text:
Zawodny nastawk Symana Pětra Cyža w zašłym Rozhledźe je nas do swěta wuspěšnych młodych muži wjedł, kotrychž žiwjenje so w start-upach wothrawa. Myslenje a rěč stej w tutych kruhach dominowanej wot jendźelskeho marketing-wokabulara a šmóratko je jim najwažniše woknješko do swěta.
Prašamoj pak so: Što činja poprawom serbske holcy, žony a maćerje? Što je z Madlenu, Vanessu, Hańžku, Marku a Terezu? Je so ze zwučenosće abo ignorancy na nje zabyło? Nimaja wone městno we wuspěšnym wobswěće digitalnych start-upow? Sedźi Hańžka z bobriju małych dźěći sama doma, trochu wostudźena do šmóratka hladajo, hač so přećelkam lěpje njewjedźe?
A njeje ćeta Madlena wnučkam w Mnichowje za čas zawrjenych pěstowarnjow a šulow stajnje popołdnju w pjećich serbske stawizny čitała? A njejsu Vanessu hakle loni do šefoweje etaže woneho start-upa powołali, w kotrymž Michał dźěła? Wo dračinje so přećiwo muskim kolegam a jich syćam přesadźić powěda přećelkam hakle po třećim winje.
A Marka, kiž hižo třeći měsac wo poćahu mjez formu, funkciju a wobsahom přemysluje? Bórze ma masterowe dźěło wotedać a hišće waha, kak měła mjezsobne wobwliwowanje najlěpje sformulować. Je sej wěsta, zo njeje wot formy a funkcije njewotwisneho wobsaha.
Toś ten dopis se póśěgujo na pśinosk Christiany Piniekoweje wó njelubosnych a ranjecych tšojeńkach w zwisku z pšašanjami serbskeje (wendisch) identity a jeje wótgódnośenja (R 03/2020). Pó cytanju togo artikla som se teke ja zasej jasnjej na take tšojeńko spomnjeła, nejpjerwjej krotko a zwjeršnje, ale jo mě pón cesćej zasej do wědobnja stupało.
Som pśed žednymi lětami była pla gójca za ortopediju (w Chóśebuzu), bóžko som jogo mě zabyła. Wón jo mójej noze pśepytował a pón naraz na »humoristiski« part wugronił: Da haben wir ja einen klassischen wend´schen Plattfuß! Ja som była kaž derjona. Kak móžo taki kubłany luź take něco groniś! Njejsom mógła nic k tomu pśispomnjeś. Mě jo se rěc zatykała a rownocasnje jo mě někaka njedobra zacuwatosć do brjucha stupała. Lěta su pśejšli, som tu wěcku někak zabyła, abo lěpjej gronjone zagnała. Ale kaž rowno dožywijom, jo hyšći »žywa«. To groni: Pódwědobnje jo mócne a nic njezabydnjo. A wóstanjo pśecej zasej pšašanje: Co jan su nam (wšyknym, nimskim, serbskim, drugim ...) historija, politika a kultura, myslenje, cłowjeske byśe a eksistenca ako taka napórali a nadalej (wšuźi na swěśe) napóraju, mimo tych »wjelikich« wójnow?
Štóž pisa swoju biografiju a njezłožuje so jenož na fakty, ale zapleće sobu intimne mysle a začuća, podleži strachej, zo so w subjektiwnych posudkach toho abo tamneho podawka zhubi. Z mojeho wida je so Benedikt Dyrlich bjezdwěla w swojej knize »Doma we wućekach« z blakami na tajki hładki lód podał. Njejsym k tomu kmany, cyłu knihu za dopokazami mojeho twjerdźenja přeslědźić. Wěsty wotrězk pak mje jako bywšeho předsydu Domowiny direktnje potrjechi. Pětr Thiemann měješe jón za tak wažny, zo wozjewi w Rozhledźe měsaca meje dlěši wurězk wo tym, štož je B. D. w jeho knize wo podawkach lěta 2006 napisał.
Što bě so tehdy stało: We wěstych wotstawkach kontroluja statne gremije, hač wotpowěduja w Załožbje za serbski lud so wotměwace financielne procesy płaćacym hospodarskim postajenjam a zakonjam. Załožba za serbski lud je na jednej stronje zamołwita za wobhospodarjenje jej přizwolenych financow, je pak tež towaršnik GmbH SLA a GmbH LND. Jako towaršnik ma mjez druhim nadawk, lětnje wotžohnować hospodarski plan wobeju institucijow. Tuta zamołwitosć towaršnika kusa so ze zamołwitosću, wobhospodarić załožbje k dispoziciji stajene financy a kontrolować, zo so tute po płaćacych normach a zakonjach wužiwaja.
Redakcija prosy wo »kritisku debatu wo zakładach načasneje serbskeje kultury«. Sym so z tym pospytał, ale z tutym nastawkom móžu na spočatku jenož ironisce wobchadźeć:
W lěće 1949 je so w Barće stał žałostny njeskutk: Tam su wottorhali hród a hižo lěto pozdźišo na samsnym městnje započeli šulu twarić – a w tutej šuli je so potom, kaž pisa druhi nětčiši serbski stawiznar (w připisu tu w Rozhledźe abo w Serbskich Nowinach) wučiła jenož ideologija, potajkim nic fyzika, matematika, chemija atd., tež nic nabožina! A Malinkowa pisa w sćěhowacym wotrězku, hdźež rěči wo wuswojenju a wuhnaću zemjanow a wo zemskej reformje: »Skrótka: jedna so tule wo socialistisku propagandu w historizowacym šaće, kiž ma načasnu politiku legitimować.«
A w slědowacym wotrězku, hdźež dźe wo wobraz Měrćina Nowaka-Njechorńskeho »Wot našich robotow rosćechu knježim jich wisate kutła« pisa awtorka: »Při tym konstruuje Njechorński zahubny a hač do dźensnišeho skutkowacy wobraz lětstotki potłóčowaneho a wuklukowaneho Serba. Tutón pak njeje žadyn ›stawizniski fakt‹, ale produkt socialistiskeho swětonahlada.«
Tute wuprajenje móžu jenož tak do normalneho zrozumjenja přewjesć: Wuklukowanje a potłóčowanje Serbow (a wězo tež němskich burow – hlej burske zběžki za čas Müntzera a Luthera a tež zběžki serbskich burow) njejsu »žadyn stawizniski fakt«, ale Měrćin Nowak je tajke něšto »konstruował« a socialisća/komunisća su sej to wumyslili, zo bychu swoju »načasnu politiku legitimowali«.
MARIAN WJEŃKA
Awtor je němski žurnalist a rozhłosownik Claus Fischer. W principje njeje to zlě, sej dać wopisować aspekty swojich kulturnych stawiznow z wočomaj cuzeho, takrjec wotwonka.
Jako prěnje staji so wězo prašenje, z kotrych žórłow awtor čerpa. Dalokož spóznajomne, stej to dwě: interview z Janom Rawpom (Rz 1/2019 str. 42) a jeho »Serbska hudźba«. Wo tutym dźěle praji mi Jan Rawp něhdy, jako so jeho wospjet prašach za žórłami wšelakich tam wopisanych podawkow abo twjerdźenjow: »Ja sym tola jenož zarys napisał.«
Swoje serbsko-stawizniske hudźbne pojednanje wotewri awtor z powšitkownym zawodom, wulećawši sej hač do srjedźowěkowskeje hudźbneje kultury słowjanskich wjerchow. Dale namakaja so nimo dwělomneho twjerdźenja k hudźbje Jana Krygarja, zo namakamy pola njeho dopokazujomne »słowjanske« wobroty, dospołnje wopačne podawanje mnóstwa serbskich ludowych spěwow Smolerjoweje zběrki: »Něhdźe 2.000 spěwow wobsahowaše prěnje wudaće, wokoło 400 móžachu hač do dźensnišeho dodać«, a dotal hišće njetrjebane twjerdźenje, zo su tute »zakład za wuwiće serbskeho koncertneho žiwjenja«. Woprawdźe wobsahuje Smolerjowa zběrka 331 hornjoserbskich spěwow z 171 melodijemi a 200 delnjoserbskich z jenož 80 melodijemi. Wuchadźejo z twjerdźenja prěnjeho přinoška pisa awtor w přichodnym (Rz 2/2019 str. 42) nastupajo K. A. Kocora, zo »bě sej wědomy, zo móže(še) so artificielne serbske komponowanje jenož na zakładźe ludowe spěwa stać ... (a) tak pisaše na spočatku předewšěm chórowe sadźby na zakładźe ... (Smolerjowych) ›Pěsničkow‹ ...« To docyła njewotpowěduje repertoirej serbskich spěwanskich swjedźenjow. Wobdźěłane ludowe melodije (ludowe teksty so zwjetša njewužiwachu) namakamy na prěnimaj swjedźenjomaj tři! Dalše tři (resp. štyri, přiličimy-li prěnju wariantu twórby) wužiwa Kocor za »Serbski kwas«. »Ludowosć« jeho melodijow njezłožuje so na tradiciji serbskich ludowych spěwow, ale na diatoniskim wašnju tworjenja melodijow, kotrež měješe Kocorowy wučer Hering za jeničke prawe, a kotrež je bliske kěrlušam a tež ludowym spěwam. Ničo njewě awtor wo wuznamje serbskich spěwanskich swjedźenjow za formowanje a skrućenje narodneho sebjewědomja, ani nastupajo jich doprědkarskej róli jako dołho jeničke tajke zarjadowanja w Budyšinje, hewak w Sakskej a Hornjej Łužicy hižo dołho pěstowaneho žanra budźaceho so byrgarskeho sebjewědomja. Tež dalše wuprajenja su skerje pawšalne a nješpiheluja ani woprawdźite wuwiće, ani Kocorowy narok jako komponist.
Štož je mi w tutej knize, kaž bych za tym wołał, napřećo přišło: pokiwy za krimipisarjow. Pomyslće sej! W dźěćacej knize nawod za krimipisarjow! Koch zapleće za serbskich krimiawtorow, kak maja podeńdźenja po dramatiskich zasadach rjadować. A zo tworitej w dobrym krimiju čas a městnosć jednotu. W Kochowej powědce njeje njetrjebawšeho skakanja a tež njeje přeco zaso nowych wosobow. Koch wě, hdźe maš w powědanju jednanje pospěšić a hdźe napjatosć přiwótřić. »W skoro wšitkich kriminalistiskich padach ... přińdźe připad na pomoc. Tón sławny komisar připad« (str. 91) a: »Kóždy, kiž krimije čita, wě, zo maja dobri kriminalisća dobry čuch.« (str. 99) Tele instrumenty zasadźuje dramatikar a komikar Jurij Koch na městnach, hdźež słušeja. Na přikład: »Nětko je tež stary Worješk přistupił ...« (str. 80), »Worješk zamóže ... ze swojimaj nadměru wulkimaj wušomaj njewšědne zwukowe žołmy přijimować.« (str. 108) Worješk zamóže so z njetopyrjemi dorozumić. Na tutu ideju je Koch přišoł, z čimž mjez druhim nam dorosćenym kaž tež našim wnučkam prajić chce: Kriminalki su kriminelne, dokelž njejsu po faktach wěrne, jenož po wobsahowym wuprajenju. Nadźijomnje kolegam – serbskim krimispisowaćelam tale wučba w prawym času dóńdźe a my w blišim času dalše serbske krimije pod čitansku lampu dóstanjemy, putace, zo samo plěchatemu włosy stawaja.
Na »wulkim podawku sokołskeho zlěta 1928 w Skopju« je so tež Sokoł Měrćin Nowak-Njechorński wobdźělił a wobšěrnje wo tym pod nadpismom »Prěki a podłu po Juhosłowjanskej« w Serbskich Nowinach (wot 30.10.1928 w 22 pokročowanjach) rozprawjał. Nowak piše wo tajkim a hinašim wjedrje, wo jědźi a piću, zapozdźenju ćaha a wjele wjace skerje njewažnym. Ze žanym słowčkom njenaspomni wuznamjenjenje Jakuba Šajby z Rjadom swjateho Sawy. Tónle wažny podawk naspomnić je cyle zabył. Čehodla, snano ze zawisće?
Jakub Šajba pak njeje jenički Serb, kotremuž je so tale česć wopokazała. Hižo w lěće 1893 je so Arnoštej Muce tele wuznamjenjenje přiznało, tehdy hišće wot kralestwa Serbiskeje. Po wšěm zdaću je Muka tón Serb, kotremuž su so najčasćišo myta z wukraja spožčili. Nimo južnoserbskeho dósta tež ruski Rjad Swj. Stanisława (1900), čornohórski Rjad Danila (1906) a ruski Rjad Swj. Hany (1914). W Sakskej počesći so z kralowskim Rjadom Albrechta (1916). Z tutych wuznamjenjenjow je Rjad swjateho Sawy jako jenički w stajnej wustajeńcy Budyskeho Serbskeho muzeja widźeć. We wobsydstwje muzeja je dale zajimawy portret Muki ze wšěmi tutymi wuznamjenjemi a derje spóznajomnym Rjadom swjateho Sawy. Bohužel je mólba Ludvíka Kuby w muzejowym fundusu a nic zjawnje wustajena.
Njech je definicija »impulsowy nastawk« zajimawy literarno-wědomostny terminus, znajmjeńša je »replika« serbsce znapřećiwjenje. Što potajkim ma Christiana Piniekowa přećiwo mjenowanym faktam rjec, zo je so »Bog« a »Božy ...« z mjenowanych basnjow Miny Witkojc 1955 w knize »K swětłu a słyńcu« (dale KSS) zhubił? Poprawom ničo.
Wobswětlił běch pjeć basnjow z KSS, z kotrychž je so »Bog« zhubił, Piniekowa rěči k jeničkej – »Sni tak ak’ žwały du ...« (1947)/»Žwały a cowanja du ...« (1955). Wona měni, zo so terminus »cowanje« (Traum) lěpje do basnje hodźi. Słowo »seń/soń« (Traum-, Schattenbild) pak ma po słownikach nuansu, zo so lěpje w přenjesenym zmysle trjeba. Tuž je za lyriku hódniše. Piniekowa měni tež, zo je baseń lěpša bjez woneje próstwy »Daj, Božo ...«. Hdźe pak najebać to »adekwatny« křesćanski duch namaka, wostanje hódančko.
Piniekowa porokuje, zo wo druhich basnjach njepišu. Baseń »Srědk pśeśiwo bojosći« (1928 a 1955) so runje tohodla w mojim nastawku njejewi, dokelž so pasus »Božu stworbu« 1955 wušmórnył njeje!
Zakituje Piniekowa praksu redigowanja z wida socialistiskeje ideologije? Z jeje naličenja basnjow, hdźež so tole stało njeje, wuklinči, zo njeje to tak zlě. Štóž pak měješe jako awtor z tajkej lektorskej praksu wot połstatych lět přeco zaso činić, dyrbi to chutnišo widźeć.
Pód glědanim pśeźěłanja a censury dotyknjo se impulsowy nastawk Zhubjeny »Bog« w Mininych basnjach z pjera Pětša Janaša temy basniskich wersijow we wudaśu zběrki z lěta 1955 Mina Witkojc, K swětłu a słyńcu (dalej WKS). Tam jo pomjenjona mj. dr. zběrka nimskich basnjow z rěda Die sorbische Bibliothek Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, LND 2001 (dalej WES), w kótarejž se pśedstajijo 76 basnjow Miny Witkojc, pśebasnjonych wót Elke Nagel do nimskeje rěcy. Nimska zběrka jo zapołožona ako ludowa cytanka, togodla jo se złožył wuběrk tekstow na zběrku Mina Witkojc, Nimjernosći brjogi, LND 1993 (dalej WNB). Pśebasnjenje teksta Erfurtske spomnjeśa, kenž se we WNB njejawi, złožujo se na wudaśe w Mina Witkojc, Serbska poezija 1, 4. nakład, wud. Kito Lorenc, LND 2000. Konkluzije wó zgubjonem »Bogu« kaž tež wó póznem šyrjenju socialistiskich wariantow pak wót faktow w kuždem paźe pódprěte njejsu. Wšykne pśebasnjenja we WES na zakłaźe WNB bazěruju na serbskej wersiji nastaśa resp. prědnego wudaśa, mimo jadnogo:
»Srědk pśeśiwo bójosći« / »Ein Mittel gegen die Furcht«
Toś ta baseń wšak w Janašowem nastawku rolu njegrajo, njegóźi źe se do jogo tezy wó zgubjonem »Bogu«. Spóromje jěsnjejšeje wersije drje stej we WKS wušmarnjonej smužce pietistiskego duktusa »mimo zawisći njasć chudobu / na wšo glědaś z cystej’ wutšobu«, tola stojeca wóstała jo naslědna smužka »Božu stworbu we wšom poznawaś ...« (1928, WNB, 108) / »Die Schöpfung Gottes überall erkennen ...« (WES, 110).


