text:
Je w naszym powiecie Cieslarów jak mrowców i skyrs tego w tym dziewiyńć a dwacatym nomerze naszego TRAMWAJU dzisio s jednym ś nich se porzóndzymy. Je to tyn panoczek, kiery moc razy przy każdym świyńcie w Cieszynie dzierży w gorści mikrofón i fórt cosi do niego prawi. Teraz uż isto wszedcy sie skapowali ło kogo się rozchodzi i uż ni ma co tej rzeczy dalij smyczyć.
Adam Cieślar – to długoletni pracownik Cieszyńskiego Ośrodka Kultury, a obecnie jego dyrektor. Mieszkaniec wsi sołeckiej Gumna, która położona jest na Pogórzu Cieszyńskim. Szczęśliwy mąż i ojciec trójki dzieci. Miłośnik fantastyki-zwłaszcza tej literackiej i jak kiedyś wielu młodych ludzi fan Gwiezdnych Wojen. W domowej piwnicy do tej pory przechowuje wszystkie roczniki miesięcznika ”Fantastyka” od 1982-2004 roku. Zagorzały kibic sportowy, wspierający duchowo razem z rodziną szczególnie polskich skoczków, siatkarzy i piłkarzy. Jego dom emanuje sportem w którym to stanowi prawie 50% wszystkich rozmów. Zamiłowanie sportem przejęły młodsze dzieci, które z zapałem trenują profesjonalną koszykówkę, a starsza córka marzy o dziennikarstwie sportowym.
Fryderyk Dral – Panie Adamie, tustelocy o was prawióm, żeście sóm bardzo szykownym, dobrym i uczynnym chłopym i skyrs tego majóm was strasznie wszedcy radzi. Tych moc roków jak zapowiadocie ty wszecki hałdamasze w Cieszynie i pieknie do tego mikrofónu fulocie, to nikierzi prawiom, że nie trzeja sie dziwać, coby wiedzieć gdo to prawi. Ta nuta we waszym głosie każdego gdo jóm posłócho poradzi zakludzić dycki tam, kaj cosi w Cieszynie je wynokwiane. Dzisio je do Was tako pytka co byście ło tej swoji robocie w kulturze i kapke aji cosi o swojim żywobuciu rzekli to po naszymu czytmiorzóm naszego TRAMWAJU.
Adam Cieślar – Na powiym wóm panie redaktorze, że bydym s tym mioł kapke ostudy, bo wiycie jako to je w tej moji robocie, w kierej yno rzóndzymy po polsku. Ale dóma za chłapca mówiłech yno po naszymu i do dzisia sie tego nie gańbiym. Tóż poprugujym, a do was bydym mioł pytke co byście mi kapke w tym pumugli i mie porawiali.
Nejbardziyj u nas dóma moji łobie starki prawiły po naszymu i do dzisia jo se to fórt dobrze spóminóm. Dłógo uż ich ni ma na świecie i móm strasznie rod jak kierysi do mie przemówi po naszymu, bo spóminajóm mi się moji młode roki i zaroz serce mi sie raduje. Dzisio miyszkóm na dziedzinie kaj czas tak wartko nie żynie jak w mieście i ludzie eszcze poradzóm miyndzy sobóm rzóndzić po naszymu. Idzie tóm naszóm rzecz eszcze słyszeć aji na ceście, jak ludzie idóm po żymły i chlyb do piekorza. Cosi dycki ze sebóm przemówióm, bo na dziedzinie sie wszedcy znajóm. S tych mojich Gumiyn kaj miyszkóm móm dzisio ganc blisko do Dómu Narodowego w kierym łod stycznia je żech dyrektoym. Chciołbych tu napomknóć, że to galaniyni sie s Dómym Narodowym zaczło sie łod stocio s mikrofómym uż łod poczóntku dziewiyńdziesióntych roków zeszłego stulecio. Możne, że niekierzi eszcze isto se spóminajóm na ty pióntkowe dyskteki i niedzielne podwieczorki na kierych jo dzierżoł w gorści mikrofón. Isto też se spóminajóm na ty dziadowski głośniki „Altus” i rożygające sie rozmajte barewne światelka przirażóne naścianach i aji na ty stówki wyśmiotych gzychtów łod dziełuch i chłapców. Pón Franek przedowoł im w szatni oranżade, kieróm szło aji czymsi mocniejszym ochrzcić s pod lady. Jak eszcze czegosi nóm chybiło to pón Wiesiek, kiery mioł kawiarnie na dole poradzioł cosi inszego zaserwować. Dycki my tam do niego chodzili po szkole i moc godzin grzoli swoji zadki na stołkch przi kawie i czaju. Był to tam taki plac, kaj wszeckich szło dycki znóńś i kapke mi dzisio skyrs tego aji skrowo, że uż tego ni ma. Prziszły insze czasy, a ś nimi tustelocy snaszli se inszy plac do przisiedniyńcio na kawie.
Ta kultura panie redaktorze s kieróm prziszło mi sie po skóńczyniu wszeckich szkół skamracić, bydzie uż do kóńca tego wywiadu sy mnóm. Jak żech sztudyrowoł toch dycki pumogoł przi Festiwalach „Na Granicy” i to była piyrszo moja prowdziwno szkoła kultury. Czakało sie na tyn festiwal cały boży rok, coby se nieskorzij porzóndzić s Czechami, Słowokami, aktorami i rozmajtymi żurnalistami, kierzi nas nawszczywiali. Spóminóm se na jednóm paniczke kiero dycki na tyn festiwał przijyżdżała i zamias łóglóndać ty rozmajte tyjatery to góniła po czeskich kszeftach. Na kóniec miała pełne taszki rozmajtych czeskich wiecy i isto to nieskorzij rozdowała całej swoji familiji. Dycki nieskorzij też pisała rozmajte recynzyje s tych przedstawiyń na kierych wubec nigdy nie była. Tak sie mi wszecko to spodobało, że jak żech wysztudyrowoł toch sie przijył do roboty w Dómie Narodowym, a było to w 1999 roku. Robota była kiejsi ganc inszo niż dzisio, bo nie było żodnych telefónów, internetów ani rozmajtych udogodniyń, ale ludzie byli insi i se społym dycki pumogali przi robocie. Roki żynyły, dyrektory się miyniali, aż dzisio naroz przyszła do COK-u prowdziwno zmiana. Łóńskigo roku miołech eszcze taki szczynści, że dali mi kludzić Świynto Trzóch Braci, isto skyrs tego cobych sie na kóniec nie rozbeczoł, bo żech uż chledoł nowej roboty. Na tym nowym miejscu we Wiśle dłógoch nie zagrzoł i spadki za porem miesiyncy znaszełech sie w Dómie Narodowym. Zgruszało na mie isto ze milijóm problymów s kierymi se jakosi do dzisia dobrze radzym. Jak to dycki w taki sytuacyji bywo, idzie rachować yno na swojóm familije. I muszym wóm panie redaktorze rzeknóć, żech się nie zawiód i jakosi podarziło się mi to wszecko przedzierżeć.
Dycki jednakowóż móm strasznie rod cosi prawić do mikrofónu, bo to był i fórt je mój życiowy kóniczek. Uż na to ni móm tela czasu co kiejsi i muszym to robić po robocie. Pore roków tymu poznołech takigo szykownego kamrata Krzysia Gombrowicza s kierym podarziło mi się łod tego czasu mieć we starości strefę kibica we wiślańskim celcie na placu Hoffa. Strasznie go móm rod, bo łón za dziecka był nimocny na polio, ale sie nie doł i tak dłógo ćwiczył, że po poru rokach podarziło sie mu chodzić s krykami i uż nie potrzebuje żodnej pumocy. Łón tak jak jo mo też tego samego mikrofónowego kóniczka i społym nóm to snadno w tej Wiśle idzie. Tak to móm rod, że sie uż na to ni mogym doczkać, kiedy zaś przidzie ta zima i nasi chłapcy zacznóm skokać, a my łoba z Krzysiym bydymy w tym celcie s kibicami wreszczeć na cały głos.
Dóm Narodowy kierym dzisio regirujym, chciołbych jak to było kiejsi, dać ludzióm, coby mógli kiedy chcóm do niego prziś i radować się wszeckim co tam je. Za tych porem miesiyncy uż sie nóm podarziło zrobić moc wiecy, kiere bydóm słóżyć ludzióm. Zrychtowaliimy szatnie, kierej chybiało, coby nawszczywnicy mieli kaj zawiesić swoiji mantle i rozmajte jakle, a na hokach kłobuki i insze mycki. Uż prziszły do nas zaś spadki rozmajte stowarzyszynia, szkolniki, sztudynty i skyrs tego wszecki izby i cały nasz Dóm Narodowy je zaś żywy tak, jak kiejsi to bywało. Mómy eszcze taki napad, coby na partyrze tyn bioły puc przikryć wielkimi fotkami na kierych lufciorze i letnikorze bydóm mógli uwidzieć jak kiejsi wyglóndoł tyn nasz ukochany Dóm Narodowy. Muszym wóm też panie radaktorze rzeknóć, że uż downo takigo szwungu w Cieszynie do kultury nie było. Wszedcy chcóm nóm p mogać i to se fest wożymy, że dziynka tymu s wszeckimi naszymi nowymi napadami idymy pyndym do przodku. Skyrs tego mómy aji nadzieje, że te dzuire w dachu, kiero nas strasznie mierzi do sie wartko załotać, a postrzodek sali widowiskowej też dać do porzóndku.
Tego roku Świynto Trzóch Braci bydymy mieć we starości, coby ta dziewiyć a dwacato uroczystość sie nóm podarziła i słóneczko nóm prziświycało. Momy taki napad, coby postawić drugóm scyne na Starym Torgu, kaj całe familije s dzieckami bydóm mógły radodować sie razym s nami do kupy. Mómy też to we starości, coby w ych trzóch dniach prziszli tam ku nóm rozmajci artyści i śpiywocy tu stela, coby tustelocy mógli sie ś nimi radować i poznować nasz folklor. Uż dzisio wszeckich cieszynioków, tusteloków, lufciorzi, letnikorzi i aji tych kierzi naroz się nóndóm w naszym mieście fest, fest i to fest zaproszóm, coby nas nawszczywili i społym sie s nami radowali. Wasz Adam Cieślar.


