text:
Tydziyń we rajzie choby rok we szkolnym banku
Godajōm, że rajzować znaczy żyć. Ôddekowywanie nastympnych miast i landōw to je takie zbiyranie życiowych szprymōw. Roztōmaite rajzy uczōm nos przeca kapka ô wszyjskim. Pokozujōm nōm inksze tradycyje i landszafty, dowajōm pokosztować inkszego jodła. Uczōm historyji a cudzych godek. Pōmōgajōm nōm trefić hyrskie persōny, a ô baukōnszcie a polityce uczōm wiyncyj jak dugie lata nauki we szkolnym banku. Beztōż rajzować sie ajnfach werci, a jo dzisio chca Wōm pokozać, że niy rozłazi sie ô to kaj, yno jak. Że dalij niy zawdy znaczy lepij i że cudno, udano, nafolowano sztofym rajza umi być tōnio. No i co to w ôgōle znaczy rajzować po tōniu? Pōdźcie, porozprowiōmy.
Pamiyntejcie, że tej rozprowki niy musicie czytać. Umicie se jōm puścić we aucie, jak polygujecie w betach abo jak ciśniecie na kole 🔥
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA SPOTIFY 🎵
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA YOUTUBE 🎵
Witejcie piyknie kamraty. Myśla, że moga Wos tak mianować, bo jak tego mojigo rozprowianio zaś słuchocie, to niy pociepaliście podcastu po ślōnsku po piyrszym ôdcinku i jeżech beztōż fest rod. Licza, że dzisio tyż niy bydzie sie Wōm mierzło, bo chca pogodać ô… mojim ptoku.
Zlynkliście sie? Niy bōjcie nic, po naszymu “mieć ptoka” znaczy tela co polskie “interesować się czymś” abo “mieć hobby”. Tōż dzisio kapka ô rajzach – pogodōmy se co idzie mianować “efektywnym rajzowaniym”, jako idzie na rajzach prziszporować i kedy sie to werci. Chca Wōm tyż pedzieć ô poru mojich ôblubiōnych sztelach na Ślōnsku, w Polsce, we Europie i na świecie. Byzuchujymy place mynij znane, ale tyż fest piykne, kaj landszaft je choby ze bojki. Jak umicie uwidzieć – sztofu dzisio bydzie fol, tōż prziszykujcie sie na ôdcinek kapka dugszy jak piyrwej (przeszło sztyry razy dugszy… 😉).
Rajzy tam a nazod
Ftoś sie nos spytoł pora lot do zadku “jakie sōm trzi nojgryfniyjsze sztele we Nowym Jorku?”. Ôdpedzielimy wartko, niy trza nōm bōło dugszego pōmyślunku: Empire State Building, Central Park i dziylnica East Village. Tela yno, że ôroz pokozało sie nastympne pytanie “a dejcie bajszpile trzech nojlepszych placōw na Ślōnsku”. I nos sztopło. Ôstalimy stoć, ôroz prōznota we łepie i ani jednej idyji. Skuli tego, że niy umielimy ôbrać nojlepszej szteli? Abo skirz tego, że byzuchowalimy tela cudnych ślōnskich atrakcyji, że je ônych ajnfach za wiela?
A kaj tam. Pora lot do zadku my Ślōnska doporzōndku niy znali. Wtynczos umiynilimy se, że napocznymy ôddekowywać nasz hajmat. I dziepiyro tera, po poru latach ôd tej godki, umiymy rekōmandować Wōm ślōnsko atrakcyjo na kożdy weekynd bez rok. Ale na to trza bōło czasu. Kożdo sobota a niydziela cosik nowego – jaki zōmek, szpacyr postrzōd familokōw abo kafyj na rynku we kerymś ślōnskim mieście. I tak kōnszczek po kōnszczku, radowalimy sie choby bajtle na kecioku. Jak sznupiecie za idyjōm na nastympny szlustydziyń, to wejrzijcie na bloga, tamek czeko na Wos lista nojbardzij hyrskich ślōnskich atrakcyji.
Ślōnsk werci sie ôddekować
A i wiycie co? Tak se terozki medykuja… Radiostacyjo Gliwice niy ma wcale mynij zwiedowno jak Wiyża Eiffle’a. Ku tymu skukane postrzōd strōmōw Pojyziyrze Palowickie niy ma ani kapka szpetniyjsze jak sztreki we Toskaniji. Mocie radzi fusbal? Tōż rajzujcie i zaglōndejcie na szport na roztōmaitych stadiōnach (jak już bydzie szło), ale już terozki umia Wōm pedzieć – Stadiōn Ślōnski we Chorzowie je bardzij moderny jak hyrskie San Siro we Mediolanie. Richtich mōmy sie czym asić.
I szłoby tak bez pōł dnia. Yntlich zaczlimy sie ciekawić doporzōndku naszym hajmatym. I fest jeżech skirz tego rod. Bo keby niy to, to niy ôddekowalibymy takich cudnych szteli a niy trefiyli takich zocnych ludzi.
Ślōnsk werci sie ôddekować. I to najlepij tak kōnsek po kōnsku, po leku, coby go doporzōndku spokopić. Jak sie kery za to biere za wartko, to uwidzi yno hasioki za familokami, a niy cudno czerwōno cegłōwka. Stare, pociepane a sharatane zōmki to dlo jednych bydōm fest zwiedowne stawiynia ze morōm we strzodku, a dlo inkszych yno szpetne mury, kere trza do kōńca pobulić a postawić we plac nich cosik nowego. Beztōż pokoża Wōm zaro pora naszych ôblubiōnych szteli na Ślōnsku. Niy sōm to takie place ze piyrszych zajtōw cajtōngōw, ale gynau takie mōmy w zocy nojbardzij.
Ślōnskie landmarki
“Landmark” to je fest ciekawe słowo, bo wielce je angielskie, ale po ślōnsku bydzie przeca tyż akuratne. Sōm to przeca… marki naszego landu. Ślōnsk mo pora wizytōwek turystycznych i we kożdej tajli tyj naszej krajiny treficie cosik szpecjalnego. Wejrzijcie yno jakie mōmy cudne miasta z masōm atrakcyji a pōmotlanōm historyjōm.
Nojprzōd nasz Rybnik – miasto, ô kerym idzie pedzieć, że je “takie gynau”. Ani za małe, ani za wiele. Wszyjsko idzie znojś, a do szwoczki idzie zōnś piechty. Turystycznie tyż je fajnie, bo dychnyć przi szpajzie, kreplu, tyju abo kafyju umicie na piyknym rynku abo na kerejś ławce, kōnsek dalij, we superowym Parku Tymatycznym nad Nacynōm. Jak mocie radzi zabytki a stawiynia, to czekajōm na Wos nyjogotycko Bazylika św. Antōniczka, malućki kościōłek we Parku “Na Gōrce” abo kōnsek dalij ôd cyntrum Gruba Ignacy ze wiyżōm, z kerej idzie pozaglōndać na landszaft naôbkoło. Masa mōmy tukej sztrekōw dlo kolorzy, je kaj polotać a bai sie potoplać, starczy zajechać nad zalyw abo porozkłodać jako deka na Pniowcu. Radzij na kołach skoczecie a sie ścigocie jak rajzujecie dugie kilometry? Mocie tukej Wiśniowiec, marka tego, jak srogi wpływ na rozfechtowywanie miasta majōm ôd niego pōmiyszkańcy a ôd nich akcyje. No i wiele niego rybnicki stadiōn, na kerym ścigajōm sie żużlowcy a szpilajōm fusbalery. Sztyjc mało? Wlyźcie do pōnktu Halo! Rybnik i weźcie se karta “Rybnik szlakiem Diagnozy”, a potym ôddekowujcie miasto gynau jak to robiyli szauszpilery syrialu TVN, przi kerym żech robiył 😉
Inksze ślōnskie miasta tyż sōm nafolowane atrakcyjami. Starczy tukej spōmnieć ô Katowicach ze znanym na cołki świot Nikiszym, Spodkiym gynau ze kosmosu abo cołkōm katowickōm cōunōm kultury. Dalij mōmy Zobrze ze Grubōm Guido, Sztolniōm Krōlowo Luiza a nojlepszōm fusbalowōm ślōnskōm ferajnōm, kero szpilo we polskij ekstraklasie. Wele Raciborza znojdziecie masa ślōnskich zōmkōw, po kerych niy idzie przestać rajzować, takie sōm piykne a zwiedowne, chocioż mocka sharatane. A dyć tych szteli je sztyjc fol – idzie ciś wyżyj na Ôpole, abo na połednie, za czesko granica i tamek już czekajōm Ôstrawa i Ôpawa. Ślōnskie miasta sōm cudne, zwiedowne i moderne. Byzuchujcie!
Mynij znane ślōnskie sztele
Ale te wszyjskie place, ô kerych żech terozki pedzioł, to kożdy z Wos zno, pra? Choby yno po klangu, ale sztyjc – ô nich sie godo, idzie je uwidzieć na mapach, a roz za kedy pokozujōm sie we internecy abo telewizorze. Tōż co powiycie terozki na sztele, ô kerych sztyjc słyszało naprowda niywiela ludzi?
Żodyn sie terozki niy mo gańbić, ale znocie takie miyjsca choby Familoki we Czerwiōnce abo Banka we Rudach? Tōż możnej Stacyjo Zowada? Niy? A zōmki we Tworkowie, Krziżanowicach abo Silherovicach? Tak jak godōm, niy trza sie skirz tego gańbić, ale jak kedy bydziecie mieli przileżytość, kapka czasu fraj, to wybiercie sie tamek, naprwoda bydziecie mieli w zocy. A jak chcecie porajzować po sztelach, kere sōm takie “trocha znane, trocha niy”, to ciście Sztrekōm Zabytkōw Techniki – umicie zaczynć na tyn bajszpil ôd Tyskich Browarōw abo Gruby Guido.
Kebyście mieli ôbrać jedna farba, z kerōm kojarzi sie Ślōnsk, to kero by to bōła? Yno ani mi niy prōbujcie godać miglance, że siwo choby luft abo czorno choby wōngiel! Jo Wōm powiym – Ślōnsk je ajnfach zielōny! I gynau tym zielōnym tajlōm naszego hajmatu werci sie nojakuratnij przijzdrzeć bez wiosna a lato.
Biercie koła a ciście na Pojyziyrze Palowickie – znojdziecie oaza we samym strzodku lasu i landszaft jak z ôbrozka, a ku tymu kukniecie na stare stawiynie skukane postrzōd strōmōw – tajla Hōty Walyska. A i niy przepasujcie popularnej Chałpki Shreka (yno niy wlazujcie hań za daleko, bo to je prywatny plac)! Jak wybiyrocie sie kajś bliżyj połedniowej granicy, to niy przepasujcie czasym Myandrōw Ôdry i wszyjskich zielōnych terynōw naôbkoło. Po rajzie idzie dychnyć przy biyrze abo cosik pōmaszkecić we cudnym Zōmku Chałupki, kery fest rekōmanduja.
Kole Raciborza je tyż Rezyrwat Przirody Łynżczok, w kerym umicie se poplanować fajne popołednie, a jak ciśniecie na rajza do Tychōw abo Pszczyny, to czekajōm na Wos Paprocany a Zegroda Żubrōw. A i niy śmicie przepōmnieć ô rajzie do Pałacu we Pławniowicach, bo ôkrōm cudnego stawiynia, pora metrōw dalij umicie sie ôkōmpać a trocha ôpolić. Jerzina, wiela tych gryfnych ślōnskich szteli ze zielōnym landszaftym a modrōm wodōm je… Dyć to lata chybnie coby to wszyjsko pobyzuchować!
Rajzowanie po świecie
Ô Ślōnsku my pogodali, ale jako to je na świecie? Pandymijo kapka to wszyjsko ôdmiyniyła, ale zezwōlcie yno, że przeczytōm Wōm cosik, co szrajbłech do naszej ksiōnżki po ślōnsku trzi lata tymu:
Z rajzami po leku dzieje sie gynau to samo, co z kożdōm inkszōm tajlōm naszego żywobycio. Mierznōm sie nōm. Z kożdej zajty tela umiymy uwidzieć cudnych landszaftōw, tela złotego piosku a modrej wody we ôcyanach, że… po leku mōmy ônych doś. Ale to niy ma tak, że niy śniōm nōm sie już rajzy na Galapagos, coby popływać z żōłwiami abo na Gibraltar, coby zagodać do afōw. Tak jak przi kupowaniu łachōw coroz wiyncyj babōw mo w zocy minimalizm (siedym bluzek we plac sztyrnostu…), tak we rajzowaniu napoczlimy akuratnij zaglōndać na te sztele, kere sōm bliżyj, kajś zaro wele nos.
Choby jaki wic, pra? Jeżech zicher, że ta cytata bōła wtynczos akuratno. I co sie podzioło we 2020? Pandymijo wyônaczyła ze rajzami gynau to samo, co bez stolecia szło uwidzieć już we… kōnszcie. Po srogim, hyrskim, nafolowanym detajlami gotyku prziszoł ajnfachowy renesans. Zaro potym zaś bogota, złoto a blyndujōnce dziyła – barok i już wcale przefolowane rokoko. Ale co po nich? Toć – klasycyzm, prostota, pokōj.
Gynau to samo wirus zrobiył ze rajzowaniym, yno we krōtszym ôdcinku czasowym. Jak już sie zdało, że bai rajzowanie umi sie zmierznyć, a wszeôbecno presa skuli tego, że wszyjskie kamraty rajzujōm kajś daleko fōrt, bōła już tak epno, że gańba bōło ôstać w dōma, to wirus ôdmiyniył cołki świot. Jerōna, wiela bych tera doł, coby zaś szło rajzować bez żodnych limitōw, restrykcyji, testōw a kwarantanny… Ale jo zawdy myśla na plus, beztōż możnej już chned dostanymy jegłōm po rynkach, a kapka sie to wszyjsko zrobi normalne.
Europa a USA
Trocha już we internecy szrajbujymy, czym żech sie asił we piyrszym ôdcinku podcastu. Bez te pora lot ôdebralimy mocka pytań ô to, kere landy, miasta a sztele mōmy nojbardzij we zocy. I powiym ôfyn, że pierōnym ciynżko je tukej welować na nojlepszo atrakcyjo, ale chca Wōm podciepać pora idyji.
Tōż jak mocie w zocy Europa, to idyji na rajzy je fol. Wiycie, że Amerykōny nōm tego fest zowiszczōm? Im je żol, że mogōm cisnyć autym bez land i pora dni, a tamek sztyjc bydzie ta samo godka, podane jodło i jednako historyjo. W Europie je blank inakszyj, wejrzijcie na taki bajszpil: drōga ze Rybnika do Lizbōny. Do kupy kapka przeszło 3 tauzyny kilometrōw. Wiela po drōdze roztōmaitych godek? Nojmynij 6. Wiela szumnych, lokalnych, tradycyjnych maszketōw? Niy ma ani siyły tego porachować. A tako samo sztreka we Ameryce? Nojbardzij podano bydzie rajza z Waszyngtōnu bez Miami do Nowego Ôrlyanu. Niymożebne sztele, masa historyji, ale sztyjc tyn sōm land, sztyjc angielsko godka.
Tōż umia Amerykōnōw spokopić, ale tyż idzie na to wejrzeć z inkszej zajty – naszej. My gynau tako rajza zrobiyli, a dociepalimy ku tymu sztart pryndzyj, bo już we Nowym Jorku, a sztoplimy dziepiyro we Chicago, tōż u nos do kupy sie zrobiyło przeszło 6600 kilometrōw. I fest my byli radzi, że bez kożdo tajla tyj rajzy szło sie dogodać po angielsku. Tōż niy ma co jamrać, yno trza sie radować tym, co sie mo.
Ale nazod to tego wandrowanio po Europie. Jak niy znocie Bałkanōw, to ciście na połednie, bez Chorwacyjo, Bośnia, aż ku Albani a nazod. Ale wtynczos sztop we Słowyniji to je mus! Abo umicie sie wybrać do takich nojbardzij hyrskich, nojbardzij znanych miyjsc na świecie choby Lizbōna, Barcelōna, Madryt, Paryż – wszyndzi znojdziecie tōnie fligry, a na miyjscu je co pochać i bez pora dni, i bez pora tydni. Fest w zocy my mieli Bergen we Norwegi, a ze naszymi doradami umicie szafnyć uralaub tamek po tōniu. Yno tukej musicie dać pozōr na pogoda – jak niy suje śniyg, to leje dyszcz, leko niy ma.
Dalij – toć – Italijo. Nasz ôblubiōny land, do kerego keryś dziyń sie przekludzymy. Kożdo tajla je piykno i nojlepszej Wōm tukej nie dōm, bo mōmy yno takie TOP 6: Sardynia, Sycylijo, Pōłnocny-Wschōd ze Werōnōm, Wenecyjōm i Padwōm, Apulijo, Neapol a mieścinki naôbkoło i na kōniec sztreka ôd Gynui, bez Cinque Terre, Piza i Floryncyjo, aż ku Bolōnie. Nojlepszy land, forgot!
Jak chcecie postawić szłapa we Azji, ale być sztyjc po blisku, to fest rekōmandujymy wycieczka do Tbilisi we Gruzyji. Perfekt miasto, wszyjsko my tamek mieli w zocy. Ôd maszketōw, bez landszafty, aż do cyn.
Szłoby tak godać i godać, ale niy ô to sie tukej rozchodzi. Wejrzijcie dzisio na te place, ô kerych żech rozprowioł, a zaro nabierecie chynci na rajza. Kuknijcie na bele kaj, a wartko pochytocie jako to poôrganizyrować, kedy nojlepij rajzować, kaj nynać a co pōmaszkecić. Roz na tydziyń abo dwa wciepujymy tyż relacyje ze nowych szteli, beztōż filujcie co sie na blogu dzieje. A terozki Wōm roz dwa powiym, jako rajzować “efektywnie” – tōż ajnfach z łepōm.
Wczasy po tōniu, ale z łepōm
Dobre, kapka na ôpy to terozki bydzie, ale jak już podciepołech Wōm pora idyji na nastympne rajzy, to terozki badnymy jako to idzie wyônaczyć po tōniu, dobre? Myśla, że przikwolicie, że rajzowanie po świecie to je nojlepsze, co umicie zrobić sami dlo sia. Yno jako to zôrganizyrować, coby niy udać wszyjskich pijyndzy z portōmela a wycyckać kożdo wycieczka na maksa?
Wszyjscy bodej znōmy takie persōny, kerym rajzowanie kojarzi sie zaro z wielimi pijōndzami a szporowaniym cołki rok na jedne wczasy. Zdo im sie, że trza se sztyjc wszyjskigo ôdkozować, coby nazbiyrać geldu we szparbiksie na te jedne wczasy bez lato. Nojlepij na urlaub kajś po blisku, bo dalij to już drożyj, pra? Psińco! To je wszyjsko jedne epne cygōństwo. Bajszpile? Za modzioka – tydziyń we Italiji za 1000zł, dwa tydnie na Bałkanach za 1200zł a rajza do Paryża a nazod za jeszcze mynij.
