text:
ДлиTeлbHocTb: 5 MиH 52 cek
ПpocMoTpoB: 3252
Tэrи: artur szpilka szpila boks
ДлиTeлbHocTb: 11 MиH 2 cek
ПpocMoTpoB: 24
Tэrи: boxing combat sports Combat Sport (Sport)
ДлиTeлbHocTb: 8 MиH 23 cek
ПpocMoTpoB: 20
Tэrи: sports boxing
ДлиTeлbHocTb: 5 MиH 37 cek
ПpocMoTpoB: 618
Tэrи: ringpolskapl ringpolskapl2 Wach Kliczko Wach Kliczko Klitschko Wach Klitschko Szpilka Adamek Szpilka Włodarczyk Palacios Głowacki Łapin Proksa Proksa Gołowkin
ДлиTeлbHocTb: 5 MиH 52 cek
ПpocMoTpoB: 3267
Tэrи: ringpolskapl ringpolskapl2 Wach Kliczko Wach Kliczko Klitschko Wach Klitschko Szpilka Adamek Szpilka Włodarczyk Palacios Głowacki Łapin Proksa Proksa Gołowkin
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 7 cek
ПpocMoTpoB: 9115
Tэrи: artur szpilka boks knock walka
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 52 cek
ПpocMoTpoB: 2045
Tэrи: ringpolskapl ringpolskapl2 Wach Kliczko Wach Kliczko Klitschko Wach Klitschko Szpilka Adamek Szpilka Włodarczyk Palacios Głowacki Łapin Proksa Proksa Gołowkin
CTpaHиц: 1 of 211
Дaлbшe


c: text/html

text:
Hanowery
Wspůłrzyndne: 52°22' N 9°43' E
Hanowery, (mjym.: Hannover) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ekliptika
Ekliptika je (imaginarna) runina w kosmosu, w kotrejž so w orbiće zemja wokoło słónca pohibuje.
Orbity druhich planetow słónca njejsu runje w ekliptice, ale tež nic přejara daloke wot toho.
Rotaciska wóska zemje njeje zrunana k ekliptice, ale ma k jeje padorunje nuhel wot něhdźe 23° 26'. Tutón nuhel zawinuje fenomen měnjacych počasow. Wona njeje konstantna, ale wariěruje (z periodźe wot něhdźe 40.000 lětow) mjez 21° 55' a 24° 18', wobwliwujo klima zemje. Wona nětko so zmjeńšuje; něhdźe w lěće 4300 budźe srjedźnu hódnotu wot 23° 06' docpěwać a něhdźe w lěće 25000 minimalnu hódnotu.


text:
Pónoj
Pónoj je płona bejzwěkowa kaserola z dołhim přimadłom, kotryž słuži zo by pjekł abo pražił.
Na rozdźěl wot železnika pónoj je wjace niša a wolóžuje wobroćowanje pječeneho z přimadłom. Mokrina spěšnišo so wuparjuje dla poměra mjezy wolumenom a powjerchom.
Typiske jědźe, kotrež so w pónoji přihotuja, su pampuchi abo pražene běrny.
Pónoje powšitkownje su fabrikowane z aluminija, wocla abo njezerzawjaceho wocla a móžeja měć teflon na jich powjerchu, kotryž zadźěwa přilěpjowanju jědźow na nim.
[wobdźěłać] Galerija
-
Pónoj z wocla
-
Pónoj z lateho železa
-
Pónoj z železa
-
emaljowa pónoj


text:
Snooker
Snooker jo billardowa sportowa družyna, kenž jo nastała w 19. stolěśu w Indiskej. Cil graśa jo z pomocu jadnogo queue (kija) a jadnogo grajnego bala 15 cerwjenych balow a šesć barwojtych balow wót snookerowego blida do kapsow zapušćiś.
[wobźěłaś] Stawizny
Billard jo se prědny raz grał w 16. stolěśu. W toś tom casu jo jano sport za zamóžne luźe był. Blida njejsu měli bandy a tak bala su padali, gaž njejsu korektnje do źěrow starcyli, na zemju. A teke bala su hyšći byli wót słonoweje kósći.
W 19. stolěśu graśe jo zachopiło byś wjelgin popularne pśi britiskej armeji w Indiskej, kenž jo to grała w casach monsuna. Tegdy jo nastał źinsajšny English Billards, w kótaremž dajo jano tśi objektowe bala a kuždy grajaŕ ma swójske grajne balo. English Billards su se dalej wuwili do Life Pool a Pyramid Pool. W Life Pool maš někotare barwojte bala, kenž wužyjoš ako grajne a objektowe bala. Pyramid Pool grajoš z 15 cerwjenych balow, kenž su natwarjone w “pyramiźe”, a grajnym balom. Teke blida pón su byli wjele lěpše, něnto su měli bandy a pšawe kapse.
Stej se kombiněrowałej Life Pool a Pyramid Pool, tak až jo nastał Black Pool. Take graśe jo było ako Pyramid Pool jano z carnym (engelski “black”) balom, což jo cyniło móžne, wěcej dypkow dostaś. 1875 engelski oficěr Sir Neville Francis Fitzgerald Chamberlain jo rozsuźił, až teke druge barwojte bala deje za graśe wužyte byś. Pón jo pśisamem ako źinsajšny snooker było, jano módre a brune balo stej felowałej. Wónej stej akle 1919 oficielnje do graśa dodanej byłej.
Swójo mě jo snooker dostał wót slangowego engelskego słowa za kadeta w prědnem lěśe. Groni se, až mě jo nastało, gaž jo Chamberlain něga někomu gronił, až jo špatnje, "kaž snooker", grał.
Prědne oficialne zasady su se pisali 1882 w Ootacamunźe.
John Roberts, britiski billardowy champion, jo 1885 w Indiskej Chamberlaina zmakał a pón snooker do Engelskeje pśinjasł. Jo pitśku casa trało, až prědne turněry su se organizěrowali. 1916 jo było prědne amaterske swětowe mejstarstwo a Joe Davis jo pomagał zarědowaś prědne profesionelne swětowe mejstarstwo w lěśe 1927. Dobywaŕ jo teke Davis był, kenž jo myto wót 6,10 £ domoj wzeł. Niwow njejo w takich casach wjelgin wusoki był, nejwětšy break jo 60 dypkow měł. Prědny cas Joe Davis jo sport dominěrował a jo dobył wšykne swětowe mejstarstwa až do 1946. Wón jo teke prědny był, kenž dosegnuł maximum break. W pěśźasetych a šesćźasetych lětach popularnosć sporta jo spadnuła a togodla njejo dało swětowe mejstarstwa w lětach 1958 až do 1963.
Wumóžaŕ jo telewizija była. Ako jo barwojta telewizija jo pśišła, redaktory wót BBC su pytali nowu sportowu družynu, kenž w barwojtych wobrazach derje wuglěda, a su wzeli snooker. Za to su 1969 nowy turněr zwónoźeli z mjenim Pot Black. Pón jo popularnosć stupiła. Wažne jo teke było prědne wusćełanje swětowego mejstarstwa 1973, což jo sport hyšći popularnjejšy cyniło. Swětowa poziciska lisćina dajo wót 1976 a 1977 jo swětowe mejstarstwo prědny raz w Crucible Theatre w Sheffielźe było, źož jo hyšći źinsa kužde lěto. Nowa generacija snookerowych grajarjow, wósebnje Steve Davis, jo pomagała sportoju tak wuspěšny byś. Wjeršk popularnosći jo było finale swětowego mejstarstwa 1985 mjazy Steve Davisom a Dennis Taylerom, kenž su glědali 18,5 milionow pśiglědarjow, což jo až do źinsa nejwuša kwota sportowego wusćełanja w engelskej telewiziji.
Źinsa sport jo z pomocu grajarjow ako Stephen Hendry hyšći wěcej wjelgin popularny, něnto teke w cełem swěśe, wósebnje w Chinskej, ale teke w Nimskej a we Łužycy wjele luźi lubujo snooker.
[wobźěłaś] Graśe
Snooker jo grany na snookerowem bliźe, kenž jo 3569 mm dłujke, 1778 mm šyroke a 851 až do 876 mm wusoke. Blido ma šesć kapsow, styri w rogach a dwě w srjejźi dłujkeju bandowu. Dajo baulk linija 737 mm wót dołojcneje bandy a w srjejźi baulk linije jo “D”. Dajo spot abo carny spot za carne balo, pyramidowy spot za pinkowe balo a centralne spot za módre balo. Teke roga a srjejź wót D su spoty za brune, zelene a žołte balo. Nad pyramidowym spotom su cerwjene bala ako pyramida natwarjone.
W snookerje grajotej pśecej dwa grajarja abo dwa teama jaden pśeśiwo drugemu. Jaden zachopijo ze swójom queue grajne (běłe) balo wót D graś. Ako prědny grajaŕ musy pśecej cerwjene balo wześ, gaž cerwjene balo w jadnej kapsy doskócyjo, dostanjo jaden dypk a smějo dalej cyniś. Pón musy na kuždy pad barwojte (njecerwjene) balo graś, ale barwa musy teke nominěrowana byś, to groni, až grajaŕ ma sudnikoju barwu pomjeniś pśed starkom (gaž njejo widobne). Barwy maju rozdźělne gódnoty:
- žołte – 2 dypka
- zelene – 3 dypki
- brune – 4 dypki
- módre – 5 dypkow
- pinkowe – 6 dypkow
- carne – 7 dypkow
Barwy pśidu tak dłujko až hyšći cerwjene su na bliźe pśecej zasej na swóje spoty. Gaž slědna cerwjena jo źěrkowana, musy grajaŕ hyšći jadnu lichu barwu graś a pón pśiźo kóńcne graśe na barwy. Tam ma grajaŕ wšykne barwy źěrkowaś ale wót nejmjeńšeje (žołta) až do nejwětšeje (carna).
Grajaŕ tak dłujko dypki zběra, kaž bala źěrkujo bźez foulow. Taka faza, kenž grajaŕ jo pśi bliźe, ma mě “break”. Nejwětšy móžny break jo 147 dypkow a znaty ako “maximum break”. To jo wjelgin rědke. Gaž break ma 100 abo wěcej dypkow, powědamy wót “century breaka” a za kuždego grajarja dajo lisćina z wšyknymi century breakami.
Jaden frame ma kóńc, gaž wšykne objektowe bala su w kapsach a jaden wót grajarjowu ma wěcej dypkow. Pón taki jo frame dobył. Gaž matej wobej samsku licbu dypkow (wjelgin rědke), grajotej “respotted black” (engelski za: zasej na spot scynjone carne). Pón carne balo jo zasej na spośe a grajarja zachopijotej wót D wopytaś carne balo źěrkowaś. Ten, kenž to docyni, dobywa frame. Grajaŕ ma teke móžnosć frame wóstajiś, gaž njamóžo bźez foulow pśeśiwnika dobyś. Takej situaciji se groni w snookerowem sporśe “snooker trjebaś”. Jaden snooker jo pón, gaž njedajo korektne balo, kenž móžoš połnje trjefiś, dokulaž druge balo lažy mjazy takima. Cesto jo w snookerje notne drugego snookerowaś, to groni snookery konstruěrowaś a tak fouly wunuźiś, což k tomu wjeźo, až grajaŕ ma wěcej dypkow a tak zasej móžnosć dobyś. Jaden foul jo, gaž:
- grajaŕ trjefijo wopacne balo
- grajaŕ źěrkujo wopacne balo
- grajaŕ žedne balo njetrjefijo
- grajne balo pada do kapsy
- grajaŕ dotyknjo jadno balo (teke z drastwu)
- a wjele wěcej
Za foul dostanjo pśeśiwnik tak wjele dypkow, kaž nejwuše balo, kenž jo inwolwěrowane było, ma, ale nanejmjenjej styri dypki.
“Match” jo mě za graśe, kenž grajotej a w kótaremž zwětšego někotare frame su se wuběźowane. To licymy ako to:
- Best of 3 - ten, kenž ako prědny dwa dypka ma, dobywa
- Best of 5 - ten, kenž ako prědny tśi dypki ma, dobywa
- Best of 37 - ten, kenž ako prědny 19 dypkow ma, dobywa a.t.d.
Snooker graju normalnje w někotarych “sessionach”. Normalny session ma wósym frame a jadnu pśestawku pó stwórtem frame z mjenim “midsession interval”. Dłujke matche, ako w swětowem mejstarstwje, mógu měś tśi abo styri sessiony a traju někotare dny.
Dajo wjele wěcej pšawidłow, kenž how njejsu zapśimjone. Za kompletne zasady (w nimskej rěcy) pšosym glědajśo na http://www.billard-union.de/downloads/3.4spielregelnsnooker.pdf
[wobźěłaś] Turněry
W snookerje dajo dwě formje turněrow. Turněry poziciskeje lisćiny a turněry z pśepšosenim. W turněrach poziciskeje lisćiny mógu grajarje dypki za pozicisku lisćinu zběraś. To su aktualnje:
- Swětowe mejstarstwo (World Championship)
- UK Championship
- World Open (něga Grand Prix)
- Welsh Open
- China Open
- Shanghai Masters
- Northern Ireland Trophy
- Wuxi Classics
- German Masters
Turněry z pśepšosenim su jano za take grajarje, kenž su pśepšosone (cesto wótwisne wót městna w poziciskej lisćinje). Nejwažnjejšy pśikład jo Masters. Ale jo teke raz German Open w Fürth był.
[wobźěłaś] Znate grajarje
How jano jadna lisćina z prědnymi 16 grajarjami poziciskeje lisćiny [staw maj 2011] (take 16 njemuse se kwalificěrowaś za turněry poziciskeje lisćiny):
- Mark Williams (Waliziska)
- John Higgins (Šotiska)
- Mark Selby (Engelska)
- Ding Junhui (Chinska)
- Neil Robertson (Australiska)
- Alister Carter (Engelska)
- Shaun Murphy (Engelska)
- Stephen Maguire (Šotiska)
- Judd Trump (Engelska)
- Graeme Dott (Šotiska)
- Ronnie O’Sullivan (Engelska)
- Mark Allen (Engelska)
- Peter Ebdon (Engelska)
- Matthew Stevens (Waliziska)
- Jamie Cope (Engelska)
- Stephen Hendry (Šotiska)
Aktualny swětowy mejstaŕ jo John Higgins.


text:
Důnaj
Důnaj (łać. Danubius, mjym. Donau, słow. Dunaj, madź. Duna, chor. Dunav, serb. a buł. ДyHaB, rum. Dunărea, ukr. ДyHaй) - drugo (pjyrszo je Wołga) nojdugszo rzyka we Ojropje. Je 2845 (uod Donaueschingen) lebo 2888 (uod Furtwangen) km dugo a mo 795 686 km² wjyrchu śćykańo.
Zdzůdło mo we Mjymcach a płyńe uod zachodu na wschůd bez 10 państwůw: Mjymcy, Austrijo, Słowacyjo, Madźary, Chorwacyjo, Syrbijo, Růmůńijo, Bułgaryjo, Mołdawijo a Ukrajina. Důnaj wpado do Czornego Morza. Nojwjynkszym dopływym Důnaju je Ćisa, a nojwjynkszym mjastym nad rzykům - Budapeszt.