c: text/html

text:
Na co nōm korpus gŏdki abo kōniec szamanizmu
Niy czujã sie dobrze z tym, coch gŏdoł do 1997 [Sarasola 1997]. Sugerowalimy poprawność i niy doszlimy dō niyj. To używanie je ważne, to znaczy używane słowo. Muszymy budować baskijskõ mŏwã w ciyniu hiszpańskij. Gŏdŏcie, iże jakeś słowo je przeciwko jedności, ale co jak żŏdnego to niy ôbchodzi? Co wtynczŏs zrobicie? Rozpłaczecie sie? Muszymy dojś do jedności, ale ze nojwiyncyj używanymi słowami. Bōł czas, jak my propōnowali ‘krokodilo’ za formã poprawnõ i wszyjscy sie zgodziyli. Ale dzisiej take podejście niy funguje. To cōż mōmy zrobić? Muszymy zrezygnować i ôcalić to, co idzie ôcalić. Używanie trwŏ i muszymy to reszpektować. Skuli tego korpusy sōm take ważne. – Ibon Sarasola, pisŏrz baskijski, autōr słownikōw, czōnek Krōlewskij Akadymije Baskijskij Mŏwy.
Czowiek niy je perfekt. Nasze zmysły tyż niy sōm perfekt. Jak czytōmy, czynsto coś nōm sie straci przed ôczami abo dŏwōmy pozōr niy na to, co je ważne. To samo mogōm ô sobie powiedzieć naukowcy, beztōż ôni używajōm ekstra nŏrzyńdzi do analizowaniŏ mŏwy. Te nŏrzyńdzia nazywŏ sie korpusami.
Sama lingwistyka korpusowŏ to je doś mody dzioł nauki, bo chociŏż po prŏwdzie piyrsze działania, co je idzie nazwać korpusowymi, były kludzōne już we szōstym stoleciu przed naszōm erōm, a gramatycy bez setki lat ôpisowali mŏwy ludzke na bazie tekstōw religijnych, to poczōntek modernyj lingwistyki korpusowyj to lata 60. XX stoleciŏ, jak naukowcy na Uniwersytecie Brown we USA sebrali 500 tekstōw, co sie słożyły na milijōn słōw. W 1967 roku ôpublikowali efekty swojich badań na tych tekstach i to bōł piyrszy rŏz, jak użyto było kōmputra do sprawdzyniŏ, jak funguje gŏdka. Takŏ informatycznŏ analiza zmiyniyła to, jak badōmy używanie ludzkij mŏwy.
Dzisiej skłŏdŏ sie korpusy rozmajtych jynzykōw. Sōm korpusy angelske, francuske, hiszpańske, niymiecke, sōm tyż korpusy małych gŏdek, jak irlandzkij, baskijskij abo sycylijskij.
Korpusy skłŏdŏ sie z tekstōw pisanych (bp.: artykuły, ksiōnżki) i tekstōw gŏdanych (spōntaniczne rozmŏwy abo, jak w przipadku korpusu ślōnskigo, nagrania tego, jak Ślōnzŏcy ôsprawiali ô sobie, ô robocie abo ôpowiadali bery i bojki). Dziynki tymu idzie sie porōwnać, jak ludzie używajōm swojij mŏwy po namyślyniu, a jak używajōm jij spōntanicznie.
W przigotowaniu tōż je Korpus Ślōnskij Mŏwy. Bydōm w nim teksty ślōnske ôd 1574 roku do dzisiej. Jedna ôzmŏ to teksty gŏdane, sebrane z uniwersyteckich wydŏwnictw z tekstami gwarowymi i przepisane do ślabikŏrza. Niymałŏ czyńść to publicystyka z cajtōngōw, a reszta to literatura piyknŏ. Wszyjskigo je niycałe 1,9 milijōna słōw.
Tōż co ślōnskij gŏdce może dać korpus tekstōw? Na isto moglibymy ôczekować wiyncyj badań naukowych nad naszōm mŏwōm. Pewnikym pojawiōł by sie tyż piyrszy porzōndny słownik ślōnski, co niy ino notowołby wszyjske słowa, co ich używōmy, ale tyż podŏwołby jejich kōntekst, ôdmianã i terytorialność.
Korpus pōmoże tyż przi jeszcze jednym. Problym terŏźnyj ślōnskij mŏwy to jeji corŏz niższŏ jakość. Mōmy tōż cołke grupy szamanōw ślōnskij gŏdki, co ôpiyrajōm swoje argumynta na „wyczuciu”. Dziynki korpusowi idzie je dokumyntacyjōm i statystykōm ôbalić bez jakigoś dugigo badaniŏ i szukaniŏ. Pokŏżã Wōm.
Wejrzijmy na take słowo jak „pōnbōczek” i pochodne („pōnbōczkowy” itp.). Prōmuje sie je za nojbarzij ślōnske ôkreślynie Boga.
- Do roku 1939 pojawiajōm sie 22 razy, nojwcześnij w 1908 roku.
- Po roku 1945 mōmy je 360 razy.
- W tekstach gŏdanych pojawiajōm sie 3 razy, a w tekstach pisanych 379 razy.
A terŏz porōwnejmy to ze słowym „Bōg” i pochodnymi („boży”, „boski” itp.).
- Do 1939 pojawiajōm sie 449 razy, nojwcześnij w 1574 roku.
- Po roku 1945 te słowa pojawiajōm sie 691 razy.
- W tekstach gŏdanych mōmy je 101 razy, a w tekstach pisanych 1039 razy.
Idzie to jeszcze inakszyj porōwnać. Tekstōw gŏdanych w korpusie je 12,83%. „Pōnbōczek” w tekstach gŏdanych to 0,79% wystōmpiyń, a „Bōg” to 8,86%. To znaczy, że piyrsze słowo w żywyj mŏwie trefiŏ sie w granicy błyndu statystycznego, a druge w żywyj mŏwie trefiŏ sie mynij wiyncyj tak, jak szło by tego ôczekować.
Jake z tego mogymy wyciōngnōńć wnioski? Że „pōnbōczek” mŏ gigantycznõ nadreprezyntacyjõ w literaturze ôstatnich lŏt. Że ta miyłość do tego słowa niy mŏ pokryciŏ we faktycznym sztańdzie ślōnskij mŏwy. To, co sie Ślōnzŏkōm sprzedŏwŏ ôd lŏt, to je falsyfikat. Mało tego, na Podhŏlu gōrŏle tyż gŏdajōm „ponbócek”. My za to niy gŏdōmy „szczyńść pōnbōczku” ani „pōnbōczku pōmŏgej”, przi drōdze stoji bożŏmynka, a procesyjŏ idzie na Boże Ciało.
Na to nōm je potrzebny korpus. Żeby my mōgli lepij poznać naszã mŏwã, a niy spiyrać sie na wyczuciu. Potrzebujymy faktōw i dokumyntacyje, a niy wyczuciŏ. Ino tak mōgymy pracować nad ślōnskōm gŏdkōm.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Utrŏpy Micyny: Kapitan Ameryka a sprawa ślōnskŏ
Jedyn sōmsiŏd pedzioł mi niydŏwno: “Micynŏ, jak wy idziecie na cmyntŏrz, to już chrobŏki za wami mlaskajōm”. Ja, gynau, dobrze widzicie. Szło by sie na tego sorōnia fest pogorszyć, pra? Nale tak se myślã, co w jego szpicatyj gŏdce może być tyż kōncek prŏwdy. Możno te chrobŏki richtig sie radujōm, że jŏ już hned legnã w grobie, a ône bydōm sie mogły yntlich pomaszkecić.
Zōuwizōu, kōmpanijŏ trefi mi sie zŏcnŏ, bo gŏdajōm, co do umiyraniŏ dała sie tyż ôd jakigoś czasu ślōnskŏ gŏdka. Żŏdyn niy wiy, kedy gynau ta śmiyrtka pō nia przidzie. Roztōmajte ksztołcōne ludzie fest ô tym medykujōm i rŏz za kedy ekstra skuli tego ôdprŏwiajōm jakoś kōnferyncyjo naukowo. Na tych trefach jedni gŏdajōm, że to bydzie wartko, inksi, że blank na opach, ale wiynkszości sie te jeji umiyranie niy widzi.
Partyjŏ Nowoczesnŏ chce znowelizować “Ustawã ô mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym” tak, coby ślōnskŏ gŏdka miała w Polsce sztatus jynzyka regiōnalnego. W styczniu słożōła projekt w Sejmie i mŏ to być jedyn ze spusobōw, coby umiyraniu gŏdki zapobiyc. Kŏżdy w sejmie bōł tymu projektowi rŏd, beztōż wartko znŏdli mu elegancki plac w sejmowyj mrożarce, kaj leży już sztyry miesiōnce. Napisali ô tym w jednym cajtōngu i ludzie zaczli sie ô ta mrożarkã ciepać. A richtig niy ma ô co, bo przeca taki projekt na zicher sie w minusowyj tymperaturze niy popśni. Świnina, bez przikłŏd, może leżeć w mrożarce szejś miesiyncy i nic sie śniōm niy dzieje. Ôwiynzina ôziym, a niykere gymizy szczimiōm aże dwanŏście miesiyncy! Myślã, że takŏ ustawa może tam leko poleżeć jeszcze dużyj, bo niby co takigo mŏ sie w nij popsować?
Ôglōndałach kejś seriã filmōw ô amyrykōńskim bohatyrze z czasōw drugij wojny światowyj, kery sie mianowoł Kapitan Ameryka. I wiycie co? Tyn chop, skiż chaje z jednym terrorystōm, bez siedymdziesiōnt lŏt ôd wojny leżoł zamrożōny w lodowcu, a jak sie yntlich ocuciōł, to bōł blank zdrowy! Siedymdziesiōnt lŏt! A ludzie sie ciepiōm ô gupie sztyry miesiōnce!
Wiyncyj wōm powiym. Kapitan Ameryka po tych wszyjskich latach to niy bōł żŏdyn sklapiały starzik, co ani sōm niy poradzi wylyjść z chałpy, yno karlus pakerny i zwyrtny choby modziok, kery bez problymu umi sprać kożdego rojbra. Nale pewnikiym miarkujecie, co chop niy mioł leko zwyknōńć do życiŏ w terŏźniyjszym świecie. Żŏdyn by sie niy dziwowoł, kejby resztã swoich lŏt chcioł spyndzić w dōma i tam wajać skuli swojigo niyszczyńściŏ a yno spōminać, jako to dŏwnij bōło fajnie. I możno by sie takij launie poddoł, kejby niy trefiōł chopa, kery sie mianowoł Nick Fury. Karlus tyn kerowoł tajnōm globalnōm agyncjōm antyterrorystycznōm S.H.I.E.L.D. i w jeji rōmach tworzōł prawie grupã superbohatyrōw pod mianym Avengers. No i zapropōnowoł Kapitanowi, coby bōł w nij liderym. Do grupy doszlusowali potyn take oryginały jak Iron Man, Hulk, Thor, Czŏrnŏ Pantera, Dochtōr Strange i inksi. Ô kŏżdym śnich szło by dugo pisać, nale niy ô to sie rozchodzi yno ô to, co Avengersy poradziyli społym szafnōńć. A bōło to, bez przikłŏd, retowanie świata przed: kosmitami (pŏrã razy!), ôrganizacjōm terrorystycznōm Hydra, Lokim (bogiym z Asgardu) i mockōm inkszych gizdōw. Tōż, jak widzicie, mieli kupã roboty.
Po tym, co mi pedzioł mōj frechowny sōmsiŏd tyż bych sie mogła zawrzić w chałpie i rychtować na śmierć. Mogłabych siedzieć na szezlōngu, ôglōndać zdjyńcia z modych lŏt, spōminać i ślimtać. Nale na szczyńście mōm wele siebie czelŏdkã niy gorszo ôd Avengersōw, a moja kamratka Wtorcynŏ mogłaby leko robić za agyntkã S.H.I.E.L.D, Czŏrno Gdowã (możno je trochã mynij wyzgernŏ aniżeli Scarlett Johansson, nale cycki tyż mŏ zawdy sztram). Na szczyńście mōm swoje misyje i chociŏż za czynsto niy retujã świata przed kosmitami, to czujã sie na Fytlu przidajnŏ. I podwiyl widzã w moim życiu cwek, to chrobŏki na kiyrchofie mogōm mi skoczyć na pukel.
A co bydzie z tōm drugōm, co tyż miała umiyrać? Idzie jōm, bez przikłŏd, zawrzić w dōma i położyć do prykola. Wtynczŏs rŏz za kedy trza jōm nawiydzać, coby społym pospōminać, jako to bōło za staryj piyrwy. Pranie trza jij zrobić na waszbrecie, a ôbiŏd uwarzić na starym żeleźniŏku. We sobotã ôkōmpać, a w niydzielã dać na klynczkach porzykać. A potyn yno trochã śniōm posiedzieć, podwiyl całŏ świyczka sie niy spŏli i ôstatni rŏz niy zgaśnie.
Nale tak po prŏwdzie dzisiŏj to sie blank niy werci umiyrać. Jak niy wiycie, wiela terŏzki kosztuje pogrzyb, to spytejcie sie jakigoś farorza.
Nale tak po prŏwdzie dzisiŏj to sie blank niy werci umiyrać. Jak niy wiycie, wiela terŏzki kosztuje pogrzyb, to spytejcie sie jakigoś farorza, kŏżdy ś nich mŏ swōj cynnik. Nojprzōd trza kupić trułã, a to je fest drogi szpas. Chyba że wolicie krymacyjo, nale to tyż mŏ swoje minusy. Wszyjske prochy wyglōndajōm jednako, beztōż leko wŏs mogōm bez cufal wsuć do cudzyj urny, bez przikłŏd ôd jakigoś gorola.
Kej wōm to wszyjsko niy zawŏdzŏ, to idzie już ôstawić dane do faktury, bo za pogrzyb ôd ślōnskij gŏdki żŏdyn za nŏs niy zabuli. A jak wōm sie to durś niy widzi, to lepij jōm weźcie na świyży luft, miyndzy ludzi. Niych idzie do kina 3D i na rollercoaster, na Zumbã i na kōncert Slayera. Niych widzi, że świat sie zmiyniōł i to niy yno na gorsze. Możno yntlich blank ô tym umiyraniu przepōmni.
Ô autōrce: Miyszkōm na Fytlu, a z tyj perspektywy świat zdŏ sie być trochã inkszy aniżeli Wy go pewnikiym widzicie. Jak chcecie sie ździybko wejrzeć bez moje brele, zaprŏszōm na blog i na fanpage fb.


