text:
▶ Srjedźizna w srjedźišću
Nowy župan župy »Handrij Zejler« Marcel Brauman je so we wjacorych regionalnych medijach za to wuprajił, w přichodźe tež w srjedźnej Łužicy centralnu serbsku instituciju zaměstnić, při čimž mysli konkretnje na Krabatowy młyn jako stejnišćo. Spěchowanske towarstwo młyna w Čornym Chołmcu je plan, z kotrymž maja so wosebje dźěćom a młodostnym nowe rěčne rumy poskićeć, hižo witało. Dotal njeje žana centralna serbska institucija we Wojerowskej kónčinje doma, štož župan wobžaruje. Plany Załožby za serbski lud, twarić dom za Serbski institut při Budyskich Lawskich hrjebjach je po słowach župana wuraz »Budyskeho centralizma«.
▶ Naćiski wustajene
Wot 7. januara su w Budyskim Serbskim domje zapodate namjety wuměłcow za wubědźowanje za třikrajowu wustajeńcu »Pśechod Přechod Übergang Prehod 03« widźeć. Z namjetow wuzwoli jury štyrjoch wuměłcow, kotřiž wobdźěla so ze serbskeje strony na projekće. Dalši wosmjo zastupuja Słowjensku a Korutansku. Pod titulom »Wobraze krajine. Wobrazy krajiny. Bilder einer Landschaft. Podobe pokrajine« pokazuje so wustajeńca wot meje 2019 do nazymy 2020 w Budyšinje, Slovenj Gradecu (Słowjenska), Celowcu (Korutanska) a Choćebuzu.
Strukturna změna po brunicy so tak horco diskutuje, zo su sylzy po zhubjenych wjeskach skoro hižo zaso wuschnyłe. Rěči so pak hłownje wo hospodarskich a socialnych změnach. Wo wuskutkach na wobswět přemało słyšiš a runje tu mamy dosć zajimawe wuwiće. Ze změnami w swěće łužiskich zwěrjatow je so zaběrał jendźelski wědomostnik prof. dr. Korla Darmiwin w swojej knize »On the Origin of Spezis« a redakcija Rozblada měješe wulku česć, so z nim rozmołwjeć.Rozblad: Prof. Darmiwino, kak sće poprawom na titl knihi přišoł?
Prof. Korla Darmiwin: Well, na spočatku chcych jenož mojej žonje wujasnić, z čeho so spezi měša, ale dokelž překwapjacy mały dźěl ludźi to a tež tamne njewě, je ta wěc někak rozrostła.Rozblad: Při slědźenjach wokoło łužiskeje fawny sće na zwěrjata storčił, kotrež su dawno hižo na strukturnu změnu nastajene, a sće je katalogizował a pomjenował. Maće přikłady?
Darmiwin: Yes, tam je so tež tójšto zaměšało. Na přikład su so łužiske wjewjerčki wot stajneho chowanja před haru so bližacych hórniskich mašinow mjeztym na »njewěrčki« wuwiłe, to běše trend z Delnjeje Łužicy. Tute »njewěrčki« zběraja jenož hišće w nocy worješki a nježeru politikarjam wjace z ruki. Ale tež nócne zwěrjata su potrjechene. Lětdźesatki dołho dominowaca lačnosć za profitom je łužiske njetopyrje přeměniła na »brutopyrje« – to rěka, zo wone nětko tež wodnjo našu krej cycaja.
▶ Nowe wobliča w radźe
14. decembra wuzwoli Zwjazkowe předsydstwo Domowiny Susann Šenkec, Juliana Nyču, Bjarnata Cyža a Daniela Měrćinka jako hornjoserbskich rjadnych čłonow rady Załožby za serbski lud w dobje 2019–2023. Zastupjerjo budu Marko Dźisławk, Lubina Malinkowa, Katharina Jurkowa a Marlis Młynkowa. Dolnoserbskich cłonkow jo bramborska serbska rada 23. januara wuzwóliła. Su to Marcus Końcaŕ a Frank Kosyk ako pórědnej cłonka a Diana-Susanne Šejcowa a Babette Zenkerowa ako zastupnej cłonka.
▶ Do daliny
Kóńc lěta 2018 jo wujšła nowa cejdejka kupki »Kupazukow« serbskeje grafikaŕki a muzikaŕki Marion Kwicojc z Lipska, na kótarejž zmakaju se mjazy drugim stare serbske (kaž wójnski kjarliž Padnjony pan), šotiske a staronimske spiwy. Cejdejka jo na pśedank w chóśebuskej Lodce abo pla wudawaŕki, glědaj internetowy bok kupazukow.jimdo.com.
▶ Dwurěčny Wótčenaš
Hodowny koncert Chróšćanskeho cyrkwinskeho chóra dožiwichu wosadni a hosćo 6. januara. Na koncerće wobdźělichu so dźěći serbskeje a němskeje šole. Kónčny spěw »Baba Yetu« překwapi jako dwurěčnje w suahelšćinje a serbšćinje spěwany Wótčenaš. Dujerjo pod nawodom Jurja Jakubaša a organist Syman Donat wokalistow přewodźachu. W Ralbicach wobrubi chór »Delany« pod Pawołom Šołtu-Kulowskim nyšpor na Třoch kralow. Tam zaklinčachu nimo serbskich hodownych kěrlušow tež ruske a čěske pěsnje.
Wot lěta 2001 njebě najskerje žane wusyłanje Wuhladka bjez přinoška z filmoweho studija bratrow Pětra a Stefana Symankec. Z Pětrom Symankom so rozmołwjachmoj wo serbskim filmje a telewiziji, powołanskich pućach a dwurěčnosći. Rozmołwa je dwurěčna – redaktor rěči serbsce, filmowc němsce.Kak sy k filmowanju přišoł?
Chcych prěnjotnje biologiju abo lěsnistwo studować, dokelž sym so přeco hižo za přirodu zajimował. Sym wotrostł we Wojerecach, staršej staj pak w 1970tych lětach małku chěžku kupiłoj, blisko Łupoje wosrjedź lěsa. Pytaštaj za alternatiwu k městu, přetož tehdy tež wulce do dowola jězdźić njemóžachmy. Přez to dóstach zawěsće poćah k přirodźe. A potom mějachmoj – bratr a ja – z knjezom Natušku jara dobreho wučerja biologije, kiž je naju sylnje wobwliwował.
Studij biologije zwisowaše pak tehdy ze zastupom do strony a třomi lětami we wójsku, štož nochcych. Tuž praještaj staršej: »Studuj tola zubnu medicinu!« To je drje tež tróšku biologiske ... A tak sym 1988 w Berlinje ze zubnej medicinu započał. Přirodnu fotografiju sym tehdy hižo jako hobby činił. Po politiskej změnje mějachmoj z bratrom naraz móžnosć, sej kameru kupić.
▶ Pomnik Kitoju Šwjeli
W Skjarbošcu su 3. nowembra 2018 wuswěśili pomnik za casnikarja a ceptarja Kita Šwjelu (1836–1922), nana fararja Bogumiła Šwjele. Něźi sto luźi jo pśišło na swětocnosć a dwójorěcnu namšu we jsy statkowanja Šwjele ako ceptaŕ. Wó Šwjeli a pśigótach za pomnik su powědali Dietmar Schulze, kótaryž jo ze swojeju žeńskeju Reginu projekt nastarcył, wuměłc Hans-Georg Wagner, fararka Katharina Köhlerowa a Christiana Piniekowa.
▶ Romantica
We wobłuku nakupowanskeho a dožiwjenskeho wječora »Romantica« 3. nowembra 2018 čitaštaj zapósłanča Zwjazkoweho sejma Caren Lay a sorabist Dietrich Šołta w Muzeju Budyšin z romanow a biografije Jurja Brězana. Před Serbskim domom wuhotowaše młodźinske radijo Satkula we wotměnje z rejowanskej šulu Mühlmann program a prezentowaše serbsku hudźbu z nowymaj rozhłosowymaj spěwomaj Christopha Cyža a Gabriela Mommera a přehladku tobołow z módroćišćom.
▶ »Stary lud« w Budyšinje
4. nowembra 2018 wotewri so w Budyskim Serbskim muzeju z 160 hosćimi nowa wustajeńca wo žiwjenju Łužičanow a Milčanow. Zawod do wustajeńcy a přednošk podachu direktorka muzeja Christina Boguszowa, stawiznar Matthias Hardt a kuratoraj Andrea Pawlikowa a Peter Kornelius Kusch. Marion Kwicojc ze skupinu Media Noctis zahajenje hudźbnje wobrubi a čłonojo dźěłoweje skupiny »Stary lud« z Dešna předstajichu rjemjesła zažneho srjedźowěka.
▶ Nowe pomniki planowane
Pomnikowy wuběrk Maćicy Serbskeje zaběraše so na swojim wuradźowanju spočatk decembra mjez druhim z planami Koslowčanow, postajić pomnik k wopomnjeću zničenja swojeje wjeski w poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny. Wuběrk wočakuje, zo so w tutym zwisku tež na akciju Serbskeje młodźiny »Natwarjamy Koslow« skedźbnja. Dale wuradźowachu wo nowym pomniku při rowje fararja a domiznowědnika Herberta Cerny na delnjołužiskich Górach, wo informaciskich taflach wo Bogumile Šwjeli we Wochozach kaž tež wo přeću, narowne pomniki wuznamnych serbskich wosobinow jako kulturne pomniki ze strony stata škitać dać.
▶ Rěč a nałožki najwažniši zakład
Na naprašowanju Domowiny, kotrež bě zašła hłowna zhromadźizna třěšneho zwjazka do nadawka dała, wobdźěli so w nazymje 1.160 ludźi, při čimž njebě někak štwórćina z nich čłon Domowiny. Rěč a nałožki su po měnjenju wjace hač 90 procentow wobdźělnikow najwažniši zakład za přichod serbskeho ludu; jich zachowanje a daledawanje měješe runje telko wobdźělnikow za hłowny nadawk třěšneho zwjazka. Serbow politisce zastupować žada sej 75 procentow wot Domowiny. Zamołwići maja naprašowanje najebać tohorunja zapodateje kritiki za wulke dobyće.
▶ Wuznamjenjenja Domowiny
5. oktobra přepoda předsyda Domowiny Dawid Statnik w Budyskim Serbskim domje Myta Domowiny a Čestneho znamješka Domowiny. Z Mytom Domowiny wuznamjenichu so Bjarnat Rjentš z Chośebuza, Hilža Mehrowa ze Sulšec a Alena Kubánková z Budyšina. Myto Domowiny za dorost spožči so skupinje Deyzidoxs kaž tež skupinje Berlinska dróha. Čestne znamješko Domowiny dóstachu Resi Lotrina z Hochoze, Sybila Bertramowa z Kózlego, Doris Heincowa ze Žylowa, Daniel Wjenk ze Smjerdźaceje, Pětr Korjeńk z Pančic-Kukowa, Milan Hrabal z Warnoćic, Cyril Pjech z Berlina, Lucian Kaulfürst z Budyšina, Jan Wawrik z Chrósćic a Lukaš Novosad z Prahi.
▶ Spomnjeśe na Mjertyna Gryza
W Hochozy su 6. oktobra na iniciatiwu Marije Elikowskeje-Winkleroweje wótekšyli wopomnjeńsku toflu za serbskego ceptarja a kjarližarja Mjertyna Gryza (1818–1878), kótaryž jo se w Hochozy naroźił. Gregor Wieczorek jo wó Gryzu pśednosował, Dolnoserbski sekstet a dujarski ansambel picańskeje wósady stej swěźeńske zarědowanje muzikaliski wugótowałej, zaklincali su kjarliže na teksty Gryza.
▶ MENS w Bratisławje


