text:
Jurij Łušćanski z Budyšina ma přispomnjenje k přinoškej, kotryž su Serbske Nowiny 22. februara pod rubriku „Zapósłane“ wozjewili:
W mjenje přećelow Serbow w Japanskej dźakuju so za wozjewjenje přełožka nastawka w japanskej nowinje. Bohužel pak nastachu při skrótšenju mojeho předteksta njejasnosće, kotrež chcu skorigować. Na nastawku běchu wjacori japanscy młodostni wobdźěleni a nic jenož naspomnjeny student slawistiki Yoshihisa Hagiwara. Nastawk napisał je žurnalist Tasuka Kido, kiž je spočatk nowembra zańdźeneho lěta Serbow a scyła Europu prěni raz wopytał. Jeho přewodźeše a jemu tołmačeše Shota Tamaka z Tokija, kiž wot lońšeho germanistiku na TU w Drježdźanach studuje. Jako běštaj w Budyšinje, zetkaštaj wonaj Kena Sasaharu. Wón je mjeztym dostudowany slawist, z kotrymž móžemy so serbsce rozmołwjeć. Nětko swoje doktorske dźěło doma w Tokiju dopisa.
Nastawk přełožił je horjeka mjenowany Yoshihisa, kiž pak bě hižo w juniju 2015 z hosćom tu pola nas. Wo wšitkich wopytach su SN skrótka informowali.
Choćebuz (ML/SN). „Lěta je komuna Kopańce nad Sprjewju (Neuhausen) za serbskimi korjenjemi pytała, wotwažowała, přećiwo tomu so rozsudźiła. W januarje pak komunalni politikarjo z nowiny zhonichu, zo je hłowny wuběrk Braniborskeho krajneho sejma gmejnu serbskemu sydlenskemu rumej přirjadował, prjedy hač sej gmejnscy radźićeljo dwanaćestronski pruwowanski spis přečitachu. Čujachu so tuž wot krajneho knježerstwa překwapjeni.“ Pod nadpismom „Pokład tłóči jich kaž winowatosć“ pisaše wo tym Choćebuska nowina Lausitzer Rundschau. Społnomócnjena krajneho knježerstwa za serbske naležnosće, kulturna statna sekretarka Ulrike Gutheil, bě so tohodla połtřeća hodźiny ze zastupnikami gmejny rozmołwjała. Gmejnscy radźićeljo rozprawjachu wo tym, zo na wsach serbske nałožki pěstuja a dźěćom tež poručeja so na wučbje serbšćiny wobdźělić. Wjesna předstejićerka Kopańc Anke Dabow rjekny: „Naše dźěći njemóža drje delnjoserbšćinu doma pola nas nałožować.
Jan Nuk z Radworja rysuje dotal skerje njeznate zasłužby spočatk měsaca zemrěteho Achima Nawki:
9. februara hódnoćachu Serbske Nowiny žiwjenje Radworčana Achima Nawki, kiž bě 3. februara zemrěł. Wudospołnić chcu tři aktiwity trajaceho wuznama zemrěteho, zo bychu za stawiznopis dokumentowane byli.
We wosomdźesatych lětach minjeneho lětstotka zrodźi předsydstwo Radworskeje Domowinskeje skupiny mysličku, dosć roztřěskane Radworske wjesne puće z mjenami woznamjenić. Domy běchu do toho jeničce z čisłami wuhotowane. Achim Nawka přewza nadawk, za to namjet naćisnyć. Nimo we wobydlerstwje hižo wužiwanych pomjenowanjow kaž Wětrnik, Młynske chěže abo Lilijowa prócowaše so wón zasłužbnych Radworčanow počesćić, zo njebychu wobydlerjo na nich zabyli. Tak mamy dźensa w Radworju pomjenowanja pućow zasłužbnych narodnych a nabožnych prócowarjow w ličbje, kaž lědma druha wjes we Łužicy: Su to dróhi Alojsa Andrickeho, Jakuba Lorenca-Zalěskeho, Józefa Nowaka, dr. Marje Grólmusec a Michała Nawki.
W běhu 25 lět su w Choćebuskej Serbskej kulturnej informaciji wjacori ludźo na wěsty čas dźěło našli. Horst Adam je so někotrych za dopomnjenkami na čas w Lodce prašał.
Angela Fuchsowa: Běch wot spočatka pódla. Hromadźe z Milenu Stockowej mějachmoj nadawk, Lodce wobličo dać. Tójšto noweho je na naju přišło. Bě rjenje, zo móžachmoj swoje ideje zwoprawdźić. Často njebě to lochko, wšako měješe tón abo tamny hinaše předstawy z Lodku. Wažne namaj tež bě pytać partnerow a z nimi zwiski wutworić. Sym drje jenož dwě lěće w Lodce dźěłała, ale bě to zajimawy a předewšěm napjaty čas.
Manuela Drinkmannowa: Wot lěta 1997 do 2007 běch w Lodce přistajena. Tón čas mam w najlěpšim pomjatku, dokelž bě wažny dźěl mojeho žiwjenja. Wšědnje čakaše na mnje něšto noweho. Wosobinsce bě mi wažne, zo sym tam nawuknyła prawje serbsce rěčeć. To je mi dźensa w dźěle na polu projekta Witaj wulka pomoc.
Hladajo na najnowše rozestajenja mjez Korutanskimi Słowjencami a knježerstwom w awstriskim Celovecu w zwisku z nowej wustawu kraja piše słowjenski nakładnik prof. Lojze Wieser:
Skónčnje, sej myslach, Korutanska je drje wulke wužadanje, tola stajnje zaso so prawy puć namaka, byrnjež pozdźe. Tola nětko, hdyž su primat němskeje rěče skradźu we wustawje zakótwili, póčnu dwělować. Lětstotk šowinizma je prawdźepodobnje slědy zawostajił. Lětdźesatki trajacy „trojopakt“ SPÖ, ÖVP a FPÖ so přez paragraf 5 skradźu do korutanskeje wustawy zadobywa, a to přez posleńcu, wo čimž minjeny čas ani jónu zjawnje rěč njebě. Kompromis we wustawowym konflikće swjeća nětko jako dobyće rozuma.
Yoshihisa Hagiwara, student slawistiki w Tokiju pola docenta prof. dr. Christopha Gora Kimury, bě w juniju 2016 Serbow a Łužicu wopytał. Wo swojich dožiwjenjach w zwisku z ćěkancami a požadarjemi azyla napisa wón slědowacy přinošk, kotryž je nam Jurij Łušćanski posrědkował:
Wo Serbach a požadarjach azyla ze Syriskeje su nastawk japanskeho žurnalista Tasuka Kido w regionalnej nowinje Hokuriku Chunichi Shimbun wozjewili. Po wotewrjenju čary Hokuriku Shinkansen-čary přez morjo wuhladamy pola nas w Kanazawje – hłownej kupje kraja – w přiběracej měrje žony, kotrež w hidšabje-rubišku chodźa. Je to wonkowne znamjo muslimkow ze wšelakich krajow.
K aktualnym podawkam w kopańcy piše Heinz Noack z Wulkeje Dubrawy:
Lětdźesatki běchmy we wuchodnej Sakskej wot zapadoněmskeje kopańcy wuzamknjeni. Zo móhli najwažniše hry widźeć, stajichmy swoje anteny do směra na Čěsku, bjerjechmy zwuk z radijoweho sćelaka Rias a běchmy z přewšo špatnym wobrazom spokojom. Nětko móžemy kopańcu zwjazkoweje ligi wšědnje sćěhować, byrnjez z dołhimi wabjenskimi přestawkami.
Bjezdwěla su Mnichowscy Bayerojo wusahowace mustwo, kotrež ma prosće tež wjele zboža. Nimo toho su woni lubušcy sudnikow. To pak mje tež na čas NDR dopomina, jako stawaše so mustwo ministra za statnu wěstotu BFC lěto wot lěta mišter, mjezynarodnje pak bě spěšnje na kóncu. Minjeny kónc tydźenja čujach so kaž woneho 22. měrca 1986. Tehdy přizwolichu BFC w hrě přećiwo Lok Lipskej w přidatnym hrajnym času „jědnatku hańby“, kotraž wjedźeše k njesprawnemu wurunanju 1:1.
Ludwig Zahrodnik z Jaseńcy zhladuje na serbske narodne žiwjenje:
Kaž w mnohich druhich wsach tež su so młodźi a starši Jasčenjo při zhromadnej silwesterskej zabawje do noweho lěta podali. Swjedźenjowanje pak dale dźe: Nimo někotrych swójbnych swjedźenjow, kaž 90. narodniny Rejzy Šwejdźineje, běchu to jolka-swjedźeń w Nuknicy, ptačokwasny program SLA w Chrósćicach a póstniska zabawa w Jaseńcy.
Wo ptačokwasnym programje SLA sym wšudźe jenož chwalobne słowa słyšał. Jako zasłyšach w Chróšćanskej „Jednoće“ stary šlager „Słónco a kwětki“, so dopomnich, kak běch 1957 w starej Budyskej „Krónje“ prěni program SLA pod nawodom Jurja Winarja sobu dožiwił. Rady na to myslu, kak zahorjeni my tehdyši studenća Serbskeho wučerskeho wustawa (SWW) wo programje běchmy. Ale dopominam so tež na wuprajenje staršeho knjeza, zo to žadyn ptačokwasny program njebě, ale keklija.
Sabine Gräfe z Porchowa: Běch z dźowku a wnučku na swójbnym koncerće w Budyskim SLA. A wopyt je so na kóždy pad wudanił. Dźěći su so jara prócowali, a program bě cyle pisany. Bych sej tajke něšto časćišo přała. Mam za spomóžne, zo wuměłcy dźěćom hudźbu zbližeja; a naš dorost pytnje, kak lóštna móže wona być. Dorosćeni maja so wězo tróšku ćešo sobu spěwać a rejwać. Hudźba a reje pak móža telko žiwjenskeje radosće šěrić, to je wulkotne.
Steffi Vogt z Budyšina: Naša dźowka je na programje swójbneho koncerta aktiwnje sobu skutkowała, a to jako čłonka chóra Serbskeje zakładneje šule Budyšin. Mi so Hornjołužiski festiwal dźěćaceje hudźby jara spodoba, dokelž je wulkotna wěc. Mojedla móhli tajku akciju kóžde lěto abo samo dwójce wob lěto přewjesć. Pytnješ, kak to dźěćom tyje a kak je spěchuje. Rjenje tohorunja je, zo hudźba wšelakore generacije zwjazuje – hudźba prosće wožiwja!
W najnowšim čisle Praskeho časopisa Česko-lužický věstník (11-12/2016) je dwustronska rozprawa Trudle Malinkoweje wo jeje jězbje z mandźelskim Janom loni w oktobru do Čěskeje. W městačku Neveklov južnje Prahi chcyštaj wuslědźić, kotre slědy bě tam naš krajan Jan Ćěsla zawostajił.


c: text/html

text:
Ze Žylowa. W žylojskem gósćeńcu “Nordstern” stej Žylojska a Chóśebuska župa swóju kjarmušu 13. nowembra wótpołdnja pśewjadłej. Mimo pśigótowanja a planowanja za bogatšu licbu luźi jo pśichwatało jadnab 20 luźi, zwětšego pak z chóśebuskeje kupki. Pśipódla gronjone, Chóśebuska kupka jo jadna z nejwětšych w Dolnej Łužycy z ca. 80 cłonkami. Animěrował jo muzikaliski a ze žortami ten wjacor serbski kabaretist Pittkunings, kótaryž jo se dobru licbu nowo komponěrowanych, tradicionelnych górno- a dolnoserbskich ako teke nimskich spiwow wuzwólił. Jo wulicował wó swójich wustupach, wó zmakanjach z turistami, wó nimskich ludowych spiwach, wó Liškojskem jazorje a Baltiskem mórju. Teke jo wót pozitiwnego pśechwatanja wó znaśach serbskego spiwa Paleńc wuknicowu na jadnom wustupje na Lědach wulicował. Jomu jo se naslědk w mjenje Domowinskeju kupkowu wuźěkowała pśedsedaŕka chóśebuskeje Domowinskeje kupki Sabina Siegowa.
Ako jo Serbski informator zgónił tradicionelne a pópšawem rědnjejše zarědowanje Domowinskeje kupki Chóśebuz gódownicka tenraz korony dla wupadnjo. Zgromaźenje luźi na wjelgin wuskem rumje jo teke wótněnta w Měsće zakazane, dla cogož wjele tšojenjow se wót togo pónjeźelego wótkažo. Wuglěda za tym, až wjele z togo, což se w gódownem casu gótujo lětosa zasej njebuźo. Gódowny mark w Chóśebuzu pak se pśigótujo.
V. Zakar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uroczystość św Barbary.
Rok 2012 » Uroczystość św Barbary.
FAJER NA STRAEJ HOYM GRUBIE
Sztwortego grudnia,to jest w dniu św. Barbary, zajś po naszymu w Barborka, łu nos w Rybniku-Niewiadimiu to ci było wielki fajerowani. Zawitoł do nos emerytowany Metropolita Katowicki Arcy-Biskup ks. Damian Zimoń. Łodprawiył nom Bergmonom Mszo Świynto w kościele pod wezwaniym Bożego Ciała i Świyntej Barbary, i tyż poświyńciył tam ufondowano przez Bergmonow z koła SITG Ignacy tablica pamiontkowo ku czci wszystkich kerzi łoddali swoji życi i łodeszli na łostatnio szychta w podziymiach dzisiyjszej Zabytkowej Hoym-Gruby, potym Kop. Ignacy, zajś teroz kop. Rydołtowy-Anna.
Na powitani wielebnego Metropolity Bergmony zaśpiywały tako sie pieśniczka: Dziś Drogi Gość zawitoł nom na staro Hoym-Gruba Gwarkowie s tego dumni som, to dlo Nich wielko chluba. Szczyńść Boże Mu, szczyńść Boże Mu. Śpiywo Gorniczo Wiara. Zajś na to wszystko z Niebios Bram, patrzi Świynto Barbara. W tym fajerowaniu zaszczyciyła swojom obecnościom tyż Dyrekcyjo byłej kop. Charloty, a dzisiyj kop. Rydołtowy-Anna. Wszystkich Bergmonow pozdrowiom gorniczym : SZCZYŃŚĆ BOŻE.
Hubert Mojżesz


text:
Pochadźacy ze serbskeje Zwarec swójby we Łužicy, wupućowa wěsty Michał Zwar1 w lěće 1850 do Awstralskeje a zasydli so najprjedy w staće Victoria. Jeho potomnik Kevin Peter Zwar, rodźeny w lěće 1940, je lutherski farar a zajimuje so jara za stawizny Łužiskich Serbow.
W prěnjej sadźe na wašej webstronje pisaće: Zwarjecy běchu Serbja, a nic Němcy. Směm to trochu jako wuraz narodneho sebjewědomja zrozumić?
W dalokej wokolinje lutherskeje wosady, tam hdźež ja wotrosćech, běštej jenož dwě serbskej swójbje. Běch někak 20 lět, hdyž zhonich, zo su moji Zwarec prjedownicy Serbja byli. Njewobhladowach so ženje jako Němc abo Serb, ale jako jendźelsce rěčacy Awstralčan. (Prawi »Awstralčenjo« su Aboriginojo, kotřiž su tu hižo dlěje hač 60.000 lět a woni rěča w mnohich wšelakich rěčach w rozdźělnych kónčinach Awstralskeje.) Wjetšina Awstralčanow njeje hišće ženje ničo wo Serbach słyšała, mjez nimi mnozy, kotřiž ani njewědźa, zo su jich prjedownicy Serbja. Sym samo słyšał wo ludźoch w Němskej, kotřiž ani njewědźa, zo su serbskeho pochada.
W dźensnišim času so mnozy Serbja z tutej temu rozestajeja. Su wšak formalnje němscy staćenjo, ale rodźeni Serbja. Jako domoródni bydla tu hižo přez lětstotki, ale wobstejnosće nuzuja jich hustohdy němsce rěčeć. Što wy k tutomu dualizmej měniće?
Moji Zwarec prjedownicy, kotřiž běchu do Awstralskeje dojěli, rěčachu doma serbsce, jeli běštaj wobaj Serbaj, ale němsce w lutherskej wosadźe, hdźež lutherske dźěći do lutherskich šulow chodźachu, doniž njebydlachu we hłownych městach, hdźež někotři jendźelskorěčne šule wopytachu.


