text:
Sćěhowace bě so mi 7. nowembra w Choćebuzu stało a rysowach podawk hnydom na to w mejlce nadawkidawarjej:
Krotko pó zeger 8:00 som šła k listowemu kašćkoju pśi ABC, aby jen prozniła, Tam jo był hyšći roznosowaŕ wót LR z kólasom.
Roznosowaŕ: »Hier, die könn’se auch noch kriegen!« (Jo mě napśeśiwo tyknuł dwa/tśi eksemplary Nowego Casnika.)
Ja: »Ich brauche nicht mehr Zeitungen, nur die, die wir bestellt haben.«
R: »Die sind übrig, was soll ich mit denen.«
Ja: »Ich brauche sie nicht.« A som listowy kašćik wócyniła, tam su byli wšykne casniki nutśi: pózdźej librowany a tej dwa aktualnej.
R: »Nehm’se die auch noch. Sie beschweren sich doch immer, dass ich zu wenig liefere.«
Ja: »Nicht zu wenig, sondern wenn, dann gar nicht.«
R: »Was soll ich mit denen?« Jo casniki roztergnuł a pśi tom, až jo šeł na tamny bok drogi, aby roztergnjone casniki do tuny za wótpadanki chyśił, jo mě pśiwołał: »Serska riś.«
Ja: »Ach, daher weht der Wind.«
R: (ducy wót tuny): »Wissen Sie was das heißt? Arschloch.«
Ja: »Ah, serbski teke hyšći rozmějośo a samo powědaśo.«
Na to jo se roznosowaŕ na kólaso sednuł a wótjěł.
Wót dalšnych juristiskich kšacow wótglědajom, gaž se toś ten pad politiski motiwěrowanego zranjenja/skśiwźenja wót źěłodawarja z roznosowarjom wugódnośijo a wón kaž teke źěłodawaŕ se pśi mnjo zagronijotej.
Budyšyńske iniciatiwy (2/11)
Ako su mě w ranej nazymje 1973 do Ludowego nakładnistwa Domowina kazali, som był narski: Za blidom na Sukelnskej su sejźeli Beno Kućank z rozšyrjenja nakładnistwa, dr. Pawoł Völkel ako šeflektor a wjednik nakładnistwa Měrćin Benada.
Mimo komuźenja jo šef wózjawił, až co LND naźěłaś kwalitatiwnu publikaciju wó serbsko-łužyskich temach a až smějom a mam wugótowaś wobraze za nju. Pópšawem jo to gwězdna góźina za fotografa. Ale ned jo se zachopiło za nas styrjoch wjelike gódańkowanje wó tom, kak by dejała ta publikacija wuglědaś. Jo to měł byś wobrazowy zwězk, fotowa mapa abo snaź kalendaŕ? Smy pak wšykne wěźeli, až jo tegdy ministaŕstwo za kulturu (Ministerium für Kultur HV Verlage) z pśicyn žarjabnosći zakazało, nowe kalendarjowe title na wiki daś. Ja sam som był cele njepśigótowany a som wopytał naraźiś wudawanje mapy z carnoběłymi originalnymi fotografijami. Z tym njejsom scełego wuspěšny był. Beno Kućank jo ako pśikład měł sobu wabjeński kalendaŕ ansambla SLUK z Bratislavy z rědnymi Słowackami w słowakskich drastwach. Mě su se pópšawem jano te źowća spódobali, taki kalendaŕ njejsom kśěł fotografěrowaś.
Wót 22. do 24. oktobra 2019 jo se w měsće Oldenburg/Starigard (Holsteinska) wótměło mjaztym pěte zmakanje słowjańskich muzejow Nimskeje. Něźi 30 wobźělnikow jo dožywiło wurědnje organizěrowane zarědowanje. Mjazy nimi jo była kupka »Wendenfreunde« z Wendlanda, kótaraž jo take zmakanja pśed tśimi lětami póstarcyła. Z Łužyce su se wobźělili Andrea Pawlikowa ze Serbskego muzeja w Budyšynje, Torben Schmeiduch z Domowniskego muzeja w Dešnje a Werner Měškank z chóśebuskego Serbskego muzeja. Śěžyšćo zmakanja jo była archeologija srjejźowěka. Na to jo wusměrjona wětšyna fachowych pśednoskow na tych zmakanjach. Dr. Matthias Maluck wót Archeologiskego krajnego zastojnstwa Schleswig-Holstein jo pśednosował wó wurywanjach w muzejowej jsy Wikingow w Haithabu, kótaraž jo dostała 2018 pśipóznaśe ako swětowe kulturne derbstwo UNESCO. Dr. Sönke Hartz, zagronity za dokumentowy archiw Muzeja za archeologiju w groźe Gottorf, jo pśedstajił nejnowše slěźeńske wunoski wó tak pomjenjonej Oldenburgskej grobli. Direktor Muzeja za archeologiju w groźe Gottorf, dr. Ralf Bleile, jo zgromadnje z wědomnostneju radu Załožby oldenburgskego groźišća pśewjadł workshop na temu »Mjazy wědomnostnym pominanim a muzealnym pósrědnjenim. Kak zwěžomy wědomnosć a nosarjow muzealnych institucijow?«
Haida su lud Indianarjow z pódpołnocneje Ameriki, bydlecych pśi brjogu Kanadiskich kupow Haida Gwaii a British Columbia a teke we wokolinje granicujucej z pódpołdnjom Alaski. Za cas prědnych zmakanjow z běłymi luźimi su Haida licyli až do 15.000 dušow, z tym su byli w pśirownanju z drugimi rodami Indianarjow z pśibrjoga pódpołnocnego Pacifika w kuždem nastupanju bźezkonkurencna móc.
Epidemije jim njeznatych chórosćow, kaž poki, su zdeciměrowali populaciju Indianarjow w 19. stolěšu na pór stow. Tuchylu powěda rada ludu Haida wó něźi 2.500 pśisłušnikach. Haida maju swójsku rěc, kótaraž jo źinsa pśipisana do kupki izolěrowanych rěcow a njejo ze žedneju drugeju rěcu pśiswójźbna. Njejo śěžko wugódaś, až stej kolonizacija a christianizacija wjadłej do spěšnego wóteměranja rěcy a kultury Haidow dla dominance engelšćiny. Licba aktiwnych powědarjow rěcy haida fluktuěrujo źinsa wót 30 do 50 luźi pó wšakich žrědłach. Rěc haida stoj na cerwjenej lisćinje wobgrozonych rěcow, kaž tuder dolnoserbšćina.
Haida wobstoje z dweju rodowu: wronow a hodlarjow. Spomnjeśa gódne jo, až manźelstwa su byli móžne jano mjazy kupkoma, nic pak w samskej kupce. Druga typiska kakosć Haidow jo tak pomjenjony dłujki dom, wótergi ga jo 40 do 50 luźi w takem domje bydliło, a charakteriske su teke wusoke totemy prědk tych domow.
Zachopjeńk decembra 2019 jo w Barlinju do nimjernosći wujšeł Měto Pernak, luź, ako jo z njewšednym angažementom se zasłužył nejwušu cesćownosć a toś su jogo w casnikach a casopisach južo słušnje wopomnjeli. Pśi tom su znosyli radnu licbu kamuškow do mozaika žywjenja, kótarež jo se zachopiło 1938 a jo wóstało do kóńca połne dožywjenjow a njewomucnego źěła. Kśěł tomu wobrazoju dodaś někotare wósobinske dopomnjeśa.Měto Pernak Foto: Madlena NorbergowaGaž spomnjejom se slědk na rane źiśetstwo, ga myslim se wótergi na serbske ewangelske cerkwine dny. Te su byli kužde lěto w drugej górnoserbskej jsy a naša familija jo była pśipódla. Za nas źiśi jo to było něco wósebnego. Duchowne su byli hynac woblacone nježli pla nas katolskich, kjarliže su byli hynakše a samo rěc namšarjow jo pak jano se wótchyliła. My pak smy ceło wułykowali za jadnym wujkom z Barlinja ... Tomu jo se spódobało, kak smy serbski grajkali – a toś jo pak raz wuśěgnuł za kuždego z nas bananu. Jo powědał tšochu hynacej ako my Budyšynarje. Až to jo była zewšym druga rěc, dolnoserbšćina, som zbadał akle lěta pózdźej, 1996, rowno na swětego Mjertyna (pótakem Měta). Som był sedymnasćolětny kjarlik a su mě pśepšosyli na Swěźeń serbskeje poezije, kenž jo był pósćony Minje Witkojc. W pśestawce jo Měto Pernak mě a žednym bórkojskim žeńskim kazał na mlince do šenki. Tam za blidom jo se warkotało a šwarkotało, chejkało a smjejkało! Njejsom tencas hyšći wuměł dolnoserbski powědaś a som toś zaprědka jano wušy natśěgał. Pó chylce pak som jo teke wopytał. A to jo šło! Wótněnta som se cesćej wupórał do Dolneje Łužyce, aby rěc pšawje nawuknuł. Źinsa se źeńk ak źeńk z njeju zaběram a mam bejne wjasele na tom. Gaž něcht mě pšaša, ga som chopił dolnoserbski powědaś, ga mógu z cysteju wutšobu groniś, až wšo jo se zachopiło z tymi mlincami, ako jo »naš Martin« w bórkojskej kjarcmje za mnjo skazał. Jogo som pó tom cesćej zmakał: na serbskich namšach, doma pla luźi – pjerwjej na swěźenjach, pózdźej na zakopowanjach, na zarědowanjach Maśice Serbskeje w Górnej a Dolnej Łužycy. Wšuźi jo glědał za tym, aby luźe něco zgónili. Gaž som 2004 chopił w Serbskem instituśe źěłaś, som markował, kak akribiski jo se wědu naźěłał, kótaruž jo drugim pósrědnjał. Kuždycku drogu do Budyšyna jo wužył, aby w kulturnem archiwje a centralnej bibliotece rešeršěrował. Jo znał tam młogu drogotku, mjaz drugim rukopisnu agendu z Noweje Niwy, jogo rodneje jsy. Zgromaźonu wědu njejo jano w njeliconych pśednoskach dalej dawał, ale teke w knigłach a kniglickach, brošurkach a łopjenach, kótarež jo pisał, zestajał a pó źěłach sam wudawał. Jogo swěźeński spis k cesći Jana Bjedricha Fryca z lěta 1997 słuša k prědnym dolnoserbskim publikacijam, ako som wobsejźeł. Njejsom se jen ako abiturient trjebał kupiś. »How maš«, jo se pśijaznje wusmjejknuł.
Zamrěty pak njejo se zaběrał jano z kulturu a stawiznami, ale teke z rěcu. Swóju wědu wó serbšćinje, wósebnje wó tej pódwjacornej, błotojskej, jo mjazy drugim ako pśedsedaŕ Maśice Serbskeje, cłonk źěłoweje kupki »Serbske perikopy« a Dolnoserbskeje rěcneje komisije dalej dawał. Ako źinsajšny powědaŕ togo slědnego gremiuma som jomu za to z cełeju wutšobu źěkowny. Pódla teoretiskego źěła z rěcu pak jo Měto Pernak, laureat myta Ćišinskego, lubował kreatiwne wobchadanje z njeju. 1966 jo chapjał swětowu poeziju do dolnoserbšćiny pśestajaś: Rutebeufoju a Baudelairoju jo rowno tak ako Žukowskemu a Puškinoju serbski jězyk pśispórał. A kaki ten jo był lasny, wiselny a chytšy! Wó tom znanje młoge wudaśa casnikow a casopisow a wót Kita Lorenca zestajony zešywk rěda Serbska poezija.
Paweł Goźliński Akan. Powieść o Bronisławie Piłsudskim, Warszawa: Agora, 2019, 450 str., 9788326829161
»Źěkujom se Bronisławoju Piłsudskemu, až wón jo se mě wusunuł a se mě stawnje wuswa« – to jo slědna sada knigłow, kótarež mógu teke słužyś ako zaběra nic jano wědomnostnego źěła Goźlińskego, ale teke žywjenja Bronisława Piłsudskego. Cytajucy roman »Akan« som stawnje měła zaśišć, až kuždy raz, gaž som mysliła, až něnt som blisko, južo na pśiducem boku, jo mě Piłsudski wuběgnuł, jo se zgubił, jo se schował w jadnej pótajmnej kurjawje. Take něco jo se stało na wjele rowninach. Piłsudski jo měł na kuždy pad komplikowanu wósobinu, kótaruž jo awtor wjelgin derje reflektěrował w swójom źěle. Wón jo był teke njewšedny cłowjek, kótaregož njamóžoš jasnje pógódnośiś. Te knigły su roman, wěrnosć ga se změšajo z literariskeju fikciju, a typiske kakosći głownych figurow, jich zacuśa a zaźaržanja, jo Goźliński napisał mj. dr. na zakłaźe listow a knigłow Piłsudskego. Zespódobał jo se mě ten w casu a rumje skokajucy roman wó Bronisławje Piłsudskem, bratšu pólskego maršala Józefa P., pitśku ignorěrowanem w Pólskej, ale pśipóznatem na swěśe, jomu ga se groni Bronisław Piłsudski – wjeliki slěźaŕ indigenego luda Ajnow.
Bronisław jo był ten nejstaršy ze styrich Piłsudskich bratšow. Źiśetstwo a młodosć jo pśežywił w Litawskej, jogo maś ga jo wjele gruntow wobsejźeła a nan jo se z handlom žywił a jo měł na pśikład jadnu drožkowu firmu we Wilnje. W lěśe 1886 jo Bronisław zachopił studium pšawnistwa w Sankt Petersburgu. Tam jo w prědnem lěśe póznał Aleksandra Uljanowa, staršego bratša Lenina, kótaryž jo pśistupił towaristwoju »Wóla luda« (HapoдHaя Boля). Wóno jo kśěło cara wótpóraś. Aleksander Uljanow jo był teke jaden z organizatorow atentata na »kejžora Rusojskeje, krala Pólskeje a wjelikowójwodu Finskeje« Aleksandra III. Piłsudski jo kaž wjele drugich studentow-cłonkow »Wóle luda« padnuł do popajźeństwa w lěśe 1887 a bu k smjerśi zasuźony, což su pótom na zakłaźe wusokich pjenjeznych pokutow na 15 lět na wupokazowanje (tak pomjenjonu konfinaciju) na połkupu Sachalin změnili1.
»To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca« – to su prědne słowa drje nejwěcej znatego ludowego spiwa Kašubow. Jano w Kašubskej? Ně, w cełej Pólskej znaju ga »kašubski alfabet« (kašubski Kaszëbsczé nótë, pólski Alfabet kaszubski abo Kaszubskie nuty). Ale co to ma na se, w kraju, źož njepłaśe Kašuby až do źinsajšnego ako pśipóznata etniska abo narodna mjeńšyna?
Bźez cwiblowanja jo, až Kašuby južo dłujko wěcej njejsu mógali ze swójeju kulturneju identitu we takej lichośe žywe byś, ako pó padnjenju zeleznego zapowjeska w lěśe 1989. Móžomy samo wó «kašubskem wózroźenju« powědaś. Pšawniski wiźone se Kašuby jano na bazy jich rěcy šćitaju – powěda se wó »regionalnej rěcy«. Fokus stakim na rěcy lažy a to hyšći pśed woplěwanim kulturnych nałogow. Dajo wšak jaden element, z kótarymž móžomy wobej faktora šykownje ze sobu zwězaś: muziku. Wóna tak a tak jo kšuty wobstatk kašubskeje identity a jo se wopšawdu kontinuěrujucy celebrěrowała. Ironiski jo, až jo tomu tyła wobstojnosć, až jo komunistiska ludowa republika Pólska kašubsku rěc na dialekt zdegraděrowała. Su se w bogatej licbje wózjawili słowniki a publikacije wó »kašubskem dialekśe«. Dokulaž su w komunizmje folkloru pódpěrowali a propagěrowali, su se rowno dialekty mógali w spiwnej formje na jawišćach Pólskeje prezentěrowaś. Źinsa jo stojnišćo kašubskego ako dialekt wětšy źěl passé. Wucynki su pak weto hyšći do wěsteje měry dłymoko zakórjenjone – teke w kašubskej zgromadnosći samej. Pśedewšym młodej generaciji su bóžko to »kašubske byśe« z wjelikim wuspěchom zagnali. Pśeśiwo tomu slědne dwaźasća lět aktiwnje wójuju. Etablěrowanje šulskego systema wubuźujo wjeliki zajm, tak až licba źiśi, kótarež wuknu w šuli kašubski, sega pśecej bližej 20.000. Tendenca stupa lěto wob lěto! Za rewitalizaciju kultury a rěcy jo wšak jeje witalita wažna, howac grozy tšach, až se Kašuby ako wěsty part atrakcije a žywy muzej pód gołym njebjom pśenjeroźiju.
BERND PITTKUNINGS
Nejwuspěšnjejšy dolnoserbski chor wobstoj mjaztym dlej ako 25 lět. Duo »Słowjańske barwy«, to stej dirigentka chora »Łužyca« Lubina Žurec-Pukačowa a Jaroslav Pukač. Ako duo stej měłej swóje prědne wustupy pśed 15 lětami. Na folklornych festiwalach, koncertach a wšakorakich zarědowanjach grajotej a spiwatej wobźěłane dolno- a górnoserbske, słowakske a druge słowjańske pěsni. Jeju swójorazne instrumenty su słowakska pastyŕska flejta fujara, dudlawka, brumejza a mimo togo fidle a dudy.
wijata rostlina
wokoło mójogo spomnjeśa
how rosćo rědne zabyśe
późiwabnje kwiśece
žnějom wóne kwiśonki
łdzycki su to, basnicki
ale mimo wótgłosa
stawnje pśiběra ta tužyca
nima mysl nocy
mócnje na mnjo tłocy
za co zewšym něco twórim?
spice wogawy jan mólim
něco wopak gótujom
pśemało se procujom
z kwiśonkami cas jan pśebrojm
lěpjej, gaž do płodow zakłojm!
wótcakaś ja dejała drje zawěsće
nejwěcej rozrywajuce zacuśe
we źiwej wutšobje a pśekornej wóli
– te žni zdrjałeje bóli!
ŹILKA