text:
Maurytańijo
Maurytańijo(arab. موريتانيا Muritanija, uoficjolne mjano Islamsko Republika Maurytańsko arab. الجمهورية الإسلامية الموريتانية Al-Dżumhurija al-Islamija al-Muritanija) – państwo we půłnocno-zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanem. Grańica mo s Synegalem, Mali, Algeryjům a Zachodńům Saharům. Wjynkszo tajla kraju to pustynne teryny Sahary.
Prawo sam je miszůngem islamskigo prawa a francuskigo Cywilnygo Kodeksu.
Maurytańijo je ubogim krajym, kerygo gospodarka je uoparto o bauerstwo (we dolińe rzyki Synegal) a łowjyńy rybůw, dochody dowo tyż fedrowańy rudůw żyloza. Krům żyloza, dobywo śe sam [[naftowo ropa] (ze podmorskich złożůw), złoto, mjydź a gips.


text:
Tadżykistůn
Tadžykistan, Republika Tadžykistanu - państwo we střodkowyj Azyje, grańica mo s Ůzbekistanym, Kirgistanym, Chinůma a Afgańistanym. Stolicům kraju je Dušanbe. Je to kraj bes dostympu do mořa, bezma couko jygo powjeřchńa zajmujům gůry, pouowa kraju ležy wyžyj jak 3000 m n.p.m. Nojwjynkše pasma gůrske sam to Autaj a Pamir. Nojwyžšy je Wjyrch Ismaila Samańijego, wysoki na 7495 m n.p.m. Yno we půunocnyj tajli kraju je nižyj puožůno, urodzajno Kotlina Fergańsko. Klimat sam je kůntynyntalny a skrajńy suchy.
Problymym kraju je kůmůńikacyjo, skiž fest ćynžkich warůnkůw naturalnych nec drogowy je fest suabo rozwińynty, a s ńykerych wyžyj pouožůnych drogůw idźe kořystać yno bez lato. Srogi je sam potyncjou we hydroynergetyce, terozki wykořistywany yno we ůng. 5%. Ńywjelge wydobyće surowcůw: zuota, ůrůnu, boksytůw, industryja wuůkeńńičo a spožywčo. Bez Tadžykistan prowadzům cesty přemytu narkotykůw.
Ludność sam to we wjynkšośći Tadžyki (79,9%) a Ůzbeki (15,3%); 85% wyznowo islam sunńicki, 54% šyicki.


text:
Šupy
Šupy su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (Procyonidae). Wot sydom družinow je jedna tež w Europje zdomjacnjowana.
[wobdźěłać] Wopis
Šupy docpěja dołhosć wot něhdźe 40 hač do 70 cm. Barbjenje je šěre hač čornojte, mjeztym zo maja čorny muster we wobliču. Wone su wšožrački a móžeja derje lězć a płuwać.
[wobdźěłać] Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Sydom družinow je w sewjernej, srjedźnej a južnej Americe domjace.
[wobdźěłać] Družiny
Ród šupow so do sydom družinow rozdźěli:
- (Sewjeroameriski) šup (Procyon lotor) je najdale rozšěrjeny a najlěpje přeslědźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wot južneje Kanady hač Panamy rozšěrjeny, wón je mjeztym tež w Europje domjacy.
- Krabowy šup (Procyon cancrivorus) je w Južnej Americe domjacy.
- de:Tres-Marias-Waschbär (Procyon insularis) je na Tres-Marias-kupach před zapadnym pobrjozom Mexiko endemiski.
- Bahamaski šup (Procyon maynardi) je žiwy jenož na kupje New Providence, kotraž k Bahamam słuša.
- Guadeloupe-šup (Procyon minor) je na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
- Cozumel-šup (Procyon pygmaeus) je žiwy na kupje Cozumel před mexiskej połkupu Yucatán.
- Barbadosowy šup (Procyon gloveralleni) na Karibiskej kupje Barbadosy wustupowaše. Posledni eksemplar bu w lěće 1964 wuhladany, tak zo družina płaći jako wotemrěta.
[wobdźěłać] Žórła
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 267 (něm.)


text:
Rěč nahuatl
Rěč Nahuatl [ˈnaː.wat͡ɬ] je indianska rěč z uto-azteskej rěčnej swójby.
Nahuatl rěka 1 500 000 ludźi w srjedźnej Americe, kotřiž předewšěm w meksikanskich zwjazkowych statach Puebla, Veracruz, Hidalgo a Guerrero su žiwi. Najwjetše su dwurěčnje ze španišćinu a Nahuatl wotrostli. Dźensniši Nahuatl ma wjele narěčow.
[wobdźěłać] Fonologija
Nahuatl ma 15 konsonantiskich ale tež kóždy króć pjeć krótkich a dołhich wokaliskich fonemow.
Typisce za Nahuatl su substantiwy, kotrež so na „-tl“ wukónča, kaž na př. Popocatepetl, Axolotl abo Metl (agawa), při čimž so su „-tl“ we wjele dźensnišich dialektach k „l“ abo „t“ wuwili.
[wobdźěłać] Konsonanty
[wobdźěłać] Wokale
[wobdźěłać] Přizwukowanje
Kóžde Nahuatl-owe słowo so na předposlednjej złóžku přizwukuje. Jeničke wuwzaće je wokatiw, kotryž so na poslednjej złóžku přizwukuje.
Přikład k wurjekowanju:
Colhua Mēxihcah – [ˈkolwa meːˈʃiʔkaʔ]
[wobdźěłać] Gramatika, syntaksa
Nahuatl je aglutinowaca, polysyntetiska rěč z wariabelnym słowoslědom, kotryž so móže mjez PSO, POS a SPO přeměnjuja.
Słowo znutřka Nahuatl-sady je zwjetša z jedneho abo wjacorych prefiksow, často rozšěrjeneho słowneho zdónka a jedneho abo wjacorych sufiksow zestajene. Konjugacija so njezrjaduja jenož po subjekće, ale tež – podobnje kaž na př. w Madźaršćinje abo w kečua – po objekće.
Přikład: Nimitzittaz. – „Budu ći widźeć.“ Tuta sada wobsteji w Nahuatl z jeničkeho słowa, zestajene ze słowneho zdónka itta („widźeć“), prefiksa resp. prefiksoweho subjekta ni – („ja“), prefiksoweho objekta 2. wosoby mitz („ći“) a sufiksa z (futur), tuž „Ja budu ći widźeć.“
Přez hromadźe sadźenje wjacorych słownych zdónkow a afiksow so móžeja jara dołhe słowa tworić, kotrež w europskich rěčach přez dołhe sady z wjele słowami wupraja. Tak rěka na př. nehualmoyecastemojmolunijtzinutinemisquiöni (Tetelcingo-Nahuatl): "Wy česće hódni čłowjekojo byšće přińć a wam waše nosy storkali móhli, tak zo krawja, ale woprawdźe wy njejsće to činili [2]. Dla tutych dołhich słowow ale tež někotrych za Europjanow njezwučeny zwukowych kombinacijow (wosebje jara časte tl) bu a je rěč často jako pječa „njewurjekujomna“ woznamjenjena. To so pak hodźi na njewědu wo hinašim, nic europskim rěčnym koncepcé naspjet wjesć.
Wažny charakteristikum rěče Nahuatl je rozeznawanje mjez „pohibliwymi“ a „njepohibliwymi“ substantiwami. „Pohibliwe“ substantiwy woznamjenja čłowjekow, zwěrjata a někotre druhe zapřijeća. Wšě druhe substantiwy su „njepohibliwe“ a nimaja žadyn gramatiski plural. Mnohota so móže tu jenož přez doprědka sadźenje wot ličbnikow resp. słowa huel („wjele“) wupraji, na př. huel mitl („kłoki, šipy“ ab po słowje „wjele kłok“).
Pluralowe kóncowki móža jara rozdźělne być, při čimž eksistuje 8 rozdźělnych kóncowkow.[3]
Někotre słowa zhibuja při tworjenju plurala drje singularowu kóncowku, podwojuja pak potom prěnju złóžku, kaž na př. ticitl („lěkar, hojer“), titici („lěkarjo“). Při někotrych słowach so kóncowka z podwojenju kombinuje, kaž na př. citlalin („hwězda“), cicitlaltin („hwězdy“). Při wjele słowach na -tl, kotrež čłowjekow woznamjenja, so město toho kóncowka -h wužiwa, kaž na př. Mexicatl („Mexičan“), Mexicah.[3]
W narěčach móža wotchilne formy wustupować. Na př. potom so jewi město regularneho plurala wot calli („dom“): caltin („domy“) warianta calmeh.[3]
Na městnje pomocnych werbow a modalnych werbow so w Nahuatl substantiwy a adjektiwy kaž werby konjuguja. W třećej wosobje (singular tež plural) wostanje substantiw njezměnjeny. Přikład:
pilli (princ, zemjan)
nipilli – Sym princ (po słowje „ja princ“)
tipilli – Sy princ („ty princ“)
pilli – Wón je Princ („wón princ“)
tipipiltin – Smy princy („smy princy“)
anpipiltin – Sće princy („wy princy“)
pipiltin – Woni su princy („woni princy“)
Wjele městnostne mjena w Mexiko kónča na -co, -pan abo -tlan. Při tym dźe wo městno pokazace kóncowki (lokatiwne sufiksy) Nahuatl. Kóncowka -tzinco, w městnostnych mjenach dźensa zwjetša -cingo pisana, je z Nahuatl-afiskow -tzin (respektowa forma) a -co zestajena. Kóncowka -tenanco (tež -tenango) wobsteji ze substantiwa tenāmitl, měšćanska murja, a lokatiwneho sufiks -co, so poćahuje tuž na skrućowane městno. Tworjenje z afiksow resp. zdónkow te- (pokazuje wobsydstwo), nantli (mać) a -co (lokatiw) njeje dla nuzneje pozicije posesiwneho pronomena na spočatku słowa móžne. Interpretacija, zo tute městnostne mjena na stare bohowki abo Knježnu Mariju wotkazuja, tohodla njeje zdźeržujomna.
Prěnjotne ličbniki Nahuatl bazuja kaž najprjedy při wšěch rěčach Srjedźneje Ameriki konsekwentnje na systemje na bazy dwacetki. Dźensniši dźeń so zwjetša ličbniki wot 21 abo tež hižo wot štyrjoch abo pjećoch zapominachu, tak zo sam jednorěčne najbóle na Španišćinje liča.
[wobdźěłać] Noty
- ↑ http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf (špan.)
- ↑ SIL: A Long Word in Mösiehuali (Tetelcingo Nahuatl), http://www.sil.org/mexico/nahuatl/tetelcingo/14i-LongWord-nhg.htm
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Kauderwelsch Band 179, Aztekisch (Nahuatl) Wort für Wort, 1. Auflage 2004, ISBN 3-89416-355-0, strony 24-25


text:
Serbske husle
Serbske husle je zhromadne pomjenjowanje dweju typow ludowych instrumentow, kotrejž Serbja wužiwachu w swojej ludowej hudźbje. Dźe wo wulke husle, kotrež maja tři truny a wužiwachu so w katolskej wokolinje Łužicy. Instrument je něhdźe 60 centimetrow dołhi. Serbja maja tež małe husle, kotrež mjenuja kwasne abo wěrowanske huslički. Tutón typ instrumenta ma tež tři truny. Małe husle wužiwachu jenož w slepjanskej wokolinje w srjedźnej Łužicy. Hercy piskachu na nich jenož na kwasach a jenož z přewodom dudow. Serbja dźensa w normalnym padźe tute tradicionalne instrumenty hižo njewužiwaja, maja pak ansamble, w kotrychž hraja hercy na kopijach serbskich husli.


text:
Waszbret
Waszbret - narzyńdźe wykorzistywane do prańo uodźeży; kůnstrukcyjo w postaći falistyj blachy (abo inkszyj sfołdowanyj powjerzchńi - ntp. s glasu abo plastikowyj), uobyczńe zastyrczůnyj we drzewjanyj abo metalowyj ramje. Waszbret bůł uobyczńe ůmjeszczůny we baliji, uosoba kero proła w ryncach przesuwoła (tarła) namaczano bjelizna po powjerzchńi waszbreta. Waszbret praktyczńy wyloz s użyćo po pojawjyńu śe waszmaszyny.
Falisto powjerzchńo waszbreta poćerano rynkům abo jakymś przedmjotym wydowo charakterystyczny klang, co je wykorzistywane uod ńykerych muzycznych skupin (nojczyńśći tych co grajům muzyka country) do wzbůgacyńo klangu wykůnywanych utworůw.


text:
Podpěrajće Wikipediju!
DARĆE NĚTKO »
Miliony ludźi wokoło swěta budu dźensa něšto nowe wo Wikipediji zhonić. Jako powšitkownosći wužitna organizacija, kotraž globalne zhromadźenstwo dobrowólnikow podpěruje, prócujemy so wjace informacijow a lěpše informacije we wšěch rěčach za wšěch ludźi k dispoziciji stajić, darmo a bjez reklamy. Waš dar budźe nam pomhać z dźěłom na Wikipediji pokročować a ju za was wužitnišu činić.
— Wikipedija podpěruje so přez załožbu Wikimedia Foundation, zhromadźenstwo, wuswobodźene wot dawka po postajenju 501(c)(3) ze sydłom w San Francisce, Kaliforniskej. W Zjednoćenych statach móžeće dary wot swojeho dawka wotćahnyć. Wšě dary přez kreditne karty přewjedu so z pomocu słužby PayPal.


text:
Sztrasbana
Sztrasbana (mjanowano tyż banka abo sztrasynbana) – glajzowy pojazd przirychtowany do mjejskigo transzportu, kery poruszo śe po ceśće abo na szpecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. Teroźńe sztrasbany sům zauobycz napyndzůne śilńikůma na sztrům zaśilanymi s trakcyjnygo neca, atoli spotyko śe tyż hybrydowe kůnsztrukcyje, kere majům spalinowy śilńik abo akůmulotory kere dozwalajům na jazda bez zewnyntrznygo zdrzůdła zaśilańo. Dowńi używano tyż sztrasbanůw kere ćůngły kůńe, abo napyndzůnych parowym śilńikym abo spalinowym, kej tyż systymůw ze stacyjůnarnym napyndym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatycznymi.
[Sprowjej] Gyszychta
Pjyrszo sztrasbana pojawůła śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůła uůna wzorowano na powszychnych już we tych czasach kůnnych banach używanych we industryje. Uod lot 60. XIX stolećo banki rozpowszychńjůły śe we Ojropje, kej w uůnym czaśe we Francyje pojowjůły śe pjyrsze sztrasbany na para.
Pjyrszo ekszperymyntalno sztrasbana na sztrům skůnstruowoł Werner Siemens a ruszůł ja we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj bezma wszyjske nece sztrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyrszo we Ślůnsku sztrasbana na sztrům pojawůła śe we Wrocławju we 1893 roku (wůunczas we Prusach) - bůła to tyż pjyrszo sztrasbana na sztrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska sztrasbany na sztrům powstoły 5 lot ńyskorzi.
Nojbarźi rozlygły nec sztrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińije sztrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj szyrzki toru 785 mm powstoła starańym spůłki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Kuplowała uůna Pjekory Ślůnske s Bytůńym a Bytůń, bez Krůlewsko Huta (Chorzůw), Śwjyntochłwicy-Lipiny, Ruda a Zobrze ze Gliwicůma. We 1896 do neca włůnczůno teryn teroźnich mjast Katowicy a Śymjanowicy. We 1898 r. lińije uostoły zelektryfikowane. W Bytůńu a Katowicach s anfangem XX stolećo zbudowano krům tygo normalnotorowe sztrasbanowe lińije. W mjyndzywojynnym uokreśe rozpoczynto uńifikacyjo a kuplowańe necůw (tory wůnske przekuwano na uobyczne). Uostatńům linijům sztrasbany 785 mm bůła przebudowano we 1952 r. trasa lińiji 12 Chorzůw-Śymjanowicy. Lińije bankůw przedużůno tyż za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Důmbrowskigo Zagłymbjo.
-
Sztrasbana Konstal 105N2k/2000 - Sztetin
-
Sztrasbana Konstal 805Na - Toruń
-
-
Sztrasbana Bombardier NGT6/2 - Krakůw
-
Sztrasbana Konstal 105Na - Czynstochowy
-
Sztrasbana Konstal NGd99 - Gdańsk
-
Sztrasbana Protram 204WrAs - Wrocłow
-
Sztrasbana GT8 - Łůdź


