text:
Prof. Josef Leisen
Johannesa Gutenbergowa uniwersita, Mainz
Statny studijny seminar Koblenz
Za rěč sensibelna wučba – što drje to je?
Spěchowanje rěče je nadawk wšěch předmjetow. Metodiske graty su instrumenty k zmištrowanju rěčnych standardnych situacijow fachoweje wučby. Su to rěčne situacije, kotrež ma kóždy šuler prawidłownje a w nimale kóždej hodźinje fachoweje wučby zmištrować. Metodiske graty su postupowanja, materialije, pomocne srědki, kotrež podpěraja wuwučowanske a wuknjenske procesy w rěčnych standardnych situacijach. Rozeznawamy mjez gratami, při kotrychž wučer sylnje wodźi, a tajkimi, při kotrychž šulerjo aktiwnje dźěłaja.
W přednošku předstajeja so metodiske graty a podawaja a diskutuja so praktiske pokiwy k zasadźenju tutych. Praksy blisko wobjednawaja so slědowace prašenja:
Wo prof. Josefje Leisenje
Profesor Josef Leisen je nawoda Statneho studijneho seminara za wučerstwo na gymnazijach w Koblenzu a profesor za didaktiku fyziki při uniwersiće w Mainzu. Z jeho nazhonjenjow jako fachowy wučer za matematiku a fyziku na bilingualnej Němskej šuli w Španiskej je didaktika a metodika za rěč sensibelneje fachoweje wučby nastała.
Znaty bu wón jako wudawaćel metodoweje přiručki DFU, kotraž njeje jenož němskorěčnu fachowu wučbu na šulach we wukraju skutkownje wowliwowała, ale so tež we wobłuku němčiny jako druheje rěče za šulerki a šulerjow z připućowanskim pozadkom wužiwała. Nowa publikacija Josefa Leisena "Sprachförderung im Fach" chce narokam tuteje skupiny šulerjow hišće lěpje wotpowědować a koncepty a praktiske přikłady za rěčspěchowacu wučbu w zmysle za rěč sensibelneje fachoweje wučby předstajić.
Kristian Raum
Centrum za wučerske kubłanje, šulsko- a powołanskokubłanske slědźenje, TU Drježdźany
Korjenje w domiznje, křidła za swět - impulsy za bilingualnu wučbu
Naš swět je zjaty do rěče - wona je skład našich dopomnjenkow, srědk našeje komunikacije, forma zwuraznjenja našich začućow a stejišćow. Kajka šansa to za tych,
kotřiž dwě rěči wěsće wobknježa, wotewrětej so jim tola hnydom dwaj swětaj! Aktualne přikłady kaž wobchadźenje Francoskeje ze swojimi regionalnymi resp. šulskimi cuzymi rěčemi pokazuja porno
tomu, zo so tež w 21. lětstotku rěčna mnohotnosć přeco jako bohatosć njezapřimnje. Tež my stejimy před wužadanjom, staršim, šulerkam a šulerjam, ale tež zamołwitym w politice a zarjadnistwje
přeco zaso na prašenje za zmysłom z poměrnje wulkim nałožkom zwjazaneje bilingualneje wučby wotmołwić dyrbjeć. Přednošk ma pozbudźić, so tutomu wužadanju stajić a tuž zaměrnje wotewrjene
prašenja narěčeć: W čim wobsteji nadhódnota bilingualneje wučby a kak móžemy ju hišće lěpje zwužitkować? Kotre temy a kotre metody resp. wuknjenske formy měli wosebje w fokusu stać?
Poćahujo so na nazhonjenja w bilingualnej francoskej wěcnofachowej wučbje a konkretne šulerske projekty w němsko-francosko-serbskim konteksće spyta so, impulsy za dalše dźěło a tež za rěče přesahowacu kooperaciju mjez koleginami a kolegami wuwiwać.
Wo Kristianje Raumje
Kristian Raum je gymnazialny wučer za francošćinu a stawizny z dołholětnymi nazhonjenjemi w bilingualnej wěcnej wučbje stawiznow. Wón dźěłaše na Romaina Rollandowym gymnaziju w Drježdźanach, hdźež je mjez druhim němsko-francoske šulerske wuměny přewjedł, do kotrychž je tež elementy serbskeje kultury sobu zapřijał. Je sobu zawjedł němsko-francosku dwójnu maturu „Abibac“. K jeho nadawkam słušeše nimo toho dźěło jako fachowy poradźowar za francošćinu na gymnazijach we wobłuku regionalneje wotnožki Drježdźany. Wot awgusta 2015 skutkuje wón jako powołany wučer při Centrumje za wučerske kubłanje, šulske a powołanskokubłanske slědźenje TU Drježdźany we wobłuku fachoweje didaktiki francošćiny. Wosebje wěnuje so diferencowanej wučbje a interkulturelnemu wuknjenju. W tutymaj wobłukomaj je hižo dalekubłanja koncipował a přewjedł, mj. dr. schadźowanje k bilingualnym a mjezydisciplinarnym modulam a kóždolětnje so wotměwace dny wučerjow francošćiny w Drježdźanach.
Kotre didaktiske metody zmóžnjeja šulerjam wuspěšne wužiwanje rěče? W dźěłarničce so rozjimuje, kak móže wučer w zakładnej šuli z pisanej nitku a rěčnymi mustrami krok po kroku aktiwne
nałožowanje rěče kóždeho šulerja docpěć. Předstaji so planowanje efektiwneho wuknjenskeho a „rěčneho“ časa na zakładźe partnerskeho eksperimentowanja ze słownym materialom. Dale poskića so
lóštne zwučowanja, kotrež su na rozšěrjenje słowneho składa rjadowniskeho cyłka wusměrjene.
Daniela Knoblichowa
Serbska zakładna šula „Michał Hórnik“ Worklecy
Daniela Knoblichowa je wučerka za delni schodźenk a ma dołholětne powołanske nazhonjenja. Wona skutkuje na Serbskej zakładnej šuli „Michał Hórnik“ we Worklecach. Nimo toho dźěła jako powołana poradźowanska wučerka a je fachowa poradźowarka za serbšćinu na zakładnych šulach we wobłuku regionalneje wotnožki Budyšin kaž tež wuwučowarka we wukubłanju studentow wučerstwa (Lehrbeauftragte). Wosebje wěnuje so wona diferencowanemu a na kompetency wusměrjenemu wuwučowanju. Na tutym polu ma mnoholětne nazhonjenja w dalekubłanju wučerjow.
Heterogenita w zakładnej šuli je wot spočatka sem jara wulka. Dźěći přińdu z wuknjenskimi wuměnjenjemi do šule, kotrež wotpowěduja wuwićowemu rozdźělej hač do třoch lět. Naša wučba ma nětko
kóžde dźěćo indiwidualnje spěchować, diferencowana być, kubłać, na kompetency orientowana wužadować a po móžnosći pola kóždeho šulerja stopnjowanje jeho wukonow docpěć.
Wotewrjene wuwučowanske metody zmóžnjeja dźěćom aktiwne, samostatne a kooperatiwne wuknjenje - wot spočatka sem.
Silke Huge
referatna nawodnica, Sakski kubłanski institut
Silke Huge ma wjace hač dwacećilětne nazhonjenja jako nawodnica zakładneje šule. Wona skutkowaše jako referentka na polu kwalifikacije šulskich nawodnicow a nawodow w Sakskej. Tučasnje dźěła
wona jako nawodnica referata „Wuwiwanje kwality w kubłanju“ při Sakskim kubłanskim instituće.
A. Meißner
47. zakładna šula w Drježdźanach
Antje Meißner je wučerka na 47. zakładnej šuli w Drježdźanach a za nowe ideje jara wotewrjena. Swoju wysoku kompetencu při indiwidualnym spěchowanju šulerkow a šulerjow w zakładnej šuli zasadźuje wona w nadawku Sakskeho kubłanskeho instituta we wobłuku dalekubłanjow wučerkow a wučerjow w ramiku projekta „Lětniki přesahowace wuwučowanje na małych zakładnych šulach na wjesce“. K jeje aktualnym nadawkam słuša nimo toho dźěło jako zamołwita za šulskozachodnu fazu kaž tež jako mentorka při wukubłanju referendarow.
Koncept 2plus je so přez lěta w našich šulach zadomił. Přeco zaso pytamy za přiměrjenymi metodami wuwučowanja. Dwurěčnosć we wučbje je wužadanje za kóždu wučerku a kóždeho wučerja, přetož su
předznajomosće a zakłady šulerkow a šulerjow jara rozdźělne. Kak spěchujemy dźěći němskeho pochada, a kak runočasnje dalewuwiće maćernorěčnych dźěći? Kotre metody su móžne, kotre wašnja
wuwučowanja wunošne?
Zhromadnje chcemy so z wšelakimi móžnosćemi dwurěčneho wuwučowanja rozestajić a so z metodami bilingualneje wučby, mj. dr. na přikładźe francosko-němskeje wučby Drježdźanskeho Romain Rolland gymnazija, zeznajomić. Při tym su najwšelakoriše nazhonjenja wšitkich koleginow a kolegow pohon a nastork za nowe ideje žiweje dwurěčnosće w našej wučbje.
Diana Šołćina
Serbska wyša šula „Michał Hórnik“ Worklecy
Diana Šołćina je fachowa wučerka za stawizny a sport. Referendariat wukonješe wot 2003 hač do 2005 w Lipsku. Wot lěta 2005 sem wuwučuje na Serbskej wyšej šuli „Michał Hórnik“ we Worklecach a
je zdobom mentorka. Tuchwilu kubła so na poradźowansku wučerku. Wona ma wobšěrne nazhonjenja w dwurěčnym wuwučowanju, teamteachingu a w organizaciji wšelakich prezentaciskich formow, kotrež
diferencowane dwurěčne wuwučowanje podpěraja.
Kristian Raum
Centrum za wučerske kubłanje, šulsko- a powołanskokubłanske slědźenje, TU Drježdźany
Kristian Raum je gymnazialny wučer za francošćinu a stawizny z dołholětnymi nazhonjenjemi w bilingualnej wěcnej wučbje stawiznow. Wón dźěłaše na Romaina Rollandowym gymnaziju w Drježdźanach, hdźež je mjez druhim němsko-francoske šulerske wuměny přewjedł, do kotrychž je tež elementy serbskeje kultury sobu zapřijał. Je sobu zawjedł němsko-francosku dwójnu maturu „Abibac“. K jeho nadawkam słušeše nimo toho dźěło jako fachowy poradźowar za francošćinu na gymnazijach we wobłuku regionalneje wotnožki Drježdźany. Wot awgusta 2015 skutkuje wón jako powołany wučer při Centrumje za wučerske kubłanje, šulske a powołanskokubłanske slědźenje TU Drježdźany we wobłuku fachoweje didaktiki francošćiny. Wosebje wěnuje so diferencowanej wučbje a interkulturelnemu wuknjenju. W tutymaj wobłukomaj je hižo dalekubłanja koncipował a přewjedł, mj. dr. schadźowanje k bilingualnym a mjezydisciplinarnym modulam a kóždolětnje so wotměwace dny wučerjow francošćiny w Drježdźanach.
DIGITAL krok po kroku – serbski prawopis interaktiwnje wuknyć a zwučować
W dźěłarničce prezentuje so digitalny wučbny srědk k zwučowanju a skrućenju gramatiskich a prawopisnych kmanosćow šulerjow rěčneju skupinow 1 a 2, kotřiž po koncepće 2plus serbsce wuknu.
Wučbny srědk ma indiwidualnemu spěchowanju šulerjow słužić a diferencowane wuwučowanje podpěrać.
Zhromadnje z agenturu za młode medije KIDS interactive wujasni so funkcionalita webstrony a skići so móžnosć, kwalitu prěnich zwučowanskich jednotkow posudźować.
Dźěłarnička słuži zhromadnemu kritiskemu rozestajenju z digitalnymi medijemi we wšědnej šulskej wučbje.
Serbske rěčne znajomosće šulerjow certifikować – přihot na pruwowanje
Dale předstaji so certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po zasadach Zhromadneho referencneho ramika za rěče (ZER), kotrež zmóžni rěčne kmanosće w mjezynarodnje přirunajomnej formje
přepruwować. Certifikacija měri so w prěnim rjedźe na dorosćenych, kotřiž w rěčnych kursach abo awtodidaktisce serbsce wuknu. Tola tež wotchadnikam 10. lětnika doporuča so rěčne pruwowanje na
niwowje B2 a wotchadnikam 12. lětnika na niwowje C1.
Nimo toho prezentuje so internetowy poskitk za testowe pruwowanje. Wobdźělnicy informuja so wo wobsahu, natwarje a hódnoćenju certifikata kaž tež wo rěčnych niwowach a wobdźělenskich wuměnjenjach za pruwowanje RĚČNY CERTIFIKAT HORNJOSERBŠĆINY.
Manuela Smolina
Rěčny centrum WITAJ
Manuela Smolina je wědomostna sobudźěłaćerka a wotrjadnica w Rěčnym centrumje WITAJ.
Do toho wuwučowaše jako wučerka za němčinu a serbšćinu na wyšej šuli w PančicachKukowje a na Serbskim gymnaziju Budyšin.
Wona je mjez druhim zamołwita za spřistupnjenje zakładow serbskeje gramatiki a ortografije za šulsku potrjebu a za nowowudaća maćeršćinow. Dalše ćežišćo jeje dźěła je koncipowanje a nadźěłanje zakładow za certifikowanje serbskorěčnych kmanosćow po Europskim referencnym ramiku za rěče. K tomu wuwiwa so wosebita webstrona za zajimcow, kotřiž wuknu hornjo- abo delnjoserbšćinu.
Jadwiga Dyrlichowa
Rěčny centrum WITAJ
Jadwiga Dyrlichowa je diplomowa přełožowarka za jendźelšćinu a čěšćinu. Wot lěta 2015 sem dźěła w Rěčnym centrumje WITAJ jako projektowa koordinatorka za digitalne wučbne srědki. Při tym skutkuje tež jako awtorka při wuwiwanju interaktiwnych nadawkow.
Mnoho dźěći wotrosće dwurěčnje. Přiswojenje rěče wotběži na zakładźe wšelakich rěčnych biografijow jara indiwidualnje. To rěka, zo su wažne parametry rěče kaž zrozumliwosć, słowoskład a
gramatika jara wšelako wuwite. Přez zaměrne nałožowanje wobkedźbowanskich instrumentow móže so zwěsćić, što šuler derje wobknježi a hdźe ma so zapřimnyć. Dźěći z deficitami při přiswojenju
pisomneje rěče su husto přežadani. Zo by so dołhodobnym wuskutkam a negatiwnym wuwićam zadźěwało, ma so sčasom jednać – ma so wo šulskich a eksternych formach podpěry přemyslować, ale tež
jich hranicy maja so spóznać.
Wanda Wokowa
rěčnoterapeutiska praksa w Budyšinje
Wanda Wokowa studowaše na Martina Lutherowej uniwersiće w Halle rěčne wědomosće a fonetiku. Po postgraduaciji ke kliniskej rěčnej wědomostnicy dźěłaše někotre lěta w praksach za logopediju, doniž so 2002 w Budyšinje na tutym polu njezesamostatni. Dźěła jako akademiska rěčna terapeutka z klientami wšěch starobnych skupin, kotřiž ćerpja pod rěčnymi, rěčenskimi a hłósnymi mylenjemi. Terapija přewjedźe so w sylnej rěči klienta – serbsce abo němsce. Wosebite ćežišćo jeje dźěła je přewod wuwića dźěći hladojo na jich rěčne wuwiće kaž tež poradźowanje a terapija šulskich dźěći, kotřiž maja deficity při přiswojenju pisomneje rěče. Wona poradźuje tež staršich, wučerjow a kubłarjow w pěstowarnjach.
Rozmołwy w předmjeće matematika wjesć rěka zhromadnje a jedyn wot druheho wuknyć, wot idejow a myslow druhich dźěći profitować a sam jasnosć wo swójskich předstawach dóstać.
Kak maja so tajke rozmołwy wjesć? Kotre metody a nadawki so za to hodźa? Kotre rěčne kompetency maja so za to wuwić? Na wšitke tute prašenja ma dźěłarnička wotmołwy dać.
Bärbel Czornack-Menzzer
zakładna šula Reichenberg
Bärbel Czornack-Menzzer skutkuje wot 1992 jako wjednica we wobłuku zakładnych šulow a wuwučuje hłownje matematiku. Wona ma dołholětne nazhonjenja na polu dalekubłanja a je w fachowym časopisu „Matematika w zakładnej šuli“ (Friedrichowe nakładnistwo) publikowała.
Starši su wažny dźěl kubłanskeho procesa. To je w Sakskim šulskim zakonju runje tak zakótwjene kaž w koncepće 2plus. Woni dožiwjeja dźeń wote dnja wuspěchi swojich dźěći w rěčnym wuwiću a so
z prawom nad tym raduja. Runje tak pak registruja starši tež ćeže a dožiwja snadź rezignaciju. Rěči so wo tym? Hdyž haj, štó to organizuje a kak móhli so dobre nazhonjenja šěrić? Hdyž nic,
kak móhło so to w přichodźe zeskutkownić? Rěčna hodźina njech so jako móžnosć wuměny nazhonjenjow wuwije. Wobdźěleni přindu do rozmołwy a pytaja zhromadnje za nowymi pućemi a perspektiwami –
cyle w zmysle hesła zarjadowanja.
Bosćij Handrik
Sakska kubłanska agentura, regionalna wotnožka Budyšin
Bosćij Handrik dźěła z lěta 2001 mjez druhim jako šulski referent w mjenowanym zarjedźe. Aktualnje skutkuje jako wosobinski referent nawody zarjada a jako koordinator za serbske naležnosće. Wón je wučer za chemiju, biologiju a astronomiju. Wot 1990 bě šulski nawoda PWŠ “Dr. Marija Grólmusec” w Radworju a wot 1992 do 2001 nawoda tamnišeje srjedźneje šule.
Rěčny centrum WITAJ
fachowy wotrjad
Domowiny - Zwjazka Łužiskich Serbow z.t.
WITAJ-Sprachzentrum
eine Fachabteilung der
Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V.
Póštowe naměsto 2 / Postplatz 2
02625 Budyšin / Bautzen
Tel.: 03591 550 400
Fax: 03591 550 375
E-Mail: witaj-bautzen@sorben.com