c: text/html

text:
Serbšćina we wucbje
K powědanju słuša pisanje a cytanje, což mógu wuknuś teke WITAJ-źiśi w zakładnej šuli – ako nimski tak teke serbski. Zakładna myslicka jo jadnora: šym intensiwnjejšy, trajnjejšy a wobstawnjejšy jo kontakt k jadnej rěcy, śim wětše su zamóžnosći, wugroniś se w toś tej rěcy. Togodla jo tak rozsudne, až WITAJ-źiśi powědaju w šuli serbski – nic jano w rěcnych pśedmjatach, ale pśez ceły šulski źeń.
Pó toś tom koncepśe wucy se w Bramborskej w někotarych šulach w Dolnej Łužycy. Tak wuknjo góle fachowy pśedmjat, na pśikład WŽEN, sport, matematiku, stawizny abo wěcnu wědu, w serbskej rěcy. Pśez nimsko-serbske šulske žywjenje a wuknjenje dalšneje rěcy, dožywjaju źiśi južo w šuli, kak wšake kultury mjazy sobu źěłaju a gromadu wugótuju swój wšedny źeń. To jěsno spěchujo tolerancu, pócesćenje a źiwanje na cuze kultury.
Dwě rěcy – až do abitury
Za wuknikow bywa šula awtentiski serbski rěcny rum: pśez wucbu, cełodnjowske póbitowanja, projekty a zarědowanja. Na wušych šulach ze serbskim pórucenim a na Dolnoserbskem gymnaziumje z tym konceptom pókšacuju.
Das Besondere: Die sächsischen Schüler dürfen ihre Prüfungsaufsätze in der 10. Klasse in Deutsch oder Sorbisch schreiben. Zudem ist Sorbisch offizielles Prüfungsfach für das Abitur.
Źurja do šulow ze serbskim pórucenim su za kužde góle wótwórjone.
Naš cil jo, tak wjele źiśam a młodostnym ako jo móžno zawěsćiś pśistup k šulam ze serbskim póbitowanim. Bóžko pśi tom wupśestrěśa sedlišćowych stronow dla starjejše a wukniki muse byś wótergi zwólniwe, daloko drogowaś. Mjaztym až zakładne šule su hyšći w dosegajucej měrje w bliskosći bydleńskich městnow, jo jadnučki serbski gymnazium w Bramborskej w Chóśebuzu. Z toś teje pśicyny a aby se skšuśiła serbšćina wuknikow jo se zarědował internat w ramiku Rěcnego centruma WITAJ, kótaryž póbitujo wuknikam wót 5. do 12. lětnika serbske doma.
Pósrědnjenje serbšćiny w šulach Bramborskeje
Serbska rěc se póbitujo w šulach w serbskem sedleńskem rumje
• ako wuwucowańska rěč (WITAJ-wucba) a / abo
• ako wuwucowański pśedmjat (w statusu cuzeje rěcy).
Pśi tom maju se teke pósrědnjaś zakładne znajobnosći wó stawiznach a kulturje Serbow.
Pó toś tom koncepśe wuwucuju se w serbskej rěcy w serbskich wušych šulach a w Dolnoserbskem gymnaziumje mimo serbskeje wucby teke młoge dalšne wuwucowańske pśedmjaty. Zagronitosć za wuběranje pśedmjatowych kombinacijow lažy w šulach.
Serbšćina ako wucbny pśedmjat
We wšakich zakładnych a wušych šulach w serbskem sedleskem rumje ako teke na Dolnoserbskem gymnaziumje póbitujo se serbska ako cuza rěc. W prědnem šulskem lětniku wuwucujo se serbšćina ako wopóznawańska rěc. Pśez graśe a špos źiśi póznawaju serbsku rěc. Serbska rěc jo až do źinsajšnego ako wucbna tema tak teke ako wucbny pśedmjat jano fakultatiwna a jo móžno se z njeje wótzjawiś. W Dolnoserbskem gymnazium jo to obligatoriski pśedmjat.
WITAJ-horty w Dolnej Łužicy
Ku kuždej WITAJ-šuli w Dolnej Łužycy słuša teke hort. Horty su za serbšćinarjow wažny zwenkašulski serbski rěcny rum. Wušej togo pśewjeduju horty wšakorake projekty w serbskej rěcy. Tak pósrědnja na pś. LIPA w Bórkowach bogate kulturne źěło a hort w Žylowje nazwucujo kužde lěto źiwadłowe graśe ku ptaškowej swajźbje w serbskej rěcy. Teke do drugich projektow stej serbska rěc a kultura zapśěgnjonej. We WITAJ-hortach Dolneje Łužyce stara se wukubłany WITAJ-personal wó serbskorěcny późěl hortowych aktiwitow.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hanka Fascyna
Hanka Fascyna (rodźena Elic; * 16. nowembra 1935 w Komorowje pola Rakec; † 15. apryla 2002 runje tam) bě serbska slawistka a direktorka Budyskeho Serbskeho muzeja.
Dźowka blidarja wopyta wot 1945 do 1949 serbski gymnazij w Čěskej Lipje resp. Warnoćicach a do 1953 serbsku wyšu šulu w Budyšinje, hdźež absolwowaše maturu. Wot 1953 do 1957 studowaše slawistiku w Lipsku; diplom bu wědomostnje poradźowany wot dr. Pawoła Neda. Dźěłaše jako wědomostna sobudźěłarka Domu serbskeho ludoweho wuměłstwa (1959-64) a po tym jako eksterna a pozdźišo wědomostna sobudźěłarka Instituta za serbski ludospyt. Wot 1982 do 1992 skutkowaše jako direktorka Serbskeho muzeja.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Serbski institut: Biografien zur sorbischen Volkskunde (Biografije k serbskej ludowědźe) na serbski-institut.de (němsce)


text:
Łaz (AK/SN). Łazowska gmejna chce srědki krajneje pawšale Swobodneho stata Sakska we Wulkich Zdźarach a Koblicach zaměrnje zasadźić. Tele pjenjezy słuža předewšěm k zesylnjenju wjesnych kónčinow. Tole je Łazowski wjesnjanosta Thomas Leberecht (CDU) njedawno na posedźenju gmejnskeje rady potwjerdźił. Gmejnscy radźićeljo su tuž jednohłósnje wobzamknyli, zo maja so něhdźe 3 600 eurow z tutych srědkow w mjenowanymaj wjeskomaj wužiwać. Z tutym postupowanjom su woni próstwje Hórnikečanskeje wjesneje rady z lětušeho 20. julija wotpowědowali.
We Wulkich Zdźarach chcedźa na mostowym wobłoženju přez Čornicu štyri metalowe ornamenty w formje kołpa připrawić. Za předźěłanje a popisanje wotewrjeneho železniskeho woza budu čerstwu barbu wobstarać. Lora steji při wjesnym zachodźe do Wulkich Zdźarow ze směra Wojerecy. Před ewangelskej cyrkwju je předwidźane třěchu kolesowarskeje a pućowanskeje chaty dotwarić.
Dalše pjenjezy su za naprawu w Koblicach wotpohladane. Tam chce wjesna rada přestrjeń něhdźe třoch kwadratnych metrow při starej hašerni plestrować dać.


text:
Angrif na Kapitol Stanōw Zjednoczōnych
Angrif na Kapitol Stanōw Zjednoczōnych – wydarzyńe, kere mioło plac w Waszyngtonie 6 stycznia 2021 roku.
6 stycznia 2021 kole godziny 13:00 czasu lokalnego (19:00 CET) po przemōwiyniu Donalda Trumpa, w czasie kerego ôgłosiōł ôn, iże prezydyncki wotōng we listopadzie 2020 ôstoły sfałszowane i ôn je jejich faktycznym zwyciynzcōm, tulma zaczła maszyrować na stowiynia na terynie Kapitolu Stanōw Zjednoczōnych. Pŏrãdziesiōnt ôsōb wdoło sie we chaja ze policyjōntōma, niyskorzij dalsze grupy przebijoły sie bez policyjne kordōny, aże w kōńcu dotarli do gmachu Kapitolu. W Kapitolu strzaskano szyby, wyważano dźwiyrze, niszczōno sale plynarne a dymolowano biōra. W czasie chaje zginyło 5 ôsōb, mocka ôstało rannych. W cołkim zdarzyniu uczestniczyły dziesiōntka tysiyncy perzōnōw[1][2].
Przipisy
- ↑ Zamieszki w USA. Dwa zdjęcia, które obrazują skalę chaosu, wiadomosci.onet.pl, 7 stycznia 2021 (polski).
- ↑ Capitol riots: A visual guide to the storming of Congress, bbc.com, 7 stycznia 2021 (angelski).


text:
Zinedine Zidane
Zinedine Zidane - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je Zizou. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.
Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.
Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.


text:
Serbski kulturny archiw
Serbski kulturny archiw je jenički zjawny archiw za serbske a sorabistiske dokumenty a zběrki. Kaž tež biblioteka nasta archiw na zakładźe zběrkow bywšeje Maćicy Serbskeje. Wulki dźěl archiwalijow tworja zawostajenstwa serbskich prócowarjow, wědomostnikow, spisowaćelow, wuměłcow a komponistow Delnjeje a Hornjeje Łužicy. Dalši wažny wobstatk je aktowy archiw Domowiny wot jeje załoženja w l. 1912 hač do l. 1989. K tomu přińdu podłožki serbskich towarstwow, na př. Maćicy Serbskeje, studentskich zjednoćenstwow, chórow, “Sokoła” kaž tež někotrych kubłanišćow a institucijow NDRskeho časa. Wuznamne mjez wobstatkami su nahladne zběrki fotografijow, zawostajenstwa fotografow, zynkopaski, widea a filmowe nahrawanja. Nimo toho zběramy kwalifikaciske dźěła, nowinske wurězki, plakaty a programowe zešiwki. Tute schowamy a spřistupnjamy k historiskemu slědźenju. Runje tak tworja wone zajimawy pokład za načasne serbske kulturne žiwjenje.
Wulki dźěl wobstatkow w Serbskim kulturnym archiwje su dary. Wjeselimy so přez kóždy předmjet – dopisy, protokole serbskich towarstwow, fotografije, amaterske filmy, dopomnjenki, z kotrymž wudospołni so wobraz našich stawiznow a kultury.
We wirtuelnej čitarni namakaće wšitke poskitki Serbskeho kulturneho archiwa a Serbskeje centralneje biblioteki na jednym městnje zhromadźene.
Wotewrjenske časy za biblioteku a archiw
Póndźelu – srjedy: 9.00 – 16.00 hodź.
Štwórtk: 9.00 – 18.00 hodź.
Pjatk: zawrjene
Kontakt: biblioteka-archiw@serbski-institut.de
Přejemy našim wužiwarkam a wužiwarjam žohnowane hody a strowe nowe lěto!


text:
Jakub Cyž (1775)
Jakub Cyž (němsce Jakob Zoesch; * 17. hodownika 1775 w Časecach, † 2. małeho róžka 1837 w Šěrachowje) běše serbski katolski farar a awtobiograf.
Narodźi so jako syn bura w katolskich Serbach a běše mjez 1790 a 1802 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Po studiju filozofije a teologije dźěłaše jako kapłan při Budyskim tachantstwje (1802-13) a wot lěta 1813 skutkowaše jako farar w katolskim Šěrachowje.
Z pjera Jakuba Cyža pochadźeja wobšěrne rukopisne dźeniki, kotrež su nam hódnotne stawizniske žórła.
ŽórłoWobdźěłać
- Jurij Młynk: Cyž, Jakub [1]. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 90f.


text:
Mały Wjelkow
Mały Wjelkow (němsce Kleinwelka) je hornjołužiska wjes ze 745 wobydlerjemi, kotraž je wot lěta 1999 z měšćanskim dźělom Budyšina.
GeografijaWobdźěłać
Mały Wjelkow leži w sewjernym dźělu wulkeho wokrjesneho města, na sewjerowuchodnje Słoneje Boršće a sewjerozapadnje Ćichońcy. Na sewjeru leži Chelno, na wuchodźe Lubochow a na zapadźe Wulki Wjelkow. Zapadny dźěl wsy wobsteji z něhdyšeje Ochranowskeje kolonije z 18. lětstotka. Na juhu je Mały Wjelkow zwjazany ze Zajdowom.
Přez wjes wjedźe zwjazkowa dróha 96 z Budyšina do Wojerec, wot kotrejež wotbočujetej statna dróha S106 do Minakała a wokrjesna dróha K7274 na směr Słonu Boršć. Něhdyše dwórnišćo leži wuchodnje Małeho Wjelkowa.
Ležownostne mjenaWobdźěłać
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Garbaŕski hat, Garbaŕska łuka, Pola Honec zahrodki, Po wětrnika, Na Šołćic, Pola skałow, Na horach, Pola plantaže, Grulec skała, Winčec wotpočink, Pola Ćichonic, Pola Zajdowa, Pola Kobanje, Na małej łučcy, Šćěpankec łuka, Pola keŕkow, Pola Libuchowa, Pola keŕchowa, Srački = Šimanec hórka (přir. Na Šimanach, Słona Boršć), Kušeńca.[2]
StawiznyWobdźěłać
Prěnje historiske naspomnjenje Małeho Wjelkowa jako Welkaw opetz bě w lěće 1419.[3] Wot 1750tych lět natwarichu přiwisnicy Ochranowskeje bratrowskeje wosady, mjez nimi wjele Serbow, na ležownosćach Małowjelkowskeho kublerja Mateja Dołheho nowu koloniju, kotraž słužeše potom jako regionalny centrum pietizma a skutkowaše wosebje tež mjez Serbami we wokolinje. Mały Wjelkow sta so z kubłanišćom serbskeje wjesneje młodźiny a z wažnym centrumom serbskeho pismowstwa.[4] Twarjenja Ochranowskeje kolonije su so zwjetša hač do dźensnišeho zachowali.
Wot lěta 1890 měješe wjes zastanišćo při železniskej čarje Budyšin–Rakecy, kotraž wjedźeše wot 1908 hač do Wojerec. W lěće 1999 bu wosobowy wobchad zastajeny a 2001 so čara zawrě.
Hač do lěta 1999 bě Mały Wjelkow samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Wulki Wjelkow, Lubochow, Zajdow, Ćemjercy (wot 1936), Chelno a Miłkecy (wot 1973).
Hlej tež: Kulturne pomniki w Małym Wjelkowje
WobydlerstwoWobdźěłać
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 96 wot cyłkownje 105 Małowjelkowčanow w starej wsy serbsce (91 %). W Ochranowskej koloniji běchu to jenož sto wot 500 wobydlerjow (20 %).[5] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Małowjelkowskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 31,1 %.[6]
LiteraturaWobdźěłać
- Kleinwelka/Mały Wjelkow, Großwelka/Wulki Wjelkow und Kleinseidau/Zajdow. W: Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 254–259.
- M. Kral: Stawizniske powěsće z našich serbskich wsow [=Serbska ludowa knihownja, čo. 44]. Budyšin, 1937, str. 3–41.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2020; Statistiska rozprawa města Budyšina za IV. kwartal 2020, měrc 2021
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 12 (digitalizat).
- ↑ Mały Wjelkow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Lubina Malinkowa: Mały Wjelkow – centrum serbskeho pismowstwa we 18. lětstotku. W Rozhledźe 1 (2019), str. 14–19.
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 245. [1851 wobydlerjow, z nich 443 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 30 z pasiwnymi, 102 serbskej dźěsći abo młodostnaj, 1276 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
Błohašecy | Bobolcy | Bolborcy | Bórk | Ćichońca | Ćemjercy | Debrikecy | Delni Wunjow | Delnja Kina | Horni Wunjow | Hornja Kina | Južne předměsto | Lešawa | Lubochow | Mały Wjelkow | Nadźanecy | Nowe Małsecy | Nutřkowne město | Sćijecy | Sewjerowuchodny wobkruh | Słona Boršć | Smochćicy | Strowotna studnja | Wownjow | Wuchodne předměsto | Wulki Wjelkow | Wuricy | Zajdow | Zapadne předměsto (ze Židowom)


text:
Sobotu a njedźelu a wotměje so w Janšojcach serbski festiwal składnostnje 25lětneho wobstaća župy Delnja Łužica kaž tež 70 lět skutkowanja Domowiny w Delnjej Łužicy. Z regionalnej rěčnicu třěšneho zwjazka za Choćebuz Karin Tšukowej je so Cordula Ratajczakowa rozmołwjała.
Sće ze stawom přihotow spokojom?
K. Tšukowa: Smy jara spokojom, dokelž mamy dobry team na městnje. Tak mamy w Janšojcach wulku Domowinsku skupinu ze sto čłonami. K tomu hišće přińdźe, zo tamniše towarstwo „WIR“ kóžde druhe lěto dujerski swjedźeń wuhotuje, a tak budźe wězo woblubowana dujerska kapała tež pódla. Nimo Janšojc zarjad Picnjo swjedźeń pjenježnje sobu podpěruje. Swjećić tam móža, a tak móža tež z tym zwisowace dźěło zmištrować. Ideja festiwala njebě wot Domowiny nanuzowana, ale nasta na bazy w skupinach Janšojce, Rogow, Móst, Radowiza, Turjej a Hochoza.
Kelko ludźi kónc tydźenja sobu skutkuje?