text:
Jill-Francis Ketlicojc abo Źilka jo ta nejmłodša dolnoserbska spisowaśelka a casnikaŕka, znata južo cytajucym serbskich medijow a tejerownosći teke źiśam. Serbska princesna śmojteje romantiki, nutśi kótarejež hyšći jo wóstała góle a to góle póžeda za tšojeńkami!
Wóna jo z rodom wót Města, jo wótrosła w Žylowje a tencas bydli w Nowem Chmjelowje. W bachelorje jo Jill studowała sorabistiku na lipšćańskej uniwersiśe, ako master wóna jo studěrowała pśirownujucu literarnu wědomnosć a interdisciplinarne pólske studije w Halle nad Solawu. Jo južo pśed lětami a něnto zasej łoni se wobźělowała na literarnem wuběźowanju Ludowego nakładnistwa Domowina a Załožby za serbski lud, źož jo dobydnuła dwě 3. myśe ako basnikaŕka a awtorka krotkeje proze.
»Wuchack głupack a druge tšojeńka« su jeje prědne wózjawjone kniglicki, je jo Ludowe nakładnistwo Domowina lětosa wudało, ilustrěrował »Wuchacka« jo Thomas Binder. To su te prědne źiśece kniglicki w slědnych lětach, napisane w dolnoserbskej rěcy a nic pśestajone z drugich rěcow (jano tšojeńko »Kak jo kobołk swóju smjerźinu dostał« jo było pjerwjej w nimskej rěcy napisane, ale pótom awtorka jo sama napisała serbsku wersiju, wěcnje wobźěłanu a wudopołnjonu). Kniglicki se pórucuju za źiśi w starstwje wót wósymich lět, kuždy bok ma wukludny wobrazk a serbsko-nimski špikowański cedlik dołojce.


text:
Z Italskeje docpě nas zrudna powěsć wo smjerći rěčespytnika a slawista prof. dr. Andrea Trovesi. Profesor Trovesi je był nimoměry rěčnje wobdarjeny wědomostnik, kotryž je wjetšinu słowjanskich rěčow wobknježił a so tež ze słowjanskimi mjeńšinowymi rěčemi zaběrał.
W Serbskim instituće wobdźěli so na lětnim kursu serbšćiny w lěće 2000. Po studiju rušćiny, čěšćiny a němčiny w swojim ródnym měsće Bergamo a dlěšich studijnych přebywanjach w Praze je w Mailandźe 2002 zakitował disertaciju wo wuwiću definitnych artiklach w čěskej, serbskej a słowjenskej rěči. Jako docent a profesor je dołholětnje na Instituće za słowjansku filologiju uniwersity w Bergamje skutkował, prjedy hač přewza 2015 profesuru za slawistiski rěčespyt na uniwersiće »La Sapienza« w Romje (z ćežišćom słowjenskeje rěče).
Trovesi měješe šěroke wědomostne zajimy a je přeslědźił stawizny, struktury a rěčnu politiku słowjanskich a balkanskich rěčow. Publikowaše wšelake dźěła, mjez druhim wo wokatiwje w słowjanskich rěčach, wo etymologiskich prašenjach, na přikład wo přirunanju turkowskich požčonkow w bołharšćinje a bosnišćinje, wo sociolinguistiskich zjawach, kaž wo nastaću a kodifikowanju čornohórskeje rěče. Wo didaktiskich kompetencach wědomostnika swědči sobuawtorstwo gramatiki čěšćiny za italskich wuknjacych (Grammatica ceca: fonetica, morfologia e sintassi con esercizi e soluzioni, Milano 2019). 2003 je organizował sorabistisku konferencu w Bergamje z wobdźělenjom rěčespytnikow a literarnych wědomostnikow Lipšćanskeje uniwersity a Serbskeho instituta. Wuskutk konferency běše zwjazk I serbi-lusaziani. Storia, letteratura, lingua (Milano 2007), kotryž předstaja čitarjam w italskej rěči najwažniše fakty wo stawiznach, rěčomaj a kulturje Serbow.


text: W zwisku z morjenjom Georga Floyda dóńdźe w USA k demonstracijam, hdźež so wobdźělnicy raznje přećiwo rasizmej wuprajichu. Zdobom buchu pomniki kolonizatorow spowalene a tež na polu kultury so něšto hibaše. Mjez druhim je streamingowy portal HBO Max nachwilnje film »Vom Winde verweht« předstajenja rasizma dla z programa wzał z argumentom, zo jewja so w nim zestarjene kulturelne zhladowanja. Mjeztym jón z předsłowom profesorki Jacqueline Stewart, kotraž předstajenje njewólnistwa w filmje do konteksta staja, zaso poskićuja. Hižo někotre lěta so tajke diskusije tež na polu literatury wjedu. Přikład za to je kniha »Huckleberry Finn« Marka Twaina z lěta 1885. W njej wustupuje 219 razow n-słowo, kaž so čornuch mjeztym w jendźelšćinje husto mjenuje, a bu namjetowane je z »njewólnik« narunać, zo njeby so šulerjam rasizm přikubłał. Tež w Němskej so něšto hiba. W Berlinje so »Mohrenstraße« na »Anton-Wilhelm-Amo-Straße« (němski filozof afriskeho pochada) přemjenuje. A w sakskej tworni Bautz’ner Senf & Feinkost GmbH produkowana cyganska juška ma bórze nowe mjeno dóstać, po tym zo su so zastupjerjo Sinti a Roma hóršili, dokelž maja pomjenowanje Cygan za zacpěwace.


text:
Knigły, kótarež cu pśedstajiś, su južo druga publikacija towaristwa Kólesko z. t. z regiona Slepo/Slěpe nastupajucy narodnu drastwu. Projekt jo financěrowany pśez myto z wuběźowanja »Sächsische Mitmach-Fonds« z lěta 2019. Gótowa publikacija jo wujšła w decembru 2020. Knigły su wjelgin derje pśigótowane. Awtorka Elwira Hantšo ze Slěpego jo glědała na kuždy detail narodneje drastwy w běgu cerkwinego lěta a jo je do drobnego wopisała. Ako kněni Hantšowa jo gromaźiła maśiznu za knigły, jo se z młogimi žeńskimi rozgranjała, kótarež se hyšći na to spomnjeju, kak jo se narodna drastwa nosyła. Wóna sama a rowno tak jeje 18-lětna źowka se angažěrujotej w zmysle zachowanja narodnych drastwow a kultury małego regiona wokoło Slěpego.
Wažnje jo, až te knigły su prědne, kótarež pokazuju kšac pó kšacu, kake su źěle drastwy a kak se wóni woblekaju. Ale njejo to prědna publikacija wó slěpjańskej drastwje, dokulaž w 1950ych a 1980ych lětach su wujšli dwóje knigły wó tej temje1. Gaž póglědnjomy na pśikład na pólske publikacije wó narodnej drastwje a dalšne take w Nimskej wudane knigły, móžomy zwěsćiś jadnu, se wóspjetujucu šemu: nejpjerwjej su źěle drastwy nalicone, pótom skrotka se wujasnijo, kaka drastwa ga jo se wužywała, dwě abo tśi fota se pśidaju a gótowe jo. Elwira Hantšo pak źo dalej a glěda pśez granice małego łužyskego swěta. Ten inowatiwny efekt jo móžny, dokulaž knigły su pśigótowane wót někogo z nutśikownego krejza, to groni wót wósoby, kótaraž se kuždy źeń z drastwu zaběra a tu drastwu teke sama šyjo. Kněni Hantšowa ga jo znata šlodaŕka slěpjańskeje drastwy. Źěkowano praktiskej wěźe su nastali wjelgin dobre a awtentiske knigły, kótarež źe žeden wědomnostnik njeby mógał tak napisaś. Dokulaž knigły su wjelgin bogate w detailu, myslim se, až z pomocu knigłow teke za 100 lět buźo móžno, pšawu slěpjańsku drastwu zešyś. Drastwa za kuždu góźbu jo rekonstruěrowana na zakłaźe wulicowanjow starych, wěcywustojnych žeńskich ze Slěpego a teke z pomocu wobrazow. Toś ga jo slěpjańska drastwa na taku wašnju, móžomy groniś, za nimjernosć wopisowana. Ja som měła tu gluku, kněni Hantšowu wósobinski wopóznaś, a som sebje wěsta, až jeje zagórjetosć a pilnosć pśiźotej z pótrjeby, slěpjańsku originalnu drastwu za pśiduce generacije wuchowaś a jeje nosenje rozšyrjowaś.


text:
Ćisow (Njedźichow)
Ćisow (němsce Zeißholz)[1] je sydlišćo w sewjerozapadnej Hornjej Łužicy w Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1994 słuša k městu Njedźichow. We woponje sydlišća je hałuza ćisa widźeć.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje historiske naspomnjenje jako Czissaw[2] je z lěta 1401. Přez lětstotki słušeše wjes k Wojerowskemu stawowemu knjejstwu. Po Wienskim kongresu 1815 připadny Pruskej. Hranica ze Sakskej běžeše wotnětka přez holu južnje Ćisowa. Cyrkwinsce słušeja ewangelscy wobydlerjo ze starodawna k Wóslinčanskej wosadźe.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 200 wot cyłkownje 244 Ćisowčanow serbsce.[3] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 6,2 %.[4]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Walter Wenzel: Oberlausitzer Ortsnamenbuch (2008), ISBN 978-3-7420-2067-3 (němsce)
- ↑ Ćisow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 250. [752 wobydlerjow, z nich 38 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 9 z pasiwnymi, 0 serbskich dźěći a młodostnych, 705 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ćisow (Zeißholz) | Hrabowa (Großgrabe) | Nadrózna Hrabowka (Straßgräbchen) | Njedźichow (Bernsdorf) | Wětnica (Wiednitz)


text:
Jak czowiek czyto ruske ksiōnżki i patrzy na te ichniyjsze filmy, to ôni1 tam co chwila jōm2 bliny. I sie tak potyn myślymy, co to je za pierziństwo, a tak po prołwdzie3, to to sōm4 take normalne ajerkuchy5, yno, że na drożdżach i ze mōnkōm gryczanōm. Robi sie je dojś6 szybko-yno trocha wiyncyj czasu potrza7 na to, aże te drożdże zacznōm robić, ale wtedy przeca sie mogecie wlyjś8 na fejsbuka 😉
Co potrza?
połno9 szklōnka mōnki gryczanyj
wiynksze pó10 szklōnki mōnki pszynny
niycałoł szklōnka wody
szklōnka mlyka
2 dkg drożdży
1 jajco
50 g ôzpuszczōnego11 masła
trocha soli
łeżeczka cukru
masło klarowane (do pieczynia)
Na wiyrch:
wyndzōny łosoś
kawior
…
Na suchoł patelnia wciepcie14 mōnka gryczanoł i jōm trocha przipiyccie- ale niy na miał15 😉 Potyn pomiyszejcie jōm ze wodōm we misce i dosujcie do tego mōnki pszynny. Mlyko podgrzyjcie leko we gorczku16, rozpuście tam drożdże i cuker. We misce, kaj sōm mōnki, na pośrodku zrōbcie dziura i wlyjcie tam mlyko ze dodatkami. Ôstołwcie17 to pod jakim ryncznikym we ciepłym miejscu na 20 minut.
Potyn dociepcie18 tam jajco, ôzpuszczōne masło i fajnie to wymiksujcie. Tera zajś19 by trza to ôdstawić na aby 0,5 godziny (we Rusyji majōm wiyncyj czasu, to mogōm to tak czimać20 i 3 godziny 😉 ). Niyskorzi rozgrzyjcie patelnia, dejcie na nia trocha masła klarowanego i piyczcie za kołżdym razym 4 niy za sroge21 placki.
Na wiyrch takego ruskego ajerkucha idzie wciepnōńć byle co, te nojbarzi klasyczne sōm ze śmiytōnkōm i kawiorym abo łososiym. Choć jak ludzie mieli tam biyda, to byli radzi, jak sie takego blina zjedli i ze ôzpuszczōnym masłym. Smacznego!
1ô = ło
2jedzą
3naprawdę
4są, ō- samogłoska w wymowie między o i u
5naleśniki
6dość
7potrzeba
8wejść
9pełna
10pół
11rozpuszczonego
12gęsta
13śmietana
14wrzućcie
15o to trzeba dokładnie pytać w sklepach z materiałami opałowymi 😉
16garnuszku
17zostawcie
18dorzućcie
19znów
20trzymać
21duże


text:
Wychowałach ze mojim chopym piyńć dziecek! To niy ma ważne, że niy wszyjski bōły nasze rodzōne, bo cołko piōntka sie za nasze dziecka poważuje, pisze dō nos, zwōni, a pōmōgo jako umi! A jo sie raduja, że mi sie udało utrzimać we kupie ta nasza wielgo familijo. Nikerzi se kōłka na czole robiyli, jak sie dowiydzieli, że bydymy ta rodzina zastympczo.
-Jak dostaniesz wiynksze dziecka - godali - to cie słōchać niy bydōm, a na kożdym kroku ci napyskujōm, bydziesz robiyła za "szandary" bez cołki 24 godziny, a na policyji bydziesz sie musiała tłōmaczyć, jak co nazgłobiajōm!
Je prowda, że bajtle bele co poradzōm nawywijać, ale robiōm to wiynkszinōm ze gupoty. Jo im dycki godała tak: Pōnbōczek doł wōm kożdymu gowa, cobyście niōm myśleli, a jak niy wiycie co zrobić, to miasto samymu kōmbinować, to przidźcie ku nōm, ȏjcōm, a sie spytejcie, bo my już to downo przeszli, jak my byli tacy, jako wy teroz! Świat sie zmiynio, ale życiowe starości sōm porzad taki same! No, ale doś tego norzykanio, pogodejma o czym weselszym!
Jedyn roz moji dziecka chcieli mi upiyc ciasto na Dziyń Matki. Wszyjstek przirychtowali a powożyli podle przepisu, pomiyszali, do forymki wsadziyli , piec załōnczyli i już te ciasto mieli wsadzać, kej jo prziszła do dōm. Wtynczos to ôni byli na mie troszka źli, bo to miała być niepospodzianka, a jo im przeszkodziyła! Na to szczynści prziszłach w sama pora, bo moji roztōmiłe dziecka wszyjstek do ciasta dali, yno ô mōnce zapomnieli! Zrobiyli my potym spōlnie mało poprowka a ciasto sie nad wyroz udało, bo było zrobiōne ze miłościōm!
Kejnedy dostałach od moji cery na urodziny piykno, dłōgo kiecka i wszyjstek było by fajnie yno, że ôna wtyczos niy poradziła jeszcze szyć i cołko ta kiecka uszyła we rynkach jedinym ściegym, jaki znała: fastrygōm! Ta kecka bōła tako piykno, że do dzisio jōm mōm we szranku, yno ȏblyc sie jōm boja, coby mi niy postrzylała, jak sie bardzi rusza.
Jako we kożdym powołaniu niy kożdy dziyń słōneczko świyci, czasym tyż deszczyczek porosi, ale po burzy dycki słōńce wschodzi ... i tego sie trzimejma, roztōmiłe mamulki!
Roztōmiłych dziecek, coby Wōm dycki przoły! – tego Wōm ze serca życza !
Grymlino
P.S. Serdeczne podziynkowani do panoczka Alojza Zimończyka za pomoc we ślonski korekcie.


text:
Thomas Kläber: Land.Leben – Na jsy. 1968–2018, wudał Jürgen Maćij, 152 str., čornoběłe fotografije, kruta wjazba, 978-3-7420-2539-5, 19,90 €
Wudawaćel Jürgen Maćij dokumentuje w nowym wobrazowym zwjazku rjada wo łužiskich fotografach dźěło Thomasa Kläbera w lětach wot 1968 do 2018. Wosebitosć wobrazow w Gołkojcach žiweho fotografa je jich zhusćenje, kiž nastanje přez bliskosć k protagonistam a jich socialnemu wobswětej. Žiwjenje »na jsy« wuwiwaše so za njeho k najwažnišej, do wšěch směrow sahacej temje. Na spočatku běchu to přećeljo a susodźa z ródneje wsy Beyern we wokrjesu Herzberg/Elster a wokoliny. Srjedź 1980tych lět wěnowaše so přiběrajcy wjeskam wokoło Choćebuza. Nastaty wobrazowy kompleks je wjac hač chronika wo byću małych ludźi we Łužicy, kiž so z časom a towaršnostnymi přewrótami měnja.


