text:
Mezopotamiska
Mezopotamiska (grjeksce: Meσoπotauίa Mesopotamia, aramejsce: ܒܝܬܢܗܪܝܢ Beth Nahrin, kurdisce: Mezopotamya arabsce: بلاد مابين النهرين Bilād mā bain an-Nahrain) woznamjenja (kraj) mjez (dwěmaj) rěkomaj abo tež krótko Mjezyrěčina a woznamjenja w historiskim zmysle kónčinu dólnych runinow mjez rěkomaj Eufratom a Tigrisom, w kotrejž měšćanske staty Sumeričanow, Babylonjanow, Aramejčanow a Assyričanow ležachu.
Zapřijeće a definicija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniše wužiće mjena Mezopotamiska za kraj mjez rěkomaj zapřijima kónčinje wot Sumer a Akkad, kotrejuž dólne runiny su znate pod mjenom Južna Mezopotamiska.[1] Prěnjotnje so kónčina Mezopotamiskeje we wysokosći dźensnišeho Bagdada započa a rozpřěstrě so hač do regionow sewjerneje Syriskeje.[1]
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Z Mezopotamiskej jako Mjezyrěčina su geografisce dźensniše kónčiny Iraka sewjerowuchodneje Syriskeje kaž tež juhowuchodneje Turkowskeje definowane.[2] Za přirodne mjezy maja wuchodne dólne nakromne kónčiny horinow Zagros a Taurus, pobrjóžna kónčina Persiskeho golfa a započinaca so syrisko-arabska pusćina.[3] Žórłowe regiony Eufrata a Tigrisa pak geografisce k Mezopotamiskej njesłušachu.[3] Z kóncom nowowbabylonskeho mócnarstwa so tež historiske stawizniske zapřijeće Mezopotamiska kónčeše. Slědowace epochi z jich nowymi politiskimi statnymi wutworami tohodla pod historiske mjeno Mezopotamiska njesłušeja.[3]
Politiske wliwowe kónčiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Assyriska, Babyloniska a Sumer pěstowachu dalokosahace politiske poćahi k susodnym krajam, kotrež buchu tež zdźěla za prowincy mezopotamiskich jadrowych krajow deklarowane. Mjez krajemi starowěka, kotrež njesłušeja k historisce definowanym geografiskim kónčinam Mezopotamiskeje, su mj. dr. Armenska, Urartu, Mittani, Mediska, Elam a zažne persiske mócnarstwo, prjedy hač wot lěta 539 př. n. l. prěni naslědny stat stareje Mezopotamiskeje tworješe.[3]
Předstawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najstarše archeologiske wobsydlenske sćěhi hodźa so za połojcu 11. lěttysaca př. n. l. při srjedźnmy Eufraće w Murejbeće dopokazać, hdźež su so pochowane byče nopy w kulojtych domach namakali. Hodźi so z wěstotu předpokładować, zo běchu podobne poměry w susodnych regionach, dokelž družina namakankow typiske znamjenja cyłkowneje Mezopotamiskeje reprezentuje.[4] Wot 10. lěttysaca př. n. l. hodźa so wumodelowane žónske figuriny namakać. Obsidian w małych mnóstwach pokazuje na wikowanje z Kapadociskej. Namakane obsidianowe brjenki su dopokaz zažneho wikowanja.
Hač do 8700 př. n. l. móžemy architektoniski pokrok wobkedźbować. Něhdy kulojte bydlišća přeměnjachu so do róžkatych domow, kotrež nětko tež nad wjacorymi rumnosćemi disponowachu. Žitne zbytki w silach pokazuja na prěnje ratarkse činitosće. Něhdźe wot 7700 př. n. l. pokazuja wšě domy, w kotrychž buchu čłowjeske nopy namkane, róžkaty stil. Specialny porjad pokazuje podobnosće na kult mortwych Jericha. Ze sedmoho lěttysaca do Chrystusa pochadźeja najstarše dokłady za keramiku. Objekty pokazuja měnjace so motiwy a techniki, kotrež pokazuja na dołhi wuwiwanski proces přez wjacore lětstotki. Wot 6. lěttysaca př. n. l. hodźi so prěni raz palena hlina z prehistoriskimi modelemi hornčerskeje tačele dopokazać.[4]
Južna Mezopotamiska[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wobsydlenje započa so mjez 5000 a 4000 př. n. l. w Obejdskej dobje. Ratarjo wobsydlachu kraj mjez Babylonom a Persiskim golfom, wjedźechu prěnje ratarstwo. Dźělenje dźěła nasta, hornčerska tačel bu wunamakana, Temple z hlinjanych cyhelow su nastate. Wot Urukoweje doby (4000–3100 př. n. l.) namakachu města a spočatki pisma, kotrež so ze systema piktogramow k sumeriskemu klinowemu pismu wuwiwaše.
Srjedźna Mezopotamiska[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W dólnych runinach srjedźneje Mezopotamiskeje ležachu jako najwuznamniše městnosće Sippar, Dur-Kurigalzu a Opis. Kónčina bě přez rěku Dijala a horni běh Delnjeho Zaba wobmjezowana. Plahowachu hłownje žito. Najwažniša hospodarska hałza wšak bě zhotowjenje smoły a kołmaza w regionje Opis.
Sewjerna Mezopotamiska[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wosebitu rólu hraješe w 4. a 3. lěttysacomaj př. n. l. tež sewjerna Mezopotamiska, kotrež so wobchadnje druhdy tež Hornja Mezopotamiska mjenuje. K njej słušachu kónčiny při hornim běhu Eufrata, Tigrisa a Habura. Wuznamne města su tam nastali, kaž Mari, Ebla, Hama, Hamukar, Tell Halaf/Aleppo, Nabada, Niniwa a tež Assur.
W druhej połojcy 3. lěttysaca př. n. l. da so nimo toho jednotna kultura w tutej kónčinje zwěsćić, kotraž so mjez druhim přez standardizowany załožk Akropolisa z palastom a templemi w srjedźišću sydlenskeje hórki wuznamjeni.
Wot Sumera hač ke kóncej nowobabylonskeho mócnarstwa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najwjetši dźěl znatych stawiznow Mezopotamiskeje je přez připućowanja po skupinach charakterizowany. Zwjetša rozpadny region do wjele měšćanskich statow, podobnje kaž w starowěkowskej Grjekskej, pod kralemi, kotřiž nachwilu jedny přećiwo druhemu wojowachu. Běchu fazy, kotrež buchu přez wulke mócnarstwa dominowane a druhe, w kotrychž mocy ze susodnych regionow dobywanske wójnske wuprawy wjedźechu.
Chronologija zepěra so na assyrisku lisćinu kralow, lisćinu eponymow a chroniku eponymow. Přez rjad synchronizmow hodźi so najwjace babylonskich kralow (po sumeriskej a babylonskej lisćinje kralow A) do systema zasunyć. W Babylonskej so lětnje mjěna (po wažnym podawkom) hač do časa knjejstwa krala Kurigalzu I. wužiwachu, po tym wužiwa so zwjetša jenož lěto knjejstwa krala jako referencu.
Nimo toho su synchronizmy znate: Šamši-Adad I. z Assyriskeje zemrě w 17. lěće knjejstwa krala Hammurabi, Ammiṣaduqa, kral Babylona knježeše 146 lět po stupjenju krala Hammurabi. Babylon připadny w lěće 31 krala Šamšu-ditana k Hetitam pod Muršili I. Z wobkedźbowanjow Wenusy w času krala Ammiṣaduqa spytachu, absolutne daty wotwodźić. Wotpowědny podawk wospjetowaše so kóžde wosme lěto. Nimo toho je rozprawa wo dwěmaj zaćmićomaj měsačka za čas UR-III-dynastiju.
Tež archelogoiske namakanki su snadne. Wjele starobabylonskich sydlišćow bu rozpušćeno. Po Gasche et al. (1998, 7) je so tutón proces wšak hižo před padom Babylona započał a zda so, zo to bě ze změnu hydrologiskeho systema w času knjejstwa Samsuiluny zwjazane. Ur, Uruk a Larsa nad Eufratom běchu potrjechene, ale tež Girsu a Lagaš buštej rozpušćenej, w 30. lěto knjejstwa Samsuiluny potom tež Isin a Nippur. Tež rozpjeće keramikowych formow jasnje woteběra (Gasche et al. 1996, 43). Zda so, zo bě kónčina na wuchod Tigrisa mjenje potrjechena.
Sumeričenjo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje pisomne dopokazy w južnej Mezopotamiskej su w sumeriskej rěči spisane. Někotři rěčespytnicy měnja, zo sumeriska rěč móhła z mongolšćinu, finšćinu, madźaršćinu abo z turkowšćinu přiwuzna być a wotwodźeja z toho připućowanje Sumeričanow do Mezopotamiskeje z wuchoda, měnjo, zo tam su korjenja tutych rěčow. Njejsu žane archeologiske dokłady za tajke připućowanje. Teorija, zo južna Mezopotamiska w neolitikumje hišće pod mórskej hładźinu ležeše, njeda so mjeztym wjace dźeržeć, chibazo přińdźe přez eroziju w sćěwku rólniskeho wužiwanja a přepasenja w Taurusu a Zagrosu k sylnemu nanjesenju pódy.
Kónc 4. lěttysaca př. n. l. buchu technologije za efektiwniše powodźenje polow wuwite a etablěrowane, tak zo móhli so prěni raz města tworić. Rozhałžkowany kanalowy system bu wot tak mjenowanych měšniskich wjerchow zorganizowany a zhromadnje wobtwarjeny („templowe hospodarstwo“).
Rjemjesło a wikowanje nabywaštej dale a bóle wuznam a města buchu dale a bóle zamóžite. Kóžde z tutych sydlišćow bě politisce samostatne.
Přiběrace žadanja na organizaciju a tež templowe hospodarstwo wuměnjachu a spěchowaštej wuwiwanje pisma. Na spočatku słužeše pismo jenož knihiwjedstwu- Najwažniše město Sumeričanow bě Uruk, jedyn z jeho knježićelow bě Gilgameš. Epos wo tutym rjeku maja so za najstarši wobchowany literarny dokument čłowjestwa. Wokoło lěta 2700 př. n. l. bě klinowe pismo w swojich móžnosćach dospołnje wuwite.
Wot lěta 3000 př. n. l. připućowachu nomadźa ze sewjera do južneho Mezopotamiskeje. Sumeriska lisćina kralow, kotraž tež wo lijeńcy powěda, dokumentuje tute pućowanja přez mjenowanje semitiskich mjenow. Historikarjo mjenuja tutu dobu zažnodynastisku periodu, kotraž so w 23. lětstotku př. n. l. skónči.
W tutej dobje rozłama jednota duchowneje a swětneje mocy. Palasty buchu za kralow natwarjene, kotrež nic jenož reprezentaciji słužachu. Kralojo tuteje doby mjenowachu so lugal (= „wulki čłowjek“). Swój mócnarski narok pokazachu knježićeljo tež přez swoje rowy, dajo so z swojej družbinu pohrjebać. Wjacore tutych kralowskich rowow namakachu blisko města Ur.
Dalše namakanki, kotrež mějachu za hospodarstwo rozsudny wuznam, běštej koleso a hornčerska tačel (pózdnja Uruk-doba).
Zjednoćenje a čas rozkćěwa pod Akkadom[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ze Sargonom z Akkada so nowa epocha započa (wokoło 2235-2094 př. n. l.). Załoži prěnje wulke prědnjoaziske mócnarstwo, zjednoćejo wjele měšćanskich statow. K swojemu mócnarskemu wobwodej słušeše cyłu Mezopotamisku, dźěle Syriskeje, Irana a Małeje Azije. Město Akkad, kotrehož zbytki hišće njebuchu namakane, bu knježerstwowe sydło. Akkadska rěč wutłóči sumerišćinu jako rěčanu rěč; sumerišćinu wšak wužiwachu dale jako sakralnu, ceremonialnu, literarnu rěč a jako rěč wědomosće. Dobywanja Sargona wjedźechu k hospodarskim a kulturelnymi zwiskam z podćisnjenymi ludami a z nowymi susodami. Přistup k Persiskemu golfej daše florěrowace mórske wikowanje nastać.
Mócnarstwo Akkada žane dołhe wobstaće njeměješe. Mnoholičbne zběžki a předewšěm připućowacy hórski lud Gutejčanow skónčichu tutu epochu.
Tute prěnje wulke mócnarstwo zwosta w mytach regiona žiwe. Tak wjele pozdźišo samo Assyričenjo w swojich stawiznach wo Sargonje rozprawichu.
Nowosumeriske mócnarstwo dynastije Ur III[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po nic cyle 100 lětach buchu Gutejčenjo wuhnaći, a sumeriske měšćanske staty dóńdźechu zaso k mocy a wulkosći. Město Ur bu znowa srjedźišćo. Sumerišćina bu zarjadniska rěč. prěnje cikuraty nastawaja.
Tuta doba wuznamjeni so přez krute zarjadnistwo a přez wudawanje prawniskich wukazow (Kodeks Ur-Nammu). Je to poslednja wot Sumeričanow charakterizowana epocha. Jich rozpad je přez zańdźenje mocy městow wuznamjeny. přez to měł dalši nomadny lud swoju šansu k postupej dóstać (hlej tež: Lisćina kralow z Ura).
Starobabylonska doba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Pod kralom Hammurabi, w starobabylonskej periodźe (2000 př. n. l. - 1595 př. n. l.), so město Babylon do srjedźišća tehdyšich podawkow dósta a bu tak wuznamne za region, zo Grjekojo pozdźišo cyłu Mezopotamisku Babylonsku mjenowachu. Hammurabi je znaty, dokelž spisa jednu z prěnich traděrowanych zběrkow zakonjow, tak mjenowany kodeks Hammurabi. W 280 paragrafach prawidłowaše aspekty ciwilneho prawa, chłostanske prawo a zarjadniske prawo. Poda nam wjele rozsudźenjow jednotliwych padow, kotrež so často přez wulku krutosć wuznamjenjachu. Historikarjo njejsu sej wěsći, kak dołho so tuta zběrka zakonjow wobkedźbowaše.
Assyriska doba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
We 18. lětstotku př. n. l. knježeše Šamši-Adad I. wjetše mócnarstwo na sewjer wot Mezopotamiskeje, ale w prěnjej połojcy 17. lětstotka Assyriska zaso rozpada a staroassyriske mócnarstwo so skónči.
W 14. lětstotku př. n. l. Assyriska zaso na mocy naby. Stolica Aššur ležeše při hornim Tigrisu. Historikarjo měnja, zo tute město najprjedy bě pod knjejstwom Akkada, mjeztym zo prěni Assyričenjo běchu nomadźa.
Na čole Assyričanow steješe kral, kiž so tež za zastupjerja bóha Aššur měješe. Pódla kupnicy wulku móc w kraju wukonjachu. Assur, geografisce ležo při wažnych wikowanskich pućach, wikowaše z Babylonom, Anatolskej a dźensnišim Iranom.
Pod Aššur-uballit I.om (1353-1318 př. n. l.) naby Assyriska swój wliw wróćo. Mnoholičbne dobywanja wjedźechu k hospodarskemu rozmachej. Kral Tukulti-Ninurta I. zrozumi so zaso jako zastupjer boha Assur. Mjenowaše so tež "knježićel štyrjoch zemjedźělow”. Z jeho smjerću so tak mjenowane srjedźoassyriske mócnarstwo skónči.
Posledni rozmach dožiwi mócnarstwo z kralom Aššur-danom III. (935-912 př. n. l.), kiž wjele aramejskich městow doby. Assyričenjo poněčim pismo a rěč wot Aramejčanow přejimachu.
Kralej Aššur-nasir-apli II. (883-859 př. n. l..) a Šulmanu-ašared III. (858-824 př. n. l.) rozšěrištaj assyriski mócnarski wobwod hač do Syriskeje. Po někotrych poražkach a nutřkownych wadźeńcach je so Tukulti-apil-Ešarrje III. (745-727 př. n. l.) poradźiło, Fenicisku, Palestinu a Israel dobyć. Babylon dobywachu w lěće 689 př. n. l. Dobywanska žadosć namaka swój wjeršk w dobywanju Egyptowskeje přez Aššur-ahhe-iddina (681-669 př. n. l.). Aššur-bani-apli (669-627 př. n. l.) bě posledni wuznamny knježićel. Wón bě nazhonity politikar, kiž bě jara wobčitany. Jeho knihownja je wuznamne žórło za stawizny Mezopotamiskeje.
Nowobabylonska doba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po spadźe Assyriskeje Babylon zaso na mocy naby. Kral Nabopolassar dobywa naposledk nad Assyriskej. 18 lět po smjerći Assurbanipala dobychu zjednoćeni Medojo a Babylonjenjo wójska Assyriskeje (609 př. n. l.). Potom bu Babylon znowa kulturelny centrum Mezopotamiskeje. Assur a Niniwa buštej dospołnje zničenej a Assyričenjo so skónčnje z pomjatka naslědnych generacijow zhubjachu, doniž so tute mjeno z politisko-socialnych přičinow znutřka assyriskeho luda na wuchodźe w 19. lětstotku n. l. zaso njewožiwi.
Naslědnicy Stareje Mezopotamiskeje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Achejmenidźa dobywachu wot 550 př. n. l. Bliski wuchod a Mału Aziju. W Babylonje zawostaji Cyrus II. 539 př. n. l. swoju proklamaciju na Cyrusowym cylindrje a Mezopotamiska bu dźěl mócnje ekspandowaceho Persiskeho mócnarstwa. W času persiskeho knjejstwa bu aramejšćina mócnarstwowa rěč, t. mj. mócnarstwowa aramejšćina. W lěće 330 př. n. l. dobywaše Aleksander Wulki persiske mócnarstwo a po jeho smjerći přewza jeho něhdyši wójnski wjednik Seleukos móc a załoži dynastiju Seleukidow.
Kultura a towaršnosć[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hospodarstwo a wikowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W 3. lěttysacu (za Sumeričanow) knježachu měšniscy wjerchojo, kotřiž politisku a nabožnu móc w swojich rukach dźeržachu. Organizowachu tež kanalizowanje kraja a rólnistwo. Etat stata bě identiski z tym knježićela, tutón hospodarski system rěka oikosowe hospodarstwo. Organizacija trjebaše za to wulki zarjadniski aparat. Njewólnicy, kotřiž za měšniskich wjerchow dźěłachu, dóstachu za to naturalije. Priwatne swójstwo hakle w Babylonskej dobje nasta. Nadawki stata su so w běhu časa zdźěla “priwatizowali”, t. r. najenk přewza dźěła a dyrbješe za to wukon (na př. slěbro) přinjesć.
Ratarjo w 2. a 1. lěttysacu př. n. l. wšak wuměnjachu swoje produkty za trěbne žiwidła a tekstilije. Temple a jich měšnicy mějachu w Assyriskej wjele mjenje wliwa na hospodarstwo. Assyriski stat dopušći priwatne swójstwo a financowaše so přez tributy a dawki. Ležownosće běchu we wobsydstwje zemjanskich swójbow, kotrež małych ratarjow dale bóle k wotwisnym činjachu. Wulku lěpšinu měješe wobsydstwo na pódźe - wono bě bjezdawkowe. Nimo pódy wobsedźechu tute zemjanske swójby zwjetša hišće wulke wikowanske předewzaća.
Tež w Babylonje běchu wliwapołni překupcy, kotřiž ze swojimi swójbami hotowe dynastije tworjachu. Nic jenož přez wikowanje powjetšachu swoje zamóženje, ale tež přez pjenježne wobchody. Přećiwo wšemu wočakowanju njeběchu po wšěm zdaću žane wiki (bazary), kaž by so poprawom wot orientaliskeho kraja wočakowało. Ale namakane dokumenty wo tutej wikowanskej formje ničo njerozprawjeja.
Mezopotamiska wikowaše ze susodnymi krajemi. Poćahi dalokowikowanja sahachu samo wot Baltiskeho morja hač k Indusowej delće. Twory přinjesechu přez lódź abo karawanu do kraja. Karawany najprjedy swoje wikowanske twory z wosołami transportowachu, wot 1. lěttysaca př. n. l. wjelbłudy twory njesechu. W snadnej měrje su so tež konje a wozy wužiwali. Dróhi běchu hakle wot nowoassyriskeho mócnarstwa.
Rěč, pismo a ličby[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Do 4. lěttysaca př. n. l. wužiwachu wobydlerjo Mezopotamiskeje tak mjenowane ličenske kamuški za ličenske nadawki wšědneho dnja. Rozrostowace wikowanje wjedźeše w 3. lěttysacu k wuwiću klinoweho pisma. Najprjedy klinowe pismo zestaji so hłownje z wobrazowych symbolow. Pozdźišo bu wono abstrakniše. Dokelž wjele ludźi njemóžeše pisać, wužiwachu za swoje zaměry słužby pisarjow. Pisar sta so tak z nahladnej wosobu w towaršnosći.
Znamješka buchu z pisakami do hlinjanych taflow zadrapane. Najprjedy so na hlinjanej tafli padorune a wodorune linije ćahachu. Potom zapisuja symbole do nastatych kašćikow, zatłóčujo je z třiróžkatym kónčkom ćeńkeho drjewjaneho kuska do mjechkeje hlinjaneje tafle. Pisachu a čitachu wotlěwa doprawa. Klinowe pismo docpě wo 2700 př. n. l. swoju dokonjanosć. Klinowe pismo bu 2500 lět w Mezopotamiskej nałožene a namaka so tež w Syriskej a pola Hetitow kaž tež w diplomatiskich archiwach Egyptowskeje.
Pola Sumeričanow jednotliwe znamješka najprjedy cyłe słowa předstajichu, kotrež móžachu tež woznamy měć. Druhdy so znamješka kombinowachu, zo bychu činitosće předstajili. Tak zapřijeće "jěsć" předstaji so přez symbolej „huba“ a „chlěb“. Tute wobrazowe pismo dowoli ludźom, wšědne wěcy lěpje organizować.
Pismo bu w běhu časa kompleksniše, jednotliwe symbole móžachu nětko tež zwuki resp. wjacore symbole móžachu cyłe sady předstajic. To zmóžni narod literatury, kaž so tež na př. w Gilgamešowym eposu wotbłyšćowaše, kotryž je w cyłym region znaty był. Do 2. lěttysaca w Mezopotamiskej žana z wužitych rěčow dominowaše. Rěčachu sumerišćinu a akkadšćinu runoprawnje. Lětstotki dołhe zasydlowanje a rozšěrjowanje najrozdźělnišich aramejskich kmjenow po cyłym Płódnym měsačku činjachu aramejšćinu k nawodnej rěči Bliskeho wuchoda.
Sumeriska rěč wosta hač k přewrótej časow rěč zdźěłanych ludźi, podobnje kaž bě to grjekšćina za Romske mócnarstwo abo łaćonšćina w srjedźowěku. Wot Aramejčanow bu tež pismikowe pismo, kotrež su wot Feničanow přewzali, zawjedźene. Při tym pisachu jenož konsonanty, wokale so w přisłušnym pismje njepisaše (samsne płaći za prapisma Biblije kaž tež hieroglyfowe pismo Egyptowčanow). W tutej dobje pisachu na papyrusu a pergamenće.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 Gebhard Selz: Sumerer und Akkader. C.H. Beck, München 2005, S. 11-13.
- ↑ Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 10.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 13-16.
- ↑ 4,0 4,1 Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 16-20.
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Zur Frühgeschichte Mesopotamiens (PDF-dataja; 1,32 MB)
- Deutsches Archäologisches Institut: Übersicht über archäologische Grabungen in Mesopotamien
- Geschichte Mesopotamiens