c: text/html

text:
Jak bodej kożdy Ślōnzok czujã zamiyłowanie do porzōndku. Niy rŏz zastanŏwiołch sie skōnd sie to u mie wziōnło. Mioło wpływ na to moje bildōng? Eli tyż kwestyjo mojij natury? A może je to wynik kultury, w keryj wyrosłech? Bydź tyż pewnygo etosu, kerego trzimiōm sie Ślōnzoki? Pewnikym po czynści trochã ze wszyjskigo. Poniżyj piszã ô mojich ôsobistych ôbmyślyniach w tym przedmiocie a tyż ôdnoszã sie do wŏżnego dzisioj aspektu jakim je dbōnie ô ôbtŏczajōnce nŏs śrôodowisko.
Moje ślōnske feng shui
Myślã, iże porzōndek w nōsze serca fest wpoiły rządy pruske na ślōnsku. Z drugij zajty ôdnoszã wrażynie, iże ukształtowały w nŏs zicher poczucie postympowaniŏ zgodnie z przijyntymi normami i zdatności podporzōndkowaniŏ sie do naciepanych prawideł, co niystety niy zôwsze wychodzi nōm na dobre. Niy mynij jednak zamiyłowanie do ordnōngu i harmōnije ôstało.
Pamiyntōm sobotnie pōronki, kere przede wszyjskim poświyncōne były robotōm dōmowych. Czyszczynie piyca, skludzanie izb, trzypônie tepichōw i koszynie trŏwy. Dōm mioł być narychtowany niy ino na zwykowo odświętno niydzielã, ale tyż na cołki dalszy tydziyń. Może miołś/aś podobnie?
Wcale z zresztōm te sobotnie zwyki mi sie niy podobały. Bydōc nastolatkym miołch żech mocka ciekawsze zajyńciŏ, choby dugsze spanie i lyniuchowanie. Jednak z biegiym czasu zauważyłech, iże lubiã kej rzeczy sōm poukładane, a w dōma utrzimowany je porzōndek. Bynojmniej niy mom na ôbmyślōnku jakigoś pedantyzmu, a raczyj znŏlyziynie w tym wszyjskim ôdpednigo zdrowego balansu. Starōm sie tyż w taki knif ôrganizować przestrzyń coby była niy ino funkcjonalno ale tyż przijymnŏ wizualnie. Toć dlŏ kożdego je to sprawa indywidualnŏ tōż niy bydã podŏwoł jakiegoś złotego środka.
Uwielbiōm przejyżdżać bez myńsze place na ślōnsku ôpolskim. Tam w szczególności ciepie mi sie w ôczy ôbtŏczajōncy czowieka porzōndek. Niy gŏdōm ino ô zadbanych domostwach ale tyż ô drōgach, kere sōm pozamiotane! Może ftoś pōmyśleć, iże to przesŏda i do takich spraw sōm przeznaczōne ôdpednie służby porzōndkowe. Śmia sie z tym niy zgodzić. Stōnd tyż kolejny akapit tego wpisu.
Ôchrōna śrôdowiska
Porzōndek to dbanie niy ino ô plac, w kerym żyjymy, ale tyż ô te, kere nawiydzōmy. Dbanie ô śrôdowisko, kere nŏs ôbtŏczŏ to rzecz barzo ważnŏ. Żŏdyn niy lubi przechadzać sie po lesie i natykać sie na abfale, rozkłŏdać handtuchu na sztrandzie połnych kip cygaryt, eli tyż siŏdać na ławce pokrytyj ciaprajstwami. Śmiecynie to niy brak kultury ino zwykłŏ gupota, kerŏ niy mŏ wytłumaczyniŏ. Niy trza być ze Ślōnska coby to widzieć.
Mōmy corŏz barzij rozwiniynte technologije, wiyncyj wykształcōnych ôsōb i możebności rozrostu nieporównywalnie srogsze w przirōwnaniu do piyrwyjszych stoleci, a czasami zachowujymy sie choby my wszyjsko mieli w rzyci. Piszã sam głównie ô niyrozsądnym zaśmiycaniu ale sōm tyż takie kwestyje jak niyodpowiednie składowanie ôpadōw industryjalnych, ymisyjŏ gazōw cieplarnianych, ścieki płynące do mōrz, nadmiyrne wycinanie lasōw i mocka, mocka inkszych. Niystety, ale ciōngłŏ dewastacyjŏ strzodowiska w kōńcu kejś sie zemści.
Co idzie zrobić?
Choć zabrzmi to grotyskowo, przede wszyjskim zaczōńć myśleć i fungować. Poczōńć ôd tak ajnfachowych rzeczy jak segregacyjŏ abfale i wyciepowanie ściepek w ôdpednie miejsca, to znaczy np. zużyte ôbpakowanie niy pod krzŏczek a do kosza. W ôkolicy niy ma żŏdnego kastlika? Bieresz abdfale ze sobōm wsadzosz do kosza w dōma. Brawo! Inkszõ sprawōm je, iże czasami faktycznie brakuje w ôkolicy hasiŏkōw. Choć w cyntrach miast to niy problym, już na obrzeżach je ich mynij. Warto spytać np. radnego eli niy idzie z tym co zrobić.
Abfale to toć niy wszyjsko. Dbanie ô śrôodowisko to tyż umiejętne używanie wody i elektryki, a akuratnie ich szporowanie. To tyż korzystanie z flaszek i kŏbkōw wielokrotnego użytku, niemarnowanie jedzyniŏ eli tyż wybór transportu publicznego abo jeszcze lepij przeciepnyńcie sie na koło. Tych knifōw je na prŏwdã mocka, a fakt, iże posiadōmy dzisioj tak potynżne nŏrzyndzie jak Internet ino ułatwio czyrpać wiedzã. Dodatkowo jeźli żeś je barzo ambitny to możesz wziōńć udzioł w akcyjach skludzaniŏ świata/miasta/dzielnicy itp. Takich inicjatyw je dzisioj na szczyńście ganc dużo!
Ślōnski porzōndek
Wrŏcajonc do zaczōntku mojigo wywodu podkryślōm głównie mojã perspektywã. Jednak myślã, iże w wiynkszości my Ślōnzoki mōmy w siebie to poczucie dōnżyniŏ do utrzimywaniŏ porzōndku. Pōnadto uwŏżōm, iże warto to pielyngnować i pokazywać na aus. Dbejmy ô ziymiã po keryj chodzymy!
Wybŏczcie jeźli przi pisaniu w gŏdce ślōnskiej popołniōłch jakiś błōnd. Myślã i gŏdōm po ślōnsku atoli żadko używōm go w piśmie. Jednak i to bydzie sie zmiyniać. Chcã co jakiś czas wciepować wpis w naszyj gŏdce. Mom nadziejã, iże tedy wzrośnie tyż jejich jakość.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Winszowanie ślubne po ślōnsku to niy ma nic lekigo. Wejrzijcie jako fajnie idzie powinszować Modej Porze gynau tego, co sie im nojbardzij sprzido.
ślōnski żywot
-
-
Dziesiyńć zdań po ślōnsku, kere kożdy bajtel słyszoł w dōma. Wlazły do łepy tak fest, że za pierōna już ich wyciś niy idzie. Znocie je na zicher!
-
Ślōnskie tradycyje weselne – polterabynd, kołocz a wykupiny. Kere mocie nojbardzij w zocy? Wejrzijcie eli znocie wszyjskie a dociepcie Wasze!
-
Świot ciśnie do przodku coroz gibcyj. Je w nim plac dlo Ślōnzokōw? Jaki taki echt Ślōnzok je? Co je w tej naszej ślōnskości wożne?
-
Rybnik dowo masa możebności ku szpasowi a fajnymu spyndzaniu czasu fraj. Kuknijcie na 8 rybnickich wydarzyń, kerych niy śmicie przepasować we 2019 roku!
-
Szkolorze! Mocie cufal, wiycie? Przed Wami nowy rok nafolowany szpasym a nowymi zwiedownymi informacyjami. Bydzie gryfnie!
-
Ślōnzok czeko na niydzielny ôbiod cołki tydziyń. Na co kōnkretnie? Toć, że na klyjzy, rolada a modro kapusta. A co byście pedzieli na wygańsko wersyjo?
-
Miałem okazję usiąść na kanapie “Dzień Dobry TVN” i porozawiać o śląskiej mowie w serialu “Diagnoza”. Jak do tego doszło? O co tu w ogóle chodzi? O spełnianie marzeń!
-
Idzie po ślōnsku porozprowiać ô wszyjskim? A ô przōniu? Je naszo godka fertich ku tymu, coby pedzieć, co czujymy? I eli przelezi nōm to bez ta naszo rubo skōra?
-
Hygge to je szczynście skukane we ajnfachowych chnedkach. We smakach, gestach i wōniaczkach. A co dowo takie szczynście nōm, Ślōnzokōm?
-
Ślōnsko interneca, tōż zajty, fanpejdże i kanały, na kerych noleżycie prōmuje sie nasz hajmat i godka – modernie, bez gańby i na dobrym poziōmie.
-
Yntlich nawiydzilimy Zabytkowo Stacyjo Banki w Rudach! To je ajnfach sztela idyalno dlo wandrusōw, kerzi majōm w zocy industryjo.


