text:
Jan Chojnan
Jan Chojnan, nimski: Johannes Choinan(us) (* 1616, † 1664) jo był serbski rěcywědnik a teolog. Wón jo napisał nejstaršu (znatu) dolnoserbsku gramatiku a ma wjeliki późěl pśi wuźěłanju dolnoserbskeje pisneje rěcy.
W srjejźi 17. stolěśa jo Chojnan był ewangelski duchowny w Cerkwicach pla Lubnjowa.
Swóju gramatiku (na zakłaźe chóśebuskeje narěcy) jo Chojnan dopisał 1650. Wóna se ale njejo śišćała. Pśi tom jo był Chojnan prědny, kenž jo srědki rěcnego pśirownowanja wužywał.
Na njogo dopomina napis na z lěta 1650 póchadujcej dupje we wejsańskej cerkwi w Cerkwicach. W toś tej jsy, kótaraž słuša źinsa k Lubnjowoju, jo teke gasa pó nim pómjenjona.
Žrědła[wobźěłaś]
- Frido Mětšk: Chojnan, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 109


c: text/html

text:
Gyszichta Ślůnska
Źymja, kero mjanuje śe Ślůnsk (tyż Ślůnsko) je rozlygowano we połedńowyj Polsce a we půłnocno-wschodńij tajli Czeskij Republiki. Roztomajte prziczyny a warůnki, kej bez tyn przikłod geograficzne rozlygowańy lebo naturalne bogajstwa, sztyjc ćůngły sam wojny a najazdy. Kultura tygo regijůnu uostała uksztołcůno uod polskich, mjymjeckich a czeskich ajnflusůw.
Treść
Pjyrsi ludźe a przinależność do Kśynstwa Wjelgomorawskego[Sprowjej]
Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka na Ślůnsku uoddykńynto we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku. Bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymu[1]. Pod kůńec IX, abo X stolećo, wedle wjynkszůśći naukowcůw, Ślůnskem rzůndźiło Wjelgomorawske państwo, nale ńy je to cołkjym zicher, beztuż je to kůntrowersyjům. Uobecno wjedza archeologicznona zicher godo ino uo kulturze wjelgomorawskej na Ślůnsku[2].
Pjastowski Ślůnsk[Sprowjej]
Wjerza mjyndzy 985 a 990 rokym, skiż tygo na zicher kej kůńczůło śe X stoleće, Ślůnsk noloz śe pode włodańym Mjeszka I, we grańicach polskigo kreju. Mjyszkały tedy we Ślůnsku roztomajte plymjůna - we Sowich Gůrach żywobyli Uopolany, Morawjoki, Golynszycy, Dźedoszany. Cołki teryn bůł spůjny dźynka Uodrze, kero stanowjůła zdrzyń lo uosodzańo grodůw a ślůnskich mjastůw. We lotach 1010 a 1017 mjymjecki krůl Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla Ślůnska, bezto plymje Dźedosznůw upadło. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V, Ślůnsk bůł tajlowany, aż we 1137 po pokoju kłodzkim ustalono, iże źymja opawsko, karńowsko a kłodzko bydźe należoła do Czechůw a reszta Ślůnska do Polski.
Ślůnske Kśůnżynstwa 1138-1327/1335[Sprowjej]
We 1138 bez testamynt Bolesława Krziwoustego, kery napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski, Ślůnsk dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec. Jigo władza zakůńczůła śe we 1146 roku, kaj przegroł bitwa s jigo braćikůma a ućeknůł do Rzimu i poprośůł uo hilfa szwagra Kůnrada III. Po wygronych bitwach bez Kůnrada III a śmjyrći Wygnańca Ślůnsk trefjůł do jigo nojstarszego syna Bolesława I. We 1172 juńorzy (braćiki Bolesława I): Mjeszko a Kůnrad wroz ze jigo synem Jarosławym wywołali wojna domowo, po kerej Kśynstwo Ślůnske uostoło roztajlowane na sztyry tajle.
We 1178 kśůnże krakowski Kaźimjyrz doł kśynću uopolskemu terytorja małopolske: kasztalańa bytomsko, uośwjynćimsko a Chrzanów. Uode tygo czasu przyjmuje śe noleżnůść tych źymji do Ślůnska.
We 1201 Mjeszko doł anfang kśynstwu uopolskemu a po śmjyrći Bolesława I jigo władza dostoł Hajnel I Brodaty, założyćel mjanowanyj powszechńe Dynastyji Hajnlůw Ślůnskich. Cwekym tyj dynastyji bůło zdobyće władzy we cołkej Polsce. Jich rzůndy to czas srogi napływ uosadńictwa mjymjeckego, wzrost gospodarczy, wzrosła wjelość ludźůw, powstoło wjela mjast a wjosek na prawje mjymjeckim (nojczynśći magdeburskim)[3]. Kůńec rozwoju Ślůnska doły napady Mongołůw, śmjyrć wjelu ludźůw, wroz ze Hajnlym II kery umrził we bitwje pod Legńicům.
25 listopada 1202 kśůnżynta Hajnel Brodaty a Mjyszko Plůntonogi podszkryflali umowa kero zatwjerdźůł papjyż Innocynty III, skiż kerej Ślůnsk uostoł potajlowany na Dolny mjanowany kśynstwem ślůnskim (ducatus Slezie), a Gůrny mjanowany kśynstwem uopolskim (ducatus Opol)[4]. We XIII stoleću nastympowoło fest gibke tajlowańe kśůnżynstw Dolnygo Ślůnska (uod 1249 r.) a Gůrnygo Ślůnska (uod 1281 r.) na majse, a pod kůńec XIII st. bůło kilkanośće uosobnych kśynstw pjastowskich.
Ślůnsk we czeskim państwje[Sprowjej]
Kej pomarli krůle Polski a Czech Wancel II (1305 r.) a Wancel III (1306 r.) uo ślůnske kśůnżynstwa spůrkowali śe Luksymburski Jůn (krůl Czech) a polski krůl Władysław I Łoketek we 20-tych lotach XIV stolećo. We czaśe wojny Łoketka ze Brandenburgjům Luksymburski Jůn zebroł armja a we roku 1327 wyruszůł na Ślůnsk. Ńim wloz na teryny kśůnżynstw we Uopawje hołd uůnymu złożyło pora kśyńćůw, a ńyskorzi kolyjne. Zatrzimany bez Łoketka uostoł dopjyro przed Krakowym. Podczas uobrad we Trenczyńe (24 śyrpńa 1335) a ńyskorzi we Wyszehradźe na Madźarach (12 listopada 1335), we kerych udźoł broł m.in. madźarski krůl, Wjelgi Kaźimjyrz a Luksymburski Jůn uzgodńůno, aże zowdy uznowane bydźe zwjyrzchńictwo Luksymburskigo Jůna we kśůnżynstwach kerych władcy uůnymu uoddoli hołd. Luksymburski Jůn tyż przestoł używać titel krůla Polski (kery podug ńygo mu śe noleżoł) a uod kśůnżynstw ślůnskich dostoł uobjetńica wypłaceńo 20 000 kop praskich groszy. Układy te trefjůły śe ze uodporům po polskij a czeskij zajće, nale uobje zajty doły do zrozumjeńo, aże dowo to mogebność dyplomatům dźołać we uo wjela ważńijszych sprawach[5].
Regle te uznowane za status quo (śl. tum. Sztand rzeczy) potwjerdzůne tyż układym ze 1339, pomjyńůła ńyskorzi we lotach 1345-1348 wojna czesko-polsko. Fest ajnflus na ńa mjoło połedńowo tajla Uodry. Krůl Polski Wjelgi Kaźimjyrz sznupajůnc za pretekstym, kery doł by mu mogebność zdobyćo ślůnskich terynůw uodnołd go przi spůrze biskupa Bryslału Nankera a jigo mjejskům radům. Pod pretekstym uobrůny wolnośći biskupstwa Bryslału, kere należoło do archidjecezyji Gńeźńejskij polsko zajta doła poparće biskupstwu a sztarowoła śe, coby zbajstlować zło opińa czeskimu krůlowi. Wygrano Nankera mjoły by zły ajnflus na Bryslał, kery bůł przodńim mjastym władzy czeskij na Ślůnsku. Ńy bůło beztuż cufalu, aże drugi angrif wojny czesko-polskij bůł na wrocłowske kśůnżynstwo, nale ńy rachujůnc wschodńij tajli kśůnżynstwa polske wojska ńy uodńosły wjelkego sukcesu[6].
Na terynach Gůrnygo Ślůnska czeski krůl Luksymburski Jůn ńy mjoł poparća we srogich mjastach kej Bryslał, beztuż fest potrzebna uůnymu bůła hilfa uod zajty kamratůw - kśyńća uopawskego a raćiborskego Ńikolałsa II ze rodu Przemyślidůw, kery zaś rychtowoł na hilfa Luksymburskigo Jůna przi zdobyću raćiborskego dźedźictwa po swojim szwagrze. We styczńu 1337 Luksymburski Jůn doł wolne lenno Nikolałsowi II co wywołoło spůry ze uopolskimi Pjastami. Ńyskorzi krůl sprzedoł za prajza 2000 grzywjyn Ńymodlińskimu Bolesławowi Průdńik, zaś bytomskimu Władysławowi Koźle i Glywicy, a skiż tygo wzmoćnůł swojo armijo a kśůnżynstwo Ńikolałsa II uoblozło śe bez angrifůw[7].
Rodowo důmyna kśůnżůnt ze rodu Przemyślidůw — Uopawske kśůnżynstwo, należoła tydy do Morawůw, beztuż po zdobyću raćibůrskij źymji zaczyli dźołać we polityka na Ślůnsku. We 1345 roku polske wojska ze hilfům madźarskich a litewskich zaangrifowoły we důmyna Ńikolałsa II, uopawske kśůnżynstwo, a zdobůły Rybńik a Pszczyna. Kśůnżynta uopawski a raćibůrski za cyntrům uobrony wźyli Żory, kaj ńy bůło kamjůnnych murůw ino drywńane wały, nale krůl Luksymburski Jůn szafnůł napadźorůw pokonać a zaloz ze wojskjym aż po Krakůw, skůnd poszoł nazod, skiż powjynkszajůncygo śe wojska madźarskego. Wojna czesko-polsko ze lot 1345-1348 jeszcze barzij roztajlowoła teryny ajnflusůw na Ślůnsku půmjyndzy Czechy a Polsko[8].
Uod kedy we 1337 kśůnżynstwo raćibůrske a uopawske śe skuplowoły i powstoło kśůnżynstwo uopawsko-raćibůrske, kerych kśynćem bůł Ńikolałs II mjoło sroge polityczne znaczyńy. Ńyskorzi we 1339 roku, skuli spůru ze Luksymburskim Jůnym a jigo nojstarszym synem Karolym muśoł uoddać połedńowe teryny a doć mocka pjyńyndzy czeskimu krůlowi. We tym samym roku mjanowoł uopolskij szlachće przywilej, kery dowoł prawo do uodwołańo śe uode krůlewskigo gerichtu. 26 śyrpńa 1346 krůlem Czechůw uostoł Luksymburski Karol IV, a ślůnske kśůnżynstwa dalij uoddowoły sam lenno[9]. 7 kwjetńa 1348 Luksymburski Karol prziuůnaczůł Ślůnsk do Korony Czeskigo Krůlestwa[10], krům tygo aże świdńicko-jaworske kśůnżynstwo bůło tedy cołkym samostanowjůne. Ustawa ta protwjerdźůł we 1355 kej rzimski cesorz. Polski krůl (Wjelgi Kaźimjyrz) zaś wloz na teryny wrocłowskigo kśůnżynstwa. Spůr tyn zakůńczůno namysłowskim pokojem. Uod poczůntku XIV stolećo ślůnske mjasta tworziły pokojowe zwjůnzki, kerych cwekym bůła wspůlno uobrona a chytańy uoszydzorzůw. We 1383 roku wzajemno hilfa napoczyły szrajbować mjasta gůrnoślůnske wroz ze małopolskimi, kerymi włodoł Władysław II Uopolczyk. We matyrjołach zdrzůdłowych, kere sům do dźiśoj do śe nojść godka m. in. uo namjarach stworzyńo cyntralego ferwaltůngu do chytańo roztomajtych uoszydzorzůw[11].
Krům tygo napoczyła śe tworzyć uogůlnokrejowo ślůnsko śwjadomość. Przelyźůno uod dowńij używanygo titla Polonia, kerym Czechy mjanowali teryny ślůnskich kśůnżynstw, do mjana Silesia, kere bůło tyż gryfne lo luksymburskij a pjastowskij dynastyji skuli jich tajlůngu ajnflusůw a zrzeczyńo śe bez Luksymburskigo Jůna we 1335 roku titla polskigo krůla. Title kśůnże ślůnski a pon mjasta pjyrśi używali dolnoślůnske Pjasty, ńyskorzi uod 80. lot XIV stolećo dowoło śe to uobrzirać tyż u kśůnżůntw gůrnoślůnskich. Zaś na poczůntku XV stolećo title te fůngowoły już wszandy na Ślůnsku. Wroz ze coroz wjynkszům śwjadomośćům ślůnskům uoderwanům uod grańic polskego państwa zaczyły śe pojawjoć pjyrsze podpory půmjyndzy ślůnskimi kśůnżynstwůma, nojfestelńyj na dworach biskupůw breslawskich.[12].
Przipisy
- ↑ Rościsław Żerelik, Dzieje Śląska do 1526 roku, w: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocłow 2002, z. 19.
- ↑ Przemysław Urbańczyk, "Trudne Początki Polski", Fundacyjo na Rzecz Nauki Polskej, Bryslał 2008, z.200
- ↑ Higounet, Charles: Die deutsche Ostsiedlung im Mittelalter. Berlin: Siedler, 2001. – ISBN 3-88680-141-1.
- ↑ Rudolf Žáček, Górny Śląsk na progu historii, z. 106, w: Historia Górnego Śląska, red. Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Wyd. Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Gliwice 2011.
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 117-118, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 118-119, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 119-120, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 120, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 121-122, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Jerzy Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Bryslał 2004, z. 126
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 125-126, ISBN 978-83-60470-41-1
- ↑ Martin Čápský, Historia Górnego Śląska. Polityka gospodarka i kultura europejskiego regionu. z. 126-127, ISBN 978-83-60470-41-1

