobiyła larmo i straże zaros wysmyczyły królewna nazot na zomek. Ale fajrant, frela już kimała w głymbokim śnie.
W te pyndy przigzuła w karecie dobro wróżka co to kiej poratowała młodo dziołszka przed klątwōm
Ciepła zaklęci na całki zomek i wszyjscy pousypiali, tak coby sie obudzić za sto lot do kupy ze swojom ukochanōm ksiynżniczkōm. Lata mijały i cołki zomek zarosły chaście i barzoły tak gynste, że nie szło sie przedrzyć do pojszodka. Yntlich po somsiednich królestwach rozeszła sie wieść o kimnytej ksiynżniczce kiero miała być nojszwarniejszo w tej czynści świata. Roztomajci rycerze próbowali sie przedrzyć no zomek ale żodyn nie poradziył sie przedostać przez szpicate ciyrnie.
Jednego razu pod zomek nadjechoł galantny królewicz z dalekigo królestwa na zachodzie
A praje było to we sto lot po tym jak usnył cołki dwór. Ciyrnie same sie rozchylały jak go ôboczyły i karlus wartko dostoł sie na zomek. Znojd komnata królewny i oniymioł na widok wspaniałej urody frelki. Ruk cuk doł sie do kusików i oto królewna otwarła oczy a za niom obudziył sie cołki dwór. Król i królowa ogłosiyli para narzyczonymi i rychło wydali huczne weseli. A królewna z królewiczym żyli se w dostatku długi lata bez żodnych starości.


text:
Sōmer
Sōmer (sōm. 𒌦 𒊕 𒈪 𒂵 Ki-en-gir, hebr. שִׁנְעָר Szinear[1]) to bōła antycznŏ krajina rozlygowanŏ we połedniowyj tajli Mezopotamije (terŏz połedniowy Irak) w latach (kole) 4500–1900. p.n.e. Zamiyszkowali jōm Sōmery, kerzi stworzili wysoko rozwiniyntõ cywilizacyjõ uznŏwanõ za kolybkã kultur Bliskigo Weschodu i Ojropy. Wybudowali na terynie Mezopotamije moc miast, z kerych nojsrogsze to: Eridu, Ur, Lagasz, Umma, Uruk, Kisz, Sippar.
Sōmery kludziyli ôsiadły tryb życiŏ. Trudziyli sie zaôbycz cuchtym, bauerstwym i rzymiosłym. Jednak niy utworzili scentralizowanego państwa, a jyno systym miast-państw. Kożde z nich posiadało swojigo krōla, a wrŏz nojwyższego kapelōna, w kerych rynkach spoczywała władza religijnŏ, administracyjnŏ, jak tyż militarnŏ.
Przipisy
- ↑ K. van der Toorn, P. W. van der Horst, Nimrod before and after the Bible. The Harvard Theological Review 83 (1), styczyń 1990


text:
Po naszymu
Przedwczoraj nawiydziła mie jedna kamratka ze podstawowej szkoły. Troszka żech sie nawet dziwowała, że ku mie prziszła, bo my były yno szkolne kamratki ze jednej klasy, ale nic wiyncy. Kożdo snos miała swoji kōłko, ôna te bogatsze dziołszki, a jo dziecka ze naszyj ulice, co taki bogate niy były. Nikerzi se myślōm, że taki wynokwiani skim kamraca to teroz dziepiyro nastało, ale to już downi było, yno że ludzie tak na to niy dowali pozōr. Jak my se siadły ku kawie a kołoczu, coch go ze samego rana upiykła, choć żech na żodyn byzuch niy czekała, Basia zaczła mi sie uskargować:
– Wiysz, Ela, abo jo je jakoś dziwoko, abo bo tyn świat cołkiym zgupioł! – padała. Przedstow se byłach na naszym, szkolnym jublu, szkoda, że cie tam niy było, bo była praje cołko nasza klasa, nawet Józek Czysz ze tyj Ameryki przijechoł, ale tyn to już zgupioł na amyn, bo sztyjc Amerykōna strugoł, a na spōnsora chcioł se grać! Porzad sie yno pytoł, eli by nōm mioł co kupić we tyj resztauracyji, bo przeca my sōm biydne Poloki, smak by my możnej na co mieli, ale "many" na to ni mōmy! Niy poradził spokopić, że u nos sie fest zmiyniło, za tyn czos, co go sam niy było, dziepiyro Bynia na niego wsiadła, a doł se noreszcie pokōj!
