text:
Bermuda
Bermuda je zamórski teritorij Zjednoćeneho kralestwa w Atlantiskim oceanje, kotryž wobsteji z Bermudaskich kupow a leži něhdźe tysac kilometrow před brjohom Zjednoćenych statow.
Dla niskich dawkow je Bermuda wuznamne finančne stejišćo a steji na čornej lisćinje dawkowych oazow Europskeje unije.
GeografijaWobdźěłać
Skupina kupow wobsteji z něhdźe 360 koralowych kupow, z kotrychž su pak jenož 20 wobsydlene. Najwjetša kupa je z 39,3 km² Grand Bermuda. Najwyši dypk kraja je 79 metrow wysoka hórka Town Hill. Kupy su wobdaty wot tropiskich koralowych rifow, kotrež su najsewjerniše na swěće.
Na kupach knježi włóžna subtropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 16,5° C w februarje a 26,4° C w awgusće. W nazymje su kupy husto potrjechene wot hurrikanow.
StawiznyWobdźěłać
Bermuda je so w lěće 1503 wot Španičana Juan de Bermúdez wotkryło, kiž pak tule strašnych rifow dla njepřistawi. Na karće z lěta 1511 rěkaše kupa potom hižo po swojim wotkryjerju Bermuda.
Prěni – njedobrowólni – sydlerjo běchu 150 jendźelskich kolonistow, kiž dyrbjachu tule wichora dla dnja 28. julija 1609 přistawić. Skupina 150 Jendźelčanow wosta dźesać měsacow na Bermudźe, doniž njeběchu z powostankow swojeje łódźe Sea Venture dwě nowej łódźi twarili, z kotrymajž móžachu ze swojej jězbu dale do Virginije pokročić. Jich rozprawa wo kupje wjedźeše k tomu, zo předa kral Jakub I. prawo na kupy w lěće 1615 na Bermuda Company. Hižo 1612 bě 60 britiskich kolonistow załožiło sydlišćo Saint George’s. Po wutworjenju prěnjeho knježerstwa w lěće 1620 sta so Bermuda ze samostatnej britiskej koloniju.
W lěće 1790 załožene a centralnje połožene sydlišćo Hamilton sta so 1815 ze stolicu kolonije. Po britiskej poražce w Ameriskej wójnje wo njewotwisnosć njeměješe Zjednoćene kralestwo wot lěta 1783 hižo žane namórske zepěranišćo mjez Nowej Šotiskej a španiskej Floridu, tak zo wuwiwaše so Bermuda k najwažnišemu stejišću britiskeje mariny w zapadnej hemisferje. Za čas Druheje swětoweje wójny mějachu tež Zjednoćene staty dwě zepěranišći na kupach.
1995 začinichu Zjednoćene staty, Zjednoćene kralestwo a Kanada swoje bazy na Bermudźe.
PolitikaWobdźěłać
Wot lěta 1968 ma Bermuda swójsku wustawu; połna njewotwisnosć bu pak w referendumje lěta 1995 wotpokazana. Britiske knježerstwo w Londonje je hłownje přisłušne za wonkownu a zakitowansku politiku, hewak je Bermuda awtonomna. 1620 załoženy parlament je pjaty najstarši na swěće a jenički, kotryž je w tutej dobje bjez přestawki dźěłał.
WobrazyWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
WotkazajWobdźěłać
- Webstrona bermudaskeho knježerstwa (jendź.)
Kanada |
Mexiko |
Zjednoćene staty Ameriki
Srjedźna Amerika: Belize | El Salvador | Guatemala | Honduras | Kosta Rika | Nikaraguwa | Panama
Karibika: Antigua a Barbuda | Bahamy | Barbados | Dominika | Dominikanska republika | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | St. Kitts a Nevis | St. Lucia | St. Vincent a Grenadiny | Trinidad a Tobago
Druhe teritorije: Ameriske knježniske kupy (ZSA) | Anguilla (ZK) | Aruba (NL) | Bermuda (ZK) | Britiske knježniske kupy (ZK) | Bonaire, Saba a Sint Eustatius (NL) | Curaçao (NL) | Grönlandska (DK) | Guadeloupe (F) | Kajmanowe kupy (ZK) | Martinique (F) | Montserrat (ZK) | Navassa (ZSA) | Puerto Riko (ZSA) | San Andrés a Providencia (KOL) | Saint-Barthélemy (F) | Saint-Martin (F) | Sint Maarten (NL) | St. Pierre a Miquelon (F) | Turksowe a Caicosowe kupy (ZK)


c: text/html

text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Wiela kurziny i łowynziny
Łostatnio cosi mie naponukło, coby napisać o analfabetyźmie, kiery dopod tych co nie poradzóm poczytać kaj i jako segreguje sie wyciepowane rozmajte wieca. Dzisio żech sie tymu lepszyj przizdrził i uż wiym, że tóm przipadłóść bezmała majóm yno chłopi. Bo po piyrsze to łóni prawie w każdej chałupie gnani sóm do wyciepowanio , gdo,wszelijakigo charapucio, kierego je dycki pełno dóma. A rozmyśłom tak skyrs tego, że paniczki s czytanim przed chłopami sóm fest do przodku i widać to prawie w każdym kszefcie, jak łone sztudyrujóm wszecki etykiety przirażóne do każdej wiecy. Przeca dzisio każdo paniczka musi wiedzieć, wiela je babuciowego miynsa we wórszcie, a wiela kurziny i łowiynziny.To ni ma wszecko, bo eszcze do poczytaniio majóm to, wiela fetu je w maśle, a wiela je prowdziwego cukru w cukrze. Potrzebujóm też wiedzieć, czy kurzina kieróm kupujóm, chowano była w klotce, czy poradziła sama se gónić po polu i dzibnóć do tego na co miała szmak. Tak to je dzisio ze wszeckim, bo mało tego z czego to jedzyni zustało przirychtowane, to eszcze dobrze by było wiedzieć skónd, gdo i kiedy go przismyczył. Nie wiym na co sie to przido tym naszym paniczkóm skónd na regale sóm zimioki, bo skónd by nie były, to i tak trefióm do tego samego kastrola i bydóm na tej samej blasze uwarzóne. To same je s wajcami, kiere sóm sztymplowane jak listy na poczcie, bo przeca nasze ślubne muszóm dzisio wiedzieć, czy śniósła to kura, kiero góniła swobodnie po polu, czy nie dej boże siedziała w klotce. Kiejsi s tym nie było żodnej łostudy, bo każdy wiedzioł, że mlyko i masło je s mlyczarni, a zimioki rosnóm w kopcach podobnie jak marekwia i insze keleruby. Każdy mioł głowem spokojnóm, bo nejprzód dycki wiedzioł, czym bydzie mjoł każde rano poszmarowany chlyb.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
naponukło - napadło, poradzóm - potrafią, wyciepowane - wyrzucane, wieca - rzeczy, przizdrził - przypatrzył, bezmała - prawdopodobnie, wszelijaki - rozmaite, czarapuci - stare graty, dycki - zawsze, skyrs - z powodu, paniczki - kobiety, fest - mocno, kszeft - sklep, przirażóne - przytwierdzone, babuć - wieprzek, wórszt - kiełbasa, łowiynzina - wołowina, fet - tłuszcz, poradziła - potrafiła, gónić - biegać, szmak - smak, przirychtowane - przygotowane, przismyczył - przyciągnął, kastrolek - rondelek, na blasze - na piecu, wajco - jajko, śniósła - zniosła, kiejsi - kiedyś, łostuda - kłopot, marekwia - machewka, keleruby - kalarepy.
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chlyb żytni nigdy tak fajnie niy urojśnie, jak tyn pszynny, bo moł1 trocha inkszy2 glutyn. Pōnojś3 niy buduje takich lyńcuchōw4, jak tyn ze mōnki pszynnyj, ja mani5 robotny. Mōnka żytnioł niy moł tyla biołka, ale za to wiyncyj minerałōw i błōnnika. A jak do tego dociepnymi6 jeszcze roztomajte7 ziorka, to już niy bydziecie musieli jejś8 żołdnych tabletkōw, bo tela zdrowotnojści bajecie9 mieli we jednyj sznicie10 takego chleba 😉
Co potrza?
2 szklōnki mōnki żytniyj (zorta11 720; jedna szklōnka moł 120-130 g)
2 szklōnki mōnki żytniyj razowyj
10 g soli (2 łeżeczki)
1 szklōnka ciepłyj wody
poła szklōnki zakwasu (recept znodziecie sam: https://chopwkuchni.pl/?p=1510 )
szklōnka roztomajtych ziorek12 (joł żech doł poła szklōnki słōnecznika, a reszta to bōły ziorka ze banie13, sezam i lyn14)
słōnecznik do posypania po wiyrchu
Piyrszy etap nojlepi zrobić na wieczōr dziyń przed pieczyniym (mogecie to tyż zrobić rano, a na wieczōr napocznōńć pieczynie). Wlyjcie do miski woda, zakwas i dejcie tam szklōnka mōnki żytniyj 720, szklōnka żytniyj razowyj, wymiyszejcie to byle jak i odstołwcie w jake ciepłe miejsce.
Na drugi dziyń/na wieczōr dejcie tam reszta mōnki, sōl i wymiyszejcie to porzōndnie jakōm warzechōm abo rynkōm. Na kōniec wmiyszejcie do tego ziorka. Narychtujcie15 sie forma na kyksōwka, dejcie dō ni papiōr do pieczynioł i wciepcie tam te ciasto. Gōra wyrōwnejcie rynkōm abo warzechōm pomoczōnōm wodōm. Odstołwcie to na 2-3 godziny w jake ciepłe miejsce. Joł łozgrzywōm16 na chwila bratruła, wyłōnczōm i wrołżōm17 tam ta forma.
Jak już wyrojśnie, to wyciōngcie ta forma ze bratruły i łozgrzyjcie jōm na 220 stopni. Jak już wrojzicie tam tyn chlyb, to bez 10 minut niech sie piecze na 220 stopni, potyn 20 minut na 200, a ôstatnie 40 minut na 180 stopni.
Jak już bydzie fajnie przibrōnołcōny18, to wyciōngcie go ze bratruły i formy (symnijcie19 tyż tyn papiōr) i niech sie tyn chlyb ochōdzi20 na jaki kratce.
A potyn to już yno ździebko masła, fetu i… smacznego 🙂
1ma
2inny
3podobno
4łańcuchów
5mniej
6dorzucimy
7różne
8jeść
9będziecie
10kromce
11typ
12ziaren
13dyni
14len
15przygotujcie
16rozgrzewam
17wkładam
18przypieczony
19zdejmijcie
20ostudzi


text:
Moldawa
Moldawa[1] (czes. Vltava, mjym. Moldau) je nojdugszo rzyka we Czeskij Republice. Mo uůna swoje zdrzůdła na Szůmawje a potym płyńe bez Český Krumlov, České Budějovice a Praga. Swůj kůńec mo we Mělníku, kaj wpado do Elby. Moldawa je 430 km dugo a wjyrch jeji zlywńe je 28,090 km². Nojwjynksze dopływy Moldawy sům: ze lewyj strůmy Berounka a Otava, zaś ze prawyj Lužnice a Sázava.
Mjano we czeskij godce (Vltava) bjere śe uode starogermańskich słůw *wilt ahwa, kere uoznoczajům "dźiwoko woda".
We śyrpńu 2002 bůła wjelgo woda uod Moldawy, we keryj umrziło pora ludźi.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis moldava.


text:
Muzej Budyšin swjeći lětsa 150. róčnicu załoženja. Kónc tydźenja docpěje swjatk swój wjeršk. Bosćan Nawka je so z nawodu institucije dr. Jürgenom Vollbrechtom rozmołwjał.
Knježe Vollbrechto, što móžeće nam wo swjedźenskich zarjadowanjach přeradźić?
J. Vollbrecht: Na žurli wulkeho domu Budyskeho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła chcemy jubilej sobotu wječor porjadnje woswjećić. Dotal je so hižo něhdźe 300 ludźi přizjewiło. Čestny rěčnik budźe direktor Drježdźanskeho Němskeho hygienoweho muzeja dr. Klaus Vogel. Nimo toho staj mjez druhim ministerski prezident Sakskeje Michael Kretschmer a Budyski wyši měšćanosta Alexander Ahrens připowědźenaj. Dohromady porěči wosom wosobinow. Trio Milón chce swjedźeń hudźbnje wobrubić.
Samsny dźeń chceće tež přichodnu wosebitu wustajeńcu wotewrěć ...


text:
Zbiyrom dołzy, ale niy łaża po hasiokach jak aluś ino wciepuja do neca te z kerych wyduldołch biyr. Alum w cynie, co poradzić, na pynzyji żech jes i ledwo starczo mi do geltagu. A jak już mom fol w miechu, to wkłodom szymbajn i deptom coby wiyncyj miejsca boło. Dołzy muszom być splaszczone i umyte, bo na ajzie inczyj niy przyjmujom.
Roz w miesioncu ciepia to wszysko Richatowi na woga. Paczy na mie dziko czy abych jakegoś metalu niy nacis rajn i magnesem sprawdzo czy coś sie chyci. Ale nigdy nic mu sie niy chyto, bo jo jes porzondny czowiek i takich gupot niy robia. Richat sie jus na mie poznoł i wiy, że jo niy ciulom na wodze.
Późnij daje mi kwit i ida do kasy po gelt. Spisujom mie z auswajsu, bo tak czeba i klepoki sujom sie po blacie. Dokłodom trocha łod siebie i w blaszoku na łosiedlu zaś kupuja magnet stronga, bo toni i lepij kopie. W garażu mom sztela, bo jakby moja sie dowiedziała, że jo sie lubia tak pociongnoć z dołzy przed mittagiym, to bołaby haja i łostuda.
U Richata na ajzie to sie pieronie roztomajte cuda dziejom. Można sam wszysko spylić abo zastawić. Łod fajnych, miedzianych kabli, jeszcze niy łopolonych nad łogniym, po japońsko, ptfu, chińsko elektronika jak ftoś na fanta przyniesie i niy wykupi. Ale nojbażyj zastanawiajonce jes to co sie dzieje w tyj laubie za spychaczym. Roz, we sobota, kole południa przyszołch z fol wypchanym miechym, ale pacza nikogo niy ma w biurze, za to wszyskie drzwi połotwiyrane.
Ciepnołch miech na zol i poszołch szukać Richata, może cosik kajś robi i nie mo czasu podlyź. Ale z drugij zajty boł już prawie fajrant i nowyj roboty raczyj by niy zaczynoł. Badom w jednyj laubie, badom w garażu – nikogo, to sie myśla – ida jeszcze kole tego spychacza, może tam go znojda rajn.
Dołaża po cichu, pacza, a Richat tam baba łobraco, ale tak fest, jakby w porniolu groł. I ta baba kwiczy, jynczy pieronie, gowom ruszo we wszyskie zajty i łoroz sie na mie paczy, i puszczo mi łoczko. Sie myśla – niy byda sie gapioł na nich jak ciul, bo ciul mi stanie i ciul bydzie z azjy. Łobróciłch sie na piyncie i po cichu poszołch w kierunku wogi. Rozsułch dołzy po zolu i zaczołch robić klank, coby Richata z tych pieronie zolytów, niy wiym jak to nazwać, z tego parchania wyciongnoć ku mie.
Po dziyśynciu minutach entliś przyloz, galoty zicherkom zwionzoł, ale pod karkyim rajfeszlusa niy zapoin – i mi pado – tyś niy mioł kiedy przyś. Jo już sam stoja i czekom na ciebie łod pół godziny – pedziołch mu. Lekko znerowowany kozoł mi to wszysko wciepnonć na woga, nawet magnesem niy sprawdzioł, łodczytoł ze skali, przerachowoł na kalkulatorze w mobilnioku i bez cetla, z kapsy doł mi gelt.
Wziołech miech i już chciołch sie żegnać, ale pacza zza Richata wyłazi chop, taki we leder jakli, leder galotach i tak jakoś go dziwnie chyto, za ramie, czule obejmuje. I tak sie myśla, chop ze chopym?, Richat z chopym?, niy, coś mi sam niy gro, przeca jo baba widziołch na Richacie abo coś mi sie już serio motlo przed łoczami.
Ale za chopa wystaje baba, tako bo jo wiem, żadno trocha, wyciyrus, no niy podoł bych ij… rynki i mi pado – dołączysz? Spojrzołch sie na nich czech i gańba mie sie zrobiło, machnołch rynkom i pitnołch do dom.
Łod tamtyj pory łaża na inno ajza, do Mańka, kery pieje jak kokot, bo mo korzynie ze Lwowa.