text:
Domowinska skupina O2
O2 je młodźinske towarstwo pod třěchu Domowiny, kotrež skutkuje we Wotrowje a wokolnych wsach. Mjeno je skrótšenka za łaćonske „ob origem” (korjenjam napřečo) a pokazuje na hłowne wotmysły zjednoćenstwa – skrućić serbske wědomje mjez přisłušnymi młodostnymi.
[wobdźěłać] Započatki
Młodźinski klub O2 we Wotrowje, dźensa skrućene młodźinske towarstwo, wurosće z wšelakich šmjatow a njedorozumjenjow wokoło mejestajenja a chodojtypalenja w lěće 2003. Situacija bě napjata, wjesnjenjo so dla wšelakich misnjenjow na młodźinu hóršichu. Tute njeluboznosće běchu tema rozmołwow při stražowanju meje, z kotrychž wukristalizowa so na kóncu wotmysł, njedostatki młodźinskeho dźěła we wsy wotstronić. Iniciatorojo noweho spočatka chcychu zdobom składnosć wužić a so při młodźinskim dźěle tež za skrućenje serbskeho wědomja a (přez wutworjenje wšelakich klikow nakaženeje) zhromadnosće zasadźeć. Z wobšěrnym listom wobroćichu so młodostni na wjesnjanostu Pjetaša a skedźbnichu tak na wažnosć zetkawanišća za Wotrowskich młodostnych. Tež wosadneho fararja Kilanka prosychu wo radu. Hižo po třoch tydźenjach móžeše so nowe hibanje we wsy zjawnje prezentować: Młodostni přewjedźechu tradicionalne mejemjetanje. Holcy běchu so k tutemu nałožkej narodnu drastu zwoblekli, štož njebě we Wotrowje lětdźesatki dołho hižo z wašnjom.
[wobdźěłać] Nowy domicil: Młodźinski klub
Hłowny a komplikowany nadawk přichodneho časa bě organizowanje rumnosćow za zhromadny klub. K tomu wjedźechu iniciatorojo mnohe rozmołwy z wjesnjanostu. Nadawk wšak wopokaza so jako njewšědnje komplikowany. Hakle w nowembru 2004 so wuhlady na rumnosće za młodźinski klub polěpšichu. Zo wšak móhli so gmejnske rumnosće w starej šuli młodźinje přepodać, za to dyrbješe so wona wšak oficialnje ze zjednoćenstwom abo towarstwom stać. Młodostni rozsudźichu so – hladajo na zaměry kaž skrućenje narodnosće – po rozmołwach z regionalnej rěčnicu Domowiny Cyžowej a županku župy „Michał Hórnik” Trudlu Kuringowej, jako młodźinski cyłk třěšnemu zwjazkej přistupić. Hišće w decembru samsneho lěta přepoda wjesnjanosta Pjetaš młodostnym kluče do noweho domicila. Tući starachu so spěšnje wo wuhotowanje rumnosćow, organizowachu sej stare kompeje, stólcy a dalše meble. Jako bě klub najprjedy raz zarjadowany, přeprosychu sej młodostni wjesnjanow do njeho.
[wobdźěłać] Dalša dźěławosć
Nětko wuwi so čiła dalša dźěławosć. O2 zarjadowa blidotenisowy turněr pod hesłom „Sport – zwjazany ze spominanjom na serbskeho wótčinca”, mnoho dalšich młodźinskich a wjesnych zetkanjow. Tež silwesterski swjedźeń w starej šuli sobu wuhotowa. Sćěhowaše dalši blidotenisowy turněr wo Cup Michała Nawki. Wězo přewza klub tež tradicionalne nadawki młodźiny we wsy: Wobdźěli so na dźěłach wokoło mejestajenja a chodojtypalenja, přewjedźe mejemjetanje a pomha při wuhotowanju wjesneho swjedźenja. Jako cyłk wobdźělichu so w O2 organizowani młodostni na wšelakich sportowych turněrach, podpěrowachu swětowe zetkanje młodźiny 2005, dojěchu sej na folklorny festiwal do Chrósćic kaž tež na zarjadowanje Lózych hólcow/SG Sněhowki w Haslowje, nawichu tójšto rankow a swjećichu na wjacorych dumpańcach. Tež krótkodobne wulěty, na př. na koncerty serbskich skupin, so organizowachu. Nimo toho zarjadowachu přednošk Bena Budarja wo knize „Tež ja mějach zbožo”. Zhromadnosći přinošowaštej tež adwentnička na Wotrowskej farje a hodownička w klubje. Čłonojo O2 zetkawaja so prawidłownje póndźelu wječor, zo bychu zhromadnje młodźinske wusyłanje Radio Satkula poskali.


text:
Jaroměr Hendrich Imiš
Jaroměr Hendrich Imiš (* 16. decembra 1819 w Bukojnje; † 12. decembra 1897 w Hodźiju) bě serbski ewangelski duchowny a narodny prócowar.
1832–1840 wopyta gymnazij w Budyšinje a běše 1839 sobuzałožer serbskeho gymnazialneho towarstwa „Societas Slavica Budissinensis”. Wot 1840 studowaše teologiju při Lipšćanskej uniwersiće, běše wot 1851 hač do l. 1858 farar we Wóslinku a wot 1858 hač do swojeje smjerće 1897 farar w Hodźiju.
Imiš bě w 1840tych lětach sobuzałožer Maćicy Serbskeje, zebra pak po zwrěšćenju byrgarskeje rewolucije 1848/49 přiběrajo politisce konzerwatiwne stejišćo. Bórze namaka so mjez frontomaj serbskeho narodneho wozrodźenja a přiběraceje germanizacije ze stron sakskeje wyšnosće.
1849 załoži hromadźe z druhimi serbskimi ewangelskimi duchownymi Serbske lutherske knihowne towarstwo, kotrež hraješe wažnu rólu při wudawanju a rozšěrjenju serbskeho ewangelskeho pismowstwa. Z dowolnosću sakskeho kralowskeho kultusosoweho ministerstwa załoži 1877 w Hodźiju Serbski homiletiski seminar. Kóžde lěćo móžachu so tam serbscy fararjo w běhu štyrjoch tydźenjow dale kubłać.
Literarne tworjenje Imiša bě wobmjezowane na nabožnu literaturu. Redigowaše 1881 a 1893 hornjoserbskej wudaći biblije a wobstara wudaća spěwarskich a liturgiskich knihow. W lěće 1883 pak wozjewi jako wotmołwu na w němskich nowinach so přiwótřacu polemiku přećiwo pozdatnemu panslawizmej Serbow, jako kotrehož eksponentaj so wosebje Jan Arnošt Smoler a Michał Hórnik wobhladowaštaj, pamflet „Der Panslawismus unter den sächsischen Wenden”. Imiš bu tuteho pamfleta dla wobskórženy a wot sudnistwa zranjenja česće dla zasudźeny. Lipšćanske krajne sudnistwo tute zasudźenje pozdźišo zaso zběhny. Sakski kral počesći Imiša ze zasłužbowym rjadom I. klasy, Lipšćanska uniwersita spožči jemu čestne doktorstwo. 1876–1881 bě Imiš čłon krajneje synody Ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w sakskim kralestwje, wot 1886 bě čestny předsyda Maćicy Serbskeje.
K dopomnjeću na skutkowanje Imiša dósta Budyska starownja Diakoniskeho skutka w cyrkwinskim wobwodźe Budyšin z.t. w lěće 2006 mjeno „Dom Imiša” (němsce: Haus Immisch).
[wobdźěłać] Twórby
- Der Panslawismus unter den sächsischen Wenden mit russischem Geld betrieben und zu den Wenden in Preußen hinübergetragen. Deutsche Antwort eines sächsischen Wenden, Lipsk 1884.
[wobdźěłać] Literatura
- Rudolf Jenč: Stawizny serbskeho pismowstwa. 2. zwjazk, Budyšin 1960.
- Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Budyšin 1984.


text:
przez Ojgyn z Pnioków » 6 maja 2012, o 18:35
Fto niy mô rôd fajrowaniô? Pewnikiym pomyślicie, iże to blank iptowate pytani. Ale, sóm take miesiónce, tydnie, kiej blank niy idzie ustać, niy ma fajrantu ze tym szykownistym fajrowaniym. Na tyn przikłôd latośny môj. Te ci, nôjbarzij zwyrtne, mieli przileżitość fajrowaniô aże bez dziewiyńć dnioszków. I stykło ino wycyganić we robocie trzi dni urlaubu, coby fajrować na côłki karpyntel. A mie ino festelnô ci zowiść brała skuli tego, iże kiejech jesce we werku bakôł, tela uciychy, tela świónt za rajóm jak terôzki, to my blank niy mieli. Przeca takigo naszycho, richticznie polskigo wysztudiyrowaniô roztomajtych świónt, festnego fajrowaniô do grómady, to by przecamć żôdyn kraj, żôdnô dziydzina do łostatka niy szczimali. Eźli by, na tyn przikłôd, Hamerikóny prziszli na te idy, coby sztyjc dociepować nowe świynta, ale... starych blank do fuzekli niy wyciepować? Choby to i jake „kómunistycne” świyto bóło. I jô tyż ci cosik takigo pedziôł kamratóm (i jedny kamratce), wszyjske już pynzjónisty, kiejech prziszôł we pydziałek, siódmego môja, do naszego Pyjtra na sznapsa i zwykowô laga biyru. Nó, i napoczło sie.
– Ja, ja, Ojgynku. Kiejsik to my ze werku musowo pyndalowali 1 Môja we takim srogachnym pochodzie , we forbajmarszu bez côłkôWolka aże ku tribónie na prociw banku. – pedziôł ze słósznóścióm stary werkowy baniôrz Maniuś Kańcik.
– To te wszyjske kómunisty wypokopiyli te pochódy, coby wrzesceć ino „Niych żyje, niych żyje”! – dociep stary Morcinek.
– Ja, ja... gynał jak terôzki na Krakowskim Przedmiyściu, kaj wyznoôwce łojca Radiopiernika i Polôki naródowości kaczyńskij wrzescóm: Jarosław, Jarosław – niy strzimôłech, i musiôłech to pedzieć.
– A bogać tam Ojgyn, niy gôdej tak – łozjargôł sie Chimek łod Bregulów, ftory sztyjc suchôł Radia Maryja, i ciyngiym wyrcôł na ta kómuna. – To bóło na isto kómunistycne świynto i tela.
– Aleś ty jes ipta Chimek! – łodpedziôłech. – Przecamć roztomajcie ci to u nôs bóło. Dôwnij (ale już po drugij wojnie) fajrowali my na côłki karpyntel Piyrszego Môja. I chocia ci tyn fajer, tyn – kajniykaj – tyjater , wysztudiyrowali Amerikóny we 1890 roku, kierzy sami mianowali go szumnie – „miyndzynarodowe świynto ludzi pracy”, wszyjskie łoszkliwce terozki, a nôjbarzij smarkoce wychowane na internecu, napoczli gôdać, iże to bóło ino za „kómuny”. Mô sie rozumieć, wteda my jesce bez wazeliny Amerikónowi do dupy niy wlazowali jak terôzki, chocia tak na isto, to tyn côłki rómraj, i fraj łod roboty, łóni wtynczôs wypokopiyli. Styknie, co mómy świynto. A już fajrować to my poradzymy, aże poradzymy. Za staryj Polski to ci wszyjscy sie hatrusiyli, coby Piyrszy Môj to bóło świynto take jak u Amerikónów, ale roztomajcie to bywało. Przeca już ci we piyrszygo môja 1905 roku Kozoki i carskie policajty rozpieprzyli takô srogo dymonstracyjô we Warszawie, a we 1906 zawarli we Hamburgu aże 6000 chopa we hereszcie skuli tego piyrszego môja. I gôdôsz, co to bóło świynto wypokopióne bez kómunistów?
– Nó, ja, take łochyntole jak Chimek, ftore sznupióm bele kaj za wszyjsklim, co jes skuplowane ze kómunóm, zawdy wiedzóm lepszij. – przikwolół Ruby Gerad.
– He, he... kiej ci ino łobalyli ta kómuna, to zarôzki zmachlowali inksze świynto, Trzeci Môj, ale... tego piyrszygo niy wyciepli ze kalyndôrza, ino przemianowali na Józika-Robotnika. Choby tyn nasz Jółzel niy bół fajrowany ze srogóm paradóm, jak Pónbóczek przikôzôł, we marcu. – dociep jesce Sówcyn Hajna. – Nó, ja chopy, kiej we Syjmie uchwôlali, we dziewiyńćdziesióntym roku, iże bydymy terôzki fajrować Trzecigo Môja, to żôdyn tam ani sie niy zajynknół i tego Piyrszego Môja niy łopowożół sie ze tego kalyndôrza wyciepnóńć.
– A rzyknijcie mi chopy, bo gynał niy miarkuja – łozwała sie naszô Ada (bezmać rechtórka) – skany sie wziyno te fajrowanie Trzecigo Môja?
– Tyn Trzeci Môj to juzaś skuli miarkowanio, iże we 1791r na takim wywołanym Syjmie Śtyrolytniym uchwôlyli naszô, nôjszykowniyjszô we côłkim świycie „konstytucyjo”. – napocznółech rzóńdzić, bo mie ta Ada dopolóła. – Tela, co już dwa lata niyskorzij Prusoki i Rusy juzaś (drugi rółz) nôs potajlowali, i coby tego niy stykło, to jesce do kupy ze tymi tam Austrijokami, do łostatka nôs potajlowali na trzi kónski we 1795.To bóła nôjlepszyjszô, nôjmoderniyjszô konstytucyjo, tela, co już naszyj Polski niy nastykło, już ji niy bóło i kaj by łóna jesce tam fóngowała.
– Nó ja, Ojgynku – przikwolół mi Srogi Paul, pynzjónista ze Grofki, kiery sie do terôzka blank niy łodzywôł. – Suchóm tak tych niyftorych angyjberów, czytóm we roztomajtych cajtóngach, jaki to krziż kiejsik mieli wszyjskie sam u nôs skuli tego piyrszego môja. Jak to kazowali majstry, lajtery, prowajdery lebo inksze szefy dyrdać, pyndalować we tych côłkich piyrszomojowych pochodach....
– A jô jakosik inakszij to dzisiôj widza. – wlozech we słówecko Paulkowi. – Bez te moje śtyrdziyści lôt bakanio we werku, we Hucie „Kościuszko”, żôdyn mi nicego niy kazowôł. Jô szoł sóm na tyn pochód, bo miôłech srogô uciycha ze kamratami deptać, suchać tych gupot, kiere fandzolyli ze tyj biny, ze tyj tribuny, a niyskorzij to my wszyjskie w te dyrdy pruli do nôjbliższyjszyj knajpy, do dobrego szynku lebo kafyju, i tam dziepiyro my festelnie fajrowali. I zawdy bóło mocka uciechy kiej sie jesce dało skuplować jakosik ferajna i do kupy pójńść do panaziyntowego Parku Kultury i Wypoczynku we Chorzowie (terôzki przemianowanego na Ślónski Park) na srogo balandra, na krupnioki ze piwym i wusztlikami ze ruszta. A ino te, nôjbarzij partyjne, te wszyjskie sekretôrze, to sie strachali i na côłki karpyntel wrzesceli, coby jich żôdyn inkszy sekretôrz niy wyzdradziół, iże we tyn dziyń byli jesce i na mszy we kościyle.
– Ja, jô tyż widziôłech bez te lata mocka ludzi, kierzy ze uciechóm trajtali we tych pochódach, a nieskorzij poradziyli sie gryfnie na świyżym lufcie bawić. – cióngnół dalszij Paul. – Rzyknie możno ftosik, co to skuli tego, iże niy bóło tela, jak terôzki roztomajtych „rozrywek”, ale to niy jes tak na isto richtik prôwda.
– Chocia jô jesce bocza, kiejżech bół piyrszy rółz rajcóm we Chorzowie (chnet ci łoziymnôście lôt tymu nazôd) – zebrało mi sie na spóminki – zbajstlowali my gryfny festin na placu Mickiewicza we Chorzowie na kiery prziszoł bali i nasz Chorzowiok arcybiskup Ignacy Jeż (co ło naszych prezidyntach i wywołanych rajcach niy spómna). Coby sie to tak blank i do łostatka niy kuplowało ze Piyrszym Môjym rzykli my co to bydzie zawdy we łostatnio niydziela kwiytnia. I tak już do dzisiôj łostało, chocia jes już corôzki gorzij, bo łostôł ino łodpust i dzieckowy „Festin u Józia” ze tymi ci łodpustowymi sztandami. Nale, to już jes inkszô pôra galot.
– Ale latoś my Polôki (nó, króm pynzjónistów) fajrowali côłkie dziewiyńć dni a te, kierzy ździebko betków naściubiyli, naszporowali wykludziyli sie chnet na dwa tydnie kajsik na ałsflug; niyftore to i kajsik za granica, do gorkich krajów. – dociep jesce Paul.
– A mie sie spómniało skuli tego, co i jô, i moje kamraty – jesce za modzioków – napoczynali my już we môju rajzować bele kaj, bele ino citnóńć ze tego, wtynczôs nôjbarzij we Ojropie zasmyndzónego, côrnego Chorzowa. – juzaś ‘ech sie łozblyńdziół. – Fyrtali my kaj sie ino dało. Niy byli to delsze rajzy, możno ino jake kielanôście lebo jakiesik pôradziesiónt kilomyjtrów, ale zawdy cowiek kciôł być deczko na świyżym lufcie, nôjbarzij... to ze jakómsik gryfnóm frelóm. Rajzowało sie lebo we góry, kajsik niy daleko, na Szyndzielnia, do Wisły, lebo tyż – kiej bóło barzij gorko – to nad woda; a mieli my sam (i mómy !) mocka tajchów, subli i kowiorków naobkoło.
– W môju tyż, te juzaś, co deptali do szkoły i nie mieli ino gupot we gowie, to łod zawdy rychtowali sie do tych dôwniyjszych, jesce niy zwekslowanych „maturów” – przikwolóła mi Ada (bezmać rechtórka). – Kasztóńce napoczynali kwiść, to już sie miarkowało, iże do tego nôjważniyjszego we życiu modzioków prifóngu jes chnet, chnet. Te, co kiejsik zdôwali te „matury” boczóm jesce wiela to zdrowiô kosztowało i wiela cowiek sie nanerwowôł, natropiół, coby na łostatku pedzieć: nó, zbyte, móm te „świadectwo dojrzałości”!
– Ja, moje wy roztomiyłe, terôzki to ino idzie zaziyrać we telewizyji na ta diosecko chaja miyndzy naszymi (Pónbóczku łodpuść mi tyn grzych) politykeróma i nic inkszego niy ma sam u nôs we wercie. – pedziôłech, kiejchmy łobsztalowali juzaś po ladze biyru i po sznapsie.
A ze radijoka we pyjtrowym szynku leciała śpiywka naszygo wicmana i kocyndra Krzysztofa Daukszewicza:
„Ten kraj jest nasz i wasz,
Nie dajmy bić się w twarz.
Lecz jeśli będzie nasz,
To już nie będzie wasz.
Chyba, że będzie wasz,
Wtedy nie będzie nasz.
Lecz gdy nie będzie nasz
To i nie będzie wasz.
Bowiem, gdy będzie wasz,
Wtedy się wkurzy nas.
No i oberwie wasz,
W tę naszą wspólną twarz.
A puenta pieśni tej
Wyborczy widząc znój,
W nim kraj jest nasz i wasz
Lecz coraz mniej jest mój.”