text:
wijata rostlina
wokoło mójogo spomnjeśa
how rosćo rědne zabyśe
późiwabnje kwiśece
žnějom wóne kwiśonki
łdzycki su to, basnicki
ale mimo wótgłosa
stawnje pśiběra ta tužyca
nima mysl nocy
mócnje na mnjo tłocy
za co zewšym něco twórim?
spice wogawy jan mólim
něco wopak gótujom
pśemało se procujom
z kwiśonkami cas jan pśebrojm
lěpjej, gaž do płodow zakłojm!
wótcakaś ja dejała drje zawěsće
nejwěcej rozrywajuce zacuśe
we źiwej wutšobje a pśekornej wóli
– te žni zdrjałeje bóli!
ŹILKA
Krotke wopisowanje nałoga na pśikłaźe Dolneje Łužyce, Francojskeje a Chinskeje
W 21. stolěśu, gaž pśecej wěcej luźi wuzwólijo sebje žywjenje ako samotnik, kenž co byś žywy sam za se, w casu, gaž jo pśirost pórodow we wjele krajach negatiwny, a młoge šule a źiśownje se demografiskeje nižy dla zacynjaju, jo nam śěžko se pśedstajiś, až su w zachadnosći měli wósobu, kótaraž jo zamrěła bźez togo až jo měła manźelskego abo manźelsku, za njeglucnu. Jano manźelstwo a póroźenje tak wjele pótomnikow ak móžno jo było něga měritko glucnosći jadneje wósoby. Pśeznanjenje, až ten, kenž fryjny wumrějo, jo był žywy njedopołnje, šyroko propagěrowane pśez katolicizm a protestantizm, jo wjadło k nastaśu njewšednego zakopowańskego nałoga. Jo to był nałog swajźby nježenjonych zamrětych (ni. Totenhochzeit), źož su pyšnili śěła nježenjonych zamrětych z wěncami (Totenkranz), z kronami za zamrětych (Totenkrone) a nic rědko su jim woblekali swajźbaŕsku drastwu. Nałog darjenja kronow zamrětym jo znaty z pisnych žrědłow wót 12. stolěśa a jo se wobchował až do 19. stolěśa, w někotarych regionach samo až do 20. stolěśa. Lěcrownož jo wjele pśikładow z katolskich regionow znatych, zda se pak, až jo tradicija wěcej prakticěrowana w ewangelskej cerkwi, jasne dopokaze za to pak njedajo. Krona abo wěnc stej dejałej byś zamrětemu myto za žywjenje w cystosći.
Pólske politikarje su se cesćej zaběrali z nastupnosćami serbskego luda. Problemy Serbow su byli teke tematizěrowane we wobłuku statkowanja pólskego Sejma. W toś tom artikelu na wubranych pśikładach se pśedstajijo zajm pólskich wótpósłańcow a jich statki za słowjański lud nad Sprjewju mjazy lětoma 2002 a 2009. Mimo nižej naspomnjonych pšašanjow wótpósłańcow su teke dali druge aktiwity, wusměrjone na šćit Serbow ako w ramiku Sejma tak teke drugich politiskich organow.
Wótpósłańc Pólskeje ludoweje strony Janusz Dobrosz jo se wobrośił w lěśe 2002 na ministaŕskego prezidenta z pšašanim nastupajucym šćit kubłańskich pšawow serbskego luda a jogo małeje domownje w Nimskej. Pó měnjenju Dobrosza »Z pomocu instrumentow industrijoweje a kubłańskeje politiki jo wjeliki źěl serbskeje ludnosći był pśenimcony«. Akle pó lěśe 1990 jo bywało serbske pšašanje do wěsteje měry mjazynarodne a we wukraju su byli protesty pśeśiwo wótbagrowanjeju serbskich jsow a zacynjenju serbskich šulow. Dobrosz jo pódšmarnuł, až w slědnem casu česki parlament jo wustupił dwa raza za šćit serbskich kubłańskich zajmow a až Čechy financielnje pódpěraju Domowinu. W zwisku z wušej naspomnjoneju situaciju jo wótpósłańc stajił ministaŕskemu prezidentoju pšašanje, lěc pólske kněžaŕstwo pśedwiźi wobrośiś se na kněžaŕstwo BRD, aby pokazało na to, až njewódajne jo pókšacowanje w DDR nałožowaneje politiki wótweześa stawnje wětšemu źěloju serbskego luda jogo pšawa na maminu rěc, mału domownju we Łužycy, pśez pó lěśe 1990 pókšacowanu politiku wótbagrowanja serbskich sedlišćow a zacynjenja serbskich šulow. Politikaŕ jo pokazał pśi tom na to, až by se dejało w toś tom nastupanju na to źiwaś, až antiserbske elementy nimskeje narodnostneje politiki se znapśeśiwjaju Europskemu dojadnanjeju k šćitoju narodnych mjeńšynow. Wušej togo Dobrosz jo naspomnjeł, až nimska diplomatija rad powěda wó cłowjeskich pšawach, gaž interweněrujo pla kněžaŕstwow drugich krajow w nastupnosćach zwězanych ze zajmami wšakich nimskich a njenimskich etniskich kupkow w drugich statach. Wótpósłańc jo se teke wopšašał, lěc, gaž jano pólska interwencija njebuźo wunosna, pólske kněžaŕstwo gromaźe z českim kněžaŕstwom buźo interweněrowaś w Europejskej raźe. Dobrosz jo mjazy drugim teke kśěł wěźeś, lěc njeby móžno było, aby pólska konsulariska słužba se starała nic jano wó pólsku, ale teke wó serbsku narodnu mjeńšynu w zgromadnem źěle z Českeju tak, ako jo to było pśed lětom 1939. Jo se teke wopšašał za móžnosću financneje pódpěry Domowiny pśez pólske kněžaŕstwo tak, ako cyni to Česka. Spěchowaś by se měło serbske šulstwo w Sakskej a Bramborskej. Dalšna informacija, kótaruž jo kśěł wótpósłańc dostaś, jo była, lěc šulske wucbne programy za stawizny a zemjepis w Pólskej wopśimuju wědu wó stawiznach a źinsajšnem połoženju serbskego luda, lěc w institutach za słowjańsku filologiju se pódawa serbšćina a lěc wědomnostne institucije njeby se dejali zajmowaś za wósud Serbow. Na kóńcu Dobrosz jo napominał pólske kněžaŕstwo, aby zachopiło diplomatiski a organizatoriski statkowaś za Serbow we wobłukach, kótarež su naspomnjone we wušej pomjenjonych pšašanjach1.
Ako pśipóznata narodna mjeńšyna su Serby a Serbowki źinsa typiske wabidło regionalnego sebjerozměśa. Rowno tak ako na pólu marketinga tak teke w ramiku wósobinskich rozgronow pśedstajaju nejcesćej tematizěrowanu kulturelnu wósebnosć Łužyce. Rad wóni se zapśěguju ako pśikład za wjelerakosć regiona, jim se stakim stawnje gódnota pśiśpiwa. Rowno ze źiwanim na historiju NDR se wuwědobnja, až to njejo nowy fenomen. Pśeto: Narodne staty se wudobywaju abo konstituěruju legitimaciju pśez zapśěgnjenje etniskich a kulturelnych mjeńšynow do swójogo wótpowědnego naratiwa. Pśi tom wšak źo mjenjej wó politiske wobźělenje wótpowědnych kupkow ako skerjej wó zmysłapołne zapśěgnjenje do jadnogo pozitiwnje wobrośonego sebjerozměśa, kótarež se pó móžnosći wjele luźam spódoba. Na taki part wšak su Serby a Serbowki w Nimskej demokratiskej republice k wjele citěrowanej »mjeńšynje k pokazanju« awansěrowali, su pak rownocasnje politiske samopóstajenje pśisajźili a pśez statnje pógónjone wudobywanje brunice kaž teke pśez pśeměnjenja w rolnikaŕstwje wažne sedleńske rumy zgubili. Mjenjej jo wobchowanje pšawow serbskeje ludnosći na prědnem městnje stojało – njeglědajucy na 1948 wudanu kazń samskego mjenja –, ale skerjej zarědowanje serbskeje politiki a kultury do socialistiskego statnego wobraza.1
Ten cart jo był marmorowa bista w rogeńskem groźe. Nejwěcej zaśišćapołne, ale teke nejjěsnjejše dopomnjeśa mójogo źiśetstwa zwězuju z parkom, kótaryž wobdawa grod. Ze swójimi bajkatymi pyramidami a gatami, mósćikami a nugliškami gnujo Pücklerowa krajina južo nejmłodšych. A pózdźej bu park městno, na kótarež som se slědk śěgnuła, gaž njejsom kśěła doma byś. Lěc se z pśijaśelkami na zakazany piknik zmakaś abo lěc z prědnym kšutym pśijaśelom w chłodku bomow sejźeś – pśecej som se do Rogeńskego parka wrośiła.
Pśed 40 lětami, k 30-lětnemu dnju załoženja NDR 1979, jo pśedlažała prědna styrizwězkowa historija Serbow. Wudawaŕ jo był Institut za serbski ludospyt (Isl) w Budyšynje pód direktorstwom Pawoła Nowotnego a z lěta 1977 Měrćina Kaspera, kenž jo se 1952 Nimskej akademiji wědomnosćow (DAW, z lěta 1972 AdW-DDR) pśirědował; wót 1968 jo był njepósrědnje tamnjejšemu Centralnemu institutoju za stawizny (ZIG) pódrědowany. Stawizniski kompendium jo był »druge a doněnta wobšyrnjejše wopisowanje cełkownego wuwiśa serbskego luda«1, gaž glědamy slědk na 1884 wózjawjonu »Historiju serbskeho naroda« z pjera Michała Hórnika a Wilhelma Bogusławskego2. Mimo togo jo w lěśe 1976 z boka Isl jadnozwězkowy »Pśeglěd serbskich stawiznow« w awtorstwje Jana Šołty w nimskej, górno- a dolnoserbskej rěcy wujšeł.3 Wobej pśedewześi stej se na pś. zarědowałej resp. stej byłej wósebny pśinosk serbskich historikarjow k wósymzwězkowej »Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung« (do 1966), »Deutsche Geschichte in drei Bänden« (do 1968) a »Grundriß der deutschen Geschichte« (1974). Mimo togo su serbske historikarje sobu źěłali na pśirucce »Die Welt der Slawen« (1970). Wšykne projekty su byli wobstatk centralnego slěźeńskego plana stawizniskeje wědomnosći NDR, tej serbskej z měrca 1964. Z tym jo była wót wšogo zachopjeńka teke ideologiska kontrola pśez wótrěd wědomnosć Centralnego komiteja SED dana. Politiske wobwliwowanje jo se pśez reformu akademije 1969 a źěłabnosć centralistiski statkujucych fachowych radow wósebnje w ramiku towarišnostnych wědomnosćow hyšći pódłymił.
Gano kazašo se z tym pówabnym gronom na kabaretowy program. Snaź by jasnjej było Jaden tikujo tak – drugi znak. Ale to njeby dosć pókšajźne było, pokazujo ga južo na to, což na kóńcu kuždy wě. A to by Pinkelojc starki rozměł, ale te słowa nadpisma njerozmějašo. Co to ma groniś? Tik dej tikowaś? A wón grypsnjo sebje słowniki a šwyrnjo z palcom pó pismiku »t«. Což namakajo, njespokojni a njepasujo:
tik – ›der Tick‹; tikotaś – ›ticken (rhythmisch, monoton ticken und klicken wie die Ticktack an der Wand)‹; tikowaś – ›killekille machen‹; tikaś – ›kitzeln‹. Taki njerozym, ten tikotajucy zeger ga njamóžo nikogo tikowaś!
Nět wěm: To jo ortografiska zmólka, to ma byś tyk – ›Tunke, Stippe‹. Teke njerozym: Co dej ten zegarik do tyka tunkaś? A tykowaś? – Znajom jano ruce stykowaś. A to žeden zegarik njamóžo.
Póglědnjom raz pla syna, ako ma górnoserbski słownik. Te njamaju žeden tyk, jano rucnikarske słowo tykować – ›ausfachen‹; a tykać jo pla nich ›duzen‹ abo ›[hinein]stecken‹. Bźezradnosć. Pón wiźi na pólicy tłuste knigły. Ned ma ten Duden w ruce, a we głowje zaklinkoco a pótikoco (nic rytmiski): Te Francozarje su nam to napórali a te Nimce sfalšowali: Tic – ›wiederkehrende, unwillkürliche Gesichtsmuskelzuckungen‹; Tick – ›lächerlich oder befremdend wirkende Eigenheit, Angewohnheit, sonderbare Einbildung‹; ticken – ›nicht richtig ticken, nicht ganz richtig sein‹.
W kuždem wokognuśu sy mógał pśejś z jadneje do drugeje rěcy a zwucowaś. Na programje jo była bogata licba źěłaŕnjow, mjazy drugim kak jo engelska rěc wordowała swětowa rěc abo kak jo Zamenhof wuwił esperanto. Jo se powědało wó technikach wuknjenja rěcow, wósebnosći wšakorakich rěcow, wopacnych pśijaśelach a rěcnej kórśe swěta.
Sobotu wótpołdnja dnja 27. apryla 2019 jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje pśepšosył na prezentaciju nejnowšych knigłow pólskeje spisowaśelki Haliny Barań ze serbskeju tematiku pód titlom »Świtanie« (»Switanje«). Awtorka jo ze swójeju 2017 wudaneju twórbu se pśiwobrośiła žywjenju Handrija Zejlera. We wótegronach na młoge pšašanja tych wěcej ako 30 wobźělnikow zarědowanja jo kněni Barań wóspjetnje pódšmarnuła, až jeje roman, lěcrownož chowa wěrne stawizniske fakty ze žywjenja serbskego basnikarja a narodnego procowarja, pśedstajijo pśedewšym literarnje wumyslone jadnanje, kótarež jo nastało z jeje myslow. Pówołajucy se na lichotu poetiki jo awtorka wobšyrnje rozpšawiła wó swójich slěźenjach we Łužycy pó slědach Zejlera ako tež wó śěžkem źěle nad prědneju wersiju knigłow. Wob cas swójogo drogowanja jo se procowała se zamysliś do žywjenja wšednego serbskego pisarja, aby se pśi wopisowanju jogo wokoliny a teke dialogow dostała nanejbližej k wopšawdnosći.W aprylu jo Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje organizěrował cytanje z Halinu Barań. Foto: Justyna MichniukPisaŕka jo groniła, až zacuwa wósobinsku »misiju za pisanje wó Serbach«, a jeje romany su »wuzjawjenja cesćownosći za Łužyskich Serbow«. Tejerownosći jo wóna wugroniła swóju naźeju, až jeje spisowaśelenje někak sobu pomožo k pśežywjenju Serbow, ako su narod, kótaryž grajo w jeje žywjenju wósebnu rolu. Zajmne su byli pśispomnjeśa spisowaśelki pósćone pśestajarjeju jeje twórbow do górnoserbšćiny, Alfredoju Měškankoju, pśeto wón jo ju wabił tejerownosći do wuknjenja górnołužyskeje serbšćiny. Źinsa, tak jo kněni Barań sama groniła, źe njewumějo sama pśestajiś roman do górnoserbskeje rěcy, ale zamóžo rěc wužywaś we wšednej komunikaciji. Lawdaciju jo měł prof. dr. Tomasz Jaworski, kótaryž jo wjadł pśibytnych do stawizniskeje wopšawdnosći doby a tejerownosći fachojski komentěrował cytane wurězki a pšašanja z publikuma.
Knigły se spódobnje a lažko cytaju, dokulaž njejsu pśepołnjone z historiskimi datami abo dłujkimi wopisowanjami. Wósoba Zejlera, jogo familija ako tež sceny z priwatnego žywjenja a narodnego statkowanja pśedstajaju se w pśistupnej poetiskosći rěcy. Jo gódne, za toś teju literarneju drogotku pśimaś, pśeto toś ta pozicija abo pódobna tematika njenadejźo se daniž hynźi w pólskich nakładnistwach daniž we Łužycy abo w drugich krajach słowjaństwa.
Póžywamy politiski cas, w kótaremž serbska mjeńšyna wěcej njejo diskriminěrowana abo samo pódtłocona, ale jo wažony źěl našeje towarišnosći. Až rowno něnto smy tak blisko k zgubjenju našeje rědneje dolnoserbšćiny, jo jadnorje tragiski. Ewaluacija dolnoserbskich zakładnych šulow nas njejo pśechwatała, ale nam tužnu wěrnosć carnu na běłem pokazała. Njesmějomy se pak daś zdušyś dla togo, ale dejmy to wiźeś ako slědnu móžnosć našu drogu skóńcnje změniś. Imersiwna, dolnoserbska zakładna šula jo za mójim zdaśim jadnučke zmysłapołne rozwězanje za dłujkodobnu rewitalizaciju rěcy a jo se na pśikłaźe drugich mjeńšynow (na pś. Manx na Isle of Man) ako wuspěšne pokazało. W slědujucem cu někotare swójich myslow a idejow k takej potencielnej šuli rozkładowaś, kótarež bazěruju na mójich nazgónjenjach a zewšym njedeje byś wědomnostne fakty. Ako něgajšne WITAJ-góle wiźim słabosći, ako zadoraju dojśpiśeju pópšawnego zaměra rewitalizacije: wótkubłanje nowych »quasimaminarjow«.
W zajźenju wšych wěcow se namakajotej žałosne sćerpnjenje a wěrna rědnosć. My sami pak rozsuźijomy, lěc k njebju glědajucy cakamy abo pśetrajomy bóli póroźenja a znowego stawamy. Ow njeśerp, ale zakwiś ze žoratkow, ty naša rědna, woprějuca serbska rěc!


