text:
Inkszo: Jydz grincojg!
Wysztaunuj se, że je tako pila co dowo yny zocne efekty i wydłuży ci żywot. Chciołbyś mieć tako, pra? Mało tego, byłbyś we sztańdzie wybulić moc geltu coby taki medykamynt mieć… A tak rychtyk wiela nie trza, mōmy to wszyjscy na pozorańdziu. Rozchodzi sie o zielōne gymizy! Grincojgi majōm nejwiyncy wartości ôdżywczych ze wszyskich zortōw kaj jakigo jedzynio. Na Uniwersytecie Harvarda wysztudyrowali, że zielynina fest ôbniżo ryzyko roztomajtych przewlykłych niecherskości, z hercszlagiym i udarym mōzgu na czele.
Zielōne gymizy majōm moc zocnych przeciwutlyniaczy, tak pierōńsko ważnych na poziōmie kōmōrkowym czyli ganc podstawowym, nojważniejszym. Grincojgi majōm kupa chlorofilu, kiery zocnie rozprawio sie z kożdōm niecherskōm kōmōrkōm, w tym rakowōm, abo jako to ôstatnio godajōm, kancerogynnōm. Na zicher słyszołeś ô koynzymie Q10, co to procnie spōmogo regyneracyjo kōmōrek ludzkigo ôrganizmu. Tyn koynzym je fest zależny właśnie ôd chlorofilu i światła słōnecznego. Chcesz se dolifrować moc przeciwutlyniaczy? Wsuwej zielōne a wylazuj na światło słōneczne!
Mosz uroz do zielōnych papek ze szkolorskich stołōwek? Poprōbuj jakoś inakszy te grincojgi przemycić do dziynnej diety. Jak rychtujesz se zoft abo ôwocowy miszōng to dociep petersyla abo pora listkōw szałotu. Smażōnka? Yny ze sznytlochym! A klapsznita na szychta niech bydzie z rukolōm. Dōmowej roboty pesto ze sznitbōunów to tyż ganc zocno idyjo coby pocyganić trocha kubki szmakowe. Abo wersyjo na gibko – rozgniyć widełkōm banana a dociep jarmuż, ôd razu to zielōne bydzie lepszy szmakować.
Ale co je w tym wszyskim fest ważne – gymizy trza jeść z tłuszczami coby sie wszysko dobrze prziswojyło. Beztōż jak se robisz zielōny zoft, dycki dosuj trocha ôrzechōw, ziorek abo dociep awokado. Wiela tego nie trza a je fest różnica w prziswojalności!
Pamiyncesz bojka o Popeye’u? Jak to chop dostowoł siarōnowej siyły ôd szpinaku? To ni ma fulani, zielōne gymizy to je nejzdrowsze jedzyni na naszej planecie!
Małgorzata. Ślōnskŏ rajzowiczka spod Wodzisławia, frelka wrazidlatŏ i dociyrnŏ. Durch w gangu, rajzuje, furgŏ na paralotni, sztyjc kajś lŏce i pochŏ wiela wlezie. Przaje ślōnskij gŏdce, autōrka tekstów na Wachtyrz.eu i Inkszo.pl.


c: text/html

text:
Guy Fawkes
Guy Fawkes, znůmy tyż pode mjanym Guido Hawkes (rodz. 13 kwjećyńa 1570 we Yorku, um. 31 styczńa 1606 we Lůndyńe) - ynglandzki katolik, znůmy skiż role we prochowym spisku. Przinależoł do skupiny katolikůw, kero mjoła za cweka zaszlachtować krůla Jakuba I Stuarta (kery bůł protestantym), coby na ynglickim trůńe śodła Elisabeth Stuart. Skupina skitrała pode śedźibům ynglickigo parlamyntu beczki ze prochym, coby go wysadźić w luft w czas pośedzyńo, na kerym bydźe tyż krůl. Zamach mjoł być zuůnaczůny 5 listopada 1605. Nale ńykere spiskowce postanowjůły uostrzec posłůw kere bůły katolikůma, coby 5 listopada ńiy przilazowoły do parlamyntu skiż "srogigo gwołtu", kery mo być tam zuůnaczůny. Bestůż uo zamachu dowjedźoły śe inksze perzůny a tyż sům krůl. 5 listopada 1605 Hawkesa chyćili jak pilnowoł beczek ze prochym. Bůł torturowany, a ńyskorzi skozali go na śmjerć bez powjeszyńe a ćwjartowane. We dźyń egzekucyji Hawkens podwjela ńiy prziszło ku torturům ćepnoł śe ze szubjeńice a złomoł krak.
Kożdygo 5 listopada je we Wjelgij Brytańiji fajrowany Dźyń Guya Fawkesa, hajcowane sům kukły za uůnygo uoblyczůne a puszczane fojerwerki.
Maski ze twarzům Guya Fawkesa sům używane bez hakerůw ze grupy Anonymous.
BibliografijoEdytuj
- BBC
- guyfawkes.me.uk
- Kim był Guy Fawkes? - artikel we polskij godce

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sri Lanka
Sri Lanka, Dymokratyčno Socyjalistyčno Republika Sri Lanki – państwo we Azyje Pouedńowyj, na wyspje Cejlůn (pod mjanym Cejlon znone do 1972) wroz s myńšymi přibřežnymi wyspůma. Uoddźelůne uod Půuwyspu Indyjskigo ćeśńinům Palk a zatokům Mannar. Uod wschodu uoblewane bez Zatoka Byngalsko, uod pouedńo uotwartym Uoceanym Indyjskym. Nojwjynkše mjasta kraju to: Kolůmbo, Dehiwala, Moratuwa, Džafna, Kandy, Galle.
We 1983 wybucho wojna důmowo s Tamilůma, twořůncymi srogo myńšość skupjůno na půunocy wyspy, keři důmagajům śe swojygo, ńypodlyguygo państwa. Wojna ta, s myńšym abo wjynkšym natynžyńym, točy śe do dźiśej. Uod 2001 utřimuje śe zawješyńy brůńi, a śiuy Tamilůw kůntrolujům uobšary na půunocy a wschodźe wyspy.


text:
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Zwěŕ se –
na jadnej noze skokaś, gaby tek padnuła
horicontoju napśeśiwo gnaś, rownož jen njamóžoš dosegnuś
nos do žołteje dalokosći rapsnišća tyknuś, teke gaž śi senowa smarkawa nuźi
z twójim góleśim na leśecem pśestrěńcu do njebja se zwigaś a pśi tom łaskot w brjuchu wutraś
bólecu sentimentalku w radiju sobu spiwaś, gaby tek zacuśe wobšudne było
barwam łdzow błyskotaś daś, rownož diamanty njejsu
z fantaziju graś, wšojadno, lěc śi wopšawdnosć dogónijo
njeskóńcnosć swětnišća gódaś, rownož wěš, až kóńca njama
twóju tśěsecu, póskokujucu wutšobu ze zakśikom wuspokojaś
bajku wó lažkosći se wumysliś.
Tak njeśěžka jo lažkosć.
INGRID HUSTETOWA
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
Gaž ja du na swójo źěło
zajtša rano pśed słyńcom
a tak stupam pśez to pólo,
glědam ja za škobrjonkom.
Škobrjonk sejźi na kopicce,
glěda bytśe do swěta,
rozcynijo swójej kśidle,
zwignjo se do pówětša.
Luštnjej zni tam jogo štucka,
wjasele wón zajuska:
»Wušej leśim, dalej wiźim,
dalej wiźim, wiźim ja!«
Z tobu, škobrjonk, kśěła leśeś
bližej k tomu słyńcoju,
źěk a chwalbu kśěła spiwaś
k cesći Bogu wušemu!
MARJANA DOMAŠKOJC
(1872–1946)
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.
Knigły su na njewócakowany a fryšny part wěcejrěcne: Glědajucy na pó móžnosći šyroku celowu kupku cytarjow jo głowna rěc wopisowanja nimšćina. Generelnje dwójorěcne (serbske a nimske) su nadpise. Pśi tom jo layout taki, až serbska wersija bijo wěcej do wócowu. To se stawa subtilnje, pśez pozicioněrowanje na boce resp. w smužce a nic pśez grafiske wuzwignjenje. Pśez to, až numerěrowanje jo zwězane ze serbskimi nadpismami, statkujo nimski pendant ako »dodany pśełožk«. To pśewrośijo zwuconosći. Cesto dosć źe jo tak, až statkujo serbski pśełožk ako (alibijowy) pśidank. W recensěrowanem słowniku pak matej dolnoserbšćina a nimšćina rowne pšawo. To lažy teke na tom, až pódawaju se w słownikowem źěłu jano serbske wejsańske mjenja, kótarež móžo se cytaŕ – jo-li trjeba – slězy z pomocu registra pśestajiś do nimšćiny. Pśez strukturu jadnotliwych artiklow serbšćina na wjele bokach dominěrujo.
Na jadnom dnju w juliju w městašku Ax-les-Thermes w pódpołdnjowej Francojskej.
Na dwórnišću w Ax-les-Thermes se na kólejach zasajźijo śěg. Jano ja a jaden muski, někak pěśźaset lět stary, cakamej na to, až śěgowe źurja se wótcyniju. Ale hyšći tak daloko njejo. Muski jo znjeměrnjony, někak nježywy, wón tapoco zas a zas wót źurjow k źurjam, aby wopytał, lěc se skóńcnje wótcyniju.
Wón powěda pśi se, borkoco něco do swójeje brody. Casy tak se zda, ako by ku mnjo powědał. Rozmějom někak take něco ako: Zeger tśich ga muse se źurja wótcyniś! Njejo ga hyšći zeger tśich? Póglědnjom na swójo infołopjeno, wótjězd jo zeger 15:23. Pón se napšawdu na mnjo wobrośijo a se mě pšaša. Wótegronijom – se wě francojski – , až to njewěm. Pokažom jomu swój zeger: Njejo hyšći zeger tśich. Žedne minuty pózdźej jomu pokažom – ako zasej ku mnjo pśišapoco – swójo info-łopjeno a gronim cas wótjězda. Wón kradu pśisłucha a mě nadpadnje, někak njewšednje wobglědujo. Pšaša se, lěc som špańska, měni ze Špańskeje. Ja gronim: Allemagne.
Wón nimski: Berlin, ja ... Polen nicht weit ... Ja zasej francojski: Jo, som žywa tam w bliskosći. Wón se pšaša, lěc engelski powědam. Gronim francojski: Nimski. Wón: Ich bin ein Mann. Ich bin kein Mädchen. Die Vogel fliegt. Rědnje, z francojskim akcentom. To klincy ako: Isch bin ein Maan. Isch bin kein Mettschen. Die Voggel fliegt. Pokažom swójo wjasele, smjejomej se pózlažka.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Spócetne grichiske słowo kpίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa. Jo pak jano jadna wěrnosć, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.


text:
Dzisioj ło 20:30 Ruch zagro szpil ze Zawiszom Bydgoszcz. Bydzie to łostatni szpil we tym syzonie do łobydwu drużyn. Pamiyntać cza jednak, że Ruch już sie utrzimoł ale Zawisza bydzie walczoł jak lyw bo jesce mo szansa sie utrzimać.
Relacjo po ślunsku zaś bydzie! Tukej mocie link: Relacjo po ślunsku: Ruch-Zawisza
Przewidywane jedynostki:
Ruch: Skaba – Szyndrowski, Malinowski, Helik, Konczkowski – Mazek, Surma, Starzyński, Babiarz, Kowalski – Kuświk
Zawisza: Sandomierski – Wójcicki, Micael, Marić, Ziajka – Pawłowski, Majevskij, Drygas, Mica – Barisić, Świerczok
Syndziować bydzie Marcin Borski ze Warszawy


text:
Panorama Wernera Tübki w durinskim Bad Frankenhausenje wo Němskej burskej wójnje
Z aktualnych přičin je snano tón abo tamny lětsa runja dopisowarjej tohole přinoška swój planowany dowol we wukraju cofnył. Ćim bóle wabja w tukraju kónčiny w relatiwnej bliskosći. Jedyn tajki wjele lubjacy cil tule předstajimy.
Durinske městačko Bad Frankenhausen leži něhdźe 70 kilometrow sewjernje Weimara na južnej kromje Kyffhäuserskich horin. Porno južnej Durinskej leža tule mjez horami šěroke doły, a na wapnowc kaž tež šćěpjel bohata póda zemju wohrěwa, tak zo zdawatej so wegetacija a klima krajiny na lětnich dnjach samo trochu mediteranej być.