text: Wynus – to je drugo podug uodlyguośći uod Słůńca planeta we Ukuadźe Słůnecznym. Tak jak Merkury, Źymja a Mars je to planeta skalisto. Wynus je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdrzeć gołymi ślypjůma. Bez to, co Wynus idźe uoglůndać jyno rano a na uodwjeczyrz mjanowano je tyż Gwjazdům Porannům Gwjazdům Wjeczornům (starożytne Greki mjanowali jům Phosphorus a Hesperos). Jeji gynste chmury uodbijajům wjynkszość śwjatło a jejch żůłto farba je spowodowano wystympujůncym tam kwasym śarkowym. Wynus ńy mo kśynżyca. Mjano planety je uod rzimskij bogińi Wynus a jej symbol astrůnůmiczny to znak babůw.


text:
Napoleůn Bůnaparte
Napoleůn Bůnaparte, fr.: Napoléon Bonaparte, it.: Napoleone Buonaparte, Napoleůn I, rodz. 15 śyrpńa 1769 we Ajaccio na Korsyce, um. 5 maja 1821 we Longwood na Wyspje Śwjyntyj Helyny) - pjyrszy kůnsul Francuskij Republiki 1799-1804, cysorz Francuzůw we lotach 1804-1814 a 1815, prezydynt (1802-1805) a krůl Italiji we lotach 1805-1814. Wkludźůł we 1804 do prawnygo systymu cywilny kodeks, kery przewidywoł mjyndzy inszymi cywilne śluby a rozwody. We tym samym roku koronowoł śe na cysorza Francuzůw, a 26 maja 1805 na krůla Italiji. Prowadźůł wojny we cołkij Ojropje, prziłůnczůł do Francyji Belgijo, Ńiderlandy, mjymjecke prowincyje nad Půłnocnym Morzym, a srogo tajla Italije, wroz ze Rzimym. Ńyskorzi losy wojnůw śe zwyrtły a 31 marca 1814 Paryż znod śe pdoe uokupacyjům. Bestůż 6 kwjetńa Napoleůn abdykowoł. Ńyskorzi zesłano go na wyspa Elba. Citnůł ś ńij 26 lutygo 1815, wrůćůł nazod do Francyje, a bez 100 dńůw wojowoł na nowo, aże do bitwy pod Waterloo, po keryj go internowano zaś a zesłano dali, aże na Wyspa Śwjyntyj Helyny. Żůł tam jeszcze bez 6 lot, po śmjyrći jygo ćało przekludzůno do Paryża.


text:
Ślůnsk
Ślůnsk (śl-mjym.: Schläsing, pol.: Śląsk, mjym. Schlesien, czes. Slezsko, łać. Silesia) – regijůn a historyczno krajina położůno we Strzodkowyj Ojropje, na teryńe Polski, Czeskij Republiki a Mjymjec. Ślůnsk położůny je we dorzyczu gůrnyj a strzodkowyj Uodry a poczůnkowygo bjygu Wisły. Terozki skiż uodmjynnych geograficznych, historycznych, ekůnůmicznych a etńicznych warůnkůw, na cołkość Ślůnska kuplujům śe dwa regijůny – Gůrny Ślůnsk a Dolny Ślůnsk.
Nojwjynkszům gůrům Ślůnska je Śńyżka.
[Sprowjej] Geografijo
[Sprowjej] Grańice
Za pjyrsze, krejym regijůnu bůł wodny tajlůng Gůrnyj Uodry. Poza Ślůnskym rozlygowany bůł Bytůń, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grůd). Ślůnsko-wjelgopolso grańica bůła uoznoczano uod lyńije wodnygo tajlůngu Uodry a Warty, a połedńowym krejym bůły gůrske wjyrchy. Podle kůncepcyje ruchu ludnośći rzykůma, do Ślůnska wrachowowała śe kłodzko źymja we dorzyczu Uodry. Wjerza nojstarszo grańica Ślůnska a Łużyce bjygła wzduż Łużyckij Nyse.
Na połedńowym wschodźe tradycyjnům grańicům je rzyka Bjoło (krej mjyndzy downymi djecezyjůma – wrocłowskům a krakowskům, choćoż uod 1179 roku do stolećo źymje Uośwjyńćimskigo Kśůnżynstwa, Zatorskigo Kśůnżynstwa a Śewjerskigo Kśůnżynstwa noleżały do ślůnskich Pjastůw). Na połedńowym wschodźe krej bjygńe wjyrchůma Ślůnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Barańo Gůra a Uochodźita. Na wyżce sztadůw Czechowicy-Dźydźicy, Pszczyna a Bjerůń grańicowům rzykům je Wisła (do ujśćo Przymsze), a potym Przymsza. We Gůrnoślůnskim Industryjnym Uokryngu krejym je Bryńica.
We mjymjeckij tradycyji grańice prowincyje Ślůnsk spamjyntane sům jako tradycyjne kreje Ślůnska, przi czym wrachowujům dů ńigo m.in. teryny rozlygowane na zachůd uod Kwise, przi tym we polskij tradycyji na zachodźe to gynau Kwisa je krejym. Te porůżńyńa dajům baza na spjyrki uo tyn krej. Problymym je tyż połedńowo grańica Dolnygo Ślůnska, kreo bjygńe wjyrchůma Sudetůw – podle ńykerych kłodzko źymja je uosobnům historycznům krajinům.
[Sprowjej] Uobejzdrzij tyż


text:
Ćulik
Pyńis (pot. pulok, ćulik) to je nařůnd kopulacyjny samcůw cyckočy a ńykerych inkšych kryngowcůw (majům go tyž ńykere gody a ptoki).
[Sprowjej] Budowa
Pyńis (uać. membrum virile) je to nařůnd hůmologičny babskij uechtački. U chopůw bez pyńis přebjygo uostatńi uodćinek ukuodu močowygo. Skuodo śe s dwůch růwnoleguych ćou jamistych a ćoua gůmbčastygo kere formuje žouůńdź pyńisa a uopuška, a uosuańo tyž cewka močowo. Pyńis dozdřauygo a sprownygo seksualńy chopa mo zdolność ku erekcyje, we keryj krew wypuońo ćoua jamiste a skiž tygo pyńis rubńe a stowo śe twordy.
[Sprowjej] Dugość pyńisa
Istńije mynga mitůw uodnośńy ajnflusu dugośći pyńisa na satysfakcyjo seksualno baby. Seksuologi prawjům co ńy je to prowda, skiž tygo co štandardowo dugość pyńisa we spočynku to 6-10 cm a we wzwodźe 11-16 cm, a dugość pochwy to štandardowo ůng. 10 cm. Badańa we kerych wyńik podowo som badany sům powažane za zcygańůne skiž tygo co chopy zawyžajům jeich wyńiki. Badańo robjůne bez naukowcůw dowajům wyńiki půmjyndzy 13 a 14,5 cm. Trefajům śe udchylyńo we uobje strůny, uod 7 cm (mikropyńis) do aže 30 cm, nale tako srogość je fest a fest řodko.


text:
Astrůnůmijo
Astrůnůmijo (gr.: ἀσtpovouίa) - nauka uo ćouach ńebjeskych, jejich budowje, ruchach, pochodzyńu a ewolucyje uoroz uo materyje rozprošůnej we přestřyńi kosmičnyj (mjanowanyj tyž kosmosym). Astrůnůmijo, a po prowdźe jeji tajla mjanowano kosmologjům, zajmuje śe tyž Wšechśwjotym kej coukośćůn. Nazwa astrůnůmijo pochodźi s greki: gr. ἄσtpov astron (gwjozda) + vόuoς nomos (prawo).
Astrůnůmijo možno inačy uokreślić kej nauka uo wšelkych uobjektach a zjowiskach znojdujůncych śe poza Źymjům.
Dźiśijšo astrůnůmijo je gynau zwjůnzano s astrofizykům, kera je zastosowańym prow fizyki do interpretacyje wyńikůw uobserwacyje astrůnůmičnych. Zwjůnzek tyn je tak guymboki, aže dźiś uobje dźedźiny sům ale jydnośćům. Můg uůn powstoć skuli uodkryću, aže ćoua ńebjeske skuadajům śe s takij samyj materyje, kej wšyjske inkše uotačajůnce nos uobjekty.
Uobjekty, kerymi zajmuje śe astrůnůmijo, to ćoua ńebjeske: planety, Mjeśůnčki, planetojidy, gwjozdy, gwjazdozbjory, asocjacyje gwjazd, grůmady gwjazd, galaktyki, mguawice, grůmady galaktyk, materja mjyndzygwjazdowa, gaz mjyndzygalaktyčny, materja ygzotyčno, antymaterja, materja ćymno, kwazary, čorne dźury i wjela inkšych. Astrůnůmijo zajmuje śe badańym procesůw dotyčůncych tych ćou.
[Sprowjej] Bibljografja
- Jadwiga Waniakowa "Polska naukowa terminologia astronomiczna" 2003, Wyd. IJP PAN, Krakůw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)


text:
P2P
P2P (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) - model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).
We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům w ńij terozki zalogowane.