c: text/html

text:
Tři Hwězdy
Tři Hwězdy (němsce Dreistern) su małe sydlišćo z 34 wobydlerjemi[2] w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1974 ke gmejnje Hodźij a leža 238 m nad mórskej hładźinu při statnej dróze 111 mjez Budyšinom a Hodźijom. Běchu ze starodawna wjesny dźěl Małeje Boršće.
Susodne wjeski su Błohašecy na sewjeru, Ratarjecy a Sćijecy (město Budyšin) na wuchodźe, Hornja a Mała Boršć na juhu a Nowe Błohašecy na zapadźe.
StawiznyWobdźěłać
Tři Hwězdy su młode sydlišćo, kotrež je so wuwiło z Małoboršćanskeho wudworja z hosćencom a kowarnju. Hosćenc „K třom hwězdam“ bě so załožił w lěće 1823 při nowej, 1820 dotwarjenej šoseji z Budyšina do Biskopic a spožči pozdźišo nastatemu sydlišću swoje mjeno. W lěće 1848 załožichu serbscy burja z wokoliny w tudyšim hosćencu Serbske towarstwo za Tři Hwězdy a wokolnosć.
ŽórłaWobdźěłać
WotkazajWobdźěłać
- Tři Hwězdy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Minecraft
Minecraft – kōmputrowy survivalowy szpil ô ôdewrzōnym świecie stworzōny bez Markusa Perssona a rozwijany bez Mojang Studios[4].
Szpil[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Szpilery majōm niyôgraniczōne możebności we eksplorowaniu a modyfikowaniu świata szpilu. Minecraft przizwŏlŏ szpilerom na budowanie a niszczenie ôbiektōw położōnych we losowo gynerowanym świecie szpilu. Szpiler może atakyrować natrefiōne istoty, zbiyrać abo wytwŏrzać przedmioty[5]. Je szpilym bez ôkryślōnych cwekōw, jednak barzo wŏżne je przetrwanie[6].
Wydanie[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piyrszŏ publicznŏ testowa wersyjŏ szpilu ôstała wydanŏ 17 mŏja 2009 roku. Szpil ôstoł wydany 18 listopada 2011 roku na ôsobiste kōmputry. Potym wydano wersyje na kōnsole a platformy mobilne. Jeszcze przed ôficjalnõ wydaniym szpil zdobōł hyrskość a mocka nadgrod. Co roku ôdbywŏ sie konwent fanōw szpilu – Minecon. Sukces szpilu sprawiōł, iże zaczynto przedŏwać zwiōnzane z nim przedmioty bp. ksiōnżki, bawidła, tymatyczne klocki Lego. We latach 2015–2016 sztudio Telltale Games wydało spin-off zatytułowany Minecraft: Story Mode, skłŏdajōncy sie ze pŏru tajlikōw.
Przipisy
- ↑ Minecraft: New Nintendo 3DS Edition for Nintendo 3DS (ang.). [dostymp 2021-02-17].
- ↑ Samit Sarkar: Microsoft officially owns Minecraft and developer Mojang now (ang.). Polygon, 2014-11-06. [dostymp 2021-02-17].
- ↑ Minecraft – Nintendo Switch (ang.). IGN. [dostymp 2021-02-17].
- ↑ Do czasu wykupienia bez Microsoft sztudio było niyznŏleżnym producyntym.
- ↑ Matthew Monk, Simon Monk, Minecraft. Buduj mechanizmy i twórz własne mody. Przewodnik mistrza, 2015, ISBN 978-83-283-0804-6.
- ↑ Anthony Gallegos: Minecraft Review. IGN. [dostymp 2021-02-17]. [zarchiwizowane z tyj adresy].


text:
Wójćech Kóčka
Wójćech Kóčka (tež Wojciech Kóčka, němsce Albert Kutschke; * 13. oktobra 1911 we Wownjowje pola Budyšina, † 18. nowembra 1965 w Poznanju) bě serbski profesor archeologije w Pólskej.
Narodźi so jako syn kublerja Gustawa Kóčki a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Delanec, we Wownjowje blisko Budyšina a wopytowaše wot 1925 Katolsku wyšu šulu w měsće. 1931 złoži maturu a dźe najprjedy do Drježdźan, zo by na tamnišim Pedagogiskim wustawje studował. 1932 poda so do Poznanja, hdźež studowaše hač do lěta 1936 archeologiju, antropologiju a etnografiju pola profesorow Józefa Kostrzewskeho, Karola Stojanowskeho a Eugeniusza Frankowskeho. 1936 sta so na zakładźe antropologiskeho dźěła Šunow, Konjecy, Ralbicy, Dobrošicy i Chrósćicy pod względem antropologicznym z magistrom. Po studiju dźěłaše jako asistent při prastawizniskim wustawje Poznańskeje uniwersity.
1935–37 a znowa 1939 wobdźěli so Kóčka na wurywanskej ekspediciji na prasłowjanskim hrodźišćowym sydlišću w Biskupinje pola Gniezna pod nawodom Kostrzewskeho. Za wuspěšne sobuskutkowanje na wurywanjach spožči so jemu 1937 rjad „Złoty Krzyż Zasługi“. Krótko do wudyrjenja Druheje swětoweje wójny naby přez posrědnistwo profesora pólske staćanstwo. Za čas wójny so pod pseudonymom w Generalnym guwernemenće chowaše a tam tež tajnje wuwučowaše.
Po wuswobodźenju 1945 poda so Kóčka wróćo do Łužicy, hdźež zastawaše nachwilnje funkciju hłowneho sekretara Domowiny. Jako zastupjer serbskeje samostatnosće nawróći so hižo 1947 do Pólskeje, sta so z adjunktom Antropologiskeho instituta Wrócławskeje uniwersity a zakitowaše 1948 doktorske dźěło W czesnodziejowa antropologija Słowiań zachodnich (Wrócław 1950). 1954 bu we Wrócławju habilitowany a 1955 powołany na docenta za pólsku archeologiju do Poznanja. Tam sta so 1959 z nimorjadnym profesorom a po wotchadźe Józefa Kostrzewskeho na wuměnk z profesorom za pólsku a powšitkownu archeologiju. Nimo toho nawjedowaše Poznański wustaw Instituta historije a materielneje kultury Pólskeje akademije wědomosćow.
W swojim Wrócławskim času wot 1947 haješe styki k tamnišim serbskim studentam a poradźowaše jich w studijnych naležnosćach. W meji 1947 narěči při zetkanju ze zastupnikami pólskeho knježerstwa hromadźe z Arnoštom Černikom problematiku němskorěčnych ćěkańcow z wuchodnych stronow Němskeje a jich negatiwny wliw na substancu serbskeje rěče a kultury we Łužicy. Wicepremierej a zdobom ministrej za wróćodobyte krajiny, Władysławej Gomułce, přepodaštaj memorandum Domowiny, w kotrymž wabjachu za samostatnosć Serbow. Wobdźěleše so tež na wědomostnych diskusijach we Łužicy z přinoškami. Na zakładźe swojich slědźenjow zastupowaše tezu, zo nima so etnogeneza Słowjanow na Ukrainje, ale při Wisle a Wódrje lokalizować a zo bě wodorozwod mjez Wódru a Łobjom zapadna hranica.
Kóčka bě swak Jakuba Šajby a Pawoła Krječmarja. Jeho dźowka je pólska archeologowka Hanna Kóčka-Krenz (* 1947).
Wón bu pochowany na Poznańskim pohrjebnišću Jean-Marie Vianney.
WozjewjenjaWobdźěłać
- Przyczynek do antropologii Serbo-Łużyczan. Slavia Occidentalis 16 (1937), str. 150–179
- Geneza a wuwiće słowjanskich kmjenow. Lětopis B 4 (1957), str. 341–363
- Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocław 1959
ŽórłaWobdźěłać
- Jurij Knebel: Kóčka, Wójćech. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 279sl.
WotkazajWobdźěłać
- Material Wójćecha Kóčki w archiwje Pólskeje akademije wědomosćow (pdf, pólsce)
- Piotr Pałys: Działalność Wojciecha (Wojcecha) Kócki w serbołużyckim ruchu narodowym w latach 1945–1950 na prolusatia.pl (pólsce)


text:
Łupjanska cyrkej
Łupjanska cyrkej je ewangelsko-lutherska cyrkej we Łupoji w Budyskim wokrjesu. Wona słuži ewangelskej wosadźe Minakał-Łupoj w cyrkwinskim wobwodźe Budyšin-Kamjenc ewangelskeje krajneje cyrkwje w Sakskej a słuša k najmłódšim wosadnym cyrkwjam Budyskeho kraja.
Łupjanski kěrchow bjez historiskich abo serbskich narownych kamjenjow nadeńdźe so zady cyrkwje. Před zachodom steji wojerski pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny ze serbskim napisom při podstołpje.
Ewangelska cyrkej we Łupoji steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Łupjanska cyrkej bu hakle we 1870tych lětach na iniciatiwu Minakałskeho fararja Prawosława Kordiny a z podpěru Imiša a Gustava Adolfoweho towarstwa twarjena, dnja 27. oktobra 1879 poswjećena[1] a bě spočatnje filialnja cyrkej Minakałskeje wosady. 1889 sta so z wosadnej cyrkwju, do kotrejež su nimo Łupjanskich protestantow tež tući z Łupjanskeje Dubrawki kaž tež ewangelska diaspora z Bronja zafarowani.
Natwar cyrkwje we Łupoji a załoženje tamnišeje wosady dachu Serbam wokoło Chwaćic nastork za załoženje swójskeje wosady.
Fararjo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Fulant bě posledni serbski farar a zdobom posledni njewotwisneje Łupjanskeje wosady. Wot 2022 słuša Minakałsko-Łupjanska wosada k wulkowosadźe Hornjołužiska hola a haty.
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Minakałski farar Prawosław Kordina. W Pomhaj Bóh čo. 2/1952, str. 3
- ↑ Pfarrerbuch Sachsen: Luppa.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bart | Bukecy | Budestecy | Budyšink | Budyšin, swj. Pětr | Budyšin, swj. Michał | Halštrow | Hodźij | Horni Wujězd | Hrodźišćo | Hućina | Huska | Chwaćicy | Klukš | Korzym | Kotecy | Kumwałd | Łupoj | Malešecy | Minakał | Njeswačidło | Palow | Porchow | Poršicy | Protecy | Rakecy | Smělna | Smječkecy | Wjelećin | Wóslink | Załom


