text:
wopon a logo
Dnja 28.01.2009 je wokrjesny sejmik wopon a chorhoj za wokrjes Zhorjelc z wjetšinu hłosow wobzamknył. Symbole we woponu wotbłyšćuja stawizny regiona.
Teritorij wokrjesa słuša k Hornjej Łužicy. Tuž je zakład wopona třicymbrata murja w złotej barbje. W tym złožuje so wopon na symbol Hornjeje Łužicy, kotryž wuchadźeše z Budyskeho měšćanskeho wopona. Třiłopjenata hałžka lipy steji za serbsku ludnosć wokrjesa – lipa je w serbskej mytologiji a tradiciji hłuboko zakótwjeny symbol. Horni dźěl woponoweje tarče je napoł módry a napoł čerwjeny. Tole symbolizuje zwisk k hornjołužiskej muri a k čěskemu lawej. Čěski law reprezentuje dołhu a měnjatu přisłušnosć k čěskej krónje. Delnjošleski worjoł zwobraznja kulturnu identifikaciju dźěla ludnosće našeho wokrjesa ze Šleskej.
Wokrjes Zhorjelc z nowej optiku
Z jednotnym wuhotowanjom lěpje do cyłka zrosć
"Wokrjes Zhorjelc – tu sym doma" - z tutym hesłom a z nowym, modernym wuhotowanjom wobroća so wokrjes Zhorjelc wot julija 2011 na swojich wobydlerjow a hosći. Z tym dóstawa lěta 2008 po wokrjesnej reformje a zjednoćenju třoch teritorialnych jednotkow nastaty wokrjes prěni raz jednotny a njezaměnliwy napohlad.
Spěšnje sej čłowjek tute logo spomjatkuje, kiž je w barbje wjesneje zelenje a w oranžnej barbje za aktiwnosć wuhotowane: „wotćišć nohi“ w formje geografiskeho wobrysa wokrjesa Zhorjelca. Z tym je tónle symbol jónkrótny; žadyn wokrjes w Němskej tajku formu nima. W zwisku z hesłom „Wokrjes Zhorjelc – tu sym doma“ symbolizuje logo hesła: zawostajenje slědow, wědźeć, hdźe słušeš a zwjazanosć z domiznu. Tute hódnoty wokrjesne zarjadnistwo w komunikaciji z wobydlerkami a wobydlerjemi do srjedźišća staja. Nowe poselstwa skedźbnjeja při tym konsekwentnje na sylnosće a jónkrótne kajkosće wokrjesa Zhorjelca: spušćomnosć njedźiwajo komplikowanych hospodarskich wobstejnosćow we wokolinje, pioněrsku rólu we wobchadźenju z demografiskej změnu a wobmjezowanym financnym wuhotowanjom, na ludźi z idejemi, kiž so gratu přimaja a kiž so zahorjeja za nowe wužadanja a za zelenu, kulturnje atraktiwnu wokolinu, wulku žiwjensku kwalitu. Skrótka prajene: na domiznu, w kotrejž sy rady a derje žiwy.


c: text/html

text:
Anaberg z każdyj strōny #5 Czejśniy
Bezmajś czejśniy z zygrōdki sōmsiada zawsze smakujōm lepi. Hmm… Czy Wy se z tym zgadzŏcie? Jŏ nie wiam, bo czejśnia mōm w swojyj zygrōdce, a u sōmsiada kwitnie prawie jabłōnka. Choć mōmy moc uciechy z kwiŏtkōma, a bez lato z ôwocōma, nic nie dorōwnŏ piynknu i znaczyniu alei czejśniowich, kery rosnōm dookoła Anabergu.
Alejy sōm wyjōntkowym elymyntym krajobrazu, keri łōnczi stworzōni przez człowieka landszaft kulturowi z landszaftym naturalnym. Ôbsadzōny po ôbōch strōnach strōmami drōgi były znany już w starożytnōjści. Piyrwotnie prowadziyły z pałacu abo zamku do ôgrodu, a alejy niezwiōnzany z rezydyncjōm pojawiyły se dopiyro w XVIII wieku. Wtedy w Prusach zarzōndzōno ôbsadzaniy drōg, a nawet kanałōw i torowisk strōmami, kery miały chrōnić podrōżnich, pielgrzymōw abo wojokōw przed dyszczym, śniegym abo słōńcem i być bazōm żywiyniowōm. Alejy były tyż granicōm miyndziy drōgami a polami i punktym ôriyntacyjnym po ćmŏku i bez zima. Edykty krōlewsky nakŏzywały sadzyniy, ale tyż ôchrona drzew, a za ich niszczyniy grōziyło np. prziwiōnzaniy winowajcy do strōma.
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Alejy na Ślōnsku powstały przede wszystkym za czasōw Fryderyka Wielkygo, zwanygo starym Fritzym, keri ze wzglyndōw ekonomicznich kŏłzŏ sadzić na rantach drōg drzewa ôwocowy. Taky alejy rosnōm właśnie dookoła Anabergu. Nŏłbarzi znanŏ wiedzie z Lejźnicy na Anaberg i liczi ze 150 czejśni. Inny alejy znajdujōm se pomiyndzi Wysokōm a Ligotōm Gōrnōm (nŏłwiynkszŏ średniŏ wieku strōmōw – 82 lata) i nŏłdukszoł pomiyndzi Ligotkami (na ôdcinku trzech kilometrōw).
Stary drzewa ôbumiyrajōm i alejy se kurczōm, co zostało zauważony przez kilka instytucji, kery podjyły se ratowania tygo żywygo pōmnika historii. Inwentaryzacja w 2010 roku pokŏzała, że zachowała se yno jedna trzeciŏ piyrwotnich nasadzyń. Piyńć lŏt tymu zaczła se akcja sadzynia nowich czejśni, a dziynki inicjatywie stowarzyszynia Kraina Św. Anny i Ślōnskygo Ogrodu Botanicznygo w Chorzowie były to sadzōnki starich ôdmian – gynau takich samich gatunkōw jak piyrwi.
W tym tydniu alejy zakwitły i jak co roku prziciōngajōm moc turystōw i fotografōw. Polecōm Wōm wycieczka w to malowniczy miejsce właśnie w tym czasie. Niekōniecznie z aparatym abo drōnym. Raczyj z szyroko ôtwartymi ôczōma. Nŏłlepi pod wieczōr, jak prōmiyniy przediyrajōm se przez delikatny, biŏły kwiŏtka. Warto przijechać – pospacerować, podychać wiosynnym luftym, dotknōńć staryj kory na drzewie, wejrzeć w niebo i posłuchać, jak śpiywajōm ptŏki. Wejrzeć na tyn piynkni świat i poczuć prawdziwi spokōj.
Monika Twardoń – absolwentka filologii germańskiej na Uniwersytecie Wrocławskim, nauczyciel i tłumacz języka niemieckiego, flecistka, konferansjerka, Ślązaczka z pochodzenia i z zamiłowania.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Njeswačidło (LR/SN). Runja minjenym je Njeswačanska přirodoškitna stacija z Budyskim nakładnistwom Lusatia tež lětušu swjatojansku nóc na rybarskim dworje w Małym Holešowje wuhotowała. Přistajena přirodoškitneje stacije Ina Bartsch rozkładźe zajimowanym připosłucharjam wšelakore nałožki tuteje nocy kaž tež kuzło nazběranych zelow a jich mocy. Nakładnik dr. Frank Stübner předstaji skrótka swoje nakładnistwo Lusatia. Znata hornjołužiska spisowaćelka Annelies Schulz z Hołbina čitaše zajimawe wurězki ze swojeje knihi „Dopomnjenki na dźěćatstwo“, mjez druhim derje hodźacy so přinošk na tymle wječoru „Łučna apoteka mojeje wowki“. Rjeńšeho městna k dopominanju na swoju wowku njenamakaš hač wječor w ćišinje wosrjedź Božeje stwórby. Tež ze serbskich bajow znatu připołdnicu spisowaćelka ze swojeho wida wopisowaše. W ćichej nocy wšitcy wćipnje připosłuchachu a ptački k tomu swój nócny spěw zanošowachu.