text:
Ślůnzoki
Ślůnzoki (śl-mjym. Schläsinger, pol. Ślązacy, czes. Slezané, mjym. Schlesier, ang. Silesians) - mjano skupiny ludnośći, kero mjyszko na Ślůnsku.
We tym artiklu uomawjo śe Ślůnzokůw we znoczyńu perzůnůw kere deklarujům narodowość ślůnsko, abo kere zachowujům poczuće pewnyj uodrymbnośći kulturalnyj, godkowyj a etnicznyj, nale deklarujům narodowość polsko, mjymjecko abo czesko. Roz na kedy tyż mjanym Ślůnzokůw uokryślo śe mjyszkańcůw Ślůnska, bez wzglyndu na jejich zwjůnzki s kulturům ślůnskům abo jejich brak.
Podug roztůmajtych szacůnkůw, we Polsce a Czeskij Republice mjyszko uod 800 tyś. do 1 250 tyś. Ślůnzokůw. Je tyż djaspora ślůnsko we Mjymcach, Zjednoczůnych Sztatach, Australiji a inkszych krejach, uo kerej numerze ńy ma wjarygodnych danych.
Ślůnzoki posůgujům śe ślůnskům godkům a ślůnskům mjymjeckům godkům. Ślůnsko godka kero ńykere uznowajům za djalykt polskij abo czeskij godki a Ślůnsko mjymjecko godka kero ńykere uznowajům za djalykt mjymjeckij.
[Sprowjej] Narodowość
Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2011, ślůnsko nacyjo we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska deklarowało 809 000 perzůnůw, we tym 362 tyś. kej jedźino, 56 tyś. kej pjyrszo ze dwůch, a 391 tyś. kej drugo[1]. Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2002, narodowość ślůnsko we polskij tajli Ślůnska zadeklarowouo 173 200 uosůb[2], guůwńy mjyškańcůw Gůrnygo Ślůnska. Na w českim spiśe powszychnym s 2001 roku do narodowośći ślůnskij prziznoło śe 10 878 uobywatelůw Czeskij Republiki, głůwńy mjyszkańcůw morawsko-ślůnskigo kreju (we wykoźe s 1991 roku ta nůmera bůła 44 446 perzůnůw). We ślůnskim wojewůdztwje 148,5 tyś perzůnůw deklarowało narodowość ślůnsko, a we uopolskim wojewůdztwje deklarowało 24,2 tyś uosůb.
Dane uoficjalne ńykere ślůnske uorgańizacyje, lo bajszpilu Ruch Autůnůmije Ślůnska abo Zwjůnzek Ludnośći Narodowośći Ślůnskij uznowajům za fest zańiżůne. Podug uůnych, rachmistrze spisowe w wjelu przipadkach wpisywali do formularza nacyjo polsko mimo aże anketowańe podowali ślůnsko, abo wpisywali narodowość blajsztiftym, coby můc ja ńyskorzi zmjyńić. Zasadność zarzutůw potwjerdźili ńyzależne uobserwatory s Helsińskij Fůndacyje Prow Czowjeka[3].
Narodowość ślůnsko ńy je prawńy uznowano w Polsce ańi we Czeskij Republice. Polski gerycht uokreślůł Ślůnzokůw kej "grupa rygjůnalno zamjeszkujůnco Ślůnsk".
[Sprowjej] Przipisy
- ↑ Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, z. 18
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/173153.html
- ↑ Helsińsko Fůndacyjo Prow Czowjeka podważo rzetelność wykozu s 2002 r. - zobejrzij p. 45


text:
Microsoft
Microsoft to je jydno s nojsrogszych na śwjeće firm we branży kůmputyrowyj. Nojbarzi znajůmo kej producynt systymůw operacyjnych MS-DOS a Microsoft Windows, a tyż paketa průgramůw bjurowych Microsoft Office. Spůłka zołożůno we 1975 uod Billa Gatesa a Paula Allena. Śedźiba mo we Redmond we stańy Waszyngtůn. Po wycofańu śe Billa Gatesa s prezesowańo, jeji prezesem zostoł Steve Ballmer. Podug danych za 2007 rok, Microsoft dowo robota lo 89 809 ludźi a uośůngo 14.065 mld $ zysku przi obrotach 51.122 mld $.
[Sprowjej] Auskuplůngi


text:
Andrzej Zahorski
Andrzej Zahorski (ur. 15 lipca 1923 w Warszawie, zm. 15 grudnia 1995 w Warszawie) – polski historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojskowej Akademii Politycznej.
Jeden z najważniejszych polskich historyków epoki napoleońskiej i historii Warszawy.
W latach 1982-1988 prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego.
- Ważniejsze prace
- 1959 Stanisław August polityk
- 1964 Paryż lat rewolucji i Napoleona
- 1970 Warszawa za Sasów i Stanisława Augusta
- 1972 Historia Warszawy (wraz z Marianem M. Drozdowskim, pod red. Stanisława Herbsta)
- 1974 Spór o Napoleona we Francji i w Polsce
- 1982 Napoleon
- 1988 Spór o Stanisława Augusta


text:
Stegna sw. Jakùba
Stegna Sw. Jakùba- pielgrzimkòwo darga do katedrë Santiago de Compostela w Galiceji w nordowo - zapadnym Hiszpanii. W tej katedrze pòdług wiarë pielgrzymów je cało swiatégò Jakuba Wiãkszégò Apòstóła. Ni ma jedny traëse pilgrzimczi, a betnice mògą dotrzec célu jednym z wielu szlaków. Darga je òznakòwónô mùszlą swiãtégò Jakùba, chterna je téz znãnką pielgrzimòw. Jistniejącô òd pònad tësąc lat Darga sw. Jakùba je jednym z nôwożniéjszich katolëcczich szlaków pielgrzimów,òkróm szlakù do Rzymù ë Jerozolimë. Pòdług legendë cało, sw. Jakùba bëło przewiozły bôłtem do nordowy Szpańsczi, a pòtemu pòchòwóny w môlu, w chternym dzysô je gard Santiago de Compostela.
[edicëjô] Historëjô szlaków pielgrzimkòwich.
Zôczątczi religijnégò kùltu w Santiago sygają IX wiekù. Przëbëcé pierszégò ùdokùmentowónégò pielgrzyma, francësczégò biskùpa Le Puy Godescalco, datëje sã na 950 rok. Znaczni pielrzimków z IX wiekù nalôżómë na dëtkach Karola Wiôldzigò, ale nôwikszô pielgrzimkòwô rësznota przëpôdô na XI – XIV wiek. W XII wieku papiesczi zôpis ùznôł Compostelã za trzecy pò Jerozolimie i Rzimie swiãty môl chrzescëjanizne.
[edicëjô] Òznakòwanié na Dargach sw. Jakùba.
[edicëjô] Charakter pielgrzimòwaniô.
[edicëjô] Dardżi sw. Jakùba w Europie.
Klasicznô je nôbarżi popularnô zwóny Camino Frances, zaczinô są pò francesczi, nordowy starnie Pirenejów i chòtkò przechódzy na szpańsczi starnã. Jiny darga je barżi spòkójny i zwóny Camino Norte, wëznaczënô na nordowym strądze Szpanijô. cëtat[1]
[edicëjô] Dardżi sw. Jakùba w Pòlsce.
Hewòtny artikel òstôł napisóny przez òsobã jakô nie znaje perfektno kaszëbsczégò. Jãzëkòwô pòprôwnosc negò artikla wëmôgô werifikacëji.
[edicëjô] Przëpisë
- ↑ Vouage 10 (135), Warszawa 2009
[edicëjô] Literatura
Vouage 10 (135), Warszawa 2009


text:
Mały princ
Mały princ, francosce Le Petit Prince, je najbóle čitana francoska kniha na swěće. Spisał bě ju francoski pilot a spisowaćel Antoine de Saint-Exupéry. Wona bu do wjace hač 170 rěčow přełožena. W oktobrje 2006 wuńdźe prěni přełožk do serbšćiny. Kniha nasta 1943 – za čas Druheje swětoweje wójny – po tym zo bě Saint-Exupéry do USA emigrował. Tam předstaji so prěni raz w New Yorku. 1950 wuńdźe němski přełožk. Original wobsahuje tójšto pisanych akwarelow, kiž bě awtor sam rysował.
Wobhladuješ-li sej knihu zwjeršnje, móhł měnić, zo jedna so tu wo jednoru dźěćacu knihu. Ale woprawdźe namakaš w njej wotmołwy na prašenja za zmysłom žiwjenja a k poćahej mjez ludźimy – kniha je potajkim filozofiski spis.


text:
Plac Wolności
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- Plac Wolności w Bielsku-Białej
- Plac Wolności w Bydgoszczy
- Plac Wolności w Katowicach
- Plac Wolności w Lublinie
- Plac Wolności w Łodzi
- Plac Wolności w Opolu
- Plac Wolności w Poznaniu
- Plac Wolności w Raciborzu
- Plac Wolności w Rybniku
- Plac Wolności w Siedlcach
- Plac Wolności w Siemianowicach Śląskich
- Plac Wolności w Słubicach
- Plac Wolności w Stargardzie Szczecińskim
- Plac Wolności w Tarnowskich Górach
- Plac Wolności we Włocławku
- Plac Wolności we Wrocławiu
- Plac Wolności w Zabrzu
- Inne
- Plac Wolności w Luboniu – obecnie plac Edmunda Bojanowskiego w Luboniu
- Zobacz też


text:
Jan Ewangelista Purkyně
Jan Ewangelista Purkyně (18. decembera 1787 - 28. julija 1869) bě wulki čěski wědomostnik a lěkar, kotryž zajimowaše so jara za słowjanske ludy a rěče. Wón skutkowaše we Wrocławju. Pola sebje doma wučeše pólskich a serbskich studentow čěsku rěč a organizowaše słowjanske studentske kružki. We Wrocławju zeznajomi so z Janom Arnoštom Smolerjom, kotryž bydleše potom w Purkynjowym domje a bě wučer a kubłar jeho synow Karla a Emanuela a bibliotekar Purkynjoweje wulkeje biblioteki. Smoler je we Wrocławju załožił serbski kružk „Akademiske towarstwo za serbske stawizny a rěč”. Purkyně bě protektor tutoho kružka. Purkyně znaješe tež Jordana a druhich Serbow, kotrychž wón wučeše, zo dyrbja so wo swoju maćeršćinu starać. Purkyně napisa wjele nastawkow wo Słowjanach, w kotrychž je tež Serbow naspominał.


text:
Kós
Kós[3][4] (Turdus merula) jo družyna droznow. Samica jo brunocarna, mjaztym až jo samjak carny ze žołtym pyskom a rědnje spiwa abo šwikoco.
Wón jo žywy w Europje, póddružyna Turdus merula aterrimus jo žywy mjaz Waliziskej a Kawkazom, póddružyna Turdus merula mauritanicus jo žywy w dłujkowjacornej Africe. Někotare póddružyny se teke namakaju w Aziji, na Acorach, Kanarskich kupach a na Madejrje.
Ptašk jo wót 22 až do 29 cm dłujki a wažy 75-135 g.
Jogo głos pśi pśiwabjowanju jo pódobny na „dukdukduk“ abo „sriii“, pśi alarmje „tikstikstiks“, spiwanje jo pódobne k šwikotanju.
Ptašk gněźdźi w gólach, zagrodach a parkach, dwójce abo trojce za lěto mjazy aprylom a julijom. Jogo gnězdo je kulojta šklicka z trawiznow měšane z glinu, lažecy na gólach, kerkach, wuwześnje teke na domach. Samica njaso 4-6 módrozelenych jajow z zarzobarwojtymi flackami, sejźe na nich 13-14 dnjow (jano wóna). Pótom wobej staršej se staratej za młoźeśa za cas 12-15 dnjow a hyšći pó wótleśenju z gnězda pomagatej jich se žywiś za cas dweju tyźenjowu. Wóni žeru insekty, wužeńce, sliniki, płody.
Kósy pó źělach wótlětuju za cas zymy k śopłym regionam. Za cas slědnych lětow wjele pśezymuju w městach.
[wobźěłaś] Nožki
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 1244
- ↑ W internetowem słowniku: Drossel
- ↑ 3,0 3,1 Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 191
- ↑ 4,0 4,1 W internetowem słowniku: Amsel


text:
Sigmund Freud
Sigmund Freud (rodz. 6 maja 1856 we Freibergu we Morawiji, terozki Příbor we Czeskij Republice; um. 23 wrześńa 1939 we Lůndyńe) – austryjocki nojrolog, psychjatra a filozof. Twůrca psychoanalizy - nowatorskij kůncepcyji uosobowośći ludzkij a metody terapiji zaburzyń psychicznych. Kej pjyrszy wkludził do psychologiji pojyńće ńyśwjadomośći. Kluczowymi pojyńćůma jygo teoryji sům id - ńyśwjadůmo, pjyrwotno tajla uosobowośći, superego - zestow zakozůw a nakozůw wkludzanych bez społeczyństwo; a ego - śwjadůmo tajla uosobowośći, kero uodpado za kůntakty s uotoczyńym. Freud doł anfang podejśću psychodynamicznymu we psychologiji. Jygo nojbarzi znoczůncymi szkolorzůma bůli Carl G. Jung, Erich Fromm a Alfred Adler.
[Sprowjej] Zdzrůdła
- Gay P. (2003). Freud - życie na miarę epoki. Poznań: Wydawnictwo Zysk i sp. ISBN 83-7298-462-X.
- Rosińska Z., Freud, Wiedza powszechna, Warszawa 1993


text:
Můnotejizm
Můnoteizm (s greckigo uόvoς) monos – "jedźiny" + θeός theos – "bůg"; jydynobůstwo) – wjara we istńyńy jedźinygo Bůga, w přećiwjyństwje do hynoteizmu wyklučajůnco istńyńy jakychkolwjek inkšych istot boskych. Přećiwjyństwym můnoteizmu je politeizm. Můnoteiśći zazwyčej připisujům Bůgu cechy doskůnouośći take kej ůmńipotyncyjo, ůmńiscyjyncyjo, ůmńiprezyncyjo i nojwyžšo dobroć w rozůmjyńu etyčnym.
Wyznańůma můnoteistyčnymi sům tři religje uokreślane kej abrahamične: judajizm, chřeśćijaństwo w islam, a tyž nowe religje powstoue na jejich grůńće, take jak śikhizm, rastafari, babizm a bahajizm. Idyjo jedźinygo Boga znajůmo je tyž we zaratuštrjańizmje (Ahura Mazda) i we wjynkšośći uoduamůw hindujizmu (Brahman, Iśwara).


text:
Johannesburg
Wspůłrzyndne: 26°08' S 27°54' E
Johannesburg (mjanowane ńyuoficyjolńy "Joburg" a "eBoli" - "plac kaj je zuoto") - mjasto we Republice Pouedńowyj Afriki, we zaguymbju Witwatersrand, uod 1994 stolica prowincyje Gauteng. Třeće podug ličby mjyškańcůw mjasto we Africe a nojsrogše we RPA.
Industryja chymično, metalowo, mašynowo, wuůkeńńičo a inkše. Uostřodek wydobyćo a šlifowańo djamyntůw. Wynzeu drogowy a banowo, mjyndzynarodowo hawyna lotńičo Jan Smuts International Airport. 2 ůńiwersytety.
We 2010 bydům sam grane špile we Mistřostwach Śwjata we Fusbalu.


text:
Trabant
Trabant to auto sprawiane we lotach 1957 - 1991 we werku VEB Sachsenring Automobilwerke we Zwickau, naůnczas NDR. Bůł uůn nastympcům auta P-70. Uodrůżńou śe tym, co mjoł cołko elektryka ćůngńynto na dwůch kablach, skiż tygo co jygo nadwoźe bůło prziprawione s papendekla, a ńy ajzowyj blachy (ńy bůło masy). Aże do 1990 mjoł dwůsuwowy motor, pojymnośći s anfanga 500, potym 594,5 cm³. We lotach 1990-1991 sprowiali Trabanty ze motorym sztyrosuwowym s Volkswagyna Polo. Cuzamyn sprawjůno 3 051 485 sztuk wszyjskich sortůw tyj marki.