text:
Pětr Elias Šěrach
Pětr Elias Šěrach (němsce Peter Elias Schirach; * 5. oktobra 1742 w Malešecach, † 21. januara 1795 w Rudolstadće) bě serbski knihićišćer a nakładnik.
Wón narodźi so do swójby Malešanskeho ewangelskeho fararja Hadama Zachariasa Šěracha jako wo 18 lět młódši bratr Hadama Bohuchwała. Wot 1772 hač do swojeje smjerće w lěće 1795 dźěłaše jako faktor a wobchodny načolnik w durinskim Rudolstadće.
Šěrach bě připóznaty fachowc a wustojny přemysłownik, tak zo mějachu rowjenkojo čas jeho skutkowanja za najwuznamnišu dobu knihićišća w Rudolstadće. Wón dósta nadawki z cyłeje Němskeje a tež z wukraja, kaž Friedrich Schiller w lěće 1788 chwalobnje wuzběhny. Pola njeho ćišćeše so w lěće 1773 tež nowe serbske wudaće Noweho zakonja Jana Rychtarja.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Měrko Šołta: Šěrach, Pětr Elias. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 542


text:
Před pjeć lětami bě tenor Björn Casapietra posledni raz w Budyšinje koncertował, lětsa chce to znowa 15. septembra w Serbskim muzeju. Cordula Ratajczakowa je so ze spěwarjom rozmołwjała.
Zwotkel pochadźa zajimawa němsko-italska kombinacija Wašeho mjena?
B. Casapietra: Sym dobra saksko-italska měšeńca. Mój nan bě sakski dirigent Herbert Kegel, moja mać italska sopranistka Celestina Casapietra. Sym dwurěčnje wotrostł a wjazam woprawdźe wobaj swětaj – němsku dokładnosć a přichilnosć k porjadkej kaž tež italske wjeselo nad žiwjenjom a dobrej jědźu.
Što Was do Budyšina ćehnje?


text:
»Njemóžu so dopomnić, zo čitach hdy knihu jedneje žony w němskej rěči, w kotrejž so žedźba za lubosću z tajkej požadliwosću a intensitu pokaza«, wobkrući znaty literarny kritikar Marcel Reich-Ranicki w Literarnym kwarteće ZDF, zaběrajo so z postum nakładowanymi dźenikami w lěće 1968 w starobje 39 lět zemrěteje NDRskeje spisowaćelki Brigitte Reimann. Tutón kompliment hodźi so tež na jeje literarny portret města Wojerecy »Moja dróha« nałožować, kiž wozjewi wona w lěće 1967 w tydźeniku Kulturneho zwjazka NDR »Sonntag«.
Literatka dźěłaše w lětach wot 1960 do 1968 w kombinaće Čorna Pumpa a bydleše we Wojerecach pod adresu Dróha Liselotty Herrmann 20 hač do swojeho přesydlenja do Neubrandenburga. Wulki dźěl jeje literarneho dźěła bu hakle po jeje smjerći nakładowany a swědči dale wo jeje wuměłstwje, teksty wobrazliwje a zdobom z wěstej načasnej hódnotu pisać.
Wojerowski wuměłski zwjazk pod nawodom Martina Schmidta jako časowy swědk tute namrěwstwo z wjele angažementom stajnje znowa wuswětla. Tak běchu čłonojo, hosćo a přećeljo wuměłskeho zwjazka dnja 12. junija do Wojerowskeje hrodoweje žurle přeprošeni na prapremjerne předstajenje hudźby k tekstam, kotrež drje buchu před lětdźesatkami w poměrnje małym nakładźe wuchadźacym časopisu wozjewjene, ale hišće ženje na někajkimžkuli zarjadowanju čitane.


text:
Pśechod. Přechod. Übergang. Prehod 03
W přichodnym połdra lěće budźe njewšědna wustajeńca łužiskich a korutanskich tworjacych wuměłcow w muzejach w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej widźeć, přewodźana wot čitanjow a koncertow ze serbskej a słowjenskej literaturu a hudźbu. Z mjeztym třećim wudaćom pokročuje słowjensko-serbske zhromadne dźěło na polu wuměłstwa.
Před pjeć lětami wotměchu so na iniciatiwu korutanskeho Słowjenca Karla Vouka Serbske kulturne dny w Korutanskej w Awstriskej. Wuměłc so wobšěrnje ze serbskej a łužiskej tematiku rozestaja. Najmarkantniši drje je jeho cyklus »Satkula abo (st)wor(jen)a krajina«, kotryž bě jako druhi dźěl projekta »Přechod« na wšelakich městnach we Łužicy wustajeny.
Wustajeńcu »Wobrazy krajiny« charakterizuje zajimawy wuběr twórbow k temje krajina. Poprosych dr. Andreju Hribernik, Noru Leitgeb a Sabrinu Kotzian, zo bychu něšto wo dwanaće wuměłskich pozicijach powědali. Andreja Hribernik nawjeduje Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa (Koroška galerija likovnih umetnosti, KGLU) w Slovenj Gradecu a je zastupjerjow za słowjensku Korutansku wubrała. Nora Leitgeb dźěła w Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska (Museum Moderner Kunst Kärnten, MMKK) w Celovecu, kotryž je tohorunja na projekće wobdźěleny a pisa katalogowe teksty k twórbam awstriskich Korutanjanow. Wuměłska stawiznarka Sabrina Kotzian z Choćebuza dźěła za Wuměłski archiw Beeskow a pisa teksty k twórbam serbskich wuměłcow.


text:
Jan Skala
Jan Skala (pseudonymy: Luboměr, Serbomił, Kukowski, Ahaswer, Jan Lipski; * 17. junija 1889 w Njebjelčicach, † 22. januara 1945 w Dziedzitzu, Delnja Šleska, tehdy Erbenfeld) bě serbski publicist a spisowaćel. W mjezywójnskim času angažowaše so w „Zwjazku narodnych mjeńšinow w Němskej“ za prawa njeněmskich ludow w němskim mócnarstwje.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jan Skala bě syn skałarja a šwalče a wotrosće w Njebjelčicach. 1901 wopytowaše wón jenož chwilku katolsku tachantsku šulu w Budyšinje, dokelž njemóžachu jeho staršej šulski pjenjez dozapłaćić. Tohodla wuknješe wot 1902 w Kamjencu na keramikarja a dźěłaše po tym hač do 1916 na wšelakich městnach w zawodach chemiskeje a keramiskeje industrije. Připódla kubłaše so w kubłanskich towarstwach za dźěłaćerjow a pisaše artikle do socialdemokratiskich nowin. 1910 so prěni raz někotre z jeho serbskich basnjow wozjewichu; 1912 zastupi do Maćicy.
Wot 1916 do 1918 bě Skala jako wojak na Balkanje a na wuchodnej fronće w Ruskej. Tam wuknješe wón serbochorwatsce a rusce. W zymje 1918/19 dźěłaše Skala na Berlinskim zastaranskim hamće. Za čas Nowemberskeje rewolucije wusměri so přećiwo Spartakistam a angažowaše so za natwar a zakitowanje parlamentariskeje němskeje republiki.
1919/20 bě Jan Skala redaktor Serbskeho Dźenika w Běłej Wodźe. Kónc lěta 1919 wobdźěli so při załoženju Łužiskeje ludoweje strony, kotraž měješe politiske zajimy Serbow zastupować. Strona bu 1924 do "Serbskeje ludoweje strony" přemjenowana. Při wólbach njezdoby pak ženje žane mandaty.
Tohorunja wobdźěli so Skala při załoženju Serbskeho Sokoła. 1921 dźěłaše Skala někotre měsacy při Serbskich Nowinach w Budyšinje. Tu zapřimny mjez druhim do publicistiskeho rozestajenja wo zawrjenju Serbskeho seminara ze strony Budyskeho tachantstwa. W samsnym lěće dósta městno při „Prager Presse“, oficielneje němskorěčneje nowiny čěskosłowakskeho knježerstwa. 1923 wozjewi w Budyšinje mału zběrku basnjow „Škrě. Zběrka z lubosće khwilow“.
W lěće 1924 zastupi do słužby „Zwjazka Polakow w Němskej“. Organizacija najwjetšeje mjeńšiny w Němskim mócnarstwje měješe swoje sydło w Berlinje. Wot 1925 do 1927 wobdźěli so na Europskich mjeńšinowych kongresach w měsće Genf.
Skala natwari 1925 redakciju časopisa „Kulturwille“ (wot 1926 „Kulturwehr“) a wodźeše jón jako hłowny redaktor hač do jeho zakazanja w lěće 1936. Bě to časopis „Zwjazka narodnych mjeńšinow w Němskej“.
W samsnym lěće zakazachu jemu nacisća tež kóždźičku žurnalistisku a spisowaćelsku dźěławosć. Skala wróći so do Budyšina a bu tam 1938 wot Gestapo zajaty a dźewjeć měsacow bjez wobskóržby w přepytowanskim jastwje w Drježdźanach zawrjeny. Po pušćenju dźěłaše wón we wšelakich Budyskich a Berlinskich zawodach.
1943 wopušći Berlin a přećahny do Erbenfelda w Delnjej Šleskej k přiwuznym swojeje žony. W bliskim městačku Namslau přistajichu jeho w elektrotechniskej firmje. Tam měješe kontakty k pólskim spjećowarjam.
Jako w januarje 1945 Čerwjena armeja do Erbenfelda zaćahny, witaše Skala wojakow jako wuswobodźerjow. Krótko na to zwadźi so ze sowjetskim wojakom, kotryž jeho zatřěli.
Počesćowanja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W Njebjelčicach, Budyšinje a Kamjencu su dróhi po Janu Skale pomjenowane. W pólskim Namysłowje dopomni pomnik na njeho.
Twórby[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Jan Skala wozjewi jenož mało swójskich knihow. Wjetšina swojich basnjow, nastawkow a artiklow publikowachu so w serbskich a němskich nowinach a w časopisu „Kulturwehr“.
- Škrě. Zběrka z lubosće khwilow (Budyšin 1923)
- Stary Šymko (Budyšin 1924), nowela, w kotrejž so prěni króć negatiwne wuskutki wudobywanja brunicy na serbsku kulturu tematizuja
- Die nationale Minderheiten im Deutschen Reich und ihre rechtliche Situation. (zhromadnje z Juliusom Bogenseejom, Budyšin 1929)
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Dietrich Scholze: Stawizny serbskeho pismowstwa 1918–1945. LND, Budyšin 1998, str. 89–100
- Jan Cyž: Skala, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 506ff.