text:
Nimo dalšich insektow su předewšěm tež pčołki za přirodu nimoměry wažne. Často sej małe stworjenčka prawje wažić njewěmy. Tohodla so w lětnjej seriji na lokalnej stronje lětsa pilnym pčołkam a pčołarjam wěnujemy. (18)
W Nuknicy, wjesce z něhdźe 50 wobydlerjemi, narodźi so 1972 agilny Radworski pčołar Frank Wowčer. Za čas dźěćatstwa w dźensa nimale hišće ryzy serbskej wsy zboka rěčki Satkule je so jemu zašćěpiła kruta zwjazanosć z přirodu a k wšemu, štož je škita hódne, zo by so Boža stwórba we wšej swojej rjanosći a bohatosći zachowała. W staršiskim domje a w šuli w Chrósćicach, kotruž je 1989 z 10. lětnikom wuspěšnje zakónčił, bu kubłany k wědomemu serbskemu nastajenju. Husto přebywaše jako šuler pola swojeho dźěda Jurja Weclicha, kiž bě swój čas hižo nazhonity pčołar.


text:
Tabulka po druhim hrajnym dnju
1. Pestalozzijowa WŠ Lubij 5 10 10:0
2. Serbski gymnazij Budyšin 5 8 8:3
3. Wyša šula Wjazońca 3 2 3:4
4. Serbska WŠ Workl./Ralbicy2 2 2:3
5. Wyša šula Malešecy 5 2 3:8
6. 5. SŠ-eks Bud./Gymn. Lubij2 0 0:4
7. Powoł. šulski centr. Budyšin 2 0 0:4
Pedagogojo-wolejbulisća Serbskeho gymnazija Budyšin (SGB) dobychu na druhim hrajnym dnju Budyskeje wučerskeje ligi wobě partiji w Lubiju z 2:0 a skrućichu tak druhe městno w tabulce wokrjesnych mišterstwow šulskeho lěta 2021/2022 při wysokim saku.
Šěsć wučerskich cyłkow bě sej minjenu srjedu do Lubija dojěło, zo by 2. hrajny dźeń mišterstwow pedagogow Budyskeho wokrjesa při wysokim saku wuhrało. Kolegojo z Wjazońcy chorosće dla wotprajichu. Zwjeselacy bě start kombinowaneho mustwa serbskeju wyšeju šulow Worklecy a Ralbicy z najmłódšej hrajerku tohole wječora Nadine Čižankec. Cyłkownje wojowachu 14 wolejbulistkow zhromadnje ze swojimi muskimi kolegami wo kóždy dypk, štož woznamjeni nowy chwalobny rekord.


text:
Ciotka Aniela wziyna na kōmora moja starka Elza ze familijōm. Wynajyna im dwie izby nad chlywym. Do tego pōmiyszkanio schōdkōw bōło kupa, ale starczynej familiji to niy wadziło, bo wszyjski dziecka już same tyrały, a na wiyrch wylyź poradziyły. I dobrze sie im tam żyło, ale jedyn roz na wiosna prziszło do ôstudy.
Ciotka Aniela wyprała se swoja nojlepszo zopaska na niydziela, a potym powiesiyła jōm na płocie, coby ji gibko wyschła, a poszła dō dōm. Za jaki pōł godziny jeji nojstarszy synek przignoł krowa ze pasiynio i ciotka posłała go, coby prziniōs ta zopaska ze płota, bo jōm chciała wybiglować! Synek prziszeł jednako bez nij, a padoł, że tam na płocie nic niy ma. Ciotka sama skoczyła przed chałpa i uwidziała, że synek mo prawie! Ô Cygōnach abo ô jakich handlyrzach słychu we tyn dziyń niy bōło, no to kery jōm ukrod? Spōmniało sie ciotce, że jak wiyszała ta zopaska, to krynciyły sie tam bajtle ôd jeji siostry i bezto zaroz na nich padło powinowani. Tak sie skuli łebōniōw siostrziczki trocha pojargały. We wieczōr starka Elza przepytowała swoja czelodka, ale żodyn sie niy prziznoł. Bezto wszyjski sztyry dziecka szmary dostali, coby pamiyntali, że matki sie niy cygani!
We sobota, jako dycki, prziszła ku ciotce staro Kumorka, co dwa rzōndki ćwikle na ciotczynym polu sadziyła, coby mieć co dać kozie żrać bez zima. Za to przichodziyła roz we tydniu gnōj ôd krowy wyciepać. Ledwie do chlywa wlazła, zaroz przileciała ku ciotce z wrzaskiym, że sie ji krowa cieli, bo już ji jakiś flak ze zadku wyglōndo! Ze poczōntku ciotka Aniela niy poradziła spokopić, co ta baba godo, bo jeja krowa cielno niy bōła! Jednako Kumorka czyrstwo bōła, bezto gupot by niy godała i ciotka poleciała za niōm. Chyciła tyn niby to flak, a pociōngła – to była jeja piykno zopaska! Wszyjskimu bōł winny Boguś – synek ôd ciotki! Krowa na plac puściył a ze kamratym kwilka sie zagodoł i krowa zopaska zeżarła, a ôn sie boł mamulki, bezto sie niy prziznoł!


text:
23.09.2022 - Pósejźenje zwězkowego pśedsedaŕstwa / Domowina Bundesvorstand tagt heute
Zwězkowe pśedsedaŕstwo Domowiny zmaka se źinsa w Dolnoserbskem internaśe w Chóśebuzu, w bliskosći Dolnoserbskego gymnaziuma. Pósejźenje jo zjawne a zachopijo se wótpołdnja zeger 17:30. Digitalnje móžośo se teke pśišaltowaś. Co stoj na dnjownem pórěźe, z kótarymi temami kśě se mjazy drugim zaběraś, to namakaśo na internetowem boku Domowiny.
Co jo wuskócyło, co su wobzamknuli a diskutěrowali, to słyšyśo teke pla nas w programje. Dawid Statnik wšych zajmcow pśepšosyjo na źinsajšne zjawne wobradowanje zwězkowego pśedsedaŕstwa Domowiny w Chóśebuzu. Młožośo se teke digitalnje na pósejźenju wobźěliś, link jo wózjawjony teke na stroppnje Domowiny.


text:
Měrosław Tyrš
Měrosław Tyrš (čěsce Miroslav Tyrš, rodźeny jako Friedrich Emmanuel Tiersch (* 17. požnjenca 1832 w Dźěćinje, Čechi, † 8. žnjenca 1884 pola Oetza, Tirol), profesor na Karlowej uniwersiće kaž tež na ČVUT w Praze, po pochodźe Němc, bě čěski wuměłstwowy kritikar a stawiznar kaž tež załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł a twórićel sokołskeje gymnastiskeje metody.
Měrosław Tyrš bě syn němskeho wučerja w Mladej Boleslavje, hdźež dźěćatstwo přežiwi. Wopyta gimnazij w Praze, hdźež tež studij wuchodźi. W lěće 1862 załoži hromadźe z Jindřichom Fügnerom w Praze organizaciju, kotrejež cil bě starosć wo polěpšenje ćělneje wukonliwosće kaž tež powšitkowne powyšenje schodźenka zdźěłanosće dorosćenych.
W lěće 1884 Měrosław Tyrš wumrě při wuchodźowanju we wokolinje swojeho wočerstwjenisća Oetz w tirolskich Alpach.
LiteraturWobdźěłać
- Renáta Tyršová: Miroslav Tyrš, jeho osobnost a dílo, I, II. Prag 1932
Eksterne wotkazyWobdźěłać
-
- Měrosław Tyrš – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce) (němsce)
- Google Books: Měrosław Tyrš, Naš nadawk, směr a zaměr, Powitanje w sokołskim kruzn, 1932.
ŽórłoWobdźěłać
- zeserbšćeny z pólskeje wikipedije (2.7.2012)


text:
Islandyjo
Islandyjo, Republika Islandyje (Ísland, Lýðveldið Ísland) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Ojropje, kere uobejmuje wyspa uo takim samym mjańe a raja myńszych wyspůw, kej Vestmannaeyjar, Grimsey a inksze. Islandyjo przinoleży do nordyckich krejůw, a Islandczyki noleżům do skandynawskich ludůw.
Na Islandyji je srogo wulkańiczno aktywność a wykorzistywano je geotermalno ynergijo - same słowo "gejzer" pochodźi ze islandzkij godki. Mjano kraju uoznoczo "źymja lodu" a je lo Islandyje akuratne, lodowcůw je sam kupa, nojsrogsze: Vatnajökull - 8300 km², Langjökull - 953 km², Hofsjökull - 925 km², Mýrdalsjökull - 596 km² a Drangajökull - 160 km².
Bezma 60% ludnośći pomjyszkuje we stolicy - Rekjavíku a jygo mjejskij skupińe, pozostało tajla nojczyńśći uostrzodki wele wybrzeżo Atlantyckigo Uoceanu.
Anfang uosadńictwa bůł sam we 847 roku. Uod 930 fůngowoł Althing - zorta wjeca, kery połńůł fůnkcyjo stanowjyńo prawa. Po uokreśe samodźelności, kery trwoł 300 lot, Islandyjo popadła we zoleżność uod Norwygije, a ńyskorzi Dańije. Ńypodlygłość dostała we 1918 roku, a uod 1944 je rybublikům.
Mimo, iże podstawům gospodarki a dźiśej je łůw, nojwjyncy (69%) Islandczykůw mo robota we bedynterowańu, nojczyńśći we turystyce.


text:
Na Worklečanskej wyšej šuli „Michał Hórnik“ chce lětsa wjace šulerjow w 5. lětniku wuknyć hač maja kapacity. Potrjechena je nimo dalšeju Šołćic swójba w Hórkach. Milenka Rječcyna je so z Antoniju Šołćinej rozmołwjała.
Waša dźowka chce wot noweho šulskeho lěta we Worklecach wuknyć. Z kotreje přičiny je to z ćežemi zwjazane?
A. Šołćina: Smój ju z mandźelskim tam přizjewiłoj a tak zwurazniłoj naše přeće za šulu kaž tež prawo na wuzwolenje kubłanišća. Na kóncu běchu za jenož jednu rjadownju, kotruž tam wutworić smědźa, štyri přizjewjenja přewjele. Za dalšu rjadownju pobrachuja šuli wučerjo. Su wotměli přihotowansku konferencu z proceduru wuzwolenja. Na to su štyri staršiske domy dóstali powěsć, zo móža jich dźěći do Ralbic do šule hić. Přizjewjenych bě we Worklecach 32 šulerjow a šulerkow. Wutworja tam nětko rjadownju, w kotrejž budu 28 dźěći wuknyć.
Kotra je tuchwilna situacija?