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Atlantiski ocean
Atlantiski ocean abo Atlantik jo wódowa płoń mjaz Afriku, Europu a Ameriku. Jo to drugi nejwětšy z 5 swětowych oceanow.
Jogo cełkowna płoń wopśimjejo něźi pěśinu zemskego pówjercha, což jo dogromady z nakšomnymi mórjami něźi 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bźez nakšomnych mórjow. Dłujkosć jogo pśibrjoga jo 111 866 km. Šyrokosć jo wót 2 848 km mjaz Brazilskej a Liberiskej do 4 830 km mjaz Zjadnośonymi statami Ameriki a pódpołnocnej Afriku. Nejdłymše městno w Atlantiskem oceanje jo dłymina Milwaukee w Portorikoskej grobli we dłymokosći 8 648 metrow pód głaźinu oceana. Pśerězna dłymokosć jo 3 332 m, resp. 3 926 m bźez nakšomnych mórjow.
Atlantiski ocean • Śichy ocean • Indiski ocean • Pódpołdnjowy ocean • Pódpołnocny polarny ocean


text:
Adam Małysz
Adam Małysz (ur. 3 grudńo 1977 we Wiśle) – polski narćarski skoczek.
Medalista uolimpijski, sztyrokrotny indywidualny mistrz śwjata, sztyrokrotny zdobywca Puharu Śwjata, trjůmfator Turńiju Sztyrych Skoczńi, trzikrotny zwyćynzca Turńiju Nordyckigo, zdobywca Puharu KOP (tzw. Moła Krysztołowo Kula), dźewjyntnostakrotny mistrz Polski, uod 2001 r. rekordźista Polski we dugośći snarćarskigo koku. Sztyrokrotńy wybjerany nojlepszym szportowcym Polski. Kawalyr Uoficerskigo Krziża a Kůmandorskigo Kriża Uorderu Uodrodzyńo Polski.
Linki zewnyntrzne[Sprowjej]
- Wizytůwka na neczajće PKOl
- Serwis internecowy pośwjyncony Adamowi Małyszowi
- Wyniki Adama Małysza na zajće FIS


text:
Bezkow
Bezkow[1] (nim. Beeskow) jo bramborske město we wokrejsu Odra-Sprjewja pśi rěce Sprjewja. Lažy něźi 80 km na pódzajtšu Barlinja, něźi 30 km na pódwjacorje Frankobroda nad Odru a na pódpołnoc Chóśebuza. Bezkow pomjenjujo se teke wrota do Dolneje Łužyce.
Partnarstwo[wobźěłaś]
Partnarske města Bezkowa su:
- Kamen jo město w pódwjacornej Nimskej we wokrejsu Unna w Nordrhein-Westfalskej.
- Žylec (pol. Sulęcin, do lěta 1945: "Zielenzig") jo małe město w pódwjacornej Pólskej w lubuskem wójewódstwje.


text:
Radźůnkůw
Wspůłrzyndne: 50°23' N 18°53' E
Radźůnkůw (pol.: Radzionków, mjym.: Radzionkau) – mjasto we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, we kryśe tarnogůrskim. We popředńim tajlůngu admińistracyjnym noležouo do wojewůdztwa katowickigo a bez lata 1975-1998 bůuo dźelńicům Bytůńa. Nojstarše wzmjanki uo Radźůnkowie sům we šrajbowanych zdřuduach s XIV wjeku (1326-1357). Kole 1430 roku Radźůnkůw bůu shajcowany a uograbjůny bez Husytůw. Zaś zniščůne podčos wojny třidźestoletńij. Uod XIX wjeku rozwůj bergmaństwa, s anfanga galmanu, potym wůngla; a tyž hutńictwa (huta cynku "Łazarz"). Po abštimůngu Radźůnkůw wlazowou we skuod Autůnůmičnygo Wojewůdztwa Ślůnskigo, we čaśe II wojny śwjatowyj wuůnčůny do III Řešy. Uod 1945 we Polsce, zmušůno do wyjazdu do Ńymjec ludźi kerych wuadza kůmůńistyčno uznoua za Ńymcůw, mynga mjyjscowych chopůw wywjyźůno do přimusowyj roboty na grubach Donbasu. Uod 1951 Radźonkůw mjou prawa mjejske. Znůmy je klub športowy Ruch Radzionków, kery dowńij wystympowou we polskij ekstraklaśe.


text:
Dmitrij Mendelejew
Dmitrij Mendelejew (rus.: ДMиTpий ИBaHoBич MeHдeлeeB, rodz. 27 styčńa/8 lutygo 1834 we Tobolsku, um. 20 styčńa/2 lutygo 1907 we Sankt Petersburgu) – ruski chymik, uodkrywca prawa uokresowośći elymyntůw chymičnych. Wyerklerowou kej pjyršy zjowisko kůntrakcyje uobjyntośći. Zestawjůu wšyjske znůme za jygo časůw elymynty chymične we heft, ukuodajůnc je podůg jejich ćynžoru atůmowygo (terozki śe godo: masa atomowo). Wuaśćiwośći pjyrwjostkůw skojořiu s placym, jaki majům we ukuodźe uokresowym, a podug tygo ukuoda, kery sům uopracowou, přewidźou istńyńy a wuaśćiwośći ńyznůmych wuůnčas elymyntůw: skandu, galu a germanu. Jygo mjano dano tablicy uokresowyj elymyntůw a tyž elymyntowi 101 - Mendelew.


text:
Mecklenburg-Pśedpomorska
Mecklenburg-Pśedpomorska[1][2] (nim. Mecklenburg-Vorpommern; dolnonimski. Mäkelborg-Vörpommern) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska. Jogo stolica jo Zwěrin.
Geografija
W Mecklenburg-Pśedpomorskej lažytej nejwětšy jazor a nejwětša kupa Nimskeje. Jazor se groni nimski Müritz, kótaregož mě póchada wót słowjańskego słowa morica, a kupa jo Rujany.
Pśez Mecklenburg-Pśedpomorsku běže wjelika rěka Łobjo, a teke małe rěki Elde, Habola, Warnow a Peene. Elde a Habola do Łobja běžytej, ale Warnow a Peene do Baltiskego mórja. Łobjo běžy pśez zwězkowy kraj Šleswig-Holštejnska, pśez Hamburg a pótom zasej pśez Šleswig-Holštejnsku a skóńcnje do Pódpołnocnego mórja.
Nejwětše města su
- Rostock (blisko Baltiskego mórja pśi wulewje Warnowa),
- Zwěrin[3]; nim. Schwerin (w pódwjacorje zwězkowego kraja),
- Wismar (pśi Baltiskem mórju),
- Stralsund (blisko kupy Rujany),
- Greifswald
- Neubrandenburg.
Stawizny
Mecklenburg-Pśedpomorska jo se zasej w lěśe 1990 załožył. Toś ten zwězkowy kraj jo eksistěrował juž raz mjazy lětami 1945 a 1952. W lěśe 1952 bu rozwězał a pótom su se wobwody Rostock, Zwěrin a Neubrandenburg nastali.
W lěśe 1945 jo se nastał z Mecklenburgskeje a pódwjacorneje źěla Pomorskeje na pódwjacor źinsajšneje granicy mjaz Nimskeju a Pólskeju.
Mjenja sedlišćow
W Mecklenburg-Pśedpomorskej eksistěrujo wjele mjenjow, kótarež ze słowjańskeje rěcy póchada. Toś ta słowjańska rěc wěcej njeeksistěrujo, ale wóna jo była pśiswójźbna z Kašubšćinu, Pólšćinu, ale tež z Górnoserbšćinu, Dolnoserbšćinu, Češćinu a Słowakšćinu. Wóna słuša k lechiskej kupce pódwjacornosłowjańskich rěcow. Pak tež mjenja z nimskego póchada eksistěruju tam.
Nožki
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 227
- ↑ W internetowem słowniku: Mecklenburg-Vorpommern
- ↑ W internetowem słowniku: Schwerin
- ↑ Die Slawen in Deuschland, Akademie-Verlag Berlin 1985
- ↑ Erwin Schulz: Ortsnamen in Mecklenburg-Strelitz, Greifswald 2004, ISBN 3-86006-218-2
- ↑ Bernd Hahn: Mirower Geschichte(n), bok 15
Eksterne wótkaze
Baden-Würtembergska | Barliń | Bayerska | Bramborska | Brema | Dolnosakska | Durinska | Hamburg | Hesseńska | Mecklenburg-Pśedpomorska | Nordrhein-Westfalska | Rheinland-Pfalcojska | Saarlandska | Sakska | Saksko-Anhaltska | Šleswig-Holštejnska
1952 k Baden-Würtembergskej fuzionowali: Südbaden | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern


text:
Ferenc Karinthy
Ferenc Karithy (rodz. 22 czyrwca 1921 we Budapeszće, um. 29 lutygo 1992 we Budapeszće) – pisorz a reportażysta madźarski, syn inkszygo pisorza Frigyesa Karinthjygo, s bildůngu lingwista.
Po ukůńczyńu sztudyrowano pracowoł we budapesztyńskych tyjatrach kej dramaturg. Pjyrszy jygo růman to bůła Noc Don Juana, za kerům erbnůł ńymało zoc. Druge ze rzyndu, surryjalistyczne dźeło - Wywołowańy duchůw pośwjyńćůł uojcu a prozajikowi Dezsö Kosztolánymu. We ńyskoryj twůrczośći skłańoł śe ku idyji ryjalizmu. We tyj kůnwyncyji utrzimany je m.in. grůmada uosprowek Pjykne żywobyće, růmany Cyntaur aMulorze.
Ferenc Karinthy bůł mockrotnym laureatym nadgrody literackij im. Attili Józsefa, m.in. za růman Budapesztyński podźim (1953). Za Reportaże literacke uotrzimoł nadgroda im. Kossutha.


text:
Radiska
Radiska (Raphanus sativus)- gatůnek źelin uobejmujůncy mocka uodmjan. Nojprawdopodobńi prziloz ku nům s wybrzży Morza Strzudźymnygo abo pouedńa Azyje. We Polsce wystympuje kej roślina uprawno.
Egipcyjůny a Greki przipisywali ji właśćiwośći lyczńicze, iże poprawjo trawjyńy a myślyńy. Půglůndy te trwajům we ojropejskij medycyńy ludowyj do dziśej. Radiska zawjyro fůl witaminůw a jeji leko pjekůncy smak nadowajům uolejki eteryczne.
100 g Radiski zawjyro: 1 g bjołka, 2,8 g wůnglowodanůw, 1 g błońńika, 0,04 mg witaminy B1, 0,02 mg witaminy B2, 0,2 mg witaminy PP, 0,1 mg witaminy B6, 25 mg witaminy C, 24 mikrogramy kwasu foljowygo, 240 mg potasu, 59 mg sodu, 44 mg wapńo, 27 mg fosforu, 11 mg magnyzu, 1,9 mg żelaza a 0,1 mg cynku.


text:
Cołkowańy bez tajle
Cołkowańy bez tajle – jedyn ze kńifůw rachowańo zawartych form cołek postoći:
Eli poradzymy wysznupać take , co , to mogemy przełonaczyć ta cołka do postaći:
Lo uoznoczůnych cołek grańice cołkowańo uwzglyndńo śe tyż we tajli růwnańo uostajůncej do cołki mino:
Kńif cołkowańo bez tajle bjere śe ze mustra na pochodno iloczynu:
Bajszpil zastosowańo kńifu cołkowańa bez tajle:
Cołki zwrotne[Sprowjej]
Lo cołki ze iloczynu funkcyji, kerych kolyjne pochodne powtorzajům śe nazod a nazod, momy tmj. cołka zwrotno, lb.:
Cołka we wyrażyńu po prawej zajće růwna śe cołce po lewej zajće, wjync


text:
Sewastopol
Koordinaty: 44°36′0″N 33°31′0″E /  44.6, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Sewastopol (ukrainsce a rusce CeBacToпoлb) je najwjetše město na połkupje Krim a zdobom wuznamny přistaw při Čornym morju. Wot měrca 2014 słuša de facto k Ruskej, dotal běše z dźělom Ukrainy. Ruske zarjadowanje połkupy mjezynarodnje připóznate njeje.
Město je so po ruskim wobsadźenju Krima w lěće 1783 na městnje staršeho tatarskeho sydlišća załožiło a leži w juhozapadźe połkupy při kromje Krimowych horin. Sewastopol je domjacy přistaw a hłowne zepěranišćo ruskeje Čornomórskeje floty a hač do lěta 2014 tež ukrainskeje mariny.


text:
Staśaństwo
Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergarske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.
Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.
Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.
Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje.
Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.
Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.


text:
Retikulocyt
Retikulocyt – mody, ńydojřouy erytrocyt bez jůndra znojdujůncy śe we krwi uobwodowyj. Sům wjynkše uod erytrocytůw a majům wjynkšo uoporność uosmotyčno. Charakterystyčne lo ńich sům pozostouości šorstkego neca yndoplazmatyčnygo. Dojřywajům we erytrocyty bez 2-4 dńi. Jejich ilość we krwi uobwodowyj stanowi uo aktywnośći erytropoetyčnyj špiku kostnygo.
Ličba retikulocytůw (ang. reticulocyte count - RC) uoznačo śe we průmilach abo procyntach coukowityj ličby erytrocytůw. U dorosuych wynośi 5-15‰ eli 0,5-1,5%. Wartość bezwzglyndno to 20 000 - 100 000/ul.


text:
opowiedział(a) 2015-02-06 23:59:44:
Modne myszki, slodkie myszki, dobre myszki, mile myszki, piekne myszki, sliczne myszki, myszki z klasą, myszki na topie, Top myszki, spoko myszki, cool myszki, cool mouses, sweet mouses, good mouses, myszki zbieracze, myszki kiszki, klub serowych myszek, spoczko myszki, mysiaki pysiaki, najlepsze myszki, myszki na 6, wiejskie myszki, miasteczkowe myszki, magiczne myszy, myszy znające magie, futrzaste myszki, kolorowe myszki, błyszczące myszki, brokatowe myszki, tęczowe myszki, sweet myszki, myszki sukcesu, niebiańskie myszki, domowe myszki, dzikie myszy, leśne myszki, myszki polne, myszki na medal, kudłate myszki, milutkie myszki, posłuszne myszki, slodziaśne myszki, przyjacielskie myszki, troskliwe myszy, opiekuńcze myszki, plakatowe myszki, myszki artystki, artystyczne myszy, zdolne myszy, elastyczne myszy, sportowe myszki, piłkarskie myszki, koszykowe myszki, myszki siatkarki, mądre myszy, zdrowe myszki, szalone myszy, pokręcone myszy, miłosnicy sera, miłosne myszki, różowe myszki, niebieskie myszki, zielone myszki, początkujące myszy, doświadczone myszy, myszy nowicjusze, zwinne myszki, szybkie myszki, świąteczne myszy, plażowe myszy, wiosenne myszy, jesienne myszy, brązowe myszy, szare myszy, czarne myszy, złe myszki, wredne myszki, pomocne myszy, wysportowane myszy, myszy z YouTube, filmowe myszki, muzyczne myszki, uzdolnione myszy, wojownicze myszy, uparte myszki, cierpliwe myszy, niecierpliwe myszki, male myszy, serowe myszy, truskawkowe myszy, eventowe myszki, bure myszki, dorosle myszki, mysie rodziny. To chyba na tyle, n.a.j. mile widziany ;)
Proszę czekać...


text:
Godka manx
Godka manx – (Gaelg Vanńinagh; gaelicko godka manx) – godka s grupy gojidelskij (q-celtyckij) godek celtyckych, kero užywano je na wyspje Man (depyndyncyji Korůny brytyjskij), pouožůnyj na Mořu Irlandzkym. Pochodźi uod staroiryjskij godki, a šcygůlńy uod jygo djalyktůw ulsterskigo a galloway. Wyodrymbńiu śe ůngyfer V w. n.e. Nojstarše hańšrifty we tyj godce pochodzům ale dźepjyro s XVII w. Literatura we manx ńy je zbyt bůgato.
Uobecńy manx do śe uznoć za godka umarto abo přinojmyńi bliski wymarću, bo podejmuje śe průby jygo uodrodzyńo. Uostatńo uosoba, kera užywoua go kej uojčysto godka umarua we roku 1974. Dźouańo majůnce na cylu uožywjyńy tyj godki přińosuy pewne rezultaty - uobecńy kupa mjyškańcůw wyspy naumjouo śe manx a posuůguje śe ńim kej drůgům godkům, po angelskij. Podle spisu ludnośći s 1991 roku bůuy to 634 uosoby s přez uoźymdźeśyńćotyśynčnyj populacyje wyspy, 10 lot půźńij zadeklarowouo znojůmość godki juž přez 1000 uosůb wjyncyj (2,2 % ludnośći wyspy). W uostatńich lotach pojawiuy śe tyž uosoby, lo kerych manx je pjyršům godkům - bajtle tych, keři naučyli śe go a posuůgujům śe ńim we žyću codźynnym. W 2001 r. kej take uokreśliuo śe 56 uosůb.