text: Čorny Chołmc (aha/SN). „Dajće so zakuzłać w Krabatowej wsy!“ Takle Čorny Chołmc internetnje za sebje wabi. Wjes z nimale 800 wobydlerjemi bu před 14 lětami do Wojerec zagmejnowana, přiwabliwa pak je hač do dźensnišeho. Wulke zasłužby na tym ma Gertrud Wincarjowa, kotraž swjećeše njedawno 80. narodniny. 17 lět bě wona tam Čornochołmčanska wjesnjanostka a po tym wjesna předstejićerka. Jeje najwjetša zasłužba drje je Krabatowy młyn. Ale tež druhdźe je swoje slědy zawostajiła. Hižo wot NDRskeho časa steješe wosrjedź wsy štyri metry šěroki metalowy swěčkowy wobłuk, pokazowacy w swojim wuhotowanju jónu na hórnistwo a dale na serbske stawizny holanskeje wsy, kotraž bu 1394 prěni raz pisomnje naspomnjena.


text:
Biołŏ Woda: reportaż z kōńca Ślōnska
Uzdołech sie pojechać na kōniec świata. Przinojmnij na kōniec tego naszego ślōnskigo mikrokosmosu, na samiuśki rand mapy. Z Ôstrawy sie sztyry godziny jedzie. Trza nojprzōd do Karniowa, przesiednyć sie na drugi cug do Jesiōnika, a potym jeszcze godzinã sie smyczyć autobusym corŏz wyżyj a wyżyj pod wiyrchami Złotych Gōr. Do Czeskij Republiki tyn regijōn geograficznie blank niy pasuje. Jedno sudecke pasmo ôddzielŏ go ôd reszty czeskigo Ślōnska tak, że aby je minōł, musioł mōj cug tranzytowo przejechać bez „zagraniczne” Guchołazy. Druge tworzi naturalnõ barierã przed resztōm hołomuckigo kreju, do kerego formalnie nŏleży, trza sie dō niego przedostać bez serpyntyny „ślōnskigo Semerringu”. Gŏdajōm tymu miejscu: jawōrnicki cypel. Przōdzij było wrachowano już do Dolnego Ślōnska. Do Wrocławia je stōnd ô moc bliżyj jak do Ôstrawy a tela co do Ôpolŏ. Historycznie nŏleżało do Nyskego Ksiynstwa, co było majōntkym ôd wrocławskich biskupōw, a szumny zōmek w Jawōrniku zmianowany Janowy Wiyrch (Jánský vrch) bōł jejich nojważnijszōm rezydyncyjōm. Z tym co je na pōłnocy je tak naturalnie skuplowane, że ôstatnie kilōmetry jadymy cestōm, co gynau pō nij idzie granica sztatu. Niy szło by wysiednyć z czeskigo autobusu a niy zrobić kroku do Polski. Na cestã kajś głymbij na czeskij strōnie niyma placu, hned sie zaczynajōm złotogōrske grōnie.
Yntlich dojyżdżōmy do cylu. Je ôzmy paździyrnika, tōż po połedniu zacznie sie welōnek. Po autobusie chodzi starka a rozdŏwŏ jakiesi szkartki. „Mōj chop to spisoł, przeczytejcie sie jeszcze przed welōnkym.” Widzã, iże to je manifest, co przepiyrŏ, żeby welować Okamury. „Sam niy idzie ô dziedzinã, sam idzie ô cołkõ republika!” – ôdpowiadŏ starka, kej sie pytōm, jeźli bez cufal ta Ojropejskŏ Unijŏ, co ś nij chce ta ôd nij podpiyranŏ nacyjōnalistycznŏ partyjŏ wylyź, niyma dobrŏ prawie do takich pogranicznych dziedzin. Pŏrã dni niyskorzij sie podziwōm na wyniki. Okamurowŏ SPD tukej dostała 18 % a była drugŏ po reskiyrujōncym ANO. Prŏwda, przi nojniższyj frekwyncyji we cołkim krysie.
Snŏdź bych nigdy niy przijechoł do Biołyj Wody, keby cysŏrz Karl VI. zpłodziōł syna. Nale zpłodziōł jyno dwie cery a ażby habsburskŏ dynastyjŏ niy wymrziła, wyônaczył tak mianowanõ „pragmatycznõ sankcyjõ”, podug keryj trōn mogła erbnyć aji ôd niego starszŏ cera, Maryjŏ Terezyjŏ. Pruski krōl Fridrich jako cyna za swoje przizwolynie na to zażōndoł Ślōnska. Tak sie zaczła piyrszŏ ze trzech „wojyn ô austryjackõ erbowiznã”, kerŏ na zŏwdy pōmiyniała naszã gyszichtã. Pruskŏ armijŏ, wtynczŏs nojmodernijszŏ we Ojropie, rozgromiyła Austryjŏkōw a Fridrich podug pokoju z roku 1742 dostoł wiynkszość Ślōnska. Ôkrōm… No prawie, to by było za snadno, keby sie ańfach roździelili, że jedne ksiynstwa pōjdōm ku Prusōm a inksze ôstanōm przi Habsburgach. Cysŏrske byjamtry mieli już wtedy takõ samõ fantazyjõ choby trzista lŏt niyskorzij paryske dyplomaty. Nowŏ ślōnsko-ślōnskŏ granica potajlowała miasta, dziedziny a regijōny, co tworziły jednã cołkość ôd strzednich wiekōw, miyndzy inkszymi Nyske Ksiynstwo. Wtedy sie narodziōł fynōmyn Biołyj Wody.
Styknie trochã umiynić perspektywã a pokazuje sie, że ôna niy leży tak fest daleko. Dyć do cyntrum Złotego Stoku sōm trzi kilōmetry, idzie tam zajś piechty za pōł godziny, a autym zajechać za piyńć minut. Do Paczkowa je siedym kilōmetrōw. Poprŏwdzie by ani niy musiała istnieć, bo je jyno dodatkowymi pŏrãnŏstōma chałpami doklajstrowanymi do pierōńsko dugij lańcuchowyj dziedziny Kamiynica. W 16. stoleciu jã ś nij skuli feudalnych handlōw wydzielili a możno keby niy powstała granica, to by jã ś niōm potym nazŏd skuplowali. Nale granica z roku 1742 przeżyła wszyjske nŏstympne dziejowe burze.
Kiejsi była sprawa prostŏ. Żyli sam Niymcy a same katoliki. Granica z Prusami była doista jyny formalnościōm, na ôbōch strōnach gŏdało sie jednakim dyjalektym, ludzie sie miyndzy sebōm żyniyli. Snŏdź nojlepszym czasym było 18. stolecie, kedy sam fōngowało popularne pijarske kolegijum z muzycznym i filozoficznym fakultetym, ô kerym do dzisio przipōminŏ mōnumyntalny barokowy kościelno-klŏsztōrny kōmpleks. We 1748 roku dostała tajla Biołyj Wody kole klŏsztora formalny sztatus miasteczka, bezto na topograficznych mapach znojdymy aji terŏz wedla siebie „Miasteczko Biołŏ Woda” (Městys Bílá Voda) i „Wieś Biołŏ Woda” (Ves Bílá Voda). Sto lŏt niyskorzij przeciōny sie jejich losy z postaciōm Maryjanny von Oranien-Nassau – legyndarnyj niderlandzkij pryncesy, co sie wydała za pruskigo ksiyncia Albrechta, a potym ôd niego uciykła i żyła na kryjã z prostym kōniŏrzym. Kej sie im z takigo, jak by my dzisio pedzieli, swobodnego zwiōnzku narodziōł bajtel, zakŏzoł krōl Fridrich Wilym III. Maryjannie pobytu w Prusach dugszego jak 24 godziny a przikŏzoł sie za kożdym razym meldować. Jyno że ôna miała pałace w Kamiyńcu (Kamieniec Ząbkowicki) i w Seitenbergu (Stronie Śląskie). Tōż co zrobiyła? Kupiyła sie pałacyk w Biołyj Wodzie, skōnd mogła dō nich regularnie dojyżdzać.
Ô Maryjannie miyłuje ôsprawiać pani Sonia. Dō nij je granica tyż jyny formalnościōm. Narodziyła sie i wychowała we Železnym Brodzie kole Liberca. Jeji matka ale pochodziyła z Kamiyńca a do Czechosłowacyje wywandrowała we 70. latach. Majoryntnŏ Sonia wrōciyła do maminego Kamiyńca a ś niego terŏz dojyżdżŏ kożdy dziyń do roboty we Biołyj Wodzie, kaj wyużywŏ swojã perfekt dwugŏdkowość. Je rajzyfirerkōm we biołowodzkim muzyjum a fest rada sy mnōm wyrzōndzŏ tyż bezto, że jeżech piyrszym nawiydzajōncym ôd dwōch tydniōw. Muzyjum Izolacyje, Internacyje i Integracyje zieje prōznotōm, szkoda, bo werci sie sam podziwać, jak skuli pani Sonie, tak interesantnych ekspōnatōw a tymatyki.
Izolacyjŏ, internacyjŏ a integracyjŏ – trzi słowa na „i” eklerujōm genius loci terŏźnij Biołyj Wody. Masowe mordy, fertrajbōngi a przesiedlynia we 40. latach 20. stoleciŏ miały cwek zniszczyć etnicznõ roztōmajtość we strzodkowyj Ojropie. Biołyj Wodzie ale prziniysły paradoksalnie cosi ganc ôpacznego.
We 1930 roku było ze 1104 miyszkańcōw 96,9 % Niymcōw a 97,8 % katolikōw. Wygnali ich bezmałaś wszyjskich. Dziedzina sie wyludniyła, a dŏwnŏ prusko-austryjackŏ granica sie umiyniła w granica miyndzy kōmunistycznōm Polskōm i Czechosłowacyjōm, co już niy była jyno formalnościōm. Z Biołyj Wody sie narŏzki zrobiōł richtig kōniec świata. Nowy regiyrōnek wyużōł ôpuszczōne „pōniymiecke” pogranicze choby takõ podryncznõ Syberyjõ na kożdõ przileżytość. We lipniu 1950 zaczła sie Akcyjŏ Ř – ôd słowa řeholnice abo klŏsztōrnŏ panna. Wszyjske panny (fratry byli internowani już na jŏr), co niy robiyły we lazaretach, szkołach abo przitułkach, miały być stopniowo przekludzōne do „cyntralizacyjnych ôstrzodkōw”, kaj sie miały przirychtować do roboty we ôbyczajnych profesyjach. Jednym z takich ôstrzodkōw sie stała Biołŏ Woda, kōnkretnie dŏwny pijarski klŏsztōr i naproci stojōncy myńszy klŏsztōr ôd Kōngregacyje Szkolnych Siōstr Notre-Dame ze 19. stoleciŏ. Piyrszŏ grupa 143 kobiyt sam przijechała 28 września 1950. Ôd Wielgij Nocy były zatrudniōne przi produkcyji wkładek do kabŏtōw, nale już we sierpniu 1951 młodsze przekludzili do Jawōrnika. Biołŏ Woda (a tyż niydalekŏ Widnawa) dostała nowe przeznaczynie: bydōm sam zgromadzōne panny wiyncyj jak 60 rokōw stare, niymocne i te, co niy poradzōm robić. We 1970 roku na 515 miyszkańcōw aż 301 to były klŏsztōrne panny. Do kōńca kōmuny ich przibyło jeszczy wiyncyj. We roku 1989 miała Biołŏ Woda 582 miyszkańcōw, z tego 415 – to je 71 % – paniyn. Ôkrōm dwōch starych klŏsztorōw żyły we dwadziestōch dōmach, kere stopniowo na tyn cwek ôdkupiyła Česká katolická charita, ôrganizacyjŏ, co była postrzednikym miyndzy pannami a sztatym. W publikacyjach ô Biołyj Wodzie idzie znojś twierdzynie, że to była wtynczŏs snŏdź ôkrōm Watykanu nojwiynkszŏ kościelnŏ społeczność we Ojropie.
Ôstatnigo placu we polskij Kamiynicy ôd trŏwnika przi kościele a klŏsztorze we czeskij Biołyj Wodzie niy ôddzielŏ nic ôkrōm tych dwōch supkōw po bokach drōgi z wyrytymi buchsztabami P i C, kere bych snadno przepasowoł, kebych sam niy skuli tego prziszoł, coby je uwidzieć. Niyma ani tyj tabule ze dwanŏstōma ojrogwiŏzdkami, co by miała na granicy stŏć. Dziwōm sie na supki a czym wiyncyj sie dziwōm, tym barzij niy mogã spokopić, iże tela mogły znaczyć siedymdziesiōnt lŏt do zadku. „Wrogōw ludu” ze cołkij republiki wywieźli tam, kaj sie republika kōńczyła do słowa za płotym. Potym w dōma ôboczã fotki tego miejsca przed Schengenym a udziwiã sie jeszcze barzij. Do roku 2007 tukej doprŏwdy była przikopa, szloga i betōnowe zapory proci pancerōm. Niy znojdã Biołyj Wody nikaj we wykŏzie polsko-czeskich granicznych przechodōw.
Niy minyło ani pŏrã miysiyncy dymokratycznego ordnōngu, kej czechosłowiŏcki sztat musioł sie narŏzki dać rady z blank nowym problymym: fluchciŏrze. Nojwiyncyj z Rumunije pogrōnżōnyj we chaosie po ôbalyniu Ceaușescu. Nowin z poczōntku 90. lŏt sie suchŏ choby dzisijszych: jedni pōmŏgali, inksi straszyli, że prziwandrowalcy szyrzōm cholerã i blokowali budowanie w jejich gminach azylanckich lagrōw. Czechosłowacyjŏ, a potym Czeskŏ Republika, miała być dlŏ Rumunōw jyno tranzytowym landym – chcieli sie dostać do Niymcōw. Sam ale utknyli a pŏrã lŏt pyndlowali ôd jednego ôstrzodka do drugigo. We 1996 roku ministerstwo wnōntrznych spraw zapropōnowało grupie 36 Rumunōw ze ôstrzodka w Hawiyrzowie, ażby sie usadzili we Biołyj Wodzie. Po tym, jak stōnd klŏsztōrne panny po upŏdku kōmuny ôdeszły, dziedzina stała sie jeszcze barzij wyludniōnŏ i dysponowała siyłōm prōznych chałpōw. „Jak my sam prziszli, pedzieli my, że nigdy tukej niy bydymy miyszkać, wrōcili my sie do Hawiyrzowa, że niyma gŏdki, niy zgŏdzōmy sie na tã decyzyjõ ôd ministerstwa” – bydzie po latach spōminać Danut Luchian. Jyno że potym dostali ultimatum: abo pojadōm do Biołyj Wody abo ich deportujōm.
Take sōm poczōntki tukejszyj rumuńskij społeczności, kerŏ ôd tego czasu fest urosła. Bo familijŏ je do Rumunōw na piyrszym placu i żŏdnego niy udziwuje miyć siyłã bajtlōw. W dursznycie na jednõ kobiytã sam przipadŏ szejś dziecek a nojwiynkszŏ familijŏ mŏ ich… 12! „Rumuńske familije majōm wiadōmości ô możnościach antykōncepcyje, ale niy widzōm rozumnego powodu, coby jã używać” – pisoł we 2011 roku Martin Šimon z Karlowego Uniwersytetu w Pradze (polecōm ônego cołki tekst ô życiu imigrantōw w Biołyj Wodzie). Dziynka niyôbyczajnyj płodności a przikludzyniu sie tyż ludzi ze inkszych imigranckich ôstrzodkōw żyje sam dzisio wiyncyj jak sto Rumunōw, co przi cołkij wielości miyszkańcōw gynau 310 (na dziyń 1 stycznia 2021) je kole jednyj trzecij a wszyjsko pokazuje na to, że kiejsi mogōm być nawet wiynkszościōm. Przewiadujã sie ô Rumunach, a potym słysza jednego ś nich, Alberta, kery prawie pōmŏgŏ z rychtowaniym sale w siydzibie muzyjum na welōnek, gŏdać bez telefōn po madziarsku. Wszyjsko ekleruje czarowne słowo: Hunedoara. Inakszy Vajdahunyad, miasto we Transylwaniji z madziarskōm myńszościōm, skōnd prziszło nojwiyncyj nowych ôbywatelōw Biołyj Wody.
Na Rumunach i rumuńskich Madziarach sie nowŏ roztōmajtość dziedziny niy kōńczy. Jednako choby cołki jawōrnicki cypel – a w szyrszym synsie cołki zachōd czeskigo Ślōnska, spōmnijcie sie baji mōj artykuł ô Ôsobłodze – je Biołŏ Woda we ôstatnich rokach placym, kaj sie kwartyruje Rōmōw wyciepowanych przede wszyjskim z ôstrawsko-karwińskego rewiru. Dalszŏ grupa sōm Polŏki. Grōnta sōm tukej łacne, a jak już było padano, możno z czeskigo ôglōndu idzie ô kōniec świata, nale z polskigo naturalne przedmieścia ôd Paczkowa i Złotego Stoku, blisko do Kłodzka, do Zōmbkowic. Tōż sie sam przikludziyło aji pŏrãnŏście familiji z polskigo pograniczŏ. Przidejmy ku tymu potōmkōw fluchciŏrzy z greckij dōmowyj wojny abo bezmaś jednego Niymca autochtōna.
Trześniczkōm na dorcie je Philippe. Francuz, myśliwiec. Duge roki miyszkoł na polskim Dolnym Ślōnsku, nale tam – padŏ – niy mioł tela możności do gōnu. Bezto sie we 2017 roku kupiōł dōm we Biołyj Wodzie. „Kiedy mieszkam był w Polsce, też to jest dobre miejsce, ale jesteśmy trzy na podwórku, cały czas jest sąsiady. Tu jest spokój, tu jesteśmy sami, tu mogem iś na polowanie, we Francji też, ale to jest mały zwierzont, tu jest wielki zwierzont” – ôsprawiŏ połōmanym polskim, kerym sie ze wszyjskimi w dziedzinie kōmunikuje, we jednym z dokumyntalnych filmōw ô Biołyj Wodzie. „Na kogo sie spōmnisz, tego tukej mōmy, my sōm taki zbiorczy lager” – śmieje sie fojt Miroslav Kocián, co sōm je z pochodzyniŏ Słowiŏkym, chocia już dŏwno poczeszczōnym, a prawi, że sie im aji jedyn Anglijŏk z babōm przikludziōł.
Niyma to ale jakŏsi romantycznŏ multi-kulti idylla. Piekarniŏk postawiōny w zegrōdce urzyndu gminu je nojnowszōm idyjōm ôd fojta Kociána, jak ludzi z dziedziny dać do kupy. Bo to, iże dziesiyńć nŏrodōw żyje wedla siebie jeszcze niy znaczy, że żyjōm cuzamyn.
Prŏwda, Danut Luchian a Precub Dorin, siedzōm we radzie gminu, nale wiynkszości Rumunōw przeciepuje sie, iże radszy dzierżōm sie wnōntrz swojij grupy, mało sie angażujōm we akcyje typu stawianie mojki, ôdpusty abo fojermōńske tańcowaczki, a durch słabo poradzōm gŏdać po czesku. Wiynkszość Polŏkōw tyż niy mŏ głymbszego zwiōnzku z dziedzinōm, dō nich to sōm ańfach przedmieścia Paczkowa abo Złotego Stoku, skōnd sie rano wyjyżdzŏ a wieczōr wrŏcŏ. Szumnym wyjōntkym, bez kerego sie niy ôbyjdzie żŏdnŏ ôsprŏwka ô biołowodzkich Polŏkach, je Zbigniew Romankiewicz – przekłŏdŏcz, twōrca polskij wersyje turystycznych znaczkōw, propagator Biołyj Wody we Polsce a piyrwyj… farŏrz. Przijechoł sam we 1997 roku a poprzoł jak dziedzinie, tak kobiycie, dlŏ keryj ôdeszoł do świeckigo sztandu. Rōmōw niy majōm rade solidarnie wszyjske inksze nacyje, a ôczywiście nojbarzi Rumuny, kerym wadzi, kej sōm ś niymi kojarzyni. Bezrobocie we Biołyj Wodzie je duge roki jedno z nojwiynkszych na cołkim Ślōnsku, siyngŏ nawet 30 procynt. Srogŏ tajla bezrobotnych sōm prawie „Cygōny“, chocia przileżytości roboty dziedzina poprŏwdzie niy ôferuje żŏdnymu. Jedynym werkym – nŏstympne tukejsze cudo, niyôbyczajnŏ erbowizna ze czasōw internacyje klŏsztōrnych paniyn – je jedzinŏ w cołkij Czeskij Republice fabryka… hostyji. Robi w nij dziesiyńć ludzi.
„Miasteczko Biołŏ Woda“ bez chwilã wyglōndŏ choby echt miasteczko. Rōncz sam wjadymy, za piyrszym winklym pojawiŏ sie raja piyntrowych miejskich dōmōw wciśniyntych do wōnskij ulice, co jã z drugij strōny ôgraniczŏ wielgucny kościōł Nawiydzyniŏ Nojświyntszyj Paniynki i we jednakim barokowym, chocia niy za fest dekoracyjnym, sztilu postawiōny klŏsztōr.
Przilegŏ dō niego chałpa zmianowanŏ Adelka, kaj mŏ siydzibã przitułek do starzikōw kludzōny ôd Insztytutu Krystusa Arcykapłana (Institut Krista velekněze). A ô tym sie pŏrã słōw powiymy, bo to je tyż cudacznŏ ôrganizacyjŏ, co ganc pasuje do tyj cołkij cudaczności ôd Biołyj Wody. Insztytut mŏ swoje korzynie na Słowiŏkach, gynau padano w Žakovcach na Spiszu, a złōnaczył go katolicki farŏrz tamstōnd, Marián Kuffa. Kuffa ôd poczōntku 90. lŏt poświyńciōł sie prŏcy pojstrzōd bezdōmnych, alkoholikōw i narkōmanōw, wiynźniōw co wyszli z heresztu, ôfiar dōmowyj przemoce a tyż we rōmskich gettach. Ônego zasugi na polu „pōmoce upadłym aniołōm“ – jak swojã działalność nazywŏ – sōm grōmowite. Bez ôstatnie roki ale zrobiyło sie ô nim medyjalne larmo skuli czegosi blank inkszego. Kuffa stoł sie jenerałym na wojnie z „genderyzmym“ i liberalizmym. „Faszyzm zabiōł 50 milijōnōw ludzi, to je ôkropiczne zło, nale jeszcze rŏz tela kōmunizm, sto milijōnōw, a jeszcze rŏz tela ta liberalno idyjologijo, możno piyńcet milijōnōw, podziwejcie sie, wiela je tych segnowań, eutanazyji i tak dalij” – prawi z kazatelnice. „Genderyści skōńczōm choby naziści”, idzie sie ôd niego tyż przewiedzieć, a LGBT perzōny, kere sie niy chcōm „umiynić i naprawić”, „sōm gorsze jak mordyrze, jo prawiã, że to niy sōm ôbyczajne mordyrze, jyno masowe mordyrze, kej bydymy take zwiōnzki podpiyrać… to je gynocyd nŏrodu”. Aji we liberaliźmie a ymancypacyji kobiyt („Światu trza matek, niy profesorek”) widzi prziczyny niyszczyńść, przi kerych tak ôfiarnie pōmŏgŏ. Wyforsztelujcie sie Marka Kotańskigo i ksiyndza Oko we jednyj ôsobie.
Za klŏsztorym sie lanszaft robi drabko wiejski. Rynek zachowoł urbanistycznõ formã typowŏ do małego miasteczka, ale to uwidzymy na mapie i ze satelity, bo w praktyce je to trŏwiaty plac, a bez postrzodek ciecze potok, co go nazywajōm Biołŏ Woda abo Kamiynica podug jednyj abo drugij dziedziny. Na brzygu wachuje Jōn Nepomucek, dobre miyjsce dlŏ świyntego ôd powodzie. Teoretycznõ granicã miyndzy „Miasteczkym” a „Wsiōm” przekrŏczōm kajś w poły cesty na drugi kōniec dziedziny, kaj znojdã drugi nojważnijszy zabytek i powōd, dziynka kerymu ô Biołyj Wodzie słyszeli niy jyno we ôkolicy.
Ôstatnim stawiyniym pod gōrami je zōmek. Złōnaczōł go grŏf Liechtenstein we 17. stoleciu, terŏźni wyglōnd ale dostoł we czasach Maryjanny von Oranien-Nassau, ja, tyj co ôd ksiyncia Albrechta uciykła, mezalijans miała i co jij zakŏzali na wiyncyj jak dziyń sie w Prusach pojawiać, tōż sie kupiyła zōmeczek w Biołyj Wodzie, skōnd mogła na swoje statki dojyżdżać. We 1954 roku w nim umiyścili ôstrzodek terapije alkoholizmu i narkōmanije. Terŏzki pod mianym Psychiatryczny szpital Maryjanny Ôranijskij (Psychiatrická nemocnice Marianny Oranžské) nŏleży do nojwiynkszych i nojważnijszych lazaretōw poświyncōnych leczyniu uzależniyń na Morawach i czeskim Ślōnsku. „My tu mōmy wszyjskich, waryjŏtōw, ôżyrŏkōw, ćpunōw, Rumunōw, Słowiŏkōw, Cygōnōw” – wymianowała mi w jednyj raji starka, co rozdŏwŏ papiōry ô welowaniu Okamury. No ja, swojim spusobym aji pacjyńciŏ lazaretu sōm jeszcze jednym elymyntym tego niyôbyczajnego biołowodzkigo bestyjŏrza.
„Zbiorczy lager” na kōńcu Ślōnska, tam, kaj etniczne czystki miały na zŏwdy „rozwiōnzać problym” strzodkowoojropejskigo tygla, je doista przewrotnōm launōm dziejōw. A pokazuje nōm prawõ twŏrz tyj naszyj staryj (niy)dobryj Mitelojropy: miejsca, kere je we swojij roztōmajtości richtig fascynujōnce, co ale niy znaczy, że je – a leda kedy było – jakimsi rōmantycznym multikulturalnym rajym. Było, je i bydzie skōmplikowane. „Ludzie sōm dycki zaś tam, kaj byli.”


