text:
Mezopotamiska
Mezopotamiska (grjeksce: Meσoπotauίa Mesopotamia, aramejsce: ܒܝܬܢܗܪܝܢ Beth Nahrin, kurdisce: Mezopotamya arabsce: بلاد مابين النهرين Bilād mā bain an-Nahrain) woznamjenja (kraj) mjez (dwěmaj) rěkomaj abo tež krótko Mjezyrěčina a woznamjenja w historiskim zmysle kónčinu dólnych runinow mjez rěkomaj Eufratom a Tigrisom, w kotrejž měšćanske staty Sumeričanow, Babylonjanow, Aramejčanow a Assyričanow ležachu.
Wobsah
- 1 Zapřijeće a definicija
- 2 Geografija
- 3 Předstawizny
- 4 Wot Sumera hač ke kóncej nowobabylonskeho mócnarstwa
- 5 Naslědnicy Stareje Mezopotamiskeje
- 6 Kultura a towaršnosć
- 7 Žórła
- 8 Eksterne wotkazy
Zapřijeće a definicija[wobdźěłać]
Dźensniše wužiće mjena Mezopotamiska za kraj mjez rěkomaj zapřijima kónčinje wot Sumer a Akkad, kotrejuž dólne runiny su znate pod mjenom Južna Mezopotamiska.[1] Prěnjotnje so kónčina Mezopotamiskeje we wysokosći dźensnišeho Bagdada započa a rozpřěstrě so hač do regionow sewjerneje Syriskeje.[1]
Geografija[wobdźěłać]
Z Mezopotamiskej jako Mjezyrěčina su geografisce dźensniše kónčiny Iraka sewjerowuchodneje Syriskeje kaž tež južnowuchodneje Turkowskeje definowane.[2] Za přirodne mjezy maja wuchodne dólne nakromne kónčiny horinow Zagros a Taurus, pobrjóžna kónčina Persiskeho golfa a započinaca so syrisko-arabska pusćina.[3] Žórłowe regiony Eufrata a Tigrisa pak geografisce k Mezopotamiskej njesłušachu.[3] Z kóncom nowowbabylonskeho mócnarstwa so tež historiske stawizniske zapřijeće Mezopotamiska kónčeše. Slědowace epochi z jich nowymi politiskimi statnymi wutworami tohodla pod historiske mjeno Mezopotamiska njesłušeja.[3]
Politiske wliwowe kónčiny[wobdźěłać]
Assyriska, Babyloniska a Sumer pěstowachu dalokosahace politiske poćahi k susodnym krajam, kotrež buchu tež zdźěla za prowincy mezopotamiskich jadrowych krajow deklarowane. Mjez krajemi starowěka, kotrež njesłušeja k historisce definowanym geografiskim kónčinam Mezopotamiskeje, su mj. dr. Armenska, Urartu, Mittani, Mediska, Elam a zažne persiske mócnarstwo, prjedy hač wot lěta 539 př. n. l. prěni naslědny stat stareje Mezopotamiskeje tworješe.[3]
Předstawizny[wobdźěłać]
Najstarše archeologiske wobsydlenske sćěhi hodźa so za połojcu 11. lěttysaca př. n. l. při srjedźnmy Eufraće w Murejbeće dopokazać, hdźež su so pochowane byče nopy w kulojtych domach namakali. Hodźi so z wěstotu předpokładować, zo běchu podobne poměry w susodnych regionach, dokelž družina namakankow typiske znamjenja cyłkowneje Mezopotamiskeje reprezentuje.[4] Wot 10. lěttysaca př. n. l. hodźa so wumodelowane žónske figuriny namakać. Obsidian w małych mnóstwach pokazuje na wikowanje z Kapadociskej. Namakane obsidianowe brjenki su dopokaz zažneho wikowanja.
Hač do 8700 př. n. l. móžemy architektoniski pokrok wobkedźbować. Něhdy kulojte bydlišća přeměnjachu so do róžkatych domow, kotrež nětko tež nad wjacorymi rumnosćemi disponowachu. Žitne zbytki w silach pokazuja na prěnje ratarkse činitosće. Něhdźe wot 7700 př. n. l. pokazuja wšě domy, w kotrychž buchu čłowjeske nopy namkane, róžkaty stil. Specialny porjad pokazuje podobnosće na kult mortwych Jericha. Z 7. lěttysaca př. n. l. pochadźeja najstarše dokłady za keramiku. Objekty pokazuja měnjace so motiwy a techniki, kotrež pokazuja na dołhi wuwiwanski proces přez wjacore lětstotki. Wot 6. lěttysaca př. n. l. hodźi so prěni raz palena hlina z prehistoriskimi modelemi hornčerskeje tačele dopokazać.[4]
Južna Mezopotamiska[wobdźěłać]
Wobsydlenje započa so mjez 5000 a 4000 př. n. l. w Obejdskej dobje. Ratarjo wobsydlachu kraj mjez Babylonom a Persiskim golfom, wjedźechu prěnje ratarstwo. Dźělenje dźěła nasta, hornčerska tačel bu wunamakana, Temple z hlinjanych cyhelow su nastate. Wot Urukoweje doby (4000–3100 př. n. l.) namakachu města a spočatki pisma, kotrež so ze systema piktogramow k sumeriskemu klinowemu pismu wuwiwaše.
Srjedźna Mezopotamiska[wobdźěłać]
W dólnych runinach srjedźneje Mezopotamiskeje ležachu jako najwuznamniše městnosće Sippar, Dur-Kurigalzu a Opis. Kónčina bě přez rěku Dijala a horni běh Delnjeho Zaba wobmjezowana. Plahowachu hłownje žito. Najwažniša hospodarska hałza wšak bě zhotowjenje smoły a kołmaza w regionje Opis.
Sewjerna Mezopotamiska[wobdźěłać]
Wosebitu rólu hraješe w 4. a 3. lěttysacomaj př. n. l. tež sewjerna Mezopotamiska, kotrež so wobchadnje druhdy tež Hornja Mezopotamiska mjenuje. K njej słušachu kónčiny při hornim běhu Eufrata, Tigrisa a Habura. Wuznamne města su tam nastali, kaž Mari, Ebla, Hama, Hamukar, Tell Halaf/Aleppo, Nabada, Niniwa a tež Assur.
W druhej połojcy 3. lěttysaca př. n. l. da so nimo toho jednotna kultura w tutej kónčinje zwěsćić, kotraž so mjez druhim přez standardizowany załožk Akropolisa z palastom a templemi w srjedźišću sydlenskeje hórki wuznamjeni.
Wot Sumera hač ke kóncej nowobabylonskeho mócnarstwa[wobdźěłać]
Najwjetši dźěl znatych stawiznow Mezopotamiskeje je přez připućowanja po skupinach charakterizowany. Zwjetša rozpadny region do wjele měšćanskich statow, podobnje kaž w starowěkowskej Grjekskej, pod kralemi, kotřiž nachwilu jedny přećiwo druhemu wojowachu. Běchu fazy, kotrež buchu přez wulke mócnarstwa dominowane a druhe, w kotrychž mócy ze susodnych regionow dobywanske wójnske wuprawy wjedźechu.
Chronologija zepěra so na assyrisku lisćinu kralow, lisćinu eponymow a chroniku eponymow. Přez rjad synchronizmow hodźi so najwjace babylonskich kralow (po sumeriskej a babylonskej lisćinje kralow A) do systema zasunyć. W Babylonskej so lětnje mjěna (po wažnym podawkom) hač do časa knjejstwa krala Kurigalzu I. wužiwachu, po tym wužiwa so zwjetša jenož lěto knjejstwa krala jako referencu.
Nimo toho su synchronizmy znate: Šamši-Adad I. z Assyriskeje zemrě w 17. lěće knjejstwa krala Hammurabi, Ammiṣaduqa, kral Babylona knježeše 146 lět po stupjenju krala Hammurabi. Babylon připadny w lěće 31 krala Šamšu-ditana k Hetitam pod Muršili I. Z wobkedźbowanjow Wenusy w času krala Ammiṣaduqa spytachu, absolutne daty wotwodźić. Wotpowědny podawk wospjetowaše so kóžde wosme lěto. Nimo toho je rozprawa wo dwěmaj zaćmićomaj měsačka za čas UR-III-dynastiju.
Tež archelogoiske namakanki su snadne. Wjele starobabylonskich sydlišćow bu rozpušćeno. Po Gasche et al. (1998, 7) je so tutón proces wšak hižo před padom Babylona započał a zda so, zo to bě ze změnu hydrologiskeho systema w času knjejstwa Samsuiluny zwjazane. Ur, Uruk a Larsa nad Eufratom běchu potrjechene, ale tež Girsu a Lagaš buštej rozpušćenej, w 30. lěto knjejstwa Samsuiluny potom tež Isin a Nippur. Tež rozpjeće keramikowych formow jasnje woteběra (Gasche et al. 1996, 43). Zda so, zo bě kónčina na wuchod Tigrisa mjenje potrjechena.
Sumeričenjo[wobdźěłać]
Prěnje pisomne dopokazy w južnej Mezopotamiskej su w sumeriskej rěči spisane. Někotři rěčespytnicy měnja, zo sumeriska rěč móhła z mongolšćinu, finšćinu, madźaršćinu abo z turkowšćinu přiwuzna być a wotwodźeja z toho připućowanje Sumeričanow do Mezopotamiskeje z wuchoda, měnjo, zo tam su korjenja tutych rěčow. Njejsu žane archeologiske dokłady za tajke připućowanje. Teorija, zo južna Mezopotamiska w neolitikumje hišće pod mórskej hładźinu ležeše, njeda so mjeztym wjace dźeržeć, chibazo přińdźe přez eroziju w sćěwku rólniskeho wužiwanja a přepasenja w Taurusu a Zagrosu k sylnemu nanjesenju pódy.
Kónc 4. lěttysaca př. n. l. buchu technologije za efektiwniše powodźenje polow wuwite a etablěrowane, tak zo móhli so prěni raz města tworić. Rozhałžkowany kanalowy system bu wot tak mjenowanych měšniskich wjerchow zorganizowany a zhromadnje wobtwarjeny („templowe hospodarstwo“).
Rjemjesło a wikowanje nabywaštej dale a bóle wuznam a města buchu dale a bóle zamóžite. Kóžde z tutych sydlišćow bě politisce samostatne.
Přiběrace žadanja na organizaciju a tež templowe hospodarstwo wuměnjachu a spěchowaštej wuwiwanje pisma. Na spočatku słužeše pismo jenož knihiwjedstwu- Najwažniše město Sumeričanow bě Uruk, jedyn z jeho knježićelow bě Gilgameš. Epos wo tutym rjeku maja so za najstarši wobchowany literarny dokument čłowjestwa. Wokoło lěta 2700 př. n. l. bě klinowe pismo w swojich móžnosćach dospołnje wuwite.
Wot lěta 3000 př. n. l. připućowachu nomadźa ze sewjera do južneho Mezopotamiskeje. Sumeriska lisćina kralow, kotraž tež wo lijeńcy powěda, dokumentuje tute pućowanja přez mjenowanje semitiskich mjenow. Historikarjo mjenuja tutu dobu zažnodynastisku periodu, kotraž so w 23. lětstotku př. n. l. skónči.
W tutej dobje rozłama jednota duchowneje a swětneje mocy. Palasty buchu za kralow natwarjene, kotrež nic jenož reprezentaciji słužachu. Kralojo tuteje doby mjenowachu so lugal (= „wulki čłowjek“). Swój mócnarski narok pokazachu knježićeljo tež přez swoje rowy, dajo so z swojej družbinu pohrjebać. Wjacore tutych kralowskich rowow namakachu blisko města Ur.
Dalše namakanki, kotrež mějachu za hospodarstwo rozsudny wuznam, běštej koleso a hornčerska tačel (pózdnja Uruk-doba).
Zjednoćenje a čas rozkćěwa pod Akkadom[wobdźěłać]
Ze Sargonom z Akkada so nowa epocha započa (wokoło 2235-2094 př. n. l.). Załoži prěnje wulke prědnjoaziske mócnarstwo, zjednoćejo wjele měšćanskich statow. K swojemu mócnarskemu wobwodej słušeše cyłu Mezopotamisku, dźele Syriskeje, Irana a Małeje Azije. Město Akkad, kotrehož zbytki hišće njebuchu namakane, bu knježerstwowe sydło. Akkadska rěč wutłóči sumerišćinu jako rěčanu rěč; sumerišćinu wšak wužiwachu dale jako sakralnu, ceremonialnu, literarnu rěc a jako rěč wědomosće. Dobywanja Sargona wjedźechu k hospodarskim a kulturelnymi zwiskam z podćisnjenymi ludami a z nowymi susodami. Přistup k Persiskemu golfej daše florěrowace mórske wikowanje nastać.
Mócnarstwo Akkada žane dołhe wobstaće njeměješe. Mnoholičbne zběžki a předewšěm přupućowacy hórski lud Gutejčanow skónčichu tutu epochu.
Tute prěnje wulke mócnarstwo zwosta w mytach regiona žiwe. Tak wjele pozdźišo samo Assyričenjo w swojich stawiznach wo Sargonje rozprawichu.
Nowosumeriske mócnarstwo dynastije Ur III[wobdźěłać]
Po nic cyle 100 lětach buchu Gutejčenjo wuhnaći, a sumeriske měšćanske staty dóńdźechu zaso k mocy a wulkosći. Město Ur bu znowa srjedźišćo. Sumerišćina bu zarjadniska rěč. prěnje cikuraty nastawaja.
Tuta doba wuznamjeni so přez krute zarjadnistwo a přez wudawanje prawniskich wukazow (Kodeks Ur-Nammu). Je to poslednja wot Sumeričanow charakerizowana epocha. Jich rozpad je přez zańdźenje mocy městow wuznamjeny. přez to měł dalši nomadny lud swoju šansu k postupej dóstać (hlej tež: Lisćina kralow z Ura).
Starobabylonska doba[wobdźěłać]
Pod kralom Hammurabi, w starobabylonskej periodźe (2000 př. n. l. - 1595 př. n. l.), so město Babylon do srjedźišća tehdyšich podawkow dósta a bu tak wuznamne za region, zo Grjekojo pozdźišo cyłu Mezopotamisku Babylonsku mjenowachu. Hammurabi je znaty, dokelž spisa jednu z prěnich traděrowanych zběrkow zakonjow, tak mjenowany kodeks Hammurabi. W 280 paragrafach prawidłowaše aspekty ciwilneho prawa, chłostanske prawo a zarjadniske prawo. Poda nam wjele rozsudźenjow jednotliwych padow, kotrež so často přez wulku krutosć wuznamjenjachu. Historikarjo njejsu sej wěsći, kak dołho so tuta zběrka zakonjow wobkedźbowaše.
Assyriska doba[wobdźěłać]
We 18. lětstotku př. n. l. knježeše Šamši-Adad I. wjetše mócnarstwo na sewjer wot Mezopotamiskeje, ale w prěnjej połojcy 17. lětstotka Assyriska zaso rozpada a staroassyriske mócnarstwo so skónči.
W 14. lětstotku př. n. l. Assyriska zaso na mocy naby. Stolica Aššur ležeše při hornim Tigrisu. Historikarjo měnja, zo tute město najprjedy bě pod knjejstwom Akkada, mjeztym zo prěni Assyričenjo běchu nomadźa.
Na čole Assyričanow steješe kral, kiž so tež za zastupjerja bóha Aššur měješe. Pódla kupnicy wulku móc w kraju wukonjachu. Assur, geografisce ležo při wažnych wikowanskich pućach, wikowaše z Babylonom, Anatolskej a dźensnišim Iranom.
Pod Aššur-uballit I.om (1353-1318 př. n. l.) naby Assyriska swój wliw wróćo. Mnoholičbne dobywanja wjedźechu k hospodarskemu rozmachej. Kral Tukulti-Ninurta I. zrozumi so zaso jako zastupjer boha Assur. Mjenowaše so tež "knježićel štyrjoch zemjedźělow”. Z jeho smjerću so tak mjenowane srjedźoassyriske mócnarstwo skónči.
Posledni rozmach dožiwi mócnarstwo z kralom Aššur-danom III. (935-912 př. n. l.), kiž wjele aramejskich městow doby. Assyričenjo poněčim pismo a rěč wot Aramejčanow přejimachu.
Kralej Aššur-nasir-apli II. (883-859 př. n. l..) a Šulmanu-ašared III. (858-824 př. n. l.) rozšěrištaj assyriski mócnarski wobwod hač do Syriskeje. Po někotrych poražkach a nutřkownych wadźeńcach je so Tukulti-apil-Ešarrje III. (745-727 př. n. l.) poradźiło, Fenicisku, Palestinu a Israel dobyć. Babylon dobywachu w lěće 689 př. n. l. Dobywanska žadosć namaka swój wjeršk w dobywanju Egyptowskeje přez Aššur-ahhe-iddina (681-669 př. n. l.). Aššur-bani-apli (669-627 př. n. l.) bě posledni wuznamny knježićel. Wón bě nazhonity politikar, kiž bě jara wobčitany. Jeho knihownja je wuznamne žórło za stawizny Mezopotamiskeje.
Nowobabylonska doba[wobdźěłać]
Po spadźe Assyriskeje Babylon zaso na mocy naby. Kral Nabopolassar dobywa naposledk nad Assyriskej. 18 lět po smjerći Assurbanipala dobychu zjednoćeni Medojo a Babylonjenjo wójska Assyriskeje (609 př. n. l.). Potom bu Babylon znowa kulturelny centrum Mezopotamiskeje. Assur a Niniwa buštej dospołnje zničenej a Assyričenjo so skónčnje z pomjatka naslědnych generacijow zhubjachu, doniž so tute mjeno z politisko-socialnych přičinow znutřka assyriskeho luda na wuchodźe w 19. lětstotku n. l. zaso njewožiwi.
Naslědnicy Stareje Mezopotamiskeje[wobdźěłać]
Achejmenidźa dobywachu wot 550 př. n. l. Bliski wuchod a Mału Aziju. W Babylonje zawostaji Cyrus II. 539 př. n. l. swoju proklamaciju na Cyrusowym cylindrje a Mezopotamiska bu dźěl mócnje ekspandowaceho Persiskeho mócnarstwa. W času persiskeho knjejstwa bu aramejšćina mócnarstwowa rěč, t. mj. mócnarstwowa aramejšćina. W lěće 330 př. n. l. dobywaše Aleksander Wulki persiske mócnarstwo a po jeho smjerći přewza jeho něhdyši wójnski wjednik Seleukos móc a załoži dynastiju Seleukidow.
Kultura a towaršnosć[wobdźěłać]
Hospodarstwo a wikowanje[wobdźěłać]
W 3. lěttysacu (za Sumeričanow) knježachu měšniscy wjerchojo, kotřiž politisku a nabožnu móc w swojich rukach dźeržachu. Organizowachu tež kanalizowanje kraja a rólnistwo. Etat stata bě identiski z tym knježićela, tutón hospodarski system rěka oikosowe hospodarstwo. Organizacija trjebaše za to wulki zarjadniski aparat. Njewólnicy, kotřiž za měšniskich wjerchow dźěłachu, dóstachu za to naturalije. Priwatne swójstwo hakle w Babylonskej dobje nasta. Nadawki stata su so w běhu časa zdźěla “priwatizowali”, t. r. najenk přewza dźěła a dyrbješe za to wukon (na př. slěbro) přinjesć.
Ratarjo w 2. a 1. lěttysacu př. n. l. wšak wuměnjachu swoje produkty za trěbne žiwidła a tekstilije. Temple a jich měšnicy mějachu w Assyriskej wjele mjenje wliwa na hospodarstwo. Assyriski stat dopušći priwatne swójstwo a financowaše so přez tributy a dawki. Ležownosće běchu we wobsydstwje zemjanskich swójbow, kotrež małych ratarjow dale bóle k wotwisnym činjachu. Wulku lěpšinu měješe wobsydstwo na pódźe - wono bě bjezdawkowe. Nimo pódy wobsedźechu tute zemjanske swójby zwjetša hišće wulke wikowanske předewzaća.
Tež w Babylonje běchu wliwapołni překupcy, kotřiž ze swojimi swójbami hotowe dynastije tworjachu. Nic jenož přez wikowanje powjetšachu swoje zamóženje, ale tež přez pjenježne wobchody. Přećiwo wšemu wočakowanju njeběchu po wšěm zdaću žane wiki (bazary), kaž by so poprawom wot orientaliskeho kraja wočakowało. Ale namakane dokumenty wo tutej wikowanskej formje ničo njerozprawjeja.
Mezopotamiska wikowaše ze susodnymi krajemi. Poćahi dalokowikowanja sahachu samo wot Baltiskeho morja hač k Indusowej delće. Twory přinjesechu přez lódź abo karawanu do kraja. Karawany najprjedy swoje wikowanske twory z wosołami transportowachu, wot 1. lěttysaca př. n. l. wjelbłudy twory njesechu. W snadnej měrje su so tež konje a wozy wužiwali. Dróhi běchu hakle wot nowoassyriskeho mócnarstwa.
Rěč, pismo a ličby[wobdźěłać]
Do 4. lěttysaca př. n. l. wužiwachu wobydlerjo Mezopotamiskeje tak mjenowane ličenske kamuški za ličenske nadawki wšědneho dnja. Rozrostowace wikowanje wjedźeše w 3. lěttysacu k wuwiću klinoweho pisma. Najprjedy klinowe pismo zestaji so hłownje z wobrazowych symbolow. Pozdźišo bu wono abstrakniše. Dokelž wjele ludźi njemóžeše pisać, wužiwachu za swoje zaměry słužby pisarjow. Pisar sta so tak z nahladnej wosobu w towaršnosći.
Znamješka buchu z pisakami do hlinjanych taflow zadrapane. Najprjedy so na hlinjanej tafli padorune a wodorune linije ćahachu. Potom zapisuja symbole do nastatych kašćikow, zatłóčujo je z třiróžkatym kónčkom ćeńkeho drjewjaneho kuska do mjechkeje hlinjaneje tafle. Pisachu a čitachu wotlěwa doprawa. Klinowe pismo docpě wo 2700 př. n. l. swoju dokonjanosć. Klinowe pismo bu 2500 lět w Mezopotamiskej nałožene a namaka so tež w Syriskej a pola Hetitow kaž tež w diplomatiskich archiwach Egyptowskeje.
Pola Sumeričanow jednotliwe znamješka najprjedy cyłe słowa předstajichu, kotrež móžachu tež woznamy měć. Druhdy so znamješka kombinowachu, zo bychu činitosće předstajili. Tak zapřijeće "jěsć" předstaji so přez symbolej „huba“ a „chlěb“. Tute wobrazowe pismo dowoli ludźom, wšědne wěcy lěpje organizować.
Pismo bu w běhu časa kompleksniše, jednotliwe symbole móžachu nětko tež zwuki resp. wjacore symbole móžachu cyłe sady předstajic. To zmóžni narod literatury, kaž so tež na př. w Gilgamešowym eposu wotbłyšćowaše, kotryž je w cyłym region znaty był. Do 2. lěttysaca w Mezopotamiskej žana z wužitych rěčow dominowaše. Rěčachu sumerišćinu a akkadšćinu runoprawnje. Lětstotki dołhe zasydlowanje a rozšěrjowanje najrozdźělnišich aramejskich kmjenow po cyłym Płódnym měsačku činjachu aramejšćinu k nawodnej rěči Bliskeho wuchoda.
Sumeriska rěč wosta hač k přewrótej časow rěč zdźěłanych ludźi, podobnje kaž bě to grjekšćina za Romske mócnarstwo abo łaćonšćina w srjedźowěku. Wot Aramejčanow bu tež pismikowe pismo, kotrež su wot Feničanow přewzali, zawjedźene. Při tym pisachu jenož konsonanty, wokale so w přisłušnym pismje njepisaše (samsne płaći za prapisma Biblije kaž tež hieroglyfowe pismo Egyptowčanow). W tutej dobje pisachu na papyrusu a pergamenće.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 Gebhard Selz: Sumerer und Akkader. C.H. Beck, München 2005, S. 11-13.
- ↑ Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 10.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 13-16.
- ↑ 4,0 4,1 Dietz-Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. C.H. Beck, München 2004, S. 16-20.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Zur Frühgeschichte Mesopotamiens (PDF-dataja; 1,32 MB)
- Deutsches Archäologisches Institut: Übersicht über archäologische Grabungen in Mesopotamien
- Geschichte Mesopotamiens