text:
Polsko, Polsko Republika (pol. Rzeczpospolita Polska, IPA: /ˈpɔlska/) – państwo we szczodkowyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym.
Grańica mo zy Mjymcůma (na zachodźe), Czeskům Republikům, Słowacyjům (na połedńu), Ůkrajinům, Bjołoruśům, Litwům (na wschodźe) a Rusyjům (uobwodym kalińingradzkym, na půłnocy), a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.
Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.
Jako symboliczny anfang państwowośći polskij uznowo śe jeji krzest, kery mjoł plac we 966 roku. Bez lata 1795 - 1918 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austryjo a Prusy. We uokreśe wrześyń 1939 - 1945 pod uokupacyjům mjymjeckům, 1945-1989 bůł sam uokres, kej u władzy bůły kůmůńisty, 1952-1989 mjanowoło śe to Polsko Ludowo Republika. Uod 1989 zaś ustrůj dymokratyczny.
Przipisy


text:
Muzyka : FG3- Free Guitars Projects - Dhalius Music - Yeah
Tags: 4, poranik, jak, stworzy, swj, wasny, serwer, w, samp, gta, san, andreas, multiplayer, 4 poranik, poranik jak, jak stworzy, stworzy swj, swj wasny, wasny serwer, serwer w, w samp, samp gta, gta san, san andreas, andreas multiplayer, 4 poranik jak, poranik jak stworzy, jak stworzy swj, stworzy swj wasny, swj wasny serwer, wasny serwer w, serwer w samp, w samp gta, samp gta san, gta san andreas, san andreas multiplayer, 4 poranik jak stworzy, poranik jak stworzy swj, jak stworzy swj wasny, stworzy swj wasny serwer, swj wasny serwer w, wasny serwer w samp, serwer w samp gta, w samp gta san, samp gta san andreas, gta san andreas multiplayer


text:
Sewjerny polarny ocean
Sewjerny polarny ocean (tež Arktiski ocean) je najmjeńši ocean na Zemi. Ma přestrjeń štyrnaće milionow kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 5449 metrow.
Leži we wokolinje sewjerneho čopa a mjezuje z kontinentami Aziju, Sewjernej Ameriku a Europu.
Je zwjazany z Ćichim oceanom přez Beringowy přeliw a z Atlantiskim oceanom přez Norwegske morjo.
Wuznamne přistawy Sewjerneho polarneho oceana su na přikład Murmansk a Archangelsk w Ruskej federaciji, Kirkenes w Norwegskej, Inuvik w Kanadźe a Barrow w Zjednoćenych statach Ameriki.


text:
Kambodża
Kambodža, Krůlestwo Kambodžy (khmersko godka (trl.: Kâmpǔchéa, Preăhréachéanachâkr Kâmpǔchéa), we lotach 1976-1989 Kampuča – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyji, na Půuwyspje Indochińskym, nad Zatokům Tajlandzkům. Grańica mo uod zachodu a půunocy s Tajlandyjům (dugość grańicy – 803 km), uod půunocy s Laosym (541 km), a uod wschodu s Wjetnamym (930 km).
Prawje couki kraj znojduje śe we dořeču Mekůngu. Dźou wodny I stopńa stanowjům pasma Gůr Kardamůnowych a Gůr Elefanta. Řyki na wschodńich zbočach tych gůr spuywajům do jeźora Tůnle Sap, a na zachodńich do Zatoki Tajlandzkij.
Bez pora deščowo nadmjar wody we Mekůngu powoduje cofka wůd řyki we kerůnku jeźora, kere rozlewo śe we cyntralnyj tajli ńiźiny. Jygo guymbokość wzrasta wůunčas s 1–3 m do 12 m. Skiž tygo zbjorńik tyn mo jydne s nojličńijšych zasobůw ryb suodkowodnych na śwjeće.
Kambodža to jydyn s nojbjydńijšych krajůw na śwjeće. Uod 1986 začůu śe proces prywatyzacyji předśebjorstw państwowych a zakuodůw řymjeślńičych. Industryjo je suabo rozwińjynto – fůnkcjůnujům yno moue fabryki kaučuku, tartaki a zakuody přymysúu spožywčygo, bez tůž wjelce wažnym elymyntym gospodarki kraju je rolńictwo. W mjastach žyje jedźińy 13% mješkańcůw kraju.


text:
Kościół św. Antoniego
Bazyliki
Kościoły
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Babsku
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Bydgoszczy
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Chorzowie
- Kościół św. Antoniego Padewskiego i Teresy od Dzieciątka Jezus w Częstochowie
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Dąbrowie Górniczej
- Kościół św. Antoniego w Elblągu
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Gądkowicach
- Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego w Gdańsku
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Gdyni
- Kościół św. Antoniego w Gliwicach
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Jarocinie
- Kościół św. Antoniego w Jaśle
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Karwi
- Parafia św. Antoniego z Padwy w Katowicach
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Koziegłówkach
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Krakowie
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Kraśniku
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Lasówce
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Lesznie
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Lublinie
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Łodzi
- Kościół św. Antoniego w Łodzi
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Mińsku Mazowieckim
- Kościół św. Antoniego w Nowej Soli
- Kościół św. Antoniego w Niemstowie
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Osieku Drawskim
- Kościół św. Antoniego w Ostrołęce
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Ostrowie Wielkopolskim
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Pieszycach
- Kościół św. Antoniego w Pile
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Poznaniu
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Przemyślu
- Kościół św. Antoniego w Przeźmierowie
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Psarach
- Kościół św. Antoniego w Radecznicy
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Różańcu
- Kościół św. Antoniego w Sokółce
- Kościół św. Antoniego w Toruniu
- Kościół św. Antoniego z Padwy w Wojkowicach
- Kościół św. Antoniego z Padwy we Wrocławiu
- Kościół św. Antoniego we Wrocławiu-Karłowicach
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Warszawie (Czerniaków)
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Warszawie (Śródmieście)
- Kościół św. Antoniego w Zabrzu
- Kościół św. Antoniego w Zdzieszowicach


text:
Kůmputer
Kůmputer (ang. computer uod łac. computare - rachować) – elektroniczno maszyna kero je mogebna być zaprůgramowano do roztomajtych logicznych dźałań a rachowańo. Terozki kůmputry fungujům skiż uoperacyjůw na sztrůmowych sygnołach zero - jedyn. Dowńij, s anfanga uůnych egzistowańo, kůmputry bůły analogowe. Skoro wszyjske kůmputry fungujům we opraću uo architektura von Neumanna. Kożdy kůmputer mo procesor, pamjyńć a urzůndzyńa wejśća/wyjśća. Do kůmputrůw wrachowujům śe kůmputry uosobiste, superkůmputry, mobilńoki, mocka urzůndzyń wbudowanych (embedded devices) atp.


text:
Kronos
Kronos je w grjekskej mytologiji najmłódši syn Gaie (zemja) a Uranosa (njebjo) a nawjedowar Titanow. W romskej mytologiji wotpowěduje jemu Saturn(us).
Etymologija[wobdźěłać]
Jeho mjeno zwjazachu w antikskej ludowej etymologiji hižo jara zahe z mjenom boha časa Chronosom, štož je pak etymologisce wopaki. Spočatnje běštaj to dwaj bohaj, kotrajž so potom w někotrych tradicijach zjednoćeštej. Prašenje za prawej etymologiju je zwadne; tuka so, zo je so słowo Kronos wot kraino wotwodźiło. Po tym je Kronos tón, kiž zakónči, zdokonja.
Prawdźepodobniše pak je, zo je mjeno předgrjekskeho pochada a Kronos z někajkeje předgrjekskeje tradicije přewzaty.
Mytologija[wobdźěłać]
W zažnym času mytologije njeměješe Kronos hišće žane krute městno w genealogiji bohow. Ze wšelakorych wersijow mytosa je so Hesiodowa přesadźiła, w kotrejž so Kronos jako syn Uranosa a Gaie wobhladuje.
Dokelž je Uranos swoje dźěći – kyklopow a hekatoncheirrow – tak hidźił, zo je jich do Tartarosa, do podswěta, zatamał, porodźi Gaia swoje dalše dźěći – titanow – skradźu. Wona naštyka skónčnje Kronosa, zo by swojeho nana ze serpom kastrěrował.
Kronos bu z tym knježićel nad swětom a załožićel Złoteje doby. Po rysowanju Hesioda wuda so jeho sotra Rhea na njeho. Ze stracha, zo jeho dźěći jemu móc wozmu, zežra wón je: Hestiu, Demetera, Hera, Hadesa a Poseidona, tych Kronidow. Najmłódšeho syna pak, Zeusa, schowa Rhea po radźe Gaie a Uranosa w prózdnjeńcy hory Aigaion na Kreće, mjeztym zo poda Kronosej kamjeń do pjeluškow wity, kotryž tutón spóžrě, bjez toho zo by jebanstwo pytnył. Tak móžeše Zeus njemyleny wotrosć. Pozdźišo poradźi so Zeusej, swojeho nana z lesću a namocu přewinyć, na čož Kronos najprjedy kamjeń a po tym swoje spóžrěne dźěći wupluny. Zeus staji kamjeń na kultowe městno Pytho (Delphi), zo bychu jón smjertni wobdźiwowali.
Orphikojo powědaja, zo Kronos jednoho zakrasneho dnja wot mjeda, kotryž z dubow ćečeše, wopojeny ležeše a Zeus jeho tak sputać zamó a jeho na to do elyziskich honow, na „kupu zbóžnych“, wotwjedźe, hdźež Kronos do dźensnišeho přebywa. Tohodla traje Złota doba na elyzionje dale, mjez tym zo je so z kastrěrowanjom Kronosa na zbytnej zemi skónčiła.
Žórła[wobdźěłać]
- Němska wikipedija


text:
Měrosław Tyrš
Měrosław Tyrš (čěsce Miroslav Tyrš, rodźeny jako Friedrich Emmanuel Tiersch (* 17. požnjenca 1832 w Dźěćinje, Čechi, † 8. žnjenca 1884 pola Oetza, Tirol), profesor na Karlowej uniwersiće kaž tež na ČVUT w Praze, po pochodźe Němc, bě čěski wuměłstwowy kritikar a stawiznar kaž tež załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł a twórićel sokołskeje gymnastiskeje metody.
Měrosław Tyrš bě syn němskeho wučerja w Mladej Boleslavje, hdźež dźěćatstwo přežiwi. Wopyta gimnazij w Praze, hdźež tež studij wuchodźi. W lěće 1862 załoži hromadźe z Jindřichom Fügnerom w Praze organizaciju, kotrejež cil bě starosć wo polěpšenje ćělneje wukonliwosće kaž tež powšitkowne powyšenje schodźenka zdźěłanosće dorosćenych.
W lěće 1884 Měrosław Tyrš wumrě při wuchodźowanju we wokolinje swojeho wočerstwjenisća Oetz w tirolskich Alpach.
Literatur[wobdźěłać]
- Renáta Tyršová: Miroslav Tyrš, jeho osobnost a dílo, I, II. Prag 1932
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Měrosław Tyrš – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (něm.)
- Google Books: Měrosław Tyrš, Naš nadawk, směr a zaměr, Powitanje w sokołskim kruzn, 1932.
Žórło[wobdźěłać]
- zeserbšćeny z pólskeje wikipedije (2.7.2012)


text:
Kantela
Kantela (finsce kantele abo kannel, estisce kannel) je narodny hudźbny nastroj Finskeje a wona je znaty trunowy nastroj tež w druhich krajach při Baltiskim morju.
Struktura a stawizny[wobdźěłać]
Tradicionalna kantela měješe pjeć trunow, kotrež přikrućowachu na drjewowym ramiku a delni bok je wotewrjeny. Nowšu tak mjenowanu dwudrjewowu pjećtrunowu kantelu najprjedy grifeluja. Potom stwarichu wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samsnej swójbje hudźbnych nastrojow.
Nětko kantelowa hudźba je jara žiwa a so tróšku ličba hrajerjow powjetšuje. Ewolucija je započała dla dźěła Kannelliitto za čas 1970. lět a traje nětko dla zhromadneho dźěła hudźbnikow, hudźbnych šulow, firmow a zwjazkow.
Najstarše dopokazy za tajke nastroje (mjez druhim finsku kantele, estisku kannel, letisku kokle [wurjekuj kuokle], litawsku kanklės a rusku gusli) snadź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 w Velikij Novgorod a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.
Kantela je hudźbny nastroj Väinämöinen w Kalevala, kotraž je finska narodna poezija.
Finski kantelowy muzej (finsce Suomen kantelemuseo) je w měsće Jyväskylä.


text:
Klimentowica
Klimentowica (scs. KлиMє́HToBицa) je uokreślyńym užywonym lo starosuowjańskigo šrajbůngu, kery rozwinou śe we cyrylica a kery zostou prawdůpodańy rozwińynty bez Klemensa ze Uorchydy, školořa uod śwjyntygo Cyryla.
Klimentowica bůua utwořono na baźe alfabytu greckigo, ze půmjyńańym kštoutu buchštab a wćepywańym nowych. Bajšpilym užywańo wčesnyj klimentowicy je inskrypcyjo Samuila, bůugarskigo wuadcy.
Klimentowica na počůnku bůua přistosowano do škryflańo we starocerkewnosuowjańskij godce a potym tyž we staroruskij godce, nale, kej čas mijou, klimentowica užywano do růmůńskij godki, a bestož pojawiuy śe we tym šrajbůngu nowe buchštaby.
Uostatečny kres klimentowicy mjou plac we 1698, kej Piotr I Wjelgi dou nakaz reformy buchštab, prowadzůnc do powstańo graždanki.


text:
Astrůnůmijo
Astrůnůmijo (gr.: ἀσtpovouίa) – nauka uo ćouach ńebjeskych, jejich budowje, ruchach, pochodzyńu a ewolucyje uoroz uo materyje rozprošůnej we přestřyńi kosmičnyj (mjanowanyj tyž kosmosym). Astrůnůmijo, a po prowdźe jeji tajla mjanowano kosmologjům, zajmuje śe tyž Wšechśwjotym kej coukośćůn. Nazwa astrůnůmijo pochodźi s greki: gr. ἄσtpov astron (gwjozda) + vόuoς nomos (prawo).
Astrůnůmijo možno inačy uokreślić kej nauka uo wšelkych uobjektach a zjowiskach znojdujůncych śe poza Źymjům.
Dźiśijšo astrůnůmijo je gynau zwjůnzano s astrofizykům, kera je zastosowańym prow fizyki do interpretacyje wyńikůw uobserwacyje astrůnůmičnych. Zwjůnzek tyn je tak guymboki, aže dźiś uobje dźedźiny sům ale jydnośćům. Můg uůn powstoć skuli uodkryću, aže ćoua ńebjeske skuadajům śe s takij samyj materyje, kej wšyjske inkše uotačajůnce nos uobjekty.
Uobjekty, kerymi zajmuje śe astrůnůmijo, to ćoua ńebjeske: planety, Mjeśůnčki, planetojidy, gwjozdy, gwjazdozbjory, asocjacyje gwjazd, grůmady gwjazd, galaktyki, mguawice, grůmady galaktyk, materja mjyndzygwjazdowa, gaz mjyndzygalaktyčny, materja ygzotyčno, antymaterja, materja ćymno, kwazary, čorne dźury i wjela inkšych. Astrůnůmijo zajmuje śe badańym procesůw dotyčůncych tych ćou.
Bibljografja[Sprowjej]
- Jadwiga Waniakowa "Polska naukowa terminologia astronomiczna" 2003, Wyd. IJP PAN, Krakůw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)


text:
Azowske mórjo
Azowske mórjo (ukrainski AзoBcbke Mope - Azowske more, rusojski AзoBckoe Mope - Azowskoje more, krimskotatarski Azaq deñizi) jo małke mórjo w krotkozajtšnem źělu Europy. Granicujo na pódwjacorje z Ukrainu a na pódzajtšu z Rusojskej federaciju. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana a jo wažone za źěl wětšego Carnego mórja, wót kótaregož jo na krotkem wjacorje wótźělone połkupu Krim a z kótarymž jo zwězane na pódpołdnjo pśez Kerčsku wužynu njedaloko Kerča.
Azowske mórjo ma płoninu wót pśisamem 40 tysac kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 15 metrow. Jogo nejwětšy pśiběg jo Don. Azowske mórjo ma wjelgin nisku solny wobstatk.
Wuznamne pśistawy su Mariupol a Berdjansk na Ukrainje a Taganrog a Jejsk w Rusojskej federaciji.