text:
▶ »Čěske nocy« w Smochćicach
Pod hesłom »Čěske nocy« wuhotowaštej Serbski ludowy ansambl a kubłanišćo swj. Bena po dwulětnej přestawce zaso »Smochčanski hudźby swjedźeń« pod hołym njebjom. Orchester, chór a balet SLA předstajichu pod nawodom Tvrtka Karlovića kompozicije mjez druhim Antonína Dvořaka, Zdeněka Fibicha a Josefa Suka. Jako solisća agěrowachu Jaroslav Patočka (bariton), tenoraj Mikołaj Jan Walerych a Charalampos Alexandropoulos kaž tež Susann Bartke (sopran) a Mónika Kertész (alt). Prapremjerje běštej »Serbska narodna reja čo. 3« Korle Awgusta Kocora z cymbalowym přewodom Miriam Polákoveje jako přinošk swjedźenskemu lětu Kocora a Zejlerja a »Largo« z Dvořakoweje sinfonije »Z noweho swěta« z dudakom Handrijom Henčlom. Hóstna skupina Cimbálova muzika Jiřího Janouška a huslerka Markéta Janoušková z Češkeje zahorichu publikum z furioznym přednoškom crossovera »klasiskeje« a ludoweje hudźby; młoda ukrainska gitaristka Oleksandra Drač zahra cunjo »Reju wokoło lipy« Štěpána Raka. Dohromady zličichu 850 wopytowarjow.
▶ Dolnoserbski sekstet mytowany
We ramiku wuběźowanja pód motom »Rěc zwězujo« jo se teke naraźony projekt Dolnoserbskego seksteta z.t. mytował. Projekt se zaběra ze serbskeju rěcu a kulturu w Dolnej Łužycy. Jaden wjerašk projekta jo był w juliju prezentacija spisanych žywjeńskich dopomnjeśow Johanny Pontoweje z nagrawanjami na cd a z nastawkom Gregora Wieczorka wó serbskich stroninych mjenjach. Publikacija z jadnab 180 starymi fotografijami wótbłyšćujo serbske žywjenje slědnych generacijow we wšakich fasetach, eksemplariski teke za druge jsy Dolneje Łužyce. Nosaŕ projekta procujo se pśinjasć wejsanarjow wšych generacijow bližej, wubuźiś jich zajm za serbsku rěc a pógnuś k zaběranju ze serbskimi stawiznami swójeje rodneje jsy.
Po tym zo je so wosebita wustajeńca »Barby daliny. Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« 2020/2021 w Budyskim Serbskim muzeju wotměła (hlej Rozhlad 12/2020), so serija monotypijow Serbowkow słowjenskeho molerja hač do 23. oktobra 2022 we Wuměłskej galeriji w Mariborje pokazuje. Tudyša wustajeńca z titulom »Hordosć a předsudk pola narodneje drasty« je wupłód dołholětneho zhromadneho dźěła mjez Wuměłskej galeriju, Praskim Narodnym muzejom a Budyskim Serbskim muzejom. Nimo łužiskeje serije Trstenjaka, kiž běše wobwliwowany wot čěskeho molerja Ludvíka Kuby, tematizuje so wozrodźenje słowjanskich ludow w prěnjej połojcy 20. lětstotka. Ćežišćo wustajeńcy je narodna drasta a kak so we wěstej kónčinje a we wěstym času prezentuje. Ale tež prašenja přisłušnosće, identity a róle žonow so wobjednawaja. Historiskim wobrazam přidruža so twórby načasnych wuměłcow, mjenujcy Słowjanki Tiny Dobrajc (* 1984), Danki Triny Søndergaard (* 1972) a Němca Erica Schütta (* 1967), kotřiž so wuměłsce z narodnymi drastami zaběraja. Jich dźěła wobohaća wustajeńcu, dokelž tak hodźi so wo tym rozmyslować, kotru rólu hraje narodna drasta dźensa a kotry wuznam wona ma.
Spomnjeśa pśi drogowanju pó pówóstankach zniconeje serbskeje jsy
Wótery raz ga som w 1990ych lětach k swěźenjam we Łakomej woglědał, swěźenje a zmužnosć młodych luźi wobźiwował, kótarež běchu žedne z dwórow teje spušćoneje, abo lěpjej gronjone njedobrowólnje wusedloneje jsy wobsajźili, aby ju žywu źaržali. Někotare z nowych sedlarjow njejsu jano kšasnu wokolnu pśirodu, ale teke serbske nałogi a serbsku rěc woplěwali. To som z wjaselim zawupytnuł. Na jadnom ze swěźenjow som za nich a gósći na dwórje pśed »kulturneju brožnju« prezentěrował toflowu wustajeńcu wó stawiznach Serbow.Serb Renej Šuster, kenž jo słušał do aktiwistow, kótarež su wopytali wjas Łakomu a kśě zeleny biotop wokoło njeje wuchowaś. Foto: Werner Měškank
Pśi góźbje lětosnego Łakomskego swěźenja sobotu, dnja 11. junija, na kšomje nastawajucego »Chóśebuskego pódzajtšnego jazora« (oficialnje: Cottbuser Ostsee) jo Renej Šuster wót Zeleneje ligi kupku něźi 25 zajmcow wjadł pó pówóstankach zniconeje jsy Łakomeje. Wopor jamy ga njejsu jano dwóry, gumna, póla, łuki, kjarchob a za jsu lažece gaty. Ale tejerownosći stara z kamjenjami flastrowana postowa droga, kótaraž jo něga zwězała Łakomu a Nowu Wjas. Pó njej su pśed dwěma stolěśoma śěgnuli źěle pórazonego wójnstwa Napoleona. Kaž hynźi we Łužycy, jo teke tudy znata powěsć wó jogo zarywanej wójnskej kasy. Pśi wótbagrowanju jo se stawnje kněžyła naźeja, až by mógali pókład snaź něnto namakaś.
Nakładnistwo DONATUS w Niederjahna pola Mišna je němskorěčne pojednanje wo załožerju serbskeje artificielneje hudźby pod titulom »Korla Awgust Kocor (1822–1904) – Leben und Wirken« wudało. Serbskorěčna edicija je w lěće 1972 składnostnje 150. posmjertnych narodnin serbskeho komponista w Ludowym nakładnistwje Domowina w Budyšinje w rjedźe »Wuznamni serbscy prócowarjo« wušła. Awtor tuteje prěnjeje a dotal jeničkeje wobšěrneje monografije wo Kocoru je profesor Zbigniew Kościów z Opola. Wučer hudźby a publicist studowaše a skutkowaše wot lěta 1949 we Wrócławju. Monografija wo Kocoru za jubilejne lěto 1972 běše za serbofilneho a muzikologisce zdźěłaneho Polaka nadawkowe dźěło, kotrež přewzać běše za njeho zdobom česć. Přełožk z pólšćiny do serbšćiny přewza potom Budyski wučer Achim Brankačk. Studujo w lětach 1947 do 1950 na Wrócławskej uniwersiće, wón pólšćinu derje wobknježeše. Tutu serbskorěčnu předłohu wužiwach za přenjesenje do němčiny.
Předsłowo wučerja stawiznow a mnohostronskeho kulturnika Brankačka, w kotrymž wón žiwjensku dobu Kocora tak wopisuje, kaž njebu to za jeho čas nic jenož wočakowane, ale tež kruće žadane, njebu hižo do nětko předležaceje edicije přewzate. Historikarjo dźensa a w našim kraju hinak postupuja respektiwnje stawizny hinak wopisujo interpretuja. Z tym pak njeje zwuraznjene, zo njemóžemy z tutoho předsłowa, napisaneho a wozjewjeneho w socialistiskej dobje, hižo ničo přiwzać, zo bychmy komponista a jeho dobu pod wšelakimi aspektami derje zrozumili.
▶ Hłowna a wólbna zhromadźizna ZSW
Srjedu, 25. meje, přewjedźe Zwjazk serbskich wuměłcow swoju hłownu a wólbnu zhromadźiznu w Röhrscheidtowej bašće, při kotrejž zhladowachu přitomni na dźěławosć zašłeho lěta, hdźež słušeše mediateka »serbskiTV«, wozjewjena na platformomaj YouTube a Instagram, k wuspěšnym projektam. Nimo toho woli so nowe předsydstwo, kotremuž přisłušeja předsyda Jan Bělk, městopředsyda Bosćan Nawka, pokładnik Jan Cyž, Jěwa-Marja Čornakec, Michał Cyž a Měrka Mětowa.
▶ Edicija wó kśicowem puśu Jezusa wujšła
Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. jo wudało nowe knigły, kótarež maju byś pśinosk towaristwa za Łužyski cerkwiny źeń (24. do 26. junija 2022) w Zgórjelcu. Edicija wopśimjejo w šesć rěcach Milana Hrabalowu basnisku twórbu wó kśicowem puśu Jezusa, a to dolnoserbski (Alfred Měškank), česki original (Milan Hrabal), górnoserbski (Róža Domašcyna), nimski (Róža Domašcyna), engelski (Milan Hrabal jun. a Gerald Stone) a pólski (Justyna Michniuk). Pśedsłowo jo napisał pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa, dr. Hartmut S. Leipner. Bibliofilna wósebnostka móžo se dostaś pśez Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. w Chóśebuzu.
W lěće 1981 wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina pod titulom »Wanderwege durch den Kreis Bautzen« pućowanski přewodnik z wjace hač sto čarami, kotrehož awtor Friedrich Lehmann móže so jako angažowany posrědkowar němsko-serbskeje domiznowědy Hornjeje Łužicy wobhladować. Z přewodnikom, kotryž wobsahowaše wuběr z wjace hač 500 přinoškow wobstejaceho rjada »Der Wanderfreund rät fürs Wochenende« chcyše domoródnym a turistam kaž tež šulerjam na ekskursijach wosebitosće přirody a kultury Hornjeje Łužicy nazornje spřistupnjeć.
Friedrich Lehmann narodźi so 17. apryla 1897 we Wjazońcy jako syn ćěsle Augusta Lehmanna a jeho žony Fanny rodźeneje Dreßler. Hižo jako dźěćo horješe so za krajinu w swojej wokolinje. Po wopyće wo- somlětneje ludoweje šule we Wjazońcy chodźeše mjez 1903 a 1911 na Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tež připóznaće jeho wuja, progresiwneho pedagogi a direktora seminara, Johanna Gottlieba Dreßlera (1799–1867) pohnu Friedricha, sej z disciplinu wědu přiswojić. Za čas studija zajimowaše so wosebje za předmjety biologija, geografija, geologija a stawizny. Při stawizniskich slědźenjach njefascinowachu Lehmanna jenož fakty, ale wšitke z nimi zwisowace wuwića – w towaršnosći a w přirodźe, regionalnje a globalnje.
Přijomna papjera, dobre wuhotowanje, najwšelakoriše přinoški: Hižo kónc lěta 2021 wozjewi finski časopis »Särö« (čisło 45, str. 56–71) mj. dr. kompaktny přinošk k serbskej literaturje. Na spočatku steji nastawk wo Serbach w Hornjej a Delnjej Łužicy z pjera wersěrowaneho literarneho přełožowarja, polyglota a přećela Serbow Eera Balka (* 1955) »Saksan sorbit – vähän väkeä, paljon kirjailijoita« [Serbja w Němskej – mało ludźi, wjele spisowaćelow]. Podnadpismje nastawka prowokujetej: (1.) »Kansa katosi – ja löytyi uskonpuhdistuksen aikaan« [Lud so zhubi – a so namaka při reformaciji], (2.) »Kansaa suurempi kirjallisuus?« [Literatura wjetša hač lud?]. Balk praji k tomu w komentarej awtorce: »... mam za to, zo serbska literatura je w pozitiwnym zmysle nadměrnje wulka porno ludej, ale njecham to čitarjam direktnje nanuzować, a tež zo wěsta wohroženosć kultury wuwiwa w ludźoch wosebitu čućiwosć, kiž je pytnyć w literaturje.« Wón widźi Hornju a Delnju serbsku Łužicu, wobhladuje ju geografisce kaž tež literarnohistorisce a pomjenuje aktualne wuwića kaž rjad młodeje literatury Paternoster, internetny literarny konopej abo serbskiTV z literarnymi přinoškami na YouTube. Balk cituje Jurja Brězana (1916–2006) a Jakuba Barta-Ćišinskeho (1856–1909). Zo praja Finojo Němskej Saksa, je rěčna zajimawostka, kotraž pokazuje so mj. dr. na nastawkej dodatej karće cyłeje Łužicy ze serbskim sydlenskim rumom a pomjenowanjom pomjeznych krajow. Nimo toho je nastawkej přidate čornoběłe foto Pawoła Roty z NDRskeho časa z Hanu Chěžcynej w katolskej drasće (1887–1984), znatej bajkarku a maćerju basnika Jurja Chěžki (1917–1944) ze šulskimi dźěćimi na jeho ródnym statoku w Hórkach. Běłočorny negatiw kaž tež foto Karla Schmidta z lěta 1896 z dwěmaj młodymaj žonomaj w serbskej drasće na čołmje na Lědach tworitej přechod k basniskej mini-antologiji pod titulom »Kalojen metsä – Kolme runolijaa Lusatiasta. Lenka, Kito Lorenc, Róža Domašcyna Runojen suomennokset sorbin kielestä ja tekijöiden esittelyt Eero Balk« [Rybowy lěs – Třo basnicy z Łužicy. Finske přełožki basnjow ze serbskeje rěče a prezentacije Eero Balk]. Balk wubra a přełoži baseń Lenki – Christiany Piniekoweje (* 1958) »Zapózdźone wótegrono starkej«, baseń Kita Lorenca (1938–2017) »Dźiwne přeměnjenje« a basnje Róže Domašcyneje (* 1951) »Njeprašej so« (za Edit Pjenkowu), »Hra z měnjatymi rólemi« kaž tež »Norje«. Poslednjej wozjewištej so z hornjoserbskim pendantom. Z nadpismom »Rybowy lěs« poćahuje so Balk na baseń Lorenca a zdobom na změny łužiskeje, serbskeje krajiny a jich ludźi. K prezentacijam-anotacijam awtora a awtorkow su dodate po fotach rysowane portrety. Hižo na stronje štyri časopisa wabi so za předstajenje serbskeje literatury pod titulom »Sorbien runoutta – Saksan itäosissa elävän slaavilaisen kansan kirjallisuuselämä on vilkasta« [Serbska poezija – Literarne žiwjenje na wuchodźe Němskeje bydlacych Słowjanow je čiłe]. A tu je přidate foto njeznateho fotografa, wubrane z knihi Rudolfa Helma »Deutsche Volkstrachten«, wudateje w Mnichowje 1932, kiž pokazuje žonu a holcu w rozdźělnymaj žarowanskimaj drastomaj z Klětna ze srjedźneje Łužicy. Balk njepřewostaji ničo připadej, mudrje rozsudźiwši, předstaji na mało stronach wobšěrne literarne tworjenje Serbow z kritiskim, ale přichilenym wóčkom.
takle pisaše Ota Wićaz wo Janje Radyserbje-Wjeli, kiž bě jeho nanowski přećel. Po slědach tutoho prócowarja podaše so 12 čłonow towarstwa Přećeljo Smolerjec kniharnje dnja 17. junija po Budyšinje. Jeho slědy po cyłym měsće nadeńdźeš, jelizo to chceš. Na Židowje, njedaloko schodow na Hrodźiško, steješe jeho ródny dom. Dwustote narodniny by Jan Radyserb-Wjela lětsa woswjećił.Čłonojo towarstwa Přećeljo Smolerjec kniharnje na slědach Jana Radyserba-Wjele Foto: Róža Domašcyna Po šěsć stacijach předsyda towarstwa, Franc Šěn, přećelow serbskorěčneje literatury wjedźeše a jim zajimawostki ze žiwjenja wučerja, basnika, spisowaćela a ludowědnika powědaše. Čłonce towarstwa, samej basnicy, čitaštej pokazki z jeho wobšěrneho basniskeho dźěła. Radyserb chodźeše do stareje šule na Židowje. Po tym dźěłaše jako kruwar pola burow. Arnošt Bohuwěr Jakub, tehdy farar Budyskeje Michałskeje cyrkwje, je jemu na krajnostawski wučerski seminar dopomhał. Radyserb bě 1867 prěni wučer na nowej šuli na Židowje. Ale nic jenož tam, tež na Budyskim gymnaziju je wón serbšćinu podawał. Nimo toho redigowaše časopis Serbski Nowinkar, nawjedowaše spěwarske towarstwo Lumir, zběraše přisłowa a hrona, pisaše do nowin a časopisow a bě awtor dźěćacych hrónčkow, hódančkow a prěnjeje wuměłskeje prozy w serbskej rěči. Na tutym popołdnju wědźachu čłonojo towarstwa Jana Radyserba-Wjelu w swojej srjedźiznje.
RÓŽA DOMAŠCYNA
W awgusće wuńdźe w nakładnistwje Pop serbsko-němska basniska zběrka »Posledni sněh/Der letzte Schnee« Traiana Popa Traiana, z dwanaće grafikami Boženy Nawka-Kunysz. Do serbšćiny přenjesłoj staj jeho basnje Dorothea Šołćina a Benedikt Dyrlich. Tu wozjewjeny tekst je wujimk z epiloga zběrki.
Basnik a rebel, nakładnik a wupućowar, diskjokej a dźiwadźelnik, wudawaćel a redaktor.
Z tutymi a dalšimi wopřijećemi hodźi so Traian Pop Traian jadriwje charakterizować. Ja sam pak rady swojemu přećelej a koleze z gildy pisacych z wutroby přidam: Traian słuša ze swojim lěta 2002 załoženym nakładnistwom, kotremuž Pop-Verlag rěkaja, sobu k najpłódnišim spěchowarjam noweje wuchodno- a južnoeuropskeje literatury w Němskej a w tutym wobłuku mjeztym tež k spušćomnym wudawaćelam serbskeho pismowstwa. Wo tym swědča mnohe knižne a časopisne wozjewjenja słowjanskich a z tym tež serbskich awtorkow a awtorow z jeho nakładnistwa.
Wobalka zběrki »Posledni sněh/Der letzte Schnee«
W pjatym lěće noweho lěttysaca so z wulkim brodatym a dołhowłosatym Rumunčanom, rodźenym 1952 w Brașovje (němsce: Kronstadt) a bydlacym a tworjacym wot lěta 1990 w šwabskim Ludwigsburgu, zeznach na zeńdźenju eksiloweho spisowaćelskeho zjednoćenstwa PEN. Wot wšeho spočatka mje Traian překwapi ze swojim bjezposrědnym zajimom za nakromne a druhdy schowane a wosyroćene literarne krajiny Europy, tež za literaturu a wosud najmjeńšeho słowjanskeho ludu. Při tym Traian přeradźi, zo jeho wosebje tworjenje Kita Lorenca (1938– 2017) puta, zo zaměrnje sćěhuje a wobdźiwa jeho poeziju. Z přispomnjenjow wusłyšach respekt a měnjenje, zo Lorencowe basnje wusahuja z přerězneho wobłuka literarneje produkcije w Němskej; a zo z rěče serbsko-němskeho basnika duch znapřećiwjenja wuchadźa, tohorunja wěste šibałstwo, překročace mjezy pokorneho rěčenja a stajace nadutu a misionarsku rěč prědarjow w politice a medijach do prašenja.
▶ Kniha wo Serbach wušła
W Beogradskim nakładnistwje Svet knjige je wušła publikacija »U lepoj domovini Lužičkih Srba« (W rjanej domiznje Łužiskich Serbow), kotruž je Mićo Cvijetić wudał. W knize wopisuja so stawizny a aktualna situacija Serbow, politiske wobstejnosće, identita a tradicija. Nimo toho předstaja so wusahowacy zastupjerjo Serbow z wobłuka literatury, wědomosće a kultury kaž tež kulturne institucije.
▶ Wo Warnočanskej generaciji w Praze
Wědomostnicy Serbskeho instituta dr. Jana Piňosowa, dr. Jana Šołćina a prof. Thomas Menzel su na přeprošenje towarstwa »Společnost přátel Lužice« 6. meje w Praze wuslědki interdisciplinarnych slědźenjow wo tak mjenowanej »Warnočanskej generaciji«, młodych Serbach, kotřiž chodźachu po Druhej swětowej wójnje na tamniši gymnazij, předstajili a wo wuwiću serbskorěčneho kubłanja diskutowali.
▶ Chór Lipa dwójce
wustupił
Njedźelu, dnja 8. meje, je chór Lipa zhromadnje z Markleebergskimi wokalistami w Starej wikowanskej bursy w Lipsku serbsko-němski koncert pod hesłom »Hudźba zwjazuje« wuhotował.
Nimo toho wuhotowachu spěwarjo chóra 22. meje swój tradicionelny nalětni koncert na zahrodźe klóštra Marijineje hwězdy, hdźež zaspěwachu nimo Zejlerjowych a Kocorowych pěsnjow twórbje něhdyšeho dirigenta Jana Bulanka składnostnje jeho 20. posmjertnin. Jako wjeršk zaklinča wurězk z komiskeje opery »Předata njewjesta« Bedřicha Smetany. Nimo »Lipkow« wustupi na tutym popołdnju tež Chór Šule Ćišinskeho.
Workshop »Giving the gift of language« w Chóśebuzu wót 21.03 do 23.03. z prof. Neyooxetom Greymorningom
Gaž zastupijoš do rumnosćow, źož prof. Greymorning wjeźo swój workshop, sy pśechwatany a pśełapjony, cogodla na kuždej tofli wise w pór smugach wobraze luźi, zwěrjetow, wěcow, rostlinow a ze wšednych situacijow žywjenja. Na prědny zaśišć njamaju te wobraze zewšym nic zgromadnego, a ceła rumosć zda se pódnurjona w chaosu. Taki prědny zaśišć pak njejo pšawy. Pśeto z kuždeju dalšneju góźinu wucby wobźělniki sebje wuwědobniju, wjele zgromadnego móžotej měś wuźenje a tyca abo njetopyŕ a mazany zec w pśestajenju do rěcy Arapaho. Profesor sam groni z pósmjejkom: Jo, komplicěrowane jo stojaś pśed tabelu, połneju wobrazkow ze wšakimi wěcami. Ale tak góle wuknjo swóju prědnu rěc (eng. first language). Wóno stoj w srjejźi dopołnego chaosa. Pódobnje ga cujo se na zachopku wjele wobźělnikow toś teje wucby. Na kóńcu źěłaŕnicki pak jo móžno wótkšyś, až kuždy wobrazk na tofli bu kradosćiwje wubrany, prezentěrujo wěstu gramatisku formu, typisku, w tom konkretnem paźe w maminej rěcy prof. Greymorninga. Chaos jo něnto pórěźony. Wucba jo se wótměła w ramiku pśigótowanja projekta ZORJA, kótaryž matej na mysli Gregor Kliem a Maksimilian Hasacki.
› Serbšćina w Picnju
› Helmut Kurjo – ten slědny swójogo raza
› Ekologiske lěto w Błotach
› Nowy muzikowy wideo chora PopKon Chóśebuz
› Serbski rěcny projekt ZORJA
› Ielyzaveta Waltherowa – serbska Ukrainaŕka 2.0
› Rozžohnowanje z wjesnjanostu Francom Bruskom
› Jutrowne doškrabki a njewšědne jutrowne wužadanje
› Winfriedowy dom w Schmiedebergu – něhdy a dźensa
04.06. | 19.30 hodź.
»Són swjatojanskej’ nocy« – dźiwadło z hudźbu na hłownym jewišću Budyskeho Němsko-serbskeho ludoweho dźiwadła
»Błośańska noc powěsćow« Serbskego ludowego ansambla pśi Bismarckowem tormje w Bórkowach
Serbske dźěćace dźiwadło předstaji kruch »KUS hinak – MAŁE WAMPIRY« Andreasa Galka w Dźiwadle na hrodźe w Budyšinje. Dalše předstajenje je 08.06.
Přednošk »Narodna drasta a identita we wuchodosrjedźnej Europje« Anny Novikov w Budyskim Serbskim muzeju
76. Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń w Bukecach
Přełožerjej Jana Štillerová a Pětr Šołta předstajitaj knihu Ivony Březinoveje »Bjez čriji« na Praskich knižnych wikach.
Knižna prezentacija biografije »We fokusu: Korla Awgust Kocor (1822–1904)« Zbigniewa Kościówa w Budyskim Serbskim muzeju
Wustajeńca twórbow Maje Nageloweje w Drježdźanskim statnym ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm (Wigardowa 17)
9. mjezynarodny festiwal dudakow w Slepom
»Gala operetow« SLA na Jakubec hrodźe w Mortkowje
Wósebna wustajeńca »Ako jo se z jaja swětło wupacyło do kraja« z fotografijami Maika Lagodzkego w Serbskem muzeju w Chóśebuzu
▶ Dnjowniki fararja Šwjele wujšli
Dnjowniki Bogumiła Šwjele z lět 1897 do 1945 su jadnorazne awtentiske žrědło k serbsko-nimskej Łužycy za cas póznego kejžorstwa, Weimarskeje republiki a nacionalsocializma. Ako Spise Serbskego instituta su něnto wujšli pód titlom »Aus dem Alltag eines wendischen Pfarrers« w Ludowem nakładnistwje Domowina. Wudawaŕka dr. Annett Brězanec jo wšykne Šwjelowe dolno- a górnoserbske zapise pśestajiła, tak až su dnjowniki dopołnje w nimskej rěcy pśistupne. Faraŕ Bogumił Šwjela (1873–1948) słuša ako redaktor, rěcywědnik a sobuzałožaŕ Domowiny k nejwuznamnjejšym wósobinam serbskich stawiznow. Mimo swójogo wobšyrnego pówołańskego a drugego statkowanja jo pśisamem poł lětstotka pak serbski pak nimski zapisował »wiźone, słyšane, myslone« wót sebje a drugich. Tak pišo wó praktikach wutłocenja serbskeje rěcy z cerkwje a šule, kótarež casniki a amtske zapise niźi a nigdy njenaspomnjeju.
▶ Lena Hauptmannojc nominěrowana
Dolnoserbska šansoneta Lena Hauptmannojc jo ze swójim duo LeDazzo nominěrowana za wuběźowanje »Women in Jazz – next generation virtuell 2022« a teke za jazzowe myto města Halle 2023. Až do 23. maja su mógli zajmce swóje tśi głose daś za dogromady 22 jazzowych muzikaŕkow z Argentinskeje, Nimskeje, Awstriskeje, Pólskeje, Ruskeje a ze Słowjeńskeje.