text:
Ôszydzoł hurtownie, wpŏd we zasadzkã
30-latek mōg ôszydzić nawet pŏrudziesiyńciu hurtownikōw na terynie hned cołkigo krŏju. Wpŏd w policyjnõ zasadzkã w Ôpolu. Chycōny chop, podle sfałszowanego potwierdzyniŏ przelewu bankowego, prōbowoł wyciōngnōńć tŏwŏr. Straty, co wynikajōm z jego przestympczych czynōw mogōm siōngać nawet 100 000 złotych. Grozi mu terŏz kŏra do 8 lŏt wiynziyniŏ. Policyjōny ekstra zabezpieczyli statek chopa na kōnto prziszłych kŏr. Sprawa sie rozwijŏ
Cyberkryminalni z Kōmyndy Wojewōdzkij Policyje w Ôpolu trefiyli na ślŏd machlyrza, co wyciōngoł tŏwary z hurtowni elektrycznych. Policyjōny pozornie przijzdrzeli sie jego działalności jak tyż spusobowi wkludzaniŏ inkszych firmōw w błōnd. Uzdali, iże tyn chop nojprzōd telefōnicznie wybaduje, kerŏ z hurtowni wydŏ tŏwŏr podle samego potwierdzyniŏ przelewu. Niyskorzij fałszowoł bankowe dokumynta, co je ôkazowoł pracownikōm firmōw i broł tŏwŏr.
Podle sebranych informacyji kryminalni wytypowali plac, kaj machlyrz może zaś sprōbować wychcieć tŏwŏr. Narychtowali tōż na terynie jednyj z hurtowni w Ôpolu zasadzkã. Podyjzdrzywany chop podjechoł tam citroenym z przełożōnymi, francuskimi tabulami registracyjnymi. Tam – doimyntnie udziwniōny – ôstoł ôd policyjōnōw chycōny. Pokŏzało sie, iże tyn chop to je 30-letni miyszkaniec Małopolski.
Szandarzi przeszukali jego pōmiyszkanie i miyjsce roboty. Ôdzyskali tajla wychcianego sprzyntu ôd hurtowników jak tyż zajōnli jego statek na kōnto prziszłych kŏr. 30-latek do tyj pory usłyszoł dwa ôbskarżynia swiōnzane z ôszustwami i używaniym fałesznych dokumyntōw. Tykajōm ône ino zdarzyń ze samego wojewōdzwa ôpolskigo, ale policyjōny z Kōmyndy Miastowyj Policyje w Ôpolu podyjzdrzywajōm, iże chop działoł na terynie pŏru wojewōdztw. Mōg ôn ôszydzić aji pŏrãdziesiōnt hurtowni na hned 100 000 złotych. Za take przestympstwa grozi mu kara nawet do 8 lŏt heresztu. Gyricht może rozsōndzić tyż ôdszkodwanie dlŏ pokrziwdzōnych.
Foto na wiyrchu: KMP Ôpole


text:
Kulturny dom wuchowany
Biskopicy. Kulturnemu domej w Biskopicach kiwa wuchowanje. Skupina předewzaćelow chce insolwentny zawod nazymu přewzać. Dom steji hižo dlěši čas prózdny, po tym zo bě wobhospodarjenje zwrěšćiło. Přewzaće objekta je so poradźiło dźakowano prócowanjam noweho Biskopičanskeho wyšeho měšćanosty prof. Holma Großy.
Darmotna jězba za jedynku
Zhorjelc. Šulerjo z jedynku na wuswědčenju smědźa jutře, posledni šulski dźeń, ćahi předewzaća Trilex darmotnje wužiwać. Wuměnjenje je, zo móža znajmjeńša jednu jedynku na wuswědčenju pokazać, hromadźe z wupokazom, pak šulerskim pak personalnym. Ćahi Trilex jězdźa tež ze Zhorjelca přez Budyšin do Drježdźan.
Wjace pjenjez swobodnym šulam
Drježdźany. Šule w swobodnym nošerstwje dóstanu wot klětušeho wjace pjenjez. To je Sakski krajny sejm z hłosami CDU a SPD wobzamknył. Po tym zwyši so lětna přiražka stata na šulerja na nimale tysac eurow. Jeničce klětu chce kraj za to 327 milionow eurow nałožić, 250 milionow wjace hač dotal. Financowanje šulow dyrbješe so po wukazu sudnistwa znowa rjadować.


text:
Do Hornjeje Łužicy dóstanjeće so cyle jednorje! Dźakowano dobrej, zwisowacej infrastrukturje móžeće cyły region bjez problemow wobjězdźić – z awtom, ćahom abo zjawnym bliskowobchadom.
Dźakowano bliskemu lětanišću Drježdźany móžeće Hornju Łužicu z lětadłom docpěć. Z lětanišća dojědźeće z ćahom abo awtom za něšto mjeńšin direktnje do regiona. Linija měšćanskeje železnicy S 2 zwjazuje terminal z dwórnišćomaj w Drježdźanach-Nowym měsće a z tamnišim hłownym dwórnišćom. Wot tam jězdźa regionalne ćahi do Hornjeje Łužicy. Na lětanišću su taksy a awta wšitkich mjezynarodnych přenajerjow awtow k dispoziciji. Dalše informacije k tomu namakaće na internetnych stronach lětanišća.
Wšitke wulke centry Hornjeje Łužicy docpějeće spěšnje a přijomnje z Němskej železnicu a Wuchodoněmskej železnicu tzwr (ODEG). Aktualne jězbne plany namakaće na wotpowědnych internetnych stronach.
Do Hornjeje Łužicy dojědźeće sej jara derje po awtodróhach A 4 (z Drježdźan do Pólskeje), A 13 (z Berlina), A 17 (z Prahi) a po zwjazkowych dróhach B 6, B 9 (z Čěskeje Lípy, Čěska), B 96 (z Choćebuza), B 97 (z Choćebuza a Drježdźan), B 156 (z Běłeje Wody), R 35/178 (z Libereca, Čěska).
Busowy wobchad organizujetej w regionje Zaměrowy zwjazk wobchadniskeho zwjazka Hornja Łužica-Delnja Šleska (ZVON) a Wobchadniski zwjazk Hornje Łobjo (VVO). Jězbne plany a dalše informacije namakaće w interneće.
Zaměrowy zwjazk wobchadniskeho zwjazka Hornja Łužica-Delnja Šleska
Wobchadniski zwjazk Hornje Łobjo
Kolesowarjo móža Hornju Łužicu nimo toho po dalokich kolesowanskich šćežkach kaž “Kolesowanskej šćežce Wódra-Nisa” abo “Sprjewinej kolesowanskej šćežce” docpěć.
Marketingowa towaršnosć Hornja Łužica-Delnja Šleska zwr
Humboldtstraße 25
02625 Budyšin
Telefon: +49 (3591) 4877-0
Telefaks: +49 (3591) 487748
Přijězd: Hlej plan města pola Google Maps