text:
Program DOMOWINA – 2025 (hornjoserbsce)
zwjazanosć – wotewrjenosć – zamołwitosć
Preambla
Załoženje Domowiny w lěće 1912 jako třěšny zwjazk serbskich towarstwow bě wažne wobrotnišćo w serbskich stawiznach, dokelž bu přez to wola k zjednoćenju mocow w serbskim narodnym hibanju jasnje zwuraznjena a prěni raz zeskutkownjena. Po měrliwej rewoluciji před 25 lětami je so Domowina k politisce njewotwisnemu třěšnemu zwjazkej Serbow a serbskich towarstwow přetworiła a je z tym wotewrjena za wšě serbske towarstwa a zjednoćenstwa kaž tež za kóždeho Serba.
Po tym zo je Domowina w lěće 2012, wróćo zhladujo na wuspěchi kaž tež na poražki a zmylki swojeho skutkowanja w serbskim ludźe, 100. róčnicu swojeho załoženja woswjećiła, je na času, městno Domowiny w towaršnosći 21. lětstotka znowa definować a wizije do přichoda wuwiwać.
Sćěhowaca programatika ma zaměr, dać nastork za dołhodobne dźěło a aktiwne skutkowanje Domowiny hač do lěta 2025. Při tym wostanje jeje najwažniši nadawk, w swojej zakońsce připóznatej funkciji jako zastupjerka zajimow serbskeho ludu k zdźerženju a wuwiću Serbstwa přinošować. Wosebje na hłownych zhromadźiznach ma so přez analyzu docpěteho stawa prócowanjow tuta programatika dale wuwiwać a z konkretnymi naprawami podkłasć, zo by so tu předležacy dokument zwoprawdźił.
Do narodneho dźěła zdar!
Zakładne hesła jednanja Domowiny
Zwjazanosć
Hdźežkuli su Serbja, tam měła Domowina za nich a z nimi hromadźe skutkować. Naše stawizny, kultura, rěč, wědomje wo swójskej wosebitosći a nic naposledk zhromadne narodne prócowanje – wšo to nas zwjazuje. Regiony přesahowaca a mjezsobna pomoc a wzajomne narodne dźěło pod třěchu Domowiny stej wuraz a nadawk našeje zwjazanosće. Serbske regionalne wosebitosće spěchujemy a wědu wo nich šěrimy.
Aktiwity Domowiny zwjazuja najwšelakorišich partnerow we Łužicy a zwonka njeje. Při tym zasadźujemy so za zaměrnje zapřijeće serbskich wobsahow do zjawneho žiwjenja.
Wotewrjenosć
Domowina skići kóždemu Serbej a přećelej Serbow zhromadnosć, njewotwisnje wot toho, hač bydli we Łužicy abo zwonka njeje a hač chce jako jednotliwc abo čłon sobustawskeho towarstwa abo župy Domowiny w njej skutkować. Podpěramy dale w zakonju zapisany princip swobodneho wuznaća k serbstwu, kiž zmóžnja kóždemu zajimcej přistup k serbskemu žiwjenju. Spěchujemy nawuknjenje a nałožowanje serbskeje rěče. Podpěramy najwšelakoriše móžnosće za wobdźělenje na serbskim towaršnostnym žiwjenju a skrućamy z tym zhromadne stawizniske a narodne wědomje. Jednamy zamołwiće a transparentnje za cyłu Łužicu a wšěch Serbow.
zamołwitosć
Domowina podpěra swoje župy a sobustawske towarstwa w jich zhromadnym narodnym skutkowanju. Čłonojo tutych měli so bóle hač dotal jako čłonojo třěšneho zwjazka zrozumić a wuznawać.
Wšudźe, hdźež su Serbja, měła Domowina zamołwitosć přewzać a w zmysle serbskich zajimow skutkować. Wona ma młodźinu jako swój přichod do narodneho dźěła zapřijeć a k tomu wotpowědne formy dźěławosće wuwić.
Wuwědomjamy kóždemu čłonej Domowiny, zo wón ze swojim skutkowanjom a jednanjom Serbow reprezentuje. Chcemy-li Serbstwu přichod dać, ma so kóždy jednotliwc po swojich móžnosćach za to zasadźować. Wosebje čłonojo we wolenej funkciji su namołwjeni do aktiwneho wustupowanja a spomóžneho skutkowanja za serbski lud.
I. Štó a što smy
Domowina je Zwjazk Łužiskich Serbow, kotryž wobsteji ze župow a towarstwow. Tež přećeljo Serbow móža być z jich čłonstwom. Jeje čłonstwo jako zhromadnosć angažowanych Serbow a serbskich towarstwow kaž tež zapřijeće zwjazkarjow do narodnych prócowanjow stej zakład wšeho skutkowanja Domowiny.
Škit, spěchowanje a wuwiwanje serbskeje rěče, žiwjenskeho ruma, kultury a identity Serbow, kaž tež prócowanja wo wjetše prawo samopostajenja w serbskich naležnosćach do směra kulturneje awtonomije su hłowne zaměry našeho měrliweho zhromadneho skutkowanja.
Domowina je na zakładźe Serbskeju zakonjow kraja Braniborskeje a swobodneho kraja Sakskeje zakońsce připóznata zastupjerka zajimow serbskeho luda.
Tohodla je swojemu čłonstwu kaž tež cyłemu serbskemu ludej winowata.
II. Zakład našeho jednanja
Domowina wuznawa so k wustawje Zwjazkoweje republiki Němskeje a z tym k prawniskim zasadam towaršnosće w našim kraju. Serbja su po stawiznach, rěči, kulturje a identiće samostatny narod. Su runohódni staćenjo a integrowany wobstatk ludnosće našeho kraja a němskeho stata. Zdobom zawjazuja so jako europski lud k zasadam swobody a měra. W tutym sebjezrozumjenju widźimy serbski lud jako runohódny wobstatk zhromadnosće europskich narodow.
K spěchowanju narodneho sebjewědomja Serbow a k pozbudźowanju europskeho myslenja podpěra Domowina aktiwnje mjezynarodne kontakty Serbow, wosebje k słowjanskim susodam, kaž tež k druhim narodnym mjeńšinam, ludowym skupinam a małym ludam.
III. Čłonstwo a Domowina
Aktiwne sobudźěło župow a sobustawskich nadregionalnych towarstwow, zamołwite sobuskutkowanje jednotliwych čłonow a směrodajne dźěło organow třěšneho zwjazka při zwoprawdźenju wustawkow, programa a wobzamknjenjow hłownych zhromadźiznow Domowiny su zakład wšeho skutkowanja w třěšnym zwjazku. Do tworjenja zasadnych rozsudow mamy naše čłonstwo zapřijeć.
Kóžda přirodna wosoba a kóžde towarstwo, kotraž/kotrež wustawki a program Domowiny připóznawa a chce je aktiwnje přesadźić, móže so z čłonom třěšneho zwjazka stać. Spěchujemy a podpěramy zhromadne dźěło organow třěšneho zwjazka z Domowinje přisłušacymi župami a towarstwami a z asociěrowanymi (wukrajnymi) towarstwami. Wona skutkuje dale zamołwiće we wobłuku mjezynarodnych organizacijow kaž FUEN, MENS a CIOFF.
IV. Wobłuki skutkowanja Domowiny
1. Domowinske župy a nadregionalne towarstwa
Domowinske župy ze swojimi sobustawskimi skupinami a towarstwami a nadregionalne fachowe towarstwa ze swojimi podstrukturami su ćělesa pod třěchu Domowiny a tworja zakład zhromadneho skutkowanja třěšneho zwjazka. Zhromadnje měli hišće aktiwnišo wabić za přistup dalšich čłonow, skupinow a towarstwow k zesylnjenju našeho čłonstwa.
Domowina spěchuje mjezsobne a zhromadne dźěło mjez župami a nadregionalnymi towarstwami a podpěra je při jich předewzaćach. Nowe medije a nowe formy komunikacije kaž tež nowe formy zhromadźowanja Serbow su za dalše skutkowanje Domowiny njeparujomny srědk dźěławosće.
2. Domowina – zastupjerka wšěch generacijow Serbow
W Domowinje su wšě generacije zastupjene. Potrjeby wšěch jednotliwych starobnych skupin maja so hišće lěpje wobkedźbować a z tym generacije přesahowaca zhromadnosć spěchować. W srjedźišću steja tu wosebje swójby, młodźina a dorost.
3. Serbska rěč
Serbska rěč je nimo swobodneho wuznaća k serbstwu najbytostniše identifikaciske znamjo Serbow. Tuž so zhromadnje za žiwu a samozrozumliwu prezencu serbskeje rěče w zjawnym žiwjenju a za dwu- resp. wjacerěčnosć we Łužicy zasadźamy. Škit, nałožowanje a rewitalizacija hornjo- a delnjoserbšćiny a próca wo wuchowanje a wožiwjenje serbskich lokalnych narěčow, kaž na přikład slepjanšćiny je naš najwažniši zhromadny nadawk. Tohodla podpěruje Domowina wuwiwanje rěč spěchowacych naprawow a wšě aktiwity rěčneho planowanja. Wužaduje sej konkretne naprawy zwjazkowych, krajnych a komunalnych instancow k škitej a spěchowanju serbskeje rěče.
4. Kubłanje w narodnym duchu a dorost
Kubłanje w narodnym duchu słuži skrućenju identity jednotliwca a je wažny nadawk Domowiny.
Zasadźamy so za to, zo so serbskorěčne kubłanje w pěstowarnjach dale a zaměrnišo spěchuje a bilingualna wučba w šulach zawěsći. Serbske stawizny, serbska kultura a rěč měli so přez předmjety přesahowace naprawy a kmane pedagogiske formy dale sposrědkować. Naše župy a sobustawske towarstwa su namołwjeni so zamołwiće sobu wo šulske a zwonkašulske poskitki starać. Wosebje w Delnjej Łužicy maja so tak dotalne kubłanske wuspěchi na polu rewitalizacije rěče wobchować a z tworjenjom dalšich rěčnych rumow zawěsćić. Tohorunja su serbscy pedagogojo namołwjeni, sebi narodneho a towaršnostneho nadawka wučerja wědomi być. Najwažnišej cyłkaj kubłanja dorosta w narodnym duchu pak stej swójba a jeje wšelake formy kaž tež šěrša serbska zhromadnosć. Ze zaměrom, pola dorosta tworić strowe narodne sebjewědomje, wjaza Domowina wšitkich akterow do zhromadnosće a pohnuwa jich do zhromadneho skutkowanja.
5. Kultura a wuměłstwo
Serbske kulturne dźěło a spěchowanje wuměłstwa stej wažnej stołpaj zachowanja identity našeho luda a wuwića serbstwa a zdobom pósłancaj našeho luda. Tohodla mamy w Domowinje spěchowanje wobeju za wažne. Staramy so wo podpěru našich lajskich kulturnych skupin ze stron serbskich kulturnych institucijow. Spěchujemy wuměnu a delegowanje našich kulturnych ćělesow wosebje do słowjanskeho wukraja a podpěramy wuměnu z kulturnymi skupinami europskich mjeńšin. Na polu kulturneho turizma žadamy sej prawu prezentaciju serbskich wobsahow, započinajo pola dwurěčnych pomjenowanjow. Podpěrujemy łahodny turizm, kotryž zmóžnja hosćom serbsku kulturu we Łužicy awtentisce zeznać.
6. Hospodarstwo
Hospodarstwo je rjap Łužicy a wowliwuje njeposrědnje połoženje našeje domizny a serbskeho luda. Přez spěchowanje našeje regionalneje wosebitosće zwyšimy atraktiwitu regiona za hospodarstwo. Wosebje dwu- a wjacerěčnosć je kmanosć, kotraž je za łužiskich předewzaćelow z dobytkom. Tuž podpěramy wšitke naprawy, kiž pohnuwaja firmy, wobchody a hosćency k wužiwanju serbšćiny. Zasadźamy so za kooperaciju Łužicy z nahraničnymi kónčinami Pólskeje a Čěskeje.
Serbska rěč a kultura matej so šěršo do regionalneho, komunalneho a krajneho planowanja zapřijeć. Hladamy na to, zo so němsko-serbski charakter sydlenskeho teritorija wobchowa.
7. Politiska participacija
Domowina zastupuje na zakładźe rjadowanjow Serbskeju zakonjow zajimy serbskeho luda. Wona stara so wo rozšěrjenje sobu- a samopostajowanskich prawow a winowatosćow předewšěm w serbskich politiskich, kulturnych a šulskich naležnosćach. Jednamy ze wšěmi demokratiskimi politiskimi stronami, zapósłancami a gremijemi na komunalnej, krajnej, zwjazkowej kaž tež europskej runinje. Zaručamy politisku artikulaciju Serbow za zwoprawdźenje serbskich zajimow a přesadźenje našich prawow a delegujemy za to serbskich zastupjerjow do poradźowacych a rozsudźacych gremijow.
Rady, přirady a wuběrki kaž tež zamołwići resp. społnomócnjeni za mjeńšinowe abo serbske naležnosće su wažni partnerojo a multiplikatorojo při zwoprawdźenju zajimow Serbow na wšěch politiskich runinach.
Zawěsćamy z našim politiskim dźěłom zdźerženje trěbnych financielnych zakładow za serbske potrjeby w financnym dojednanju mjez Zwjazkom a krajomaj Braniborskej a Sakskej kaž tež dalše spěchowanske srědki.
8. Poćah k našim susodam we Łužicy a zwonka njeje
Wažny nadawk Domowiny je, wědu wo Serbach we Łužicy a zwonka njeje dale rozšěrjeć, lokalnych akterow při spěchowanju serbskeje rěče a kultury a w jich wuznaću k serbskim korjenjam podpěrować a z tym k runohódnosći Serbow a serbskeje rěče přinošować. Němcy su naši susodźa, smy z nimi a dalšimi wobydlerjemi w měrje a mjezsobnej solidarnej podpěrje hromadźe we Łužicy žiwi.
Wočakujemy pak tež, zo so naše duchowno-kulturne hódnoty česća a škitaja. Na poniženja a njeskutki maja zamołwite instancy wotpowědnje a jasnje reagować. Wabimy za dwu- resp. wjacerěčnosć a podpěramy wšitke naprawy do tutoho směra.
9. Mjezynarodne poćahi
Domowina pěstuje a spěchuje zwiski z druhimi ludami. Kulturne wuměny, wopyty našich europskich susodow a mjezsobne zeznaće słuža skrućenju identity Serbow. Wosebje naši słowjanscy bratřa a sotry kaž tež narodne mjeńšiny w tu- a wukraju su nam dale ze sylnym partnerom. Zachowamy dotalne a witamy nowe wukrajne styki k Domowinje wosebje na runinje našich sobustawskich towarstwow.
10. Skutkowanje w zjawnosći
Z pomocu načasnych medialnych srědkow šěrimy wědu wo Serbach. Wo skutkowanju Domowiny, wosebje jeje gremijow informujemy zjawnosć prawidłownje přez medijowe wozjewjenja, towarstwowy časopis “Naša Domowina”, naše internetne strony a z dalšimi srědkami. Za skutkowanje w Domowinje aktiwnje wabimy. Při tym je transparenca najlěpši srědk wabjenja. Nimo toho je posrědkowanje wědy wo wobstejnosćach a wužadanjach serbskeho luda nadawk kóždeho w Domowinje skutkowaceho. Dźiwamy na runohódne wobkedźbowanje hornjoserbskeje a delnjoserbskeje spisowneje rěče.
11. Serbske institucije
Domowina spěchuje zhromadne dźěło mjez serbskimi institucijemi a dalšimi nošerjemi serbskich zajimow. Wona pohnuwa k tomu posłužby serbskich institucijow wužiwać, sej je žadać a tak poskitki aktiwnje wobwliwować. Zhromadne projekty a kooperacije institucijow přinošuja k spomóžnemu dźěłu za Serbow. Zdobom namołwja Domowina wšě serbske institucije, swoje poskitki tež Serbam zwonka Łužicy sposrědkować.
12. Škit serbskeho sydlenskeho ruma
Zakońsce postajene komuny, kiž serbskemu sydlenskemu rumej přisłušeja, su za Domowinu wažny zakład za definowanje winowatosćow k spěchowanju serbskeje rěče a kultury. Zdobom je serbski sydlenski teritorij Braniborskeje a Sakskeje za Domowinu jeje jednotny hłowny skutkowanski wobłuk. Škit tutoho je bytostny nadawk Domowinskeho skutkowanja. Domowina wužiwa wšitke realne móžnosće, zo by so kóždežkuli dalše zasahowanje do komunow, kiž serbskemu sydlenskemu rumej přisłušeja, w zwisku z wudobywanjom surowiznow wotwobarało, kotrež je z přesydlenjom abo dalšimi stratami za serbsku substancu zwjazane. Domowina poskića wot přesydlenja potrjechenym komunam přiwšěm swoju połnu podpěru při wurunanju stratow serbskeje substancy.
Wona žada sej dołhodobny a rjadowany wustup z wudobywanja a zmilinjenja brunicy a dale statny spěchowanski program za strukturnu změnu we Łužicy.
13. Serbske nabožno-narodne žiwjenje
Domowina wobhladuje bohate namrěwstwo nabožno-narodnych tradicijow a nałožkow jako njeparujomny wobstatk narodneho žiwjenja Serbow tež za přichodne generacije. W aktiwnym pěstowanju tutych tradicijow a nałožkow widźi Domowina wažny stołp za wutworjenje a skrućenje tež narodneho wědomja.
W serbskich katolskich wosadach twori cyrkej wažny rěčny rum za wšitke generacije. Domowina namołwja swoje sobustawske župy a towarstwa, so tež w přichodźe za bohaty poskitk nabožno-narodneho žiwjenja w swojich wosadach angažować.
W ewangelskich wosadach serbskeho sydlenskeho teritorija tworja nabožne zarjadowanja wažne rěčne rumy za ewangelskich Serbow. W dźěle na tutym polu aktiwnych skupinow a towarstwow widźi Domowina wažny přinošk za zdźerženje našeje maćeršćiny.


text:
Yngland
Yngland, roz za kedy mjanowano tyż Anglijo (ang. England, staroang. Englaland) – we uszłośći samodźelne krůlestwo, terozki nojwjynkszo a nojludńijszo skłodowo tajla Zjydnoczůnygo Krůlestwa Wjelgij Brytańije a Irlandyje Půłnocnyj. Zajmuje 130 395 km² placu. Yngland zamjyszkuje 83% cołkij populacyje państwa (50 714 000 ludźi we 2006). Rygjůn zajmuje dwje trzeće wyspy Wjelgij Brytańije a mo grańice lůndowe s Walijům na zachodźe a Szkocyjům na půłnocy. Wjyncy kej to uoblewano je uod Morzo Půłnocnygo, Morzo Irlandzkigo, Atlantyckigo Uoceana a Kanoł La Manche. Stolicům Ynglandu je mjasto Lůndyn. Patrůnym Ynglandu je śwjynty Jorg.


text:
Donald Tusk
Donald Franciszek Tusk (roźony 22. apryla 1957 w Gdańsku) jo góspódarskoliberalny pólski politikaŕ a sobuzałožaŕ liberalnokonserwatiwneje strony Platforma Obywatelska (PO) a wót 16. nowembra 2007 do 22. septembra 2014 teke premierminister Pólskeje. Ako cłonk pólskego Sejma jo wón zastupujucy pśedsedaŕ.
Wšykne jogo stare starjejše su słušali do pólskego a kašubskego wobydlaŕstwa tegdejšego lichego města Gdańsk a su pśežywili nuzkane źěło a koncentraciskej lěgwje pla Stutthofa a Neuengamme njedaloko Hamburga. Do kóńca wójny su jogo starego nana Józefa Tuska nuzkali do Wehrmachty zastupiś (2. awgust 1944). Pšawźepódobnje jo dezertěrował a 24. nowembra 1944 jo zastupił do pólskego wójska we Wjelikobritaniskej. Až jo wón musał wěsty cas we Wehrmachśe słužyś, su wužywali politiske pśeśiwniki Tuska pšawicaŕskokonserwatiwneje strony Prawo i Sprawiedliwość (Pšawo a spšawnosć) pśi wólbach za prezidenta 2005, aby Tuska ako njepatriotiskego wobgranjali. Pśi tom jo zajmne, až dwa starej nana PiS-wjednikowu Kaczyńskeju stej byłej wusokej oficěra w caristiskem wójsku.
Tuskowy nan jo był blidaŕ a jo zamrěł, nježli jo Tusk zakóńcył zakładnu šulu. Tusk jo se angažěrował w opoziciji pśeśiwo komunistiskemu kněžaŕstwoju w Pólskej, ako studańc Uniwersity w Gdańsku jo pódpěrował załoženje studentskego komiteja Solidarnośći. To załoženje jo było reakcija na zamordowanje Stanisława Pyjasa pśez statnu milicu.
1980 jo wón zakóńcył swój studium ze źěłom wó mytosu a legenźe wokoło Józefa Piłsudskego.
Tusk jo dojśpił 36,3% pla wólbow za prezidenta 9. oktobra 2005 a jo stakim měł nejlěpšy wuslědk wšyknych kandidatow. Notnych 50% pak njejo dojśpił (wobźělenje jo było 49,7%). 23 oktobra jo nastupił w dowuzwólowanju pśeśiwo klerikalnokonserwatiwnemu šołtoju Waršawy Lechoju Kaczyńskemu (33,1% pśi prědnych wólbach) a jo zejgrał ze 46,5% na 53,5%.
Donald Tusk jo sobuwudawaŕ wjelikoformatowego rěda fotow "Był sobie Gdańsk" (...) ako teke někotarych fotowych zběrkow wó Gdańskich pśedměstach. Wón jo wóženjony a ma dwě góleśi.