text:
Beschreibung
Tak je nastała kniha z najwšelakorišimi temami a časami jednanja a rozdźělnymi stilemi pisanja. Tale literarna pisanosć je přewšo powabjaca, wšako je z wulkej wěstosću za kóždu čitarku a kóždeho čitarja něšto pódla, štož ju abo jeho zajimuje. Jěwa-Marja Čornakec na přikład wopisuje na žortne wašnje wuskutki lěkowanja ze »zelowym dynamitom«. Tež Jurij Koch je ze žortnym powědančkom wo wosebitym šerjenju zastupjeny. Někotři zhladuja do zašłosće, druzy wěnuja so dźensnišemu časej. Krótka zabawna lektura za dźeń a dlěše nazymske wječory.


text:
Niy ma co sam tera pisać elaboratōw1, ale bez jaki cufal2 wyszoł mi z tego richtich3 fajny recept4… i szlus5 😉
Co potrza?
1 kg kurczaka (joł żech mioł piersi, ale idzie tyż dać filety ze podudzi)
2-3 gorście6 listkōw bazylii
1 gorść listkōw limonki kaffir (abo skōrka ze citrōłny)
łeżka mostrichu/zynfu7
5 łeżek oliwy
5 łeżek oleju rzepakowego
pó szklōnki biołego wina (wytrawne abo pó wytrawne)
ździebko8 chili
zōmbek czosku
trocha mōnki do zagynszczynia zōłzy (joł zech doł ryżowo)
sōl i pieprz
Kurczaka we srogich9 kōnskach10 żech podpiyk na prawie suchyj patelni (yno ździebko oleju abo masła klarowanego do natłuszczynia i wtedy niy bydzie tak pyrskać11). Bazylia, liście limōnki, inksze12 prziprawy i wino zblyndujcie. Wciepcie to wszyjsko ze kurczakym do jakego gorka i niech sie to aby ze godzina pomału13 powarzi14. Na patelnia po podpiykaniu mogecie wlołć trocha wina, żeby zebrało te przilepiōne kōnski miysa i dolyjcie to niyskorzi15 do naszyj zōłzy.
Jak już miyso bydzie miynke, to je wyciōngcie16, zōłza mogecie trocha odparować i zagyńścić (mōnka rozrōbcie we zimnyj wodzie, wlyjcie do zōłzy i uwołrzcie). Terozki już yno ôstało17 jedzynie. Tako kura pasuje fajnie do klōzek18, nudli19 abo ryżu, choć joł żech jōm podowoł ze szałołtym20 ze brokuła i kartołfli21. Smacznego 🙂
1ō- samogłoska w wymowie między o i u
2przypadek
3naprawdę
4przepis
5koniec
6garście
7musztardy
8szczyptę, odrobinę
9dużych
10kawałkach
11pryskać
12inne
13powoli
14pogotuje
15później
16wyjmijcie
17zostało
18klusek
19makaronu
20sałatką
21ziemniaków


text:
Mój nan jo zemrěł. Wón jo był pśecej tudy – něnto wěcej nic. Njok to za wěrno měś, pak musym. Wón ga jo pśecej hyšći pśibytny. W źěłańskej śpě na stołowem jabriku wisy jogo źata jaka, na pisańskem bliźe notice, pisak bźez kapki, škla z wórjechami. Jogo njelicobne manuskripty rozłožone pó cełem rumje, kótarež jano na to cakaju, až zachopijo na nich zasej dalej źěłaś. W kuchni – jogo městno. Do myslow zanurjony – kaž samorozmějucy – stoj za njogo talaŕ, kótaryž wóstanjo prozny. Wón ga jo pśecej tudy był – něnto pak wěcej nic.
Myslim se, jo trjeba wjele casa, aby wurozměł, což njamógu zapśimjeś.
Mój nan wšuźi pśibytny, jogo slědy, jogo drogi. Zacynijom wócy a wiźim jogo pśiźecego mě napśeśiwo, malsnje hyšći pśed slědnym wuproznjenim listowego kašćika listy wótpósłaś. Skóro kuždy wjacor. Wón jo był njewomucny, do pózneje nocy som jogo wiźeł w jogo źěłańskej śpě spózy swětła lampy, pśi njewopśestajucem klapotanju pisańskeje mašiny. Pótom jo wuśěgnuł łopjeno, se za pisańske blido sednuł a z ruku diakritiske znamuška pśipisał, kótarež su byli wósebne wupominanje. Pón malsnje na post. Casy jo testował z kamuškom, kótaryž jo do listowego kašćika chyśił, lěc njejo juž pśepózdźe był.


text:
Kulkowa wacka
Kulkowa wacka (teke kulkowy bruk; Leptinotarsa decemlineata) jo bruk ze swójźby listowych brukow (Chrysomelidae) z pórěda (Coleoptera).
Wědomnostne mě[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pó nimskej wikipediji wědomnostne mě Leptinotarsa decemlineata wóznamjenijo nimski někak "Zehnstreifen-Leichtfuß" a serbski pótakem "lažka noga ze źaseś smužkami" abo "źaseśsmužkowa lažka noga".
Wopis[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
7 až 15 milimetrow dłujka kulkowa wacka jo žołta, pśi com jeje šyjowa toflicka (nimski de:Halsschild) carne flacki ma a na kšywach kśidłow (teke pókšyw kśidłow) jo wiźeś źaseś śamnych pódłujkich smužkow.
Rozšyrjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Bruk jo swětadaloko rozšyrjony. Originalnje póchada, kaž teke kulkowa rostlina, z Ameriki. Jeje originalna amerikańska domownja jo lažała w zwězkowem staśe Colorado. W amerikańskej engelšćinje jo była Kulkowa wacka teke "Colorado beetle" pomjenjowana. Jeje originalna picowa rostlina jo była de:Büffelklette, kótaraž teke k swójźbje ronicowych rostlinow słuša. Pśechod na kulku jo se pópšawem pśipadnje stał. Pśez pśedobywanje běłych sedlarjow a z nimi jich kulkowych rostlinow, jo se brukoju jogo nowa picowa rostlina praktiski napśeśiwo pśinjasła.
W Europje była kulkowa wacka prědny raz w lěśe 1877 w pśistawach wót Liverpool a Rotterdam wuglědany. W Nimskej su prědne namakanki za Mülheim am Rhein a Torhow (Sakska) teke za lěto 1877 dopokazowane. Južo w toś tem casu jo se wó njesnadnych napinanjach rozpšawjało, plagu zagranicowaś.
W lětoma 1887 a 1914 su nowe wjelike napadowe wuchadnišća w Europje wustupowali. W lěśe 1922 se jo kulkowa wacka na wjelikej šyrokosći skóńcnje wót wuchoda až do nutśikownego kraja pśedobywała a 250 km² kulkowych wobrostow wokoło Bordeaux skóncowała. W lěśe 1936 jo se po Rynje dochadał a se ze spěšnosću wót 20-30 km na lěto do wuchoda rozšyrjowała. W lěśe 1945 jo bruk na Łobjo dochadał, w lěśe 1950 na Odru. W lěśe 1960 jo skóńcnje Pólsku pśeprěkował a granice Sowjetskego zwězka dośěgnuł.
W Europje kulkowa wacka žedne pśirodne žratne njepśijaśele njama, jeje warnujuce barwy ju optimalnje šćitaju (glědaj teke mimikry wósy). Akle w slědnych lětźasetkach su domacne ptaški, kaž fazany, kulkowu wacku ako žratwu akceptěrowali.
Mimo togo pśepytuju, nad brukoweju plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi rodami dobyś.
Pica[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Kulkowa wacka a jeje larwy su žywe wót źělow kulkoweje rostliny (a drugich ronicowych rostlinow). Wóttudy teke mě "Kulkowa wacka". Kulkowe wacki mógu w krotkem casu cełe póla do gołego wobežraś.
Wuwiśe[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Bruki wótpołožuju w juniju na łopjenowych dolnych bokach kulkowych rostlinow kuždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jajkow. Cele jadna samica móžo něźi 1200 jajkow znjasć. Z jajkow se pó 3 až 12 dnjach larwy lagnu. Su cerwjenojte a maju na bokach a na głowje carne dypki. Larwy wjelgin spěšnje rostu a se tśi raz slěkaju. Pó 2 až 4 tyźenjach lězu do zemje, aby se tam zapśěźowali. Pó něźi dwěma dalšnyma tyźenjoma kulkowe wacki wulězuju, pótom pak hyšći nejmjeńša jaden tyźeń we zemi wostawaju. Na lěśe jo 1-2 brukowej [generacija|generaciji]], pśi comž se w srjejźnej Europje jano jadna generacija wuwija, ale w śoplejšych regionach móžo se až do tśich generacijow wuwijaś. Kulkowe wacki mógu zymje pśetraś we zemi.
Žrědło[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, bok 71 (nim.)
- Welcher Käfer ist das?, Kosmos, ISBN 3-440-05728-3 (z nimskej wikipediji)


text:
W lěće 2016 bu rjad zarjadowanjow składnostnje 100. posmjertnych narodnin Jurja Brězana.
Swjedźenske zarjadowanje „Jurij Brězan – Ze studnje jeho lět“ w Dźiwadle na hrodźe Budyš
Knižne předstajenje »Jurij Brězan. Leben und Werk« z awtorom Dietrichom Šołtu na Lipšćanskich knižnich wikach
Znowa wotkryte: »Stary nan«, Lausitzer Literatur vorMittag w Dźiwadle na hrodźe Budyšin
Knižne předstajenje »Jurij Brězan. Leben und Werk« z awtorom Dietrichom Šołtu w Měšćanskej bibliotece Budyšin
Wotewrjenje wustajeńcy »Kusk žiwjenja« w Serbskim muzeju
Časowi swědkojo a literarne tekstywSmolerjec kniharni Budyšin
Čestne zarjadowanje składnostnje 100. Narodnin serbskeho spisowaćela a basnika Jurja Brězana w Kamjentnym domje Budyšin, zarjadowar DIE LINKE.
Dźeń wotewrjenych duri pod motom „Wotewrjena pisarnja“ w bydlenskim domje a na zahrodźe Jurja Brězana w Hornim Hajnku


text:
Carl von Linné
Carl von Linné (uać. Carolus Linnaeus) (rodz. 23 maja 1707 we Råshult, um. 10 styčńa 1778 we Uppsali) – šwedzki přirodńik, profesor ůńiwersyteta we Uppsali. Je autorym Systema Naturae we kerym předstowjůu zarys systyma klasyfikacyje uorgańizmůw kery sům wymyślůu. Jygo publikacyjo dopůmůgua we powšychnym přijyńću binůminalnygo (dwůmjanowygo) systyma mjanowańo gatůnkůw. Uopisou ůng. 7700 gatůnkůw roślinůw a 4162 gatůnki gadźiny. We 1737 uopublikowou Genera Plantarum, kere to dźeuo douo podstawy wspůučesnyj botańice.