c: text/html

text:
Egejske morjo
Egejske morjo (grjeksce AιYaίo ΠέλaYoς - Aigaio Pelagos, turkowsce Ege Denizi) je morjo mjez europskej Balkanskej połkupu a aziskej Anatoliskej, pódlanske morjo Srjedźneho morja. Słuša k morjam Atlantiskeho oceana. Mjezuje na sewjer a na zapad z Grjekskej twjerdźiznu, na juhu z grjekskej kupu Kreta a na wuchodźe z Turkowskej. Na sewjerozapad je přez mórsku wužinu Dardanele zwjazane z Marmarskim morjom (a dale přez mórsku wužinu Bosporus z Čornym morjom) a na wuchod je zwjazane přez Korintski kanal z Ioniskim morjom.
Wuznamne přistawy Egejskeho morja su na přikład Atheny a Sołun w Grjekskej a Smyrna w Turkowskej.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kopynhaga
Wspůłrzyndne: 55°40' N 12°34' E
Kopynhaga (duń. København, uać. Hafnia) – stolica a nojsrogše mjasto Dańije, pouožůne we srogšyj tajli na Zelandyje a tajlowo tyž na Amager. Uod 1 lipca 2000 je skuplowano ze šwedzkim Malmö bez most nad Sundym. Zouožůno ůng. 1000 roku kej uosada rybacko bez Swena Widuobrodygo abo podug inkšych zdřudeu bez Kanuta Srogigo. Prawa mjejske mo uod 1254, uod 1443 je stolicům Dańije (podug inkšych zdřudeu - uod 1416, we ůunym roku překludzůno sam śedźiba krůlůw).


text:
Łobeski krys
Łobeski krys (pol.: Powiat łobeski) – krys we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we Polsce. Je to nojmodszy krys wojewůdztwa, uostoł utworzůny we 2002 roku ze poru gminůw, kere właźiły we skłod krysůw: golyńowskigo, gryfickigo a stargardzkigo.
Śedźibům krysu je mjasto Łobez. Krys rozlygowany je na Łobeskij Wyżce a na Ińskim a Drawskim Pojeźerzu.
We skłod krysu włażům:
- mjejsko-wjejske gminy: Dobro, Łobez, Resko, Wyngorzino
- wjejske gminy: Małe Radowo
- mjasta: Dobro, Łobez, Resko, Wyngorzino


text:
Praha
Praha (amtski: Głowne město Praha; česki Hlavní město Praha) jo stolica a samostatny wobwod Českeje. Lažy pśi rěce Wołtawa a jo z wokoło 1,18 milionami wobydlarjami na 496 km² pó wobydlarjach nejwětše město a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo kraja.
Wokolina města jo ze starodawna gusće zasedlona. Wót 6. lětstotka su Słowjany w tamnjejšych stronach žywe. Pó natwarjenju dweju hradow pśez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku pśišli su žydojske a nimske wikowarje do kraja. Wokoło 1230 jo se Praha z rezidencowym městom kralojstwa Čechy stawała a w 14. lětstotku ako rezidencowe město Swětego romskego mócnarstwa ze kulturnym srjejźišćom srjejźneje Europy. W Praze jo se w lěśe 1348 prědna uniwersita srjejźneje a pódzajtšneje Europy załožyła. Pśez lětstotki jo Praha multikulturelne město była, w kótaremž su se česke, nimske, žydojske a dalše kultury zmakali. Tak mjenjowane „Złote město“ jo až do źinsajšnego harmoniskego, pśedewšym barokowego a gotiskego raza.
Teke za Serbow jo była Praha ako stojnišćo Serbskego seminara, wukubłanišća serbskich katolskich duchownych, uniwersitne město a wót lěta 1918 ako stolica susedneje Čechosłowakskeje resp. Českeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnarske města[wobźěłaś]
- Hamburg, Nimska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Nimska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Nimska (1990)
- Sankt Petersburg, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Berlin, Nimska (1995)
- Kyoto, Japańska (1996)
- Paris, Francojska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Woda
Woda, (tlynek dwuwodoru) – zwjůnzek chymiczny uo wzorze H2O, wystympujůncy we warůnkach standardowych (pokojowych) we stańy ćekłym. W stańy gazowym woda uokreślo śe mjanym pary wodnyj, a we stołym stańy skupjyńo - lodym. Słowo woda kej nazwa zwjůnzku chymicznygo może śe uodnośić do kożdygo stanu skupjyńo.
Woda je fest dobrym rozpuszczalńikjym do substancyji polarnych. Wjynkszůść wystympujůncyj we przirodźe wody je "słůna" (ůngyfer 97,38%), tzn. zawjero mocka rozpuszczůnych soli, głůwńy chlorku sodu. We naturalnyj wodźe rozpuszczůne sům gazy atmosferyczne, s kerych we nojwjynkszym stynżyńu znojduje śe dwutlynek wůngla.