text:
Niy ma nadzieje dlŏ ludzkości, 18.03.2018
- dżym na szlagzanie
- legalny wampir
- napranŏ pani modŏ
We Kornwaliji wielkŏ haja po tym, jak na fanpejdżu jednego ze tamtyjszych zabytkowych statkōw, pokŏzała sie fotografijŏ żymeł ze dżymym na szlagzanie. Kożdy richtich Kornwalijŏk wiy, iże na żymłã dŏwŏ sie nojprzōd dżym, a na niego dopiyro szlagzanã. Dżym na szlagzanie jedzōm przecã ino gupielŏki z Devonu. Zarŏz na drugi dziyń rano na tym samym fanpejdżu pokŏzały sie przeprosiny, kaj pracownicy przisiōngli, iże jejich restauracyjŏ nigdy by niy zrobiyła takigo ôszkliwego błyndu. To tak trochã, jakby u nŏs ftoś wraziōł marchewkã do roladōw. Fu!
Zdrzōdło: The Independent.
We Rumuniji gyricht pedzioł 63-letniymu chopowi, że ôn niy żyje. Ôn ôd 1992 roku miyszkoł we Turcyji i niy kōntaktowoł sie ze familijōm, tōż jego baba po pŏru latach wyrobiyła mu akt zgōnu ze datōm 2003. Chop chcioł ôdnowić dokumynta, przijechoł do Rumunije i tam bōł heresztowany za niyżycie. Poszoł tōż do sōndu, tam przegroł, bo za niyskoro poprosiōł ô uniyważniynie aktu, i tak ôstoł żywym umartym. Nojlepszy dowōd na to, iże we Rumuniji do dzisiej mogōm żyć wampiry.
Zdrzōdło: The Guardian.
We Arizonie we USA modŏ pani była heresztowanŏ po tym, jak jechała ôpitŏ autym na swōj ślub. Możno i żŏdyn by sie niy dowiedzioł, jakby niy to, że po drōdze miała wypadek. Kobiyta trefiyła na kōmisariat, tam szandarzi wziōnli jeji krew i puściyli jã na ślub. Niy wiadōmo, jeźli dojechała na czas. Ino czymu ôna piyła już przed ślubym?
Zdrzōdło: Time.


text:
Wjacezaměrowa hala je dołhodobny a wulki projekt za Łazowsku gmejnu.
Hamor (AK/SN). Jednohłósnje je Hamorska gmejnska rada wobzamknyła dwójny etat za lětsa a klětu. Lětsa chce komuna hišće 1,7 milionow eurow inwestować, klětu pjeć milionow, a to za wšelake předewzaća. Ćežišća su dalše saněrowanje Zakładneje šule Hamor, spotorhanje bywšeje awle a jako wulkoprojekt twar wjacezaměroweje hale w Hamorje. K tomu přińdu naprawy za dróhotwar, kaž je to puć přez Cympl (Zimpel), naprawy za pohrjebnišća a za zjawny wosobowy bliskowobchad w Klětnom (Klitten) a w Delnim Wujězdźe (Uhyst/Spree). „Znowa a přijomniše wuhotować chcemy zhromadnje ze zaměrowym wobchadnym zwjazkom Hornja Łužica-Delnja Šleska přechody mjez busami. Nastać maja parkowanišća a płoniny za wotstajenje awtow a kolesow“, rozłoži komornik Ulrich Bänsch na minjenym wuradźowanju gmejnskeje rady.
Incidenca snadnušce stupała
Budyšin. Incidenca po Roberta Kochowym instituće je dźensa w Budyskim wokrjesu 55,4 a w Zhorjelskim 47,1. Wobě hódnoće ležitej nad incidencu Sakskeje 45,3. Wokrjes Budyšin rozprawješe wčera wo 32 natyknjenjach z koronawirusom. Wot 330 schorjenych lěkuja tam dźewjeć w chorowni. Zhorjelski wokrjes rozprawješe wčera wo 42 infekcijach, 15 pacientow tam w klinice zastaruja.
Namjety za swětowe herbstwo
Drježdźany. Železniski cyhelowy móst přez dolinu rěki Göltzsch we Vogtlandskim wokrjesu a Mišnjanski pórclin chce Sakska jako nowej kandidataj za Swětowe kulturne herbstwo UNESCO konferency kulturnych ministrow přizjewić. Kabinet je tomu wčera přihłosował. Na kandidatnej lisćinje steja dale zahrodkowe město a ansambl festiwalneho domu w Hellerauwje kaž tež architekturny ansambl při Viji Regia w Zhorjelcu.
Hudźić w prózdninach
Zwučowanja za hortske dźěći
Wojerecy. Njeje scyła lochko po wěstym puću dróhu překročić. To zwěsćichu tele dny hortske dźěći z Wojerec. Póndźelu popołdnju su wone pod dohladom policajskeju zastojnikow zwučowali, zo bychu na kóncu přijeli pas za pěškow. Kedźbliwje a z wulkej zahoritosću su so dźěći w starobje šěsć do sydom lět na praktiskim treningu w ramiku wobchadneho kubłanja wobdźělili. Wobydlerskej policistaj běštaj jim w zašłych tydźenjach teoretiske zadźerženje jako pěšk wujasniłoj. Nětko su dźěći cyle praktisce zwučowali, swoju wědu w zjawnym wobchadźe dopokazali a z wulkim wjeselom jednotliwe nadawki pod kedźbliwym wóčkom policistow zmištrowali. K zakónčenju prewenciskeho zarjadowanja a po wuspěšnym dokonjenju wšitkich zwučowanjow staj jim zastojnikaj přepodałoj požadany pas za pěškow a zešiwk Poldi.
Ćiskowske kulturne towarstwo je zašłu sobotu na žnjowodźakny swjedźeń přeprosyło. Pod hesłom „Dawać, dźělić a dźakować so“ přiwabichu kreatiwne ideje mnohich zajimcow na Ćiskowski statok.
Ćisk (AK/SN). Wóń čerstweho chlěba stupa do nosa. Pjekar Nico Thäle je na žnjowodźaknym swjedźenju sobotu w Ćisku zhromadnje z Wolfgangom Fingerom nimale 70 originalnych Ćiskowskich chlěbow w drjewjanej pjecy napjekł. Łutowska pjekarnja Stefana Krause je za nje ćěsto spřihotowała. Nico Thäle rjekny: „Nam je wažne tradiciju pječenja chlěba dale dawać. Wona nima pozdźišo raz jeničce hišće w knihach stać.“
Budyšin/Wojerecy (SN/MiR). Wulkej wokrjesnej měsće Budyšin a Wojerecy chcetej nastupajo strukturnu změnu wusko hromadźe dźěłać (SN informowachu). Za to stej nětko wyšej měšćanosće deklaraciju wotpohladow podpisałoj. Wosebje za nastaće wulkeho slědźenskeho centruma chcetej měsće sylny poskitk tworić, a to nastupajo stejnišćo objekta a zasydlenje jednotliwych zarjadnišćow a institucijow. Zahajena strukturna změna je nadawk do přichoda za cyły region. Łužica so za to wuznamnje spěchuje. Z tym ma wona zamołwitosć, strukturnu změnu jako šansu za swójsku transformaciju wužiwać. To potwjerdźištaj wyšej měšćanostaj Alexander Ahrens za Budyšin a Torsten Ruban-Zeh za Wojerecy (wobaj SPD). Hospodarske wuwiće regiona Łužica wotměwa so na zapado-wuchodnej liniji podłu awtodróhi A4 a železniskeje čary Drježdźany – Budyšin – Zhorjelc kaž tež na južno-sewjernej liniji Budyšin – Wojerecy – Choćebuz. Wobě měsće stej tuž relewantnej za hospodarske a dźěłowe wiki, wšako skićitej wotpowědnu infrastrukturu we wobłukach kubłanje, slědźenje a žiwjenska kwalita.
Incidenca zaso trochu niša
Budyšin. W Budyskim wokrjesu su wčera wo 74 natyknjenjach z koronawirusom rozprawjeli. Ličba wobjimuje zdobom pady wot kónca tydźenja. Incidenca tu je po Roberta Kochowym instituće dźensa z 54,5 trochu niša, a we wokrjesu Zhorjelc je 32,7. Tam informowachu wčera wo 20 infekcijach w minjenych třoch dnjach. Aktualna sydomdnjowska incidenca hospitalizacije w Sakskej je 0,96.
Nowy spěw wozjewili
Budyšin. Skupina Astronawt je sobotu nowy spěw z mjenom „Hory módre“ wozjewiła. Lil Handrij je rap za štučki napisał. Dohromady je na produkciji jědnaće hudźbnikow sobu skutkowało. Nimo toho wustupi skupina Astronawt sobotu w telewizijnej show „Das große Deutschland-Quiz“. Wusyłanje je w mediatece ZDF přistupne.
Za prózdne bydlenja pokućić?
Pozdatneju zadobywarjow zajeli
Wojerecy. Njedźelu su zastojnicy policije we Wojerecach pozdatneju zadobywarjow zajeli. Młodaj Němcaj w starobje 24 a 32 lět běštaj wokoło połnocy z kolesom po měsće jěłoj. Při kontroli namakachu policisća předmjety, kiž buchu po wšěm zdaću samsny dźeń popołdnju při zadobywanju do bydlenja na Frederica Joliota Curiejowej pokradnjene. Mjez druhim běchu so tam laptop, tablet, debjenki a něhdźe 8 000 eurow zhubili. Při sebi měještaj mužej zdobom něhdźe dźesać gramow kristalinoweje substancy, po zdaću crystal, kaž tež. dalše pokradnjene wěcy.
Wojerecy (AK/SN). Město Wojerecy chce wopory prawicarskeje namocy 1991 dale ofensiwnje wopominać. Zawjazać chcedźa tež dalšich časowych swědkow, kotřiž so ze šulskimi rjadowanjemi rozmołwjeja. To zawěsći Wojerowski wyši měšćanosta Torsten Ruban-Zeh (SPD) minjeny štwórtk na nowinarskej rozmołwje we Wojerecach. Při tym zhladowaše na dopominanski kónc tydźenja, wotměty wot 17. do 19. septembra pod hesłom „Wojerecy 1991: Dopomnjenki – Dohlady – Perspektiwy“. Z podijowymi diskusijemi, wustajeńcu „Nazyma‘91“, z fotowej pokazku „Běchmy kolegojo“, z kritiskim historiskim měšćanskim wodźenjom, z rozmołwnym wječorkom „To njejsym wědźał“, z wopomnjenskimi kemšemi a knižnym čitanjom je město nad Čornym Halštrowom na podawki nazymu 1991 dopominało. Swědcy su w šulach z wuknjacymi rěčeli, na přikład David Macau na Leóna Foucaultowym gymnaziju. „Chcemy na to nawjazać“, Ruban-Zeh wuzběhny. Předstajomne tohorunja je pomnik „Wojerecy 1991“ na Dr. Külzowej hasy z tafličkami, kotrež pokazuja na wopory a časowych swědkow wudospołnić.