text:
▶ Naša serbska kniha
Pod tutym hesłom je LND lětsa projekt za serbskich šulerjow nastorčiło, kotryž so 23. awgusta w Serbskej wyšej šuli Ralbicy zahaji. Šulerjo tamnišeho 7. lětnika budu awtorojo swójskeje knihi a smědźa z nowymi fabulemi a rysowankami swoju kreatiwnu žiłku wuspytać a proces nastaća knihi wot spisanja tekstow a nadźěłanja rysowankow přez wuhotowanje hač k ćišćej a knižnej premjerje sobu dožiwić. Na te wašnje zeznajomja so tež z powołanjemi w nakładnistwje.
▶ Wot kruha k dypkej
23. awgusta wotewrě so w Galeriji Roy w Felanitx na Mallorcy wustajeńca »Imaginar un círculo – Pintura y Objetos« (Kruh myslić – Wobrazy a objekty) z twórbami w Klětnom rodźeneho Reinharda Royja. Zawod do wustajeńcy poda wuměłska stawiznarka Dorothea van der Koelen. Wustajeńca je jako VR-film na stronje galerije www.galeria-roy.com přistupna. Galeriju za konstruktiwne a konkretne wuměłstwo nawjeduje syn Reinharda Royja Daniel Roy, kotryž je zdobom hudźbnik kaž tež nakładnik Edicije Roy, kotraž wudawa tež noty a zynkonošaki ze serbskej hudźbu.
▶ Pomocnikaj na puću k zjawnej dwurěčnosći
▶ Wućek wuměłcow
We Wuježku pod Čornobohom dopominaja wot julija wubrane wobrazy fotografa Christiana Borcherta (1942–2000) na kulturnohistoriski wuznam wjeski jako wućek skupiny spisowaćel(k)ow w NDRskim času. Wot zažnych 1970tych lět běchu so Adolf Endler, Elke Erb, Kito Lorenc a Heinz Czechowski we łužiskej wsy zasydlili, zo bychu tam – zdaleni wot oficielneho kulturneho žiwjenja socialistiskeho stata – woměrje dźěłać a bydlić móhli. Fota su hač do 26. januara 2020 při muri dźěćaceho doma widźeć.
▶ Muzejowa app
Wót julija maju łužyske muzeje wokrejsa Sprjewja-Nysa app, kótaraž kuždy z muzejow krotko pśedstajijo, mjazy drugim z filmikom. App jo w nimskej rěcy, wopśimjejo ale teke muzeje a temy, kótarež se ze Serbami zaběraju. K dostaśu su pód: https://www.lausitzer-museenland.de/service/hearonymus-audio-videoguide/.
▶ Michałska wosada swjeći
Z wjacorymi zarjadowanjemi a wudaćom noweje knihi wo swojich stawiznach swjećeše Michałska wosada w Budyšinje w awgusće swój 400lětny jubilej. W němskorěčnej knize »St. Michael Bautzen. Kirche – Gemeinde – Dörfer«, (LND), wěnuja so awtorojo mjez druhim twarskim stawiznam cyrkwje, wuwiću wosady hač do přitomnosće, wosadnym wsam a wosobam, kiž su z wosadu zwjazani. Na knižnej premjerje dnja 22. awgusta zahrachu wosadni instrumentalisća Consonare spěwy a reje z Kraloweho huslerskeho spěwnika, kiž nasta w Michałskej wosadźe.
Gano kazašo se z tym pówabnym gronom na kabaretowy program. Snaź by jasnjej było Jaden tikujo tak – drugi znak. Ale to njeby dosć pókšajźne było, pokazujo ga južo na to, což na kóńcu kuždy wě. A to by Pinkelojc starki rozměł, ale te słowa nadpisma njerozmějašo. Co to ma groniś? Tik dej tikowaś? A wón grypsnjo sebje słowniki a šwyrnjo z palcom pó pismiku »t«. Což namakajo, njespokojni a njepasujo:
tik – ›der Tick‹; tikotaś – ›ticken (rhythmisch, monoton ticken und klicken wie die Ticktack an der Wand)‹; tikowaś – ›killekille machen‹; tikaś – ›kitzeln‹. Taki njerozym, ten tikotajucy zeger ga njamóžo nikogo tikowaś!
Nět wěm: To jo ortografiska zmólka, to ma byś tyk – ›Tunke, Stippe‹. Teke njerozym: Co dej ten zegarik do tyka tunkaś? A tykowaś? – Znajom jano ruce stykowaś. A to žeden zegarik njamóžo.
Póglědnjom raz pla syna, ako ma górnoserbski słownik. Te njamaju žeden tyk, jano rucnikarske słowo tykować – ›ausfachen‹; a tykać jo pla nich ›duzen‹ abo ›[hinein]stecken‹. Bźezradnosć. Pón wiźi na pólicy tłuste knigły. Ned ma ten Duden w ruce, a we głowje zaklinkoco a pótikoco (nic rytmiski): Te Francozarje su nam to napórali a te Nimce sfalšowali: Tic – ›wiederkehrende, unwillkürliche Gesichtsmuskelzuckungen‹; Tick – ›lächerlich oder befremdend wirkende Eigenheit, Angewohnheit, sonderbare Einbildung‹; ticken – ›nicht richtig ticken, nicht ganz richtig sein‹.
▶ Kongres Maćicow
Wot 4. do 7. junija wotmě so w srjedźosłowakskim Martinje 4. mjezynarodny kongres Maćicow a słowjanskich institucijow. Město Martin je srjedźišćo Słowakskeje Maćicy. Nimo rozprawow wo swojej dźěławosći diskutowachu zastupjerjo Maćicow tež wo polěpšenju zhromadneho dźěła wšitkich 14 Maćicow. Marka Cyžowa a Jurij Łušćanski zastupowaštaj Maćicu Serbsku a Łušćanski rozprawješe mjez druhim wo prócowanjach Domowiny wo zapisk serbskich nałožkow do lisćiny imaterielneho kulturneho herbstwa UNESCO, kotrež Maćica Serbska podpěruje.
▶ Planuja wustajeńcu wo wobchowanju serbstwa
6. junija wotmě so w Budyskim Serbskim muzeju sympozij »Land am Klosterwasser/Kraj při Klóšterskej wodźe«. Idejowa konferenca Serbskeho muzeja, Křesćansko-socialneho kubłanskeho skutka Sakskeje (CSB) a Centruma za kulturu a stawizny w Niederjahna zahaji přihoty na wustajeńcu a publikaciju wo kónčinje při rěčce, kotraž ma so 2023 pokazać. Wustajeńca ma tamniše wjeski wobswětlić, předstajić, w čim so wone wot susodnych gmejnow rozeznawaja a so z prašenjom rozestajić, čehodla tworja wone dźensa tak mjenowanu serbsku jadrowu kónčinu. Zazběh do temy ze stawizniskeje, cyrkwinsko-nabožneje, socialneje a towaršnostno-politiskeje perspektiwy podachu Lars-Arne Dannenberg, Jens Buliš, Robert Lorenc a Marja Michałkowa.
▶
2. meje předstaji stawiznarka Lubina Malinkowa w Budyskej Smolerjec kniharni swoju nowu publikaciju. Pod titulom »Verflechtungsraum Lausitz. Böhmisch-ungarische Exulanten und Lausitzer Sorben. Begegnungen und Beziehungen im 18. Jahrhundert« zaběra so awtorka w němskorěčnej knižce z poćahami mjez čěskimi eksulantami a Serbami. Wona tež na to pokaza, zo pochadźa cyły rjad serbskich duchownych kaž Michał Frencl, Zacharias Běrlink abo Michał Raca z kruhow eksulantow. Dale nasta wokoło 1740 čěska kolonija w Klukšu. Tola tež w Drježdźanach, Berlinje, Małym Wjelkowje abo Niskej wobstejachu ćiłe styki mjez Serbami a Čechami.Na wotewrjenju wustajeńcy »Wobrazy krajiny. Přechod 03« w Budyskim Serbskim muzeju Foto: Maćij Bulank
▶
▶ Stysk za dalinu
Pod tutym titulom zaklinčachu 6., 7. a 8. apryla we Wojerecach, Budyšinje a Lipsku pjaty raz komornohudźbne kompozicije serbskich a mecklenburgsko-předpomorskich komponistow. Malte Hübner (wiolina), Waldemar Wild (basbariton) a Claudia Wolf (klawěr) zanjesechu twórby Jana Cyža, Malty Hübnera, Detlefa Kobjele, Christiana FP Krama, Jura Mětška, Birgera Petersena, Andreasa Piepera a Petera Manfreda Wolfa. Nowe nadawkowe twórby Hübnera a Cyža kaž tež kompozicija Mětška rozestajachu so z lyriku Róže Domašcyneje a Kerstin Preiwuß.
▶ Kubłańska klawsura
10. apryla jo Rěcny centrum WITAJ z něźi 40 zastupnikami pśedewšym kubłańskich institucijow a towaristwow wuslědki ewaluacije Witaj-kubłanja w zakładnych šulach rozpominało. Pó pśedstajenju wubranych rezultatow ewaluacije su diskusijne kupki rozpominali, co jo trjebne za efektiwne pósrědnjenje a pśiswójenje serbskeje rěcy wót źiśownje až do 12. lětnika; kótare móžnosći maju serbske institucije za zarucenje kwality serbskeje wucby a kótare dodatne rěcne rumy mógu wóni zwenka šule wutwóriś; co jo trjebne za šyršu akceptancu serbskeje rěcy w towarišnosći a kak mógali se starjejše ako multiplikatory zdobyś; kak góźi se zarucyś, až wukniki pó zakóńcenju šule serbsku rěc na pśiměrjonem niwowje wobkněžyju; a kak mógało pówołańske źěło w serbskich wobłukach za dorost atraktiwne byś. Pśibytne su gronili, až jo trjebne rěcne planowanje, kótarež źiwa na wšakorake stawy rěcnych zamóžnosćow a wuměnjenja.
▶ Faraŕki w běgu casa
W ramiku 29. bramborskego žeńskecego tyźenja jo Serbski muzej pśepšosył 6. měrca na Serbske blido do Měsćańskego muzeja Chóśebuz. Tema jo była »Muske, žeńske a móc w ewangelskej cerkwi« a gósća stej byłej faraŕka Katharina Köhlerowa a casnikaŕka Stefanie Krawcojc. Wónej stej wulicowałej wó tom, kak su se nadawki žeńskich fararjow a pózdźej faraŕkow we wósaźe w běgu stawiznow změnili.
▶ Olympiada do młodšych rukow
8. měrca jo pódpisało Serbske šulske towaristwo (SŠT), wugótowaŕ a zagronity za Centralnu olympiadu serbskeje rěcy za wuknice a wuknikow 6. lětnika Dolneje a Górneje Łužyce, kooperaciske dogrono ze Źěłanišćom za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz (ABC). Krajna institucija Bramborskeje pódpěrujo SŠT lětosa prědny raz oficielnje pśi dolnoserbskich nadawkach za olympiadu. Ceptaŕka na wuměńku Margot Hašcyna ma lětosa pódpěru ceptaŕkowu Jenifer Dünnbieroweje za SŠT a Emilije Nimcec za ABC.
▶ Maćična zhromadźizna
9. měrca wotmě so w Budyskim Serbskim muzeju hłowna zhromadźizna Maćicy Serbskeje. Rozprawam wo dźěławosći sekcijow towarstwa w zašłym lěće přizamkny so přednošk Nicole Dołowy-Rybińskeje a Cordule Ratajczakoweje wo situaciji noworěčnikow a serbšćinu wuknjacych na łužiskich serbsko-němskich kubłanišćach na přikładźe Budyskeho Serbskeho gymnazija. Slědźenja na tamnišim kubłanišću su dźěl projekta »Serbskej rěči – rewitalizaciske pospyty w dwěmaj politiskimaj systemomaj« we wobłuku wjetšeho projekta SMILE (hlej interview w Rz 2/2019).
Hudźbny wědomostnik a pianist Christoph Staude je na zakładźe originalnych rukopisow, wotpiskow a prěnich ćišćow, chowacych so w Serbskim kulturnym archiwje, 17 klawěrnych twórbow zestajił. Su to zwjetša jednotliwe twórby, zdźěla pak tež wot Krawca do cyklusa zjimane kruchi, kotrež su dramaturgisce ze sobu zwjazane kaž »Štyri sokołske sceny«, »Ze serbskich honow«, »Tři łužisko-serbske reje«, »Dźesać klawěrnych kusow« abo »Tři małe improwizacije«. Zwjazkej přidata je rewizijna rozprawa wudawaćela.
▶ Srjedźizna w srjedźišću
Nowy župan župy »Handrij Zejler« Marcel Brauman je so we wjacorych regionalnych medijach za to wuprajił, w přichodźe tež w srjedźnej Łužicy centralnu serbsku instituciju zaměstnić, při čimž mysli konkretnje na Krabatowy młyn jako stejnišćo. Spěchowanske towarstwo młyna w Čornym Chołmcu je plan, z kotrymž maja so wosebje dźěćom a młodostnym nowe rěčne rumy poskićeć, hižo witało. Dotal njeje žana centralna serbska institucija we Wojerowskej kónčinje doma, štož župan wobžaruje. Plany Załožby za serbski lud, twarić dom za Serbski institut při Budyskich Lawskich hrjebjach je po słowach župana wuraz »Budyskeho centralizma«.
▶ Naćiski wustajene
Wot 7. januara su w Budyskim Serbskim domje zapodate namjety wuměłcow za wubědźowanje za třikrajowu wustajeńcu »Pśechod Přechod Übergang Prehod 03« widźeć. Z namjetow wuzwoli jury štyrjoch wuměłcow, kotřiž wobdźěla so ze serbskeje strony na projekće. Dalši wosmjo zastupuja Słowjensku a Korutansku. Pod titulom »Wobraze krajine. Wobrazy krajiny. Bilder einer Landschaft. Podobe pokrajine« pokazuje so wustajeńca wot meje 2019 do nazymy 2020 w Budyšinje, Slovenj Gradecu (Słowjenska), Celowcu (Korutanska) a Choćebuzu.


text:
Srjedźna Europa
Srjedźna Europa je dźěl Europy mjez zapadnej, wuchodnej, juhowuchodnej, južnej a sewjernej Europu. Geografisce nimamy jasnych kriterijow wobmjezowanja. We wšelakorych časach bu zapřijeće „Srjedźna Europa“ tež rozdźělnje definowane.
Přisłušace krajeWobdźěłać
Jasna je přisłušnosć Němskeje, Awstriskeje a Šwicarskeje – potajkim cyłeho němskorěčneho ruma – k Srjedźnej Europje. Dźensa płaća tež něhdy socialistiske kraje Pólska, Čěska, Słowakska a Madźarska po powšitkownej definiciji zaso jako wobstatk Srjedźneje Europy, štož wotpowěduje tež jich geografiskemu połoženju.
Zwadne je, hač słušeja tež Słowjenska, Chorwatska, Litawska, Letiska a Estiska do Sewjerneje Europy. Prěnjej so často wobhladujetej jako wobstatk Juhowuchodneje Europy, baltiske kraje pak jako dźěl Sewjerneje Europy, hačrunjež nadeńdźe so geografiske srjedźišćo europskeho kontinenta w Litawskej.
WobydlerstwoWobdźěłać
Srjedźna Europa je najhusćišo wobsydleny dźěl kontinenta. Rěča so tam zwjetša germanske (na zapadźe) a słowjanske rěče (na wuchodźe). Wuwzaće je madźaršćina, kotraž słuša k Finougriskim rěčam. Porno wuchodnej Europje wužiwa so łaćonski alfabet.
Najwjetše města Srjedźneje Europy su Berlin, Wien, Hamburg, Budapest, Waršawa, Mnichow a Praha.


text:
W ôstatnim poście ô Lizbōnie napisalimy, że okrōm miradouros je jeszcze pora szteli, z kerych landszaft tyż je rychtyk gryfny. Dzisioj chcymy Wōm pokozać jako wyglōndo portugalski świot ze znōmych aufcugōw i inkszych placōw.
Aufcugi
We stolicy sōm cztyry: Gloria, Bica, Lavra i Santa Justa. Podwiela nos poprowicie – te piyrsze trzi to tyż aufcugi, chocioż wyglōndajōm bardzij jak kolejki funicular. Idzie cyknōnć fajne bildy i prziszporować czasu. Bo chocioż te żōłte wagōniki jeżdżōm na krōtkich trasach, to Wasze szłapy i tak fest dychnōm – gōrki miyndzy przistankami Biki, Glorii i Lavry sōm pierōńsko spadzite. Rajza w jedna zajta – jak za metro i autobus – 1.25€ jak kupicie se farkarta pryndzyj. Za 3.60€ zajedziecie tam a nazot jak kupicie dziepiyro u kerowcy.
A i niy czekejcie na snożny, rychtyk żōłty wagōn. Wszyjskie sōm umazane skuli graficiorzy 😉
Santa Justa
“Nojbardzij windowo z wind” – te zdanie nojlepij pasuje do Santa Justy. Nojwiynkszy plus? Stoi gynau w samym strzodku miasta.
Lavra
Nojmynij popularny z żōłtych aufcugōw, chocioż to prawie Elevador do Lavra je nojstarszy w mieście. Kupluje drōga Câmara Pestana z Largo da Anunciada.
Bica
Tukej mōmy nojwiyncyj zdjynć. Bica to masa turystōw, dobro lokalizacyjo i nojgryfniyjszy landszaft. Ciśnie miyndzy Calçada do Combro i Rua de S. Paulo.
Gloria
Skiż tego, że kupluje Praça dos Restauradores z Miradouro de São Pedro de Alcântara, to pōmogo w zwiydzaniu nojbardzij. Przejedziecie Gloriōm fest dugo i spadzito drōga. Z ôkna wejrzijcie na farebne murale.
Pōmnik Ôdkrywcōw
Pamiyntocie Padrão dos Descobrimentos z Belém? Tyn epny kōnsek kamiynia z da Gamōm, Magellanym i Hyniym Żyglorzym? No, tōż sōm wiyrch tego pōmnika to tyż przileżytość do wejrzynia na miasto z jeszcze inkszyj zajty. Niy robi fest wieligo wrażynia, ale fajnie je kuknōnć na Torre de Belém z daleka.
Parque Eduardo VII i Praça do Marquês de Pombal
Plac, park abo rōndo? Lepsze do lotania, cykania zdjynć abo łażynia z psym? Zielōny teryn, kery ujrzicie i z miradouros, i z aufcuga Santa Justa – i fest bydziecie chcieli tam zōnś. Gynau pod rōndym je jedyn z wiynkszych przistankōw metra, tōż niy trza ani ciś piechty. A jak kōmu chybio tryningōw w czasie rajzy, to idzie tamek zrobić pora podlotań pod gōra i poczuć pod wieczōr, że dalij sie mo kita 😉
Zōmek Św. Jorga
Ô nim tyż już czytaliście, ale niy idzie ô go niy spōmnieć jak sie rozprowio ô landszaftach.
Park “Przi Chałpie”
Abo mōmy taki cufal, abo dobrze umiymy szukać, bo okrōm miradouro przi chałpie mielimy tyż „swōj” park. Keby Jardim da Alameda Dom Afonso Henriques (pierōna jake dugie miano) bōł trocha bliżyj Tagu, to na isto godałoby sie ô nim jak ô jednyj z nojwiynkszych atrakcyji miasta. A tak? Żodnego z aparatym, synki szpilajōm w fusbal z tōrami zōnaczōnymi z rukzakōw, a baby lotajōm naôkoło trownika, coby ściepać trocha fetu. Hm, tōż mono tak je lepij?


text:
Zwëczajny słuńcownik
Zwëczajny słuńcownik (Helianthus annuus L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae) ze szlachù słuńcownik. Kaszëbi mògą na niegò gadac leno słuńcownik. Òn terô rosce m. jin. na Kaszëbach, ale czedës òn rosł le w amerikańsczich stronach. Z jegò zôrna mòże robic jôdny òléj.
Rozmajitoscë[edicëjô | editëjë zdrój]
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. zôrna słonecznjika bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.


text:
Přichodna plahowarnja garnelow w Njebjelčicach formu nabywa
Njebjelčicy (JK/SN). Wšitko wonja za nowym, za twaršćiznami a barbu w něhdyšim chlěwje Njebjelčanskeje plahowarnje rancow. Tam nastawa plahowarnja garnelow, kotraž nima w němskej runjeća, dokelž ma cyle nowy koncept. Předwčerawšim je so tam sakski minister za ratarstwo a wobswět Thomas Schmidt (CDU) wo stawje twarskich dźěłow a wo koncepće młodeho předewzaća Suburban wobhonił. Jednaćel Friedrich Tietze ministrej a jeho přewodnikam přeswědčiwje a hordźe tuchwilny staw přetwara něhdyšeho chlěwa rozłoži. Wěsta napjatosć při tym knježeše, wšako je to poměrnje wulke a naročne předewzaće, kotrež Tietze a jeho sobuwojowarjej w Njebjelčicach na nohi staja. Minister bě widźomnje překwapjeny wo techniskim wuhotowanju a naročnym zaměrje předewzaća. Zdobom móžeše so wo tym přeswědčić, kak spěchowanske srědki swobodneho stata za tónle projekt zmysłapołnje zasadźeja.


text:
Sobotu a njedźelu, 28. a 29. požnjenca před 75 lětami, schadźowaše so wjace hač 4 000 serbskich młodostnych a dalšich Domowinjanow w Radworju na prěnim zetkanju čłonow dźěłowych brigadow a Serbow po wójnje docyła. W lěću 1946 běchu so w serbskich wsach Kamjenskeho a Budyskeho wokrjesa wjesne jednotki Serbskeje młodźiny jako wobstatk narodneje organizacije Domowiny załožili, kotrež młodźinski sekretar třěšneho zwjazka Jurij Brězan jako předsyda cyłkownje nawjedowaše.
Domowinske dźěłowe brigady z Radworja, Šunowa a Pančic-Kukowa zahajichu njedźelu, 7. pražnika 1946, „Akciju Koslow“, z kotrejž su w dobrowólnym dźěle pomhali zakłady za nowotwar w poslednich dnjach wójny zničeneje wsy wotstronić. W přichodnych tydźenjach su tež brigady Serbskeje młodźiny z Jaseńcy, Dobrošic, Konjec, Budyšina a Baćonja a sydom dalšich brigadow zničene abo wobškodźene statoki zaso natwarili abo zwuporjedźeli. Koslowčenjo njech při swojim nowym wopomnišću sylnišo na to mysla!