text:
Před 100 lětami žadaše sej nestor serbskich kulturnych stawiznow Ota Wićaz, zo měli so »žiwjenjoběhi serbskich bratrow« wudać.1 Ze zjawnym spřistupnjenjom SORABICONA je tute žadanje spjelnjene.2Powitanje nowych čłonow přez diakonisy a diakonow, kopororytwa 1757 Foto: z archiwa Ochranowskeje bratrowskeje jednotyŽiwjenjoběhi, kotrež Ota Wićaz měni, su wosebity žanr Ochranowskeje bratrowskeje jednoty. Hač do dźensnišeho je tam z wašnjom, zo sobustawy pisomnu rozprawu wo swójskim žiwjenju zawostajeja. Tute teksty so na pohrjebje zjawnje předčitaja a we wosadnych archiwach składuja. Tak chowaja dźensa w Ochranowje wjace hač 30.000 žiwjenjoběhow, wot toho wjace hač 500 wot Serbowkow a Serbow z cyłeje Łužicy. Tute awtobiografiske teksty su jónkrótne žórło za serbske stawizny: Zmóžnjeja nam dohlad do wšědneho dnja na serbskich wsach we 18. a 19. lětstotku. Zhonimy tójšto wo wobstejnosćach w šuli, na dźěle abo w swójbje, čeho su so naši prjedownicy bojeli abo nadźijeli. Žiwjenjoběhi skićeja syłu slědźerskich temow.
Tule chcu so serbskim žonam wěnować, wšako so wone w serbskim stawiznopisu lědma jewja. Čim dale wróćo zhladujemy, ćim bóle młowojty so wobraz stanje. Za 19. a 20. lětstotk so rady na někotre žony pokazuje (great women approach), kiž so na narodnym, wuměłskim abo karitatiwnym polu angažowachu. Hladajo na 18. lětstotk maja so serbske ćěšerki mjenować, kiž w byrgarskich a zemjanskich domach słužachu. W dalšich funkcijach skutkowachu serbske žony na wsach jako zaprajerki a zelowe žony, jako powědarki a kantorki, jako baby a ćěłowe žony. Móžemy sej dale předstajić, kak dźěłachu jako słužowne a čeladne, jako šijerki a płokarki. Při wšěm pak wostanje wobraz jara njedospołny a njewurazny. Tež romantisko-narodna předstawa wo serbskej žonje-maćeri, kiž so swěru wo domjacnosć a dźěći stara, herbstwo, rěč a wěru dale dawa, je mało spokojaca.
Jadno pśisamem zabyte, ale weto wuznamne tšojenje serbskich kulturnych stawiznow lětni se 2019 k styrźastemu razoju. W lěśu 1979 jo wujšeł stwórty a slědny zwězk »Stawizny Serbow« w serbskej a nimskej rěcy. Prědne wědomnostnje wuźěłane a za šyroki publikum wobźěłane cełkowne pśedstajenje serbskich stawiznow, wót wšogo zachopjeńka až do pśibytnosći, běšo z tym dokóńcone.
Dobrej dwa lětźasetka jo se sorabistiske slěźenje z tym projektom zaběrało. 15 awtorkow a awtorow Instituta za serbski ludospyt w Budyšynje ako teke Karla Marxoweje uniwersity w Lipsku su pó wopśimjeśu ku tym styrim zwězkam pśinosowali. Z wusokosću nakłada wót 5.000 (wudaśe w nimskej rěcy) respektiwnje 1.000 (serbske wudaśe) eksemplarow na zwězk lice »Stawizny Serbow« k twórbam sorabistiki z nejwušym nakładom.
Wjelika proca, kótaruž su wobźělone tencas do tych styrich zwězkow inwestěrowaś mógali, ma w prědnem rěźe něco cyniś z politiskim wuznamom toś togo projekta. Historiografija jo měła w NDR jadnu eminentnje legitimatorisku funkciju a jo była wažny kněžaŕski instrument partaje. Wóna jo dejała płaśecy politiski system a towarišnostny pórěd tak pomjenjonego stata źěłaśerjow a burow wobtwarźiś, z tym až jo ideologiski fundament SED-diktatury – marxizm-leninizm – ako historiski njewobinjece wuwiśe portretěrowała. »Stawizniska propaganda jo póśěgnjenje na praksu se wuwijajuceje marxistiskeje [serbskeje – F. P.] ludowědy wósebnje mócnje pódšmarnuła«, jo Jan Šołta, wjednik cełkowneje redakcije styrich zwězkow, slědkglědajucy wuzwignuł.1 Towarišnostny nadawk historiografije jo dejał byś, socialistiske wědobnje Serbow spěchowaś a jich identifikaciju ze statom mócowaś. Wšykne styri zwězki su prezentěrowali źěłowy rěd wóneje stawizniskeje propagandy.
Po tym, zo dyrbješe Němska pasus wo prawach narodnych mjeńšin podpisać, swjećeše Serbski narodny wuběrk swój wuspěch. Wo njewotwisnosći hižo nichtó njepisaše. Za to so předstawy wo organizaciji narodneho žiwjenja w nowej Němskej konkretizowachu.
Serbske Nowiny, 05.07.1919
Wo rozrěčenju w Sakskim sejmje wo nowym šulskim zakonju pisa farar Dobrucky:
A němsko-narodna strona praji [...]: »My so wjeselimy, zo chceće Serbam něšto dać« [...], ale božedla nic tak wjele, zo je woprawdźe Serbam pomhane. Přetož Serbja njesmědźa so swojeje narodnosće wjeselić, předewšěm njesmědźa za tym přińć zo su Słowjenjo, a kóždy wobchad jeneho wučeneho Serba z druhimi Słowjanami so hnydom jako strašna přerada wukładuje […]. A tehodla dyrbja so wjednicy serbskeho hibanja nješkódni sčinić, tehodla njesmě sakska wyšnosć přewjele lubosće Serbam wopokazać. [...] Wšoněmski són, serbski lud do rowa storčić a serbske wašnje jenož w muzejach hajić, je so do hromadki sypnył a z nim wšoněmska krasnosć. Njech naš serbski lud jenož nětko swojich starych wšoněmskich přećelow wottřasy a so zjednoći mjez sobu sylnje a twjerdźe a zwisk pyta ze swojimi druhimi słowjanskimi bratrami, kiž nětko politisku swobodu maju a ženje swojeho najmjeńšeho bratra njewopušća. [...] Božidar Dobrucky.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Łaz ma jako skutkowanišćo Handrija Zejlerja wulki wuznam za kulturnu identitu Serbow. Tu stwori wón wone episke basnje, kotrež wuži Kocor za swoje »Počasy«. Tutón »genius loci« drje je so tež na »jednore wobydlerstwo« wuskutkował, snano móžemy wo kulturnym »zakładnym šumjenju« rěčeć. Jan Pawoł Nagel, 1934 do Łazowskeje małoburskeje swójby rodźeny, wopokaza ródnej wsy pozdźišo sylnu referencu w swojej suiće w starym stilu z titulom »Kocoriana«.
Přez klawěr, kotryž běštaj staršej zdźědźiłoj, wotkry młody Nagel swoju powołanosć. Jeho prěni wučer na klawěrje bě Łazowski farar Vogel, pozdźišo bě to wučer Alfred Schöbitz. Ze 14 lětami zastupi Nagel do Zhorjelskeje šule za cyrkwinsku hudźbu, zdobom bě hižo z kantorom we Łazu. 1950 wotewrě tam na pišćelach Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń. Zahoritosć za J. S. Bacha, kotruž drje tehdy kóždy młody cyrkwinski hudźbnik začuwaše, dowjedźe jeho w samsnym lěće do Lipska na wulki Bachowy swjedźeń składnostnje 200. posmjertnin. Tam zetka komponista Dmitrija Šostakowiča, štož bě jemu skónčnje rozsudny nastork a pohon, komponowanje studować. Na Němskej akademiji wuměłstwa w Berlinje bě mišterski šuler pola Rudolfa Wagnera-Regenyja. Wot 1964 skutkowaše dwě lěće jako chórowy direktor SLA; po tym dźěłaše jako swobodny komponist.
Wo duchowno-religioznej kulturje Serbow w prěnich lětstotkach po zasydlenju njewěmy skoro ničo. Tež stawizniske žórła po frankowskim zdobyću njewobsahuja nimale žane informacije wo ludowej wěrje, wo nabožnych předstawach a nałožkach, wo »pohanskich« bohach, wyšich bytosćach a kultowych jednanjach Milčanow a Łužičanow. Porno tomu rozprawjeja srjedźowěkowscy historikarjo Adam z Bremena, Helmold z Bosauwa, danski chronist Saxo Grammaticus a druzy, zo česćowachu sej połobscy a baltiscy Słowjenjo, Obodrića, Lutykojo, Wilčenjo a Pomoranojo kaž tež Słowjenjo při delnjej Sprjewi a Haboli w swjatnicach a swjatych hajach swojich přibohow. Woni přeradźeja nam tež mjena jich bójstwow, mjez nimi Svarožic, Triglav, Svantevit a dalše. Biskop Thietmar Mjezyborski pisa, zo běštej žórło a jězor pola Hłomača (Lommatzsch) srjedźišćo kultiskich česćowanjow. By cyle prawdźe njepodobne było, bychu-li Łužiscy Serbja nastupajo dokřesćanske nabožne předstawy a »pohanski« kult tuž wuwzaće tworili. Wědomostny zakład pak pobrachuje mytiskim předstawam a legendam wo bójskim swěće Serbow, kaž su so wone wot kónca 17. lětstotka sem wot bratrow Frenclow a druhich daloko šěrili, tež wo »bójskimaj horomaj« Čornobóh a Běłobóh.
Trochu hinaši wid na zrodźenje serbskeho nowinarstwa
Wo nastaću a rozwiću serbskeho narodneho hibanja nimamy dotal stawiznisku knihu. Poćahi mjez hłownymi akterami bychu w njej wažnu rólu hrali. Handrij Zejler (1804–1872) a Jan Pětr Jordan (1818–1891) přisłušeštaj rozdźělnymaj generacijomaj. Wobeju wjaza kopa samsnych předewzaćow – načasna serbska gramatika, hornjoserbsko-němski słownik, zběranje ludowych pěsni, wudaće antologije »Serbskich basnjow« a cyle bjezposrědnje załoženje serbskeho nowinarstwa.
Awtor stawiznow serbskeho nowinarstwa Walter Rauch bě přeswědčeny, zo sakske zarjady tajke załoženje njehaćachu, ale zo falowachu prosće serbscy iniciatorojo. Přiznawa wšak, zo měješe Budyska krajna direkcija k tomu stajnje wobmyslenja. Lokalni němscy nakładnicy zaso widźachu w nastaću serbskich periodikow konkurencu za swoje němske žurnale a na př. wudaću serbskeje protyki lětdźesatki dołho zadźěwachu. Situacija po 1836 bě přez to přihódniša, zo zasydlištaj so w Budyšinje młodaj cuzaj předewzaćelej – Friedrich August Reichel z Lubija a Gustav Adolf Schlüssel z Lipska, kotryž tradicisku Wellerec kniharnju přewza.
Dominowacej wosobinje prěnjeho młodoserbskeho hibanja
»Sym hižom někotre měsacy zaso w mojej lubej Łužicy, ale zwěsćuju ... zo so přeco hišće njemóžach cyle zhrabać z radostneho překwapjenja wo nowym, młódnym duchu, kotryž je wšitkich mojich serbskich bratrow zahorił ... a kotryž runje tam najkrasnišo so pokazuje, hdźež prjedy cyle hinaše zaměry knježachu ... Zetkaštaj-li so tu ... dwaj abo wjac Serbow, rěčachu cyle wěsće němsce ... Nětkole widźiš črjódy tajkich młodych ludźi po budyšinskich hasach ćahać, a dźiwaš so, kak to wjesele ... so bjesaduja w swojej maćernej rěči a spěwaja žortne kuski ... abo wyskace studentske spěwy wo radostnej młodosći ...«
Jako čitach tutón přinošk Jana Pětra Jordana w Praskim časopisu Ost und West z lěta 1841 (serbski přełožk w ČMS 1924, str. 57) prěni raz, mějach zaćišć, zo rozprawja tu nazhonity a zdźěłany starši nowinar wo Serbach a jich połoženju, a to w cyle načasnym žurnalistiskim stilu. Hakle jako wěnowach so w poslednimaj lětomaj intensiwnje stawiznam Smolerjowych »Pěsničkow«, bu mi wědome, zo běštaj Smoler a Jordan samsna generacija, Jordan samo dwě lěće młódši. Lědma so dotal wobkedźbuje, zo zeznaštaj so wobaj hižo na Budyskim gymnaziju. Zastupištaj 1830 drje do samsneje rjadownje a wuknještaj lěto zhromadnje. Smoler je zapisany w aprylu pod čisłom 10 – jako pochad je podaty Łaz a »Vater Schullehrer das(elbst) 4 Cl(asse) oberst(e) Abth(eilung)«.1 Jan Pětr Jordan sćěhuje w juniju pod čisłom 25, z přispomnjenjom: »aus Zischkowitz ... Vater Bauer daselbst 4 Cl ist katholisch.« 13lětny Jordan poda so po lěće nazymu 1831 do Prahi.2
Serbske Nowiny, 14.06.1919:
Knjez Bart z Parisa piše: Kaž z powěsćow, kiž su tudy dóšłe, wuchadźa, připisuja mi němske nowiny rozrěčenje z jenym redaktorom francoskeje nowiny »Le Matin«. [...] Sym hižo tehdy wuběrkej do Budyšina rozpisał, kak wěc so ma. Wjele wěcow we tym nastawku běchu mi scyła njeznate. Wo druhich powěsćach, kiž so tam nadeńdu, njech sebi nichtón njemysli, zo su potajnstwo. Wšě jendźelske a francoske nowiny přinjesu wšědnje nadrobne powěsće wo němskim brónjenju. Woćišćuja tajne wukazy, podawaja ličby němskich železniskich wozow a ličby wo fabrikaciji němskich brónidłow a mjena fabrikow, hdźež so to stawa. Kak chce to hinak być?! Štož našu Łužicu nastupa, Němcy měsacy pospochi škrěča. Čechojo so do Łužicy nawala. Tola Němcy su hotowi, jich hódnje powitać a mjezy zakitaja. A w Čechach sebi ani nazdala na to njepomysla, do Łužicy z nasylnosću ani jeneho muža pósłać. Ale dźiwać so njetrjebaja, zo přez tajku rjejeńcu kedźbliwje sčinjeny susod počina za tym kopać, štož tajka rjejeńca poprawom na sebi ma. [...] Njejsu runjewon Wšoněmcy cyłu Europu přetworili do wulkeho krwawnišća a dymnišća? Nětko moralnje, hospodarsce a wojersce dokładnje poraženi honja wbohi lud do noweho hubjenstwa, do noweho krejrozleća. [...] Su da ludźo we Němcach wowrótnili? Njeje da dosć na zapušćenych stronach Pólskeje, Francoskeje a Belgiskeje? Dyrbi da so hišće cyła srjedźna Europa přewobroćić do zapušćenja a dymnišća? [...] Kak dołho budźe hišće trać, hač so Europa rozswětli a so dorozumi na nowym křesćanskim zakładźe wujednanja a dorozumjenja? Na kóždy pad pak je són wšoněmskich błaznikow a jich njewólnych trabantow dočakał suroweho wotućenja.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Atribut »ludowy« ma w scenje »wysokeje kultury« skerje negatiwny přisłód. Hač do 1980tych lět wšak bě pozitiwnje konotěrowane, jeli so komponist jako »ludowy« wobhladowaše. To mjenujcy rěkaše, zo bě wón kmany, »ludowy ton« trjechić. A tón je něšto za koncertne žurle a kulturne domy.
Jan Bulank je tajki w dobrym zmysle »ludowy« komponist. Bě žiwy w tradiciji serbskeho ludoweho spěwa a dawaše tutu tradiciju na najžiwiše wašnje dale, z tym zo pisaše hudźbu, kotraž tutu tradiciju wožiwi a ju tež »modernizowaše«.
Jako dojědźech sej 1985 krótko do matury prěni króć do NDR, wudach swoje pjenjezy z nanućeneje změny za tačele. Tak přińdźech tež k swojej prěnjej tačeli ze serbskej hudźbu. Tačel »Och, rjana róža« Statneho ansambla za serbsku ludowu kulturu wotewrě mi nowy zwukowy swět. Přetož słowjanska »ludowa« hudźba za koncertnu žurlu bě mi lědma znata, wothladajo wot Dvořakowych »Słowjanskich rejow« abo wot wěstych pasažow w Smetanowej »Předatej njewjesće«. Dźěl spěwnych sadźbow a rejow bě wot Bulanka w »ludowym tonje« nowy skomponowany a měješe na mnje jako njenazhoniteho, ale tež bjezpředsudkoweho słucharja enormny wuskutk. Hakle lěta pozdźišo sym zhonił, zo bě hudźba pola Serbow samsny wulki wuskutk wuwabiła ...
Při babylonskich rěkach sedźimy a płakamy, hdyž my na Cion spominamy. Naše harfy powěsnjemy na wjerby teho samsneho kraja. Přetož tu kazaju nam spěwać ći, kotřiž nas jatych maja: »Spěwajće nam něšto wot Cionskeho kěrluša!« Kak bychmy móhli spěwać Knjezowy kěrluš we cuzym kraju?
Druhi dźěl oratorija započina so z tekstom, kotryž pochadźa z Ps 137. W nim powěda so wo přebywanju wuzwoleneho ludu w Babylonskim wuhnanstwje. Jedna so potajkim wo čas mjez 597 – tehdy mjenujcy započa so prěnje z dohromady třoch wuhnanstwow Židow – hač do 539, jako dowoli jim persiski kral Kyrus II. Wulki nawrót do ródneho kraja. Citowany tekst předstaja zrudnu situaciju wuhnancow. Woni sedźa a płakaja a su jeći. Nuzuja jich, zo bychu narodne a nabožne kěrluše spěwali. Woni pak to wotpokazaja.1 To je bibliska perspektiwa wuhnanstwa, kotraž akcentuje předewšěm teologiske ideje. Z tutoho wida bě situacija wuhnancow woprawdźe katastrofalna: Woni běchu w cuzym kraju, jich stat zhubi politisku njewotwisnosć, měšćanska murja Jerusalema bu zničena a Jerusalemski templ ležeše w rozpadankach. To bě zdobom wulka teologiska kriza: Wuzwoleny lud bě wójnu přěhrał. To rěkaše, zo je jich Bóh Jahwe słaby, babylonski přibóh Marduk pak sylny. Jeho lud bě dźě dobył. Z archeologiskeje perspektiwy pak situacija wuzwoleneho ludu tak bjezwuhladna njebě. Z namakanych tekstow wuchadźa, zo su so Israelića w Babylonje poměrnje derje zažiwili. Woni bydlachu předewšěm we hłownym měsće a wokolinje, mějachu swoje dźěłowe městna a załožowachu firmy a samo banki. Tohodla njejsu so wšitcy do domizny wróćili, jako su jim to dowolili. Tak nasta jedna z najwažnišich židowskich diasporow. Jedyn z najwjetšich přinoškow tuteje k wuwiću judaizma je Babylonski talmud kaž tež institucija Synagogi.2
Motiwy na jutrownych jejkach a na dalšich objektach ludoweho wuměłstwa
Wone su wšudźe: so wospjetowace geometriske mustry abo floralne wudebjenja na starych domach, meblach, sudobjach a dźěłowych gratach, na serbskej narodnej drasće a jutrownych jejkach. Druhdy wuhladaš tež ptački abo jelenje. Ludowe wuměłstwo je indiwiduelne a regionalne, a tola wužiwa mustry, kiž su po wšej Europje a tež dale rozšěrjene. Štož je za jednoho připad abo ryzy estetika, wuchadźejo z materiala, techniki a słoda, w tym widźi druhi system so wospjetowacych mustrow z něhdy jasnym woznamom a funkciju. Smy wobdaći wot archaiskich symbolow, kiž jenož wjac čitać njemóžemy?Tykowany dom w Šluknowje z křesćanskim křižom a dalšim škitnym znamjenjom Foto: Andrea PawlikowaW aprylskim čisle Rozhlada je so Alfred Roggan podał na slědy starych wudebjenjow na třěše kładźitych chěžow, tak mjenowanych kićinow. So křižowace deski maja po ludowej wěrje před błyskom a njezbožom škitać. Što pak zwěrjeće hłowy předstajeja, njeje jasne. Runje tak dźe so nam z mustrami na objektach ludoweho tworjenja zašłych lětstotkow. Słónco, hwězdy, wutroby, floralne, zwěrjeće a nabožne motiwy spóznaješ drje na prěni pohlad. Hustodosć pak maja dwójny woznam, kaž na př. kwětki, kiž symbolizuja w swojich wšelakich fazach čłowječe žiwjenje, wěste kajkosće abo tež Chrystusa a swjatu Mariju. Druhe symbole cyle přewidźiš, hdyž je njeznaješ. K tomu słuša tež wony ležacy křiž na třěše, kotryž je snano z architektury nastał. Jeho wudebjenje pak skedźbnja na to, zo móhł něhdy wosebity wuznam měć.
Hižo dołho do nastaća swójbnych mjenow začuwachu ludźo potrjebu, přisłušnosć k swójbje, k rodej abo pochad wot swójbneho nana rěčnje zwuraznić. Tole móžeše so w času do zawjedźenja dwumjenowosće, hdyž přidruži so lěpšeho rozeznawanja dla k předmjenu druhe mjeno najprjedy w městach z rosćacym wobydlerstwom, jenož z pomocu předmjena samoho stać. Při tym nałožowachu so sćěhowace metody:
1. Wospjetne pomjenowanje. Nowonarodźene dźěćo dósta mjeno nana, druhdy tež dźěda. Tak pomjenowa Korla Wulki (747–814), kiž bě swoje mjeno wot swojeho dźěda Karla Martella dóstał, najstaršeho syna tohorunja Karl/Korla. Samsne postupowanje móžemy pola słowjanskich wjerchow na Rujanach wobkedźbować. Na Jaromara I. († 1217) sćěhuje Wizlaw I. († 1255), po nim přińdu Jaromar II. († 1260), Wizlaw II. († 1302), Wizlaw III. († 1325) a jeho młódši bratr Jaromar († wokoło 1294).
2. Hižo z najzažnišich časow wužiwachu so pola Germanow, Słowjanow a druhich indogermanskich ludow dwudźělne połne mjena, tak w prasłowjanšćinje Miroslavъ, z mirъ ›měr‹ a slava ›sława‹. K woznamjenjenju pochada móžeše so nowonarodźenemu połne mjeno z mjenowym dźělom nana dać abo jeho z krótkej formu z tajkeho mjena pomjenować. Konkretne přikłady ze słowjanšćiny hodźa so za to jenož sćežka podać, za to pak přikłady z bytostnje zašo traděrowaneje germanšćiny. Tak zapisuja žórła w Starobayerskej lěta 752 jednoho Adalperhta ze swojim synom Chuniperhtom, z -perht (tule w hornjoněmskim pisanju za -bert) ze starowysokoněmskeho beraht ›błyšćate‹.
Serbske Nowiny, 03.05.1919
(Hicku z jastwa pušćili.) Wósom njedźel su knjeza Hicku [...] w jastwje zawrjeneho dźerželi. Wón bě tam ćežko na wutrobu schorił. Druheho jateho bychu při tajkich wobstejnosćach z jatby pušćili, tola z Hicku njemějachu žaneje smilnosće. Wón dyrbješe dale w jastwowym powětře, ducha a ćěło ćěsnjacym, wostać. A čehodla? Dokelž bě wón někotre cyle njewinowate pisma [...] přez mjezy spytał donjesć. [...] Knjezej Bartej su, prjedy hač je wo pas prosył, zrozumić dali, zo žaneho njedóstanje, a kurěra Hicku su, hdyž je bjez pasa mjezu překročić chcył, přimnyli a do jastwa ćisli. Přećiwo tutemu njepřećelskemu zadźerženju k narodnemu serbskemu hibanju wo statnu samostatnosć je zańdźenu njedźelu serbski lud w zjawnej zhromadźiznje tu w Radworju raznje protestował. Dźeń pozdźišo su Hicce skónčnje swobodu dali. Tola nic tuteho protesta dla. Přičiny su cyle hinaše. Při přepytanju wobydlenjow wjednikow serbskeho hibanja a při přesłyšenju swědkow njejsu žaneho wobćežowaceho materiala nadešli, na kotrehož podłožku móhli wobskoržbu dla krajneje přerady natwarić. [...]
Bart a Brühl, serbskaj zastupjerjej na měrowej konferency, staj slědowace rozjasnjenje němskim nowinam z Parisa připósłałoj: Runje su tu powěsće dóšłe, zo je tuchwilne sakske knježerstwo woblěhnjenski staw, na Saksku połoženy, jako witanu přičinu wužił, zo by přećiwo našim měrnym prócowanjam z nasylnosćemi postupowało [...]. Jeli zo by so za wěrne dopokazało, štož powěsće praja, zo je sebi sakske knježerstwo wotmysliło, wjednikow hibanja [...] zajeć, budźemy my přećiwo temu na kóždym nam přichadźnym městnje pomoc pytać. Mój z tutym zjawnje prajimoj, zo njejsmój do wukraja ćekłoj, ale zo tu w Parisu přebywamoj, zo bychmy interesy našeho luda na měrowej konferency zastupowałoj. [...]
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Štóž chcył dušu jednoho naroda dodnić, tón dyrbi jeho ludowe spěwy a reje znać a přeslědźić. Po tutej maksimje jednaše madźarski komponist Béla Bartók. Wón pućowaše po juhowuchodnej Europje a nazběra při tym přez 10.000 spěwow.
Jurij Winar, 1909 w Radworju rodźeny, studowaše po maturje pedagogiku, ludowědu a hudźbu w Drježdźanach. Po tym – w času přewzaća mocy přez Hitlera – skutkowaše jako wučer a hudźbny direktor Zwjazka serbskich spěwanskich towarstwow. Móžemy za to měć, zo je wón hromadźenske a slědźenske skutkowanje Belé Bartóka na polu ludoweho spěwa sćěhował a – wotpowědujo časej dale bóle tajnje – w podobnej misiji we Łužicy po puću był.
Potłóčowanje serbskeho luda docpě za čas nacionalsocialistizma swój wjeršk. Hudźbna kultura naroda hrožeše so dospołnje zhubić, powědaše Jurij Winar 1985 w rozhłosu NDR. Hižo w meji 1945 organizowaše wón prěni serbski koncert po wójnje. Na nim wustupištej mjez druhim chór Meja kaž tež chór sowjetskich oficěrow. »W tym tehdy hišće jara skóncowanym měšćanskim dźiwadle Budyšina. Škleńcy woknow šćerkotachu – a wětřik duješe ze wšěch róžkow a durjow. Ale móžachmy, bjez toho zo nas z jewišća wuhnachu – štož bě so w nacistiskim času často stało – swobodnje spěwać. Rjenje, wótře a jasnje, tak kaž to po tych dwanaće lětach hišće móžachmy.«