text:
Dyskusyjo używacza:Martin Macha 2111
Linki do inkszych WikipedyjiEdytuj
Ńy dowomy linkůw tak jak Ty to robjysz: [[:de:Hasło|Hasło]]. Ńy robjymy skirz tego, co wuůnczas ńy widać aże artikel je do napisańo a bestusz szanse aże fto to zrobi je mjyńszo. Byda to cofoł. Lajsikonik (dyskusyjŏ) 09:39, 3 gru 2021 (CET)
- Jużeś mjoł wyerklarowane, po jakymu ńy dowomy linkůw do Wikipedyji we inkszych godkach jak u nos ńy ma jakigo hasła. Ńy rozumja czamu dali to robjysz. Lajsikonik (dyskusyjŏ) 12:55, 8 gru 2021 (CET)


text:
Chińskŏ Ludowŏ Republika
Chińskŏ Ludowŏ Republika, skrōt ChLR (People's Republic of China > P.R.C. Angelsko godka, chiń. trad. 中華人民共和國, uleksz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōngguó, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posuchej po chińsku) – państwo we Weschodnij Azyji, kere ôbjymuje historyczne Chiny (bez Tajwanu), Tybet a inksze ziymie we Postrzodkowej Azyji zamiyszkane społym ôd 56 etnicznych skupin. ChRL to je nojludniyjsze państwo świata, jejich populacyjŏ je wiynkszŏ jak 1,3 mld ôsōb. Wiyrchniowo sōm 4. na świecie, a ekōnōmicznie (PKB nōminalny) – 3. (w 2007 r., po USA i Japōniji) abo tyż 2. (PKB realny) po USA.
Państwa, kere graniczōm ze ChLR to: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Pōłnocnŏ Koryjŏ, Laos, Mōngolijŏ, Nepal, Pakistan, Rusyjŏ, Tadżykistan, Wietnam.
Chociŏż za kōntynuatora tradycyje politycznyj Chin widzi sie tyż Republikã Chińskõ na Tajwanie, ôd lot 70. za przizwolyniym USA to ChLR reprezyntuje nŏrōd chiński we miyndzynŏrodnych ôrganizacyjach, tj. ÔNZ abo WHO.
Władzã we ChLR sprŏwuje ôd 1949 r. Kōmunistycznŏ Partyjŏ Chin. Do kōńca lŏt 70. Chiny były państwym totalitarnym na stalinowski muster, a we latach 60. nasiyliły sie we kreju izolacjōnistyczne tyndycyje. Po śmiyrci Mao Zedōnga a fiasku maoizmu, we latach 80. partyjŏ napoczła ale ekōnōmiczne reformy, tj.: ôdchōd ôd planowyj gospodarki a ôdwarcie na świat, a ustrōj zaczōn przenosić sie we strōnã autorytaryzmu. We latach 80. i 90. prziszła liberalizacyjŏ społecznego a kulturalnego życiŏ, bez m.in. wkludzynie swobody rajzowaniŏ. Społym ze ekōnōmicznymi reformami zaczła sie terŏźnie nojwiynkszŏ migracyjŏ we historyji świata - ze wsi do miast przekludziyło sie już 140 mln Chińczykōw.
Terŏźny ustrōj Chin je nōminalnie socjalistyczny (tm. socjalizmus ô chińskich włŏsnościach), we praktyce je to ale kapitalizmus, bez typowych np. do UE rozlygłych zabezpieczyń socjalnych, co absztichuje sie lekim zafarbiyniym nōmynklaturowym a srogim woluminym auslandowych inwestycyji a eksportu. W sferze polityki, partyjŏ kōmōnistyczno regyruje autorytarnie, a przi tym ôdwołuje sie do nacjōnalizmu, zakazuje ôpozycyjnych ruchōw a prōbuje budować gospodarkã ôpartõ na wiedzy na muster krajōw sōmsiednich m.in. Japōnije, Płd. Koryje a tyż Singapuru.
Chiny to tyż jedyn ze nojstarszych ôstrzodkōw cywilizacyjnych świata, ô ôsobnyj a zabranyj tradycyji muzycznyj, tyjatralnyj, literackij, filozoficznyj a historycznyj, a tyż naukowyj. Po zakōńczyniu kulturalnyj rewolucyje chińskŏ kultura na terynach ChLR poleku sie ôdrŏdzŏ, chociŏż podug krytykōw szkody wyrzōndzōne za czasōw Mao Zedōnga sōm zbyt wielge, coby możebne było jij połne ôdrodzynie. Bezprecedynsowe we dzisiyjszym ChLR je tyż terŏźne ôdymkniyńcie tego kreju na świat i jigo wartkŏ ôkcydyntalizacyjŏ.


text:
Lońska Schadowanka 1. decembra 2018 jo był mój debit ako gósć. Som južo žedne raze dožywiła to zajmne tšojenje w Budyšynje, ale akle łoni jo se mě raźiło raz do Chóśebuza woglědaś. Som była narska na kulturny program a teke na rejowanje pó rytmach serbskeje muziki. Cerwjena nitka Schadowanki su ga zmakanja ze sobuwuknikami, ceptarjami, wósobami zjawnego serbskego žywjenja – stakim woplěwanje kontaktow. Jo rědnje, schadowaś se raz wob lěto, wuměnjaś nazgónjenja, spominaś na stare case a wózjawiś pśichodne plany. Schadowanka jo teke witana góźba serbski powědaś za wšych, kótarež howacej wšednje nimski powědaju.
Dwójorěcna moderacija jo wjadła gósći do swětosneje atmosfery. Schadowanka jo se zachopiła z wjelgin dobrym wustupom chora Dolnoserbskego gymnaziuma, kótaryž jo wabił pśiglědowarjow do zgromadnego spiwanja pěsnicki »Everybody loves saturday night« w někotarych rěcach a ze spiwanim »Serbskeje jěšnice«. Pótom jo Serbski młodźinski ansambl z Budyšyna zagrał kuse tradicionalneje serbskeje muziki z dudami, małymi a wjelikimi serbskimi guslami. Na to su wuknice DSG prezentěrowali modowu pśeglědku: elementy dolnoserbskeje drastwy, nałožowane w nacasnej moźe. Projekt jo nastał pó wuměnje wuknikow Erasmus-programa, ako jo młoźina z Chóśebuza na woglěd do Norwegskeje dojěła. Młode designerki 12. rědownje su pśiznali, až jo nadawk był śěžki, pśeto njejsu do togo wěźeli, kak se šyjo ze šyjarneju mašinu. Tola kóńcny wuslědk proce jo pozitiwnje załapił a zagórił wuknikow a publikum. Studenty sorabistiki z Lipska su pósłali za Schadowanku jaden wideo, kenž jo se na płachśe pokazał. Wóni su skeč pśedstajili z nadpisom: »Daj mě jadno źowćo.« To jo była parodija telewiznego programa, źož muski wubjerjo žeńsku z tśich kandidatkow pó stajanju pšašanjow. Skeč móžośo se woglědaś na YouTube. Wjerašk Schadowanki jo był wustup młodeje kupki The Good Soul Project, kótaraž jo zagóriła z pśedstajenim nacasneju dolnoserbskeju pop-titelowu, stwórjoneju w lěśe 2015. Last but not least jo teke duo LeDazzo publikum kradu wobguslował. Studentku a jazzowu spiwarku Lenu Hauptmannojc jo na koncertowej gitarje wirtuoznje pśewóźował Dan Baron. Wónej stej mjazy drugim pśedstajiłej nowu jazzowu kompoziciju na baseń Miny Witkojc. Se wě, teksty móžomy cesto lěbda rozměś. Ale organizatory (DSG a Załožba za serbski lud) by pśi koncipěrowanju programa mógali na to źiwaś. Kaž pśi spiwach chora DSG, pśi pśedstajenju modoweje pśeglědki a pśi pokazanju skeča by technika se mógała wužywaś, aby se teke druge spiwane teksty šlagrow na płachtu projicěrowali a lěpše rozměśe serbskeje poezije by toś móžne było.