Potym zaczły nasze dziołchy. Nojprzōd godały ô wnukach, to żech jeszcze zdzierżyła, bo chociaż swoich dziecek a wnukōw ni mōm, to bajtlōm przaja, boch była tym pedyjatrōm bez tela lot! Jednako za kwila prziszła raja na chorobska, żeby sie uskargowały to bych to tyż strzimała, ale ône zaczły jakiś gupoty wymyślać, a jeszcze chciały, cobych im prziświodczała, a jo żodnego niy zamiarowała we taki gupocie podpiyrać, beztoch sie zaroz naraziła, że dochtorōw brōnia! Niy chciałach popsuć im wieczora, bezto zmiyniłach tymat, a padałach, coby se na staroś jako "pasja" znodły, ale ône choćby mie niy rozumiały. Zuzka zaroz wyskoczyła, że "pasyje" to we kościele bez post śpiywajōm, Maryjka, że mo "pasja" wnuki, a Margotka, że nojlepi ji pasuje, jak se przed chałpa wyndzie a na d... siednie! Jo sie śnimi dogodać niy poradziła...
Taki rzeczy, to sie niy yno Basi zdorzajōm, mie tyż! Kiejś my sie ze tego śmioli, że świat ôd starych ludzi, to sie jakiś maluśki robi, a teroz to tyż nasze pokolyni trefiło!
GRYMLINO


text:
Serbski ludowy ansambl je na swojim sinfoniskim koncerće 12. apryla w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle cyłkownje štyri twórby předstajił. Zazběh tworješe prěnja sadźba Allegretto ze sławneho concerta grosso „Palladio“ waliziskeho komponista Karla Jenkinsa. Přečasto sej neobarokny kruch naposkać njemóžeš – wobsteji dźě nimale jeno z markantneho hłowneho motiwa. Ćim wažnišo tuž, zo interpreća – w tym padźe smyčkarjo ansambla – dynamiku połnje wučerpaja. Štož so jim pod nawodom Andreasa Pabsta cyle šlachćiło njeje. Zo pak to hudźbnicy kaž tež dirigent poprawom wuběrnje wobknježa, woni w běhu wječora hišće dopokazachu.
Hišće ženje njeběchu Serbja indwiduelnje kaž kolektiwnje tak swobodni kaž dźensa. Po wšěm zdaću je pak swoboda za Serbow tola komplikowaniša a wjetše wužadanje hač njeswoboda. Ručež so ćišć zhubi, faluja wotewrjenosć, zmužitosć a wutrajnosć. Swoboda jenož njerěka, zo padnu murje, zo pominu so zakazy abo puta. Swoboda je, zo dyrbiš sam myslić a sam so starać. A wo to, wo čimž sy přeswědčeny, dyrbiš tež wojować. Přiwšěm pak dyrbiš swobodnje a wotewrjenje rěčeć směć. Kóždy ma swoje měnjenje, zajimy a swoju žiwjensku filozofiju. Hinaše měnjenje njepřińdźe wšak ze złósće, ale z indiwiduelnych žiwjenskich nazhonjenjow a začućow. Tuž spyta kóždy swoje naležnosće na swoje wašnje rjadować a rozrisać. To je zasadnje okay tak!