text:
Na wuprawu do susodneje Čěskeje su so minjenu njedźelu Jasčenjo podali, zo bychu Srbsko, partnersku komunu Bóščanskeje gmejny, wopytali. Gmejna přisłuša přirodoškitnej kónčinje Český kras. Wjes Srbsko wupřestrěwa so podłu rěki Berounka. Prěni króć pisomnje naspomnjena bu wjes w lěće 1428.
Prjedy hač tam dojědźechmy, wobhladachmy sej wjes Tetín. Tele sydlišćo abo skerje hižo njeeksistowacy hród matej direktny zwisk k našim serbsko-słowjanskim předchadnikam. Swjata Ludmila bě so wokoło lěta 860 jako dźowka połobsko-słowjanskeho wjercha narodźiła. Jeje nan Slawibor slubi ju z čěskim wjerchom Bořivojom. Wěrjepodobne je, zo staj wonaj pod wliwom arcybiskopa Metoda křesćanskej wěrje přestupiłoj. Jeje křesćanskeho wěrywuznaća dla přichodna dźowka Drahoměra Ludmilu hidźeše. Hida bě tak sylna, zo da Drahoměra Ludmilu 16. septembra 921 na hrodźe Tetín zamordować. W Tetínje wobhladachmy sej tři cyrkwje, poswjećene swjatej Ludmili, swjatej Katyrnje a swjatemu Janej Nepomukej.


text:
Středočeský kraj
Středočeský kraj (serbsce Srjedźočěski kraj) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w srjedźnych Čechach a ma něhdźe 1,3 miliony wobydlerjow, z čimž je po wobydlerstwje a přestrjeni najwjetši čěski kraj. Zarjadniske sydło je čěska stolica Praha, kotraž pak sama krajej njepřisłuša. Najwjetše město w kraju je Kladno.
Středočeský kraj nadeńdźe so kołowokoło Prahi a mjezuje z Ústeckim a Libereckim krajom na sewjeru, z Královéhradeckim a Pardubickim krajom na wuchodźe, z Vysočinu na juhowuchodźe, Juhočěskim krajom na juhu a Pilzeńskim na zapadźe. Wobsteji z 1.148 gmejnow w dwanaće wokrjesach. Najwažnišej rěce w Srjedźočěskim kraju stej Łobjo a Wołtawa.
WokrjesyWobdźěłać
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy (čěsce okres):
Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.
MěstaWobdźěłać
Najwjetše města Srjedźočěskeho kraja su:


text:
NSLDź a SLA přeprošuja na zhromadny program
... a k tomu pisane sanki, połne překwapjenkow. Wot 1. do 22. decembra, chcemy Wam z našim mobilnym adwentnym kalendrom dohodowny čas porjeńšić. Ducy mjez Wotrowom a Radworjom, Sulšecami a Bukecami pozastanje kóždy wječor wot póndźele do pjatka, hdyž směrki padaja naš adwentny wóz. Kóždy wječor druhdźe a kóždy wječor syda druhu překwapjenku. Pozastanjemy z našim pućowacym jewišćom wosrjedź wsy z scomt tymi hudźbnikami, dźiwadźelnikami a klankarjemi a skićimy dobroty za ćěło a dušu k wjeselu cyłeje swójby. Tuž wostańće wćipni a nastajejće swoje wuši, zo njebyšće skomdźili, hdyž: Hody jědu!
stajnje w 18.00 hodź.
12.11.2022 a 13.11.2022 woswjeći wohnjowa wobora Chrósćicy 200 lětny jubilej wobstaća. Na tutym kóncu tydźenja su mnohe zarjadowanja planowane.
Srjedu, dnja 09.11.2022, wobsteji mjez 15 do 19 hodź. we wjacezaměrowej hali "Jednota" w Chrósćicach móžnosć darjenja kreje. Prošu přizjewće so pod www.blutspende-nordost.de abo telefonisce pod 0800 1194911.
Gmejna Chrósćicy wupisa na předań w přiłoze bliše wopisanu ležownosć z twarjenjom.
Gmejna, towarstwa a wosada maja móžnosć, za swojich angažowanych čłonow próstwu wo kartku za čestnohamtskich stajić. Za to ma so slědowacy formular wupjelnić a na gmejnje wotedać.
Sobotu, 26.03.2022, přewjedu so wot 14-22 hodź. we wjacezaměrowej hali "Jednota" w Chrósćicach čaporowe wiki.
Pućowanske a putniske šćežki maja so hladać a wěsće woznamjenić. Za to trjeba kóžda komuna čestnohamtskich pomocnikow a pomocnicy, kotřiž naše pućowanske šćežki znaja, je prawidłownje pruwuja a móžne brachi abo přiležnosće k polěpšenju zwěsća. A to na zamołwitych dale dadźa. Zo bychmy zajimowanym wobydlerkam a wobydlerjam móžnosć poskićili, tute zamołwite dźěło přewzać, poskića OHTL z.t. wobdźělenje na wukubłanju na šćežkarku / šcežkarja. Lětnje zetkawanja za syć wutworjacu wuměnu nazhonjenjow maja dźěło za wšitkich, kiž so pućowanju we wobłuku OHTL wěnuja, naslědnje a dołhodobnje polěpšić.
Dalše informacije namakaće tu »
W padźe zajima na wukubłanju skontaktujće so z běrowom gmejny Chrósćicy pod tel. 035796 96210.
Syć za wšitkich. Nowa busowa syć za wokrjes Budyšin
Wokrjes Budyšin chce přinošować k docpěću zaměrow k škitej klimy. Při tym je sylniša orientacija na za wobswět přijomne wobchadne srědki wažny faktor, zalutować a redukować wudych CO2. Z prezentaciju za wužiwarjow přijomneho poskitka w zjawnym wosobowym wobchadźe (ÖPNV) ma so wutworić za wobswět přećelna alternatiwa k awtam.
Nic jenož z teje přičiny je so wobstejaca syć busowych linijow Budyskeho wokrjesa wobšěrnje a dokładnje přepytowała. Na zakładźe zwěsćenje stawa a wšelakich móžnosćow polěpšenja je so nowa syć busowych linijow zdźěłała. Wokrjes Budyšin je we wuskim zhromadnym dźěle z wobchadnymi zwjazkami Horje Łobjo (VVO) a Hornja Łužica-Delnja Šleska (ZVON) kaž tež z městami a gmejnami wokrjesa a susodnymi nošerjemi nadawkow tutu nowu syć koncipował. Tuta zahaji swoju skutkownosć k 01.01.2022.
K 1.januarej 2022 dóstanje wokrjes Budyšin nowu syć busowych linijow. Linije dóstanu nowe čisła a někotre čary so změnja. Nimo toho budźe wjace busow po puću.
Na 1.januaru 2022 zahaja předewzaće Regionalbus Oberlausitz GmbH a dalši partnerojo w Budyskim wokrjesu z modernizowanej syću busowych linijow nowe lěto. Poskitk je za Was lěpši a spěšniši a ze zasadźenjom niskodnowych busow je bjez barjerow zastupić a wulězć hišće přijomnišo. We wokrjesu je so w minjenych lětach wjele změniło, tak su nastali nowe šulske stejišća, sydlišća a přemysłownišća, kotrež maja so aktualnje do syće busowych linijow zapřijeć.
Jězbny plan so widźomnje rozšěri: Busowe předewzaća wokrjesa wokrjesa Budyšin pojědu přichodnje přez 12 milionow kilometrow wob lěto – dwaj milionaj kilometrow wjac hač dotal. Z PlusBusom a TaktBusom jako rjap noweje syće budu jězbne plany jednoriše, linije su prawidłownišo po puću a jězbne časy hodźa so lěpje spomjatkować.
Ze zahajenjom syće PlusBusa, derje spóznajomne na čisłach 500-, je wokrjes hłowne wobchadne wóski zesylnił. Tu pojědu PluBusy nětko wot 5 do 21 hodź. hodźinsce, TaktBusy kóžde dwě hodźinje, njewotwisnje wot toho, hač je runje šulski čas abo hač su prózdniny- wobaj zwjazujetaj hłowne městnosće wokrjesa a zawěsćeja přechod k železnicy. Z tym ma so tež dojězdźowarjam zmóžnić, za puć na dźěło wužiwać bus.
Tute linije so na płoninje ze syću pódlanskich linijow wudospołnja, kotrež we zwučenej kwaliće wjeski wjesneho ruma docpěwja a transport šulerjow zawěsća. Wone noša přichodnje čisła z 700-.
Nowe čisła linijow pomhaja, poskitk rozeznawać: nimo PlusBusow a TaktBusow ze swojimi 500-čisłami a jej wudospołnjacymi pódlanskimi linijemi z jich 700-čisłami hodźa so měšćanske linije spóznać na dwucyfrowych čisłach.
Informacije k jězbnemu planej dóstanjeće wot spočatka decembra 2021 na internetowej stronje wašeho wobchadneho zwjazka ( www.vvo-online.de a www.zvon.de) wudospołnjace informacije namakaće pod www.busnetz.bautzen.de
Tež při wobnowjenju něhdźe 500 busowych čakarnjow so we wokrjesu hiba.
Hač do lěta 2023 wuhotuja so wšitke zastanišća wokrjesa z nowymi taflemi a wuwěškowymi kašćikami. W 15 gmejnach je wobnowjenje hižo zahajene abo hižo zakónčene,. Paralelnje k tomu dźěłaja gmejny z połnej paru, podpěrani wot wobchadnych zwjazkow a wokrjesa na wutwarjenju bjezbarjernych zastanišćow.
Samozrozumliwje njeje nowy syć busowych linijow žadyn statiski konstrukt, ale budźe so w přichodźe přez wokrjes a wobchadne předewzaća dale wuwiwać. Připóznaće, kritiku abo namjety k polěpšenju móžeće pósłać na busnetz[at]lra-bautzen.de.
Česćeni plahowarjo skota,
prošu wobkedźbujće, zo sće jako plahowarjo konjow, howjadow, swinjow, wowcow, kozow, pjerizny, rybow a pčołkow zakońsce winowaći, tute přizjewić a přinošk zapłaćić.
Maće snano we přichodźe naležnosć we přizjewjenskim hamće, stawnistwje abo přemysłowym zarjedźe zrjadować a chceće hišće čas lutować? Tak wužiwajće nowy onlinowy serwis. Termin po wašej protyčce póndźelu abo štwórtk jednorje přez internet knihować. Jeli pak nimaće móžnosć sebi termin online zawěsćić, potom skići zarjadniski zwjazk wopyt po wutorach, ale dyrbiće z čakanskim časom ličić.