c: text/html

text:
Te danie to tak po prołwdzie1 je kura ze suszōnymi2 tōmatami i prawdziwkōma, ale wiadōmo, że te miana3 za duge być niy mogōm, a u mie i tak już niyrołz zalatuje barokym4. Suszōne tōmaty majōm cojsik fajnego we smaku, czego niy idzie sie doszukać we takich świyżych, do tego jeszcze arōmatyczne prawdziwki i… juzajś5 mi ślinka cieknie.
Co potrza?
1 kg podudzi ze kurczaka- nojlepi filetōw
gorść6 suszōnych tōmatōw (niy muszōm być take we zalywie, choć te ze krauzy7 tyż mogōm być)
gorść prawdzikōw
15-20 dkg wyndzōnki8
1 cebula
keliszek czerwōnego wina
trocha oliwy
sōl i pieprz (soli yno troszka, bo wyndzōnka baje fest słōnoł)
mōnka do zagynszczynia zōłzy
ewyntualnie trocha śmiytōnki
Pokrejcie9 wyndzōnka we kostka i przipiyczcie10 na patelni. Przeciepcie jōm do jakego wiynkszego gorka, a na patelnia wlyjcie11 trocha oliwy i zeszklijcie pokrōno cebula. Dociepcie jōm12 do wyndzōnki. Na patelnia- prawie sucho- przidōm tera kōnski13 kurczaka. Przipiyczcie je trocha i wrojście14 do gorka. Wlyjcie tam tyż keliszek wina, trocha wody, wciepcie tōmaty, prawdziwki (pokrōne na mańsze15 kōnski), sōl, pieprz i niech sie to na małym ôgniu aby ze pó godziny (a nojlepi i ze godzina) popykoł16. Niyskorzi17 mogecie zagyńścić trocha ta zōłza mōnkōm (nojprzōd trza jōm rozfyrlać18 w zimnyj wodzie) i fertich19. Kebyjście niy mōgli żyć bez śmiytōnki, to pod kōniec mogecie ji tam tyż dac połra20 łeżek, ale i bez tego ta zōłza bydzie miała richtich21 dobry smak. Do tego idzie zjejś klōzki, nudle22, kartołfle23 abo i jako fajno żymła24. Smacznego 🙂
1naprawdę
2ō- samogłoska w wymowie między o i u
3nazwy
4barokiem
5znów
6garść
7słoika
8wędzonego boczku
9pokrójcie
10przypieczcie
11wlejcie
12ją
13kawałki
14włóżcie
15mniejsze
16wolno pogotuje
17później
18roztrzepać
19gotowe
20kilka
21naprawdę
22makaron
23ziemniaki
24bułka

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Peru
Peru (Perú, Republika Peru - República del Perú) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.
Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.
Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo we kraju.
Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje we Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.
Uod paźdźerńika 2016 prezydyntym půnowńy je Pedro Pablo Kuczynski, uod 2018 prezydyntym.


text:
Tanzańijo
Tanzańijo, Zjydnoczůno Republika Tanzańije (suah. Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ang. United Republic of Tanzania) – państwo we wschodńij Africe powstołe ze skuplowańo dwůch downych kolůńiji: mjymjeckij (po I wojńe śwjatowyj brytyjskij) Tangańiki a brytyjskigo uostrowa Zanzibaru, co symbolizowoło mjano utworzůne s poczůnkowych sylabůw uobu krejůw. Terozki te kreje sům podmjotůma Tanzańije jako federacyjnyj republiki.
Tanzańijo je rozlygowano mjyndzy Indyjskim Uoceanym a Wjelgim Rowym Wschodńim, we srogszyj tajli na płaskowyżu.


text:
JAWORZYNKA Bez kuligu ni ma porzóndno zima. Kiejsi sie jeździło na małych sankach, kiere cióngnył kóń albo traktór, teraz sie jeździ nejczynściyj do Polski, kaj majóm kupe kóni a wielkich sani.
Je prowda, że se uż na tych wielkich saniach nie użyjecie tej srandy, jak kiedysi, jak sie człowiek wybulił ze sanek a kulig jechoł dali.
Ale za to, jak was powożóm, tak wóm narychtujóm opiykane parówki, ciepłóm herbate aji cosi łostrzejszego. A dziecka se to użyjóm i tak potym przi spuszczaniu na „łopatach“.
Na fotkach sóm dziecka z Milikowa, kiere w pióntek jechały na kulig do Jaworzynki aj z tatami a starkami.


text:
Zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu
Rozmołwa ze Stanijom Brězanom, referentom w sakskim ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm, wo domiznje, serbskej rěči a hódnoće wěryWy sće najwjetši dźěl žiwjenja we Łužicy bydlił, sće w Sulšecach wotrostł a bydliće mjeztym hižo wjele lět w Kopšinje. Hdźe čujeće so doma?
Hdyž praju, zo jědu domoj, měnju Kopšin. Hdyž jědu takrjec do mojeje prěnjeje domizny, potom praju, zo jědu do Sulšec.
Ducy z kolesom po kraju, mi druhdy rjany spěw »Hórki, doły wosrjedkate, płódna zemja smuhata« do hłowy přińdźe. Jón smy w brigadźe spěwali a wón je charakteristiski za našu krajinu, cunje hórki, doły a płódna póda, kotraž je čłowjekow w prjedawšich časach zežiwiła a tež dźensa zežiwi. Tuta zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu.Zwjazujeće Wy doma stajnje z městnom abo z wosobami?
Za mnje je to woboje. Wěm so tež na słowa našeho nana dopominać, kiž je stajnje prajił »Pytajće zbožo w swójbje«.Stani Brězan Foto: Jürgen Maćij
▶ Źěk za pólski roman wó Serbach
List z kenclije prezidenta Pólskeje republiki jo kóńc awgusta dostała pólska spisowaśelka Halina Barań z Bogatynje w pódpołudnjowem pólskem źělu Łužyce. W mjenju prezidenta Pólskeje republiki Andrzeja Dudy wugronijo se jej źěk za jeje roman »Ptaki ojczystych wzgórz« (Ptaški domacnych górow). Łoni w nakładnistwje Agencja Wydawnictwa ARGI we Wrocławju wudane knigły su južo źasety roman Haliny Barań. We njom spisowaśelka tematizěrujo zgubjenje domownje pśez wusedlenje Pólakow z pódzajtša, pśez wugnaśe Nimcow z Pólskeje pó Drugej swětowej wójnje a Serbow, kótarymž jo brunicowe górnistwo domownju znicyło. (lej rec. w R 05/2021, b. 26). Barań jo tuchylu jadnučka pólska spisowaśelka, kótaraž serbske temy literarnje pśeźěła.
▶ Nysowy filmowy festiwal so wotměł
Mjez 16. a 19. septembrom wotmě so Nysowy filmowy festiwal, hdźež wubědźowaše so wjace hač 60 mjezynarodnych hrajnych, dokumentarnych a krótkofilmow w třoch kategorijach. Nimo toho prezentowachu so něhdźe 50 dalšich produkcijow, tak 19. septembra w Budyskim Kamjetnym domje krótkofilmy »Serby do kina!« Knuta Elstermanna, »Jajo« Nory Wendt a Helle Stoletzki a »Libawka« Maje Nageloweje a Juliusa Günzela. Po tym wotmě so podijowa rozmołwa. »Třikrajowe filmowe myto« festiwala spožči so čěsko-słowakskemu přinoškej »Služobníci« Ivana Ostrochovskeho.
Wulka fotowa přehladka We wokomiku. Fotografija ze Sakskeje a z Łužicy, kotraž přewjedźe so 2017 w Zhorjelskej kejžorskej woborje a hdźež běchu twórby 40 awtorow widźeć, bě za Jürgena Maćija nastork, so ze skutkowanjom delnjo- a hornjołužiskich fotografow bliže rozestajić a swójsku wustajeńcu z katalogom přihotować. Tuchwilu we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy pod titulom Takle widźane. Fotografija a fotografika z Łužicy wustajene fota maja wšitke někajki poćah k łužiskemu regionej, pak dokelž su so wotpowědni fotografojo we Łužicy narodźili, tu bydla abo so fotografisce z kónčinu rozestaja.K wustajeńcy je so přewodny katalog wudał, kotryž je Isa Bryccyna wuhotowała.Tak mnohostronska kaž je tudyša krajina, tak mnohostronske su rukopisy a wobjednawane temy zastupjenych wuměłcow. Dohromady 20 fotografow wšelakich generacijow je Jürgen Maćij narěčał a jich prosył, zo bychu so z někotrymi dźěłami wobdźělili. Wuměnjenje bě, zo wustupuja profesionelnje jako fotografojo w zjawnosći a ze swojimi fotami něšto bytostne rjec maja. Při tym je Jürgen Maćij jako kurator tež na tematisku wuwaženosć dźiwał. Widźeć su krajinowe wobrazy a slědy, kotrež su ludźo w njej zawostajili, portrety, ale tež architektoniske wosebitosće. Tak skići so wopytowarjam wustajeńcy diwersny wobraz žiweho a so stajnje měnjaceho regiona, kotryž dokumentuje na swoje wašnje wuwiće zašłych lětdźesatkow. Tule zastupjeni su Sven Abraham, Maćij Bulank, Gerald Große, Bernd Hanke, Anne Hasselbach, Frank Höhler, Thomas Kläber, Matthias Körner, Georg Krause, Marcel Noack, Jan Oelker, Gerd Rattei, Evelyn Richter, Matthias Rietschel, Olaf Rößler, Matthias Schumann, Klaus-Dieter Weber, Matthias Weber, Jan Wenzel, Franz Zadniček a Jürgen Maćij sam. Zajimcy móža sej wustajeńcu w Połčnicy hišće hač do 7. nowembra wobhladać.
KATRIN ČORNAKEC
Što wučinja wšědny dźeń žonow w Kamerunje? Što jich zaběra? Z čim so bědźa? To móžachu zajimcy na přehladce »Kamerun z wočemi tysac žonow« w Korzymskej galeriji FLOX dožiwić, hdźež pokazachu so fota kamerunskich maćerjow, hospozow, staruškow a młodych žonow w městach a na wsach. Wustajeńcu na starosći měłoj stej jeje majestosć Esperance Cadé, mać krala w Baffoussamje, a Aimée Nguemtchueng, doktorandka na Uniwersiće Yaoundé a na Wysokej šuli Žitawa/Zhorjelc.Aimée Nguemtchueng, jedna z iniciatorkow wustajeńcy Foto: Axel ArltWonej stej ze žonami rěčałoj, fota zhotowić dałoj a je komentujetej. Žony w Subsaharje wobsedźa jeničce jedyn procent wšeho zamóženja, produkuja pak dwě třećinje wšěch ratarskich wudźěłkow. Wone su pupk towaršnosće, sylne, angažowane a wojuja wo to, zo bychu swoje swójby zežiwili a swojim dźěćom šulske kubłanje zmóžnili. Wšelake wobrazy pokazuja diwersitu kraja, kotraž so mjez druhim w tym pokazuje, zo eksistuja po cyłym Kamerunje 240 do 320 wšelakich rěčnych skupinow. To wosebite je, zo podawaše wustajeńca wid znutřka, žadyn z cuzymi wočemi barbjeny swět – rólu žony Kameruna mjez tradiciju a modernu, jich bój, wšědny dźeń, starosće a nadźije. Wot kamerunskich, sakskich, šleskich a čěskich wysokich šulow zhromadnje přihotowana wustajeńca ma skrućenju partnerstwa z Afriku, wosebje z tamnišimi žonami słužić. Nastate fota, kotrež wuprudźeja poetisku móc, pak pohnuwachu Aimée Nguemtchueng basnje napisać, kotraž na wotewrjenju wustajeńcy přednjese. K tomu čitachu so na zarjadowanju němske přełožki. Róži Domašcynej stej so dwě wosebje zalubiłoj a je jej do serbšćiny přenjesła (hlej předchadźacej stronje).
KATRIN ČORNAKEC
Hanka Šěnec – Na dnju wotewrjenych duri Smolerjec kniharnje, z kotrymž swjećeše tuta 30. róčnicu swojeho załoženja, předstajištaj Lubina a Branko Hajduk-Veljkovićec swoju dźěćacu knihu »Dolina při rěce – Mali přećeljo«. Wona wuńdźe jako mjezynarodny projekt we wjacorych rěčach.
Prof. dr. Christian Voß je profesor za južnosłowjanske rěče při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje a zaběra so wosebje ze słowjanskimi mjeńšinami w sewjernej Grjekskej, kotrež ze strony grjekskeho stata jako tajke připóznate njejsu. Ze studentami slawistiki poby nimo toho w zašłych lětach wjacekróć w serbskej Łužicy a přewjedźe z nimi mjeńše naprašowanja a slědźenja na serbskich wsach. Składnostnje 200. róčnicy grjekskeho zběžka přećiwo osmaniskemu knjejstwu, kotryž wjedźeše 1830 k připóznaću njewotwisneje Grjekskeje, sym so z nim wo połoženju słowjanskich mjeńšin rozmołwjał.Prof. dr. Christian Voß Foto: Luisa VoßKnježe prof. Voßo, prošu wopisajće skrótka słowjanske mjeńšiny w Grjekskej. Hdźe bydla a wo kotrej ličbje scyła rěčimy?
W kónčinje, wo kotrejž rěčimy, rěča so hižo znajmjeńša ze 7. lětstotka słowjanske dialekty. Něhdy rozpřestrěwaše so rěčny teritorij tutych skupin wo wjele dale do juha, hač na połkupu Peloponnes, kaž widźimy na přikład z mjenowědnych přepytowanjow. Słowjenjo su potajkim domoródni w tutych kónčinach, najznaćiši zastupjerjo su drje swj. Cyril a Metod, kotrajž pochadźeštaj ze Soluna (Thessaloniki). Dźensa rěčimy dohromady wo někak 150.000 domoródnych rěčnikach słowjanskich dialektow w Grjekskej, při čimž njejsu dokładne ličby znate. K nim słušeja na jednym boku křesćanska ludnosć na sewjerozapadźe, wosebje we wokolinje města Florina (Lerin), na tamnym boku muslimscy Słowjenjo w zapadnej Thrakskej, tak mjenowani Pomakojo.
Hanka Šěnec – Předstajenje oratorija »Hrodźišćo« 4. septembra w Budyskej »Krónje«
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
▶ Label »Sorbian Music« załoženy
Załožba za serbski lud je nowy label »Sorbian Music« załožiła, z kotrymž poskića na wšěch znatych streamingowych platformach wothrawanje serbskeje hudźby a dalšich awdijowych produkcijow, kotrež buchu wot załožby w zašłosći produkowane a spěchowane. Label zapřijima wšelake žanry wot klasiki přez rock a pop hač k słuchohram a bajkam. Dotal 20 produkcijam maja krok po kroku dalše sćěhować.
▶ Myto Ćišinskeho
Lawreataj Myta Ćišinskeho staj lětsa Jan Malink a Trudla Malinkowa z Budyšina, kotrymajž so za jeju dołholětne wobstajne skutkowanje na publicistiskim polu, na polu serbskich kulturnych stawiznow a dla jeju angažementa w Maćicy Serbskej a Serbskim ewangelskim towarstwje wuznamjenjenje spožči. Spěchowanske myto Ćišinskeho dóstanjetaj dr. Fabian Kaulfürst a Jadwiga Kaulfürstowa z Pančic-Kukowa za jeju horliwe, mnohostronske skutkowanje na polu serbskeje rěče a kultury, za zwoprawdźenje kreatiwnych projektow a za twarjenje mostow mjez Serbami a Słowjanami. Swjatočne přepodaće mytow budźe 16. oktobra w Budyskim Serbskim muzeju.
W Budyskim Serbskim muzeju přewjedźe so tuchwilu wosebita wustajeńca »machot časa – wot běłeho k čornemu« z twórbami Maje Nageloweje. Wustajene su rysowanki a grafiske łopjena předewšěm zašłych lět. Njedźelu, 18. julija 2021, je wuměłča sama zajimcow po wustajeńcy wodźiła. Kaž Nagelowa rozłoži, móžeše so za čas korony na wosebite wašnje na swoje tworjenje koncentrować. Tak nasta mjez druhim wobraz »Maria«, hdźež so składnostnje konferency, kotraž so lětsa přewjesć ma, z Marju Grólmusec rozestaja. Hewak wobjednawa wustajeńca to wšědne a njenapadne. Wo tym swědči tež 44 dnjow wopřijacy dźenik, nastaty w dobje pandemije, hdźež je w ramiku koronastipendija kóždy dźeń wšědnu wěc rysowała: najprjedy cyle realistisce, potom z tušu a skónčnje w swobodnej interpretaciji. Tute dźěła so prěni króć zjawnje prezentuja. Při tym je wašnje dźěłanja wuměłče jasnje spóznać: »Wuchadźišćo je pola mje stajnje rysowanka, štož widźu a z wočomaj zapřimnu a pozdźišo do swojeje formoweje rěče přełožuju. Za to sym swoje systemowe figury wutworiła, kotrež do rysowankow zapřijam. Při molowanju jako tajkim je pak tež gestika ruki wažna.«