Delnjoserbska biblioteka – wužiwana a trěbna
20. junija 1991 su w Choćebuskim Serbskim domje Delnjoserbsku biblioteku wotewrěli. Dźensa financujetej ju župa Delnja Łužica a Załožba za serbski lud. Za rozšěrjenje knižneho wobstatka je kóžde lěto 1 500 eurow k dispoziciji. Płaćenja bibliotekarki dla staja župa kóžde lěto próstwu załožbje. Hižo dźesać lět je Weronika Žurowa dobra duša biblioteki a „knježi“ nad 8 000 medijemi. „Wulki dźěl našich čitarjow su wučerki serbšćiny, hortnerki a pěstowarki, kotrež so wšědnje ze serbšćinu zaběraja, a jich muscy kolegojo. Dalši dźěl wužiwarjow našich poskitkow su ludźo, kotřiž na wjesnych chronikach dźěłaja. Tak pytaja w powójnskim Nowym Casniku za němskorěčnymi artiklemi wo jich wsach abo w Bramborskim Serbskim Casniku a Pratyjach za fotami a wobrazami ze stareho časa. Lědma štó z nich móže serbsce čitać“, bibliotekarka powěda.
Bart, w Malešanskej gmejnje, ze swojim hatom wosrjedź wsy, ewangelskej cyrkwju, rjanej nawsu, hrodowym parkom ze šulu a dwurěčnymi napisami we wopytowarju přijomny zaćišć zawostaja. Rjane zahrodki a hladane chěže přeradźeja, zo so něhdźe 400 wobydlerjow tu derje čuje. Kónc 19. lětstotka zliči profesor Arnošt Muka w Barće mjez tehdy 513 wobydlerjemi 425 Serbow. W lěće 1956 bě jich hišće 54,6 procentow. Dźensa we wsy jenož horstka ludźi serbsce rěči.
Lětsa w nakładnistwje POP wušła kniha Benedikta Dyrlicha „Grüne Hasen dampfen ab“ je zběrka cyłkownje 28 krótkopowědančkow w němskej rěči. Nimale wšitke z nich zaběraja so na někajkežkuli wašnje ze serbstwom.
Serbska literatura nańdźe wosebje w słowjanskim wukraju kedźbnosć a připóznaće. Wo to staraja so hłownje přełožowarjo w tutych krajach. Woni maja wuski a wutrobny poćah k serbskemu literarnemu tworjenju. K tajkim spěchowarjam słuša słowakski přećel Serbow, 82lětny literat, přełožowar, chórowy nawoda a organist Peter Čačko z Bratislavy. Před 57 lětami bě so wón z tworjenjom serbskich literatow zeznajomił a je jemu hač do dźensnišeho swěrny. Z nim je so Alfons Wićaz rozmołwjał.
Što Was pohnuwa so 57 lět swěru za serbsku literaturu zajimować?
Wo „maćerce Sprjewi“ předleža mnohe knihi, lědma pak wo jeje dohromady 60 kilometrow dołhich štyrjoch wotbóčkach. Nětko je informatiwny němskorěčny zwjazk wo Sprjewicy, kaž pódlanske rěčki serbsce rěkaja, na předań. Wulko-dubrawčan prof. dr. Eberhard Garbe je awtor derje wuhotowaneje nowostki wo „romantiskim kruchu Łužicy“, kaž w podtitlu rěka. Bohužel njejewi so w nim serbske mjeno Sprjewica, kotrež wužiwamy předewšěm za 40 kilometrow wotbóčku Sprjewje wot Lichanja hač do Sprjejc. Dalše tajke „dźěći Sprjewje“ su Malešanska, Grodkowska a Bórkowska rěčka. Zajimawa a lědma znata je teorija slědźerjow, zo bě Sprjewica něhdy hłowne rěčnišćo Sprjewje, mjeztym so wobhladuja wulku Sprjewju jako pokročowanje Lubaty.