text:
Nowember
Nowember[1], zestarjete: młośny[2], (górnoserbski nazymnik) – jo jadnasty mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 30 dnjow. Jogo mě nowember rezultěrujo z fakta, až wón jo był źewjety mjasec romskego kalendarja mjaztym až měrc jo prědny był, pśed dodaśim januara a februara.
Nowember jo nazymski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nalětny mjasec w pódpołdnjownej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w nowembrje stej Skorpion a Stśělc.
Nowember zachopina ze samskim wšednym dnju kaž měrc w kuždem lětu, a kaž februar w pśestupnem lětu.


text:
Chymijŏ
Chymijŏ (gr.: xnueίa – chemeia[1]) – nauka zajmujōncŏ sie prawami, podle kerych atōmy łōnczōm sie we trwałe struktury powiōnzane chymicznymi wiōnzaniami zwane chymicznymi zwiōnzkami jak tyż pōmianami jednych zwiōnzkōw we druge na drōdze chymicznych ryakcyji[2]. Chymijŏ zajmuje sie tyż roztōmajtymi włŏsnościami substancyje wynikajōncymi dyrekt z jejich atōmowyj budowy.
Chymijŏ i fizyka wzajym sie przenikajōm i czynsto ciynżko je precyzyjnie ôbsztalować, kaj kōńczy sie jedna dōmyna i zaczynŏ drugŏ. Podanŏ niyprzileżytość wystympuje na granicy chymije a biologije.
Bazowe chymiczne anōngi[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- atōm
- tajleczka
- czystota substancyje
- funkcyjnŏ grupa
- jōn
- protōn
- ôrbital
- elymynt chymiczny
- chymicznŏ ryakcyjŏ
- chymicznŏ symbolika
- ôkresowy ukłŏd elymyntōw
- chymiczne wiōnzanie
- swobodny rodnik
- chymiczny zwiōnzek
Dzioły chymije[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- analitycznŏ chymijŏ
- biochymijŏ
- chymicznŏ inżynieryjŏ
- chymijŏ strzodowiska
- chymicznŏ technologijŏ
- chymometrijŏ
- fonochymijŏ
- fizycznŏ chymijŏ
- jōndrowŏ chymijŏ
- niyorganicznŏ chymijŏ
- ôrganicznŏ chymijŏ
- radiochymijŏ
Zobŏcz tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ alchemy - Origin and meaning of alchemy by Online Etymology Dictionary, www.etymonline.com [dostymp 2021-03-03] (angelski).
- ↑ Administration, Science, Macquarie University [dostymp 2021-03-03] (angelski).


text:
Hamburg
Hamburg (mjym.: Freie und Hansestadt Hamburg, uać. Hammonia, dosuowńy: Wolne a Hanzeatyckie Mjasto Hamburg; dolnomjym. Hamborg [ˈhaˑmbɔːx]) – mjasto we půunocnych Ńymcach na prawach kraju zwjůnzkowygo ńydaleko ujśća Uaby do Mořa Půunocnygo. Wolne mjasto a uoroz zwjůnzkowy kraj mjymjecki (pow. 755 km², ludność 1,74 mln – drůge po Berlińe). Nojwjynkšo hawyna morsko kraju (75 mln tůn přeuadůnku), wjelgi uośrodek industryje (statki, elektrotechńika, přetwůrstwo ropy, industryjo spožywčo) a finansowy.
Hawyna lotńičo, wynzeu drůgowy a banowy. W Hamburgu (w půunocnyj dźelńicy Uhlsdorf) znojduje śe nojwjynkšy kirchof na śwjeće (pow. 400 hektarůw). Hamburg je śedźibům 100 kůnsulatůw a zajmuje we tym drůge mjejsce na śwjeće (po Hůngkůngu).


text:
Mały princ
Mały princ (francosce Le Petit Prince) je z wjace hač 140 milionami předatych eksemplarow najbóle čitana francoska kniha na swěće. Spisał bě ju francoski pilot a spisowaćel Antoine de Saint-Exupéry. Wona bu do wjace hač 170 rěčow přełožena. W oktobrje 2006 wuńdźe prěni přełožk do serbšćiny.
Kniha nasta w lěće 1943 – za čas Druheje swětoweje wójny – po tym zo bě Saint-Exupéry dla wobsadźenja Francoskeje přez němske wójsko do Zjednoćenych statow wupućował. Tam předstaji so prěni raz w New Yorku. 1950 wuńdźe němski přełožk. Original wobsahuje tójšto pisanych akwarelow, kiž bě awtor sam rysował.
Wobhladuješ-li sej knihu zwjeršnje, móhł měnić, zo jedna so tu wo jednoru dźěćacu knihu. Ale woprawdźe namakaš w njej wotmołwy na prašenja za zmysłom žiwjenja a k poćahej mjez ludźimi – kniha je potajkim filozofiski spis.


text:
Föhr
Föhr (sewjerofrizisce Feer) je jedna ze sewjerofriziskich kupow w Sewjernym morju. Nadeńdźe so juhowuchodnje Sylta a wuchodnje Amruma a słuša do wokrjesa Nordfriesland w Schleswigsko-Holsteinskej. Z wulkosću wot nimale 83 km² je wona pjata najwjetša kupa Němskeje a druha najwjetša němska kupa w Sewjernym morju kaž tež najwjetša bjez kruteho zwiska z twjerdźu. Dla swojeje poměrnje bohateje wegetacije dźakowano škitaneho połoženja za Syltom a Amrumom mjenuje so Föhr tež „zelena kupa“.
Föhr je jedna z tych kupow, na kotrychž so hač do dźensnišeho tež frizisce rěči.


text:
Rapper Jakub Gruhl bě na wotewrjenju wustajeńcy na serbsku roztorhanosć pokazał: »A abo B«. Elektroniska hudźba a delnjoserbski hiphop, k tomu symboliska reja Marthy Howitz z naddimensionalnym płatnom demonstracije »Fridays for future«, kiž bu z empory žurle pušćene, tworještej zazběh za SORBIAN STREET STYLE (22.9.2019–1.3.2020) Budyskeho Serbskeho muzeja.
Kak so wotewrěć nowemu časej, młodźinje generacije »Z«, kiž je we wšěm kusk hinaša, hač generacije do toho? Hudźba, grafiti, lifestyle, kiž jewi so we wosebitej drasće. Je SORBIAN STREET STYLE serbska moda z dróhi? W 1980tych lětach w USA wužiwane zapřijeće za subkulturu z ležernej modu njehodźi so cyle za Serbow, abo snadź tola bóle, hač sej myslimy.
Łužiskoserbska moda za wšěch, za Serbow a za Němcow, kiž wottwari hranicy předsudkow. Rjenje by było, tuž čehodla nic započeć? Tak bě wubědźowanje SORBIAN STREET STYLE Serbskeho muzeja, Ludoweje banki Drježdźany-Budyšin a KREATIWNEJE SAKSKEJE pytanje za tym typiskim we Łužicy, z čimž móhł so kóždy identifikować. Tohodla bu po wšej Němskej a samo w euroregionje Nysa wupisane, dokelž pomha wid wotwonka jasnišej poziciji wotnutřka. Ale wězo smy wšitcy designerojo swojeje přitomnosće a tak běchu tež na zbožo serbscy wobdźělnicy na wubědźowanju. Starobna hranica 18–35 bě někotrych wuzamknyła kaž tež definicija designer a wuměłc. Přiwšěm je to, štož bě so wot jednotliwcow a teamow wotedało, hódne, zo so do produkcije zawjedźe. Tak bě wustajeńca tež wabjenski forum za designerow.
Serbske gymnaziastki su w přihotach na wustajeńcu SORBIAN STREET STYLE nowu serbsku modu kreěrowali. Katolska kuta do formy křižerskeho fraka přešita, na chribjeće ze siluetu Budyšina pomolowana, roztorhane cholowy w destroyed-looku, rjenje serbsce wušiwane. Protest přećiwo mužacej domenje a zdobom wuznaće k serbskej domiznje a tamnišim tradicijam? Młodostni zakładneho kursa wuměłstwa w abiturnym schodźenku su swoje outfity wotpowědnje komentowali a dźiwaš so, zo ma tež serbska identita swoje městno, jenož w nowym emancipowanym šaće.
Motiwy na jutrownych jejkach a na dalšich objektach ludoweho wuměłstwa
Wone su wšudźe: so wospjetowace geometriske mustry abo floralne wudebjenja na starych domach, meblach, sudobjach a dźěłowych gratach, na serbskej narodnej drasće a jutrownych jejkach. Druhdy wuhladaš tež ptački abo jelenje. Ludowe wuměłstwo je indiwiduelne a regionalne, a tola wužiwa mustry, kiž su po wšej Europje a tež dale rozšěrjene. Štož je za jednoho připad abo ryzy estetika, wuchadźejo z materiala, techniki a słoda, w tym widźi druhi system so wospjetowacych mustrow z něhdy jasnym woznamom a funkciju. Smy wobdaći wot archaiskich symbolow, kiž jenož wjac čitać njemóžemy?Tykowany dom w Šluknowje z křesćanskim křižom a dalšim škitnym znamjenjom Foto: Andrea PawlikowaW aprylskim čisle Rozhlada je so Alfred Roggan podał na slědy starych wudebjenjow na třěše kładźitych chěžow, tak mjenowanych kićinow. So křižowace deski maja po ludowej wěrje před błyskom a njezbožom škitać. Što pak zwěrjeće hłowy předstajeja, njeje jasne. Runje tak dźe so nam z mustrami na objektach ludoweho tworjenja zašłych lětstotkow. Słónco, hwězdy, wutroby, floralne, zwěrjeće a nabožne motiwy spóznaješ drje na prěni pohlad. Hustodosć pak maja dwójny woznam, kaž na př. kwětki, kiž symbolizuja w swojich wšelakich fazach čłowječe žiwjenje, wěste kajkosće abo tež Chrystusa a swjatu Mariju. Druhe symbole cyle přewidźiš, hdyž je njeznaješ. K tomu słuša tež wony ležacy křiž na třěše, kotryž je snano z architektury nastał. Jeho wudebjenje pak skedźbnja na to, zo móhł něhdy wosebity wuznam měć.
Kak woraš polo, kiž su druzy hižo prěki a podłu přeworali? Wo Milčanach a Łužičanach mějachmy hižo w susodnych němskich muzejach wjacore zajimawe archeologiske wustajeńcy. Měł so Serbski muzej w Budyšinje tohorunja tajkej temje wěnować, hačrunjež archeologu nima? Je wid Serbow na swójske stawizny trochu hinaši hač tón z němskeje strony? Kak docpěješ dźěći a młodźinu?
Ideja, so zmužić na zhromadny kooperaciski projekt z Dešnjanskim muzejom a jeho spěchowanskim towarstwom, při wšěch wobmyslenjach zrawješe. W Dešnje bě w lěće 2013 nastała słowjanska wjes z aktualnym knowhowom wo starosłowjanskim času. Pedagoga Pětš Kornelius Kuš, jeho mać, tekstilna specialistka Petra Kušowa, a dalšej čłonaj dźěłoweje skupiny »Stary lud« wuměłča a wuhotowarka Maxie Heiner a fachowc za drjewo Kai Jensen podpěrowachu Serbski muzej při jeho wustajenskim projekće wot 4. nowembra 2018 do 3. měrca 2019. 1000lětny jubilej Budyskeho měra spočatk lěta 2018 bě dobry zazběh za přihoty. Z mnohimi přednoškami Budyšin na to spominaše, zo bě ležownosć Budyskeho hrodu a dźensnišeho Serbskeho muzeja něhdy městno za historiski měrowy akt mjez němskim kejžorom Heinrichom II. a pólskim wjerchom, pozdźišim kralom Bolesławom Chrobłym. Telko europskeje kedźbnosće we łužiskej prowincy nam wuwědomi, zo běchmy hižo před 1000 lětami wosrjedź europskich stawiznow, kotrež su stawizny přichada a wotchada, změšenja a zachowanja. Njeměło so we wustajeńcy na to skedźbnić, zo njejsu potomnicy wonych Milčanow a Łužičanow jenož horstka Serbow, ale tež mnozy tu bydlacy Němcy?


text:
Spektakl
tytuł:
Jakobi i Leidental
teatr:
Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
utwór:
Jakobi i Leidental
autor:
reżyseria:
scenografia:
pozostali realizatorzy:
kostiumy: Annemarie Kosa
muzyka: Krzysztof Konieczny
przygotowanie wokalne: Adam Snopek
muzyka: Krzysztof Konieczny
przygotowanie wokalne: Adam Snopek
obsada:
Grażyna Bułka (gościnnie)
Artur Święs
Andrzej Warcaba
Artur Święs
Andrzej Warcaba
data premiery:
2011-11-05
Sylwestrowe propozycje Teatru Śląskiego - 30 i 31 grudnia Teatr Śląski zagości w domach widzów z kolejnymi propozycjami online. 30.12.2020 Teatr czasu zarazy - Wieczór kuglarzy - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - pokaz online 25.04.202005.06.2020 Ziarno zła - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Jan Gruca05.05.2020 2020-04-24 - g. 19:30 - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski w Katowicach - 2020-04-26 - "Jakobi i Leidental" - online23.04.2020 Chorobliwe żądze - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Maria Sztuka03.01.2012 Teatr ślubów i pogrzebów - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Blanka Hasterok25.11.2011 Ja i ty i on(a) - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Marta Odziomek09.11.2011 Dramat Levina, czyli takie dziwne, ludzkie trio - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Henryka Wach-Malicka08.11.2011 Najbliższa premiera, wyjazdy i Sylwester - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Tomasz Klauza04.11.2011 Gorzka komedia z podtekstem egzystencjalnym - "Jakobi i Leidental" - reż. Joanna Zdrada - Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach - aut. Tomasz Klauza21.10.2011


text:
Michoł Aniōł
Michoł Aniōł, po prŏwdzie Michelangelo Buonarroti, połne miano Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (nar. 6 marca 1475 we Caprese, um. 8 lutego 1564 w Rzimie) to bōł italijański malyrz, rzeźbiŏrz, poeta i twōrca baukōnsztu z epoki ôdrodzyniŏ. Miyndzy inkszymi, namalowoł freski we Kapli Sykstyńskij, a z ônego rzeźb nojbarzij znane sōm Pietà i Dawid. Zaprojektowoł tyż kopułã we Bazylice Świyntego Pyjtra.
Robiōł we Bolōniji, Floryncyji, a nojwiyncyj w Rzimie, kaj mōg używać mecynatu ôd papiyża.