Ale umia spokopić, że te bajszpile sōm kapka ekstrymalne, bo sōm bych tych rajōw drugi roz niy wyônaczył. Starczy tukej pedzieć, że we Italiji 3 nocki nynalimy we autobusie, na Bałkany my zalecieli fligrym, ale yno we jedna zajta, a do Paryża a nazod ciślimy autosztopym. Ale jak bōł czos, a niy bōło za tela pijyndzy, to trza to bōło gynau tak szafnyć. Terozki je kapka inakszyj, bo tela, wiela nōm przibyło pijyndzy na kōncie, tela nōm ubyło czasu na wandrowanie. I to je dlo wiynkszości ludzi na ziymi prawidło stare jak świot – abo czos, abo pijōndze. I fest wożne je, coby spokopić jako miyndzy tym noleżnie balansować.
Jak zôrganizyrować zwiedowno rajza po tōniu?
Jo wiym, że to wszyjsko, co terozki powiym, umicie znojś na piyrszym lepszym blogu rajzowym. Ale możnej jak kery Wōm to przegodo do ucha i to po ślōnsku, to spamiyntocie na dłużyj? Tōż pōdźcie wejrzymy jako narychtować porzōmno rajza, w kerej nabierecie życiowych szprymōw, pozaglōndocie na nojpiykniyjsze landszafty, pokosztujecie nojlepszego jodła a jak bydziecie nazod, to jeszcze sie poasicie bildami.
Piyrsze co trza spamiyntać, to że werci sie szykować wszyjsko samymu a niy ma sie co tego boć. Toć, trocha czasu bydziecie musieli nad tym przisiedzieć, ale zawiyrzcie – werci sie. Wczasy z rajzybiura umiōm kosztować bai 2, 3 abo 4 razy wiyncyj jak tyn sōm wyjazd pochytany samymu. Czynsto zdo sie tyż, że na miyjscu, kajś w cudzym landzie, cyny muszōm być srogie. Tak tyż być niy musi, bo takie sztele choby połedniowo Italijo ze cudnym Bari abo Katania na Sycyliji idzie byzuchować naprowda łacnie. Starczy chyba pedzieć, że na kafyj na mieście udocie tamek 5 złotkōw, na biyr 8, a fest szumny italijski ôbiod zjycie za mynij jak 3 dychy, pra?
Termin abo miyjsce?
Na sōm zaczōntek planowania rajzy muszymy se pedzieć co je dlo nos wożniyjsze – kōnkretny termin (kedy muszymy dać pozōr na urlaub w robocie abo feryje ôd bajtli) abo miyjsce (bo ôd zawdy śni sie Wōm Koloseum w Rzymie abo torg w Marrakeszu). Zaôbycz lekcyj je znojś tōnie farkarty na fliger jak niy muszymy fest miarkować datōw. Zdo sie bycie ôgibnym, bo cyny flugōw sōm tōńsze we strzodku tydnia jak we soboty.
Werci sie filować sznupaczki lotōw sztyjc, bo cyny umiōm sie zmiynić bai bez jedyn dziyń – nojdrogsze sōm popołedniu a na wieczōr, jak wiynkszość ludzi prziłazi nazod z roboty. Niy bez znoczynia je tyż dziyń tydnia, w kerym sznupiecie za farkartami. My czynsto niy mōmy zaplanowane kaj a w jakich dniach chcieliby sie wybrać, tōż fest my byli radzi jak nojbardzij znane linie z tōnimi flugami – Ryanair a Wizzair – sztartły ôpcyjo sznupanio po cynach. Kuknijcie na “Zaplanuj –> Wyszukiwarka niskich cen” na Ryanie abo na “Wyszukiwarka cen” na Wizzie. Yno spamiyntejcie, że jak już sie pokoże fajno cyna, to trza sie śpiychać. My lajstli se tak już przeszło 10 farkartōw.
Niy przepōmnijcie dać pozōr na pora roku rajzy. Nojlepszy czos na łacne zwiydzanie to je wczesno wiosna (marzec-kwiyciyń) abo jesiyń (wrzesiyń-październik). Dlo nos to je perfekt pora – niy ma za gorko, klara niy wyrzōndzo, niy nerwujōm tulmy turystōw a cyny sōm kapka myjsze jak bez reszta roku. Roz za kedy werci sie ôsmolić rajza bez weekynd majowy, ôstoć wtynczos w dōma a wybrać sie kajś tydziyń przōdzij abo niyskorzyj. Właściciele fligrōw niy sōm miechym piźniyńci a wiedzōm kaj kedy je fajrant. Na prziszły rok poplanujcie se wycieczka kole pōłku maja. Wejrzicie – bydziecie cali fōrt.
Musza sie tukej kapka poasić tym, no co czasym idzie pierōnić. Tōż my robiymy we takij firmie, jak we polskie fajery sie robi. Beztōż 11 listopada abo we Wszyjskich Świyntych niy treficie nos wandrować po mieście, ale bardzij robić przi laptopie. Czym sie tukej asić? Ano tym, że taki dziyń umiymy se niyskorzyj ôdebrać we kożdy inkszy dziyń w tym samym miesiōncu. Skuli tego roz za kedy zdo sie Wōm, że my sztyjc mōmy fajrant a kajś rajzujymy. Niy, my mōmy gynau tela urlaubu co Wy – 26 dni plus weekyndy plus nacyjowe a kościelne fajery. To tak yno godōm, coby wszyjsko bōło ôfyn.
Fligrym, cugiym, autobusym – farkarty
Przed planowaniym wczasōw werci sie zicnyć na chwiliczka a kuknyć na cyny flugōw do szteli, kere sōm dlo Wos zwiedowne. Na roztōmaitych zajtach a blogach rajzowych znojdziecie informacyje eli dwiesta złotkōw za rajza tam a nazod w czyrwcu do Lōndynu to je fajno przileżytość abo raczyj szkoda pijyndzy.
Dalij, jak już znojdziecie farkarty, werci sie kuknyć wiela udocie za transport z flughawyny do miasta. Trefiajōm sie przipodki choby Paryż, kaj za rajza z Beauvais do cyntrum miasta a nazod trza dać kole 100zł. Ale sōm tyż fajne iberaszōngi choby Madryt, Bolōnijo abo Valletta, kaj do cyntrum dojadymy z hawyny kōmunikacyjōm miyjskōm za pora ojro.
Jeszcze ô lotach – jak miyszkocie na połedniu Polski, to mocie naprowda masa przileżytości. Niy bōjcie sie miszōngōw takich choby wylot z Katowic na Sycylijo a przilot nazod do Wrocławia abo Krakowa. Toć, trza dać wtynczos pozōr eli sie to richtich ôpłaci abo eli niy zeżere to za wiela czasu, ale to starczy ajnfach porachować. Jak sie ôdewrzicie na tyn knif, to ôroz sie ôkoże, że za naprowda małe pijōndze umicie wybrać sie i na wander po gōrach, i na polygiwaie na piosku, i na porugodzinne łażynie piechty po cudnych miastach.
Spamiyntejcie, że perfekt mōmynt na sznupanie za lotami je tak kole dwōch miesiyncy przed rajzōm. Dejcie tyż pozōr, że werci sie ôporzōndzić kōmputer przi planowaniu rajzy – pliki cookies umiōm zrobić, że uwidzicie inksze cyny jak Wasz sōmsiod. Pora złotkōw rōżnicy idzie tyż dozdrzić miyndzy kupowaniym na zajcie a bez aplikacyjo. Je tego trocha, pra? A to sztyjc niy wszyjsko! Ale niy traćcie chynci, bo szafniecie to chned, a potym bydziecie radzi rajzować po tōniu bez dugie lata.
Tōż jak już mocie farkarty dlo cołkij familije, to werci sie pōmedykować nad taszami. Jak ciśniecie yno na weekynd, to smolcie epne tasze a kofry, bo bydōm Wōm yno zawadzać a stracicie czos na nadowaniu ônych we fynsterze a potym na ôdebiyraniu z taśmy po przilocie. Ciście z podrynczym rukzakiym, kery je fraj, a do kerego leko wlezie wszyjsko co je richtich przidajne w rajzie. Jak wybiyrocie sie na dugszo rajza, to kupcie jedna tasza na familijo – wiyncyj naprowda Wōm niy trza. Prziszporujecie a Wasze pleca bydōm Wōm ôdwdziynczne.
A! Przeca rajzować idzie niy yno fligrym, pra? Terozki fest werci sie tyż rajzować modernymi autobusami. Wygodliwie sie zico abo i nyno a farkarty idzie kupić bez interneca. Majōm fajnie skuplowane miasta w Europie, tōż na rajzy ze Ślōnska do Niymiec abo Austryji sōm perfekt. My tak zrobili masa kilometrōw, rajzowalimy na sztrekach Mōnachium-Gynua, Praga-Mōnachium abo Paryż-Bordeaux. Chocioż nasz hit to bōł i tak w Ameryce – za rajza z Houstōn do Chicago (27 godzin w autobusie) dalimy… 1 dolara!
Coroz fajniyjsze sōm europejskie cugi, ale zaôbycz w tym przipodku trza welować – abo dobro jakość a drogo farkarta, abo po tōniu, ale pierōnym dugo a we ôszkliwych warunkach.
Beztōż jak kōmu ôstało richtich yno pora kotlokōw portōmelu a fest chce sie kajś wybrać, to zawdy idzie sprōbować rajzy na sztopa. Toć, trza mieć wiyncyj zmiyru, energie a mocnych nerwōw (sprzido sie tyż celt w rukzaku, keby tak sie trefiło sztopnyć bez nocka na tankszteli), ale idzie przijechać nazod z blank lepszymi szprymami a historyjami. Niy ma to dlo kożdego, ale my muszymy ofyn pedzieć, że kedyś mielimy takie rajzy fest w zocy. Nojlepij spōminōmy wycieczka po Bałkanach – byzuchy we Mostarze w Bośni abo spanie we celcie na plaży we bułgarskim Burgas bydymy jeszcze dugo spōminać. Żol yno tej rajzy po albańskich gōrkach bez załōnczōnych świateł, bo krōm tego spōminki mielibymy blank perfekt.
Nynanie w rajzie
Przed buchowaniym spania w rajzie trza sie spytać siebie a reszty kamratōw co je dlo kogo wożne a za jakōm sztelōm sznupiecie. Luksusowe pōmiyszkanie abo willa z zygrōdkōm wele cyntrum miasta abo cosik skrōmniyjszego kajś na kraju miasta? Możnej jak ciśniecie do epnej stolicy kaj je masa atrakcyji a nasztelowujecie sie na łażynie ôd rana do wieczora, to niy werci sie brać epnej chałpy z jacuzzi, a prziszporować na nynaniu i zabuchować tōńszy hostel abo izba kajś w cyntrum, skōnd dōndziecie do nojwożniyjszych szteli w pora minut?
Nōm niy ma gańba, że zaôbycz sznupiymy za izbami a hotelami knifym „ôd nojtōńszych” (chyba, że wybiyrōmy sie kajś fajrować rocznica abo gyburtstag). Nojlepij wejrzeć na Booking abo Airbnb – dwie zajty, na kerych znojdziecie gościna w kożdym kōnsku świata. Idzie zabuchować hotel abo hostel, ale tyż izba, cołkie pōmiyszkanie abo celt. Pōmedykujcie co sie Wōm bardzij sprzido – fest łacne łōżko, ale z cudzokami w izbie abo cołko chałpa – drogszo, ale z kuchniōm, w kerej idzie se uwarzyć. Ta drugo ôpcyjo bydzie perfekt przi dugszej rajzie z familijōm po landzie, w kerym lokalne jodło je tak dobre, że starczy je yno pokroć a przigrzoć. Tōnie nynanie je dobre jak fol łazicie a do gorkōw ani niy chcecie na wczasach podłazić – wtynczos prziszporowany geld idzie udać na maszkety na mieście. Jak niy mocie lynkōw przed rajzowaniym a planowaniym ôstatni driker, to we internecy idzie blank tōnio znojś gościna na tyn sōm dziyń po piōntej popołedniu.
Fajnōm przileżytościōm ku trefiyniu nowych kamratōw, spōlnej godce, wieczerzy a potym fraj nynaniu na rogōwce je Couchsurfing. Gospodorze zezwōlajōm tamek spać u sia, a czynsto ôprowadzōm po mieście. Spamiyntejcie yno, że to je cosik wiyncyj jak idyjo na gościna na faty – rozchodzi sie tukej ô poznowanie ludzi, kultur a prziwykōw. Pasowałoby tyż być fertich na ôdwdziynczynie sie gospodarzowi kōnskiym tapczana w prziszłości.
Lokalne jodło
Dobre, mōmy już farkarty a sztela do spanio. Terozki trza posznupać we internecy co tak richtich je do zwiydzania w miyjscu, do kerego jadymy a co sie werci tamek pōmaszkecić. Wożno informacyjo a dorada – w cudzym landzie jydzcie cudze jodło. Forgot, niy zrōbcie tego feleru a niy futrujcie sie bele jakimi hamburgerami abo nojtōnszymi żymłami. Spōminki z udanej rajzy to niy yno landszafty a stawiynia, ale tyż maszkety. Nojlepij posznupejcie za sztelami, w kerych jedzōm lokalsi.
Niy przepōmnijcie, że bliżyj cyntrum zaôbycz cyny rosnōm a jakość sie traci. Uciekejcie tyż ôd szpecyjalnych kartōw dlo turystōw a ôd wycacanych szynkōw z czerwōnymi tepichami – chyba, że mocie takie sztele richtich w zocy, wtynczos ciście ajnfach ôbiadować a wieczerzyć kaj Wōm pasuje. My zawdy łażymy a kukōmy za placami, kaj prziłażōm cołkie familije a kaj idzie pokosztować lokalnych szpecjałōw.
Czynsto tyż werci sie pokosztować takigo jodła „przi drōdze” – kroketōw w Neapolu abo ôwocowego napowku w Marrakeszu. A jak mocie pōmiyszkanie z kuchniōm za sztela do nynanio, to zaro ciście na torg a nakupcie ôwocōw morza, grincojgu abo wusztōw! Posznupejcie tyż kaj je jaki market. Szumno francusko żymła z kyjzōm a podloto winym na schodach przi Sacre Coeur w Paryżu? Dyć to sōm zolyty idyalne!
Nawiydzanie atrakcyji
Wszyjskie zwiedowne atrakcyje, egal w jakim landzie, znojdziecie na blogach rajzowych. We internecy je ich naprowda fol, a w poru to sie ôbmiyłujecie ôd piyrszego bliku. Pogodejcie se yno nojprzōd w ferajnie co fto lubi w rajzie pochać – planujecie łażynie po muzyjach, knipsowanie chowania sie klary na gōrce, cudny landszaft abo mecz fusbalu na hyrskim stadiōnie? Dogodejcie sie przed rajzōm, bo niy ma nic gorszego jak haja miyndzy wykamanymi wandrusami na wczasach.
Skuli cyn niykerych ajntrytōw do muzyjōw abo roztōmaitych atrakcyji idzie dostać hercszlagu. Jak mōmy niywiela czasu, to werci sie skupić na tych, kere sōm fraj. Zawiyrzcie, niy ma nic lepszego jak dugi szpacyr w nowym mieście nafolowanym cudnymi stawiyniami. Wtynczos i pora godzin starczy, coby szafnyć nojwożniyjsze sztele. Fajne sōm tyż hyrskie place a parki. Niykere muzyja a kościoły idzie byzuchować na faty w niykere dni w tydniu (fest czynsto sōm to pyndziałki). Poczytejcie przed rajzōm, na isto cosik takigo sie znojdzie.
Przidajne knify
Co jeszcze werci sie spamiyntać? Narychtujcie sie karta w cudzej walucie, cobyście niy bulili prowizyji bez cweku. Masa bankōw mo terozki takie w ôfercie, trza sie yno popytać a niy dać ôcyganić. Idzie se wtynczos przeloć gynau tela geldu, wiela chcecie udać a niy musicie targać w bojtlikach tela papiōrōw a kotlokōw, bo za wiynkszość dingsōw zapłacicie kartōm.
Poczytejcie tyż czym nojlepij rajzować po samym mieście – pōmotlanym ale sztyjc superowym metrym choby w Paryżu abo autobusami, kerymi idzie sjechać pōł landu choby na Malcie? Roz za kedy werci sie pogodać z taryfiorzym, ale tukej, coby być zicher, rekōmandujymy rajzy ôbsztelowywane mobilniokiym choby Uber – zaro wiycie wiela zabulicie a szofer Wos niy ôszydzi.
Sztudynty niy śmiōm przepōmnieć ô legitymacyjach! Bodej w kożdym landzie trefi sie sztela, w kerej skuli tego kōnska plastiku prziszporujecie pora ojro, dolarōw abo forintōw.
Na sōm kōniec rychtōnku do rajzy – bezpieczyństwo. Dejcie pozōr na sia, Waszych kamratōw a na Wasze tasze. Niy przepōmnijcie ô ubezpieczyniu – zōndźcie do ôkiynka po karta EKUZ a jak żeście sōm modziokami, to nojlepij sprowcie se jeszcze ku tymu ekstra karta Euro26 abo ISIC.
Pakujcie rukzaki, a ciście w rajza
Jako uwidzieliście, rajzowanie umi być łacne, ale trza sie ku tymu noleżycie narychtować. Wiym, że tera szafniecie to na zicher. Jak mocie w zocy Europa i chcecie jōm lepij spokopić, to jak yno na świecie sie zrobi kapka normalnij, to wejrzijcie na bele kaj, a na zicher znojdziecie tamek relacyje z landōw, kere sie Wōm śniōm po nocach.
Dziynki Wōm piykne za dzisio i licza, żeście niy uśli. Jak mocie w zocy te moje rozprowianie tukej, to jak Wōm niy ma gańba, to poroztopiyrzejcie tyn sztof dalij. Słyszymy sie za tydziyń, pyrsk!
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA SPOTIFY 🎵
PODCAST PO ŚLŌNSKU NA YOUTUBE 🎵
Chcesz się osłuchać z językiem śląskim? A może planujesz rozpocząć naukę albo odświeżyć sobie śląskie słownictwo? Włącz wersję audio z linków powyżej i podążaj za tekstem w wersji polskiej, który znajdziesz TUTAJ.
“Ślōnsko Rozprowka” i “Ślōnski Podcast” to sōm artikle a nagrania po ślōnsku, zrychtowane skuli ôdfryszniynio naszej godki. To je jedna z tajli rychtōnku do Nacyjowego Spisu Wszeôbecnego 2021. Wiyncyj detajli ô spisie znojdziecie na naszej zajcie spis2021.belekaj.eu a na zajcie slonzoki.pl, kaj robiymy społym ze 22 inkszymi ôrganizacyjami pod mianym Ślōnsko Sztama.
Mosz w zocy? Czekosz na nastympne tajle?
⭐ Szrajbnij kōmyntorz! ⭐