Dwanaće koncertow, kotrež wuhotowa wjace hač 200 interpretow, steješe na programje lětušich 53. Wojerowskich swjedźenskich hudźbnych dnjow. Wo serbske impresije pak njepostara so jeno Serbski ludowy ansambl Budyšin z interaktiwnej bajku „Překlepana liška“ na tekst Jěwy-Marje Čornakec a z hudźbu Liany Bertók.
Na zahajenskim koncerće we Łužiskej hali překwapichu dołholětnych stajnych wopytowarjow kaž tež čestnych hosći z nowej swjedźenskej fanfaru. Wyši měšćanosta Stefan Skora předstaji hudźbnje zhusćeny kruch w přitomnosći komponista Jana Cyža jako něšto poradźeneho. Konserwa dotalneje fanfary z pjera Jana Pawoła Nagela njehodźeše so po lětach jewjacych so techniskich njedostatkow dla hižo wužiwać. „Ideju za nowu fanfaru poprawom dawno hižo mějachmy. Wona pak njebu ženje zrealizowana. Jan Cyž je runje to, štož chcychmy a trjebachmy, do notow přetworił“, praji šefchoreografka hudźbnych dnjow Carmen Hofmann.
Njedawno sedźachmoj, moja ruska žona a ja, ze Swjetu hromadźe. A nadobo Swjeta praji: „Ja sym Němka“ (wona ma němske staćanstwo). Na to ja: „Ale Swjeta, sće tola Rusowka“, a wona: „Wězo sym Rusowka“. A potom so intensiwnje wo tym rozmołwjachmy, wo čimž chcu tu pisać: Što to je, štož wučinja, zo sym Serb? Što je „serbske narodne wědomje“? A w kotrym zmysle smy my Němcy? Kak daloko dźe patriotizm za Němsku abo snadź za słowjanske kraje, hdyž dźě sym Słowjan?
Jasne je, zo smy staćenjo Němskeje. Wustawa Sakskeje praji: „W kraju bydlacy wobydlerjo serbskeje ludoweje přisłušnosće su runoprawny dźěl statneho ludu.“ Hdźež pak so njerozeznawaja statna přisłušnosć a narodnosć, etniskosć, potom smy Němcy. Ale smy tola Serbja, serbski lud – što to rěka?
Před 125 lětami delnjoserbska basnica so narodźiła
28. meje by zasłužbna a wuznamna delnjoserbska basnica, prócowarka a publicistka Mina Witkojc 125. narodniny swjećiła. Rodźena w Bórkowach jako Anna Wilhelmine Wittka zemrě wona 11. nowembra 1975. Jeje basnje a štučki – w 25 lětach dohromady 128 (poslednja z lěta 1946) – a jeje wobšěrne publicistiske dźěło jako zamołwita redaktorka Noweho Serbskeho Casnika a Serbskeho Casnika 1923 do 1931 pozběhnychu delnjoserbsku literaturu a nowinarstwo po wobsahu a rěči na nowy wysoki niwow. Wuznamne su tež jeje přełožki znatych literatow do delnjoserbšćiny – na přikład Ćišinskeho, Zejlerja, Andrickeho, Němcove- je a Puškina. W mnohich knižkach a knihach su dźensa jeje literarne twórby přistupne w delnjoserbskej, hornjoserbskej, němskej a dalšich słowjanskich rěčach.


text:
Křesćan Buk z Drježdźan pisa: Zadźěwajće złemu!
Jasnje a jadriwje je awtor „Sakskeho monitora“ politisku situaciju w Swobodnym staće Sakskej analyzował. Jeho analyza pak njepłaći jenož za Saksku. Přetož podobnu situaciju mamy tež w Braniborskej. Myslimy jenož na minjene měsacy z njelubymi podawkami w Choćebuzu. Tam njeběchu bohudźakowano naši krajenjo winicy, ale ćěkancy-požadarjo azyla. Hida a hotowy rasizm so přećiwo nim wusypa. Haj, je pjeć mjeńšin do politiskeje połnocy w Němskej. Jeli zmócni so strona AfD mocy a politiskeje zamołwitosće, što potom?