text:
Hodźij
Hodźij (němsce Göda) je wjes a gmejna w Hornjej Łužicy, zapadnje Budyšina. Wjes sama ma 906 wobydlerjow, gmejna wokoło 3.000.
Cyła gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
GeografijaWobdźěłać
Wjes Hodźij leži w Hornjołužiskich honach zapadnje Budyšina při Dołhej wodźe a statnej dróze S 111 do Biskopic. Juhowuchodnje wjesneho jadra nadeńdźe so wot 1960tych lět Hodźijske spjatnišćo, spjaty jězor Dołheje wody. Za Hodźijom zastupuje rěčka do Darinskeje skały.
Ležownostne mjenaWobdźěłać
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena za tehdyšu Hodźijsku gmejnu: Šibjeńčna hora (tež Palaca hora), Podjanska šćežka, Kurowic hory (= Kurec hory, Kulec hory), Chimjelec wjerby, Valtynec chójny, Tymješća (= w Tymjenjach), Chimjelec doły, Chimjelec wódnik, Ryćerjec kerki, Pjechec hora, Hrodźiško, Murjanskec wary, Tórfowe jamy, Fararjec móst, Fararjec łuka, Stara zemja, Zeleny doł, Ratarjowska łuka, Stara dróha, W Chaponec haće, Praskowski lěsk, Harnapec skała, Wićežkec kerki, Škrahoncy, Fórbark, Cenklerjec hatk, Rychtarjec kubło.[2]
StawiznyWobdźěłać
Sydlišćo Hodźij ma wjace hač 1000-lětne stawizny. Naspomni so prěni raz w lěće 1007 jako Godobi.[3] Po Budyšinje bě Hodźij z lěta 1076 druhe farske městno Mišnjanskeho biskopstwa w Hornjej Łužicy. Hodźij a přisłušne hrodźišćo słušachu hižo wot spočatka 11. lětstotka do wobsydstwa biskopow. W lěće 1010 běchu prěnju kapałku na městnje dźensnišeje cyrkwje swj. Pětra a Pawoła natwarili. W pózdnim srjedźowěku słušeše sydlišćo k mišnjanskemu klóšterskemu teritoriju wokoło Stołpina a Biskopic a přeńdźe po jeho sekularizaciji 1559 do wobsydstwa sakskich kurwjerchow.
Kurwjerch Awgust da Hodźijsku Łaćonsku šulu wutwarjeć a spěchować. Młodźi Serbja so na tutej šuli za studij teologije přihotowachu. Wulki dźěl serbskorěčnych protestantiskich duchownych w kurwjerchowstwje započny swoje wukubłanje w Hodźiju.
Wot srjedźowěka hač do spočatka 19. lětstotka bě Hodźij schadźowanišćo serbskeho wěca. Při tutym sudnistwje wotměchu so procesy po starych serbskim prawje. Wone bě zamołwite za serbsku ludnosć we wjetšej wokolinje.
RěčWobdźěłać
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 468 wot cyłkownje 574 Hodźijčanow serbsce.[4] Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Hodźijskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 23,6 %.[5]
NabožinaWobdźěłać
Po ludličenju 2011 bě 38,9 % gmejnskich wobydlerjow ewangelskeje a 13,8 % katolskeje konfesije (přewažnje w sewjernym dźělu).[6]
Přewažnje katolske wjeski na sewjeru Hodźijskeje gmejny su Baćoń, Haslow, Pozdecy, Čornecy a Liboń, kotrež přisłušeja Baćońskej wosadźe a w kotrychž so hač do dźensnišeho serbsce rěči. Wjetšina ewangelskich wsow słuša k Hodźijskej wosadźe.
Partnerske sydlišćaWobdźěłać
- partnerska gmejna Kunfehértó w Madźarskej
Wjesne dźěleWobdźěłać
Ke gmejnje słuša slědowacych 32 wsow:
PolitikaWobdźěłać
Wjesnjanosta je wot 2015 bjezstronski Gerald Meyer, kiž bu při wólbach 2022 w zastojnstwje wobkrućeny.
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
KubłanjeWobdźěłać
W Hodźiju wobsteji zakładna šula, na kotrejž so tež serbšćina jako cuza rěč wuwučuje. Srjedźna šula je so w lěće 2006 zawrěła.
WosobinyWobdźěłać
- Jan Jurij Temler (~1500–1573), do 1559 posledni katolski farar w Hodźiju
- Wjacław Warichius (1564–1618), wot 1589 do 1618 farar w Hodźiju; pioněr spisowneje hornjoserbšćiny
- Jaroměr Hendrich Imiš (1819–1897), wot 1858 do 1897 farar w Hodźiju a mandźelska Mila Imišowa (1827–1895), basnjerka
- Jan Pawoł Křižan (1854–1923), farar, spisaćel a dołholětny předsyda Maćicy Serbskeje; 1883–98 kapłan a 1898–1923 farar w Hodźiju
- Jurij Pilk (* 1858 w Hodźiju), stawiznar, domizniski slědźer, hudźbnik a komponist
- Gustaw Feurich (* 1868 w Hodźiju), přirodospytnik
- Jan Křižan (* 1880 w Hodźiju), farar, kulturny prócowar a předsyda Domowiny
- Korla Božidar Křižan (* 1886 w Hodźiju), farar a nabožinski spisaćel
Za dalšich fararjow hlej zapisk wo Hodźijskej cyrkwi.
LiteraturaWobdźěłać
- Göda tausendjährig. Hodźij tysaclětny. Wudało Gmejnske zarjadnistwo Hodźij, Lusatia-Verlag 2006.
- Gerhard Billig & Jurij Knebel: Hodźij – před 1000 lětami. W: Rozhlad 5/2006.
- Peter Lieschke: Zur Geschichte des Ortes und der Parochie Göda bei Bautzen. Schmaler, Bautzen 1876 (digitalizat)
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ Aktualne ličby wobydlerstwa po gmejnach 2021; Statistiski krajny zarjad Sakskeje
- ↑ Michał Rostok: Ležownostne mjena. W: ČMS 40 (1887), str. 3–50, tu str. 13 (digitalizat).
- ↑ Hodźij w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 244. [1312 wobydlerjow, z nich 186 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 50 z pasiwnymi, 74 serbskich dźěći a młodostnych, 1002 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
- ↑ Wuslědki censusa 2011 za Budyski wokrjes: Nabožina
- ↑ Statistiski krajny zarjad Sakskeje: gmejna Hodźij (němsce)
WotkazWobdźěłać
Biskopicy | Bóšicy | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy


text:
Dzisiej po chałpach1 to sie jy2 przeważnie yno kury i świnie, niyrołz3 ftojś sie narychtuje4 hańdyka5, a przeca6 we sklepach tyla dobroci. Jeszcze połra lołt7 tymu to bōł8 problym, żeby kupić kajś9 gańś10, krōlika abo kaczka, a dzisiaj idzie je trefić nawet w tych nojbarzi ajnfachowych11 sklepach. I bez12 to trza z tego korzystać, bo przeca takoł pierś ze kaczki- jeszcze jak sie trefi na jakoł promocja- to nawet niy je droższoł łod tyj hańdykowyj, a zawsze mōmy jakejś urozmajcynie. Mie ta kaczka natchła tak jakojś na modła chińsko, ale musza pedzieć13, że bōła richtig14 dobro, a do tego niy trza sie przi ni15 narobić.
Co potrza?
1 pierś ze kaczki
5 łeżek zōłzy16 sojowyj*
5 łeżek łoleju17 sezamowego
trocha potartego imbiru (we Pszczynie na niego gołdajōm zezwōr)
pieprz
ze 2 łeżki mōnki pszynny do zagynszczynia zōłzy
*Kebyjście niy mieli takego łoleju, to sprōbujcie sie zrobić cojś takego: wejście sie 5 łeżek nasiōn sezamu i zetrzyjcie je ze 5 łeżkami oliwy na gładkoł masa (blynderym), a dali wszysko rōbcie, jak we recepcie- chyba, że ta Wasza zōłza bydzie trocha za gynstoł, to do duszynia tyj kaczki we brytfance wlyjcie tam kapka wody.
Nojlepi kebyjście18 mogli dać ta zōłza sojowoł, łolyj i imbir do tyj kaczki dziyń pryndzyj (zamarynować), żeby sie to wszysko fajnie przegryzło, ale jak niy mołcie tela czasu, to styknie i godzinka- przeca sie łeba niy urwiymy19 skuli20 jedzynia. Nojlepi to wszysko wrajzić21 do jaki brytfanki, bo tam tyż bydymy ta kaczka potyn22 godzina abo i trocha dużi23 dusić na małym łogniu. Niyskorzi24 rozgrzyjcie sie piekarnik na 200 stopni i wrojście tam sama pierś (bez zōłzy) na 15-20 minut, żeby spiykła ji25 sie skōrka i bōła fajnie chrupiōnco. Bez tyn czas mogecie rozfyrlać26 sie trocha mōnki w jaki szolce27 i zagyńścić tym zōłza we brytfance. Tak po prołwdzie to nasza kaczka je już fertich i idzie sie brać za jedzynie.
Tak samo mogecie tyż zrobić kaczka w całojści, yno wtedy trza dać trocha wiyncyj tych dodatkōw do zōłzy. Do taki imbirowo-sezamowyj (abo zezwórowo-sezamowyj 😉 ) kaczki to mogecie sie zjejś klōski, ryż, nudle abo i jako fajno bōłka. Smacznego 🙂
1domach
2je
3czasem
4przygotuje
5indyka
6przecież
7kilka lat
8był, ō- samogłoska w wymowie między o i u
9gdzieś
10gęś
11zwykłych
12przez
13powiedzieć
14naprawdę
15niej
16sosu
17oleju
18gdybyście
19nie będziemy się zadręczać 😉
20z powodu
21włożyć
22późńiej
23dłużej
24później
25jej
26roztrzepać
27kubku


text:
Witamy hosći z nowym pismom při zachodźe muzeja
Hižo před něšto časom započa so předźěłany grafiski koncept muzeja přesadźić. Tak so logo na wuchodnu fasadu namolowa, zo bychu so wopytowarjo ze směra Maćijoweje wěže lěpje orientować móhli. Tež nowe pismiki při zachodźe buchu zašły tydźeń připrawjene. Nimo tutych nowostkow dóstanu wopytowarjo hižo wot januara při kasy nowe zastupne lisćiki. Tež darowanje dobropisow jako […]
17.5.2020 – Mjezynarodny dźeń muzejow
Njedźelu, wot 10 do 18 hodź., so přebywanje w muzeju dwójce wudani! Wšako móže so wopyt wosebiteje wustajeńcy “Jutry w Serbach” nachwatać a nimo toho je zastup bjezpłatny. Wjeselimy so na WAS!
Muzej wot 5. meje 2020 zaso přistupny
Wot 5. meje 2020 wočini Serbski muzej zaso swoje durje za zjawnosć. Za to su přidatne naprawy za zdźerženje wotstawkowych rjadowanjow a hygieniskich předpisow trěbne. Prosymy wšěch wopytowarjow, tute pokiwy wobkedźbować. Waš muzejowy team Naprawy za wopytowarjow Serbskeho muzeja Nošenje zakryća za hubu a nós w Serbskim muzeju je za dorosćenych a dźěći wot 6 […]


text:
Kigali
Kigali je stolica a najwjetše město srjedźnoafriskeho kraja Ruandy. Leži wosrjedź kraja při rěce Kagery we wysokosći mjez 1.433 a 1.645 m a ma wokoło 1,2 mio. wobydlerjow. Kigali namaka so jenož sto kilometrow južnje ekwatora, tuž je klima cyłolětnje jara miła.
Město bu hakle w lěće 1907 wot němskeho rezidenta Richarda Kandta mjez dolinu rěki Nyabarongo a horomaj Jali a Kigali załožene. Hač do lěta 1916 bě Kigali dźěl Němskeje wuchodneje Afriki. Po njewotwisnosći Ruandy w lěće 1962 bu Kigali stolica noweho stata.
Ludomordarstwo lěta 1994 zahaji so w Kigaliju; w měsće samym zamordowachu so w běhu jenož sto dnjow wjace hač 100.000 ludźi.


text:
No dyć, skōnd i czamu te selfie?
Piyrsze selfie było zrobione już w 1839 przez chymika Roberta Corneliusa jak sie bawiył z obiektywym. Kto by wtedy pomyśloł że za małowiela 150 lot wyonaczy sie tako kultura selfie…
Na internetach idzie znejść moc knifów jako se zrobić zocne selfie, facebook zalywo fala takich knipsów z ręki i ni ma chyba nikogo coby nie słyszoł o sławnym selfie.
Ale czamu to je teroz taki modne?
- Wszyjscy majmō teroz dostęp do internetu i panuje powszechno chęć na dzielyni sie własnym życiym z resztōm świata. FC, instagram, pinterest… świat zachynco coby pokozać co sie u nas dzieje.
- Moda je fest nakręcano przez gwiazdy – w internetach je moc selfioków robionych przez celebrytów. Obocz muzeum Madame Tussauds w Londku – nie Zdroju kaj stoi figura woskowo Kim Kardashian – babka trzimie smartfona i robi se selfie. Śmiychowo 🙂
- Kożdy teraz mo smartfona a kożdy smartfon mo wihajster do robienio selfie. Technologia sprzyjo auto-knipsom.
Jo tam myśla że trzaskani selfioków ni ma złe do czasu aż kieryś kompulsywnie nie wciepuje takich knipsów na fejsa i w napięciu nie czeko na komcie. Zaburzynia samooceny dycki dobrze lyczyć 😀


text:
Mechanika Samochodowa ChromikUlica: Ul. Ks. Kardynała Bolesława Kominka 65 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471805775
Telefon: >Pokaż
Feba - PneumatykaUlica: Os. Dąbrówki 7 Lok.1 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471018445
Telefon: >Pokaż
Mechanika Elektryka Samochodowa Serwis Opon Czogalik LeszekUlica: Radlińska 75 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471065634
Telefon: >Pokaż
Auto HibnerUlica: Ul. Pszowska 129c Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471000652
Telefon: >Pokaż
Klinika Dobrego Mechanika Michał ŻalińskiUlica: Ul. Wolności 65 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6472285740
Telefon: >Pokaż
Automechanika, Blacharstwo Samochodowe, Pomoc Drogowa 24 H ?Ulica: ul. Czyżowicka 132 Miejscowość: Wodzisław Śląski NIP: 6471118678
Telefon: >Pokaż