text:
Gustaf John Ramstedt
Gustaf John RAMSTEDT ['gustav 'jon 'ramstet] (* 22. oktobra 1873 w Ekenäsu; † 25. nowembra 1950 w Helsinki) bě šwedskorěčny finski slědźer, wědomostnik, diplomat, politikar a jedyn z prěnich finskich esperantistow (1891).
Z lěta 1898 hač do 1912 Ramstedt činaše sydom slědźenskich pućowanjow k Sibirskej, Srjedźnej Aziji a do Mongolskeje, hdźež přepytowaše tamniše rěče. Wón bě jedyn ze zažnych slědźerjow altajskich rěčow a załožer moderneje mongolistiki.
W lěće 1908 wón činaše seriju přednoškow w uniwersiće Helsinkow wo „Lingvoscienco kaj Esperanto“ (Rěčespyt a Esperanto).
Po njewotwisnosći Finskeje bě prěni wulkopósłanc Finskeje w Japanskej, Chinskej a Siamje a wostawaše w Japanskej tohodla z lěta 1919 hač do 1930. Tež za čas diplomatiskeje kariery přepytowaše rěče, mjez druhim korejšćinu.
Mjez 1936—1940 bě profesor wo sanskriće a přirunacej indoeuropskej linguistice w Uniwersiće Helsinkow a profesor wo fonetice. W lěću 1946 bu woleny jako čestny čłon Danskeje Kralowskeje Wědomostneje Society a w lěću 1948 čestny čłon Finskeje Akademije Wědomosćow.
Wón přełožowaše z finšćiny a japanšćiny wjele wersow, kotrež bu w rozdźělnych wudawkow wudate, mjez druhim w Voĉoj de popoloj (Kabe, Hłosy ludow).


text:
Kongres Nowej Prawicy
Kongres Nowej Prawicy (tōmaczyniy: Kōngres Nowy Prawice. abrewjacyjŏ: Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke) je polskŏ, prawicowŏ politicznŏ partyjŏ ze naturōm kōnserwatiwno-liberalnōm. Powstała ze skuplowaniŏ partyjōw Wolność i Praworządność a Unia Polityki Realnej. Zarejerowali ja 25 merca 2011 ze mianym Unia Polityki Realnej – Wolność i Praworządność (Ōńijo Realny Politiki - Swoboda a Prawe Reskiyrowaniy). Prezesym partyje ôstoł Janusz Korwin-Mikke. 12 maja 2011 przemianowali ja na takŏ, jakŏ mŏ terŏzki: Kongres Nowej Prawicy[1].
Treść
Program[Sprowjej]
Kongres Nowej Prawicy we ekōnōmiji uważŏ austryjacko szula reprezyntowanŏ pojstrzōd inkszymi ŏd Ludwiga von Misesa a Friedricha Augusta von Hayeka a mōnetarism (do bajszpilu Milton Friedman). Sōm ôni ku tymu, aże gospodarka to sōm za fest złożōne procesy coby bar fto poradził je kōntrolować. Skirz tego Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke chce swobodnygo rynku. Dŏwajōm ôdpora do włażyniŏ państwa we gospodarka. Sōm za zmyńszyniym dŏwek do państwa a wyciepaniym bezma wszyjskych kōncesyjōw.
Gŏdajōm, aże Polska niy winna pōmiyniać swoji waluty na Ojro.
Armijŏ[Sprowjej]
Kongres Nowej Prawicy uważajōm festelnŏ fachowŏ armijŏ. Tyż uznŏwo, aże nŏjważnijsze przi broniyniu to pomiyszkańce, kere bydōm chciały brōnić swoji gospodarki abo chałpōw. Skirz tego chcōm wyciepaniŏ zakazu miyniŏ pistŏli a zônaczyć lekcyje obsugiwaniŏ ji do szkolŏrzōw.
Symbolika[Sprowjej]
Wapynym partyje je ptŏk (fyniks), kery wzlatywŏ ku wiyrchowi, co mŏ pokŏzać ŏdrodzyniy Polski. Mŏ ôn trzi farby - czŏrno, czyrwjōnŏ a modrŏ.
Sztruktury a dźołocze[Sprowjej]
Prezydium[Sprowjej]
- Prezes: Michał Marusik
- I viceprezes: Artur Dziambor
- II viceprezes: Stanisław Żółtek
- III viceprezes: Jacek Wilk
- IV vicepezes: Piotr Najzer
- Skarbnik: Arkadiusz Oziębło
- Sekretŏrz: Robert Oleszczak
Poparcie[Sprowjej]
Polski śpiywkŏrz Genek Loska pedziŏł we wywiadzie, aże Kongres Nowej Prawicy je ruchym, kery poradziłby pociōngnyć ruch dlŏ swbodoby Polski do przodku[2]. Ekōnomista Krzysztof Rybiński napisŏł, co ta partyjŏ mŏ nŏjlepszy ze wszyjskich we Polsce program gospodarczy[3]


text:
Arabiske mórjo
Arabske morjo je źěl Indiskego oceana mjaz Aziju a Afriku. Na pódzajtšu granicujo z Indiskej połkupu, na pódpołnocu z Iranom a Pakistanom, a na pódwjacorje z Omanom a Jemenom na Arabiskej połkupje a ze Somaliju w Africe. Arabiske mórjo jo pśez Adenski zalew z Cerwjenym mórjom zwězane (a dalej pśez Suezkanal ze Srjejźnym mórjom) a pśez Omanski zalew z Persiskim zalewom.
Mórjo ma płoninu wót pśisamem styrich milionow kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 4 625 metrow.
Wuznamne města a pśistawy Arabiskego mórja su na pśikład Bombay w Indiskej, Maskat w Omanje a Karači w Pakistanje.


text:
Ńyprawo Biblijo
Ńyprawo Biblijo (Biblijo cudzołożńikůw, Biblijo grzeszńikůw, Biblijo Ńygodźiwo, Zło Biblijo; ang. The Wicked Bible, rzodźi: Adulterous Bible abo Sinner's Bible) – przijyne uokryślyńy Biblije wydanyj we angelskij godce we 1631 roku uod Roberta Barkera a Martina Lucasa, krůlewskich durkmajstrůw s Lůndynu, kero mjoło być reprintym tzw. Biblije Krůla Jakuba. Uokryślyńy wywodźi śe ze feleru zecerskigo – we tekśće dźyśyńću przikazań uopuszczůno słowo "ńy" we przikazańu "Ńy cudzołůż". Kiwńyńće uostało rozpowszychńůne we wjelgij ilośći egzymplarzůw, stůnd uokryślyńy. Autory reprinta uostały rok ńyskorzi posztrofowane grziwnům wysokům na 300 fůntůw a uodebrano jejim licyncyje na druk. To wydańy Biblije zšokowouo ůwčesnygo krůla Ynglandu a Škocyje Karola I (kery štalowou pod tyn čas tyśůnc kopji Biblije, ńy wjydzůnc uo chachńyńću) a biskupa Canterbury. Tyn drůgi pedźou wtenčos:
S byflu krůla, zeceři a wydawcy uostoli wezwańi před Star Chamber (ůwčesny gerycht). Pů dokuadnyj analiźe wšyjskych wydařyń dowjydźůno winy uoskaržůnych. Zasůndzůno štrofa bůua růwnowartośćům ůwčesnyj pynsyje mjeśynčnyj abo gospodarstwa uo powjyřchńi 120 ha.
Wjynkšość kopji Ńyprawyj Biblije uostoua uod rozu anulowano a wycofano s užywańo, do dźiśej uostouo śe ino 11 ygzymplaři, s čygo jydyn znojduje śe we Uoddźale Kśůnžki Řodkij New York Public Library a prowje ńigdy ńy je udostympńany, a inkšy do śe zobočyć we Muzeům Biblije we Branson, Missouri (USA).
Treść
Fragmynt tekstu s felerym[Sprowjej]
We angelskij godce[Sprowjej]
(…) Honour thy father and thy mother, that thy dayes may bee long vpon the land which the LORD thy God giueth thee.
13 * Thou ſhalt not kill.
14 Thou ſhalt commit adultery.
15 Thou ſhalt not ſteale.
16 Thou ſhalt not beare falſe witneſſe againſt thy neighbour.
17 * Thou ſhalt not couet thy nighbours houſe, thou ſhalt not couet thy neighbours wife (…)
Tumačeńy[Sprowjej]
(...) Čćij uojca swygo a matka swoja, kej ći kozou PAN, Bůg twůj, cobyś dugo žůu a coby ći śe dobře dařiuo na źymji, kero dowo ći Pan, Bůg twůj.
13 * Ńy zabijej.
14 Cudzouůž.
15 Ńy kradńij.
16 Ńy godej foušywygo śwjadectwa přećiw bliźńymu twymu.
17 * Ńy bydźeš požůndou důmu swojygo bliźńygo. Ńy bydźeš pragnůu žůny swojygo bliźńygo (…)
Wydźwjynk zdařyńo[Sprowjej]
Časy ůwčesne[Sprowjej]
Krům uobuřyńo ůwčesnygo Kośćoua, sprawa wydańo Ńyprawej Biblije dočekouo śe kůmyntaři postřůd historykůw. Zapis zdařyńo zachowou śe s notatki spořůndzůnyj bez jydnygo ś ńich:
Časy wspůučesne[Sprowjej]
Do śe widźeć lekuśki uoddźwjynk Ńyprawyj Biblije na wspůučesnych ludźi. Ńyřodko užywano je kej bajšpil čygo abstrakcyjnygo, lebo uobrazuje zgoršyńy ludźi (eli přestřygańy řekůmygo "přikazańo").[4] We literatuře do śe nolyźć ańi "echa" Ńyprawyj Biblije:
- We 2001 roku wydano zostoua powjeść The Wicked Bible (Ńyprawo Biblijo) autorstwa Edwina Astina. Kśůnžka traktuje uo ajnfluśe cywilizacyje greckij na chřeśćijaństwo.[5]
Wspůučeśńy do śe ańi trefić ludźi, keři uwažajům Ńyprawo Biblijo jako dźeuo šatana.[6]
Ćekawostki[Sprowjej]
- Myńi znůnym felerym, kery pojawiu śe we Ńyprawyj Bibliji, je the lord hath shewed us his glory and his great arse mjast the lord hath showed us his glory and his greatness. ("Bůg pokozou nům swo chwoua a swo wjelgo řić" mjast "Bůg pokazou nům swo chwoua a swo wjelgość" – Kśynga Powtůřůnygo Prawa, 5:24).
- Jydyn s ygzymplaři Ńyprawyj Biblije zostou wystawjůny na předaž internecowo. Zažůndano za ńygo 89 500 dolarůw.[7]
- Za pjyńůndze s gřiwny dokůnano zakupu poru profesyjůnolnych matric drukarskych.[8]
Przipisy
- ↑ Ingelbart, Louis Edward,- Press Freedoms. A Descriptive Calendar of Concepts, Interpretations, Events, and Courts Actions, from 4000 B.C. to the Present, Greenwood Publishing 1987, ISBN 0-313-25636-5
- ↑ Kanůn protestancki užywo inkšo nůmeracyjo lo přikazań; we Kośćele katolickim přikazańy to mo nůmer šůsty.
- ↑ arcybiskup William Laud
- ↑ 4,0 4,1 http://www.lewrockwell.com/vance/vance72.html
- ↑ http://www.amazon.com/Wicked-Bible-Edwin-Astin/dp/0595192556
- ↑ http://www.tentmaker.org/Biblematters/KJV.htm
- ↑ http://www.greatsite.com/ancient-rare-bibles-books/platinum.html
- ↑ http://www.ourcivilisation.com/smartboard/shop/anecdtes/c17/bible.htm
Biblijografijo[Sprowjej]
- Eisenstein, Elisabeth L. - Rewolucja Gutenberga, přetupl. Henryk Hollender, wyd. Prószyński i S-ka, Waršawa 2004, ISBN 83-7180-774-0
- Ingelbart, Louis Edward- Press Freedoms. A Descriptive Calendar of Concepts, Interpretations, Events, and Courts Actions, from 4000 B.C. to the Present, Greenwood Publishing 1987, ISBN 0-313-25636-5


text:
Aleksandr Bogdanow
Aleksandr Bogdanow (ros. AлekcaHдp AлekcaHдpoBич БorдaHoB), urodzony kej Aljaksandar Malinouski (bjo. AляkcaHдap MaлiHoўcki) 22 śyrpńo (starygo uordnůnga) 1873 we Grodńy (wuůnčas Imperjům Rosyjske, terozki Bjouoruś); zmar 7 kwjetńo 1928 we Moskwje - dochtůr, filozof, ekůnůmista, pisoř science fiction a rewolucjońista pochodzyńo bjouoruskigo kerygo zainteresowańa rozćůngouy śe uod teorji systymůw po uodwracańy procesu stařyńo čowjeka bez transfuzyje krwi.
Jygo teorje skrytykowou Wuodźimjeř Lyńin we dźele "Materjalizm a ympirjokrytycyzm".