text: Bjedrichecy (AK/SN). Pilne ruki běchu minjeny pjatk na geologiskej wučbnej šćežce při Slěbornym jězoru při dźěle. Z wulkim ćišćom wotpryskachu błudźenki z wodu a je tak porjadnje wurjedźichu. Nimo toho su njerjad zrumowali a předołhe hałzy přitřihali. „Chcemy wučbnu šćežku zachować, dokelž je wona w Europje jónkrótna. Nihdźe druhdźe njeje telko błudźenkow z časa před 400 000 do 320 000 lětami kaž tule“, podšmórny organizator rjedźenskeje akcije Wilfrid Sauer. Wot 1965 hač do 2016 bě wón předsyda wuchodosakskeje wobwodneje skupiny Zjednoćenstwa přećelow mineralogije a geologije. Kóžde lěto jeje čłonojo z dźěłowym zasadźenjom wučbnu šćežku w porjadku dźerža. Na 800 metrach wjedźe wona dźensa wot „Lěsneho hosćenca při Slěbornym jězoru“ přez sydlišćo bungalowow hač k busowemu zastanišću w Bjedrichecach. Tam leži ze 40 tonami najwjetši błudźenk.


text:
Ferganski doł
Ferganski doł (uzbeksce Fargʻona vodiysi; kirgisce ФepraHa өpөөHү/Fergana öröönü; tadźikisce Boдии ФapғoHa/wodii Farghona; rusce ФepraHckaя дoлиHa/Ferganskaja dolina) je husće wobsydlena dolina mjez horinami Tienšan a Alaj w srjedźnej Aziji. Přez wudolinu ćeče z wuchoda do zapada rěka Syrdarja, jedna z dweju najwjetšeju rěkow tutoho regiona.
W 300 kilometrow dołhim a hač do 110 kilometrow šěrokim dole bydli wjace hač dźesać milionow ludźi, štož wotpowěduje 20 % ludnosće cyłeje srjedźneje Azije. Politisce je Ferganski doł rozdźěleny mjez Uzbekistanom, Kirgiskej a Tadźikistanom. Ludnosć wobsteji z Uzbekow, Kirgizow, Tadźikow, Tatarow a wjacorych etniskich mjeńšinow. Wjetšina wobydlerstwa je muslimska.
Dolina je pomjenowana po měsće Fergana, dźensa uzbeksce Fargʻona.