text:
Frido Michałk
Frido Michałk (němsce Siegfried Michalk; * 6. oktobra 1927 w Rachlowje pod Čornobohom, † 6. junija 1992) bě serbski slawist a sorabist. Wón bě z wažnym sobudźěłaćerjom Serbskeho rěčneho atlasa.
Po studiju bě ze sobudźěłaćerjom Serbskeho instituta Lipšćanskeje uniwersity a pozdźišo wědomostny sobudźěłaćer Instituta za serbski ludospyt w Budyšinje.
Z mandźelskej Hańžu (rodź. Smolic; 1931–2010) měješe Frido Michałk tři dźowki, mjez nimi slawistka Sonja Wölkowa. Wón zemrě w starobje 64 lět a bu na Budyskim Mikławšku pochowany.
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Frido Michałk – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)
- Literatura wot/wo: Frido Michałk w Sakskej bibliografiji (němsce)


text:
Zasadnje je to takle: Hač dźiwadło abo klankodźiwadło – woboje hodźi so ze wšěmi móžnymi wěckami na jednore wašnje přihotować a hrać. Wšitke objekty wšědneho dnja dadźa so wožiwić. Ze wšěmi móžemy stawizny wuwiwać a sej tak wjesołe hodźinki darić. Štóž je hižo raz w klankodźiwadle pobył wě, zo so tu nimo nam znatych klankow tež hinaše wěcy přez jewišćo hibaja: klapa listoweho kašćika móže tola tež rjana šěroka huba być, wobroćene chošćo ma najrjeńšu frizuru a swěčnik móže ze swojimi rukami wjele nadźěłać.
Naš prěni přikład je klasikar: Nohajca, kotraž so z jednorymi detailemi na žiwu naručnu klanku přeměni.
Přemysli sej najprjedy, što měła twoja nohajca předstajić:
Skerje pisane wjesołe stworjenčko?
Abo měła snano ćmowy charakter być?
Trjeba wosebity accessoire?
Hdyž wěš, z kotrej figuru chceš sej zahrać, wupytaj sej nohajcu we wotpowědnej barbje: Snano maće něhdźe korbik z jednotliwymi nohajcami abo stare wołmjane nohajcy z dźěrku. Te so najlěpje hodźa. Wupytaj sej kneflej, kotrejž so derje jako wóčce hodźitej a přišij jej na wotpowědnym městnje. To je poprawom hižo najtrěbniše dźěło. Nětko sćěhuja detaile: Zhotuj z wołmy abo płatowych šlebjerdkow frizuru a přišij ju. Wutřihaj z filca nós a jazyk a přilěp jej. Tež nawoči hodźa so na tute wašnje spaslić. Abo trjeba waša nohajca snano rjekowski kabat?
Kaž při wšěm su tež tu njeskónčnje wjele móžnosćow, hdyž maš dosć fantazije. Wězo so jara wjeselimy, hdyž nam waše wuslědki předstajiće!


text:
Armynijŏ
Armynijŏ (ôrm. Հայաստան – Hajastạn) Republika Armynije (Հայաստանի Հանրապետություն – Hajastani Hanrapetut'jun) – państwo na pograniczu Ojropy i Azyje, na Połedniowym Kaukazie. Stolicōm Armynije je Erywań.
Etymologijŏ miana[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miano Armynije używanŏ we hned wszyjskich gŏdkach je ôd perskigo miana Armanestân a Arman znŏdniyntych we staroperskich inskrypcyjach. Miano te je ôd miana jednyj z graniczōncych z Persyjōm prowincyje państwa Urartu, leżōncyj na terynie historycznych armyńskich ziym, kerŏ ôstała tak nazwanŏ bez fakt, iże srogŏ tajla jeji populacyje we owym czasie (kol. chyty I tys. p.n.e.) stanowiyli Aramejczycy. Zgodliwie ze strzedniowiecznõ ojropejskõ etymologijōm słowo Armen może ôdnosić sie do antycznyj pōłlegyndarnyj postaci Arama, widzianego ze swojich ôpowŏżnych czynōw. Irańczycy używajōm miana „Armeni”.
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Armynijŏ zajmuje pōłnocno-weschodniõ tajlã Armyńskij Chyży. Kole 90% krŏju leży na wysokości bez 1000 m n.p.m., nojsrogszym zniesiyniym je przedŏwniōny wulkōn Aragac (4090 m n.p.m.). Je to teryn sejsmicznie aktywny, ôstatnie herske szoki miały plac we 1988 i 1993 roku. We tektōnicznym przikopie na wysokości 1900 m n.p.m. je nojsrogsze na Kaukazie jezioro Sewan (wiyrchnia 1240 km sztyryrogatych, a zgłōmb do 83 m). We połedniowo-zachodnij czynści krŏju rozciōngŏ sie strzodgōrskŏ kotlina Araracka, ôsiōngajōncŏ wysokość 850–1000 m n.p.m. Nojdugszŏ rzyka Armynije Araks we swojim postrzodkowym pływem wyznaczŏ granicã z Turcyjōm i Iranym. Krŏj bez dostympu do morza.
Armynijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- Iran (44 km)
- na weschodzie:
- Azerbejdżōn (996 km)
- na pōłnocach:
- Gruzyjŏ (219 km)
- na zŏchodzie:
- Turcyjŏ (311 km)
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na rōwniach i przedbergach Armynije panuje podzwrotnikowy suchy klimat ô znakach kōntynyntalnych, z krōtkimi, mroźnymi zimami i gorkimi latami. Strzedniŏ tymperatura stycznia wynosi –3 °C, a lipnia ôd 24 °C do 26 °C. Rocznŏ suma ôpadōw chwiyrŏ sie ôd 200 do 500 mm. Na wyżyj położōnych przestrzyństwach panuje klimat umiarkowany, a na wysokości bez 2000 m n.p.m. – ôziōmbniynty gōrski. Strzedniŏ rocznŏ suma ôpadōw przekrŏczŏ sam 800 mm.
Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We 301 (na 12 lŏt przed tym kej Konstantyn I Wielgi sniōs prześladowaniŏ krześcijanōw we Rzimie) Armynijŏ jako piyrsze państwo na świecie uzdała krześcijōństwo za państwowõ religijõ. We 405 stworzōny ôstoł armyński alfabet, co prziczyniyło sie do bujnego rozrostu kultury. We 428 zachodniŏ tajla Armynije znŏdła sie pod panowaniym Bizancjum, a weschodniŏ Persyje. Perske prześladowaniŏ dokludziyły do abszusu we 451 powstōnia we ôbrōnie zawiyrzyniŏ, kere choć zakōńczyło sie klynskōm, stłumione bez Persōw, zmusiyło jejich do nadaniŏ Armynije szyrokij autōnōmije. Skirz wojaczki armyńscy hierarchowie niy mogli uczestniczyć we 451 we Chalcedońskim Soborze, zwołanym by zajmnōńć sie herezyjōm mōnofizytyzmu. We skutek przekłamań i rozdziałōw gŏdkowych a tyż politycznych machinacyji Bizancjum Ôrmiany ôdciepli we 554 na synodzie we Dywin uzdaniŏ soboru, tym samym ôdeszli ôd Wszeôbecnego Kościoła. We VII stoleciu Armynijŏ ôstała podbita bez Araberōw aże do 884. We 1054 Armynijŏ ôstała podbita bez Turkōw. Na wybrzyżach morza Egejskigo powstoło ôwdy we 1080 stworzōne bez wychodźcōw krōlestwo Cylicyje, kere ôdegrało wŏżnõ rolã we Krziżowych wandrach zatym upadło we 1375. Aże do XIX stoleciŏ praktycznie cołkŏ Armynijŏ znŏdła sie pod panowaniym muzułmanōw, jednak Ôrmiany wydolyli zachować swojã religijnõ i nŏrodnõ tożsamość, za to armyńscy wychodźcy wnieśli prawy ajnzac do kultury ojropejskij. We 1813 i 1828 Ottomańske Impyrium i Persyja ôstały wyparte z ziym weschodnij Armynije bez Ruske Impyrium, co znacznie poprawiyło sytuacyjõ Ôrmian. Na zaczōntku XX stoleciŏ, Turcyjŏ przekludziyła na ziymiach zachodnij Armynije ludobōjstwo znane dzisioj pod mianym Rzeź Ôrmian. Po paździyrnikowej rewolucyji we Rusyji na Armynijõ z zŏchodu i weschodu napadli Turcy a po jejich przegranyj we I światowyj wojaczce, bolszewicy wcielili Armynijõ do SSSR, za to armyńskŏ elita padła ôfiarōm stalinowskich czystek. Po II wojaczce światowyj prziszoł wzrōst ekōnōmiczny. We lipniu 1990 Armynijŏ ôgłosiyła swoje samostanowiyniy, potwierdzōne potym we absztimōngu 21 września 1991. Hned potym zmuszōnŏ była stoczyć wojaczkã z Azerbejdżanym we ôbrōnie Armyńskij ludności Gōrskigo Karabachu, zakōńczōnõ użytecznym dlŏ nij zawieszyniym ôgnia we 1994, choć sytuacyjŏ prawnŏ regiōnu dalij ôstŏwŏ niyuregulowana.
Polityka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôbowiōnzujōncŏ kōnstytucyjŏ ôstała przijyntŏ we ôgōlnokrajowym absztimōngu 5 lipnia 1995. Jeji nowelizacyjŏ ôstała zatwierdzōnŏ we inkszym absztimōngu, przekludzōnym 6 grudnia 2015. Poprŏwki tykały m.in. pōmiany trybu ôbioru prezydynta i dugości jego kadyncyje, kōmpetyncyje regyrōnku i kōmpozycyje Nŏrodnyj Grōmady.
Gowōm państwa je prezydynt, ôbiyrany bez parlamynt na 7-latowõ kadyncyjõ, bez możebności reelekcyje. Władza ôrdōnkodŏwczŏ przinŏleży do jednoizbowej Nŏrodnyj Grōmady ô 5-latowyj kadyncyje - 105 deputowanych je ôbiyranych we wszeôbecnych ôbiorach. Władzã wykōnawczõ sprawuje regyrōnek na czole z prymierym, powołowanym bez prezydynta.
Przed nowelizacyjōm, prezydynt bōł ôbiyrany we wszeôbecnych ôbiorach na 5-latowõ kadyncyjõ z możebnościōm jednyj reelekcyje. Nŏrodnŏ Grōmada rachowała 131 deputowanych, ôbiyranych na ôkres 4 lŏt. Piyrsze parlamyntarne ôbiory przekludzōne podle nowych receptōw, ôdbyły sie 2 kwietnia 2017 i zakōńczyły zwyciynstwym reskyrujōncyj Republikańskij Partyje Armynije, kerŏ dostała 49,17% głosōw.
Administracyjny tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Krŏj potajlowany je na 10 prowincyje:
Przipisy
- ↑ Armenia - The World Factbook, www.cia.gov [dostymp 2021-03-02].
- ↑ Report for Selected Countries and Subjects, www.imf.org [dostymp 2021-03-02].


text:
Berliński mur
Berliński mur to bůł ńy ino mur, nale cołki systym umocńyńůw kery wyznaczoł grańica mjyndzy Zachodńim Berlinym a Wschodńim Berlinym a inkszymi mjastůma i gminůma NRD. Bůł uůn ůng. 156 km dugi. Uod socjalistycznyj propagandy bůł mjanowany tyż antifaschistischer Schutzwall (antyfaszystowski mur). Mur powstoł 13 śyrpńa 1961, a zbulůno uůnygo 9 listopada 1989. Bůł jydnym ze nojbarzi znůmych symbolůw źimnyj wojny a potajlowańo Mjymcůw. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, przi průbach jygo przelyźyńo zginůło uod 86 do 238 ludźi.