c: text/html

text:
Emocije, zhromadnosć, mnohotnosć – europeada 2022
„Together unique“ – „zhromadnje jónkrótni“ abo kaž domoródni Słowjenjo praja „skupaj enkratni“, to bě hesło lětušeje europeady – koparskich mišterstwow awtochtonych narodnych mjeńšinow Europy w Korutanskej, na kotrychž wobdźělichu so cyłkownje 19 muskich cyłkow a štyri žónske mustwa. Serbske mustwo pod nawodom trenarjow Franka Ričela a Svena Ballacka nastupi na lětušej europeadźe prěni króć z hornjo- a delnjoserbskimi koparjemi. Na kóncu wubědźichu sej Serbja wokoło kapitana Dennyja Krala trěće městno. Jako dźěl našeho teama njewidźu wuspěchi jenož na sportowej stronje, ale tež cyle jasnje w sylnišim wědomju. Tak praji mi mjez druhim jedyn z delnjoserbskich koparjow po poslednjej hrě: „Dotal njemějach žane prawe začuće wo tym, što rěka serbske korjenje měć. Jako pytnych kelko podpěry fanow z domizny a tu na městnje mamy, kelko wjesela to wobradźa, być dźěl serbskeho mustwa, sym cyle nowe impulsy wo našej kulturje a rěči dóstał.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ślōnske aufsztandy
Ślōnske aufsztandy (niym. Aufstände in Oberschlesien, pol. Powstania śląskie) to je miano dlŏ trzech zbrojnych kōnfliktōw, co do nich dochodziyło ôd 1919 do 1921 roku we Gōrnym Ślōnsku pōmiyndzy propolskimi insurgyntami a czōnkami niymieckich paramilityr ôrganizacyji ze sparciym ôd regyrōnku Weimarskij Republiki.
Piyrszy (siyrpiyń 1919) i drugi (siyrpiyń 1920) aufsztand sie dzioły we ôkresie rychtowań do gōrnoślōnskigo absztimōngu, co zgodnie ze umŏwōm wersalskōm mioł usōndzić do jakigo krŏju bydzie przinŏleżoł Gōrny Ślōnsk, za to trzicie (mŏj–lipiyń 1921) sie zaczło już po absztimōngu skirz tego, iże polskŏ ludność Ślōnska bōła niyradŏ ze ônego wynikōw. Za rezultat bōło ôpracowane nowe kōmprōmisowe rozwiōnzanie dlŏ spiyrki ô granicã niymiecko-polskõ ôd Ligi Nacyji (ôbejzdrzij: kōnwyncyjŏ gynewskŏ ô Gōrnym Ślōnsku).
Aufsztandy to je jedyn ze zwrotnych pōnktōw we terŏźnyj gyszichcie Ślōnska i durch sōm fest przedmiotym kōntrowersyji. Sporne ôcyny sytuacyje a pōnkty widzyniŏ wpisujōm sie we szyrszy kōntekst spiyrki ô tożsamość Ślōnzŏkōw i relacyje Gōrnego Ślōnska ze Polskōm[1][2].
ZadekEdytuj
DymografijŏEdytuj
Srogŏ tajla Ślōnska przinŏleżoła do Niymiec ôd 1742 roku (ôwdy Krōlestwo Prus, ôbejzdrzij umŏwa berlińskŏ). We 1815 roku, po kōngresie wiedziyńskim, bōła zreôgranizowanŏ pruskŏ administracyjŏ państwowŏ i utworzōnŏ bōła Prowincyjŏ Ślōnsk, potajlowanŏ przōdzi na sztyry, a ôd 1820 roku na trzi regyncyje (Regierungsbezirk): wrocławskõ, lignickõ (Dolny Ślōnsk) i ôpolskõ (Gōrny Ślōnsk). Ôd pōłowy 19. stoleciŏ we Gōrnym Ślōnsku bōło moc polskich nacyjnych działŏczy (Józef Lompa, Karol Miarka a inksi).
Podle wykŏzu wszeôbecnego ze 1910 roku polskŏ gŏdka bōła rodnōm gŏdkōm dlŏ 53% ludności ôpolskij regyncyje (przi zarachowowaniu tm. „wasserpolnisch” – ślōnskij gŏdki), dlŏ 40% rodnŏ bōła niymieckŏ, dlŏ 2,5% czeskŏ, dlŏ 4% wrŏz polskŏ i niymieckŏ, a dlŏ 0,5% bōły to inksze gŏdki. We miastach a na zŏchōd ôd Ôdry dōminowali ludzie gŏdajōncy po niymiecku, a we dziedzinkach na weschōd ôd Ôdry po polsku[3].
Politycznŏ sytuacyjŏEdytuj
Po przegranyj piyrszyj wojnie światowyj Niymce znŏdły sie we chaosie. Cysŏrz Wilhelm II. abdankowoł a krŏj spustoszyły masowe haje (rewolucyjŏ listopadowŏ, aufsztand ôd Spartakusa, wielgopolski aufsztand, Bajerskŏ Sowieckŏ Republika). Do terynōw wŏżnego ekōnōmicznie Gōrnego Ślōnska mioły rożczynia nowo powstōne krŏje: Polska i Czechosłowacyjŏ. Umŏwa wersalskŏ ze czyrwnia 1919 roku przewidowoła nastympujōnce usōndzynie spiyrki: Czechosłowacyjŏ dostanie tajlã krysu Racibōrz (art. 83), a we ôstanyj tajli ôpolskij regyncyje – krōm krysōw: Grodkōw, Niymodlin, Nysa, a niyblank Prudnik – dojdzie do absztimōngu, coby ludzie sami mogli sie wypedzieć, przi kerym krŏju chcōm być – Polska abo Niymce (art. 88)[4].
Absztimōng we Gōrnym ŚlōnskuEdytuj
Absztimōng bōł zaplanowany na marzec 1921 roku. Nad ônego wykōnaniym mioła wachować Miyndzysojuszniczŏ Kōmisyjŏ Reskyrujōncŏ i Absztimōngowŏ we Gōrnym Ślōnsku (franc. Commission Interalliée de Gouverment et de Plébiscite de Haute Silésie). Armijŏ niymieckŏ musioła ôpuścić regiōn a bōła zastōmpiōnŏ bez siyły ôd Aliantōw, co bōło we nich 11129 francuskich wojŏkōw, 4676 brytyjskich i 5075 italijańskich[5].
Propolske działŏcze utworzili Polski Absztimōngowy Kōmisariat (Polski Komisariat Plebiscitowy) reskyrowany ôd krześcijōńsko-dymokratycznego politikera Wojciecha Korfantego, za to prōniymiecki Absztimōngowy Kōmisariat dlŏ Niymiec (Plebiszitkomissariat für Deutschland) reskyrowany ôd prŏwnika a byrgera Bytōmia Kurta Urbanka. Rolōm ôbōch ôrganōw bōła politycznŏ agitacyjŏ, a tyż ôrganizacyjŏ przijŏzdōw tm. absztimōngowych ymigrantōw, bo wszyjske ludzie narodzyni we Gōrnym Ślōnsku, niyznŏleżnie ôd ônych terŏźnego placu pōmiyszkaniŏ, mioły możebność welowaniŏ we absztimōngu. Tak kampanije propolskie, jak i prōniymiecke ôpiyrały sie na argumyntach nacyjnych, a tyż ôbywatelsko-ekōnōmicznych: piyrszŏ ôbiecowoła abszlus wyzysku ślōnskich fabrykŏrzy bez „pruskich panōw”, kej drugŏ spōminała ôgōlnie niższy poziōm ekōnōmicznego rozrostu Polski a ônyj trwajōnce zaangażyrowanego we wojnã ze Sowieckōm Rusyjōm[6][7][8].
Wtynczŏs Ferajn Gōrnoślōnzŏkōw (Związek Górnoślązaków–Bund der Oberschlesier) ôd Ewalda Latacza a bratōw Jana i Tomasza Reginkōw, co reprezyntowoł spōmŏgŏczy niyznŏleżnyj ślōnskij nacyje a bez powodzyniŏ prōmowoł utworzynie swobodnego, samostanowiōncego krŏju Gōrnego Ślōnska za neutralny a wielogŏdkowy krŏj, mustrym Szwajcaryje[9].
Piyrszy aufsztand (1919)Edytuj
Piyrszy ślōnski aufsztand ze reskyrowaniym ôd Alfonsa Zgrzebnioka zaczło sie nŏgle bez srogich rychtowań 16 siyrpnia 1919 roku skirz heresztowaniŏ prziwōdcōw Polskij Ôrganizacyje Wojskowyj Gōrnego Ślōnska a niyzadowolyniym polskij ludności Gōrnego Ślōnska ze terroru i represyji ôd Niymcōw. Wŏżnym trefiyniym, co mioło wpływ na sztartniyncie aufsztandu, bōła tm. masakra we Myslowicach, co w czasie nij niymiecke funkcjōnariusze ôd Grenzschutz Ost zabiyli 10 ludzi we grubie Myslowice. Aufsztand ôbjōn krysy Pszczyna i Rybnik a tajlã Gōrnoślōnskigo Industryjalnego Regiōnu. Aufsztand stłōmiyli Niymce do 24 siyrpnia 1919 roku. Polski regyrōnek niy wydolōł spōmōc aufsztandu skirz trwajōncyj polsko-sowieckij wojny. Krōm klynski insurgyntōw, skirz aufsztandu niymiecki regyrōnek bōł zmuszōny do ôgłoszyniŏ amnystyje. Jednak na przestrzyństwie rychtowanym do absztimōngu durch bōły niymiecke bojōwki.
Drugi aufsztand (1920)Edytuj
Drugi ślōnski aufsztand, zaś resyrowany ôd Alfonsa Zgrzebnioka, bōł wymierzōny we niymieckõ dōminacyjõ we administracyjnym regyrōnku prowincyje i ôgōlnie coby zapewnić bezpiyczyństwo ludzi, co gŏdali polskōm gŏdkōm. Aufsztand ôbjōn zasiyngym cołki Industryjalny Regiōn a tajlã krysu Rybnik.
Miyndzysojuszniczŏ Kōmisyjŏ żōndała strzimaniŏ bojōw, nale Zgrzebniokowi podarziło sie dostać dostymp Polŏkōw do tymczasowyj administracyje, likwidacyjõ niymieckij policyje Sipo a udzioł we nowych ôrganach bezpiyczyństwa. Tak cyle aufsztandu ôstały ôsiōngniynte, a Polŏki dostali lepsze warōnki do kampanije przed absztimōngym.
Trzici aufsztand (1920)Edytuj
Trzici ślōnski aufsztand ze reskyrowaniym ôd Wojciecha Korfantego, mioł poprawić niykorzistny dlŏ Polŏkōw wynik gōrnoślōnskigo absztimōngu[pozōr 3]. Zaczło sie nocōm ze 2 na 3 mŏja 1921 roku kej Polŏki wysadzili wŏżne mosty pod Ôpolym, Prudnikym, Biołõ, Kandzierzinym, Siołkowicami i Krapkowicami, a bōł to nojsrogszy ze ślōnskich aufsztandōw. We czasie trzicigo aufsztandu doszło do dwōch zgolymych bataliji – we rejōnie Anabergu i pod Ôlzōm. Bōły to nojbarzij krwŏwe batalije we czasie ślōnskich aufsztandōw.
We 1922 roku podpisanŏ bōła kōnwyncyjŏ gynewskŏ ô Gōrnym Ślōnsku, co podle nij teryn prziznany Polsce ôstoł powiynkszōny do kol. ⅓ spornego terytorium. Kōnwyncyjŏ bōła fest korzistnŏ dlŏ Polski, jeźli chodzi ô ôbiekty industryjalne na prziznanyj ônyj terynie. Polsce tedy przipadło 50% werkōw i 76% grub wōnglŏ.
SpamiyńćEdytuj
Już we ôkresie miyndzywojynnym branie insurgyntōw za bohaterskich patriotōw, co wojowali ô „powrōt do łōna Piastowskigo Ślōnska” i „wyzwolynie spod niymieckigo jarma”, stoło sie wŏżnym elymyntym narracyje polskigo państwa. Podanie ślōnske aufsztandy widzioła polskŏ kōmunistycznŏ propaganda po drugij wojnie światowyj. Tyż narracyjŏ Trzecij Polskij Republiki ôd 1989 roku je takŏ sama.
Krōm tego, moc Ślōnzŏkōw mŏ aufsztandy barzij za bratobōjczõ wojnã, co we nij ludzie po ôbōch zajtach bōli ino insztrumyntami wielgij polityki. Decyzyje polityczne tedy niy dycki bōły zwiōnzane ze etnicznym pochodzyniym abo używanōm gŏdkōm, ofyn czōnki tyj samyj familije wojowały przeciwko sobie[10][11][12][13].
Miasto Kandzierzin dostoło we 1934 roku miano Heydebreck (a mioło jy do 1945) po Peterze von Heydebreck – kōmandyru jednyj ze niymieckich dywizyji we bataliji pod Anabergym a 4 czyrwnia 1921 roku przekludziōł podarzōnõ kōntratakã na Kandzierzin. Ôstoł ôn tak hōnorowany jeszcze za ônego życiŏ, podanie jak Karl Hoefer, co ôd niego miano dostoła terŏźnŏ hulica Grunwaldzkŏ we Prudniku.
Ôstatnim weteranym aufsztandu bōł Wilhelm Meisel, kery umrził we 2009 roku kej mioł 105 lŏt[14].
DynkmaleEdytuj
Do ślōnskich aufsztandōw nawiōnzuje moc dynkmalōw we Polsce. Postrzōd nich sōm cum bajszpil:
PozōrEdytuj
Przipisy
- ↑ Bernadeta Prandzioch, Powstania w odorze propagandy, wachtyrz.eu, 3 mŏja 2021 [dostymp 2021-11-13] (polski).
- ↑ Arkadiusz Poźniak-Podgórski, Powstania Śląskie Spółka z o. o., czyli jak urwać kurze złote jaja, wachtyrz.eu, 28 listopada 2019 [dostymp 2021-11-13] (polski).
- ↑ Jakub Grudniewski, Rejencja opolska, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, 2014, ISBN 978-83-64210-14-3 [dostymp 2021-11-14] (polski).
- ↑ The Versailles Treaty June 28, 1919: Part III, avalon.law.yale.edu [dostymp 2021-11-14] (angelski).
- ↑ Maciej Fic, Najbardziej demokratyczna forma wyboru? Uwarunkowania plebiscytu z 20 marca 1921 roku na Górnym Śląsku, „Echa Przeszłości”, rebus.us.edu.pl, 2020, s. 262, DOI: 10.31648/ep.6355, ISSN 1509–9873 [dostymp 2021-11-15] (polski).
- ↑ Śląska propaganda plebiscytowa. Tak polskie i niemieckie plakaty przekonywały Górnoślązaków do głosowania za Polską lub Niemcami, „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 6 listopada 2019 [dostymp 2021-11-15] (polski).
- ↑ Kamil Kotas, Walka o głosy. Formy polskiej propagandy plebiscytowej na Górnym Śląsku w latach 1920-1921, wachtyrz.eu, 31 stycznia 2020 [dostymp 2021-11-15] (polski).
- ↑ Władysław Zieliński, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław: Ossolineum, 1972 (polski).
- ↑ Grzegorz Kulik, Narodowość śląska [w:] Encyklopedia województwa śląskiego (tom I) [online], Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ibrbs.pl, ISBN 978-83-64210-14-3 [dostymp 2021-11-15] (polski).
- ↑ Michał Smolorz, Śląskie powstania domowe, „Polityka”, polityka.pl, 24 kwietnia 2011 [dostymp 2021-11-17] (polski).
- ↑ To nie były powstania śląskie, ale wojna domowa - twierdzi europoseł Łukasz Kohut, nowiny.pl, 30 kwietnia 2021 [dostymp 2021-11-17] (polski).
- ↑ Grażyna Kuźnik, III Powstanie Śląskie: Zryw narodowy czy wojna domowa?, polskatimes.pl, 2 mŏja 2009 [dostymp 2021-11-17] (polski).
- ↑ Aleksandra Klich, Józef Krzyk, Powstania śląskie to była wojna domowa, wyborcza.pl, 29 kwietnia 2009 [dostymp 2021-11-17] (polski).
- ↑ Wilhelm Meisel – ostatni powstaniec śląski, „Nowiny Wodzisławskie”, nowiny.pl, 23 kwietnia 2019 [dostymp 2021-11-17] (polski).
Necowe ôdwołaniaEdytuj
- Ôbejzdrzij ôbrŏzki a multimydia dlŏ tymatu Ślōnske aufsztandy we Wikimedia Commons