text:
Na instituće za sorabistiku poskićamy dwě bachelorskej a dwě masterskej studijnej předmjetaj kaž tež wukubłanje za wučerstwo serbšćiny na zakładnych šulach, wyšich šulach a gymnazijach.
Studijne předmjety
Ze załoženjom Instituta za sorabistiku w lěće 1951 dóstachu Serbja jako ludowa mjeńšina w Němskej k prěnjemu razej w stawiznach swójsku wysokošulsku instituciju. To zmóžni na jednej stronje systematiske slědźenja na polu rěčespyta, w literaturowědźe a stawiznach Łužiskich Serbow a na druhej stronje wukubłanje serbskich wučerjow, rěčespytnikow, literaturo- a kulturowědnikow kaž tež žurnalistow. Spočatnje steješe wězo kwalifikowanje pedagogow a fachoweho personala za serbske institucje w srjedźišću. Přez rosćacy wuznam a připóznaće mjeńšinow a małych narodow w europsklim konteksće, powjetši so tež paleta móžnych powołanskich profilow. Rěčne kubłanje studentow w našim instituće přewjedźe so jeničce w hornjo- a/abo delnjoserbšćinje.
B. A. Sorabistika je třilětny zakładny wědomostny studij serbskeje rěče a kultury. Ze zakónčenjom bachelora je móžno, do powołanskeho žiwjenja zastupić abo w běhu dweju lětow stopjeń mastera (M. A.) docpěć. Połojca bacheloroweho studija wobsteji z jadroweho předmjeta, tamna połojca su tak mjenowany wólbny wobłuk a klučowej kwalifikaciji.
B. A. Sorabistika ma dwě čarje:
- Jedna čara je za studentow, kiž maja na spočatku studija znajmjeńša kwalifikaciju B1 w hornjo- abo delnjoserbšćinje po zhromadnym europskim referencnym ramiku, tak zo nimaja ćeže, serbske zarjadowanja sćěhować a so serbsce k fachowym temam wuprajić.
- Druha čara je za přidružnikow a ludźi, kiž nimaja wotpowědne rěčne znajomosće; woni započinaja najprjedy z němskorěčnymi zarjadowanjemi a maja składnosć, so najprjedy w serbšćinje tak wukmanić, zo móža so potom połnohódnje na serbskorěčnych zarjadowanjach wobdźělić.
We woběmaj padomaj wočakujemy wot našich studentow, zo swoje kónčne dźěło w dobrej serbšćinje napišu.
M. A. Sorabistika je dalše za powołanje kwalifikowace wysokošulske zakónčenje. Dwulětny masterowy studij předwidźi pohłubšenje jadroweho abo interdisciplinarneho studijneho poskitka, wón so pak sylnišo na praktiske nałožowanje, pak sylnišo na wědomostne slědźenje orientuje. Přistupne wuměnjenje je wotzamknjeny bachelorowy studij.
Master delnjoserbšćiny je dalekubłacy studij za braniborskich wučerjow, kiž chcedźa so na wučerjow serbšćiny dokubłać.
Pruwowanje kmanosće je obligatoriske. Studij so wotzamknje z masterskim dźěłom.
Zakładny koncept je, zo studuja studenća dwě lěće na swojej domjacej uniwersiće a jedne lěto na wukrajnej uniwersiće. Zakónčace wuswědčenje dóstanu wot domjaceje uniwersity. Tuchwilu je jenička partnerska uniwersita Szczecin.
Studij je w Lipsku do dalokeje měry identiski z „klasiskej“ sorabistiku, je pak šěršo wusměrjeny přez to, zo njeje wólbny wobłuk cyle swobodny, ale z druhimi mjeńšinowymi rěčemi a mjeńšinowědu napjelnjeny. To twori wobsahowy móst k partnerskej uniwersiće a zaruči tež w Serbach trěbne kompetency, kotrež klasiska sorabistika njesposrědkuje. Tež wuhlady za wědomostnu karieru su lěpše, dokelž ma absolwent:
- solidne znajomosće pólšćiny (hdźež je lěto bydlił a studował),
- solidne znajomosće jendźelšćiny (wuwučowanskeje rěče na partnerskej uniwersiće) kaž tež
- znajomosće znajmjeńša jedneje dalšeje mjeńšinoweje rěče.
Studij ma dwě čarje:
- Jedna čara je za studentow, kiž maja na spočatku studija znajmjeńša kwalifikaciju B1 w hornjo- abo delnjoserbšćinje po zhromadnym europskim ramiku, tak zo nimaja ćeže, serbskorěčne zarjadowanja sćěhować a so serbsce k fachowym temam wuprajić.
- Druha čara je za ludźi, kiž nimaja wotpowědne rěčne znajomosće; woni započinaja najprjedy z němskorěčnymi zarjadowanjemi a maja składnosć, so najprjedy w serbšćinje tak wukmanić, zo móža so potom połnohódnje na serbskorěčnych zarjadowanjach wobdźělić.
We woběmaj padomaj wočakujemy wot našich studentow, zo swoje kónčne dźěło znajmjeńša zdźěla w dobrej serbšćinje napišu.
Tutón studijny směr je w poslednjej fazy planowanja.
Statny eksamen je zakónčenje wučerskeho studija. Wučerski studij serbšćiny přihotuje studowacych na powołanske dźěło w serbskich a dwurěčnych šulach w Hornjej a Delnjej Łužicy a posrědkuje jim trěbne fachowe znajomosće, kmanosće a metody, zo zamóža we wědomostnym a didaktiskim wobdźěłanju wučbneje maćizny samostatnje myslić a zamołwiće jednać. Předewšěm dyrbja kmani być, w hornjo- a/abo delnjoserbskej rěči ertnje kaž tež pisomnje wo rěčewědnych, literarnych a kulturowědnych temach a wyše toho wo prašenjach z druhich předmjetow kaž tež ze wšědneho žiwjenja na přiměrjene a kwalifikowane wašnje komunikować. Dale maja jako kompetentni rěčni poradźowarjo hajenje a zdźerženje serbšćiny w swojej wokolinje spěchować a podpěrać.
Dołhosć studija wotwisuje wot šulskeje družiny:


text:
Rěčny kućik dr. Anje Pohončoweje z wusyłanja 21.04.2010 Trjebam ja to činić abo dyrbju ja to činić? II
Hauptinhalt
Njedawno sym tu rěčała wo wopačnym wužiwanju werba trjebać jako modalneho werba město praweho dyrbjeć, hdyž wosebje dźěći praja: Trjebam ja to činić? město praweho Dyrbju ja to činić? – Wězo njeje wužiwanje jednoreho werba trjebać generelnje wuzamknjene. Wšak njeje trjebać přeco modalny werb kaž w runje citowanym přikładźe. Werb trjebać móže nimo toho tež połnowoznamowy werb być, to rěka, zo ma samostatny woznam a tohodla w cyle hinašich kontekstach wustupuje, na přikład: Za tykanc trjebam muku, mloko, butru, jeja a cokor. abo: Dźensa je tak zyma, tohodla rukajcy trjebam. Werb trjebać zwjazuje so tu ze substantiwami, z objektami: butru, mloko, jeja, rukajcy atd. Jako połnowoznamowy werb móže so wězo trjebać tež negować: Za tutón tykanc njetrjebam butru, za to pak margarinu. A w nalěću hižo žane rukajcy njetrjebam, wšak je hižo rjenje ćopło.