text:
September
September[1], literarne: nazymski[2], póžnjenc[3] a požnjeńc[4][5], (górnoserbski požnjenc) - jo źewjety mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 30 dnjow. Jogo mě september rezultěrujo z fakta, až wón jo był sedymy mjasec romskego kalendarja mjaztym až měrc jo prědny był, pśed dodaśom januara a februara.
September jo nazymski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nalětni mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w septembrje stej Kněžna a Waha.
September zachopina ze samskim wšednym dnju kaž december w kuždym lětu.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ W internetowem słowniku: September
- ↑ W internetowem słowniku: nazymski
- ↑ W internetowem słowniku: póžnjeńc
- ↑ Bogumil Šwjela: Dolnoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn, 1963., bok 268
- ↑ W internetowem słowniku: požnjenc


text: Jednako ôstała im jeszcze Gryjtka, Francek, Anka (moja mamulka) i Jōzefek. Za staryj Polski biyda mieli, bo starzik Johan niby robiył, ale bōł wiyncy na bezpłatnym turnusie niż we robocie, ale skuli tego żodne wsparci mu sie niy noleżało! Bezto mojim starzikōm ôstoł do jodła yno żur trzi razy do dnia, abo roz za czos prażōnki ze szrōtki. Moja mamulka ni miała żuru rada, a nōm go w dōma niy warziła. Jo go sprōbowała dziepiyro u naszyj sōmsiadki, jak mi było 10 lot. Starziki biyda mieli, ale dziecka na porzōndnych ludzi wychowali. A potym prziszła ta straszno, drugo wojna! Starzik umrzōł we 44 roku, chocioż niy bōł jeszcze taki stary, bo mu ani piyndziesiōnt lot niy bōło, a starka ôstała sama ze dzieckami, co jeszcze na sia niy zarobiali. We 45 roku miasto Żory tak fest strzaskało, że yno same gruzy ôstały. Miyszkać niy było kaj, bo tam kaj downi starziki miyszkali nic niy ôstało. Bezto cołki dobytek straciyli, ale Pōnbōczkowi dziynkowali, że przeżyli, bo u sōmsiada we pywnicy siedzieli, a niy w dōma. Po wojnie dziecka poszli do roboty, miast dali do szkoły chodzić, a starka rynta po starziku dostała. Choć maluśko była, ale to już była dō nich wielgo pōmōc. Starka troszka jarziny dycki miała ze działkowej zegrōdki, to bez lato głodni niy chodziyli. We 50.latach dziecka sie pożyniyli a starka doczkała sie wnukōw: piyńć dziołszkōw i jednego syneczka (mojigo bracika). Jo jednako była jeja nojstarszo wnuczka, bezto mi dycki nojwiyncy przoła, ale ō tym nigdy niy godała, bo Ślōnzoki już taki sōm! Jak żech co starce nazgobiała, toch po dupie ôd ni dostała, ale dłōgo my sie na sia niy boczyły. Jak sie nōm potym starka rozchorowała, to jo cołki latowe feryje przi ni kożdy dziyń siedziała bez pora godzin, aż prziszła moja mamulka abo ciotka ze roboty. Czasym mie ciōngło se s kamratkami po placu polotać, bo było mi yno 8 lot, ale starce żech fest przoła i ani żech ji na kwilka niy ôstawiła! Już potym yno jo wierziła, że ôna sie ze tego chorōbska pozbiyro, a bydzie jako przōdzi! A po feryjach, to ôna ôstawiyła mie, a poszła do Pōnbōczka, ale jo wiedziała, że tak musiało być! Jednako do dzisio mi jōm brakuje…


text:
Łacyńsczi jãzëk
Łacyńsczi jãzëk (abò łacëzna, łacëna; łac. lingua Latina) – jindoeùropejsczi jãzëk z pòdrodzëznë italsczich jãzëków.
Wësztôłcëł sã przëpùszczalnie w II tësąclecu p.n.e. jakno jãzëk mieszkańców Lacjum w westrzédny Italie. Béł òn rodnym jãzëkã Rzëmian. Do jegò zapisywaniô brëkòwóno łacyńsczégò alfabétu, chtëren dzysdzéń je nôbarżi rozkòscérzonym alfabétã na swiece. Łacëzna stała sã ùrzãdowim jãzëkã Rzimsczi Repùbliczi, a pózni – Rzimsczégò Césarstwa. W tim w czasu òdbéł sã proces latinizacje Jimperium, a łacëzna bëła jãzëkã mieszkańców wielnëch rzimsczich prowincji w Eùropie i nordowi Africzi. W codniowi gôdczi łacëznë òprzestóno ùżëwac pò ùpôdkù Césarstwa na zôpadze, chòc we wikszoscë państw Eùropë bëła brëkòwónô jakno ùrzãdowi, liturgiczny i lëteracczi jãzëk[1].
Do XVIII st. łacëzna bëła pòwszechno brëkòwónô jakno jãzëk midzënôrodny kòmùnikacje, nôùczi, kùlturë i kùńsztu. W Pòlsce bëła ùrzãdowim jãzëkã do rozbiorów. Liturgia Katolëcczégò Kòscoła òdprôwiónô bëła wnet leno pò łacëznie jaż do II Watikańsczego Sobòru[2].
Pòchòdné jãzëczi[edicëjô | editëjë zdrój]
Z łacëznë wëwòdzą sã dzysdniowé romańsczé jãzëczi, midzë jinszima:
Przëpisczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- ↑ Jürgen Leonhardt, Latin: Story of a World Language, Londyn: The Belknap Press of Harvard University Press 2013, s. 7-11. ISBN 0674058070.
- ↑ Jürgen Leonhardt, Latin: Story of a World Language, Londyn: The Belknap Press of Harvard University Press 2013, s. 16-22. ISBN 0674058070.


text:
Projekt pěstowarnje gmejnsku radu k rozmyslowanju pohnuł
Róžant (JK/SN). Gmejna Ralbicy-Róžant je na wulke wužadanje, nowotwar Ralbičanskeje pěstowarnje, přihotowana. Na minjenym posedźenju gmejnskeje rady předstajeny planowanski projekt budźe gmejnu njesnadnu sumu pjenjez płaćić. Tež, hdyž budźe projekt spěchowany, wšojedne w kotrej wysokosći, dyrbi gmejna swójski podźěl sama zwjesć. A wostanje-li při tuchwilnym trochowanju cyłkownych wudawkow 4,3 milionow eurow a při 75procentowskim spěchowanju, wučinja podźěl gmejny přeco hišće nahladne 1,07 milionow eurow. Wjesnjanosta Hubertus Ryćer (CDU) wšak je optimistiski a ma sumu w planowanju gmejnskeho etata přichodnych lět kruće zakótwjenu. To podšmórny tež komornica zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe Franciska Čapikowa, kotraž je radźićelam na samsnym posedźenju staw lětušeho gmejnskeho hospodarskeho plana rozłožiła. Z wida zarjadniskeho zwjazka kaž tež gmejny tón hubjeny njewupada a gmejnska kasa je najebać wudawki běžneho lěta derje pjelnjena, tak zo wjesnjanosće jeho optimizm wotkupiš.


text:
Njeswačanska cyrkej
Njeswačanska cyrkej je ewangelski cyrkwinski twar w hornjołužiskim Njeswačidle. Hač do druheje połojcy 20. lětstotka je so tam tež serbsce prědowało.
Wona nadeńdźe so wosrjedź wsy při Parkowej dróze, sewjernje torhošća a juhozapadnje hrodu. Zapadnje cyrkwje ćeče Bóšičanska woda nimo dweju hatow, Farskeho a Hrodowskeho. Prěnjotnje rozpřestrěwaše so kěrchow kołowokoło cyrkwje a někotre starše narowne pomniki su so tam wobchowali, mjez nimi tež serbske. Dwurěčnej stej tež pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny před sewjernym zachodom a Pjekarske wrota před južnym.
Hač do lěta 1979 je so w Njeswačanskej cyrkwi přez lětstotki tež serbsce prědowało, hač do zažneho 20. lětstotka hišće přewažnje.
Wot lěta 2022 słuša Njeswačanska wosada zhromadnje z Rakecami, Minakałom, Chwaćicami a Klukšom k wulkowosadźe Hornjołužiska hola a haty.
Twarjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniša cyrkej je so spočatk 17. lětstotka na městnje staršeho předchadnika natwariła. Cyrkwina wěža bu w lěće 1693 natwarjena, w samsnym lěće přetwari so tež chór. Znowa přetwarichu cyrkej w lěće 1796; 1834 ju restawrowachu. W poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny bu Njeswačanska cyrkej w aprylu 1945 hač na murje zničena a wot 1947 do 1951 znowa natwarjena. Wěža dósta při tym jenož prowizorisku stanowu třěchu. Originalnu hawbu a latarnu ponowichu hakle w lěće 2009.
W nutřkownym nadeńdu so na třoch bokach cyrkwinskeje łódźe drjewjane empory. Při sewjernej stronje je loža zatwarjena, kotraž słužeše w zašłosći Njeswačanskim knjezam. Byrgle pochadźeja z firmy Hermanna Eule w Budyšinje.
Na něhdyšim kěrchowje wokoło cyrkwje nadeńdźe so nimo někotrych starych narownych pomnikow z němskimi napisami tež wojerski pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny ze serbskim hrónčkom a při kěrchowskej muri wopomnjenska tafla za fararja Jurja Mjenja.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hižo spočatk 14. lětstotka mějachu w Njeswačidle mału kapałku, kotraž so wot Hodźija sem zarjadowaše. W lěće 1324 naspomni so Theodoricus Plebanus jako farar we wjesce Neschwarz. Posledni katolski prědar běše najskerje Peter Pelck, kiž tule hač do zawjedźenja reformacije w lěće 1559 skutkowaše. W katolskim času měješe Njeswačanska cyrkej tři wołtarje.
W Druhej swětowej wójnje spali cyrkej w běhu wojowanjow wo Budyšin kónc apryla 1945 hač na zakładne murje. Mjeztym zo bu cyrkwinska łódź hižo w lětach 1947–51 po planach Oswina Hempela z Drježdźan zaso natwarjena, rekonstruowachu hawbu cyrkwinskeje wěže hakle w lěće 2009. Trěbne pjenjezy zběraše spěchowanske towarstwo.
Woheń přetrachu mjez druhim štyriposchodowy pěskowcowy wołtar Michaela Schwenki z Pěrna (wokoło 1610, restawrowany 1969/70), drjewjana křižowanska skupina z doby do reformacije, durje sakristije z kowaneho železa, narowne pomniki z pěskowca při wołtarju kaž tež pěskowcowy epitaf (wokoło 1600). Dźensniša dupa je so dokładnje po přikładźe swojeje předchadnicy wuhotowała.
Postawa „Njeswačanskeje maćerje božeje“ nadeńdźe so dźensa w Radworskej wosadnej cyrkwi.
Hač do lěta 1872 słušachu tež chětro zdalene na sewjeru ležace wsy Komorow, Jitk a Niža Wjes do Njeswačanskeje wosady, kotrež so w tutym lěće z praktiskich přičin do Rakečanskeje přerjadowachu.
W lětach 1949, 1968 a 1976 wotmě so w Njeswačidle Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń.
Zwony[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniše woclowe zwony pochadźeja z lijernje VEB Stahlgießerei Morgenröthe-Rautenkranz a buchu w lěće 1962 zhotowjene. Do Druheje swětoweje wójny měješe Njeswačanska cyrkej tři bronzowe zwony z Gruhlec lijernje w Małym Wjelkowje z lěta 1844. Spočatk wójny dyrbjachu je wotedać, zo bychu so za wójnske zaměry wužili. Srjedźny zwón nadeńdźechu po wójnje w jednym Hamburgskim składnišću.
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wosada[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Do Njeswačanskeje wosady słušeja – nimo wosadneje wsy sameje – přewažnje ewangelske wjeski Banecy, Bóšicy, Holešow, Holešowska Dubrawka, Chasow, Łahow (wot 1809), Łomsk, Łuh, Miłkecy (wot 1809), Šešow, Wbohow, Wětrow, Wutołčicy a Zarěč kaž tež ewangelscy wobydlerjo přewažnje katolskich wsow Baćoń, Dobrošicy, Haslow, Hora, Jaseńca, Koslow a Łusč.
Ewangelske susodne wosady su Rakečanska na sewjeru, Łupjanska na wuchodźe, Michałska a Hodźijska na juhu kaž tež Smječkečanska na zapadźe.
Fararjo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła a literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Cornelius Gurlitt: Neschwitz. W: Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 32. Zwjazk: Amtshauptmannschaft Bautzen (II. Teil). C. C. Meinhold, Dresden 1908, str. 193.
- Matthias Witschas: Die Geschichte der Neschwitzer Kirche und ihrer Gemeinde. W: Gemeindechronik Neschwitz – Njeswačidło. Bautzen 2009, str. 93–113.
- Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler. Sachsen I. Regierungsbezirk Dresden. Deutscher Kunstverlag, München 1996, ISBN 3-422-03043-3, S. 631–632.
- Informacije wo stawiznach cyrkwje na webstronach wosady (němsce)
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Webstrona ewangelskeje wosady
- Wopisanje Njeswačanskeje wosady w Statistice Łužiskich Serbow Arnošta Muki (digitalizat)
Bart | Bukecy | Budestecy | Budyšink | Budyšin, swj. Pětr | Budyšin, swj. Michał | Halštrow | Hodźij | Horni Wujězd | Hrodźišćo | Hućina | Huska | Chwaćicy | Klukš | Korzym | Kotecy | Kumwałd | Łupoj | Malešecy | Minakał | Njeswačidło | Palow | Porchow | Poršicy | Protecy | Rakecy | Smělna | Smječkecy | Wjelećin | Wóslink | Załom


text:
Stawizny kóždeho naroda su połne wojowanja wo přežiwjenje a swobodu. W stawiznach kóždeho naroda je wjele rjekow było, kotrychž su sej ludźi česćowali a woswjećili, ale jenož někotři z nich su so z legendu stali. Jedna z legendow łužiskoserbskich stawiznow a literatury běše Krabat, móžemy snadź rjec – łužiskoserbski Kraljević Marko, kotrehož woblubowanosć je přešła ramik serbskeje kultury do literatury druhich narodow, kiž su w kontakće ze Serbami.
Štó je był Krabat? Je wón historisce woprawdźe eksistował? Kotre legendy so wo nim powědaja? Čehodla je so (jenož) Krabat z legendu stał? Kajke su podobnosće mjez Krabatom a Markom Kraljevićom? To su někotre prašenja, z kotrymiž chcu so tu zaběrać.
Krabat jako historiska wosoba je so w lěće 1624 w Rakusko-Wuherskej jako Janko Šajatović narodźił. Wón běše wojak a jězdny a dźěłaše w škitnej gardźe kurwjercha w Drježdźanach. Hromadźe z Uskokami je přećiwo Turkam wojował. Jako dźak za swoju swěrnu słužbu da jemu sakski kurwjerch wudwor we Wulkich Ždźarach. Janko Šajatović pochadźeše z Chorwatskeje a rěka, zo je mjeno Krabat nastało wot słowa Chorwat.