text:
Wustajeńca na česć Jana Buka
Budyšin. Na česć dźensnišich 100. posmjertnych narodnin wučerja a wuměłca Jana Buka přihotuje Budyski Serbski muzej nowu wustajeńcu. Wotewrěć chcedźa přehladku, w kotrejž wotpohladuja něhdźe sto twórbow Jana Buka předstajić, 2. oktobra. Přehladka ma hač do klětušeho 26. februara w Serbskim muzeju widźeć być, po tym pokazaja ju na štyrjoch dalšich stacijach we Łužicy a w Pólskej.
Spěchowanske próstwy dóšli
Budyšin. Hač do minjeneje njedźele su do zarjada Załožby za serbski lud dohromady 36 próstwow wo spěchowanje projektow we wysokosći nad 10 000 eurami dóšli. Su to předewšěm próstwy wo spěchowanje projektowych managerow. Tři próstwy měrja so na nowe medije. Hač do 30. septembra přijimuje załožbowy zarjad hišće próstwy za spěchowanje klětušich projektow pod 10 000 eurami.
Hotel zaso dom za azyl pytacych


text:
Jeničke zawrjene pasmo
Drježdźany/Rakecy. Noweho pada afriskeje swinjaceje mrětwy pola Rakec dla wobě zawrjenej pasmje II w Sakskej zjednoća, kaž socialne ministerstwo wčera w Drježdźanach zdźěla. Pufrowa cona mjez dotalnymaj zawrjenymaj pasmomaj we wokrjesach Mišno/Budyšin a Zhorjelc je zběhnjena. Restrikciska cona saha wot mjezy z Pólskej hač k Łobju na zapadźe. Na juhu wobmjezuje ju čara B 6 wot Klipphausena hač do Zhorjelca.
Spěchuja festiwal NSLDź
Drježdźany. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło změje spěchowanje we wysokosći nimale 20 000 eurow z programa „Kulturny kraj 2022. Sakska jako jewišćo“ za festiwal „Witajće druhdźe“ wot 21. do 23. oktobra. Předstajić chcedźa tam pjeć swójskich produkcijow NSLDź a dalše inscenacije z Mnichowa, Berlina a Drježdźan, kaž je Sakska kulturna załožba informowała.
Předewzaća zhubjene njejsu


text:
Hdyž so składnostnje 65. jubileja załoženja Serbskeho ludoweho ansambla třom zasłužbnym něhdyšim čłonam a čłonkam ansambla Čestne čłonstwo spožči, bě mjez nimi tež Leńka Šołćina-Winarjec. Nětkole, w juliju tutoho lěta, je wona nas na wěčnje wopušćiła, kaž mnozy wuznamni ansamblowcy njedawno: Jan Domaška, Korla Tilich, Detlef Kobjela ... Myslu husto na přijomnu rozmołwu z njej w jeje małym Budyskim bydlenju – hewak wšak hižo dołhi čas w Slepom doma –, jako jej wot Spěchowanskeho towarstwa SLA wopismo Čestneje čłonki přepodachmy. Naše towarstwo bě sej do hłowy stajiło, zo su runje ludźo, kotřiž při kolebce prěnjeho powołanskeho ansambla serbskeje ludoweje kultury stejachu, hódni počesćenja a wěčneho wopominanja. Jich žiwjenje a skutkowanje stej na wosobu zhusćene serbske kulturne a kulturnopolitiske wuwiće prěnich powójnskich lět. Na wot nich połožene zakłady so to dźensniše natwarjuje. Hinak prajene: Hdźe bychmy dźensa stali bjez natwarneho dźěła wonych muži a žonow.»Mějach česć a zbožo, być prěnja solistka ansambla«, so Leńka Šołćina-Winarjec před třomi lětdźesatkami dopominaše. Na jewišću stać bu za spěwarku wšědny chlěb, dowěra do swójskich zamóžnosćow bě jej při tym wuměnjenje. Sebjedowěru dósta přez spěwanje w Radworskej Meji, w kulturnej brigadźe SWŠ a holčim chórje Jurja Winarja. Poprawom njeměješe scyła strach: »... rady myslu na prěnje proby z orchestrom. To bě ći nadobo cyle nowa kwalita spěwanja, a jeno tón, kiž je hdy sam z přewodom orchestra so pospytał, budźe wědźeć, kajka pomoc a zepěra móže ći tajki přewod być a kak lochce so zynki nad nim znošuja.« Leńka Šołćina-Winarjec, nětko solistka, njeměješe pryzle we hłowje, wosta jednora, njewupikana, šikwana młoda žona. So w serbskej njewjesćinskej drasće na jewišćo stupić – dźensa samozrozumliwosć za spěwarki w ansamblu –, so jej tak prawje nochcyše: »Mi bě to přehnate wupikanje, njewotpowědne jednoremu spěwanju. Ale šef [Jurij Winar] měješe prawo, a pod sylzami sym so podała.« Doda hišće, skromna kajkaž bě: »... a potom sym spěwała jako serbska njewjesta [...] a jenož z rozprawow a recensijow wěm, zo bě to wulki wuspěch.«
Spěšnje a dźeń a husćišo měješe so SLA hotować do wukraja. Jako posoł serbskeho luda, politisce widźane zdobom jako posoł NDR, žněješe chwalbu a sławu. Hižo prěnje hóstne wustupy njezahorjachu jenož publikum, ale tež ansamblowcow samych. 1956 wustupichu na kongresu Federalistiskeje unije europskich ludowych skupin (FUEN) w Rakuskej. Zwiski Domowiny k FUEN so na ćišć z Berlina bórze přetorhnychu a so hakle po přewróće wožiwichu. »Jako před wobdźělnikami kongresa [...] wustupichmy, jich hnydom spóznachmy na zahoritosći, z kotrejž naše poskićenja sćěhowachu. Dołho smy na tutym prěnim wječorku hišće bjesadowali a spěwali.«


text:
Do přetwara Chróšćanskeje šule wšitko z łubje wurumowali
Chrósćicy (SN/MWj). Kaž wulět do blišich stawiznow běchu čaporowe wiki, kotrež su wčera dopołdnja tójšto ludźi do bywšeje Chróšćanskeje srjedźneje šule přiwabili. Tam organizowachu druhi raz čaporowe wiki, na kotrež běchu najwšelakoriše wučbne srědki za cyle tuni pjenjez na předań. Mjez wopytowarjemi běchu bywši šulerjo a wučerjo runje tak kaž zajimcy z druhich kónčin.
Hižo w prěnjej rumnosći bě wjele widźeć, předewšěm technika, mjeztym runjewon historiska. Tam stejachu mnohim znate polyluxy, jich předchadnik pentascop, projektory za swětłowobrazy, měrjenske nastroje z wučby fyziki, wutykane ptaki a samo mechaniski kopěrowak z dawnych časow NDR. Dale poskićachu cyłe rjadowniske sadźby knihow „Mokrowčenjo“, „Rebel Jan Cuška“, „Hronow“ a dalše. W přichodnej rumnosći ležachu njeličomne nasćěnowe karty, mjez druhim jedna wo demokratiskich krajach Europy něhdźe ze 1970tych lět. W třećej rumnosći běchu zběrki bručkow, słowniki, tafle a dalše wučbne srědki widźeć. Samo blida a stólcy běchu w poskitku.


text:
Jewka Trzynczanka: Sztyrycet roków we werku
Spómniynia ludzi, kierzi aji wiyncej jako cztyrycet roków we werku przerobili, żodyn z pamiynci nie wymaże. A jak żeście sie dostali do dobrej partyje, to żeście mieli wygrane. Tam sie przyjacielstwa i miłości nawiónzowały a jedyn drugimu, ci to już na polu abo przi budowie dómu, pómogoł.
Jo se pamiyntóm, jako jo kiejsi prziszła do werku. To wiycie, partyja miała wdycki radość, jak mógli nowo przibyłego łotestować.
Roz sie mi podarziło wyfifrać rynce łod jakigosi sajrajtu. Nie chciało to puścić, tak mie posłali na betryb, że tam mi to w budzie umyjóm. Zakupkałach na plechowe dwiyrze, ale żodyn nie łotwiyroł. Tóż żech pomalutku łodewrziła. Mieli tam warsztat ślosorze. Pieknie żech pozdrowiła z przeprosinami, że przeszkodzóm. „Co chcesz, dzieuszko?”, pyto sie tyn jedyn. Jo ukazujym rynce, że ci bych mógła popytać czego na umyci (mieli już hawizo, że przidym).
Ale że ja, ale że jako sie nazywóm. Tóż jo na baczność, jako bych była u szandarów. Wszecki nacjonale żech jim wybałusiła aji z rodnym numerym. Jyny sie uśmiychali. Tyn jedyn prziniós półkilowóm kónzerwym hermetyku i pyndzlym mi rynce namazoł. Że aż na chwilym poczkóm a potym niech se pod waserlajtunkym rynce umyjym. Stojim przi banku a rynce mi zaczyny twardnyć. Wszecy uciykli a jo do beczu. Umyć to nie szło. Do budy wlóz jakisi panoczek i dziwo sie na mie, jako bych z granika spadła, że co tam robim. Tak żech mu z beczym łopowiedziała, co sie mi stało. Panoczek prziniós banioczek z jakimsi biołym pierónstwym i zaczón mi rynce pucować. Prawił mi, aż sie nie bojim, że mi ty rynce umyje, ale że ci chłapcy, co mi to zrobili, pujdóm bez prymiji do chałpy. Jo we strachu, że to wszecko gwóli mie, i że mało, co mi rynce namazali, to mie mogóm aji zbić. Tóż żech panoczka pytała, aż jim ty prymije niecho, że jo to żodnymu nie powiyn, ani tatóm dóma.
Rano żech miała rynce spuchłe jako jelita i mama zy mnóm gnała do dochtora Turónia pod kierchów. Do werkowego nie było czasu. Gorónczka zy mnóm młóciła a sómsiadka niysła do werku wzkaz, żech je na maródce z rynkami. Nie prziznała żech sie żodnynu i prawiłach doktorowi, że mie mrowce pożrały. Na szczynści sie nic nie stało. Jeszcze w tyn dziyń do nas przilecieli ślosorze z paczkym bómbónów i z półlitrym dlo taty. Dziynkowali mi, żech jich nie dostała do maleru. Wiela nie chybiało.
Starsi łodchodzóm na pyndzyj a młodzi sie kludzóm do werkowej rodziny. Łod dziada pradziada to tak było i je. Tóż niech sie wóm do niekónieczna werkym Łolza przelywo a strómy wóm szumióm kole cesty, jak idziecie do roboty.
W Kónski sie aji sarny kole płotu plyntóm, chociaż kuminy tu sym tam wiyncej zakurzóm. Tóż niech już tam. Gorsi by było, dyby ganc przestały a bramy do werku były lancuchami na kłotkym zamknióne a za nimi jyny kocury góniły. Wóm wszeckim, kierzi żeście tam pół żiwota łodrobili, sie patrzi podziynkowani. A wóm, kierzi sie tam dziepiyr rychtujece, żicim kupa zdrowio, żeleźne nerwy i tak, jako kiejsi nas, niech ani dzisio humor nie łopuszczo.
O autorce: Eva Szczerbová, rozená Suszková, se narodila 17. září 1938
v Písku u Jablunkova. Její matkou byla lidová vypravěčka Marie Suszková, známá
jako Chraścinka z Pustek. Ve svých patnácti letech začala pracovat v železárnách v Třinci, kde byla zaměstnána až do roku 1994. Pravděpodobně i pod vlivem své matky se začala poměrně brzy věnovat také psaní. Nejprve psala tzv. do šuplíku, od roku 2007 publikuje pod pseudonymem Jewka Trzynczanka.
Děkujeme autorce a vydavateli – spolku Ducatus Teschinensis – za souhlas s publikováním na našem portálu vybraných povídek z knihy Jako sie tyn żiwot zmiynio, kterou lze zakoupit v regionálních knihkupectvích.