text:
Geografiska dlinina
Geografiska dlinina (něga: „stopjeń dlininy“), λ, mjazynarodnje skrotcona z long. (longitudo = lon., longitude = eng., franc. atd. „dlinina“), wopisujo jadnu z wobeju koordinatowu městna na zemskem powjerchu, a to jogo poziciju na pódzajtšo abo na pódwjacor wót definěrowaneje (pśipadnje póstajoneje) pódpołnocno-pódpołnjoweje linije, nulowego meridana. Wóna jo se něga stopjeń dlininy groniła. Geografiska dlinina jo kut, kótaryž měri se, wuchadajucy wót nulowego meridiana (0°), až do 180° w pódzajtšnem a 180° w pódwjacornem směrje. Wjeršk toś togo kuta jo srjejźišćo mysloneje zemskeje kule, ramjenja wuchadaju ze srjejźišća pśez nulowy meridian resp meridian, na kótaremž městno lažy, kótaregož geografiska dlinina ma se pódaś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódzajtšo, −pódwjacor) jo teke E resp. W dowólony (skrotconki "O" wobijaju se tšacha zaměnjenja dla, glej dołojce).
- Městna ze samskeju dlininu laže na meridianje. Meridian źo wót pola k poloju a jo połojca dlininowego krejza. Na zemskej kuli jo dlininowy krejz (wobstojecy z dweju napśeśiwneju meridianowu) wjeliki krejz.
- Za póstajenje dypka na zemskem powjerchu – za pódawanje jogo geografiskego połoženja – jo pśidatnje pódawanje jogo geografiskeje šyriny (něga: jogo „stopnja šyriny“) ako druga koordinata trjebna.
Póstajenje městna a casa[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Nulowy meridian[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Dokulaž njejo pśirodna nulowa marka za meridiany (poł dlininowego krejza), ako jo ekwator za měrjenje šyriny, musy se nulowy meridian definěrowaś. Wót antiki jo se Ferro-meridian wužywał. Akle w lěśe 1884 jo se swětodaloko jadnotnje ten meridian póstajił, na kótaremž jo srjejźna wóska wěstego teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (glej Stawizniske).
Geografiska dlinina pódawa se ako kutowy wótstawk w stopnjach, (wobłukowych) minutach a sekundach wót nulowego meridiana na pódzajtšo (E) abo na pódwjacor (W). Skrotconka E za pódzajtšo (wót engelskego „east“) pśiraźujo se pśez DIN 13312, kótaryž jo rozsuźecy za nawtiku a nawigaciju lesénja, aby se zmólkow pśez zaměnjenje pismika O z licbu 0 a z francojskeju škrotconku za pódwjacor ("ouest") wót wšogo zachopjeńka wobinuło.
Nejwětša móžna licbna gódnota jo pótakem 180 stopnjow, pśi comž 180°E = 180°W. Pśibližnje spóromje toś teje geografiskeje dlininy, ale z bejnymi wótchylenjami, źo w Pacifiku datumowa granica póstajona wót pótrjefjonych krajow.
Wótstawk meridianow[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma jo na ekwatorje nejwětšy. Tam jo wótšyrjenje wót jadnogo stopnja 111,32 km wjelike. Toś ta distanca wótpowědujo eksaktnje 60 mórskim milam, dokulaž mórska mila jo se spócetnje z jadneju wobłukoweju minutu na ekwatorje definěrowała.
Na poloma wšak padnu wšykne dlininowe krejze w jadnem dypku na jadno. Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma dajo se za šyrinu φ a zemski radius r pśibližnje ze slědujuceju formulu woblicyś:
W Nimskej lažy wón mjazy 63,8 km (Flensburg, Sylt) a 75,5 km (Oberstdorf).
Pisanja licbnych gódnotow[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wobgranicowanje pódaśow dlininy na cełolicbowe stopnje by pótakem skoro wšuźi za pódaśa pozicije pśeliš njedokradne było (w direktnej bliskosći k poloju wuwzete) (to jo pśicyna za to, až wuraz stopjeń dlininy jo zestarjony). Dokradnjejše pódaśa geografiskeje dlininy daju se na slědujucy nałog wugótowaś:
- w kutowej jadnotce stopjeń w decimalnem pisanju (na pś. 66,34°) - teke pódaśe lěc na pódwjacor abo na pódzajtšo nulowego dlininowego krejza jo móžno (na pś. 66,34° pódzajtšo resp. 66,34° E). W geoinformatice zwuraznja se pódaśe °E zwětšego pśez pozitiwnu a pódaśe °W pśez negatiwnu licbu.
- seksagezimalnje w minutach a sekundach (w samskem pśikłaźe 66° 20′ 24″). 66° 20′ 24″ jo krotke pisanje za slědujucu sumu tśich kutow 66° + 20′ + 24″. Toś tej plusowej znamješce se wuwóstajotej. Sumandy wuběraju se pśi tom tak, až licbowe gódnoty pśed minutu a sekundu su mjeńše ako 60. Sekunda geografiskeje dlininy wótpowědujo na ekwatorje cerje něźi 31 metrow, w srjejźnej Europje (na 50° N geografiskeje šyriny) něźi 20 metrow.
- W nawtice wobija se źinsa pśi pódawanju geografiskich koordinatow kutoweje jadnotki sekunda, tak až górni pśikład buźo: 66° 20′ 24″ = 66° 20,4′. Hyšći dokradnjejše pódaśa pozicije, ako dojśpiwaju se na pś. w satelitowej nawigaciji, wótbłyšćuju se w dalšnych městnach za komu.
- Pśedewšym w namórnistwje pišu se dlininowe krejze z 3 městnami pśed komu. Pśez to wuzwigujo se rozdźěl k šyrinowym krejzam jasnjej. Pśikład: 010,43° E.
- Rotacije zemje dla, 360° w 24 góźinach, dajo se geografiska dlinina teke ako cas zwurazniś. Městny góźinski kut wužywa se w astronawigaciji.
Pśikłady[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Barlin: 13° 19′ pódzajtšo
- Hamburg: 10° 00′ pódzajtšo
- München: 11° 35′ pódzajtšo
- Tokio: 139° 42′ pódzajtšo
- San Francisco: 122° 25′ pódwjacor
- Pozicija satelita Astra 1 nad ekwatorom: 19° 12' pódzajtšo
Cas[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Rotacije zemje dla jo městny cas na rozdźělnych šyrinach rozdźělne. Casowy rozdźěl k nulowemu meridianoju jo jadna góźina na 15° dlininowego rozdźěla. Z togo slěduju casowe cony.
Pla 0° wótpowědujo srjejźny městny cas (SMČ) UTC.
Stawizniske[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Grichiski astronom a matematikaŕ Hipparchos (wok. 190–120 pś.n.l.c.) jo zemju w pódzajtšno-pódwjacornem směrje prědny raz do 360 stopnjow źělił.
W europskem namórnistwje jo póśěgowy system dlininowych krejzow dłujko njejadnotny był. Wót 2. stolěśa n.l.c. až do 19. stolěśa jo Ferro-meridian dominantny był, kótaryž jo Klawdius Ptolemeus póstajił a kótaryž pósěgujo se na nejwěcej pódwjacornu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W).
Pó naciji su se koordinatowe seśe na nulowe meridiany w Londonje, Parisu abo Sankt Petersburgu póśěgowali. Akle na mjazynarodnej meridianowej konferency, we Washingtonje 1884, jo se Greenwich pla Londona swětodaloko póstajił, mj.dr. dokulaž britiske mórske kórty su se swětodaloko wužywali.
Zwěsćenje geografiskeje dlininy[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Mjaztym až geografiska šyrina jo relatiwnje jadnorje woblicujobna pśez měrjenje wertikalnych kutow słyńca abo polarneje gwězdy, jo se woblicenje aktualneje geografiskeje dlininy z pódobneju dokradnosću dłujki cas ekstremnje śěžko wuwiło. Toś ten za mórsku nawigaciju wažny dlininowy problem jo se akle kóńc 18. stolěśa rozwězał. Za to su wjelgin dokradne zegery trjebne, kótarež funkcioněruju spušćobnje teke pśi nejmócnjejšem mórskem žwalenju, mimo až wóne by se pśez wjedrowe wliwy ako górcota a mokśina pówětša kazyli. Prědny zeger, kótaryž jo toś te wuměnjenja docynił, jo „H4“ był, kótaryž blidaŕ John Harrison jo w měrcu 1762 wunamakał. Mytowe pjenjeze wustajone za to wót dlininoweje komisije britiskego parlamenta we wusokosći 20.000 puntow jo Harrison akle pó wukazu krala Jurja III. w lěśe 1773 dostał. Aby trjebnu dokradnosć dojśpił, jo swój zeger pód wužywanim kulowych lagwow skoro bźez šurowanja a z bimetalami zgótowił, aby temperatury wobstawne wóstali.
Wótwisnosć wót referencnego elipsoida[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Dlinina wariěrujo wó sekundy, jolic se drugi referencny elipsoid abo wótchylajucy geodetiski datum wužywa. Jolic njewužywa se globalnje nejlěpjej pśiměrjujucy se elipsoid, powěda se teke wó geodetiskej dlininje.
Glej teke[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Dava Sobel: Längengrad. Taschenbuch ISBN 3-442-72318-3 (Ilustrěrowane wudaśe ISBN 3-8270-0364-4)


text:
Staśaństwo
Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergaŕske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.
Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.
Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.
Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje.
Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.
Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.


text:
Nowoseelandska
Nowoseelandska (maorišański Aotearoa, engelski New Zealand a nimski Neuseeland) jo njewótwisny stat, kótaryž zwětšego lažy na dwěma wjelikima kupoma w krotkowjacornem źělu Śichego oceana. Ma styri a poł miliony wobydlarjow a pśestrěń wót pśisamem 270.000 kwadratnych kilometrow, pótakem jo wětša ako Wjelika Britaniska, ma pak jano źaseśinu jeje wobydlaŕstwa. W lěśe 1947 jo dojśpiła njewótwisnosć wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego cłonk Commonwealtha.
Dwě nejwětšej a głownej kupje stej Pódpołdnjowa a Pódpołnocna kupa. Pódpołdnjowa kupa ma wětšu pśestrěń, ale Pódpołnocnu kupu wobedla wěcej luźi. Nejwětše město Pódpołnocneje kupy jo Auckland z wěcej ako 400.000 wobydlarjami, mjaztym až ma na samskej kupje lažeca stolica Wellington jano wokoło 200.000 wobydlarjow. Nejwětše město Pódpołdnjoweje kupy jo Christchurch z něźi 350.000 wobydlarjami. Powšyknje jo Nowoseelandska wjelgin rědko wobsedlona, cogoždla ma teke pśimě Zelena kupa.


text:
10 lŏt za bōmbōny
Kryminalni z chorzowskij kōmyndy znŏdli i chyciyli trzech miyszkańcōw Chorzowa, kerzi porwali w jednym ze sklepōw kōnfekty i sprali pracownika ôchrōny. Chopy usłyszeli już ôbskarżynia, terŏz ô jejich losie uzdŏ gyricht. Grozi im 10 lŏt heresztu.
W ôstatniõ sobotã do jednego z dyskōntōw przi ulicy Piotra weszło trzech modych chopōw, jedyn z nich chyciōł kartōn z bōmbōnami i wszyjscy wziōnli wychodzić ze sklepu, z pōminiyńciym kasy. Raub dozdrzoł pracownik ôchrōny. Jak doł im pozōr, bandyci sztuchli go i uciykli. Sprawōm zajōnli sie kryminalni z chorzowskij kōmyndy, kerzi przi analizowaniu sebranyj materyje dowodowyj wartko ôbsztalowali sprŏwcōw, i wartko ich chyciyli. Wczorej wszyjscy trzech trefiyli do policyjnego heresztu. Sprŏwcami pokŏzali sie miyszkańcy Chorzowa, co im je ôd 18 do 22 lŏt. Chopy usłyszeli już ôbskarżynia, terŏz ô jejich losie uzdŏ gyricht. Za popełnione przestympstwo grozi im kŏra nawet 10 lŏt heresztu.
Foto na wiyrchu: KMP Chorzōw


text:
Nie da się ukryć, że po zwycięstwie nad Polonią Bytom – bezpośrednim rywalem na drodze do…
Tag: #PoloniaBytom
Nôjstarsze Derby Ślōnska na rymis [GALERIA]
Derby miyndzy Polonią Bytom, a Ruchem Chorzów zakońcyły sie rymisem 1-1. Tora do Ruchu szczeloł Mateusz…
Derby na rymis! – Relacja
We niydzielne popołednie, na sztadionie Szombierek Bytom, Ruch rozegroł szpil we ramach Nôjstarszych Derbów Ślōnska! Piyrwsze…
Nôjstarsze Derby Ślōnska – zapowiedź
Łod godziny 15:00, na sztadionie Szombierek we Bytomiu zacnie sie szpil derbowy Polonii ze Ruchem. Polonia…


text:
Šulerjo a wučomnicy do 20 lět móža so wjeselić. Wobchadnej zwjazkaj Sakskeje poskićatej jim w prózdninach potuńšene jězdźenki. Měrćin Weclich je so wo tym z nowinskim rěčnikom wobchadneho zwjazka Hornje Łobjo (VVO) Christianom Schlemperom rozmołwjał.
Kelko tajki prózdninski tiket płaći ?
Ch. Schlemper: Wot spočatka lětnich prózdnin budźe to 30 eurow. Jězdźenka wostanje potom cyłe šěsć tydźenjow płaćiwa. Budźe to po cyłej Sakskej a cyłym srjedźoněmskim wobchadnym zwjazku (MDV) – hač do Halle abo Altenburga.
Što to konkretnje rěka?
Ch. Schlemper: Młodźi pasažěrojo móža za 68 centow wob dźeń busy, ćahi, tramwajki a přewozy wužiwać. Tak je tiket přihódna alternatiwa za čas, w kotrymž wjele šulerjow měsačnu kartu za puć do šule nima. Za mało pjenjez móža sej tuž prózdninske wulěty planować.
Su hišće dalše poskitki?