c: text/html

text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach – podsumowaniy 2018/2019
Skōńczōły sie szpile we szportach ôlimpijskich, to czas podsumować sezōn 2018/2019. Jaki ôn bōł dla szportu na Gōrnym Ślōnsku? Mieli my pŏra majstrōw, we tym piyrszego we fusbalu we lidze polskej ôd 30 lŏt. Ale czy bōł to richtich dobry rok?
Fusbal
Je sukces: Piast Gliwice piyrszy rŏz majstrym ligi polskej we fusbalu, majster po 30 latach wrōciōł na Gōrny Ślōnsk. Je super? Ja, ale yno we Gliwicach. Jak ôbejrzymy na cołki Gōrny Ślōnsk, to je licho, blank licho! We piyrszej polskej lidze yno dwa manszafty ze Gōrnego Ślōnska (ôkrōm Piasta jeszczy Górnik Zŏbrze), a bōły czasy, kiedy grało tam regularnie 4-5 manszaftōw. Tera we lidze czeskej je jych wiyncej… A im dalyj, tym to gorzyj wyglōndo. We II lidze grało 5 manszaftōw ze Gōrnego Ślōnska. Żodyn nie powalczōł ô awans, a do III ligi ślecioł GKS Katowice. We III lidze grały trzi manszafty ze Gōrnego Ślōnska i wszystke… śleciały do IV ligi: ROW Rybnik, Rozwój Katowice i Ruch Chorzōw. Ja, dobrze czytŏcie – Ruch Chorzōw ślecioł już do IV ligi… Tōż ciynżko nōm napisać, co to bōł dobry rok we fusbalu dlŏ gōrnoślōnskich manszaftōw we polskich ligach. Ale ze majstra Piasta durch sie fest radujymy.
A jak bōło we lidze czeskej? Mieli my tam trzi manszafty i po blank dobrym poczōntku Banika Ôstrawa nic synsownego my tam nie ugrali. Banik Ôstrawa doszed do finału Pucharu Rep. Czeskej, ale tam przegroł ze majstrym, Slaviōm Praga. We lidze ślecioł z 3 placu na piōnty i przegroł baraże ô Liga Europejskŏ. Dobre je ale to, że żodyn manszaft ze Gōrnego Ślōnska nie ślecioł niżyj.
Hokej
Latoś szłoby napisać co to szport nŏrodowy Ślōnzŏkōw. Mōmy majstra ligi polskej i czeskej chopōw: GKS Tychy i HC Oceláři Trziniec. Mōmy majstra ligi polskej kobiyt (Polonia Bytōm) i wicemajstra ligi czeskej (SK Karwinŏ). Mōmy majstra juniorōw we lidze czeskej: HC Oceláři Trziniec. Szłoby pedzieć: nic yno gratulować i sie radować. Ja, gratulujymy majstrōm, ale widziymy tyż problymy. Ze rozgrywek latoś wycofały sie dwa manszafty ze Gōrnego Ślōnska: Ôrlik Ôpole i Polonia Bytōm, a przeca ci ôstatni byli 6 razy majstrym Polski. Tōż mōmy richtich dobre manszafty, ale jak ôbejrzeć na popularnoś tego szportu na Gōrnym Ślōnsku, to bez tyn rok trza pejdzieć, że sie napoczła zwijać.
Voleybal
Tukej kōnstans. Dwa manszafty ze Gōrnego Ślōnska na podium ligi polske: majstrym ôstała ZAKSA Kyndzierzyn-Koźle, a trzejci plac do manszaftu ze Jastrzymbiŏ. We lidze utrzimoł sie GKS Katowice, a knap ô awans przegrała Stal Nysa, kerŏ skōńczōła na drugim placu we II lidze, ale awans mioł yno piyrszy manszaft. We ligach kobiyt ôrŏz ligach czeskich chopōw bez udziału naszych manszaftōw. We ligach czeskich grajōm manszafty ze miast granicznych: Ôstrawy i Fridka-Mistka, ale sōm to manszafty ze morawskej strōny.
Handbal
Szport ze potyncjałym rozwojowym na Gōrnym Ślōnsku. We lidze czeskej wicemajster do HC Banika Karwinej, to już take wysoke minimum dlŏ tego manszaftu. We lidze polskej po dobrej rōndzie podstawowej play-offy nie udały sie Górnikowi Zŏbrze, ale trzejci plac dlŏ Gwardyji Ôpole to srogi sukces i nadziejŏ na rozwōj, bo zdowŏ sie, co miasto postawiōło na handbal (chyba tyż kosztym wycofanego Orlika we hokeju).
Basketbal
Latoś bez sukcesōw. BK Ôpawa zagrała we Lidze Majstrōw, po drugym placu we lidze czeskiej we sezōnie 2017/2018, ale fest jōm to przerosło. Wygrała yno piyrszy szpil, a potym wszystko przegrała. Widać bōło tyż, co niy majōm za fest dobrych basketbalerōw, bo jak prziszło grać szpile i we lidze czeskej i Lidze Majstrōw, to czansto przegrywali szpile we ôstatniej kwatyrce, kiej już brachowało siył. We lidze czeskej wlejźli do ćwierćfinału, ale ôdpadli we piyrszej rōndzie.
We lidze polskej GTK Gliwice skōńczōł we dolnej połowie tabuly.
To tejla na podsumowaniy. Ô inkszych szportach (fusbal amerykański, basebal, softbal) bańdziymy pisać inedy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mechanika Samochodowa ChromikUlica: Ul. Ks. Kardynała Bolesława Kominka 65 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471805775
Telefon: >Pokaż
Feba - PneumatykaUlica: Os. Dąbrówki 7 Lok.1 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471018445
Telefon: >Pokaż
Mechanika Elektryka Samochodowa Serwis Opon Czogalik LeszekUlica: Radlińska 75 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471065634
Telefon: >Pokaż
Auto HibnerUlica: Ul. Pszowska 129c Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471000652
Telefon: >Pokaż
Klinika Dobrego Mechanika Michał ŻalińskiUlica: Ul. Wolności 65 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6472285740
Telefon: >Pokaż
Automechanika, Blacharstwo Samochodowe, Pomoc Drogowa 24 H ?Ulica: ul. Czyżowicka 132 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471118678
Telefon: >Pokaż