text:
Wiedziałach ȏ jednym sklepie we Rybniku, kaj szło kupić taki zwykłe cichobiegi. Zapiykne niy były, ale jak sie dobrze gowōm ruszyło, to szło wyrychtować ś nich cosik piyknego. Jedyn roz kupiłach taki ciymnomodre ze czornymi sznōrkami, bo inakszych wtynczos niy było. Jo czornyj farby ni mōm rada, bezto zaroz jak żech przijechala do dōm, poszukałach stare sznōrki ze strzewikōw, co kejś ciotka posłała nōm ze Rajchu. Ȏne miały trzi farby: bioło, czyrwiōno a modro, a zrobiłach se szuły we marynarskim stylu! Jak żech szła bez torg, to mi ich ludziska ze szłapōw ściōngnōnć chcieli, a niy wierzili, że to sōm nasze cichobiegi, co yno majōm rasowe sznōrki!
Wtynczos żech sie tyż do tego sklepu we Rybniku wybrała autobusym. Po drodze przisiod sie ku mie starszy chop, co mioł na nogach stare a fest potargane cichobiegi, chociaż bōło doś fest zima, bo to bōł poczōntek kwiytnia. Poświedrzyłach troszka bokiym na niego, ale tak, coby sie niy kapnoł i widziałach, że je biydnie, a starōmodnie ȏbleczōny a jakisik blady, jakby kaj we szpitalu leżoł. Zaroz żech se padała, że to musi być fest biydok, a jak pojedzie, aże do samego Rybnika, to jo go namōwia, coby szoł sy mnōm do tego sklepu, a nowe cichobiegi mu kupia, boch tela piniyndzy jeszcze miała przi sobie. Wysiadłach zaroz za nim, a żech go zagodała, a ȏn mi ȏdpedzioł tak:
- Modo paniczko, niy starejcie sie ȏ moja biyda, bo jo bych mōg Wōm jaki piykne strzewiki kupić, bo widza, że mocie poniszczone! Ale jak żeście sōm tako dobro, to moglibyście sy mnōm pogodać jak czowiek ze czowiekiym, bo tego bez tyn rok, coch siedzioł we hareszcie, cołki czos mi brakowało! Jak sie mie niy bojicie, to siednijcie sy mnōm na tyj ławce, a wszyjstek Wōm powiym: Siedzioł żech bez swoja gupota a spōry, a przisiōng żech se, że we tych potarganych strzewikach do dōm zōnda, a na gwoździu se ich powiesza, coby mie ȏd gupoty warowały…
Tak my se godali ze godzina, a potym tyn chop wyciōngnoł ze szmacianej tasze, taki niywielgi patyka, co bōł co kōnsek ponarzinany a padoł:
- Wyście mi dali swōj czas, a teroz jo Wōm dōm mōj!
W dōmach porachowała, że tyn kijoszek bōł narżnyty aże 366 razy…
Grymlino


text: Někotryžkuli lubowar dźiwadła rady na jeje wustupy na jewišću spomina, z kotrymiž je wona w najwšelakorišich figurach, wosebje pak w rólach maćerjow a wowkow, zamóhła publikum putać a zahorjeć. Jeje poslednja róla jako přistajena dźiwadźelnica w NSLDź bě 2013 w serbskorěčnej inscenaciji »Kaž w njebjesach« a bórze potom hižo jako hóstna hrajerka 2014 w němskorěčnej inscenaciji hry »Wie im Himmel« wot Kaya Pollaka. Tola Budyšanka skutkowaše po zastupje do předrenty hišće dale w hóstnych rólach, doniž so 2016 z mjeńšej rólu maćerje w musicalu »My fair Lady« wot dźiwadźelenja njerozžohnowa a sej nětko rjany a spokojny čas rentnarki popřewa.


text:
Wylem Nowy
Wylem Nowy (němsce Friedrich Wilhelm Nowy; * 15. januara 1870 w Bórkowach, † 1. oktobra 1933 w Choćebuzu) bě serbski ewangelski farar a jedyn z najwažnišich delnjoserbskich kulturnich prócowarjow.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Wylem Nowy bě syn bura Fryca Noweho a jeho mandźelskeje Marjany, rodźeneje Starikojc[1] a bratr Hajna Noweho. Wot 1881 do 1891 wopyta gymnazij w Gubinje. Po tym studowaše teologiju w Hali a Berlinje. Wot 1895 do 1902 bě domjacy wučer w Podstupimje. Swoju prěnju staciju skutkowanja we Łužicy měješe wot 1902 do 1904 jako farar w Budestecach. Po tym skutkowaše wot 1904 do 1910 w Ketlicach, wot 1910 do 1917 w delnjołužiskej Brjazynje a wot 1917 hač do swojeje smjerće w lěće 1933 při Choćebuskej klóšterskej cyrkwi.
Jeho row z wopomnjenskej taflu nadeńdźe so na Choćebuskim Sewjernym kěrchowje.
SkutkowanjeWobdźěłać
Nowy organizowaše zhromadnje z Bogumiłom Šwjelu wot 1890 delnjoserbske studentstwo. Bě prěni předsyda 1891 załoženeho studentskeho zjednoćenstwa Zwěsk serbskich pśijaśelow. Měješe wažny podźěl na přewjedźenju zjawnych młodoserbskich zarjadowanjow, kotrež so jako spěwarske swjedźenje wot 1893 hač do 1906 přewjedźechu. W Berlinje nawjedowaše rozwučowanje a zwučowanje serbskich studentow w maćeršćinje.
Dopisowaše wosebje pod rubriku Z božego kralejstwa do Serbskeho Casnika mjeńše rozpominanja a podawaše do Časopisa Maćicy Serbskeje nekrologi wuznamnych prócowarjow.
Bě wot 1894 čłon Maćicy Serbskeje a mjez 1913–1933 předsyda delnjoserbskeje Maśicy Serbskeje.
ŽórłoWobdźěłać
- Gerat Hančka: Nowy, Wylem. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 422
- ↑ Křćenska kniha Borkowskeje wosady, čo. 7/1870


text:
Chasow, wjeska w serbskim wótcnym kraju, leži wosom kilometrow sewjernje Budyšina zboka historiskeje wikowanskeje dróhi, dźensnišeje B 96. Jědźeš-li z Radworja přez Chasow na Łuh, so dróha nimale na kóncu wsy rozdwoji. Hłowny puć wjedźe naprawo k wětrnikej na Łóžce a wotbóčka nalěwo po hłubokim puću na hórku. W kuće mjez tutymaj pućomaj steji okorowa chěžka. Tam narodźi so 1891 Mikławš Krječmar, rěčespytnik a literarny stawiznar, něhdy docent serbskeje filologije na Karlowej universiće w Praze. Pozdźišo bydleše tu Hana Šenkarjowa, rodźena Chěžkec z Hórkow, wot Chasowčanow luboznje ‚Šenkarka‘ mjenowana, wušiwarka katolskeje drasty, sławna tež jako kucharka na swjedźenjach, sotra Jurja Chěžki, nadarjeneho basnika, kiž pak je 27lětny we wójnskich rokotach 1944 w Juhosłowjanskej žiwjenje přisadźił.
Jako wopytach njedawno zaso raz Měšćanski muzej w Budyšinje, widźach w serbskim wotdźělu stajneje wustajeńcy foto z dźěćimi wjesneje šule w Rownom z lěta 1939. Nimale wšitke holcy su w slepjanskej drasće. Naša mać bě tehdy jako dźěćo a šulska holca tež serbska chodźiła. Doma jej wobraz pokazach z prašenjom, hač snano někoho spóznaje. Wona na njón pohladny a rjekny: „Tónle muž je mje tehdom bił!“ A pokaza na jednoho z dweju wučerjow na foće. Hišće po wosom lětdźesatkach so na mjeno brutalneho kubłarja dopominaše: Kinne. Wón bě słyšał, zo wona z přećelku serbowaše. Wobě dyrbještej so před rjadownju stupić. Měještej swojej ručce doprědka wupřestrěć. Potom wučer wjacekróć mócnje z kijom na nje biješe, tak zo měještej holčce dny dołho módre porsćiki. „Ale płakała njejsym“, mać praješe, jako před něšto lětami prěni raz wo tym powědaše.
Mysle k Hartmuta Zwahrowemu romanej „Lipsk“
Prof. dr. Hartmut Zwahr je někotremužkuli Serbej znaty. Jako stawiznar je so wón tež serbskim stawiznam přiwobroćał a wuslědki w našich printmedijach wozjewjał. W lěće 2001 dźěše na wuměnk. Čiły a strowy emeritus pak njewotpočowaše, ale da so do wulkeho žiwjenskeho romana z dožiwjenym a wumyslenym. Centralna figura je Jan (Johannes, Hannes). Wón powěda, zwotkel pochadźa a dokal dźe. Roman „Rozžohnować so“ (2018) jedna wo žiwjenju a honjenju třoch hornjołužiskich swójbow w štyrjoch knježerstwowych formach hač do lěta 1954. Zwahrowy Jan je tu typiski wójnski a powójnski hólc, wšudźebył w tehdomnych šmjatańcach. Wón ma hłójčku, je dobry wobkedźbowar a posłuchar, čita, štož do ruki dóstawa, a stawa w chuduškich lětach ze skromnym młodostnym kruteje wole. Synej bywšeho zastojnika su pak zapowědźeli na wyšu šulu hić. Tohodla da so w Budyšinje na bibliotekskeho technikarja wukubłać.
Krasny to słónčny a jasny dźeń. Z terasy domskeho Šołćic swójby w Hornjej Kinje maš daloki wid na krajinu, a Łužiske hory tworja přijomnu kulisu. Tutón napohlad wuwabja we mni melodiju ludoweho spěwa „Łužica moja, lubozny krajo ...“. 55lětna rěčespytnica dr. Jana Šołćina na mnje pohladnje a praji: „Haj, kaž spěw to zwuraznja, tež ja začuwam, hdyž ze swójbu na terasy sedźimy a so wot rjaneje krajiny wobkuzłać damy.“
Derje a informatiwnje spisana kniha wo něhdźe 220 serbskich pomnikach a narownych kamjenjach wosobinow našeho ludu z pjera Trudle Malinkoweje je w LND wušła. Awtorka je pilnje slědźiła a nowostku do pjeć dźělow rozrjadowała: Hornja a Delnja Łužica, Němska zwonka Serbow, wukraj a hižo njewobstejace wopomnišća. Nadeńdźemy tam pomniki z krótkim wopisanjom wosobinow, wopomjatnych taflow, narownych kamjenjow a dalšich městnow.
Za Hornju Łužicu wopisuje Malinkowa 67 městnow serbskich wopomnišćow, tak tež najstarši pomnik z lěta 1867 na Budestečanskim kěrchowje za dobroćela Serbow, prawiznika Jana Michała Budarja. Wón bě prawa roboćanow přećiwo knježkam zakitował a swoje zamóženje serbskej chudźinje wotkazał. „Wot dźakownych Serbow“ bu wulki zornowcowy kamjeń za njeho postajeny a 2. oktobra 1867 wotkryty. Kaž tónle pomnik wobjednawa awtorka tež wšitke dalše serbske wopomnišća po systemje nastaće, napohlad a wotkryće.
To bě woprawdźe hódne zakónčenje 40lětneje wuspěšneje tradicije Mjezynarodnych swjedźenjow serbskeje poezije. Na Wotrowskim hrodźišću w lěće 1979 na iniciatiwu tehdy młodeho basnika Benedikta Dyrlicha prěni króć iniciěrowany a wot njeho zhromadnje z dalšimi pomocnikami kóždolětnje dale hač do 2019 wuspěšnje organizowany swjedźeń je so na wulkotny festiwal wuwił. Na nim prezentowachu serbscy poeća zhromadnje z němskimi a wukrajnymi basnikami swójske twórby a přełožki serbskich basnjow do wšelakich rěčow.
Słyšće, kajke su to ćežke lěta,
Kotrež tłóča ludźi cyłoh swěta;
Ale hórje njeje žanom, žanom mužej,
hač na kraju wonka chudom, chudom burej,
hač na kraju wonka chudom, chudom burej.
Chudoba je wulka pola ludźi,
ta jich z hłodom často wjele krjudźi;
měli jeno chlěba dosć a sele, sele,
twaroha a butřanki dosć wjele, wjele,
twaroha a butřanki dosć wjele, wjele.
W mlóce jahły wšak su jara rědko,
zemjaki pak kóždy dźeń su nětko.
Jeja, mjaso, bibaski a kulki, kulki
k jědźi lědy swjaty dźeń maš wulki, wulki,
k jědźi lědy swjaty dźeń maš wulki, wulki.
Lipšćanske duwo mlokawka wuda nazymu swoju prěnju CD „poezija lubosće – die Jahreszeiten der Liebe“. We wobłuku lětušeje Budyskeje Dołheje nocy kultury staj spěwarka Walburga Wałdźic a gitarist Max Löb zynkonošak takrjec dočasnje předstajiłoj.
Jazz, soul, adapcije a citaty serbskeje ludoweje hudźby – tak móhła so CD hrubje wopisać. Bjezmała wšitke přinoški su zdźěla zhudźbnjene basnje Róže Domašcyneje, Tomasza Nawki a Kita Lorenca. Titulej zynkonošaka wotpowědnje wobjednawaja wone wjelorake, často erotiske fasety (njeplatoniskeje) lubosće, rozrjadowane do štyrjoch kapitlow.
Tež w redakciji delnjoserbskeho tydźenika Nowy Casnik, kotryž prěni raz 1848 jako „Bramborski serski Casnik“ wuńdźe, maja mału biblioteku ze wšitkimi knihami, kotrež tam za wšědne redaktorske dźěło trjebaja. Hłownje su to wšitke starše a nowše słowniki a nimo nich poměrnje tołsta edicija „Die Flurnamen des Kreises Cottbus / Stronine mjena Chóśobuskego wobcerjenja“. Jeje awtor je Bogumił Šwjela, zasłužbny delnjoserbski farar, rěčespytnik, stawiznar, ludowědnik, redaktor a sobuzałožer Domowiny (1873–1948). Hižo jako młodźenc běše kónc 19. lětstotka serbske ležownostne mjena w Delnjej Łužicy pilnje zběrać započał. K tomu běštaj jeho pohonjałoj prof. Arnošt Muka, znajer a lubowar Delnjeje Łužicy, a serbski wučer Hendrich Jordan. W časopisu Maćicy Serbskeje běchu 1913 prěnje wuslědki zběranja wozjewjene. Bogumił Šwjela je to dale wjedł, štož činješe něhdźe poł lětstotka. Bohužel pak njeje dožiwił, zo su wuslědki jeho wobšěrneho a njesprócniweho dźěła jako kniha wušli.
„W Němskej knježitej bjezorientacija a přepjatosć.“ To zwěsća Frankfurtski socialny institut. Hłownje krizowe zjawy dźensniše žiwjenske začuća dominuja. Napjatosće a šmjaty w politice, terorizm, atomowa, klimowa abo migrantska a dalše krizy ludźom strach načinjeja a rubja jim optimizm. Mnozy čakaja na tón wulki wubuch, su zadwělowani abo bědźa so z depresijemi. Dalši čuja so na smjerć chori a hladaja na bórzomny kónc swěta. Někotryžkuli wucychnuje so w socialnej syći a spyta tam swoje strachi abo hidu wotbyć. Wjele ludźi woli radikalne strony, kaž njebychu wědźeli, što činja. Njedožiwjamy jenož chutnu energijowu krizu na fosilne paliwa, ale tež krizu dušinych resursow. Faluje zakładne ćěriwo žiwjenja, kaž nadźija abo dowěra.