text:
Rujany
Rujany[1][2] (stare mě jo było Rjana[3]; nimski Rügen) su kupa pśi baltiskem mórju a źěl Pśedpomorskeje w Nimskej. Wóna jo nejwětša kupa Nimskeje. „Wrota“ ku kupje Rujany su hanseatiske město Stralsund. Kupa, pśez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šyroki Strelasund z twardeju zemju zwězana, ma maksimalnu dłujkosć wót 52 km (z pódpołdnja do pódpołnocy), maksimalnu šyrokosć wót 41 km na pódpołdnju a płoń wót 926 km². Cełkowna dłujkosć pśibrjoga Rujanow jo 574 km. Jeje póstawa jo pśez młogolicbne mórske zalewy ale teke wustupne połkupy a krajne jězyki wjelgin mócnje rozcłonkowana.
Kupa Rujany jo stwóriła až do 3. septembra 2011 gromaźe z kupu Hiddensee a někotarymi mjeńšymi kupami zastojniski krajny wokrejs Rujany z wokrejsneju stolicu Bergen auf Rügen. Z 4. septembra 2011 kupa Rujany jo źěl wokrejsa Pśedpomorska-Rujany ze wokrejsneju stolicu Stralsund.
Dalšne města su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen. Ale teke słušaju Baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany se dla jich wšakich rědnosćow krajiny a dłujkich, drobnopěskojtych kupańskich brjogow wót wjele dowolarjow wopytuju.
Nožki
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 430
- ↑ W internetowem słowniku: Rügen
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 408
Žrědła


text: Allison Graham, Blackwill Robert D., Wyne Ali (1) Andrzejczak Jerzy (2) Arias Juan (1) Babiel Jacek (1) Badeni Joachim, Petrowa-Wasilewicz Alina (1) Bajer Magdalena (1) Barbur Eli, Urbański Krzysztof (1) Barczuk Kazimierz, Wieja Estera (1) Barlik Ewa (1) Bartoszewski Władysław (2) Bartoszewski Władysław, Komar Michał (1) Bergoglio Jorge Mario (1) Bocheński Jacek (1) Boniecki Adam, Morelowska Karolina (1) Borges Jorge Luis, Osvaldo Ferrari (1) Bralczyk Jerzy, Ogórek Michał (1) Brykalski Dawid (1) Brysacz Piotr (1) Brzeziecki Andrzej, Makowski Jarosław (1) Brzozowicz Grzegorz (1) Budziaszek Jan (1) Celnik Paulina (1) Chrostowski Waldemar, Górny Grzegorz, Tichy Rafał (1) Chruślińska Iza (1) Czerkawski Mariusz, Zawioła Wojciech (1) Czerwińska Anna (1) Długołęcka Alicja, Reiter Paulina (1) Dorn Ludwik, Krasowski Robert (1) Drosio-Czaplińska Joanna (1) Drozdowski Marek, Ordon Longina (1) Duka Dominik, Dostatni Tomasz (1) Dunin-Wąsowicz Paweł (1) Durczok Kamil (1) Edelman Marek, Sawicka Paula, Burnetko Krzysztof (1) Fallaci Oriana (1) Gaulle Philippe (1) Gierat-Bieroń Bożena (1) Giza Hanna Maria (2) Gmyz Cezary (1) Godlewski Adam (1) Gołas-Ners Agnieszka (2) Gorczyńska Renata, Miłosz Czesław (1) Góra Jan W., Kubaszczyk Joanna (1) Górny Grzegorz, Tichy Rafał (1) Graczyk Maria (1) Grechuta Danuta, Baran Jakub (2) Grobel Lawrence (1) Grochola Katarzyna, Wiśniewski Andrzej (2) GruszczyĹski Piotr, Warlikowski Krzysztof (1) Habeler Peter, Steinbach Karin (1) Hammer Karl (1) Hejmo Konrad (1) Holland Agnieszka, Kornatowska Maria (1) Hryniewicz Wacław (1) Isakowicz-Zaleski Tadeusz, Terlikowski Tomasz P. (1) Iwanicka Klaudia (1) Jabes Edmond (1) Janion Maria, Szczuka Kazimiera (1) Jankowicz Grzegorz (2) Jucewicz Agnieszka, Sroczyński Grzegorz (1) Kaczorowski Aleksander (1) Kaliszuk Zbigniew (3) Kaniecki Przemysław, Konwicki Tadeusz (1) Kanold Barbara (2) Kapuściński Ryszard (1) Katafiasz Olga (1) Kerski Basil, Kowalczyk Andrzej St. (1) Kieżun Witold, Jarocki Robert (1) Kim Renata, Żuławski Andrzej (1) Klary Beata Patrycja (1) Kletowski Piotr, Marecki Piotr (1) Kleyff Jacek (1) Klich Aleksandra (1) Klich Edmund, Krzymowski Michał (1) Knabit Leon (1) Knotz Ksawery, Strączek Krystyna (1) Komorowski Bronisław (1) Konarzewska Marta, Pacewicz Piotr (1) Kowalska Dorota (2) Krasowski Robert, Rokita Jan (1) Królikowski Wiesław (1) Krupiński Wacław (1) Kubisiowska Katarzyna (1) Kublik Agnieszka, Czuchnowski Wojciech (1) Kurc Bartosz (1) Kurska Jolanta (1) Kuydowicz Magdalena, Korpolewska Katarzyna (1) Ladorucki Jacek (1) Laszuk Anna (1) Lemański Wojciech, Wacławik-Orpik Anna (1) Lew-Starowicz Zbigniew (2) Lew-Starowicz Zbigniew, Kasprzycka Barbara (1) Lew-Starowicz Zbigniew, Romanowska Krystyna (1) Lewandowska-Kąkol Agnieszka (1) Lichocka Joanna (1) Lichocka Joanna, Dłużewska Maria (1) Litwinienko Aleksander (1) Lubczyński Krzysztof (1) Łuczak Marek (1) Macedoński Adam, Zechenter Anna (1) Majdan Radosław (1) Majewski Aleksander (1) Makarenko Vadim (1) Maliszewski Stanisław (1) Marcińczak Łukasz (1) Marecki Piotr (1) Maruszeczko Anna (1) Miączyński Piotr, Kostrzewski Leszek (1) Michalski Cezary, Palikot Janusz (1) Michalski Cezary, Staniszkis Jadwiga (1) Michalski Grzegorz (1) Miecugow Grzegorz (3) Migdał Robert (1) Mikołajewski Jarosław, Świerżewska Ewa (1) Miller Leszek, Krasowski Robert (1) Miller Marek (1) Miłosz Czesław, Fiut Aleksander (1) Modzelewski Jarosław, Bazylko Piotr, Masiewicz Krzysztof (1) Morawska Olga (2) Morozowski Andrzej, Kamiński Michał (1) Moskwa Jacek (1) Naszkowska Krystyna (1) Nayhaub Dirk (1) Nęcek Robert (1) Nocuń Małgorzata, Brzeziecki Andrzej (1) Nowak Adam, Sękalski Cezary (1) Nowak Andrzej (1) Nowakowski Marek (1) Nowosielski Jerzy, Podgórzec Zbigniew (1) Nowosielski Jerzy, Czerni Krystyna (1) Nyczek Tadeusz (1) Olędzki Artur (1) Omilianowicz Magda (1) Osiecka Agnieszka (1) Osiecki Jan (1) Palikot Janusz, Michalski Cezary (1) Paluch Janusz (1) Paradowska Janina, Stremecka Marta (1) Pasierb Janusz Stanisław (1) Pawlicka Magdalena (1) Petelicki Sławomir, Komar Michał (1) Piątek Andrzej (1) Piesiewicz Krzysztof, Komar Michał (1) Pohl Krystyna (1) Polkowski Maciej (1) Poręba Bohdan Niekrasz Lech Z. (1) Power Arthur (1) Purchla Jacek (1) Purzyńska Małgorzata (1) Pytlakowski Piotr (1) Pyzia Krzysztof (1) Racewicz Joanna (1) Raczkowski Marek, Żakowska Magdalena (1) Rolicki Janusz, Pilawski Krzysztof (1) Rolińska Joanna (1) Rowiński Tomasz (1) Rożek Tomasz (1) Różewicz Tadeusz (1) Ruman Elżbieta (1) Rybak Magdalena (1) Rymkiewicz Jarosław Marek (1) Sadecki Jerzy (1) Sapkowski Andrzej, Bereś Stanisław (1) Segal Hanna, Quinodoz Jean-Michel (1) Sekielski Tomasz, Morozowski Andrzej (1) Siemieński Mieczysław (1) Skibiński Paweł, Dynarowski Dawid (1) Smoleń Bohdan, Kłys Anna Karolina (1) Smoleński Jan (1) Sommer Piotr (2) Sommer Tomasz (2) Sommer Tomasz, Pazio Rafał (1) Sontag Susan, Cott Jonathan (1) Sosnowska Anna, Foks Mikołaj (1) Sowa Andrzej (1) Stańko Tomasz (1) Staszewska Monika (1) Strzałka Jan (1) Subbotko Donata (1) Szczeklik Andrzej, Illg Jerzy (1) Szczesiak Edmund (1) Szewczenko Ihor (1) Szigeti Laszlo (1) Szumowska Małgorzata, Wiśniewska Agnieszka (1) Szwed Sylwia (1) Szymański Marek (1) Śmiałowski Piotr (1) Środa Magdalena, Pawlicka Aleksandra (1) Świąder Janusz (1) Terlikowski Tomasz (1) Thurn Taxis Gloria, Meisner Joachim (1) Tolinski Brad (1) Tomska Justyna (1) Torańska Teresa (2) Trimberger Kay E. (1) Wacławik-Orpik Anna (1) Wasilewska Anna (1) Weiss Szewach, Jarmusiewicz Anna (1) Wellman Dorota, Wiśniewski Janusz Leon (1) Werner Anita (1) Wichrowska Magdalena (1) Wilk Marcin (1) Wiśniewski Wojciech (1) Wodecka Dorota (2) Wojciechowski Marcin (1) Wróblewski Janusz (1) Wyrzykowski Krzysztof (1) Zaborek Dariusz (1) Zaborski Marcin (1) Zadura Bohdan (1) Zakrzewicz Agnieszka (1) Zapotoczny Aleksandra (1) Zaremba Piotr, Karnowski Michał, Wildstein Bronisław (1) Zarzecka Halina (1) Zawadzka Dorota, Skrzydłowska-Kalukin Katarzyna (1) Ziemiec Krzysztof, Suchodolska Mira (2) Ziemkiewicz Rafał A., Geremek Rafał (1) Żaklina Henzel (1) Żakowski Jacek (3)


text:
Amerika
Amerika (tyż Hamerika, roz za kedy Nowy Śwjot abo Zachodńo Půłkugla) – mjano tajle śwjata kero leży na zachodńij půłkugli, a we keryj skłod wlazujům Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. S půłnoce na połedńe je uůna dugo na 15 500 km, uod Arktycznygo Archipelagu po Uogńisto Źymja. Zajmuje 42,5 milijůna km² placu, a zamjyszkuje ja przez 900 mln ludźi. Jeji mjano pochodźi uod mjana Amerigo Vespuccigo, kerymu na anfangu XVI stolećo ńysłůszńy przipisywano uodkryće Ameriki. Po prowdźe, lo nowożytnych Ojropejczykůw uodkrůł ja Krzisztof Kolůmb we 1492. Ńykej mjano "Amerika" używo śe kej abrewjacyjo uod Zjednoczůnych Stanůw Ameriki.