text:
Slawistika
Slawistika jo interdisciplinarny wědomnostny pśedmjat, kótaryž se zaběra we wšakich tematiskich wobcerkach pśedewšym z rěcywědu, literaturu, kulturu a teke historiju wšyknych słowjańskich ludow.
Slawistika se dalej rozrědujo do specializacijow, kótarež su: sorabistika (rěc a kultura Dolnych a Górnych Serbow), bohemistika (česka rěc a kultura), bulgaristika, chorwatistika, polonistika, rusistika, serbistika (rěc a kultura pódpołdnjowych Serbow). Dalšne slěźeńske pólo slawistiki jo tak pomjenowana staroslawistika abo paleoslawistika, to groni wědomnosć Staro-cerkwjejno-słowjańskeje a cerkwjejno-słowjańskeje rěcy.
Slawistika wuwucujo se na młogich uniwersitach pśedewšym w słowjańskich krajach, ale teke w Nimskej, Awstriskej a drugich.


text:
Škódow (Halštrowska Hola)
Škódow[1] (hornjoserbsce tež Škodow; němsce Scado) bě delnjołužiska wjes we Wojerowskim wokrjesu. Wjes bu w lěće 1964 za Košynsku brunicowu jamu wotbagrowana, při čimž dyrbjachu so po hamtskich ličbach 240 wosobow přesydlić, zwjetša do bliskeje Košyny, Złeho Komorowa a Lubuša.
Po Škódowje pomjenowany je dźensa tak mjenowany „bydlenski přistaw“ z płuwacymi chěžemi při Lejnjanskim jězorje.
GeografijaWobdźěłać
Wjes ležeše we Łužiskej holi něhdźe wósom kilometrow wuchodnje Złokomorowskeho stareho města a jedyn kilometer sewjernje Lejnoho při Złokomorowskej Młynskej hrjebi, promjenju Čorneho Halštrowa. Běše na třoch bokach wobdata wot lěsa. Mjez Škódowom a Lejnom běžeše wot lěta 1815 zarjadniska hranica mjez Braniborskej a Šleskej. Mjeztym zo słušeše Škódow do Kalawskeho wokrjesa w knježerstwowym wobwodźe Frankobrod/Wódra, bě Lejno dźěl Wojerowskeho wokrjesa, kotryž přisłušeše knježerstwowemu wobwodej Lěhnica. Po Druhej swětowej wójnje bu Škódow do Wojerowskeho wokrjesa přerjadowany.
Susodne sydlišća běchu Košynka na zapadźe, Parcow (†) na wuchodźe, Lěska a Zasrjew (†) na sewjeru kaž tež Lejno, Ptačecy a Lubuš na juhu. Na městnje něhdyšeje wsy nadeńdźe so dźensa Lejnjanski jězor.
StawiznyWobdźěłać
Prěnje pisomne naspomnjenje jako Schkada pochadźa z lěta 1410. Serbske słowo „škoda“, z kotrehož bu wjesne mjeno wotwodźene, pochadźa prěnjotnje z němčiny. Tule bu pak němske mjeno wot serbskeho wotwodźene. Tute poćahuje so pak na połoženje chuduškeje wjeski na njepłódnej pódźe, pak na wosobowe mjeno Škoda. Ležownostne knjejstwo w Škódowje wukonješe ryćerkubło we wsy, kotrež běše wot 1792 hač do Prěnjeje swětoweje wójny we wobsydstwje swójby Nadeborn a bu potom wot Ilse Bergbau-AG přewzate, kotrejž słušeše mjeztym wjetši dźěl wsy a ratarskich płonin.
Cyrkwinsce słušeše Škódow hač do lěta 1876 do Złokomorowskeje wosady a bu w tutym lěće přefarowany do Lejnoho, sprěnja dla wo wjele krótšeho puća a zdruha dla serbskich božich słužbow, kotrež so tamle hišće husćišo wotměwachu.
Wot 1961 słušeše dotal samostatna gmejna do susodneho Lejnoho.[2]
WobydlerstwoWobdźěłać
Po Mukowej statistice měješe Škódow srjedź 1880tych lět 142 wobydlerjow, kiž rěčachu wšitcy serbsce.[3] Samo wobsedźer ryćerkubła rozumješe a rěčeše po Mukowych podaćach trochu serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 – někotre lěta do wotbagrowanja – hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 17,8 %.[4] Mjez nimi běchu hišće štyri serbske dźěći a młodostni; dźesać žonow nošeše hišće serbsku drastu Wojerowskich kónčin.
Najwjetšu ličbu wobydlerstwa měješe wjes w lěće 1925, jako bydlachu tule 265 ludźi.
LiteraturaWobdźěłać
- Frank Förster: Verschwundene Dörfer im Lausitzer Braunkohlenrevier. [=Spisy Serbskeho instituta 8] Wobdźěłane a rozšěrjene wudaće, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2014, str. 261–265, ISBN 978-3-7420-1623-2.
- Margarete Donath: Kindheitserinnerungen aus Scado (seit 1917). W: Lětopis C 24 (1981), str. 85–116.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Scado/Škódow w Archiwje zhubjenych wsow (delnjoserbsce) (němsce)
- ↑ Škódow w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995. [247 wobydlerjow, z nich 34 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 6 z pasiwnymi, 4 serbske dźěći a młodostni, 203 bjez znajomosćow] → wšě wjeski


text:
U nołs1 w dōma sie tego niy robiōło, nawet żołdno ciotka tego niy znała, ale rołz moja Baba znołdła to w jaki ksiōnżce i sie ji tego zachciało. Na poczōntku trzo bōło szukać, skōnd sie to wziyno, co to z tym zrobić i jak wyłōnaczyć2. Ponojś je to popularne na Ślōnsku Cieszyńskim, ale same słowo szołdra (sołdra, sodr- bo to roztomajcie3 gołdali4 i gołdajōm) to pochodzi ponojś ze czasōw prasłowiańskich i znaczōło kōnsek uwyndzōnyj szinki. Nojprzōd jōm moczyli we soli (rosolyli), a potyn wyndziyli przi kominie, choć jak niy bōło kōmina, to wele5 dziury we dachu. A potym tako szinka trefiła jakosik do drożdzowego ciasta i sie zrobiōła szołdra. A czamu6 na Wielkanoc? Bo niy ma lepszego czasu na jedzynie roztomajtego jołdła ze szinkōm. Niyroz sie tyż robi jedna srogo7 szołdra, a niy take małe bōłki. I- jak to na Ślōnsku, we kołżdyj jednyj wsi moł to inksze miano: szołdra, sodr, szczodr, szołdr… abo murzin.
Ciasto:
30 dkg mōnki pszynny
20 dkg krupczatki
200ml mlyka
3 dkg drożdży
1 łeżka cukru
2 jajca + 1 żōłtko (biołko do posmarowania na wiyrchu)
1 łeżeczka soli
10 dkg masła (rozpuszczone)
30 dkg szinki
20 wyndzonki8
jake 2 wōszty9
Do miski dejcie10 sie przesiōno mōnka- jakbyjście sie łod tych przedświōntecznych robotōw mieli już przewrołcać, to nojwyżi niy przesiywejcie tyj mōnki, na środku zróbcie dziura, a w nia wciepujcie drożdże, cuker, i wlywejcie leko podgrzōne mlyko. Tera trza to łodstawić na chwila (10-15min), żeby te drożdże zaczły robić.
Mogecie sie bez tyn czas pokrajać we kosteczka ta wyndzōnka i leko jōm podpiyc na patelni, żeby nōm te szołdry jeszcze lepi wōniały.11 Szinka i wōszt tyż pokrejcie we kosteczka, ale już ich niy podsmażejcie, yno niyskorzi12 wymiyszejcie razym ze wyndzōnkōm.
Tera idymy nazod13 do ciasta: wciepcie tam 2 jajca, te 1 żōłtko, masło, sōl i wyrobiejcie. Keby Wōm sie za mocno klejōło, to dosypcie sie jeszcze trocha mōnki. Jak już sie wszystko fajnie połōnczy, to na jaki stolnicy (abo jak to piyrwy gołdali bierkownicy) abo i na stole sie to rozwałkujcie- tak, żebyjście mieli te ciasto rube na 1 cm. Tera powycinejcie take kwadraty (10×10 cm) i na środek kołżdego dejcie pomiyszano szinka, wōszt i boczek. Potyn kołżdy jedyn trza zawinōńć- trocha jak rolady: nojważniyjsze je to, żeby wszysko wlazło rajn14 i nasze szołdry niy rozwalōły sie przi pieczyniu. Połōżcie sie je na jaki blasze, kaj15 je ciepło i poczekejcie, aż fajnie wyrosnōm- dejcie im i nawet wiyncyj niż pó16 godziny, a Wy zajś mocie trocha wolnego.
Jak już wyrosnōm, to posmarujcie je rozfyrlanym17 biołkym i dejcie do pieca rozgrzōnego na 180 stopni tak na 30 min- pod kōniec dejcie pozōr18, żeby sie niy przipołlōły19.
I tak po prołwdzie20, to już mōmy po robocie. Kebyjście chcieli, to mogecie sie dō nich zrobić tyż na szybko jako zōłza21. Joł sie pomiyszoł jogurt grecki ze wyngerskōm pastōm paprykowōm, ale szło by tyż zamiast tego dać do jogurtu zōmbek czosku i trocha pietruszki. A że moł to być na Wielkanoc, to idealne bydōm wszyske zōłzy ze chrzanym, chrzan ze śmiytōnkōm, ćwikła… Smacznego 🙂
1nas
2tu: zrobić
3rozmaicie
4mówili
5koło, przy
6dlaczego
7dużą
8boczku wędzonego
9kiełbasy
10dajcie
11pachniały
12później
13z powrotem
14do środka
15gdzie
16pół
17roztrzepanym
18uważajcie
19przypaliły
20naprawdę
21sos


text:
Skóńcnje jo tak daloko! Njedawno jo wujšeł dolnoserbski knigłowy kalendaŕ za lěto 2021. Serbska pratyja słuša zazdaśim k nejwěcej woblubowanym a wuspěšnym publikacijam w dolnoserbšćinje. Wót lěta 1880 zagórjujo wóna z někotarymi pśetergnjenjami cytaŕki a cytarjow wšyknych starstwowych kupkow, generacijow a schójźeńkow kubłanosći. Ale co na nas tenraz caka na sto a jadenašesćźaset połnje nakłaźonych bokach? Co jo se tenraz něźi tśiźasća awtorkow a awtorow za nas wumysliło?
Głowna tema lětosneje pratyje jo gmejna Běła Góra, kótaraž słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju, a kenž jo prezentna wót zachopjeńka až do kóńca knigłow. Fotowa reportaža, stawizny, tšojenja, legendy, powěsći, wurězki ze starych wudaśow Casnika, warjeńske recepty a dalšne rozwjaselece fakty zwězuju se cele normalnje a awtomatiski do žywego, barwnego a informatiwnego pśewódnika za Běłu Góru, kótaryž se rowna změstymi napšawdnemu lubosćinskemu póznaśu.
Awtorki a awtory lětosnego dolnoserbskego knigłowego kalendarja su byli tenraz wjelgin kreatiwne. Wše cytaŕki a cytarje pśidu mimo wuwzesá k swójomu. Wósebnje rědne su w głownem wótrězku pratyje ideje za dekoracije z pśirodnych materialijow z pjera Bianki Šeferoweje, kenž te kreatiwne mjazy nami budu zawěsće wopytowaś. Źěl za kśesćijanow jo šyroko rozrědowany. Mimo tradicionelnych tekstow z pjera Marjany Domaškojc namakaju se tam reportaža wó jatšownych nałogach w Pólskej, pśinosk wó młodyma serbskima kśesćijanoma, psalm a dalšne fakty z cerkwinego žywjenja. Wjelgin derje cytaju se wjedrowe prognoze w stolětnej pratyji, kótaraž ma se wě skerjej amizěrujucu daniž informatiwnu gódnotu. Wjelgin informatiwne pak su staroserbske mjenja mjasecow – wěrna chłošćonka za lubowaŕki a lubowarjow dolnoserbšćiny! W źiśecem źělu pratyji namakaju młode cytaŕki a cytarje směšne tšojeńka, wabjecej gódańce, basni a žorśiki, kótarež spóraju bźeze cwiblowanja tež wjele dorosćonych k smjejkotanju.


text:
Majōnez
Majōnez (ôd fr. mayonnaise) to je zimnŏ, emulsyjnŏ zōuza, ô szyrokim zastosowaniu, jednŏ ze bazowych zōuz[1]. Przōdzi wyrŏbiany ryncznie, a ôd zaczōntku XX stoleciŏ tyż industryjowo, we formie dŏwajōncyj sie dużyj przechowować.
Skłŏdniki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bazowym skłŏdnikym klasycznego majōnezu je ôliwa z przidŏwkym surowego żōłtka za skłŏdniku emulgujōncego, prziprawiōnŏ ôctym winowatym abo cytrōnōm, solōm i biołym pfeferym. Terŏźnie w praktyce kuchynij jak tyż we industryjalnyj produkcyji trefiŏ sie roztōmajte warianty majōnezu i roztōmajte ôdpadajōnce im recepty. Przede wszyjskim ôliwa z ôliwek zastympowanŏ je zaôbycz inkszymi roślinnymi ôlejami. Zamiast surowego żōłtka pasuje sie czasym żōłtka warzōne abo cołke surowe jajca, a we industryjalnyj produkcyji jajca we pulwrze. Czynsto trefianym przidŏwkym je zymft. Trefiŏ sie tyż roztōmajte doprawy, bp. cuker. Do majōnezōw produkowanych industryjowo przidŏwŏ sie tyż stabilizatory, konsyrwanty, barwiczki i syntytyczne arōmaty.
Przipisy
- ↑ Rzecz o majōnezie, Inkszo.pl, 10 lipca 2018 [dostymp 2021-04-23] (ślōnski).


text:
Znołd1 żech we sklepie tako gryfno2 ōłberiba, że żech musioł jōm przikludzić3 do dōm. Inksi ludzie poôbrywali ze swoich liście i łostawiyli4 je we sklepie, bo myśleli, że na nic im sie niy przidajōm…
mie sie przidały 😉
Co potrza?
połra5 ōłberibōw ze liściami (choć moge być i jedna 😉 )
wyndzōnka6 (tak aby ze 2 łeżki pokrōnyj na kołżdo ōłberiba)
cebula (jak mołcie kans7 ōłberibōw, to idzie dać dwie)
pieprz
łeżka pokrōnego koperku na kołżdo ōłberiba
łeżeczka cukru
trocha soku ze citrōłny8
Nojważniyjsze, to mieć gryfne liście. We sklepie idzie jeszcze take trefić (choć super eko to to niy je…), ale bez lato, jak żech u Teściowyj na zygrōdce9 chcioł jake znojś, to wszandzie10 bōły jake małe muszki i trza bōło narychtować11 ōłberiba bez liści.
Na patelnia wciepcie12 pokrōno13 wyndzōnka i podpiyczcie. Niyskorzi na chwila dociepcie tam cebula, a jak już sie zeszkli, to przidzie tam pokrōno na połski14 ōłberiba (liście idzie pokrołć tyż na dugsze połski). Dociepcie prziprawy, pomiyszejcie ze dwa razy i dolyjcie tam trocha wody. Przikryjcie i warzcie tak dugo, aże nasza ōłberiba bydzie miynkoł. Niyftorzi daliby do tego jeszcze zasmażka, ale mi styknie ta wyndzōnka. Na kōniec pokropcie to sokym ze citrōłny i fertich. Smacznego 🙂
1znalazłem
2piękna
3przynieść
4zostawili
5kilka
6boczek wędzony
7dużo
8cytryny
9ogródku
10wszędzie
11przygotować
12wrzućcie
13pokrojoną
14paski


text:
Urdušćina
Urdušćina (Urdu) je zarjadniska rěč w Pakistanje. Hačrunjež jenož mjeńšina 10 milionow ludźi urdušćinu jako maćeršćinu rěči, rosće ličba ludźi, kotrež w Pakistanje tutu rěč rěča. Wona so wužiwa jako lingua franca mjezy regionalnymi rěčemi w Pakistanje. W Indiskej je to jedna z 23 oficialnje připóznatych rěčow a rěči so z njej předewšěm w regionach Andra Pradeš, Delhi, Utar Pradeš a Utarančal. W swěće je Urdušćina maćeršćina 58 milionow ludźi. Jako druhu rěč bu wot 150-200 milionow ludźi wužiwana.
Urdušćina je blisko přiwuzna z Hindišćinu, ale so z arabskimi pismikami pisa.