text:
Wóda
Wóda jo chemiska wězba, kótaraž jo njewuzbytna za wšych žywych byśow na zemi. Wóna pód normalnymi wuměnjenjami jo žydka pśi temperaturach mjaz 0 °C a 100 °C. Pód škrějnym dypkom bywa kšuta maśizna, a to lod. Nad warjeńskim dypkom bywa para.
Wóda wobstoj z wóźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wopśimjejo w drobnych kopicach śěžku wódu.
Tśi běrtyle powjerch zemje su pśikšyte pśez wjeliku kopicu wódy, oceany. Cirkulacija wódy mjaz oceanami a powětšom zwětšego kreěrujo wjedro.
Wóda jo głowny napoj wšych zwěrjetow.
Wjele maśiznow se móžo we wóźe rozpušćaś, pśi tom rozpušćonosć wótwisujo wót maśizny a temperatury. Rozpušćonosć płunow wóteběra z pśiběrajuceju temperaturu, mjaztym až rozpušćonosć solow pśiběra z pśiběrajuceju temperaturu.
Wopśimjeśe
Kakosći[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Chemija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wóda jo wjelgin jadnora chemiska wězba. Jeje formula jo H2O. To wóznamjenijo, až molekul wódy ma 2 atoma wóźika, a 1 atom kislika. Temperatura, pśi kótarejž wóda bywa lod, jo 0 Celsius pód normalnym atmosferiskim śišćom; temperatura, pśi kótarejž wóda se wari, definěrujo 100 Celsius pśi normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim śišćom. Wóna jo jadnučka substanca, kótaraž se śěgnjo, gdyž bywa lod.
Jadnora ale wažna a jónkróćna kakosć wódy jo, až jeje kšuta forma plěwa na žydkej. Kšuta faza jo mjenjej gusta ako žydka wóda, dla geometrije mócnych wóźikowych wězbow kótarež se jano pśi niskich temperaturach zdźěluju. Togodla dłymoka wóda wóstanjo žydka, śoplejša ako lodowy powjerch, a wódowe organizmy (prědnje žywe organizmy na zemi) mógu lodowe wuměnja pśežywiś.
Śěžka wóda, połśěžka wóda a pśeśěžka wóda[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Mimo „normalneje“ wóda eksistěrujo teke tak mjenjowana „połśěžka wóda“, „śěžka wóda“ (deuteriumowy oksid) a „pśeśěžka wóda“ (tritiumowy oksid). Pśi śěžkej a pśeśěžkej wóźe normalny wóźikowy atom (protium, symbol H) se pśez jeju śěžkej izotopa deuterium abo tritium narowna. Pśi połśěžkej wóźe, jaden wóźikowy atom se pśez deuterium narowna.
Śěžka wóda se wót wšedneje wódy we fyzikaliskich a chemiskich kakosćach rozeznawa, na pś. ma wušy škrějny dypk, warjeński dypk a je gusćejša. Na bazy wjelikeje masoweje diferency mjaz protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kótarejž matej dwójnu a tšojnu masu), kinetiski izotopowy efekt jo wjelgin akutny. Dla narownanja normalneje wódy pśi chemiskich substancach rownowagowe reakcije změnja, což móžo na pś. k śěłoškódnym slědam w cłowjeskem śěle wóźiś.
Molekulowa geometrija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wódowy molekul wobstoj z dweju wóźikoweju atomow a jadnogo kislikowego atoma. Geometriski wódowy molekul jo kutny a wótpowědujo VSEPR-teoriji, AB2E2-typa. Dwa atoma wóźika a dwa pora elektronow su pśesunjonej do róžkow pśedstajonego tetraedra. Kut, kótaryž dwa O-H-wězba zacynjatej, jo 104,45°. Nastanjo dla wjelikeje pótrjeby na rumje lichotnych porow elekronow daloko idealnego tetraedrowego kuta (~109,47°). Dłujkosć O-H-wězbow jo něźi 95,84 pikometrow.
Biologija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wóda jo nejnotnjejša substanca za wšych žywych byśow, dokulaž ma wjele rědkich kakosćow kótarež su wjelgin wažne za žywjenje. Jo dobra rozpušćadło, a ma mócne pówjerchowe napněśe. Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C; jeje gustosć wóteběra, gdyž zamarzujo abo se wogrěwa. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, gra wažnu rolu ako absorbowadło ultrawioletnego promjenjenja. Dokulaž wóda ma wusoku specifisku śopłotu kótaraž stabilizěrujo klimu na cełem swěśe.
Wóda jo wjelgin dobre rozpušćadło, a rozpušćujo wěcej družynow substancow, kaž wšake sole a cukory, a wolažcujo jogo chemiske wzajomne statkowanje, kótarež pomaga kompleksne matabolizmy. Weto někake substancy se njederje měšaju z wódu, inkluziwnje wólejow a hydrofobnych substancow. Celowe membrany wužywaju toś tu kakosć aby starosćiwje kontrolěrowali wzajomne statkowanje mjaz swójimi wopśimjeśami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu pitśku wót pówjerchowego napněśa wódy wolažcowane.
Wódowe kapki su stabilne dla mócnego pówjerchowego napněśa wódy. Se móžo wiźeś toś te gdyž pitśku wódy bu kapana na njerozpušćony powjerch kaž głažk. Wóda se do chrapkow zwězujo. Toś ta kakosć jo trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Geografija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na pówjerchu zemje se nagromaźujo wódowe mase běžece dołoj — na pś. rěcki a rěki — a stojece na wěstem niwowje — na pś. jazory, mórja, a oceany.
Otava rěka,
Kanada
Dokulaž wóda jo trěbna za cłowjeske, zwěrjece a rostlinowe žywjenje, jeje disponujomnosć ma wjeliku wažnosć sociusku a politisku. Pódlańska kórta pokaza pśez cerwjenu barwu kraje, kótarež lětnje wobsejźe mjeńšej ako 500 m³ wobnowjoneje wódy na wšogo wobydlarja. Žołta barwa pokaza disponujomnosć mjaz 500 a 1700 m³. Dokulaž někotare rěki, kótarež su wažne za wódowe zastaranje (na pś. Jordan, Kolorado), pśekšacaju krajowe granicy, su móžne mjazystatne konflikty wó pitnej wóźe.


text:
Algorytm Dijkstry
Algorytm uod Dijsktry - algorytm zbajstlowany bez ńiderlandzkego informatikera Edsgera Dijkstre do znojdowańo nojkrůtszyj drogi we grafje ze wybranygo knota do ryszty knotůw. Algorytm ńy dźało kej ftoroś kanta mo ujymny wert.
Dźołańe[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Nojsamprzůd dany momy graf a wybrany jedyn jigo knot, ze kerygo bydymy sztartować.
- Naszkryflej lista wszyjskich knotůw i naszkryflej przi kożdym knoće, aże dugość drogi do ńygo je růwno ńyskończůność, tak co potym do śe to bydźe sprowjać.
- Půdź do sztartowygo knota, zaś na liśće sprowjej wpisano przi ńim ńyskończůność i zastůmp ja nůmerům 0.
- Zobocz kaj prowadzům bezpostrzedńo kanty ze knota przi kerym żeś je. Skreślij kanty kere prowadzům do skreślůnych knotůw[1]. Lo kożdyj kanty zrůb to samo:
- Zobocz na liśće, kery knot mo nojkrůtszo droga dojśćo. Půdź sam i skreślij knot ze kerygo żeś wyloz[5]. Wykonej punkt 3 algorytmu.
Algorytm śe kůńczy kej uostańe ino jedyn ńyskrelůny knot. Naszkryflano lista przedstawjo nojkrůtsze drogi dojśćo ze punktu sztartowygo do wszyjskich knotůw we grafje.


text:
Dohodowne wiki na mnohich městnach z kulturnymi poskitkami
Njebjelčicy (HS/SN). Runja zašłym lětam mějachu čłonojo Njebjelčanskeho domizniskeho towarstwa tež lětsa režiju za adwentne wiki we wsy. Za přihoty dźakowachu so jim wjesnjenjo z bohatym wopytom. Tež njepřestajny dešć ludźi wčera njewottraša; sej na parkowanišćo na nawsy dóńć. Tam dožiwichu program pěstowarskich dźěći. Mjez připosłucharjemi bě tež někotryžkuli wopytowar z Kamjenca. Mali akterojo wšak čakachu hižo njesćerpnje na rumpodicha, kiž tež woprawdźe přijědźe. Jemu přeradźichu swoje přeća a dóstachu za to darik. Nimo horceho wina a praženych kołbaskow poskićachu w Njebjelčicach tež někotryžkuli samozhotowjeny hodowny darik.


text:
Wjesny předstejićer spřisahany
Čorny Chołmc. Peter Michala je wot wčerawšeho Čornochołmčanski wjesny předstejićer. Wojerowski socialny měšćanosta Thomas Delling (SPD) bě jeho na posedźenju wjesneje rady spřisahał. 60lětny energijowy inženjer Michala je zastojnstwo wot lońšeho junija komisarisce wukonjał, po tym zo bě předstejićer Mirko Pink wotstupił.
Eva Menasse čita w cyrkwi
Kamjenc. Znata w Berlinje bydlaca Wienska awtorka a publicistka Eva Menasse změje jutře, štwórtk, mjeztym „4. Kamjensku narěč w klóšterskej cyrkwi“. Spisowaćelka čita ze swojeje zběrki krótkopowědančkow „Zwěrjata za pokročenych“. Zarjadowanje organizuje zarjad za recepciju Lessinga we wobłuku 8. interkulturneju tydźenjow.
3,5 milionow ludźi smě wolić
Kamjenc. Něhdźe 3,5 milionow wobydlerjow Sakskeje smě so na wólbach zwjazkoweho sejma přichodnu njedźelu wobdźělić. Tole zdźěla krajny statistiski zarjad ze sydłom w Kamjencu. Ludźo smědźa we 16 wólbnych wokrjesach swój hłós wotedać. 17 politiskich stron je lětsa za wólby dowolenych a steji tuž na wotpowědnej wólbnej lisćinje.