text:
Mokszańsko godka
Mokšańsko godka (mokš. MokшeHb kялb, mokshanj kälj) – ůgrofińsko godka s grupy godek woužańskych užywany uod jydnyj s dwůch grup etńičnych skuodajůncych śe na norůd mordwiński - Mokšanůw. Užywany je na wschodńim kraju ojropejskij tajli Rusyje, ščygůlńy we zachodńich rygjůnach Mordowije, kaj je uřyndowům godkům a we uobwodźe pynzyńskym, a tyž Tatarstańe, Baškiryji, a uobwodach: uorynburskym, rjazańskym, samarskym, saratowskym a tambowskym. Mokšańe žyjům tyž we ńywjelgich grupach na dalekym wschodźe Rusyje, a poza grańicůma tygo kraju – we USA.
Godka mokšańsko je užywano uod ůng. 400 tys. ludźi, eli ůng. 40% Mordwinůw posůgujůncych śe uojčystům godkům.


text:
Wschodńi Timůr
Wschodńi Timůr, Dymokratyczno Republika Wschodńigo Timoru (tetům: Repúblika Demokrátika Timór Loro Sa'e, portugalsko: República Democrática de Timor-Leste) je wyspjarske państwo we Azyji połedńowo-wschodńij. Bůło to pjyrsze państwo, kere usamostanowjyło śe we XXI stoleću. Jedźino lůndowo grańica Wschodńi Timůr mo ze Indůnezyjům. Wschodńi Timůr, kej godo same mjano, je rozlygowane we wschodńij tajli wyspy Timůr.
Jygo uodrymbność wźůna śe uod tygo, co bez dugi czas bůła to kolůńijo Portugalije, a skiż tygo sam wjynkszość ludźůw je katolikůma, a ńy muzułmanůma kej we sůmśedńij Indůnezyji. We 1975 Portugalczyki uopuśćůły Wschodńi Timůr, nale anektowała go Indůnezyjo. Bez dugi czas mjyszkańcy dopůminali śe uo samostanowjyńy. Dźepjyro we 1999 doszło do absztimůngu, we kerym 78,5% mjyszkańcůw welowało za samostanowjyńym.


text:
Kwadrat
Kwadrat – prostokůnt kery mo růwne boki.
Ńykere wuaśćiwośći kwadratu[Sprowjej]
Jak we prostokůnće, tyż we kwadraće:
- eki wewnyntrzne sům proste.
- Przećiwlegue boki sům růwnolegue (je to růwnoleguobok).
- Przekůntne sům růwnyj dugośći.
- Przekůntne przećinajům śe we pouowje.
- Půnkt przećyńćo překůntnych je strzodkym symetryji.
- Suma ekůw je 360° = (2π) rad.
Wuaśćiwośći kere mo s prostokůntůw ino kwadrat:
- Przekůntne kwadratu sům uodćinkym dwuśečnych ekůw kwadratu.
- Przekůntne přećinajům śe pod ekům prostům.
- Kwadrat je czworokůntem forymnym.
- Kwadrat je růmbym.
- Kwadrat mo štyry uośe symetryji: proste zawjerajůnce przekůntne a symetralne bokůw.
- Uośe symetryji kwadratu tajlujům go na 8 přystajůncych trůjkůntůw prostokůntnych.
- Kožde dwa kwadraty sům do śe podobne.
Wzory[Sprowjej]
- - dugość boku.
- Plac:
- Dugość przekůntnyj:
- Průmjyń uokrynga wpisanygo we kwadrat:
- Průmjyń uokrynga opisanego na kwadraće:
Geůmetryjo ńyeuklidesowo[Sprowjej]
We geůmetryje ńyeuklidesowyj, kwadrat je to wjelokůnt s 4 růwnymi bokami a ekami.
Bajszpile:


text:
Sokrates
Sokrates (gr. Ewkpάtnς, ur. 4 čerwca 469, zm. 7 maja 399 p.n.e.) – jydyn s nojwjynkšych filozofůw greckych. Urodźiu śe i zmar we Atynach.
Jedyne, co uo ńim wjymy, to relacyje jygo učńo Platůna (w postaći spisanych djalůgůw) a Ksynofůnta, a tyž překazy Arystotelesa, Arystofanesa a historykůw greckych. Učńe Sokratesa růžńili śe we wjelu sprawach, a we jejich pismach Sokrates wystympuje čynsto kej retoryčny autorytet, wykuadajůncy půglůndy autora. Ale mimo kwestii spornych pewne půglůndy uwažo śe za řečywiśće sokratejske.
Coukość podyjśćo do wuasnyj wjydzy a překůnań Sokratesa streščo připisywane mu zdańy "wjym, aže ńic ńy wjym" ("scio me nihil scire"). Tradycyjńy předstawjo śe Sokratesa kej wrůga dymokracyji, wskazujůnc na jygo krytyka řečywistośći atyńskij i ludźi kerujůncych sprawůma państwa, a tyž na fakt, iže wśrůd jygo školoři znojdowali śe znůńi wrůgowje ustroju dymokratyčnygo (np. Alkibjades, Platůn, Krycyjoš). Možliwa je ale tyž inkša interpretacyjo, zapropůnowano bez Karla Poppera we dźele Spouečyństwo uotwarte i jygo wrůgowje. Wedle ńij istotno do dymokracyji je wolność suova umožliwjajůnco swobodno krytyka dostřežůnych felerůw i swobodno dyskusyjo uo napotkanych problymach. Wolność suowa je čynńikym wjynkšej efektywnośći państw dymokratyčnych, aby ale we peuńi můguy śe ujawńić pozytywne jeji skutki, kůńyčne je pobudzyńy uobywateli do krytycyzmu (w tym samokrytycyzmu) i samodźelnośći intelektualnyj.


text:
Mexiko
Mexiko (španisce Mexico, hamtsce Estados Unidos Mexicanos) je wulki kraj w Sewjernej Americe. Namaka so mjez Ćichim oceanom w zapadźe a Atlantiskim we wuchodźe a mjezuje ze Zjednoćenymi statami w sewjeru a z Belize a Guatemalu w juhowuchodźe. Stolica Mexika je Mexiko-město (Ciudad de México) w srjedźišću kraja, kotrež ma wjace hač 30 mil. wobydlerjow a słuša tuž k najwjetšim městam cyłeho swěta.
W kraju knježi přewažnje subtropiska, zdźěla - wosebje w sewjerozapadźe - pak tež pušćinowa, abo kaž w horinach alpinska klima. Najwyše městno je aktiwny wulkan Citlaltépetl (5636 m) blisko pobrjoha Mexiskeho golfa.


text:
Ginejski golf
Ginejski golf je tutón dźěl Atlantiskeho oceana, kotryž mjezuje z pobrjohom zapadneje Afriki w sewjeru a srjedźneje Afriki we wuchodźe. Stawiznisce rěka region při sewjernym pobrjoze Hornja Gineja a při wuchodnym pobrjoze Delnja Gineja. Přimórske staty su Ghana, Togo, Benin a Nigerija w Hornjej Gineji kaž tež Kamerun, Ekwatorialna Gineja, Gabun a republika Kongo w Delnjej.
Najwjetše kupy w golfu su k Ekwatorialnej Gineji słušace Bioko, São Tomé a Príncipe a Annobón. Nastachu - kaž tež Kamerunska hora na afriskej twjerdźi - wulkaniskeho hot spota dla.
W Ginejskim golfu překřižuje nulowy meridian ekwator.


text:
Gary Davis
Reverend Gary Davis, tež znaty jako Blind Gary Davis (* 30. apryla 1896 w Laurens, South Carolina; † 5. meje 1972 w Hammontonje, New Jersey) bě US-ameriski spěwar a gitarist bluesoweje a gospeloweje hudźby. Jeho wosebite wašnje gitaru hrać je z inspiraciju za wjele druhich wuměłcow.
Žiwjenje[wobdźěłać]
Hižo jako dźěćo woslepi, w tym času spěwaše w chorje domizniskeje wosady. Srjedź dwacetych lět 20. lětstotka přećahny do Durhama, w staće North Carolina. Tute město bě w tym času jedyn ze centrumow kultury čornych. Tam dźěłaše mjez druhim hromadźe z wšelakimi wuměłcami kaž Blind Boy Fuller a Bull City Red. W lěće 1935 bu Gary přez J. B. Long hudźbnej firmje American Record Company předstajeny. Tute prěnje zetkanje je woprawdźity započatk hudźbneje kariery Davisa. Mjeztym zo bydleše w Durhamje konwertuje ke křesćanstwu a sta so pozdźišo z fararjom baptistiskeje cyrkwje. Wobwliwowany wot toho zaběra so čas žiwjenje intensiwnje z gospel-hudźbu a z křešćanskej wěru. Wón sam je swoje tworjenje na polu hudźby hłownje jako wuraz swojeje wěry widźał, jenož mało spěwow mějachu swětny pozadk.
W štyrcetych lětach 20. lětstotka poča hudźbna scena w Durhamje rozpadować, tak zo Davis přećahny do New Yorka. Wozrodźenje folk-hudźby wot lěta 1960 da swojej kariery nowy elan, wjeršk bě jeho wustup na Newport Folk Festival. Nimo toho nahrawachu wšelake skupiny jeho spěwy znowa na přikład Peter, Paul and Mary spěw "Samson and Delilah".
Diskografija[wobdźěłać]
Wulki dźěl nahrawanjow bu hakle po smjerći Davisa wozjewjeny.
- Little More Faith, Bluesville Records, dec. 1961
- Blind Reverend Gary Davis, Bluesville, okt. 1962
- Pure Religion, Command, julij 1964
- Blind Reverend Gary Davis, (wšelake alby pod tutym mjenom), Prestige, meja 1964
- Singing Reverend, Stimson, (z Sonnyom Terryom)
- Guitar & Banjo, Prestige, 1970
- Sun is Going Down, Folkways Records, 1976
- Ragtime Guitar, Kicking Mule
- Lo I Be with You Always, Kicking Mule
- Children of Zion, Kicking Mule
- Let Us Get Together, Kicking Mule
- Lord I Wish I Could See, Biograph
- Reverend Gary Davis, Biograph
- Pure Religion and Bad Company, Smithsonian Folkways compilation album
- If I Had My Way: Early Home Recordings, Smithsonian Folkways, 1993
- The Sun of Our Life, World Arbiter 2002 (dotal njewozjewjene spěwy a kemše z połstatych lět)


text:
Lista zdrajców, złodziei i oszustów
PiSuary
* Adamczyk Andrzej, Andzel Waldemar, Arent Iwona, Ast Marek, Bartyzel
Małgorzata Maria, Bielecki Jerzy, Bogucki Jacek, Bosak Bogusław, Brudziński
Joachim, Bubula Barbara, Ceglecka-Zielonka Teresa, Chłopek Aleksander,
Chmielowiec Zbigniew, Chrapkiewicz Daniela, Cybulski Piotr, Cymański Tadeusz,
Czarnecki Krzysztof, Czarnecki Witold, Czartoryski Arkadiusz, Czepe Roman,
Czesak Edward, Ćwierz Andrzej, Dera Andrzej, Mikołaj, Dobrzyński Leszek, Dolata
Zbigniew, Dorn Ludwik, Dudziński, Tomasz Mirosław, Falfus Jacek, Gajewska
Karolina, Girzyński Zbigniew, Giżyński Szymon Stanisław, Golba Mieczysław,
Goliński Marian Tomasz, Gołojuch Kazimierz, Gosiewska Małgorzata, Gosiewski
Jerzy, Gosiewski Przemysław Edgar, Górski Artur, Górski Tomasz, Hoc Czesław,
Hofman Adam, Jach Michał, Jackiewicz Dawid, Jagiełło Jarosław, Janik Grzegorz,
Jasiński Wojciech, Jędrych Jędrzej, Jurek Marek, Jurgiel Krzysztof, Kaczyński
Jarosław, Karasiewicz Lucjan, Karski Karol, Kempa Beata, Kilian Wiesław, Kloc
Izabela, Kłeczek Dariusz Antoni, Kłosowski Sławomir, Kołakowski Lech, Kołakowski
Robert, Kościelniak Jacek, Kowal Paweł, Kowalczyk Henryk, Kozak Zbigniew,
Kraczkowski Maks, Krasulski Leonard, Krzywicki Piotr, Kuchciński Marek, Kurski
Jacek, Latos Tomasz, Libicki Jan Filip, Lipiec Krzysztof, Lipiński Adam, Liss
Andrzej, Lysko Alojzy, Łatas Marek Jerzy, Maciejewski Krzysztof, Madziarczyk
Tadeusz, Malik Ewa, Marianowska Barbara, Markowski Tomasz, Masłowska Mirosława,
Materna Jerzy, Matuszewski Marek, Matuszny Kazimierz, Mazurek Beata, Mężydło
Antoni, Michałkiewicz Krzysztof, Mikuła Krzysztof, Mojzesowicz Wojciech, Moskal
Kazimierz, Mularczyk Arkadiusz, Natalli-Świat Aleksandra, Nowak Maria Teresa,
Olendzka Halina, Olszewski Dariusz, Ołdakowski Jan, Opioła Marek, Ożóg
Stanisław, Pakuła-Sacharczuk Anna, Paluch Anna, Piecha Bolesław Grzegorz, Pięta
Stanisław, Piłka Marian, Polaczek Jerzy, Polak Marek, Poncyljusz Paweł, Puza
Adam, Rogacki Adam, Rojek Józef, Roman Giovanni, Rusiecki Jarosław, Ryniak
Monika, Sadurska Małgorzata, Seliga Dariusz, Sellin Jarosław, Siarka Edward,
Stawiarski Jarosław, Stryjska Małgorzata, Surmacz Marek, Suski Marek, Szarama
Wojciech Piotr, Szczypińska Jolanta, Szlachta Andrzej, Szrajber Bartłomiej,
Szwed Stanisław, Szydło Beata, Szyszko Jan, Tchórzewski Krzysztof, Tobiszowski
Grzegorz, Tomczak Jacek, Ujazdowski Kazimierz Michał, Walkiewicz Mieczysław,
Walkowiak Andrzej, Wassermann Zbigniew, Wawryniewicz Ryszard, Wiązowski
Waldemar, Wiśniewska Jadwiga, Wiśniewska Lucyna, Wita Tadeusz, Witek Elżbieta,
Wojtkiewicz Michał, Woźniak Tadeusz, Wójcik Michał, Wróbel Marzena, Zając
Stanisław, Zalewski Paweł, Zawisza Artur, Zawiślak Sławomir, Zbonikowski Łukasz,
Zieliński Jarosław, Ziobro Zbigniew, Zuba Maria, Zubowski Jan, Żaczek Jarosław
Chamoobora
* Aszkiełowicz Mieczysław, Bednarek Jan, Beger Renata, Borysiuk Bolesław,
Budner Alfred, Costa Hubert, Filipek Krzysztof, Grabczan Zofia, Grzesik Andrzej,
Gut Alina, Hojarska Danuta, Kiedos Edward Józef, Kołacz Grzegorz, Krajewski
Mirosław, Kuropatwiński Lech, Lepper Andrzej, Lewandowska Sandra, Litwin
Czesław, Łączny Jan, Łyżwińska Wanda, Łyżwiński Stanisław, Maksymiuk Janusz,
Młynarczyk Henryk, Moric Rajmund, Nowakowski Waldemar, Olejnik Małgorzata,
Ołdakowski Adam, Paduch Marzena, Piskorski Mateusz, Rochnowska Renata, Romaniuk
Wojciech, Sikora Krzysztof, Skwierczyński Grzegorz, Starosta Waldemar,
Stępkowski Józef, Sułek Leszek, Szymańczyk Lech, Tyszko Grażyna, Wasilewska-Kita
Regina,l Wiśniewski Zenon, Wiśniowska Elżbieta, Wiśniowska Genowefa, Wojtera
Marek, Woszczerowicz Lech, Wójcik Janusz Marek, Zawisza Jerzy, Zbyrowska Maria
Neohitlerowcy
* Andrejuk Przemysław
* Bałażak Witold
* Bosak Krzysztof
* Ciągło Edward
* Dobrosz Janusz
* Fedorowicz Andrzej
* Giertych Roman
* Hatka Witold
* Jarota Jan
* Kawa Marek
* Kołodziej Janusz
* Kotlinowski Marek
* Masin Arnold
* Mańka Andrzej
* Murias Halina
* Murzyn Leszek
* Orzechowski Mirosław
* Ośko Edward
* Parda Radosław
* Pawłowiec Daniel
* Pawłowski Szymon
* Ratajczak Elżbieta
* Sobczak Bogusław
* Sosnowski Antoni
* Strąk Robert
* Ślusarczyk Piotr
* Wiechecki Rafał
* Wierzejski Wojciech
* Zadora Stanisław
--
Hatikva
Widziane z Gór Arbuzowych