text:
▶ Dolnoserbska platforma online
Platforma Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz »ABC Sorbisch/Wendisch« jo wót kóńca januara online. Wóna jo myslona za wucabnikow a wucabnice a wopśimujo wucbny material za serbšćinu ako źěłowe łopjena, pokazki za wucabnikow, rěcne pomocy a terminologije, awdijoteksty, graśa a didaktiski material za gódnośenje wugbaśow. Ministaŕstwo za kubłanje, młoźinu a sport a Statny šulski amt Chóśebuz stej na projekśe wobźělonej byłej.
▶ Němska prozowa zběrka
Loni wuńdźe w Lipšćanskim nakładnistwje poetenladen prozowa zběrka »Doppelte Lebensführung«, wudata wot Kathriny Jira a Jörga Schiekeho, w kotrejž so zastupjeni awtorojo wobsahowje z pisanjom jako wobstajnym dźěłom rozestaja. W njej z tekstom zastupjeny je tež serbski spisowaćel a publicist Benedikt Dyrlich.
▶ Wupisanje kompozitoriskeho wubědźowanja »Kocor 2.0«
Towaršnosć za spěchowanje SLA pyta serbskich twórcow hudźby, kotřiž stworja runja Korli Awgutej Kocorej (1822–1904) nowu klasisku abo modernu hudźbu na teksty basnika Handrija Zejlerja (1804–1872). Wot wuměłskeho spěwa hač k serbskemu rapej je wšitko witane. Zajimcy njech sej twórbu Handrija Zejlerja wupytaja, ju rytmisce a harmonisce wobdźěłaja a noty napisaja. Zestawu za hudźbnikow – za chór a/abo solista, za kapału a/abo orchester – móža sami postajić. Wudźěłki »Kocor 2.0« maja so hač do 30.08.2021 pola Towaršnosće za spěchowanje Serbskeho ludoweho ansambla wotedać. Najlěpše twórby so mytuja a na wosebitym koncerće w jubilejnym lěće Kocora a Zejlerja předstaja.
Rozmołwa ze skupinu »kolektiw klanki« wo hudźbje, twórbje »Družki« a žonach w serbskej towaršnosćiMóžeće so wšitcy skrótka našemu čitarstwu předstajić a přeradźić, što nimo hudźby hišće činiće a zwotkel so znajeće?
Chcemy jenož telko přeradźić, zo smy hižo někotre lěta dołho spřećelene. Poprawom znajemy so z internata Serbskeho gymnazija w Budyšinje.Hdy a kak sće ze swětom hudźby do kontakta přišli a kak je k załoženju »kolektiwa klankow« dóšło?
Mějachmy hižo dołho lóšt zhromadnje něšto na nohi stajić. Dokelž maja někotři z nas hižo pozadk w elektroniskej hudźbje, hłubše znajomosće na tutym polu a wotpowědnu techniku, je so w lěću ideja hiphop skupiny zwoprawdźić móhła.Běše za Was zwoprědka jasne, zo chceće hiphop činić, tež dokelž je móžno so z tajkej hudźbu direktnišo k wšelakim towaršnostnym zjawam wuprajić?
Hiphop běše za nas wosebje zajimawy, dokelž skići žanr wjele ruma za słowo a rěč. Nimo toho móžemy wobsahi wurjekować, kiž nam na wutrobje leža, a so raznje a wótrje wuprajić. Tež estetisce je nas hiphop jara přićahował.Kak pisaće teksty, zhromadnje abo su jednotliwcy za nje zamołwite? A kak je to pola melodije a rytmusa?
Kóžda z nas je na přikład pola »Družki« njewotwisnje wot druhich swójske linki napisała, kiž smy potom kaž kolažu hromadźili a zestajili. Tak mějachmy fundament za flow. Rym smy potom wězo hišće připodobnili a skrućili. Teksty su samo na sebi skerje mozaik našich wšelakorych perspektiwow.
Justyna Michniuk– Elwira Hantšo prezentěrujo źiśecu drastwu regiona Slepo/Slěpe, glej recensija b. 22.
▶ Mólby Fryca Latka do Serbskego muzeja
Serbski muzej w Chóśebuzu jo dostał w decembrje 2020 wósym dalšnych mólbow Fryca Latka, nejwuznamnjejšego dolnoserbskego mólarja 20. stolěśa. Wó nje procowało jo se Spěchowańske towaristwo Serbskego muzeja z jogo pśedsedaŕku Madlenu Norbergoweju, kenž jo wuspěšnje sponsorow dobyło a wšake pšosby stajiło. Nowo pśidobyte wobraze su wólejowe mólby na twardej papje, pokazujuce dolnołužyske krajiny.Madlena Norbergowa (lěwa) a Christina Kliemowa wót Serbskego muzeja z mólbu Latkego Foto: Jill-Francis Ketlicojc
▶ Archiwny zwjazk online
Rozmołwa ze samostatnym poradźowarjom za IT-procesy a zamołwitym za wudźěłanje digitalineho koncepta za Załožbu za serbski lud Měrkom ŠenkomWy sće samostatny poradźowar za IT-procesy. Za koho zwjetša dźěłaće a što sej firmy, kotrež Was angažuja, wot Was přeja?
Sym diplomowy hospodarski informatikar. Hižo jako student sym jako poradźowar za firmy a organizacije dźěłał pola studentskeje poradźowarnje za předewzaća PAUL Consultants při TU w Drježdźanach.
Dźěłowe žiwjenje sym potom započinał pola wulkeje poradźowanskeje firm KPMG w Mannheimje a sym so pozdźišo zaso do Drježdźan nawróćił a za ministerstwa a zarjadnistwa kraja Sakskeje wobdźěłał temy IT, digitalizaciju a procesowy management.
Wot lěta 2018 poradźuju jako samostatny poradźowar z fokusom na digitalizaciju a management procesow předewzaća a zjawne zarjady. Přewodźuju mojich klientow při projektach we wobłukach digitalizacije a wolóženju při wužiwanju techniskich srědkow. Za mojich klientow analyzuju za to aktualny staw techniskich dźěłowych srědkow kaž ličakow a programow, ale tež kak so wokomiknje z digitalnymi srědkami dźěła. Po tym zhromadnje ze sobudźěłaćerjemi a klientami přemysluju, kotre změny móhli wšitkim we wšědnym dźěle pomhać. Na to rešeršuju programy, kotrež problemy klientow rozrisaja a pomham při tym, je instalować a sobudźěłaćerjam rozjasnić, kak maja z nowymi programami, procesami a nowej techniku wobchadźeć.
Hanka Šěnec – Lětsa skerje zaćichim, ale nic mjenje wjesele swjećeštej tutej małej pjerachaj ptači kwas we Worklečan pěstowarni.
»Mój swět we wobrazach« − něnto pśedlaže nowe dolnoserbske knigły za BOOKii-pisak z LND pó měritkach moderneje pedagogiki a modernych digitalnych standardach.Daniela Heelemannowa, Mój swět we wobrazach, redakcija a projektowe nawjedowanje Madlena Norberg, ilustrowała Gudrun Lenz, 124 b., barw. il., kšuta wězbaK šesć temowym wobceŕkam, ako su rozrědowane do dalšnych pódtemow, ako na pś. wšedny źeń, hobbyje, źěło w domacnosći a gumnje, lětne case, małke dyrdakojstwa w pśiroźe abo nałogi a tradicije, jo zestajony nejwažnjejšy słowoskład za pśedšulske a šulske źiśi ako teke za rěc wuknjecych. Pśez kombinaciju: wobraz – słowo, scena – dialog jo móžno, lažko a grajucy wuknuś. Knigły funkcioněruju z BOOKii-pisakom, dogromady jo słyšaś 1270 słownych jadnotkow, sadow, dialogow, wšakich zukow, špruchow a spiwow. 36 wósobow – źiśi, młodostne a starše luźe – su teksty powědali do mikrofona. Register wšyknych wokablow ako teke pokazki za pšawe wugronjenje su namakaś slězy w knigłach. Ilustracije su wót Gudrun Lenz.
▶ Pomoc za kulturu
Bramborske ministaŕstwo za kulturu jo wózjawiło, až jo łoni wěcej ako 500.000 euro k dispoziciji stajiło za nuzne pady. Pjenjeze su za kulturne institucije, ako njejsu dotychměst wjele financielneje »korona-pomocy« dostali. Jadnaśćo městnow jo dostało pomoc z togo fonda, mjazy drugimi »Jazzwerkstatt Peitz« a »Club Bebel« w Chóśebuzu.
▶ Mały katechizm Warichiusa digitalizowany
Jedyn z najstaršich hornjoserbskich ćišćow Mały katechizm Warichiusa z lěta 1597, druhe wudaće najstaršeho hornjoserbskeho ćišća z lěta 1595, je nětko tež digitalnje přez Serbsku centralnu biblioteku přistupny. Digitalizat je so kónc nowembra w ramiku Sakskeho krajneho digitalizaciskeho programa dokónčił, w kotrymž buchu loni dohromady 40 ćišćow digitalizowanych.
▶ Muzikowy festiwal w Lublinje
Južo 30. raz jo se łoni w decembrje w pólskem Lublinje wótměł »Międzynarodowy Festiwal Muzyki Ludowej ›Mikołajki Folkowe‹«. Do zarědowanjow, na kótarychž su wustupili muzikowe kupki z Pólskeje a wukraja, jo słušała teke wědomnostna konferenca pód nadpismom »Folk-folklor-folkloryzm«. Dla wobgranicowanja w zwisku z korona-pandemiju su wustupy muzikowych kupkow a wědomnostne pśednoski se wótměli teke online. Konferencnej rěcy stej byłej pólšćina a engelšćina. Z referatoma dnja 12. decembra stej se wobźěliłej Justyna Michniuk a Werner Měškank z Chóśebuza. Michniuk, kótaraž wěcej ako jadnasćo lět slěźi w Górnej a Dolnej Łužycy, jo wopytała na zakłaźe historiskich póglědnicow a aktualnych brošurkow wó Błotach a Dolnej Łužycy wótegroniś na pšašanje, co jo awtentiski nałog a co skerjej zarědowane za turistow ze zaměrami komerca. Rěc a spiwanje Słowjanow we Wendlanźe w Dolnej Sakskej stej stojałej w srjejźišću pśednoska Měškanka. We njom jo referent spśeśiwił cesto zastupowanemu měnjenju, až jo rěc domorodnych Drjewjanarjow w 17./18. stolěśu póněcom wót samego wusnuła.


text:
Moler a publicist Měrćin Nowak-Njechorński bě zdobom wusahowaca wosobina Serbskeho Sokoła. Na konferency k jeho 100. narodninam w lěće 2000 so jeho skutkowanje w serbskim sportowym towarstwje we wosebitym přednošku hódnoćeše.1 Bjez dźiwa, zo namakamy mjez jeho wobrazami figury Sokołow. Christina Boguszowa je w lěće 2004 w Sokołskich Listach wobšěrnišo k tomu pisała.2 Je tam rěč wo wobrazach ze Sokołom-jednotliwcom, sokołskej dwójku abo skupinu Sokołow. Mjenować chcemy někotre znate wobrazy:
• barbnu pohladnicu ze Sokołom w paradowej uniformje, zhotowjenu składnostnje 2. sokołskeho zlěta we Wulkim Ćisku
• pjerokrjesbu z lěta 1930 z pomjenowanjom »Zbudźenje«, pokazowacu Sokoła ze serbskej chorhoju a tekstom »Hój horje, serbski Sokole, zbudź cyłu serbsku zem!« Stej to lince najznaćišeho sokołskeho spěwa. K mjenowanemu wobrazej eksistuje druha wersija. K w Sokołskich Listach 4/1995 wozjewjenemu wobrazej běch z archiwa něhdyšeho Serbskeho zarjada ludoweho kubłanja citował, zo »njesmě so wobraz wužiwać«. Čehodla bě so to postajiło, njeje znate.
• drjeworězbu »Lubosć« z młodym mužom w paradowej uniformje a młodej žonu w narodnej drasće, wozjewjenej prěni raz w zběrce basnjow Pawoła Krječmarja w lěće 1929 z titlom »Raj myslow, sonow z łužiskich honow«


text:
Grupa (matymatyka)
Grupa - we matymatyce je to para zbajstlowano ze skuplowańo myngi () a dwuargumyntowego dźołańo () cuzamyn, przi czym prawe muszům być take regle:
- Jak a sům elemyntůma uod , to tyż je elemyntym uod .
- Dźołańe jest asocjatywne: , przi czym , , noleżům do .
- Je taki elemynt we , aże: lo kożdygo elemyntu we . Elemynt mjanujymy neutralnym.
- Lo kożdygo elemyntu we do śe znojść elemynt , kery tyż noleżi do taki, aże: . Elemynt mjanujymy uodwrotnym abo inwersyjům uod .
Jeli krům tygo prawe je: lo kożdych elemyntůw uod to grupa tako mjanowano je abelowům[1].
Grupa je szrajbowano zauobycz we postaći kaj je myngům, a dźołańym. Roz a kedy używany je szrajbůnek , kaj je neutralnym elemyntym a uodwrotnym.
Tajla matymatyki, ftoro bado własnośći grupůw to teoryjo grupůw. Pjyrszym co doł anfang tymu pojyńću bůł Évariste Galois we 1830.
Bajszpile[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- , kaj je myngům cołkowitych nůmerůw a dodowańym.
- Neutralny elemynt:
- Lo kożdygo uodwrotnym elemyntym je .
- , kaj je myngům realnych nůmerůw a dodowańym.
- Neutralny elemynt:
- Lo kożdygo uodwrotnym elemyntym je .
- , kaj {}, a je takim dźołańym, aże wert dźołańo je resztům ze tajlowańo bez ilorazu i . Na tyn przikłod .
- Neutralny elemynt:
- Lo uodwrotnym elemyntym je
- Lo uodwrotnym elemyntym je
- Lo uodwrotnym elemyntym je
- Lo uodwrotnym elemyntym je
- Diederowo grupa lo kwadratu (fachowo szrajbowano ):
- Ji mynga mo wszyjske mogebne symetryje kwadrata, a dźołańe je kůplowańym tych symetryjůw tak, aże lo (kaj ) je symetryjům zbajstlowanům bez zrobjyńy nojsamprzůd symetryji , potym na kwadraće. Tako grupa mogymy zapisać kej:
- , kaj {}[2].
- Neutralnym elemynt:
- Inwerysjo uod kożdygo elemyntu pokozano je we tabůli ńiżyj:
Przipisy
- ↑ Mjano abelowo grupa połaźi uod Nielsa Henrika Abela (1802–1829), norwyskego matymatykera.
- ↑
- - uostawjo kwadrat taki jaki je (neutralny elemynt).
- - uobrót uo 90 stopńůw.
- - uobrót uo 180 stopńůw.
- - uobrót uo 270 stopńůw.
- - poźůme uodbiće
- - pjonowe uodbiće
- - uodbiće wele uośi, kero lyźe ze gůrnyj lewyj do dolnyj prawyj eki
- - uodbiće wele uośi, kero lyźe ze gůrnyj prawyj do dolnyj lewyj eki


text:
- Moja babcia gotowała dla Gierka. Kulinarna podróż na Śląsk w czasach PRL-u
- Sprawa rodziny Tebbe. Kolacja z mumią - Monika Kassner
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Naklejka SILESIA
- Kanał Kłodnicki - nieznany świadek śląskich dziejów - Piotr Zdanowicz
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- Atlas Historyczny Górny Śląsk w XX wieku. Zbiór map edukacyjnych
- H. Buchner - Hanyska
- Ciulandia - Henryk Waniek
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Słownik gōrnoślōnskij gŏdki
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Bogdan Kallus: Słownik gōrnoślōnskij gŏdki.
Słownik górnośląsko-polski (16,5 tys. haseł) oraz polsko-górnośląski (14,5 tys. haseł) wraz z zasadami zapisu.
Tym razem zapis już w alfabecie ślabikŏrzowym. Kolejny kamień milowy w standaryzacji zapisu śląskiego!
Książka wydana przez Pro Loquela Silesiana
Twarda oprawa, 440 stron


text:
Beschreibung
Dale wobsahuje material nawod za wopisowanje kolesa a za wopisowanje činitosćow, kaž je to na př. reparatura wobruče. Dialogi za zwučowanje w čitanju a w swobodnym rěčenju, fantastiske powědančko jako zakład za stworjenje dalšich tajkich powědančkow a kriminalka z nadawkami słuža aktiwnemu nałožowanju serbšćiny. Hry kaž puzzle, křižowki, memory a kwis za kolesowych ekspertow material wudospołnjeja. Dźěłarnička je po stopjenkach ćežkosće rjadowana a hodźi so derje za wuknjenje při stacijach wužiwać.