text:
Po naszymu
Nasza mamulka narodziła sie we 30. latach. Jeja familijo miała wtynczos wielgo biyda, bo starzik, co rusz dostowoł bezpłatne turnusy we hucie, ale godało sie, że robota jednako mioł i bezto żodnego wsparcio, ani ze magistratu, ani ze kościoła niy dostowoł. Moje starziki fest dzieckōm przoli i ôgromnie ich bolało, że im dwa syneczki troszka starsze ôd moji mamulki umrzili, ale we tamtych czasach na choroby ôd takich małych bajtli żodnego lyku niy było. Bezto fest sie radowali jak sie im cera narodziyła! Moji mamulce ôjcowie dali na miano Anastazja, a na drugi miała mieć po potce Konstantyna, ale ksiynżoszek, co jōm ôkścił, padoł, że Anastazja to som dwa miana do kupy: Ana i Stazyja i to już styknie!
W dōma jōm wołali Anusia abo Stazyjka. Dziołszka poszła do szkoły jeszcze za staryj Polski, ale ledwie czytać sie nauczyła, to prziszła wojna i nastały Niymce. Boroka dziołcha wiela we szkole wystoła ôd tych niymieckich rechtorōw, ale dobrze spōminała jedna frojlajn, co ich uczyła, bo to była dobro baba, a kaj mōgła, tam pomōgła. Jedyn roz moja mama dała pozōr, że rechtorka bez pauza cosik wsadzo dzieckōm pod ławki. To były pomazane krajiczki! Ôd tego czasu moja mamulka a frojlajn miały swoja wielgo tajymnica, a mamulka zdradziyła jōm nōm, swoim dzieckōm, dziepiyro we 60 latach.
Już po drugiyj wojnie mamulka skończyła szkoła handlowo na wieczornych kursach i robiyła we sklepie. Przez delszy czos spōmogała tyż modszego bracika, coby wyuczył sie na piekorza. Ujek upiyk mi potym nojlepszo torta na piyrszo kōmunijo! We 50. latach mamulka potkała naszego tatulka, a ôstali my familijōm. Dziecka my byli yno dwa: jo i dwa lata modszy bracik. We 60. latach nasi ôjcowie stawiali ta chalpa, co w ni teroz miyszkōm, a trwało im to aż 10 lot, leko niy było, ale uczyć nōm sie dali! Jo to mom fest w zocy, bo szporowali piniōndze, cobych sie mogła uczyć malowanio, chocioż im to we naszyj dalszyj familiji ôdrodzali, nō bo po co dziołsze tako fanaberyjo, isto sie wydo i ô malowaniu chopkōw zapōmni!
Jak nastały lepsze czasy, to tatulek sie rozchorowoł, a we jeszcze we doś modym wieku poszoł do świyntego Pietra, a mamulka poszła tam ôsiem lot za nim. Dycki w cichości służyła swoji familiji i po cichu, nogle ôdeszła! Ôbuch nom porzad brakuje!
GRYMLINO


text:
21. koparske swětowe mišterstwa wotměja so wot 14. junija hač do 15. julija w Ruskej. Smy so mjez ludźimi prašeli, hač sej najebać móžny politiski bojkot turněra, wosebje ze stron zapadnych krajow, hry w telewiziji přiwšěm wobhladaja.
Cyril Pjech z Berlina: Dźiwam so stajnje znowa nad politiskej hłuposću zapadnych politikarjow. Kóžda akcija přećiwo Ruskej sylni nahladnosć Wladimira Putina w jeho ludźe na jednej stronje a strach wójny na tamnej. Abo su woni tajcy hazarderojo, zo samo z wójnu liča? Wšitke hry mišterstwow sej njewobhladam, wažne pak chcu sćěhować.
Halena Jancyna z Ralbic: Kopańca njeje runje moja najwoblubowaniša sportowa družina, ale při tajkich podawkach sej tež ja tu abo tamnu partiju wobhladam. Kotre to budu, wotwisuje wot časa. Přez beamer pola susodow dam sej tajku zawěsće lubić. Budźe-li móžno, činju to pola wohnjoweje wobory. Wobžaruju, zo stej politika a sport tak wusko zwjazanej. Politiske podawki a reakcije tajki sportowy wjeršk zaćěmnjeja.


text:
Duch časa wjedźe tuchwilu syły ludźi wšěch předrentnarskich starobow do tak mjenowanych tattoo-studijow, hdźež jim mjenje abo bóle wěcywustojny čłowjek wšelakobarbne juški pod kožu syka, zo krej jenož tak běži. Hdyž so koža nošerja podkóžneje wuměłskeje twórby poněčim změruje a rany zažija, wostanje wobrazk tam w najlěpšim padźe hač do kónca žiwjenja – jelizo jón njezlikwiduješ. To so čini wězo zaso z techniskej namocu.
Reporter rozblada je w Choćebuzu na Grodkowskej dróze zetkał tetowěrowaneho muža, kiž je so dał wot mustrow na serbskich jutrownych jejkach inspirěrować.
Prašenje: Z tutymi mustrami pisanja Serbja jutry swoje jejka. Čehodla sće sej Wy wjelče zuby dał na pažu tetowěrować? Muž: Tak móža je wšitcy wobdźiwować, a nic jenož moja žona …
Naše nałožki so potajkim njezhubja, ale stajnje dale wuwiwaja. Zajimawe zetkanje dožiwi reporter rozblada tež wóndano w Błótach při čołmikowanju, hdźež pyšeše wobraz Delnjoserbowki jakne bristwo młodeje žony.


text:
Po naszymu
Ô jednej moji kamratce ludzie godali, że to je dziołcha ôbeszło, a wszyjstek spływo po ni jako woda po gynsi, ale to niy była prowda, chociaż ôna tako twardo udowała! Wybrały my sie rōz na ôdpust do sōmsiedni wsi. Jo se jako dycki wyrychtowała czorno kecka a wybiglowano bioło bluzka, ale kamratce sie to niy widziało, bo ôna zamiarowała sie wystrojić! Krōm piyknych szatōw ôblykła se lajbik ze szpickami a taki same galotki.
Tyn lajbik pasowoł ji dobrze, ale te galotki to na ni fest wisiały. Podle mie trza było troszka gumin ukrōcić, a wszyjstek by grało, ale kamratka padała, że ni mō na to czasu, bo na cug za niyskoro przidymy i tak to ôstało. Połaziły my po cołkim ôdpuście. Ôna tam isto keregoś szukała, chociaż mi sie nic niy przyznała. Dziepiyro wele szisbudōw sie ji gymba troszka ôśmioła, jak sie podziwała na trzech synkōw, co ze boku przistanyli, jak jo se chciała strzelić do tarcze. Tyn chop ze szisbudy zrobił wielgi ôczy, ale niy padoł, że ni mōga, yno pokozoł mi flinta, padoł, że tu je lufa, strzylać mōm do tarcze, a niy po ludziach i cobych niy zaczła pryndzy, aż ôn sie skowie!
Te synczyska zaroz sie zakłodali eli do tyj tarcze trefia i troszka im ślypia wylazły, jak chop ze szisbudy mi pogratulowoł. Yno kamratka była cosikej niyrada, bo te synki zagadywali potym do mie, a niy do ni. Szły my już na cug do dōm, kej kamratka ô cosikej zakopła a była by lizła, jak dłōgo, jak bych ji pod parza niy chyciła! Te frechowne synczyska zaroz sie wele nos znodli a wołali: Te, ryszawo, majtki żeś straciła!
Kamratka ôdkopła na bok swoji piykne, szpickowe galotki i synczyskōm sie ôdżarła: Gupcy żeście sōm, to jakoś szmata leżała! – a szła dalij. Potym, jak my już siedziały we cugu, to sie rozbeczała, bo ji tych galotkōw było żol, że tak marnie przepadły i sie kaj po krzach pōniywiyrajōm. Przeca ôna cołki rok szporowała, coby se tyn lajbik a galotki kupić!
Ôd tego czasu my sie niy widziały, dziepiyro łońskigo roku my sie na jubileuszu szkoły potkały, a stare czasy pospōminały. Jo sie ji uskargowała, że mi sie fajne ślōnski tymaty pokōńczyły, a ôna sie ôśmioła a padała: Jeszcześ ô mojich galotkach niy napisała...
Ano, zdorzo sie, że nōs kery zagańbi, ale czasym to paść na sia narychtujymy sami!
GRYMLINO


text:
Zorja su pśewjadli źěłaŕnicku “Dajucy dar rěcy” w Měsće
Z Chóśebuza. Wót 21-23. měrca jo se wótměła ceptaŕska treningowa źěłaŕnicka (Teacher Training Workshop in Accelerated Second Language Acquisition©™ / Ceptaŕska treningowa źěłaŕnicka k póspěšonemu pśiswójenju drugeje rěcy ©™) w chóśebuskem Serbskem muzeumje. Tak pomjenjona iniciatiwa Zorja su organizěrowali ten workshop ze cilom, jadnu drugu imersisku metodu serbskemu pedagogiskemu publikumoju a akteram rewitalizacije pśibližyś. Zorja kśě sami imersiju serbskeje rěcy zmócniś, toś su trjebali pśikład drugich akterow. Ten su pla indianaŕskeje rěcy arapaho namakali. Serbske pedagogiske źěłaśerje a źěłaśeŕki, pśistajone serbskich institucijow w Dolnej Łužycy ako teke aktery rewitalizacije w Dolnej Łužycy su se w bogatej licbje na źěłaŕnicce Zorjow wobźělili.
Źěłaŕnicku jo pśewóźował prof. dr. Neyooxet Greymorning, kótaryž jo prědny źeń wulicył wó situaciji swójogo rezerwata. Wótglědajucy wót dłujkodobnego śišća kolonizatorow, njejo była až do 50ych lět zachadnego stolěśa asimilacija arapaho wuspěšna. Weto z medijami jo zachopiła jich rěc aktiwnje se pózgubowaś. Źinsa dajo jadnab 60 aktiwnych powědarjow. Profesor Greymorning južo wěcej ako 30 lět wuwija imersisku metodu pśiswójenja indigenych rěcow. Wóna se kradu rozeznawa wót tradicionelnych metodow rěcneje wucby. Město wuknjenja słownych lisćinow a konjugacije werbow, ceptaŕ pśedstaja kupce wuknikow wobraze zwěrjetow, luźi a transporta, pśedmjatow, tak pomjenjony house of languages. Wobraze muse wjelgin precizne byś, z tak mało ako móžno wariantami wopisowanja, aby wukniki lažko se dogronili wó wopśimjeśu objekta na bildce. Ceptaŕ powěda w klasy jano w cilowej rěcy (wence wucby jo engelšćina dopušćona). Za prědnu rundu se wužywa 8 wobrazow. Ceptaŕ źěła jano z jadnym wuknikom kupki, te druge pilnje słuchaju sobu. Ceptaŕ pómjenijo dwójcy kužde wopśimjeśe, wuknik wóspjetujo pó ceptarju. Pótom ceptaŕ wugronijo słowo. Wuknik pak musy namakaś wótpowědny wobraz. Druga runda z nowym setom wobrazow ze samskim wuknikom wopśimjejo leksiku 1. rundy z pśiwdawanim nowych elementow, na pśikład, na dwěma bildkoma w prědnej runźe stej kócka a myš. W drugem seśe jo kócka myš złapiła. Profesor njewujasnijo, co dokradnje jo na kuždem wobrazu drugeje rundy, wón wugronijo sadu, kenž wopisujo jaden z nowych wobrazow a wuknik musy gódaś, ku kótaremu wobrazoju słuša wopśimjeśe. Pótom ceptaŕ cyni zasej dwě samskej runźe z pśiducym wuknikom, ale w prědnej runźe wugronijo kužde słowo jano jaden raz. Teke druge wukniki pśipomagaju. Wětšyna wótegronow wuknikow pak jo zwětšego wuspěšna.
Jolic až se wuknik móli, profesor źo k slědujucemu wopśimjeśu, a pón zasej se k problematiskemu slědk wrośijo. Gaž jo pad wjelgin komplicěrowany, wužywa ceptaŕ pantomimu. Toś tej metoźe se groni total physical response (cełkowne fyziske wótegrono) a za zachopjeńkarjow se wužywa zakładna leksika. Južo pó krotkem casu mógu wuknjece wulicowaś wó někakich tšojenjach. Teke na wugrono pśi zachopjeńku se njeglěda wjelgin kradosćiwje, cil jo, až wuknjece scełego zbadaju intonaciju a zakładne fonemy.
W běgu drugego dnja workshopa pśiwobrośił jo se prof. dr. Greymorning k wucbje w rěcy arapaho. Profesor Greymorning wucy arapaho na šulach jano dwa dnja wob tyźeń (to stej pónjeźele a srjoda). Kurs trajo jaden semester a wopśimjejo 5 skill-setow: set 1: słowa; set 2: wopśimjeśa z wěcej słowami, set 3: wopśimjeśa z werbami a prepozicijami, set 4: pluralizacija za wše kategorije, połoženje objektow (pšawo — lěwo, źo objekt jo wusměrjony), zachopjeńk krotkich tšojenjow; set 5: wšakorake družyny sada z rozdźělnymi barwami, stakim wuknjo wuknik sad a barwu naraz (scełego akle šesć), pomjenjenje warjenja, pjacenja atd. Mjazy skill-setami a wšyknymi wobrazami dajo njepósrědny zwisk. W jadnom seśe na pśikład jo rejujucy gólc, w drugem seśe rejujucy pórik, w pśiducem rejujuce źiśi. Cil jo wubuźenje narskosći.
Cil kursa rěcy arapaho njejo klasiska rěcna wucba, ale pśirodne pśiswójenje rěcy, ako pla źiśi. Teke wótgódnośenje źo analogiski z pśiswójenim mamineje rěcy za wěste starstwo (na pśikład, asistentka profesora Shey pógódnośijo swójo wobkněženje rěcy arapaho ako tśilětny gólc). Pismo se zewšym njezwucujo. Ceła metoda jo wusměrjona na pśiswójenje drugeje rěcy na samsku wašnju, ako jo była prědna rěc pśiswójona. Študańce Greymorninga maju pśecej blisko 100% wuspěšne pśespytowanje. Pśespytowanje pak se njewobwěsćijo doprědka, wóno źo ako źěl wucby a jo we formje widejo. Akle gaž pśechwatane zgóniju rezultaty, budu študańce wěźeś, až su byli pśespytowane.
Na slědnem, tśeśem dnju źěłaŕnicki jo prof. Greymorning dalej se zaběrał z tym, kak študańce se spominaju na słowa w rěcy arapaho. Pśi pśirodnem pśiswójenju rěcy študańce pśecej daju połne wótegrono, na pśikład ceptaŕ groni: “balo jo cerwjene”, a študańc musy groniś nic jano “ně”, ale teke groniś, kótaru barwu balo napšawdu ma. Ku kóńcoju kursa wuknik pśestajijo tšojeńko z engelšćiny na arapaho a wulicujo rědowni, rědownja pśestajijo tšojeńko slědk do engelšćiny. Cel ceptarja jo nastajiś nowego powědarja. Študańce profesora Greymorninga z engelšćinu ako prědneju rěcu lěpjej wopisuju jogo wobraze w rěcy arapaho, dokulaž wuwijaju mócnu asociaciju z nadpismom wobraza w rěcy arapaho a muse bildku k wopisowanju direktnje wiźeś. Za swóju źowku jo wón domorodnych Indianarjow arapaho pśistajił a pó dwěma mjasecoma jo raz cesćej słyšał wót źowki nowe engelske słowa, pśeto pla nich jo pśecej telewizor zašaltowany był (rownož su doma arapaho powědali). Profesor Greymorning jo se rozestajał teke z wótkubłarjami w internaśe, dla togo až su te z źiśimi powědali engelski a teke su na radijo engelskorěcne powěsći pśi źěle słuchali. Za wóterych ceptarjow pó jogo měnjenju jo pósrědnjenje rěcy jano źěło wót zeger 9 až do 15, rowno gaž wopšawdu źo wó wumóženje rěcy. Ako dobry pśikład jo prof. Greymorning wuzwignuł statkowanje ceptarjow maori, kótarež su dlejšy cas mimo myta źěłali. „Pśi wumóženju rěcy njejo dosć jano wucyś wuknikam gramatiku abo słowoskład, wukniki muse sebje rěc sami pśiswójś“, groni wón.
W běgu cełego workshopa jo była interakcija móžna. Pśibytne su wuproběrowali arapaho wuknuś, abo su teke metodu ze serbskeju rěcu wuproběrowali.
Olko Derepasko