text:
Kilimandżaro
Wspůłrzyndne: 03°04' S 37°21' E
Kilimandżaro to je gůra we Tanzańiji, przi grańicy ze Kyńijům. Je to nojwyższo gůra we Africe. Mo trzi wjyrchy, kożdy ś ńich to je downy wulkůn:
- Uhuru na wulkůńe Kibo, wysoki na 5895 m n.p.m.
- Mawenzi - 5150 m n.p.m.
- Shira - 3940 m n.p.m.
Pjyrszy roz zdobyto we 1889 roku uod Hansa Meyera a Ludwiga Purtschellera. We 1921 utworzůno sam rezerwat przirody, a uod 1973 Narůdowy Park - Kilimanjaro National Park, kery mo 753 km² wjyrchu. Uod 1987 je uůn wpisany na Lista śwjatowygo dźedźictwa uod UNESCO.
Przi samym wjyrchu na wjyrchu ůng. 4 km² zalygo śńyg.
Mimo aże Kilimandżaro je we Tanzańiji, bezma cołke dochody ze turystyki dostowo Kyńijo, bez cůż prziszło pora razůw do kůnfliktu mjyndzy tymi państwůma.
[Sprowjej] Necowe uodwołańa


text:
Korla Awgust Kocor
Korla Awgust Kocor (* 3. decembra 1822 w Zahorju pola Budestec; † 19. meje 1904 w Ketlicach pola Lubija), němske mjeno Karl August Katzer, bě serbski komponist a narodny prócowar.
[wobdźěłać] Žiwjenje
Po zakónčenju ludoweje šule w Budestecach zastupi Kocor w l. 1838 do Krajnostawneho wučerskeho seminara w Budyšinje, zo by so na wučerstwo wukubłał. Po studiju bu w l. 1842 jako wučer w Stróži pola Hućiny přistajeny. W nazymje lěta 1844 zetkaše so prěni raz ze serbskim basnikom Handrijom Zejlerjom. Kocor běše załožer Serbskich spěwnych swjedźenjow, kiž so 17. oktobra 1845 w Budyšinje prěni raz wotměwachu. Zetkanje z Handrijom Zejlerjom bě wuměłsce jara produktiwne - tak stwori Kocor melodije za wjele basnjow Zejlerja, kotrež hač do dźensnišeho jara woblubowane su. Wosebje za swoju twórbu "Počasy" po štyri episkich basnjach Zejlerja je wón w hudźbnych stawiznach připoznaty. 1852 přewza Kocor městno wučerja a organista w Ketlicach. Tute dźěło zdokonja hač na wumjenk w lěće 1888. Wot 1895 do 1897 skutkowaše wón jako předsyda hudźbneho wotdźělenja serbskeje wědomostneje akademije Maćicy Serbskeje, kotraž jeho 1895 jako čestny čłon přiwza.
[wobdźěłać] Twórby
[wobdźěłać] Oratorije
- Serbski kwas, 1849/50
- Žně, 1849/83
- Nalěćo, 1860
- Israelowa zrudoba a tróšt, 1861
- Podlěćo, 1883
- Nazyma, 1886
- Zyma, 1889
- So zwoni měr, 1891
- Serbski rekwiem, 1894
- Wěnc hórskich spěwow, 1860
[wobdźěłać] Opera
- Jakub a Kata, 1871
[wobdźěłać] Spěwohra
- Wodźan, 1896
[wobdźěłać] Instrumentalna hudźba (wuběr)
- Tři sonatiny za husle a klawěr, 1850
- Klawěrne trio, 1873
- Smyčkowy kwartet, 1879
- Tři serbske narodne reje za klawěr, 1879
- Serenada za husle, braču a wioloncello, 1889
[wobdźěłać] Literatura
- Frido Mĕtšk, Kocorowe zawostajenstwo, Budyšin 1971
- Zbigniew Kościów, Korla Awgust Kocor, Budyšin 1972
- Jan Rawp, Serbska hudźba, Budyšin 1979


text:
Macedůński Aleksander
Aleksander III Wjelgi, znůmy tyż jako Macedůński Aleksander (gr.: ἈλέEavδpoς ὁ Tpίtoς ὁ Makeδώv Aleksandros ho Tritos ho Makedon) (rodz. 20 abo 26 lipca 356 p.n.e., um. 10 czyrwńa 323 p.n.e.) - krůl starożytnyj Macedůńije ze dynastyje Argeadůw, je poważany za wjelgigo stratega a jydnego s nojwjynkszych zdobywcůw we gyszychće. We lotach 334-327 p.n.e. pobił nojsrogsze wuůnczas państwo na śwjeće - Perske Imperyjům. Jak umrził, jygo imperyjům bůło na przez 5 tyś. kilomyjtrůw szyroke.


text:
Zyma
Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.
Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:
- na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
- na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija.
Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
- 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
- 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.
Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.
Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchyli, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.
Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.
Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót zymskego sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora. Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.
Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.
nalěśe (nalěto) | lěśe | nazyma (nazymje) | zyma (zymje)
dešćowy cas | suchy cas


text:
Fojerwera
Fojerwera - přišykowano formacyjo porajůnco śe prewyncyjům i bojym s uogńym a reštům zagrožyńůw (inšymi jak rojberstwo) lo zdrowjo i žyćo ludzkigo, dobytka a natury. Do fojerwerowych aufgabůw přinoležy tyž wychrůńańy rezultata žywjouowych gořkośćůw i falůw.
Do ekstra aufgabůw sprowjanych bez fojerwera noležy retůngswesen:
- bjologijowo (neutralizacyjo morowych čyńićelůw a uochrůna noroda i gadźiny bez čas terroryzmusowygo dožgowańo s užywańym bjologijowy zbrůńe),
- chymijowo
- medicinowo (dowańy předdochtorski hilfy před přikludzyńym medicinowygo špecdinsta abo na placach, kaj bydinůngi ty dolyjźć ńy poradzům),
- zešukiwowčo
- radjologijowo
- techńikowo
- wodno
- zwyžkowo


text:
Mikołaj Koperńik
Mikouaj Koperńik (uać.: Nicolaus Copernicus Torinenis), (ur. 19 lutygo 1473 w Torůńu, zm. 24 maja 1543 we Frůmborku) – polski[1]. astrůnům, matymatyk, prawńik, ekůnůmista, stratyg, dochtůr, poeta, astrolůg, tuůmač, kancleř kapitůuy warmińskij uod 1511, kanůńik warmiński, scholastyk wrocuawski, duchowny katolicki.
Jygo nojwažńijšym dźeuem je De revolutionibus uorbium coelestium – Uo uobrotach sfer ńybjeskych (pracowou nad ńim w lotach 1515-1530, nale ukazouo śe dźepjyro w 1543 roku we Norymberdze naškryflane we uaćińskij godce)[2], w kerym uopisou heljocyntryčno wizyjo wšychśwjata we mańyra wystarčajůnco ščygůuowy, by můgua stać śe naukowo užytečno. Uůgošůno bes ńygo teorja heljocyntryzmu bůua nojwažńijša rewolucyjo naukowům w dźejach ludzkośći uod časůw starožytnych, mjanowanům ńykedy přewrotym koperńikańskym.
Przipisy
- ↑ Narodowość polskům podowo wjynkšość zdřuduůw, ńy ino polskych, m.in. Mjyndzynarodowa Ůńja Astrůnůmično a Encyclopedia Encarta Microsoftu. We tajli ńypolskych zdřuduůw padajům argůmynty za narodowośćům mjymjeckům, m.in. brak prac uopublikowanych we polskij godce při istńyńu prac Koperńika wydanych po mjymjecku a tyž mjymjecke pochodzyńy matki Koperńika
- ↑ Po prowdźe De revolutionibus – uo uobrotach. Drůgi čuůn tytůuy zostou dodany pod ajnflusym zastřežyń wysůńyntych bez cynzura kośćelno, coby ńy podkreślać ruchu uobrotowygo Źymi


text:
ДлиTeлbHocTb: 4 MиH 52 cek
ПpocMoTpoB: 2
Tэrи: Tagi: Muzyka Cygańska widowisko teatr sztuka śpiew taniec cygański Polski zespół muzyki tańca cygańskiego cztery struny skrzypiec''czardasz '' na żywo. Poland Polska Song biesiada cygan Warsaw Łódź Poznań Kraków Gdańsk Sopot wywiad interview próby opole świat oglądać Polish my cyganie krawczyk Ciechocinek Glinojeck
ДлиTeлbHocTb: 4 MиH 52 cek
ПpocMoTpoB: 5
Tэrи: muzyka cygańskabiesiadna regionalna. Cygańskie przeboje roma gila Gipsies from Poland Romowie Gipsy violins Cygańskie skrzypeczkimoje ulubione Live Music
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 11 cek
ПpocMoTpoB:
Tэrи: #arsenal #afc #gunner #perseason #2012 #Wojciech #Szczęsny
ДлиTeлbHocTb: 3 MиH 1 cek
ПpocMoTpoB: 9
Tэrи: muzyka cygańskamuzyka cygańska widowisko teatr sztuka śpiew taniec cygański Polski zespół muzyki tańca cygańskiego cztery struny skrzypiec''czardasz ''Romowie na żywo. Poland Polska Song biesiada cygan Warsaw Łódź Poznań Kraków Gdańsk Live Music
ДлиTeлbHocTb: 2 MиH 41 cek
ПpocMoTpoB:
Tэrи: soccer sports
ДлиTeлbHocTb: 1 MиH 56 cek
ПpocMoTpoB: 4
Tэrи: Wojciech Szczesny Hero 2011 12
ДлиTeлbHocTb: 0 MиH 29 cek
ПpocMoTpoB: 43
Tэrи: Perquis i Polanski ?
CTpaHиц: 1 of 269
Дaлbшe


text:
Łůdź
Wspůłrzyndne: 51°47' N 19°28' E
Łůdź (pol.: Łódź) - mjasto we centralnyj Polsce, stolica łůdzkigo wojewůdztwa, stanowi grodzki krys. Jedno s nojwjynkszych mjast Polski, srogi uostrzodek akadymicki a industryje (industryjo włůkynńiczo a uoblyczyńowo). Uod przez dwudźestu lat mo stoły spadek liczby ludźůw.
Nojbarźi znůmům hulicům Łodźi je Pjotrkowsko hulica – jedyn s nojdugszych deptakůw Ojropy, a wele ńij eklektyczne i secesyjne kamjyńice s XIX a XX stolećo.
Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stolećo jako uostrzodek industryje.
Znůme tyż s dwůch tutejszych szportowych klubůw: Widzewa Łódź a ŁKS-u.
[Sprowjej] Necowe uodwołańa
Przipisy
- Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi
- Zdjynća satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi
Przipisy


text:
Madagaskar
Madagaskar (malg. Madagasikara, franc. Madagascar, ang. Madagascar; Republika Madagaskaru - Repoblikan'I Madagasikara, République de Madagascar, Republic of Madagascar) – państwo pouožůne na wyspje Madagaskar w zachodńij tajli Uoceanu Indyjskigo, kole pouedńowo-wschodńich wybřežy Afriki. Madagaskar je štwortům co do wjelgośći wyspům na śwjeće. Na Madagaskaře přewažo hodowla a pasterstwo, wystympuje tyž prymitywne bauerstwo, plantacyje roślin tropikalnych, eksploatacyjo drewna, zbjeractwo, myślistwo, a bauerstwo śrůdźymnůmorske. Wystympujům dwje strefy roślinne: na půunocy suche lasy podrůwńikowe, a w cyntrům a na pouedńu sawanny.


text:
Sierra Leone
Sierra Leone, Republika Sierra Leone - państwo we zachodńij Africe, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Gwinyjům a Liberyjům. Mjano kraju je nadane bez portůgalskich uodkrywcůw s 1462 a uoznačo "Gůry Lwje". Bez tři stuleća bůu to teryn kaj chytano ńywolńikůw a kwituo piractwo, aže w 1787 Brytyjske Towařistwo Antyńywolńiče wykupiuo teryny přibřežne a zouožyou dźiśejšo stolica - Freetown. We 1808 Sierra Leone uostouo kolůńijům brytyjskům. Uod 1961 ńypodlygue.
Wybřeže je sam we wjynkšyj tajle bažouowate a rosnům na ńym mangrowce. Pzostauo tajla zajmuje puaskowyž pokryty lasůma, nojwyžšy wjyrch Bintumani mjanowany tyž Loma Mansa mo 1948 m n.p.m. Gynsty nec řykůw, klimat růwńikowy, fest wilguy i ze srogimi uopadůma (3400 mm bez rok).
Gospodarka zaležno bezma coukowiće uod wydobyćo djamyntůw. 2/3 ludźi utřimuje śe s prymitywnygo bauerstwa a rybouůwstwa. 68% mjyškańcůw žyje půńižyj grańicy ůbůstwa.
60% ludnośći wyznowo islam, 30% je půganůma a 10% wyznowo chřeśijaństwo. Je sam nojwjynkšo na śwjeće umjyralność babůw w ćůnžy a babůw i bajtli při porodźe.


text:
Birma
Birma (Myanmar, Mjanma, Zwjůnzek Birmański – Zwjůnzek Myanmar) – państwo pouožůne we Azyji Pouedńowo-Wschodńij, nad Zatokům Byngalskům a Mořym Andamańskym. Grańičy s Bangladešym, Indjami, Chińskům Republikům Ludowům, Laosym a Tajlandyjům. Wjynkše mjasta: Rangůn, Mandalaj, Basejn.
[Sprowjej] Mjano
Jůnta wojskowo we 1989 r. přijůnua Myanmar (Zwjůnzek Myanmar) kej nowe mjano kraju. Skuli tygo co zmjana ta ńy zostoua zaaprobowano bez žodyn uorgan ustawodawčy Birmy, nowe mjano ńy je uznowane bez wjynkšość krajůw. Zaakceptowůua je nale UoNZ.


text:
Krzest
Krzest - to je sakramynt praktykowany we mocce religijůw krześćijańskich. Udźelo śe uůnygo na uodpuszczyńe grzychůw. To rytuał, we kerym leje śe woda, abo śe toplo krzczůno perzůna. Krzest we wodźe to je sakramynt, kery uodradzo. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje krzest we mjańy Pana Jezusa Kristusa.
[Sprowjej] Etymologijo słowa
Pochodzyńe ńy je blank jasne. Wywodzi śe uůne we ostatecznym rechnůngu uod mjana Kristusa (łać. Christus, grecke Khristos – od khrein – namaszczać).
[Sprowjej] Zwyki
Na Gůrnym Ślůnsku skirz krztu familijo urzůndzo fajer, mjanowany radośnik.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart, poune mjano: Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (rodz. 27 styčńa 1756 we Salzburgu, um. 5 grudńa 1791 we Wjedńu) - austryjocki kůmpozytor a muzyk, uoroz s Haydnym a Beethovynym zaličany do klasykůw wjedyńskich, jedyn s nojwybitńijšych we gešychće. Kůmponowou guůwńy uopery (20), krům ńich tyž utwory religijne (19 mšy), symfůńije (68), kůncerty fortepjanowe a na inkše inštrumynty (27). Cuzamyn stwořyu wjyncyj jak 600 roztůmajtych kůmpozycyji.
[Sprowjej] Uopery
- Die Schuldigkeit des ersten Gebotes
- Apollo et Hyacinthus
- Bastien und Bastienne
- La finta semplice
- Mitridate, re di Ponto
- Ascanio in Alba
- Il sogno di Scipione
- Lucio Silla
- La finta giardiniera
- Il re pastore
- Zaide
- Thamos König in Ägypten
- Idomeneo
- Die Entführung aus dem Serail
- L'oca del Cairo
- Lo sposo deluso
- Der Schauspieldirektor
- Le nozze di Figaro
- Don Giovanni
- Così fan tutte
- Die Zauberflöte
- La clemenza di Tito


text:
Andora
Andora, Kśynstwo Andory (katal. Principat d'Andorra [prinsiˈpat dənˈdorə], szp. Principado de Andorra, franc. Principauté d'Andorre) – ńywjelge państwo we połedńowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Je rozlygowane we Pirynejach a grańica mo ze Francyjům a Szpańijům. Mjyszkańcůma Andory sům Szpańeloki a Katalany. Je to kůnstytucyjno můnarchijo we keryj gowa państwa je kolygijalno - jeji fůnkcyjo połńům prezydynt Francyje a biskup La Seu d'Urgell. Je to kraj ńymożebńy gůrzisty.
Aże 80% norodowygo przichodu pochodźi ze turystyki. Krům tygo, Andora je "dowkowym rajym", skiż czego mynga firmůw mo sam śedźiby a we Andorze płaći dowki.


text:
Brazylijo
Brazylijo (połne mjano: Federacyjno Republika Brazylije; port.: Brasil, República Federativa do Brasil) – nojwjynksze podug wjyrchu a wjelośći ludźůw państwo we Połedńowyj Americe.
Zaludńůno uod Indjanerůw uod ńy myńi jak 6000 rokůw przed jeji uodkryćym bez Portugalczykůw kole 1500 roku. Jeji kolůńizacjo bůła bez nostympne 300 lot. Uod poczůnku stolećou naśilůły śe důnżyńo do samostanowjyńo, aże we 1822 princ-rygynt Pyjter I uogłośůł samostanowjyńy Brazylije. Na kůńec XIX stolećo a we poczůnkach stolećou bůł sam wjelgi napływ ymigrantůw ze Ojropy.