text:
Nimski basnikaŕ Johann Franck a serbski komponist Jan Krygaŕ z gubinskich stronow
Njeměrna doba jo se zachopiła pśed 400 lětami: Rekatolizacija a pśeśiwna reformacija póstupowaštej w krajach českeje krony, ku kótarejež markgrobojstwo Łužyca tencas słušašo. How źe njejsu pśišli jezuity, ale weto su luźe wjeliki tšach měli a wó swóju wěru a derjeměśe bjatowali. Carna mrětwa, wognje, domapytanja pśez wójnu, nadrozne rubjažnistwo, chódośine procese a pogromy su se wótměnjali. W tom casu połnych bědow stej se naroźiłej w gubinskich stronach wuznamnej barokowej wuměłca, kenž ze swójimi twórbami hyšći źinsa wó nutśikownej lichośe a mócy wěry znanitej.
Młodšy wót njeju jo Johann Franck, naroźony w Gubinje 1.6.1618 ako syn nimskego adwokata. Wót lěta 1638 studěrowašo pšawnistwo w Kralowcu, źož se pśiwobrośi lyrice pód wliwom ludowego basnikarja Simona Dacha. Jogo maś pak sebje žycašo, aby w lěśe 1640 slědk pśišeł do Gubina, kenž mócnje śerpješo w tśiźasćalětnej wójnje pód šwedojskim wójskom. Franck statkowašo wót 1645 ako adwokat, 1661 bu gubinski šołta. Wót lěta 1671 zastupi swójo rodne město we łužyskem zemstwje. Johann Franck zbasni wokoło 110 duchownych kjarližow, kenž su se pśiwzeli do nimskich ewangelskich spiwarskich. Zwětšego źinsa wěcej žeden wuznam njamaju – jano dwa kjarliža stej wóstałej. Až wónej stej nadalej woblubowanej, ma pak cyniś z muzikarjom z gubinskich stronow, kótaryž jo skomponěrował głos k tekstam Francka: Jan Krygaŕ.
Jan Krygaŕ jo se naroźił 9.4.1598 w Brjazynje pla Gubina ako syn serbskego gósćeńcarja, kenž poměrnje zamóžny běšo. Tak jo mógał studěrowaś teologiju na wittenbergskej uniwersiśe. W lětach 1613–1615 se wuda na wobšyrne kubłańske drogowanje, pjerwjej do nejstaršego města Łužyce, do Žarowa, pótom dalej do šlazyńskego Wrotsławja, do morawskego Olomouca, a snaź teke do Regensburga, źož se wšuźi dalej kubłašo w muzice. W lěśe 1615 Krygaŕ pśiźe do kurwjerchojskego rezidencowego města Barlinja, źož na zachopjeńku źěłašo ako domacny wucabnik a pózdźej teke na gymnaziju „Zum Grauen Kloster“. Wót lěta 1622 až do smjerśi jo statkował 40 lět ako kantor pśi cerkwi sw. Mikławša. Jogo prědnej kompoziciji wujźeštej ku góźbje swajźbowu w lětoma 1619 a 1620. Ako jo wopóznał basnikarja Paula Gerhardta 1643, kenž pśiźe do Barlinja fararskego městna dla, jo to było zachopjeńk dłujkego kongenialnego zgromadnego źěła. Žedne sławne a hyšći źinsa woblubowane kjarliže z pjera Paula Gerhardta z melodijami wót Jana Krygarja móžomy nalicyś, na pśikład „Wie soll ich dich empfangen“, „Auf, auf, mein Herz mit Freuden”, „Schmücke dich, o liebe Seele”, „Nun danket alle Gott”, kenž ako dalšne teke w dolnoserbskem pśełožku mamy: „Kak wuwitaś śi debu” (Jan Bjedrich Tešnaŕ, 1865), „Stań, stań, mój duch, z wjaselim” (Jan Bogumił Hauptmann, 1769), „Pśigótuj se, luba duša”, „Nět Bogu dajśo źěk” (wobej Kito Šwjela, 1915). Wót Krygarja jo dogromady 17 kjarližow w dolnoserbskich duchownych spiwarskich knigłach z lěta 2007. W nimskem wudaśu ewangelskich spiwarskich za Bramborsku jo 19 spiwow, wjele z tekstami Paula Gerhardta.
Prědne spiwarske wót Krygarja su wujšli 1640. Wjeliki wuznam wšak su dostali jogo knigły „Praxis pietatis melica” (zwucowanje póbóžnosći w spiwanju), kenž wuda w lěśe 1647 z 18 tekstami Gerhardta. Wóni su nejwažnjejše europske spiwarske 17. a 18. stolěśa. 10. nakład z lěta 1661, kótaryž jo slědny z ruki Krygarja, wopśimujo 72 tekstow wót Paula Gerhardta. Wuznam knigłow Praxis pietatis laže w tom, až dokumentěruju tencasnu nowu wašnju wěcejgłosnego wósadnego kjarliža, kenž komponisty naslědujucych generacijow su załapili.
W knigłach „Geistliche Kirchenmelodien” ako dodank tśeśego nakłada spiwarskich Praxis pietatis publicěrujo Jan Krygaŕ w lěśe 1649 wósym zgłosowanych basnjow swójogo krajana Johanna Francka. Fasciněrujuce znankstwo nazgónjenja wěry w śěžkem casu jo tekst kjarliža „Jesu, meine Freude“. (dolnoserbski pśełožk „Jezu, słodka pastwa“). Johann Franck jen napisa 1653 na zakłaźe basni w stilu ryśarskeje lubosćinskeje poezije „Flora, meine Freude“ basnikarja Heinricha Alberta z Kralowca. Franck z togo cyni duchowny lubosćinski spiw, kenž se pśichyli mysli 73. psalma: Jo mójo wjasele, až se k Bogu źaržym, a mójo dowěrjenje stajam na Boga Kněza. W basni jo Jezus wiźony ako dušny nawóžeń, kenž šćita pśed wšyknymi swětnymi wogramnosćami. Smjerś, cart, pjenjeze a sćerpnjenje njamaju žednu móc. W samskem lěśe 1653 twóri Jan Krygaŕ muziku kjarliža a pśiwze jen do nowego wudaśa Praxis pietatis. Wójujucy tekst Francka komponist Krygaŕ pódšmarujo z melodiju, kótaraž jo drje pógnuła Johanna Sebastiana Bacha za jogo monumentalnu motetu „Jesu, meine Freude”. Prědnu serbsku wersiju namakajomy južo w rukopisnych „Wjelcańskich spiwarskich”, kenž njeznaty awtor zestaji pó lěśe 1675.
Źinsa móžomy se jano źiwaś, kak w tom casu znicenja barokowe pěsnjarstwo wót Johanna Francka a Paula Gerhardta a duchowna muzika wót Jana Krygarja abo teke wót Heinricha Schütza a drugich stej mógałej luźi troštowaś a jim daś dowěru na Boga. We wulicowanju „Treffen in Telgte” wopisujo Günter Grass fiktiwne zmakanje baroknych wuměłcow w lěśe 1647: Źož wšo puste běšo, jano słowa a muzika błyšćachu, groni tam Paul Gerhardt. W gósćeńcu „Móstowy dwór” kjarcmarki Libuški njejsu se mógali napóslědku dojadnaś wó roli muziki a basnistwa. Pó 370 lětach pak snaź wěmy, až jich kjarliže su mócnjejše nježli swět wójny. „Tym, ak maju Boga, dej tež wótša ploga słodki nektar byś” zni serbski pśełožk teksta Johanna Francka w kjarližu „Jezu, słodka pastwa“. To jo poetiska formulacija togo, což pósoł Pawoł jo w lisće na Romarjow sucho napisał: „My pak wěmy, až tym, kenž Boga lubuju, wšykne wěcy k lěpšemu słuže.” Slědna štucka kjarliža pomjenjujo cil wšykneje kśesćijańskeje naźeje: „Pšec, wy tšuchłe duše, Jezus, ten nejwušy kněžaŕ co nět pśiś.” Kristus, ten bójazny, źěšo skobodnje na kśicu a dajo dowěru do Boga. Kristus, ten słaby, jo mócny wumóžnik! To nam pśiwołałej nimski basnikaŕ Franck a serbski komponist Krygaŕ ze śamnego casa 17. stolěśa do pśichoda.
Zkrocona wersija ako Bóže słowo na jadnastej njeźeli pó swětej Tšojosći w serbskem rozgłosu RBB, 2018-08-12.
Prědna wersija jo wujšła ako artikel w Pomhaj Bóh 7/2018.
Bildka: „Jesu, meine Freude”, 1653.


text:
We niydziela na Cichyj 6 bōł komplyt kybiców. Ruch zrymisowoł szpil na szczycie ze Stalą Rzeszów…
Tag: #ewinnerIILiga
Ślōnski LIVE ze szpilu Ruch Chorzów – Stal Rzeszów!
Ponoć brakowało, pra? Po problymach ze sprzentym wracômy na szpile Ruchu Chorzów! Ze szpilu przeciw Stali…
Ruch Chorzów – Chojniczanka Chojnice 2-1 [GALERIA]
We piôntek, we Chorzowie Ruch Chorzów szpiloł ze Chojniczanką Chojnice we ramach 7 serii szpilów eWinner…
[SKRÓT]: Ruch Chorzów – Chojniczanka Chojnice 2-1 (1-1)
Tym razym za skrót wziynli sie ludzie ze TVP Sport. Zapraszômy do łoglōndanio wygranyj Ruchu Chorzów…
Po rymisach zaś wygrani!
„Niebiescy” dalyj niypokonani we lidze, u sia tyż i do tego zaś wygrani! Po rymisach ze…
Piyrwszo weryfikacja pozytywno [KONFERYNCJA PRASOWO]
Chojniczanka Chojnice mioła być piyrwszom weryfikacjom drużiny trynera Skrobacza. Jak tak patrzeć, to mômy piyrwszo weryfikacjo…
Ślōnski LIVE ze szpilu Ruch Chorzów – Chojniczanka Chojnice
Szpil Ruchu Chorzów ze Chojniczanką Chojnice łotworzy 7 seria szpilów we eWinner II Lidze. Sztart szpilu…
Inwazja na Kalisz!
Rozpoczynamy wielką mobilizację na wyjazdowy mecz z KKS-em Kalisz, który odbędzie się w sobotę, 11 września,…
[SKRÓT]: Pogoń Grodzisk Mazowiecki – Ruch Chorzów 1-1
RUCH TV przigotowało skrót ze szpilu 6 raji szpilów eWinner II Ligi, kaj na wyjyździe –…
Kolyjny niydosyt po szpilu Ruchu
Mimo fest przewogi we statystykach, „Niebiescy” zaś ino zrymisowali. Tym razym ze Pogonią Grodzisk Mazowiecki. Tora…
Zaś rymis… [KONFERYNCJA PRASOWO]
Ruch Chorzów walczōł, ale niy stykło na to coby wygrać i prziwieźć do Chorzowa trzi punkty.…
Ślōnski LIVE ze szpilu Pogoń Grodzisk Mazowiecki – Ruch Chorzów
28 siyrpnia – we sobota – przijdzie szpilać Ruchowi na wyjyździe ze Pogonią Grodzisk Mazowiecki. Szpil…
Ruch – Garbarnia we knipsaparacie [GALERIA]
Gorko zapraszômy do łoglōndanio fotek ze szpilu Ruchu Chorzów ze Garbarnią Kraków. We szpilu bōł rymis…
[SKRÓT]: Ruch Chorzów – Garbarnia Kraków 0-0
RUCH TV przigotowało skrót ze szpilu 5 raji szpilów eWinner II Ligi, kaj we Chorzowie, przi…
Ruch Chorzów dalyj niypokonany we lidze!
Do Chorzowa na szpil piōntyj raji szpilów we eWinner II Lidze przijechała ekipa Garbarni Kraków. Mocno…
Ze Garbarnią podtrzimano passa bez porażki. [KONFERYNCJA PRASOWO]
Cołki szpil ciśli, grali dobrze i ze planym na wygrano. Niy zawsze sie to udowo, beztosz…
Ślōnski LIVE ze szpilu Ruch Chorzów – Garbarnia Kraków
We ramach 5 raji szpilów eWinner II Ligi, przi Cichyj 6 we Chorzowie – Ruch zagrô…
Bez sfalonygo po roz czworty!
We 4 raji szpilów eWinner II Ligi prziszło jechać Ruchowi do… Wronek, kaj na codziyń trynujom…


text: Po wšej Łužicy zastaruja hladanske słužby starych abo chorych ludźi doma. Wobjed woža jim socialne słužby na skazanku. Ludźo su dale a starši a trjebaja pomoc. Kónc lěta 2015 bě jich po cyłej Němskej 2,9 milionow ludźi, kotřiž běchu na podpěru pokazani. Něhdyša idylka wo starcomaj na wuměnku, wo kotrejuž so dźěći a wnučki staraja, zda so wusonjena być. Nawopak: Ličba tych, kotrychž ambulantnje zastaruja, je dźeń a wjetša. Nimale třećinu něhdźe třoch milionow hladanja potrěbnych doma zastaruja (staw 2015). Na jednym boku nochcedźa starši ludźo do starownje abo hladarnje. Na druhim boku dóstawa hladanske zawěsćenje za domjace zastaranje wjace spěchowanja. Přiwšěm je to wulke wužadanje za hladanske słužby. Wone dyrbja fleksibelne być a maja přiwšěm najmodernišim standardam hladanja wotpowědować.


text:
Awtobiografija w dokumentach za čas po towaršnostnym přewróće
Znowa pod titlom „Doma we wućekach“, ale z rjadowym čisłom 2 předstaja Benedikt Dyrlich serbskemu čitarjej nětko swoje „zrałe lěta“, kotrež padnu do noweje epochi demokratije: do lět 1990–2018. Swoju wohnjowu křćeńcu dožiwja basnik a politikar w přewrótowej nazymje na zetkanjach Serbskeje narodneje zhromadźizny w Budyšinje. Po swojich 40. narodninach, w aprylu 1990, zastupi wón do SPD a stanje so z jeje kandidatom na krajnej lisćinje Sakskeje. A w oktobru, krótko po němskim zasozjednoćenju, wola jeho Budyšenjo do noweho sakskeho sejma.


text:
Jan Wjela
Jan Wjela, tež Jan Radyserb-Wjela (* 8. januara 1822 na Židowje; † 19. januara 1907 w Budyšinje) bě serbski wučer, basnik a spisowaćel. Swoje twórby wozjewi přewažnje z mjenom Radyserb, pisaše pak tež pod pseudonymomaj Žarin a Mrowjan.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jan Wjela narodźi so 8. januara 1822 na Židowje[1] blisko Budyšina a wopyta tam šěsć lět ludowu šulu. Wuchodźiwši šulu, dźěłaše 13-lětny Wjela jako kruwar pola burow w Radworju a Łahowje. Farar Budyskeje Michałskeje cyrkwje Arnošt Bohuwěr Jakub, jeho něhdyši wučer nabožiny a zdobom prěni serbski zapósłanc w Sakskim krajnym sejmje 1849 pak jeho 1836 za preparandu wučerskeho seminara namjetowaše. Wot lěta 1838 do 1842 wuwuči so Wjela na Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje, hdźež zhromadnje z Kocorom, Pjekarjom, Mučinkom a Bartkom rozwučowanje wo serbšćinje a serbskim pismowstwje pola Lubjenskeho přijimowaše. Wot 1842 do 1844 běše Wjela jako zastupny wučer w Chanecach, wot 1844 do 1852 jako pomocny wučer w Bórku a hač do lěta 1889, hdyž so na wuměnk poda, jako prěni wučer na Židowje přistajeny. Připódla wuwučowaše wot 1868 serbšćinu na Budyskim gymnaziju, hdźež běše mjez druhim tež Arnošt Muka jeho šuler.
W času předměrca wobdźěli so Wjela na patriotiskich schadźowanjach młodych Serbow, z kotrymiž prěnje serbske spěwanske swjedźenje a załoženje wědomostneje towaršnosće Maćica Serbska přihotowaše. Jako republikanar wobdźěleše so wón na hibanju za čas Němskeje rewolucije 1848/49, redigowaše z Janom Bartkom wot měrca 1848 do awgusta 1848 politiski tydźenik Serbski Nowinkar a załoži Serbske burske towarstwo w Bórku. Wjelowe prěnje basnje wozjewi Handrij Zejler w 1842 załoženej Tydźenskej Nowinje. Dalše wozjewichu so tež w časopisu Łužica a wot 1853 w Časopisu Maćicy Serbskeje, w kotrymž tež leksikaliske a frazeologiske zběrki poda. W lěće 1847 běše Wjela z Pójdančka k wubudźenju a k polěpšenju wutroby za Serbow awtor prěnjeje serbskeje wuměłskeje prozy, kotrejž sćěhowachu hišće wósom dalšich. Zdobom najznaćiše z tutych je historiske powědančko Jan Manja abo Hdźe statok mój z lěta 1886. Za čas žiwjenja zezběra Wjela mnoho přisłowow, kotrež Arnošt Muka dorjadowa a 1902 pod titulom Přisłowa a přisłowne hrónčka a wusłowa Hornjołužiskich Serbow wuda.
Jan Radyserb-Wjela wuznamjeni so 1875 z Ryćerskim křižom II. rjadownje Albrechtoweho rjadu a bu 1896 čestny čłon Maćicy Serbskeje. Wón zemrě z 85 lětami w Budyšinje a bu na Budyskim Tuchorju pochowany.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Pójdančka k wubudźenju a k polěpšenju wutroby za Serbow, zběrka serbskich powědančkow (1847)
- Nadpad pola Bukec 1758, powědančko (1852)
- Křiž a połměsac abo Turkojo před winom w lěće 1683, powědančko (1883)
- Trójniki – zběrka powědančkow (1885)
- Bitwa pola Budyšina 1813, powědančko (1891)
- Nowe trójniki, zběrka serbskich powědančkow (1893)
- Zabawki. Swojim lubym Serbam, zběrka serbskich powědančkow (1896)
- Zabawy. Powědančka za lubych Serbow, zběrka serbskich powědančkow (1901)
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Sigmund Musiat: Jan Wjela-Radyserb – demokrat za ćichim. W Rozhledźe 1/2007 (webarchiw)
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Lucija Hajnec: Wjela-Radyserb, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 621slsl.
- Susanne Hose: Wjela (Wehle), Jan (Johann). W: Sächsische Biografie. Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde e.V. (wud.), wobdźěłała Martina Schattkowsky. (hsb.)
- ↑ Tauf-, Trauungs- u. Totennachrichten 1815–1826. W: familysearch.org: Bautzner Kirchenbücher 1699–1915. Wotwołana 1. nowembra 2014 (wobraz 309 wot 555, čisło 7). (němsce)


text:
Wobydlerska iniciatiwa so najebać znapřećiwjenje Budyskeho wyšeho měšćanosty nastupajo kup měšćanskeje hale „Króna“ dalšeho prócowanja njewzda a nadźija so pomocy z krajneje stolicy.
Budyšin (CK/SN). Na wosebitym posedźenju zaběra so Budyska měšćanska rada 23. meje znowa z kupju měšćanskeje hale. 25. apryla bě dwaceći radźićelow za a jědnaće přećiwo kupnym jednanjam hłosowało. Wobydlerska iniciatiwa k wuchowanju „Króny“ ma to za wobkrućenje swojich aktiwitow, swój zaměr pak zdawna docpěła njeje. Runje tež tohodla, dokelž bě wyši měšćanosta Alexander Ahrens (SPD) znapřećiwjenje přećiwo wobzamknjenju zapołožił. Na třoch posedźenjach sej Utta Winzer w měšćanskej radźe žadaše, zo ma so „Króna“ zachować, doniž žaneje alternatiwy njeje. „Bjez měšćanskeje hale njemóža so wulke zarjadowanja z hač do tysac ludźimi w Budyšinje hižo wotměć“, rěčnica wobydlerskeje iniciatiwy rozłoži.