text:
Žurnalist Mendel Ošerowič, po pochadźe ukrainski Žid z Trostjaneca na Ukrainje zapućowaše 1910 do Ameriki, hdźež wot 1914 w New Yorku za socialistisce wusměrjenu nowinu »Forverts – Jewish daily Forward«, kotraž wuńdźe w jidišćinje, pisaše. Politisce so jako socialist wuznawaše. Wot februara hač do měrca lěta 1932 wopyta Sowjetski zwjazk, mjez druhim swoju ukrainsku domiznu. Běše to runje wona doba, w kotrejž so hižo eksistowaca hłodowa kriza na hač do lěta 1933 trajacu hłodowu katastrofu rozšěri a do tak mjenowaneho holodomora přeńdźe, kotryž sej, tak so zdźěla trochuje, 13 % ludnosće jako wopor žadaše.1Rezultat jeho zapiskow běše zwjazk »Vi Menshen Leben in Sovet Rusland: impressions from a journey«. Jako něhdyšemu domoródnemu, kotryž wobknježeše jidišćinu, ukrainšćinu a rušćinu, spožčichu so hinaše a bóle realistiske dohlady do žiwjenja w Sowjetskim zwjazku, přewažnje w Ukrainskej S. S. R. hač druhim wukrajnym žurnalistam. Spis Ošerowiča zestaja so ze zawodneho słowa a sćěhowacych 19 kapitlow, rjadowanych do wotrězkow. W přełožku poda wudawar Ljubomir Luciuk hišće zawod do tematiki knihi a krótki zapis wo awtorje. Wěnuje so tež prašenju, čehodla so Ošerowič ženje njeje wo přełožk tutoho teksta a dalšich z jidišćiny do jendźelšćiny prócował, hačkuli běše tež w amerisko-ukrainskich kruhach jako žurnalist znaty. Jězba Ošerowiča započina so w Moskwje a wjedźe jeho přez ródne město Trostjanec do Rostowa a Charkiwa, skónčnje do Odessy a Tulchyna. Při tym nazhoni nuzu jednorych ludźi, rozmołwja so w ćahach z wjesnjanami, přebywa jednu nóc na Charkiwskim dwórnišću, nazhoni nahlady oficěrow a nowych elitow, wobkedźbuje spad nabožneho žiwjenja židowskich krajanow, wopyta jako wukrajny žurnalist fabriku a hišće wjele wjace. W Moskwje zetka swojeho wo někotre lěta młódšeho bratra Buzia, kotryž jeho hač do Trostjaneca přewodźeše a kotrehož přisłušnosć k tajnej słužbje so za Ošerowiča w běhu jězby jako wužitna wopokaza. Druhi bratr je mjeztym tohorunja do knježaceje funkcije postupił, dušinje stwjerdnjeny a stražuje z brónju w domiznje nad wotedaćom zežiwidłow ze stron burow. Mjeztym zo chuduške žiwjenske poměry so hižo w Moskwje absurdne zdadźa, a to samo pola přistajenych knježerstwa a »lěpšich ludźi«, zhoni awtor tule k prěnjemu razej wo hłodowej katastrofje na Ukrainje. Spočatnje nochcyše to wěrić, dokelž drje běše Ukraina přeco »žitna komorka« Europy. Po wašnju wěcownje, ale nic distancowane wopisuje Ošerowič w sćěhowacych dźělach knihi přeco zaso zadwělowanje ludnosće a wšě móžne pospyty, tež hišće poslednje wobsydstwo předać, so do wjetšeho města předobyć a sej na někajke wašnje chlěb zasłužić. Bliscy a zdaleni znaći spytaja přez njeho přiwuznych w Americe dosćahnyć. Čitar wobkedźbuje z perspektiwy Ošerowiča přeco zaso so jewjace zjawy, kaž zo so jemu ze stron młodych funkcionarow a přeswědčenych komunistow praji, zo přesćahny Sowjetski zwjazk Ameriku (ergo Zjednoćene staty Ameriki) bórze hižo na wšěch móžnych polach industrije a infrastruktury, mjeztym zo we wokolinje ćěła slaknjenych konjow na polu leža. Zastupuja tež měnjenje, zo su wokomikne wopory trjeba, zo bychu lěpši přichod za přichodne generacije měli. Pod chudobu a hubjenym zastaranjom ćerpjacy ludźo jemu druhdy skradźu zwuraznichu, zo nazhonjeja žiwjenje jako grawoćiwe a zo za hołe sady a prózdne wuprajenja ćerpja. Zo su pod kwaklu rjaneje ideje. Tohorunja nazhoni samo pola loyalnych přiwisnikow knježerstwa wšudźomny strach před tajnej słužbu GPU a jeje surowosću, stajneho wobstražowanja a »dwujazyčnosće«. Při tym pak so tež njeboji polěpšenja a postupy přiznawać, wosebje zo je situacija Židow cyłkownje wěsćiša a zo so progromy, kaž na přikład w jeho ródnym měsće třinaće lět do jeho wopyta z wjacorymi stami woporami, wjace njejewja.2 Tohorunja jemu napadnje, zo so Židam kubłanje zmóžni a zo su wjele nawodnych pozicijow w kraju ze Židami wobsadźene. Wulki dźěl młódšich a najbóle wot komunistiskeje ideologije přeswědčenych funkcionarow, kotrychž Ošerowič zetka, su Židojo. Tež cyłkownje widźi, zo je so něhdy rozšěrjeny analfabetizm na kraju pomjeńšił. (Štož njepomha, hdyž so cyły kraj pod hłodom sypnje.) Po swójskim wuprajenju w zawodźe je so awtor wo objektiwnosć prócował.3 Kniha Ošerowiča je we wěstym zmysle tež reakcija na tehdomniše wozjewjenja a publikacije entuziastow Sowjetskeho zwjazka, kotřiž jako wukrajni žurnalisća husto jenož nazhonichu a widźachu, štož mějachu po woli knježerstwa widźeć a tež sami widźeć chcychu. Husto hdy so tući ludźo na pozdatne postupy na polu natwara ćežkeje industrije a wulkotwarnišćow koncentrowachu a tole z wěstej estetiku rysowachu. Tole měješe zjawnosć w zapadnych krajach wotpowědnje wobwliwować. Lěwicarske nowinarstwo zasadnje kritiske wopisowanje a realistiske rozprawy ze wšelkich dźělow Sowjetskeho zwjazka jako přehnawanja wotpokaza a je spyta wuwróćić, štož so runja spisam Ošerowiča stawaše. Ani w skupinje zamórskich Ukrainjanow njebě hłodowa katastrofa, pozdźiši holodomor, dosć znata. Jako powšitkownje jara kubłanemu a na ruskej kulturje, hudźbje a dźiwadle zajimowanemu čłowjekej běše Ošerowičej móžno, tež cyłkowny staw kulturneho žiwjenja posudźować abo situaciju městow kaž Odessy ze stawom do swojeho wupućowanja kritisce přirunować. Snano so wo dalše rozšěrjenje swojeje knihi njeprócowaše, dokelž so w mjezyčasu wo swojich swójbnych starosćeše. Jeho bratraj běštaj so zjawnje wot njeho distancowałoj. Najebać toho buštaj zajataj. Na kóncu knihi namakamy dźak, indeks, krótki zapisk wo awtorje a kartu Ukrainy w mjezywójnskej dobje. Fotografije a ilustracije pokazaja zdźěla swójbne portrety Ošerowiča a jeho přiwuznych. Sydom wobrazow, kotrež pokazaja sceny w zjawnosći (husto z ćěłami mortwych hłoda dla) z němskimi wopismami, su wzate z publikacije awstriskeho chemiskeho inženjera Alexander Wienerbergera.4 Znajomosć wo holodomorje abo znajmjeńša wo wulkej hłodowej nuzy na Ukrainje we wonym času je so w poslednich lětach w Němskej tež w popularnych medijach wo stawiznach Sowjetskeho zwjazka, postupa Stalina a podobnych rozšěriła. Wulka sylnosć Ošerowičowych zapiskow pak je, zo zdadźa so dźensa přez jeho direktny kontakt z ludźimi a dokelž je kraj a krajanow znał blisko a we wěstej měrje »žiwe«.
MĚRĆIN BRYCKA


text:
Sněžka
Sněžka (čěsce Sněžka, pólsce Śnieżka, němsce Schneekoppe) je z wysokosću wot 1.603 m najwyše wuhorbjenje w Kyrkonošach a najwyša hora Sudetow, srjedźohorinskeho proha a Čěskeje. Přez wjeršk běži statna hranica mjez Pólskej a Čěskej. Tež hdyž leži wjeršk Sněžki nad lěsnej mjezu, je wón za turistam spřistupny. Na pólskim boku wjerška namaka so mjez 1665–81 natwarjena kapałka swj. Ławrjenca (kaplica św. Wawrzyńca) a futuristiska hórska hospoda, kotraž so mjez 1969–74 natwari. Na čěskim boku wjerška je póstowy zarjad a wjeršna stacija sedłoweho lifta.
Klima[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Ze stron klimy a wegetacije so wysokostne połoženje Kyrkonošow jako alpiniske wopisuje, hačrunjež so wotpowědna wysokosć njedocpě. Na Sněžce knježi přerězna lětna temperatura wot 0,2 °C.


text:
Budyšin (CS/SN). 21. awgusta 1992 bě wosebity dźeń za Budyske kino. Dospołnje ponowjene prezentowaše so wone tehdy swojim přihladowarkam a přihladowarjam.
K wosebitej składnosći přińdźechu tehdy tež wosebići hosćo do Budyskeho kina: Wolfgang Stumph, jeho filmowa dźowka Claudia Schmutzler kaž tež Ralf Zacher běchu na premjerje swojeho paska „Go Trabi Go 2 – Das war der wilde Osten“ pódla a wuspytachu tež hnydom nowe kinowe sydła. Te běchu wšak tehdy takrjec Mercedesy mjez kinowymi sydłami. Wolfgang Stumph přepoda jako dar palčika za zahrodu ze swojim mjezwočom, kiž hraje w filmje wuznamnu rólu. Tónle suweněr sej w Budyskim kinje z toho časa njesměrnje česća.


text:
Z awtorom krucha Danielom Rattheijom je so po premjernym předstajenju „Pink Guerilla“ w Budyskim dźiwadle na hrodźe Cordula Ratajczakowa rozmołwjała. Před lětomaj bě činohrajne studijo při NSLDź hižo jeho kruch „Greta“ předstajiło.
Što prajiće k inscenaciji?
D. Ratthei: Sym dospołnje zahorjeny, to dyrbju woprawdźe tak rjec. Předewšěm je dźiwadźelenje elewki Saryh Cyžec wulki zaćišć we mni zawostajiło. Jako elewka je wona hižo nětko tajka kmana, zo móhł někotryžkuli dźiwadźelnik abo dźiwadźelnica něšto wot njeje nawuknyć. Telko wjesela při hraću, telko rozuma, tež, kaž je wona přeco přešaltowała a tak łamki a změny w teksće zwoprawdźiła, to wšo bě přeswědčace. A dokelž wona tak derje hraje, dóstanje to, štož wona praji, naraz cyle nowu, njepřijomnu dimensiju. Dale a zawjedliwiše jeje słowa skutkuja – a štož wona praji, je dźě woprawdźe zlě. Wona tak derje hraje, zo našu wotstawk dźeržacu membranu přełama a ju nutř pušćimy ze jeje poselstwom, a to je zawjedowace a strašne. Dyrbiš započeć sam rozmyslować: Što tu runje powědaja? Tónle efekt, kiž je dźensa tu nastał, je wulkotny.


text:
Dobroščan Alfons Čórlich je mnohim znaty, dokelž ze swojimaj „złotymaj“ rukomaj kóždemu rady pomha. Zo pak steješe jeho kolebka w Šleskej, hdźež bě so před 71 lětami narodźił, lědma štó wě. Krótko po smjerći maćerje přińdźe z dźědom a wowku 1948 do Noweje Wjeski, nan přebywaše hišće we wójnskej jatbje a so hakle pozdźišo strowy nawróći.
Hač do lěta 1959 chodźeše Alfons Čórlich we Worklecach do šule. Ducy domoj je časćišo w Frömmeltec kowarni pozastał a tam kowarjej přihladował. Jónu smědźeše samo konja při kowanju dźeržeć. Pawołej Frömmeltej so wušikny hólčec lubješe. Po wuchodźenju šule bu młodemu Nowowješćanej kowarnja w slědowacych třoch lětach městnosć, hdźež sej wjace hač jenož wušiknu dźěławosć přiswoji. Pilnosć, dypkownosć, swědomite a akuratne dźěło běchu wažne kriterije wukubłanja. We Worklecach bě tehdy šěsć koni, wo čejichž pódkowy so pola Frömmeltec starachu – přichodna móžnosć bě Hozec kowarnja w Chrósćicach. Jutry pak zastarowachu tež konjej w Nowej Wjesce a dalše tři w Hrańcy.


text:
Spočatk januara dóńdźe do Łužicy zrudna powěsć, zo je 27. decembra zemrěła pólska slawistka, horliwa sorabistka a přećelka Serbow prof. dr. Ewa Magdalena Siatkowska. Wjac hač poł lětstotka skutkowaše wona na Instituće za slawistiku na Waršawskej uniwersiće jako uniwersitna wučerka wjacorych generacijow pólskich slawistow, z kotrychž je mnohim zamóhła posrědkować zajim a zahorjenosć za Serbow, jich rěč a kulturu.
Ewa Siatkowska narodźi so 18. julija 1930 we Waršawje. Swój studij slawistiki na Waršawskej uniwersiće (UW) zakónči 1953, a tutomu kubłanišću wosta cyłe swoje přez poł lětstotka trajace powołanske žiwjenje swěrna. Hižo jako studentka započa skutkować jako zastupowaca asistentka w Slawistiskim seminarje. Hnydom po studiju přistaji so w Katedrje Slawistiki UW jako asistentka wuznamneho slawista a mjez druhim tež sorabista prof. Zdzisława Stiebera. Jeje zajim płaćeše předewšěm zapadnosłowjanskim rěčam, wosebje jich słownistwu a stawiznam. Tak zaběraše so jeje 1964 wozjewjena disertacija z přirunowacej čěsko-pólskej temu. Pozdźišo rozšěri swój zajim tež na hornjo- a delnjoserbšćinu – kotrejž zaběraštej w jeje 1976 wozjewjenej habilitaciji wo słowjanskich zawołanjach na domjace zwěrjata wobšěrne městno.