text:
Armillaria laricina je grzib[3], co go nojprzōd ôpisoł James Bolton, a terŏźnõ nazwã doł mu Pier Andrea Saccardo 1887. Armillaria laricina nŏleży do zorty Armillaria i familije Physalacriaceae.[4][5] Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.[4]
Armillaria laricina je grzib, co go nojprzōd ôpisoł James Bolton, a terŏźnõ nazwã doł mu Pier Andrea Saccardo 1887. Armillaria laricina nŏleży do zorty Armillaria i familije Physalacriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.


text:
Serbska dirigentka Judith Kubicec narodźi so w Budyšinje, studowaše we Weimaru, w Parisu a na Royal Academy of Music w Londonje, mjez druhim pola Sira Colina Davisa a Sira Charlesa Mackarrasa.
Swój powołanski puć nastupi 1999 při statnym dźiwadle w Kasselu. Sćěhowaštej angažementaj jako prěnja kapałnica při statnymaj dźiwadłomaj w Choćebuzu a Schwerinje. Judith Kubicec nawjedowaše hóstne produkcije při Komiskej operje Berlin a Koncertnym dźiwadle Bern a běše hudźbna nawodnica mjez druhim Berlinskich Jězorowych swjedźenskich hrow a Komorneje opery Rheinsberg.
Wot lěta 2013 – 2017 bě dirigentka Filharmonije Baden-Baden. Nimo prawidłowneho koncertowanja z tutym a dalšimi orchestrami w Němskej wjedźechu ju mjezynarodne angažementy do Kolumbiskeje, Japanskeje, Južneje Afriki, Francoskeje, Čěskeje, Pólskeje a Nižozemskeje. K wjerškam aktualneje hrajneje doby liča hóstne dźiwadłowe nowoprodukcije we Regensburgu a Zhorjelcu kaž tež debut pola Residentie Orkestra Den Haag.


text:
Zapŏlōł sie balōn z ludźmi
Lecieli podziwiać wschōd słōńca. Miało niy braknōńć wrażyń i tak sie stało. Czasza balōnu zahŏczyła ô linijõ ynergetycznõ i wziōnła sie pŏlić. Take prawie zgłoszynie dostoł dinst pawłowskigo kōmisariatu policyje w sobotã rano.
Na miyjsce pojechali szandarzi. Pokŏzało sie, iże naprŏwdã uciyrpioł ino balōn, a barzij materyjŏ z jego czasze. Przi lōndowaniu tykła sie ôna ze kablami, co w nich przepływŏ sztrōm i doszło do zwarciŏ instalacyje i zapŏlyniŏ balōnu. Na szczyńście, w tym czasie kosz, co w nim siedzieli ludzie, bōł już na tela nisko, iże piyńcioôsobowŏ grupa mogła bezpiycznie z niego wyskoczyć. Skuli tego, iże tajla balōnu zawisła na kablach, potrzebnŏ była tyż interwyncyjŏ pogotowiŏ ynergetycznego i fojermanōw.


text:
Snano zaležeše na horcych zašłych dnjach, zo smy trochu mjenje prawych wuhódanjow našeje dowoloweje křižowki dóstali hač hewak. Z prawych dopisow wućahnychmy slědowacych dobyćerjow:
Na lisćikaj za premjeru inscenacije NSLDź „Łapanje šefa“ 14. septembra w Haslowje smě so Borbora Möllerowa w Serbskich Pazlicach wjeselić. W Ludowym nakładnistwje Domowina wušłu knihu Benedikta Dyrlicha „Doma we wućekach“ připósćelemy Dianje Wowčerjowej w Nuknicy. A film po swójskim přeću w Budyskim kinje wobhladać móža sej Mato Eckert z Worklec, Bosćij Ješka z Chelna, Alexander Henčl z Chrósćic, Terez Handrikowa z Worklec a Michaela Hrjehorjowa z Budyšina.
Spočatk pytanych słowow
je wupokazany.
1 přisłušnicy našeho ludu
2 njedaloki
3 wustawki
4 zamołwity lěsa
5 předmjeno Chrušćowa
6 kruty wotběh
7 drasta Japanjanki
8 čerwjeny płód
9 dźěl New Yorka
Wodorunje: 3 partner Hanki w bajce, 5 městno k sedźenju, 6 ju dóstanje šulski nowačk, 7 stolica Senegala, 10 elektroniska připrawa k zwěsćenju pozicije, 13 w zašłym lěće, 14 měsac, 15 wulki aziski kraj w swojim pomjenowanju
Padorunje: 1 aroma, 2 přiwuzny, 3 nutřkowny organ ćěła, 4 Faden serbsce, 8 muske předmjeno (Andricki), 9 spěw w operje, 11 prazwěrjo skrótš., 12 forma zabawy
Wodorunje: 3 kwětka, 5 wjes pola Běłeje Wody, 6 nic muž, 7 kritika, wumjetowanje, 10 modlitwa, 13 hojenska rostlina, 14 wyšina w Praze, 15 powědki
Padorunje: 1 horca woda, 2 wobstatk burskeje ležownosće, 3 družina žita, 4 nihdy, 8 grjekski pismik, 9 pólske město nad Wódru, 11 přiwuzna, 12 forma nastupa
Wodorunje: 3 jednory žnjenski grat, 5 awto NDR skrótš., 6 wobstatk popy na žnjach, 7 dźěl ruki, 10 lóštna zabawa, 13 wojerski pakt, 14 stolica Senegala, 15 nic prědku
Padorunje: 1 zastać!, 2 přitok rěki Mosel, 3 sudobjo z drjewa, 4 ćěłozwučowanje, 8 prjedawši prezident USA, 9 nic zwjercha, 11 wódnišćo, 12 ameriske město NEW ...


text:
Botswana
Botswana, Republika Botswany (ang. Republic of Botswana, tswana Lefatshe la Botswana) – państwo we połedńowyj Africe, bes dostympu do morza. Grańica mo s Namibijům, RPA a Zimbabwe. Wjynkszo tajla kraju zajmuje půłpustyńijo, bezodpływowy uobszar Kalahari. Ludźe pomjyszkujům głůwńy rejůny we połedńowo-wschodńij tajli kraju, nade rzykům Limpopo. 17% placu zajmujům parki narodowe. Gospodarka je uoparto na wydobyću djomyntůw, kerych Botswana je nojwjynkszym producyntym na śwjeće. Krům tygo sům sam tyż gruby mjedźi a ńiklu, znoczyńe mo tyż bauerstwo.


text:
Na pōniydziałek- jak komu niy łostało[1] nic z niydzieli- werciōłoby[2] sie uwarzić[3] cojś einfachowego[4], co by bōło tōnie- bo to sie czowiek wykosztowoł na tyn niydzielny łobiołd[5]– i nie trza by bōło mudzić[6] bez godzina. To je barzi taki eintopf[7] i jak zjycie porzōndny talyrz taki zupy, to sie nie bajecie[8] łoglōndać za drugim.
Co potrza?
25 dkg grochu łuskanego
3 kōnski wōsztu[9] – jak na gwōłt chcecie dać wyndzōnki[10] to dejcie, ale mogecie tyż dać trocha wōsztu i trocha wyndzōnki
jedne opakowanie tzw. włoszczyzny, a tam znojdziecie: marchew, pietruszka, zeler i boryj[11]
prziprawy (jōł tam ich lubia kans[12]): kminek, lubczyk, kozieradka (smakuje trocha jak maggi), majeranek, sōl i pieprz, abo jak sie to dōłwni[13] gołdało: korzynie.
Groch zalyjcie wrzōntkym na 15 minut. Wylyjcie ta woda i zalyjcie jeszcze rołz[14] świyżōm. Kajś żech czytoł, że po tym tak niy beczkuje[15] (ze fasolōm je tak samo) Mogecie to zrobić połra godzin pryndzy, ale jak niy mołcie czasu, to zalyjcie tym wrzōntkym na chwila, a potym zarołz mogecie w tym samy garcu, kaj go moczycie, zaczōńć go warzić. W tym czasie pokrejcie wōszt i wciepcie do inkszego gorka abo na patelnia, żeby sie trocha podsmołżōł. Pod koniec na chwila wciepcie tam tyż pokrōno[16] włoszczyzna, a na kōniec w jakim garcu zalyjcie to wodōm. Wciepcie do tego tyn groch- co to sie warzōł w inkszym gorku (mogecie go tyż pryndzy łodcedzić[17]). Dejcie tam teraz te prziprawy- noprzōd dejcie mani[18], a na kōniec mogecie jeszcze trocha tego czy tamtego dociepnōnć, żeby Wōm potyn[19] niy pedzieli, że zupa bōła za słōnoł. Cuzamyn[20] to tam sie niy musi dugo warzić- sprołwćcie[21] czy groch i marchew sōm miynke[22], a jak bandōm, to mōmy to fertich[23]. Moja muter mi padała[24], poczamu[25] żech niy doł kartołfli, bo grochōwka musi być z kartołflōma, a joł tam wola bez. Zamiast tego lubia sie do takego eintopfu zjejś kōnsek dobrego chleba abo jako fajno bōłka- przeca niy trza zawsze warzić jak za starego piyrwy[26]😉 Smacznego!
[1] zostało
[2] opłaciło
[3] ugotować
[4] prostego
[5] obiad
[6] marnować czasu
[7] danie jednogarnkowe
[8] będziecie
[9] kawałki kiełbasy
[10] boczek wędzony
[11] seler i por
[12] dużo
[13] dawniej
[14] raz
[15] nie ma się wzdęć
[16] pokrojoną
[17] wcześniej odcedzić
[18] mniej
[19] później
[20] razem
[21] sprawdźcie
[22] są miekkie
[23] gotowe
[24] powiedziała
[25] dlaczego
[26] dawniej


text:
Jeszcze dobrze sie niý napoczyn nowy rok, a my juże dostali propozycjo sbajslowanio norychtůw ze ślůnskij godki. Tym razym ôdezwoł sie do nos Samorzůnd Sztudyncki Politechniki Śląskij, kery to bajslowoł latosi Forum Uczelni Technicznych. Je to zrzeszyniý Samorzůndůw Sztudynckich Uczelni Technicznych ze cołki Polski.
Beztuż, coby dobrze sie przirychtować do tego zadanio, ugodalimy sie na tref roboczy ze przedstowicielym Samorzůndu Sztudynckigo na Politechnice we Glýwicach. Uzdalimy tam co a jak bydymy robić, a uzgodnili forplan dziołanio.
Cołko idyjo bůła tako, coby przedstowicieli ze cołkij Polski prziwitać u nos sam na Ślůnsku tyż po ślůnsku a przedstowić im trocha ta noszo kultůra a godka. Jednako coby niý bůło to take ôklepane uzdalimy, iże przirychtujymy norychta ze umiyjyntności miynkich (z anglickigo "soft skills"). Bůła to tym barzi fajno idyjo, bo můglimy skorzystać ze materiałůw przirychtowanych juże we projekcie Silesia Skills. Dziynka tymu nortycha bůły po ślůnsku, jednako ze materiałami przitychtowanymi bez profesionalnych trynerůw (abo jako to z anglicka godajům - coach'ůw).
Dlo uczystnikůw przirychtowalimy Vademecum, kere bůło materiałami pomocniczymi do norychtůw. Vademecum dostali we wersji polskij (coby poradzili wiyncyj spokopić) ai po ślůnsku, coby zoboczyli, jako tako godka moge wyglůndać. Coby bůło im zaś lecyj poczytać, dostali tyż nodbytnio zakůny szkryflanio a czytanio po ślůnsku użyte we Vademecum.
No i prziszła sobota 27 stycznio. Tref sbajslowany uostoł we Mrowisku we Glýwicach, kaj wszyske przedstowiciele byli juże ôd rana. Nosze norychta usztalowane uostały na 17:00. Przirychtowoł żech szpecjalno prezyntacjo multimedialno po polsku, coby lecyj bůło wszyskim spokopić ô czym je godka. Bůło to ô tyla wożne, bo cołke norychta kludzůne bůły po ślůnsku.
Uczystniki nojprzůd posuchali ô kůmunikacji, cwekach we dziołaniu, formowaniu manszaftůw a uozwiůnzywaniu haji, ze zajty psychologiczno-prakticznyj. Bůła niý ýno teorio, nale tyż praktika. Nojlepij to sie chyba podoboł przikłod ze "suchaniym a przeglůndaniym facebooka jednocześnie". Tak sie wszyscy ôśmioli, co zdać sie můgło, iże kożdy wiy, ô czym je godka.
Po talij wykładowyj prziszoł czos na trocha luźniyjsze prakticzne zadaniý. Cołki łůnego cwek polegoł na tym, coby kożdo grupa (po 3 ludzi kożdo) przirychtowała jakoś krůtko uosprowka ô haji. Coby jednako niý bůło za leko, uosprowka miała być po ślůnsku. Jednako przirychtowalimy dlo ułatwiynio ekstra dykcjůnorz wyświytlůny na prezyntacji, a ku tymu mielimy jeszcze ksiůnżkowe dykcjůnorze, kej wtoś by potrzebowoł kereś słowo przetublikować.
Po kajś 15 minutach wszyscy byli fertich. Trza sam pedzieć kożdo grupa szkryfnyła cosik inkszego, kożdy tyż staroł sie jak umioł. Kreatiwności niý zabrahło żodnymu. A jako śmiało moga pedzieć, rada bůło suchać kożdyj ze tych ôsprowek. Chocioż trza tyż sam pedzieć, co bůło słychać, we keryj grupie bůł wtoś ze Ôpolo, abo cieszyńskigo.
Na kůniec, kej cołke norychta sie skůńczůły, napoczła sie jeszcze interesantno godka ze niýkerymi uczystnikami, nale to juże mono uostawiymy miyndzy nami;)


text:
Absolwenci: 1. Blas Hanna 2. Bystroń Tadeusz 3. Chmielewska Maria 4. Chojnacki Jacek 5. Drewek Tadeusz 6. Dudek Waldemar 7. Fertykowski Waldemar 8. Figiel Andrzej 9. Gapiński Jan 10. Górska Barbara 11. Jasiniecka Barbara 12. Kożuch Mieczysława 13. Lenartowicz Krystyna 14. Michalski Krzysztof 15. Miller Aleksandra 16. Minta Stanisław 17. Mrotek Bogusław 18. Muzioł Barbara 19. Okoniewski Piotr 20. Oller Ryszard 21. Pacho Jacek 22. Smigiel Tomasz 23. Szmidt Mirosław 24. Urowski Grzegorz 25. Więckiewicz Małgorzata 26. Żuraw Adam
Absolwenci: 1. Baran Ewa 2. Bartkiewicz Jerzy 3. Chochliuk Wojciech 4. Frankiewicz Sylwester 5. Gęborys Józef 6. Jabłoński Marian 7. KArger Jarosław 8. Kłosowski Lech 9. Kokowicz Sławomir 10. Konopka Tomasz 11. Kopański JAcek 12. Kreft Mirosław 13. Krzesak Stefan 14. Matuszak Stanisław 15. Marzec Jarosław 16. Otto Andrzej 17. Pstrągowski Tomasz 18. Rybicki Piotr 19. Skrętowa Bogdan 20. Śledź Henryka 21. Więckiewicz Marek 22. Wyrwicka Ewa 23. Zamachowski Kazimierz
Absolwenci: 1. Chylicki Zbigniew 2. Fuminowski Antoni 3. Gniot Mirosław 4. Gołuński Eugeniusz 5. Jałoszyński Piotr 6. Kania Wiesław 7. Krajewicz Leszek 8. Kubiak Marek 9. Kufel Janusz 10. Muller Andrzej 11. Myszke Władysław 12. Ossowski Stanisław 13. Orłowska Grażyna 14. Pliszka Elżbieta 15. Pliszka Bogusława 16. Puszczewicz Tomasz 17. Selerzyńska Hanna 18. Siwak Marek 19. Szymecki Leszek 20. Szyngwelska Teresa 21. Świerczyński Jan 22. Tryszkin Eugenia 23. Wiśniewski Józef