text:
Klasyfikacyjŏ biologicznŏ
Klasyfikacyjŏ biologicznŏ – szeregowanie ôrganizmōw uporzōndkowanym spusōbym podle prawideł systymatyki biologicznyj. Wynikym tego procesu je hierarchiczny ukłŏd systymatyczny, co prezyntuje terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô podobiyństwie i pochodzyniu ôrganizmōw. Zaleznie ôd przijyntyj metody badawczyj może to być hierarchiczny ukłŏd oparty na kategoryjach systymatycznych abo strōmie filogynetycznym, może ôbyjmować wszyjske znōme nauce ôrganizmy abo jejich ôkryślōnõ grupã. Dōmynōm biologije, co pŏrŏ sie klasyfikowaniym ôrganizmōw, je systymatyka ôrganizmōw, a prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ jeji poddyscyplina – taksōnōmijŏ.
Klasyfikacyjŏ naturalnŏ i sztucznŏEdytuj
Klasyfikowanie ôbiektōw je potrzebne wtynczŏs, jak mōmy do czyniyniŏ z jejich srogszōm liczbōm. Taki zbiōr wymŏgŏ skatalogowaniŏ, w ôpacznym wypadku ciynżko byłoby sie nim posugować. Tyn sōm zbiōr idzie klasyfikować na roztōmajte spusoby, podle roztōmajtych kryteriōw. Klasyfikacyjŏ ôpartŏ na kryteriach takich jak podobiyństwo morfologiczne abo siedliskowe mŏ naturã sztucznõ. Przikładym podziału sztucznego je podzioł zwiyrzōnt na lōndowe i wodne, bo tyn podzioł niy ôdnosi sie prōmp do kōnkretnych i ważnych cech klasyfikowanych ôrganizmōw. Przikładym podziału sztucznego, ale niyôbyczajle pożytecznego z pōnktu widzyniŏ metodyki nauczaniŏ biologije, je podzioł zwiyrzōōnt na kryngowce i bezkryngowce. Drugŏ z wymianowanych grup (bezkryngowce) je jednostkōm sztucznōm, a zaliczane do nij zwiyrzynta łōnczy ino jedna, negatywnŏ cecha diagnostycznŏ: brak krziża. Klasyfikacyjŏ, co je ôpartŏ na ważnych i ajnfachowych cechach ôrganizmōw, mŏ naturã naturalnõ. Przikładami podziału naturalnego je podzioł flanc na ôkrytozalōnżkowe i nagozalōnżkowe jak tyż podzioł ryb na skrzelodyszne jak tyż dwudyszne.
Społym z rozrostym biologije molekularnyj hierarchiczne systymy klasyfikacyjne zyskały kōnkuryncyjõ we formie naturalnych klasyfikacyji ôrganizmōw opartych na taksōnōmije filogenetycznej, corŏz akuratnij pokazowały filogynezã. Przikładym takij klasyfikacyje, co sie tykŏ roślin ôkrytonasiynnych je systym APG. W tradycyjnych systymach klasyfikacyjnych, co używajōm systymu kategoryji biologicznych niy idzie zmieścić corŏz barzij akuratnego, ale tyż corŏz barzij słożōnego ôbrazu strōma życiŏ. W sytuacyji, jak liczba kategoryji systymatycznych je skōńczōnŏ, niy idzie stworzić systymu, w kerym kożdy taksōn by bōł mōnofiletyczny. Z drugij strōny słożoność taksōnōmije filogynetycznyj powoduje, iże durch jeszcze ciynżko sie wyforsztelować używanie inkszych aniżeli tradycyjne systymōw hierarchicznych chociŏż do cylōw dydaktycznych.
Klasyfikacyjŏ naturalnŏ ôrganizmōwEdytuj
Wszyjske ôrganizmy powstały na drōdze ewolucyje. Jedne zorty wymiyrały, inksze dŏwały poczōntek nowym (specjacyjŏ). Jejich historyjõ ewolucyjnõ (filogynezã) idzie przedstawić graficznie we formie rozgałyńziōnego strōma, zwanego strōmym rodowym abo strōmym filogynetycznym. Piyń tego strōma to jedyn spōlny praôjciec wszyjskich ôrganizmōw, za to kōnary to ôsobne linije ewolucyjne.
Danŏ grupa ôrganizmōw (taksōn) je mōnofiletycznŏ, jeźli wywodzi sie ôd jednego spōlnego praôjca i ôbyjmuje wszyjskich jego potōmnych. Mōnofiletycznōm grupōm sōm cycacze. Jeźli jednak jakŏś grupa ôbyjmuje dwa „kōnary” strōma (abo wiyncyj), to je ôna polifiletycznŏ. Polifiletycznōm grupōm sōm bp. wszyjske ôrganizmy cudzożywne. Za to mianym parafiletycznyj ôkryślŏ sie grupã, co skupiŏ ôrganizmy, co pochodzōm ôd jednego praôjca, ale niy ôbyjmujōm wszyjskich potōmnych. Przikładym takij grupy sōm dwuliściynne. Nŏleżnego ôbrazu przŏcielstwa ôrganizmōw idzie sie spodziywać jyno w grupach mōnofiletycznych.
Doskōnalynie metod klasyfikacyje ôrganizmōw polygŏ na dōnżyniu do tego, by jak nojlepij pokazowały jejich przŏcielstwo. Ôptymalny systym klasyfikacyje winiyn ôddŏwać prŏwdziwy ukłŏd strōma rodowego. Wszyjske taksōny winny być mōnofiletyczne. Terŏźnŏ wiedza zbliżŏ nŏs do tego ideału, ale niy dŏwŏ podstaw do skōnstruowaniŏ takigo idealnego strōma rodowego wszyjskich ôrganizmōw.
Terŏźnie za tradycyjny idzie uznać podzioł na piyńć krōlestw: prokariōnty, protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta. Podstawy takigo podziału były zapropōnowane już w XIX stoleciu (Richard Owen, Ernst Haeckel) bez wydzielynie krōlestwa ôsobnego ôd roślin i zwiyrzōnt[1], ale systym, co wykrŏczŏ poza podzioł na dwa krōlestwa upowszechniōł sie dopiyro w drugij połowie XX s., za barzij zbliżōny do prŏwdy aniżeli podzioł ôd Linneusza. niyma ôn jednak wolny ôd felerōw, bo krōlestwo bakteryji ôbyjmuje iste bakteryje i archebakteryje, co sōm ze sobōm spokrewniōne ino niyznacznie. Je to grupa parafiletycznŏ, co pochodzi ôd spōlnego praôjca, ale niy stanowi ôsobnyj asty strōma. Sōm tyż dane, co przizwŏlajōm sōńdzić, iże archebakteryje sōm bliżyj spokrewniōne z inkszymi ôrganizmami aniżeli z bakteryjami istymi. Parafiletyczne sōm tyż protisty, co sōm ôd jednego spōlnego praôjca, ale co je tyż praôjcym roślin, zwiyrzōnt i grzibōw.
Skirz tych felerōw upowszechniŏ sie podzioł na trzi dōmyny: archeōny, bakteryje i jōndrowce. Jōndrowce (eukariōnty) prowizorycznie były dzielōne na 4 krōlestwa: protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta, a niyskorzij na 6 supergrup: Opisthokonta, Amoebozoa, Excavata, Rhizaria, Archaeplastida i Chromalveolata. Te grupy sōm podle terŏźnyj wiedze mōnofiletyczne.
Podziały świata żywegoEdytuj
Tradycyjny podziołEdytuj
Nojbarzij tradycyjny podzioł ôrganizmōw, co wywodzi sie jeszcze ôd Arystotelesa i Teofrasta, a utrwalony ôd Linneusza to podzioł na dwa krōlestwa: zwiyrzynta i rośliny. Bōł uznŏwany za ôbowiōnzujōncy jeszcze w piyrszyj połowie XX stoleciŏ, a jego ôstałości durch widać we podziale nauk biologicznych (botanika i zoologijŏ, taksōnōmijŏ roślin i taksōnōmijŏ zwiyrzōnt itp.).
Usystymatyzować ôrganizmy żywe prōbowali tyż:
- W 1866 niymiecki biolog Ernst Haeckel – wkludziōł 3 krōlestwa: zwiyrzynta, rosliny i mikroôrganizmy (zdefiniowane za Protista). Bakteryje wraziōł do rzyndu Moneres (niyskorzij Monera)[2].
- Édouard Chatton – francuski zoolog i biolog morski – w mało znanyj pracy z 1925[3] piyrszy wkludziōł rozrōżniynie ôrganizmōw na prokariotyczne (bez jōndra kōmōrkowego) i eukariotyczne (co zawiyrajōm jōndro kōmōrkowe), co je nazwoł, ôdpednio, Prokaryota i Eukaryota. W 1962 Roger Stanier i C.B. van Niel ôbgŏdali kōncepcyjõ Chattona przi powołowaniu sie na jego inkszõ robotã z 1938[4] (ôkrōm tego zacytowali felernõ datã jeji wydaniŏ – 1937 zamiast 1938). Tyn błōnd bōł powiylōny w 45 cytowaniach podle Science Citation Index[5], co prziczyniyło sie do uznaniŏ Chattona za autora podziału dychotōmicznego Prokaryota-Eukaryota. Chatton niy zdefiniowoł ale tych pojyńć, ani niy nadoł im rangi w syńsie taksōnōmicznym. Niy zrobiyli tego tyż Stanier i van Neil[5].
- W 1938 Herbert Faulkner Copeland ôpublikowoł pracã[6], a w 1956 ksiōnżkã[7], w kerych zapropōnowoł dźwigniyńcie Monera do rangi krōlestwa.
- Robert Whittaker, biolog z Brooklyn College w Nowym Jorku, wkludziōł Fungi za piōnte krōlestwo w 1969 roku[8]. Kōncepcyjŏ 5 krōlestw, leko zmodyfikowanŏ ôd Lynn Margulis z Boston University (w 1970[9]), ôstała nojszyrzyj zaakceptowanōm kōncepcyjōm dzielyniŏ świata żywego, aże do roku 1990. Systym piyńciu krōlestw, z drobnymi modyfikacyjami, je durch używany w wielu robotach abo stanowi podstawã dlŏ niyskorniyjszych systymōw.
Trzi dōmynyEdytuj
W 1977 amerykōński mikrobiolog i fizyk Carl Woese jak tyż badŏcz z University of Houston, George Edward Fox zapoczli podszukowania rRNA, co w wyniku nich ôbrali trzi linije ewolucyjne ôrganizmōw. Nazwali je: eubacteria, archaebacteria i urkaryotes[10]. Społym z inkszymi autorami podzielyli krōlestwo Monera na dwa krōlestwa: Eubacteria i Archaebacteria[11] (systym 6 krōlestw). Jejich podszukowania dały podwaliny systymatyce bakteryji ôpartyj na filogynetyce. Autorzi zapoczli dyskusyjõ nad ôbraniym wyższyj ôd krōlestwa kategoryje systymatycznyj[10]. Woese niy zgŏdzoł sie z powszechnie wtynczŏs akceptowanym ôd wiynkszości biologōw podziałym dychotōmicznym Prokaryota-Eukaryota. W 1990 przedstawiōł argumynta dlŏ kōncepcyje podziału życiŏ na Ziymi na trzi grupy, co je nazwoł dōmynami Archaea, Bacteria i Eucarya[12].
Podzioł Cavaliera-SmithaEdytuj
Konkuryncyjny systym autorstwa Thomasa Cavaliera-Smitha zapropōnowany w 1983 i zmodyfikowany w 1998 roku przewiduje sześ krōlestw zgrupowanych w cysŏrstwa:
Cysŏrstwo: Procaryota
- Bacteria – bakteryje (wszyjske prokariōnty)
Cysŏrstwo: Eucaryota
- Protozoa (jednokōmōrkowe eukariōnty niy zaliczōne do inkszych krōlestw)
- Chromista (niykere glōny, bp. brunŏtnice i ôkrzymki i niykere heterotrofy)
- Fungi – grziby
- Plantae – rośliny (społym ze zielynicami i krasnorostami)
- Animalia – zwiyrzynta
W pierwotnyj wersyji przewidowoł podzioł na 8 krōlestw (były jeszcze Archaea i Archezoa, ale autōr uznoł, iże niy mŏ podstaw do jejich wydzielaniŏ).
Przirōwnanie dzielynie systymatycznychEdytuj
Wejzdrzij tyżEdytuj
Przipisy
- ↑ Joseph M. Scamardella. Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista. „International Microbiology”. 2, s. 207–216, 1999. Springer-Verlag Ibérica.
- ↑ Ernst Haeckel: Generelle Morphologie der Organismen. Vol. II. Berlin: Georg Reimer, 1866.
- ↑ Edouard Chatton. Pansporella perplexa: Amoebien a Spores Protégées Parasite des Daphnies. Réflexions sur la Biologie et la Phylogenie des Protozoaires. „Ann Sci Nat Sér X (Zool)”. VII, s. 1–84, 1925 (fr.).
- ↑ Edouard Chatton: Titre et travaux scientifique (1906-1937) de Edouard Chatton. 1938.
- ↑ 5,0 5,1 Jan Sapp. The Prokaryote-Eukaryote Dichotomy: Meanings and Mythology. „Microbiology and Molecular Biology Reviews”. 69 (2), s. 292-305, czerwiec 2005. DOI: 10.1128/MMBR.69.2.292-305.2005 (ang.).
- ↑ Herbert F. Copeland. The Kingdoms of Organisms. „The Quarterly Review of Biology”. 13(4), s. 383-420, 1938. DOI: 10.1086/394568 (ang.).
- ↑ Herbert F. Copeland: The classification of lower organisms. Palo Alto, Ca.: Pacific Books, 1956.
- ↑ Robert H. Whittaker. New Concepts of Kingdoms of Organisms. „Science”. 163 (3863), s. 150–160, 1969. DOI: 10.1126/science.163.3863.150 (ang.).
- ↑ Lynn Margulis. Whittaker’s five kingdoms of organisms: Minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis. „Evolution”. 25, s. 242–245, 1970 (ang.).
- ↑ 10,0 10,1 Woese C.R. & Fox G.E.. Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms. „Proceedings of the National Academy of Science”. 74(11), s. 5088-5090, 1977 (ang.).
- ↑ Woese et al.. An ancient divergence among the bacteria. „Journal of Molecular Evolution”. 9(4), s. 305-311, 1977. Springer New York. DOI: 10.1007/BF01796092 (ang.).
- ↑ Woese, C.R., Kandler, O. & Wheelis, M.L. Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. „Proceedings of the National Academy of Science”. 87, s. 4576-4579, 1990 (ang.).