text:
Nahuatl (rěc)
Nahuatl [ˈnaː.wat͡ɬ] jo indiańska rěc z uto-actekiskeje rěcneje swójźby.
Nahuatl powěda 1 500 000 luźi w srjejźnej Americe, kótarež pśedewšym w mexikańskich zwězkowych statach Puebla, Veracruz, Hidalgo a Guerrero su žywe. Nejwětše su dwójorěcnje ze špańšćinu a Nahuatl wótrosli. Źinsajšny Nahuatl ma wjele narěcow.
FonologijaWobdźěłać
Nahuatl ma 15 konsonantiskich ale teke kuždy raz pěś krotkich a dłujkich wokaliskich fonemow.
Typiski za Nahuatl su substantiwy, kótarež se na „-tl“ skóńcyju, kaž na pś. Popocatepetl, Axolotl abo Metl (agawa), pśi comž se su „-tl“ we wjele źinsajšnych dialektach k „l“ abo „t“ wuwili.
KonsonantyWobdźěłać
WokaleWobdźěłać
PśizukowanjeWobdźěłać
Kužde Nahuatl-owe słowo se na pśedslědnej złožku pśizukujo. Jadnučke wuwześe jo wokatiw, kótaryž se na slědnej złožku pśizukujo.
Pśikład k wugronjenju:
Colhua Mēxihcah – [ˈkolwa meːˈʃiʔkaʔ]
Gramatika, syntaksaWobdźěłać
Nahuatl jo aglutinujuca, polysyntetiska rěc z wariabelnym słowoslědom, kótaryž se móžo mjaz PSO, POS a SPO pśeměnjuja.
Słowo znutśika Nahuatl-sady jo zwětšego z jadnogo abo wšakich prefiksow, cesto rozšyrjonego słownego zdonka a jadnogo abo wšakich sufiksow zestajone. Konjugacija se njewobrośuju jano pó subjekśe, ale teke – pódobnje kaž na pś. w Hungoršćinje abo w kečua – pó objekśe.
Pśikład: Nimitzittaz. – „Budu śi wiźeś.“ Toś ta sada wobstoj w Nahuatl z jadnučkego słowa, zestajone ze słownego zdonka itta („wiźeś“), prefiksa resp. prefiksowego subjekta ni – („ja“), prefiksowego objekta 2. wósoby mitz („śi“) a sufiksa z (futur), toś „Ja budu śi wiźeś.“
Pśez gromadu zastajenje wšakich słownych zdonkow a afiksow se mógu wjelgin dłujke słowa twóriś, kótarež w europskich rěcach pśez dłujke sady z wjele słowami zwuraznjaju. Tak se groni na pś. nehualmoyecastemojmolunijtzinutinemisquiöni (Tetelcingo-Nahuatl): "Wy cesći gódne cłowjeki byšćo pśiś a wam waše nose starcyś mógli, tak až kšawje, ale wopšawdu wy njejsćo to cynili[2]. Dla toś tych dłujkich słowow ale teke někotarych za Europejarjow njezwuconych zukowych kombinacijow (wósebnje wjelgin ceste tl) bu a jo rěc cesto ako zazdaśim „njedaś se wugroniś“ pomjenjowana. To se pak góźi na njeznaśe hynakšego, nic europskego rěcnego koncepta wótwóźiś.
Wažny charakteristikum rěcy Nahuatl jo rozeznawanje mjaz „pógibnymi“ a „njepógibnymi“ substantiwami. „Pógibne“ substantiwy pomjenjuju cłowjekow, zwěrjeta a někotare druge zapśimjeśa. Wše druge substantiwy su „njepógibne“ a njamaju žeden gramatiski plural. Mnogota se móžo how jano pśez doprědka sednjenje wót licbnikow resp. słowa huel („wjele“) zwuraznjaś, na pś. huel mitl („kleki, šypy“ abo pó słowje „wjele klek“).
Pluralowa kóńcowka móžo wjelgin rozdźělne byś, pśi comž eksistěrujo 8 rozdźělnych kóńcowkow.[3]
Někotare słowa zgubuju pśi twarjenju plurala drje singularow kóńcowku, pódwójuju pak pótom prědnu złožku, kaž na pś. ticitl („gójc“), titici („gójce“). Pśi někotarych słowach se kóńcowka z pódwójenju kombiněrowana, kaž na pś. citlalin („gwězda“), cicitlaltin („gwězdy“). Pśi wjele słowach na -tl, kótarež cłowjekow pomjeniju, se město togo kóńcowka -h wužywa, kaž na pś. Mexicatl („Mexikanaŕ“), Mexicah.[3]
W narěcach mógu wótchylajuce formy wustupowaś. Na pś. se jawi pótom město regularnego plurala wót calli („dom“): caltin („domy“) warianta calmeh.[3]
Na městnje pomocnych werbow a modalnych werbow se w Nahuatl substantiwy a adjektiwy kaž werby konjugěruju. W tśeśej wósobje (singular teke plural) wóstanjo substantiw njepśeměnjony. Pśikład:
pilli (princ, zemjan)
nipilli – Som princ (pó słowje „ja princ“)
tipilli – Sy princ („ty princ“)
pilli – Wón jo princ („wón princ“)
tipipiltin – Smy prince („my prince“)
anpipiltin – Sćo prince („wy prince“)
pipiltin – Wóni su prince („wóni prince“)
Wjele městnych mjenja w Mexiko kóńcy na -co, -pan abo -tlan. Pśi tom źo wó městno pokazujuce kóńcowki (lokatiwne sufikse) Nahuatl. Kóńcowka -tzinco, w městnych mjenjach źinsa zwětšego -cingo pisana, jo z Nahuatl-afiskowu -tzin (respektowa forma) a -co zestajona. Kóńcowka -tenanco (teke -tenango) wobstoj ze substantiwa tenāmitl, městna murja, a lokatiwnego sufiksa -co, póśěgujo se toś na něga wobtwarźone městno. Twórjenje z afiksow resp. zdonkow te- (wobsejźenje pokazujuce), nantli (maś) a -co (lokatiw) njejo dla notneje pozicije posesiwnego pronomena na zachopjeńka słowa móžne. Interpretacija, až toś te městne mjenja na stare bogowki abo Kněžnu Maria pokazuju, njejo togodla wobstawna.
Spócetne licbniki Nahuatl bazěruju kaž něga pśi wšych rěcach Srjejźneje Ameriki konsekwentnje na systemje na bazy dwaźastki. Źinsajšny źeń se su zwětšego licbniki wót 21 abo teke juž wót styrjoch abo pěśoch wótzabywali, tak až samo jadnorěcne zwětšego na Špańšćinje lice.
NotyWobdźěłać
- ↑ http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf (špań.)
- ↑ SIL: A Long Word in Mösiehuali (Tetelcingo Nahuatl), http://www.sil.org/mexico/nahuatl/tetelcingo/14i-LongWord-nhg.htm
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Kauderwelsch Band 179, Aztekisch (Nahuatl) Wort für Wort, 1. Auflage 2004, ISBN 3-89416-355-0, boki 24-25


text:
Ze smjerću Hinca Roja, kotryž je po dołhej chorosći w starobje 91 lět njedźelu, 10. nowembra 2019, doma w Klětnom ze žiwjenja wotešoł, je Serbstwo zhubiło wuznamneho a přewšo produktiwneho komponista. Wón załoži 1957 z dalšimi komponistami Koło serbskich wuměłcow a bě pozdźišo tež čłon Zwjazka serbskich wuměłcow, kotryž wón hdys a hdys z přidatnymi srědkami financielnje podpěrowaše. Byrnjež so wjele lět bědźił z ćežkej chorosću, je wón hač do kónca swojeho žiwjenja dale pilnje hudźbnje tworił a tak zawostajił w cyłku 188 sinfoniskich, komornohudźbnych, chórowych a sakralnohudźbnych twórbow. Do tutych je wón často zapřijał motiwy serbskeje hudźbneje folklory, zwuraznjejo z tym swoju krutu serbsku identitu a zwjazanosć ze swojim serbskim ludom.
Syły ludźi, mjez nimi tež skupinka Serbow, přewodźeše sobotu, 16. nowembra 2019, Hinca Roja k rowej na kěrchowje ewangelsko-lutherskeje wosady w Klětnom. Do toho bě na žarowanskej swjatočnosći w cyrkwi skupina hudźbnikow Serbskeho ludoweho ansambla zahrała jednu z jeho twórbow, dźakujo so z tym komponistej za jeho wjelelětne wuske zhromadne dźěło z powołanskim wuměłskim ćělesom. Farar Daniel Jordanow hódnoćeše płódne žiwjenje zemrěteho. W mjenje Zwjazka serbskich wuměłcow počesći naměstnik předsydy Bosćan Nawka z krótkimi a jadriwymi słowami zasłužbne skutkowanje Hinca Roja na dobro serbskeho hudźbneho tworjenja.
Někotryžkuli lubowar dźiwadła rady na jeje wustupy na jewišću spomina, z kotrymiž je wona w najwšelakorišich figurach, wosebje pak w rólach maćerjow a wowkow, zamóhła publikum putać a zahorjeć. Jeje poslednja róla jako přistajena dźiwadźelnica w NSLDź bě 2013 w serbskorěčnej inscenaciji »Kaž w njebjesach« a bórze potom hižo jako hóstna hrajerka 2014 w němskorěčnej inscenaciji hry »Wie im Himmel« wot Kaya Pollaka. Tola Budyšanka skutkowaše po zastupje do předrenty hišće dale w hóstnych rólach, doniž so 2016 z mjeńšej rólu maćerje w musicalu »My fair Lady« wot dźiwadźelenja njerozžohnowa a sej nětko rjany a spokojny čas rentnarki popřewa.


text:
N
N abo n (při pismikowanju: en) je třinaty pismik klasiskeho a štyrnaty moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 20. w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski ny (N, v) kaž tež pismik H resp. H w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so N přez − ·.
W serbšćinje je pismik ń wotwodźenka tutoho pismika.
W němčinje je N najhusćiši konsonant a po E druhi najhusćiši pismik scyła.
Pochad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wšelćizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
N je mjezynarodna awtowa značka za Norwegsku. Při němskich awtach steji za město Nürnberg.


text: Jo miała w dōma doś wielgo bibliotyczka, ale tyj ksiōnżki w ni niy bōło, choć jōm wydrukowali po polsku we 1957 roku. Bezto żech ôgrōmnie zowiściyła kamratce, co ji jōm ôjcowie kajś kupiyli na Godni Świynta. Ta dziołcha była jednako tako chamiato, że ji ani poôglōndać niy dała. Boła sie, że jōm pazurami umaraszymy, jakby my rynkōw niy myli! Nasz tatulek to wszyjstek widzioł, ale nic na to niy godoł. Jednako w jedyn dziyń, już po Nowym Roku padoł, że musi jechać do kamrata do Glywic. Roz-dwa sie uwinōł a do wieczerze bōł nazod. Jak my pojedli, ôn wyciōngnōł ze tasze tako staro, ôdropano ksiōnżka, a zaczōn czytać. To bōło to, co jo chciała słyszeć! Na tych starych ôbrozkach tyn ber Puchatek niy był taki piykny, jako teroz we tych wszystkich filmach do dziecek, ale mie to niy wadziyło. Jo bōła tako tymu rada, żech ani niy chciała iś spać, podwiel tego do kōńca niy poczytōmy. Ale tatulek mi radziył, cobych se tyż ôstawiyła cosikej na drugi dziyń. I tak bez cołki tydziyń nōm, dzieckōm, ô tym Puchatku a jego kamratach czytoł! We tyj ksiōnżce (wydrukowanyj jeszcze za staryj Polski) tyn ber Puchatek mianowoł sie troszka inakszy, ale mie to niy wadziyło, bo tatulek padoł że to je tyn sōm, co sie u nos mianuje Puchatek. Drugo czyńś „Chatka Puchatka” jo se już poczytała sama i tak se myśla, że to bōła ta nojpiykniyjszo ksiōnżka ze tych mojich nojmodszych czasōw. Do dzisio przaja tymu hrubymu berowi, co mioł maluśki rozumek, ale wielgaśne serce, a co Wy, ô tym myślicie? Nojwiyncy mi sie we tym wszyjskim widziało, że tyn Puchatek, to niy bōł żodyn ideał. Poradziył, co przekryncić, abo co źle porachować, a dycki robiył to tak, coby wyszoł na swoji. Do dzisio pamiyntōm, jak chcioł ukraś pszczołōm miōd. Bezto udowoł balōnik, ale pszczoły gupie niy bōły… Abo jak ze tym maluśkim wieprzoszkiym, co mu kamraci godali Prosiaczek łaziył na ôkoło swoji chałpki, a szukoł szpiōnōw? Bo co roz prześli, to za kwila znodli jeszcze wiyncy śladōw… Jo to jeszcze do dzisio rada spōminōm, chocioż je mi już bez szejśdziesiōnt lot.