text:
W času Jězusa Chrystusa njebě Židowska wěra jednotna. Najhusćišo so praji, zo běštaj dwaj směraj. Jedyn oficialny a druhi njeoficialny. Ale tutej dwaj směraj měještaj tež hišće wjele hinak myslacych podskupinow. Wo jednej z nich smy w dźensnišim ewangeliju słyšeli (Lk 20,27-38).
To běše skupina Saducejow. Wona słušeše oficialnemu směrej Judaisma. Tuta skupina připóznawaše jenož pjeć prěnich knihow Stareho Zakonja, tak mjenowanu Toru, kotraž bu wot Mójzesa napisana. A Tora njepowědaše ničo wo zmortwychstanjenju. Tohodla njewěrjachu Saducejojo do zmortwychstanjenja (Lk 20,27).
Z jedneje strony mějachu woni prawje. Ideja zmortwychstanjenja nasta pola Židow hakle w druhim lětstotku do Chrystusa. A Tora bu wjele lětstotkow do toho spisana. Ale z druheje strony njebě tute zmyslenje Saducejow dospołnje prawe, dokelž njejsu woni na wšitke teksty Tory derje kedźbowali.
Wo jednym tajkim teksće smy w dźensnišim ewangeliju słyšeli (Lk 20,37). To je tak mjenowana podawizna wo palacym so kěrku, kotryž symbolizowaše zetkanje Mójzesa z Bohom Jahwe (Eks 3,1-6).
Pri tutym zetkanju wozjewi Bóh swoje mjeno Mójzesej a dopomni na to, zo je wón Bóh jeho prawótcow: Abrahama, Isaaka a Jakuba (Eks 3,13-15). A to běše Jězusej Chrystusej dopokaz zmortwychstanjenja zemrětych.
Na prěni pohlad klinči tuta argumentacija Jězusa Chrystusa spodźiwnje. Wona so tež njewužiwa we wědomostnych knihach. Jězus Chrystus běše pak druheho měnjenja. Wón jako woprawdźity Žid wužiwaše kusk hinašu metodu za interpretaciju Biblije. Tuta metoda so mjenuje midraš, to rěka: Pytanje za hłubšim zmysłom słowa Božeho.
Wězo njebě to žana wědomostna interpretacija Swjateho Pisma. Jeje hłowny zaměr běše cyle praktiski. Wona měješe čłowjekej pomhać nabožnje žiwemu być. Wěda bě drje wažna, ale nic najwažniša.
Cyle jednory bibliski přikład. W Knize Genezis čitamy wo stworjenju čłowjeka. Najprjedy běše muž stworjeny (Gen 2,7), a potom žónska (Gen 2,21-22). A jako muž žónsku wuhlada, praješe: „To je skónčnje kósć z mojich kosći, a mjaso z mojeho mjasa. Žónska ma wona rěkać, dokelž je z muža wzata“ (Gen 2,23).
To su prěnje bibliske słowa čłowjeka. A to je jedna baseń. Žony dla poča muž powědać a samo poeziju wužiwać.
Najwažniše pak je něšto druhe. A mjenujcy to, zo wužiwa tutón bibliski tekst za muža a žonu podobnje klinčatej hebrejskej słowje ’îš (אִישׁ) a ’îššâ (אִשָּׁה). Wurazaj ’îš a ’îššâ klinčitej nimale samsnje. Takle chcyše awtor tuteho teksta pokazać, zo muž a žona so runataj jedyn druhemu w jeju hódnoće. Ale filologisce tajki dopokaz njeje scyła móžny. Tutej słowje matej dwaj wšelakej korjenjej. Za bibliskeho awtora njebě pak to scyła wažne. Wón dźě njeje pisał filologisku, ale teologisku knihu.
A što to wšitko za nas rěka? Cyle jednora myslička. Tute prědowanje pohnuwa kóždeho z nas Bibliju čitać a ju interpretować, wězo nic na wědomostne wašnje, ale praktiske, kaž je to w dźensnišim ewangeliju Jězus Chrystus činił. A to přinjese, prjedy abo pozdźišo, bohate płody.
DJD


text:
Trzyńśyńy źymje we Shaanxi we 1556
Trzyńśyńy źymje we 1556 we Shaanxi (chiń.: 华县大地震, pinyin: Huà xiàn dà dìzhèn) to bůuo nojsrogsze trzyńśyńy źymje uodnotowane we gyszichće, we kerym zginyuo ůng. 830 000 ludźi. Zdorziuo śe rankym 23 styczńo 1556 we chińskij prowincyji Shaanxi, nale jygo skutki dotkuy tyż prowincyjůw Shanxi, Henan, Gansu, Hebei, Shandong, Hubei, Hunan, Jiangsu a Anhui. Zniszczůny zostou plac szyroki na 840 km, a we ńykerych krysach poginyuo wjyncy kej 60% ludźi. Nojwjyncy zabitych bůuo we rygjůnach, kaj ludźe pomjyszkiwali zbocza wzgůrz, kere bůuy ze źymje lessowyj a śe uod wstrzůnsůw uobsunyuy, bulůnc chaupy; a tyż te, kaj ludźe pomjyszkiwali we jaskińach, kere śe zawoliuy.


text:
W Budyskim Serbskim muzeju zahaji so 26. meje projekt »Wobrazy krajiny. PŘECHOD 03«. Hač do lěća 2020 pućuje wustajeńca wizuelneho wuměłstwa po štyrjoch muzejach we Łužicy a Korutanskej. Na přihotach bě direktorka muzeja w Slovenj Gradecu dr. Andreja Hribernik wobdźělena.Nawjedujeće Korošku galeriju likovnih umetnosti (Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa) w Slovenj Gradecu, muzej načasneho wuměłstwa.
Mějachmy zbožo, zo su stawizny w Słowjenskej decentralny kulturny poskitk spěchowali a zo mamy tež zwonka wulkich centrow jara dobre muzeje. Naš muzej wobsteji wot lěta 1957 a ma zajimawu mjezynarodnu a narodnu zběrku. Muzej je zjawny a spěchuje so předewšěm wot ministerstwa a zdźěla wot gmejny. Spřistupnjamy zjawnosći načasne wuměłstwo ke kompleksnym prašenjam a temam.Pokazujeće potajkim słowjenske kaž tež mjezynarodne wuměłstwo.
Haj. To je ze stawiznami muzeja zwjazane. Přez štyri mjezynarodne wustajeńcy pod patronatom Zjednoćenych narodow wot 1960tych lět docpě muzej po cyłej Juhosłowjanskej wulki wuznam. Wuměłcy a kuratorojo běchu namołwjeni, dźěła za wustajeńcy zapodać. Mjez tehdyšimi wobdźělnikami su wuznamne mjena kaž Victor Vasarely, Henry Moore a Ossip Zadkine, ale tež wažni wuměłcy z Juhosłowjanskeje. Tute wustajeńcy zaměstnichu naš muzej na juhosłowjanskej a mjezynarodnej kulturnej karće. Jeho nastaće bě jónkrótne: Muzej w małym měsće wuhotowa mjezynarodne wustajeńcy w njewšědnje wulkim wobjimje, twarjenje muzeja bu 1966 za wustajeńcu nowotwarjene, wotewrjenje přenjese so po cyłej Juhosłowjanskej w telewiziji.
Lěto 2019 je Mjezynarodne lěto indigenych rěčow. Jedna z organizatorkow lěta je Rejzka Lipičec, kotraž dźěła wot lońšeho jako projektna sobudźěłaćerka pola UNESCO w Parisu.Móžeće něšto k pozadkej tutoho UNO-projekta rjec?
W kóždym lěće proklamuje Organizacija zjednoćenych narodow (UNO) lěto pod wěstej temu. W lěće 2016 schwali Hłowna zhromadźizna UNO rezoluciju, kotraž wuwoła lěto 2019 jako Mjezynarodne lěto indigenych rěčow (IYIL 2019). Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija UN (UNESCO) dósta nadawk je organizować. Rezolucija bazuje na poručenju Stajneho foruma za indigene prašenja (UNPFII), kotryž je centralna koordinowaca instanca w zwisku z prašenjemi a prawami indigenych ludow swěta. Do njeho powołuja organizacije indigenych ludow a knježerstwa kóždej dwě lěće 16 njewotwisnych ekspertow.
Lětuše mjezynarodne lěto chce na kritiske rizika skedźbnić, kotrymž su indigene a domoródne rěče wustajene kaž tež na jich wuznam na polu wuwića, wujednanja, zamołwiteho knježenja a skrućenja měra w swěće.Što su konkretne naprawy?
Mjezynarodne lěto indigenych rěčow wusměrjuje so na pjeć klučowych polow a naprawow. Sprěnja je to zesylnjenje zrozumjenja wo indigenych rěčach kaž tež wujednanje a mjezynarodna zhromadnosć. Druhe ćežišćo je tworjenje přihódnych wuměnjenjow za wuměnu a rozšěrjenje wědy wo připóznatych postupowanjach na polu indigenych rěčow. Třeća naprawa je integracija indigenych rěčow do standardizacije. Štwórta naprawa je wutworjenje nowych kapacitow, na přikład přez dźěłarnički, treningi abo seminary. A pjata je róst a wuwiće towaršnosćow přez wuwiće a přiswojenje noweje wědy.
Jako prašach so loni w dowolu swojich hosćićelow w pólskim wojewódstwje Podkarpacie w Niskich Beskidach za łemkowskej hudźbu, to mi wutrobnje doporučichu hudźbu skupiny Hudacy. Něšto pozdźišo běchu hudźbnicy po puću we Łužicy a mějach składnosć, so z jich nawodom a akordeonistom Jarekom Mazurom rozmołwjeć.Hrajeće hudźbu z Podkarpatskeje?
Naša hudźba je z Karpatow. Hačrunjež pak je so słowo Podkarpacie mjeztym přiwzało, je njewužiwamy, dokelž je kumštne a poćahuje so na administratiwne dźělenje. My pak njepowołujemy so w swojim hraću jenož na hudźbu, ale tež na prjedawši čas. Prajimy, zo hrajemy hudźbu z Galiciskeje a z Karpatow. Galiciska je trochu kaž naša mała wótčina, dźěl Pólskeje, kotryž běše něhdy pod knježerstwom Awstriskeje. Kejžor knježeše hač do 1916 a hdyž běch mały, to dopominachu so ludźo pola mnje na wsy na to, zo běše najlěpje za čas kejžora. Wšako bě daloko preč, njeje mylił a njejsmy jeho zajimowali, wšojedne hač Polacy abo Rusinojo. Hišće w šěsćdźesatych lětach wisaše pola ludźi na sćěnje portret kejžora, dokelž dopominachu so ludźo na časy před wulkimi wójnami, kotrež započachu so hakle po jeho smjerći.
Wot rozhłosoweho žurnalista Clausa Fischera su słucharjo němskeho rozhłosa hižo to abo tamne wo serbskej hudźbje zhonili. Za Rozhlad je wón krótki zarys serbskich hudźbnych stawiznow zestajał. Pod titulom »Wot lubosćinskeho spěwa k awantgardźe« pisa w kóždym wudaću k wubranemu serbskemu komponistej.
Spočatk lěta 2018 je so połdralětny wědomostny projekt »SMiLE – Sustaining Minoritized Languages in Europe« zahajił. Nimo pjeć dalšich slědźerskich skupin dźěłatej dr. Nicole Dołowy-Rybińska z Pólskeje akademije wědomosćow a dr. Cordula Ratajczakowa wot Serbskeho instituta na přikładowej studiji wo serbšćinje.Što je cil projekta SMiLE Smithsonskeho kulturneho centruma za ludowědu a kulturne herbstwo?
N. Dołowy-Rybińska: Cyłkowny projekt wotměwa so na dobro rewitalizacije mjeńšinowych rěčow w Europje a přepytuje, što mjeńšiny činja, zo bychu swoju rěč wobchowali, dale dawali a jich wužiwanje rozšěrili, potajkim tež to, što činja, zo bychu rěč rewitalizowali a nowych rěčnikow wabili. Nadźijamy so, zo pokazuje studija na kóncu, kajke wašnje skutkowanja na dobro rěče w kotrym padźe funguje a što móža mjeńšiny činić, zo by rewitalizacija wuspěšniša była. Projekt ma přirunowacy charakter. Šěsć slědźerskich skupin přepytuje šěsć mjeńšinow a jich situaciju.Cyłkowny zaměr projekta je potajkim zwěsćić tuchwilny staw prócowanjow wšelakich mjeńšinow a přirunować, što funguje a što njefunguje.
N. Dołowy-Rybińska: Haj. Nimo toho kładźe Smithsonski centrum wulku wažnosć na to, zo by kóždy projekt był blisko ludźi, kotřiž wotpowědnu rěč wužiwaja abo kotřiž su potencielni rěčnicy tuteje rěče. Organizujemoj tuž nimo wědomostnych slědźenjow tež zhromadne projekty z ludźimi.


text:
Bamberg (B/SN). Bamž Franciskus je próstwu němskeho kardinala Reinharda Marxa wo wuwjazanje ze zastojnstwa wotpokazał. Swój rozsud wopodstatni tak, zo „ma kóždy swoje nadawki tak derje kaž móžno na swojim městnje spjelnić“. Bamž žada sej wosebje wobdźěłanje a wujasnjenje padow seksualneho znjewužiwanja. „Wopory maja w srjedźišću stać, nic institucija“, praji Bambergski arcybiskop Ludwig Schick. „Wotpokazanje próstwy sym wočakował.“ Biskop Schick znapřećiwja formulaciji arcybiskopa Marxa w lisće bamžej Franciskusej, zo je cyrkej „na wěstym mortwym dypku“. Zakitujo so Marx měni, zo „njebě to žana kritika, ale skerje namołwa, trěbny wukřik. W posłušnosći akceptuju rozsud, kaž sym to bamžej slubił.“
Vatikan a pjenjezy