text:
W januarje 1919 zahaji so w Parisu měrowa konferenca k zakónčenju Prěnjeje swětoweje wójny. Ze wšeho spočatka zwuraznichu dobyćerske mocy, zo budźe k zaručenju noweho měroweho porjada po tehdy hišće tak mjenowanej »Wulkej wójnje« trěbne zasadne noworjadowanje srjedźneje a wuchodneje Europy po principje samopostajowanja narodow.
W nowembrje předchadźaceho lěta załoženy Serbski narodny wuběrk pod nawodom Arnošta Barta spózna w tym jónkrótnu historisku składnosć, wutworić njewotwisny a samostatny serbski stat. Bart a sekretar wuběrka Jan Bryl wobdźělištaj so w čěskosłowakskej delegaciji na měrowej konferency, zo byštaj so na mjezynarodnym parkeće za ideju serbskeho stata zasadźiłoj.
Tutón podawk před lětstotkom běše tema zarjadowanja Serbskeho instituta »Noworjadowanje Europy 1919 a Łužiscy Serbja« dnja 10. meje w Budyšinje. K wuswětlenju přičinow a sćěhow internacionalizacije »serbskeho prašenja« přeprosychu štyrjoch stawiznarjow na podijowu diskusiju do hłowneje žurle Serbskeho domu: prof. dr. Mikea Schmeitznera z Drježdźanskeho Hannah-Arendt-Instituta za slědźenje wo totalitarizmje; dr. Renéa Küppera, kuratora wustajeńcy Berlinskeje Załožby za ćěkańcu, wuhnaće a wujednanje; dr. Clemensa Heitmanna, archiwara a nawodu projekta »Digitalny archiwny portal k stawiznam Serbow 1918–1945« w Serbskim instituće; a wjednicu Serbskeho kulturneho archiwa dr. Annett Brězanec. Moderaciju wječora přewza dr. Jana Piňosová, stawiznarka na Serbskim instituće. Z wuwzaćom někotrych jednotliwych komentarow wotmě so cyły wječor w němskej rěči.
Pśisamem styrista cejdejkow »Sněžynka« jo w běgu zajźoneju lětowu namakało drogu k zajmcam. Projekt bu spěchowany wót Domowiny, Załožby za serbski lud a wót RBB. Nosaŕ muzikowego projekta, Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z.t., jo projekt w nalěśu wótlicył a zwóstaty źěl nakłada pśepódał župje Domowiny Dolna Łužyca z.t.
Zukownik »Sněžynka« z 23 spiwanymi zymskimi, adwentskimi a gódownymi pěsnjami a pśipołožonym notowym a tekstowym zešywkom se dalej pśedawa w serbskima kulturnyma informacijoma. Wótgłos zboka wucabnicow a wucabnikow, kubłaŕkow a kubłarjow jo był zwjaselecy, rowno tak statkowna pódpěra RCW, Domowiny a drugich institucijow. Bóžko njejo se našej projektowej kupce raźiło, starjejšych Witaj-źiśi direktnje dojśpiś a informěrowaś. Tak jo se dotychměst jano mały źěl nakłada dostał do toś teje ciloweje kupki. Tež mjazy dalšnymi wuknicami a wuknikami, kótarež se w měsće a wokolinje na šulskej wucbje dolnoserbšćiny wobźěluju, a jich starjejšymi jo toś hyšći wjele stow potencielnych zajmcow. Snaź by Serbske šulske towaristwo abo Rěcny centrum Witaj pśi góźbach direktnego kontakta mógałej Witaj-familije lětosa nazymu zawcasa na »Sněžynku« pokazaś. Kužde serbski wuknjece Witaj-góle dejało spiwy ze »Sněžynki« póznaś kaž tež cejdejku »Gwězdka« z gódownymi spiwanjami, kótarež jo towaristwo wudało južo 2013. Nanejmjenjej dwě »Sněžynce« stej se dostałej pśez wjelike mórjo do Awstralskeje ku pótomnikam wudrogowarjow. Jaden z nich jo se pisnje wuźěkował tak: »I really enjoy listening to it. We hardly ever hear any Wendish words in Australia. The words are very clearly sung. It is a big help that you sent printed copies of the words and I could see and hear the words. And the names of the songs in German helps me too. Apart from the spiritual gifts, I am sure this will be the best Christmas present I will receive this year.«
Dnja 28. měrca, dźeń po jeje 100. posmjertnych narodninach, přewjedźe towarstwo Přećeljo Smolerjec kniharnje literarny wječork k česći Hańže Bjeńšoweje. Wjace hač 40 ludźi bě na tute zarjadowanje přišło. Annett Šołćic bě wosebite blido přihotowała, na kotrymž so přehladka knihow delanskeje awtorki pokaza.
Jubilarka bě so 27. měrca 2019 jako Hańža Rachelic w Róžeńće narodźiła. Dr. Franc Šěn a Měrana Cušcyna předstajištaj nimo jeje literarneho tworjenja tež wosobinu a žiwjenske stacije awtorki. Bjeńšowa bě wučerka a rady za dźěći pisaše. Debitowaše pak z powědku za dorosćenych. »196 schodźenkow«. Z tutym tekstom, kotryž so 1949 wozjewi, a za kotryž dźesate myto tehdyšeho literarneho wupisanja dósta, nježněješe jenož pozitiwne wothłosy. W běhu wječorka čitaštaj Šěn a Cušcyna wujimki z dalšich dźěłow Hańže Bjeńšoweje. Do předstajenja zapřiještaj dale jeje dźěła za dźiwadło, wosebje te za dźěći. Jeje »Nitka Witka« bě mnohim wopytowarjam w dobrym pomjatku. Bjez dźiwa, wšako bě so hra »Kak sej Nitka Witka radu da« 19 króć hrała. Po zakónčenju wuběrnje zestajaneho programa, za kotryž akteraj stajnje zaso mjezyaplaws žněještaj, předstaji syn Hańže Bjeńšoweje, Handrij Bjeńš, knihu wo swojej maćeri, kotruž bě k jeje 100. posmjertnym narodninam wudał. Přizamkny so rozmołwa wo dźěle awtorki a wo priwatnych dopomnjenkach na holcu Hańžu Rachelic w Róžeńće. Spisowaćelka wostanje ze swojim dźěłom a přećelnym, čitarjej přichilenym wašnjom, w dobrym pomjatku. Rady za jednej z jeje knihow přimnjemy a so začitamy.
Stwórtego apryla jo se w literarnej kafejowni lipsčańskego Doma knigłow lyriski wjacor pód temu »Erdkunde« wótměł. »Zemjepis« jo se how ako lyriske wusměrjenje pśedstajił. Pśeto – ako moderator wjacora, germanist Peter Geist, jo wuzwignuł – wót někotarych lět jo to pśedewšym lyrika, kótaraž namakajo wósebnje se góźecu rěc za wuzgónjenje našogo se malsnje změnjajucego swěta, za refleksiju póměra mjazy indiwiduumom a towarišnosću, za nowe zwězowanje zazdaśim rozrytego banta mjazy zachadnosću, pśibytnosću a pśichodom. Nowe synergije twóri lyrika źinsa rowno glědajucy na pśechady (»transicije«) na wšakoraku wašnju, z tym teke glědajuca na globalizaciju, globalny kapitalizm, wuklukowanje planeta a znicenje pśirody.
Pśistupy k takemu su wšakorake, teke mjazy europskeju lyriku pśibytnosći. To su publikumoju zwobraznili tśi basnikaŕki a jaden basnikaŕ z cytanim ze swójich basnjow. Ako »Schwergewichte der deutschen Gegenwartslyrik« jo moderator jich nejpjerwjej pśedstajił, a pón jo precizěrował. Na jaden part stej tam ako gósća byłej Kerstin Hensel a Marcel Beyer (»Erdkunde« ako tema togo zarědowanja jo librowała titel jogo zběrki basnjow wót 2002), kótarejuž twóŕby w nimskej rěcy su. Na drugi part jo tam teke była Olga Martynova, w Nimskej bydleca Rusowka, kótaraž ako ruski teke nimski pišo. A mimo togo jo samo Serbowka, naša Róža Domašcyna, pśibytna była, kótaraž, to se wě, serbski a nimski pišo.
Hižo z lěta 2013 njeje so wjace w Rozhledźe rubrika »Dary do SKA« wozjewiła. Tehdom z wosobinskich přičin wobdźěłarki přetorhnjenu tradiciju zaso wožiwić, zdaše so mi być přećežko; radšo ničo činić hač něšto wopačne, to rěka někoho ze swojim darom zabyć. Šefredaktorka je mje pak wjacore razy narěčała a sej přała, zaso přehlad wo darach wozjewić. Njemóžu pak komdźenje zašłych lět z jednym razom nadźěłać. Tuž chcu so hižo zwoprědka zamołwić pola wšitkich, kotrychž tónraz njenaspomnju, a zo za lěto 2018 jenož wuběr darow poskiću. Někotre jednotliwe, tu njenaspomnjene dokumenty su so mjeztym hižo wobstejacym wobstatkam přirjadowali.
Jeli sym so, njehladajo na wšěch njedostatkow, zaso za wozjewjenje rozsudźiła, potom sprěnja dla dokumentariskeje hódnoty, kotruž ma wotpowědna rubrika hižo w Časopisu Maćicy Serbskeje a pozdźišo w Rozhledźe a zdruha jako zjawny dźak wšitkim, kiž ze swojim darom k tomu přinošuja, dźěl serbskeje kultury wobchować a zajimcam spřistupnić.
1.500 originalnych (rukopisnych) notowych łopjenow z wuměłskeje dźěławosće Serbskeho ludoweho ansambla, Domu za serbske ludowe wuměłstwa a Serbskeje filmoweje skupiny (Tutón wobšěrny wobstatk je Hanka Smolic, absolwentka Wysokeje šule za hudźbu w Lipsku, do archiwneho kataloga zapisała.)
W septemberskim wudaću Česko-lužickeho věstníka je wozjewjeny přinošk Jiříja Wolfa »K prašenju pochada a žórła łužiskoserbskeje powědki wo Krabaće«. Awtor so na zakładźe »barokneho rukopisa« z klóštra Oseka praša, hač »móhli hinak wusměrjować prašenje předstawy, zo je so powědka wo Krabaće z Hornjeje Łužicy na čěski bok Rudnych horin rozšěrjała«. Podobnje je to hižo 2007 Adam Votruba we Věstníku proklamował. Wo kotry rukopis so jedna? Přisłušnik rjadu cisterciensow z klóštra Oseka P. Malachias Welcker bě w druhim dźělu swojeje rukopisneje chroniki w lěće 1640 powěsć wo rubježniku z mjenom Hans Krawat podał, kiž bydleše we wsy Loučná blisko klóštra. Zhromadnje z někotrymi kumpanami zahaji Krawat partizanski bój přećiwo šwedskim wojakam, kotřiž tehdy Rudne horiny zapusćachu. Morjenych Šwedow ćisnychu do prózdnjeńcy pola Oseka, kotruž »Krawatenloch« mjenowachu. Krawata samoho mějachu ludźo za kuzłarja.
Jako wusud pisa Wolf, zo móhł dźěl serbskeje powědki wo kuzłarju Krabaće z wokoliny Osekskeho klóštra pochadźeć: »Za posrědkowarjow, kotřiž powěsć do Hornjeje Łužicy přenjesechu, móžemy po mojim zdaću měć mnichow z tudyšeho cistercienskeho klóštra, kaž bě to Josephus Gallus († 1712), pochadźacy z Kulowa.« Mjenowany je hišće dalši Kulowčan, wěsty Jacobus Gallus († 1738), kiž bě na jezuitskim gymnaziju w Chomutowje studował. Wo woběmaj so praji, zo měještaj po zastupje do klóštra dale kontakt z domiznu, »tak móžeše so powědka wo podrudnohórskim rubježniku a kuzłarju snadź do Hornjeje Łužicy dóstać, hdźež bu wjele pozdźišo wobohaćena«.
»Kaž atlasy tak tež morjo rěčku njeznaje, ale wono by było hinaše morjo, hdy by njepřiwzało tež wodu rěčki Satkule.« Štož Jurij Brězan w swojim Krabaće za rěčku Satkulu piše, móžu zdobom za młodźinsku žołmu Satkule nałožować. Naš Serbski rozhłós njeby dźensa tajki był, njeby-li prawidłownje młoda žołma naše wusyłanja zesylnjała a swój wid a swoju wědu do wulkeho morja informacijow wo Serbach do medialneho swěta wuliwała.
Před 20 lětami – dnja 12. apryla 1999 – serbscy młodostni prěni króć póndźelu wječor hodźinu ze serbskim słowom a dźělnje tež serbskej hudźbu pjelnjachu. Wězo mějachu hižo do toho tydźensce štwórć hodźiny w rańšim programje Serbskeho rozhłosa, kiž pak so jako časowje njezbožowne wopokazachu.
›Trjebamy něšto za našu młodźinu, zo njeby jenož němske sćelaki słuchała. A wona njech so prošu jara hnydom sama wo wobsahi postara. A z tym njech wona sama swoje temy zamołwi. My – starša generacija a profesionelni žurnalisća – skićamy pomoc, wukubłanje, poradu a kritiku‹, tak abo podobnje rozmyslowaše so we wjednistwje.
Mjeztym su sej Satkularki a Satkularjo sami swoje rěčnišćo wudrěli. Zaměrnje w běhu dweju lětdźesatkow so młodźinske poskitki kóždu póndźelu jenož přez serbskorěčne domjacnosće nježórla, ale tež přez młodźinske kluby dwurěčnych wsow. Temy smědźa prowokantne a dušne, politiske a swójbne, swětne a nabožne, realistiske a fantastiske być. Druhdy so tež dźiwam, z čim so młodźina takle zaběra. To njech mi hišće něchtó twjerdźi, zo so młodźina za politiku njezajimuje! Druhdy wobjednawaja tež prašenja, kiž njejsu za starše wuši myslene. Abo snadź tola? Mějach raz póndźelu wječor telefonat ze staršim słucharjom, kiž so njemdrje přez wusyłansku temu rozhori. Jemu radźach, sej raz předstajić, zo je sam zaso 18lětny, połny elana a sonow a hišće njeskostnjeny. Hač je pomhało, njewěm. Najwažniše je, zo maja serbscy młodostni swójski program. To wobhladuju jako hłowny wuznam Satkule.
W Serbskim seminarje w Praze wotmě so 30. nowembra 2018 III. Praski sorabistiski sympozij, zarjadowany wot Towarstwa přećelow Serbow z podpěru magistrata čěskeje stolicy. Tema bě Jan Pětr Jordan (1818–1891), wuznamny akter serbskeho narodneho wozrodźenja a jeho doba. Na tutym mjezynarodnym wědomostnym zeńdźenju wustupichu z přednoškami ze serbskeje strony třo Maćicarjo a direktor Lipšćanskeho sorabistiskeho instituta, třo wědomostnicy z Pólskeje, z čěskeje strony zastupjerjej akademije wědomosćow, třo z Karloweje uniwersity a serbofil z Libereca.