text:
Georg Baselitz
Georg Baselitz (* 23. januara 1938 w Němskich Pazlicach jako Hans-Georg Kern) je němski moler, sochar a grafikar a jedyn z najwuznamnišich němskich wuměłcow přitomnosće. Znatosć docpě w 1960tych lětach z neoekspresionistiskimi mólbami a wot 1969 wosebje dla „na hłowje stejacych“ wobrazow
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po dźěćatstwje, šuli a maturje w hornjołužiskej domiznje studowaše wot 1956 molerstwo při wysokej šuli za tworjace wuměłstwa w Berlinje-Weißensee pola profesorow Herberta Behrensa-Hangelera a Waltera Womacki. Hižo po dwěmaj semestromaj bu dla „towaršnostnopolitiskeje njezrałosće“ ze šule wupokazany. Wot 1957 pokročowaše tohodla swój studij při zapadoberlinskej wysokej šuli pola profesora Triera a lěto pozdźišo přesydli do zapada. 1961 přiwza wuměłske mjeno Baselitz po łužiskej ródnej wsy.
Wot lěta 2013 bydli z mandźelskej w awstriskim Solnohrodźe a dósta 2015 za swoje zasłužby awstriske staćanstwo.
Wučba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Baselitz powoła so w lěće 1977 za profesora na Statnu akademiju za tworjace wuměłstwa w Karlsruhe, hdźež hač do lěta 1983 wuwučowaše. Wot 1983 do 1988 a znowa wot 1992 do 2003 měješe profesuru při Wysokej šuli wuměłstwow w Berlinje.
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Georg Baselitz – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)
- Biografija w datowej bance IFA


text:
Maroko
Maroko, Krōlestwo Maroka (ar. المملكة المغربية) – państwo położōne we pōłnocno-zachodnij Afryce nad Atlantyckim Ôceanym i Strzōdziymnym Morzym. Graniczy z Algeryjōm (na wschodzie), Saharōm Zachodniōm (na połedniu) i hiszpańskimi eksklawami we Afryce: Ceutōm a Mellilōm (na pōłnocy). Nŏleży do państw Maghrebu.
Graniczy z (podugowatość spōlnyj granicy):
- Łōncznŏ podugowatość granic lōndowych: 2 017,9 km
- Algeryjo: 1 559 km
- Sahara Zachodnio: 443 km
- hiszpańske eksklawy we Afryce:
- Podugowatość wybrzeża morskigo: 1835 km
- Nŏjniższy punkt: Sabcha Tah 55 m p.p.m.
- Nŏjwyższy punkt: Džabal Tubkal 4165 m n.p.m.