text:
Falszyrmowe Mistrzostwa Ślōnska we Gliwicach
W nojbliższõ sobotã – 2 czyrwnia – na lotnisku gliwickigo aeroklubu ôdbydōm sie Falszyrmowe Mistrzostwa Ślōnska w cylności lōndowaniŏ.
W sobotnich zawodach weźnie udzioł kole 40 szportowcōw. Majōm przijechać ekipy z Wrocławia, Ôpolŏ, Krakowa i Czech. Falszyrmowe Mistrzostwa Ślōnska w cylności lōndowaniŏ dlŏ zawodnikōw to przede wszyjskim rywalizacyjŏ. Dlŏ widzōw przileżytość, by z bliska ujzdrzeć ich w akcyji.
Rywalizacyjŏ bydzie sie ôdbywać we klasyfikacyji indywidualnyj i drużynowyj (drużyny 3-ôsobowe). Zawody na lotnisku gliwickigo aeroklubu ôdbydōm sie 2 czyrwnia ôd godziny 09.00. Prawie wtynczŏs napocznie sie registracyjŏ szpilerōw. Kōnkuryncyje rozgrŏwane bydōm ôd godz. 10.00 do godziny 19.00.
Dlŏ falszyrmōw klasycznych ôrganizowane bydōm sztyry raje skokōw – za to dlŏ falszyrmōw szkolnych i gibkich – dwie raje. Prawidła punktowaniŏ sōm ajnfachowe. Szpilery muszōm wylōndować jak nojbliżyj placu naznaczōnego ôd ôrganizatorōw (tm. cyntra). – Im mynij bydzie mioł szpiler na swojim kōncie metrōw i cyntymetrōw – ôstanie Majstrym Ślōnska w cylności lōndowaniŏ na 2018 rok.
Szpilery w wszyjskich kōnkuryncyjach dostanōm dyplōmy, puchary i pamiōntki.


text:
W Róžeńčanskej putniskej cyrkwi a na łuce za njej knježeštej wot pjatka hač do wčerawšeho wječora hołk a tołk. Towarstwo Ostwind 3 000 ze Struppena pola Pirny bě, kaž hižo loni, předewšěm młodostnych na tak mjenowany Gig-festiwal prosyło.
Róžant (jb/SN). Kaž skrótšenka Gig (God is good) hižo přeradźa, ma festiwal předewšěm nabožny raz a bě cyły čas pokazka na to, zo njeje katolska cyrkej jeno starodawna a konserwatiwna.
Pjatk wječor zahaji so festiwal z Božej mšu. Přizamkny so film wo franciskanskich mnichach, kotřiž běchu tónle festiwal na nohi stajili. Woni běchu cyły kónc tydźenja lochce spóznajomni – swojeho šěreho woblečenja, dołheje brody a stajnje wulkotneje nalady dla. Sobotu poskićachu najwšelakoriše dźěłarnički. Nimo přednoškow mjez druhim wo młodźinskim dźěle w USA, Alojsu Andrickim abo hižo mjenowanych „šěrych“ mnichach so hosćo tež sami pospytachu. Hrajachu dźiwadło, spěwachu gospele a zhotowjachu sej róžowc. Wosebje dźěći natykachu sej najpisańše parličkowe rjećazki.


text:
Wjacore komuny wutworja zhromadne škričkowanišćo
Kubšicy (CS/SN). Bošečanske jěchanske towarstwo móže nětko teren swojeje jěchanskeje připrawy kupić. Móžno je tole z přiražku, kotruž je Kubšiska gmejnska rada na swojim zašłym posedźenju wobzamknyła. Towarstwo bě hakle njedawno přewšo wuspěšny turněr organizowało. Połdra hektara wulki areal, hdźež předewšěm dźěći a młodostni jěchać zwučuja, je towarstwo dotal wotnajało. Nětko maja składnosć, teren kupić. Za to su gmejnu wo přiražku prosyli. Hladajo na nadregionalny wuznam kóždolětneho jěchanskeho turněra gmejnscy radźićeljo njeplanowanu přiražku 15 000 eurow jednohłósnje přizwolichu. Po słowach Kubšiskeho wjesnjanosty Olafa Reicherta (njestronjan) su wudawki z přidatnymi dochodami, kotrež z přemysłoweho dawka wočakuja, zaručene.