text:
Habrachćicy-Nowe Jěžercy
Habrachćicy-Nowe Jěžercy (nim. Ebersbach-Neugersdorf, góranski narěc Aberschbuch-Gierschdurf) jo město w Łužyskich górach zesrjeźa Sprjewjech žrědlišćach we pódzajtšnosakskem wokrejsu Zgórjelc na granicy mjazy Nimskeju a Českeju blisko města a gmejny Wjelikemu Šunowej, Wodowymu Hendrichecej, Nowosólcemu-Górnymu Grodkej, Kotmaru, Lutarjecam w Nimskeje a Jiříkovu, Filipovu, Rumburku a Warnoćicom w Českej. Laže 433 m nad mórskeju głaźinu a maju 11.995 wobydlarjow.
Wobchod[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Habrachćicy a Nowe Jěžercy lažy pśi zeleznicowej śěgi wót Drježdźan mjazy Žytawom do Libereca a něga běchu teke hyšći jadne zeleznicowe śěgi wót Zebnica, Rumburk a Jiříkov do Lubija mjazy Suchem Hendrichecom a Swóńcom.
Busowa linka wobchadowaś se do Lubija, Žytawach, Wjelikich Šunowach, Wodowa Hendrichecach a Wopakach. Českem Bus 401 wujěś wót sem Habrachćicem dwórnišćy do Chřibskách mjazy Rumburkom.
- ↑ Aktualne licby wobydlaŕstwa pó gmejnach 2017; Statistiski krajny zarjad Sakskeje


text:
Hornjoserbski frazeologiski słownik w interneće
Hornjoserbski frazeologiski słownik w interneće je móžnosć wužiwanja datoweje banki hornjoserbskich frazeologizmow, kotraž bě zakład za wudaće Hornjoserbskeho frazeologiskeho słownika w ćišću: Ivčenko, Anatolij; Wölke, Sonja: Hornjoserbski frazeologiski słownik / Obersorbisches phraseologisches Wörterbuch / BepxHeлyжицkий фpaзeoлorичeckий cлoBapb, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 2004, 572 S.
Zestajerka a hladarka datoweje banki je dr. Sonja Wölkowa (Serbski institut)


text:
Skandinawiska połkupa
Skandinawiska połkupa jo połkupa na pódpołnocy Europy. Laže na njej Norwegska, Šwedska a wjeliki źěl Finskeje.
Skandinawiska połkupa jo něźi 1850 kilometrow dłujka a 370 až 805 kilometrow šyroka. Na krotkem zajtšu granicujo z Baltiskim mórjom a z jogo Bottniskim zalewom. Na pódwjacorje a krotkem wjacorje granicujo ze Pódpołnocnym mórjom. Na dłujkem wjacorje granicujo z Norwegskim mórjom a na pódpołnocy z Barentsowym mórjom
Wótkaze[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Commons: Skandinawiska połkupa – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow


text:
Siedzym przed kolybóm na Słónej Młace i popijóm z drzewianego czyrpoka ciepłóm jeszcze żynczice. Koszora z owcami stónd nie widać, je schowany za wyrszczkym. Chłopi już ale isto dodojili, bo jedyn z juhasów prowie kroczo posiónkym w naszóm stróne z bańkóm mlyka na ramiyniu. Pram przed chwilóm już ale bacza przikludził z doliny na sałasz kónia i od jutra sie bydzie mógło wozić mlyko od koszora ku bacówce na saniach po trowie.
***
Zaczyno sezón pasiynio i dojynio. Rozglóndóm sie dookoła. Nad grzbietym Małych Pienin po drugij strónie doliny sie na modrym tle nieba bielóm ośnieżóne Tatry i drobne chmurki nad nimi, zaś tu niżyj na zboczach doliny z wiosynnej zielyni posiónków wyrostajóm biołe rozkwitnióne torki, dziki trześnie i kiyrdle owiec. Tu oto wedla na sałaszu pod Rusinowskim Wiyrchym prowie sie pasóm w nejlepsze. Sóm rozcióngnióne naszyroko. Naprzeciwko, wedle biołych wopiynnych skał wómwozu Homole widać dalszy kiyrdel, co mo prowie teraz prostokóntny kształt. Owce sóm zawrzite w koszorze i szykujóm sie na dojyni. Ponikierzi baczowie tu jeszcze ze swoimi stadami nie prziszli. Na Jaworkach przez lato funguje dziewiynć sałaszy, na kierych sie pasie bez mała siedym tysiyncy owiec. Tu z grónia na gróń je widać, co sie na kierym sałaszu dzieje. Tu chłopi jeszcze ryncznie dojóm owce, w nocy spióm przi koszorach, wachujóm owce i wroz z psami brónióm ich przed wilkami. Tu sie bacza z baczóm poradzóm dogodać, jak kiery potrzebuje przegnać owce przez posiónki tego drugigo. Tu na jesiyń owce ze wszyckich sałaszy schodzóm naroz na dół, zlywajóm sie w jedyn wielki kiyrdel i ciekóm jako rzyka dolinóm przez Jaworki, Szlachtowóm i dalij przez miasto Szczawnica, kaj dziepro na jego kóńcu, nad Dunajcym, naprzeciwko biedrónkowego sklepu, sóm rozdzielane pomiyndzy gazdów-wysadników. Przi tym sie gro, tańcuje i hołdamaszy. To je tyn słynny jesiynny Redyk Szczawnicki.
***
Kiejsi tu w tej dolinie żyli rusnacy. Po piyrszej wojnie światowej ich nowo powstało granica odciyna od ich sómsiadów i krewnycvh po słowiackij strónie. Nieskorzij tyn skrawek Polski ze sztyryma dziedzinami Szlachtowóm, Jaworkami, Czornóm Wodóm i Biołóm Wodóm zostoł nazwany Rusióm Szlachtowskóm. Tutejsi ludzie, ich stroje, mowa, gazdowani i żywot stoł sie atrakcjóm dlo kuracjuszy, kierzi przyjyżdżali do szczawnickigo kurortu. Panowała tu ale biyda. Chałpy zwane chyżami miały nejczynścij jyny jednóm izbe i siyń. Zamiast stodół tu mieli szopy. Chowali jednóm czy dwie krowy i pore owiec, kiere nie dowali na sałasze, ale każdo rodzina se ich pasła sama. Na lato, jak już mieli na dole w dziedzinie zasioty kónsek zbożo i zogónek ziymnioków, przenosili sie wyżyj do grónia, do letnij chyżki i tam siedzieli, paśli bydło, kosili trowe i suszyli siano na zime. Chodzili też do świata, głównie z dróciorskim rzymiosłym. Drótowali garce, robili durszlaki, tarluszka czy łapki na myszy i sprzedowali to aż kansi pod Warszawóm abo aji pod Kijowym. Coroz wiyncyj sie zżywali z polskóm ludnościóm, co ich otaczała. Potym ale prziszła dalszo wojna, kiero zasioła nowe niezgody. Polscy partyzanci, kierzi operowali w tych strónach, ponikiedy chodzili po prowiant aji tu do rusnackich dziedzin, co jeszcze pogłymbiało jejich biyde. Z drugij stróny przichodzali banderowcy, kierzi też brali i nawodzali tutejszych przeciw Polokóm. Po wojnie wiynkszość miejscowych uwierziła propagandzie o raju, jaki panuje w sowieckim sojuzie i dała sie dobrowolnie wywiyźć za wschodnióm granice. Inszymi cugami jechali ludzie a inszymi zaś jejich majóntek i dobytek, z kierym sie mało kiedy jeszcze spotkali. Z przeszło 2000 miyszkańców zostało tu w tych sztyrech dziedzinach 23 rodzin. Potym ale jakisikej narwany urzyndnik z Nowego Targu uznoł, że aji tóm małóm, odizolowanóm, nejbardziyj na zachód wysuniyntóm tradycyjnóm enklawe Rusinów w Polsce trzeba objónć akcjóm „Wisła”. I tak w 1947 Ruś Szlachtowskóm otoczyli wojocy, dali ludzióm godzine na spakowani i wywiyźli ich na zachód kraju. Jak sie tu po rokach nikierzi wracali, to na miejscu jejich chyż, już stoły nowe chałpy z nowymi miyszkańcami, a óni se jaktóż zaś musieli nazod kupić kónsek ziymie swoich przodków. Na tutejsze posiónki prziszli ze swoimi stadami baczowie z Podhala, kierym jeszcze inszy urzyndnik wtedy zakozoł gnać owce do Tater i to óni tu teraz baczujóm do dziś dnia. Przez to tutejsze hole nie zarosły lasym i dalij sie z wiosny do szyroka zielynióm nowóm trowóm.
Dziwóm sie na tutejsze kopce. Kiejsi to podobnie musiało wygłóndać aji u nas. W duchu rachujym, kiela było sałaszy jyny kole samego Nydku. I choć o wiela miynszych niż tu, to też ich musiało być tak z 9 czy 10: na Małej i na Wielkij Czantorii, na Kiczerze, Gróniczku, Soszowie, Małym Stożku, Plaskim Gróniu, Filipce, Łónczce, Połednej. Teraz ty nasze kopce skoro bez reszty porosto las.
***
Pómogóm juhasowi schynyć z ramiynia bańke z mlykym. Mioł to pieknie ciynżki. Wedle w kolibie już gore watra, wyndzóm sie piyrsze oszczypki, a wołoski wojewoda Józek Michałek ukazuje baczowi, jako mo ewidować pasiyni przaz cały rok, coby móg dostać jaki dotacje na wypas. Pod Rusinowym Wiyrchym sie owce zbiły w ciaśniejszy kiyrdel. Isto prowie przeżuwajóm. Po drugij strónie doliny wypuszczajóm po dojyniu owce z koszora. Je to tu kraina owiec.


text:
Semil
Semil jo był wjerch słowjańskego roda Głomacanow.
Dajo wjelgin mało informacijow wó žywjenju toś togo słowjańskego wjercha. Jo znate jano jogo mě a lěto jogo smjerśi w bitwje z Frankami. W lěśe 805 jo wuposłał kejžor Karlo Wjeliki frankske wojsko pod wjednistwom swójogo syna, Karla Młodšego, pśeśiwo Słowjanam. Franki su pobili Głomacanow, kótarychž jo najwedował wjerch Semil a pótom su śěgnuli dalej, pśeśiwo Čecham.
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 17.


text:
Masa
Masa to je jednŏ z bazowych srogości fizycznych ôkryślajōncŏ bezwładność (masa bezwładnŏ) i wpływanie grawitacyjne (masa grawitacyjnŏ) ôbiektōw fizycznych. Je srogościōm skalarnōm. Potocznie miarkowanŏ za miarã wielości materyje ôbiektu fizycznego. We ôsobliwyj teoryji relŏtywności zwiōnzanŏ z wielościōm ynergije zawartyj we ôbiekcie fizycznym. Nojczyńścij ôznaczanŏ je literōm m.
Wartość masy idzie porachować ze mustra:
Kaj
- F – siyła z jakõ fungujymy na ciało
- a – przispiyszynie, z kerym poruszŏ sie ciało
Masa bezwładnŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
kaj:
- – wektor siyły fungujōncyj na ciało,
- – wektor szwōngu ciała,
- – czas,
- – masa bezwładnŏ ciała,
- – wektor przispiyszyniŏ.
Masa grawitacyjnŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
kaj:
- – siyła wpływaniŏ ciał,
- – stała grawitacyje,
- – masy wpływajōncych ciał,
- – delka ciał.
Masa spoczynkowŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
kaj ôznaczŏ masã spoczynkowõ ciała (ôznaczanõ tyż ).