text:
W lěśe 2014 jo se w Lipsku kapała Serbska reja załožyła. Wót zachopjeńka sem su kśěli cłonki, kenž maju serbski, nimski, amerikański abo bulgarski póchad, z pomocu serbskeje reje luźi ze wšakorakich kulturow zgromaźiś. Wósebnje glědaju pśi tom na młodych luźi. Kaž to w folk-scenje nałog jo, graju k tomu na wšakich instrumentach z cełego swěta (akordeon, klucate fidle/Nyckelharpa, gitara, dudy, šalmaja, kontrabas, mały pólski bas, bubon, triangel, fidle, brumejza, okarina, flejta). Wósebnosć jo, až gerce (Beth Fogleman, Clemens Isensee, Fabian Jacobs, Gregor Kliem, Jan Thiessen, Robin Brück) njespiwaju. Tak móžo słuchar teke mimo znajobnosći serbšćiny pśistup k serbskej kulturje namakaś. Mimo togo stej Theresa Jacobsowa a Gregori Marinov jano za nawjedowanje rejow zagronitej, w tom pódpěrowanej wót G. Kliema a B. Foglemana.Serbska reja, Traditional Sorbian Dance Music, Załožba za serbski lud 2020, 11,90 €Na koncertach njepógónjuju wóni luźi jano k rejowanju, ale pokazuju jim teke, kak to źo. To jo samo we Łužycy źeń a wěcej trjebne, dokulaž běso drje pśed tśiźasća lětami hyšći normalnje, až su camprowarje a zapustarje z góspodarjami ludowe reje rejowali, ale to se zgubujo wót lěta k lětu. Kulturny łamk 1990ych lět se pokazujo wšuźi, źož na jsy gósćeńce ze zalom njejsu mógali w nowem góspodaŕskem systemje pśežywiś. Źož rejowański zal njejo, tam reja njejo a teke dalejdawanje rejowańskeje tradicije staršeje generacije na młodu móžno njejo. Rejowańska šula w měsće glěda rědko na łužyske reje ako Annemarie-polku/Marijanku/Katyržinku abo Rheinländer, kótaryž w Póryńskej zewšym znate njejo. W běgu casa jo se gercam Serbskeje reje raźiło, swóju wašnju, swój stil namakaś. Wšojadno, lěc na koncerśe abo w serbskem radijowem programje, jo ned wusłyšaś, až Serbska reja grajo. Prědna cejdejka kupki jo łoni w oktoberje wujšła. Nagrawana jo wót Jean-Baptiste Meyrieux w Tyšaric brožni w Dešnje a w Off Road studiju Lipsk a mastering jo zgótował Joseph DeJarnette ze Studio 808A w USA. Ako gósći su Carolina Eyck, Johanna Isselstein a Torben Schmeiduch na tereminje, klucatych fidlach a dudach (Hümmelchen) słyšaś, ale teke njeznata dolnoserbska spiwaŕka Lowiza Glodowa z Drjenowa. Spiwa wobej spiwaŕce stwóritej ze spiwanim z lěta 1957 resp. 1976 historiski wobłuk kóła jadenadwaźasća nowych interpretacijow serbskich ludowych spiwow w rejowanju. Luźam, kenž chójźe tam a zas na serbski koncert abo słuchaju serbskej programa rbb a MDR, jo wjele spiwow cd »Serbska reja – Traditional Sorbian Dance Music« znatych, som se pak wěsty, až jo w zachadnych styrźasća lětach lěbda něchten k tym spiwam rejował. Togodla jo witane, až w kniglickach (booklet) k cejdejce se rozkładujo, kak se kužda reja rejujo a wótkul pśiźo. Jo ga jasnje, až serbska rejowańska kultura jo pó źělach mjazynarodna, dokulaž Łužyca jo wesrjejź Europy. Polku a walcyk njejsu se Serby wumyslili. Nimska swójoraznosć kupki »Silbermond« njejo muzika, ale nimska rěc. Swójoraznosć serbskich rejow jo wótergi »jano« instrumentěrowanje. Pśechwatanje na cejdejce »Serbska reja« jo za mnjo było, až woblubowany »Do Popojc ja njepójdu« jo měł něga rytmus pólskeje reje »Wiwat« a jo dwójostup (Zweitritt). Ale jaden Retoroman jo mě raz gronił, až móžomy L. Hauptoju a J. A. Smoleroju za »Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow« wjelgin źěkowne byś, dokulaž stej zběrałej hyšći serbske ludowe spiwy w spócetnej muzikaliskej formje. Retoromaniske ludowe spiwy su se akle zběrali, ako jo se južo we wšyknych dołach šwicaŕskego kantona Graubünden/Grischun akordeon zadomił. Togodla su ten cas južo skóro wšykno tak spiwali, až jo móžno było k tomu derje na akordonje graś.
Za ekspertow teorije serbskego rejowanja su mimo togo teke take informacije w kniglickach cejdejki zajmne, až »Hanzo Nabok« słuša k pórowym rejam pód pomjenjenim »šotiski«, a až jo »W kałkojskem łužku« polonejza, dokulaž źinsa njemyslimy pśi polonejzy na měrnu reju, ale na luštny karnewal. Gaž myslim se na móju sotśinu źowku, som se pak wěsty, až njejo jej pśi rejowanju informacija wjelgin wažna, až jo slěpjański »Z hulědkom« (górnoserbski: Z wuhladkom ja za swojej Hanku hladam) wjerćak (Dreher). To groni, až móžo kuždy pśisłuchaŕ něco nowego pśiwuknuś. Tak stej byłej za mnjo »Šołta chcył mi dźowku dać«, pisnje wózjawjony 1843, a »Wendischer Tantz«, prědny raz wózjawjony 1790, nowosći. Ale ako luź, kenž južo 36 lět serbske ludowe spiwanje woplěwa, mam za škódu, až gerce skóro kuždy stary muzikowy kus wariěruju. Tak jo śěžko sobu spiwaś. Lěc jo to »Ach, ty lesny rjany luby mój« (w Dolnej Łužycy skerjej znaty ako »Gaby mója gubka wódu piła«) abo dalšne ludowe spiwy ako »Hanka, ty brune wóčko«, »Do drjowa« abo teke »Ty sy taka wijkotata« (wěcej znaty ako »Daj mě jadno jajko«). Cłonki Serbskeje reje njeby byli prědne muzikanty, kenž se mysle, až spiwarjam su noty wažnjejše ako wejsańska spiwańska tradicija abo znatosć melodije z rozgłosa. Nowa interpretacija wótpowědujo cesto źinsajšnym zwuconym wašnjam słuchanja. Tak by antiwójnski spiw »Stoj ta lipa« bźez mjazygraśa wóstudny zněł. Ale ako jo kupka JANKAHANKA 2014 cejdejku wudała, na kótarejž su wšykne serbske ludowe spiwy nowy aranžement dostali, su gerce wěźeli, až górnoserbskim młodostnym su serbske ludowe spiwy znate a źěl młoźinskeje kultury. W Dolnej Łužycy smy južo wjasołe, gaž 50lětny wumějo melodije tśich serbskich ludowych spiwow. W tom su tudejše Serby Nimcam bejnje blisko, tomu »ludoju prědneje štucki«. Tekst drugeje štucki jo zwětšego: »Lala lala lalala.«
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzejuCogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.
(19.11.1933–18.2.2021)
Nekrolog pisaś za Pětša Janaša njejo pśeliš śěžko, jo jano notnje, jogo žywjeńske statki nalicyś, a južo su někotare boki połne. Staram se wó to, to nejwažnjejše wufiltrowaś.
Pětš Janaš jo se naroźił 1933 w Chóśebuzu, źiśecy cas jo był cas wójny a nan jo wóstał we njej. Wótrosł jo mały Pětš pla stareju starjejšeju maminego boka w srjejźnej Łužycy, w Hórnikecach, a lěśojski cas pśebywa pla stareju starjejšeju nanowego boka w Krosnje nad Odru. Pó naraźenju tamnego fararja Zyguša slědujo wucba na Serbskem gymnaziumje w Budyšynje, což wóznamjenijo nawuknjenje górnoserbskeje rěcy a prědne zmakanje z Fridom Mětškom, direktorom gymnaziuma, kenž jo dejał hyšći měś wjeliki wliw na žywjeńske rozsudy Pětša Janaša. Rownocasnje jogo wuwucujotej Michał Nawka a Jurij Wjela, pśisłušnika serbskeje inteligence stareje šule, což wopśimjejo kubłanje k serbskemu patriotizmoju! Teke I. serbska kulturna brigada, źož jo grał trompetu, jo lubosć k serbstwu zmócniła. Tak rosćo młody Janaš ako wótnabocnik nutś do serbskego žywjenja.
Pó naraźenju Mětška pódajo se na studij do Lipska, a to nic sorabistiki, ale germanistiki. Mětšk běšo měnjenja, až w sorabistice dajo pśemało literarnych wědomnostnikow. Janaš jo był pósłušny, jo ga literaturu a lyriku južo wót źiśetstwa lubował. Za pózdźejše zaběranje ze serbskeju literaturu jo było toś to zakładne wukubłanje wjelgin wužytne.
Halina Barań, spisowaśelka a mólaŕka z Bogatynje, jo se naroźiła a bydli w pólskej Łužycy. Źěkowano žywjenju w granicnych stronach, ma awtorka wjeliku wědu wó tom wobceŕku, jogo stawiznach a stawiznach wšyknych narodow, kótarež su how wót lětstotkow gromadu žywe. Wóna jo teke znata w Górnej a Dolnej Łužycy, dokulaž žedne z jeje tekstow a knigłow su južo pśestajone do nimšćiny a teke górnoserbšćiny. Jeje dłujkolětny pśełožowaŕ a dobry znaty, wucabnik Alfred Měškank (1927–2016) z Chóśebuza, njejo jano cytał a pśestajał teksty kněni Barań. Wón jo jej teke wujasnjował a pokazował Łužycu.Halina Barań, Ptaški domacnych górow, Agencja Wydawnicza ARGI s.c., Wrocław 2020, 188 bokow, kšuty wuwězk
Knigły »Ptaški domacnych górow« su źasety roman Haliny Barań, kótaryž jo wujšeł w pólskej rěcy. Nowa publikacija póśěgujo se na motiw zgubjoneje domownje w pór kontekstach: w zwisku z Pólakami, wusedlonych pó 2. swětowej wójnje z tak pómjenjonych pódzajtšnych Kresow (nimski: Grenzland abo Ostpolen), kótarež jo dostał Sowjetski zwězk pó konferency w Jalśe (Jalta 4.–11.2.1945), abo z Nimcami, nuzkowanych do spušćenja Pólskeje, dokulaž běchu se granice pśesunuli, abo ze Serbami, kótarychž domownju jo brunica skóńcowała. Knigły pak njeźěle luźi do lěpšych a špatnych, do dobyśarjow a póbitych, do woporow a katow. Twóŕba Haliny Barań napomina do měrneje koeksistence a wulicujo wó śěžkem generaciskem nazgónjenju zgubjenja nic jadneje domownje, ale wjele małych wóścnych krajow. Mały wóścny kraj – to pak njejstej jano dom abo jadno město. To jo rum, w kótaremž kuždy z nas se cujo wěsty. Wjelgin śěžka tematika Europy pó 2. swětowej wójnje pokazujo se pśez stawizny jadneje swójźby. Akcija romana wótměwa se w Sakskej a Bramborskej, a teke w granicnych stronach Pólskeje, na pśikład we jsy Łąski, měsće Gerliszków a teke w Chóśebuzu. Stawizny fiktiwneje familije Wolkowskich se pokazuju pśi drugich regionalnych a europskich tšojenjach pó wójnje a teke na zachopjeńku 21. stolěśa.
W juliju 2021 planujo se tśeśi raz jaden »Wendentag« w kulojcowem muzeju w Lübelnje, źož ma se na słowjaństwo we Wendlanźe spominaś. To jo witana góźba se w seriji bližej z drjewjańšćinu zaběraś.
Dajo se źinsa zwenka linguistiki hyšći něco zachopiś z rěcu, kótaraž jo pśisamem tśi stolěśa njaboga?
Pód titlom »Proces reaktywacji języka połabskiego oraz słowiańskich tradycji i folkloru w Wendlandzie. Wyzwania i perspektywy« jo se w decembrje 2020 na uniwersiśe w Lublinje pśednjasł referat we wobłuku mjazynarodneje wědomnostneje konference »Folk – Folklor – Folkloryzm«. We njom jo se wobtwarźił žywy zajm za drjewjańšćinu a za pśikłady wobgranicowanego, ale zmysłapołnego nałožowanja teje rěcy w zajźonych lětach.
Až do 18. stolěśa jo se we Wendlanźe w Dolnej Sakskej powědała awtochtona pódwjacornosłowjańska rěc. 1756 jo w měsće Wustrowje pśi rěce Jeetzel wumrěła 88-lětna wudowa, Emerentz Schultze (1668–1756) ze jsy Dolgen, ako slědna, kótaraž jo drjewjańšćinu ako maminu rěc wobkněžyła. Wó njej jo w zastojnskich aktach zapisane: »Toś ta stara wudowa jo slědna z tych, kótarež su perfektnje wuměli drjewjański wulicowaś a spiwaś, togodla jo derbjała tež pśiś pśed jogo kralojsku majestosć našogo nejgnadnjejšego krajnego kněza do Göhrde, aby wón toś tu rěc słyšał ze jeje wust.«1
Knigły, kótarež cu pśedstajiś, su južo druga publikacija towaristwa Kólesko z. t. z regiona Slepo/Slěpe nastupajucy narodnu drastwu. Projekt jo financěrowany pśez myto z wuběźowanja »Sächsische Mitmach-Fonds« z lěta 2019. Gótowa publikacija jo wujšła w decembru 2020. Knigły su wjelgin derje pśigótowane. Awtorka Elwira Hantšo ze Slěpego jo glědała na kuždy detail narodneje drastwy w běgu cerkwinego lěta a jo je do drobnego wopisała. Ako kněni Hantšowa jo gromaźiła maśiznu za knigły, jo se z młogimi žeńskimi rozgranjała, kótarež se hyšći na to spomnjeju, kak jo se narodna drastwa nosyła. Wóna sama a rowno tak jeje 18-lětna źowka se angažěrujotej w zmysle zachowanja narodnych drastwow a kultury małego regiona wokoło Slěpego.Gładźarnica – Die Schleifer Tracht: II. Das Kirchenjahr (Slěpjańska burska drasta: II. Cerkwinske lěto), Verein Kólesko e. V., Chóśebuz 2020, 412 b.
Wažnje jo, až te knigły su prědne, kótarež pokazuju kšac pó kšacu, kake su źěle drastwy a kak se wóni woblekaju. Ale njejo to prědna publikacija wó slěpjańskej drastwje, dokulaž w 1950ych a 1980ych lětach su wujšli dwóje knigły wó tej temje1. Gaž póglědnjomy na pśikład na pólske publikacije wó narodnej drastwje a dalšne take w Nimskej wudane knigły, móžomy zwěsćiś jadnu, se wóspjetujucu šemu: nejpjerwjej su źěle drastwy nalicone, pótom skrotka se wujasnijo, kaka drastwa ga jo se wužywała, dwě abo tśi fota se pśidaju a gótowe jo. Elwira Hantšo pak źo dalej a glěda pśez granice małego łužyskego swěta. Ten inowatiwny efekt jo móžny, dokulaž knigły su pśigótowane wót někogo z nutśikownego krejza, to groni wót wósoby, kótaraž se kuždy źeń z drastwu zaběra a tu drastwu teke sama šyjo. Kněni Hantšowa ga jo znata šlodaŕka slěpjańskeje drastwy. Źěkowano praktiskej wěźe su nastali wjelgin dobre a awtentiske knigły, kótarež źe žeden wědomnostnik njeby mógał tak napisaś. Dokulaž knigły su wjelgin bogate w detailu, myslim se, až z pomocu knigłow teke za 100 lět buźo móžno, pšawu slěpjańsku drastwu zešyś. Drastwa za kuždu góźbu jo rekonstruěrowana na zakłaźe wulicowanjow starych, wěcywustojnych žeńskich ze Slěpego a teke z pomocu wobrazow. Toś ga jo slěpjańska drastwa na taku wašnju, móžomy groniś, za nimjernosć wopisowana. Ja som měła tu gluku, kněni Hantšowu wósobinski wopóznaś, a som sebje wěsta, až jeje zagórjetosć a pilnosć pśiźotej z pótrjeby, slěpjańsku originalnu drastwu za pśiduce generacije wuchowaś a jeje nosenje rozšyrjowaś.
Skóńcnje jo tak daloko! Njedawno jo wujšeł dolnoserbski knigłowy kalendaŕ za lěto 2021. Serbska pratyja słuša zazdaśim k nejwěcej woblubowanym a wuspěšnym publikacijam w dolnoserbšćinje. Wót lěta 1880 zagórjujo wóna z někotarymi pśetergnjenjami cytaŕki a cytarjow wšyknych starstwowych kupkow, generacijow a schójźeńkow kubłanosći. Ale co na nas tenraz caka na sto a jadenašesćźaset połnje nakłaźonych bokach? Co jo se tenraz něźi tśiźasća awtorkow a awtorow za nas wumysliło?
Głowna tema lětosneje pratyje jo gmejna Běła Góra, kótaraž słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju, a kenž jo prezentna wót zachopjeńka až do kóńca knigłow. Fotowa reportaža, stawizny, tšojenja, legendy, powěsći, wurězki ze starych wudaśow Casnika, warjeńske recepty a dalšne rozwjaselece fakty zwězuju se cele normalnje a awtomatiski do žywego, barwnego a informatiwnego pśewódnika za Běłu Góru, kótaryž se rowna změstymi napšawdnemu lubosćinskemu póznaśu.Serbska pratyja, redakcija Horst Adam, Ingrid Hustetowa, Bernd Pittkunings, Budyšyn: LND 2020, 161 b.
Awtorki a awtory lětosnego dolnoserbskego knigłowego kalendarja su byli tenraz wjelgin kreatiwne. Wše cytaŕki a cytarje pśidu mimo wuwzesá k swójomu. Wósebnje rědne su w głownem wótrězku pratyje ideje za dekoracije z pśirodnych materialijow z pjera Bianki Šeferoweje, kenž te kreatiwne mjazy nami budu zawěsće wopytowaś. Źěl za kśesćijanow jo šyroko rozrědowany. Mimo tradicionelnych tekstow z pjera Marjany Domaškojc namakaju se tam reportaža wó jatšownych nałogach w Pólskej, pśinosk wó młodyma serbskima kśesćijanoma, psalm a dalšne fakty z cerkwinego žywjenja. Wjelgin derje cytaju se wjedrowe prognoze w stolětnej pratyji, kótaraž ma se wě skerjej amizěrujucu daniž informatiwnu gódnotu. Wjelgin informatiwne pak su staroserbske mjenja mjasecow – wěrna chłošćonka za lubowaŕki a lubowarjow dolnoserbšćiny! W źiśecem źělu pratyji namakaju młode cytaŕki a cytarje směšne tšojeńka, wabjecej gódańce, basni a žorśiki, kótarež spóraju bźeze cwiblowanja tež wjele dorosćonych k smjejkotanju.
W lěśe 2000 zachopijo kóńc apryla solarny załožk na Kochojc domje w Žylowje źěłaś, wón sejźi na jich kšywje »kaž serbski plon«. A pśi tom gibjo se toś ta špatna wědobnosć z nadpisma, pótrjefjecy fakt, »až njejo dawno južo na ten part wuglowy koncern góriła«.Jurij Koch, Gruben-Rand-Notizen, Budyšyn: LND 2020, 192 b.
Ludowe nakładnistwo Domowina jo pód titelom »Gruben-Rand-Notizen« wudało, wóspjet kradu spódobnje wót Ise Bryccyneje wugótowany, nimskorěcny wuběrk zapisow z dnjownika a pśewažnje až dotychměst njewózjawjonych fragmentow proze Jurija Kocha z lět 1996–2006. Jo nastał wójowaŕski tekst se politiski stawnje jasnje pozicioněrujucego cłowjeka k nacasnym stawiznam dwójorěcneje Łužyce. Ned na zachopjeńku pomjenijo Koch w prědnem zapisku z apryla 1996 za swójo pśedewześe wjeliki pśikład: Victora Klemperera. Jo źe znate, až jo Nakładnistwo Aufbau za jogo dnjowniki epochy 1933–1945 wuzwóliło titel »Ja cu znaniś až do slědnego«, kótaryž jo źinsa źe južo pśisamem pśigrono. Wó take znankstwo Kochoju how źo, a wón jo rozmějo jasnje politiski. To njewóznamjenijo, až njenadejźoš na bokach knigłow teke zapiski wó žywjenju familije, kótarež se głownje wiju wokoło pówołańskeje a priwatneje žywjeńskeje drogi źiśi, a z dodankom wó naroźenju syna syna z lěta 2009 se knigły zakóńcyju. Pśewažujo pak politiski komentar, konsekwentnje pśednjasony z perspektiwy jadneje w a z NDR socializěrowaneje, kritiskeje pódzajtšnonimskeje lěwice, ku kótarejež drje nejwěcej eksponěrowanym serbskim zastupnikam źinsa 84lětny Jurij Koch licy.
Z mecha rosćo twójo woblico
Twójo žywjeńko
sejźi dłymoko
Pawki hajckaju twóje mysli
Casy samo myški
How jo swětašk mjerwjenja
a rypnjenja
a pyskanja
a lěbda sy ty cypała
Z mecha rosćo twójo woblico
Twójo wuměłstwo
cele śiche jo
Słyńcne pšugi tyju
Chrapki dešća ryju
źěrki do tebje
ale njemóle
zajtšna rosa
comne słowa
połnje je
Z mecha rosćo twójo woblico
A wjele paprośi jo wokoło
a to jo wšo
ŹILKA