text:
Bantuske rěče
Bantuske rěče je rěčna swójba w srjedźnej a južnej Africe.
Wone tworja podskupinu Volta-Kongo-hałuzy afriskich Niger-Kongo-rěčow. Eksistuje něhdźe 500 bantuskich rěčow, kotrež so wot něhdźe 200 Mio. čłowjekow rěča. Wone su po cyłej srjedźnej a južnej Africe rozšěrjene a tam we wšěch statach najhusćišo rěčane rěče, tež hdyž so jako hamtska rěč najčasćišo hišće jendźelšćina, francošćina abo portugalšćina wužiwa.
W sewjerozapadźe mjezuje Bantu-teritorij ze zbytnymi Niger-Kongo-rěčemi, w sewjerowuchodźe z nilosahariskimi a afroaziatiskimi (dokładnišo kušitiskimi) rěčemi. W juhozapadźe tworja Khoisan-rěče enklawu Bantu-teritorija (hlej mapa).
Wědomosć wo banturěčach a z nimi zwjazanych kulturach a ludach so bantuistika mjenuje. Wona je dźěl afrikanistiki.
Wobsah
- 1 Słowo bantu
- 2 Na rěčnikach najbohaćiše rěče
- 3 Stawizny slědźenja a dźensniša pozicija Bantuskich rěčow
- 4 Pradomizna a rozšěrjenje
- 5 Přehlad Bantuskich rěčow
Słowo bantu[wobdźěłać]
Słowo „bantu“ woznamjenja „čłowjeki“ w rěči kongo. Wono bu wot W. H. I. Bleeka w lěće 1856 do rěčespytneje diskusije jako pomjenowanje za daloko rozšěrjenu afrisku rěčnu skupinu zawjedźene, kotrychž rěče maja wjele zhromadnych přiznamjenjow. K tomu słuša předewšěm wurazny system nominalnych klasow (hlej deleka), ale tež wobšěrne leksikaliske zhromadnosće. Slědowaca tabela pokaza słowo za „čłowjek“ – singular a plural – z wubranych wažnych bantuskich rěčow:
Singular a plural tworitej so najskerje přez prefiksy mu- resp. ba-. Jedna so wo prěnjej nominalnej klasy (hlej deleka) nimale wšěch Bantuskich rěčow, kotrež wosoby w singularje resp. pluralu woznamjenja. Dźělenske smužkii so při normalnym pisanju Bantuskich słowow njepisaja, w tutym nastawku so pak za wujasnjowanje stajnje stajeja.
Na rěčnikach najbohaćiše rěče[wobdźěłać]
Najbóle znata a jako wobchadna rěč (němsce de:Verkehrssprache) najčasćišo rěčana bantuska rěč je swahilšćina . Slědowaca tabela wobsahuje wšě bantuske rěče ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow a poda ličbu jich rěčnikow, jich zarjadowanje znutřka Guthrie-systema (hlej deleka) a jich hłowne rozšěrjenske teritorije. Někotre z tutych rěčow su tak mjenowane wobchadne rěče (němsce de:Verkehrssprachen), kotrež so njenawuknu jenož jako maćerna rěč (jako prěnja rěč), ale so wot wjele rěčnikow jako druha abo třeća rěč přiswoja, zo by sokomunikacija we wjetšim teritoriju po rěčnych hranicach jednotliwych ludowych skupinow zmóžniła.
Bantuske rěč ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow
Kongo steji za Demokratiska republika Kongo, Kongo-Brazzaville za Republika Kongo). Klasowe prefiksy za rěčne mjena (na př. ki-, kinya-, chi-, lu-, se-, isi-) so w rěčespytnej literaturje dźensnišo kaž stajnje wjace njewužiwaja. Tež w tutym nastawku so krótka forma bjez prefiksa wužiwa, potajkim na př. Ganda město Luganda.
Stawizny slědźenja a dźensniša pozicija Bantuskich rěčow[wobdźěłać]
Přehlad stawiznow slědźenja[wobdźěłać]
Hižo so je w lěće 1659 wot Giacinto Brusciotto łaćonsce pisana gramatika rěče Kongo wudawała. Wilhelm Bleek wopisa prěni raz w lěće 1856 nominalne klasy Bantuskich rěčow (hlej deleka) a tworješe zapřijeće Bantu. Carl Meinhof nadźěłał jich prěnju přirunowacu gramatiku (1901). Malcolm Guthrie je je 1948 klasifikował a 1967–71 do 16 geografiskich skupinow („cony“) rozdźělował, kotrež wón z pismikami A–S (bjez I, O, Q) woznamjenił. Znutřka tutych conow su rěče do dźesatkowych jednotkow grupěrowane a přenumerowane (hlej: rozdźělenje Bantuskich rěčow po Guthrie). Guthrie je tež Proto-Bantu jako hypotetisku předchadnikowu rěč wšěch dźensnišich Bantuskich rěčow rekonstruowana. Joseph Greenberg klasifikował Bantuskupinu jako pod-pod-jednotku Niger-Kongo-rěče (hlej deleka). Prjedy buchu Bantuske rěče, wosebje wot Carl Meinhof a jeho wučomcow, jako samostatnu rěčna swójba wobhladowałe, kotrež so su w rozšěrjenskim teritoriju čornoafriskich rěčow Sudanrěče napřećo stajiłe.
Wuwiće teorijow wo pochadźe Bantuskich rěčow[wobdźěłać]
Z problemom pochada (pradomizna) a nastaća Bantuskich rěčow dłzěłali wot lěta 1860 mnoholičbne rěčne slědźerjo. Někotre historisce wažne hypotezy su tu mjenowane, zo by ćežki proces hač do dźensnišeho rozjasnjenja Bantu jako podjednotku Niger-Kongo-rěčow wujasnjował.
Richard Lepsius[wobdźěłać]
Egyptologa Richard Lepsius je w lěće 1880 we zachodźe k jeho Nubiskej Gramatice w Africe wot tři rěčnych conow wuchadźał, při tym wón Khoisan-skupinu njewobkedźbował: (1) Bantuske rěče w južnej Africe, rěč woprawdźitych (němsce „Neger“), (2) měsane „Negerrěče“ mjez ekwatorom a Saharu, Sudan-rěče, (3) hamitiske rěče (egyptišćina, kušitiske rěče, berberske rěče) w sewjernej Africe.
Primarne přiznamjenja tutych rěčnych skupinow by klasowy system Bantuskich a genusowy system hamitow był, kotrež bychu wot zapadneje Azije do Afriki zapućowali. Přez jich předobywanje wottłóčachu dźěle prawobydlerstwa k južnej Africe (dźě Bantu, kotrež su jich „čistu“ rěčnu formu wobchowowali); druhe skupiny naměšachu so z hamitami a wutworjachu měšane rěče – Sudanrěče –, kotrež ani wurazny klasowy ani genusowy system nimaja. Jich gramatika woznamjenićł jako „bjezformna“, „zurückgegangen“ a „entblättert“.
August Schleicher[wobdźěłać]
Indogermanista August Schleicher mějach cyle druhe předstajenje, kotrež je wón w lěće 1891 publikował. Po jeho měnjenju Afrika bě najprjedy njewobydleny a bu wot juhozapadneje Azije w štyri wulkich walach wobsydlowana: (1) Buschmänner a Hottentotten (dźensnišo Khoisan mjenowane), (2) „Neger-ludy“ Sudana, „Nigrity“, (3) Bantu a (4) Hamity.
Při tym je z toho wuchadźał, zo su sudanske Nigrity hižo rudimentarny, njedospołny klasowy system měli, kotrež su to Bantuske ludy wudokonjeli a wurazyli. Za jeho běchu potajkim Nigritiske abo Sudanske ewolucionarny předchadnik Bantuwa, a nic wuslědk rozpada kaž při Lepsiusu.
Carl Meinhof[wobdźěłać]
Afrikanista Carl Meinhof so je mjez 1905 a 1935 wjace króć wo nastaću Bantuskich rěčow jewił; wón steji w jasnym přećiwku k hypotezam wot Lepsiusa a Schleichera. Za jeho nic su Bantuske rěče, ale Sudanske rěče pra-nigritiske. Bantu by měšana rěč z nigritiskej „maćerju“ (Substrat) a hamitiskim „nanom“ (Superstrat). Wobsydlenje Afriki so stało po Meinhof potajkim w tři rěčnych worštach: (1) nigritiske Sudanske rěče, (2) hamitiske rěče a (3) Bantuske rěče jako měšana forma Nigritiskich a Hamitiskich.
Diedrich Westermann a Joseph Greenberg[wobdźěłać]
Diedrich Westermann je najprjedy jako Meinhof-wučomc wot zhromadneho nigritiskeho substata Sudanskich a Bantuskich rěčow wuchadźał. Wot lěta 1948 so je pak přiběrajo wot genetiskeje prapřiwuznosće zapadnych Sudanskich rěčow a Bantuskich rěčow přeswědčował, kaž je w wjacorych publikowanjach rozkładował. Při tym je zakład za Niger-Kongo-nasadu Greenberga tworił.
Joseph Greenberg je nasady Westermanna konsekwentnje dale sćěhował a etablěrował 1949 Niger-Kongo-fylum jako wulku rěčnu swójbu w zapadnej a južnej Africe, kotrež Bantuske rěče sobu zapřijimaja a kotrež z zapado-sudaniskeho „nigritiskeho“ jadra wuchadźał. Struktura tuteje swójby je wot tuteje prěnjotneje nasady hišće wjace króć změnił; poslednja wersija Greenberga je jeho twórba „Languages of Africa“ wot lěta 1963.
Tež po Greenbergu so je interna struktura Niger-Kongo-fyluma hišće wjace króć změniła (hlej Niger-Kongo-rěče), wězo sej wšě wersije – tež aktualne (na př. Heine-Nurse 2000) – při tym wotpowěduja, zo Bantuske rěče pod-pod-jednotka Niger-Kongo su, kotrež su najbliže z tak mjenowanymi Bantoidiskimi rěčemi wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna přiwuzne.
Pozicija Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo[wobdźěłać]
Wulki wuznam Bantuskich rěčow znutřka Niger-Kongo-rěčow (a z tym w konteskće afriskich rěčow generelnje) pokaza slědowace ličby:
- Wot něhdźe 1400 Niger-Kongo-rěčow słuša 500 k Bantuskej skupinje; to je wjace hač třećina.
- wot něhdźe 350 milionow rěčnikow Niger-Kongo-rěče rěča 200 milionow – potajkim nimale 60 % – Bantusku rěč.
Tola je po dźensnišich spóznaćach, kotrež předewšěm na dźěłach wot Joseph Greenberg bazuja, Bantuska skupina jenož pod-pod-jednotka Niger-Kongo. Dokładna pozicija Bantuskeje skupiny znutřka Niger-Kongo-rěčow pokaza slědowace tróšku zjednorjeny genetiski diagram:
rodoštom Bantuskich rěčow
- Niger-Kongo
- Kordofaniski
- Mande
- Atlantiski
- Dogon
- Ijoid
- Volta-Kongo
- Sewjerno-Volta-Kongo
- Kru
- Gur (Woltaiski)
- Senufo
- Adamawa-Ubangi
- Južno-Volta-Kongo
- Kwa
- Benue-Kongo
- Zapadno-Benue-Kongo
- Wuchodno-Benue-Kongo
- Platoid (centralno-Nigerianiski)
- Bantoid-Cross-River
- Cross-River
- Bantoid
- Sewjerno-Bantoid
- Južno-Bantoid
- někotre mjeńše skupiny
- Grasland
- Bantu
- Sewjerno-Volta-Kongo
Kompleksna pochadowa linija Bantuskich rěčow je potajkim z wšěmi mjezyčłonami:
- Niger-Kongo > Volta-Kongo > Južno-Volta-Kongo > Benue-Kongo > Wuchodno-Benue-Kongo >
Bantoid - Cross River > Bantoid > Južno-Bantoid > Bantu.
Pradomizna a rozšěrjenje[wobdźěłać]
Wšě teorije wo pochadźe Bantuskich rěčow činja eksplicitnje abo implicitnje wuprajenja wo jich pradomiznje a pozdźišim rozšěrjenju hač do dźensnišich sydlerskich teritorijow Bantuskich ludow.
Pradomizna Bantuskich rěčow[wobdźěłać]
Po jeho klasifikaciji – Bantu jako podskupina hewak w Nigeriji a Kamerunje rozšěrjene Bantoidske rěče – je Joseph Greenberg pradomiznu Bantuskich rěčow w srjedźnym Benue-dole (wuchodna Nigerija) a w zapadnym Kamerunje wobličował. To je dźensnišo wot najwjetšich slědźerjow akceptowane a zastupowane měnjenje.
Malcolm Guthrie přećiwo tomu wuprajił hišće 1962 na bazy słowo-wěc-argumentacije (zwisk mjezy archeologisce greifbaren wěcami abo plahowanymi družinami rostlinow a rěčnymi pomjenowanjemi za te), Proto-Bantu by w teritoriju juhowuchodnje ekwatorialneho tropiskeho dešćikoweho lěsa nastał. Z tutoho jadroweho teritorija so bychu w hwězdnej formje migracije do dźensnišich sydlerskich teritorijow stałe. Problem přiwuznych Bantoidiskich rěčow w daloko zdalenej zapadnej Africe rozrisował přez přijeće, zo někotre Pre-Bantuske skupiny bychu pralěsa z pomocu łódźemi do sewjera předrěwałe. Tuta pozicija Guthrie w dźensnišim slědźenju žanu rólu wjace njehra; w cyłku so pradomizna Bantuwow sewjernje tropiskeho dešćoweho lěsa přijima, wulka wjetšina přihłosuje nasadu Greenberga wuchodna Nigerija-zapadny Kamerun.
Rozšěrjenje Bantuskich ludow[wobdźěłać]
Zapadne a wuchodne ruty rozšěrjenja
Rozšěrjenje Bantuskich ludow wot jich zapadnoafriskeje pradomizny do cyłeje subsaharaniskeje Afriki je jedne najwjetšich pućowanskich pohibowanjow čłowjestwa. Kotre puće su tuž Bantuske skupiny wot jich pradomizny nastupiłe? Eksistujetej dwě teoriji, kotrejž so pak nic wzajomnje wuzamkuja, ale jenož rozdźělne ćežišća sadźa. Prěnja wupraji (na př. Heine-Hoff-Vossen 1977), zo su zažne Bantujo wosebje blisko pobrjoha „zapadnje nimo dešćoweho lěsa“ do juha přećahowałe, dalša grupěrowanje na sewjernym kromje dešćoweho lěsa najprjedy do wuchodneho, to južneho směra pućowało. Zapadna hłowna skupina potom je nowy nukleus na delnim běhu Kongowa tworiła, z kotrehož wjetšina Bantuskich kmjenow w sawanje a w wuchodoafiskej wysočinje nastała. Druha teorija wuchadźa wosebje wot sewjerneho wuhibowanja dešćoweho lěsa. Tute skupiny su to pozdźišo wot teritorija wulkich wuchodoafriskich jězorow do juha pućowałe a bychu to Kongo-nukleus tworjeny (abo so z jim zjednoćowałe), wot kotrehož so dalše wobsydlenje juhowuchodneje a južneje Afriki stało. Generelnje wo wuchadźa wot zažnych zapadnych a wuchodnych Bantuskich skupinow, kotrež wobě hłownymaj pućowanskimaj pućomaj wotpowěduja.
Chronologija rozšěrjenja
Po Vansina (1995) a Iliffe (1995) so móže z rekonstruowaneho Proto-Bantuskeho wokabulara (ratarstwo, produkowanje keramiki), archeologiskich namakankow (předewšěm keramiki) a wot zažnich Bantuskich skupinow ratarsce wužiwanych produktow (wolijowa palma, Yams, ale hišće žane žito) konkludować, zo prěnje wupućowanje z zapadoafriskeje pradomizny w wuchodnej Nigeriji po zawjedźenju ratarstwa a hornčerstwa so stało dyrbjało. Z tym wuchadźa z archeologije wuchodneje Nigerije a zapadneho Kameruna jako prawdźepodobny časowy wotrězk něhdźe 3000–2500 v. Chr. jako spočatk wupućowanja. Najprjedy pućowałe zažne Bantujo do Kamerunowych łukow, hdźež su dalše zapřijeća za ratarstwo, skotarstwo (koza, howjado), plahowanje rybow a čołmotwarstwo wokabular wobohaćiłe.
1500–1000 v. Chr. potom so stało wotpućowanje Bantuskich skupinow zapadnje so sušaceho dešćoweho lěsa do juha hač do delnjeho běha Kongo. Tam nastanja Bantuske kultury archeologisce něhdźe 500–400 v. Chr. dopokazujomne. Wone njeznajachu hišće žane předźěłanje metalow. Někotre tutych skupinow su pućowałe dale do juha hač do sewjerneje Namibije, druhe wotbočiłe do wuchoda, sćahnychu přez wulke rěkowe doły a zjednoćichu so z wuchodnej skupinu w Kongo-nukleusu (hlej deleka).
(najskerje wjetša) wuchodna skupina sćahny wot 1500 v. Chr. wot Kameruna na sewjernej kromje podłu dešćoweho lěsa hač do teritorija wulkich jězorow wuchodneje Afriki. Tam eksistuja wot 1000 v. Chr. dokłady za prěnje plahowanje žita (sorghum), intensiwne skotarstwo a – wot 800 v. Chr. – prěnje archeologiske dokłady za předźěłanje metalow a produkowanje železa (wuškrěwanske pěcy w Ruanda a Tansania). Přijeća za metale a předźěłanje metalow so tež rěčnje w Proto-zapadnej-Bantušćinje wotbłyšćuja, mjeztym zo Proto-Bantušćina je hišće njeznajachu. Snano so stało tute kulturelne rozwiće Bantuskich ludow w ratarstwje, skotarstwje a předźěłanju metalow přez wliw nilosahariskich skupinow z hornjeho Niloweho doła, hdźež so je tutón kulturny schodźenk jasnje prjedy docpěł. Bantuske ludy předstaja po zdaću jadro železočasoweje Urewe-kultury, kotraž bě w regionje wulkich wuchodoafriskich jězorow rozšěrjena. Z bóle intensiwnym ratarskim wužićom přez palne rodowanje a potrjebu na palnym drjewje za produkowanje železa geht ein daloko sahace pobiwanje lěsow w wuchodafriskim regionje jězorow einher, potajkim prěnje wulkopłoninowe přeformowanje natury Afriki přez čłowjeka.
Wot regiona wulkich jězorow sćahnychu Urewe-Bantujo (po dokładu jich specifiskeje keramiki) něhdźe wot 500 v. Chr. sčasom do wšěch regionow wuchodneje a južneje Afriki. Na Sambesi je Urewe-keramika wot 300 v. Chr. dopokazujomna. W prěnim pokřesćanskim lětstotku so Angola, Malawi, Sambia a Simbabwe docpěja, w 2. lětstotku Mosambik, skónčnje wokoło 500 n. Chr. Južna Afrika. njemobilne žiwjenske formy (z rekultiwowanjom lada) su Bantuske ludy hakle wot 1000 n. Chr. wuwiwałe, před tym je je technika palneho rodowanja k stajnym dalećahnjenju a wotedaće wutrjebanych płoninow nuzowałe.
Ćišćej Bantuskich ludow dyrbja Khoisanjo so zdalować, kotřiž tehdy hišće wjele wjetše teritorije južneje Afriki wobsydlowali hač dźensnišo. Jich wotchadowy teritorij nasta pusćinowe a stepowe cony južneje Angole, Namibije a Botswany, kotrež za plahowanje wot Sorghum njepřihódne a z tym za Bantujo njewužiwajomne běchu.
Přehlad Bantuskich rěčow[wobdźěłać]
W tutym přehledźe su Bantuske rěče, kotrež su relatiwnje derje znate:
- w centralnej a wuchodnej Africe
- w južnej Africe