text:
Ńil
Ńil to je nojdugszo rzyka we Africe, podug ńykerych zdrzůdłůw je tyż nojdugszo na Źymji (podug inkszych dugszo je Amazůnka). Płyńe bez Burůndi, Ruanda, Tanzańijo, Uganda, Sudůn a Egipt. Je 6695 kilomyjtrůw dugo a wjyrch jeji dorzyczo mo 2 870 000 km². Zdrzůdła Ńilu průgowali nolyź już za czasůw Nerůna (54-68 n.e.), nale noloz je dźepjyro Henry Morton Stanley we XIX stoleću. Za zdrzůdłowo rzyka lo Ńilu je powożano Kagera. Wele dolnygo bjygu Ńilu rozwijała śe egipsko ciwilizacyjo. Ńil mo deltowe ujśće do Strzůdźymnygo Morzo.


text:
Luftbiksa
Luftbiksa – popularne uokreślyńy karabinu pneumatycznygo abo pistoletu pneumatycznygo.
Luftbiksy sům używane zarůwno we wyczynowym strzelectwje pneumatycznym (szport uolimpijski), kej i do szpasu, a we krajach, we kerych je to dozwolůne, tyż do polowań na drobno zwjerzina a do uodstrzołu szkodńikůw.
Materjołym pyndnym we luftbiksach je sprynżůny luft abo dwutlynek wůngla. Ze wzglyndu na sposůb sprynżańo luftu luftbiksy idźe potajlować na: tłokowe (luft sprynżany je we můmyńće strzołu bez tłuk napyndzany fedrům metalowům abo tzw. fedrům gazowům), ze wstympnym sprynżańym luftu (ang. PCA - pre-compressed air), we kerych luft sprynżany je przed kożdym strzołym we kůmorze sprynżańo (za půmocům tłoka poruszanygo dźwigńiům), a luftbiksy zasobńikowe (PCP), zaśilane s wjelorazowyj biksy ze sprynżůnym luftym abo s jydnorazowych biksůw s dwutlynkym wůngla.
Luftbiksa strzylo poćiskůma (śrutym) wyrychtowanymi zazwyczej ze stopu ołowju (spotyko śe tyż wyrychtowane ze stopu cynku abo s tworziwa sztucznygo s uosadzůnym we ńim tajlym metalowym).
Kaliber luftbiksůw szportowych to nojczyńśći 4,5 mm (ze wzglyndu na bardźij płasko trajektorja lotu śrutu), a myśliwskych - 5,5 mm a 6,35 mm; kalibrym pośredńim je 5 mm. Ńyliczne modele karabinkůw sům produkowane we kalibrze 9 mm i wjynkšym.


text:
Ślynża
Ślynža (downe mjano: Sobůtka, dś. Zotabarg, mjym.: Zobtenberg) – gůra wysoko na 718 m n.p.m, kero ležy we Masywje Ślynžy, we wojewůdztwje dolnoślůnskim. U jeji podnůža ležy mjasto Sobůtka. Skiž jeji widočnyj s daleka sylwetki, srogij wysokośći wzglyndnyj a tyž specyfičnygo mikroklimatu mjanowano Ślůnskim Uolimpym.
Gůra uod pradownych časůw bůua uostřodkem kultu religijnygo, a gynau půgańskich kultůw solarnych. Je tyž mjanowano skiž tygo Gůra třech kultur (suowjańskij, germańskij a celtyckij). Śladůma po ńich sům kryngi kamjynne a posůngi, s kerych nojbaři znane to Ńydźwjedź a Frelka s rybům. Bez rodźimowjercůw dali je powožano za śwjynto gůra, a uobchodzům tam uůńi swoje śwjynta. Terozki na wjyrchu Ślynžy znojduje śe kośćou katolicki.
Je tam tyž wježa widokowo, schrůńisko (uoficjalńe Chaupa Turysty - Dom Turysty) im. Romana Zmorskigo a mašt Cyntrům Nadawčygo Ślynža.


text:
Zinedine Zidane
Zinedine Zidane - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je Zizou. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.
Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.
Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.


text:
Ioniske mórjo
Ioniske mórjo (grichiski Iόvιo ΠέλaYoς – Ionio Pelagos, italski Mar Ionico , albański Deti Jon) jo źěl Srjejźnego mórja a pótakem teke źěl Atlantiskego oceana.
Lažy mjaz Italskej, Albańskej a Grichiskej. Na pódpołnocu granicujo z Jadrańskim mórjom. Na pódwjacorje granicujo z Siciliskej a je zwězane pśez Messinsku wudcynu z Tyrrenskim mórjom. Ma pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Egejskim mórjom.
Ioniske mórjo ma płoninu 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 5121 metrow.


text:
Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny
Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny – mjano zwjůnzku mjastůw gůrnoślůnskij aglůmeracyje. Mjano 'Gůrnoślůnski' sam je ńyakuratne, skiż tygo iże ino 11 sztadůw, za 14 kere sům we zwjůnzku leżům we Gůrnym Ślůnsku. Krům tygo 2 sům we Důmbrowskim Zogłymbju a jedno we Krakowskim Zogłymbju. Uobadwa te regijůny sům tajlůma Małopolski, przi czym Gůrny Ślůnsk je tajlům Ślůnska.
Do GMZ noleżům:
- Bytůń, Chorzůw, Glywicy, Katowicy, Myslowicy, Pjekory, Ślůnsko Ruda, Śymjanowicy, Śwjyntochlowicy, Tychy, Zobrze
- Důmbrowa Gůrńičo, Sosnowjec
- Jaworzno
Lista mjast (alfabytyczńy):


text:
Libijo
Libijo (ليبيا, Libija), uoficyjolńy do 2011: Wjelgo Arabsko Libijsko Dżamahirijja Ludowo-Socyjalistyczno (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى, Al-Jamāhīriyyah al-`Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-`Udhmā) – państwo we půłnocnyj Africe, nad Strzůdźymnym Morzym (Zatoka Wjelgo Syrta). Grańica mo s Egiptym, Sudanym, Czadym, Ńigrym, Algeryjům a Tůnezyjům. Důminuje sam sunnicki islam, kery wyznowo 97% mjyszkańcůw. Przez 90% kraju zajmujům pustyńije (Sahara, Pustyńijo Libijsko) a půłpusyńije, na kerych idźe trefić uoazy. Ńy ma sam stołych rzykůw.
Libijo do 2011 bůła dżamahirijjům, co uoznaczało republika socyjalistyczno, we keryj po prowdźe wuadza mjoł Muammar al-Kadafi.
Gospodarka je uoparto na wydobyću ropy naftowyj, kero dostarczo ůng. 80% dochodu narodowygo. Je sam tyż indystryjo petrochymiczno a hutńictwo, nale kraj bezma cołko żywnośćmuśi skiż braku własnygo bauerstwa importować.
Przipisy


text:
Praha
Praha (hamtsce: Hłowne město Praha; čěsce Hlavní město Praha) je stolica a samostatny wobwod Čěskeje. Leži při rěce Wołtawa a je z wokoło 1,18 milionami wobydlerjemi na 496 km² po wobydlerjach najwjetše město a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo kraja.
Wokolina města je ze starodawna husće zasydlena. Wot 6. lětstotka su Słowjenjo w tamnišich kónčinach žiwi. Po natwarjenju dweju hrodow přez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku přińdźechu židowscy a němscy wikowarjo do kraja. Wokoło 1230 stawaše so Praha z rezidencnym městom kralestwa Čechi a w 14. lětstotku jako rezidencne město Swjateho romskeho mócnarstwa ze kulturnym srjedźišćom srjedźneje Europy. W Praze załoži so w lěće 1348 prěnja uniwersita srjedźneje a wuchodneje Europy. Přez lětstotki běše Praha multikulturne město, w kotrymž zetkachu so čěske, němske, židowske a dalše kultury. Tak mjenowane „Złote město“ je hač do dźensnišeho harmoniskeho, předewšěm barokoweho a gotiskeho raza.
Tež za Serbow bě Praha jako stejnišćo Serbskeho seminara, kubłanišćo serbskich katolskich duchownych a skutkowanišćo towarstwa Serbowka, uniwersitne město a wot lěta 1918 jako stolica susodneje Čěskosłowakskeje resp. Čěskeje wažny kulturny a politiski centrum.
Partnerske města[wobdźěłać]
- Hamburg, Němska (1990)
- Frankfurt nad Mohanom, Němska (1990)
- Chicago, USA (1990)
- Nürnberg, Němska (1990)
- Pětrohród, Ruska (1991)
- Phoenix (Arizona), USA (1992)
- Moskwa, Ruska (1995)
- Berlin, Němska (1995)
- Kyoto, Japanska (1996)
- Paris, Francoska (1997)
- Taipei, Taiwan (2001)
- Brüssel, Belgiska (2003)


text:
Wikipedyjo:Czym Wikipedyjo ńy je
Wikipedyjo je to yncyklopedyjo internecowo, we kerej swe sprowjyńa moge dowoć kożdy. Ńykej atoli sprowjorze mogům ńy wjedźeć, co to uoznoczo. Skiż tygo dali my sam pora bajszpilůw, czym tyn projekt ńy je.
Treść
Wikipedyjo ńy je yncyklopedyjům papjůrowům
Uoznoczo to, iże ńy můmy uograńiczyń techńicznych jakimi sům uobjyntość eli tymatyczność. Informacyje muszům być atoli weryfikowalne a ńy do śe tyż cołkjym wszyjskigo dodować - kożdy artikel muśi społńić regle pjyńću filorůw. Poza tym, sprowjańy Wikipedyje ńigdy śe ńy skůńczy.
Wikipedyjo ńy je dykcjůnorzym
Ńy je to zdrzůdło wjydzy uo żargońe szpycjolistycznym eli podezdrzńik słůw ślůnskich. Ńy do śe sam wćepać artikla jak ntp. Ajzynbańok - to je po polsku kolejarz. Uod tygo typa defińicyji je ślůnsko katygoryjo we polskim Wikisłowniku. Ńy możno tyż dowoć list słůw, ntp. jakigo djalykta lebo gwary.
Wikipedyjo ńy je placym pod publikacyjo własnyj twůrczośći
Ńy noleży sam tyż takich zdrzůdłůw wykorzistywać. Ańi kedy mosz jake badańy naukowe złůnaczůne bez ća, sům uod publikacyji buchy a cajtůngi lebo jake inksze neczajty. Nowe słowa, kere żeś wymyślił tyż sam ńy pasujům (wyjůntkym sam może być ntp. sytuacyjo, kedy ńy mo ślůnskigo worta a trza taki złůnaczyć bez zastosowańy śe do reglůw słowotworzyńo we ślůnskij godce; tedy, jeli je to możebne, wyprowadzosz słowo ze uoryginalnyj godki).
Wikipedyjo ńy je můwńicům
Wikipedyjo ńy je můwńicům ze zorty Hyde Park, forům internecowym, placym chaje, abo zajtům uod propagandy abo reklamy. Skiż tygo zakozane je:
- Propaganda abo agitacyjo kożdyj zorty. No toć, co we artiklach idźe uopisywać poglůndy, trzimjůnc śe atoli prawidłůw neutralnygo wezdrzyńo. Ńy je dozwolůne przekůnywańy inkszych użytkowńikůw do jakij idyjolůgije, uod tygo sům fora dyskusyjne a ńy Wikipedyjo.
- Autopromocyjo je zakozano. Ńy je zakozane szkryflańy uo samym śebje, nale noleży dać pozůr na to, co kożdy artikel muśi trzimać śe prawidłůw, a je to fest ćynżko utrzimać jak fto uopisuje śebje, swoja uorgańizacyjo, firma a t.p. Wkludzańy myngi linkůw do swojij zajty abo podowańe kaj ino wlyźe titla swojij kśůnżki tyż bydźe traktowane kej autopromocyjo.
- Reklama. Kożdy artikel powińyn być uoparty na zdrzudłach ńyzależnych uod podmjotu, kery je w ńym uopisany. Nojbarzi dotyczy to artikli uo przedśymwźyńćach kůmercyjnych.


text:
San Marino
San Marino, Republika San Marino (it. Repubblica di San Marino) , tyż Nojjaśnijszo Republika San Marino (it. Serenissima Repubblica di San Marino) – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 30 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.
San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 goda uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kiej prziszły kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.
Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje[1]. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.[2]
Gyografijo[Sprowjej]
San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39 km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.
Klimat[Sprowjej]
Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27 °C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6 °C[3].
Ferwaltůngowy tajlůng[Sprowjej]
- Acquaviva
- Borgo Maggore
- Chiesanuova
- Domagnano
- Faetano
- Fioryentino
- Montigiardino
- San Marino
- Serravalle
Zdrzůdła[Sprowjej]
- ↑ CIA The World Factbook - Country Comparison :: GDP - Per Capita (PPP)
- ↑ CIA The World Factbook - San Marino
- ↑ San Marino Climate


text:
Kamjůnny wůngel
Wůngel kamjynny – skoła uosadowo pochodzyńo roślinnygo, kero powstoua we palyjozoliku (a dokładńij we karbůńe) s szczůntkůw roślinnych, kere uwyngliły śe we warunkach bestlynowych. Mo czorno farba a je matowy, zawartość we ńim wůngla je uod 75% do 97%.
Wůngel kamjynny używo śe ajnfachowo kej paliwo. Mo uůn wartość opołowo uod 16,7 do 29,3 MJ/kg (zależńy uod zawartośći zańyczyszczyń a wilguośći). Wartość opołowo czystygo chymiczńy wůngla je ůng. 33,2 MJ/kg.
Nojwjynksze zuoża wůngla kamjynnygo sům we Chinach, USA, Indjach, RPA, Australije a Ůkrajińe. Wůngel kamjynny idźe dobywać dwůma knifami: uodkrywkowo abo głymbinowo. Uoba knify majům wady a zalyty - przi dobywańu uodkrywkowym zajmowano a niszczůno je kupa placu, nale je to tańsze skiż tygo co je moue zatrudńyńe a ńy trza używać drogich zabyzpjyczyńůw. Przi kńifje głymbinowym ńy trza srogigo placu, nale za to trza srogigo zatrudńyńo, kosztownych zabezpjeczyń a tajla złoża trza kajńikaj uostawić a jeij ńy dobywać, coby ńy bůło szkodůw bergmańskich we teryńy uo gynstyj abo zabytkowyj zabudowje.