text:
▶ Dźěćaca antologija
Serbskej awtorce Monika Dyrlichowa a Dorothea Šołćina stej zastupjenej z powědančkomaj w serbisko-němskej antologiji »Dećja radost – Kinderfreude«, wušłej w Běłohrodźe 2020. Na nimale 500 stronach prezentuje Klub lubowarjow knihow »Majdan« stawiznički, bajki a basnje za dźěći, kotrež je dwurěčna spisowaćelka Dragica Matejić Schröder (*1948) wubrała a přełožiła – pak do němčiny, pak do serbišćiny. Teksty k temje dźěćatstwo napisachu 63 awtorkow a awtorow z wjacorych europskich krajow, wone su po předmjenach rjadowane a so w dodawku z nadrobnymi biografiskimi podaćemi wudospołnjeja.
▶ Fotowy festiwal w Zhorjelcu
Wot 10. septembra do 1. nowembra wotmě so 6. Zhorjelski fotowy festiwal »Schauplätze«, kotryž wěnowaše so lětsa urbanizowanju w nas wobdawacym swěće, w industriji, ratarstwje, towaršnosći a architekturje. Nimo wšelakich wustajeńcow, kotrež so zdźěla jenož digitalnje pokazowachu, přewjedźechu so tež akcije, hdźež so zajimcy wobdźěleć móžachu. Z wustajeńcomaj zastupjenaj běštaj mjez druhim Jürgen Maćij z wobrazami łužiskich brunicowych jamow a Thomas Kläber z fotami wjesneho žiwjenja pod titulom »Land. Leben«. K tutej temje, z kotrejž so wón mjeztym wjace hač połsta lět zaběra, je lětsa publikacija w LND wušła.
Maćij Bulank – Wiolinist Malte Hübner składnostnje koncerta »Pućowanje po hudźbnym swěće Serbow« 4. oktobra na žurli Budyskeho Serbskeho muzeja
▶ Festiwal šesćiměstow
Na 3. hudźbnym festiwalu »Přińć a woteńć«, pod patronatom sakskeje ministerki za kulturu a turizm Barbary Klepsch (CDU) organizowaneho wot spěchowanskeho towarstwa samsneho mjena, wustupichu z młodźinskim wokalnym ansamblom Studnja, swingband Kula Bula a wirtuozku na tereminje Carolinu Eyckec tež serbscy wuměłcy. Nimo toho postarachu so wot 10. do 22. awgusta w Budyšinje, Kamjencu, Zhorjelcu, Žitawje a Lubiju kaž tež w Hrodźišću, Rychbachu, Wósporku a Warnoćicach mjez druhim Kai Schumacher, duwo OMG Schubert, Konstantin Dupelius, Jerzy Owczarc, Luise Enzian a skupina Tango Misterio wo najwšelakoriše zynki wot eksperimentelneje elektroniki přez folkloru hač k rejowanskej hudźbje. Dalše programowe dypki běchu na přikład reje, performance, »muzikaliski rozmołwny salon« a čitanje ze znatym čěskim spisowaćelom Jaroslavom Rudišom. Njewěsteje situacije w zwisku z koronapandemiju dla běchu zarjadowarjo paralelnje planowali, tak zo mějachu zajimcy prěni raz składnosć, festiwal z pomocu livestreama sćěhować.
▶ Prapremjerje w Podstupimje
Braniborske towarstwo Nowa hudźba je wot 20. do 24. awgusta jubilejny 20. swjedźeń »Intersonancy« wuhotowało. W kulturnym domje «Sans titre» kaž tež pod hołym njebjom po zwukowej čarje w Podstupimskim nutřkownym měsće prezentowachu mjezynarodni komponisća swoje najnowše twórby. Mjez druhim zaklinčachu tež prapremjerje Jana Cyža a Sebastiana Elikowskeho-Winklera kaž tež rědko hraty kruch Ulricha Pogody. Nimo koncertow – jedyn z wjerškow bě naročna rekapitulacija sławneho rumo-akustiskeho eksperimenta Alvina Luciera »I am sitting in a room« – wopřijimaše festiwalowy program diskusije, stawizniski sympozij kaž tež wuměłske dźěłarnički, kotrychž wuslědki chcedźa we wobłuku lětušeje »Choćebuskeje hudźbneje nazymy« předstajić.
Sakske ministerstwo za kulturu a turizm je štwórty raz Myto Zejlerja spožčiło. Z 5 000 eurami dotěrowane wuznamjenjenje přizna lětsa publicistce, muzikologowce a cyrkwinskej hudźbnicy Chrysće Meškankowej.
»Je mi wulka česć a zdobom radosć, zo spožča mi ze stron Swobodneho stata Sakskeje Myto Zejlerja 2020 za mój angažement na polu serbskeje rěče. Myto nima hišće dołhu tradiciju. Sakske knježerstwo z tajkim počesćenjom signalizuje, zo wobhladuje serbski lud jako awtochtony narod z prawom na runoprawosć. Skutkowanje serbskeje ciwilneje towaršnosće njepřewostaja swobodny stat tuž samoběhej, ale je spěchuje a samo hódnoći.
Widźu so dźensa tu jako zastupjerka mnohich aktiwnych w zašłosći, w dźensnišej demokratiskej dobje a zdobom jako impuls dawaca přichodnym generacijam. To rěka: dźěłać za towaršnosć tam, hdźež je trjeba a dołhož mocy dosahaja; wědomje a sebjewědomje prócu nałožić na dobro serbskeho ludu. A dokelž wučinja našu identitu po mojim měnjenju w prěnim rjedźe rěč, ma kóždy z nas swoje činić, zo ju přikładnje nałožuje a njeskomoli.
Handrij Zejler, po kotrymž bu tele myto sakskeho ministerstwa za kulturu pomjenowane, je swój čas jasnje spóznał, zo ma so serbska rěč jako srědk komunikacije dale rozwiwać. Wón sta so w dobje narodneho wozrodźenja ze załožerjom serbskeje literarneje rěče. Jeho tekst serbskeje narodneje hymny njejsu ženje změnić trjebali, a wón hodźi so z prawom jako bjezčasny wobhladować. Jeho poezija wuprudźa wonu lubosć k serbskej rěči, kotrejež nałožowanje ma so wot małosće zwučować a njesmě so tež po tym zanjechać.
8. oktobra 2020 wotewri so w Oblastní galerie Liberec wustajeńca z twórbami Maje Nageloweje. Katrin Čornakec je so z njej do toho wo wustajeńcy a wo jeje wuměłskim tworjenju docyła rozmołwjała.Maja Nagelowa (* 1959) Foto: archiw LND/Maćij BulankW oktobrje wotewri so w Oblastní galerie Liberec wustajeńca z Wašimi twórbami. Kak je tomu dóšło?
Christina Boguszowa ze Serbskeho muzeja ja namjetowała, we wobłuku »Serbskeho lěta w Liberecu« tež serbske načasne tworjace wuměłstwo prezentować a mje tamnišemu direktorej oblastni galerie LAZNĚ Janej Randáčekej jako wuměłču namjetowała. Poprawom běše za měrc, apryl zetkanje na městnje planowane, zo bych sej rumnosće wobhladała. Koronoweje krizy dla pak dotal tomu dóšło njeje. Wopyt na městnje pak je wažny za mnje, zo bych ideju za rumnostny koncept konkretizowała.
Hanka Šěnec – Ignac Wjesela je so 22. awgusta 2020 z Anna-Rosinu Selmer z Łaza (Laasow) zmandźelił. Njewšědny bě swjatk, dokelž běchu na nim serbske narodne drasty Hornjeje a Delnjeje Łužicy widźeć. Njewjesćinsku drastu Łaza – ze wsy njedaloko Wětošowa (Vetschau) – bě sej Anna-Rosina Selmer po fotach a zdźěla hišće po originalach znowa zešić dała.
› Serby w casu korona-krize
› Wuskutki korona-krizy na NSLDź
› Nowa generacija młodych serbskich hudźbnikow
› Wjelči wědomostnik Pawl Lipič
› Interview z Gabrielu Mariju Šmajdźinej
› Woglěd błośańskeje jsy Dešno
› Farar Jan Malink rozžohnowany
› Nowy zwón za texaski Serbin
› Měrliwa rewolucija w Serbach
Lěta trajace njesprócniwe dźěło bywšeho lektora Ludoweho nakładnistwa Domowina Jana Krala je wunjesło nětko w LND předležacu knihu z titulom »Zelena radosć«. W njej poda so awtor na slědy přirodospytnikow. Přiroda před durjemi wabješe a pohonjowaše na přirodowědnym polu skutkowacych Serbow Hadama Bohuchwała Šěracha, Michała Rostoka, Jana Bohuwěra Mučinka, Michała Awgusta Krala, Jana Larasa, Korlu Bohuwěra Šěcu, Jakuba Nowaka-Horjanskeho, Měrćina Krala, Jakuba Lorenca-Zalěskeho a Juliusa Korlu Emila Rioty čas žiwjenja. Jan Kral je čitarstwu zbliži. Podawa žiwjenjoběhi a originalny tekst z jich pjera. K tomu přidruža so swójske zhladowanja na přirodne zjawy, kiž je jako wjesny hólčec, student biologije a zahorjeny zahrodnik sam nazhonił a wobkedźbował.Jan Kral, Zelena radosć. Na slědach serbskich přirodospytnikow, 232 s., wobrazy, kruta wjazba, ISBN 978-3-7420-1901-1, 19,90 €
Berlinski hudźbny label takatak records je loni digitalnje wozjewjenu EP »Halfway reveries« duwa Hara Crash nětko tež jako winylowy zynkonošak wudał. Tačel wopřijima dohromady štyri spěwy, dwaj jendźelskej a dwaj serbskej. Hudźba a teksty su z pjera spěwaceje a na keyboardźe hrajaceje Uty Šwejdźic a Mirtcha Mirschinskeho, zamołwiteho za synthesizery a programowanje rytmow. Wuwzaće je titul »Bali«, kotrehož lyriski zakład twori baseń Maksymiliana M. Nawki »Mój Bali«.Hara Crash, EP Halfway reveries, takatak records, 12,00 €
Estetisce dopominaja twórby Hara Crash nic jenož markantneho hłosa dla na dotal poslednju CD »Ćeknjenaj« skupiny Berlinska dróha. Přiwšěm wuwiwataj wuměłcaj cyle swójsku notu a dawataj swojej hudźbje dychać. Minimalny techno runje tak lochce zaplećetaj kaž opulentnje aranžowane fragmenty goth rocka resp. post-punka, decentnje jewitej so nimo toho eksperimentalna musique concrète, hypnotiski dub (žanr). Rezultat hodźał so najlěpje z hesłom indietronica wopisać. Limitěrowana tačel inkluziwnje koda za download je mjez druhim w Budyskej Smolerjec kniharni na předań.


text:
Awtorka dźensa
Tereza Wićazowa
Tereza Wićazowa z Budyšina pisa dźensa prěni raz za rubriku Widźał(a), słyšał(a) – napisał(a) a je tak w stawiznach sportoweje kolumny nimo Ralbičanki Haleny Jancyneje druha žona. Rodźena Kukowčanka Tereza Wićazowa dźěła w Budyskim šulskim a zetkawanskim centrumje na Serbskim gymnaziju jako sportowa wučerka. Nimo toho je wolejbulistka Hrajneho zjednoćenstwa Pančicy-Worklecy we wobwodnej lize. Nětko w lěće 2019 je wona jedna z dweju WSN-nowačkow.
Wulki sportowski dźak wupraja sportowa redakcija Serbskich Nowin na tutym městnje Budyšanej Jurjej Nukej, kiž je swój WSN-pisak po wjac hač 100 přinoškach złožił.
Dźesać lět sym w Chrósćicach najprjedy w holčim, pozdźišo w žónskim koparskim mustwje za bulom honiła. Lěpje prajene, sym bule popadnyła abo wotwobarała, zo bych přećiwniskim wrotam zadźěwała. Moje dźěło běše našu klětku čistu dźeržeć. Dokładnu bilancu žanu nimam, ale myslu sej, zo sym swoje dźěło derje dosć wukonjała.