text:
Czasowo strefa
Czasowo strefa – wytyczůny wjyrch powjyrzchńi Źymje uo szerokośći 15° dugośći geograficznyj, kery rozćůngo śe połedńikowo mjyndzy bjygůnůma, we kerym urzyndowo uobowjůnzuje jednoki czas (czas strefowy). Je uůn słůnecznym czasym strzedńim postrzedńygo połedńika tej strefy, kery růżńi śe uo cołkowito liczba godźin uod uńiwersalnygo czasu.
Wszyjske půnkty położůne na tym samym połedńiku majům tyn sům lokalny czas (mjejscowy). Kożdo zmjana dugośći geograficznyj powoduje zmjana lokalnygo czasu - we uokreśe, kej ludźe zaczyńi przekludzać śe coroz czyńśći a gibći, stowało śe to fest ńywygodne. Cołko Źymja potajlowano na 24 strefy czasowe. Uńiwersalny czas a czasowe strefy zostoły zapropůnowane we 1878 roku uod kanadyjskigo wynalazce Sandforda Fleminga, zaś wkludzůno je we 1884 roku.
Strefy czasowe we ńyzmjyńůnym ksztołće uobowjůnzujům na morzach a uoceanach. Na lůndach jejich ksztołt zostoł zmodyfikowany tak, coby małe a strzredńe państwa znodły śe we uobrymbje jednyj czasowyj strefy, czyli uobowjůnzywoł we ńich jedyn czas. Wjynksze państwa, take kej Zjednoczůne Sztaty, Kanada, Brazylijo, Rusyjo abo Australijo, znojdujům śe we kilku czasowych strefach. Nojwjynkszym krajym na śwjeće, we kerym na cołkim terytorjům uobowjůnzuje ta sama czasowo strefa sům Chiny i to půmimo, aże růżńice we suůnecznym czaśe mjyndzy wschodńimi i zachodńimi prowincyjůma wynoszům przez 3 godźiny.


text:
Edmund Hillary
Sir Edmund Percival Hillary (rodz. 20 lipjyńa 1919 we Tuakau kole Auckland, um. 11 styczńa 2008 we Auckland) to bůł himalajista ze Nowyj Zylandyje, kery jako pjyrszy czowjek wloz 29 maja 1953 na wjyrch Mount Everesta, nojsrogszyj gůry śwjata, wroz ze Szerpym Tenzigym Norgaym. Ze fachu bůł pszczylorzym, krům himalajizma podejmowoł tyż wyprawy polarne. Zdobůł połedńowy bjegůn a przeloz cołko Antarktyda we poprzek. Ńyskorzi uostoł diplůmatům. Zołożůł fundacyjo, kero dopomogała Szerpům.


text:
Mona (wyspa)
Mona (hišp. Isla de Mona) to je wyspa we archipelagu Portoryko (Wjelge Antyle), třećo pod wzglyndym powjeřchńe po guůwnyj wyspje Portoryko a Vieques. Znajduje śe bezma gynau we postřodku mjyndzy wyspůma Hajiti a Portoryko, we Ćyśńińy Mona. Noležy do Portoryko, państwa stowařyšůnygo s USA. Mo ůng. 11 km na uośi wschůd-zachůd a ůng. 7 km na uośi půunoc-pouedńe. Zajmuje 57 km² placu. Je couko rezerwatym přirody a skiž tygo ńy mo stouych mjyškańcůw. Přebywajům sam ino pracowńiki Dypartamyntu Střodowiska a Surowcůw Naturalnych Portoryko, keryj to inštytucyji podlygo rezerwat.
Wyspa bůua s anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw s plymjeńo Arawakůw, a ńyskoři Taino kerych sam zastoua ekspedycyjo Kolůmba we 1493 roku. We 1502 Nicolás de Ovando průbowou zauožyć sam stouo uosada, kero pomjyškiwouo 2000 Hišpanůw, nale skiž tygo, co na wyspje bůuo za mauo placu a dostawy jodua přiuaźiuy sam ńyregularńy, uosada uopuščůno. Na wyspje pozostali jeji rdzyńńi mjyškańcy - Taino.
Na wyspa zaglůndali Ynglandry, Francuzy a inkše nacyje kolůńjalne, nale aže po XIX wjek ńy bůua kůlůńizowano, a bůua ino schrůńyńym lo piratůw a korsořůw. We XIX wjeku bůuo sam eksploatowane guano, co poćepńynto we 1927.
Uod 1898 wyspa noležy do USA, kerym překozoua ja Hišpańijo. Amerikany postowiuy sam latarńa morsko, kero fůngowoua do 1976, a wůunčas postawjono autůmatyčno. W čos prohibicyje Mona bůua užywano kej baza bez přemytńikůw.


text:
Běła Serbiska
Běła Serbiska - pózdatna pradomownja Serbow pśed jich wandrowanju na pódpołudnjo w VII stolěśu našeje ery.
Pśez VI stolěśe n.e. Łužyski Serby su wobkněžyli ceły region mjazy rěkami Bobr, Kwisa a Odra na pódzajtšu, a rěkami Solawa a Łobjo na pódwjacorje. Na pódpołnocy su žyli samo do Barlinja.
Fredegarowa chronika pišo wó Derwanje - wójwoźe rodu Surbjow a kněžarju połobskich Słowjanow. W 30. lětach VII stolěśa Franki su proběrowali wobkněžyś sebje rody Surbjow, pak pó pórazce Frankow pód Wogastisburgom, Derwan jo pśizamknuł swój kraj k Wjerchojstwu Sama.
Konstantin Porfyrogenitus pišo wó mjenju Běła Serbiska w wuźěle De administrando imperio[1]. Groni how, až wóna jo lažała w zemi Boika, kenž jo identificěrowanja z Bohemiu, zemju Bojow. Twarźi tek, až jo granicowała z Běłeju Chorwatsku a Kralojstwom Frankow. Dla togo až Běła Chorwatska jo wótźělowała ju wót Hungorskeje, toś Běła Serbiska jo musała lažaś dalej na pódpołnocny pódwjacor. Dokulaž Konstantin groni, až su byli Běłe Serby tatanje, toś jich domownja jo musała byś w cas jogo žywjenja wen bliskosći kśesćijaństwa.
Nestor Kijewski pišo w swojej Powěsći zachadnych lět z 1113 lěta w drugem źěle Wó słowjańskich rodach, až su w ranem srjejźowěku Běłe Chorwaty, Serby a Chorutany (snaź how źo wó źeł tych rodow, nje cełosć), dokulaž su jich napadnuli Franki, wóni su pśejšli z swójich zemjow nad Dunajom. Zazdaśim su sedli nad Wisłu, a su se pomjenjowali Lachy. Te su se pón pomjenjowali Polany, Lutice, Mazowšany, Pomorjany.


text:
Maroko
Maroko, Krōlestwo Maroka (ar. المملكة المغربية) – państwo położōne we pōłnocno-zachodnij Afryce nad Atlantyckim Ôceanym i Strzōdziymnym Morzym. Grańiczy z Algeryjōm (na wschodzie), Saharōm Zachodniōm (na połedniu) i hiszpańskimi eksklawami we Afryce: Ceutōm a Mellilōm (na pōłnocy). Nŏleży do państw Maghrebu.
Graniczy z (podugowatość spōlnyj granicy):
- Łōncznŏ podugowatość granic lōndowych: 2 017,9 km
- Algeryjo: 1 559 km
- Sahara Zachodnio: 443 km
- hiszpańske eksklawy we Afryce:
- Podugowatość wybrzeża morskigo: 1835 km
- Nŏjniższy punkt: Sabcha Tah 55 m p.p.m.
- Nŏjwyższy punkt: Džabal Tubkal 4165 m n.p.m.