text:
Oświadczyny po irlandzku
Oświadczyny po irlandzku (ang.: Leap Year) – amerykańsko-irlandzka komedia romantyczna z 2010 roku w reżyserii Ananda Tuckera.
Obsada[edytuj | edytuj kod]
- Amy Adams jako Anna
- John Lithgow jako Jim
- Matthew Goode jako Declan
- Kaitlin Olson jako Libby
- Adam Scott jako Jeremy
- Peter O'Meara jako Ron
- Michael J. Reynolds jako Jerome
- Annika Hammerton jako kelnerka
- Martin Sherman jako pijany koleś
- Flaminia Cinque jako Carla
- Brian Milligan jako Bobbo
- John Burke jako stały bywalec Baru
- Michael Fitzgerald jako Fergus
- Amy De Bhrún jako Bride
- Declan Mills jako Tailor
- Claire Hilary McMahon jako Angela
Przypisy
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
- Poster
- Oświadczyny po irlandzku w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
- Oświadczyny po irlandzku w bazie filmweb.pl
- Oświadczyny po irlandzku w bazie stopklatka.pl
- Oświadczyny po irlandzku na OnetFilm* Oświadczyny po irlandzku - oficjalna strona filmu


text:
Persišćina
Persišćina, fârsî - abo teke pârsî - jo indoeuropska rěc. Z darijšćinu, tádžikišćinu, pahlawšćinu, hazaragšćinu, dehwaršćinu, darwazšćinu, aimaqšćinu, džidšćinu, tatšćinu, bucharšćinu, luršćinu, kumzaršćinu a larišćinu słuša do krotkowjacorneje kupki irańskich rěcow. Jo jadnučka amtska rěc Iranskeje islamiskej republiki (pśez 66 milionow wobydlarjow) a jeje pódzajtšny dialekt, tj. daršćinu, powěda něźi dalšych 7 milionow wobydlarjow Afghanistana (5,6 mil.) - tu stej dwě drugej amtskej rěcy - a Pakistana (1 mil.). Źinsajšnej modernej persišćinje wjelgin pódobna jo teke tadźikišćina (jadnučka amtska rěc z něźi 6 mil. wobydlarjami Tadžikistana. Afghaniske a tadźikiske dialekty su archaiše a gramatiski bogatše nježli źinsajšna moderna irańska persišćina.
Gramatika[wobźěłaś]
Persišćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus, na rozdźěl wót stareje persišćiny.


text:
Ńymodliński djalekt
Djalykt ńymodliński ślůnskij godki to wyrůžńůny uod inkšych warjant ślůnskij godki, pjyrwotńy stosowany we uokolicach mjasta Ńymodlin, dźiśej uostou śe ino we dwůch rygjůnach; pjyršy stanowjům Pjechoćice, Staro Jamka, Kuźńica Ligocko, Sowin, a centrůma drůgigo sům Narok a Ńywodńiki. Djalykt ńymodliński je podany na průdńicki.
Kedy ślůnski je rozpatrywony kej djalykt polskij godki godo śe, co je to gwara środkowośląska (gwara střodkowoślůnsko).
Cechy charakterystyčne[Sprowjej]
Cechůma charakterystyčnymi fůnolůgije djalyktu ńymodlińskigo sům:
- dyftůngično wymowa dawnygo dugygo a we postaći dyftůngu ou (np. trouwa - trawa),
- můnoftůngično wymowa kůntynuantůw dawnygo krůtkigo a dugygo o (wyjůntkym je labjalizacyjo naguosowygo o-).
Růžńy předstawjo śe wymowa samoguosek nosowych. Mjyškańcy Sowina a Kuźńi Ligockej wymawjajům nosůwka předńo šyroko a po spůuguoskach twardych, a po mjynkich, co je nawjůnzańym do gwar guogůwjeckych a koźelskych. S kolei mjyškańcy Naroku, Ńywodńik a uokolic nosůwka předńo po spůuguoskach twardych wymawjajům šyroko kej nosowe a, a po spůuguoskach mjynkych wymawjajům wůnsko kej nosowe y, co je tyž typowe lo djalyktu uopolskigo.
Djalykt ńymodliński počůnkowo charakteryzowou śe tyž mazuřyńym; uobecńy řodko wystympujůncym we tym djalykće.


text:
Hakynkrojc
Hakenkrojc, (we szrajbůnku dewanagari स्वस्तिक co idźe transliterować jako "svastika") to je we ksztołće krziża kery mo "połomane" ramjůna uo ece 90°. Sanskrycke mjano uoznaczo "przinoszůncy szczyńśće". Hakenkrojc pochodźi wjerza ze Indyji, kaj bůł używany jako talizmůn, nale je znůmy we roztumajtych kulturach na cołkim śwjeće uod starożytnośći. Ramjůna hakenkrojca mogům być złomane na prawo abo lewo strůna. Hekenkrojc ze ramjonůma złomanymi prawo je symbolym ruchu słůńca na ńebje (tak kej go idźe zoberzeć ze půłnocnyj půłkule), a je simbolym mocy słůńca a fojyry. Hakenkrojc ze ramjonůma złomanymi we lewo to je znok ćmoka a magije, a je uůn ymblyjmům bůgińi Kali. Simbol hakenkrojca przijůł we państwowyj symbolice III Rajch, kaj hakenkrojc bůł na fańe a we godle (trzimany we szpůnach uod adlera wjyńec ze liśćůw důmbu ze hakenkrojcym). Skiż tygo używańy hakenkrojca we wzorze podanym na naźistowski je zakozane uod prawa ńykerych państwůw, we tym Mjymcůw. Terozki hakenkrojc je używany uod ńykerych rodźimowjercůw jako simbol Swaroga a Perůna, je uůn tyż na fańe Kuna Yala a we rodowym wapyńe polskigo rodu Boreyko.
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
- Thomas Wilson, The Swastica (1894): I tajla 242 zajty a II tajla 171 zajtůw (uoba tůmy we formaće PDF a we angelskij godce)


text:
Michael Jackson (spisowaćel)
Michael James Jackson (* 27. měrca 1942 we Wetherby; † 30. awgusta 2007 w Londonje) bě jendźelski nowinar a spisowaćel. Wón bě eksperta za piwo a whisky a je znate knihi wo tych temach napisał. Jackson je po swěće pućował, zo by lokalne sorty piwa a jich pochad zeznał. Jeho knihi su so předali we wjace hač 3 milionach eksemplarow na cyłym swěće a buchu přełožene do wósomnaće rěčow.
Jeho Michael Jackson's Malt Whisky Companion z lěta 1989 bě dotal najpopularniša kniha wo whisky. Nětčiša teorija piwowych stilow bazěruje předewšěm na knihach Jacksona The World Guide To Beer z lěta 1977.
Jackson je pisał za britiskej nowinje The Independent a The Observer. W lěće 1990 je dźěłał při dokumentariskej seriji The Beer Hunter w britiskej telewiziji Channel 4; serija měješe wosebje w Zjednoćenych statach wulki wuspěch.[1]
W lěće 2006 wozjewješe, zo bě wot něhdźe dźesać lět parkinsonowu chorosć měł. Wumrě doma wot ataki wutroby.


text:
Lech Janerka
Violetta Villas
Michał Wiśniewski
Doda Dorota Rabczewska
Stanisław Tym
Etgar Keret
Ścianka
Zbigniew Boniek
Jędrzej Kodymowski / Apteka
Andrzej Smolik
Maciej Maleńczuk
Monika Brodka
Maria Peszek
Kuba Wojewódzki
Jerzy Urban
Tomasz Adamek Apteka Arkadius Leszek Balcerowicz Karol Basz Kuba Błaszczykowski Jacek Braciak Monika Brodka Zbigniew Boniek Budka Suflera Cool Kids Of Death Mariusz Czerkawski Ania Dąbrowska
Deriglasoff Band Doda Wojciech Fangor Piotr Frankowski Lejb Fogelman Foxy & Wiur Adam Gessler Andrzej Grabwski Krzysztof Hołowczyc Ich Troje Jude Kora Jackowska Lech Janerka Lech i Jarosław Kaczyńscy
Ryszard Kapuscinski Kazik Etgar Keret Michał Kleiber Janusz Korwin Mikke Sylwester Latkowski Liroy Tomasz Lis Szymon Majewski Maciej Maleńczuk Marilyn Manson Kazimierz Marcinkiewicz
Dorota Masłowska Dariusz „Tiger” Michalczewski Krzysztof Miller Eryk Mistewicz Mitch & Mitch Moskwa Halina Mrożek Kasia Nosowska Maciej Nowak Krzysztof Oliwa Daniel Passent Maria Peszek
Tomasz Piątek Proletaryat Jan Rokita Piotr Rubik Rüdiger Freiherr von Fritsch Krzysztof Rutkowski Wiktor Skok Andrzej Smolik Sorry Boys Jadwiga Staniszkis Maciej Stuhr Piotr „Makak” Szarłacki
Agnieszka Szulim Ścianka Janusz Świtaj Stanisław Tyczyński Mike Tyson Stanisław Tym Jerzy Urban Jakub Wesołowski Kuba Wojewódzki Zbigniew Wodecki Wilhelm Sasnal Wojciech Smarzowski
Michał Wiśniewski Violetta Villas Michał Witkowski Yugoton Zbigniew Zamachowski Maciej Żurawski


text:
Kristbaum
Kristbaum (gojik, krisbaum) to je uobstrojůny iglok, kery śe stowjo důma we adwynće a trzimje aże do Trzech Krůlůw. Nojczyńśći je to śwjyrk abo jodła, roz za czas tyż dowo śe sztuczny iglok ze plastiku. Kristbaum uoblyko śe we glaskugle, kety s kolorowych papjůrůw, lameta, wata, kero mo udować śńyg, wjyszo śe tyż bůmbůny, a na samjuśkym wjyrchu betlyjemsko gwjozda. Zapalo śe na ńym lampki, dowńi, kej ńy bůło po chaupach sztrůmu, a tyż i jaki czas kej sztrům już bůł, nale ńy bůło tůńich lampek, dowało śe śwjyczki. We Wilijo po uroczystyj wjeczerzy, pod kristbaum dowo śe geszynki (znamjyńńy lo bajtlůw), nale tak, coby uůne ńy widźały co dowajům jejim dorośli a myślały co robi to jańołek abo Dźećůntko. Zwyk strojyńo kristbauma prziloz na Ślůnsk ze Mjymjcůw we XVIII-XIX stoleću. Dowńi, tradycyjům bůło zachabjyńy igloka prosto ze lasa, co trza bůło robić rankym we Wilijo, noleżało to do gospodarza (gowy důmu) a mjało przitorgać szczyńśćy cołkij familije. Uoficjalńy, pochodzyńy zwyku a jygo symbolika sům tumaczůne jako nawjůnzańy do strůmu wjadůmuści dobrygo a złygo ze Biblije, nale barzi je możebne co je to znůmy we Ojropje dowńi kej krześćijaństwo kosmiczny strům mjanowany tyż strůmym żywota.


text:
Ebro
Ebro ([ˈeBɾo]; katalański Ebre [ˈeBɾə]) jo wjelika rěka w dłujkem zajtšu Špańskeje. Z dłujkosću wót 925 km jo wóna pó rěce Tajo druga nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěcyna ma pśestrěń wót něźi 83.000 km². W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Iberus. Ceła połkupa bu pó rěce pomjenjowana.
Rěka wužrědli se w Kantabriskich górinach we wjasce Fontibre (fontes iberis, „žrědła Ebra“) we wusokosći wót 1600 m. Běžy do pódzajtšnego směra pśez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, źož se namaka znate winowe plahowanišćo Rioja. Pótom pśeběžyjo Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Kataloniska. Stolica Aragoniskeje jo znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W pódpołdnjookataloniskej prowincy Tarragona namaka se 300 km² wjeliki delta Ebra, kótaryž stoj wót lěta 1983 pód pśirodošćitom. Mjaz městoma Amposta a Deltebre wulewa se rěka do Srjejźnego mórja.
Pśi pśewažnje wót dłujkego wjacora do krotkego zajtša běžecej rěce su natwarili tśi rěcne zawěry k dobywanju energije za katalańsku metropolu Barcelona.
Wobraze[wobźěłaś]
-
Ebro w měsće Tortosa
-
-


text:
Autobana A4 (Polsko)
Autobana A4 (pol. Autostrada A4) – nojdugszo autobana we Polsce. Terozki bjygńe we jeji pouedńowyj tajli uod grańice ze Mjymcůma bez dolnoślůnske, uopolske, ślůnske a mauopolske wojewůdztwo do Tarnowa. We roku 2014 mo mjeć kůńec we podkarpackim wojewůdztwje, na grańicy ze Ůkrajinům.
Dźiśej mo 512 kilomyjtrůw, nale we całośći mo mjeć 670.
Nojbarzi znůme mjasta bez kere abo wele kerych bjygńe autobana A4 we 2013 roku to Zgorzelec, Bolesławjec, Ligńica, Wrocłow, Uopole, Glywicy, Zobrze, Ruda Ślůnsko, Chorzůw, Katowicy, Myslowicy, Jaworzno, Krakůw a Tarnůw.
A4 je tyż tajlům mjyndzynarodowyj cesty E40.