text:
Pawoł Nedo
Pawoł Nedo (* 1. nowembra 1908 w Kotecach blisko Wósporka; † 24. meje 1984 w Lipsku) bě serbski wučer, ludowědnik, narodny prócowar a předsyda Domowiny wot 1933 hač do jeje rozpušćenja w lěće 1937, kaž tež mjez 1945 a 1950. Jeho naslědnik bě komunist Kurt Krjeńc.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Šulski čas[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Pawoł Nedo narodźi so jako syn Jana Awgusta Neda (* 10. měrca w Žarkach; † 25. septembra 1968 w Lipsku) a Ernestine Berthy (* 31. decembra 1881 w Kotecach; † 1. decembra 1961 w Budyšinje) w Kotecach blisko Wósporka. K jutram lěta 1915 zastupi Nedo do wjesneje šule, w kotrejž běše kubłanje wobstejnosćow Prěnjeje swětoweje wójny dla wobmjezowane. Swójba přećahny 1919 do Wósporka, hdźež bě nan Jan jako dźěłaćer přistajeny. Hačrunjež so we wsy a w šuli přewažnje němcowaše a serbske towarstwowe žiwjenje falowaše, nadeńdźe swójba lěpše žiwjenske a šulske poměry. Byrnjež staršej mjez sobu serbowałoj, rěčeštaj ze synom němsce. Wotpowědnje staj staršiski dom a wokolina skerje mjenje Nedowu serbsku identitu wowliwowałoj. Wot apryla 1922 sem chodźeše na krajnostawsku wyšu šulu w Budyšinje z cilom abituru złožić, zo by móhł studować. Nóclěh namaka w internaće na Schillerowych zelenišćach. Na wyšej šuli poskićachu so fakultatiwnje dwě hodźinje serbšćiny za tydźeń, na kotrychž so Nedo wot 1924 sem dobrowólnje wobdźěli. Wo serbskej wučbje a wo wučerju Arnošće Polanje zludany praješe, zo „nawuknył tam wjele njej[e], a serbskeho wědomja [jim] [wučer] njezamó (abo nochcyše) zašćěpić” (Brězanowa 2002: 21). Alternatiwu namaka w serbskich šulskich towarstwach, kaž na přikład w towarstwje serbskich seminaristow „Swoboda” za ewangelskich wučerjow, w kotrymž so čłonojo ze serbskej literaturu zaběrachu a serbsce spěwachu. Finančneho połoženja staršeju dla přizasłuži sej něšto z dopomocu a złoži w lěće 1928 abituru.
Studij[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Poprawom běše so Nedo za žurnalistiku zajimował, tola lěpšich powołanskich móžnosćow dla rozsudźi so za studij wučerstwa. Wot apryla 1928 sem studowaše tři lěta na filologiskej fakulće na Lipšćanskej uniwersiće, štož wón z pomocu stipendija financowaše. Wopytowaše mjez druhim zarjadowanja w pedagogice, germanistice a ludowědźe, za kotruž so wosebje zajimowaše. Pochadźacy z etnisce njerozsudneje swójby a bjez kmaneho serbskeho rěčneho kubłanja w šuli, zaběraše so hakle w běhu studija ze swójskeje iniciatiwy ze serbskej rěču a kulturu. Zahorjeny student pospyta so 1929 w Lipsku kaž tež na Schadźowance prěnjej razaj w přednošowanju k etnografiskim temam. Idealistiski Nedo staji do fokusa eksaktnosć wědomosće, objektiwnosć a kooperaciju, to rěka zhromadne dźěło. Tute hesło zakitowaše wón jako program we wědomosći, kaž tež pozdźišo w swojej politice. Wot julija 1930 sem běše sobustaw Maćicy Serbskeje, hdźež pak wón bórze pasiwnosć sobustawow propagowaše. W času studentskeho hibanja so sam zwjetša jenož pasiwnje w towarstwach wobdźěli, snano falowacych rěčnych znajomosćow dla. Bórze pak namaka Nedo serbskich přećelow a wobdźěli so aktiwnje na studentskich zetkanjach a serbskich blidach. K wažnym korespondowacym partneram we Łužicy ličachu Ota Wićaz, pozdźišo Dr. Jan Cyž a Měrćin Nowak-Njechorński. Wowliwowany wot idejow wědomostneje ludowědy a patriotiskich ambicijow nowych serbskich přećelow, wěnowaše so młody student mjez druhim ludowym spěwam, domjacym zwěrjatam w ludowych nałožkach (wosebje plahowanju lěsnych pčołkow we Łužicy) a dźěłu w Serbskim muzeju. Pytajcy za nowymi materialijemi, zběraše zhromadnje z Měrćinom Nowakom-Njechorńskim po puću z kolesom wokoło Wojerec bajki, prajidma a fotografije. Młodźencow zwjazowaše, zo běštaj wobaj němsce wotrostłoj. Runje to rozbudźi ćim wjetšu zahoritosć so ze serbskej kulturu a literaturu zaběrać. Ćišinski wjedźeše jeho k mjeńšej zhromadnosći serbskich patriotow, kotřiž bóle Domowinu a lokalne towarstwa podpěrachu, hač Maćicu Serbsku. Tuta nowa serbska zhromadnosć w Lipsku twori ramik Nedoweho narodneho kubłanja. Tež w studentskim towarstwje serbskich akademikarjow „Arnošt Muka“, załoženym w lěće 1928, w kotrymž so studenća mjez sobu wuwučowachu, běše z čłonom.
Młody wučer[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W lěće 1931 zakónči Nedo studij a bu 1932 jako probowy wučer w Klukšu přistajeny. We wjesnym chórje a w towarstwje „Zernička” w Lichanju so aktiwnje w serbskim towarstwowym žiwjenju angažowaše. Hižo zahe widźeše nuzu w serbskim ludźe a chcyše na praktiske wašnje pomhać, nic jenož wědomostnje. Charismatiski Nedo sympatizowaše z wažnymi serbskimi wosobinami, mjez druhim z komponistom Bjarnatom Krawcom a z Křesćanom Křižanom (synom Jana Křižana, fararja w Klukšu, předsydy Domowiny 1930–1933). Wot lěta 1932 bě ze sobustawom zjednoćenstwa serbskich wučerjow. Organizowanje kubłanskich a wědomostnych strukturow wosta čas žiwjenja jeho najlubši nadawk. W samsnym lěće bu do Chwaćic přesadźeny. Wuspěšnje so we woběmaj šulomaj za serbskorěčnu wučbu zasadźowaše.
Předsyda Domowiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Woblubowany, angažowany wučer znaješe wliwapołnych Serbow a móžeše so wuběrnje zwuraznjować. Nimo toho měješe za swoju starobu hižo sebjewědome wustupowanje a wědźeše lud zahorić. Tuž bu Nedo jako kandidat za předsydstwo Domowiny namjetowany a bu 1933 jednohłósnje woleny. Skónčnje namaka kruh, kotryž bě zwólniwy nowe ideje přesadźić. Steješe před ćežkim nadawkom přestrukturowanje Domowiny přihotować: wudźěłanje nowych statutow a znowawobsadźenje funkcijow. Jako wučer, přistajeny w zjawnej słužbje, bu z wusměrjenjom Sakskeho wučerskeho zwjazka awtomatisce ze sobustawom nacionalsocialistiskeho wučerskeho zwjazka. Běše tež stajnje zwólniwy, loyalnosć napřećo nacionalsocialistiskej wyšnosći pokazać, z čimž nježněješe pola wšitkich kolegow wothłós. Měješe wotpohlad, Domowinu po nacionalsocialistiskich zasadach znowa rjadować a mocy za skutkowanje za serbski lud wjazać. Widźeše w tym jeničku móžnosć, akceptancu němskeje wyšnosće zdobyć. Wědomje stajnje jara na formulacije kedźbowaše, zo by w statutach zapisany zaměr docpěł, Domowinu k jeničkej zastupnicy serbskeho ludu wutwarić. Klučowe słowo w skutkowanju Neda běše „narodna disciplina“ pod ćežišćomaj wuwić wědomje serbskeho luda a kultury a wonkowne zastupowanje serbskich zajimow. W nowym organizatoriskim organje „Naša Domowina“ jako wotdźěl Serbskich Nowin, wudawaše Nedo wot 1935 do 1937 swoje napohlady. Wón spyta po přikładźe nacionalsocialistiskeje propagandy serbsku narodnosć a identitu do srjedźišća stajić a z konceptom ludoweje zhromadnosće wšě serbske mocy do cyłka zhromadźić. Wosebje wažne bě jemu při tym natwar młodźinskich zarjadow, zo by zaměrnje młodźinu za serbsku kulturu zahorił. Dobromyslny, młody Nedo namołwješe tež serbski lud Hitlera a NSDAP wolić, dokelž spočatnje wočakowaše, zo so druhe ludy w Němskej njepřeněmča. Tola wot lěta 1935 dźeń a wjac antiserbskich naprawow sćěhowachu, kaž tež wobmjezowanja a zakazy Serbam napřećo. Z tym so tež Nedowe nastajenje režimej napřećo raznje změni. Wón, kaž tež druzy aktiwisća, su přepozdźe spóznali, zo so NS-ideologija ze zaměrami Serbow hromadźe njehodźi. Rozsudźichu so za spjećowanje w formje serbskich swjedźenjow a zarjadowanjow, kotrež so pak stajnje bóle bojkotowachu. Nedo, hišće jara młody, jako so za politiske zajimy Serbow angažowaše, zdaše so być wyšnosći napřećo wobwliwujomny. Tola jemu njezby ničo druhe, dokelž steješe wot 1936 sem pod stajnej kontrolu knježerstwa. Tute zadźerženje wjedźeše k tomu, zo płaćeše pola Němcow jako „poměrnje měrny a rozumny serbski wjednik” (Brězanowa 2002: 109).
Wot 1933 běše Nedo sobustaw SA, snano falowacych pjenjez dla, dokelž běše jenož jako probowy wučer přistajeny. Lěto pozdźišo bu pak zaso ze SA wuzamknjeny, dokelž so přemało na zarjadowanjach wobdźěleše. Bjez swójskeho přičinjenja bu tež ze sobustawom nacionalsocialistiskeho wučerskeho zwjazka (Nationalsozialistischer Lehrerbund, NSLB), kiž běše wotdźěl NSDAP. Na politiske abo wosobinske wuwiće Neda njeměještej ani sobustawstwo SA, ani NSLB wliw. Dale so w tutym ćežkim času, jako steješe Smolerjec drustwo 1934 před zawrjenjom, sylnišo za serbske nowinarstwo zasadźowaše. Dźěłaše jako redaktor, pisaše artikle a přewza tydźenske Serbske Nowiny za dźěći. W samsnym lěće bu do Rakojd na ludowu šulu přesadźeny, na kotrejž so wón znowa wo serbsku wučbu prócowaše. Přewza běrokratiske nadawki šulskeho wjednika, organizowaše šulske swjedźenje a nazwučowaše dźiwadłowe hry, z čimž wón připóznaće pola šulerjow a staršich žněješe. Tež priwatnje namaka Nedo w Rakojdach žiwjenski puć, jako zezna přichodnu mandźelsku Marju Budarjec (* 13. nowembra 1914, † 25. měrca 1998). Nedowy angažement za Serbstwo wowliwowaše tež jeho powołanski puć jako přistajeny w zjawnej šulskej słužbje. Chłostanja a poroki zarjadow Neda njewottrašachu, hačrunjež so w zjawnosći trochu měrnišo zadźeržeše. Jako pak jemu přesadźenje do němskorěčneje šule hrožeše, rozsudźi so 1937 powołanje dobrowólnje wupowědźić a Łužicu z ćežkej wutrobu wopušćić. Přez poćahi ze zwjazkom Polakow w Němskej dósta dźěło na pólskej nalutowarni w Berlinje. Tak dyrbješe z 28 lětami swójbu, žonu a Łužicu wopušćić. Krótko po tym so serbske towarstwowe dźěło přez zakaz zhromadźiznow nimale znjemóžni, pod čimž tež dźěło Domowiny ćerpješe. Zwonka Łužicy měješe Nedo wšak jenož wobmjezowane móžnosće, tola zasadźowaše so dale za Serbow a namołwješe wšitkich, dale wojować.
Druha swětowa wójna[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ze spočatkom Druheje swětoweje wójny, jako Němska 1. septembra 1939 Pólsku nadpadny, zlikwidowachu so pólske towarstwa a zarjady w Němskej a Nedo zhubi dźěło. Namaka nowe přistajenje jako knihiwjednik na ryćerkuble pola Wilmersdorfa, 90 kilometrow sewjerozapadnje Berlina. Dwaj měsacaj pozdźišo so njejapcy zaja a měsac w jastwje přebywaše. Wot 1940 sem běše jemu zakazane, we wokrjesu Drježdźany-Budyšin přebywać. Namaka pak nowe přistajenje jako domjacy wučer a sekretar w Rietz-Neuendorf (Wulkim Rěcu). W juniju samsneho lěta woženi so z Marku Budarjec w Chwaćicach. Nowozmandźelenaj wuhotowaštaj sej bydlenčko we Wulkim Rěcu, daloko wot domizny zdalenym a dnja 19. oktobra 1941 narodźi so jimaj syn Michał.
W lěće 1942, lěto po tym, zo bě so Domowina dospołnje zakazała, zwoła so Nedo do wójska a bu na militaristiske wukubłanje na ličenskeho wjednika w Frankobrodźe nad Wódru słany. Přesadźi so 1944 na frontu, hdźež so w Budapesće zaja a přińdźe do jastwa w Berlinje a w Podstupimje. Na kóncu wójny 1945 so wot sowjetskich wojakow njezranjeny z jatby wuswobodźi. Wróćiwši so do Budyšina přewza Nedo, kotryž widźeše šansu swoje ideale znowa zwoprawdźić, zaso dźěławosć jako nawoda Domowiny a slědowachu prěnje postupy k wožiwjenju tuteje. Z elanom namołwješe wšěch po swěće rozbrojenych serbskich přećelow so do Łužicy nawróćić a při nowonatwarje pomhać. Nedo bu ze sobustawom strony KPD a namaka w socializmje perfektnu towaršnostnu formu za runoprawosć Serbow. Spočatk junija 1945 přistaji so jako šulski rada sewjerneho dźěla Budyskeho šulskeho wokrjesa. Hospodarskeje a bydlenskeje nuzy dla poradźi so hakle w nazymje, zo so mandźelska a syn do Budyšina přidružitaj. Swójba bu kompletna, jako so druhi sym Matej dnja 10. awgusta 1947 narodźi.
Powójnski čas[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Domowina spyta z kulturnym programom serbsku kulturu a rěč wožiwić. We fokusu steješe wutwarjenje serbskeho šulskeho kubłanja, wuhotowanje rěčnych kursow, hajenje kultury ze spěwami, hudźbu, basnjemi, swjedźenjemi, rejemi a přednoškami. Formulowaše so šulski program a dźěłaše so na nowonatwarje institucijow a strukturow. Intensiwnje zasadźowaše so Nedo za to, zo so Serbja w za Serbow wažnych powołanskich městnach zasadźa, kaž na přikład jako wjesnjanosta, pola policije a w zarjadach. Skrótka fungowaše Domowina jako dźěłowa bursa w lěće 1947, jako so referat za powołanske poradźowanje tam zarjadowaše. Nedo widźeše w tym móžnosć, młodźinu za powołanje wučerja wabić, wšako knježeše hoberski deficit tutych po wójnje. Z połoženjom zakładneho kamjenja Serbskeho domu na Póstowym naměsće njesteješe nowonatwarej ničo wjac napřećo.
Jako šulski rada steješe před ćežkim nadawkom, so mjez druhim wo wučbne plany starać, wo wabjenje a wukubłanje wučerjow, přihoty šulow a wučbnych materialijow. Nedo liči tež jako iniciator pedagogiskeho časopisa „Serbska šula” a staraše so wo wudawanje serbskich wučbnicow. Je dźiw, kak je so jemu poradźiło, swójbu, naročne powołanje a čestnohamtske předsydstwo Domowiny a z tym wulku zamołwitosć zwjazać. Wšitke prócowanja docpěchu swój wjeršk ze schwalenjom Zakonja za zdźerženje prawow Serbow 23. měrca 1948 w Sakskim krajnym sejmje, kaž tež z paragrafom za zdźerženje serbskorěčneje wučby w šulach. Lěto pozdźišo so Domowina jako towarstwo zapisa. Tola přichodne problemy so bližachu. Załoži so Serbski zarjad (Serbski zarjad za kulturu a ludowe kubłanje) jako statna institucija z Nedom jako nawodu. To pak woznamjenješe krizu za Domowinu, dokelž sobudźěłaćerjo k statnej instituciji měnjachu. Proces sowjetizacije wuchodoněmskeje towaršnosće wjedźeše k intensiwnej wuměnje elity a wažne funkcije towaršnostneho žiwjenja so z kadrami SED wobsadźowachu. Nedo bu konfrontowany z wotpokazanjom druhich stronskich funkcionarow a so jako nacionalist a suspektny intelektuelny denuncowaše. Z tutych a ze strowotniskich přičin wotstupi wón 1951 po 17 lětach na čole Domowiny. Jeho naslědnik běše komunist Kurt Krjeńc, kotryž njewidźeše jako hłowny nadawk Domowiny, zastupować zajimy Serbow, ale přesadźić statnu a stronsku politiku zawjedźenja socializma w Serbach.
Zwonka Łužicy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po 1951 započa so druhi žiwjenski wotrězk Pawoła Neda z nowym powołanskim a bydlenskim městnom, z nowymi činitostnymi wobłukami a přećelskimi kruhami. Dźěło jako předsyda Domowiny je jeho stajnje wupjelniło, tola žedźba za měrnym wědomostnym dźěłom běše wulka. Tuž skutkowaše Nedo wot prěnjeho měrca 1951 sem we hłownym wotrjedźe wuměłstwa a literatury w Sakskim ministerstwje za ludowe kubłanje w Drježdźanach. Z nowym bydlenskim a dźěłowym městnom njebě aktiwny angažement we Łužicy kaž dotal móžny. Přećelske styki do domizny pak dodźeržowaše a swójba so krótko po tym do Drježdźan přidruži. Wón přewza komentowacu funkciju a pisaše recensije a rozprawy wo wšelakich serbskich zarjadowanjach.
Karjera dowjedźe jeho dale do Sakskeho krajneho sejma, hdźež přepoda so jemu 10. januara 1952 wjednistwo zarjadnistwa za wuměłske naležnosće. Tež na institucionalizowanju sorabistiki měješe Nedo podźěl. Tak załoži so 1. meje 1951 Institut za serbski ludospyt w Budyšinje a w samsnym lěće Serbski institut na Lipšćanskej uniwersiće. Wot 16. awgusta 1952 bu wón z wjednikom wědomostneho wuměłskeho dźěłoweho wobłuka w centralnym domje za lajske wuměłstwo w Lipsku. Z nowym přistajenjom měješe dosć swobody, so dale intensiwnje ze sorabistiskimi wědomostnymi temami rozestajeć a dźěłaše wusko hromadźe z Budyskim institutom. Móžeše so skónčnje temam wěnować, za kotrež bě so hižo jako student zahorił: Zaběraše so ze slědźenjom wo bajkach a powědkach, z přirunowacymi studijemi k spěwam, bajkam a prajidmam. Wot lěta 1954 inwentarizowaše so pod jeho nawodom serbska narodna drasta a wón běše wudawaćel pjećzwjazkoweho rjada k narodnej drasće w zhromadnym dźěle z Měrćinom Nowakom-Njechorńskim.
Za swoju promociju hromadźeše Nedo bajki, kiž běchu do toho jenož zdźěla předleželi. W njej naliča so zhromadnosće zapadosłowjanskich bajkow a paralele k němskim bajkam. Dale wudawaše monografiju k wušiwanju narodnych drastow, hromadźeše materialije k ludowej hudźbje wokoło Slepoho a napisa rozjimanje wo ludowym powědančku wo Krabaće. Swoju disertaciju wo Łužiskim hornčerstwje zakitowaše w lěće 1955 ze summa cum laude a dósta z tym titul doktor filozofije. Po namjeće Pawoła Nowotneho bu Nedo jako direktor serbskeho instituta na Karla Marxowej uniwersiće powołany, na kotrejž w lětach 1951 do 1958 serbsku ludowědu wuwučowaše. Studentam běše wón jako woblubowany docent z měrnym, přećelnym wustupowanjom a ze zajimawymi čitanjemi w pomjatku wostał. Nimo toho měješe Nedo mnoho funkcijow a sobustawstwow w nacionalnych kaž tež internacionalnych wědomostnych gremijach, čehoždla běše wón husto w republice a we wukraju po puću. Hakle w lěće 1953 sćěhowaše jemu swójba do Lipska, hdźež namaka nowu domiznu.
Prócy na uniwersiće so wupłaćichu, tak zo poskići so jemu w lěće 1959 profesura z wuwučowanskim nadawkom za serbski ludospyt a literaturu, kaž tež za němsku ludowědu na filozofiskej fakulće na Karla Marxowej uniwersiće. Byrnjež to połne městno njebyło, rozsudźi so wón za dalše dźěło při uniwersiće. W lěće 1963 habilitowaše Nedo pod temu „Podrys serbskeho ludoweho basnistwa“ a lěto na to dósta wón połne městno profesury z wuwučowanskim nadawkom za powšitkownu a serbsku ludowědu. Tež jeho prócowanja za wróćo zdobyće wukubłanja serbskich wučerjow do Lipska pokazachu w tutym lěće wuspěch. Po pjećoch lětach na Lipšćanskej uniwersiće dósta Nedo poskitk profesury za ludowědu na Humboldtowej uniwersiće w Berlinje, kotruž wón 1964 přiwza. Bydlacy pak wosta ze swójbu w Lipsku.
Wuměnk[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přiběraceho hubjeńšeho strowotneho połoženja dla požada so wón k swojim 60. narodninam na dočasne emeritowanje. Wuměnk njemóžeše sej strowoty dla prawje lubić dać. K tomu hišće zrudny dóńt swójbu porazy, jako młódši syn Matej 1971 ze štyriadwaceći lětami njeskutka dla w Berlinje zemrě. W tutym ćežkim času so jemu čim bóle za łužiskej domiznu styskaše, tola mjez druhim swójba staršeho syna Michała jeho w Lipsku dźeržeše. Najebać toho běchu 70-te lěta produktiwny čas, w kotrymž so Nedo dale z wědomosću rozestaješe. Nimo toho wěnowaše so wudawaćelskim dźěłam, mjez druhim bajkow („Łučlany Pětr” 1964, „Bajki z bliska a daloka” 1971, „Klinkotata Lipka” 1972, „Sylny wotročk” 1981) a ludowych žortow z titulom „Wólsace hnězdo” 1983 pod nakładnistwom Domowiny.
Dalši naročny wobłuk, kotremuž so wón wěnowaše běchu serbske kulturne stawizny. Tute dźěło pak njeje ženje dokónčił. Zhromadnje z Wolfgangom Jacobeitom a muzejom za ludowědu w Berlinje, wuhotowaštaj Nedo a Pawoł Nowotny wustajeńcu pod titulom „Serbja w NDR – Ze žiwjenja najmjeńšeho słowjanskeho luda”, kotraž so wot julija 1973 do apryla 1974 tam a po tym w Drježdźanach a w Lipsku wustaješe. Tež muzeje jemu hižo přeco na wutrobje ležachu. Nic jenož jako młodostny w Serbskim muzeju, ale tež we wyšej starobje so čestnohamtsce w Lipšćanskim ludowědnym muzeju angažowaše. Zwjazanosć z Łužicu jeho pak ženje njepušći. Hakle w 70-tych lětach, po wotstupje Krjeńca, so ekstremny pohlad na Nedowu politisku dźěławosć rewidowaše. Nic za konfrontaciju ale stajnje za narunanjom pytacy měješe wón skónčnje móžnosć, sebi zaso dobry poćah k domiznje natwarić.
Pawoł Nedo zemrě 24. meje 1984 z pjećasydomdźesat lětami a bu dnja 2. junija na Južnym pohrjebnišću w Lipsku pochowany.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Annett Bresan: Pawoł Nedo 1908–1984. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2002.
- Franc Rajš: Dopomnjenki na prof. dr. Pawoła Neda. 2 dźělej, w RZ 46 (1996), č. 11/12, str. 405–407, 439–442
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Serbski institut: Biografien zur sorbischen Volkskunde (Biografije k serbskej ludowědźe) na serbski-institut.de (němsce)
- Dietrich Šołta: Pawoł Nedo – markantna wosobina serbskeho narodneho hibanja. W Rozhledźe 2–3/2009 (webarchiw)
- Annett Brězanec: Pawoł Nedo w Sakskej biografiji (serbsce, němsce)
Arnošt Bart (1912–1927) • Jakub Šewčik (1927–1930) • Jan Křižan (1930–1933) • Pawoł Nedo (1933–1950) • Kurt Krjeńc (1951–1973) • Jurij Grós (1964–1990) • Bjarnat Cyž (1990–1991) • Jan Pawoł Nagel (1991–1992) • Jakub Brankačk (1993–2000) • Jan Nuk (2000–2011) • Dawid Statnik (wot 2011)