Měrko Šołta poda k hižo husto wobjednanemu přirunanju Smoler a Jordan nowe aspekty a druhi wid na rozwiće narodneho hibanja, na př. kak Jordan jako moderny žurnalist, nakładnik a uniwersitny docent něšto staršemu Smolerjej pokaza, zo njedyrbi so kaž Zejler stać z duchownym w serbskej holi, ale móže so zežiwić jako swobodny literat a wučomc. W Lipsku w redakciji Jordanowych lětopisow přiswoji sej know-how za swoje pozdźiše redaktorske a předewzaćelske dźěło. Napjatu stawiznu poćaha mjez Zejlerjom a Jordanom wobswětli dr. Franc Šěn w zwisku z nastaćom a wudawanjom Jordanoweho serbskeho tydźenika a kulturneho měsačnika. Zamóžnosć Jordana jako literarny kritikar pokaza Šěn na přikładźe wěcywustojneje recensije Zejlerjoweje lyriki.
Před sto lětami, 1919, postaji měrowa konferenca powójnski porjad w Europje. Na rozpadankach starych imperijow nastachu wosebje na wuchodźe kontinenta nowe staty, tež w bjezposrědnim susodstwje serbskeje Łužicy. Někotři zastupjerjo Serbow widźachu w njewěstym času jónkrótnu składnosć, samostatnosć swojeho ludu zwoprawdźić, při čimž běchu wosebje njespokojom ze stawom serbskeho kubłanja. Kajku podpěru w serbskim ludźe mějachu, njebě tehdy a njeje hač do dźensnišeho jasne. Zo bychmy na tutu dobu spominali, zběramy w přichodnych čisłach skrótšene wurězki ze serbskich medijow toho časa, kotrež za sebje rěča.
Serbske Nowiny, 01.02.1919:
Přećiwo protestam sakskich łužiskich wyšnosćow staj předsyda Serbskeho narodneho wuběrka, Bart, a jeho sekretar Bryl, slědowace wozjewiłoj: [...] Zjednoćenje hornjołužiskich a delnjołužiskich Serbow w přichodnym so sam zarjadowacym serbskim kraju [...] je tak derje kaž dokonjana njepřeměnliwa woprawdźitosć. [...] My jenož wulkotnu hodźinu swětoweho wobroćenja wužijemy. [...] Jenož ći, kotřiž žałoznu časowu chutnosć njerozumja, njech wěrja, zo móža ze šćerćacymi słowami a papjernymi protestami swětowy časnik wróćo stajić. [Bart, Bryl; w Budyšinje, 25. januara 1919]
Lońska Schadowanka 1. decembra 2018 jo był mój debit ako gósć. Som južo žedne raze dožywiła to zajmne tšojenje w Budyšynje, ale akle łoni jo se mě raźiło raz do Chóśebuza woglědaś. Som była narska na kulturny program a teke na rejowanje pó rytmach serbskeje muziki. Cerwjena nitka Schadowanki su ga zmakanja ze sobuwuknikami, ceptarjami, wósobami zjawnego serbskego žywjenja – stakim woplěwanje kontaktow. Jo rědnje, schadowaś se raz wob lěto, wuměnjaś nazgónjenja, spominaś na stare case a wózjawiś pśichodne plany. Schadowanka jo teke witana góźba serbski powědaś za wšych, kótarež howacej wšednje nimski powědaju.
Dwójorěcna moderacija jo wjadła gósći do swětosneje atmosfery. Schadowanka jo se zachopiła z wjelgin dobrym wustupom chora Dolnoserbskego gymnaziuma, kótaryž jo wabił pśiglědowarjow do zgromadnego spiwanja pěsnicki »Everybody loves saturday night« w někotarych rěcach a ze spiwanim »Serbskeje jěšnice«. Pótom jo Serbski młodźinski ansambl z Budyšyna zagrał kuse tradicionalneje serbskeje muziki z dudami, małymi a wjelikimi serbskimi guslami. Na to su wuknice DSG prezentěrowali modowu pśeglědku: elementy dolnoserbskeje drastwy, nałožowane w nacasnej moźe. Projekt jo nastał pó wuměnje wuknikow Erasmus-programa, ako jo młoźina z Chóśebuza na woglěd do Norwegskeje dojěła. Młode designerki 12. rědownje su pśiznali, až jo nadawk był śěžki, pśeto njejsu do togo wěźeli, kak se šyjo ze šyjarneju mašinu. Tola kóńcny wuslědk proce jo pozitiwnje załapił a zagórił wuknikow a publikum. Studenty sorabistiki z Lipska su pósłali za Schadowanku jaden wideo, kenž jo se na płachśe pokazał. Wóni su skeč pśedstajili z nadpisom: »Daj mě jadno źowćo.« To jo była parodija telewiznego programa, źož muski wubjerjo žeńsku z tśich kandidatkow pó stajanju pšašanjow. Skeč móžośo se woglědaś na YouTube. Wjerašk Schadowanki jo był wustup młodeje kupki The Good Soul Project, kótaraž jo zagóriła z pśedstajenim nacasneju dolnoserbskeju pop-titelowu, stwórjoneju w lěśe 2015. Last but not least jo teke duo LeDazzo publikum kradu wobguslował. Studentku a jazzowu spiwarku Lenu Hauptmannojc jo na koncertowej gitarje wirtuoznje pśewóźował Dan Baron. Wónej stej mjazy drugim pśedstajiłej nowu jazzowu kompoziciju na baseń Miny Witkojc. Se wě, teksty móžomy cesto lěbda rozměś. Ale organizatory (DSG a Załožba za serbski lud) by pśi koncipěrowanju programa mógali na to źiwaś. Kaž pśi spiwach chora DSG, pśi pśedstajenju modoweje pśeglědki a pśi pokazanju skeča by technika se mógała wužywaś, aby se teke druge spiwane teksty šlagrow na płachtu projicěrowali a lěpše rozměśe serbskeje poezije by toś móžne było.
Poprawom je klasiski schadźowankar wulkomyslny ambiente Budyskeje »Króny« zwučeny. Lětsa běše to hinak. Jeničku alternatiwu za wupad tutoho zarjadowanišća, nimo sportownjow, skićeše Budyske dźiwadło. Hladajo na nowu městnosć běchu tuž mnozy wopytowarjo wosebje wćipni na lětušu 144. schadźowanku.
Hižo w předpolu běše zarjadowanje nimale wupředate. Hosćo pjelnjachu sobotu wječor poněčim dźiwadło. Hornja etaža skićeše dobru móžnosć za prěnje bjesady. Po trójnym klinkanju zahaji so zdypkom w 19.00 hodź. program, při čimž běše njezwučene, zo mějachu šije w běhu programa suche wostać.
Zahajenje programa bjez słowow běše nowum. Jeničce z pomocu plakatow rozmołwještaj so akteraj z dobrymi pointami a prěnje posměwki z publikuma kreatiwny start mytowachu. Po tym přewzaštaj Katharina Pöpelec a Richard Nowak, znataj ze Smjerdźečanskeje rejowanskeje skupiny respektiwnje jako elewaj Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Jeju jewišćowa nazhonitosć běše zakład za dobru a přijomnu připowědź, kotraž spleće jednotliwe přinoški do cyłkowneho programa.
Nowe zynki Měrćina Weclicha přednjese 1. serbska kulturna brigada pod nawodom Friedemanna Böhme. Sylny zaćišć zawostaji impozantna ličba sobuskutkowacych a interpretacija třoch modernych a zajimawych twórbow. Kritiski duktus Weclichoweho spěwa pohnu k přemyslowanju wo aktualnych socialnych zjawach kaž njesprawnosći w towaršnosći, kotrež so w nim jewjachu.
Město Sighişoara (hungorski Segesvár, nimski Schäßburg) we wutšobje Sedymgórskeje, kótaregož historiski centrum wót 1999 k swětowemu kulturnemu derbstwoju UNESCO słuša, jo pla turistow znate pśedewšym ako (pózdatne) rodne městno sławnego wjercha Vlada III. Drăculea. Cłonki kulturneje kupki »Serbska reja« z Lipska/Chóśebuza – Gregor Kliem, Fabian Jacobs, Beth Fogleman, Robin Brück a Clemens Isensee, ako su ze mnu dnja 20tego awgusta z najmjetym małym busom do Sighişoara jěli – pak njejsu byli na slědach togo kšejłacnego groby Dracula. W koferowem rumje smy sobu pśiwjadli kopicu muzikowych instrumentow a samo pór głažkow z błośańskimi górkami – ale žeden kobołk. Wjeliki event, kenž jo nas dotam pśiwabił, jo był interetniski festiwal »Proetnica«, kenž jo lětosa južo k 16temu razoju w Sighişoara etnokulturnu wjelerakosć swěśił. Kulturne kupki wšyknych 20 rumuńskich mjeńšynow (mjazy nimi na pś. Hungory, Roma, Grichy, Pólaki, Ruteny a Tatary) su tam wót 22. do 26. awgusta ze spiwanim a rejowanim wustupili. A lětosa jo tam k prědnemu razoju teke kupka ze serbskeju kulturneju slězynu wustupiła: Serbska reja. Ale kak jo se to wušykowało?
W lětomaj 2016/17 přepodachu so Serbskemu muzejej w Budyšinje najwšelakoriše dary, z kotrychž běchu někotre z koncepciju a wuhotowanjom wosebitych wustajeńcow zwjazane.
Tak dósta Serbski muzej w lěće 2016 po jubilejnej wustajeńcy składnostnje 80. narodnin wuměłca Eberharda Petersa z Běłeje Wody mólbu a dwaj rězaj z repertoira jeho wuměłskeho tworjenja. Eberhard Peters, kotryž narodźi so 7. julija 1936 do swójby škleńčerja, dósta wukubłanje w naročnym rjemjesle škleńcoweho grawera w Hornjołužiskej škleńčerni w Běłej Wodźe. Nimo swojeho powołanja wuknješe zdobom rysowanje a molerstwo. Wosebity wliw wukonještaj při tym jeho wučerjej, rodźeny Zhorjelčan a wuměłc Kurt Heinz Sieger a serbski tworjacy wuměłc Jan Buk. Petersowa mólba »Braška« z lěta 2010 (acryl na drjewje) je jedne z jeho studijnych dźěłow wo formach Slepjanskich narodnych drastow. Jeho linolowej rězaj »Spielt auf« (1987) a »Offenes Tor« (1986) pokazujetej porno tomu rozestajenje wuměłca z temami wokoło narodnych drastow, nałožkow, straty domizny, wudobywanja brunicy a ničenja přirody.
Składnostnje wosebiteje wustajeńcy »Wotmolowane« dari w lěće 2016 Wolfgang Poldrack z Mišna Serbskemu muzejej historiske fotowe dokumenty z herbstwa fotografa Alwina Poldracka (1887–1928) z Hodźija. Jedna so přewažnje wo pohladnicy a staru wizitnu fotografiju, kotrež buchu do koncepcije wustajeńcy integrowane. W času wustajeńcy přepodachu so muzejej dalše fotowe dokumenty kaž historiski wobraz młodeje žony w serbskej katolskej narodnej drasće z lěta 1890, kotryž nasta w Budyskim atelieru Süß (darićel Lutz Spieler, Budyšin). Tež dopomnjenskej wobrazaj kaž na přikład wobraz wulěta Njebjelčanskeje šulskeje rjadownje do Sakskeje Šwicy 1914 (darićel Boris Wuješ, Budyšin), abo wobraz jako dopomnjenja na čas wojerskeje słužby z lěta 1900, kotryž pochadźa ze zawostajenstwa Marije Šustrec z Hórkow, wobohaćitej zběrku fotografijow. Přechod wot čorneje k běłej njewjesćinskej drasće dokumentuje fotografija serbskeho ewangelskeho kwasa wokoło lěta 1900 (darićelka Ingeborg Brendler, Budyšin). Zajimawe su tež 32 sceniskich wobrazow wot kameramuža Güntera Biedermanna k DEFA-krótkofilmej »Rockenstock und Zamperstrauß« z lěta 1954, kotrež přepoda 2017 Inge Biedermann z Podstupima. W konwoluće dokumentow z herbstwa swójby Richarda Jauricha z Drježdźan namaka so originalny portret prof. dr. Arnošta Muki z wěnowanjom jeho sotry Rejzy Jaurichoweje składnostnje jeho 70. narodnin 10. měrca 1924. Arnfried a Erika Michalk z Malešec přepodaštaj fotowe dokumenty, kotrež zwobraznjeja dopomnjenki na šulski čas z lěta 1910, rejowanski bal 1900, swójbne portrety wokoło lěta 1890 a dźěłaćerjow při dźěle w skale w lěće 1909. Čornoběłe abo pisane pohladnicy z narodnymi drastami, kotrež buchu wot Ericha Schutta z Choćebuza, Steffena Langi z Budyšina a Rolfa Langematza zhotowjene, dósta Serbski muzej tohorunja 2017.
Muzeje su w prědnem rěźe institucije, źož se systematiski zběra na dobro cełeje ludnosći, dokulaž objekty, kótarež se do muzeja dawaju a se w njom wobchowaju, njejsu wěcej priwatne. Wóni su towarišnosći pśistupne, teke pón, gaž njejsu we wustajeńcach wiźeś.
Eksponaty pśidu pak pśez nakupi abo ako dar a pśepodaśe do muzealneje zběrki. My howko w chóśebuskem Serbskem muzeju mamy tu wjeliku gluku, až se pśecej zasej drogostki do muzeja darje, dokulaž wiźe swój dar eksplicitnje ako wobogaśenje dolnołužyskeje kultury. To smy nazgónili wósebnje pó wótwórjenju našogo muzeja w lěśe 1994 a wušej togo se to stanjo cesto pó wósebnych wustajeńcach, źož se wěsta kulturnohistoriska tema bližej pśedstajijo. Luźe pak teke mimo wósebneje góźby objekty do muzeja dawaju, dokulaž wěźe, až se porědnje wobchowaju a zjawnosći pśistupne wóstanu.
Tak běšo to tež pla źiśisyna Bogumiła Šwjele, kněza dr. Dietera Šwjele (lětnik1941) z Essena. Wón jo se rozsuźił, drogotne eksponaty z derbstwa Bogumiła Šwjele do Chóśebuza, do Serbskego muzeja dariś, dokulaž muzeje su žywe pśez to, až originale wobsejźe a pokazuju. W lěśe 2016 jo nam fyzikaŕ dr. Šwjela pśepódał wólejowu mólbu wót Fryca Latka »Portret Bogumiła Šwjele«, (kenž som se pśed lětami za Latkowu wustajeńcu wupóžycyła). Nastaśe togo wobraza smy tencas hyšći na lěto 1936 wótšacowali. W rozgronje z nim jo se dopomnjeł, až ma we zawóstajonem derbstwje něźi hyšći to foto, pó kótaremž jo mólaŕ Latk portret mólował. Zajmowana nad originalnym fotom, jo dr. Šwjela naraźił, tež za dalšnymi fotami pytaś, ako by do chóśebuskego muzeja se góźeli. Tak jo drugi wjelicny dar do muzeja pśinjasł: fotowy album ze 60 originalnymi fotografijami ako na pś. wšake portrety Bogumiła Šwjele, familijowe fota, portrety rownikow ako wót Mata Kosyka z pósćenim, Arnošta Muki, Wylema Nowego, Oty Wićaza, ceptarja Fryca Knochy, dešańskich wejsanarjow a dalšnych serbskich wósobinow. Do albuma słušaju teke póglědnice, kenž jo B. Šwjela na źiśisyna pisał. Wjelgin wužytne su pśipiski k fotografijam, aby mógali je pšawje zarědowaś. Wurědna drogostka jo tež originalna jězdna dowólnosć B. Šwjele z lěta 1911.