text:
Planujecie zwiydzanie Berlina na jedyn dziyń abo weekynd? Medykujecie na co sie werci tamek pozaglōndać i kere atrakcyje stolicy Niymiec sōm fraj? I eli w żodyn roz werci sie tam ciś? Wejrzijcie do naszego ôprowodzocza!
Berlin – historyjo i nowoczesność
Berlin to je w zasadzie mode miasto, za to ze fest zabranōm przeszłościōm. Cylujōm sie tukej historyjo i nowoczesność, nimiecko tradycyjo i tryndy ze świata. Trefiymy samek roztômaite stawiynia, pōmniki i place. Barokowo Katedra Berlińsko, ikoniczno Tōra Brandynbursko abo Pōmnik Pōmordowanych Żydōw Europy to yno pora bajszpili. A ône wszyjskie zwyrtajōm sie wele jegły wciśniyntej we sōm strzodek miasta – hyrskij Wiyży Telewizyjnyj.
Berlin to je miasto kōntrastōw i możebności. Masy przeplotanych ze sobōm kultur, muzyki i kōnsztu ulicznego. Miasto, kere bez lata było potajlowane murym, a kere z czasym ôdewrziło sie na świot i zwielabio brać z niego wiela sie do. Niy kożdymu bydzie to pasowało, bo Berlin to je tera tygiel narodowościowy i niy kożdy bydzie sie we nim czuł kōmfortowo, ale na isto je to sztela, kero werci sie nawiydzić i zapoznać ôd strzodka.
Dojazd do Berlina i komunikacyjo miyjsko
Ze Ślōnska (a kōnkretnie ze Katowic) dojedziecie do Berlina PolskimBusym za 80-130zł w zależności ôd dostympności farkartōw na dany termin. Prōbujcie buchować tyż bez zajta FlixBusa, kery dociepoł PB do swojij necy niydowno, skirz czego czasym rajzy mo tōńsze jak polski przewoźnik (chocioż to te same autobusy).
Autobus zebiere Wos na banhof ZOB. Z niego na Alexanderplatz w cyntrum miasta dojedziecie metrym we 25 minut. Radzymy Wōm jeszcze przed tōm rajzōm kupić se bilet dobowy – za cōuna 1 i 2 trza wybulić 6.7€.
Berlin mo perfekt kōmunikacyjo miyjsko. Neca poskłodano ze metra (U-Bahn), S-bany, autobusōw i tramwajōw robi dojazd wszyndzi i ô każdej porze gibki i leki. Jak planujecie łazić niy yno piechty (np. jak nynocie kajś fōrt ôd cyntrum), to spōmniano wyżyj całodniowo farkarta to doskōnały welunek. A jak mocie we Berlinie kamratōw, kerzi kupujōm tamek farkarty ôkresowe, to proście ich do spōlnego zwiydzania – jako byglajtery bydziecie rajzować po Berlinie na faty.
Sprawdzōne noclygi w Berlinie
Ze spaniym w Berlinie niy pōmogymy. Sorka. U nos idyalnie sprowdził sie Couchsurfing. Nasz gospodorz Michael bōł ze Francyje i niy pomiyszkiwoł we mieście jeszcze za dugo, tōż chutnie wziyn sie z nami do spōlnego zwiydzanio. Tradycyjnie przelyźlimy dziesiōntki kilometrōw i cołko naszo trōjka bōła fest zadowolōno z tego snadnego, ale fest zwiedownego “szpacyrku”. Dziyń skōńczylimy biyrym i wyspalimy sie jak nikyj. CS rzōndzi!
Nojlepsze atrakcyje Berlina – nasze TOP10
Mur Berliński
Hławny Mur Berliński, a po prowdzie ôd niego tajle, stojōm we dziylnicy Mitte – przi Bernauer Straße, Niederkirchnerstraße i przi Liesenstraße. Ôbiekt, kery za starej piyrwy poajlowoł miasto na RFN i NRD, dzisioj je już yno upozorniyniym i spōmniyniym ô cynie zwōli. Mur je tyż… jednōm ze nojepniyjszych galeryji kōnsztu na frisznym lufcie. East Side Gallery to sztela, w kerej murale niy yno piyknie wyglōndajōm, ale i majōm srogi wybrzink. Starczy pedzieć ô hyrskim kusiku Breżniewa i Honeckera – kojarzicie, pra? Bodej kożdy widzioł go chocioż roz. Bez nasz byzuch, na drugij zajcie muru były bildy ze Syrie, z czasu po nalotach, do kupy ze profilami i wypedzyniami borokōw, kerzi skirz wojny musieli sie naciyrpieć. Niy szło przynś kole tego ôbojyntnie.
Gendarmenmarkt
Gendarmenmarkt o dziwo je we relacyjach i rajzowych ksiōnżkach kajś przi kōńcu, jako cosik ekstra przi rajzie po Berlinie. A podle nos tyn plac je richtich do urzekniynio. Możnej beztōż, że niy pasuje ku reszcie miasta i do całych Niymiec, a my zawdy w zocy mōmy cosik takigo inkszego, niypasujōncego? Bez chnedka bydziecie sie tam czuli jak we Francyji, kōniecznie podziwejcie sie na ta sztela! Na placu znojdziecie trzi superowe stawiynia: Sala Kōncertowo (Konzerthaus) ze pōmnikiym Friedricha Schillera, Katedra Francusko (Französischer Dom) po prawej i Katedra Nimiecko (Deutscher Dom) po lewej.
Pōmnik Pōmordowanych Żydōw Europy
Mōnumynt poskłodany ze przeszło 2700 betōniokōw. Dobre miyjsce na mōmynt zadumy nad tym, jako krziwda umi wyrzōndzić jedyn czowiek drugimu. Pōmnik je tamek skirz zagłady Żydōw w czasie II Wojny Światowej, roztapiyrzo sie na przeszło 19k km2. Pod nim je muzeum ofiar Holocaustu.
Spamiyntejcie przi zwiydzaniu – niy yno Berlina, ale wszyndzi – ô rajzowej świadōmości. Kaj żeście sōm, co to je za plac, jak śmicie i jak niy śmicie sie tamek zachować – to je wszyjsko w pierōny wożne. Niy piszymy ô tym tak se. Pora miesiyncy do zadku stanyła zajta yolocaust.de, na kero wlazło pora miliōnōw ludzi. Autor projektu wciepoł tam bildy turystōw, kerzy pocykali se bildy przi Pōmniku Pōmordowanych Żydōw Europy i wciepali je na Instagram ze ôpisami i hashtagami, kere pewnikiym niy śmiały sie tamek pokozać. Mało tego, tło ze zdjynć było na zajcie podmiyniōne scynami ze lagrōw śmierci. Wybrzink Yolocaustu bōł srogi i dolecioł do masy ludzi na cołkim świecie. Tyż do tych, kerzy pora miesiyncy przōdzij załŏdowali swoje “cool” bildy ze podpisami “skokōm po niyżyjōncych Żydach” abo “nimiecko gangsterka”… Terozki na zajcie je już yno poświodczynie, ale starczy wpisać słowo “yolocaust” w Google, coby przeświadczyć sie, że jak sie cosik roz wciepie do internecy, to ôstowo tam na zawdy.
Tōra Brandynbursko
Brandenburger Tor to nojbardzij charakterystyczny punkt stolicy Niymiec. Mo 26 metrōw wielgości i 65.6m szyrokości. Stoji we cyntrum miasta, przi kōńcu aleji Unter den Linden. Skuli stawiania Muru Berlińskiego tōra bōła na samym strzodku granicznej tajli i niy szło bez nia przełazić. Do kupy ze ściepanym Muru we 1989 roku prziszło galantne ôdewrzicie Tōry Brandynburskij. Dzisioj stawiynie je na niymieckich rewersach kotlokōw 10, 20 i 50 eurocyntōw jako symbol sjednoczynio landu.
Alyjo pod Lipami – Unter den Linden
Nojbardzij hyrsko drōga Berlina, linia kōmunikacyjno miasta. Kludzi bez fol zabytkōw i atrakcyji – jak pociśniecie Unter den Linden, to uwidzicie Isla Muzeōw i Tōra Brandynbursko na ôbu ôd nij krajach, a po drōdze muzea, hotele i ambasady, Ôpera Narodowo (Staatsoper) i Uniwersytet Humboldta. Miano głōwnej aleji Berlina wziyło sie ôd lipōw, kere rōsnōm na obu zajtach drōgi.
Bunte Schokowelt Ritter Sport
Szekulada podstawōm zdrowej i zbilansowanej diety! A ta ze Bōntego Świata Ritter Sport smakuje lepij jak kaj indzij. Kole żelkōw Haribo z Bonn, szumne szekuladowe kwadraciki (kere nōm kojarzōm sie zawdy z “byzuchym ujka z Niymiec”) sōm nojbardzij yrskimi niymieckimi maszketami. W geszefcie niydaleko Gendarmenmarktu znojdziecie niy yno farebnie popakowane tabulki, ale i bydziecie mieli przileżytość, coby ôbsztelować sie “spersōnalizowany” maszket i pokukać jako wyônaczo sie Ritter Sport. Cudne miyjsce i fol smakowitych pamiōntek dlo cołkij familije!
Katedra w Berlinie
Ewangelicko katedra ôstała postawiōno na kraju XIX i XX wieku podle planōw baumajstera Juliusa Carla Raschdorffa kery bōł ze… Pszczyny. Je nojwożniyjszym kościołym we mieście, to tukej ôrganizuje sie wszyjskie “wożniyjsze” msze skuli państwowych fajerōw itp. Katedra bōła fest sharatano bez wojna, ale po ôdbudowie w latach ’70 prezyntuje sie gryfnie.
Isla Muzeōw
W poru artiklach typu “TOP atrakcyje Niymiec”, berlińsko Isla Muzeōw je czynsto na srogich placach. Niy dziwota, bo ôkrōm fajnego usadowiynio i piyknego landszaftu, kery robiōm stawiynia do kupy ze rzykōm Sprewōm, isla ôferuje tyż masa wiedzy historycznej i wrażyń estetycznych. Na ôd nij terynie stojōm dyć m.in. Muzeum Pergamōńskie (Pergamonmuseum), Nowe (Neues Museum) i Stare Muzeum (Altes Museum) i Staro Galeryjo Narodowo (Alte Nationalgalerie). Ô Isli godo sie, że to je jedyn ze nojwożniyjszych kōmpleksōw muzealnych świata, a ôd 1999 roku je na liście dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Reichstag
Stary stawiynie parlamyntu Rzeszy w Berlinie, a terozki siydziba Bundestagu (tajla niymieckiego parlamyntu). Po dycht cołkowitym spolyniu we latach ’30 ôstoł ôdnowiōny ze nowoczesnymi akcyntami. skirz tego umiymy tera dziwać sie na szklanno 23-metrowo kopuła i ôd nij strzodek. Coby byzuchować ta piykno przeszklōno tajla stawiynio i nacieszyć ślypia landszaftym ze ôd nij szpica, trza sie zarejestrować i przynś bez akuratno kōntrola. Rejestracyjo idzie zrobić na miyjscu (fest, fest dugo raja) abo bez interneca (fest dugo raja). Zwiydzanie je fraj, ale rychtujcie sie na poranoście do poruset minut czekanio w sezōnie (czyt.: kupcie sie przōdzij wuszta abo dwa). Przed Reichstagiym je duuugi trownik, na kerym śmiało idzie zicnyć kole inkszych wandrusōw i kapka dychnyć po szpacyrze. Ja, idzie pić piwo.
Amt Kanclyrza Federalnego i ôkolica
Nowoczesność bez srogie “N”. Amt Kanclyrza Federalnego (Bundeskanzleramt) i wszyjsko wele niego wyglōndo szumnie, jak ze futurystycznego filmu. Biyl, geometryjo, szkło i ziylyń naôkoło. Cołko kōnstrukcyjo ze zygrodami i lōndowiskiym dlo helikopterōw przikrywo przeszło 73k m2 terynu. To je jedyn ze nojepniyjszych stawiyń rzōndowych na świecie – pora razy wiynkzy jak Bioło Chałpa we Waszyngtōnie.
Inksze sztele w Berlinie werte pozoru
Alexanderplatz
Alexanderplatz to plac trefōngōw, kery je przi tymu cyntralnym knōutlym kōmunikacyjnym. Mianowany ôstoł skuli cara Rusōw Aleksandra I. Dziynnie przełazi bez niego przeszło 300 tysiyncy ludzi. Na co? Biyr, currywurst, zakupy abo ajnfach posiadōwa na frisznym lufcie. Kapka ciynżko sie tam znojś skirz baukōnsztowego chaosu, ale gibko pochytocie co i jak. Je tamek Fōntanna Przijoźni (Brunnen der Völkerfreundschaft) i Zygor Światowy Urania (Urania-Weltzeituhr). We ôkolicy stojōm epne cyntra handlowe i fol szteli, w kerych idzie pojeś.
Fernsehturm
Pora krokōw na wschōd ôd Alexanderplatz je wiyża telewizyjno – Fernsehturm. Jedyn z dwōch głównych symboli miasta, mo 368 metrōw. Postawiōno we latach sześćdziesiątych, je nojsrogszym stawiyniym we Niymcach. Ôkrōm wysyłanio sygnałōw telewizyjnych i radiowych, wiyża mo do zaôferowanio taras landszaftowy, z kerego idzie podziwać sie na panorama cołkigo miasta. Nad tarasym je restauracyjo, kero zwyrto sie ô 360 gradōw w pōł godziny.
Charlie Checkpoint
Nojbardzij znane przynście graniczne miyndzy Berlinym Wschodnim (kōntrolowanym bez Rusōw) a Zachodnim (rozporzōndzanym bez aliantōw) ze czasōw zimnej wojny. Stoji tam sztand graniczny ze przebleczōnymi wachtyrzami, kerzi sztyjc nagabujōm do cykniyńcio se z nimi zdjyncio (
skrōmny kwostkowe mile widziane kōnieczne). Jak gynau niy majōm tamek żodnego, to ôd nich aktywność rōśnie tak fest, że idzie sie poczuć jak we jednym ze miast Maroka. Turystōw ku Charlie Checkpoint prziłazi masa i to gynau pod nos – byzucherōw – naszykowany ôstoł tyn punkt miasta. I chocioż zdałoby sie, że wyônaczyni ze szlogi na drōdze atrakcyji turystycznej to ni ma nic lekigo, to Berlinery szafli to superowo – geszefty ze pamiōntkami, przestrōje, fast-foody – wszyjsko na miyjscu. A zaro kole Charlie Checkpoint, we Muzeum Muru Berlińskigo, idzie dostać sztympel ze ôbranej cōuny okupacyjnej.
Plac Poczdamski
Jedyn z nojepniyjszych i nojbardzij ruchliwych placōw we cyntrum miasta. Je to tyż tyn nojnowocześniyjszy, skirz ôd niego innowacyjnego baukōnsztu. Miano je ôd zbulōnej już Tōry Poczdamskij (a ôna sie mianowałŏ ôd niymieckigo miasta Poczdam, kere je niydaleko ôd stolicy). Jak tajlowali Berlin, to plac tyn znojd sie na granicy Wschodu i Zachodu, tōż gibko sie stamtōnd ludzi powykludzało. Po ôbulyniu Muru Berlińskigo zagospodarzili ta sztele ôd nowa. Roboty sie zaczły we 1995 roku i ôd tamtego czasu, po przitarganiu tamek tōnōw szkła i blachy, plac ôstoł cyntrum fajrowanio w Berlinie i wożnym punktym kōmunikacyjnym.
Kreuzberg
Jedna ze dziylnic Berlina. Tako, do kerej idyalnie pasuje słowo “interesujōnco”. Bo Kreuzberg ni ma ani piykny, ani atrakcyjny, ale na pewno jest zwiedowny. Setki restauracyji i szynkōw, kuchnie ze cołkigo świata, ale tyż masa brynoli, pseudo-punkōw i bezdōmnych. A niy, sorry, niy bezdōmnych – squatersów! Squat to miano niyruchōmości, kero je w jakiś sposōb ôkupowano – ôd nij aktualni pomiyszkańcy prziszli se tam i urzyndujōm bez ôd nikogo zezwolynio, niy bulōm za to żodnymu. Dlo kogoś mōno fajne, ale totalnie niy nasz klimat.
W tym przipodku niy radzymy łazić po wōnskich uliczkach i poznować “rychtycznego żywota” w tej dziylnicy, fōrt ô głōwnej sztreki. Toć, je tam hipstersko i na luzie, ale raczyj ciynżko czuć sie tam bezpiecznie pod wieczōr, po cimoku. We plac tego – szpacyr w dziyń jak najbardzij. Choby yno dlo spōmnianego jodła, smakowitych lodōw, rychtycznych murali ze duszōm eli poru fajnych szmateksōw. Ale to starczy. Abo mōno to yno zależy ôd smaku, bo my sie blank niy ôdnojdujymy we takich klimatach, a trefilimy na teksty poru blogerōw, kerzy ô Kreuzbergu napisali, że to je nojgryfniyjszo sztela we cołkim Berlinie. Bodej kożdy musi wejrzeć samymu.
Most Oberbaum
Oberbaumbrücke kupluje dziylnice Friedrichshain i Kreuzberg, za starego piyrwy ôdtajlowane ôd siebie murym. Most je symbolym jedności i ajnfach piyknie wyglōndo. Dejcie yno pozōr przi przełażyniu – nōm nad łepami ôroz pokozała sie jakoś postać, prziwiōnzano przi kraglu. Keryś wykōmbinowoł, że to je dobro idyjo na uliczny kōnszt i podstawił tamek kastlik na kotloki (bild pod spodkiym). Na ścianie zaro kole mostu je hyrski mural “Rōżowy chop” poskłodany ze setek idyntycznych ludkōw, kery zjodo jednego z nich. Na most werci sie kuknyć z dalsza, zaro jak sie napocznie łażynie po East Side Gallery.
Różne inne berlińskie ciekawostki
- Jak bydziecie w Berlinie, to kōniecznie pomaszkećcie currywurst. To je nic inkszego jak bratwuszt pokroty na kōnszczki, podowany z tōmatowōm zōłzōm i curry, ale we stolicy Niymiec smakuje pierōnowo dobrze. We mieście fōnguje bai Muzeum Currywurst! A ajnfachowe, klasyczne niymieckie wuszciki umicie dostać u chopōw, kerzy szprytnie minyli płacynie mity za najmowanie placu we stolicy Niymiec:
- Berlińskie prawo zezwolo na przełażynie na czerwōnym amplu. Ample w Berlinie to je w ogōle niyzło atrakcyjo, bo sōm inksze jak na cołkim świecie. Chopek, kery koże stoć abo ciś to Ampelmann, reszta po ôkupacyjnych napływach ze wschodu. Tyn muster to je dobrze znano we Niymcach marka, ônaczy sie z nim bryloczki, nalepki, a bai klamoty. Bōł maskotkōm Niymiec Wschodnich.
- We automatach ze farkartami w Berlinie fōnguje polsko wersyjo.
- W poru placach treficie farebne trabanty – auta, kere kedyś były jak dzisioj nojnowsze mercedesy abo tesle. Wyônaczōne w pōłku ze plastiku maszyny to bodej yno jedna rzecz ze NRD, za kerōm kerymuś we Niymcach sie ckni.
- Na kōniec – kebab. Terozki godo sie ô nim “tradycyjny berliński futer”, coś, czego trza sprōbować bez czos łażynia po Berlinie. Nojlepszy mioł być bezmaś kultowy Mustafa’s Gemüse Kebap, tōż stanyli po niego we raji. Trzi godziny, czujecie to? To dlo nos tako nauczka na prziszłość, bo kebab toć, bōł dobry, ale niy jakiś mega szałowy, a bez tyn czos moglimy porobić masa inkszych rzeczy. Nojlepij wejrzijcie na relacyjo synkōw ze Street Food Polska, kerzi ô jodle wiedzōm wszyjsko, a ôd nich ôdczucia sōm gynau takie jak nasze.
A wszyjskie atrakcyje z tego tekstu znojdziecie na karcie pod spodkiym. Udanyj rajzy!
A jako u Wos? Podobo sie Wōm Berlin?
Szrajbnijcie we kōmyntorzu na Facebooku! 🙂


text:
Gwiŏzda
Gwiŏzda to je astrōnōmiczny ôbiekt, co je skupiskym materyje trzimanyj we kupie bez grawitacyjõ, w kerym zachodzōm reakcyje syntezy jōndrowyj. Ynergijo kero sie przi tymu wyzwalo je ymitowano kej prōmiyniowaniy, we tym światło widzialne. Gwiozdy majōm kształt podany na kugla a skłŏdajōm sie zaôbycz ze wodoru a helu. Nojbliższŏ Ziymie gwiozda, krōm Klary, to Proxima Centauri ôddalōno ô 4,2 lot świetlnych. Mynga gwiozdōw je zwiōnzanych bez grawitacyjo ze inkszymi gwiazdōma, a tworzōm z nimi ukłŏdy podwōjne abo wielokrotne. Gwiozdy niy sōm rozciepane jednak gynsto po cołkim wszechświecie, nale istniejōm jeich skupiska mianowane galaktykōma, w kerych je ôd milijōnōw do setek milijardōw gwiŏzd. Naôbkoło niykerych gwiŏzd zwyrtajōm sie planyty, inksze ôtaczajōm dyski protoplanetarne. Gwiŏzdy, kere idzie zobŏczyć z Ziymie, sōm umownie poukłŏdane we gwiozdozbiory.


text:
Poprad
Poprad (madźarsce Poprád; němsce Deutschendorf) je słowakske město pod Wysokimi Tatrami. Z něhdźe 51.000 wobydlerjemi je město dźesate najwjetše w Słowakskej.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Město leži w Podtatranskim kótle južnje Tatrow při rěce ze samsnym mjenom w historiskej krajinje Spiš (němsce Zips) a słuša dźensa do Prešovskeho kraja. Na juhozapadźe nadeńdu so Niže Tatry. 15 kilometrow zapadnje Poprada běži wódny rozwod mjez Baltiskim a Čornym morjom. Centrum města leži we wysokosći wot 670 metrow nad mórskej hładźinu.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniši Poprad nasta hakle w 20. lětstotku přez zjednoćenje do toho samostatnych gmejnow Poprad, Spišská Sobota (Georgenberg), Veľká (Felka), Stráže pod Tatrami (Michelsdorf) a Matejovce (Matzdorf). W lěće 1940 měješe jenož 11.000 wobydlerjow; 1980 hižo 38.000.
Sydlišća dźensnišeho Poprada naspomnichu so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1256, a to pod swojimi słowjanskimi mjenami: Poprad, Forum Sabbathe (Spišská Sobota) a Vylka (Veľká). Hižo 1268 su pak tež jich němske mjena we łaćonskej formje zapisane, a to Villa Theutonicalis (Poprad) a Sanctus Georgius (Spišská Sobota). Po napadźe Mongolow lěta 1242 zasydlichu so němscy sydlerjo we wopušćenych wjeskach, tak zo běše wjetšina ludnosće wot toho časa němskorěčna. Spišská Sobota dósta jako prěnje z Popradskich sydlišćow měšćanske prawa.
Wot 18. lětstotka wuwiwaše so Poprad dla swojeje bliskosće k Wysokim Tatram do turistiskeho stejišća. Dalši postup přinjese wotewrjenje železnicy w lěće 1871.
Po Druhej swětowej wójnje bu němske a madźarske wobydlerstwo wućěrjene.
Wobchad[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Poprad nadeńdźe so při železniskej čarje Žilina–Košice a při awtodróze D1. Mjezynarodne lětanišćo Poprad-Tatry (TAT) je z 718 metrami najwyše ležace w Europje. Z města wjedźe wuskokolijowa Tatranska elektriska železnica do wsow Starý Smokovec, Štrbské Pleso a Tatranská Lomnica w Tatrach.