text:
Mòra
Mòra – jak wierzele Kaszëbi to je dësza, chtërna wëszła z cała człowieka w spikù i òbróca sã w jabkò, krëszkã, kòta, mësz, nocną mòrówkã abò jesz co jinégò, a pòtemù dłôwi lëdzy, jezdzy do ùpadłégò na kòniu abò młodim bëdle, wëpijô soczi z drzéwiãt, dëszi drëżónë i wòdã. Mòra wlôżô w jizbã dzurką òd klucza i kładze sã na człowieka jak miészk piôsku. Òna zaczinô mòrzëc òd nogów jaż pò gardło, do môłkù, a przë tim mrëczi: mër, mër, mër. Jak napisôł ks. Szulist téż Kaszëbi w Kanadze wiedzele, że mòra wlôżô w jizbã dzurką òd klucza.
Lëteratura[edicëjô | edytuj kod]
- Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, ss. 102-105
- Szulist W.: Kaszubi kanadyjscy : okres pionierski i dzień dzisiejszy, „Arkun” Gdańsk 1992, s. 61
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci po prowdźe Leonardo di ser Piero da Vinci (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.
Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn "da Vinci" uoznoczo "ze mjasta Vińći". Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to "Leonardo di ser Piero da Vinci", co uoznoczo "Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći"[1].
Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp "czowjeka rynesansu", kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće[2].
To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, Mona Lisa i Uostatńo Wjeczyrza, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda Czowjek witruwjański. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw[3].
Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw[4].
Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.
Przipisy
- ↑ We Italiji nadowano wuůnczas nazwisko podug pochodzyńo, placu porodzyńo abo fachu
- ↑ Podug takich ludźůw kej choby: Gjorgo Vasari, Gjovanni Antonio Boltraffio, Baldassare Castiglione, "Anůńimo" Gaddjano, Berynsyn, Hipolit Taine, Henry Fuseli, Rio, Bortolon
- ↑ Je 15 znoczůncych uobrazůw, kerych autorstwo przipisywane je bez historykůw Leůnardowi. Bezma ino sům to uobrazy na desce, nale tyż fresk, srogi rysůnek na papjůrze i dwa dźeła, kere znojdno we wczesnych stadjach pracy. Do tygo je pewno liczba inkszych prac we roztomajty sposůb przipisywanych Leůnardowi
- ↑ Przodńy wyńikoło to ze uůgrańiczyń techńicznych epoki. Leůnardo prezyntowoł nowoczesne podejśće naukowe do metalurgiji a inżyńyryji, kere we czasach rynesansu bůły modymi dźedźinůma. Ńykere ze jigo půmńijszych půmysłůw, take kej autůmatyczno nawijarka do szpul, eli maszyna lo sprawdzańo wytrzimałośći drutu na rozćůngańy, wlozły do śwjata techńiki bez wjynkszygo rozgosu


text:
Kažymukan Můngajtpasuly
Kažymukan Můngajtpasuly (ҚaжыMұқaH MұңaйTпacұлы, ze ruskigo mjanowany XaджиMykaH MyHaйTпacoB, Hadžimukan Munajtpasow; rd. we 1871 roku we wśi Karaotkjel we uobwodźe akmouskym (Kazachstan), um. 12 śerpńa 1948) – lygyndarny kazachski zapaśńik, wjelokrotny majster śwjata we wrestlingu grecko-řimskym. Kažymukan Můngajtpasuly bůu wjelgi na 174 cyntymetry, a wažůu 95 kilůgramůw. Walčůu we 54 krajach śwjata, zdobůu uůnčńy 48 medalůw. Jydnym s přeuůmowych můmyntůw we jygo karjeře bůu rok 1910, kedy to we Buenos Aires zdobůu zuoty medal a po raz pjyršy uostou majstrym śwjata.
Umřyu 12 śerpńa 1948 we kouchoźe Lyńinskoje znomja we prowincyji pouedńowokazachskij, ńy uostawjajůnc po śe žodnych školořůw ńi kůntynuatorůw, uopuščajůnc swoje 4 žůny pozostoue we Turkestańy. We 1980 roku uodymkńynto muzeům suynnygo wojowńika. Mjano Kažymukana nošům guůwne ulice mjast takych, kej Aumaty, Astana, Symej; na jygo čeść nazwano tyž cyntralny stadjůn Astany. Na kanwje jygo historje uoparte bůuy filmy "Hadži-Mukan" (1978) a "Znej našych!" (1985), s udźouym Bachytžana Esžanowa, Gjeorgija Martirosjana a Aleksandra Pankrjatowa-Čjornyj.


text:
Słůńce
Słůńce inakszyj Klara – postrzodkowo gwjozda Słůnecznygo Ukłodu, wele keryj kwyrlo Źymja, inksze planety a myńsze ńybjeske ćoła. Klara to nojwidńyjszy uobjekt na ńybje a uobyczne zdrzůdło energije, kero przibywo ku Źymji.
Astronůmiczny simbol Słůńca to uokrůng s punktym we postrzodku: (Unicode: 2609).
Słůńce je gwjozdům głůwnygo ćůng (V klasa widnośći). Typ widmowy uod ńigo (G2) charakteryzuje bjoławo farba a uobecność we widmje lińji zjůńizowanych a neutralnych metali a fest lichych lińji wodoru.
Klara leży we jydnym s ramjůn szpiralnych Galaktyki, 26 tyśyncy śwjytlnych rokůw uod jeji postrzodka a ůngyfer 26 rokůw śwjytlnych uod plaszczyzny růwńika Galaktyki. Kwyrlo wele cyntrům Mlycznyj Cesty gibko na 220 km/s we czaśe 226 miljůnůw lot, co dowo bez 20 uobjygůw po dźiś dźyń we gyszichće gwjozdy. Uod Słůńca dźeli nos ůngyfer 150 mln km.
Budowa[Sprowjej]
Słůńce je kuglům zjůńizowanygo gazu uo maśe 1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Źymje), przi czym 74% zajmowo wodůr, 25% - hel, a myńi kej 1% to ćyńżejsze elementy a roz za kedy proste chymiczne spojiny (zwjůnzki). Kugla plazmy utrzimywano je we hydrostatycznyj růwnowadze skiż śiły grawitacyje s jydnyj zajty a rosnůncym a tyż s głymbokośćům a ćiśńyńym gazu, kere růwnoważy ćynżar materyje ponad. W cyntrům ćiśńyńy erbuje wertość 1016 Pa, co je wyńikym faktu, aże jůndro rozhajcowuje śe do tymperatury poranośće miljůnůw stopńi, we keryj to tymperaturze můgům już zalajzować reakcyje jůndrowe. W przipadku gwjozd głůwnygo cugu reakcyjům jůndrowům, kero dowo ynergijo je pomjana wodoru we hel. Gynstość materyje we jůndrze Słůńca to 1,5×105 kg/m³, nale wysoko tymperatura trzimje materyja we stańy gazowym, atoli gynstość gazu na wjyrchu to 10–4 kg/m³, czyli je to prawje průżńo. Na podstawje uodmjynnych własnośći plazmy a procesůw we ńij zachodzůncych, kere wyńikajům s růżńic we gynstośći i tymperaturze, idźe wyrůżńić trzi roztůmajte becyrki postrzodku Słůńca: jůndro, uotoczka a atmosfera.
Ewolucyjo Suůńca[Sprowjej]
Připuščo śe, aže Suůńce powstouo ůng. 4,6 milijorda lot tymu. Po trwajůncym kilkadźeśůnt miljůnůw lot uokreśe kurčyńo śe uobuoku mjyndzygwjozdowygo, Suůńce rozpočyuo pobyt na ćůngu guůwnym (zob. Djagrům H-R). Bez 4,6 milijorda lot Suůńce zwjynkšůúo swůj průmjyń uod 8 do 12%, a jasność uo uok. 27%. Zawartość wodoru we jůndře modygo Suůńca wynośiua ůng. 73%, uobecńy juž yno 40%. Kedy zapasy wodoru wyčerpjům śe, co nastůmpi za myńi wjyncyj kolejne 5 mld lot, Suůńce zmjyńi śe we čerwůnygo uolbřima, po čym uodřući zewnyntřne warstwy, přeistačajůnc śe we bjouygo karua. Bez wjela milijordůw lot bydźe styguo, až stańy śe čornym karuym (wšychśwjot je ješče za mody, by istńouy take uobjekty).


text:
Malediwy
Malediwy (maled. : ދިވެހިރާއްޖެ, Diwehi Radźdźe; uofic. Republika Malediwůw, maled.: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ, Diwehi Radźdźege Dźumhurijja) – państwo we Azyji rozlygowane na archipelagu przez 1190 wyspůw a atolůw na Indyjskim Uoceańe, ůng. 500 km uod połedńowyco wybrzeżo Indyji. Je to muzułmański krej, we kerym islam je urzyndowům religijům.
Je sam růwńikowo klima ze srogimi uopadůma. Cołki krej je myńi kej ůng. 2 m n.p.m., bezcůż je zagrożůny cołkowitym zalońym bez uocean.
Gospodarka sam je uoparto na turystyce a łowjyńu ryb.


text:
Walijo
Walijo (walij. Cymru, ang. Wales) to je jydna ze sztyrech skłodowych tajli Wjelgij Brytańije, rozlygowano we połedńowo-zachodńij tajli wyspy Wjelgo Brytańijo, nad Irlandzkim Morzym. Mo 20 779 km² wjyrchu a podug danych ze 2008 roku půmjyszkuje ja 3 004 600 ludźůw. Uod 1267 je we personalnyj uńiji ze Ynglandym. Uod 1967 roku walijsko godka je sam zrůwnano we prowach ze angelskům. Uod 1999 mo autůnůmijo. Srogszo tajla ludźůw we Waliji to Walijczyki. Stolicům Walije je Cardiff (walij. Caerdydd).


text:
Restauracje Katowice i okolice
Znaleziono wyników: 30
Znaleziono wyników: 30
Znaleziono wyników: 30
Typy lokali
restauracje Katowice, catering Katowice, bary Katowice, kawiarnie Katowice, fast food Katowice, pizzerie Katowice,
Kuchnie
kuchnia polska Katowice, kuchnia śląska Katowice, kuchnia europejska Katowice, kuchnia międzynarodowa Katowice, kuchnia regionalna Katowice, kuchnia orientalna Katowice, kuchnia tajska Katowice, kuchnia domowa Katowice, kuchnia gruzińska Katowice, kuchnia włoska Katowice, kuchnia amerykańska Katowice, kuchnia chińska Katowice, kuchnia indyjska Katowice, kuchnia węgierska Katowice, kuchnia japońska Katowice, kuchnia wegetariańska Katowice,
Atuty
internet Katowice, akceptacja zwierząt Katowice, danie na miejscu Katowice, ogródek Katowice, klimatyzacja Katowice, rezerwacja stolika Katowice, obsługa grup Katowice, danie na wynos Katowice, danie na telefon Katowice, przyjazny niepełnosprawnym Katowice, kącik dla dzieci Katowice, parking dla autokarów Katowice, menu dla dzieci Katowice,
Organizacja
bankiety Katowice, imprezy firmowe Katowice, imprezy zamknięte Katowice, konferencje Katowice, przyjęcia okolicznościowe Katowice, wesela Katowice, komunie Katowice, chrzciny Katowice, stypy Katowice, urodziny Katowice, spotkania we dwoje Katowice, spotkania rodzinne Katowice, przyjęcia dla dzieci Katowice, spotkania biznesowe Katowice, grille Katowice, imprezy plenerowe Katowice,
Pozycje menu
zupy Katowice, sałatki Katowice, kolacje Katowice, obiady Katowice, śniadania Katowice, brunche Katowice, desery Katowice, drunche Katowice, przekąski Katowice, dania wegetariańskie Katowice, kanapki Katowice,
Napoje
drink Katowice, kawa Katowice, koktajl Katowice, koniak Katowice, piwo Katowice, wino Katowice, wódka Katowice,
Miejscowości w pobliżu
Gliwice, Tychy, Sosnowiec, Chorzów, Zabrze, Dąbrowa Górnicza, Oświęcim, Tarnowskie Góry,
Najpopularniejsze miejscowości
Warszawa, Kraków, Wrocław, Bydgoszcz, Lublin, Gorzów Wielkopolski, Łódź, Opole, Rzeszów, Białystok, Gdańsk, Katowice, Kielce, Olsztyn, Poznań, Szczecin,
Inne propozycje
Jeżeli szukasz innych propozycji polecamy internetowy serwis Gastronauci.


text:
Zwězkowy kraj
Zwězkowy kraj jo źělny stat federatiwneje republiki. W Europje eksistěruju take zwězkowe kraje pód toś tym mjenim jano w Nimskej, źož jo jich šesnasćo a w Awstriskej, źož maju źewjeś zwězkowych krajow.
Zwězkowy kraj ma samostatne krajne kněžarstwo a krajny sejm, kótaryž ma swójo sedło w krajnej stolicy.
Druge terminuse[wobźěłaś]
W někotarych krajach wužywaju se hynakše terminuse za źělne staty. W Zjadnośonych statach Ameriki se wužywa stat a w Šwicarskej kanton. W Belgiskej a Italskej pomjenjuju se źělne jadnotki stata region, ale w Rusojskej subjekty, pla kótarychž su rozdźělne staflowanje pó stopjenju awtonomije. W Kanaźe se rozeznawaju prowincy a teritorije.
W Nimskej[wobźěłaś]
Nimska ma slědujuce zwězkowe kraje. Kuždy kraj ma – wótwisnje wót licby wobydlarjow – wěstu licbu reprezentantow w zwězkowej raźe.
- Baden-Württembergska
- Bayerska
- Barliń
- Bramborska
- Bremen
- Dolnosakska
- Durinska
- Hamburg
- Hesseńska
- Mecklenburg-Pśedpomorska
- Rheinland-Pfalcojska
- Saarlandska
- Sakska
- Saksko-Anhaltska
- Šleswig-Holštejnska
- Nordrhein-Westfalska
W Awstriskej[wobźěłaś]
Awstriska ma slědujuce zwězkowe kraje:


text:
Szczyrkowa
Szczyrkowa (Crotalus atrox) je půłnocnohamerikański god ze familije żmijowatych. Půmjyszkuje połedńe USA a půłnocno tajla Meksyka. Mo do 2 m dugośći, je fest ćynżki a mo śe go za nojbarzi ńybezpjeczno szczyrkowa Půłnocnyj Ameriki, bo zajmuje pjyrszy plac jeli chodźi uo wjelość bajsńyńćůw a letalne przipodki. Ńy je to gatůnek, kery mo jakich naturalnych wrogůw, skiż tygo wystympuje na szyrokim uobszorze.
Gůńi uůn uosobliwje małe cyckocze a ptoki, nale bez toksyczność jego gidu, jego bajsńyńće moge być tyż letalne lo czowjeka - kożdy rok prziuwożo śe we USA pora śmjyrtelnych przipodkůw, atoli egzystuje prawe antidotům blank chrůńůnce przed nastymstwůma pobajsańo. Gorszy gid mo ino djamyntowo szczyrkowa.
Szczyrkowa mo na kůńcu kwosta uostrzegajůncy narzůnd. Gady przed pjyrszům wylinkům jeji ńy majům, u majerantnych skłodo śe ze ůng. cyjn pustych kamerlikůw, co szczyrkajům kej uo śa uoćyrajům. Po kożdyj nowyj wylince dochodźi jedyn kamerlik szczyrkůwki. God tyn mo nojgłośńyjszo szczyrkůwka spojstrzůd wszyjskich ze swojij zorty. Ńykej szczyrkůwka śe uodrywo a zaczyno rosnůńć na nowo. Srogo szczyrkůwka do śe usuchać ze poradźyśyńću myjtrůw. Przi szczyrkůwce sům tyż bjoło-czorne gurty.
Mjůno "szczyrkowa" ńy je lo ślůnskij godki uosobliwe - wźyno śe ze teksaskij gwary jako jedno ze słůw utworzůnych lo nowych zachůw, kere ślůnsko ymigracyjo tam můgła uobezdrzeć.