text:
audioBook “Ze Śląskiem na ty” tom IV
Co to nasa Łodra znacóła piyrwy dloł ludzi:
Co to płynie w moich zyłach:
Cy ktoś dzisiej jescy wierzi w zabobóny:
Drugeł wojno światoweł oczóma miszkańcw Smolorniy i Serwitutu:
Dwa Wjelkanocne Zwyki:
Hisoria dómu rodzinnego mojego ołpy:
Jak sie piyrwej woda śóngało:
Jak to nasi łojcowie sami na starojść łostali:
Jak to piyrwej na łotpustach bywało:
Jak z niemieckiej dziewczyny stała zech sie ślónskoł dziołcha:
Jakejch to poznołwała nołstarsego Ślónzołka:
Kościoły gminy Chrząstowice:
Lubosickie carownice:
Moja łojcowizna i jej plac na Łopolskim Ślónsku:
Mojy stolarsky korzyńe:
Na łodpuście:
Nas rodzinny Geszeft:
Naszoł rodzinnoł łorkiestra:
Ołpa mulorz, papa mulorz, a kym joł banda:
Rozrywki ślónskiego chopa:
Sport na dołwnym i dzisiejszym Ślónsku:
Świynta, świynta i po świyntach:
Wilijoł dloł ołmów i ołpów:
Zołlyty, zołlytniki, muzyki – jako było, a jakós to je dzisiej:


text:
Wolontariusze Sektora Rodzinnego organizują wyjazd Niebieskich Bajtli na mecz z KKS-em Kalisz, który odbędzie się w…
Tag: #Cicha6Com
[GALERIA]: Niebieska Mila 2020
Na stadionie przy ulicy Lompy 10a w Chorzowie trwają zawody w ramach „Niebieskiej Mili 2020”. Zawody…
X Szpotkanie Mikołajkowe we Mikołowie [GALERIA]
10 grudniŏ 2019 roku łodbōło sie X szpotkanie kybiców ze fusbalorzami Ruchu, we ramach Mikołajków. Podczŏs…
Impreza Mikołajkowa 2019 [GALERIA II]
Podczŏs imprezy ze łokazji Mikołŏja rozdano przeszło 500 wat cukrowych i kole 800 prezyntów. Zapraszŏmy na…
Niebieski Mikołaj 2019 [GALERIA I]
Dzisiŏj, 8 grudnia we hali MORiSu odbōł sie Niybieski (Modry) Mikołŏj. Zapraszŏmy do łoglōndaniŏ piyrwszyj galerii…
Wiceprezes załatwiŏ piyniôndze, zbiōrka kieryj niy ma – łostatnie wydarzynia zwiōnzane ze Ruchem we jednym miyjscu
Dzisiŏj łod rana fest wiela sie dzieje we mediach społecznościowych we zwiōnzku ze tragicznôm sytuacjôm we…
Mini – galeria ze Pikniku Niybieskich Bajtli
Zapraszŏmy na mini – galeria ze pikniku Niybieskich Bajtli, kiery odbōł sie przed szpilem Ruchu ze…
Niybieskie Bajtle na wyjyździe!
Dziynki Sajmonowi i szponsorowi SektoRa Rodzinnygo – CADesinger, na szpilu ze Widzewem Łódź, niy zabrakło nŏszych…
Nowe #PrzedKamerom – Zapraszomy na szpil ze Olimpią Grudziądz!
Wracomy ze seriom #PrzedKamerom, ale je trocha inaczyj prowadzone i… momy nadzieja, że ta formuła chyci…
„Dla mnie 2023 rok to jest data nieprzekraczalna” – Szymon „Simon” Michałek stawia sprawę jasno. (WYWIAD)
22 stycznia rozpocznie się pierwsze posiedzenie Komisji Przetargowej w sprawie budowy nowego stadionu dla Ruchu Chorzów.…


text:
Za měsac maja šulerki a šulerjo do nowych rjadownjow zaćahnyć
Slepo (AK/SN). Němsko-serbski šulski centrum w Slepom je nimale hotowy. To podšmórny nawoda zarjada za planowanje, twarstwo a hórnistwo w zarjadniskim zwjazku Slepo Steffen Seidlich na minjenym posedźenju gmejnskeje rady. „Tuchwilu wukonjeja dźěłaćerjo jenož hišće někotre mjeńše zbytne dźěła“, wón rozłoži. „Nimo toho twar doskónčnje rjedźa.“ Hišće tón měsac planuja wotewzaća wukonow z krajnym młodźinskim zarjadom, ze žiwidłowej kontrolu kaž tež z přisłušnej społnomócnjenej za naležnosće zbrašenych w Zhorjelskim wokrjesu Elviru Mirle. Za přichodny měsac předwidźa zamołwići přećah zakładneje a wyšeje šule z dotalneho stejnišća při sportowni do noweho centruma na Grodkowskej dróze. Gmejna Slepo mjeztym hižo intensiwnje z firmu jedna, kotraž přećah kubłanišća přewjedźe. „W hrubym wšak su předewšěm wučerjo namołwjeni trěbne přihoty za přećah k terminej zmištrować.“


text:
Myće za grilowansku hětu a za atraktiwnišu wjes dobyli
Chrósćicy (SN/MWj). Tójšto ćopłeho dešća našło je so takrjec wčera w Chrósćicach. Wězo nic w formje kapkow, kotrež sej wjesnjenjo runja druhim přeja, ale za to šwarneje sumy pjenjez. Tajku stej Chróšćanska gmejna a Hórčanske wjesne towarstwo „Při skale“ we wobłuku sakskeho wubědźowanja „simul+“ dobyłoj. A wopismje přinjesł je sakski minister za regionalne wuwiće Thomas Schmidt, kiž je na přeprošenje zapósłanca krajneho sejma Alojsa Mikławška (wobaj CDU) w jeho wólbnym wokrjesu přebywał.
Hórčenjo móža sej nětko za 5 000 eurow grilowansku hětu jako zetkanišćo wosrjedź wsy natwarić. Nastać ma wona pódla tamnišeho hrajkanišća při gratowni wohnjoweje wobory, rozłoži čłonka předsydstwa towarstwa „Při skale“ Katharina Jurkowa.


text:
Urzyndowo godka
Godka urzyndowo – godka, kero erbła uńikatowy status prawny na teryńe państwa abo jygo tajle. Nojczyńśćij je to godka kero je używano we strukturach legislacyjnych l.b. we parlamyńće. We wjynkszośći państw godka lebo godki urzyndowe sům uokreślůne we kůnstytucyje abo inkszych urzyndowych papjůrach. Ńykere państwa ńy majům wcale uokreślůnyj godki urzyndowyj, l.b. Szwecyjo, Wjelgo Brytańijo a USA. Inksze majům pora godek urzyndowych we cołkim państwje, abo ńykere majům status urzyndowy ino we jygo tajle. Ślůnsko godka ńikaj ńy mo statusu godki urzyndowyj.


text: Łaz (AK/SN) Wón słuša k dźewjeć najwjetšim triatlonowym wubědźowanjam Němskeje a je jedyn z dweju najwjetšeju w Sakskej. Triatlon Knappenman při Třižonjanskim jězoru blisko Łaza budźe lětsa 30. raz. „Terminaj stej 25. a 26. awgust. Při tym dźe nimo klasiskich startow kaž dołheje distancy, poł distancy, olympiskeje distancy, sprintoweho a dźěćaceho triatlona tež wo triatlon za kóždeho. Chcemy charakter ludoweho sporta wožiwić“, wuzběhny Harald Skopi, kiž je mjeztym tři lěta sportowy nawoda Knappenmana, na zašłym posedźenju Łazowskeje gmejnskeje rady.


text:
Při Hórnikečanskim jězoru hladaja z wulkej nadźiju do přichoda
Wulke Ždźary (AK/SN). Rebelojo Hórnikečanskeho jězora chcedźa wuwiće při jězoru dale kritisce přewodźeć. „Prócujemy so wo dohlad posudka wo stabiliće skłoninow přez sakski wyši hórnistwowy zarjad“, praji předsyda towarstwa Rebelojo Hórnikečanskeho jězora Werner Petrick. Wot awgusta 2013 towarstwo wobsteji. Jako swoju najnowšu akciju zasadźowachu so za hnydomne wotewrjenje kupanskeho pobrjoha na Wulkoždźarowskim boku. Runje tak chcychu docpěć, zo so dospołne zawrjenje kołowokoło jězora zběhnje. „To běštej našej wulkej cilej. Bohužel njejsmy jej docpěli“, předsyda rozłožuje. „Smy tež swoje namjety za masterski plan Hórnikečanskeho jězora zapodali.“ Při tym dźe wo jeho dalše zmysłapołne a dołhodobne wužiwanje. Něhdźe w aprylu 2022 ma Hórnikečanski jězor za kupanje zaso přistupny być. Tež potom pak budu hišće zbywace dźěła. „Potrjecheni trjebaja wěstosć, zo móhli na swojich ležownosćach nowy započatk planować“, měni Werner Petrick.


text:
Wobsteji na samostatnosći
Choćebuz (dpa/SN/ch). Braniborski minister za nutřkowne naležnosće Karl-Heinz Schröter (SPD) předstaji wobydlerjam Choćebuza dźensa w 17 hodź. swoje plany k wokrjesnej reformje. Wona předwidźi, zagmejnowanje Choćebuza do wokolneho wokrjesa. Město pak wobsteji na swojej samostatnosći a je k tomu kampanju z póstowymi kartami pod motom „Smy tak swobodni“ startowało. Krajne knježerstwo chce ličbu regionalnych zarjadnistwow woteběraceho wobydlerstwa dla redukować. Na demonstraciji před schadźowanskim hotelom chce wyši měšćanosta Holger Kelch (CDU) wobydlerjow namołwjeć, so přećiwo planam Schrötera wobarać.
Kapacity wučerpane


text:
Z
Z abo z (při pismikowanju: zet) je 23. a posledni pismik klasiskeho a 26. a runje tak posledni pismik moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 33. a předposledni w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje we wšelakich rěčach rozdźělnje wurjekowany konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski zeta (Z, Z) kaž tež pismik З resp. з w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so Z přez − − · ·.
W najwjace rěčach, kiž jón wužiwaja, steji pismik za spěwny konsonant, nic pak w němčinje, hdźež wotpowěduje zwukej serbskeho c.
W serbšćinje je pismik ž wotwodźenka tutoho pismika. Delnjoserbšćina znaje nimo toho hišće pismik ź, kotryž w hornjoserbskej rěči jenož jako dźěl digrafa dź wustupuje.
Pochad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wšelćizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Z je mjezynarodna awtowa značka za Sambiju (jendźelsce Zambia). Při němskich awtach steji za město Šwikawu.


text:
Ôceanijŏ
Ôceanijŏ to je zbiorowe miano wysp Pokojnego Ôceanu, co społym z Australijōm tworzōm ôsobnõ tajlã świata nazywanõ Australijōm i Ôceanijōm.
Ôceanijŏ je nojsrogszym, w synsie przestrzyństw geograficznych, subregiōnym Azyje-Pacyfiku. Wiyrchnia wynosi kole 1,25 mln km². Nojsrogsze wyspy Ôceanije: Nowŏ Gwinyjŏ, Wyspa Połedniowŏ, Wyspa Pōłnocnŏ, Nowŏ Brytanijŏ, Nowŏ Irlandyjŏ, Nowŏ Kaledōnijŏ, Viti Levu, Vanua Levu, Bougainville, Guadalcanal, Makira, Espiritu Santo.
Na wyspach Ôceanije uprawiŏ sie: palmã makrōnowõ, trzcinã cukrowõ, banany, ananasy, chlybowe strōma i w myńszym zakresie kafyj, kakau i kauczuk. Ludność robi we chycie fisz, byrkopławōw i żōłwiōw szylkretowych.


text:
Przepis na : deser
Napocznōł żech jōm rychtować 1 połra lołt 2 do zadku 3 ze mojōm Teściowōm i tak nōm zasmakowała, że do dzisiej kołżdego roku jōm nastawiōmy. Teściowa robi jōm niyroz trocha słabszoł, moja Muter- bo łona tyż sie w te nalywkowanie wciōngła 4 – niyroz robi yno trocha mocniyjszy kōmpot, ale przeca kołdży robi tak, jak mu smakuje. Choć w tym roku żech jōm przegołdoł 5 , co by kupiōła wiyncyj szpyrytusu i coś mi sie zdołwo 6 , że łod ni kōmratki 7 bydōm miały z tego trocha wiyncyj uciechy. Ta farba 8 , tyn ... czytaj dalej...
Dzień dobry, mój blog jest pisany po śląsku, choć nie oznacza to, że znajdują się tam tylko przepisy z Kuchni Śląskiej. Jeżeli masz poczucie humoru i lubisz dobre jedzenie, na pewno znajdziesz tam coś dla siebie :)


text:
Abonenća a dalši zajimcy wo wudźěłkach Ludoweho nakładnistwa Domowina zdźěla kontrowersnje diskutowali
Mjez hornjoserbskimi wobdźělnikami naprašowanja je institut DIMA třoch dobyćerjow tankowanskeho dobropisa w hódnoće 25 eurow wulosował. Su to:
Monika Kralowa, Boranecy
Joachim Nowak, Wojerecy
Wendelin Šram, Drježdźany.
Redakcija gratuluje!
Dobyćerjo wulosowanja
W nadawku Ludoweho nakładnistwa Domowina je Mannheimski institut DIMA-wične slědźenje wot septembra do nowembra 2015 naprašowanje mjez čitarjemi přewjedł. Mjez druhim chcyše wědźeć, što so jim na hornjo- a delnjoserbskich knihach, nowinach a nowych medijach lubi, z čim njejsu spokojom a što sej za přichod přeja. Wuslědki nětko předleža. Chcemy tuž zjawnosć wo nich informować.


text:
Slěpjańske spiwarske knigły - kerluše, psalmy a módlitwy
Spiwarske maje pokazać, kak su naše prjedowniki žywe byli, což su byli jare z ćěsćijańskeju wěru zwězane. Ćez lětstotki jo rosła zwězanosć ku cerkwi, a to jo fundament a žgrědło dalejwjedźenja a dalejdawanja Slěpjańskeje folklory a jeje tradicije spiwanja.
Ho spiwarskich knigłach su zgromadźone znate a za Slěpjańsku wósadu wažne kerluše ćez cyłe cerkwinske lěto. Widźeć jo how huski póćěg k ćěsćijańskim nałogam a tradicijam; na ćikład namaka se hobšyrna zběrka kerlušow, což su je gólicy jastry w nocy spiwali. Z pomocu tych kerlušow by se mogła ho Slěpjańskich jsach hožywić tradicija spiwanja na ławkach resp. južon aktiwnym spiwarkam by mogli spiwarske być z pódpěru.
Zakład za spiwarske knigły jo była zběrka „Stare lube kěrluški Slěpjańskeje wósady“ Slěpjańskego burja Hanza Šymka (1847 – 1906) z lěta 1884. Towaristwo Kólesko jo ju južont w lěće 2014 hobdźěłała a wótere kerluše do repertoara spiwneje skupiny ćewzyła. K tomu su ćišli archiwne nagrawanja z 1950tych lět, což wóne dokumetěruje wašnju spiwanja hokoło Slěpeg.
Dalše žgrědło jo list Jakuba Lorenca-Zalěskego wót 3. maja 1925, ho kótremž poměnujo 9 jastrownych spiwow, což su je jastrowne spiwaŕki w Slěpem spiwali.
K tym kerlušam su ćišli jěšćik te, kótrež smy zgromadnje ze Slěpjańskeju faraŕku Jadwigu Malinkoweju hupytali, a to pó Ewangelskich spiwarskich. Kerluše jo Juliana Kaulfürstowa do slěpjańšćiny ćestajiła a Hync Rychtaŕ jo ćełožki korigował.
Tež psalmy a módlitwy su ho spiwarskich wótćišćane – wóne su měli za identitu wósady wjeliku wažnosć. Hync Rychtaŕ jo je do Slěpjańskeje serbšćiny ćestajił.
Swójski kapitel maje někotere ludowe spiwy, kótrež njejsu byli doněnta jěšći hozjawjone. Te su šwarne ku zgromadnemu spiwanjoju pó namšy, na cerkwinskich wótpołnjach aby na wósadnych swědźenjach. Kapitel se měnujo „Dźož dwaj aby tśo su zgromadźone w jogo měnje“.
Fotos: Markowski Medienagentur
Projektzeitraum
2018 - 2019
Veranstaltungen zum Projekt (Sb)
Musikalische Umrahmung Gottesdienst - Einsegnung Christkind 1. Advent
28.11.202109:30 Uhr Kirche Schleife
Musikalische Umrahmung Gottesdienst - Kirchweih
24.10.202109:30 Uhr Kirche Schleife
Presseartikel zum Projekt (Sb)
Po starodawnym wašnju
Serbske Nowiny02.12.2019
Na „Spěwanje na kachlowej ławce“ běchu minjenu sobotu zajimcy ...
Serbske Nowiny15.10.2019
Publikumej na nazymskim koncerće rěč a drastu zbližili
Serbske Nowiny01.10.2019


text:
Splažny wobchad
Splažny wobchad (tež splažny akt, koitus, přilěhwo, wulg. tež zlěhanje) je we wuskim zmysle seksualne zjednoćenje cycakow, při kotrymž so erigowany muski penis zadobywa do žónskeje waginy, potajkim waginalny wobchad. Dźensa wužiwa so zapřijeće dźeń a bóle tež za druhe seksualne praktiki, kotrychž zaměr njeje jenož rozpłodźowanje. Wobchadnorěčnje mjenuje so splažny wobchad tež krótko jako seks, štož pak eksaktne njeje, dokelž ma tute zapřijeće šěrši woznam.
Pola wobeju splahow móže přez splažny wobchad k orgazmej (wjerškej rozbudźenja) přińć, kotryž je pola mužow w normalnym padźe zwjazany z ejakulaciju. Waginalny splažny wobchad z wupławjenjom symjenja je zwjetša wuměnjenje za přirodne płodźenje potomnikow. Woprawdźite wopłodźenje žónskeje jejkoweje bańki přez musku symjentnu bańku stawa so wěsty čas (druhdy něšto dnjow) po splažnym wobchadźe w ćěle žony.
W tradicionalnym moralnym systemje mnohich kulturow a nabožinow je splažny wobchad jenož w mandźelstwje mjez mužom a žonu dowoleny.