text:
Sonjach, zo něšto pytach,
dyrbješe być něhdźe schowane abo zhubjene,
pod łožom, schodami,
pod starej adresu.
Hrjebach w kamorach, faškach, tyzach,
połnych prózdnych njerymowanych rymow.
Z kófrow zwućahach
dožiwjene lěta a jězby.
Z tošow zwutřasech
zesušene łopjena a listy, nic na mnje.
Bjez dycha běhach
přez tajne, potajne
bydła, njebydła.
Wostach tčacy w tunlach ze sněha
a zabyća.
Zašmjatach so w kałačojtych kerkach
a tukanjach.
Zestorkach powětr nabok
a dźěsćowsku trawu.
Spytach docpěć,
prjedhač zašły lětstotk so nachila,
durje zaprasnu a ćišina zastupi.
Na kóncu njewědźach wjace,
što běch tak dołho pytała.
Wotućich.
Hladach na časnik.
Són njebě žanej mjeńšinje trał.
Haj, k tajkim činkam je čas nuzowany,
z toho časa, zo na spjace
hłowy storča.
WISŁAWA SZYMBORSKA
z pólšćiny: SYLWIJA ŠĚNOWA
Wisława Szymborska (1923–2012) běše basnica, kotraž słušeše k najwuznamnišim basnicam a basnikam swojeje generacije w Pólskej. Jeje twórby wobhladuja so jako narodna literatura. 1996 bu jej Nobelowe myto za literaturu spožčene. Wona zawostaji něhdźe 350 basnjow, kotrež buchu do wjace hač 40 rěčow přełožene. Tu wozjewjenej pochadźatej ze zběrkow »Tudaj« (2009) a »Wystarczy« (2012).


text:
Bekerel
Bekerel, Bq – jednostka miary aktywności prōmiyniotwōrczyj we układzie SI (jednostka pochodnŏ układu SI).
Prōbka mŏ aktywność 1 Bq, jak zachodzi w nij jedyn rozpŏd prōmiyniotwōrczy na sekundã. Bez przikłŏd, jeźli jōndra atōmowe danego ciała ymitujōm 1000 tajleczek alfa na sekundã skirz rozpadōw alfa (i jednymu rozpadowi ôdpadŏ ymisyjŏ jednyj tajleczki alfa, jak tyż niy zachodzōm inksze zorty rozpadōw), to aktywność tego ciała je rōwnŏ 1000 Bq, to znaczy 1 kBq.
Wymiar bekerela to s−1.
Miano jednostki pochodzi ôd miana Henriego Becquerela, co społym z Pierre'ym Curie i Mariōm Skłodowskōm-Curie dostoł w 1903 roku Nadgrodã Nobla za ôdkrycie i podszukowanie prōmiyniotwōrczości.
Wcześnij powszechnie używanōm jednostkōm aktywności prōmiyniotwōrczyj bōł kiur (Ci), co ôdpadŏ aktywności 1 g radu-226. Je to jednostka moc srogszŏ ôd Bq:
- 1 Ci = 3,7·1010 Bq = 37 GBq
PrzirōwnaniaEdytuj
Bekerel je moc małōm jednostkōm, bez to w praktyce czynsto używane sōm jeji wielokrotności: kBq, MBq, GBq jak tyż TBq. Bez przikłŏd aktywność naturalnego prōmiyniotwōrczego izotopu potasu 40K we ludzkim ciele wynosi postrzednio kole 4 kBq, tōż 4000 rozpadōw na sekundã[1]. Bōmba atōmowŏ użytŏ w Hiroszimie (14 kt) wydzielyła substancyje prōmiyniotwōrcze ô aktywności kole 8·1024 Bq[2].
Zobŏcz tyżEdytuj
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 - Radiation and Radioactive Decay. Radioactive Human Body. W: Harvard Natural Sciences Lecture Demonstrations [on-line]. Harvard College. [dostymp 2014-10-08].
- ↑ 2,0 2,1 Michael J. Kennish: [[[:Muster:Google Books]] Pollution Impacts on Marine Biotic Communities]. CRC Press, 1998, s. 74.


text:
Autorzy fotografii:
Stanisław J. Woś, Piotr Bułanow, Tomasz Michałowski, Marek Miś, Radosław Krupiński, Tadeusz Krzywicki, Piotr Malczewski, Grzegorz Jarmocewicz, Jarosław J. Jasiński, Ewa Przytuła, Izabela Muszczynko, Michał Zieliński, Waldemar Żyliński, Piotr Kopciał, Dariusz Dołubizno, Grzegorz Sadowski, Sławomir Romaniuk, Jan Czerniecki, Andrzej Abramowicz, Marek Wasilewski, Zbigniew Słowikowski, Adelina Woś, Mateusz Woś, Wojciech Faliński, Dariusz Sztelmer-Stabiński, Wojciech Arasimowicz, Grzegorz Pietrołaj, Jarosław Borejszo.
Kurator wystawy – Radosław Krupiński
Ekspozycja wystawy do końca kwietnia 2015


text:
Praskow
Praskow (němsce Preske) je hornjołužiska wjes zapadnje Budyšina, kotraž ke gmejnje Hodźij słuša. Ma 51 wobydlerjow.[2]
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjeska nadeńdźe so někak połdra kilometra juhowuchodnje Hodźijskeje cyrkwje južnje statneje dróhi S 111. Dalše wokolne wsy su Nowe Błohašecy na sewjerowuchodźe, Mała Boršć na juhowuchodźe, Dźiwoćicy na juhu a Žičeń na juhozapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjeska naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1580 jako Prascko a běše ze starodawna gmejnski dźěl Małeje Boršće.[3] Wot lěta 1241 běžeše hranica mjez Mišnjanskim wobsydstwom wokoło Hodźija a Hornjej Łužicu při Praskowskej rěčce přez wjes, kotraž wobsteješe tuž z Mišnjanskeje a Łužiskeje strony. Měznik při mosćiku dopomina na dźělenje wjeski.
Po Mukowej statistice měješe Praskow we 1880tych lětach cyłkownje 65 wobydlerjow, z nich 60 Serbow a pjeć Němcow.[4] Při puću do Małeje Boršće dopomina prosty wopomnjenski kamjeń na ludoweho basnika Pětra Młónka, kotrehož na tym městnje w februarje 1887 Boža ručka zaja.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ 31. decembra 2019; Podaća gmejnskeho zarjada Hodźij
- ↑ Praskow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 58. → wšě wjeski


text:
Zōuza
Zōuza (ôd fr. sauce) to je gynsty płyn, tworzōny na bazie roztōmajtych skłŏdnikōw, nadŏwajōncych mu inaksze smaki (ôstry, ôpaterny, skisły, słodki), pasowany za przidŏwek do: miyns, fisz, makarōnōw, wyndlin, szałŏtkōw, zistōw itd. We kōnsystyncyji luźniyjszy ôd krymy. Zōuzy tajlujōm sie na: gorke, zimne i majōnezowe. Je tyż inkszy tajlōng, wywodzōncy sie ze francuskij kuchnie, klasyfikujōncy zōuzy za pochodne jednego z piyńciu bazowych zōuz.
Zōuzy gorke rychtowane sōm, podanie jak zupy, na bazie buliōnu. Do zagynszczŏniŏ tych zōuz pasuje sie: zawiesiny z mōnki ôbiylij abo mōnki kartŏflannyj i wody, mōnki ôbiylij abo kartŏflannyj i śmietōny, zasmażkã abo żōłtka jajec.


text:
Już ôd1 listopada rychtuja2 roztomajte3 wersje tego piernika i musza pedzieć4, że sie werciōło5. Podstawowy recept6 mōm ôd ciotki Eldzy- już żech jōm sam spōminoł7, przi pieczyniu ciasta ze cukiniōm. Połra8 składnikōw żech wymiyniōł, niyftorych dołech mani i do tego jeszcze 2 łeżeczki ziela angelskigo. Anglikanery gołdajōm na nie allspice, co po naszymu by bōło: wszyjske prziprawy i bez to żech sie pomyśloł, że już wiyncyj tymu piernikowi niy trza. A że niyftorzi gołdajōm na ziele angelske tyż jamajski pieprz, to idzie pedzieć, że bańdzie to pfeferkuchyn9 ze kartołflōma.
Co potrza?
0,5 kg uwarzōnych10 i przepresowanych11 kartołfli (nojlepi je przepresować, jak sōm gorke12)
0,5 kg mōnki pszynny
25 dkg cukru
0,5 kg miodu
kostka masła (rozpuszczōnoł)
5 jajec
5 dkg kakao
1 dkg amōniaku (jak byjście go nikaj niy mogli znojś, to mogecie dać 2 łeżeczki sody ôczyszczōnyj, choć ze amōniakym je fajniyjsze)
2 łeżki mielōnego ziela angelskigo
10 dkg rodzynkōw
10 dkg płatkōw ze mandli
10 dkg kandyzōwanyj skōrki ze apfylziny13
trocha mlyka
Polywa:
5 dkg masła
5 łeżek cukru
3 łeżki mlyka
1 łeżka kakao
Nojprzōd14 ubijcie jajca ze cukrym, potyn wciepcie15 do tego reszta składnikōw i fajnie wymiyszejcie. Pamiyntejcie, żeby amōniak pryndzyj rozrobić we mlyku (styknie ćwierć szklōnki) i żeby tego niy wōniać16, bo śmierdzi jak pierōn. Ale już we pierniku tego smrodu niy bydzie- niy bōjcie sie 😉 Jak już to wszyjsko rozmiyszołcie17, to wlyjcie tyn piernik na wiynkszoł blacha wyłożōnoł papiōrym do pieczynia i wrojście do bratruły18 rozgrzōnyj na 180 stopni. Niech sie to tam posiedzi tak ze 40-50 minut- musicie dać pozōr19, żeby sie niy przipołlōło20. Bez tyn czas mogecie sie zrobić polywa. Wszyjske ôd ni21 składniki wciepcie do gorka, dejcie na piec i niech sie to na małym ôgniu trocha powarzi.
Jak już tyn pfeferkuch bydzie fertich, to go wyciōngcie22, posmarujcie polywōm, niech trocha sie ochōdzi23 i… biercie sie za niego. Smacznego 🙂
1ô=ło
2przygotowuję
3różne
4powiedzieć
5opłaciło; ō- samogłoska w wymowie między o i u
6przepis
7wspominałem
8kilka
9piernik
10ugotowanych
11przeciśniętych przez praskę
12gorące
13pomarańczy
14najpierw
15wrzućcie
16wąchać
17rozmieszacie
18piekarnika
19uważać
20przypaliło
21jej
22wyciągnijcie
23ostudzi


text:
Via regia
Via regia (łaćonsce; „kralowska dróha“) je zapřijeće za stare mócnarstwowe dróhi w Europje. Njejedna so potajkim wo wěstu dróhu, ale wo družinu dróhow, kotrež běchu prawnisce kralej přirjadowane.
Najznaćiša kralowska dróha w Swjatym romskim mócnarstwje wjedźeše wot Ryna přez Frankobrod, Lipsk a Budyšin do Šleskeje. Tutón historiski puć je hač do dźensnišeho pod mjenom Via regia znaty.
Wysoka dróha wot Ryna do ŠleskejeWobdźěłać
Via regia, kotraž wjedźeše přez Łužicu, bu w lěće 1252 k prěnjemu razej we wopismje Mišnjanskeho markhrabja Hendricha III. jako strata regia naspomnjena, eksistowaše pak hižo wot 8. abo 9. lětstotka. W hornjołužiskim hraničnym wopismje wot 1241 je wona hižo jako antiqua strata („Stara dróha“) naspomnjena. Po rozpadźe kralowskeje centralneje mocy w srjedźnej Němskej spočatk 14. lětstotka zhubješe swoju funkciju jako kralowska dróha, tak zo njehodźi so wot tutoho časa prawnisce hižo wo „Via regiji“ rěčeć. Najebać toho wobsteješe mjeno dróhi we wěstych kónčinach dale, zwjetša jako „Wysoka dróha“. Dróha steješe nětko pod dohladom krajnych knjejstwow, kaž na přikład čěskich kralow w Hornjej Łužicy a sakskich kurwjerchow w srjedźnej Němskej. Dla dróhowych předpisow bě Wysoka dróha priwilegowana, tak zo smědźachu so wěste produkty jenož na tutej dróze přewožować.
Dróha měješe wulku hospodarsku wažnosć za nadregionalne wikowanje a wuměnu tworow. Ze zapada přińdźechu flandriske płaty, z wuchoda drjewo, kožuchi, wósk a měd a ze srjedźnych kónčin mjez druhim durinska sywina, sól z Hale nad Solawu a sakske hórnistwowe produkty. Via regia běše tež direktny zwisk mjez wažnymaj němskimaj wulkowikowymaj městomaj Lipsk a Frankobrod. Často wužiwachu tež wójska tutu nadregionalnu dróhu, tak zo dóńdźe w jeje wokolinje k wjacorym wulkim bitwam, kaž na přikład w Třicećilětnej wójnje abo w Napoleonskich wójnach. Po Napoleonowej poražce a Wienskim kongresu zhubješe dróha swój hospodarski wuznam, dokelž njeběchu priwilegije sakskeho wotstupjenja teritorijow dla hižo zdźeržomne.
Dalšu funkciju měješe Via regia za putnikowanje, wšako je husto identiska z Jakubowym pućom.
W lěće 2005 pomjenowaše Europska rada kralowsku dróhu za „europsku kulturnu dróhu“. 2011 wuhotowaše swobodny stat Sakska w Zhorjelcu krajnu wustajeńcu pod titlom „Via regia – 800 lět hibanje a zetkanje“. Lěto do toho organizowaše towarstwo Cyrila a Metoda na Chróšćanskej farskej łuce dźiwadłowy kruch z mjenom „Via regia woła“.
Přeběh Wysokeje dróhiWobdźěłać
Wysoka dróha wjedźeše wot Ryna přez Frankobrod, Hanau, Gelnhausen, Steinau an der Straße, Neuhof, Fuldu, Eisenach, Jarobrod, Naumburg, Lipsk, Grimu, Wulki Hojn, Kinspork, Kamjenc, Budyšin, Lubij a Zhorjelc do Wrócławja a dale přez Šlesku do wuchoda.
Pódla Wysokeje dróhi wuwiwachu so pobóčne puće, na kotrychž spytachu překupcy popłatki a cła zalutować, kaž na přikład „Delnja dróha“, kotraž wjedźeše wot Lipska přez Torhow, Rukow, Zły Komorow, Grodk a Mužakow do Šleskeje. Z tak mjenowanymi přewodnymi stacijemi pak spytachu, překupcow k wužiwanju Wysokeje dróhi nuzować.
Wysoka dróha w SerbachWobdźěłać
Wot Kamjenca wjedźeše Wysoka dróha přez lěs k Marijinej hwězdźe a do Swinjarnje, hdźež běše wotpočnišćo. W Prěčecach přeprěkowa rěčku Čornicu. Dale wjedźeše přez Smolicy dele do Židowa a na dźensnišej Garbarskej dróze zaso horje, hdźež móžachu překupcy přez Šulerske wrota do města přińć abo přez Hornčersku hasu dale do wuchoda ćahnyć.
We wjacorych městnach spominaja dróhowe mjena hač do dźensnišeho na staru kralowsku dróhu, kaž na přikład Wysoka dróha w Kamjencu.