text:
Staroorientalistika
Staroorientalistika je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow Stareho orienta wot jewjenja prěnich klinopismowych tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej Assyriskej wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa assyriologija mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle Prědnjeho orienta na teritoriju modernych statow Irak, Syriska (antikska Mezopotamiska), Turkowska (Mała Azija) a Iran (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.
Wobsah
- 1 Charakteristika
- 2 Dźělne pola staroorientalistiki
- 3 Studij a wučba
- 4 Stawizny
- 5 Rumowy a časowy wobłuk
- 6 Hlej tež
- 7 Literatura
- 8 Eksterne wotkazy
Charakteristika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su z klinowym pismom na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra.
Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk prědnjoaziskeje archeologije. K předmjetej facha njesłuša stara Egyptowska, kotruž egyptologija wobjednawa, byrnjež pod mjenom Stary orient we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara Palestina. swět Stareho zakonja, hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez (starozakonsku) teologiju/hebraistiku wuslědźa.
Dźělne pola staroorientalistiki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika rozdźěluje so do slědowacych po rěčach definowanych dźělnych polow:
Akkadska rěč (akkadistika), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.
Sumeriska rěč (sumerologija), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najbóle južneho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca př. Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).
Hetitiska rěč (hetitologija), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca př. Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče luwišćina (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), palaišćina (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež hattišćina (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).
Amurritišćina, ugaritišćina, fenicišćina a staroaramejšćina (aramejšćina), su štyri w Syriskej rěčane sewjerozapadosemitiske rěče z 2. a 1. lěttysaca př. Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež starohebrejšćina, rěč Stareho zakonja biblije.
Hurritiska rěč a urartejska rěč, dwě ze sobu přiwuznej rěči, kotrejž wšak nimatej genetisku přiwuznosć z druhimi rěčemi, prěnja je so w 3. a předewšěm w 2. lěttysacu př. Chr. w Mezopotamiskej (Irak, Syrien) a Małej Aziji (Turkowska) rěčała, druha w 1. lěttysacu př. Chr. w juhowuchodnej Turkowskej a Armenskej.
Elamska rěč, izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.
Staropersiska rěč, indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca př. Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.
Na zakładźe wuslědźenja rěčow a pismow wobjednawa staroorientalistika wšě aspekty staroorientaliskich kulturow, dalokož w prěnim rjedźe materielne žórła njetrjebaja: politiske stawizny, stawizny wšědneho dnja, stawizny nabožiny, stawizny prawa, stawizny literatury, stawizny wědomosće, stawizny hospodarstwa, socialne stawizny atd.
Studij a wučba[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: Swobodna uniwersita Berlin, Lipsk, Mainz, Jena ze statnej Hilprechtowej zběrku prědnjoaziskich starožitnostkow, Göttingen, Münster, Marburg, Würzburg, Erlangen-Nürnberg, Heidelberg, Tübingen, uniwersita Freiburg a Mnichow. Za staroorientalisku resp. prědnjoazisku archeologiju dybi so wyše toho Němski archeologiski institut (DAI) kaž tež Němske orientowe towarstwo (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj Wien a Innsbruck wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj Bern a Genf.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Spočatki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19. lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.
Spočatk 17. lětstotka Romski slědźer Pietro Della Valle (1586-1652) wopyta Mezopotamisku, dźensniši Irak, Persisku (dźensniši Iran) a Bliski wuchod (Syriska, Libanon a Palestina). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.
Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez 1780–1790, doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.
Wot spočatka 19. lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.
W lěće 1842 přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z Chorsabada. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.
Dešifrowanje klinoweho pisma[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w 3 rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować.
Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4. lětstotka př. Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, Darius a Kserkses.
Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom Georg Friedrich Grotefend w lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.
Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.
Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu bóle solidny zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.
Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.
Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali.
Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić.
Potom, w lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako determinatiw wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złožkowe znamješka z hebrejskimi pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić.
A w lěće 1857, William Henry Fox Talbot, britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow Henry Creswicke Rawlinson, Jules Oppert a Edward Hincks a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje pismow na hlinje da so mištrować.
Wot Assyriskeje do Sumera[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja akkadšćiny, so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe (Dur-Šarrukin) přez Botty, Brit Austen Henry Layard wury namakanišćo Nimrod (Kalchu), potom Kujundźik, staru Niniwu, hdźež w lěće 1851 Assurbanipalowu knihownju wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho Hormuzd Rassam narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su se do Francoskeje a Zjednoćeneho kralestwa pósłali, hdźež Louvre a Britiski muzej wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w lěće 1872 přełoži George Smith babylonsku wersiju stawizny wo lijeńcy. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.
Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća Ur, Uruk a Suza identifikowachu. W lěće 1877 přewjedźe Francoz Ernest Chocquin de Sarzec wuryća w Tello, prjedy mylnje jako stary Lagaš identifikowany (je jón tehdy Sirbula čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón Girsu. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam wosebje supowu stelu a postawy z Gudeoweho kralestwa. Namakanišći Nippur a Suza stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, Sumeričanow, kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: Hammurabijowy kodeks, kotryž pater Jean-Vincent Scheil přełoži.
Spočatk 20. lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora Wilhelma II. spěchował. Walter Andrae přewjedźe wuryće Assura, mjeztym zo Robert Johann Koldewey započa Babylon wuslědźeć. Parallelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.
Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po 1918 je so Bliski wuchod ze spadom Osmaniskeho mócnarstwa politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w Iraku, w Palestinje a w Jordaniskej a Francozam w Syriskej a Libanonje dowěrjene, potom modernizacija Turkowskeje a Persiskeje budu wuslědźenje archeoligiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć.
Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w Egyptowskej, w Tell el-Amarna wotkryli: Listy z Amarny, diplomatiska korespondenca faraonow Amenhotepa III. a Amenhotepa IV. (Echnatona), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20. lětstotka dokónčiło. W lěće 1906 bě Němc Hugo Winckler město Boghaz-Köy wurył, antikski Hattuša. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: Hetitišćina. Tuta je so w lěće 1915 wot Bedřicha Hrozneho wuhódała, a je najstarša znata indoeuropska rěč swěta.
W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki Dijala ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot Henri Frankforta, su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej Leonarda Woolley dźakować, kiž w Urje wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.
Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. Claude Schaeffer a René Dussaud započeštej Ras Šamra (Ugarit) wurywać, a Tell Hariri (Mari) je so w lěće 1933 wotkrył a wot André Parrot wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w Syriskej a w Anatolskej, předewšěm Yorgana Tepe (Nuzi), da nowy lud wustupować, Hurritow, kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud Urartu, kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž Johannes Friedrich w lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast Dariusa I. w Persépolisu a starše wurywanišća Tepe Giyan, Tepe Sialk abo Tepe Hissar wuryli.
Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, prastawiznam Stareho orienta. Jericho w Palestinje a Çatal Höyük w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća (Ur, Ugarit, Hacilar). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónkróc na mjenje "mezopotamisko-centristiske" wašnje. Wotkryće města Ebla w lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom Paolo Matthiae a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku bronzoweje doby, štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki Chabur du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća Jiroft w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot Egyptowskeje hač do Srjedźneje Azije rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.
Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpała. Po Samuelu Noahu Kramerje, kotryž so w swojim wulkim dźěle Stawizny započinaja so ze Sumerom za "sumerologa" wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so "hetitologow", "elamologow" atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež činja, zo tuta disciplina wěsty zwjazanosć wobchowuje.
Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w Libanonje, iranska rewolucija, wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.
Staroorientalistika dźensa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).
Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji, dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z Mari, kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w Nippurje wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w Qatnje na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).
Rumowy a časowy wobłuk[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7. lětstotkom př. Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wot nětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.
Rum[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku "nakromnych kónčinow" byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje "mezopotamisko-centristiski" wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće "Stary orient" (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće "Mezopotamiska" wutłóčiło.
Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:
- na zapad Srjedźnozemske morjo hač do Lewanty (druhdy z Cypernom) a dźěl Anatolskeje (znajmjeńša hetitiski swět 2. lěttysaca př. Chr.)
- na wuchod iranska wysočina, kotrejež jenička stawizniska ciwilizacija je Elam do jewjenja Persiskeho mócnarstwa srjedź 1. lěttysaca př. Chr.
- na sewjer móhła mjeza w Armenskej być, w prěnjej połojcy 1. lěttysaca z urartejskim mócnarstwom
- na juh je mjeza Persiski zaliw na wuchod (inkluziwnje wěste kupy we wěstych periodach, wosebje Bahrajn/Dilmun), arabska pusćina dale na zapad
Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja k tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej egyptologija a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su listy z Amarny.
Chronologija a periodizacija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Spočatki periody, kotruž staroorientalistika wuslědźa, su jednore: dźe wo spočatk produkcije spisownych dokumentow, tuž jewjenje pisma wokoło 3400 - 3300. To wostawa teoretiske, přetož studije tuteje periody wobroćeja so skerje na archeologiju, a móža dale w času wróćo sahać. Stawizny, kotrež na podawkach bazuja, móže so hakle w druhej połojcy 3. lěttysaca zopočeć, njedostatka prjedawšich dokumentow dla, kotrež nas wo tutym polu informuja.
Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w Babylonskej, kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach k tutomu podawkej móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.
Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8. lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana "srjedźna chronologija" je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke "krótkej chronologiji" wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16. lětstotk "srjedźneje chronologije" steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy "krótkeje chronologije" namjetuja, srjedźnu chronoloiju "wotstronić", štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.
Periodizacija stawiznow Stareho orienta wariěruje po městnach a periodach. Wěste nastupaja wulki dźěl Bliskeho wuchoda: Urukowa perioda, nowoassyriske mócnarstwo, nowobabylonske mócnarstwo. Su sej přiwučili, chronologiju Mezopotamiskeje na zbytk Stareho orienta w 2. lěttysacu nałožić, wosebje za starobabylonsku periodu (2004-1595), njepřihódna terminologija, přetož Babylon bě hakle wokoło srjedźizny tuteje periody politiska wulkomóc, ale je přez konwenciju wostała. We woprwdźitosći je dale a dale tendenca, stawizny regionow Stareho orienta po jich swójskej chronologiji rozdźělić, kotraž móže na tu druhich regionow jara podobna być. Na přikład:
- Mezopotamiska: Urukowa perioda (4100-2900), archaiske dynastije (2900-2340), Akkadowe mócnarstwo (2340-2195), nowosumeriska perioda (Ur III) (2195-2004), starobabylonska perioda (2004-1595), srjedźnobabylonska perioda (1595-1000), paralelnje k tomu srjedźnoassyriska perioda (1350-911), nowoassyriska perioda (911-609), nowobabylonska perioda (624-539), achajmenidiska perioda (539-331), helenistiska perioda (Seleukidźa) (331-140), partiska perioda (140 př Chr. - 224 po Chr.)
- Syriska: Protosyriska perioda (3100-2000), starosyriska (starobabylonska) perioda (2000-1600), srjedźnosyriska perioda (1600 - 12. lětstotk), nowosyriska perioda (12. lětstotk - 8. lětstotk)
- Elam: Protoelamiska perioda (3100-2600), staroelamiska perioda (2500-1600), srjedźnoelamiska perioda (1500-1100), nowoelamiska perioda (1000-539)
- Hetitiske mócnarstwo: Stare mócnarstwo (1650-1465), srjedźne mócnarstwo (1465-1380), wulkomócnarstwo (1380 - wok. 1180), nowohetitiska perioda (1180-720). Trevor Bryce wotpokazuje tutu periodizaciju, a zjednoća srjedźnu a wulkomócnarstwowu periodu.
Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Berlin 1932ff, załoženy wot Ericha Ebelinga a Bruna Meissnera, pokročowany wot Ernsta F. Weidnera, Wolframa von Sodena Dietza Otta Edzarda, wudaty wot Michaela P. Strecka (Wulke referencne dźěło facha, dotal 13 zwjazkow wušło).
- Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2003.
- Elena Cassin, Jean Bottéro, Jean Vercoutter (wudaw.): Die Altorientalischen Reiche. Fischer, Frankfurt/M. 2003 (Fischer Weltgeschichte; zwjazki 2 do 4)
- Vom Paläolithikum bis zur Mitte des 2. Jahrtausends.
- Das Ende des 2. Jahrtausends.
- Die erste Hälfte des 1. Jahrtausends.
- Iorweth E. Edwards u.a. (Hrsg.): The Cambridge Ancient History. 2. grundlegend überarbeitete Auflage, 14 Bände, zdźěla w dźělnych zwjazkach. Cambridge University Press, Cambridge 1970–2005.
- Dietz Otto Edzard: Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51664-5.
- Brigitte Groneberg: Die Götter des Zweistromlandes. Kulte, Mythen, Epen. Artemis und Winkler, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2306-8.
- Marlies Heinz: Altsyrien und Libanon. Geschichte, Wirtschaft und Kultur vom Neolithikum bis Nebukadnezar. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-534-13280-7.
- Barthel Hrouda (wudaw.): Der Alte Orient. Geschichte und Kultur aus dem alten Vorderasien. Bassermann, München 2003, ISBN 3-8094-1570-7.
- Manfred Krebernik: Götter und Mythen des Alten Orients. Beck, München 2012.
- Michael Jursa: Die Babylonier. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2004.
- Hans J. Nissen: Geschichte Altvorderasiens. Oldenbourg, München 1999 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte Bd. 25) ISBN 3-486-56373-4.
- Astrid Nunn: Alltag im alten Orient. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006 (Antike Welt, Sonderheft; Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-3654-3.
- Mirjo Salvini: Geschichte und Kultur der Urartäer. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 3-534-01870-2.
- Jack M. Sasson (Hrsg.): Civilizations of the Ancient Near East. Scribner, New York 1995, ISBN 0-684-19279-9 (4 Bde.)
- Wolfram von Soden: Der Alte Orient. Eine Einführung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, erw. Sonderausg. der 2., unveränd. Aufl. 1992, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18558-7.
- Michael P. Streck (Hrsg.): Sprachen des Alten Orients. 3. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2007, ISBN 3-534-17996-X.
- Michael P. Streck: Großes Fach Altorientalistik. Der Umfang des keilschriftlichen Textkorpus. Mitteilungen der Deutschen Orientgesellschaft 142 (2010, wušła 2011) 35-58.
- Klaas R. Veenhof: Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen (Grundrisse zum Alten Testament, ATD Ergänzungsreihe Bd. 11). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1.
- Josef Wiesehöfer: Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr. Edition Albatross, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Universität Tübingen - Lisćina wotkazow nastupajo staroorientalistiku (němsce)
- Što je staroorientalistika? - portretowy film k lětu duchownych wědomosćow (němsce)
- Fachowa definicija - definicija facha (němsce)
- Josef Klíma, "Ludźo Mezopotamiskeje" (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
- Prědnjoaziski muzej Berlin (němsce)