text:
Mapa Wodzisław Śląski
(gmina Wodzisław Śląski / powiat Wodzisław Śląski / woj. śląskie)
Zdjęcia na mapie
- KWK-ANNA
- Dawna KWK-ANNA
- Nowy skatepark
Miejscowości w najbliższej okolicy
Ulice Wodzisławia Śląskiego
- osiedle 1 Maja, Wodzisław Śląski
- ulica 26 Marca, Wodzisław Śląski
- ulica Arendarska, Wodzisław Śląski
- ulica Dzika, Wodzisław Śląski
- ulica Armii Ludowej, Wodzisław Śląski
- ulica Prusa, Wodzisław Śląski
- ulica Krupińskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Brzozowa, Wodzisław Śląski
- ulica Cicha, Wodzisław Śląski
- ulica Czyżowicka, Wodzisław Śląski
- ulica Chabrowa, Wodzisław Śląski
- ulica Mendego, Wodzisław Śląski
- osiedle Dąbrówki, Wodzisław Śląski
- ulica Działkowców, Wodzisław Śląski
- ulica Dołki, Wodzisław Śląski
- ulica Sosny, Wodzisław Śląski
- ulica Plater, Wodzisław Śląski
- ulica Matuszczyka, Wodzisław Śląski
- plac Gladbeck, Wodzisław Śląski
- ulica Goździkowa, Wodzisław Śląski
- ulica Głożyńska, Wodzisław Śląski
- ulica Harcerska, Wodzisław Śląski
- ulica Hoża, Wodzisław Śląski
- ulica Kołłątaja, Wodzisław Śląski
- ulica Daszyńskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Paderewskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Miczurina, Wodzisław Śląski
- ulica Słowackiego, Wodzisław Śląski
- ulica Jodłowa, Wodzisław Śląski
- ulica Jastrzębska, Wodzisław Śląski
- ulica Kubsza, Wodzisław Śląski
- ulica Roboty, Wodzisław Śląski
- ulica Szwedy, Wodzisław Śląski
- ulica Konstancji, Wodzisław Śląski
- ulica Gałczyńskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Kąkolowa, Wodzisław Śląski
- ulica Ludowa, Wodzisław Śląski
- ulica Waryńskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Lipowa, Wodzisław Śląski
- ulica Ładna, Wodzisław Śląski
- ulica Łąkowa, Wodzisław Śląski
- ulica Łużycka, Wodzisław Śląski
- ulica Piłsudskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Modrzewiowa, Wodzisław Śląski
- ulica Minorytów, Wodzisław Śląski
- ulica Teresy z Kalkuty, Wodzisław Śląski
- ulica Nowa, Wodzisław Śląski
- ulica Kolbego, Wodzisław Śląski
- ulica Ogrodowa, Wodzisław Śląski
- ulica Osadnicza, Wodzisław Śląski
- ulica Odrodzenia, Wodzisław Śląski
- osiedle Przyjaźni, Wodzisław Śląski
- ulica Piaskowa, Wodzisław Śląski
- ulica Popiela, Wodzisław Śląski
- ulica Romantyczna, Wodzisław Śląski
- ulica Radlińskie Chałupki, Wodzisław Śląski
- ulica Radlińska, Wodzisław Śląski
- ulica Sobótki, Wodzisław Śląski
- ulica Słoneczna, Wodzisław Śląski
- ulica Strażacka, Wodzisław Śląski
- ulica Jadwigi, Wodzisław Śląski
- plac św. Krzyża, Wodzisław Śląski
- ulica Jana, Wodzisław Śląski
- ulica Świerkowa, Wodzisław Śląski
- ulica Średnia, Wodzisław Śląski
- ulica Targowa, Wodzisław Śląski
- ulica Turska, Wodzisław Śląski
- ulica Tulipanowa, Wodzisław Śląski
- ulica Ustronna, Wodzisław Śląski
- ulica Uśmiechu, Wodzisław Śląski
- ulica Wymarzona, Wodzisław Śląski
- ulica Wojska Polskiego, Wodzisław Śląski
- ulica Wąska, Wodzisław Śląski
- osiedle XXX-lecia PRL, Wodzisław Śląski
- plac Zwycięstwa, Wodzisław Śląski
- ulica Zdrojowa, Wodzisław Śląski
- ulica Zbożowa, Wodzisław Śląski
- ulica Żniwna, Wodzisław Śląski
- ulica Żwirowa, Wodzisław Śląski
- ulica Żwirki i Wigury, Wodzisław Śląski
Zobacz też noclegi w innych miejscowościach


text:
Słowyńijo
Słowyńijo, Republika Słowyńije (słowyń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.
We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.


text:
Atyny
Wspůłrzyndne: 38°00' N 23°43' E
Atyny (nowogrecky Aθήva Athina, klasyčny grecki Ἀθῆvaι Athenai, uać. Athenae) – stolica i nojwjynkše mjasto Grecyje. Jedyn s nojwažńijšych uośrodkůw turystyčnych Ojropy s zabytkůma kultury antyčnyj. Mjasto ličy 745 tys. mješkańcůw žyjůncych na 38,964 km.kw., a couki uobšar metropolitalny mo 3,5 miljůna mješkańcůw a 411,717 km kw.
Historyjo[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
Zalůnžkym Atyn bůu zamek warowny s uokresu mykyńskigo (pouowa II tyśůnclećo p.n.e.) na wzgůřu Akropolis; půźńij wokůú ńygo, na sůnśadujůncych wzgůřach powstoúo rozlygue mjasto s agorům, Areopagym (mjejscym gerychtůw), šerygym śwjůntyń a gmachůw užytečnośći publičnyj. Akropolis překštoućiuo śe we mjejsce kultu (Akropol Atyński). W 480 roku p.n.e. mjasto zbulili Persowje, uodbudowa Tymistakles rozpočůúu uod wzńyśyńo nowych murůw. Ščygůlny rozkwit připad na panowańy Peryklesa (443-429 p.n.e.), kery m.in. pouůnčůu Atyny z Pireusym (couość uotačajůnc murůma) a zmoderńizowou Akropolis. W uokreśe starožytnośći Atyny bůuy państwym-mjastym (polis) uo ustroju dymokracyji bezpośredńij, jydnym s nojwažńijšych we starožytnyj Grecyji.
Atyny zostouy spustošůne m.in. bez Herulůw a Wizygotůw. Sprowadzůne do drůgořyndnyj roli bez panujůncych uod 1458 Turkůw. W XIX wjeku uodzyskouy ranga kej stolica ńypodlyguej uod 1834 roku Grecyje.
Zabytki[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
Do nojwažńijšych zabytkůw Atyn noležům:
- Akropol atyński;
- Starožytna agora ze Stoům Attalosa,
- Forům řimske s Wježům Wjatrůw, bibljoteka Hadrjana
- smyntoř Keramejkos;
- dźelńica Hadrjůnopolis s uokresu řimskigo ze Świůntynjům Zeusa Uolimpijskigo,
- kośćouy bizantyjske Panaga Gorgoepikoos, Kapnikarea.


text:
Encyklopedija
Encyklopedija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Encyclopedija (ze starogrjekšćiny) jo spócetny wót Hippias von Elis w 5. stolěśu twórjone wopśimjeśe za uniwersalne kubłanje. Źinsa to słowo wóznamjenijo strukturěrowany, po móžnosći wšostroński wopis wědy luźa w za wšedne pótrjeby dosegajucej dokradnosći. Rozeznawamy pśi tom uniwersalne a pśedmjatospecifiske encyklopedije. Te prědne słuže wopisu wšyknych pólow wědy, te druge wobjadnaju jano wobgranicowane pólo, to pak zwětšego dokradnjej. wopśimjeśe "encyklopedija" se pśespytujo w encyklopedice na zakłaźe encyklopediskeje teorije.


text:
Czechy
Czechy (czes. Čechy, łać. a ang. Bohemia, mjym. Böhmen) to je jydno ze trzech krajin historycznych we Czeskij Republice. Jeji stolicům a nojwjynkszym mjastym je Praga. Czechy leżům na zachodźe państwa. Krům tygo rygjůnu, we CZR je tyż połedńowo tajla Ślůnska (Czeski Ślůnsk) a Morawijo. Czechy majům grańica uod půłnocy ze Ślůnskym, Łużycům a Saksůńijům, uod zachodu ze Bajerůma, uod połedńo ze Dolnům Austryjům, a uod wschodu s Morawijům.
Mjano Czechůw bjere śe uod zachodńosłowjańskigo mjano Czechů. Łaćińske mjano Bohemia (najsůmpjyrw Boiohaemum), kero wlazło do kupy inkszych godkůw wźůno śe uode celtyckigo plymjyńo Bojůw, kere mjyszkało sam uod IV stolećo przed Krystusym bez jake 300 lot.
Mjano "Czechy" je fest czynsto używane do mjanowańo Czeskij Republiki, zauobycz uod polskich Ślůnzokůw. Mjůno ńy je atoli rykůmyndowane skiż kůnflikta znaczyńowygo (kaj Czechy śe uodnośi ino do uokryślůnyj tajli CZR)[zdrzůdło?].


text:
USB-tykač
USB-tykače (tež: USB-kluč, USB-stick) mjenuja so USB-nastroje we wulkosći zapalaka, kotrež hodźa so do wotpowědnych USB-tykačkow tykać.
Skład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najčasćišo wužiwaja so USB-tykače jako składowanski medij. Po podaćach producentow hodźa so na nich daty hač do 10 lět dołho składować. Daty so elektronisce na flash-składźe zapisuja. Hinak hač starše wersije (na př. Windows 95 a 98) spóznawaja Windows ME, Windows 2000, Windows XP a Windows Vista USB-tykače bjez eksternych ćěrjakow. Nowše unixowe systemy (FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, linuxowe distribucije wot žra (kernela) 2.4.x) tohorunja tajku podpěru poskićuja. Hižo do Windowsa poskićeše Mac pod Mac OS 9.1 a Mac OS X awtomatiske spóznawanje USB-tykačow.
-
-
Nutřkowne USB-tykača (3). Nalěwo chip flash-składa.
Móžne kapacity su 1GB, 2GB, 4GB, 8GB abo wjace.


text:
Šyrinowy krejz
Šyrinowe krejze su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu B, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.
Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako nulowy šyrinowy krejz źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.
Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111 km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako 2πR·cos B z konstantnym zemskim radiusom R.
Šyrinowe krejze ako granice[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.
- 49 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy USA (Pd) a Kanadu (Pn)
- 45 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Vermontom (Pd) a Kanadu (Pn), granica mjazy Wyomingom (Pd) a Montanu (Pn)
- 42 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Kaliforniskeju (Pd) a Oregonom (Pn), źěl granice mjazy Pensylwaniskeju (Pd) a New York (Pn)
- 41 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy Koloradom, Utahom (Pd), Wyomingom a Nebrasku (Pn)
- 40 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Nebrasku (Pn) a Kansasom (Pd)
- 38 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy pódpołnocneju a pódpołdnjoweju Koreju w lěśe 1945
- 37 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Utahom, Koloradom a Kansasom (Pn) ako teke Arizonu, New Mexico a Oklahomu (Pd)
- 36 stopnjow 30' pódpołnoc: Granica mjazy statami njewólnikarjow na pódpołdnju a statami ze zakazom njewólnistwa na pódpołnocy Zjadnośonych statow
- 35 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Tennessee (Pn) ako teke Mississippi, Alabamu a Georgia (Pd)
- 32 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy New Mexico (Pn) a Teksasom (Pd)
- 26 stopnjow pódpołdnjo: Źěl granice mjazy South Australia (Pd) ako teke Northern Territory a Queensland (Pn)


text:
Mały princ
Mały princ, francosce Le Petit Prince, je najbóle čitana francoska kniha na swěće. Spisał bě ju francoski pilot a spisowaćel Antoine de Saint-Exupéry. Wona bu do wjace hač 170 rěčow přełožena. W oktobrje 2006 wuńdźe prěni přełožk do serbšćiny. Kniha nasta 1943 – za čas Druheje swětoweje wójny – po tym zo bě Saint-Exupéry do USA emigrował. Tam předstaji so prěni raz w New Yorku. 1950 wuńdźe němski přełožk. Original wobsahuje tójšto pisanych akwarelow, kiž bě awtor sam rysował.
Wobhladuješ-li sej knihu zwjeršnje, móhł měnić, zo jedna so tu wo jednoru dźěćacu knihu. Ale woprawdźe namakaš w njej wotmołwy na prašenja za zmysłom žiwjenja a k poćahej mjez ludźimy – kniha je potajkim filozofiski spis.


text:
Serby
Serby su pódwjacornosłowjański lud. Pó doněntejšnych dopóznaśach wědomnostnikow su w 6. stolěśu do stronow źinsajšneje Łužyce pśidrogowali. Tam su bagnišća wusušyli, kraj zdobyli a zachopili rolu wobźěłowaś.
Mjazy 9. a 12. stolěśim jo jich Nimske mócnarstwo w tak pomjenjonych "Wendenkreuzzügen" póbiło. Tak su Serby něnto južo wokoło 1000 lět pód cuzym kněstwom a źinsa jadna ze styrich pśipóznatych narodnych mjeńšynow Nimskeje.
Wóni maju dwě spisownej rěcy: dolnoserbšćinu a górnoserbšćinu. Ale eksistěrujo mimo togo ceła kopica narěcow, ako na pśikład slěpjańska.


text:
Krakůw
Krakůw (pol. Kraków, krak. Krakowia, mjym. Krakau) – mjasto we połedńowyj Polsce, stolica wojewůdztwa mauopolskigo, leży nad Wisłům. Gyszichtowo stolica Zachodńij Galicyji. Je uůno grodzkym krysem. Jydno s nojsrogszych mjast we Polsce, poza Warszawům. Downo stolica Polski a śedźiba krůlůw Polski. Krakůw je mjastym uo bez tyśůncletńij gyszichće a srogej kulturze a bałkůnszće.
Krakůw dycki był srogim uostrzodkem kultury mjymjeckjyj za wschodńům gronicům Rajchu. Terozki do kupy ze GOP tworzy Krakowsko-Katowicki Uobszor Mytropolitolny, mjanowany tyż Krakowsko-Ślůnskim Bipolym a tyż Połedńowym Europolym. Je on nojsrogszym uobszorym zurbonizowanym we Polsce[2].
Je znaczůncym uostrzodkym uńiwersyteckym, ze nojstarszym we Polsce Uńiwersytetym Jagellůńskym.
Je kluczowym wynzłem kůmůńikacyjnym, drůgowym i kolejowym. W pobliskych Balicach znojduje śe mjyndzynarodowo hawyna lotńicza.
Plan zabudowy starygo Krakowa – terozki postrzůdmjeśće we uobrymbje Plant – wkludzony zostoł do zabytkůw klasy "0", nojwożńyjszej we skali mjyndzynarodowyj. Do inkszych zabytkůw trza wkludzać tyż Wawel, Barbakan, downe mjasto żydowske Kaźimjyrz a mocka inkszych.
Szpilajům sam tyż dwa jydne s nojstarszych we Polsce klubůw szportowych: Cracovia (ajshokej a fusbal) a Wisła Krakůw (fusbal a korbbal).
Mjasta partnerske[Sprowiyj | sprowjej zdrzůdło]
Mjasta bliźńacze:
Mjasta partnerske:
Wspůłpraca mjast bes umowy:


text:
Meksyk (mjasto)
Wspůłrzyndne: 19°25'10" N 99°08'44" W
Meksyk (hišp. Ciudad de México, nah. Tenochtitlán, ang. Mexico City) – stolica Meksyku, pouožůna na wyžyńy ležůncyj we środkowyj tajli kraju. Zajmuje 1479 km² placu. Populacyjo mjasta wynośi 8 720 916 ludźi, natůmjast uobšar metropolitarny zamješkuje 19 231 829 uosůb (2005 r.). Šacuje śe, aže couke mygalopolis ličy ůng. 22-25 mln mješkańcůw a je uznawano za třećo, po Tokjo a Seulu aglůmeracyjo mjejsko śwjata. Rygjůn mjasta uodznačo śe tyž jydnym s nojwjynkšych a nojšybšych přirostůw ličby ludnośći.
Meksyk zostou zouožůny we XIV w. bez Aztekůw (Tenochtitlán). W krůtkym uokreśe stou śe uośrodkym Imperjům Aztekůw. Wspůučesny Meksyk je cyntrům polityčnym, kulturalnym a gospodarčym Federacyji Meksykańskij. Mimo, aže kedyś bůu znůny kej "Mjasto pauacůw" a mjejsce s nojbardźij "přejřistym luftym", gwoutowno urbańizacyjo a rozwůj přymysuowy doprowadźiuy do přeludńyńo a zańyčyščyńo środowiska. Dali možna sam znejść bajšpile wspůúčesnygo a kolůńalnyjnygo baukunštu a lične parki a muzea. Historyčne cyntrům mjasta a ležůnce we jygo pobližu puywajůnce uůgrody Xochimilco zostouy wpisane na lista Śwjatowygo Dźedźictwa Kultury UNESCO we 1987. Do tej listy we 2004 roku dodano dům a pracowńa architekta Luisa Barragána, a we 2007 roku tyž kampus ůńiwersytecki při Universidad Nacional Autónoma de México ("Narodowym Autůnůmičnym Uńiwersyteće Meksyku")[2].