text:
Nowe wustajeńske tafle słowjanskeho a serbskeho sydlenskeho ruma
Nowe tafle z aktualizowanym stawom serbskeho sydlenskeho ruma informuja wopytowarjow wot srjedźowěka do přitomnosće. Kuratorka Andrea Pawlikowa a grafikar Ralf Reimann staj karty z pomocu předležacych wědomostnych slědźenjow wuwiłoj. Tak nadeńdźeće zajimawe fakty k sydlenju Słowjanow w zažnym srjedźowěku a wosebje tež změny přez lětstotki hač do dźensnišeho serbskeho teritorija Hornjeje a Delnjeje Łužicy.
Krajnoradny zarjad Budyšin wupisa sćěhowace městno Serbskeho muzeja
Projektna asistenca (cyfra 249-21) Stejnišćo Serbski muzej so w slědowacych lětach dale wuwiwa. Projektny cil je postajenje “Serbskeho foruma wědy při Lawskim arealu” (dźěłowy titul) w Budyšinje. Z „Forumom wědy“ ma so tworić inowatiwne a načasnym žadanjam wotpowědowace nowe stejišćo za Serbski institut a Serbski muzej. Podpěra wjednistwa muzeja při operatiwnych, strategiskich a wědomostno-fachowych nadawkach […]
Wopyt Serbskeho muzeja zaso móžny!
Wot wutory, 18. januara 2022, móže so Serbski muzej pod wuměnjenjom 2G wopytać. Přistup maja wosoby z płaćiwym a dospołnym dopokazom wustrowjenja abo šćěpjenja. Wosoby, kiž strowotnych přičin dla doporučenje za šćěpjenje přez STIKO nimaja, smědźa test předpołožić. Tež dźěći a młodostni pod 16 lětami su přez prawidłowne testowanje w šulach z tutych zasadow wuswobodźeni. […]


text:
»Te por hriwnow bychmoj z Bibianu po swjatoku rjadowałoj«, citat Tonija Bruka, 1999
Kaž husto w žiwjenju stawaja so wosebje zrudne wěcy we wokomikach, w kotrychž z nimi njeliču. Bych ze smjerću swojeje 100lětneje wowki ličił, kotraž je so z koronu inficěrowała, jako we Wojerowskej chorowni jeje tumor operowachu. Nic zo njeby mje smjerć mojeje wowki hnuła, ale naše wuměranje započina so z dnjom našeho poroda. Po dołhim žiwjenju z wjele dźěćimi, wnučkami a prawnučkami by směła w měrje woteńć. Wona pak, moja wowka, je wirus a tumor přetrała. W lěću budźe 101 lět stara.
Ze smjerću mojeho pućrubarja dr. Tonija Bruka njejsym ličił. A wona zlemi mje ćim bóle, dokelž sej myslu, zo bychmoj tutón puć dale hromadźe kročić móhłoj. Toni by mi hišće wjele powědać, rozkłasć a pokazać móhł. Młodźina pak chce samostatnje za pućemi pytać a ignoruje, zo su ći »stari« wjetšinu hižo dožiwili, zo móhli jej puće přikrótšić, jeli by jim młodźina kedźbliwišo připosłuchała.
Toni Bruk přistaji mje 1998 jako kameroweho asistenta, zamołwiteho za zwuk, techniku (wot bjezwědnych zwysoka jako nošer kablow pomjenowany), šofera, potajkim jako »hólca za wšitko« w filmowym studiju SORABIA. Běch wukubłany ćěsla, nachwatach runje maturu na wječornym gymnaziju a běch tohodla wšědnje wječor wot napoł šesćich do napoł jědnaćich w šuli, přetož mój cil běše medicinu studować. Jako ćěsla bě rozdźěl temperatury wot 40 stopjenjow mjez třěchu a šulskej ławku njeznjesliwy. Wusnych sej w běhu někotrych mjeńšin, tohodla so powołanja ćěsle wzdach.


text:
Piyrszŏ wojna światowŏ
Piyrszŏ wojna światowŏ to bōła wojna światowŏ, co trwoła ôd 28 lipnia 1914 do 11 listopada 1918. Ôbyjmowała zasiyngym działań wojynnych bezma cołkõ Ojropã, Azyjõ, Afrykã a wszyjske ôceany. Zajtami wojaczki bōły: yntynta (Trōjugoda), to je Brytyjske Impyrium, Francuskŏ Republika, Ruske Impyrium, Krōlestwo Syrbije, Cysŏrstwo Japōnije, Krōlestwo Italije (ôd 1915) i Zjednoczōne Sztaty (ôd 1917), a cyntralne moce (Trōjsztama), to je Austro-Madziary i Niymiecke Cysŏrstwo, ze sparciym ôd Ôsmańskigo Impyrium a Carstwa Bułgaryje.
Bōł to nojsrogszy kōnflikt zbrojny we Ojropie ôd czasu napoleōńskich wojyn, skirz czego bōł ôn mianowany Wielgŏ Wojna przed drugōm wojnōm światowōm. Wojnã zwyciynżyły krŏje yntynty. Umarło w nij bez 14 milijōnōw ludzi. Wyznaczyła symboliczny kōniec 19. stoleciŏ jak tyż kōniec hegymōnije ojropejskij na świecie. Ôd ônyj abszlusu corŏz srogszõ rolã we miyndzynacyjnych relacyjach zaczły ôdegrŏwać Zjednoczōne Sztaty i utworzōny we 1922 roku Sojusz Socjalistycznych Sowieckich Republik.
Zaczōntek wojny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We 1914 roku bōło fest wiela wojskowych umōw pōmiyndzy ojropejskimi krŏjami, w tym ugŏda miyndzy Niymcami a Austro-Madziarami a ugŏda miyndzy Francyjōm, Wielgōm Brytanijōm i Rusyjōm. Trefiyniym, co dokludziyło do wojaczki, bōło zabicie arcyprinca Franciszka Ferdinanda, nŏstympcy korōny austryjŏckij, i ônego ślubnyj Zofie Chotek von Chotkowa we Sarajewie 28 czyrwnia 1914 roku bez modego syrbskigo sztudynta Gavrilo Principa. Ze sparciym ôd Niymcōw, Austryjŏ-Madziary wysłoły wykŏz rzeczy, co Syrbijŏ musiała sie na niy zgodzić abo by sie zaczła wojna. Kej Austryjŏ niy dostała kōntyntujōncyj ôdpowiedzi ôd Syrbije, napadła jōm 29 lipnia 1914 roku.
Roztōmajte umŏwy wojskowe sprawiyły, iże Niymce prziwstoły do wojny po zajcie austryjo-madziarskij – a Francyjŏ i Rusyjŏ zaczōnły pōmŏgać Syrbije. Dziyń niyskorzij Wielgŏ Brytanijŏ prziwstoła do wojaczki po zajcie Francyje i Rusyje.
Ciōng wojny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
1914 rok[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Niymce ôdniosły wczaśne zwyciynstwa na zachodnim frōncie we bataliji granicznyj (14 siyrpnia - 24 siyrpnia). Jednak Rusy napadli weschōd, czym zmusiyli Niymcōw do przeciepaniŏ ônych wojŏkōw zmŏcniajōncych zachodni frōnt na weschōd. Niymce ze reskyrowaniym ôd Paula von Hindenburga ôdniosły zwyciynstwo nad Rusyjōm we seryji bataliji mianowanych cuzamyn batalijōm pod Tannenbergym (17 siyrpnia - 2 września), nale skuli kōnieczności przeciepniyńciŏ resorcōw na weschōd a zawalatego lifrowaniŏ resorcōw na frōnt kery zaôbycz ôpiyroł sie na kōniu i wozie, plan ôd Schlieffena niy mōg być doimyntnie wdrożōny. We piyrszyj bataliji nad Marne (5 września - 12 września) francuskŏ armijŏ, ze pōmocōm ôd Brytyjczykōw, skutecznie zapobiygała niymieckimu najazdowi.
We piyrszyj bataliji pod Ypres (paździyrnik-listopad 1914) Brytyjczyki a ônych sojuszniki sztopnyli niymiecki najŏzd, nale straty wojŏkōw po ôbōch zajtach bōły zgolyme. We listopadzie Ôsmańske Impyrium prziwstoło do wojaczki po zajcie cyntralnych mocōw. Ôd 11 listopada do 6 grudnia Rusy kludziyli ślōnskõ ôfensywã, co zakōńczyła sie taktycznym sukcesym Rusyje, nale strategicznie bōła to porażka[1][2].
1915 rok[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Armijŏ Brytyjskigo Impyrium, co we nij byli zaôbycz ludzie ze Australije i Nowyj Zelandyje, podyjmła prōbã zdobyciŏ Bōny Gallipoli we lutym 1915 roku. Chcieli zdobyć Stambuł, stolicã Ôsmańskigo Impyrium. Ôtworziłoby to ciyśninã do Czŏrnego Morza i dozwolyłoby przeciepowanie strzodkōw wojynnych na pōmoc dlŏ Rusyje.
Batalijŏ pod Gallipoli trwoła do stycznia 1916 roku, kej Turki zmusiyli Brytyjczykōw do nawrotu. Ta batalijŏ zrobiyła Mustafã Kemala Atatürka bohatyrym tureckij nacyje.
7 mŏja brytyjski pasażerski szif RMS Lusitania zatōnōł bez torpedã wystrzelōnõ ze niymieckigo podwodnego szifu U-20 przi połedniowym wybrzyżu Irlandyje. Zginyło 1198 ludzi, a kole 228 z nich to byli ôbywatele amerykōńscy. To fest pogorszyło relacyje miyndzy Niymcami a Zjednoczōnymi Sztatami.
1916 rok[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na zaczōntku 1916 roku sytuacyjŏ na zachodnim frōncie zrobiyła sie sztabilnŏ, a pŏrã prōb przebiciŏ sie ôbōch zajt bōły niypodarzōne. Kōmandyr niymieckij armije Erich von Falkenhayn uzdoł najŏzd na Verdun we Francyji. Batalijŏ pod Verdun, trwajōncŏ ôd 21 lutego do 18 grudnia, to bōła jednã ze nojwŏżniyjszych a nojbarzij krwŏwych bataliji wojaczki; po ôbōch zajtach zginyło beze sztwierć milijōna wojŏkōw, a co nojmynij milijōn bōło raniōne.
Na sztarcie najŏzdu Niymce zdobyły trochã terytorium. 25 lutego zdobyły Fort Douaumont. Jyneroł Philippe Pétain bōł wyznaczōny do kōmandyrowaniŏ francuskij ôbrōnie i spowolniōł niymiecki najŏzd. Dozwolyło to Francuzōm przikludzynie srogszyj wielości wojŏkōw i resorcōw na pole batalije wzduż Voie Sacrée.
Ataki trwoły miesiōncami, ze zgolymymi stratami po ôbōch zajtach. 1 mŏja jyneroł Robert Nivelle zastōmpiōł jyneroła Pétaina. 22 czyrwnia 1916 roku Niymce po rŏz piyrszy we czasie wojaczki użyli trujōncego gazu.
1 lipnia zaczła sie batalijŏ nad Somme, co miała zmyńszyć presã na Verdun. We trwajōncyj do listopada bataliji nad Somme zginyło abo ôstało rannych bez 1,5 milijōna wojŏkōw. Alianty, zaôbycz brytyjske jednotki społym ze francuskimi, prōbowały przebić sie beze niymiecke linije wzduż 19 km frōntu na pōłnoc i połednie ôd rzyki Somme we pōłnocnyj Francyji. Batalijŏ je fest pamiyntanŏ ze ônyj piyrszego dnia – 1 lipnia 1916 roku – kej brytyjskŏ armijŏ straciyła 67 470 wojŏkōw, 19 240 zabitych; nojsrogszõ wielość we swojij gyszychcie.
Francuzy napadli Verdun 21 paździyrnika 1916 roku, a 24 paździyrnika zdobyli Fort Douaumont. Do czasu ôstatnij francuskij ataki, co zaczła sie 11 grudnia, Niymce dokludziyli jejich bezma do pōnktu wyjściŏ. 6 grudnia David Lloyd George ôstoł prymierym Wielgij Brytanije.
1917 rok[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We Rusyji małŏ dostympność kustu i niyzadowolynie ze role krŏju we czasie wojny dokludziyły do tm. lutowyj rewolucyje 1917 roku, kej krōlestwo ôd ruskigo cara Nikolausa II. bōło zastōmpiōne dymokratycznym regyrōnkym. We ôkresie tm. paździyrnikowyj rewolucyje Sowiety utworzili tymczasowy regyrōnek ze kerowaniym ôd Władimira Lynina.
6 kwietnia Zjednoczōne Sztaty wypedziały wojnã Niymcōm, skirz atak ôd niymieckich szifōw podwodnych na ônych szify. 9 kwietnia brytyjske, kanadyjske i australijske wojska zaczły atakã mianowanõ batalijŏ pod Arras. Trwoła do 16 mŏja; trochã ziymie ôstało zdobyte.
Batalijŏ pod Cambrai (20 listopada - 3 grudnia) prziniosła piyrsze podarzōne użycie tankōw ôd brytyjskij armije. Piyrszŏ tajla batalije zyskała terytorium, nale ôstała bezma doimyntnie ôdbitŏ bez niyskorniyjszõ niymieckõ kōntratakã.
1918 rok[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Po ruskij rewolucyji 3 marca podpisanŏ bōła ugoda brzesko-litowskŏ miyndzy Rusyjōm a Niymcami. Rusyjŏ straciyła pŏrã terytoriōw, coby dostała pokōj. Dozwolyło to Niymcōm na przeciepniyncie wojsk na zachodni frōnt. Po drugij zajcie do bojōw przilōnczyła sie corŏz srogszŏ wielość amerykōńskich wojŏkōw.
Bułgaryjŏ podpisała zawieszynie brōni 29 września, a 30 paździyrnika poddało sie Ôsmańske Impyrium 24 paździyrnika italijańskŏ armijŏ zaczła nowõ ôfensywã przeciwko Austro-Madziarōm. 3 listopada Austryjŏ-Madziary wystōmpiyły ô zawieszynie brōni.
We Niymcach zaczła sie rewolucyjŏ a 9 listopada ôgłoszōnŏ bōła republika. Cysŏrz Wilhelm II. uciyk do Niderlandōw. We Compiègne Yntynta podpisała zawieszynie brōni ze Niymcami, a ô godzinie jedynŏstyj rano 11 listopada 1918 roku wojna sie skōńczyła.
28 czyrwnia 1919 roku po pokojowyj kōnferyncyji we Paryżu podpisanŏ bōła umŏwa wersalskŏ miyndzy Niymcami a aliantami. Niyskorzij podpisane bōły ugŏdy ze Austryjōm, Madziarami, Bułgaryjōm i Ôsmańskim Impyrium.
Wŏżne batalije piyrszyj wojny światowyj[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- 1914
- 12 siyrpnia - Batalijŏ pod Cer
- 14 siyrpnia - 2 września - Batalijŏ pod Tannenbergym
- 17 siyrpnia - Batalijŏ pod Stalluponen
- 21 siyrpnia - Batalijŏ ô Ardyny
- 23 siyrpnia - Batalijŏ pod Mons
- 28 siyrpnia - Batalijŏ ô Helgoland
- wrzesiyń - Piyrszŏ batalijŏ nad Marnōm
- 31 paździyrnika-22 listopada - Piyrszŏ batalijŏ pod Ypres
- 1 listopada - Batalijŏ pod Coronelym
- 11 listopada - Batalijŏ pod Łodziōm
- 1915
- 22 kwietnia - 25 mŏja - Drugŏ batalijŏ pod Ypres
- 9 mŏja - Drugŏ Batalijŏ pod Artois
- 6 siyrpnia - Batalijŏ pod Sari Bair
- 25 września-28 września - Batalijŏ pod Loos
- 1916
- luty-grudziyń - Batalijŏ pod Verdun
- 27 kwietnia - Batalijŏ pod Hulluch
- 31 mŏja - Batalijŏ Jutlandzkŏ
- 7 lipnia - Batalijŏ pod Lasym Mametz
- 27 paździyrnika - Batalijŏ pod Segale
- 1917
- 26 marca - Piyrszŏ batalijŏ ô Gazã
- 31 lipnia - 10 listopada - Batalijŏ pod Passchendaele
- 24 paździyrnika 9 listopada - Batalijŏ pod Caporetto
- 1918
- 1 czyrwnia – Batalijŏ pod lasym Belleau
- 15 lipnia - Drugŏ batalijŏ nad Marnōm
- siyrpiyń - Batalijŏ pod Amiens
- wrzesiyń - Batalijŏ pod Megiddo
Przipisy
- ↑ Spencer Tucker, Priscilla Mary Roberts, World War I: Encyclopedia, ABC-CLIO, 2005, s. 379, ISBN 1-85109-420-2 [dostymp 2021-10-24].
- ↑ James L. Stokesbury, A Short History of World War I, HarperCollins, 1981, s. 72, ISBN 0-06-176361-6 [dostymp 2021-10-24].