text:
Łokno we noszym kraju otwiyro sie dopiyro 1 lutego, ale juz terozki trocha sie dzieje na noszym podwórku. Poniżyj nieco opisu na tyn tymat:
Zacnymy łod tego, że jak my pisali, tak sie stało. Mateusz Majewski odloz ze klubu po zakończyniu kontraktu. Trwoł do końca 2018 roku.
Niy je dalyj jasno sytuacja Jakuba Kowalskiego. Jego kontrakt tyż juz sie skończoł, ale jesce żodnych rozmów ło jego przedłużyniu niy boło. Kowal podkreślo, że Ruch mo pierwszyństwo i wierzy, że niybawym sprawa sie wyjaśni.
Klub zapewnio, że dokłado starań do przedłużynio wygasajoncygo kontraktu Mateusza Bogusza. Tymu kontrakt końcy sie we czyrwcu 2019r. Ze różnych źródeł dowiadywalimy sie łostatnio, że mioł oferty ze Anglii, np.
Brighton & Hove Albion i Leeds United. Leeds mocno zabiego ło Bogusza (ze noszych informacji wyniko, że transfer je niymal pewny, ale póki nic niy ma na papiorze, to…wiadomo) i niy wykluczone, że jednak przeniesie sie tam juz we tym łokiynku.
Do klubu bołoby to dobre rozwionzanie, coby cokolwiyk wpłynyło do kasy, ale pamiyntyjmy tyż, że ze racji długości kontraktu jego akcje nie som juz tak fest wycyniane jak na przikład przed syzonem.
Dodomy, że klub zapewnio, że chce go zatrzimać.
Ze drużiny łodyjdzie Gracian Komarnicki. Prawdopodobnie bydzie wypożycony do Stilonu Gorzów.
Na łokrys przigotowawczy klub zaprosioł 3 ze 5ciu testowanych ze szparingu ze Stalom Brzeg. Som to:
– Edgar Tur ( ze Estonii, może szpilać na łobu bokach łobrony i pomocy, mo 22 lata);
– Dominik Cheba (kiedyś boł juz we Ruchu, groł we Młodyj Ekstraklasie, mo 22 lata, może szpilać na boku łobrony);
– Lucjan Zieliński (21-lytni pomocnik, łostatnio boł we Miedzi Legnica).
Fusbalorze wrocajom do tryningów 7 stycznia. Piyrwszy tryning zaplanowany je na godzina 9:30 we hali chorzowskigo MORiSu.
własne


text:
24 kwietnia 2021 roku po roz piyrwszy we NOWEJ ERZE Ruch zagrô we Nôjstarszych Derbach Ślōnska! Szpil na szczycie III grupy, III Ligi znaczōnco może dać Ruchowi ciông na awans!
Na jesiyni, we Bytomiu po pechowyj końcówce szpilu stracili my 2 punkty, bo łostatycznie wywieźli my ze Bytomia rymis. Tora do nos szczelōł Mateusz Winciersz, zaś do Polonii trefiōł Norbert Radkiewicz. Obecno runda Polonia zacła tydziyń poźnij skuli tego, ze we lidze jest 19 drużin, to jedna musi co raja pauzować. Zacli szpilem ze Gwarkiem Tarnowskie Góry i…straciyli punkty (sfalone 1-0) po drodze jesce dołożyć trza rymis ze Pniówkiem Pawłowice i ze 2 punktów nôszyj przewogi zrobiōło sie 10 pkt.
Te 10 pkt to jest łobycnie bez tyj jednyj raji, kiero musi zagrać Polonia Bytom, beztosz realnyj przewogi mômy 7 punktów. Jak ważny jest to szpil, to chyba niy trza nikomu godać. Na 10 raji do końca abo zrobiymy 10 punktów realnyj przewogi, abo stracymy i bydzie ino 4 pkt.
Ruch Chorzów mo nôjlepszo łobrona (19 straconych torów) i łod 9 szpilów (a łod 8 we tym roku) ino wygrywo szpile, ale Polonia Bytom chce przerwać ta passa i gonić nôs we drodze do awansu na szczebel cyntralny. Sfalony szpil Polonii praktycznie przekreślo szanse na awans, wiync zanosi sie na fest srogi szpil we Chorzowie.
Idzie kupić jesce pamiōntkowy bilet na tyn szpil! Szczegóły znôjdziecie tukej => KUP BILET NA DERBY
Przewidywany skład Ruchu:
Bielecki – Kwaśniewski, Kawula, Kasolik, Będzieszak – Kowalski, Mokrzycki, Foszmańczyk, Janoszka, Idzik, Biskup.
Do skłądu wracô Kacper Kawula, kiery pauzowoł za kartki (8) i czujymy, że zagrômy we systemie 4-3-3, przi czym prawdopodobne bydzie 3-5-2 i na wahadłach zoboczymy Będzieszaka z Kowalskim, a Ecik slyzie do drugij linii.
Plan szpilów 27 raji:
Piast Żmigród – Foto-Higiena Gać
MKS Kluczbork – Ślęza Wrocław
Warta Gorzów Wlkp. – Zagłębie II
Ruch Chorzów – Polonia Bytom (17:00)
Polonia-Stal – Lechia ZG
Górnik II – Rekord BB.
LKS Goczałkowice – Polonia Nysa
Pniówek Pawłowice – ROW 1964
Miedź II – Stal Brzeg
Szpil Ruchu bydzie szło łoglōndać na łoficjalnym kanale Ruchu tukej => KUP DOSTĘP DO TRANSMISJI bydzie tyż rylacja radiowo we RADIO WIDZEW, i na YouTube (link poniżyj).
Przipominŏmy tyż ło nŏszyj zabawie. Typer Na Niebiesko pod patronatym Baru „Kinga” znŏjdziecie tukej => Typuj i wygrywej.
własne / ruchchorzow.com.pl / radiowidzew.pl


text:
Lista transferowo Ruchu Chorzów skurczoła sie do zera. Kożdy ze znajdujoncych sie na nij fusbalorzy znaloz…
Kategoria: Prziszli – Poszli (Transfery)
Nowe twarze zagrają z Ruchem!
„Niebiescy” wzmacniają się kolejnymi piłkarzami. Do drużyny dołączyli Filip Żagiel (z Polonii Bytom) oraz napastnik Daniel…
Ruch Chorzów zmieni trenera, odejdą również niektórzy piłkarze
Trener Ruchu Chorzów – Łukasz Bereta nie doszedł do porozumienia z klubem i jego kontrakt nie…
Kozłenko wypożyczony. Lech i Duchowski również
Kamil Lech i Mateusz Duchowski wiosną zagrają na wypożyczeniu z Ruchu Chorzów. Lech trafił do Warty…
Fidziukiewicz nie dla Ruchu, Lech testowany w Bełchatowie, Mamis z kontraktem i kolejne testy
Dzisiaj Ruch Chorzów rozegrał kolejny sparing przed rundą rewanżową, a wśród piłkarzy byli też testowani. Bartłomiej…
Michał Biskup piłkarzem Ruchu!
23-letni napastnik GKSu Tychy został nowym piłkarzem Ruchu Chorzów. Michał ma na swoim koncie 8 występów…
[PRZISZLI – POSZLI]: Fto zagrôł we szparingu? Duchowski może zmiynić klub. Niy wykluczone kolyjne testy fusbalorzy
Dzisiej, 23 stycznia Ruch zagrôł piyrwszy szparing we tym roku. Na poczōntek pywnie wygralimy ze Śląskiem…
[PRZISZLI – POSZLI]: Fidziukiewicz już bez klubu, czy trefi do Ruchu? Maj zakończôł testy. Łukasik za „Winiego”?
Michał Fidziukiewicz bôł wymiyniany we gronie zastympców Mariusza Idzika jako pewny kandydat, tymczasym wiymy, że Ruch…
Piotr Wyroba nowym fusbalorzem Ruchu!
Piyrwszym zimowym transferem Ruchu jest 20-lytni Piotr Wyroba ze Rekordu Bielsko – Biała. Wyroba to środkowy…
„Wini” w Gliwicach!
Piyrwszy transfer ze Chorzowa we tym łokiynku należy do Mateusza Winciersza. 20-lytni pomagier przeszed na podstawie…
Winciersz pójdzie do Piasta? Czas pokoże
5 stycznia redaktor Maciej Grygierczyk podoł informacja, że Mateusz Winciersz jest we zainteresowaniu Piasta Gliwice. Jak…
Piyrwsze ruchy transferowe za nami!
Na dziyń dzisiyjszy ze Ruchem pożygnało sie 5 fusbalorzy, ale tyż niykiere przedłużyli swoje kontrakty. Tomasz…
Fosa przedłużōł kontrakt do 2022!
Kapitan Ruchu – Tomasz Foszmańczyk, przedłużôł kontrakt do końca czyrwcŏ 2022! ” Jestech szczynśliwy i dumny…
Co we trŏwie pisko? – Cyli piyrwsze transferowe godki
Ledwo zakończōła sie runda, a juz wiela sie gŏdo ło tym, fto odlyzie ze Ruchu, a…
Fusbalorze Akadymii Piłkarskij na trynigach piyrwszyj drużiny!
Tryner Łukasz Bereta zaprosiōł fusbalorzy Akademii Piłkarskij Ruchu na tryningi piyrwszyj drużiny. Klub zapowiadŏł łod jakigoś…
Nŏstympne odejścia ze Ruchu!
Transfery we Ruchu wyglŏndajōm tak samo łod pŏru lŏt. Nŏjprzôd sie odłazi, potyn ftoś prziłazi. To…
Ruch testuje fusbalorzy UKSu
Na dzisiejszym tryningu pojawiōło sie trochã nowych twarzy. Miyndzy innymi sŏm fusbalorze UKSu Ruch Chorzów. Ruch…
Wdowik i Mandla odłażōm ze Ruchu!
Kolyjne odyjścia ze Ruchu stajōm sie faktym. Bartłomiej Wdowik i Marek mandla odłażōm ze Ruchu. Wdowik…


text:
Rom (B/SN). Bamž Franciskus je jutrownu nóc na Božej mši w Pětrowej cyrkwi raznje šwikał pasiwne zadźerženje mnohich křesćanow přećiwo njesprawnosćam na swěće. Wón namołwi jich k wjetšemu angažementej za sprawnosć a žadaše sej wjace ciwilneje kuraže. Wosom dorosćenych bu jutrownu nóc wukřćenych, mjez nimi migrant John Ogah z Nigerije, kiž bě njedawno zadźěwał wobrónjenemu nadpadej w Romskich superwikach.
Jutrowničku dopołdnja swjećeše bamž po zwučenym wašnju z dźesaćitysacami wěriwych na Pětrowym naměsće jutrownu Božu mšu a žohnowaše jich z „Urbi et orbi“ („Město a swět“).
Wo měr na swěće so modlić