text:
Wapyn
Wapyn (mjym. Wappen) – zimbol, grafika prziznowana lo wyrůżńeńo pjyrwy familiji rycerskich, ńyskorzi adli, roztomajtych ferajnůw, mjast, jednůstek ferwaltůngowego tajlungu a państwa. We Ojropje bůły pjyrszy roz we Strzedńich Storoczach ino lo familiji rycerskich. Nauka, kero bado gyszichta wapynůw to heraldyka.
Wapyny na ślůnsku[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wapyny na Ślůnsku bůły używane już na poczůntku XIII st., a przilozły ze zachůdu. Na teroźnim Wapyńe Ślůnska je zimbol czornygo orła na złotym tle. Wapyn ze orłym użył pjyrszy roz we 1222 kśůnże uopolski Kaźimjyrz I.


text:
Nowe dopóznaća wo stawiznach, ze Serbami zwjazanych
Čorny Chołmc (SiR/SN). Susann Wuškec a Hans-Jürgen Schröter staj minjene šěsć měsacow pod nawodom Čornochołmčanskeho Krabatoweho młyna so ze stawiznami wsy kaž tež z jeje historiskimi zwiskami a jeje wokolinu, z Krabatowej baju a z Chorwatskeje pochadźacym wyškom Jankom Šajatovićom zaběrałoj. Minjenu sobotu staj wonaj projekt wosrjedź wsy, na naměsće před Frenclowym domom, předstajiłoj. „Team je so jara angažował a přewšo hódne fakty wotkrył. Njedosaha jeničce na powjerchu škrabać. Sym dźakowny za historisce hłuboko sahace dźěło. Tajki projekt w tej formje dotal njemějachmy“, podšmórny jednaćel Krabatoweho młyna Tobias Čižik. Zdobom so wón wjeseleše, zo bu předewzaće z kulturneho fondsa Budyskeho wokrjesa financowane.
Wjace hač 40 připosłucharjow běše přeprošenje sćěhowało, mjez nimi iniciatorka młyna Gertrud Wincarjowa. Woni zhonichu na přednošku pak jeničce dźěl dotalnych dopóznaćow. Wobsah slědźenjow je wo wjele wobšěrniši.


text:
Ze stolětneho duba w Brězowce bajowa postawa nastała
Brězowka (AK/SN). Z wjace hač sto lět stareho duba je Slepjanski drjeworězbar Thomas Schwarz wot měrca tohole lěta skulpturu wódneho muža tworił, kotraž steji nětko w Brězowce. „We wobliču wódneho mža zjednoćeja so pryzle kaž tež dobroćiwosć. Zwisk ze wsu bě mi při tym wažny“, rjekny wuměłc minjeny pjatk při wotkryću skulptury. Domowinska skupina bě na zarjadowanje přeprosyła.
Bjezposrědnje nad motiwom wódneho muža steji serbske mjeno wsy Brězowka. K skulpturje słuša ławka, na kotrejž su widźeć ryby, woda a žołmy. „Ławka nasta z wjerška duba“, powěda Thomas Schwarz. Skulptura steji wosrjedź lipoweho hajka. „Je to moja třeća postawa wódneho muža. 2014 sym tajku za Radowizu (Radewiese) pola Mosta (Heinersbrück) w Delnjej Łužicy twarił, lěto pozdźišo slědowaše ławka z wódnym mužom, błudničkami a lutkami za Witaj-pěstowarnju ,Milenka‘ w Rownom.“


text:
Recepisy na polywki
Polywki na Cieszyńskim sie warziło rostomajte, ale dycki to było piyrsze jodło na obiod, a jak kiejsi hań downij była na dziedzinach biyda, to polywki sie warziło oto s bele czego. Polywki sóm abo gynste (bryje, kasze, kluski), lebo rzodki – rostomajte wodziónki. Bryje i gynste polywki były syte, tóż się jich robiło jako ajntopfy i uż sie ku tymu nie jadło drugigo. Ajntopfy to był baji groch s kapstóm, kwaki s fazolami, lebo ziymnioki s kapustom a ze szpyrkami. Na śniodani sie jodało gor polywki na mleku, bo starzi ludzie dycki prawili, że trzeja se pojejść rano, coby mieć siłe cały dziyń. U bogatych siedloków, a po dołach u gazdów sie dziepro nieskorzy zaczło jodać polywke a drugi dani. Potym aji na inkszych dziedzinach na Cieszyńskim sie zaczło tak jodać. Polywki kiere sie jodało to były rostomajte wodziónki, polywki s kapołki, s kwaśnego mlyka, czoskule, ziymnioczónki, bulczónki, koprule, grzibule, a na jesiyń s opadołków gaździny warziły bryje. Robiło sie jóm s roswarzónych opadołków, zakłócało sie jóm kłótkóm s mółki a ze śmietónki, dowało sie do nij cukru a soli. Bryje sie jodało s ciepłymi ziymniokami. Inksze polywki sie warziło s miynsa s babucia, wyndzónego, lebo dynstowanego. Rosół s babucia to była polywka świńsko, s cieloka – owiynzia, a s owcy – szkopi. Przi niedzieli, lebo przi świyntach sie jodało polywki s nuglami. Przi zabijaczce sie eszcze warziło perdelónke. Jak sie perdelónke uwarziło to sie dowało stejizbiokóm, a przocielóm pore jelit a jeliciónke.
Chudo Jewa ze ziymniokami
Chudo Jewa to je polywka s knoblocha lebo s cebuli, a po wyrchu pływajóm szpyrki. Jodało sie jóm ze ziymniokami.
Narychtować:
pół litra wody
piynć zómbków knoblocha
kapke soli
jedna wiynkszo cebula
szpyrki
ziymnioki
Jako się to robi:
Uwarzić wode, wciepać do nij rospuczóny knobloch ze solóm a pokrotóm cebule. Kapke to eszcze wszecko powarzić i wciepać do tego stopionych szpyrek. Jodo sie to ze ziymniokami.
Chudo Jewa s chlebym
Narychtować:
pół litra wody
trzi zómbki knoblocha
jedna mało łyżeczka soli
jedna mało cebula
liter kwaśnego mleka, lebo maślónki
jedna szklónka śmietónki
kónsek bryndzy
jedna łyżeczka mółki
kapke szpyrek
Jako sie to robi:
Uwarzić wode i wciepać do nij rosetrzity knobloch s cebulóm pokrotóm w kostke. W drugim garcu smiyszać kwaśne mlyko lebo maślónke ze śmietónkóm, bryndzóm a mółkóm. Wloć to wszecko do wrzawej wody a warzić. Do polywki wchynóć kapke rostopiónych szpyrek a kapke rosdrobniónego chleba.
Kwaśnica – kapuśnica
„Kapuśniczka uskipiała, wiesielniczków nie doczekała”
Narychtować:
kilo kiszónej kapusty
ratka s babucia wyndzóno, golónko, żeberko, lebo głowa wyndzóno.
pieprz a sól
szwierć litra śmietónki
jedna łyżka pszynnej mółki
jedyn zómbek knoblocha
kilo ziymnioków
Jako sie to robi:
Kapuste uwarzić. S miynsa uwarzić wywar. Ocedzić kapuste. S wywaru wycióngnónć miynso. Do wywaru s miynsa doloć wywar s kapusty. Dać do tego śmietónke s mółkóm. Wszecko uwarzić. Podować ze ziymniokami, kiere sie warzi ekstra.
Kapuśnica s Jaworzinki
Narychtować:
liter kapuśnice (sok s kiszonej kapusty)
pół litra śmietónki
jedno wajco (żółtko)
sól a pieprz
Jako sie to robi:
Kapuśnice powarzić, śmietónke dobrze rosmiyszać ze żółtkiym, dać to do kapuśnice. Doprawić. Podować s całymi ziymniokami, kiere sie warzi ekstra.
Cygónula
Narychtować:
szejdziesiónt deka kiszónej kapusty
trzicet deka wyndzónki s babucia
deka suszonych grzibów
sól a pieprz
Jako sie to robi:
Grziby namoczać w zimnej wodzie. Kapuste kapke popłókać, zaloć wodóm i dać zwarzić. Uwyndzóne miynso s babucia pokroć w drobnóm kostke, dać to razym s grzibami do kapusty i warzić tak długo aż miynso s wyndzónki bydzie miynkki. Dać pieprz i sól do smaku.
Zupa s knoblocha – czoskula I
Narychtować:
jedyn krajiczek chleba
dwa zómbki knoblocha
sól a pieprz
jedna łyżka masła lebo pół łyżki oliwy
Jako sie to robi:
Krajiczek reżnego lebo pszynicznego chleba pokroć w kostke, a zómbek knoblocha rospuczyć ze solóm. Potym to wszecko wrazić na talyrz, dać kónsek łoju, lebo łyżke masła, zaloć wrzawom wodóm. Wsuć do tego eszcze sól a pieprz do szmaku, a gdo chce to może se do tego eszcze dać szpyrek. Czoskule sie jy s ziymniokami, abo s chlebym.
Zupa s knoblocha – czoskula II
Narychtować:
wywar s wyndzónych szpyrek (boczku)
knobloch – piynć zómbków
sól, pieprz, maga
miasto wyndzónego boczku na wywar idzie dać koński wyndzónych szpyrek.
Jako sie to robi:
Boczek pokroć w kostke i smażić. Potym to zaloć wrzawóm wodóm i uwarzić. Jak sie to bydzie warzić to dać do tego rosetrzity knobloch. Wsuć pieprz a sól, jejść s chlebym podrobionym w kostke.
Domikat
Narychtować:
dwa litry wody
dwacet deka bryndzy, lebo biołego syra
kminek
sól
sztwierć litra śmietónki
Jako sie to robi:
Uwarzić wode ze solóm, kminkiym a s bryndzóm. Nim sie to bydzie jejść trzeja do tego wloć śmietónke. Polywke sie jy s ciepłymi ziymniokami.
Polywka s kapołki
Narychtować:
liter kapołki
pół litra wody, lebo wywar s kości s babucia
sztyry deka mółki
sól
kminek
achtlik śmietónki
zielóne pietruzieli
kilo ziymnioków
Jako sie to robi:
Uwarzić wode, lebo srobić wywar s kości. Dać to tego kapołke i prziprawy. Potym do tego dać śmietónke s mółkóm. Jy sie to s całymi ziymniokami. Posuć zielónym pietruzielim.
Polywka s maślónki I
Narychtować:
Trzi sztwierci litra wody
kostka rosołowo, lebo wywar
sztwierć litra maślónki
sztwierć litra słodkigo mlyka
dwa żółtka
jedna łyżka mółki
sól
Jako sie to robi:
Warzić bulión (wywar s kości) a do tego wloć maślónke smiyszanóm s mlykiym, żółtkiym a mółkóm. Warzić to wszecko. Wsuć sol do szmaku. Jejść ze ziymniokami i szpyrkami.
Polywka s maślónki II
Je dobro na katar kiszek.
Narychtować:
liter maślónki
półdrugo łyżki mółki
łyżka śmietónki
sól
kminek, lebo koper (mogóm być aji suszone grziby, abo świyże pieczarki)
Jako sie to robi:
Uwarzić maślónke, fórt miyszać rogulkóm, coby sie nie swarziła. We trzech łyżkach wody rosfyrtać mółke, wloć do maślónki i swarzić. Dać do tego śmietónke i małóm łyżke soli. Jak kiery mo rod kminek to se go może ekstra uwarzić w kapce wody, a jak kiery mo rod grziby to też se jich może ekstra uwarzić. Jak gdo mo rod koper to se go musi dać do polywki nim sie jóm wleje na talyrz. Polywke sie jy s kminkiem, zielónym koprym lebo bes nich.
Polywka ze skiszczónego mlyka – przikłócanka.
Narychtować:
liter kiszki
szklónka śmietónki
dwie łyżki mółki
kminek, lebo koper
sól
zielóne pietruzieli
Jako sie to robi:
Skiszczóne mlyko uwarzić s kminkiym i fórt miyszać ale dować pozór coby sie nie porobiły szwołki. Jak sie to uż swarzi to wloć do tego śmietónke smiyszanóm s mółkóm i zajś to dać swarzić. Wsuć soli. Jejść s uwarzonymi ziymiokami i zielónym pietruzielim. Tóm polywke idzie eszcze zagynścić zasmożkóm s masła i s mółki. Ledzy kany mianowała sie aji syrula.
Fazolónka s pieczkami
Narychtować:
trzicet deka fazoli
trzi deka suszónych śliwek (pieczki)
jedyn deka suszónych gruszek (pieczki)
jedyn deka suszónych jabłek (pieczki)
cukier
kwasek s cytróny
gałka muszkatołowo, lebo winny ocet
rosmaryn
Jako sie to robi:
Fazole umyć i namoczać w zimnej przewarzónej wodzie, a potym jich uwarzić w tej wodzie, w kierej sie moczały. Pieczki namoczać, ze śliwek wycióngnónć pestki, owoce uwarzić na miynkko, przecisnónć przes sitko, dać do uwarzonych fazoli i eszcze to wszecko kapke powarzić. Dać do szmaku cukier, sól i kwasek – ta Polywka by miała mieć szmak słodko – kwaśnawy. Na kóniec eszcze dać rosmarynu i gałki muszkatołowej. Miasto spuczónych owoców idzie dać całe. Polywke s fazoli sie warziło aji na wywarze s wyndzónego miynsa, lebo wyndzónych skórek. Ponikiedy gaździny robiły zasmożke na wyndzónym boczku. Dowało sie do tego majyrónek, ale polywki były inksze w szmaku.
Polywka s czoczki
Narychtować:
wyndzóne, lebo miynso na wywar
patnost deka czoczki
piynć deka szmolcu
łyżka mółki
jedna cebula
piynć deka jarzin
jedyn zómbek knoblocha
sól
Jako sie to robi:
Uwarzić wywar s miynsa, jarzyn i s knoblocha. Ekstra uwarzić czoczke na miynkko. Do wywaru wloć rumianóm zasmożke s umasty, mółki a cebuli. Czoczke ocedzić – połówke wrazić do garca, a drugóm połówke przetrzić wywarym s miynsa, a potym smiyszac to razym. Lepsze kónski miynsa pokroć i wrazić do miski. Polywke doprawić do szmaku.
Grzibula s gałuszkami
Narychtować:
piynć deka suszónych grzibów
jedyn pynczek jarzin
jedna wielko cebula
pół drugo litra wody
sztwierć litra kwaśnej śmietónki
łyżka mółki
dwie łyżki masła
pieprz, sól a maga
Do ciasta na gałuszki narychtować:
trzicet deka mółki pszynnej
jedno wajco
sól
jedna łyżka masła
woda
jako sie to robi:
Grziby namoczać i uwarzić we wodzie. Uwarzić pynczek jarzin s prziprawami. Miynkki grziby pokroć w poski. Oba wywary smiyszać do kupy. Zabiylić mółkóm a śmietónkóm. Dać masło. Ekstra we wrzawej a posolónej wodzie uwarzić gałuszki.
Gałuszki: do mółki dać wajco, łyżke soli, masła, a łyżke. Twarde ciasto puczyć. Szulać a szkubać na małe kónski. Uwarzić. Dowac na wielki talyrz, a poloć masłym. Gałuszki się pojodo razym s polywkóm.
Ziymnioczónka I – Bulczónka
Narychtować:
dwa litry wody
kilo ziymnioków
kminek
sól
zómbek knoblocha
ogórke kiszónóm – wielkóm
dziesiynć deka mółki
dziesiynć deka szmolcu, szpyrki lebo łoju
dwie cebule
jedno, lebo dwa wajca
Jako sie to robi:
Oszkrobane ziymnioki pokroć we fostry, abo w kostki, uwarzić w posolónej wodzie, dac do tego kminek, knobloch a pokrotóm w kostke kiszónóm ogórke. S umasty a mółki srobić jasnóm zasmożke s cebulóm a wajcym. Jak się uż wajco zetnie to tóm zasmożke rosfyrtać w zimnej wodzie i uwarzić. Potym wloć do warzónej polywki. Doprawić do szmaku. Jy się jóm s chlebym.
Ziymnioczónka II
Narychtować:
pół drugo litra wody
trzi sztwierci kila ziymnioków
pynczek zielyniny
jedna cebula
pore suszónych grzibów
trzi zorka pieprzu
trzi ziela angielski
łyżka soli
trzi deka masła
dwie płaski łyżki mółki
majerónek, ziele angielski
maga, zielynina
kónsek szpyrki
Jako sie to robi:
Oszkrobane i pokrote w kostki ziymnioki uwarzić razym s rosdrobniónymi jarzinami, prziprawami, a grzibami na miynkko. Jarziny idzie podsmażić na umaście i udusić. S mółki a masła narychtować zasmożke, rosfyrtać we wywarze, dać do polywki a zawarzić. Doprawić prziprawóm do polywek, a posuć zielyninóm. Polywka mo lepszy szmak, jak sie uwarzi razym s ziymniokami kónsek szpyrki, lebo uwyndzónóm skórke s boczku.
Polywka ze szczawiu
Narychtować:
pół drugo litra wody
pół kila kości
piynć deka masła
achtlik śmietónki
łyżka mółki
szejść gorści szczawiu
kilo młodych ziymnioków
Jako sie to robi:
Uwarzić wywar s kości. Do warzynio idzie dać jarziny. Szczaw porzóndnie popłukać, obrać, pokroć i uwarzić w kapce wody. Potym ocedzić i usmażić na maśle. Narychtowany szczaw smiyszać s ocedzónym wywarym. Polywke doprawić smiyszanóm mółkóm ze śmietónkóm. Na kóniec dać prziprawy. Polywke sie jy s młodymi ziymniokami, lebo s wajcami uwarzónymi na twardo.
Bryja
Narychtować:
kilo owoców (pieczki) – japka, gruszki, abo śliwki
liter wody
pół litra słodkij śmietónki abo mlyka
łyżka mółki
cukier, sól, skurzica – do szmaku.
ziymnioki
Jako sie to robi:
Owoce umyć, zaloć litrym wody i warzić na słabym ogniu. Jak sie warzi polywke s pieczek, to jich trzeja porzóndnie namoczać. Potym jich trzeja warzić na małym ogniu, coby sie nie przipoliły. Śmietónke, abo mleko smiyszać s mółkóm w jednóm mase, wloć do pieczek i uwarzić. Dać do szmaku cukier, sól a skurzice. Bryje sie jy ze ziymniokami.
Polywka – wyndzónka
Narychtować:
pół kila miynsa s babucia s kościóm (żeberka, golónko…)
sztwierć litra mleka, lebo śmietónki
dwa litry wody
knobloch
sól
pieprz w zorkach
sznytloch
kilo ziymnioków
Jako sie to robi:
Uwarzić wywar s wyndzónego miynsa s babucia. Pieprz w zorkach dać warzić. Do szmaku dać prziprawy. Jejść s całymi uwarzónymi ziymniokami, lebo samóm polywke bes niczego. Polywke idzie zabiylić mlykiym, lebo śmietónkóm (bioło polywka). Dać sznytloch. Dziepro nieskorzi sie zaczło dować do tej polywki jarziny.
Polywka s baróna ze ziymniokami
Narychtować:
sztyrycet deka miynsa s baróna
sól
knobloch
pieprz
zielóne pietruzieli
dwacet deka ziymnioków
sól
Jako sie to robi:
Opucowane miynso wrazić do garca ze zimnóm wodóm, zwarzić, wsuć sól, pieprz, a knobloch do szmaku. Jak miynso uż bydzie uwarzóne, to go wycióngnónć, a wywar ocedzić. Jy sie to s całymi ziymniokami uwarzónymi ekstra.
Polywka s babucia
Narychtować:
pół drugo kila miynsa s babucia s kojściami
jedna marekwia
jedno pietruzieli
mały seler
jedna cebula
sól
zorka pieprzu
zielóne pietruzieli
kilo ziymnioków
Jako sie to robi:
Miynso opucować, zaloć zimnóm wodóm, a warzić na małym ogniu. W połówce warzynio wciepać opucowane jarziny, angielski ziele, sól, a zorka pieprzu, coby wywar był ostrzejszy. Zestawić s ognia, jak miynso uż bydzie miynkki. Jy sie to ziymniokami całymi ziymniokami, kiere sie warzi ekstra. Ukłodo sie jich na głymbokich talyrzach a zalywo wrzawym rosołym. Suje sie to zielónym pietruzielim.
Rosół s kluskami s wóntroby – Polywka owiynzio
Narychtować:
pół drugo kila owiynzio miynsa s kojścióm
gorstka jarzin
sól, pieprz, zieli angielski, listek laurowy
Kluski:
dwacet deka wóntroby owiynzij
szejść deka masła
szejść deka cebuli
jedno wajco
trzi deka brezli
sól a pieprz do szmaku
majyrónek
piynć deka żymły (do namoczanio)
jedyn deka gryzku (mółka krupczatka)
Jako sie to robi:
Miynso opucować, zaloć zimnóm wodóm, a warzić na małym ogniu. W połówce warzynio wciepać jarziny, prziprawy – sól, ziele angielski, listek laurowy. Dać do rosołu eszcze sól, pieprz, a mage do szmaku. Kluski: namoczyć żymłe, wycisnónć, potym zemleć rasym s wóntróbkóm na maszynce, masło rosetrzić, a dać żółtko. Przesioć brezle, a ubić piane. Wymiyszać wszyjstko rasym, a doprawić do szmaku. Łyżkom nabiyrać ciasto, a ciepać do wrzawej, posolónej wody, a warzić. Wszecko ocedzić. Kluski jejść s polywkóm - rosołym. Miasto klusek idzie srobić kapanke – w kapce posolónej wody rosfyrtać wajco s mółkóm, a rzodki kidać do wrzóncej wody, kany s tego ciasta sie majóm srobić taki nitki. Rosół sie aji jy s nuglami.
Rosół s królika
Narychtować:
jedyn królik
gorstka jarzin
dwie cebule
sól
Jako sie to robi:
Zabitego, a opitfanego królika opucować, ale nie moczać. Opucować miynso s błan, a żył, porómbać, wrazić do garca a zaloć go uwrzónóm wodóm. Jak sie go warzi to trzeja dać do wody kupa jarzin, pieczónóm cebule – na kolor, a pod kóniec warzynio posolić. Warzić przeogrómnie pomału kole pół drugo godziny. Rosół s królika sie jy s kapankóm.
Polywka s gryzku – ćmawo
Narychtować:
dwie łyżki gryzku
jedna łyżka mółki
trzi łyżki masła
jedna marekwia
jedno pietruzieli
jedna cebula
jedyn mały seler
sól, maga
gałka muszkatołowo
pół kości s babucia, lebo jedna kostka rosołowo
Jako sie to robi:
Uwarzić wywar s kojści (kostki), a s jarzin. Usmażić mółke s gryzkiym na rumiano, a zaloć to kapkóm zimnej wody, a potym ocedzónym wywarym. Posolić do szmaku, a warzić kole dziesiynć minut. Wciepać gałke muszkatołowóm, a dać magi. Jejść s chlebym.