text:
Nowo Gwinyjo
Nowo Gwinyjo (ang. New Guinea, indůnez. Irian) to je wyspa we zachodńij tajli Uoceanu Spokojnygo, we Mylanezyje, drugo podug placu na Źymje (po Grynlandyje). Zajmuje 786 000 km² placu a půmjyškuje ja ůng. 9 mln. ludźi. Pode wzglyndym polityčnym je roztajlowano mjyndzy Indůnezyjo (zachodńo tajla) a Papua-Nowo Gwinyjo (wschodńo tajla). Uod Australije je uoddźelůno na pouedńu bez Ćyśńina Torresa. Uod zachodu sůmśaduje s Archipelagym Malajskim, uod wschodu - s Archipelagym Bismarcka a Wyspůma Salůmůna.
Na pouedńu wyspy je ńiźina s bažouůma, teryn wznośi śe ku cyntrum wyspy, kaj je pora pasmůw gůrskich, s nojwyžšymi ščytůma wysokimi na 5000 m n.p.m. Guůwne řyki: Fly, Sepik a Mamberamo. Ze surowcůw wystympuje sam ropa naftowo a zuoto. Wjynkšość ludnośći to Papuasy.
Lo Ojropejčykůw wyspa uodkryu Portůgalčyk Jorge de Meneses we 1526 roku. We XIX wjeku wyspa potajlowano mjyndzy Ńiderlandy, Ńymcy a Wjelgo Brytańijo. Uod 1905 tajla brytyjsko přelozua pod admińistarcyjo Australije. Tajla mjymjecko zostoua po I wojńe śwjatowyj překazano Australije kej terytorjům mandatowe, a uod 1945 - terytorjům powjerńiče. We 1949 Australijo skuplowoua oubje tajle we Terytorjum Papui a Nowyj Gwinyje, kere istńouo do 1975 roku, we kerym uoguošůno ńypodleguość Papui-Nowyj Gwinyje. Uo tajla zachodńo wadźiuy śe Ńiderlandy s Indůnezyjům bez lata 1949-1963, na kůńec we 1963 roku přiuůnčůno ja ku Indůnezyje kej Irjan Zachodńi.
Gospodarka je sam uoparto guůwńy na prymitywnym bauerstwje, ńywjelge wydobyće zuota, mjydźi, střybua a inkšych. Wyspa je fest licho surbańizowano a ńywjela je sam drogůw.


text:
Słowacko godka
Słowacko godka (słow. slovenský jazyk, slovenčina) przinoleży do zachodńosłowjańskij godkowyj czelodki. Godkům tům godo przez 6 mln ludźůw - przede wszyjskim na Słowacyji a we przinoleżnyj do Syrbije Wojwodińe, kaj je urzyndowům godkům. Używajům uůnyj tyż Słowoki půmjyszkałe we Polsce, Růmůńiji, we Madźarach, we USA a Kanadźe. We Polsce słowacko godka moge być zdowano przi maturze jako jedno zy nowobytnych godkůw.
Słowacko godka je fest blisko spowinowacůno ze czeskům. Djalekty słowacke sům mjyndzy sobům fest rostoliczne, wnůntrz wyrůżńo śe 3 jejich grupy:
- wschodńosłowacki (nojbliższy polskij godce),
- strzodkowosłowacki (majůncy moc znakůw wzajymnych ze godkůma połedńowosuowjańskymi, uosobliwje słowyńskům),
- zachodńosłowacki (po blisku czeskij godce).


text:
Luwr
Luwr (fr.: Musée du Louvre) to je downy krůlůw pałac we Paryżu, a terozki muzyjům kůnsztu. Nojstarsze uůnygo tajle bůły stowjane we XII stoleću uod Filipa II Augusta. Zajmuje 60 000 m² placu, we 2007 mjało 8 300 000 zwjydzajůncych. Uod drugij połowy XIV stolećo bůła sam krůlewsko rezydyncyjo. Je to jydno ze nojsrogszych a nojstarszych muzyjůw na śwjeće. Je rozlygowane mjyndzy Sekwanům a Rue de Rivoli a Zygrodůma Tuilerie, we cyntrům Paryża. Uo jygo fůngowańu jako muzyjům idźe godać uod 1692, wůunczas Ludwik XIV uodymknůł sam pjyrszo galeryjo starożytnyj bildhauerstwa we Salle des Caryatides. Uoficjalńy jako muzyjům fůnguje uod 1791 a bůła to decyzyjo Zgromadzyńo Norodowygo w czas Francuskij Rewolucyje. Terozki sům sam prezyntowane dźeła starożytnygo kůnsztu (uosobliwje rzezańy a dynkmale) a tyż uobrozy, s kerych nojbarzi znajůmy je "Mona Lisa" Leonarda da Vinci.


text:
Liberyjo
Liberyjo (Republika Liberyji, ang.: Republic of Liberia) - państwo we zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo ze Gwinyjům, Wybrzeżym Elefantowych Gnatůw a Sierra Leone. Půł wjyrchu Liberyje zajmuje růwńikowy las. Liberyjo powstoła podug umowy mjyndzy Amerikanůma a autochtonůma, podug keryj uosadzano sam wyzwolůnych ńywolńikůw, a uůne mjoły żyć do zgody z 18 plymjůnůma tubylcůw. Uod 1847 je ńypodległo a bůła to pjyrszo republika we Africe. Uod anfanga mo festylne zwjůnzki ze USA, we polityce a gospodarce. Liberyjo je znůmo jako krej tańij bandery.


text:
Słůńce
Słůńce inakszyj Klara - postrzodkowo gwjozda Słůnecznygo Ukłodu, wele keryj kwyrlo Źymja, inksze planety a myńsze ńybjeske ćoła. Klara to nojwidńyjszy uobjekt na ńybje a uobyczne zdrzůdło energije, kero przibywo ku Źymji.
Astronůmiczny simbol Słůńca to uokrůng s punktym we postrzodku: (Unicode: 2609).
Słůńce je gwjozdům głůwnygo ćůng (V klasa widnośći). Typ widmowy uod ńigo (G2) charakteryzuje bjoławo farba a uobecność we widmje lińji zjůńizowanych a neutralnych metali a fest lichych lińji wodoru.
Klara leży w jydnym s ramjůn szpiralnych Galaktyki, 26 tyśyncy śwjytlnych rokůw uod jeji postrzodka a ůngyfer 26 rokůw śwjytlnych uod plaszczyzny růwńika Galaktyki. Kwyrlo wele cyntrům Mlycznyj Cesty gibko na 220 km/s we czaśe 226 miljůnůw lot, co dowo bez 20 uobjygůw pů dźiś dźyń we gyszichće gwjozdy. Uod Słůńca dźeli nos ůngyfer 150 mln km.
[Sprowjej] Budowa
Słůńce je kuglům zjůńizowanygo gazu uo maśe 1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Źymje), przi czym 74% zajmowo wodůr, 25% - hel, a myńi jak 1% to ćyńżejsze elementy a roz za kedy proste chymiczne spojiny (zwjůnzki). Kugla plazmy utrzimywano je we hydrostatycznyj růwnowadze skiż śiły grawitacyje s jydnyj zajty a rosnůncym a tyż s głymbokośćům a ćiśńyńym gazu, kere růwnoważy ćynżar materyje ponad. W cyntrům ćiśńyńy erbuje wertość 1016 Pa, co je wyńikym faktu, aże jůndro rozhajcowuje śe do tymperatury poranośće miljůnůw stopńi, we keryj to tymperaturze můgům już zalajzować reakcyje jůndrowe. W przipadku gwjozd głůwnygo cugu reakcyjům jůndrowům, kero dowo ynergijo je pomjana wodoru w hel. Gynstość materyje w jůndrze Słůńca to 1,5×105 kg/m³, nale wysoko tymperatura trzimje materyja w stańy gazowym, atoli gynstość gazu na wjyrchu to 10-4 kg/m³, czyli je to prawje průżńo. Na podstawje uodmjynnych własnośći plazmy a procesůw w ńij zachodzůncych, kere wyńikajům s růżńic w gynstośći i tymperaturze, idźe wyrůżńić trzi růżne uobszary postrzodku Słůńca: jůndro, uotoczka a atmosfera.
[Sprowjej] Ewolucyjo Suůńca
Připuščo śe, aže Suůńce powstouo ůng. 4,6 milijorda lot tymu. Po trwajůncym kilkadźeśůnt miljůnůw lot uokreśe kurčyńo śe uobuoku mjyndzygwjozdowygo, Suůńce rozpočyuo pobyt na ćůngu guůwnym (zob. Djagrům H-R). Bez 4,6 milijorda lot Suůńce zwjynkšůúo swůj průmjyń uod 8 do 12%, a jasność uo uok. 27%. Zawartość wodoru w jůndře modygo Suůńca wynośiua ůng. 73%, uobecńy juž yno 40%. Kedy zapasy wodoru wyčerpjům śe, co nastůmpi za myńi wjyncyj kolejne 5 mld lot, Suůńce zmjyńi śe w čerwůnygo uolbřima, po čym uodřući zewnyntřne warstwy, přeistačajůnc śe w bjouygo karua. Bez wjela milijordůw lot bydźe styguo, až stańy śe čornym karuym (wšychśwjot je ješče za mody, by istńouy take uobjekty).


text:
Bruce Lee
Bruce Lee, po prowdźe czyt. Li Siaolann , za bajtla Li Dżenfan ang. szrajbůnek Lee Siao Lung, Lee Jun Fan (chiń. , szrajbůnek pinyin) 李小龍 Lǐ Xiăolóng , 李振藩 Lǐ Zhènfān; rodz. 7 listopada 1940 we San Francisco, um. 20 lipca 1973 we Hůngkůngu) - amerikański szauszpiler chińskigo pochodzyńo, mistrz sztukůw walki. Jedna ze nojbarzi znůmych postaći we kińe akcji a popularnyj kulturze. Zginůł we ńywyjaśńůnych uokolicznośćach a na tyjma jygo śmjyrći powstoły mjejske powjarki, autopsyjo - uczulynie z pile na kopfszmerc beztoż uobrzynk můzgu. Uůnygo syn, Brandon Lee, tak samo bůł szauszpilerym we filmach uo sztukach walki. Mistrz mjoł tyż cera Shannon Lee kero tyż gro we filmach a żůna Linda Lee s chałpy Emery (terozki je Linda Lee Cadwell, hajtła sie s Bruce Cadwellym we 1991). Bruce Lee trynowoł szauszpilyrów ze Hollywood np. Jamesa Coburna, Stevea McQueena. Opracowoł nowo sztuka walki Dżit Kun Do.
[Sprowjej] Necowe uodwołańa


text:
Metůn
Metůn (CH4), znůmy tyż jako błotny goz to nojprostszy wůnglowodůr nasycůny (alkůn). We tymperaturze pokojowyj je ńywůnnym a bezfarbowym gozym.
Metůn powstowo we przirodźe we wyńiku beztlynowygo rozkłodu źelinowych szczůntkůw. Je tyż głůwnym skłodńikym źymnygo gozu. Je stosowany jako uopołowy goz a surowjec do syntezy wjelu inkszych uorgańicznych zwjůnzkůw.
Miszůng metůnu s luftym we stosůnku uobjyntośćowym 1:10 mo własnośći wybuchowe (pjorůnujůncy miszůng). Tworzyńy śe tygo miszůngu na grubach kamjynnygo wůngla bywo ńyrzodko prziczynům groźnych we skutkach eksplozyji.
Metůn je ćeplarńanym gozym, kerygo potyncjoł ćeplarńany je 21 razy srogszy jak dwutlynku wůngla, a strzedńo zawartość we atmosferze wynośi 1,7 ppm (bez mińůnych dwjesta lot wzrosła przez dwukrotńy).


text:
Serbja
Serbja (Tež Serbjo[1], delnjoserbsce Serby, łaćonsce Surbi, Surabi resp. Sorabi, němsce Sorben (Wenden)) su zapadno-słowjanski lud, kotryž je w Němskej žiwy. Domizna Serbow stej Delnja a Hornja Łužicy w zwjazkowymaj krajomaj Braniborska a Sakska.
[wobdźěłać] Rěče a sydlenski rum
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji Čěšćinje a Słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje Pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000, ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamne su w Delnjej Łužicy žiwe, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je Serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšina rěčnikow Delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład Borkowy, Běła Góra-Bělin, Hochoza abo Janšojce.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzyma, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwe. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
[wobdźěłać] Serbska diaspora
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež bě w 1850tych wot serbskich wupućowarjow załožene był. Dźensa maš w tamnišej šuli domizniski muzej, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. K ludličenju 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („Łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu w wšelakorych kónčinach Awstralije. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše cirka 2000 Serbow do kontinenta.
[wobdźěłać] Nabožina
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900)[2], jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje Katolikojo (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak přińdźe podźěl protestantow w tym času na wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěči a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je tajki poměr dźensa nawopak.
[wobdźěłać] Narodne symbole
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 najprjedy přispomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze (Čěska) wona dósta jeje dźensniše barby. Serbska hymna je "Rjana Łužica".
[wobdźěłać] Serbska Ludowa Strona
Wot lěta 2005 eksistuje Serbska Ludowa Strona.
[wobdźěłać] Žórło
- ↑ Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, ISBN 3-7420-1103-0, strona 153
- ↑ Po ludličenju 1900, hlej Ernst Tschernik: Die Entwicklung der Sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag Berlin, 1954, s. 34


text:
Austrijo
Austrijo, Republika Austrije (Österreich, Republik Österreich) – państwo położůne we Strzodkowyj Ojropje. Je uůno federacyjům dźewjyńću krajůw zwjůnzkowych (landůw).
Austrijo mo grańica uod zachodu ze Szwajcaryjům (164 km) a Liechtensteinym (35 km), Italijům (430 km) a Słowyńijům (330 km) uod pouedńo, Madźarůma (366 km) a Słowacyjům (91 km) uod wschodu a s Mjymcůma (784 km) a Czeskům Republikům (632 km) uod půłnocy. Cuzamyn dugość lůndowych grańic wynośi 2562 km. Austrijo ńy mo dostympu do żodnygo morza.


text:
Czesko Republika
Czesko Republika (czes.:Česká republika, Česko; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czechosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.
Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. Čechy), Morawijo (czes. Morava) a Ślůnsk (czes. Slezsko). We 1920 przikuplowali do Czechosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.
Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.
[Sprowjej] Mjano
Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano "Czechůma"[2], choćoż Czechy to je jyno jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: Česká republika ("U nás, v České republice" abo krůcyj "U nás, v Republice")[zdrzůdło?] .
Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa Česko (analogiczńy jako "Polsko", "Slovensko", "Německo" atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.[zdrzůdło?]
Przipisy
- ↑ Český statistický úřad - stan na 31 grudńa 2007
- ↑ Bez tyn przikłod we Litwje, Ńiderlandach, Polsce, Rusyji a Gwinyji


text:
Tyrrenske mórjo
Tyrrenske mórjo jo źěl Srjejźnego mórja pśi pódzajtšnem brjoze Apenninskeje połkupy, kótara jo wótźělujo wót Jadrańskego mórja.
Na pódzajtšu a dłujkem zajtšu granicujo Tyrrenske mórjo z italskeju twardeju zemju, na pódpołdnju z italskeju kupu Siciliska a na pódwjacorje z italskeju kupu Sardiniska a z francojskeju kupu Korsika. Na pódpołdnju jo pśez Messinsku wuscynu zwězane z Ioniskim mórjom a na pódpołnocu jo zwězane z Ligurskim mórjom.
Tyrrenske mórjo ma maksimalnu dłymokosć wót 3840 metrow a płoń wót 231 000 kwadratnych kilometrow.