text: Wynus – to je drugo podug uodlyguośći uod Słůńcaplaneta we Ukuadźe Słůnecznym. Tak kej Merkury, Źymja a Mars je to planeta skalisto. Wynus je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdrzeć gołymi ślypjůma. Bez to, co Wynus idźe uoglůndać ino rano a na uodwjeczyrz mjanowano je tyż Gwjazdům PorannůmGwjazdům Wjeczornům (starożytne Greki mjanowali jům Phosphorus a Hesperos). Jeji gynste chmury uodbijajům wjynkszość śwjatło a jejch żůłto farba je spowodowano wystympujůncym tam kwasym śarkowym. Wynus ńy mo kśynżyca. Mjano planety je uod rzimskij bogińi Wynus a jej symbol astrůnůmiczny to znak babůw.


text:
111 -Bilder: Comic + Humor
Ohne Titel
Humorvolle darstellung von
von Marcus Pinter
von Frank Czieczor von Bartimaeus von Franz Mahee von Frank Czieczor von Frank Czieczor von Frank Czieczor von Frank Czieczor von Frank Czieczor von Frank Czieczor von Frank Czieczor von maja2008 von Franz Mahee von Franz Mahee von Franz Mahee von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Revi Oliver von Revi Oliver von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein von Uwe Holstein


text:
Železniska čara Berlin–Zhorjelc je hłowna železniska čara w Berlinje, Braniborskej a Sakskej. Wjedźe z Berlina přez Łužicu do Zhorjelca.
Čara spočina w Berlinje a wjedźe přez Parsk, Lubin, Choćebuz, Grodk a Hórku. Je 207 kilometrow dołha a bu w lětomaj 1866/67 natwarjena.
Z Parska wjedźe čara do Beeskowa. Čara do Chudowiny słuša dźensa k Draisinenbahnen Berlin/Brandenburg GmbH & Co. KG.
Z Lubina wjedźe čara do Falkenberga.
Z Lubnjowa wjedźe čara do Kamjenca.
Choćebuz je wulke železniske křižowanišćo. Wottam wjedu čary do Halle, Wulkeho Hojna, Gubina a Baršća. Něhdyša čara do Frankobroda nad Wódru bu w lěće 2000 zawrjena.
Ze Syjka wjedźe čara do Hórnikec.
Běła Woda je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa wužiwa so pak jeničce hišće čara z Berlina do Zhorjelca. Železniska čara do Mužakowa bu w lěće 2001 zawrjena, železniska čara do Baršća hižo 1998.
W Hórce je křižowanišćo z železniskej čaru Węgliniec–Falkenberg.
Ze Zhorjelca wjedu dalše čary do Drježdźan, do Nikriša (a Žitawy), do Zawidowa,
do Węglinieca (a Wrócławja) a do Wałbrzycha.


text:
Nowa móžnosć kolesować
Zły Komorow. We łužiskej jězorinje so syć kolesowanskich šćežkow z nowej Młynskej čaru wot septembra dale rozšěri. Kaž zdźěli nam Kathrin Winklerowa, jednaćelka turistiskeho zwjazka Łužiska jězorina, je tam mjeztym dźesać tematiskich kolesowanskich šćežkow. Zajimcy móža tak mjez druhim na slědach Strittmattera abo Krabata na puć podać.
Hotel „mama“ mjenje prašany
Kamjenc. Dale a mjenje młodostnych w Sakskej bydli hišće pola staršeju. Loni bydleše něšto wjac hač třećina (36 procentow) młodych ludźi doma. Před dźesać lětami bě to hišće wjac hač połojca (56 procentow). Přewažnje młodźi mužojo nimaja chwatne, so wot staršeju dźělić, kaž statistiski krajny zarjad w Kamjencu informuje.
Utta Danella njeboha
Mnichow. Spisowaćelka woblubowanych romantiskich knihow, kotrež su tež husto předłoha filmow, Utta Danella je, kaž bu nětko znate, hižo w juliju w Mnichowje w starobje 95 lět zemrěła. Rodźena Lipšćanka, kotrejež knihi su so wjacore miliony razow předawali, bu w kruhu swójby pochowana.
Hru přetorhnyć dyrbjeli


text:
Dzisio sie pokŏzało – podug nowiny ze Silesiōna – iże do sztartowaniŏ dŏwŏ sie profesōr Tadeusz Sławek. Super! – pomyślołech i kliknōłżech dalij, coby ôbŏczyć, pod jakim szildym. I tela miołech tyj uciechy: rozchodzi sie ô Koalicyjo Ôbywatelsko, abo miszung Platformy z Modernōm.
Nō to przi welowaniu w Katowicach byda mieć problym. Na jedne: rychtujōm sie sam naprŏwda siylne kandydaty. Ciynżko mi znojś publiczno ôsoba, kieryj bych wierził wiyncyj jak profesōrowi Sławkowi. Za sztudynta sztudiyrowoł – i chowoł żech sie – u niego. Jakby niy ôn, niy poczytoł, niy poznoł, a niy spokopiōłbych tego, co dzisio mōm w gowie. To je jedyn z tych trzech abo sztyrech ludzi Uniwersytetu Ślōnskigo, co byli dō mie richtich ważni.
Ku tymu mōmy sam kandydata na prezydynta miasta, Jarosława Makowskigo, co tyż dobrze wyglōndŏ: moderny, kōmunikatywny, aktywny niy ino terŏz, pŏra miesiyncy przed welōnkiym, ale dugszy czas. I bezma to ôn skludziōł profesora Sławka.
Na drugie ale je tyn szild, za kierym stoi Platforma… Dŏwno żech sie ôbiecoł, co prawie na nia już żŏdyn rŏz niy dōm głosu. Za ôsiym lŏt takigo regiyrowaniŏ we Polsce i za to, co pochali sam u nŏs: z banōm, z Muzyum Ślōnskim, za ranżyrowanie z projektami naôbkoło ślōnskij gŏdki a tōżsamości… Wiyncyj grzychōw niy pamiyntōm, ale jak trza, to sie spōmna.
Tōż taki mōm problym z kandydatami: miana dobre, ale szild darymny. Pokŏże sie sam kiery, co by mie uretowoł ôd tego dylematu – taki i z mianym, i z szildym do strzimaniŏ? Do welōnku sztyry miesiōnce, a jŏ niy widza pokazŏwać sie kōnkuryntōw. Widza ich nynać.
Foto: Jan Mehlich, licyncyjŏ GNU Free Documentation License
Felietōn pokŏzoł sie we serwisie Wachtyrz.eu