text:
Stwórtk do prědnego adwenta jo za wucabnice našeje šule kšuty termin. Wótpołdnja se zmakaju ceptaŕki tradicionelnje na zgromadne baslenje. My wugótujomy adwentne wěnce, wětšowe swěcki w głažkach, keramikowe flaški, janželske figury z drjewa abo postowe kórtki.
Pětk do prědnego adwenta su wšykne starjejše, stare starjejše a pśiswójźbne na adwentny bazar pśepšosone. Tradicionelnje naše šestkarje pśedawaju basleńske źěła našych ceptaŕkow.
Mamy pśecej wjeliki tykańcowy bazar, wjele móžnosćow za gódowne baslenje a, se wě, jawišćowy program za wšyknych gósći. Casy jo to bajka, a młogi raz talentowa show. Z nabranymi pjenjezami financěrujomy projekty w našej šuli abo wzejomy pjenjeze na pśikład za kupjenje nowego sound załožka.
Stwórtk do prědnego adwenta jo za wucabnice našeje šule kšuty termin. Wótpołdnja se zmakaju ceptaŕki tradicionelnje na zgromadne baslenje. My wugótujomy adwentne wěnce, wětšowe swěcki w głažkach, keramikowe flaški, janželske figury z drjewa abo postowe kórtki.


text:
Radźene koncerty mjez tradiciju a modernu
W rjedźe „musica nova sorabica“, kotryž zarjaduje Załožba za serbski lud w kooperaciji z kulturnym rumom Hornja Łužica-Delnja Šleska a Serbskim ludowym ansamblom, zaklinčachu nazymu cyłkownje tři koncerty, kotrež so pod hesłom „tradicija + eksperiment“ na najwšelakoriše wašnje serbskej ludowej, abo lěpje traděrowanej, hudźbje w nowym šaćiku runje tak wěnowachu kaž dospołnje nowym kompozicijam. Wšitke zarjadowanja běchu poměrnje derje wopytane – wothłós znajmjeńša bě dobry.
Znaju jeho jako wjesołeho, žortniweho a temperamentneho muža. Po cyłym swojim wašnju skutkuje wón młody, byrnjež w aprylu 70. narodniny swjećił. Tutu wjesołosć je sej Słowak Jaroslav Pukač přez lětadołhe skutkowanje jako hudźbnik a kulturnik nasrěbał. Hudźenje a spěwanje stej jeho element, jeho radosć a eliksěr žiwjenja.
Nowostka Ludoweho nakładnistwa Domowina „Z Francom po swěće“
Je lědma někoho w Serbach, kiž jeho njeznaje, wandrowskeho Franca Čornaka, kiž bě tři lěta a něšto dnjow po puću, zo by so w swojim rjemjesle wukmanił a žiwjenske nazhonjenja zběrał. Dotal je wón čitarjow z knihu Franz im Glück, kotruž bě lěta 2015 ze žurnalistom Rainerom Schäferom napisał, jenož němsce do swěta sobu wzał. Nětko pak móža wšitcy z pomocu wóndano wot Ludoweho nakładnistwa Domowina wudateje knihi Z Francom po swěće tež serbsce z Chróšćanom pućować.
Justyna Michniuk
W poslednim sćělesnjenju běch Serbowka
nošach rjanu, wušiwanu drastu
molowach jutrowne jejka
a njedźelu spěwach w Chróšćanskej cyrkwi
wótře kěrluše w swojej rěči
Nětko sym Europjanka, w Pólskej rodźena
nošu čornu drastu, dokelž wěčnje žaruju
wo swoju zhubjenu identitu
Znaju drje pjeć rěčow, ale w žanej njemóžu
zwuraznić swoju zludanosć
z woprawdźitosće
Rozdwojenje
Pytajo za swojimi korjenjemi
wostach tčacy mjez lětomaj ’39 a ’89
Što běše mjeztym?
Štó mi wotmołwi na wšě moje prašenja?
Njewěm, štó sym a dokal słušam
Wěm jenož, zo běchu moji prjedownicy Słowjenjo,
a słowjanska krej zawjazuje
(Z pólšćiny Dorothea Šołćina)
W sewjeropólskim měsće Toruń rodźena a dźensa w Hamburgu bydlaca swobodna publicistka Justyna Michniuk pisa w pólskich časopisach přeco zaso wo zańdźenosći a přitomnosći Łužiskich Serbow. 30lětna Pólka je absolwentka studija mjezynarodnych stykow a balkanskeje filologije. Lěta 2010 wopyta wona prěni raz Łužicu, hdźež přewjedźe pólne slědźenja na temu „Łužica w 21. lětstotku – narodna identita a mjeńšinowe prawa w časach stopnjowaneje globalizacije a zjednotnjenja kultury“. Tema identity wotbłyšćuje so tež w jeje poeziji, přetož jako Pólka we wukraju rozestaja so basnjerka ze swojej narodnosću kaž tež z jazykami, kotrež rěči. Loni wobdźěli so prěni raz na Swjedźenju serbskeje poezije a přednjese w „nocy poezije při Starej wodarni“ swojej basni „Serbowka“ a „Rozdwojenje“, kotrejž stej w časopisu „Matrix“ (čo. 3/2016) pólsce, serbsce a němsce publikowanej. Tež za lětuši swjedźeń pozije na česć Jurja Chěžki, kotryž je bohužel wupadnył, bě Justyna Michniuk zajimawe basnje zapósłała. Chcemy je tule přebasnjene wozjewić a je tak publikumej spřistupnić.
Dorothea Šołćina
Justyna Michniuk
Čas kapaše mi přez porsty
Přeńdźe do zašłosće
Do kotrejež njeda so nawróćić
Kaž k wotstawkej w knize
Wučerpana wot powabliwosćow
A podawkow bjez wuznama
Zawjertnych honač zachodnosće
Zo njebych ani chwilki hižo zhubiła
Z toho časa sym mjez wčera a dźensa
Jutře so ženje njestanje
Jenož kusk je mi škoda
Zo nimam před sobu žadyn přichod
(Z pólšćiny přebasniła
Dorothea Šołćina)
Z dr. Mićom Cvijetićom, 1946 rodźenym basnikom a nowinarjom z Běłohroda, sym so w minjenych lětach wospjet zetkał, štož ma najwšelakoriše přičiny. Wosebje naju serbiska a serbska poezija wjaza, a to nic jenož z wuznaćom, zo so kóždy z naju prócuje tworjenje druheho zeznawać, so z nim rozestajeć. Smój wo tym přeswědčenaj, zo je trjeba wo serbiskej literaturje w Serbach a Němskej informować a ju rozšěrjeć. Je trjeba, zo Južni Serbja wo literaturje swojich sotrow a bratrow z Łužicy zhonja.
Dale sym sej ze serbiskim kolegu a přećelom wědomy, zo so z pomocu bjezposrědnich literarnych a wuměłskich stykow njehodźi jenož ignoranca mjez ludźimi a ludami přetworić do wćipnosće a zajima za blišich a dalšich susodow. Ně, kulturna wuměna zaruča wotkryće najwšelakorišich duchownych „resursow“, móže budźić kritiske a tworićelske mocy kaž tež wobšěrniše a pohłubšene zhladowanja na tradicije.
Wosebita „kralowna instrumentow“ w Drježdźanach poswjećena
Městna na koncertnej žurli Kulturneho palasta w Drježdźanach běchu 8. septembra jara požadane. Tam bu nowy instrument Budyskeje pišćeletwarskeje firmy Eule poswjećeny. Wosebite su Eulec pišćele hižo tohodla, dokelž su jeničke koncertne mjez 14 pišćelemi w Drježdźanskich cyrkwjach a snano třeće swojeho razu w Sakskej, nimo koncertnych pišćelow w Zhorjelcu (wot lěta 1910) a w Lipšćanskej Sukelnicy (wot 1986).
K tajkemu zarjadowanju słuša swjedźenska narěč. Dokelž jednaše so wo poswjećenje najwjetšeho hudźbneho instrumenta, njezadźiwa, zo so wjacori lawdatorojo – w přitomnosći sakskeho ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha – słowa jimachu.
Spěchowanski kruh za serbsku ludowu kulturu, załoženy 1991, je drje najznaćiši dźakowano tomu, zo je mjeztym hižo 64. wiki jutrownych jejkow přihotował. „Mjenje znate, ale nic mjenje zajimawe, su dalše projekty spěchowanskeho kruha“, kaž wo sebi twjerdźa. Tele twjerdźenje je woprawnjene: Wot kónca awgusta su w Serbskim domje w Budyšinje wuslědki zašłeje dźěłarnički tworjaceho wuměłstwa widźeć. Ludowi wuměłcy běchu so tónkróć do Budyšina samoho na „hóńtwu“ za hódnymi motiwami podali, slědujo tak wužadanje towarstwa. „Narodne drasty wotpowědnych regionow słuža w molerskich dźěłarničkach jako motiwy, w Delnjej Łužicy husto w kombinaciji z architekturu abo z temu hórnistwo a wuhlo, w Hornjej Łužicy často w zwisku z temami přirody.“
Marje Kubašec dla bě mje Budyska Domowinska skupina před něšto časom wopytała. Jako starša sotra mojeje maćerje bě so wona 1890 w Chasowje narodźiła. Wottud přewodźachmy ju 1976 k poslednjemu wotpočinkej na Radworskim kěrchowje. Za čas wójny a po njej bydleše ćeta Marja blisko nas a na kóncu hromadźe z nami w Chasowskim Kubašec statoku wosrjedź wsy. Mi běše wona kaž druha mać, mjeztym zo so jeje sotra-lěkarka wo nawal pacientow staraše. Hosćo z Budyskeje Domowinskeje skupiny wočakowachu wote mnje awtentiske informacije wo spisowaćelce. Na to běch přihotowany, nic pak na njewočakowane zahajenje rozmołwy.


text:
Wot apryla wužiwa dźesać porow kibutow polo mjez Róžantom a Łazkom za hnězdźenje, lehnjenje a za to, swoje młodźata woćahnyć. Tam je tuchwilu najwjetše lehnišćo tejele družiny ptačkow po cyłej Sakskej.
Róžant (SN/MiR). Hižo srjedź měrca běchu jednaćelej spěchowanskeho towarstwa Sakskeje hladarnje ptačkow w Njeswačidło dr. Winfriedej Nachtigallej prěnje kibuty napadnyli. Wšako wone dosć wótře swoje ki-wit wołaja. Spočatk apryla běchu tam dwanaće kibutow wobkedźbowali, kónc apryla picowaše tam pjeć porow 17 młodźatow. Dalše štyri pory hišće na to čakachu, zo so młodźata z jejkow wudypaja. Poslednja kontrola kónc meje wunjese, zo sydaše tam pjeć žónkow, a widźeć bě hač do dźesać młodźatow. Tónle wuspěch bě jenož móžny, dokelž bě ratar Ralf Hentzschel kibutam polo přewostajił. Dalši partnerojo běchu mjenowane towarstwo a delni zarjad za přirodoškit Budyskeho wokrjesa. Na te wašnje móžachu ptački dwaj hektaraj njewobdźěłaneje role wužiwać, na kotrejž běchu niska wegetacija a dwě wulkej pólnej łuži.


text:
We ôstatnim ôdcinku “Chwile z gŏdkōm” ôbiecołch Wōm, że wciepna na strōna teksty ślabikŏrzowe dlŏ tych, co chcōm co wiyncyj we tyj pisowni poczytać. Bez ôstatnie dni publikowołch je jako posty na strōnie, a dzisiej dŏwōm Wōm je sebrane jako ksiōnżeczka do wziyńciŏ ze sobōm na e-readerze, tablecie abo mobilniŏku. Ôkrōm tych ôźmiu tekstōw, co już żeście czytali, je w nij dziewiyńć inkszych.
Teksty tykajōm sie roztōmajtyj tymatyki. Je sam historyjŏ, architektura, etnografijŏ, je artikel ô fusbalu, a na kōniec mōj przekłŏd bojki ô Czerwōnyj Kapucy. Mōm nadzieja, że dobrze sie Wōm to bydzie czytać, i że tym, co jeszcze do ślabikŏrza niy prziwykli, przidŏ sie we ôswojyniu sie z tymi trzyma literami, ô kerych żech gŏdoł we wideo.
Jeźli Wōm sie ksiōnżeczka spodobŏ, to prosza Wŏs, cobyście pedzieli familiji i kamratōm abo dociepli mi pŏra groszy bez PayPal (abo jedno i druge), bo sōm dwie rzeczy, co kożdego czowieka zachyncajōm do roboty: zainteresowanie inkszych i geld. 😉
Jeszcze ani razu żech niy skłŏdoł EPUB-a ani ksiōnżki, beztōż jak ftoś z Wŏs w tym robi i chce mi pokŏzać, kaj żech coś zrobiōł źle, to niych dō mie napisze.
Cołkŏ robota je na licyncyji Creative Commons. Możecie kopiować i rozsyłać po kamratach, możecie tyż używać tych tekstōw (kōmercyjnie tyż) i je przerŏbiać, jeźli podŏcie autora ôryginału i skŏżecie, co było zmiyniōne.
Jak to wyglōndŏ:
Sebiyrōmy sam:
EPUB na e-readery, tablety i mobilniŏki