text:
Tanzańijo
Tanzańijo, Zjydnoczůno Republika Tanzańije (suah. Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ang. United Republic of Tanzania) – państwo we wschodńij Africe powstołe ze skuplowańo dwůch downych kolůńiji: mjymjeckij (po I wojńe śwjatowyj brytyjskij) Tangańiki a brytyjskigo uostrowa Zanzibaru, co symbolizowoło mjano utworzůne s poczůnkowych sylabůw uobu krejůw. Terozki te kreje sům podmjotůma Tanzańije jako federacyjnyj republiki.
Tanzańijo je rozlygowano mjyndzy Indyjskim Uoceanym a Wjelgim Rowym Wschodńim, we srogszyj tajli na płaskowyżu.


text:
Gwinyjo
Gwinyjo (Guinée, Republika Gwinyje – République de Guinée) - państwo we zachodńij Africe nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Gwinyjům Bissau, Synygalym, Mali, Liberyjům, Wybřežym Elefantowych Gnatůw a Sierra Leone.
Kolůńizowano bez Portůgalijo uod 1460, pů XIX wjek jedyn s rygjůnůw, s kerygo překludzano nojwjyncy ńywolńikůw do roboty na plantacyjach we Americe. Uode 2 pouowy XIX wjeku okupowano bez Francyjo, w 1904 wlozua we skuod Francuskij Afriki Zachodńij. Ńypodleguość uzyskoua we 1958.
Gospodarka uoparto guůwńy na bauerstwje, eksport boksytůw, mimo aže znajome sům sroge zuoža inkšych surowcůw jejich eksploatacyjo je mouo rozwińynto.


text:
Halloween
Halloween abo Hallowe'en to je śwjynto ubchodzůne roz do roku 31 paźdźerńika, nojhuczńij we anglosaskich krejach. Wywodźi śe uůne s celtyckigo uobrzůndku Samhain. Tradycyjo ta przekludźili do USA s Irlandyje irlandzke imigranty. We Irlandyje tygo dńa hajcowano fojyry a uodprawjano rzykańa za duszyczki umartych. Dowńij bůł to dźyń, we kerym żygnano lato, witano źima a spůminano umartych. We půgańskich czasach ludźe we Halloween przeblykali śe we kolorowe kostjumy a uodprowadzali duchy poza grańice ludzkich uosad. Mjano Halloween pochodźi wjerza uod angelskigo All Hallows Eve - "wilijo Wszyjstkich Śwjyntych".
Tradycyjo teroźnigo Halloweenn to uůnaczyńe roztůmajtych wrůżbůw, przeblykańy śe za duchy, wampjyře a inksze strachy a stowjańe we uokńy wydrůnżůnych korboli s wyćyntymi dźurůma kere robjům ja podano na gowa ze ślupjůma a zymbůma uod jakigo ducha; rajn do jei środka dowo śe zapalůno śwjyczka (śwjotło śwjyczki je symbolym barzołowych uogńikůw, kere poważano za duszyczki umartych). Trefjo śe tyż kośćotrupy, śmjertki a inksze. Bajtle poprzeblykane za strachy łażům po chałpach a dostowajům za wizyta bůmbůny.
Helloween je krytykowany uod bezma wszyjstkich religijůw. Krześćijańske kośćoły, judajizm a islam skiż uůnygo půgańskigo pochodzyńo, zaś rodźimowjercy skiż jygo kůmercjalizacyje, a te słowjańske skiż tygo co je to tradycyjo uobco a jeich zdańym powinno śe we krajach słowjańskich uodprowiać Dźady.


text:
Dańijo
Dańijo, Krůlestwo Dańije (duń. Kongeriget Danmark) - państwo rozlygowane we půłnocnyj Ojropje (Skandynawijo), nojmyńsze ze nordyckich państwůw. We jeji skłod wlazujům tyż Grynlandyjo a Faerske Wyspy jako autůnůmiczne terytoryja. Grańiczy uod połedńo ze Mjymcůma.
70% placu Dańije przipado na Jutlandzki Půłwysep (Jutlandyjo, Jylland). Reszta kraju położůno je na 443 wyspach, ze czygo na 76 mjyszkajům ludźe. Nojwjynksze a nojważńijsze wyspy to Zelandyjo (Sjælland, na keryj je stolica kraju, Kopynhaga), Fjůńijo (Fyn), Amager, Lolland a Bornholm.


text:
przez Ojgyn z Pnioków » 7 kwi 2012, o 17:44
Wiycie, jô już mocka razy pisôł ło wszyjskim, co jes skuplowane ze gryfnymi świyntami, ze wiesiynnóm Wielkanocóm. Ale łostatnioch prziszôł na te idy (po przeczytaniu szykownistego artikla Wilhelma Karuda), coby połozprawiać ło deczko inkszych prziwykach, i ździebko inkszym fajrowaniu tyj Wielkanocy. Nôjprzodzij spytóm: Co ze sia do kupy majóm ukraińske perepyczki, szwedzke påskkaerringar i nasze podbeskidzke kyćki? Ze czym tyż tak blank ajnfach idzie skuplować patrónka ludów Północy, greckô citrółnowô zupa i łobrôz ruskigo malyrza? Wszyjsko to sie binduje ze zymbolikóm Srogigo Postu, Wieligo Tydnia i Wielkanocnych Świónt.
Wiycie, kiejsik faterek Beda mianowany Czcigodnym abo Wspaniałym (ur. 672 w Wearmouth k. Sunderlandu w Anglii, zm. 25 maja 735 w Jarrow), mnich i prezbiter anglosaski, już przi napoczniyńciu VIII wiyku naszyj yry mocka ci szpekulowôł na tyma wiesiynnego fajrowaniô. We stodiosich murach klôsztoru we Jarrow zgłymbiôł, sztudjyrowôł niy ino dziyje Mynki Pańskij. Interesowali go łobyczaje pogańske, wiyrzynia niyłokrzczónych przodków i wpływ na sia roztomajtych kóltur. Łón już wtynczôs wiedziôł, iże Ziymia jes kulitô i piyrszy napocznół rachować lata łod narodzyniô Pónbóczka. Pewnikym tyż niy miôł nic na prociw, iże szpasowne cyrymónije na czyść bóginki Ēostre (abo Ostary) zbógaciyli usiyszne fajery Dnia Mortwychstaniô. Ta ci „Wspaniała Matka” – jak jóm mianowali – bóła patrónkóm ludów Północy, a łoddôwanô ci jij przi tyj przileżitości czyść – słôwióła równonoc wiesiynnô. Jajco, bagnióntka (wiyrbne kotki) i łokwitóść żywych farbów, to ino niyftore zimbole tyj łodnowy życiô i uciychy, ftore we blank przirodzóny szimel kuplowali sie ze całbrównóm mistykóm Wielaknocy. Te nôjważniyjsze, i tyż cheba nôjstarszyjsze świynto blank przi napoczniyńciu naszyj yry, fajrowanli we dniu żydowskigo Pesach (Pascha – „przejście”, Pajsoch, Pejsoch abo jesce po naszymu Przaśniki). Juzaś we szczwôrtym wiyku Kościół gównym dniym fajerów ustanowiół piyrszô niydziela po piyrszyj wiesiynnyj pôłni miesiónczka. Ale tyż Wielô Niydziela we côłkim krześcijóńskim świycie poprzydzónô jes Srogim Postym i Wielim Tydniym. To czôs zastôraniô, pokuty i rzykaniô. Rychtuje nôs, wiyrnych ku fajrowaniu Dnia Mortwychstaniô. Kościół rzymskokatolicki, ale tyż luterôki, ynglikany, wyznôwce prawosławiô i inksze kónfesyje deczko inakszij podłajżóm ku fajeróm Świónt Wielkanocnych (ino łóńskigo roku u wszyjskich te świynta trefiyli we tym samym czasie). Jednakowóż wszandy, króm kultu religijnygo, reszpektuje sie uświyncónych tradycyjóm łobyczajów i ludowych cyrymónijów skuplowanych ze uprawóm ziymi i côłkóm zimbolikóm tego tisza świóntycznygo. Niyftorzi snôs krajzujóm, wandrujóm po świycie, i mómy beztóż tyż przileżitość przifilować, przijzdrzić sie tyj religijnyj, łobyczajowyj i kucharskij roztomajtóści i łokwitóści. Wszyjske pewnikiym widzieli już sroge procesyje we Lipnicy Murowanyj, kaj idzie uwidzieć palmy na bez trzidziyści myjtrów sroge. Juzaś kajsik we Górnyj Szwabiji (Oberschwaben lebo inakszij – Schwäbisches Oberland) łocaubrujóm ci nôs do łostatka blank maluśke palymki, ale niypodobnie zbytkównie ugarniyrówane. Na Podolu (łac. Podolia, ukr. Пoдiлля, Podilla, ros. Пoдoлbe, Podolje, rum. Podolia) dowiymy sie juzaś jak to za starego piyrwyj nałónczôs postu schróniało sie dzieckóm gracki, a miasto bôjków czytało sie jim żywoty świyntych. Tam tyż idzie pojeść perepyczków, takich – jak to tameszne mianujóm – zaduszónych babów, ftorymi sie kajplujóm we Wielim Tydniu na... smyntôrzach. Kajsik hań-tam we afrikańskij masajskij dziydzinie idzie posuchać łodświyntnygo babskigo śpiywaniô – kigelegele, a zatym we Łętach Szlachyckich kajsik pod Piotrkowym Trybunalskim mogecie sie porôczyć festelnie szmektnym żurym wielkanocnym. Deczko juzaś inkszym żurym, ale tyż festelnie szumnym, ugościć wôs poradzóm i na côłkim naszym gryfnym Ślónzeczku.
We moskiewskij Galeryji Tretiakowskij (ГocyдapcTBeHHaя TpeTbяkoBckaя Гaлepeя) idzie we zastôraniu przetrowić deczko czasu przed moc wywołanym łobrôzym Ilji Riepina (Илbя EфиMoBич PeпиH) „Procesyjô we Gubyrni Kurskij, a we inkszych muzyjach wielkanocne akcynty idzie merknóńć na łobrôzkach ino chocia Borysa Kustodijewa (ros. Бopиc MиxaйлoBич KycToдиeB), Matthiasa Grünewalda, Michelangela Merisi da Caravaggio, Rembrandta (Rembrandt Harmenszoon van Rijn) i mocki jesce inkszych. Łoglóndali my ze mojóm Haźbiytkóm szykownistô ale chamernô „Wiyczerza we Emaus” Rembrandta we paryskim Musée de Louvre, Caravaggia „Słożynie do gróbu” we Watykanie, „Wiyczerzô we Emaus” we lóndyńskij National Gallery abo „Pocałunek Judasza” we dublińskij National Gallery. Łóńskigo roku juzaś we kwiytniu zbajstlowali srogô wystowka na Kremlu we Moskwie wielkanocnych jajec petersburskigo jubilyrza Petera Carla Fabergé (ПeTep Kapл Фaбepжe). Łón ci jajca robiół ze półszlachytnych kamiyni bindowanych ze goldym i strzybłym. Nôjwiyncyj takich jajec zrobiół dlô carskij familiji. Mieli my tyż przileżitość ze mojóm Haźbiytkóm łobejzdrzeć jajco zrobióne we 1891r. dlô cara Aleksandra III na gyszynk dlô jego babeczki Marii Fiodorownej tela, co we moskiywskim muzyjóm uzbrojyniô (OpyжeйHaя пaлaTa). A we biyrkowickim skanzynie, frajlichtmuzyjóm – Muzyjóm Wsi Łopolskij kôżdyrok łodbywô sie wywołany niy ino we Polsce kónkurs kroszónków. Werci sie tam zajzdrzić skuli szmektnyj przileżitóści do skosztónku ślónskigo kołocza.
Juzaś ze wiyrnymi Kościoła etiópskigo mogymy jóńć sie we mszy wieczornyj, ftorô poradzi zetwać i do szczwôrtyj ło szaroku, coby usłyszeć yntlich, iże Krystus Mortwychstôł. We szwedzkim miyście Mora nałónczôs świynta Påsk bydzie interesantnô przileżitóść rajzy na mszô ugarniyrówanóm wielkanocnóm łódkóm. Zatym idzie skusić sie, pomaszkycić krymowych buchtów „semlor”, roztomajtych kyjksów, zezworków i futermyjloków. A po jôdle juzaś nôpitek ło mianie, ftore na naszô gôdka tumaczymy jako kukółka... Jes ci to kafyj ze myńszóm, abo srogszóm zawartościóm szwedzkij gorzôłecki „akvavit”.
Wiynkszóścióm na naszych ślónskich abo polskich tiszach króm wusztów, szinków, szołdrów i ćwikli królujóm łod pôruchset lôt ciôsta, kołocze, babówki, mazurki i feferkuchy. Nałónczôs kej na przikłôd Skandinawy we wielkanocne szlustydnie łokupujóm pynzjónaty i „agroturystyczne gospodarstwa” kajsik na zadupiu – my skupczómy sie na familijnym fajrowaniu dóma. Nawiydzómy Grób Pański, bierymu udziôł we procesyjach, a niyskorzij jymy, fachlujymy, ćkómy i ćkómy na macht. Podanie fajrujóm grekokatoliki i wyznôwcy prawosławiô. Ale tyż mocka śnich nôjprzodzij reszpektuje srogi post, zatym biere grómadóm udziôł we szykownistych nabożyństwach, a zatym mocka czasu przetrôwi przi tym tiszu świóntecznym. Bulgary zajôdajóm sie swojimi zwykowymi plackami pieczónymi naskwol na Wielkanoc. Wiyrch tych ci dróżdżówych wypiyków garniyrujóm zimbole religijne i familijne. Rody wajnsztelerów, ichnich winiôrzy rzyźbióm na ciyście winne gróna, wajntrauby i faski, pastyrze pokazujóm cigi i łowiyczki, a muzykanty majóm rade huśle i roztomajte flyjtki. Na Ukrainie i Besarabiji (rum. Basarabia, ukr. Бecapaбiя) – historicznyj dziedzinie miyndzy Dniestrym a Prutym) jôdô sie wielkanocne korowaje, srogachne pecynki chleba filowane banióm i flaumusym. Robi sie je durch bez siedym godzin a wszyjske skłôdniki dosztimowane sóm we siedmiuch proporcjach. A nóm juzaś z Elzóm cypryjskô Pascha na zawdy już bydzie sie kuplować ze festelnie szmektnóm citrółnowóm zupóm „avgolemono”, ftorô szynkuje sie na śniôdanie. Ku tymu zwykowo jôdô sie „kidoni”, znacy sie łowoce pigwy gotowane we cukrzannym zirópie ze zetrzitymi apluzinowymi skórkami i zoftym ze szczyrboka (rozyndli). Idzie jesce natrefić na take ci „vazanaki me amigdalo”, kónfitura ze znanego już u nôs bakłażana.
Italijôki majóm juzaś mocka zwykowych wielkanocnych wypiyków, ale gównie aszóm sie dróżdżówym ciôstym „colomba”. Piykli to już kajsik we dôwnym strzydniowiyczu a terôzki jes ci to podane na kyjksy we gysztalcie gołymbia. Na Balkanach, a tyż i we Turcji, Armyniji i Azerbyjdżanie, łod dôwiyn dôwna bóło znane podane ciôsto a jego miano wandluje sie łod tureckigo słówecka „çevrek”, a jesce pod inkszymi mianami idzie je trefić u Madziarów, we Portugalii, u Ruskich i we kuchyni żydowskij.