text:
Maćeršćina
Jako maćeršćinu woznamjenja w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby wuknjenu rěč, prěnju rěč. Tuta zašćěpi w jeje zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko, zo rěčnicy jich maćeršćina do dalokeje měry zawtomatizowanje wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno wjace wobsadźić. Kóždy nic na wosebje rěčnu słabosć chorowacy čłowjek nawuknje w tutym času w jeho wokolinje přewažowacu rěč w samsnej perfektnosći kaž předchadna generacija.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj Generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski podpěranski system za rěčne přiswojenje, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenymi rěčospecifiskich mozowych strukturow je wujasnjomne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wysoke plasticitu w zažnych lětach a dźěćo je regularnje jara pohnuwace wuknjenske wokoliny přez dlěši čas wustajene. Wažne je při tym, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohlady, zaměry) disponuja, kotrež dźěćo z nimi přez rěču dźělić móže („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach so zda tež z ewolucionarneho hladanišća nastork k wutworjenju rěče był być (Dunbar).
W Zjednoćenych statow Ameriki, ale tež w druhich dźělach swěta, so hodźi tendenca wobkedźbować, kóždu wosobu, kotraž ma chětro wužitne znajomosće w cuzej rěči, jako „bilingualna“ abo „multilingualna“ woznamjenić. Rěčopolitisce to so móže jako pospyt wobhladać, woprawdźitu wjacerěčnosć wulkich skupin wobydlerstwa, kotrež nimo rěče majority druhu maćeršćinu rěča, w poměrje k jako idealizowanje zapřijomnej a jenož myslenej jednorěčnosći powyšić. W Němskej to mjez druhim na migrantowych skupin powójnoweje doby přitrjechi.
Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč z runje tajkej wysokej kompetencu kaž maćeršćina rěči.
Po spóznaćach neurowědomostneho instituta w La Jolla pječa hudźba komponista rěčnu melodiju jeho maćeršćiny wotražuje. Maćeršćina da jeje charakteristiski raz po tutym slědźenskim wuslědku tuž tež hudźbje kraja. Jeli so rozeznawa na přikład wysokosć tona jedyn na druhi sćěhowaceju złóžkow we potrjechenej rěči sylnje, da pokaza tež hudźba wurazne skoki tonow.


text:
Efekt Coriolisa
Efekt Coriolisa – efekt kery do śe uobserwować we tych ukłodach uodńeśyńo, kere śe zwyrtajům. Uobjawjo śe tym, co ćoła we takim ukłodźe ńy poruszajům śe po prostyj, ino zakryncajům. Zdowo śe, co zakryncajům skiż dźołańo jakij śůły. Je to śůła pozorno, kero lo uobserwatora s poza ukłodu ńy fůnguje. Lo uůnygo to ukłod zmjyńo rozlygowańy a ćoło poruszo śe po prostyj, do zgody ze pjyrszům zasadům dynamiki.
Śůła Coriolisa idźe porachować podug mustra:
Ze uůnům śůłům je zwjůnzany szwůng Coriolisa:
Uoznaczyńo: m – masa ćoła, v – uůnygo gibkość, w – gibkość kůntowo ukłodu, a – wektorowy iloczyn.
Na Źymji skirz dźołańo uůnygo efektu woda we badywańe kej ślatuje do gulika zwyrto śe do zgody ze ruchym wskozůwek zygora na połedńowyj půłkugle, a na uopy do ńij na půłnocnyj půłkugle. Na růwńiku ślatuje rajn, bes zwyrtańo. Tak samo zwyrto śe wjater we cyklůnach.
Skirz efektu Coriolisa we balistyce bjere śe poprowka, coby ńy trefić mino.


text:
Wulka Dubrawa (HN/SN). Dwaj jubilejej stej přičina, zo přichodny kónc tydźenja we Wulkej Dubrawje wulce swjeća. Tam spominaja na 675. róčnicu prěnjeho pisomneho naspomnjenja wsy a na 20lětne wobstaće partnerstwa z pólskej gmejnu Nowogrodziec. W jednotliwych wsach Wulkodubrawskeje gmejny běchu w zašłosći časćišo wjetše swjedźenje organizowali, kaž na přikład Holanski swjedźeń w Komorowje. Nětko je potajkim hłowna wjes sama na rjedźe. A tam su sej wjele předewzali.
Přichodna sobota steji cyle w znamjenju sporta. Program wopřijima kehelersku dypkowu hru prěnjeho mustwa muži, koparske hry młodźiny a muži, pjasćobul a blidotenis. Nimo toho poskića najwšelakoriše zaběry za dźěći. W 13 hodź. wotewru we wodowej wěži wustajeńcu wo stawiznach Wulkeje Dubrawy, kotruž je spěchowanske towarstwo Margarećineje hěty zestajiło. Cyły dźeń předstaja so wjesne towarstwa kaž tež hosćo z pólskeje partnerskeje gmejny. Wječor přizamknje so swjedźenske zarjadowanje z rejemi w stanje.


text:
Stawropolski Kraj
Stawropolski Kraj (ru. CTaBpoпóлbckий kpaй) - je krajem we Rusyje. Kraj znŏjduje siy we regiōniy Pōłnocnegŏ Kaukazu. Stolicōm Stawropolskegŏ Kraju je Stawropol.
Treść
Geografijŏ[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Stawropolski Kraj s 66 500 km2 placym je usitułowōny we strzodku Pōłnocnŏ Kaukaskich Wiyrchōw. Bez regiōn przepływŏ rzeka Kubań a rzeka Kuma.
Regiōn graniczy ze regiōnami Rusyje: Rostowskim Oblastem, Krasnodarskim Krajem, Kałmycyjōm, Dagestanem, Czeczeniyjōm, Pōłnocnōm Osetyjōm, Kabardinŏ-Bałkaryjōm, a Karaczaj Czerkezyjōm.
Naturalne Surowce[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Kraj mŏ surowce[3]:
- Ziymny Gaz
- Ropy
- Uran
- Baumajstrowe materiały
- Geotermiczne Wody
Demografijŏ[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Podle spisu perzōnōw we Rusyje s 2010 roku Stawropolski Kraj mŏ 2 786 281 ludnościy.[4]
Etniyczne Skupiny[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Kole 140 etniycznych skupin miyszkŏ we Stawropolskim Kreju.
Religijŏ[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Podle ankety s 2012 roku 46.9% populacyje je prŏwŏsłŏwnŏ s ruskich cerkwijōw, 7% to inksze krześciyjany, 5% to muzłumōny, 1% to inkszi prŏwŏsłowniy, a 1% to rodnowiyrcy. 19% wiyrzy nale niy praktykuje, 16% to ateisty, a 7.1% to wiyrniy inkszych religijōw abo niy podŏły we ankeciy.[5]
Gospodarka[6][edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Bauerstwo[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
We Stawropolskim Kraju hlawniy uprawiōne je:
A hlawniy hodowōne sōm:
Industria[edytuj | Edytuj zdrzōdło]
Hlawne industria w Staropolskim Kraju to:
- Maszinerstwŏ
- Ylyktrotechniyka
- Wydobyciy a przerōbka ropy a gazōw
- Produkcyjŏ jŏdła
- Chemicznŏ Industryjŏ
- Wyrōb baumajstrowych materiałōw
- Przyndzarstwŏ
- Meblarstwo
- Mikrobiologicznŏ Industryjŏ