text:
Lew
Panthera leo abo lew to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cyckoczy ze familije felidae, co je ôpisoł Linnaeus we 1758 roku[3]. Wystympuje we Afryce i połedniowyj Azyji[1].
Charakterystyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Samiec, snadnie poznany po grziwie, może wŏżyć do 250 kilogramōw i ôsiōngać wysokość do 1,3 m we kłōmbie. Samury sōm znacznie myńsze, wŏżōm do 180 kilogramōw i niy posiadajōm charakterystycznyj grziwy. Lwy sōm miynsożercami żyjōncymi we familijnych grupach, skłŏdajōncych sie ze spokrewniōnych samur, jejich potōmstwa ôbōch płci i niy spokrewniōnego samca sużōncego majoryntnym samurōm do rozmnŏżaniŏ. Samury gōniōm dlŏ stada. Mode samce sōm wychrōniane ze stada, kej ôsiōngnōm dojzdrzałość.
Przeciw popularnymu ôkryślyniu „krōl dżungli”, lew je zwiyrzym ôdewrzōnych rōwniōw. Idzie go trefić w cołkij Afryce. Krōm to jako zorta je zagrożōnŏ, a srogsze populacyje wystympujōm jyny we nŏrodnych parkach Tanzanije i Połedniowyj Afryki.
Niylicznŏ terŏźnie populacyjŏ azjatyckich lwōw (podgatōnek Panthera leo persica), kere we historycznych czasach żyły ôd Grecyje, bez Persyjõ aże do Indyje, wystympujōm we Gir Forest we pōłnocnyj Indyji. Kole trzistu lwōw żyje we rezerwacie we indyjskim sztacie Gujarat. Rezerwat mŏ wiyrchniã kol. 1300 km². Tyn podgatōnek zagrożōny je wymarciem.
Stwiyrdzōne je, iże grziwa samcōw mŏ powiōnzaniŏ z godami. Bujniyjszŏ i ćmawsza grziwa ôznaczŏ lepszego kandydŏta dlŏ samury.
Zasiyng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przōdzij ôd Afryki, Arabskij i Bałkańskij Bōny do Indyje. Terŏźnie zasiyng ôgraniczōny je do terynōw trŏwiastych i ôdewrzōnych terynōw leśnych Afryki na połednie ôd Sahary jak tyż (podgatōnek azjatycki) rezerwatu Gir we pōłnocno-zachodnij Indyji.
Ôgōlne informacyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Miary:
- Dugość ciała: 1,4-2,5 m
- Dugość ôgōna: 0,7-1,0 m
- Wysokość we klymbie: 0,8-1,1 m
- Masa ciała: 120-350
- Samce sōm srogsze ôd samur
- Wyglōnd:
- Sirchoła lwōw je brōnnŏ, biołŏ na brzuchu i wnyntrznych tajlach nōg, rzbiet i uszy czŏrne, grziwa samca ôd brōnnyj do czŏrnyj. Mode mŏja cyntki, kere zanikajōm z wiekym
- Kust:
- Lwy jedzōm zaôbycz kopytne cyckocze, take jak antylopy, gazele, zebry, giyrafy i dziwe świnie, jak tyż mode srogszych cyckoczy, jak elefanty i nosorożce.
- Dugość życiŏ:
- 10–14 lŏt we naturalnym strzodowisku, a we niywoli nawet 30 lŏt[4].
Heraldyka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We heraldyce lew je czynstym symbolym. Ôznaczŏ zaôbycz ôpowŏgã, waleczność, władzã krōlewskõ i siłã.
Ewolucyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 Panthera leo (ang.). Integrated Taxonomic Information System.
- ↑ Panthera leo [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015 [online], wersyjŏ 2015.1 [dostymp 2015-06-30] (angelski).
- ↑ Catalogue of Life: Panthera leo (Linnaeus, 1758) (ang.). Catalogue of Life, 2014-02-03. [dostymp 2019-08-28].
- ↑ African lion facts, Zoological Society of London (ZSL) [dostymp 2021-03-17] (angelski).


text:
Něhdy bě w nimale kóždej wsy nakupowanišćo, hdźež poskićachu twory wšědneje potrjeby. Runočasnje běchu to socialne centrumy, hdźež so wjesnjenjo rady k bjesadźe zetkawachu. W našej lětnjej seriji na něhdyše wjesne wobchody dopominamy.
Dźensa: Stróža (12)
W Stróži (Wartha), małej wsy Malešanskeje gmejny, měješe na Bernardec statoku za čas Druheje swětoweje wójny a hišće po tym wěsty Petrik wobchodźik. Serbja, a tych bě tehdy we wsy samej a w bliskim Lemišowje (Lömischau) hišće wjele, pola njeho serbsce nakupowachu. Jeho dźowka Hanaróža, pozdźiša mandźelska dr. Pawoła Völkela, bě prěnja serbska holca, kotraž je we wukraju studowała, a to hudźbu na Karlowej uniwersiće w Praze. Tež pozdźišo jako wučerka na Budyskej ludowej uniwersiće je wona stajnje jako wědoma Serbowka wustupowała. W Bernardec domje je dźensa woblubowany hosćenc, pomjenowany po rybačku (Eisvogel), ptačku lěta 1973 a 2009.


text: Miłoćicy (SN/MWj). Najnowši ekologiski projekt Njebjelčanskeje gmejny na kromje Miłoćic blisko tamnišeje Žaby stara so we wsy a wokolinje dale wo diskusije. Tohodla su wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU), fachowc za permakulturu Thomas Noack a planowar Andreas Stowasser na spočatku minjeneho posedźenja gmejnskeje rady w Miłoćicach wo projekće informowali. Wjace hač 20 wobydlerjow je tam mjez druhim zhoniło, zo financuja projekt, kiž by normalnje 410 000 eurow płaćił, přez gmejnske ekokonto. Tak płaći hat na kóncu „jenož“ 85 000 eurow. Zezběrane ekodypki za njón pak móža předać, na přikład, hdyž w bliskosći zaso nowy milinowětrnik nastaja. Dale informowachu, zo ma Drježdźanska towaršnosć Permagold nastawace terasy intensiwnje wobhospodarjeć a tak zhubjenu ratarsku płoninu móhłrjec narunać. Nimo toho wuzběhnychu wjacekrótny wunošk wódnišća. Wone ma słužić zadźěwanju erozije pódy, škitej najwšelakorišich družin zwěrjatow, wočerstwjenju wobydlerjow a nic na kóncu zastaranju z hašenskej wodu.


text: Dźensa chcu tróšku wo tuchwilnym wšědnym treningu wutrajnostnych sportowcow we Łužicy rozprawjeć. Běharjo, kolesowarjo abo sněhakowarjo wot pandemije cyle tak wobmjezowani njejsu a wjedrowe wuměnjenja su runje chětro dobre. Wot spočatka januara wabi sněh w našich kónčinach do zymskeho sporta. Tak husto kaž lětsa njejsym hišće dyrbjał swoje běhanske „deski“ wóskować. Preparowarjo lojpow w Załomju a na Sokolniku pola Wjazońcy su sej wšu prócu dawali a telko kilometrow kaž móžno čarowali, tež zo bychu sej sněhakowarjo z puća hić móhli. A hdyž njechaš runje sobotu abo njedźelu připołdnju do sněha, da móžeš tež dosć sam a z wotstawkom po puću być – snano tež po wječorach, hdyž steji kmana lampa na čoło (Stirnlampe) k dispoziciji. Zo bychu so kóšty za hladanje lojpow znajmjeńša tróšku amortizowali, su při přistupje do někotrych lojpow małe pokładnje dowěry zarjadowane, hdźež móže sportowc/ča rady něšto eurow za swoju hewak bjezpłatnu zymsku zabawu zawostajić. Tak tež industrija za běhanske sněhaki runje skoržić njemóže.