text:
Budyšin. Nowa antologija serbskeje prozy „Mlóče“ změje štwórtk, 28. septembra, w 19.30 hodź. w Budyskej Smolerjec kniharni premjeru. 20 serbskich awtorkow a awtorow je so za nowu antologiju pjera jimało. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je ju zestajiła. Žortne a chutne powědančka wotbłyšćuja na zabawne wašnje swětłe a ćmowe stronki žiwjenja. Z nowostki čitaja Beno Budar, Rejzka Delenkowa, Róža Domašcyna a Dorothea Šołćina. Wšitcy zajimcy su na literarny wječor witani.
Rozjimaja etiske prašenja
Smochćicy. We wobłuku rjada Smochčanski forum porěči profesor za moralnu teologiju na Freiburgskej uniwersiće dr. Eberhard Schockenhoff zajutřišim, štwórtk, w 19.30 hodź. w Smochčanskim Domje biskopa Bena na temu „Etiske prašenja mjez njespjelnjenym přećom za dźěsćom a wotehnaćom“. Předewšěm póńdźe wo to, kak maja so tele prašenja z křesćanskeho wida zarjadować. Na přednošk a diskusiju su zajimcy wutrobnje witani.
Čita ze swojeje knihi
Budyšin. Přichodne zarjadowanje Budyskeho kluba wuchowarjow rěče wotměje so jutře, wutoru, w 19 hodź. we wobłuku Mjezykulturneju tydźenjow w Budyskej měšćanskej bibliotece. Tam předstaji Yuri Lévano García w hudźbnje wobrubjenym přednošku swoju domiznu Peru kaž tež jeho krajinowu, rěčnu a kulturnu mnohostronskosć. Wšitcy zajimcy su na zarjadowanje wutrobnje přeprošeni. Zastup je darmotny.
Přednošuje wo młynach
Budyšin. Młyny w Budyskim sprjewinym dole wot 14. do 20. lětstotka steja w srjedźišću přednoška jutře, wutoru, w 19 hodź. w Muzeju Budyšin. Muzeologa Hagen Schulz rozprawja wo najwšelakorišich wódnych młynach, kotrež su dołhi čas wobraz sprjewineho doła postajeli. Dohromady hodźi so 28 připrawow dopokazać, kotrež buchu wot wódnych kołow ćěrjene. W swojim přednošku zaběra so Schulz tež z prašenjom, kotry wuznam mějachu młyny za hospodarske wuwiće města.
Budyšin. Nowa antologija serbskeje prozy „Mlóče“ změje štwórtk, 28. septembra, w 19.30 hodź. w Budyskej Smolerjec kniharni premjeru. 20 serbskich awtorkow a awtorow je so za antologiju pjera jimało. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je ju zestajała. Žortne a chutne powědančka wotbłyšćuja na zabawne wašnje swětłe a ćmowe stronki žiwjenja. Z nowostki čitaja Beno Budar, Rejzka Delenkowa, Róža Domašcyna a Dorothea Šołćina. Wšitcy zajimcy su na literarny wječor witani.
Do žłobika pohladnyć
Worklecy. Po tym zo je Worklečanska gmejna bywšu sotrownju pódla Worklečanskeho hrodu na žłobikowe rumnosće přetwarić dała, přeproša tam wobydlerjow a dalšich zajimcow na dźeń wotewrjenych duri. Srjedu, 27. septembra, wot 16 do 17.30 hodź. móža sej wšitcy rumnosće wobhladać. Na prawje wjele wopytowarjow wjeselitaj so wjesnjanosta Franc Brusk (CDU) a nawodnica dźěćaceho dnjoweho přebywanišća „K wódnemu mužej“ Daniela Šołćina.
Němcy. 10 000 eurow je město Wojerecy do noweho hrajkanišća inwestowało, kotrež su tele dny w Němcach přepodali. Nimo suwadła maja tam nětko čumpjel, dźěćacy karusel a dalše nastroje. W minjenymaj tydźenjomaj su sobudźěłaćerjo komunalneho twarskeho zawoda stare nastroje wotstronili. Nětko chcedźa fundamenty za nowe nastroje kidać. Nanojo ze wsy su wjace hač sto tonow pěska na hrajkanišćo wozyli.
Kóždy dyrbjał pomhać móc
Kamjenc. Na darmotnym dalekubłanju w prěnjej pomocy móža so zajimcy jutře, štwórtk, wot 9.30 do 11.30 hodź. na Kamjenskim Šulskim naměsće wobdźělić. Lěkarjo chorownje swj. Jana kaž tež wuchowanscy asistenća pokazaja, kak móžeš pomoc potrěbneho z masažu wutroby wožiwjeć spytać. „Móže kóždeho trjechić, zo wutroba nadobo bić přestanje. Tohodla dyrbjał kóždy kmany być w tajkim padźe pomhać“, praji lěkarski direktor chorownje dr. Franc Eiselt.
Smjerdźaca. Rěčny centrum WITAJ poskića zaso wječorne kursy čěšćiny z maćernorěčnym čěšćinarjom. Stajnje póndźelu wot 17 do 18.30 hodź. wotměje so kurs w Smjerdźečanskej LIPJE. W Budyskim Serbskim domje wočakuje wučer Jan Breindl stajnje wutoru wot 16.30 do 18 hodź. pokročenych a wot 18.30 hč do 20 hodź. započatkarjow. Přizjewjenja přijima RCW pod telefonowym čisłom 03591/ 550 400 abo emailnje pod adresu .
Radźićeljo so schadźuja
Pančicy-Kukow. Přichodne posedźenje gmejnskeje rady Pančicy-Kukow wotměje so štwórtk, 21. septembra, w 19 hodź. w awli Šule Ćišinskeho. We wobłuku twarskich naležnosćow zaběraja so radźićeljo z próstwu wo wužiwanje bywšeho twarjenja pěstowarnje jako hort. Dale póńdźe wo škit brjoha we Wotrowje a wo wobstaranje materiala a mašinow za ponowjenje dróhi na Kimbarku. Zjawne wozjewjenje tohole posedźenja gmejnskich radźićelow je prěni raz z nowym woponom gmejny wuhotowane. Wone je nětko oficialnje schwalene.
Budyšin. Lětuši chórowy koncert Katolskeho tachantskeho chóra zaklinči njedźelu, 17. septembra, we 18 hodź. w Budyskej cyrkwi swj. Pětra. Lětsa budźe woprawdźita parlička cyrkwinskeje hudźby słyšeć: „Magnifikat“ Johna Ruttera za sopranowe solo, chór a orchester. Jendźelčan John Rutter je najbóle hraty žiwy komponist cyrkwinskeje hudźby přitomnosće. Jeho twórba „Magnifikat“ zjednoći překrasne melodije z modernymi zwukami a rytmami. Jana Pawoła Nagelowa twórba „Strowa sy, Marija“ a saksofonowy koncert Denisa Bédarda program wudospołnitej. Sopranistku Romy Petrick, saksofonista Tobiasa Witke a spěwarjow chóra přewodźa Serbski komorny orchester. Na pišćelach hraje prof. Martin Strohhäcker, cyłkowny nawod ma cyrkwinskohudźbny direktor Friedemann Böhme. Zastup je darmotny.
Prózdninska zaběra kiwa
Budestecy (HG/SN). Wjace hač 400 lubowarjow chóroweho spěwanja a pozawnoweje hudźby dožiwi minjenu njedźelu koncert w Budestečanskej ewangelskej cyrkwi. Přeprosyłoj běštej Muske spěwne towarstwo Budestecy na 135. róčnicu a pozawnowy chór na 70. róčnicu wobstaća. Dale běštej sej ćělesy přeprosyłoj Hornjohórčanske muske spěwne towarstwo, kotrež klětu 50. róčnicu załoženja swjeći, a Budestečanski cyrkwinski chór. Wšitke štyri cyłki wuhotowachu poradźeny koncert. Jan Chlebníček je spěwarjow na keyboardźe přewodźał.
Kak dale z bliskowobchadom?
Budyšin. W zjawnej diskusiji chce Budyski měšćanski zwjazk SPD jutře, pjatk, w 19 hodź. z fachowcami a wobydlerjemi prašenje rozjimać, kak móže zjawny bliskowobchad we wjesnej kónčinje dale fungować. Na zarjadowanju w hosćencu „Burghof“ chcedźa mjez druhim wo tym rěčeć, kak móhli ludźo tež kónc tydźenja mobilni być, bjez toho zo bychu na awto pokazani byli. Dale póńdźe wo alternatiwne wobchadne koncepty.
Wojerecy. „Serbske cyrkwje mjez Lubijom a Luborazom“ rěka hesło wustajeńcy, kotraž je hišće hač do kónca septembra we Wojerowskej Janskej cyrkwi widźeć. Kaž Ursula Philipp z tamnišeje wosady zdźěla, so zadani sej impozantne a stawiznisce hódnotne twarjenja w regionje wobhladać. We wustajeńcy nazhoni wopytowar zajimawe nadrobnosće a njewšědne widy na serbske ewangelske žiwjenje zašłych lětstotkow. Wojerowska Janska cyrkej je wšědnje wot 10 do 17 hodź. wočinjena. Zastup je darmotny.
Casting w dźiwadle
Budyšin. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło pyta młodostnych, kotřiž maja lóšt na njewšědny dźiwadłowy eksperiment. Performancowa skupina friendly fire z Lipska dźěła zhromadnje ze serbskimi a němskimi dźiwadźelnikami NSLDź na projekće „Wustajeńca Němcow – Das Museum der Deutschen“ a pyta zesylnjenje. Štóž chce sobu hrać, spěwać abo rejwać, njech přińdźe na casting štwórtk, 14. septembra, w 17 hodź. do Dźiwadła na hrodźe. Přeprošeni su młodostni wot 16 lět. Premjera budźe 3. oktobra. Nadrobniše informacije dóstanu zajimcy pod telefonowym čisłom 03591/ 584 237.
Chrósćicy. Drježdźansko-Mišnjanski biskop Heinrich Timmerevers je wčera w Chrósćicach 80 młodostnym sakrament firmowanja wudźělił. Tež holcy a hólcy klóšterskeje wikarije běchu mjez firmujomnymi. Wjetšina holcow bě w družčej drasće. Tójšto kmótrow bě tohorunja w swjedźenskej drasće. Božu mšu wobrubił je Chróšćanski cyrkwinski chór. Bernadet Hencyna je jón posledni raz nawjedowała. Za wjelelětne spomóžne skutkowanje je so jej wosadny farar Měrćin Deleńk wutrobnje dźakował.
Zetkać a so serbsce rozmołwjeć
Berlin. Přichodne Serbske blido wotměje so štwórtk, 14. septembra, w 16 hodź. w hosćencu EINSTEIN KAFFEE na Friedrichowej 206. Hosćenc je direktnje pódla bywšeho namjezneho přechoda Checkpoint Charlie. Štóž ma lóšt a chwile so na měsačnych zetkanjach k hajenju maćeršćiny w cuzbje wobdźělić, je lubje witany. Po tym zo su so wjacori ze stolicy a wokoliny w lětnich prózdninach na rěčnych kursach hornjo- abo delnjoserbšćiny wobdźělili, maja za Serbskim blidom dobru składnosć, swoje kmanosće nałožować a skrućeć.
Budyšin. Składnostnje 160lětneho wobstaća Budyskeje twarskeje firmy Hentschke změja tam jutře, sobotu, dźeń wotewrjenych duri. Wot 10 do 15 hodź. móža wopytowarjo na Zeppelinowej kranowy simulator pospytać, ze segwayjom jězdźić, sej twarsku techniku wobhladać, bager wodźić, so šminkować dać a wjele dalšeho. Wottam pojědźe shuttlebus do wotdźěla firmy při Wojerowskej dróze, hdźež betonowe dźěle zhotowjeja.
Na jězbu njezabyć
Pančicy-Kukow. Čłonojo Domowinskeje skupiny Pančicy-Kukow njech njezabudu na swoju skupinsku jězbu jutře, sobotu, do Lipska. Bus wotjědźe dypkownje w 7.30 hodź. wot busoweho zastanišća před šulu.