text:
Wokrjes Sprjewja-Nysa
Wokrjes Sprjewja-Nysa (delnjoserbsce Wokrejs Sprjewja-Nysa, němsce Landkreis Spree-Neiße) je krajny wokrjes w juhowuchodnej Braniborskej, kiž wobsteji wot 6. decembra 1993 a ma něhdźe 118.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1.647 km². Sydło krajnoradneho zarjada je Baršć.
Wokrjes je so stworił ze starych wokrjesow Baršć, Choćebuz, Grodk a Gubin.
Geografija[wobdźěłać]
Wokrjes Sprjewja-Nysa mjezuje z wokrjesom Wódra-Sprjewja w sewjeru, we wuchodźe z Pólskej, w juhu ze sakskimaj wokrjesomaj Zhorjelc a Budyšin, w zapadźe z wokrjesom Hornje Błóta–Łužica a w sewjerozapadźe z wokrjesom Dubja-Błóta. Wosrjedź wokrjesa namaka so jako enklawa bjezwokrjesne město Choćebuz.
Města a gmejny[wobdźěłać]
Wotkazaj[wobdźěłać]
- Oficialne stronki (němsce, pólsce, jendźelsce)


text:
Uormjańsko godka
Uormjańsko godka (uorm. հայերեն լեզու, IPA: [hajɛɹɛn lɛzu]) – indoojropejsko godka używano uod Uormjanůw. Mo status godki urzyndowyj we Armyńiji a tyż we Nagůrnym Karabachu (faktyczno ńyzależno republika, nale podle prowa tajla Azerbejdżanu). Godka je szyroko rozpowszychńůno we społecznośćach uormjańskich we djasporze. Mo włosny szrajbůnek – uormjańske abecadło.
Godkoznawstwo przidźelo uormjański kej ńyzalyżno asta godkůw indoojropejskich[1]. Ńykerzi wyuoklańi, uosobliwje Clarckson (1994) sugerujům, co uormjański moge mjeć spůlne korzyńy ze grekům.


text:
Shamrock
Shamrock – przedstawjyńy trziliśćatygo kraśikůńa, kery je symbolym a zaregistryjrowanym znakym towarowym Irlandyje. We irlandzkij godce kraśikůń je mjanowany seamróg, "shamrock" to je zanglicyzowano forma. Irlandczyki używali kraśikůńa we leczńiczych cylach, kej symbol przi fajerze Dńa Śwjyntygo Patryka a bůł to tyż popularny motyw we czasach wiktorjańskich. Uważajům uůne, iże kraśikůń sprawjo, co jejim śe darzi. Shamrock bywo mylůny ze sztyrolistnym kraśikůńym, co je feler, skiż tygo co trzi liśće we shamrock sům tyż symbolym Śwjyntyj Trůjcy. Symbola shamrocka używajům irlandzke fligrowe lińje Aer Lingus, mynga firm a roztůmajtych insztytucyjůw. Je uůn tyż uobecny we heraldyce, l. b. we wapyńe Můntrealu uoznaczo mjyszkańcůw uo irlandzkim rodowodźe.


text:
Chóśebuz
Chóśebuz (nimski: Cottbus, čes. Chotěbuz, pólski: Chociebuż[2], górnoserbski: Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzarkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.
Geografija[wobźěłaś]
Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.
Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow, sedło Dolnoserbskego gymnaziuma a Serbskego muzeja. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.
Měsćańske źěle[wobźěłaś]
- Srjejź • Mitte
- Chmjelow • Schmellwitz
- Žandow • Sandow
- Grodkojske pśedměsto • Spremberger Vorstadt
- Strobice • Ströbitz
- Žylow • Sielow
- Zaspy • Saspow
- Žylowk • Merzdorf
- Dešank • Dissenchen
- Rogeńc • Branitz
- Módłej • Madlow
- Knorawa • Sachsendorf
- Depsk • Döbbrick
- Škódow • Skadow
- Rogozno • Willmersdorf
- Kórjeń(Chóśebuz) • Kahren
- Kibuš • Kiekebusch
- Gołynk • Gallinchen
- Gogolow • Groß Gaglow
Partnarske města[wobźěłaś]
- Villingen-Schwenningen (Nimska)
- Saarbrücken (Nimska)
- Gelsenkirchen (Nimska)
- Turgovište (Bulgarska)
- Zielona Góra (Pólska)
- Lipeck (Rusojska)
- Grosseto (Italska)
Žrědła[wobźěłaś]
- ↑ Amt za statistiku Barliń-Bramborska: Wobydlarstwo w kraju Bramborska 31. decembra 2010 pó gmejnach bźez amta, amtach a gmejnach (PDF; 31,71 KB, nimski), staw 31. decembra 2010.
- ↑ Chociebuż, właściwie po dolnołużycku Chosiebuz, także Chosiobuz, po górnołużycku Khociebuz w Geografiskem Słowniku Pólskego Kralojstwa a drugich słowjańskich krajow, tom I (Aa — Dereneczna) rok 1880


text:
Afrika
Afrika – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźůw (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.
Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.
Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńijo śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńijo śwjata – Kalahari. Nojdali wysůńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źylůnygo Przilůndka (17°33' W).
Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzeka to Ńil (6 671 km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Śtrzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.


text:
Mina Witkojc
Mina Witkojc, nim. Wilhelmine Wittka (* 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembera 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikarka a patriotka, nejsławniša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.
Wopśimjeśe
Mina Witkojc – až 1942[wobźěłaś]
Wóna jo była starša źowka wót gósćeńcarja Fryco Poleńca (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła 2 lěśe pózdźej.
"Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mòj nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodarstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej."
Marjana Witkojc jo była rěšarka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.
„Bujka abo wóz njamam.“
Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniłaju "mama". Baseń “Narodninski Daŕ” pokazujo nutśnosć. Wóna jo žywyła teke 1 lěto pśi nanje.
,,Dom wót nana jo był gósćeńc … wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.“
4 lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.
„Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski“.
Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.
„....ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny...a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.
Mina jo woglědała až 1907 šulu w Bórkowach.
„My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli ... jo było pśirownowanje " woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.“
Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikarka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłarki. Valeska Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje "An Frau R.". Mina jo była pó šulskem casom (8 lěta) rěšarka. Dokulaž wóna jo wuknuła kwětkiwězarku. Wob cas 1. swětoweje wójny (1914-1918) Mina jo była w brońskej industriji. Wót 1918 až 1921 wóna jo była najamnica w Bórkowach. W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Teke wažny luź jo był Jan Cyž. Mina Witkojc jo była 1922 wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Mina Witkojc se pśesedlijo do Budyšyna. Tam wóna jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentar ako “Mysli wó wójnje” (1924, Gedanken über Krieg) a “Serbska žeńska-rowryjarka swojogo narodna” (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu “Drogowanje pó českosłowaskej” (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu “Nalětna noc w Błotach” (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski- sarkastiska glosa “Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći” (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe). Mina Witkojc jo se (wo)póznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow a źiwadłowow. Wót 1924 až 1928 basnikarka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja >>Pratyja<<. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikarku.
,,Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to”.
Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěše 1924 wóna jo pisała wulicowańko “Wětš” (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.
,, … twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Boźemu raju leśeś (Verloren sich der Seelen zwei/ gemeinsam zum Paradies zu fliegen)”.
To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk “Dolnoserbske Basńe” (Niedersorbische Gedichte). Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći. 1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła na “Europäischen Minderheitenkongress” w měsće Genf a 1930 na „allslawaischen Sokol- Treffen“ w Jugosłowjańsčy. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikarka jo wuźaržujomyła dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942). Mina jo pódprěła emanzipacija w žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (załr.1847).
W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikarka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikarstwje. Až 1937 wóna jo wudała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom. 1934 jo wudała 2. zwězk “Wěnašk błośańkich kwětkow” (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozef Gołabek (1889-1939) a Josef Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.
„To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu , až som źom k Gestapo…mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. … som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.”
Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975[wobźěłaś]
Na zachopjeńku lĕta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w mĕsće Erfurt. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu “Erfurtske spomnjejśa”. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow. “Erfurtske spomnjeśa” jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.
W mĕsće Erfurt Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplĕwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił w měsće Weimar. Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lĕśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźĕłaśerka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny “česka propaganda”. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.
Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła “Erfurtske spomnjeśa” a śěgnuła k swójej sotšy w měsće Chřibská. Pózdźej wóna jo śĕgnuła do města Prag a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.
W lĕśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).
W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako “domcyk pód kastaniju”. W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni “K swětłu a słyńcu”. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc. W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: “Mě wjerch na dušu tłocy.” W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.
Wuznam Miny Witkojc[wobźěłaś]
Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik "Serbski Casnik" a za serbski kalendaŕ "Pratyja", sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.
Mina Witkojc jo była nosarka Myta Čišinskego.
W serbskem casniku[wobźěłaś]
Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.
Twórby[wobźěłaś]
- 1925 - Dolnoserbske basni, Budyšyn
- 1934 - Wenašk błosańskich kwětkow, Budyšyn
- 1955 - K swětłu a słyńcu, Barliń
- 1958 - Prědne kłoski, Barliń
- 1964 - Po drogach casnikarki, Budyšyn
Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku „Nykus a źowćo” (1923) (nim. "Der Nix und das Mädchen").
Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.
Žrědła[wobźěłaś]
- Christiane Piniek, Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, Bautzen: Domowina-Verlag, 2001.
- A. Karichowa:, Wona jo „swoje“ Błota lubowala w: Płomje, 2003/05, b. 20.
- Gespräch mit Frau Golzbuder (Sorbischlehrerin der Grundschule Krieschow) + zusätzlichen Material
- Mina Witkojc (wuberk jo zestajił Kito Lorenc.) Budyšin. Ludowe Nakładnistwo Domowina, 1973.


text:
Józef Kożdoń
Zefyl Koždůń (czes.: Josef Koždoň, pol.: Józef Kożdoń, mjym.: Josef Koždon), ur. 8 wrześńa 1873 we Lesznyj Gůrnyj kole Ćeszyna, zm. 15 grudńa 1949 we Uopawje) – ślůnski polityker, zołożyćel a reskierok Ślůnskij Partyje Ludowyj, spůłzołożyćel a sekretorz gyneralny Zwjůnzku Ślůnzokůw na Ślůnsku Ćeszyńskym, zwolynńik autůnůmije a ńypodlygośći Ślůnska, propagator ślůnskij narodowośći. Dźołocz społeczny a samorzůndowy, posůł Ślůnskigo Sejma Krajowygo we Uopawje we lotach 1909-1918, ekspert delygacyje czechosłowackij na kůnferyncyje wersalskij we roku 1919, człůnek ślůnskij Krajowyj Ferwaltůngowyj Kůmisyje we Uopawje we lotach 1919-1927, burmistrz Czeskigo Ćeszyna we lotach 1923-1938, zołożyćel (1925) a prezes we lotach 1940-1944 Ślůnskigo Banku Ludowygo.


text:
Důmińikana
Důmińikana, Republika Důmińikańsko – państwo we Americe Půunocnyj, druge podug powjeřchńe a ličby ludźi na Mořu Karajibskim (po Kubje). Zajmuje ůng. 2/3 placu wyspy Hajiti, kero je podźelůno mjyndzy ńa a państwo Hajiti.
Pjyršymi mjyškańcami byli sam Tainowje. Lo Ojropejčykůw teryny uobecnyj Důmińikany uodkryu Křištof Kolumb we 1492 roku. Ńyskoři kraj přeloz pode wuadza Hišpańije. Stolica Důmińikany, Santo Domingo, zouožůno we 1496 roku je nojstaršym stouym uośedlym zouožůnym bez Ojropejčykůw we uobu Amerikach. Zachodńo tajla wyspy Hajiti bůua pode kontrolům francuskům a we 1804 uoguośiua ńypodleguość kej Hajiti. Bez lata 1821-1843 Důmińkana bůua bez Hajiti uokupowano. Ńypodleguość uoguošůno po wygrańu powstańo, 27 lutygo 1844. Ńyskoři Důmińikana točůua wojna s Hajiti, bůua uokupowano bez Hišpańijo (1861-1865), a zaś bez USA (1916-1924).
Wjynkšość ludnośći je krojcokůma dwu abo wjyncyj ras. S bjouych nojwjyncyj mo hišpańske pochodzyńy. Katolicyzm wyznowo 79% mjyškańcůw. Postřůd čornoskůryj ludnośći idźe trefić tyž ańimistůw a wyznowcůw Voodoo. Gospodarka dowńij bůua uoparto na bauerstwje, terozki krům ńygo sroge znočyńe mo turystyka.