text:
Unsere Neuheiten
-
Serbska protyka 20238,00 €inkl. 7% MwSt., zzgl. Versandkosten
Serbska protyka za lěto 2023 přeprošuje Was do Budyskich horow. Kak wotměnjawje hodźi so woblubowana protyka z tutej temu wuhotować, wo tym móžeće so na dołhich nazymskich wječorach při čitanju sami přeswědčić. Přetož kołowokoło hórskeho kraja chowaja so najwšelakoriše stawiznički a powěsće, zajimawostki a překwapjenki, wosobiny abo snano tež zadźěraty hórski ludźik? Dale podawaja so zajimawosće ze swěta a w praktiskej rubrice so sportuje. Na lochke zwučowanja k sćoplenju ćěła slěduje „power-trening“, při kotrymž móžeće so prawje wudźěłać, a na to skića so móžnosće k wotpinanju a wodychnjenju. Pisana, mnohostronska a zajimawa je znowa Serbska protyka!
-
Serbska pratyja 20238,00 €inkl. 7% MwSt., zzgl. Versandkosten
Nowa Serbska pratyja jo dypkownje srjejź nazymskego mjaseca w LND wujšła. Rownož ma Wjerbno juž tłustu wejsnu chroniku, zgóniju wjerbańske a wšykne druge cytarje w nowej Pratyji wjele njeznatego wó tej titelnej jsy – lěc wó žydojskich kšamarjach, wó bibliotece juž wót lěta 1887, wó wójnje gmejny z kněžkami abo tradiciji serbskego spiwanja. Se wě njefeluju pśinoski wó wjerbańskich wudrogowarjach a nabóžnych wósebnosćach, wó misionarju Waŕmje a literatu Kosyku – to wšo dowěrcowane z receptoma z wjerbańskeje kuchnje. Za dobrym nałogom woglědujo Pratyja se wě teke do drugich jsow, spomina na jubileje serbskich procowarjow a tšojenjow, bitujo cytańsku carobu źiśam, kśesćijanam a nimskorěcnym zajmcam.
-
Bóže słowo na kuždy źeń 20232,50 €inkl. 7% MwSt., zzgl. Versandkosten
Gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady pśewóźuju serbske kśesćijany pśez cełe lěto. Ekumeniska źěłowa kupka za cytanje biblije jo wubrała gronko lěta 2023 z prědnych knigłow Mojzasa. „Ty, Bog, wiźiš mě”, jo było wumóžujuce nazgónjenje słužabneje źowki na wuběgach někotare lěttysace pśed nami. Luźe tencas ako źinsa dožywiju take wokognuśa dłymokeje wěstosći, až su ceło wósobinski měnjone a Bog jich situaciju wiźi. To gronko jo dobry pśewóźowaŕ pśez nowy lětnik ochranojskich gronkow z Bóžym słowom na kuždy źeń.
-
Wšědne hesła 20232,50 €inkl. 7% MwSt., zzgl. Versandkosten
Hesła Ochranowskeje bratrowskeje wosady – to su wšědnje někotre krótke słowa z biblije – přewodźuja serbske křesćanske swójby přez lěto. Rozmołwa je stajnje potom dobra, hdyž so partnerojo woprawdźe za sebje zajimuja a so zrozumja. Mało słowow potom dosaha, jeli wone žiwjensku situaciju druheho spóznaja. Hesła, krótke słowa ze Stareho a Noweho zakonja, su tajki poskitk do rozmołwy. Bibliske słowa móža jara wosobinske być, kaž rozmołwa mjez Bohom a nami. Wone móža być žiwe zetkanje z Bohom, jeli w nich swoje žiwjenje spóznawamy, druhdy njejapcy dokładnje. Hesła na lěto 2023 tajke zetkanje znowa zmóžnja.
-
Łužica – Łužyca – Lausitz 202315,00 €inkl. 19% MwSt., zzgl. Versandkosten
Dreisprachiger Wandkalender für die Lausitz
Meisterhafte Fotografien von Matthias Bulang
Mit ausreichend Platz für persönliche Notizen
Aktuelle Informationen
Wir suchen dich!
Wir bieten ab dem 1.10.2022 oder sobald möglich einen abwechslungsreichen Job als
Buchgestalter (m / w / d)
mehr anzeigen»
Handbuch sorbischer Denkmale erschienen
Die Tradition der Schaffung und Pflege von Gedenkstätten für verdienstvolle Persönlichkeiten oder bedeutende Ereignisse der sorbischen Geschichte reicht bis ins Jahr 1867 zurück. Damals wurde das erste Denkmal für den „Wohltäter der Sorben“ Jan Michał Budar in Großpostwitz eingeweiht. Heute zählt man in der Lausitz, aber auch jenseits ihrer Grenzen und außerhalb Deutschlands mehr als 260 solcher Erinnerungsstätten.
Buchvorstellung
28.10.2022, 18.00 Uhr, Zejler-Smoler-Haus Lohsa
Innovativer Forschungsband mit breitem Themenspektrum und Beispielen aus der ganzen Welt
An vielen Orten der Welt stellt sich heute die Frage nach den Rechten autochthoner Minderheiten auf Selbstverwaltung und Mitsprache. Die Verhandlungen darüber sind durchaus unterschiedlich. Doch – ob in der Lausitz, im italienischen Aostatal oder am Rio Negro in Brasilien – die entsprechenden Forderungen argumentieren häufig mit einem besonderen Verhältnis der jeweiligen Bevölkerungsgruppe zur Natur.
Buchvorstellungen:
2.11.2022, 19.00 Uhr, Haus der Tausend Teiche, Malschwitz OT Wartha, (Warthaer Dorfstraße 29)
9.11.2022, 18.00 Uhr, Sorbisches Kulturzentrum Schleife, (Friedensstraße 65)mehr anzeigen»
Basnje, spěwy a kolebawki Handrija Zejlerja za dźěći znowa wušli
„Ja sym wulki muzikanta na lik a na škorodej“ basnješe a spěwaše znaty serbski basnik Handrij Zejler swojimaj dźowkomaj. Hač do dźensnišeho su jeho basnje a pozdźiše spěwy znate, woblubowane a wobhladuja so jako ludowe. Koho wšak tež njemóhli zahorić wjesoły muzikant na liku a kuntworki w čerwjenych a zelenych sukničkach?mehr anzeigen»
Weitere Auflage des Niedersorbisch-Lehrbuchs von Hannusch erschienen
„Niedersorbisch praktisch und verständlich. Das Lehrbuch zum Lernen und Auffrischen” von Erwin Hannusch liegt jetzt in 3. Auflage und neuer niedersorbischer Rechtschreibung vor. Die beiden beigelegten CDs sind nunmehr auch online zu hören.mehr anzeigen»


text:
Pamiyntōm, że jak żech bōł bajtlym,1 to moja Muter2 co chwila piykła te opōnki- te barzi ślōnske miano to do mie prziszło dopiyro tera, ale tak żech mu popszoł,3 że już opōnki pódōm4 na bok. Robi sie je szybko, nie trza sie wykosztować i bez to, jak piyrwy bez chałpa5 sie nōm przewijało kans6 modych ludzi, co to sōm durś godne7, to moja Muter miała na nich dobry knif8– niyftorzi do dziesiej te kreple pamiyntajōm. Przidajōm sie nōm łone niy yno na Tusty Czwortek, a jak już fto ich rołz sprōbuje, to już tak gibko9 ich niy zapōmni 😉
Co potrza?
30 dkg biołego syra
30 dkg pszynnyj mōnki
2 jajca
cuker waniliowy abo trocha arōmatu
szklōnka cukru
1 łeżeczka sody oczyszczōnyj
1 łeżka masła
2 łeżki wōdki abo łoctu10
łolyj do pieczynia11
pudecuker12
Tyn syr mogecie13 sie przepresować, ale styknie jak go yno trocha posztamfujecie.14 Wciepcie wszyske składniki (bez wōdki) do miski i wyrōbcie. Keby15 Wōm sie to za kans klejōło, to dosypcie sie trocha mōnki. Jak już bydziecie mieli te ciasto wyrobiōne na jednolito masa, to wlyjcie tam jeszcze te 2 łeżki wōdki abo łoctu- ale joł bych Wōm radziōł jednak tyn sznaps,16 bo przeca i tak te wszyske procynty sie przi pieczyniu potracōm. Terozki sie przigotujcie jako stolnica (abo jak to piyrwy gołdali: biyrkownica), nudelkula17 i wywałkujcie sie te ciasto tak rube18 na 1 cm. Tera sie przigotujcie szklōnka i keliszek. Nojprzōd wycinejcie w tym cieście te kōłka szklōnkōm, a pośrodku sie zrōbcie tako dziurka ze tym keliszkym. Te małe łokrōgłe kulki tyż mogecie sie łostawić i upiyc. Do pieczynia sie wejście19 wiynkszy gornek i nalyjcie tam łoleju- tak ze pó20 litrowyj flaszki. Nojprzōd sie narychtujcie21 te wszyske kreple, a dopiyro potyn bajymy22 je piyc- wciepować na rozgrzōny łolyj, bo łone tak szybko sōm fertich,23 że to trza cały czołs stoć przi tym piecu i je przewrołcać, żeby sie niy przipołlōły. Kebyjście w dōma mieli kogo do pomocy, to Wy mogecie sie wałkować, a tyn Wasz pomager24 niech piecze. Jak już wszyske bydōm fajnie przibrōnołcōne, to je yno jeszcze posypcie pudecukrym i smacznego 🙂
1dzieckiem
2mama
3polubił
4pójdą
5dom
6dużo
7ciągle głodne
8sposób
9szybko
10octu
11smażenia
12cukier puder
13mogą Państwo
14potłuc
15jakby
16wódka
17wałek do ciasta
18grube
19proszę wziąć
20pół
21przygotujcie
22będziemy
23gotowe
24pomocnik


text: Z Trjebina/Trebendorf. Namše zwenka cerkwinskich murjow njejsu za Slěpe njewšedne. Ale Bóža słužba na 11. njeźeli pó Swětej tšojosći jo weto była něco wósebnego. Tam jo było zmakanje na Šusteroc dwórje, źož by Hanzo Šuster, slědny dudak, swóje 112. narodniny swěśił. To jo była prědna namša, kótaruž jo faraŕka Malinkowa pó góleśinem lěśe w Trjebinje swěśiła, njeglědajucy na dešć. Wóna jo drje k tomu pśiwucona, až se how dwójorěcne namše góźe. Na cedlikach z kjarližami su byli prědny raz kyrije, glorija, kredo a Wóścenaš w slěpjańskej serbskej rěcy wótśišćane. Pla tyźeńskego psalma jo slědowała dalšna pśechwatanka. Jadwiga Malinkowa jo wšych, ako mógu serbski cytaś, pšosyła se z njeju módliś z pomocu pśedlažecych linkow. Chtož to njejo wumógł, jo se nimske módlił. Slěpjańska rěc jo była mócnje słyšaś.


text:
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.


text:
Skaskow
Skaskow (němsce Skaska) je wjes z 244 wobydlerjemi[2] na sewjeru hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša ke gmejnje Wóslink a leži mjez 137 a 147 m nad mórskej hładźinu na lěwej stronje Čorneho Halštrowa. Běše hač do lěta 1969 samostatna gmejna, po tym najprjedy wjesny dźěl gmejny Skaskow-Debricy a wot lěta 1994 dźěl Wóslinčanskeje gmejny.
Susodne wjeski su Lubhozdź na sewjerowuchodźe, Sulšecy na wuchodźe, Tradow na juhowuchodźe, Debricy na juhozapadźe a Wóslink na sewjerozapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje historiske naspomnjenje nawsowca jako Skasskaw je z lěta 1383.[3] Po Wienskim kongresu 1815 běžeše hranica mjez kralestwomaj Pruska a Sakska wuchodnje Skaskow. Mjeztym zo wosta Skaskow dźěl Sakskeje, přidźělichu so susodne Sulšecy Pruskej.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 233 wobydlerjow, mjez nimi 191 Serbow (82 %).[4] Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 6,2 %.[5] Ewangelscy Skaskowčenjo přisłušeja Wóslinčanskej wosadźe, katolscy Ralbičanskej.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ staw: 1. julija 2020; gmejnske zarjadnistwo Wóslink; [1]
- ↑ staw: 1. julija 2020; gmejnske zarjadnistwo Wóslink; [2]
- ↑ Skaskow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 101. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 252. [341 wobydlerjow, z nich 18 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 2 z pasiwnymi, 1 serbske dźěćo abo młodostny, 320 bjez znajomosćow] → wšě wjeski