text:
W sezonie 2011 w Lidze biorą udział drużyny w dwóch grupach Północnej (N) i Południowej (S).
- Drużyny grupy Północnej: Bydgoszcz, Koszalin, Łódź, Poznań, Szczecin, Warszawa
- Drużyny grupy Południowej: Bielsko–Biała, Gliwice, Katowice, Kraków, Lublin, Rybnik, Wrocław
Składu drużyn:
Bielsko Biała
- Łukasz Oleś 5k
- Andrzej Gęga 7k
- Artur Śliwka 6k
- Jan Grabara 8k
- Piotr Mika 9k
- Janusz Gindera 11k
- Damian Moskała 14k
Bydgoszcz
- Wałaszewski Bruno 3 kyu Keyakusha
- Szychowiak Wojciech 7 kyu woj
- Wałaszewski Maksym 8 kyu Yrael
- Przech Ignacy 8 kyu Hakaisha
- Libront Dawid 8 kyu Focus94
- Walczak Piotr 8 kyu astronis
- Wierzbowski Łukasz 8 kyu Zdzieli
- Krause Karol 11 kyu ambak
- Chojnacki Piotr 10 kyu Prometeusz
Gliwice
Katowice1. Tomasz Ślązok2. Sebastian Pawlaczyk3. Krzysztof Bożek4. Klaudia Kleczkowska5. Krzysztof Kania6. Jacek Walczyk7. Magda Tracichleb8. Michał Szarla9. Jerzy Michnik10. Mateusz Frowal11. Cezary Dominiak12. Arkadiusz Nowakowski13. Krzysztof Targiel14. Marcin Ceran
- Radosław Jachym
- Tomasz Podolec
- Jan Baranek
- Dawid Stolecki
- Łukasz Migura
- Piotr Kuryło
- Tomasz Kulon
- Anna Klęk
Koszalin1. Karol Cieślak 2. Maciej Teter 3. Patryk Jełowicki 4. Remigiusz Szymański 5. Wojciech Cieślak 6. Oskar Papis
Kraków 1. Koichiro Habu2. Jakub Straszewski3. Anna Sośnicka-Cieśla4. Maciej Lubiński5. Katarzyna Bełtowska6. Marcin Skrabania7. Marcin Sokół8. Paweł Skibiński9. Jarosław Nowak
Lublin1. Przemysław Dyszczyk2. Tomasz Kwiatkowski3. Marcin Kryński4. Piotr Dyszczyk5. Jaroslaw Jusiak6. Tomasz Sęk7. Anna Balicka8. Kacper Lubarski
Łódź1. Agnieszka Kacprzyk2. Krzysztof Urtnowski3. Marek Maksimczyk4. Marcin Tomczyk5. Piotr Rzepnikowski6. Krzysztof Sasinowski7. Tomasz Wesołowski
Poznań
Rybnik
1. Mateusz Surma,
2. Jan Lubos,
3. Janusz Chłodek
4. Mariusz Ferenc
5. Adam Lubos
6. Wojtek Surma
7. Przemek Lubos
8. Gosia Czaplik
9. Tadeusz Dołęga
10. Artur Kosiba
Szczecin
- Artur Chmielewski 1k
- Jarosław Pietrzak 2k
- Dawid Jurkiewicz 2k
- Wojtek Ślusarczyk 3k
- Marcin Dziewanowski 6k
- Jakub Gauza 8k
- Adam Zajączkowski 10k
- Jan Przybyś 11k
- Joanna Przybyś 13k
- Sebastian Magdziński 13k
- Wojtek Kaśków 15k
- Michał Woźny 18k
Warszawa 1
- Michał Parkoła
- Krzysztof Dziołak
- Błażej Madejski
- Maciej Trzeciak
- Diana Błaszczyk
- Stefan Wrocławski
- Paweł Frączak
- Tomasz Warchoł
- Paweł Sowa
- Mirosław Granacki


text:
Wobdźěłał Clemens Heitmann
Serbski kulturny archiw je jenički zjawny archiw za serbske a sorabistiske dokumenty a zběrki. W nim składuje so wjele dokumentow serbskeho pochada, zawostajenstwow, aktow a dalšich medijow wuznamnych wosobinow, zjednoćenjow a institucijow. (dalše informacije)
Paralelne a přećiwne daledawanja žórłow, kotrež su w Serbskim kulturnym archiwje přistupne, njenamakaja so husto na jednym zhromadnym městnje, ale su na wšelake archiwy a zběrki rozdźělene. Modul „Žórła k serbskim stawiznam 1918–1945“ je so wuwił, zo by so zajimcam přehlad wo wšelakorosći a wuznamje tych zdźěla daloko rozbrojenych wobstatkow skićił a přijomny přistup k zaběrje ze serbskimi stawiznami z pomocu žórłow zmóžnił. Tu namakaće wuzwolene informacije wo wobstatku, zapiskowe daty a digitalizaty sorabistice přisłušnych podłožkow ze wšelakich narodnych a mjezynarodnych archiwow. K pytanju w modulu „Žórła k serbskim stawiznam 1918–1945“ přińdźeće tule.
Hier finden Sie ausgewählte Bestandsinformationen, Verzeichnungsdaten und Digitalisate sorabistisch einschlägiger Unterlagen aus verschiedenen nationalen und internationalen Archiven. Zur Suche im Modul „Quellen zur sorbischen Geschichte 1918–1945“ gelangen Sie hier.
Tutón projekt zrealizowa so we wobłuku wot Sakskeje akademije wědomosćow koordinowaneho a wot SMWK spěchowaneho zhromadneho projekta „Virtuelle Archive für die geisteswissenschaftliche Forschung“ (2017–2019).


text:
Zōmek Chałupki to je sztela szpecjalno, w kerej historyjo kupluje sie z modernościōm. Umicie tukej porajzować, poznać atrakcyje a dychnyć we piwnym SPA.
ślōnskie
-
-
Byzuch we Zobrzu, Katowicach i Tychach w jedyn dziyń? Czamu niy! Wejrzijcie z nami na nastympne piykne atrakcyje Ślōnska i zaro zacznijcie planować rajza.
-
Radlin to je niy za wiele ślōnskie miasto. Je ône zwiedowne dlo wandrusōw? Badnijcie z nami atrakcyje Radlina – tynżnia solankowo i Kolōnijo Ymma.
-
Gliwice – jedne z nojepniyjszych a nojciekawszych miast na Ślōnsku. Byzuchujcie z nami nojlepsze atrakcyje, kuknijcie na co pozaglōndać i kaj pōmaszkecić.
-
Rybnik dowo masa możebności ku szpasowi a fajnymu spyndzaniu czasu fraj. Kuknijcie na 8 rybnickich wydarzyń, kerych niy śmicie przepasować we 2019 roku!
-
Bierymy Wos pod ziymia, coby kuknyć na nojnowszo atrakcyjo Ślōnska. Zogibujcie kaski, wlazujymy do łōdki a napoczynōmy rajza. Sztreka Wodno czeko!
-
Ślōnsk umi sie poasić wyjōntkowymi we skali świata atrakcyjami turystycznymi. Dzisiej byzuchujymy sztele Muzyjum Bergmōństwa Wōnglowego we Zobrzu.
-
Postindustryjalne zabytki to jedne ze nojsrogszych atrakcyji Ślōnska. Pozawiyrane gruby ôdmykujōm sie dlo turystōw, przizwolajōm sjyżdżać i poznować warōnki fedrōnku. Eli turystycznōm atrakcyjōm śmi być yno sztela, kero przestała robić hań downij?
-
Na kraju wojewōdztw ślōnskigo i ôpolskigo, miyndzy korōnami strōmōw, ze ktajōncymi na wiosna bzym i magnoliōm naôbkoło, je skukany Pałac we Sławikowie
-
Nikisz to je plac kaj nasz hajmat idzie nojlepij spokopić, kaj na ślōnskość idzie sie podziwać i wywōniać jōm w lufcie. Bo gynau tukej je ślōnskie serce.
-
Pojyziyrze Palowickie mo wszyjsko, czego trza, coby pasownie dychnyć. Kolorskie sztreki, drōgi dlo piechciorzy i rozmaite zorty zwiyrzy i flancōw.
-
Za starej piyrwy symbol dobroty i mocy ślōnskij industryji. Dzisiej miszōng familijnej ciepłości ze kapkōm frustracyji. Witejcie na Familokach we Czyrwiōnce.


text:
Historyczny sukces ślōnskygo trynera
Lukas Kwasniok, narodzōny we Gliwicach tryner 1. FC Saarbrücken, szafnōn cojś, czego nie udało sie jeszcze żodnymu we niymieckim fusbalu: wlŏz ze 4-ligowym manszaftym do halbfinału Pucharu Niymiec.
Już awans do sztwierćfinału bōł srogim sukcesym, ale wygraniy ze manszaftym z Bundesligii (Fortuna Düsseldorf) i gra we halbfinale Pucharu Niymiec, to cud, na kery nie liczyli chyba ani we Saarbrücken.
Napoczło sie ôd prowadzyniŏ 1-0 dlŏ manszaftu ze Saarbrücken po torze ôd Tobiasa Jänicke we 30 minucie. Po pauzie mōgła wyrōwnać Fortuna Düsseldorf, ale elwra wybrōniōł Daniel Batz. We ôstaniej minucie szpilu trefiōł ale Mathias “Zanka” Jørgensen i szpil skōńczōł sie remisym. We dogrywce żŏdnymu z manszaftōw nie udało sie już trefić tora i prziszło do elwrōw. Ale to jakich! Normalnie kŏżdy manszaft strzelŏ po 5 razy, a we Saarbrücken prziszło aż do 20 elwrōw. Po zmianach prowadzyniŏ ôstatniego elwra przestrzelōł tyn, co wyrōwnōł we ôstatniej minucie (Mathias “Zanka” Jørgensen) i 7-6 wygrali gospodŏrze.
Losowaniy halbfinałōw we niedziela, a 1. FC Saarbrücken może trefić na Bayern München, Bayer Leverkusen abo Eintracht Frankfurt.
A co Lukas Kwasniok mŏ spōlnego ze Ślōnskiym ôkrōm placu narodzin? Podug portalu transfermarkt.pl Lukas Kwasniok napoczōn swoja trynerskŏ kariera ôd roboty manszaftu Oberschlesischer Sportverein Rastatt (Gōrnoślōnski Szportowy Ferajn Rastatt), założōnym we 1988 wele Karlsruhe. Lukas Kwasniok bōł tam trynerym ôd 2 grudnia 2007 do 30 czerwca 2008. Potym prziszła robota dlŏ TSV Reichenbach, Karlruhe SC, Carl Zeiss Jena, a ôd 23 grudnia 2019 prowadzi 1. FC Saarbrücken.
Skrōty szpilu z elwrōma idzie ôbejrzeć tukej: https://www.youtube.com/watch?v=hEVprOQAfRc


text:
27.05.2010
Lubina Hajduk-Veljkovićowa je w lěće 2006 putacy originalny serbski krimi w Ludowy nakładnistwje Domowina wudała. Wón je krótko po swojim wudaću chětro wysoke žołmy kritiki wuwabił. Ći jedni, lačni za krimijemi, buchu spokojeni. Skónčnje je po lětdźesatkach putacy krimi serbsce wušoł a je z tym wšě dotalne krimije, kaž Bena Rěčkowy »Woheń wo połnocy« abo Jana Wornarjowy »Opium«, kwalitatiwnje přesćahnył a dopokazał, što woprawdźity krimi je. Ći tamni njeběchu runjewon zahorjeni a drějachu sej skerje za ćichim huby abo wozjewichu swoje měnjenje w Katolskim Posole. Wšako je so młoda awtorka tule dotal njewoblakowaneje temy přimała - katolskeje cyrkwje a serbskeho wjesneho miljeja. Wo čo dźe?
W Lejnicach je tamniši tótka připadnje při ponowjenju gratownje na kěrchowje mortwu žonu wurył. Nichtó we wsy mortwu njeznaje, njemóže so na nju dopominać. Młoda komisarka Alina Kóskec so zhromadnje z komisarom Lankušom połna elana do dźěła da a spyta pad rozrisać. Slědy wjedu wróćo do Druheje swětoweje wójny, do Norwegskeje a kónča w dźensnišim času mjez druhim tež pola wjesneho fararja a wumjetowanja zgławčenjow. Čućiwje a z njewšědnymi metodami slědźi wona za potajnstwom mortweje žony, ale přepytowanja so přez šmjatk ze łžow a tajnosćow haća.
Prjedy hač so póćmje na naš čitanski dyrdomdej podamy, chcemy sej při wohenju kołbasku spražić a winko wupić. Tuž hač do 26. junija wječor 21:00 hodź. na Budarjec łuce w Hornim Hajnku.


text:
Zasoby (ogółem 5)
Wystawa "Rzeźba", Krzysztof Sikorski, Piotr Grodzki
Piotr Grodzki „Ilość a masa!”
Grodzki, Piotr
Human sculpture
Grodzki, Piotr
Piotr Grodzki & Krzysztof Sikorski "Antytatuaż" - sztuka aktywna
XX URODZINY MÓZGU
Gwinciński, TomaszMazzoll, JerzyMolenda, IgorDuda, JoannaPtaszyńska, JustynaSroczyński, TomaszPospieszalski, MarekChmara, BartekWęgłowski, StefanJanicki, QbaMajewski, Antoni Jędrzejczak, ŁukaszYakiSoulitaryWalerian, MateuszZieliński, MikołajPopowski, TomaszZiołek, JakubTrzaska, MikołajTymański, TymonGrodzki, PiotrWoźniak, GrzegorzMazolewski, WojtekSikorski, KrzysztofWalicki, OloJanicki, SławekPawlak, PiotrJabłońska, ElżbietaBuhl, JacekPodlaska, DorotaCharchan, JoannaPawlicki, TomaszMaćkowiak, ArturDobie, JonBuchanan, SteveKowalczyk, WojciechPleszyński, GrzegorzGoldyszewicz, LeszekStasiulewicz, StanisławGlazik, TomaszZdunek, JanuszMackiewicz, DanielZamiara, WojciechGruse, KrzysztofZbyZielSzwajgier, OlgaPiernik, Zdzisław
Na przestrzeni lat…


text:
Złotowò
Złotowò (we zdrojach: Vulatovum 1370, Welatowo, Zlothaue, Majus Zlothkowo XV w., Slothowo 1491, Plotho XVIII w., Flatow, Złotowo;Złetowo(Cenôwa); pòl. Złotów, miem. Flatow) je krézewim gardã we wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Głomią ë piãcoma jezorama. Je jednëm z nôwikszich gardów Krajnë. Mô 18 712 mieszkańców ë zajëmô 11,58 km2. Òd 1772 (pierszi rozbiór Pòlsczi) do 1945 (kùńc drëdżi swiatowy wòjnë) słëchôł do Miemiecczi, dze béł wôżnym òstrzódkã pòlsczi miészëznë. W latach 1938-45 w Pòmrach, 1945-46 w bëdgòsczim wòjewództwie, w 1946-50 w szczecënsczim, w 1950-75 w kòszalënsczim, w 1975-98 w pielsczim.
Złotowò leżi nad jezorama: Złotowsczim (Miesczim), Babą, Bùrméstrowim, Probòszczowim, Zalesczim ë rzéką Głomią, we westrzédnozôpadnim cządze Krajnë. Twòrzi 0,7% wiéchrzëznë złotowsczégò krézu.
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Petra Kvitová we finale Australian Open
Petra Kvitová, tynisistka rodzōnŏ we ślōnskim Bilovcu, je już we finale Australian Open.
Petra Kvitová wygrała wszyske szpile do zera. We pōłfinale pokōnała Amerykōnka Danielle Collins 7-6 i 6-0.
A warciyj we 1/4 finału ze Australijkōm Ashleigh Barty (6-1 i 6-4), we 1/8 finału z Amerykankōm Amanda Anisimova, we 1/16 ze Belindōm Bencic ze Szwajcaryje, we 1/32 ze Rumunkōm Irinōm-Cameliōm Begu i we 1/64 ze Magdalénōm Rybárikovōm ze Słowacyje.
We sobota rano we finale Petra Kvitová zagrŏ ze Japōnkōm Naomi Osaka. I choć we rankigu WTA Japōnka je na 4 placu a Kvitová na 6, to bukmacherzy we roli faworytki widzōm naszŏ tynisistka. Nie yno skuli tego, że mioła lekszŏ drōga do finału (wszystke szpile do zera, dziyń przerwy dużej ôd przeciwniczki), ale tyż doświadczyniŏ ôd Kvitovej. Grała ôna już 33 finały we turniejach WTA i… jak już wlejzie do finału to nie rŏd go przegrywŏ. Grała w nich już 33 razy i wygrała aż 26 śnich. Dlŏ porōwniŏ Naomi Osaka grała we 5 finałach, wygrała 2 a przegrała 3.
Finał bańdzie szło ôglōndać miyndzy inkszymi we Eurosporcie we sobota rano ôd 9.00.
****
Dlŏ przipōmniyniŏ: we deblu kobiyt Květa Peschke, inkszŏ tynistka za ślōnskego Bilovca, we parze ze Nicole Melichar (USA) ôdpadły we 1/8 finału, kaj grały z Amerykōnkōma Alison Riske i Jennifer Brady i przegrały 2-0.
Pryndzyj we 1/32 wygrały z parōm Watson / Maria 2-1 a we piōntek rano we 1/16 finału wygrały parōm Nadija Kiczenok (Ukraina) / Yafan Wang (Chiny) 2-0.
Australian Open to je co roku piyrszy turniyj Grand Slam tynisa.
Foto tytułowe: Pavel Lebeda / Česká sportovní [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons


text:
Čornohóršćina
Čornohóršćina (we łaćonskim pismje: Crnogorski jezik, w kyriliskim pismje: ЦpHoropckи jeзиk) je oficielne mjeno ijekavsko-štokawskeje rěče, kotraž słuži w Čornej Horje jako hamtska rěč. Wona bazěruje runje tak kaž bosnišćina, chorwatšćina a serbišćina na nowoštokawskim dialekće a je najmjenje wutwarjena z mjenowanych standardnych rěčow.
Alfabet[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za čornohóršćinu so warianće łaćonskeho a kyriliskeho alfabeta wužiwatej.
- A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š Ś T U V ZŹ Ž.
- A Б Ц Ч Ћ Д Џ Ђ E Ф Г X И J K Л Љ M H Њ O П P C Ш Ć T y B З З́ Ж.