text:
Pśed 40 lětami, k 30-lětnemu dnju załoženja NDR 1979, jo pśedlažała prědna styrizwězkowa historija Serbow. Wudawaŕ jo był Institut za serbski ludospyt (Isl) w Budyšynje pód direktorstwom Pawoła Nowotnego a z lěta 1977 Měrćina Kaspera, kenž jo se 1952 Nimskej akademiji wědomnosćow (DAW, z lěta 1972 AdW-DDR) pśirědował; wót 1968 jo był njepósrědnje tamnjejšemu Centralnemu institutoju za stawizny (ZIG) pódrědowany. Stawizniski kompendium jo był »druge a doněnta wobšyrnjejše wopisowanje cełkownego wuwiśa serbskego luda«1, gaž glědamy slědk na 1884 wózjawjonu »Historiju serbskeho naroda« z pjera Michała Hórnika a Wilhelma Bogusławskego2. Mimo togo jo w lěśe 1976 z boka Isl jadnozwězkowy »Pśeglěd serbskich stawiznow« w awtorstwje Jana Šołty w nimskej, górno- a dolnoserbskej rěcy wujšeł.3 Wobej pśedewześi stej se na pś. zarědowałej resp. stej byłej wósebny pśinosk serbskich historikarjow k wósymzwězkowej »Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung« (do 1966), »Deutsche Geschichte in drei Bänden« (do 1968) a »Grundriß der deutschen Geschichte« (1974). Mimo togo su serbske historikarje sobu źěłali na pśirucce »Die Welt der Slawen« (1970). Wšykne projekty su byli wobstatk centralnego slěźeńskego plana stawizniskeje wědomnosći NDR, tej serbskej z měrca 1964. Z tym jo była wót wšogo zachopjeńka teke ideologiska kontrola pśez wótrěd wědomnosć Centralnego komiteja SED dana. Politiske wobwliwowanje jo se pśez reformu akademije 1969 a źěłabnosć centralistiski statkujucych fachowych radow wósebnje w ramiku towarišnostnych wědomnosćow hyšći pódłymił.
Serbske Nowiny, 02.08.1919
Wot jeneho serbskeho studenta dóstachmy sćěhowacy dopis: Někotryžkuli so drje hišće na nimoměry šamały a njehańbićiwy nastawk w »Bautzener Tageblatt« z napismom »Barths Irrungen« dopomni. Pósłach do tamnych nowin sćěhowacu wotmołwu: Dokelž je nastawk »Bartowe błudźenje« we Wašich nowinach [...] po zdaću wot jeneho Serba abo tola tak zestajane, zo dyrbi sebi čitar to myslić, měnju, zo Wy měnjenja tež druhich Serbow wočisćiće. [...] Dwoje chcu jenož wuzběhnyć: 1. Najwyši zaměr Barta a druhich serbskich wjednikow njeje serbski stat, ale wuchowanje serbskeho, wot nich horco lubowaneho luda před zahinjenjom. A tehodla so woni tak njehańbićiwje přesćěhaju. Jedyn srědk k docpěću tuteho zaměra dyrbješe być nowozałoženje serbskeho stata jako zwjazkarskeho w němskim kraju. [...] Tutón srědk dyrbjachu, dokelž so njehodźi wuwjesć, spušćić. Zmylki su so wězo činiłe. Ale němscy politikarjo, kotřiž mějachu tola tysaclětnu historisku a politisku šulu, su tajke zmylki činili, zo je so z tym twjerdźe załožena kćějaca wulkomóc do žałostneho bjezdna storčiła. Naš prěni serbski politikar bjez wšeje tajkeje politiskeje šule, běše nuzowany, tutón jedyn srědk spušćić. Měnju, zo njeje sebi tehodla tajke šamałe hanjenje zasłužił. Jedyn druhi srědk k docpěću mjenowaneho zaměra bě a hišće je, wšitke serbske krajiny w Sakskej a Pruskej do jeneho zarjadowanskeho cyłka ze serbskim [...] zarjadowanjom zjednoćić. Móžu rjec, zo je wot započatka najwjetša ličba serbskich patriotow to tak chcyła. Z wuwzaćom wězo wšoněmskich šowinistow, wot kotrychž so scyła ani próška zrozumjenja k cuzym narodam a prašenjam njemóže wotčakować [...].
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Bě to jedyn z mojich prěnich interviewowych wopytow jako hudźbny žurnalist, jako zetkach so 1998 z Detlefom Kobjelu. Mějach za jutrowny program žołmy MDR Kultur přinošk koncipować na temu »Što je serbska wuměłska hudźba?« Z měšanymi začućemi jědźech do Budyšina, wšako běch so ze serbskej hudźbu přez tačel »Ow rjana róža« drje hižo raz zetkał, tola wo materiji lědma něšto wědźach.
Wěsty strach, so z mojimi prašenjemi blamować, so po mało wokomikach pozhubi. Šěrowłosaty muž z impozantnej brodu a swojoraznej čapku skutkowaše mjenje kaž »šěra eminenca« hač kaž dobroćiwy starohippie. Při tykancu rěčeše měrnje a přećelnje do mikrofona – a zrazom so za mnje cyły kosmos wotewri! Njeběch tola dotal ničo wo Kocoru a jeho »Počasach« abo wo Krawcowych wobdźěłanjach ludowych spěwow słyšał. K ilustraciji agěrowaše wón z tačelakom a wuzwoli přikłady, kiž mje runje tak putachu kaž to, štož powědaše. W běhu hodźiny běch so temy dótknył, kotraž mje hižo njepušći. Wo Kobjelowe swójske kompozicije a jeho rólu w serbskej kulturje so tež dla mnóstwa historiskich informacijow, kotrež mi wón sposrědkowa, hakle wjele pozdźišo zajimowach. Tola tež tale zaběra je so absolutnje wupłaćiła ...
Kaž je znate, njeby čłowjek swój zmysł za humor, žort a směch zhubić směł. Tute nastajenje k žiwjenju znajachu hižo stari Słowjenjo, a to před wjace hač tysac lětami. Wo tym swědči nic naposledk wěsta ličba staroserbskich městnych mjenow. Wone steja w srjedźišću sćěhowacych wujasnjenjow.
Wo zadźerženju ludźi a wo mjezsobnych poćahach we wonych dołho zašłych časach historiske kaž tež archeologiske a dalše žórła do dalokeje měry mjelča. Tež biskop Thietmar z Mjezyborja (975–1018), kotremuž mamy so za mnohe zajimawe informacije wo starych Słowjanach dźakować, njerozprawja w swojej chronice ničo wo mjezyčłowjeskich poćahach »pohanskich« Serbow abo Wendow. Eksistuje pak rjad słowjanskich městnych mjenow, kiž poćahuja so na psychiske kajkosće čłowjeka abo na jeho charakter, na jeho poměr k susodam, k přisłušnikam druheho rodu abo k wobydlerjam najblišeje wsy. Mjenodawarjo móžachu so na swojich susodow wusmjeć, jich škrěć abo směšić, při čimž so ani před hrubym, haj samo ranjacym abo křiwdźacym pomjenowanjom njebojachu. Tole stawaše so z pomocu wěsteho archaiskeho typa městnych mjenow, kotryž so w pozdźišich dobach wjace njenałožowaše. Wotpowědna mjenowa forma steješe w pluralu a zestaji so z dweju woznam nošaceju wobstatkow.
Před 100 lětami žadaše sej nestor serbskich kulturnych stawiznow Ota Wićaz, zo měli so »žiwjenjoběhi serbskich bratrow« wudać.1 Ze zjawnym spřistupnjenjom SORABICONA je tute žadanje spjelnjene.2Powitanje nowych čłonow přez diakonisy a diakonow, kopororytwa 1757 Foto: z archiwa Ochranowskeje bratrowskeje jednotyŽiwjenjoběhi, kotrež Ota Wićaz měni, su wosebity žanr Ochranowskeje bratrowskeje jednoty. Hač do dźensnišeho je tam z wašnjom, zo sobustawy pisomnu rozprawu wo swójskim žiwjenju zawostajeja. Tute teksty so na pohrjebje zjawnje předčitaja a we wosadnych archiwach składuja. Tak chowaja dźensa w Ochranowje wjace hač 30.000 žiwjenjoběhow, wot toho wjace hač 500 wot Serbowkow a Serbow z cyłeje Łužicy. Tute awtobiografiske teksty su jónkrótne žórło za serbske stawizny: Zmóžnjeja nam dohlad do wšědneho dnja na serbskich wsach we 18. a 19. lětstotku. Zhonimy tójšto wo wobstejnosćach w šuli, na dźěle abo w swójbje, čeho su so naši prjedownicy bojeli abo nadźijeli. Žiwjenjoběhi skićeja syłu slědźerskich temow.
Tule chcu so serbskim žonam wěnować, wšako so wone w serbskim stawiznopisu lědma jewja. Čim dale wróćo zhladujemy, ćim bóle młowojty so wobraz stanje. Za 19. a 20. lětstotk so rady na někotre žony pokazuje (great women approach), kiž so na narodnym, wuměłskim abo karitatiwnym polu angažowachu. Hladajo na 18. lětstotk maja so serbske ćěšerki mjenować, kiž w byrgarskich a zemjanskich domach słužachu. W dalšich funkcijach skutkowachu serbske žony na wsach jako zaprajerki a zelowe žony, jako powědarki a kantorki, jako baby a ćěłowe žony. Móžemy sej dale předstajić, kak dźěłachu jako słužowne a čeladne, jako šijerki a płokarki. Při wšěm pak wostanje wobraz jara njedospołny a njewurazny. Tež romantisko-narodna předstawa wo serbskej žonje-maćeri, kiž so swěru wo domjacnosć a dźěći stara, herbstwo, rěč a wěru dale dawa, je mało spokojaca.
Jadno pśisamem zabyte, ale weto wuznamne tšojenje serbskich kulturnych stawiznow lětni se 2019 k styrźastemu razoju. W lěśu 1979 jo wujšeł stwórty a slědny zwězk »Stawizny Serbow« w serbskej a nimskej rěcy. Prědne wědomnostnje wuźěłane a za šyroki publikum wobźěłane cełkowne pśedstajenje serbskich stawiznow, wót wšogo zachopjeńka až do pśibytnosći, běšo z tym dokóńcone.
Dobrej dwa lětźasetka jo se sorabistiske slěźenje z tym projektom zaběrało. 15 awtorkow a awtorow Instituta za serbski ludospyt w Budyšynje ako teke Karla Marxoweje uniwersity w Lipsku su pó wopśimjeśu ku tym styrim zwězkam pśinosowali. Z wusokosću nakłada wót 5.000 (wudaśe w nimskej rěcy) respektiwnje 1.000 (serbske wudaśe) eksemplarow na zwězk lice »Stawizny Serbow« k twórbam sorabistiki z nejwušym nakładom.
Wjelika proca, kótaruž su wobźělone tencas do tych styrich zwězkow inwestěrowaś mógali, ma w prědnem rěźe něco cyniś z politiskim wuznamom toś togo projekta. Historiografija jo měła w NDR jadnu eminentnje legitimatorisku funkciju a jo była wažny kněžaŕski instrument partaje. Wóna jo dejała płaśecy politiski system a towarišnostny pórěd tak pomjenjonego stata źěłaśerjow a burow wobtwarźiś, z tym až jo ideologiski fundament SED-diktatury – marxizm-leninizm – ako historiski njewobinjece wuwiśe portretěrowała. »Stawizniska propaganda jo póśěgnjenje na praksu se wuwijajuceje marxistiskeje [serbskeje – F. P.] ludowědy wósebnje mócnje pódšmarnuła«, jo Jan Šołta, wjednik cełkowneje redakcije styrich zwězkow, slědkglědajucy wuzwignuł.1 Towarišnostny nadawk historiografije jo dejał byś, socialistiske wědobnje Serbow spěchowaś a jich identifikaciju ze statom mócowaś. Wšykne styri zwězki su prezentěrowali źěłowy rěd wóneje stawizniskeje propagandy.
Po tym, zo dyrbješe Němska pasus wo prawach narodnych mjeńšin podpisać, swjećeše Serbski narodny wuběrk swój wuspěch. Wo njewotwisnosći hižo nichtó njepisaše. Za to so předstawy wo organizaciji narodneho žiwjenja w nowej Němskej konkretizowachu.
Serbske Nowiny, 05.07.1919
Wo rozrěčenju w Sakskim sejmje wo nowym šulskim zakonju pisa farar Dobrucky:
A němsko-narodna strona praji [...]: »My so wjeselimy, zo chceće Serbam něšto dać« [...], ale božedla nic tak wjele, zo je woprawdźe Serbam pomhane. Přetož Serbja njesmědźa so swojeje narodnosće wjeselić, předewšěm njesmědźa za tym přińć zo su Słowjenjo, a kóždy wobchad jeneho wučeneho Serba z druhimi Słowjanami so hnydom jako strašna přerada wukładuje […]. A tehodla dyrbja so wjednicy serbskeho hibanja nješkódni sčinić, tehodla njesmě sakska wyšnosć přewjele lubosće Serbam wopokazać. [...] Wšoněmski són, serbski lud do rowa storčić a serbske wašnje jenož w muzejach hajić, je so do hromadki sypnył a z nim wšoněmska krasnosć. Njech naš serbski lud jenož nětko swojich starych wšoněmskich přećelow wottřasy a so zjednoći mjez sobu sylnje a twjerdźe a zwisk pyta ze swojimi druhimi słowjanskimi bratrami, kiž nětko politisku swobodu maju a ženje swojeho najmjeńšeho bratra njewopušća. [...] Božidar Dobrucky.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Łaz ma jako skutkowanišćo Handrija Zejlerja wulki wuznam za kulturnu identitu Serbow. Tu stwori wón wone episke basnje, kotrež wuži Kocor za swoje »Počasy«. Tutón »genius loci« drje je so tež na »jednore wobydlerstwo« wuskutkował, snano móžemy wo kulturnym »zakładnym šumjenju« rěčeć. Jan Pawoł Nagel, 1934 do Łazowskeje małoburskeje swójby rodźeny, wopokaza ródnej wsy pozdźišo sylnu referencu w swojej suiće w starym stilu z titulom »Kocoriana«.
Přez klawěr, kotryž běštaj staršej zdźědźiłoj, wotkry młody Nagel swoju powołanosć. Jeho prěni wučer na klawěrje bě Łazowski farar Vogel, pozdźišo bě to wučer Alfred Schöbitz. Ze 14 lětami zastupi Nagel do Zhorjelskeje šule za cyrkwinsku hudźbu, zdobom bě hižo z kantorom we Łazu. 1950 wotewrě tam na pišćelach Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń. Zahoritosć za J. S. Bacha, kotruž drje tehdy kóždy młody cyrkwinski hudźbnik začuwaše, dowjedźe jeho w samsnym lěće do Lipska na wulki Bachowy swjedźeń składnostnje 200. posmjertnin. Tam zetka komponista Dmitrija Šostakowiča, štož bě jemu skónčnje rozsudny nastork a pohon, komponowanje studować. Na Němskej akademiji wuměłstwa w Berlinje bě mišterski šuler pola Rudolfa Wagnera-Regenyja. Wot 1964 skutkowaše dwě lěće jako chórowy direktor SLA; po tym dźěłaše jako swobodny komponist.
Wo duchowno-religioznej kulturje Serbow w prěnich lětstotkach po zasydlenju njewěmy skoro ničo. Tež stawizniske žórła po frankowskim zdobyću njewobsahuja nimale žane informacije wo ludowej wěrje, wo nabožnych předstawach a nałožkach, wo »pohanskich« bohach, wyšich bytosćach a kultowych jednanjach Milčanow a Łužičanow. Porno tomu rozprawjeja srjedźowěkowscy historikarjo Adam z Bremena, Helmold z Bosauwa, danski chronist Saxo Grammaticus a druzy, zo česćowachu sej połobscy a baltiscy Słowjenjo, Obodrića, Lutykojo, Wilčenjo a Pomoranojo kaž tež Słowjenjo při delnjej Sprjewi a Haboli w swjatnicach a swjatych hajach swojich přibohow. Woni přeradźeja nam tež mjena jich bójstwow, mjez nimi Svarožic, Triglav, Svantevit a dalše. Biskop Thietmar Mjezyborski pisa, zo běštej žórło a jězor pola Hłomača (Lommatzsch) srjedźišćo kultiskich česćowanjow. By cyle prawdźe njepodobne było, bychu-li Łužiscy Serbja nastupajo dokřesćanske nabožne předstawy a »pohanski« kult tuž wuwzaće tworili. Wědomostny zakład pak pobrachuje mytiskim předstawam a legendam wo bójskim swěće Serbow, kaž su so wone wot kónca 17. lětstotka sem wot bratrow Frenclow a druhich daloko šěrili, tež wo »bójskimaj horomaj« Čornobóh a Běłobóh.
Trochu hinaši wid na zrodźenje serbskeho nowinarstwa
Wo nastaću a rozwiću serbskeho narodneho hibanja nimamy dotal stawiznisku knihu. Poćahi mjez hłownymi akterami bychu w njej wažnu rólu hrali. Handrij Zejler (1804–1872) a Jan Pětr Jordan (1818–1891) přisłušeštaj rozdźělnymaj generacijomaj. Wobeju wjaza kopa samsnych předewzaćow – načasna serbska gramatika, hornjoserbsko-němski słownik, zběranje ludowych pěsni, wudaće antologije »Serbskich basnjow« a cyle bjezposrědnje załoženje serbskeho nowinarstwa.
Awtor stawiznow serbskeho nowinarstwa Walter Rauch bě přeswědčeny, zo sakske zarjady tajke załoženje njehaćachu, ale zo falowachu prosće serbscy iniciatorojo. Přiznawa wšak, zo měješe Budyska krajna direkcija k tomu stajnje wobmyslenja. Lokalni němscy nakładnicy zaso widźachu w nastaću serbskich periodikow konkurencu za swoje němske žurnale a na př. wudaću serbskeje protyki lětdźesatki dołho zadźěwachu. Situacija po 1836 bě přez to přihódniša, zo zasydlištaj so w Budyšinje młodaj cuzaj předewzaćelej – Friedrich August Reichel z Lubija a Gustav Adolf Schlüssel z Lipska, kotryž tradicisku Wellerec kniharnju přewza.
Dominowacej wosobinje prěnjeho młodoserbskeho hibanja
»Sym hižom někotre měsacy zaso w mojej lubej Łužicy, ale zwěsćuju ... zo so přeco hišće njemóžach cyle zhrabać z radostneho překwapjenja wo nowym, młódnym duchu, kotryž je wšitkich mojich serbskich bratrow zahorił ... a kotryž runje tam najkrasnišo so pokazuje, hdźež prjedy cyle hinaše zaměry knježachu ... Zetkaštaj-li so tu ... dwaj abo wjac Serbow, rěčachu cyle wěsće němsce ... Nětkole widźiš črjódy tajkich młodych ludźi po budyšinskich hasach ćahać, a dźiwaš so, kak to wjesele ... so bjesaduja w swojej maćernej rěči a spěwaja žortne kuski ... abo wyskace studentske spěwy wo radostnej młodosći ...«
Jako čitach tutón přinošk Jana Pětra Jordana w Praskim časopisu Ost und West z lěta 1841 (serbski přełožk w ČMS 1924, str. 57) prěni raz, mějach zaćišć, zo rozprawja tu nazhonity a zdźěłany starši nowinar wo Serbach a jich połoženju, a to w cyle načasnym žurnalistiskim stilu. Hakle jako wěnowach so w poslednimaj lětomaj intensiwnje stawiznam Smolerjowych »Pěsničkow«, bu mi wědome, zo běštaj Smoler a Jordan samsna generacija, Jordan samo dwě lěće młódši. Lědma so dotal wobkedźbuje, zo zeznaštaj so wobaj hižo na Budyskim gymnaziju. Zastupištaj 1830 drje do samsneje rjadownje a wuknještaj lěto zhromadnje. Smoler je zapisany w aprylu pod čisłom 10 – jako pochad je podaty Łaz a »Vater Schullehrer das(elbst) 4 Cl(asse) oberst(e) Abth(eilung)«.1 Jan Pětr Jordan sćěhuje w juniju pod čisłom 25, z přispomnjenjom: »aus Zischkowitz ... Vater Bauer daselbst 4 Cl ist katholisch.« 13lětny Jordan poda so po lěće nazymu 1831 do Prahi.2
Serbske Nowiny, 14.06.1919:
Knjez Bart z Parisa piše: Kaž z powěsćow, kiž su tudy dóšłe, wuchadźa, připisuja mi němske nowiny rozrěčenje z jenym redaktorom francoskeje nowiny »Le Matin«. [...] Sym hižo tehdy wuběrkej do Budyšina rozpisał, kak wěc so ma. Wjele wěcow we tym nastawku běchu mi scyła njeznate. Wo druhich powěsćach, kiž so tam nadeńdu, njech sebi nichtón njemysli, zo su potajnstwo. Wšě jendźelske a francoske nowiny přinjesu wšědnje nadrobne powěsće wo němskim brónjenju. Woćišćuja tajne wukazy, podawaja ličby němskich železniskich wozow a ličby wo fabrikaciji němskich brónidłow a mjena fabrikow, hdźež so to stawa. Kak chce to hinak być?! Štož našu Łužicu nastupa, Němcy měsacy pospochi škrěča. Čechojo so do Łužicy nawala. Tola Němcy su hotowi, jich hódnje powitać a mjezy zakitaja. A w Čechach sebi ani nazdala na to njepomysla, do Łužicy z nasylnosću ani jeneho muža pósłać. Ale dźiwać so njetrjebaja, zo přez tajku rjejeńcu kedźbliwje sčinjeny susod počina za tym kopać, štož tajka rjejeńca poprawom na sebi ma. [...] Njejsu runjewon Wšoněmcy cyłu Europu přetworili do wulkeho krwawnišća a dymnišća? Nětko moralnje, hospodarsce a wojersce dokładnje poraženi honja wbohi lud do noweho hubjenstwa, do noweho krejrozleća. [...] Su da ludźo we Němcach wowrótnili? Njeje da dosć na zapušćenych stronach Pólskeje, Francoskeje a Belgiskeje? Dyrbi da so hišće cyła srjedźna Europa přewobroćić do zapušćenja a dymnišća? [...] Kak dołho budźe hišće trać, hač so Europa rozswětli a so dorozumi na nowym křesćanskim zakładźe wujednanja a dorozumjenja? Na kóždy pad pak je són wšoněmskich błaznikow a jich njewólnych trabantow dočakał suroweho wotućenja.
Krótke stawizny serbskeje wuměłskeje hudźby
Atribut »ludowy« ma w scenje »wysokeje kultury« skerje negatiwny přisłód. Hač do 1980tych lět wšak bě pozitiwnje konotěrowane, jeli so komponist jako »ludowy« wobhladowaše. To mjenujcy rěkaše, zo bě wón kmany, »ludowy ton« trjechić. A tón je něšto za koncertne žurle a kulturne domy.
Jan Bulank je tajki w dobrym zmysle »ludowy« komponist. Bě žiwy w tradiciji serbskeho ludoweho spěwa a dawaše tutu tradiciju na najžiwiše wašnje dale, z tym zo pisaše hudźbu, kotraž tutu tradiciju wožiwi a ju tež »modernizowaše«.
Jako dojědźech sej 1985 krótko do matury prěni króć do NDR, wudach swoje pjenjezy z nanućeneje změny za tačele. Tak přińdźech tež k swojej prěnjej tačeli ze serbskej hudźbu. Tačel »Och, rjana róža« Statneho ansambla za serbsku ludowu kulturu wotewrě mi nowy zwukowy swět. Přetož słowjanska »ludowa« hudźba za koncertnu žurlu bě mi lědma znata, wothladajo wot Dvořakowych »Słowjanskich rejow« abo wot wěstych pasažow w Smetanowej »Předatej njewjesće«. Dźěl spěwnych sadźbow a rejow bě wot Bulanka w »ludowym tonje« nowy skomponowany a měješe na mnje jako njenazhoniteho, ale tež bjezpředsudkoweho słucharja enormny wuskutk. Hakle lěta pozdźišo sym zhonił, zo bě hudźba pola Serbow samsny wulki wuskutk wuwabiła ...
Při babylonskich rěkach sedźimy a płakamy, hdyž my na Cion spominamy. Naše harfy powěsnjemy na wjerby teho samsneho kraja. Přetož tu kazaju nam spěwać ći, kotřiž nas jatych maja: »Spěwajće nam něšto wot Cionskeho kěrluša!« Kak bychmy móhli spěwać Knjezowy kěrluš we cuzym kraju?
Druhi dźěl oratorija započina so z tekstom, kotryž pochadźa z Ps 137. W nim powěda so wo přebywanju wuzwoleneho ludu w Babylonskim wuhnanstwje. Jedna so potajkim wo čas mjez 597 – tehdy mjenujcy započa so prěnje z dohromady třoch wuhnanstwow Židow – hač do 539, jako dowoli jim persiski kral Kyrus II. Wulki nawrót do ródneho kraja. Citowany tekst předstaja zrudnu situaciju wuhnancow. Woni sedźa a płakaja a su jeći. Nuzuja jich, zo bychu narodne a nabožne kěrluše spěwali. Woni pak to wotpokazaja.1 To je bibliska perspektiwa wuhnanstwa, kotraž akcentuje předewšěm teologiske ideje. Z tutoho wida bě situacija wuhnancow woprawdźe katastrofalna: Woni běchu w cuzym kraju, jich stat zhubi politisku njewotwisnosć, měšćanska murja Jerusalema bu zničena a Jerusalemski templ ležeše w rozpadankach. To bě zdobom wulka teologiska kriza: Wuzwoleny lud bě wójnu přěhrał. To rěkaše, zo je jich Bóh Jahwe słaby, babylonski přibóh Marduk pak sylny. Jeho lud bě dźě dobył. Z archeologiskeje perspektiwy pak situacija wuzwoleneho ludu tak bjezwuhladna njebě. Z namakanych tekstow wuchadźa, zo su so Israelića w Babylonje poměrnje derje zažiwili. Woni bydlachu předewšěm we hłownym měsće a wokolinje, mějachu swoje dźěłowe městna a załožowachu firmy a samo banki. Tohodla njejsu so wšitcy do domizny wróćili, jako su jim to dowolili. Tak nasta jedna z najwažnišich židowskich diasporow. Jedyn z najwjetšich přinoškow tuteje k wuwiću judaizma je Babylonski talmud kaž tež institucija Synagogi.2