text:
Na posiónku pisane: W kożuchu
wt 9.2.2021Michoł
Leżym na posiónku opatulóny kożuchym i posłóchóm, co sie kaj odzywo. Je spokój. Owce już też polygały i cicho se rumiygajóm. Kónsek pod nami szkamrze Strzelma a tam z dołu od Bystrzice ponikiedy słychać ciche jujczyni tirów, kiere gatrzóm w te i we w te dolinóm Olzy.
Nie słychać nigdzi ani szczekanio psów ani wycio wilków. Je spokój i je widno skoro jako we dnie. Ganc bioło jeszcze przed chwilóm tafla nieba zaczyno pynkać i ciynki kry chmur pómalutku spływajóm w stróne Stożka. W szparach pomiyndzy nimi, pram w zenicie nieba, sie ponikiedy ukoże kulato lampa miesiónczka w pełni, kiero na bioły ekran naszego posiónka wyświetlo bajeczny kalejdoskop srebrzystych światłociyni.
Od poczóntku roku siedzym dóma na hółmofisie. I całkym sie mi to podobo. Nigdzi nie muszym jeździć, bynzyny polić i planety truć. Zapnym se kómputerek i tak se jyny „z luftu" zcióngóm dane, programy i aplikacje, kiere potrzebujym, wypełnióm głoszynia i formularze, kiere po mnie chcóm i radzym sie, wadzym a ponikiedy aji dyskutujym przez wszelijaki ty timsy czy zumy. Prowie tyn tydziyń tego było dość godnie.
Dzisio my timsowali w ramach rady ksióng hodowlanych owiec o tym, jako ich dalij hodować i selekcjónować, coby były zdrowsze i wiyncyj użytku dowały. Wczora było ónlajn posiydzyni z ochróńcami przirody o tym, jako uchowć trasy migracyjne dlo dzikich zwierzónt pomiyndzy wszelijakimi tymi naszymi ludzkimi cestami, sztrekami, chałpami czy ogrodzyniami posiónków, kiere nóm teraz trzeba stawiać przeciw wilkóm. W zwiónzku z tym móm informacje dlo gazdów po drugij strónie Oszetnice i Olzy, że jednaczy sie ponoć za dwa czy trzi roki mo na Mostach stawiać nowy ekodukt ponad cestóm na Słowioki, coby ty wilki, kiere nóm tu teraz grasujóm kole Czantorii i Stożka mógły bezbiecznie przynść aji ku Połómóm czy Kozubowej. Tóż se na to, partyjo, zawczasu narychtujcie.
Zaś przedwczorym, w pyndziałek, to my mieli z roboty ónlajn obróny raportów z programów badawczych za łóński rok. Jak żech odwykłodoł swojóm owczorskóm czynść, to żech se wypnył kamere i mikrofón na nołtbuku, potym żech se legnył na gałcz i tak po leżónczku posłóchoł, o czym tam insi wykłodajóm. Myślym, że przi prezentacji „prosioczkorzi" żech na chwilke aji zdrzymnył. Fajnacki je tyn hółmofis. Wspóminóm na powiedzónko pana profesora Kadłubca, kiere zabrzmiało kiejsi na jego benefisie w Kasowym na Mostach – „Woż se roboty, przi kierej możesz leżeć".
Dziecka też teraz majóm ónlajnowóm nauke. Jano, ta łata, już isto ku tymu kómputerowi ganc przirosnył. Ani w przerwach miyndzy lekcjami sie od niego nie gnie, i zamiast sie przigotować na dalszóm nauke, to sie jyny ze swoimi kolegami z klasy ónlajnowo strzilajóm, zawodzóm autami abo majnkraftujóm. Inszych to jakosi nie słychać, ale nasz Jano ze słuchawkami na uszach przi tym ponikiedy wrzeszczy jako pawian. Dzisio żech go już okantowoł i nakozoł mu, że jak mo przerwe, to mo raczyj kapke poćwiczyć abo sie przelecieć po polu. Zbył mnie z tym, że za piynć minut mo dalszóm lekcje i że sie do tego czasu nie starczy ani oblyc. Ale po lekcjach jednakszy sóm od siebie gzuł na pole, gónił z Ogarym po Wyrchgórze i kuloł sie z nim we śniegu. Jakech go przi tym widzioł, toch uczuł, że mi już też to chybio.
Po wieczerzi żech zebroł termoske z herbatóm, kieróm mi Danka wcisła pomimo moich sprzeciwów, nasadziłech na głowe baranice, stawiłech sie w stodole po swój pastyrski kożuch i poszłech wachować owce. Ni, że by to było jaksi fest trzeba. Z poczóntkym zimy my tu dlo owiec postawili porzóndniejszóm kotelnice z roksorowej siatki do betónu, zabezpieczónóm jeszcze elektrycznym pastyrzym i tu owce na noc zawiyrómy. Myślym, że w tej kotelnicy sóm nasze owce bezpieczne i że wilki już tu też były i przekónały sie, że naszych owiec sie nie nażeróm. Tu ku owcóm uciekóm z tego ónlajn świata, w kierym teraz żyjymy.
Już sie zrobiło ciepło w tym moim kożuchu. Kupiłech go przed rokami na torgu baranów w rumuńskich Karpatach. Uszyty je ze skur piynciu curkan - siostrzynic naszych wałaskich owiec. Ty skury z wełnóm dłogóm aż 20 cm sóm wyprawióne jyny na hrubo, tymu do teraz fajnie wóniajóm żywymi owcymi i tak samo jako óny sie nie bojóm mrozu ani deszcza i dycki zagrzejóm i ochrónióm. Sóm ale pieróńsko ciynżki. Z ciekawości żech tyn swój kożuch aji zwożył. Mo 9,6 kila jak je suchy, a jak zmoknie, to naisto jeszcze ze 2 abo 3 kila nabiere. Fajnie sie w nim ale spi. Starczy kapke prziczympnyć, legnyć na jednóm jego połówke, drugóm sie przikryć a na kóniec wcióngnyć pod kożuch aji nogi, jyny tak, coby przi tym wiela śniega nie przibrać, bo to potym odwilgnie i chłódzi w zadek.
Leżym już przi owcach pod kożuchym, ale i tak se jeszcze rozmyślóm o tym, jako sie zmiynio świat. Jak sie gazdowało kiejsi, jako gazdujymy teraz i jako to w prziszłości bydzie wygłóndać. Kto wiy? Możne już oto o pore roków bydymy z chałpy od komputera zaganiać owce do koszora drónami. Możne wilki bydóm nosić telemetryczne obroże, kiere im dajóm elektroszok za każdym razym, kiej sie za moc ku owcóm czy cielokóm przibliżóm. Możme za jakisi tyn czas bydymy po posiónku chodzić z wirtualnymi brylami na oczach, kiere nóm ukożóm jaki numero mo kiero oczipowano owca, jakóm mo óna teraz tymparature ciała i czy ji nie chybio jakigo składnika w pożywiyniu. Kotne owce bydóm na chłostkach nosić takóm małóm kiśniczke, kiero pośle esemeske, że sie ta owieczka zaczyno kocić - tak, jako to już teraz u krów ponikany funguje. Potym isto bydzie nejwiynkszóm starościóm owczorzy jako przekónać kónzumentów, że baranina abo bryndza od owiec z posiónka sóm przeca jyny lepsze od tych pochodzóncych kansi z bioreaktoru. Myślym se ale, że aji w tych czasach, owczorze przeca jyny ponikiedy powypinajóm wszycki ty elektróniczne paści, oblekóm se stary kożuch i pudóm ku koszoru wachować owce, tak jako sie to robi od starożytnych czasów. Bo po prowdzie, to sedno sprawy sie zaś tak moc nie miyni. Aji to wachowani owiec je robota, przi kierej mogymy leżeć.
Odewrziłech oczy. Lody chmur spłynyły już z nieba a osamocóny miesiónczek przewandrowoł nad Wyrchgóre. Staróm sie wypluć tyn kosmyk wełny z kożucha, kiery sie mi przilepił ku jynzyku. Tu z wyrchu móm fajnie cieplutko, ale nogi mi zpod przikrycio wyklejzły i teraz mnie oziómbajóm. Miołech se ćmok do gumoczy zebrać jaki porzóndke sztrykowane wełniane fusekle a ni zaś ty ciynki skarpetki z obrozkym wielbłónda. Stowóm. Śniyg pod moimi stopami zaskrzipoł mrozym. Owce se leżóm z nóżkami schowanymi w cieplutku pod swoim ciałym i wyśmiywajóm sie z moji niezgrabności, z jakóm sie staróm rozruszać swoje zciyrpniynte kóńczyny. Dzwigóm kożuch ze ziymie, strzepujym z niego śniyg, chybiym go na ramióna i kroczóm ku chałpie, coby spisać to, co teraz czytocie.


text:
Barentsowe mórjo
Barentsowe mórjo (norwegski Barentshavet, rusojski БapeHцeBo Mope/Barencewo morje) jo nakšomne mórjo Arktiskego oceana pódpołnocnje europskeje twardeje zemje. Lažy mjaz rusojskim Franca Józefowym krajom na pódpołnocy, Nowej Zemlju na pódzajtšu, rusojskim a norwegskim brjogom na pódpołdnju a norwegskim Svalbardom na dłujkem wjacorje a bu pó nižozemskim namórniku Willemje Barentsu pomjenjowane.
GeografijaWobdźěłać
Z pśerězneju dłymokosću wót něźi 230 metrow słuša k dłymšym šelfowym mórjam. Dla Pódpołnocnoatlantiskego tšuženja, wótnožki Golfowego tšuženja, jo wjele pśistawow pśi Barentsowem mórju teke w zymje bźez lodu, lěcrownož laže daloko na pódpołnocy.
Ako granica mjaz Barentsowym a Europskim pódpołnocnym mórjom płaśi linija wót Svalbarda pśez Mjadwjeźowu kupu až k Pódpołnocnemu kapoju. na pódpołdnju jo Běłe mórjo za połkupu Kolu jadnučke nakšomne mórjo Barentsowego mórja. Za Nowej Zemlju na pódzajtšu lažy Karaske mórjo.
Za cas zymneje wójny a teke pó tom jo była mórska granica mjaz Sowjetskim zwězkom resp. Rusojskeju a Norwegskeju zwadna. W aprylu 2010 stej wujadnałej stata dogrono, pó kótaremž běžy granica wósrjejź něźi 175.000 km² wjelikego zwadnego teritorija.
GóspodaŕstwoWobdźěłać
Nejwětše město pśi brjogach Barentsowego mórja jo Murmansk w Rusojskej, źož se namaka – rowno kaž w něga finskej Pječenze – stojnišćo rusojskeje polarneje floty. W Barentsowem mórju nadejźo se teke nejwětšy wobstatk zešrótowanych atomowych podnurjakow na swěśe, což pśedstaji riziko za pśirodu a pśimórske strony.
Pód mělšym pódzajtšnym źělom mórja, źož se rěka Pječora do njogo wulewa, su bogate łožyšća zemskego wóleja. Teke na krotkem wjacorje nadejdu se wólejowe a płunowe łožyšća. Z 1970tych lět se z mórja wólej wudobywa, což jo był tegdy pśicyna konflikta mjaz pśimórskima krajoma.
Dalšna wuznamna góspodaŕska gałuz jo rybarstwo, pśedewšym kabeljawa.


text:
29.10.21 Serbske nazymske drogowanje/Sorbische/Wendische Herbstwanderung
Stare bomy njedejš pśesajźiś, wucy pśisłowo. Rowno to pak jo cynił wjerch Hermann Pückler-Mužakojski pśi twórjenju krajinowego parka w Rogeńcu. Ako 60-lětny jo tegdy wěźeł, až njebuźo park wěcej póznaś w cełej planowanej rědnosći. Ale wón jo se wuznał, kak dejš pšawje cyniś. Wót lěta 1846 do 1850 jo dał nagromadu 400 bomow pśesajźaś, kótarež su měli južo 30 do 40 lět. Te su za wětšy źěl pśirosli. Se wě, až wjerch njejo sam z karku a łopatu tšugi a pyramidy wuźěłał. To su zwónoźeli kaž južo w Mužakowje, tak teke w Rogeńcu pśedewšym jogo serbske póddane.
městno Rogeński park, pśed grodom
termin pětk, 29.10.21
trajo 2 góź., zeg. 15:00 – 16:30
docent Werner Měškank
płaśi 4,00 €


text:
Božidar Dobrucky
Božidar Dobrucky (němsce Theodor Dobrucký; * 7. oktobra 1893 we Wojerecach, † 7. měrca 1957 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar, narodny prócowar a spisowaćel.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wón narodźi so 1893 jako syn ze Słowakskeje pochadźaceho Wojerowskeho archidiakona Jána Emanuela Dobruckeho, kiž bě so 1882 do Łužicy přesydlił, a jeho mandźelskeje Margarety , rodź. Berganec († 21. oktobra 1919). Jeho dźěd bě Zdźarowski farar Bjedrich August Bergan. Božidar wopytowaše wot 1909 do 1913 gymnazij w Zhorjelcu a studowaše potom wot 1913 do 1916 w Lipsku teologiju a filozofiju. Tam złoži tež statne pruwowanje za wyše šulstwo. Prěnje wučerske městno měješe 1916/17 jako pomocny wučer w Rabensteinje. Wot 1917 do 1924 skutkowaše jako farar w Budyšinku, hdźež bě spřećeleny z tamnišim wučerjom Arnoštom Holanom.
1924 bu jemu dalše skutkowanje w Serbach znjemóžnjene. Po krótkim studiju w Bratisławje nawróći so do Němskeje a nastupi farske městno w južnodurinskim Heldburgu (1925–30); wot 1930 hač do 1948 bě na powołanje basnika Börriesa knjeza von Münchhausena farar a zarjadnik knihownje we Windischleuba pola Starohroda. 1948 wzda so duchownstwa a sta so z wotrjadnikom nowozałoženeho Serbskeho kulturneho zarjada w Budyšinje. 1953 poda so na wuměnk. Pochowany bu na Tuchorskim kěrchowje w Budyšinje.
Skutkowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hižo jako gymnaziast zezna so z idejemi dźěłaćerskeho hibanja a dopisowaše do Görlitzer Volkszeitung. Wot 1918 podpěraše prócowanja Arnošta Barta w serbskim narodnym hibanju a běše čłon wjednistwa Serbskeho narodneho wuběrka, za kotryž nakupi srjedź lěta 1919 tež tydźenik Serbske Słowo, kiž měješe so z organom wuběrka stać. W samsnym lěće bu Dobrucky k pjenježnej pokuće a 1924 samo k połlětu jastwa zasudźeny, štož so pak přez amnestiju spušći. Wot 1920tych lět bě čłon SPD.
Za čas Weimarskeje republiki wozjewješe swoje dopisy a powědančka w Serbskich Nowinach a we Łužicy. Tež po Druhej swětowej wójnje wozjewichu so hišće někotre powědančka w Nowej dobje a w Protyce. Dobrucky bě po wójnje jako wyši referent za wědomosć a kulturu w Serbskim kulturnym zarjedźe sobu zamołwity za załoženje serbskich kulturnych institucijow a organizowanje studija sorabistiki při Karla Marxowej uniwersiće w Lipsku. Nimo toho fungowaše wot 1950 do 1955 jako zamołwity redaktor ewangelskeho časopisa Pomhaj Bóh. Pawoł Nedo mjenowaše jeho w Rozhledźe 10/1973 pozdźišo architekta noweje serbskeje kultury.
Božidar Dobrucky bě wot lěta 1918 čłon Maćicy Serbskeje.
Wozjewjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Wo čłowjeku z dwěmaj wutrobomaj. W Serbskich Nowinach dnja 24. decembra 1924
- Pusty kraj. We Łužicy 1931.
- Serbski Diogenes. Budyšin 1970, str. 181–211
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jurij Młynk: Dobrucky, Božidar. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 112sl.
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Dokumenty Božidara Dobruckeho w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)
- Krótkobiografija na webstronach Serbskeho instituta


text:
Wopomnjeće na Tonija Bruka na lětušim Filmowym festiwalu w Choćebuzu
Publikum Hornjeho kina kulturneho Choćebuskeho kluba Gladhouse je wurjadnu přiležnosć měł, drohoćinki serbskeje kinematografije dožiwić. „Tute kino, w kotrymž nětko smy, je jedne z rědkich, w kotrymž móža so filmy ze zestarjenej filmowej techniku, kajkuž wužiwaše Toni Bruk we 80tych lětach, pokazać. Zo je DeFa-Studio z NDRskeho časa paralelnje serbskorěčne filmy nahrawało, njeje nihdźe dokumentowane. To mamy sej wuwědomić, zo dawa lute serbske dokumentarne filmy Tonija Bruka, kotrež su paralelnje k němskim wersijam produkowane byłe“ rozkładźe zamołwita za serbsku sekciju Choćebuskeho filmoweho festiwala Grit Lemkowa. Wona je při tym wuzběhnyła, zo njeje Kubšan Toni Bruk tak počesćeny na zwjazkowym niwowje był, kaž so tomu słuša, hačrunjež je wjace hač 40 filmow nawjerćał, najprjedy za DeFa studijo a po přewróće tež za Sorabija-studijo, kotrež je mjez druhim rbb magacin Łužyca nahrawało. Kóžde lěto wotměwa so wopomnjeće na zemrětych filmowcow w Němskej na zwjazkowym niwowje. „Na Tonija Bruka bohužel njejsu spominali. To je wězo škoda“, rjekny Grit Lemkowa, kotraž chce při tym wostać, zo bywa Toni Bruk bóle znaty.
Něhdźe 25 přihladowarjow a přihladowarkow je sej tři Brukowe filmy Wopyt (1984), Zornowc (1986), a Serbski Barliń (1996) kaž tež posledni interview z filmowcom wobhladało. Prěnjej dwaj filmaj běštej w hornjoserbskej a posledni w delnjoserbskej rěči. Wopyt je film, kotrež bu po powědančku Bena Budarja produkowany: wo žedźenju za młodosću, wo ćěkawosći časa, při kotrymž so epizody žiwjenja Serbowki sfałduja.
V. Zakar