text:
2020
Serbski sejm zmaka se na pśiduce pósejźenje online
Pśiduce posedźenje Serbskego sejma wótměje se zasej online ...
Dalej cytaś Serbski sejm zmaka se na pśiduce pósejźenje online
Pšosbu wó spěchowanje na Załožbu za serbski lud zapódało
Ako spěchowańske towaristwo jo zapódało SMY z. t. k pódpěrowanju źěła Serbskego sejma na Załožbu za serbski lud pšosbu wó institucionelne spěchowanje jadnaŕskego běrowa.
Dalej cytaś Pšosbu wó spěchowanje na Załožbu za serbski lud zapódało
Serbski Sejm: Peticiski huběrk a plan 2021
Serbski sejm jo pśewjadł 14.11.2020 swójo 18. pósejźenje a to ako wideo-konferencu ...
Serbski sejm zakóńcyjo z hoglědom pla Domowiny prědne rozgronowe koło k statnemu dogronu ze Serbami
Dnja 31. awgusta su se na iniciatiwu Serbskego sejma zmakali zastupniki huběrka „hustawa/pšawo“ w budyšyńskem Serbskem domje ze zastupnikami Domowiny ...
Dalej cytaś Serbski sejm zakóńcyjo z hoglědom pla Domowiny prědne rozgronowe koło k statnemu dogronu ze Serbami
Naźeja za serbske wósady pśi planowanej strukturnej reformje
16. julija su se rozgranjali zastupniki Serbskego sejma w Hodźiju/Göda ze zastupnikami ewangelskeje wósady, Serbskego wósadnego zwězka, sakskego Krajnego cerkwinego amta a ze superintendentom cerkwinego hobcerka wó hustatkowanjach planowanych cerkwinych strukturnych reformow na serbske cerkwine žywjenje ...
Dalej cytaś Naźeja za serbske wósady pśi planowanej strukturnej reformje
Miłoraz dostanjo pśichod
Pśed Krajnym sejmom w Drježdźanach jo se wótměła 30.06.2020 manifestacija hobswětowych zwězkow za zdźaržanje wót hudobywanja brunice hobgrozonych sakskich jsow Miłoraz, Obertitz a Pödelwitz ...
Serbski sejm mimo pśestawki dalej źěła
Pó hustaśu zjawnych pósejźenjow Serbskego sejma jo se wótměło dnja 13.06. znowa prezencne pósejźenje we Wórjejcach ...
Pó Ralbicach a Worklecach pśidu Bórkowy (Błota) a Hodźij
Serbska hucba musy zawěsćona byś za wšyknych huknikow a wšykne huknice!
Dalej cytaś Pó Ralbicach a Worklecach pśidu Bórkowy (Błota) a Hodźij
Serbski sejm pódpěrujo šule, starjejšych, Domowinu a Serbsku radu pśi zawěsćenju serbskeje hucby za wšych ralbicańskich a worklecańskich huknikow
Serbski sejm wita, až co se něnto tež Serbska rada pśi Sakskem krajnem sejmje za to zasajźowaś, aby se w pśiducem šulskem lěśe hutwóriłej dwě pětej rědowni na Serbskima wušyma šuloma we Worklecach a Ralbicach ...
Dalej cytaś Serbski sejm pódpěrujo šule, starjejšych, Domowinu a Serbsku radu pśi zawěsćenju serbskeje hucby za wšych ralbicańskich a worklecańskich huknikow
Katolske a ewangelske Serby hobraduju wó swójej nuzy dla póbrachujucych cerkwinskich strukturnych reformow
Dnja 12. měrca 2020 su se w Njebjelčicach zmakali zastupniki ewangelskich a katolskich serbskich wósadow ...
Dalej cytaś Katolske a ewangelske Serby hobraduju wó swójej nuzy dla póbrachujucych cerkwinskich strukturnych reformow
Serbski sejm jo hobradował w Huštańu
Sobotu, 29.02.2020 jo se schadował Serbski sejm w dolnołužiskem Huštańu (Wüstenhain) w žurli kafejownje Kśišowka ...
Serbski sejm pódpěrujo serbskich kśesćijanow pśi zdźaržanju a huwiśu jich wosebiteje situacije a jich rěcnych rumow w cerkwinych wósadach pśi planowanych sturkturnych reformach
Na pšosbu serbskich wósadnych z Hodźija/Göda jo se hobrośił Serbski sejm na wjednistwo Ewangelskeje krajneje cerkwje Sakskeje ...
Dalej cytaś Serbski sejm pódpěrujo serbskich kśesćijanow pśi zdźaržanju a huwiśu jich wosebiteje situacije a jich rěcnych rumow w cerkwinych wósadach pśi planowanych sturkturnych reformach
Pressekonferenz in Dresden: 1 Jahr Serbski Sejm - 1. Schritt zur Selbstbestimmung des sorbischen/wendischen Volkes
Nach einem arbeits-, aber auch erfolgreichen ersten Jahr der Arbeit der ersten frei gewählten Volksvertretung der Sorben/Wenden stellen sich Vertreter des Serbski Sejm am 20.02.2020 den Fragen der nationalen und internationalen Presse ...
Dalej cytaś Pressekonferenz in Dresden: 1 Jahr Serbski Sejm - 1. Schritt zur Selbstbestimmung des sorbischen/wendischen Volkes
„Jedne lěto Serbski sejm“ w Njebjelčicach
Am Donnerstagabend versammelten sich im Gemeindezentrum in Nebelschütz rund 40 ...
Na pśepšosenje wušego šołty Rolanda Dantza jo Serbski sejm swójo prědne pósejźenje w lěśe 2020 w Kamjencu wótworił
18. januara 2020 jo se Serbski sejm schadował na pśepšosenje kamjeńskego hušego šołty w radnicy Lessingowego města na pódwjacornej kšomje serbskego sedleńskego ruma ...
Dalej cytaś Na pśepšosenje wušego šołty Rolanda Dantza jo Serbski sejm swójo prědne pósejźenje w lěśe 2020 w Kamjencu wótworił


text:
Pětr Dučman
Pětr Dučman (němsce Peter Deutschmann; * 13. měrca 1839 w Bozankecach; † 6. februara 1907 w Budyšinje) bě lěkar a serbski narodny prócowar.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Pětr Dučman, bratr Handrija Dučmana, narodźi so 1839 jako dźewjate dźěćo Bozančanskeho bura Jana Dučmana a jeho mandźelskeje Madleńki, rodź. Wjerabec z Chelna.[1] Wón wopytowaše Tachantsku šulu w Budyšinje a zastupi 1852 do tamnišeje preparandy Katolskeho wučerskeho seminara. Po tym wopytowaše Dučman, jako chowanc Serbskeho seminara w Praze a sobustaw Serbowki, němski Małostronski gymmnazij. W lěće 1858 wón seminar wopušći a započinaše po tym, zo 1860 maturitne pruwowanje wobsteješe, studij mediciny w Praze. Zakónčiwši swój studij 1865 z promociju, bu Dučman asistent při powšitkownej chorowni w Praze. 1866 přewodźeše wón sakske wójsko jako ciwilny lěkar do Rakuskeje a bu wot 1867 lěkar w Budyšinje. Při tym běše wot 1873 druhi a wot 1885 prěni lěkar při Budyskej měšćanskej chorowni. Dokelž zhubi widźenje, dyrbješe so w lěće 1898 na wuměnk podać. Wón zemrě 6. februara 1907 w Budyšinje a bu 9. februara na Mikławšku pochowany.
SkutkowanjeWobdźěłać
W Praze zdoby Michał Hórnik, tehdyši nawoda Serbowki, Pětra Dučmana za skutkowanje w towarstwje. Mjez druhim na iniciatiwu Dučmana so prěnje serbske dźiwadłowe předstajenje předstaji. Za to přełoži z Janom Ćěslu čěsku wjeselohru Rohowin Štyrirohač Václava Klimenta Klicpery (originalny titul „Rohovín Čtverrohý”) z lěta 1821. Tuta twórba předstaji so wot sobustawow towarstwa Budyska Bjesada, mjez druhim tež wot Jana Arnošta Smolerja, a zahaji 2. oktobra 1862 w Budyskim hosćencu K złotej krónje tradiciju serbskeho dźiwadźelenja.[2] Dučman sam přednjese do předstajenja swjedźenski prolog, w kotrymž so programej a zaměrej serbskeho dźiwadła wěnowaše. Prolog bu 1862 we Łužičanje (čo. 11) wotćišćany. Nimo toho dopisowaše wón do tež do Časopisa Maćicy Serbskeje, do Katolskeho Posoła a Łužicy. Při tym wužiwaše často pseudonym Lipinski.
W lěće 1867 přizamknyštaj so Pětr Dučman a Jan Arnošt Smoler na Słowjanskim zjězdźe w Moskwje, na kotrymž so tež čěskej politikarjej Palacký a Rieger wobdźělištaj. W Carskojim Sele, lětnej rezidency ruskeho kejžora, běštaj tež Serbaj w delegaciji, kotrejž kejžor Aleksander II. awdiencu skićeše. W Moskwje wopytachu wobdźělnicy zjězda potom Wšorusku etnografisku wustajeńcu.
Jako lěkar wěnowaše so Dučman tež fotografiji, z kotrejž so tež na wustajeńcomaj 1896 w Berlinje a 1897 w Lipsku wobdźěleše. Wón wuznamjenješe so tam za swoje wědomostne fotografije kóžnych chorosćow.
Hižo wot 1861 podpěrowaše wón dźěło w přirodospytnym wotrjedźe Maćicy Serbskeje, kotrejež čłon bu w lěće 1863. Wot 1862 běše wón sobustaw Budyskeje Bjesady a 1867 tež Towarstwa swj. Cyrila a Metoda. W lěće 1899 spožči so jemu titul „Sanitetny rada“.
ŽórłaWobdźěłać
- Jurij Młynk, Pětr Kunze: Dučman, Pětr. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 123.
- Handrij Dučman: Nekrolog LVI. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Lětnik 62 (1908), čo. 2, str. 150–151. (hsb.)
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Křćenske knihi Budyskeje katolskeje wosady; zapisk 16/1839
- ↑ Jan Ćěsla: Rohowin Štyrirohač. (Předsłowo k předstajenju wot Jakuba Buka.) W: Časopis Towaŕstwa Maćicy Serbskeje. Zwjazk 15 (1862), čo. 2, str. 65–86. (hsb.)


text:
W měrcu 2022 wozjewi so w Rozhledźe přinošk rěčespytnika Tadeusza Lewaszkiewicza pod nadpismom »Antropologiske (rasowe) slědźenja prof. Wójćecha Kóčki w zwisku z rasowymi slědźenjemi němskich wědomostnikow w lětach wot 1929 do 1938« (Rz. 3/2022, s. 18–22). K tutej temje běch samsnemu časopisej w oktobrje 2019 interview dał (Rz. 10/2019, s. 16–21). Lewaszkiewicz wěnuje prěnju połojcu swojich wułožowanjow tutomu interviewej, prjedy hač přizamknu so w druhim dźělu swójske mysle. Wopodstatni swój artikl z tym, zo wužaduja moje »chětro njepozitiwne hódnoćenja rasowědnych slědźenjow němskich antropologow a zastupnikow druhich wědomosćow« (s. 19) znapřećiwjenje. Dokelž formuluje při tym rjad hódnoćenjow a konkluzijow, kotrež njedźělu, chcu tule swoju poziciju na zakładźe aktualnych slědźenjow1 rozkłasć.
W mjenowanym interviewje z tehdomnišej šefredaktorku Saru Mičkec dźěše wo »rasowědne« přepytowanja, kotrež so w 1920tych a 1930tych lětach wot němskeje strony we wubranych wsach dwurěčneje Łužicy přewjedźechu. Interview skićeše mi składnosć, dotalny staw historiskeho slědźenja rozkłasć. Přičina za rozmołwu běše wosebita wustajeńca »Kontext & Kontroverse« w Muzeju Budyšin (2019), hdźež běchu mjez druhim twórby tworjaceje wuměłče Iris Brankačkoweje pod titulom »vermessen« widźeć, z kotrymiž so wona z (antiserbskim) rasizmom w nacionalsocialistiskim času a dźensa rozestaja.
Socialno-etnografiske slědźenja w Radworju (1963–1968)*
Před 70 lětami, w meji 1951, bu z Institutom za serbski ludospyt w Budyšinje prěnja slědźerska institucija zwonka uniwersitow na polu sorabistiki załožena. Tutón podawk ma so w rozšěrjenym konteksće wobšěrneje institucionalizacije a profesionalizacije serbskeje kultury po Druhej swětowej wójnje wobhladować. Tehdy wobdźělenych akterow, Serbow kaž tež Němcow, wjazaše ze załoženjom institucije narok, přichodne nacionalne wuwiće Serbow w »staće dźěłaćerjow a burow« na wědomostny fundament stajić. Po zahubnosćach NS-diktatury wěnowaše so dźěłowy program instituta předewšěm přezcyłnym dokumentacijam, inwentarizaciji a systematizaciji wšitkich k dispoziciji stejacych swědkow a swědčenjow serbskeje rěče a kultury.1 K tomu zahajichu so w běhu 1950tych a 1960tych lět někotre z wysokimi koštami zwjazane dołhodobne projekty, kotrychž wuslědki so husto we wudaćach wobstejacych z wjacorych zwjazkow wozjewichu, kiž su hač do dźensnišeho njeparujomne standardne dźěła sorabistiki, mjez druhim rjad Serbske narodne drasty (wušli 1954–1979) a Serbski rěčny atlas (1965–1996). Empiriske hrube daty a dalše dźěłowe materialije z wšelakich sorabistiskich slědźerskich projektow Instituta za serbskich ludospyt nańdu so dźensa z wulkeho dźěla w Serbskim kulturnym archiwje. Wone chowaja zwjetša přeco hišće wulki potencial za wědomosć a praksu – přetož njeje so zmolom wšitko, štož bu za čas NDR dokumentowane a přeslědźene, wozjewić směło. Na přikładźe Radworskeho projekta chcu to w slědowacym bliže rozłožić.
Jako nazhonity nakładnik wědźeše Měrćin Benada, do čeho bě so dał. »Bjez wojowanja přećiwo wšěm zadźěwkam njeje dotal ani jedna kniha wušła«, přeradźi Klausej J. Schillerej, projektowemu koordinatorej »Stawiznow Serbow«, w meji 1974. Někotre tydźenje zašo bě prěni z wosom manuskriptow (druhi zwjazk, němsce) do sadźby šoł. Hač k dokónčenju štyrizwjazkoweje twórby dyrbjało hišće pjeć lět trać. Předwidźiwje přihotowaše nawoda Ludoweho nakładnistwa Domowina kolegu Instituta za serbski ludospyt na intensiwne zhromadne dźěło a so bojownisce rozžohnowaše: »Do boja – zdar!«1
»Knihi maja swój dóńt« rěka znate wuprajenje łaćonskeho gramatikarja Terentianusa Maurusa, a to płaći we wosebitej měrje za tajke knihi, kotrež wuńdu pod restriktiwnymi politiskimi wuměnjenjemi, za literaturu w dohladowanskich statach a totalitarnych diktaturach. Dołhi a wobćežny nastawanski proces štyrizwjazkowych »Stawiznow Serbow« wobswětla móžnosće a wobmjezowanja knižneho nakładnistwowstwa NDR. Na jeho přikładźe da so eksemplarisce pokazać, kajku odyseju měješe někotryžkuli knižny manuskript přetrać, prjedy hač dóńdźe do ćišća a skónčnje do knihikupstwa. Na bojach wo wozjewjenje »Stawiznow Serbow«, kotrež Benada Schillerej w meji 1974 připowědźi, běchu hnydom wjacore strony wobdźělene: awtorojo, institut, Akademija wědomosćow, nakładnistwo, Domowina, SED a statne organy. Wšě běchu zapřijate do kompleksneho procesa z oficialnym mjenom »Druckgenehmigungsverfahren«, kotryž móhli pak tež prosće censuru mjenować.
Jadno pśisamem zabyte, ale weto wuznamne tšojenje serbskich kulturnych stawiznow lětni se 2019 k styrźastemu razoju. W lěśu 1979 jo wujšeł stwórty a slědny zwězk »Stawizny Serbow« w serbskej a nimskej rěcy. Prědne wědomnostnje wuźěłane a za šyroki publikum wobźěłane cełkowne pśedstajenje serbskich stawiznow, wót wšogo zachopjeńka až do pśibytnosći, běšo z tym dokóńcone.
Dobrej dwa lětźasetka jo se sorabistiske slěźenje z tym projektom zaběrało. 15 awtorkow a awtorow Instituta za serbski ludospyt w Budyšynje ako teke Karla Marxoweje uniwersity w Lipsku su pó wopśimjeśu ku tym styrim zwězkam pśinosowali. Z wusokosću nakłada wót 5.000 (wudaśe w nimskej rěcy) respektiwnje 1.000 (serbske wudaśe) eksemplarow na zwězk lice »Stawizny Serbow« k twórbam sorabistiki z nejwušym nakładom.
Wjelika proca, kótaruž su wobźělone tencas do tych styrich zwězkow inwestěrowaś mógali, ma w prědnem rěźe něco cyniś z politiskim wuznamom toś togo projekta. Historiografija jo měła w NDR jadnu eminentnje legitimatorisku funkciju a jo była wažny kněžaŕski instrument partaje. Wóna jo dejała płaśecy politiski system a towarišnostny pórěd tak pomjenjonego stata źěłaśerjow a burow wobtwarźiś, z tym až jo ideologiski fundament SED-diktatury – marxizm-leninizm – ako historiski njewobinjece wuwiśe portretěrowała. »Stawizniska propaganda jo póśěgnjenje na praksu se wuwijajuceje marxistiskeje [serbskeje – F. P.] ludowědy wósebnje mócnje pódšmarnuła«, jo Jan Šołta, wjednik cełkowneje redakcije styrich zwězkow, slědkglědajucy wuzwignuł.1 Towarišnostny nadawk historiografije jo dejał byś, socialistiske wědobnje Serbow spěchowaś a jich identifikaciju ze statom mócowaś. Wšykne styri zwězki su prezentěrowali źěłowy rěd wóneje stawizniskeje propagandy.