text:
Serbska cyrkej
Serbska cyrkej w Budyšinje (tež cyrkej Našeje lubeje knjenje, němsce Kirche Unserer Lieben Frau, tež Liebfrauenkirche) je Boži dom katolskich Serbow, kotryž přisłuša tachantskej wosadźe swjateho Pětra. Cyrkej namaka so zwonka něhdyšeje nutřkowneje měšćanskeje murje, wuchodnje Bohateje wěže na historiskich Selowych wikach.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbska cyrkej je po tachantskej cyrkwi swj. Pětra po zdaću druha najstarša Budyska cyrkej. Prěnje dopokazane naspomnjenje pochadźa z lěta 1293, hačrunjež eksistuje tež starši zapisk z lěta 1240. Stawiznarjo wuchadźeja pak wot toho, zo steješe hižo w 11. lětstotku Boži dom na samsnym městnje.[1] W srjedźowěku steješe cyrkej zwonka města wosrjedź wikowarskeho sydlišća na tehdyšich Selowych wikach, dźensnišim Cyrkwinym naměsće. Znajmjeńša wot 1318 a hač do lěta 1865 běše pódla cyrkwje tež pohrjebnišćo. W běhu woblěhowanja Budyšina přez Husitow so twarjenje zniči, njeje pak jasne, kotra strona zamołwitosć za to měješe. 1443 bu znowa poswjećena. Při nowym woblěhowanju w Třicećilětnej wójnje a pola wulkeju wohenjow lětow 1634 a 1686 bu cyrkej wospjet zničena. Po zničenju Mikławskeje cyrkwje sta so cyrkej Našeje lubeje knjenje z wosadnej cyrkwju za wsy wokoło Budyšina. Za čas wuswobodźenskich wójnow 1813 do 1815 so cyrkej zdobom jako ewangelski Boži dom wužiwaše, dokelž bě cyrkej swjateho Pětra w tym času lacaret za w měsće zaměstnjene wójska. Přez přetwarjenje mjez 1864 a 1900 dósta swój dźensniši napohlad.
Lětstotki dołho słužeše cyrkej jako wosadna cyrkej katolskich wobydlerjow předměsta a wokolnych wsow, po zdaću pak hač do 20. lětstotka ženje swójsku wosadu njeměješe. Po zarjadowanju swójskeje wosady w lěće 1926 zasadźi biskop Christian Schreiber 1927 němskeho fararja při serbskej cyrkwi, štož ke konfliktej mjez Serbami a jich biskopstwom přinošowaše.
W běhu bitwy wo Budyšin ke kóncej Druheje swětoweje wójny bu cyrkej znowa ćežko wobškodźena, potom pak spěšnje zaso reparowana. Wosada našeje lubeje knjenje so po jenož 58 lětach 1984 zaso rozpušći a do tachantskeje wosady integrowaše.
Twarjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Cyrkwinska łódź je 25 m dołha a 8 m šěroka. Wěža ze sakristiju w podzemju a Michałskim wołtarnišćom w prěnim poschodźe je w sewjerowuchodźe cyrkwje. We hłownym wołtarnišću namakaja so tři wokna z pisaneje škleńcy, kiž buchu w lěće 1970 wot Gottfrieda Zawatzkeho wuhotowane.[2] Napohlad cyrkwje je so w běhu lětstotkow zničenjow dla wjelekróć změnił, tak zo njeleži wuznam Božeho domu dźensa w twarjenju samym, ale w jeho róli jako centralna měšćanska cyrkej katolskich Serbow. Wotnutřka je so cyrkej w lětach 1912, 1936, 1972 a k poslednjemu razej 1998 přetworiła.
K jutram je cyrkej Našeje lubeje knjenje wuchadźišćo Budyskeje křižerskeje procesiony, kiž trójce kołowokoło cyrkwje jěcha.
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Při serbskej cyrkwi skutkowachu mjez druhimi Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina jako farar, Jakub Žur jako kapłan, Michał Awgust Brojer jako organist a Jurij Šołta jako kantor.
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Cornelius Gurlitt: Die Liebfrauenkirche. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 33. Zwjazk: Bautzen (Stadt). C. C. Meinhold, Dresden 1909, str. 58–62. (wobšěrne wopisanje)
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Rochus Schrammek: Verkehrs- und Baugeschichte der Stadt Bautzen. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984.
- ↑ Christine Seele, Siegfried Seifert: Bautzen und seine Kirchen. Benno, Lipsk 1996, ISBN 3-7462-1118-2


text:
Powučace, interaktiwnje, zabawjace!
Rejowanje čini wjeselo – ale što je poprawom z tym započinał? Kajke zhromadnosće mataj walčik a Rock´n´Roll? Kak je tango do Europy dóšoł? Za čo je korepetitora trjeba?
Zhromadnje z baletom Serbskeho ludoweho ansambla rozjasni Kristina Nerád stawizny reje wot srjedźowěkowskeho stupanja-rejowanja do jazzoweje reje, wot rejowanskich hodźinow na knježim dworje hač k ludowej reje za wšěch a pohlada z šulskimi dźěćimi do baletneje žurle na jewišću. Dožiwiće wšelakore formy a stily rejowanskich stawiznow.
WOBSADŹENJE Balet Serbskeho ludoweho ansambla
MODERACIJA Kristina Nerád
Rejowarki a rejowarje baleta Serbskego ludowego ansambla wudaju se z wuknicami a wuknikami na casowe drogowanje pó stawiznach reje a jeje wšakich stilow a formow, kótarež se śěgnjo wót zachopjeńka baleta pśez folklornu reju až ku rock’n’rolloju.


text:
Bōł1 żech ôstatnio na gyburtstagu2 i ôsprawioł3 żech ze takim modym farorzym4, kery5 tyż robi roztomajte6 nalywki. I jak mi pedzioł7 o tyj pozimkowyj, to żech musioł wartko8 szukać pozimek, żeby z tych ôstatnich jeszcze trocha narychtować9. Co z tego wyńdzie10? Ôbejrzymy11 za szejś12 miesiyncy 😉
Co potrza?
1 kg pozimek
1 szklōnka cukru
1 szklōnka szpirytusu13
gorzołki14… pōnojś do smaku, ale ze szklōnka to już trza bydzie dać 😉
Nojprzōd15 pokrejcie16 pozimki (chyba, że gołdocie17 na nie truskawki) i we jaki krauzie18– nojlepi by bōło w jaki wiynkszyj, ale u mnie we jednyj sōm19 wieprzki20 ze jagōdkami21, a drugo czeko na wiśnie i bez to mōm dwie mańsze22– ukłołdejcie23 warstwami pozimki i cuker. Potyn zalyjcie to szklōnkōm szpirytusu. Za dwa miesiōnce dolyjcie24 do tego gorzołki- tak do smaku, ale myśla, że tam szło by włołć25 i dwie szklōnki, co by to niy bōło za słodke- i czekejcie… szejś miesiyncy… jak joł to wytrzimia26… Nawet tera to jeszcze niy ma co gołdać27: smacznego 😉
1byłem; ō- samogłoska w wymowie między o i u
2urodzinach
3rozmawiałem; ô= ło
4księdzem
5który
6różne
7powiedział
8szybko
9przygotować
10wyjdzie
11zobaczymy
12sześć
13spirytusu
14wódki
15najpierw
16pokrójcie
17mówicie
18słoiku
19są
20agrest
21porzeczką
22mniejsze
23układajcie
24dolejcie
25wlać
26wytrzymam
27mówić


text:
Problym ślōnskich słownikōw
Kożdŏ mŏwa używŏ słōw, wiadōmo. Słowa już ôd tysiōncleci spisuje sie we słownikach. Ślōnskŏ mŏwa tyż mŏ swoje słowniki, ale durch jeszcze czekŏ na tyn jedyn słownik, co wkludzi jã do światowyj elity gŏdek.
Słownikōw ślōnskij gŏdki je moc. Sōm słowniki blank amatorske, jak Ślónsko godka. Ilustrowany słownik dla Hanysów i Goroli ôd Joanny Furgalińskij abo Ilustrowany słownik gwary śląskiej ôd Marka Szołtyska. Sōm tyż take amatorske, co aspirujōm do byciŏ richtich zdrzōdłym wiedzy ôd ślōnskim słownictwie, jak Słownik Gōrnoślōnskij Gŏdki ôd Bogdana Kallusa abo Słownik gwar śląskich ôd Barbay i Adama Podgórskich. Sōm ale prace cołkym naukowe, jak Słownik gwar śląskich wydŏwany pod redakcyjōm naukowōm prof. Bogusława Wyderki ôd 2000 roku w Ôpolu.
Rzecz w tym, iże wszyjske te słowniki majōm jedyn nojważniyjszy feler: ône spisujōm ino to słownictwo, co je inksze ôd polskigo. Dŏwŏ to taki efekt, iże ludzie, co niy do kōńca znajōm gŏdkã abo nic jij niy znajōm, myślōm, iże po naszymu ôczy to sōm ślypia, nogi to szłapy, pisać to szkryflać i tak dalij. A to je przecã barzij skōmplikowane.
Nastympny feler to je to, iże ône sōm papiōrzane. Wiela czasu weźnie przekartkowanie słownika i znŏlyziynie jakigoś słowa, a wiela czasu weźnie wpisanie go we kōmputer abo mobilniŏk? Je dwudzieste piyrsze stolecie, mobilniŏk we naszyj kabzi poradzi przerobić setki tysiyncy słōw na sekundã, a my durch niy mōmy richtich elektrōnicznego słownika. Jŏ sōm używōm ślōnskich słownikōw, coch je przed siebie przerobiōł do wersyji, co w nich idzie tak szukać. Znojś jakeś słowo biere możno z pōł sekundy. Z wiadōmych prziczyn niy mogã tego ale żŏdnymu dŏwać.
Dalszy feler to to, iże ôkrōm słownika ôd Bogdana Kallusa, te wszyjske wydŏwnictwa wypisujōm słowa ze ślōnskigo na polski. Znaczy ftoś może wejzdrzeć, jak jakeś słowo ślōnske bydzie po polsku (jak pedzieć fyrlŏk, ryczka abo colsztŏk?), ale jak brakuje kōmuś słowa ślōnskigo, a znŏ polske, to niy mŏ go jak znojś.
I ôstatni – myślã, iże nojwazniyjszy – feler. Żŏdyn słownik niy podŏwŏ ôdmiany. Słownik ôd Bogdana Wyderki podŏwŏ ôdmianã ôkrōnõ, to znaczy dŏwŏ dwa-trzi przikłady użyciŏ jakigoś słowa ze zdrzōdeł. Ale to durch trochã za mało. Znojdujã słowo „przikłŏd” i jak je mōm ôdmiynić? „Przikłŏdu” abo „przikładu”?
Tukej trza spōmnieć ô strōnie dykcjonorz.eu, co nad niōm robi Stanisław Neblik z Rybnika. Jego robota pōmału sie rozwijŏ i na dziś mŏ 2325 haseł, ône majōm swoje ôdpowiedniki polske, czeske i niymiecke, a kożde hasło mŏ tabulã z ôdmianōm. To je, wierzã, piyrszy krok do richtich modernego słownika ślōnskigo.
We dzisiyjszych czasach przi pisaniu słownikōw niy ma ôgraniczyń. Skuli tego, iże wszyjsko mogymy zapisać cyfrowo, niy braknie nōm placu na tabule ôdmiany ani niy muszymy sie zawiyrać we wieluś tysiōncach słōw. Taki tyż słownik nōm bydzie potrzebny: elektrōniczny, ze wszyjskimi słowami, niy ino tymi inkszymi ôd polskich, ze połnym ôpisym słowa, wymŏwōm, synōnimami, antōnimami, ôdpowiednikami we inkszych gŏdkach i wszyjskimi inkszymi możliwymi informacyjami. Wtynczŏs bydymy mogli pedzieć, iże ślōnskŏ mŏwa to je gŏdka światowŏ.


text:
Sztuczno godka
Štučno godka (zwono tyž conlangym s ang. constructed language) to je termin užywany we stosůnku do godek, kere ńy narodźiuy śe bez naturalno ewolucyjo lingwistyčno, a zostouy stwořůne coukym bez čowjeka. Tako godka može spouńać wjela rolůw, np. suůžyć kej mjyndzynarodowo forma kůmůńikacyje, stanowić šyfr, eksperymynt lingwistyčny abo być užywano postřůd wymyślůnyj rasy abo narodu (sam bajšpilym je klingůńsko godka), ńyřodko we literatuře. Nojbaři znajůmům godkům štučnům je esperanto, kere zostouo stwořůne we 1887 roku bez poloka žydowskigo pochodzyńo – Ludwika Zamenhofa. Inkše znajůme godki štučne to ido, interlingua, volapük a lojban.


text:
Fachowcow w twarskim wobłuku je dźeń a mjenje. To drje ničo nowe njeje. Hladajo na běžne tarifowe koło pak měli połoženje wobkedźbować a hižo nětko na přichodnych sobudźěłaćerjow myslić. Hłownje dźěłarnistwo na to mysli, mzdu zwyšić.
Budyšin (SN/BŠe). Twarska branša ma dale a mjenje fachowcow. Tež w Budyskim wokrjesu móhło so to z chutnym problemom stać, warnuje industrijne dźěłarnistwo twarstwo-agrar-wobswět (IG twar) z pokazku na statistiku zwjazkoweje agentury za dźěło. Z wobličenjow wuchadźa, zo je dźeń a ćešo fachowcow za njewobsadźene dźěłowe městna nańć. Porno lońšemu njebě cyłkownje 117 městnow branše dlěje hač 90 dnjow wobsadźenych. Před lětomaj bě to hišće 97 a lěto do toho 86 městnow.