text:
Internet jo mjaztym tak wažny ako elektricita a běžeca wóda, tak jo wažnjej ako do togo, nejlěpšy wobglědowak wubraś. Internet jo drugi běrow, wucabnik a wótergi medicinski raźiśel, samo gaby waš pópšawny gójc měł lubjej, až za swójimi symptomami online njeglědaśo.
Srjejź źewjeśźasetych lět su Netscape, Internet Explorer a AOL krajinu dominěrowali. Jo był jadnorjejšy cas, gaž jo se słodka melodija wólenskego interneta pśez kraj zazwóniła. Sćo wuknuł, sćerpny byś, daniž se webboki njezacytaju. Tegdy jo se licyła jano malsnosć wobglědowaka.
Źinsa to jo hinaše. Wabjenje, pśekśiwjenja priwatnosći, wěstotne źěry a falšne powěsći wjedu k tomu, až maśo druge kwality wobglědowaka za wažnješe. Kak wobglědowak wašu priwatnosć šćita? Dowólujo pśeslědowakam, až wam pó webje slěduju? Jo se napórał za multiprocesowe źěło a aby z wjele operacijami licadła a interneta naraz wobchadał?
Jeli se sebje pšašaśo, co groni, priwatny abo malsny wobglědowak měś, how jo zestajanka tśich wěcow, kótarež wobglědowak dejał měś.
Wobglědowak, kótaryž jo se wuwił za malsnosć.
Wobglědowak źe jo rěd, togodla jo zmysłapołnje, až za swójo źěło nejlěpšy wuběraśo. Jolic sćo cłowjek, kótaryž musy źěłaś, aby pśežywił, trjebaśo malsny internetny wobglědowak. Jadna wěc, kótaruž musyśo se spomnjeś, jo. až wobhlědowak, kótaryž pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow wužywa, jo nejskerjej pomałšy ako wobglědowak, kótaryž to njecyni. Pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow su cookieje, a lěcrownož njamóžośo je wiźeś, běže w slězynje sedła a płaśi wam drogotny cas. Šym wěcej pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow wobhlšdowak blokěrujo, śim malsnjej móžo běžaś.
To jo jadna z wjele pśicynow, aby wobglědowak Firefox wubrał: Firefox pó standarźe pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow blokěrujo. Mamy hyšći dalšne pśicyny, a buźomy se pózdźej z nimi zaběraś.
Wobglědowak, za kótaryž wěstota na prědnem městnje stoj.
Dopominaśo se na slědnu wjeliku datowu źěru? Jolic nic, nejskerjej dokulaž se to dosć cesto stawa. Pśedewześa daty kupcow wobchowuju, na pśikład jich wósobinske abo financielne informacije a hackerje je kšadnu. Jolic wěstośe prioritu dajośo, jo wěsty wobglědowak nejlěpšy wobglědowak za was.
Su někotare móžnosći, aby wobglědowak pomagał, až jogo wužywarje wěste wóstanu. Wobglědowak, kótaryž jo na nejnowšem stawje wěstotneje techniki, móžo wašo licadło a websedła pśed njewitanymi woglědowarjami šćitaś, na pśikład pśed škódneju softwaru abo kompjuterowymi wirusami.
Mimo togo njeměł pśewjele wužywarskich datow składowaś. Hackery njamógu kšadnuś, což njejo, togodla jano minimum informacijow wó swójich wužywarjach wobchowujo. Firefox wě, lěc wobglědowak wužywaśo a wašo powšykne stojnišćo, ale njewě mě wašogo domacnego zwěrjeśa abo wašu nejlubšu barwu.
Wósebnje wěsty wobglědowak měł rědy póbitowaś, kótarež wam pomagaju, swóje konta we wócyma wobchowaś. Na pśikład powěźeńki, kótarež se direktnje na wašu e-mailowu adresu sćelu, jolic se jaden z wašych kontow kśiwi abo symbole, kótarež wam k wěsć daju, lěc websedło jo skoděrowane (t. gr. lěc jo dobra ideja, numer swójeje kreditoweje kórty na pśedawańskem sedle zapódaś).
Firefox něco nowego bitujo, aby was wěsty źaržał: Firefox Monitor. Jo dermotna słužba, kótaraž wam k wěsći dajo, lěc su někake zjawne datowe źěry we wašych kontach a informěrujo, lěc su se zadobyli južo w zachadnosći do wašych kontow. Druga spódobna funkcija jo zelene pytko. Wuglěda ako mały zeleny symbol górjejce nalěwo we woknje wobglědowaka. Jolic z Firefox źěłaśo, a wiźiśo zelene pytko, to groni, až websedło jo skoděrowane a wěste. Jolic pytko jo šere, pśemyslujśo se snaź dwójcy, lěc sensibelne informacije zapódaśo.
Wobglědowak,, kótaryž se wó swóje nastupnosći stara.
Priwatnosć we webje jo wažna tema. Jolic jo priwatnosć za was na prědnem městnje, sćo wěsće na wobglědowaku zajmowany, kótaryž to serioznje měni. Aby se nejlěpšy priwatny wobglědowak za was wubrał, źiwajśo na slědowańske směrnice a na to, kak wobglědowak z wašymi datami wobchada. To drje wjelgin techniski klincy, ale jo pśicyna, až někotare wobglědowaki su priwatnjejše ako druge.
Pśeslědowaki su wše te gramne „cookieje“, kótarež na pśikład na sedłach lětaŕstwowych towaristwow dostawaśo. Toś te pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow wěźe, źož kliknjośo a daju se wužywaś, aby wašo zaźaržanje analyzěrował. Priwatny wobglědowak měł wužywarjam móžnosć daś, pśeslědowaki tśeśich póbitowarjow znjemóžniś, znjemóžniśo pak je w idealnem paźe pó standarźe.
Druga móžnosć, aby slědowanjeju pśez pśeslědowaki zajźowało, jo wužywanje priwatnego modusa. Kuždy wobglědowak, kótaryž twarźi, priwatny byś, měł pśeglědowanje w priwatnem modusu póbitowaś.
Lažka móžnosć, aby to pśeglědował, jo, k bokoju wopśimjeśowych nastejenjow a k pšawidłam priwatnosći woglědaś. Webbok priwatnosći měła wuwjasć, lěc se waše daty źěle a cogodla. Togodla móžośo pšawidła priwatnosći Firefox lažko cytaś a lažko namakaś.
Wuběranje nejlěpšego wobglědowaka za was jo ako wuběranje swójskogo doma. Cośo swóje móžnosći wuslěźiś, někotare rešerše pśewjasć a na zakłaźe togo rozsuźiś, co jo wažne za was.
Pśi Firefox smy śěžko źěłali, aby my wobglědowak napórali, kótaryž jo dwójcy tak malsny ako do togo a wužywarjam wěcej kontrole wó jich žywjenju online dawa.