text:
W jeho stwě w Serbskim instituće w Budyšinje kopjachu so na wulkim pisanskim blidźe knihi, manuskripty a antikwariske wudaća. Sćěny pyšachu wobrazy literatow a prócowarjow za serbsku rěč. Hdyžkuli z próstwu wo někajki pozabyty nastawk abo zapisk do jstwy stupich, je mi pomhał, často z pomocu ličaka, kotryž po mojim měnjenju wšitko wokoło serbskorěčneje literatury w swojim nutřkownym chowaše, na čimž ma Franc Šěn wulki podźěl, wšako je digitalizowanje jedyn z jeho »konikow«.
Druhdy smědźach samo do rumnosće w podzemju stupić, hdźež su wosebje žadne wudaća składowane. Mnohe tute žadnostki je z »kriminalistiskim čuchom« namakał abo wuslědźił. Často tež w Pólskej abo Čěskej, přez přećelske styki.
Serbsku centralnu biblioteku a Serbski kulturny archiw měješe Franc Šěn na starosći. Wón wozjewja wobšěrne nastawki wo serbskich prócowarjach přitomnosće a zašłosće. Njeznaju nikoho, kiž telko wo serbskorěčnej literaturje a jeje wokruhu, wo wosobinach a jich žiwjenju wě kaž wón. Wšu tule wědu – nětko doma a z pomocu swójskeho kompjutera – rady dale dawa. Derje nazhoniš to tež w towarstwje Přećeljo Smolerjec kniharnje, kotrehož pokładnik lěta bě a kotrehož předsyda nětko je. Chcu jenož někotre ćežišća naličić, wo kotrež je so w towarstwje starał a so dale stara: 2011 wulět towarstwa do Sernjan a rozmołwa z Pawołom Rotu, w samsnym lěće bě 20. róčnica Smolerjec kniharnje, na čitanskej nocy porěča wón wo žiwjenju Smolerja jako přełožerja a basnika. Runje tak staraše so wo popołdnja a wječorki, kiž stejachu pod hesłom žiwjenja a skutkowanja basnicow a basnikow, kaž na přikład Herty Wićazec, prěnjeje serbskeje basnicy, Antona Nawki, Gerata Libša, Alberta Wawrika, Jurja Wingera abo literatow, kiž su w Prěnjej swětowej wójnje žiwjenje přisadźili. Wuprawu do čěskich Jabkenic chcu wuzběhnyć, hdźež Franc Šěn nam wo přebywanju Jurja Chěžki w lěće 1937 w zwisku z tamnišej wustajeńcu serbskeje kultury přednošowaše a rozjimanja čěskich hosćićelow přełožowaše. Abo wuprawu do Lubija, hdźež wědźeše nam tójšto wo duchownych prócowarjach powědać, kiž tam tež na dobro serbskorěčneje literatury skutkowachu.


text: Winszujymy Wom wszystkim piyknie, coby te świąteczne gody były richtich i fest radosne. Coby moczka i makówki były tako gynau – niy za słodko i niy za gorzkie. Coby piykne Dzieciōntko ôstawiło yno trefiōne, przidajne gyszynki. Coby kaper niy mioł ości, a kociki, psy i inksze zwierzątka pogodały po naszymu. I nojwożniyjsze – cobyście mieli wele siebie same dobre persōny, bez cało wieczerzo i pora godzin po nij sztyjc yno sie rzarli a chichrali, coby przōnie a uciecha były w lufcie, w kożdym kōnsku Waszych chałpōw. Fajrujcie zdrowi!Wosz Ślunski Chachor


text:
W sćěhowacym přinošku chcu rozłožić, što je mje pohnuło 2011 prěni raz do Łužicy přijěć. Jako sćěh nastachu 2014, 2015 a 2019/2021 tři mjezynarodne wuměłske projekty, při kotrychž 49 načasnych wuměłčow a wuměłcow z wobłukow tworjaceho wuměłstwa, literatury a hudźby sobu skutkowaše resp. 15 awtorkow a awtorow z třoch krajow (Awstriska, Němska, Słowjenska) komentary za projektowe katalogi přinošowaše.1 Za poradźene přewjedźenje we wšěch lětach bě z wulkeho dźěla Załožba za serbski lud zamołwita: W zmysle basnje Bertolta Brechta »Fragen eines lesenden Arbeiters« słuša mój wutrobny dźak tamnišej zamołwitej Ance Němcec. Jako iniciator projekta chcu so tež wšěm wobdźělenym zjawnym a priwatnym institucijam2 kaž tež nadrjadowanym zastupnikam krajow a zwjazkow w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej za přewostajenje rumnosćow a financne srědki dźakować, bjez kotrychž njeby realizowanje krajow přesahowaceje kulturneje wuměny móžne było.
Jednanje čłowjekow je wot dopomnjenkow wobwliwowane. Slědujemy přikładam, žedźimy so za złotym časom prjedawšich (dźěćacych) rajow abo za zańdźenymi, jako ideal předstajenymi politiskimi systemami, kotrež so we wšědnym dnju jako njekmane wopokazachu. Peter Handke na př. zasadźowaše so ze swojeje w Francoskej woleneje domizny w knize »Abschied des Träumers vom neunten Land« (1991) za wobstaće Juhosłowjanskeje3 a dósta wot Draga Jančarja, spisowaćel kaž wón a byrgar woneho »wusonjeneho kraja«, hnydom wotmołwu w »Poročilo iz devete dežele – Privid in resničnost« (1991) (Rozprawa z dźewjateho kraja – mylenje a woprawdźitosć). Jako zachadźachu 1996 we »wusonjenym kraju« wot Južnych Serbow naškarane bratrowske wójny, pisaše Handke swoju pućowansku rozprawu »Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien«. Jančar wotmołwi jemu z »Misijonar in njegova pravičnost« (1996; Misionar a jeho sprawnosć), samo z dźensnišeje časoweje distancy čitanja hódna korektura idealneho wobraza.4


text:
Ideja posrědkować cuzu rěč po digitalnych medijach je wulku kedźbnosć zbudźiła. Milenka Rječcyna je so ze spěwytwórču a pedagogowku kotraž je projekt nastorčiła Beatu Tarrach ze Sowrjec (Soritz) rozmołwjała.
Sakska telewizija je w nadawku Sakskeho statneho ministerstwa za wědomosć, kulturu a turizm njedawno pola was wjerćała widejo za rjad „Auftakt – Kultur. Tourismus.Sachsen.“. Kak je k tomu dóšło?
B. Tarrach: W koronačasu smój z mandźelskim měłoj tójšto wotprajenjow zarjadowanjow. Tuž sym z konkretnym projektom Kulturnu załožbu Sakskeje wo podpěru w ramiku „Denkzeit“ prosyła. Ta je filmowcow na mnje skedźbniła. Přičina bě, zo njejsu byli mjez dalšimi próstwami tajke, kotrež klankodźiwadło z pedagogiskim narokom zwjazuja. Mój mandźelski Reinhard Simmgen je za zdźěłanje CDje tohorunja podpěru přijał. CD ma powědać wo zmiju Plonje, kiž bydli w Hórnikečanskej energijowej fabrice.
Kotru ideju za nawuknjenje rěče chceće nětko z podpěru zwoprawdźić?


text:
Slepo. Serbske šulske towarstwo z. t. a Serbski Sokoł z. t. přeprošujetej srjedu, 28. septembra, na sportowe wubědźowanje „Sportej zdar 2022“ do Slepoho. Na nim wobdźěla so wuknjacy 7. do 9. lětnika serbskich wyšich šulow a Budyskeho Serbskeho gymnazija. W šěsć disciplinach wojuja šulerki a šulerjo wo dypki. W srjedźišću sportowych wurisanjow steji nałožowanje serbšćiny. Projekt spěchuje Załožba za serbski lud ze srědkow idejoweho wubědźowanja „Rěč wjaza. Rěc zwězujo. Sorbisch verbindet.“.
Žnjensku krónu a wěnc nawili


text:
Chorzůw
Spůłrzyndne: 50°18' N 18°57' E
Chorzůw[1] (historyczne ślůnske mjana: Krůlewsko Huta[2], pol.: do 1934 Królewska Huta, póżniej Chorzów, mjym.: Königshütte) je mjasto we Polsce, położůne we Gůrnym Ślůnsku, we ślůnskim wojewůdztwje, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Industryjnygo Uokryngu, wożny lokalny gospodarczy a kulturalny postrzodek. Je mjastym na prawach krysu.
GeografijoEdytuj
Chorzůw leży na Bytůńsko-Katowickij Płaskij Wyżyńe, kero je tajlům Ślůnskij Wyżyny. Bez Chorzůw przepływo rzyka Rawa, kero je fest zamaraszůno. Sůmśaduje ze Katowicůma, Rudům, Śwjyntochlowicůma, Śymjanowicůma, Pjekarůma a ze Bytůńym.
Znůmy je mjyndzy inkszymi ze Wojewůdzkigo Parku Kultury a Dychu a szportowygo klubu Ruch Chorzów. Je sam tyż Tyjater Rozrywki rozlygowany we downym Hotelu Redyn.
Gyszichta ChorzowaEdytuj
- 24 czyrwńa 1257 - spisano akt, kery dozwoloł budować wjeś Chareu Bożogrobcům ze Mjechowa. Spisoł go fyszt Władysław Opolski
- 1778 - uoddekńyńćy złożůw wůngla we Chorzowje
- 1790 - zaczyno śe fedrůnek na půźńejszyj Gůrze Redyna
- 1791 - drugo gruba we Chorzowje - "Prinz Carl von Hessen", kerům we roku 1800 smjanowano "Königsgrube"
- 1799 - hrabja Friedrich Wilhelm von Reden doł mjano Königshütte (Krůlewsko Huta) nowo uotwartymu postrzodkowi metalurgije
- 1809 - powstoł lazaryt przi teroźńij hulicy Strzelców Bytomskich
- 1853 - postawjůno dynkmal uod hrabjego von Redena przi byću włodcy Prusůw Friderika Wilhelma IV Hohenzollerna
- 1864 - pośwjyńcyńy pjyrszygo kośćoła powołańo śwjyntyj Barbary
- 1868 - Königshütte dostowo mjejske prawa, Chorzůw dali ńy je mjastym
- 1868 - utworzyńy pjyrszego banhowu we mjeśće - Königshütte Mitte, eli dźiśdńowe Chorzów Miasto
- 1872 - zadecydowali, coby zbudować huta we Hajdukach, kere wuůnczas ńy noleżały do Königshütte
- 1903 - gůrne a dolne Hajduki połůnczůno a smjanowano Bismarckhütte
- 1921 - znůmy plebiscit, mjyszkańce Krůlewskij Huty uopedźeli śe we 75% za noleżyńym dů Mjymcůw, a mjyszkańce becyrkowych wśůw we 60% za tym, coby Ślůnsk noleżoł do Polski
- 1 lipńa 1934 - do Krůlewskij Huty włůnczůno wśe Chorzůw, Maćejkowice a Nowe Hajduki. Powstałe mjasto smjanowano Chorzůw.
- 1939 - do Chorzowa włůnczůno Wjelke Hajduki. Wybuch drugij śwjatowej wojny, Chorzůw bez walki wkuplowano do III Rajchu.
- 1945 - Czyrwjůno Armijo włůnczyli Chorzůw do Polski, wjelge prześedlańy Ślůnzokůw, masowo imigracyjo goroli, wywůz ślůnskich bergmanůw do ZSRR, na radźecke gruby
- 1951 - rozpoczyńćy budowy Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku
- 2006 - budowlano katastofa na teryńe Międzynarodowych Targów Katowickich, umrziło 65 persůnůw.
Zwykowy a ferwaltůngowy tajlůngEdytuj
Uode downa Chorzůw je tajlowany na:
- Chorzůw Mjasto, inakszy Krůlewsko Huta, terozki je to Cyntrům
- Drugi Chorzůw
- Krajcok, inakszy Chorzůw Stary - nojstarszo tajla mjasta
- Bismarkhuta[3] (Hajduki, inakszy Chorzůw Batory)
- Maćejkowice[4] (leżům kole Krajcoka)
- Klymzowjec[5] (zidlůng coroz czyńśći wrachowowany do Cyntrům)
- Pńoki
- Gůrne Łagewńiki
- Szarloćińec
Uoficjalńy, Chorzůw tajlowany je na sztyry dźelńice:
- Centrum
- Chorzów II
- Chorzów Stary
- Chorzów Batory
Do żodnyj ze dźelńicůw Chořůwa ńe wrachowuje śe Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, nale leży uůn na teryńe mjasta.
GospodarkaEdytuj
IndustryjoEdytuj
Gyszichta mjasta je skuplowano fest blisko ze rozwojym bergmaństwa, hutńictwa, ynergetiki a chymije. Teroz wszyske gruby we Chorzowje sům ale pozawjyrane, dźołańy hutůw tyż je uograńiczůne. We mjeśće fůngujům atoli dali Azotowe Zakłady a Elektroćepłowńa ELCHO. Chorzůw mo tyż znůme zakłady KONSTAL, kere produkujům bany.
HandelEdytuj
Głownym handlowym cyntrům Chorzowa je hulica Wolności.
TransportEdytuj
We Chorzowje je dobrze rozwińůno śeć banowygo a autobusowygo ruchu. Krům tygo sům sam trzi banhowy - Chorzów Miasto, Chorzów Batory a Chorzów Stary. Wele mjasta bjygńe tyż autobana A4.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis xožůf.
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis krůlefskou̯ xuta.
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis b́ismark.
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis maćei̯kov́icy.
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis klymzov́ec.


text:
Kożdy – fto chocioż kapka sie interesowoł Nowym Jorkiym – wiy, że Manhattan to tak po prowdzie niy za wielo isla wydzielōno rzykōm Hudson. Beztōż dobrym knifym je pozaglōndanie na Epno Gogoła gynau ôd rzyki. A je już blank gryfnie, jak sie trefi tako rajza szifym na pōł dnia za 20$ 😉
Bōłach au-pair, tōż moja agyncyjo zôrganizyrowała srogi disco boat cruise dlo wszyjskich kindermyjdli, kere miyszkały wtynczos wele Nowego Jorku [Matis: Na szczynście dziouchy umiały zebrać ze sobōm kamratōw]. My niy nastowiali sie za fest na tańcowanie, skokanie a napowki. Dlo nos nojciekawszy bōł landszaft gynau ze szifu – mōj ôblubiōny Empire State Building ôbadany z kożdej strōny, Statua Zwōlności z poru metrōw abo Most Brookliński. Kożdy blik na te zocne stawiynia budził ganc nowe szmaterloki w basie.
Mielimy cufal, bo szaflimy Manhattan naprowda z kożdej zajty. I po jasnoku, i po cimoku. Sztartlimy za widnioka, kole szōstej na wieczōr, a nazod my przijechali jak już wszyjskie światła Manhattanu blyndowały społym – superowy efekt a landszaft kery bydymy pamiyntali do kōńca żywobycio.
Ale tak richtich szykowne to te miasto je jak sie klara po leku napoczyno tracić. Niebo w kożdym możliwym kolorze i tyn zachōd za spōmnianym Empire State Building, kere wszyjscy znōmy z filmōw – cosik cudnego. Chciałoby sie, coby tako chnedka ciōngła sie durś. Tōż jak bydziecie sie wybiyrali na rejs, bele jaki i bele kaj, to kōniecznie biercie taki pod kōniec dnia. Tak, co trefi sie Wōm przileżytość, coby pozaglōndać na ôbie gymby ôd miasta. Dlo zolytnikōw to je atrakcyjo ôbowiōnzkowo! (;
Okrōm sztampowych szteli choby Wall Street abo Statua, szaflimy tyż kraj New Jersey z charakterystycznōm reklamōm Colgate, na kero idzie kuknyć ôd Battery Park na dolnym Manhattanie, a ku tymu Long Island z epnym, kultowym napisym ‘Pepsi Cola’.
Matis i tak nojbardzij mioł rod tyn kōnsek rejsu wele Mostu Williamsburskigo, kaj pōmiyszkiwoł bez dwa miesiōnce ôd niego amerykōńskigo śnika [jeszcze roz dziynki Ela i Pyjter za ta zocno sztela!]. Zaro kole tego, na drugim kraju mostu, stoji staro cukrownia Domino, kero za pora lot mo sie zmiynić w nastympno modno chałpa. Wiycie, że mōmy w zocy industryjalne klimaty, tōż tyn plac tyż fest sie nōm podoboł. No ale co zrobić, kajś trza przeca miyszkać, a stowanie z Manhattanym przed ôczami bydzie tamek ganc lekie.
Tukej jeszcze my, w lepszej wersji niż Kate i Leo w Titanicu! Jak widać na bildzie – fest nos… poruszało 😉
Żodni z nos imprezowicze, ale wyciślimy wiela sie dało z tej rajzy po wodzie i widzielimy landszafty, kere przōdzij znalimy yno z filmōw. Werciło sie fest. I ôpowożyć sie na rajza do Nowego Jorku, i potym na ta myjszo rajza szifym. Biercie z żywota wiela sie do, pyrsk!
Podobała Ci sie ta rajza snami po Manhattanie?
👍 Ciepnij przajkōm abo kōmyntorzym! 👍