text:
Barack Obama
Barack Obama (rodz. 4 śyrpńa 1961 we Honolulu na Hawajach) – amerikański politiker Dymokratycznyj Partyje, wygroł absztimung na prezydynta USA we wotůngu prezydynckim we 2008 roku. Je ůun Mulatym, jygo fater pochodźůł ze Kyńije, a matka ze stanu Kansas. We wotůngu na prezydynta USA Obama dostoł 338 mandatůw we Elektorskim Kolygjům, kere mo 538 człůnkůw, a uostoł prezydyntym-elektym. Formalńy, wybůr prezydynta bez Kolygjům Elektorske dokonoł śe 15 grudńa 2008. 9 paźdźerńika 2009 Barack Obama dostoł pokojowo nadgroda Nobla.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi
takim niech sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie ”kursywom” na tóm czornóm szczałke w tej szarej kostce, kierom nóndzie zaroz pod spodkym.
Wciepać na ruszta faszyrke
Przeca w pyndziałek dwi a dwacatego kapke śniega nasuło i możne, że dziecka wysmyczóm skije i sónki, coby sie pospuszczać na Cieślarówce. Dłógo tego bydzie, to isto żodyn nie wiy, bo łostatni roki s tóm zimóm u nas je doś bolawie. Dziynka tymu szpacyrowani po Cieszynie pudzie mi snadno i je nadzieja, że nie uklejznym ani nie kopyrtnym. Dzisio stojymy na Mynniczej przed chałupóm s nomerym osim a sztyrycet na kierej je szyldowy miszung. Łostatnio była rzecz o chałupie na kierej downij wisioł szyld “Natur House”, a dzisio w tym samym miejscu sóm “Tkaniny”. To był dobry napad przechrzcić tyn krzeft, bo isto moc tusteloków schudło i ancugi dzisio na nich wiszóm jak na orstwi i ty “Tkaniny” majóm tam jak znaszeł. Chocioż chłopi isto nie dajóm im tam moc utarżyć, bo s szyrokich galot zrobić wónski poradzi każdo szwoczka. Paniczki uż takich rzeczy dzisio nie robióm, bo moda tak rzynie, że żodno baba jak schudnie to niczego nie przeszywo yno leci s tym zaroz do chasioka. Wedla we dwiyrzach, kierysi odewrził “Kusa Suschi” i na zicher u nich s tego surowego jedzynio żodyn żróń nie stłóśnie i bydzie móg sie u nich nabonckać wiela chce. To jejich jedzyni worce, coby podniebiynia tusteloków tego poprógowały, a na zicher uż isto nieskorzij żodnej owiynziny ani zabijaczkowego miynsa do gymby nie weznóm. Luto mi je, że żodyn nie wyszpekulyrowoł, coby to nasze cieszyński i gorolski jedzyni też kansi posłać do świata tak jak zrobiły to u nas Japóńce. Zaimawe je dlo mie to, czy baji tam kansi w Tokio abo w Nagasaki uż możne egzystuje gospoda w kierej idzie wciepać na ruszta faszyrke abo jelitka z modróm kapustóm, a potym to popić kiszkóm. Isto na zicher nie pudzie tam dostać ciepłej pyrdelónki, wyrzosków i ani dobrego preswórsztu.
Mini słownik:
nasuło - napadało
wysmyczóm - wyciągną
skije - narty
pospuszczać - pozjeżdżać
isto - prawdopodobnie
snadno - łatwo
uklejznóć - pośliznąć
krzeft - sklep
ancugi - ubania
szaty - sukienki
utarżyć - zarobić
szwoczka - krawcowa
na zicher - na pewno
stłóśnie - zgrubnie
rzynie - biegnie
luto - przykro
zaimawe - interesujące
faszyrka - mielony
jelitko - kaszanka
kiszka - kwaśne mleko
pyrdelónka - wywar z salcesonu
preswórszt - salceson
wyrzoski - kawałki wieprzowego
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku
Felieton pt.:”Zjeś faszyrke”


text: Zo by so gmejnske dźěło w gmejnje Ralbicy-Róžant najebać schorjenje wjesnjanosty a jeho naměstnika skutkownje dale wjedło, bě trjeba dalšeho a tak 2. naměstnika wjesnjanosty wuzwolić. Na minjenym posedźenju gmejnskeje rady dósta Róžeńčan Michał Šołta dowěru radźićelow a skutkuje přechodnje jako prěni muž gmejny. Nadawkow ma wokomiknje wjac hač dosć na blidźe. Najwažniši drje je tón, zaručić, zo budźe w Ralbičanskej šulskej kuchni wot 2. januara dale čerstwy wobjed warjeny a zo budu tež dotalni woteběrarjo dale zastarani. Wčera, srjedu, su nětko rozsudźili, zo rodźeny Peručan Alarcon Cardenas-Hančik, kiž je ze Serbowku w Boranecach woženjeny, kuchnju dale powjedźe. Dalši wažny nadawk Michała Šołty budźe rozsudźić, kak rjedźenje šule wot přichodneho lěta zaruča. Runje tak čakaja naležnosće nastupajo nowu pěstowarnju w Ralbicach, kormjernju swini blisko wsy a twarske ležownosće w Sernjanach na dalši postup.


text:
Korpo, roztomiyłe korpo… Czelendże, tajmingi i dedlajny. Ale ku tymu – moc ciekawych ludzi z roztomajtych krajów! To mi je zocne boch je dociyrno i lubia se posłuchać jako to je w inkszych krajach Europy abo kapka dali, za oceanem. Jako że mom te szczęści robić w otoczeniu fest międzynarodowym, podziela sie moimi spostrzeżeniami.
Meksykanie
Idōm na piyrszy ogiń bo miałach nojwiyncy ciekawych zdarzyń z nimi. Roz że jedyn mie napasztowoł i sie zdało że trza bydzie go zgłosić do kadr bo robiyło sie to fest niecherski. Na szczęści sie usiotoł, stykło pogrozić. Potym znajomo kiero tworzy se w życiu telenowele wszelakij maści. A to kochankowie – samobójcy, a to nieszczęśliwe miłości, cygaństwa, przekręty i sztyjc jakiś łostudy…
Nieroz ciężko mi napostyknyć za seriōm wydarzyń… Myśla że spokojnie mogłaby nakręcić swoja wersja „Niewolnice Isaury”. Na początku było śmiysznie, potym jak sie to zaczło dbijać na moim własnym życiu to sie odetłach od owej drama queen. Ni ma co sie dać wciągać w czyiś dziwoki karuzele.
Meksykanie som fest związani z ezoteryką. Fandzolōm o numerologii, znakach zodiaku a z astrologiōm som za pan brat. Ich naprowda interesuje spod jakigo znaku zodiaku żeś je…
Brytyjczycy
Zaglądajōm na nas z wyrchu i aji sie z tym kryjōm. W Polsce czujōm sie jak w kraju trzecigo świata. Jak widzisz w biurze kogo nadętego i bachratego to pewnie bydzie gościu z Londka.
Niemce
Przyjazne i sympatyczne kabociorze. Jak to dycki, nie wiysz co tak rychtyk myślōm bo sie sztyjc uśmiechajōm, nawet jak nie trza. Też przijeżdżajom jak do afrykańskigo państewka ale durch ukrywajōm pogarda.
Hiszpanie
Fest cisnōm że trza dziwoczyć a potym ôroz cisza
… To co dali, jadymy z tym projektym czy ni? Uzaś cisza… Arcyciekawe to bo projekt mioł być very important i urgent. To jo już nie wiym… Monej se pójda kawa
zrobić?
Włosi
Mi praje trefiyło robić z typowym i nietypowym Włochym. Z jednej strony lubi motoryzacja. Ku tymu lubi sie też migać i jak co może być nie zrobione to super, trza skorzystać. Mail wysłany, żodyn nie odpisoł to przeca sprawa załatwiono no ni?
Z drugi strony mo jasno skóra, nie pije kawy ani nie interesuje go fusbal. Na początku jak słuchałach jego pośmiywnych błoznów to sie zdało że dostana hercklekotów ale z czasym prziwykłach. Włoch twierdzi że u nich ludzie majōm ganc inksze poczuci humoru niż Poloki. Na prowda?
A u Ciebie jako to wyglądo? Co tam ciekawego pochajōm ludzie z Twoi roboty?