text:
W awgusće wuńdźe w nakładnistwje Pop serbsko-němska basniska zběrka »Posledni sněh/Der letzte Schnee« Traiana Popa Traiana, z dwanaće grafikami Boženy Nawka-Kunysz. Do serbšćiny přenjesłoj staj jeho basnje Dorothea Šołćina a Benedikt Dyrlich. Tu wozjewjeny tekst je wujimk z epiloga zběrki.
Basnik a rebel, nakładnik a wupućowar, diskjokej a dźiwadźelnik, wudawaćel a redaktor.
Z tutymi a dalšimi wopřijećemi hodźi so Traian Pop Traian jadriwje charakterizować. Ja sam pak rady swojemu přećelej a koleze z gildy pisacych z wutroby přidam: Traian słuša ze swojim lěta 2002 załoženym nakładnistwom, kotremuž Pop-Verlag rěkaja, sobu k najpłódnišim spěchowarjam noweje wuchodno- a južnoeuropskeje literatury w Němskej a w tutym wobłuku mjeztym tež k spušćomnym wudawaćelam serbskeho pismowstwa. Wo tym swědča mnohe knižne a časopisne wozjewjenja słowjanskich a z tym tež serbskich awtorkow a awtorow z jeho nakładnistwa.
W pjatym lěće noweho lěttysaca so z wulkim brodatym a dołhowłosatym Rumunčanom, rodźenym 1952 w Brașovje (němsce: Kronstadt) a bydlacym a tworjacym wot lěta 1990 w šwabskim Ludwigsburgu, zeznach na zeńdźenju eksiloweho spisowaćelskeho zjednoćenstwa PEN. Wot wšeho spočatka mje Traian překwapi ze swojim bjezposrědnym zajimom za nakromne a druhdy schowane a wosyroćene literarne krajiny Europy, tež za literaturu a wosud najmjeńšeho słowjanskeho ludu. Při tym Traian přeradźi, zo jeho wosebje tworjenje Kita Lorenca (1938– 2017) puta, zo zaměrnje sćěhuje a wobdźiwa jeho poeziju. Z přispomnjenjow wusłyšach respekt a měnjenje, zo Lorencowe basnje wusahuja z přerězneho wobłuka literarneje produkcije w Němskej; a zo z rěče serbsko-němskeho basnika duch znapřećiwjenja wuchadźa, tohorunja wěste šibałstwo, překročace mjezy pokorneho rěčenja a stajace nadutu a misionarsku rěč prědarjow w politice a medijach do prašenja.


text:
Tyjabyndazol
Tyjabyndazol, TBZ (C10H7N3S) – to je sztuczńy uotrzimowany chymiczny zwjůnzek, kery mo dźołańy grzibobůjcze. Inksze mjana handlowe tyj substancyje to Mintezol, Tresaderm a Arbotect. Je stosowany do chrůńyńo uowocůw uod grzibůw a inkszych pasorzitůw. Stosuje śe go ino wjyrchowo, nojczyńśći bez popśikańy abo zatůnkańy uowocůw we jygo wodnym roztworze. Używo śe go do bananůw, apluzinůw a inkszych. Na liśće E mo nůmera E233. Zezwůlno dobowo mjarka lo czowjeka mo 0,1 mg na kożde kilo masy ćoła. Przi jeji ńyprzekroczańu ńy mo żodnygo szkodliwygo ajnflusa na uorgańizmus, ulygo hydroliźe we wůntrobje a je wydolany uod nerkůw. Ńy je zakozany uod żodnyj religiji, może tyż być spożywany uod wegetarjanůw a weganůw.


text:
Bůmbůn
Bůmbůn – maszket, kery robi śe ze stynżůnygo roztworu cukru we wodźe, do kerygo dowo śe roztomajte arůmy a barwńiki. Uůn roztwůr je warzůny aże bydźe gynsty choby syrop, abo aże śe zaczńe karmelizacyjo. Zorta bůmbůna zależy uod skłodńikůw a czasu warzyńo. Majům roztomajte smaki - mjyntowy, mandlowy, kwaskowaty, słodki, kofyjowy, uowocowy a t.p. Ńykej idźe trefić tyż bůmbůny bez cukru, we uůnygo plac dowo śe inksze słodke substancyje. Bůmbůny mogům przispjyszać pruchńica zymbůw, a dźwigajům glikemiczny indeks, bez cůż ńy powinny być jedzůne uod perzůnůw kere majům cukrzica.


text:
Pseudōnim
Pseudōnim (ze gr. ψeuδώvuuoς pseudonymos[1], dosł. pod fałesznym mianym) to je indywidualne miano danyj ôsoby, inksze aniżeli jeji ôficjalne miano i nazwisko.
Pseudōnim je pasowany porzōnd przi ôsobliwych przileżytościach we roztōmajtych cylach:
- dlŏ skryciŏ swojich ôficjalnych personaliōw,
- ku cylu snadniyjszego spamiyntaniŏ danyj ôsoby,
- dlŏ podsztrychowaniŏ jakichś znakōw ôsobowych eli wyglōndu danyj ôsoby.
Pseudōnim może ôstać nadany danyj ôsobie bez grupã, postrzōd keryj je ôn używany, abo bez samego siebie.
Szkryft pseudōnimōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Do ôznaczaniŏ pseudōnimōw we piśmie może sużyć cudzysłōw, jednak, co prawe, niy przinŏleży go ôwdy łōnczyć ze przimōm tego wyrazu, tedy szkryft Stefan Rowecki pseud. „Grot” je felerny. Drugdy pseudōnim stŏwŏ sie na tela wszeôbecnie znany, iże zrasta sie z mianym, i tedy możliwy je tyż szkryft z sworōm: Stefan Grot-Rowecki. Ôstane nŏleżne formy to Stefan Rowecki „Grot” i Stefan Rowecki, pseud. Grot[2].
Przipisy
- ↑ AeEιkό tnς koιvής veoeλλnvιkής, www.greek-language.gr [dostymp 2021-03-21].
- ↑ Ł. Mackiewicz, 497 błędów, Elbląg 2018, s. 146.


text:
Longyearbyen
Longyearbyen – to mjasto-cyntrům admińistracyjne norwyskigo rygjůnu Svalbard, na wyspje Spitsbergen. We marcu 2007 mjyškouo sam 2075 ludźi i bůuo jydnym s nojwjynkšych ludzkych uośedli půunocy. Zdecydowano wjynkšość uobywateli Longyerbyen to Norwygowje, nale mjyškańcy repryzyntujům přez 40 narodowośći. Uobywatele państw, kere podpisouy Traktat Spirtsbergyński, majům prawo přebywać we Longyerbyen bezpuatńy.
Mjasto zostouo zouožůne we 1906 roku bez Johna Monroe Longyeara. W 1943 zostouo zńiščůne bez Ńymcůw, atoli uodbudowano je po drůgij wojńy śwjatowyj.


text:
Ta koczka to sama ku nōm prziszła. Bez dwa dni kryła sie pod naszym autym, ale potym sama wylazła, bo głōd miała i ô troszka jodła prosiyła. Jo siedziała na ławce pod trześniōm, a ôna tako przilizno bōła, że mi na klin fukła, a ôstała tam siedzieć. Tak my sie skamraciyły. Już na drugi dziyń poszła za mnōm do chałpy i ôstała. We nocy lygała na wyciyraczce we antryju, a bez dziyń siedziała we kuchyni. Ôna jednako zdała mi sie jakosik dziwno, bo na stōł niy skoczyła, chocioż tam jodło bōło. Isto ji stykło, co dostała.
Jak chciała iś na dwōr, to szła pod dźwiyrze a pomrōnkała, coby jōm wypuścić! Ale nojciekawsze bōło to, że ôna se rada pogodała. Jo już pora kotōw przed niōm miała, ale żodyn tak niy robiył! Nikedy se siadła na pojstrzōdku izby, na mie sie podziwała tymi wielgimi zielōnymi ślypiami a zaczła mrōnkać, tak jakby godała i tak bez cołki pōł godziny, a ôgrōmnie bōła rada jak jo ji ôdpowiadała. Nasze znajōmki a przociele wiydzieli, że ôna tak robi, bezto radzi sie ś niom przegadowali. Ta nasza koczka, to ôna miała ôgrōmnie rada, jak kery ku nōm prziszoł, a jak jeszcze do ni co przegodoł, to już bōł stracōny, bo ôna go niy popuściyła! Kejś do naszego synka prziszoł taki jedyn kamrat ze Niymcōw, co sie ôgromnie kotōw boł, bo go kejś kot ugryz we rynka, ale nasza koczka tak go ômamiyła, tak za nim łaziyła, a tako przilizno bōła, że ôn jōm pogłoskoł! Potym jak szoł dō dōm, padoł, że te kociska wcale niy sōm taki straszne, jako se myśloł!
Jak roz przijechoł do naszyj cery jedyn kamrat ze Holandyje, to nasza koczka sie na niego ze poczōntku troszka boczyła, ale isto skuli tego, że jeszcze czornego czowieka niy widziała. Jednako za kwila sie
ś nim skamraciyła, a zabowiała go, aż nasza dziołcha ze roboty prziszła. Bo mōj angielski skōńczōł sie po dwōch zdaniach. Chocioż koczka mianowała sie Goldi, to godali na nia Poliglotka, a do dzisio jōm wszyjscy spōminajōm!


text:
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzeju
Cogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.


text: 11. meje 1945 wojowachu sowjetske armeje 1., 2. a 4. ukrainskeje fronty w Čěskej a na Morawje hišće přećiwo wójsku němskeje wójnskeje skupiny „Srjedźa“ pod generalnym pólnym maršalom Ferdinandom Schörnerom. Němske jednotki spytachu so wojujo do zapadneje Čěskeje k ameriskej 3. armeji generala Georgea S. Pattona předobyć. Tale armeja bě spočatk meje z Bayerskeje a Sakskeje do zapadneje Čěskeje postupiła. Swoju ofensiwu přećiwo Němskej je 6. meje na liniji Kamjenicy-Karlovy Vary-Plzeň-České Budějovice skónčiła.


text:
Raj
Raj[1] (němsce Paradies) bě delnjołužiska wjeska w něhdyšim Kalawskim wokrjesu, kotraž słušeše do Wórlicy. Ležeše něhdźe štyri kilometry sewjernje něhdyšeje wsy Wórlica-wjes we Wórličanskich winicach. Hač na mały dźěl pola cyrkwjow na sewjerowuchodźe dźensnišeje Wórlicy bu Raj w lětomaj 1925/1926 wotbagrowany za Murjowsku brunicowu jamu.
Susodne sydlišća běchu Wórlica-wjes na juhu, Wórlica (do 1990 Senftenberg-West) na wuchodźe, Šejkow na zapadźe, Murjow a Sowjo na sewjeru a město Zły Komorow same na juhowuchodźe.
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Raj (Paradies bei Senftenberg); Arnošt Muka: Ḿeńa dolnoserbskich městow a wsow 1911-1928. (delnjoserbsce) (němsce)
hlej tež Filip Rězak: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. L. A. Donnerhak, Budyšin (digitalizat).