text:
Iglu
Iglu je kaž stajnje sněhowy dom. Inuktitutowe słowo „Iglu“, časćišo „Illu“, woznamjenja powšitkownje „bydlenje“ a wopřijima sněhowy dom, Qarmaq, stan u. ä. Jako bydlenje je iglu wot 1950. lětow wusłužił. Hač do małych wuwzaćow bydla Inuity dźensnišo w sydlenskich domach a za čas zymskich přebytkow na wsach w drjewowych hětach (tak mjenowane „Cabins“). Najskerje su samo wjele hač połojcow něhdźe 100.000 w Kanadźe a Grönlandskej bydlacych Inuitow hišće nihdy w igluwje spali, a iglu hižo dołho njemóže kóždy Inuk twarić. Inuity wužiwaja iglu dźensnišo zwjetša jako škitnu hětu, jeli woni so, na přikład za čas hońtwjerskeho wulěta, wot nahłych přeměnow wjedra přesłapjuja. Tutón w Arktisy přeco hišće wažny zaměr je tež přičina za to, zo twarjenje iglujow so hač do dokładneho stopjenja tež w šuli wuči. W někotrych sydlišćach, na př. Pond Inlet, so přenocowanje w igluwje jako turistisku atrakciju poskićuje.
W nutřkowneho su z Arktisowych wobydlerjow dospołnje přijomne ćopłotowe wuměnjenje, dokelž sněh jako dobry ćopłotowy izolator skutkuje. Jako normalnje płaća temperatury wokoło mjerznjenskeho dypka; na wyšo hač zachodoweho wobłuka ležacy městnje k spanju so dla horje postupowaceho ćopłeho powětra samo plusowe stopjenja dosahuja. Přirunajo z wonkownymi temperaturami móže dospołnje 50 stopjenjow diferency być; tak su na přikład při wonkownej temperaturje wot -46° C -6° C na pódowej wysokosći (spanski spódk) a samo +4° C na ramjenjowej wysokosći móžne. Ćopłotowe žórła kaž čłowjekowa ćělna ćopłota a něhdy Qulliq, dźensnišo na přikład Coleman-warjak hodźa so dospołnje +5° C dosahnyć. Wyše temperatury dowjedu wšak k roztawanju sněha a k přemokowanju wobydlerjow.
Wobsah
Twarjenje igluwa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hdy po wjedrowych wobstejnosćach, akutnych potrěbnosćach abo tež lokalnych zwučenosćach so wšelaki techniki za twarjenje igluwa nałožuja:
Masiwne twarjenske wašnje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za stabilny iglu so sněhowe bloki potrjebuja, kotrež so z sněhowym nožom abo sněhowej piłu w njeposrědnjej bliskosći planowaneho twarnišća ze sněhoweho wodźěća wurězuja. Wone dyrbja něhdźe 40 cm wysoke, 60 cm šěroke, 50 cm hłuboke a přidatnje nakósne być, zo by koła sněhowych blokow horje přeco wušo nastanja a kupolu formowałe. Za to je jenož cyle dokładna sněhowa družina přihódna, čehoždla so tajkele igluwy nic kóždy čas natwarić móžeja. Bloki so za sobu w so sćeńšacej spirali nastapluja a z sněhowym nožom přihódnje přirězuja. Přeměr so tak stajnje pomjeńšuje, doniž kupola zawrjena je. Skónčnje so jedne abo dwě woknje z jasnych lodowych platach (na př. lodowe kuski z bliskeho jězora) zatwarjujetej, zo by nutřkowne tróšku rozswětlowało. Po dokónčenju so zachodowy wobłuk jako wětrowy a zymowy škit wury a z sněhowymi blokami přepina.
Spiralne twarjenske wašnje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wone so wužiwa, jeli bjez wjele nałoženja chětře škitne twarjenje natwarić měło. Na rozdźěl wot masiwneho twarjenskeho wašnja dyrbi to tołstosć sněhoweje murje wot něhdźe. 15 cm dosahać, k čemuž so sněhowe cyhele w postupowacej spirali hromadźe připrěwaja. Wažnje je při tym, zo wobaj delnjej róžkaj na spody toho ležacym rjedźe ale tež horni róžk na předchadnym sněhowym cyhelu derje leži. Jako wukónc so cyhel nad dźěru leži a přez přirězowanje nutř pasuje.


text:
Pawel Kupiec vel Kupczyński, Ewa Kupiec vel Kupczyńska zd.Walczak
Siblings:
Franciszek Kupczyk vel Kupczyński, Marjanna Marosek zd.Kupiec, Katarzyna Stoperek zd.Kupiec, Maciej Kupiec vel Kupczyński, X. Szymon Kupczyński
Wife:
Julianna Kupczyńska zd.Duszyńska
Children:
Antonina Rejment zd.Kupczyńska, Ludwik Kupczyński, Franciszek Kupczyński, Marcjanna Jędrzejewska zd.Kupczyńska, Antoni Kupczyński, Tomasz Kupczyński, Józef Kupczyński, Marianna Szmidt zd.Kupczyńska, Waleria Michalska zd.Kupczyńska, Jan Kupczyński, Józefa Kupczyńska
Paweł Kupczyk vel Kupczyński, Ewa Kupczyk vel Kupczyńska (z d. Walczak)
Brother:
Szymon Kupczyński
Wife:
Julianna Kupczyńska (z d. Duszyńska)
Children:
Antoni Kupczyński, Antonina Rejment (z d. Kupczyńska), Franciszek Kupczyński, Józef Kupczyński, Marianna Schmidt (z d. Kupczyńska), Waleria Michalska (z d. Kupczyńska), Jan Kupczyński, Józefa Kupczyńska, Tomasz Kupczyński, Ludwik Kupczyński
Marianna Kupczyńska, Katarzyna Kupczyńska, Maciej Kupczyński, Szymon Kupczyński, Antoni z Padwy Kupczyński
Wife:
Julianna Kupczyński (z d. Duszyńska)
Children:
Ludwik Kupczyński, Franciszek Kupczyński, Marcianna Jędrzejczyk V Jędrzejewski (z d. Kupczyńska), Antoni Kupczyński, Tomasz Kupczyński, Józef Kupczyński, Marianna Schmidt (Szmitt) (z d. Kupczyńska), Waleria Michalski (z d. Kupczyńska), Jan Kupczyński, Józefa Kupczyńska, Antonina Kupczyńska
Antonina Rejment (z d. Kupczyńska), Ludwik Kupczyński, Franciszek Kupczyński, Antoni Kupczyński, Tomasz Kupczyński, Józef Kupczyński, Marianna Kupczyńska, Waleria Michalska (z d. Kupczyńska), Jan Kupczyński, Józefa Kupczyńska


text:
Serbja
Serbja (tež Serbjo[1], delnjoserbsce Serby, łaćonsce Surbi, Surabi resp. Sorabi, němsce Sorben) su zapadosłowjanski lud, kotryž je w Němskej žiwy. Tradicionelna domizna Serbow stej Delnja a Hornja Łužicy w zwjazkowymaj krajomaj Braniborska a Sakska, tak mjenowany serbski sydlenski rum.
Wobsah
Rěče a sydlenski rum[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji čěšćinje a słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000 a cyłkowna ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamni su w Delnjej Łužicy žiwi, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšina rěčnikow delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład w Bórkowach, Běłej Górje-Bělinje, Hochozy abo Janšojcach.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzyma, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwi. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
Serbska diaspora[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež běše so w 1850tych lětach wot serbskich wupućowarjow załožił. Dźensa je w tamnišej šuli domizniski muzej zaměstnjeny, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. Pola ludličenja 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu we wšelakorych kónčinach Awstralije. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše něhdźe 2000 Serbow do kontinenta.
Nabožina[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900)[2], jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje katolscy (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak wučini podźěl protestantow w tym času wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěče a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je tajki poměr dźensa nawopak.
Narodne symbole[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 najprjedy přispomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze dósta swoje dźensniše barby. Serbska hymna je „Rjana Łužica“.
Serbsko-słowjanske styki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Kaž w zańdźenosći pěstuja so serbsko-čěske a serbsko-pólske styki tež dźensa. W Pólskej a Čěskej eksistujetej towarstwje (Společnost přátel Lužice a Towarzystwo Polsko-Serbołużyckie), kotrejž pěstujetej čěsko-serbske resp. pólsko-serbske přećelstwo. Společnost přatel Lužice wudawa samo časopis – Česko-lužický vestnik. Mjez Serbami a dalšimi słowjanskimi ludami wobsteja tohorunja wuske styki. W Serbiskej wěnowaše tak mjenowany projekt Rastko Serbam cyłu elektronisku biblioteku: http://www.rastko.org.rs/rastko-lu/index_l.html, přez kotruž móhli so zajimcy w serbiskej rěči wo Serbach informować. Projekt bu wot profesora Predraga Pipera z Běłohródskeje uniwersity připrawjeny. W tutej elektroniskej bibliotece nańdźe čitar serbiske přełožki wuznamnych serbskich spisowaćelow kaž Jurja Kocha, Jěwu-Marju Čornakec, Kita Lorenca, Jurja Brězana atd. K tomu skići elektroniska biblioteka Rastko informacije wo stawiznach, rěče a wuměłstwje Serbow.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, ISBN 3-7420-1103-0, strona 153
- ↑ Po ludličenju 1900, hlej Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag Berlin, 1954, str. 34


text:
Jekaterinburg
Jekaterinburg (rusce EkaTepиHбypr; w lětach 1924–1991 Swerdlowsk, rusce CBepдлoBck) je wulkoměsto w Ruskej federaciji. Leži na wuchodnej kromje Urala blisko hranicy mjez Europu a Aziju. Jekaterinburg ma něhdźe 1,3 miliony wobydlerjow a je potajkim po Moskwje, Pětrohrodźe a Nowosibirsku štwórte najwjetše město Ruskeje federacije.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Wuslědki wšoruskeho ludličenja 2010. Zwjazk 1. Ličba a rozdźělenje ludnosće. Tabulki 5, str. 12–209; 11, str. 312–979


text:
Serbšćina
Serbšćina je skupina zapadosłowjanskeju rěčow, kiž so dźensa přewažnje we Łužicy rěči.
Serbšćina dźěli so do:
- Hornjoserbšćiny, kotraž so w sakskej Hornjej Łužicy rěči a
- Delnjoserbšćiny, kotraž so w braniborskej Delnjej Łužicy rěči.
Serbske narěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Serbšćina ma tež wjele narěčow. Tak bazuje spisowna hornjoserbšćina na narěčach wokoło Budyšina a spisowna delnjoserbšćina na Choćebuskim dialekće. W srjedźnej Łužicy eksistuje nimo toho narěčne pasmo, kotrež twori přechod mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi. Najbóle rozšěrjena z tutych přechodnych dialektow je Slepjanska narěč. Rěčneje asimilacije dla wšak so wulki dźěl něhdyšich narěčow lědma hišće wužiwa. Z wotstawkom najwitalniši je hišće hornjoserbski „katolski” dialekt, kotryž rěči so na zapadźe hornjoserbskeho rěčneho teritorija we wsach blisko Kamjenca. Wuchodnu rěčnu hranicu serbšćiny k pólšćinje tworjachu hač do 19. lětstotka wuchodoserbske narěče, kotrež mějachu serbske a pólske kajkosće.
Rěčne přirunanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Bibliografija uniwersity w Lipsku
- Kurs serbskeje rěce / Bluń, dialogi z rumunskeje wučbnicy serbšćiny Curs practic de limba sorabă w zapadnej Grodkowskej narěči


text:
Bodamski jězor
Bodamski jězor (němsce Bodensee)[1] je wodźizna w sewjernym předkraju Alpow, kotraž wobsteji poprawom z dweju jězorow – Hornjeho jězora a Delnjeho jězora – kaž tež rěki Jězorowy Ryn. Dźěle jězora słušeja k němskimaj krajomaj Badensko-Württembergska a Bayerska, awstriskemu krajej Vorarlberg a šwicarskim kantonam St. Gallen, Thurgau a Schaffhausen.
Jězoraj naspomništej so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 43 do Chrystusa jako Lacus Venetus a Lacus Acronius. W romaniskim rumje rěka jězor zwjetša Lacus Constantinus abo podobnje, pomjenowany po měsće Konstanz (Constantia), kotrež při brjoze leži.
Z 473 km² je Bodamski jězor za Błótonjom a Genfskim jězorom třeći najwjetši jězor srjedźneje Europy.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Filip Jakubaš: Hornjoserbsko-němski słownik. Domowina, Budyšin 1954, str. 64.


text:
Google je wulke internetowe předewzaće, kotrež je wosebje znate přez swoju pytawu (pytansku mašinu). Předewzaće financěruje so hłownje přez wabjenje. Wažnu rolu hraje při tym rjadowanje wotkazow na strony, w kotrychž so wot wužiwarja pytane słowa namakaja. Hłowne sydło Google je w Mountain Viewje w Kaliforniskej. Załožiło je so předewzaće 7. septembra 1998 wot Larryja Paga a Sergeyja Brina. Hišće samsny dźeń stej přinjesłej prěnju testowu wersiju programa na wiki a samsne lěto je šła pytawa oficialnje do syće.
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije


text:
Hůnduras
Hůnduras (Hůnduras, Republika Hondurasu; República de Honduras) – państwo we Strzodkowyj Americe, mjyndzy Karajibskim Morzym a Pokojnym Uoceanym (Zatoka Fonseca), do kupy mo 820 km wybrzeżo. Hůnduras mo grańica na zachodźe ze Gwatymalům (dł. grańicy 256 km), na połedńowym wschodźe ze Ńikaraguům (922 km) a na połedńowym zachodźe ze Salwadůrym (342 km). Do Hůndurasu przinależům tyż przybrzeżne wyspy, ze kerych nojsrogsze to Wyspy Bahia (Islas de la Bahia). Uod 1972 roku do Hondurasu przinoleżům Islas Santanilla.
Bezma 90% mjyszkańcůw hůndurasu to Metysy, 6,7% Indjanery, 2,1% Negry a 1,3% bjołe. 24% ludźůw sam je analfabetůma.


text:
Tormůn
Tormůn inakšy tyš Torszpiler to je szpiler, kery durch stoji na budźe (torze) a dowo pozůr, coby bal do ńij ńy wpod, skiż tygo, coby drugi manszaft ńy mjoł punkta. Nojczyńśći tormůn widźi śe we fusbalu, nale je tyż we inkszych szportach, kej handbal, ajshokej, hokej na trowje atd. Tormůn czynsto sam może wjyncy kej inksze szpilery, kej bajszpil - we fusbalu może chytać bal do łapůw, trzimać bez chwila a wyćepować s pola karnygo. Za to we handbalu na uopak - ino tormůnowi idźe kopnůńć bal szłapůma. We hokeju może brůńić cołkym ćołym.