text:
San Francisco
Spůłrzyndne: 37°46'45" N 122°25'09" W
San Francisco – mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo, nad Zatokům San Francisco (Uocean Spokojny). Je pouožůne na uskoku tektůńičnym, bez cůž čynsto trefjajům śe sam třynśyńo źymje. Skiž čynstych sam mguůw bywo mjanowane "Mjasto Mguůw". Na teryńe San Francisco je 48 wzgůř, wjynkšość ś nich je fest strůmo, bez cůž sům sam problymy s kůmůńikacyjům.
Pjyršo stouo uosada zouožyli sam Hišpany we 1776 pode mjanym Yerba Buena, bůua to misyjo Franćiškůnůw. Uod 1821 we skuodźe Meksyku, uod 1848 we USA. Mjasto fest rozwinyuo śe we uokreśe fibru zuota (1848-1860), bůuo guůwnům hawynům lo obsugi zapotřebowańo zwjůnzanygo s jygo eksploatacyjům. We 1850 erbuo prawa mjejske. We 1869 skuplowano San Francisco s wybřežym atlantyckim bez bana transkůntynyntalno. We 1906 bůuo sam katastrofalne třyńśyńy źymje. San Francisco bůuo cyntrum ruchu hippisowskigo, a terozki je cyntrum ruchu LGBT.
Fest rozwińynto industryjo střodkůw transportu a elektrůńično. Srogi uostřodek naukowy a kulturalny.
S baukůnštu nojlepij znůmy je most Golden Gate.


text:
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Zwěŕ se –
na jadnej noze skokaś, gaby tek padnuła
horicontoju napśeśiwo gnaś, rownož jen njamóžoš dosegnuś
nos do žołteje dalokosći rapsnišća tyknuś, teke gaž śi senowa smarkawa nuźi
z twójim góleśim na leśecem pśestrěńcu do njebja se zwigaś a pśi tom łaskot w brjuchu wutraś
bólecu sentimentalku w radiju sobu spiwaś, gaby tek zacuśe wobšudne było
barwam łdzow błyskotaś daś, rownož diamanty njejsu
z fantaziju graś, wšojadno, lěc śi wopšawdnosć dogónijo
njeskóńcnosć swětnišća gódaś, rownož wěš, až kóńca njama
twóju tśěsecu, póskokujucu wutšobu ze zakśikom wuspokojaś
bajku wó lažkosći se wumysliś.
Tak njeśěžka jo lažkosć.
INGRID HUSTETOWA
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.Screen profila shinanova na INSTAGRAMje Reprodukcija: Justyna Michniuk
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
Gaž ja du na swójo źěło
zajtša rano pśed słyńcom
a tak stupam pśez to pólo,
glědam ja za škobrjonkom.
Škobrjonk sejźi na kopicce,
glěda bytśe do swěta,
rozcynijo swójej kśidle,
zwignjo se do pówětša.
Luštnjej zni tam jogo štucka,
wjasele wón zajuska:
»Wušej leśim, dalej wiźim,
dalej wiźim, wiźim ja!«
Z tobu, škobrjonk, kśěła leśeś
bližej k tomu słyńcoju,
źěk a chwalbu kśěła spiwaś
k cesći Bogu wušemu!
MARJANA DOMAŠKOJC
(1872–1946)
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.
Knigły su na njewócakowany a fryšny part wěcejrěcne: Glědajucy na pó móžnosći šyroku celowu kupku cytarjow jo głowna rěc wopisowanja nimšćina. Generelnje dwójorěcne (serbske a nimske) su nadpise. Pśi tom jo layout taki, až serbska wersija bijo wěcej do wócowu. To se stawa subtilnje, pśez pozicioněrowanje na boce resp. w smužce a nic pśez grafiske wuzwignjenje. Pśez to, až numerěrowanje jo zwězane ze serbskimi nadpismami, statkujo nimski pendant ako »dodany pśełožk«. To pśewrośijo zwuconosći. Cesto dosć źe jo tak, až statkujo serbski pśełožk ako (alibijowy) pśidank. W recensěrowanem słowniku pak matej dolnoserbšćina a nimšćina rowne pšawo. To lažy teke na tom, až pódawaju se w słownikowem źěłu jano serbske wejsańske mjenja, kótarež móžo se cytaŕ – jo-li trjeba – slězy z pomocu registra pśestajiś do nimšćiny. Pśez strukturu jadnotliwych artiklow serbšćina na wjele bokach dominěrujo.
Na jadnom dnju w juliju w městašku Ax-les-Thermes w pódpołdnjowej Francojskej.
Na dwórnišću w Ax-les-Thermes se na kólejach zasajźijo śěg. Jano ja a jaden muski, někak pěśźaset lět stary, cakamej na to, až śěgowe źurja se wótcyniju. Ale hyšći tak daloko njejo. Muski jo znjeměrnjony, někak nježywy, wón tapoco zas a zas wót źurjow k źurjam, aby wopytał, lěc se skóńcnje wótcyniju.
Wón powěda pśi se, borkoco něco do swójeje brody. Casy tak se zda, ako by ku mnjo powědał. Rozmějom někak take něco ako: Zeger tśich ga muse se źurja wótcyniś! Njejo ga hyšći zeger tśich? Póglědnjom na swójo infołopjeno, wótjězd jo zeger 15:23. Pón se napšawdu na mnjo wobrośijo a se mě pšaša. Wótegronijom – se wě francojski – , až to njewěm. Pokažom jomu swój zeger: Njejo hyšći zeger tśich. Žedne minuty pózdźej jomu pokažom – ako zasej ku mnjo pśišapoco – swójo info-łopjeno a gronim cas wótjězda. Wón kradu pśisłucha a mě nadpadnje, někak njewšednje wobglědujo. Pšaša se, lěc som špańska, měni ze Špańskeje. Ja gronim: Allemagne.
Wón nimski: Berlin, ja ... Polen nicht weit ... Ja zasej francojski: Jo, som žywa tam w bliskosći. Wón se pšaša, lěc engelski powědam. Gronim francojski: Nimski. Wón: Ich bin ein Mann. Ich bin kein Mädchen. Die Vogel fliegt. Rědnje, z francojskim akcentom. To klincy ako: Isch bin ein Maan. Isch bin kein Mettschen. Die Voggel fliegt. Pokažom swójo wjasele, smjejomej se pózlažka.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Spócetne grichiske słowo kpίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa. Jo pak jano jadna wěrnosć, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.


text:
Gryfne wspomniynia
Taki momy terozki czasy, że wiela z nos skuli pandymiji siedzi w chałupie i ni mo pojyńcio, co robić. Żodyn ni mo lekko, ale to minie i bydzie dobrze, godom wom. Skuli tego, że momy wiyncyj czasu, idzie go piyknie wykorzystać. Jo bych wom poleciła tak se zicnońć i pospominać stare czasy, co było downij, jako sie żyło. Na pewno niy jedyn z wos mo fotoalbum, abo jaki inksze stare klamory, kere nom sie z czymś kojarzom abo o czymś spominajom. Niy roz starziki nom zostowiajom jaki pamiontki i wtedy tak by sie czowiek mógł zastanowić jako to było downij?
Zdjyńcia, wspomniynia
U mie w chałupie momy setki zdjyńć i fotoalbumów z roztomańtych czasów. Jo nojbardzij mom rada zdjyńcia bajtli, abo te kaj sie kery wydowoł. Chopy wysztiglowani w ancugach z welom na gowie, a baby w klajdach z koronkami. Niy roz czowiek ani niy wiy, kery to je na tym łobrozku sprzed kilkudziesiyńciu lot i może sie yno domyślać. Jo mom gynał taki szczyńści, że żyjom jeszcze moji dwie starki, kere rade poklachajom o tym, jako to było downij, jako sie żyło. To je na prowdy ciekawe, kej sie słucho o takich historyjach ze zdjyńcia, a jeszcze do kożdego je przypisano cołkiym inno. Polecom wom sie tak zagłymbić w to , jako to było kiedyś, ruszyć trocha gowom i porównać se jako je teroz. Poczytać trocha, popytać starzików, ciotki, mamulki, pospominać downe dzieje. Tela sie zmiynio we świecie wokół nas, ani by sie czowiek niy spodziewoł, że czas tak gibko leci. A tu jednak. Oglondosz zdjńci i se myślisz, o kule, to było niydowno. A tu sie okazuje, że roz jeżeś bajtlym, lotosz po placu, a potym oroz musisz ciś do roboty i nawet niy wiysz, kiedy to sie stało.
Za bajtla
Kożdy był kiedyś małym bajtlym, kery niczym ni musioł sie przejmować. To były czasy powiym wom, nie trza sie było nerwować o bele co, mógł żeś robić co ino chcesz. Kożdy inaczyj to wspomino, ale jedak som identyczne tajle w kożdym pokolyniu. Moja starka wiadomo ni miała ani komputerów, internetu, ani żodnych inkszych urzondzyń bez kerych terozki młodziki ni dadzom se rady. Ona umiała sama porobić coś, z czego miała uciecha, czy to zabawa szmacianom paniynkom, czy lotani po placu z kamratami. Fest dużo czasu siedzieli kiedyś na lufcie coby żodnymu bajtlowi sie niy mierzło. Moja mamulka i łojciec tyż tak samo ciśli na luft. A choby ino do lasa ze starzikiym, kaj utopcami i bebokami straszyli. Kożdy bajtel sie boł, ale straszne historyje były taki ciekawe, że chciało sie słuchać wiyncyj. Przi okazji była uciecha, bo zbiyrało sie ostrynżnice, czorne jagody, podzimki, a i grzyby sie trefiły na smażonka. Dziyń w dziyń we fusbal grało sie z kamratami, ze szlojdra w bele co sie szczylało, w gonianego grało. Ani poczaskane kolana żodnymu niy zawodzały. Nigdy niy było tak, że komuś sie niy chciało. Zawdy znojd sie wto chyntny żeby wylyź na plac choby yno w sznóra poskokać, abo na kole kaj porajzować. Terozki ni godom, że bajtle niy wyłażom na plac, ale je to trocha inakszyj niż downij. Tera je tela graczek, że je w czym wybiyrać, a bajtel niy roz ani niy wiy kaj mo zaglondać. Roztomańte bolki, szczyrkawki, bymbynki, autka, banki na glajzach, co yno by czowiek chcioł. A na placu porozstawiane ruszbany, huśtaczki, karasole, zandkastle, tyż terozki bajtle sie niy nudzom na lufcie. Różnica je tako, żedownij yno jedna graczka stykła i bajtel tyż mioł uciecha. Tak samo na placu, niy trza było roztomańtych klamorów yno styknoł bal, kamraty i chyńci do zabawy. Nawet najwiynkszy rojber umioł sie wylotać na tela, że w doma już ni mioł siły nic napochać, a mamulka z fatrym mieli świynty spokój. Jednak ni ma ważne wto co robił, jak był mały. Wszyjstkie wspomniynia zawdy som ciekawe i warto sie nimi dzielić.
Gymba sie zmiynio
Jo wom powiym tyż tak z samego serca, że chocioż gymba sie zmiynio, dorostomy, to czowiek zostowo taki som. Kej sie wróci wspominkami chociożby do czasów bajtla , to robi sie tesno za tym wszystkim. Moja starka kiedy opowiado jako to było u nij za bajtla, potym jaki weseli miała, jaki klajdy kiedyś nosiła, to widać że gymba fest sie raduje. Mocka wos zachyncom, coybście se siedli z familijom przi kafyju i pospominali trocha downe czasy. Bydziecie mieli na pewno fest uciecha.


text:
ISBN: : 978-83-60887-18-9
1. Przeglądowa mapa Polski w skali 1:1 400 000; 2. Indeks największych atrakcji przyrodniczych w parkach narodowych i krajobrazowych; 3. Formy ochrony przyrody w Polsce; 4. Parki narodowe: Woliński Park Narodowy, Słowiński Park Narodowy, Park Narodowy Bory Tucholskie, Drawieński Park Narodowy, Park Narodowy Ujście Warty, Wielkopolski Park Narodowy, Wigierski Park Narodowy, Biebrzański Park Narodowy, Narwiański Park Narodowy, Białowieski Park Narodowy, Kampinoski Park Narodowy, Karkonoski Park Narodowy, Park Narodowy Gór Stołowych, Poleski Park Narodowy, Świętokrzyski Park Narodowy, Roztoczański Park Narodowy, Ojcowski Park Narodowy, Babiogórski Park Narodowy, Tatrzański Park Narodowy, Gorczański Park Narodowy, Pieniński Park Narodowy, Magurski Park Narodowy, Bieszczadzki Park Narodowy; 5. Parki krajobrazowe: Nadmorski Park Krajobrazowy, Trójmiejski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Doliny Słupi, Kaszubski Park Krajobrazowy, Wdzydzki Park Krajobrazowy, Zaborski Park Krajobrazowy, Krajeński Park Krajobrazowy, Tucholski Park Krajobrazowy, Wdecki Park Krajobrazowy, Mazurski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej, Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej, Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej, Suwalski Park Krajobrazowy, Brodnicki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, Zespół Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego, Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich, Welski Park Krajobrazowy, Drawski Park Krajobrazowy, Iński Park Krajobrazowy, Szczeciński Park Krajobrazowy Puszcza Bukowa, Cedyński Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry, Park Krajobrazowy Ujście Warty, Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy, Pszczewski Park Krajobrazowy, Sierakowski Park Krajobrazowy, Lednicki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Promno, Park Krajobrazowy Puszcza Zielonka, Park Krajobrazowy im. gen. Dezyderego Chłapowskiego, Rogaliński Park Krajobrazowy, Żerkowsko-Czeszewski Park Krajobrazowy, Nadwarciański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Nadgoplański Park Tysiąclecia, Powidzki Park Krajobrazowy, Gryżyński Park Krajobrazowy, Krzesiński Park Krajobrazowy, Łagowski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Łuk Mużakowa, Park Krajobrazowy Dolina Baryczy, Przemęcki Park Krajobrazowy, Przemkowski Park Krajobrazowy, Brudzeński Park Krajobrazowy, Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich, Bolimowski Park Krajobrazowy, Chojnowski Park Krajobrazowy, Mazowiecki Park Krajobrazowy, Kazimierski Park Krajobrazowy, Kozienicki Park Krajobrazowy, Spalski Park Krajobrazowy, Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi, Nadbużański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu, Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki, Sulejowski Park Krajobrazowy, Załęczański Park Krajobrazowy, Dłubniański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Orlich Gniazd, Park Krajobrazowy Stawki, Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie, Tenczyński Park Krajobrazowy, Rudniański Park Krajobrazowy, Bielańsko-Tyniecki Park Krajobrazowy, Chęcińsko-Kielecki Park Krajobrazowy, Przedborski Park Krajobrazowy, Suchedniowsko-Oblęgorski Park Krajobrazowy, Cisowsko-Orłowiński Park Krajobrazowy, Jeleniowski Park Krajobrazowy, Sieradowicki Park Krajobrazowy, Kozubowski Park Krajobrazowy, Nadnidziański Park Krajobrazowy, Szaniecki Park Krajobrazowy, Kozłowiecki Park Krajobrazowy, Krzczonowski Park Krajobrazowy, Wrzelowiecki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pojezierze Łęczyńskie, Poleski Park Krajobrazowy, Sobiborski Park Krajobrazowy, Chełmski Park Krajobrazowy, Nadwieprzański Park Krajobrazowy, Strzelecki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Lasy Janowskie, Skierbieszowski Park Krajobrazowy, Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy, Krasnobrodzki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej, Południoworoztoczański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Chełmy, Park Krajobrazowy Doliny Bobru, Rudawski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Dolina Bystrzycy, Park Krajobrazowy Dolina Jezierzycy, Ślężański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Gór Sowich, Książański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Sudetów Wałbrzyskich, Park Krajobrazowy Góry Opawskie, Stobrawski Park Krajobrazowy, Śnieżnicki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich, Park Krajobrazowy Góra Św. Anny, Park Krajobrazowy Lasy nad Górną Liswartą, Park Krajobrazowy Beskidu Małego, Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego, Żywiecki Park Krajobrazowy, Ciężkowicko-Rożnowski Park Krajobrazowy, Popradzki Park Krajobrazowy, Wiśnicko-Lipnicki Park Krajobrazowy, Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy, Jaśliski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pasma Brzanki, Park Krajobrazowy Gór Słonnych, Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego, Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu [JS]
This item is available in 2 branches. Expand the list to see details.