text:
Hrabstwo Lake
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Kalifornia
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Kolorado
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Floryda
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Illinois
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Indiana
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Michigan
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Minnesota
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Montana
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Ohio
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Oregon
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Dakota Południowa
- hrabstwo Lake (ang. Lake County) w USA, w stanie Tennessee


text:
Lojbik
Lojbik, inakszy bistynhalter, cycynhalter, pot. cycńik to je zorta prodła lo babůw, kero suży do podtrzimywańo cyckůw. We starożytnyj Grecyji znajůme bůły uopaski do podtrzimywańo cyckůw, kerych używoły baby, kery uprowjały szport, skiż tygo, co jamroły uůne na bolůnczka cyckůw na czas ibowańo a zawodůw. Mjanowoły śe te uopaski "apodesmos" abo "mastodeton". We czasach nowożytnych pjyrszy lojbik uopatyntowoł we 1859 roku Henry Lesher we Nowym Jorku. S anfanga lojbiki bůły yno leko zmodyfikůwanym gorsetym, a take jako můmy terozki, kere ino trzimjům pjerśi a ńy śyngajům aż do talje, sům uůnaczůne uod 1905. S anfanga bůła to yno wjyrchńo tajla kůmpleta, nale szło ja kupić uosobno. Pjyrszy model tyj zorty zaprojektowoła Francuzka Herminie Cadolle, a jigo wjyrchńo tajla mjanowoła śe "soutien-gorge" (śl.: "podtrzimywocz pjerśi").
Auskuplůngi[Sprowjej]


text:
Rusyjo
Rusyjo (Rusyjsko Federacyjo, rus.: Poccийckaя Фeдepaция) – państwo we Ojropje a Azyji, we Ojropje je nojsrogsze jeli chodźi uo powjyrzchńa a wjelość mjyszkańcůw. Sztrekuje se uod wschodńij Ojropy, aż po Pokojny Uocean.
Do Rusyje nolyży tyż Uobwůd kalińingradzki - ynklawa położůno půmjyndzy Litwům a Polskům.
Rusyjo tajluje śe na 46 uobwodůw, 21 republikůw, 9 krajůw, 2 mjasta wydźelůne, 1 autůnůmiczny uobwůd a 4 uokryngi autůnůmiczne. Krům ruskij godki, we amtach do śe tyż uosprowjać na inkszych lokalnych godkach myńszośćůw norodowych.
Jeli chodźi uo polityka, Rusyjo je nastympcům prawnym Sojusza Zocjalistycznych Zowjeckich Republikůw.


text:
Geografiske koordinaty
Z geografiskimi koordinatami (geografiska šyrina a geografiska dlinina) dajo se połoženje dypka na zemi wopisaś. Zemja rozdźělujo se pśi tom do 360 stopnjow dlininy a 180 stopnjow šyriny. Stopnje dlininy běže pśez pódpołnocny a pódpołdnjowy pol, stopnje šyriny paralelnje k ekwatoroju.
Wopśimjeśe
Koordinatowy system[wobźěłaś]
Stopnjowa seś zemje jo myslony koordinatowy system na pówjerchu zemje z pšawokutnje prěcecymi se stopnjami dlininy a stopnjami šyriny. Słužy geografiskemu póstajenjeju pozicije, to groni, póstajenjeju swójskego stojnišća. Stopnje šyriny lice se pśi tom wót ekwatora sem, pola lažytej pla 90° pódpołnocneje resp. pódpołdnjoweje šyriny, stopnje dlininy lice se wót pśipadnego nulowego meridiana na pódzajtšo a pódwjacor, až do pó 180°. Póstajenje kutow jo napśeśiwo systemoju kulowych koordinatow zwuconemu w matematice.
Do zachopjeńka 20. stolěśa su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany nałog byli (na pś. Ferro-Meridian wót El Hierro a Parisowy meridian), źinsa wužywa se swětodaloko Greenwichowy meridian (gwězdarnja w Londonje).
Pśi dokradnem póstajenju pozicije dej se na to źiwaś, až zemja njejo kula, ale pśibližnje elipsoid, což by mógło pśesunjenja městnow wó až k 20 km wustatkowaś. Teke mógu geografiske koordinaty, pó kraju, rozdźělne póśěgowe systemy měś, kótarychž referencne elipsoidy su regionalnemu póloju śěžnosći (Geoid) pśiměrjone. Mjazynarodnje wužywa se źinsa zwětšego World Geodetic System 1984 (WGS84).
Kórty[wobźěłaś]
W 18. a 19. stolěśu su geodety wětše regionalne wótchylenja zemskeje pódoby wót idealnego elipsoida pśez to wurownowali, až wóne su we wótpowědnych stronach nejlěpjej pśizamknjecy se elipsoid wulicyli, aby se derje na pówjerch zemje we wótpowědnych stronach "zlagnuł". Srjejźišćo takego elipsoida njejo se z masowym srjejźišćom zemje kšyło, wobwjertna wós wšak jo paralelnje k zemskej wósy. Koordinatowy system jo w pśirownanju k drugim takim elipsoidam "pśesunjony" a "zekśiwjony". Tak su źasetki geodetiskich systemow (póśěgowych systemow za kórty) nastali. Z wuwijanim satelitoweje nawigacije jo se dejał swětodaloko jadnotny system napóraś, něntejšny WGS84.
W zemskich abo mórskich kórtach, kótarež bazěruju skoro pśecej na pjerwjejšnych systemach, by mógło pódaśe we wopacnem póśěgowem systemje (na pś. zapisowanje GPS-pozicije) zmólku wjele stow metrow zawinowaś, jolic referencny elipsoid (teke kórtowy datum, póśěgowy system) pódaśa njejo ten samki ako ten kórty. Togodla ma se pśi dokradnych koordinatowych pódaśach (zaspomnjeńka: lěpše ako 1 km abo lěpše ako 1 wobłukowa minuta) póśěgowy system pśidaś.
Koordinaty daju se z pomocu gódneje transformaciskeje softwary z jadnogo systema do drugego pśelicyś. Taka softwara musy parametry wopśimjeś, kótarež definěruju wótchylenje póśěgowych systemow jadnogo wót drugego resp. wót WGS84 z tak wusokeju kaž móžno dokradnosću.
Lětarstwo a nawtika[wobźěłaś]
Dokradnjejše poziciske pódaśa su trěbne w lětarstwje a nawtice. How pódawaju geografisku šyrinu a dlininu w stopnjach a wobłukowych minutach, na pś. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo pódpołnocneje šyriny, Lon = 010° 59’ E abo pódzajtšneje dlininy.
- Wobłukowe minuty rozrěduju se decimalnje dalej.
- Pó DIN 13312, płaśiwy za lětarstwo a namórnistwo, skrotcujo se geografiska šyrina z Lat abo staršej z φ, geografiska dlinina z Lon abo λ. B a L njewótpowědujotej normje.
- Šyrinowa minuta wótpowědujo na pówjerchu zemje cerje wót 1,852 km a definěrujo dłujkosć mórskeje mile.
- Cera, kótaraž wótpowědujo dlininowej minuśe, jo na ekwatorje teke 1,852 km, pómjeńšujo se wšak do pola z kosinusom geografiskeje šyriny až na nul. Wóna jo pótakem wót šyriny wótwisna. W Europje lažy cera mjazy 1,0 km a 1,5 km (glědaj teke wótšyrjenje[1]).
Rozměrjenje kraja[wobźěłaś]
W rozměrjenju kraja su dokradnosći na centimetry póžědane – togodla njedosega pódaśe we wobłukowych sekundach, dokulaž jadna wobłukowa sekunda (1″) wótpowědujo pśibližnje 31 m (šyrinowe pódaśe) resp. 20 m (dlininowe pódaśe w Europje). W Nimskej jo se dotychměst połoženje kšutych dypkow na milimetry dokradne ako koordinata Gauß-Krüger, póśěgowane na Besselowy elipsoid pódało, resp. na stronach NDR, wót 1950ych lět, póśěgowane na elipsoid Krassowski. Wót 1990ych lět pśewjeźo se pśestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, póśěgowane na GRS80-elipsoid.
Pśirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty[wobźěłaś]
Pśirodne koordinaty (astronomiska šyrokosć φ a astronomiska dłujkosć λ) daju se pśez astronomiske póstajenje pozicije zwěsćiś. Póśěguju se na napšawdny lotowy směr pśi měrjeńskem dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – teke geodetiske koordinaty pomjenjone) póśěguju se na směr normale wužywanego referencnego elipsoida. Diferenca mjazy lotowym směrom a elipsoidoweju normalu jo zwětšego mjeńša ako 10″ a groni se lotowe wótchylenje. Zwětšego njeběžy daniž lotowy směr daniž elipsoidowa normala pśez srjejźišćo zemje.
Jolic stajaju se jano snadne wupominanja na dokradnosć, na pś. pśi zwobraznjenjach kórtow we wjelgin małych měritkach, pśibližujo se zemske śěleso za zjadnorjenje pśez kulu. W toś tom paźe wótpowědujotej geografiska šyrina a dlinina kulowym koordinatam. Jano pótom jo šyrina kutow w srjejźišću zemje mjazy ekwatorom a pytanym dypkom.
Stawizny[wobźěłaś]
Rozdźělenje do stopnjow ako rozdźělenje połnokuta krejza do 360° źo na astronoma Hypsiklesa z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparcha z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) slědk.
Južo Claudius Ptolemeus jo w swójom źěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 pó Chr.n. stopnjowu seś ze stopnjami dlininy a stopnjami šyriny wužył. Jogo nulowy meridian jo był až do 19. stolěśa zwětšego wužyty Ferro-Meridian pśez nejpódwjacornjejšy zemski dypk, kótaryž jo tegdy znaty był. Dla wjele pśemałeje kalkulacije zemskeje wobměry (neźi 30.000 km město 40.000 km) njewótchylaju jogo pódaśa ku geografiskej dlininje wó 18°3', ale w srjejźnej Europje wó wěcej ako 24° wót togo, kótaryž póśěgujo se na Greenwich. Jogo pódaśa wó šyrinje laže z njejasnych pśicynow nad korektnymi.[2] Na jadnom boce pasujo k pśemałemu zemskemu pśerězkoju Ptolemeusa, na drugem boce by dejało, pśi jogo pśemało wuliconem wótstawku mjazy słyńcom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słyńca, na pśemały stopnjowy wótstawk wót ekwatora suźiś.
Pó zasejnamakanju jogo źěła Geographike Hyphegesis a jogo pśełožka do łatyńšćiny w ranem 15. stolěśu jo se stopnjowy system Ptolemeusa malsnje pśesajźił. [3]
Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) jo pólěpšył antikne měrjeńske metody za globalnu nawigaciju zakokulonu w Acorach. Z rozdźělenim zemskeje kule do špańskeje a portugiziskeje hemisfery w dogronje wót Tordesillasa z lěta 1494 jo zasej etablěrowana stopnjowa seś politiski wuznam zdobyła.
W lěśe 1634 jo se na El Hierro ako nejpódwjacornjejša z Kanariskich kupow nulowy meridian pśez Faro de Orchilla póstajiło a akle wót lěta 1884 jo se meridian wót Greenwicha zwucony wót lěta 1738 w Engelskej pśeśiwo drugim narodnym nulowym meridianam pśesajźił.
Nouvelle Triangulation de la France, kótaraž źo na měrjenja wót Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z casa do 1793 slědk, jo se w běgu metrifikacije (pśestajenje wšych relewantnych měrow na meter ako standard) wotměła. Nulowy meridian běžy pśez Paris, tak až „Old Royal Observatory“ w Greenwichu lažy pla 2° 20′ 14,025″ W (NTF), pódany w nowostopnjach. To wopśimujo teke decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, grades (nouvelle), źinsa pó kazni ako Gon (1 połnokut = 400 nowostopnjow).
Mjaztym až meridian w Greenwichu jo se pśesajźił, jo se kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° ku geodetiskemu standardoju w srjejźnej Europje wuwiła. Krejzne rozdźělenje do 360° rozmějo se źinsa cesto jano wobgranicowane ako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa seś).
Dokłady[wobźěłaś]
- ↑ Pśełožowańske naraźenje, glědaj nimski terminus Abweitung
- ↑ Claudios Ptolemaios: Geographike Hyphegesis, kap. 10. Germania Magna (Pśirownaj stopnjowe pódaśa z tych źinsajšnych kórtow)
- ↑ An alternative route to mapping history


text:
[yulur
Jidjmbuihiijd l`pjbj Jiijd [.^.R l`rjcj b`cnjc f`rljt bjc l`hzhcjc bjrhCyj, mjlj sjyj t`ijd bjpjt m`cyhjpljc tunjsjc L`rej Lursus N`onrjah WMV 67:; b`cnjc ejyjcyj. Hcsyjjiijd, tunjsjc l`rej lursus hch jljc m`mf`rhljc fjcyjl mjcajjt l`pjbj sjyj bjrh s`nh p`cn`tjdujc bjc p`cnjijmjc s`mjsj m`mfujt ljehjc bjc bh mjsj djbjpjc. [jyj hcnhc m`cnukjpljc f`rfjcyjl-fjcyjl t`rhmj ljshd bjc s`thcnnh- thcnnh p`cndjrnjjc l`pjbj Rujc W`cn`tuj hjhtu Rujc De Xusoaa fhc Otdmjc bjc nuru p`mfhmfhcn sjyj hjhtu @c Modb Cjzrh fhc Mjt Jih,l`rjcj thbjl e`mu-e`mu m`mf`rh fhmfhcnjc, borocnjc, bjc tuceul jejr t`ctjcn kjrj-kjrj m`mfujt ljehjc m`cnhlut lrht`rhj yjcn bht`tjpljc.F`ihju turut m`cy`mjl bjtj, ijporjc bjc m`mfujt t`nurjc jnjr m`mp`roi`d djshi ljehjc b`cnjc k`m`rijcn. [jyj eunj hcnhc m`cnukjpljc rhfujc t`rhmj ljshd l`pjbj l`buj-buj hfu fjpj sjyj hjhtu jyjdjcbj Modb Mjrzulh fhc Xusoaa bjc focbj Jarhbj fhcth @bby [ubjrshs yjcn turut m`mfjctu uctul m`cyhjpljc l`rej-l`rej hch. Rjcpj solocnjc m`r`lj mucnlhc sjyj thbjl bjpjt m`cyhjpljc l`rej-l`rej s`p`rth hch. Hch l`rjcj l`rej-l`rej uctul m`cyhjpljc l`rej lursus hch m`m`riuljc mothvjsh, usjdj, fujd ahlhrjc bjc wjcn rhcnnht. R`rhmj ljshd eunj bhukjpljc l`pjbj jbhl sjyj s`rtj rjljc-rjljc sjyj yjcn sjcnjt s`thj b`cnjc l`rej-l`rej yjcn bhf`rhljc bjc m`mpucyjh s`mjcnjt s`thj ljwjc yjcn utud bjijm m`mf`rhljc fujd ahlhrjc bjc s`mjcnjt, kjbjcnjc s`rtj rueuljc bh f`f`rjpj ljwjsjc ljehjc.
W@CNDJVNJJC