text:
Missouri River
Missouri River je ze 4087 kilometrami najdlěši přitok Mississippija a zdobom najdlěša rěka Zjednoćenych statow, dokelž je dlěši hač Mississippi sam. Jako rěčny system tworitej wobě rěce najdlěšu wulkorěku Sewjerneje Ameriki a štwórtu najdlěšu cyłeho swěta. Jeho rěčina wobjimuje šesćinu cyłeje přestrjenje Zjednoćenych statow.
Žórlicy Missourija, dlěši Jefferson River a krótši Madison River, so na sewjeru Rocky Mountains w zwjazkowymaj statomaj Montana a Wyoming wužórlitej. Po zjednoćenju wobeju rěkow běži Missouri najprjedy do sewjerneho směra přez kanjon a wustupuje blisko města Great Falls přez wjacore rěčne prohi do runiny. Wottam je pławny. Běži dale do wuchodneho a pozdźišo do juhowuchodneho směra přez North a South Dakota, sewjerowuchodnu Nebrasku a twori w dalšim běhu hranicy mjez Iowu a South Dakota, Nebrasku a Missouri, kaž tež sewjerny dźěl hranicy mjez Kansasom a Missouri. Sewjernje města St. Louis so do Mississippija wuliwa.
Do natwarjenja železniskich čarow přez Sewjernu Ameriku słužeše Missouri River jako wuznamny wikowanski puć. W 20. lětstotku natwarichu so při hornim běhu wjacore rěčne zawěry za lěpše regulowanje rěki, powodźenje polow a dobywanje energije.


text:
Stawizny Serbow
Prědne znate wobydlarje źinsajšneje Łužyce su byli keltiske ludy. Pón, wokoło lěta 100. pśed Kristusom, toś ta zemja jo była wobsedlona pśez germaniski lud Semnonow. Jich městno w běgu śěganja ludow su wobsajźili słowjańske ludy. Jich pótomniki su źinsajšne Serby.
Rane stawizny (srjejźowěk)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W lětach 623-658 Łužyca jo słušała do wjerchojstwa Sama, prědnego znatego kraja pódwjacornych Słowjanow. Wót 7. do 8. stolěśa su w Łužycy byli rodowe wjerchojstwa wjeźone pśez serbskich wjerchow. Jaden z nich - Miliduch, "kral" serbskich rodow - jo se bił w lěśe 806 z Frankami. W 9. stolěśu su słušali do Wjelikeje Morawskeje. Tak jo było do lěta 907. W lěśe 963 su se dobyli pśez Gera, markgrobu sakskeje Pódzajtšneje marki. W lěśe 1002 Bolesław Chrobły jo pśirědował Łužycu k Pólskej, což jo se pśipóznało w Budyšyńskem měrje (1018). Pózdźej zasej w nimskich nabrankach (1031) ako źěł Mišnjańskej marki, českich Luksemburgow pód nimskim kejžorom Karlom IV.
Intensiwnjejše nimske wobsedlenje serbskich stronow namakajomy w stawiznach Serbow prědny raz pód Heinrichom I. Za tym až ten běšo wujadnał we wójnje pśeśiwo Hungorskej w lěśe 926 tuchylny pśiměr, jo měł zaměr swójo mócnaŕstwo na pódzajtšu rozšyriś. Z tym jo kśěł na jadnom boce zajźowaś, až słowjańske rody by mógli pódpěraś hungorsku armeju w dalšej wójnje pśeśiwo Hungorskej. Na drugem boce jo kśěł kolonizěrowaś strony, aby wót nich wótedankow pominał. Togodla jo zadobył se 927 do strony słowjańskich rodow pódzajtšny Łobja. W kšutej zymje 928/929 jo dobył pśez wugłodnjenje, wótpalenje a militarnu móc Branibor, kótaryž jo był centrum Stodorjanow, tak teke pó dwaźasćich dnjach woblěgowanja grod Gana, kenž jo był głowna twardnica Głomacanow (Dalamintow). Pśipódla Heinrich jo dał dorosćonych wusmjerśiś, źiśi znjewólniś a swójich wójnarjow grod rubiś. Aby šćitał pódzajtšne granice, jo dał natwariś twardnice, mjazy nimi grod Mišnjo.
Ale Serby su derili slědk, z tym až su pśeprěkowali Łobjo a nadpadnuli grod Walsleben, su wópalili jo a su wusmjerśili kuždych wobydlarjow. Togodla Heinrich a jogo wójaki su maršěrowali w wjelikej licbje pśeśiwo grodoju Lunkini. To jo źinsajšne město Lenzen a jo było tencas zazdaśim nejwažnjejša twardnica Słowjanow. Na 1. september su wobstupili Lunkini a wetom až styridnjowske woblěgowanje su pśišli druge serbske rody, aby pomogali. Dnja pětego septembra jo se stała wjelika bitwa mjazy Saksojskimi a Serbami. Chtož jo mógał wuběgnuś wójowanišćoju, jo wumrěł zwětšego we wokolnych bagnach. Chronisty su myslili, až 120'000 až do 200'000 su pśisajźili swóje žywjenja.[1] Źinsa se wuchada wót togo, až take licby su spśegnawane, ale to pokaza, kaki wuznam bitwa jo měła. Na 6. september Serby su se powdali. Muže su musali wótedaś broni a su se wótkatowali, žeński a źiśi su se łapili.
Tak wšykne serbske sedlarske strony su słušali k mócnaŕstwoju Heinricha I., zawěsće teke źinsajšna Dolna a Górna Łužyca. Pó smjerśi Heinricha jo pśewzeł tron jogo syn Otto I. w lěśe 936. Ten jo zasajźił Gera ako markgroba Saksojskeje Pódzajtšneje Marki. Ta strona se wupśestrěła mjazy Łobjom, Habolu a Solawu. Gero jo pókšacował pódtłocowanje Serbow. W lěśe 939 wón jo pśepšosył 30 serbskich wjerchow ku gósćinje a ako su byli bźez bronjow, su se mordowali. Biskupstwo Branibor a biskupstwo Havelberg stej se załožyłej 948 a stej se pódstajiłej arcybiskupstwoju Magdeburga. Stej dejałej se staraś wó christianizaciju wobsajźonych stronow.
Jo slědowało zběžk Serbow, ale pó někotare bitwy, Gero jo dobył 965 nad Milcanami, Łužycanami a Luticami a tak jo rozšyrił kněstwo až do Odry.
We wjelikem zběžku wót 983 pak su se zwignuli słowjańske rody pśeśiwo kněstwoju Pódzajtšnych Frankow. Pód wjednistwom Luticow jo se raźiło jomu se wulichowaś za 150 lětow a swóju samostatnosć slědk dobyś. Zběžk jo wujšeł wót Retri a jo zachopił na 29. junij 983 z nadpadom na biskupstwo Havelberg, pśi comž biskup Dudo jo se wusmjerśił. Jo slědowało znicenje groda a biskupskego sedła Branibora a Stareje Marki, w kótarejž su wurubili kloštaŕ Kalbe.Wšykne nimske politiske a cerkwine zastupniki su se wugnali. Teke Obodrity su se pśizamknuł a su kóncowali biskupstwo Oldenburg, kenž jo lažało w njom stronje. Pón su nadpadnuli Hamburg, ale Nimske su mógali zaźaržaś nad wjednistwom biskupa Giselhera wobsajźenja na pódwjacor Łobja. Serby nad sakskim a durinskim kněstwo njejsu wobźělili na zběžku.
Zběžk jo był kóńc prědneje faze nimskego pódzajtšnego sedlišća, pśeto lěcrownož wót lěta 985 nimske wjerchy su wójowali gromaźe z pólskim wjerchom Mieszkom I. a pózdźej z Bolesławom I. kužde lěto pśeśiwo Słowjanam, njejo se raźiło jomu stronu zasej pódejśpiś.
Akle w lěśe 1134 jo była zasej dobyś pśez Albrechta Mjadwjeźa. Kněstwo Nimcow jo było pśetergnuś teke w lěśe 1002, dokulaž něgajšny zwězkaŕ Boleław I. Chrobry jo wobsajźił strony Łužycanow a Milcanow. Togodla Heinrich II. jo změnił swóju politiku a jo se zwězał z Luticami w lěśe 1003. Wót 1004 su wójowali pśeśiwo Pólskej. Jo slědowało wjele biśow z rozdźělnymi wukóńcami někotare pśiměry. Ale akle w Budyšyńskem měrje su se dojadnali, až Bolesław jo wobchował strony. Su wóstali w pólskem swójstwje až do lěta 1131.
Christianizacija jo zachopiła w źasetem stolěśu. Pśi tom jo mogało pśez natwarjenje biskupstwow nic jano misionarizěrowanje se pógóniś, ale teke granicne strony se šćitaś. Serby, Milcany a Luticy su musali wótedaś źasetkowy dank na biskupa Mišnja. Teke za šćitanje granicnych stronow markgroby su natwarili Burgwarden. Tak Słowjany su musali płaśiś wótedanki na lenowego kněza. W tom casu jo dało hyšći, a teke pózdźej, słowjańske Župane. To su byli sudniki, kótarež su suźili pó starem słowjańskem pšawje w wót Nimcow wobsajźonych stronach.
Bogi[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Stawizny Serbow wót 1600 až do 1900[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W lětach 1635-1815 su byli źěl Sakskeje, pózdźej jo słušało teke źěl k Pšuskej (połnocny źěl pó rozdźělenju Sakskeje w 1815). Wót 12. stolěśa intensiwne nimske wusedlowanje - głownje w górach, městach a luźi bźeze zemje - jo wugbało, až Słowjany su bywali wót 13. stolěśa mjeńšynu w tom regionje.
W lěśe 1815 pśi administratiwnej reformje Pšuskeje su pśirědowali pódpołnocnu Łužycu do noweje prowincy Šlazyńskeje. Wót 1871 ceła Łužyca słuša k zjadnośonej Nimskej. W lěśe 1919 delegacija Serbow jo se wobźěliła na Versailleskej konferency, źož su pominali pógromadny kraj z Českeju. Ale njejsu jim k słowoju pśiś dali.
Stawizny Serbow wót 1900 až do kóńca drugeje swětoweje wójny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Zachopjeńki 20. stolěśa (1900-1918)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na zachopjeńku 20. stolěśa młoźinske gibanje jo dojśpiło wutwórjenje někotarych towaristwa we jsach w bogatej licbje. W tom casu teke dolnoserbske pismojstwo jo měło wjerašk ze zastupowarjom ako Juro Surowin, Mato Kosyk, Wylem Nowy a Bogumił Šwjela, to su byli teke nejwuznamnjejše zastupniki togo casa. Pśez Maśicu Serbsku te zastupniki su mógali serbsku kulturu towarišnostnje a wědomnostnje wobwliwowaś, k cesću tomu 1905 Chóśebuz jo swěśił 25. wrośenica wobstojanja Maśice Serbskeje. 1912 Šwjela jo był sobuzałožowaŕ Domowiny. Domowina jo wědomnostne towaristwo, kótarež jo zajmy Serbow pódprěło a spěchowało. W tom casu jo było prědny raz, až dolno- a górnoserbski lud stej zgromadnje pśeśiwo germanizaciji a šowinizmoju wójowali.
Weimarska republika (1918-1933)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pśez załoženje Domowiny 13. oktobera 1912 we Wórjejcach jo nastał žywy zajm za narodne a kulturelne žywjenje we jsach. Załožarje Domowiny, Jakub Bart, Bogumił Šwjela, Jan Dwórnik, Handrij Króna a wucabniki Jurij Słodeńk, Franc Kral a Michał Nawka, su zjadnośili 31 towaristwow z dogromady 2 890 cłonkow. Prědny pśedsedaŕ jo był Arnošt Bart a jogo pomogaŕ jo był faraŕ Bogumił Šwjela. To jo zachopjeńk rozmacha za Serbow, wósebnje w serbskem kulturelnem žywjenju. Prědna swětowa wójna jo pśetergnuła statkownosć w towaristwach, teke młode Serby su śěgnuli do wójny a su wumrěli za bźezmyslnu wójnu.
Pó wójaŕskem póbiśu jo Bart wójował za Łužycu ako swójski a lichotny stat, ale wón jo se raźił, dokulaž dobywarske mócy su měli druge plany z Nimskej. Skóńcnje Bart pśez Wajmarsku justiciju jo był popajźony a wón jo musał wuznaś, až jogo pśedewześe, njeglědajucy na pódpěra słowjańskich ludow, njejo k dostaśoju było.
Z rozdźělnym srědkom a metodom stat a cerkwja stej pónižyłej Serbow a jich duchne wjednistwo, aby wuwijanje Serbow a jich narodne sebjewědobnje su wobgranicowali se. 1920 jo był samo wótźěl za Serbow, za wobglědowanje Serbow. Ale serbske spisowaśele, komponisty, wuměłce, duchowne a wucabniki su wopytowali serbskemu ludoju narodnu identitu zapósrědniś a se załožyli wšake towaristwa. Diskriminacija w nimskej pśiběrała, wósebnje pśi mjeńšynach, kaž Pólaki, Serby, Frize a Dany wóźiła k tomu, až 1924 towaristwo „Towaristwo narodnych mjeńšynow w nimskej“ se załožyła. Wóni su měli casopis Kulturnawóla, serbski žurnalist Jan Skala jo pśewzeł casopis 1925 ako redaktor .
Pó inflaciju a dopołne wochudnjenje źěłaśerjow, burow a stawow góspodaŕstwo jo mógło zmógnuś se. 1929 góspodaŕska kriza jo teke dośěgnuła nimsku, ako wuslědk kriza swětowego gospodarstwa.
[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Z pśenjasenje mócy nimskego prezidenta Paula von Hindenburga na Nacionalsocialisty na 30. januarje 1933 jo se zachopił śamny wótrězk za nimski a serbski lud. Ako wšuźi w nimskej teke we Łužycy su byli popajźenja, kaž na pśikład dr. Jan Cyž, Martin Noack, Gustav Jannack, Arnošt Bart, Kurt Krjeńc, Pawoł Njek atd. W aprylu 1933 serbski Sokoł a burski zwězk su se musałej samej rozpušćiś. W nalěśu 1933 casopis Serbske Nowiny jo był wót nacijow zakazany, pón teke druge serbske casopise jo były likwiděrowane, ako na pś. Sokołske Listy, Serbski Hospodar Serbski Casnik[2]. Rownocasna serbska rěc w šulach jo była zakazana.
W Českej, Pólskej, Belgiskej, Francojskej, Kanadiskej, Ameriki a Jugosłowjańskej su byli protesty pśeśiwo antisłowjańskemu póstupowanjeju. Ako nimski - tak teke serbski lud se naźejał se, až pśez nacionalsocialisty katastrofalna situacija se pólěpšyjo, togodla wjele Serbow su byli cłonki NSDAP.
Na 27. decembrje 1933 nowy pśedsedaŕ jo był wucabnik Pawoł Nedo a jogo zastupnik jo był faraŕ Johannes Wenke. Njeglědajucy na śěžki wobstojnosći Domowina organizěrowała wót 1934 až do 1936 žywe kulturne žywjenje. Na pśikład serbski spiwański swěźeń we Wórjejcach abo prapremjera dramy „Paliwaka“ w kopicy. Jurij Wjela jo pisał wjele powěsći a jo kritizěrował z tym nacionalsocialistow.
Zakazoju Domowiny 1937 su slědowali dalšne zakaze, tak teke nałožowanja serbskeje rěcy w šulach, zakaza casnikarstwa, nakładnistwa a serbske śišćarnje su musali zacyniś, Serbski dom, biblioteka a archiw su byli konfiscěrowane. Serbske wucabniki a duchowny su byli w nimskich wobcerkach pśestajiś. Chto jo protestěrował pśeśiwo nacionalsocialistam jo zasuźił popajźeństwa, abo teke w tom casu su byli deportacije do koncentraciskich lěgwow. Na pśikład dr. Marja Grólmusec a Alojs Andricki su wumrěli w koncentraciskich lěgwach.
1940 Himmler jo planěrował wusedlenje Serbow ako „lud mimo wjednika“ do pódwjacora. Druga swětowa wójna jo teke wjelgin špatna za Łužycu była a pśinjasła wjelike zgubjenja, wósebnje za dolnoserbske jsy.
Pówójnski cas[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na 9. maja 1945 jo był w Praze załožony serbski wuběrk. Cil wuběrka, zaprědka teke wót Domowiny, jo był pśirědowanje Łužyce na Čechosłowaksku, ale to jo było wótpokazaś južo 1946 wót sowjetskego wjednistwa. Domowina jo nowa se załožyła na 10. maja 1945 w Chrósćicach, a jeje cil jo był serbsku identitu w Dolneje Łužyce wóžywiś.
Pśez wuswójenje junkarjow a wójnskich złosnikow serbske mały bury a rolnikarje su dostali zemju a wuswójenje wjelikich zawodow jo wjadło k prědnym ludowym zawodam. Wukubłanje serbskich nowowucabnikow, natwarjenje serbskego šulstwa a wukubłanje serbskich gymnaziastow w Čechosłowakskej su stwórili zakład za narodnu angažěrowanu serbsku inteligencu.
Wobzamknjenje Kazni wó zachowanju pšawow serbskeje ludnosći na 23 měrca 1948 jo dało prědny raz w stawiznach małego luda statne garantije k šćitoju a k spěchowanjeju swojeje rěcy a kultury[3]. To jo zakład za załoženje serbskich institucijow w pěśźasetych lětach a za spěchowanje serbskeje kultury na wjele pólow wuměłstwa a w sorabistice.
Za źiwanje serbskich zajmow jo był zawjasć wótźělenje z serbske nastupnosći, na pśikład kultura a nutśikowna politika, w danej NDR- ministaŕstwje.
Aby šćitaś rownostajenje serbskeje ludnosći, su se wudawali wšake wustawjenja. Na pśikład stej zawjadłej serbska šulska wucba a dwójorěcne pópisanje wót zjawnych institucijow w nimskej stronje. Weto jo prěgowała oficielne politika napśeśiwo Serbam wót reglementacije a kontrole, rownož wěsta samostatnosć su dostali.
W pśirownanju k drugim mjeńšynam stej mógałej serbska kultura a wědomnosć šyroko se rozšyriś. Weto jo wuwjadło wopadowanje wót serbskego z wšednego dnja wjelgin malsny. Program kubłanja a pódpěranje dwójorěcnosći stej wopadałej.
Zachopjeńki gibanja serbskeje kultury pó 1945 su byli wjelgin śěžke, dokulaž pjerwjej běrokratiske zajźawy sowjetskego boka su pśiwinuli. Akle pśez pśewześe saksojšciny kazni Serbow pśez kraj Bramborska w lěśe 1950 jo se zmóžniło lěpše móžnosći za Serbow.
Pśez zachopjeńk mocneje industrializacije w pěśźasetych lětach Łužyca jo była centrum za energiju. Togodla jamy za brunicu su nastali, serbske jsy su se zgubili to jo póspěšyło pśiměrjenje serbskeje rěcy.
Z nuzkanim kolektiwizacije rolnikaŕstwa w lěśe 1960 jo było za wjele serbskich burow tšašne tšojenje. Serbska rěc jo se śišćała pitśku wěcej do doma a žywnosći a tak rozšyrjenje jo było jano śěžko móžno.
Góspodaŕstwo kraja jo měło katastrofalne slědy, dokulaž tysace staśanow su wuběgnuli wót NDR do BRD.
Na 13. awgusta 1961 gibanje wuběgnjenja jo se stopowało pśez twarjenje murje w Barlinju. Wóna jo źěliła Nimsku a ludnosć za něźi 3 lětźasetki.
Cas wót 1989[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pó zasejzjadnośenju Nimskeje 3. oktobra 1990 su se Serby procowali wó wutwórjenje awtonomnego stata, ale zwězkowe kněžaŕstwo w Barlinju njejo zwóliło do togo a jo rozdźěliło strony Serbow znowego mjazy Sakskej a Bramborskej. Ale Serby maju pšawa narodnych mjeńšynow - maju swóje šule a kulturne organizacije; napise na wobchodowych toflach městow a zastojnstwow su dwójorěcne.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Georg Grüneberg: 1. Teil:Eintritt in die Geschichte mit einer Schlacht. W: Märkische Allgemeine., 31.08.2004. wótwołane: 09.07.2009.
- ↑ Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 157]
- ↑ Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 197]
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Klaus J. Schiller, Manfred Thirmann: Geschichte der Sorben, VEB Domowina- Verlag Bautzen 1979.
- Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśestajił Erwin Hanuš, Budyšyn 1976.
- Peter Kunze, Serby w Dolnej Łužycy, do dolnoserbšćiny pśestajił Uwe Gutšmidt, Podstrupim 2001