text:
Kuratorske wjedźenje “Party w 21. lětstotku” dnja 05.06.2022
Andrea Pawlikowa přeprošuje na wjedźenje po wustajeńcy “Party w 21. lětstotku”, njedźelu dnja 05.06.2022. 14 hodź.: w serbskej rěči 15 hodź.: w němskej rěči Prosymy wo přizjewjenje pod 03591 270 870 0 abo ticket@sorbisches-museum.de
Serbska drasta a bodypainting?
Serbska drasta a bodypainting, hodźi so to scyła hromadźe? Štóž chce tole wědźeć, njech přińdźe sobotu 21.meje wot 10-17 hodź. do Serbskeho muzeja w Budyšinje pohladać. Tam wotměje so workshop za młodych kreatiwnych pod hesłom „Wot party k borće“. Katrin Salmen a Matej Dźisławk pokazatej, što maš při pomolowanju wobliča z ornamentami a při portretowej […]
Comic Dźěłarnička, 7. meje 2022
Sobotu, dnja 7. meje 2022 wot 10 do 15 hodź. přeprošujemy na comic-dźěłarničku ze Štefanom Hanušom. Kurs je darmotny a wotměje so w ramiku spěchowanskeho projekta “Jan Buk digital – wuměłska digitalna kniha”. Přizjewjenje hač do pjatka pod: m.oschika@sorbisches-museum.de abo 03591 270 870 28.


text:
Rozpšawa źěławosći Dolnoserbskeje rěcneje komisije 2011
Rěcna komisija jo se w lěśe 2011 dwa raza zejšła, aby wobradowała. Pósejźeni z 5. julija a 14. septembra stej se pśiwobrośiłej wósebnje ortografiskim problemam, rozmjej pisanjeju a integrěrowanjeju cuzych słow a mjenjow. Pśi tom jo se zglucyło, někotare systematiske problemy dorozwězaś. Dalšne temy su se w drugem cytanju wobjadnawali a mógu se 2012, w dalšnem, pón tśeśem cytanju teke wótžognowaś.
Pśi wuźěłowanju pśedłogow za diskusiju, wó kótarež stej se starałej sobuźěłaśerja Chóśebuskeje wótnožki Serbskego instituta, jo se tak daloko, ako jo było móžno, na paralelne górnoserbske rozwězanja glědało, aby se njenotnym diferencam mjazy wobyma rěcoma zadorało.
Wobzamknjenja Dolnoserbskeje rěcneje komisije deje se mjaz drugim wózjawiś na se rozwijajucem internetowem portalu wó dolnoserbšćinje (www.dolnoserbski.de) a se wě teke na bokach Maśice Serbskeje.
Fabian Kaulfürst, powědaŕ


text:
Potrza ku tym jacōm tego:
4 jajca,
3 łyżecki listkōw czǒrnego tyju (Ulung abo cosik wele tego),
3 łyżecki sojowyj zōłzy,
2 sroge łeżki sherry (abo podanyj we gyszmaku i farbie inkszyj gorzǒły),
kielanǒście ziǒrek czǒrnych korzyni, pǒra nelkōw we cǒłkości (nō mogōm być i zemlyte nelki), pǒra ziǒrek wōniōncych korzyni, pǒra gwiǒzdek hanyżu (dziwokigo kopru), jedna maluśkǒ paprika chili, kielanǒście ziǒrek korijandera, srogǒ łeżka soli;
Terǒzki jajca trza nażgać ze jejich rubszyj zajty, wrajzić do zimnyj wody, zawarzić i uwarzić na twǒrdo we festnie łosolōnyj wodzie. Zatym trza te jajca łostudzić i potrzaskać szkorupiny ale tak coby łōne ze tych jajec niy łoblazły.
Wszyjske korzyni wymiyszać ze sia do kupy i utuc we mojżyszu abo zemlyć we mikserze. Jajca przełōżić do srogszigo gǒrka dociepnōńć tyn czǒrny tyj i cǒłke zemlyte (utuczōne) korzyni, dociepnōńć soli, dolǒć sojowyj zōłzy i sherry a na łostatki zalǒć trzima szklǒnkami wody. Warzić trza to terǒzki na małym łogniu pod deklym jakesik pōł godziny.
Uwarzōne na taki szimel jajca łostudzić, łobrać ze szkorupinōw a na wiyrchu kǒżdego jajca pokǒże brōnǒtny, marmōrkowy muster. Łobrane jajca trza terǒzki pokrǒć na pōłōwki i polǒć sojowōm zōłzōm zmiyszanōm ze zōłzǒm tabasco.
Ojgyn z Pnioków
czǒrny tyj – herbata czarna,
sojowǒ zōłza – sos sojowy,
korzyni – pieprz czarny,
korzyni – wszystkie przyprawy sypkie,
nelki – goździki,
wōniōnce korzyni – ziele angielskie,
hanyż (dziwoki koper) – anyżek,
korijander – kolendra,
mojżysz – moździerz,


text:
Njedawno swjećachu Serbja ptači kwas, ludowy nałožk, kotryž podarmo pytaš w kulturje druhich ludow. Je to wjesoły swjedźeń, předewšěm za dźěći, ale zdobom tež za dorosćenych. Dźěći stajeja talerje na wokno abo před durje, nadźijejo so, zo dźakuja so ptaki ze słódnym darom za picowanje w zymje. Młódše wjesela so zawěsće na wobdźělenje w »ptačokwasnych« předstajenjach. Dorosćeni pak wopytaja wot Serbskeho ludoweho ansambla přihotowany ptačokwasny program.
Ptaki su jedyn z najwažnišich elementow přirody, jewjacych so w serbskej kulturje. To pokazuja přikłady w literaturje, molerstwje abo hudźbje, to wobkrućeja zdobom rěčne wobroty.
Literatura
Ptaki so často w hornjoserbskej literaturje jewja. Ćežko je tu podać wšitke přikłady, chcemy pak spytać so někotrym z tutych bližić.
Zwěrjata, a tu tež ptaki, su předewšěm rjekojo w dźěćacej literaturje. Dosaha sej wobhladać aktualny poskitk Ludoweho nakładnistwa Domowina. Tu namakamy wroblika Frida a sroku Martu w powědančkach Jěwy Marje Čornakec (Kak su wroblik Frido a jeho přećeljo do Afriki lećeć chcyli, Zakuzłana sroka), sowu Otiliju w knize Hdźe je sowa? Měrany Cušcyneje a tež někotre honačiki: tón w powědančku Findus a hara z honačom Svena Nordqvista, honač Heinrich Jana Wornarja a honač Jurko Jurja Kocha w jeho rymowanjach Honač Jurko z čerwjenym pjerom, kotrež poćahuja so na delnjoserbski nałožk łapanja kokota. Tež w knize Ptače činki Dorotheje Šołćineje a Dietricha Šołty jewja so akterojo ptačeho kwasa. W hornjoserbskej wersiji fabulow Aesopa, wozjewjene w zešiwkomaj Wróna a baćon, so ptaki tohorunja mjenuja. Serbja maja zdobom rymowane fabule Handrija Zejlera, wušłych w Bajki. Fabule1. Jich rjekojo su najčasćišo ptaki, na přikład w fabulach Paw a husyca, Baćon a wrobl, Kapon a sroka, Wrobl a sołobik, Wrobl a sknadź, Kokoš a psyk kaž tež Wroble a kraholc. W tutych nimoměry powučacych tekstach sćělesnjeja ptaki wšelake čłowječe typy, charakterne kajkosće kaž tež kontrerne nahlady. Tak so na přikład w fabuli Paw a husyca, w kotrejž paw, hordy na swój zróst, a skromna husyca, kotraž nima tajku rjanu, za to pak praktisku pjeriznu, tworitej analogiju mjez postawomaj bura a naduwaka. Z fabule je wučitać slědowaca moralka:


text:
Filozofijô
Termin "filozofijô" pòchòdô òd grecczich słów philos (miłota) ë sophia (mądrosc), ë je dolmaczony jakno "miłota mądroscë". To czim filozofijô dokładno je, abò czim darwô bëc, je samò w se filozoficzną problemą, jaką filozofòwie w historëji rozmajice rozmieli ë traktowelë.
Filozofijô mòże bëc rozmiónô jakno discëplina, co òna zajimô sã nôbarżi òglowima ë fùndamentalnyma pëtaniama, chtërné mòże człowiek pòstawic, np.:
- czim je jistnienié?
- czim je wiedzba?
- czim je dobro ë zło?
- jakô je nôtëra czasu ë rëmù?
- czim je mëslenié ë swiąda?
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Lědma štó je w serbskim stawiznopisu tajku wulku stopu zawostajił kaž Frido Mětšk. Dźensnišej generaciji slědźerjow je jeho skutkowanje tuž we wjacorym nastupanju wulke wužadanje.
Sprěnja je to kwantitatiwna dimensija. Publikaciska lisćina Mětška wopřijima wjace hač tysac titlow, mjez nimi 20 knižnych wozjewjenjow kaž tež wjacore sta nastawkow a artiklow w serbskich, němskich ale tež mjezynarodnych, předewšěm wuchodosrjedźo- a wuchodoeuropskich zwjazkach a periodikach. Wot załoženja Lětopisa (1953) bě Mětšk redakciji sorabistiskeho fachoweho časopisa (rjad B; stawizny) přisłušał. A je lědma lětnika, w kotrymž jako awtor resp. přinošowar k zapiskej wobsaha mjenowany njeje. Na druhej stronje njeje so popularnowědomostneje formy bojał a wozjewješe nimo mnohich přinoškow w serbskich nowinach tež šulski material a beletristiku.


text:
Warta
Warta (němsce Warthe) je prawy přitok Wódry w Pólskej.
Wona wuliwa so w Šleskej sewjernje Krakowa a južnje Częstochowy a běži potom hłownje do sewjerneho směra přez runinu Wulkopólskeje, mjez druhim přez měsće Poznań a Gorzów Wielkopolski. Pola Kostrina (Kostrzyn) w Lubušskim wojewódstwje wuliwa so wotprawa do Wódry, kotrejež najwjetši a najdlěši přitok wona je. Při zjednoćenju wobeju rěkow je Warta samo dlěša hač Wódra sama. Při wuliwje je so w lěće 2001 załožił narodny park Wuliw Warty (Park Narodowy Ujście Warty).


text:
Aleksandr Wladimirowič Zacharčenko
Aleksandr Wladimirowič Zacharčenko (rusce AлekcaHдp BлaдиMиpoBич ЗaxapчeHko; ukrainsce OлekcaHдp BoлoдиMиpoBич ЗaxapчeHko/ Oleksandr Wolodymyrowič Zacharčenko; 26. junija 1976 w Donjecku, Ukrainska SSR, Sowjetski zwjazk; † 31. awgusta 2018 runje tam) běše politikar Donjeckeje ludoweje republiki.
Wot lěta 2014 hač do 2018 běše prěni prezident mjezynarodnje njepřipóznateje republiki a zdobom jeje ministerski prezident.
Dnja 31. awgusta 2018 bu w Donjecku zamordowany, po čimž wobwinowaše Ruska wjednistwo Ukrainy, kotrež pak kóždužkuli zamołwitosć wotpokaza.[1]


text:
Šupy
Šupy (Procyon) su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (Procyonidae). Wot sydom družinow je jedna tež w Europje zdomjacnjowana.
Wopis[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Šupy docpěja dołhosć wot něhdźe 40 hač do 70 cm. Barbjenje je šěre hač čornojte, mjeztym zo maja čorny muster we wobliču. Wone su wšožrački a móžeja derje lězć a płuwać.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sydom družinow je w sewjernej, srjedźnej a južnej Americe domjace.
Družiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ród šupow so do sydom družinow rozdźěli:
- (Sewjeroameriski) šup (Procyon lotor) je najdale rozšěrjeny a najlěpje přeslědźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wot južneje Kanady hač Panamy rozšěrjeny, wón je mjeztym tež w Europje domjacy.
- Krabowy šup (Procyon cancrivorus) je w Južnej Americe domjacy.
- de:Tres-Marias-Waschbär (Procyon insularis) je na Tres-Marias-kupach před zapadnym pobrjozom Mexiko endemiski.
- Bahamaski šup (Procyon maynardi) je žiwy jenož na kupje New Providence, kotraž k Bahamam słuša.
- Guadeloupe-šup (Procyon minor) je na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
- Cozumel-šup (Procyon pygmaeus) je žiwy na kupje Cozumel před mexiskej połkupu Yucatán.
- Barbadosowy šup (Procyon gloveralleni) na Karibiskej kupje Barbadosy wustupowaše. Posledni eksemplar bu w lěće 1964 wuhladany, tak zo družina płaći jako wotemrěta.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 267 (němsce)