text:
Žedna namóc!
Móje lube, móje wót Boga lubowane bratśi a sotśi,
gnada buź z wami a měr wót Boga, našogo Wóśca, a togo Kněza Jezom Kristusa. Rom 1,7
Tak zachopijo list pósoła Pawoła na Romarjow. A dalej cytamy w lisće:
17Njeźaržćo sami se za mudrych. Njezapłaśćo nikomu złosć za złosć. Starajśo se wó to, což pócne jo pśed wšyknymi cłowjekami.
18Joli móžno, tak wjele ako na was jo, ga mějśo ze wšyknymi cłowjekami měr
19Njepomsććo sami se, móje lube, ale dajśo město tomu gniwu Bóžemu, pśeto pisane stoj: pomsćenje jo mójo, ja cu zapłaśiś, źejo Kněz. […]
21Njedaj se złemu pśewinuś, ale pśewiń to złe z dobrym. Rom 1,17–21
Ten prjatkaŕski tekst dotyknjo jědro kśesćijaństwa: Kak mamy wobchadaś ze kśiwdu a winikojstwom? Kuždy ga móžo nalicyś take pady w šuli, w pówołanju abo doma, źož jo někomu njepšawo stało. Źož smy se myslili, něnt ale se pomsćim, tak to njamóžo dalej hyś, tebje ja pokažu! A pótom? Wótergi se myslim, až smy rowno žywe w takej špirali namócy. Nichten njoco wěcej na argumenty pśeśiwnika słuchaś, gronko „Žedna namóc!“ jo zazdaśim dawno wótzabyte. Namóc wšak wuwoła pśeśiwnu namóc. Stary Testament wulicujo historiju swěta ako stawizny gramoty mjazy luźami, kenž pópšawem deje se lubowaś.
Napominanja Pawoła daju se lažko rozměś, ale su śěžko realizěrowaś. To teke Pawoł wumarkujo, gaž pišo: „Joli móžno, ga mějśo ze wšyknymi cłowjekami měr.” Konflikty su pak rozwězne, njemusymy se z kneblom spóraś. To jo jadnora zasada, ale co jo złe, a co dobre? Kak móžomy se zorientěrowaś, źo ja sam stojm?
W hebrejskem teksće, kenž Pawoł citěrujo, jo słowo, kótarež móžo teke měś drugi wóznam město pomsćenja abo wopłaśenja. Źo skerjej do směra wurownanja abo spšawnosći. To jo daloko wěcej ako pomsćenje. Bog buźo se staraś wó spšawne rozwězanje mimo zejgrawarjow. To jo snaź wótpowědna formulacija: Bóžy gniw njejo nic drugego ako Bóža spšawnosć. Spušćaś se na Boga móžo mě daś kradu druge wiźenje wěcow abo fryšne ideje, kak z konfliktom wobchadaś. To jo to, což Pawoł kśěł nam groniś: Njejsmy sami na našej droze. Njedejali sami rozsuźiś, což dobre a złe jo.
Naša wjelika naźeja jo, až Bog nas njewóstaja sami z našym gniwom a z našeju złosću. Ako Bog jo wiźeł, kak wobchadamy mjazy sobu, njejo gronił, „Och, to zasej buźo, wóni se něźi raz znjasu.” A jo se sam pórał to togo swěta. W Jezu Kristusu jo pśišeł na swět, aby nam pokazał, kak wón napšawdu jo. Aby nam pokazał, kak wódawanje a wrośenje stej móžnej. Jo wšykno dał, na kóńcu teke swójo žywjenje. Město se pomsćiś, jo wšu gramotu na se wzeł. A ako jo wisał na kśicy, jo njasł žałosć a winu wót kuždego. Wóte mnjo, wót was, wót našych blišych a našych winikow. A wšykno sobu wzeł do smjerśi. A z jogo górjejstawanim jo znamje dał, až wšykno – naša žałosć, naš gniw a naša wina – jo zajźone, nic zabyte, ale zajźone. Na to se musymy pśecej zasej dopominaś, z tym až kuždy źeń bjatujomy:
„… a wódaj nam naše winy, ako my wódawamy našym winikam.”
אָמֵן
Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na 4. njeźelu pó swětej Tšojosći, 2020-07-05.
Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pʃcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).


text:
Wystawa ô ślōnskim historyku ks. dr. Johannesie Chrząszczu
We Willi Caro w Gliwicach ôd 20 kwietnia idzie ôglōndać wystawã czasowõ ô gōrnoślōnskim historyku i pyskowskim farŏrzu ks. dr. Johannesie Chrząszczu.
Ks. Chrząszcz to była jedna z ôsōb, co na kōńcu XIX i na poczōntku XX stoleciŏ przisużyły sie do budowaniŏ kultury Ślōnska. Perfekt łōnczōł ôbowiōnzki kapelōńske ze robotōm naukowōm nad przeszłościōm regiōnu. Jego duge badania naukowe prziniosły wydanie mocy publikacyji historycznych ô lokalnych społecznościach i spōlnotach. Jego dzieła sōm ekstra wert, bo zdrzōdła, co ich używoł ks. Chrząszcz, były z wiynksza zniszczōne w czasie ôstatnij wojny.
Na wystawie bydzie szło ôbejzdrzeć rynczne zŏpisy ôd kapelōna, publikacyje durkowane, ksiōnżeczki po polsku i niymiecku, jak tyż niypublikowane nikaj fotografije jego ôsoby.
Narodziōł sie we Miōnowie kole Gogōwka 27 kwietnia 1857. Bildowoł sie nojprzōd we szkole elymyntarnyj we Wierzchu, we gimnazyjach we Głubczycach, Wrocławiu i Ôpolu. Za ksiyndza bōł wyświyncōny we Pradze, robiōł za kapelōna nojprzōd we Dōmbrowie kole Ôpolŏ, potym w Rudzie. We 1888 bōł prōmowany na dŏchtora teologije na Uniwersytecie Wrocławskim. We 1890 przejōn parafijõ we Pyskowicach i tam żōł do kōńca żywobyciŏ 26 lutego 1928 roku.
W 1904 ôrganizowoł Gōrnoślōnske Tŏwarzistwo Historyczne (Oberschlesischer Geschichtsverein) we Ôpolu. Pisoł do jego cajtōnga Oberschlesische Heimat, kaj nojprzōd bōł za zastympcy redachtora naczelnego, a ôd 1913 za redachtowa naczelanego.
Chrząszcz to bōł tyż jedyn z założycielōw Muzeum Gōrnoślōnskigo w Gliwicach (Oberschlesische Museum in Gleiwitz), co dzisiej nosi miano Muzeum w Gliwicach. Przigotowanŏ we Willi Caro wystawa Ks. dr Johannes Chrząszcz – górnośląski kapłan i historyk mŏ przibliżyć i upamiyntnić ôsobã tego ważnego dlŏ Gliwic, Pyskowic i cołkigo Gōrnego Ślōnska kapelōna.
Ślōnskŏ Bibliŏtyka Cyfrowŏ mŏ zbiōr tekstōw, co je ôpublikowoł Johannes Chrząszcz. Idzie tam znojś tak teksty religijne, jak tyż historyczne. Pisoł po niymiecku i po polsku.
Wystawa potrwŏ do 26 sierpnia 2018 roku.


text:
Niy ma nadzieje dlŏ ludzkości, 25.03.2018
- Jezus chytŏ za kerownicã
- Ino amerykańskŏ fana może mieć pasy
- Jazda tricyklym
Modŏ matka we Georgii we USA jechała autym z cerami i robiyła im wykłŏd ô tym, iże Bōg richtich istnieje. Coby im udowodnić, że to prŏwda, zamkła ôczy i narŏz skryńciyła na postrzodku drōgi, bo chciała pokŏzać, iże im sie nic niy stanie. Tōż auto sie roztrzaskało ô betōnowy sup. Jedna z dziouszek pedziała szandarōm „Jeji ôczy były zawarte, a ôna prawiyła bla bla bla przajã Bogu. Ôna niy chciała, żeby my miały wypadek. Ôna chciała nōm pokŏzać, iże Bōg istnieje.” Widać do niykerych niy dociyrŏ, iże nikaj we Krześcijaństwie niyma napisane, że Bōg siedzi z padym przed telewizorym i keruje ludźmi.
Zdrzōdło: Inquisitr.
We Kansas inżynier Boeinga robiōł fajer we wynajyntym dōmku nad wodōm skuli Dnia Niypodległości Malezyje, bo stamtōnd pochodzi. Ludzie ôbejzdrzeli malezyjskõ fanã i zazwōniyli do FBI pedzieć, że ftoś wywiesiōł amerykańskõ fanã ze znakami ôd Państwa Islamskigo. Chociŏż FBI wartko zbadało sprawã i pedziało, że to niyporozumiynie, chopowi bōł ôdkŏzany nojym dōmku. Amerykany to naprŏwdã intelektualnŏ awangarda w tym tydniu.
Zdrzōdło: BBC.
Policyjŏ we Lancashire we Angliji zastawiyła chopa w aucie, bo jechoł bez jednego przodnigo koła. Szandarzi ôbejzdrzeli auto przejyżdżać kole nich ino ze kōnckym felgi. Kerowca ani niy wiedzioł, iże jedzie bez koła, ale widać było, że mioł już problymy z nim wcześnij, bo to, co ôstało z felgi, to było z zamiynnika. Pody mnōm sie leko zatrzyńsie i jŏ już myślã, że świat sie wali, a chop niy spōmiarkowoł, że mu sie auto rozlatuje.
Zdrzōdło: AOL.
This vehicle was stopped by our TacOps colleagues #HU24 on the M55 after a report from concerned members of the public. The driver was unaware what the problem was 🤔 They are now aware a day in court is coming for numerous offences 👍 #T3TacOps @NWmwaypolice pic.twitter.com/ySpvr1Spzz
— Lancs Road Police (@LancsRoadPolice) March 18, 2018