text:
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.


text:
Diskusija zakónčena
Podstupim (dpa/SN). Diskusija z woby- dlerjemi wo planowanej wokrjesnej reformje je za braniborske krajne knježerstwo zakónčena. Po rozmołwach we wšitkich wokrjesach přepoda nutřkowny minister Karl-Heinz Schröter (SPD) wčera prezidentce krajneho sejma Briće Stark nimale 2 000 stron wopřijacu dokumentaciju. Cyłkownje běchu 25 zarjadowanjow přewjedli. „Sta ludźi su składnosć sobuskutkowanja wužiwali“, Schröter po- twjerdźi, rěčo wo „čiłej a angažowanej debaće“. Wosebje wulke spjećowanje wobydlerjow dožiwi wón po swójskich wuprajenjach w bjezwokrjesnych městach Frankfurće nad Wódru, Brandenburgu nad Habolu a Choćebuzu, kotrež swoju samostatnosć zhubja.
Nowa wustajeńca wo njeprawdźe


text:
Niejdzielne byzuchy za nami. Pogołdali my śe, kafeju my śe napiyli, na i gorzołki tez, a do tego jescy i pośpacyrowalimy. Na dworze tez to fajnie tera je, kwiołtki kwitnóm, wóń nie z tej ziymi, ptołki śpiywajóm, trołwa śe zielyni. Moja kómradka Liska, sła w niejdziela bez wiejś i wdepła dó mie na kafej, z kafeju śe zrobiół fesper. Połosprawiały my śe ło starych i nowych casach. Na tyn przikład, wiela to tera tego tołwaru we sklepach je. Jak śe wlejźe do miynsnego, to dyrekt je cłowiek cały gupi i nie wiy co by kupić. Wsystkygo hołdy. Niechtorzi padajóm ja, ale piyniyndzy niy ma, bo roboty niy ma. Joł śe myślam, juz tam łóne sóm, bo przeca durch śe kupuje. Z tóm robotóm, to zaś je tak, ze zołdyn nie chce leda jakej roboty, yno coby leko robić, nie narobić śe, a kans zarobić. W zesłym tydniu, Hejdla co we lejśe strómiki sadzi i nie narzykoł, ze moł mało piyniyndzy, padała mi ze sukajóm ludzi do roboty, a zołdnymu śe nie zdoł.
Piyrwej to richtig była biyda co kupić. Przed świyntóma jak śe chciało co lepsego dostać to pódniy trza było stołć, do tego jescy róstomajtnego gwołtu śe nasuchać. Było i tak, ze ludzie łod nocy stołli, coby co lepsego dostać, a milicjoł ich łozguniała. Ciyngym nic nie było, a przeca świnie i bydło śe chowało we kozdej chałpie na wsi. Liska je starsoł łodymie, to pamiyntoł case, jak łobowiónzkowe dostawy były. Ludzie wól nie wól państwu musiejli uchować i łoddać. Tuz tej mojej kómradce, spómnioł śe plakat z tamtych casów, piyntnujóncy tych co mało łobowiónzku łoddołwali. Stoł na niym taki wierśyk:
„Nie oddam cię moja jedyna, zbyt piękna na tobie słonina
ze mną zostaniesz po grób, nas nie rozdzieli skup
chyba, że los mi nadarzy pokątnych handlarzy
to wtenczas ryjek twój, sprzedam za gruby banknotów zwój!”
Truda Pietrzikowa


text:
Britiske kupy
Britiske kupy su archipel na sewjerozapadźe Europy mjez Sewjernym morjom a Atlantiskim oceanom. Najwjetšej kupje stej Wulkobritaniska na wuchodźe a Irska na zapadźe. Mjez woběmaj kupomaj nadeńdźe so Irske morjo. Mjeńše kupy su Hebridy a Orkneyske kupy před šotiskim pobrjohom, Shetlandske kupy mjez Šotiskej a Norwegskej, Scillyjowe kupy před Cornwallom, Anglesey a Man w Irskim morju a kupa Wight w Doverskim přeliwje.
Zapřijeće je bóle kulturno-historiskeho razu hač geografiskeho. Na přikład płaća Kanalowe kupy jako dźěl Britiskich kupow, hačrunjež słušeja geografisce k europskej twjerdźi. Na tamnym boku je z politiskich přičin zwadne, hač słuša Irska w kulturnym zmysle k Britiskim kupam.
Cyłkownje słuša – z Irskej a bjez Kanalowych kupow – něhdźe 3000 kupow z přestrjenju wot 315.134 km² k Britiskim kupam.


text:
Serbski institut (SI) so dynamisce wuwiwa, jeho dźěławosć so rozšěrja. Na přikład je trjeba, zo su Serbja na strukturnu změnu přihotowani. Wona dźě změje daloko sahace wuskutki na njeličomne wobłuki žiwjenja we Łužicy. SI je so w tutym konteksće jako partner politiskich, hospodarskich a towaršnostnych akterow etablěrował, štož skići Serbam składnosć, swój wid zaplesć a cyłkowne wuwiće wobwliwować. Zakład za tajku dynamiku je derje a mnohostronsce wukubłany personal. A tež stajnje zaso nowy personal, kotryž tak a tak hižo šěroki spektrum disciplinow w SI wudospołnja a nowe widy a zhladowanja sobu přinjese. Tójšto wotmyslenych dźěłow wusměrja so tuž interdisciplinarnje, přiběrajcy tež w projektach z třećich srědkow. Tak nastawace slědźerske skupiny su heterogene: Wobsteja z ludźi wšelakeho pochada, kotřiž maja rozdźělne perspektiwy na přepytowanu problematiku.
Přiběrajcy njeje móžno, kóžde projektowe a zdźěla planowe městno ze zwoprědka serbskorěčnym fachowcom wobsadźić. Za dźěło slědźerskeje skupiny je eksistencielne, zo sej specialisća mysle a nazhonjenja wuměnjeja. Team ma swoju temu wědomostnje korektnje wobdźěłać a projekt w předpodatym času zakónčić. Za to by najjednorišo było, komunikaciju w skupinje zasadnje němsce abo jendźelsce organizować.


text:
wubjeŕ se rěc / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
wopisanje
Nejwuznamnjejšy literat Dołojcnych Serbow Mato Kosyk (1853–1940) jo dolnoserbsku swětnu literaturu dozałožył a na wušyny swojogo casa wjadł. Jogo cełostne tworjenje wuznamjenijo se z wjelikeju bogatosću pěsnjeńskich formow a žanrow. W jogo zawostajeństwje namakajomy episkej tworbje, dramatiske wopytowanja, basni, choralnu poeziju, listy, awtobiografiske fragmenty a prozu. Kosyk jo rozbogaśił serbsku literaturu teke jadnorazowje a njezaměnliwje z temami amerikańskego swěta. Wot lěta 2000 wudawaju se jogo zgromaźone spise ako historisko-kritiski wudawk. Toś ten wudawk stanjo se po pśedźěłach a po wotkazanju Frida Mětška. Wudawk njedej jano spokojś wocakowanja wědomnostnika, ale co byś tek pśistupny za powšyknego cytarja.


text:
Niy ma wiynkszyj1 inspiracji, jak bezuch2, kery3 moł4 prziś5. A jak jeszcze niy chce Wōm6 sie ciś7 do sklepu na zakupy, to już idzie przeczuwać jaki nowy recept8. Robicie przeglōnd lodōwki, zamrażalki, szrankōw9 i… wyszoł10 z tego tak dobry szałołt, że niy yno gojście11 byli zadowolyni, ale i gospodołrz- a mie niy tak leko dogodzić. Idzie go jejś12 na ciepło i zimno. Je tam kans13 tuńczyka, wyraźne w smaku nudle14, a do tego jeszcze trocha zielōnego. Te nudle idzie kupić we sklepach oriyntalnych, srogich15 marketach i na tydniach oriyntalnych w roztomajtych16 dyskontach, ale keby17 ich niy bōło18, to mogecie przeca19 dać i take nudle, jake mołcie20 w dōma… abo i mogecie sie je sami wartko21 nudelkulōm ukulać 😉
Co potrza?
500 g tuńczyka- joł żech mioł takoł srogoł puszka ze stekami z tuńczyka, kaj22 go bōło nawet trocha wiyncyj, ale Wy mogecie dać 3 małe puszki
paket nudli soba (300 g)- to sōm take japōńske nudle ze mōnkōm gryczanōm
300 g mrożōnego groszku
3 łeżki majōnezu
1-2 zōmbki czosku
2-3 łeżki zōłzy sojowyj
ździebko pieprzu
To sie robi tak wartko, że sie nawet niy ôbrōcicie, a już baje23 na stole. Uwarzcie24 we gorku woda ze solōm, wciepcie25 tam mrożōny groszek, a jak przyńdzie26 5-6 minut, dociepcie27 do tego nudle soba- ône sie warzōm yno 3 minuty. Ôdcedźcie, dejcie tuńczyka, majōnez, czosnek, zōłza, pieprz, dosmakujcie i sie biercie za jedzynie. Smacznego 🙂
1większej
2odwiedziny
3który
4ma
5przyjść
6ō- samogłoska w wymowie między o i u
7iść
8przepis
9szafek
10wyszedł
11goście
12jeść
13dużo
14makaron
15dużych
16różnych
17gdyby
18było
19przecież
20macie
21szybko
22gdzie
23będzie
24ugotujcie
25wrzućcie
26minie
27dorzućcie


text:
Wolga
Wolga (rusce Bóлra – [ˈvolɡə] IPA, tatarsce İdel, ersjansce PaB) je wulka rěka na wuchodźe europskeho dźěla Ruskeje. Z dołhosću 3534 kilometrow je wona najdlěša rěka cyłeho kontinenta. Wužórli so – kaž Dnjepr – na Waldajskej wysočinje sewjerozapadnje Moskwy a něhdźe 320 kilometrow juhowuchodnje Pětrohroda. Wuliwa so z wulkej deltu blisko Astrachanja do Kaspiskeho morja.
Při rěce nadeńdźe so wjele rěčnych zawěrow a wuznamnych městow, kaž na přikład Wolgograd, Samara, Uljanowsk a Nižny Nowgorod.
Rěka Wolga je přez łódźne kanale zwjazana z Baltiskim morjom, Čornym morjom, Běłym morjom a Azowskim morjom a tworja centralnu wósku w syći ruskich wodowych pućow.


text:
Můngolijo
Můngolijo (můngolsko godka: MoHroл yлc, ) to je państwo we schodńij a strzodkowyj Azyji, bez dostympu do morza. Grańica mo ze Rusyjům uod půłnocy a ze Chinami uod połedńo, schodu a zachodu. Ńy mo grańice ze Kazachstanym, nale jejij nojdalij na zachůd położůny půnkt je ino pora kilometrůw uod grańice Kazachstanu. Nojwyższy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkszość mjyszkańcůw wyznowo tybetański buddyzm.
We 1206 chanym wszyjskich Mongołůw bůł uobrany Czingis chan, kery dokludźuł państwo uod Mongołůw do szczytowyj potyngi. Bůło ůune nojsrogszym państwym na śwjeće, do terozki żodyn kraj we cołkij historyji ńy mjoł wjynkszyj szyrzki. Uobejmowało uůne teroźńe Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran, a tyż Ruś. Skirz tygo, co reskyrůnek nad tak srogim państwym bůł fest ćynżki, kole 1261 potajlowane je na trzi. Teroźńo Můngolijo we tym tajlůngu bůła we jednym kůnsku ze Chinami a reskyrowała ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůł Bejdżing, uod Mongołůw mjanowany Chanbalyk. We 1368 po powstańu we Chinach władza přejyna dynastyjo Ming, a we 1372 chińske wojska zajyny a prziłůnczyły do Chin połedńowo tajla Můngolije (terozki je to Wnůntrzńo Můngolijo a mo sztatus prowincyje autůnůmicznyj we Chinach). Uostało tajla rozlećała śe na mjyńsze państewka, jejich zjydnoczyńa ńy twały dugo. Ńyskorzij stały śe federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skirz antymůngolskij polityki Chinůw wybuchło we Můngoliji powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Przi sparću Rusyje uogłoszůno bůło ńypodległość Můngolije a utworzůno bůło teokratyczny reskyrůnek pode prziwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinami te druge zgodźůły śe yno na autůnůmijo dlo Můngolije. We 191 chińske wojska zajyny Můngolijo a uobalyły Bogda Chana. We 1921 zaczyno śe jeszcze jedne powstańy, spjyrane uod "bjołych" (antybolszewikůw) ze Rusyje. Na kwila prziwrůcono bůło do władzy Bogda Chana, nale we lipńu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůła yno garstka), Můngolijo bůła zajynto uod Rusyje, kero zakludźyła sam kůmůńistyczny reskyrůnek. Ńyskorzij skolektywizowano bůło bauerstwo a shajcowano klasztory, cuzamyn ze dobrami kultury, kere w ńich bůły. Uostały śe yno sztyry ś ńich. Můngolski alfabyt zastůmpjůno bůło cyrylicům. Aże do 1990 Můngolijo uostowała państwym kůmůńistycznym, ńyskorzij pokojowo wkludzůno bůło dymokratyczny systym, a we 1992 wyjechoł ze Můngolije uostatńi ruski wojok.
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowli a bergmaństwje (wůngel brunůtny, mjedź, molibdyn, fosforyty).


text:
Nowy přichod za najstarše twarjenje Biskopic našli
Biskopicy (UM/SN). Towaršnosć Křesćanski hospic wuchodneje Sakskeje je dlěši čas za kmanym městnom za swój druhi stacionarny hospic pytała, po tym zo prěni hižo w Ochranowje wuspěšnje wjedźe. Runočasnje pytaše město Biskopicy za móžnosću, kak wužiwać najstarše twarjenje města, w 13. lětstotku natwarjenu twjerdźiznu, znatu w měsće pod němskim mjenom Fronfeste. Nětko su so rozsudźili, tam nowy hospic zaměstnić.
„Z Biskopicami smy najkmańše městno za hospic namakali“, praji Volker Krolzik, jednaćel Budyskeje diakonije, kotraž je na Křesćanskim hospicu wuchodneje Sakskeje wobdźělena. Bywše wokrjesne město Biskopicy je wot Ochranowa dosć zdalene a wuprudźa hač do Drježdźanskeho regiona a do Sakskeje Šwicy. „Smy dołho wo móžnosći noweho wužiwanja twjerdźizny rozmyslowali. Nětko sym jara zbožowny“, rozłožuje Robert Geburek. Jako čłon spěchowanskeho towarstwa twjerdźizny dźěła wón za Budysku diakoniju a je swojich šefow na historiski twar skedźbnił.


text:
Świynta chned! Mocie już gyszynki? Medykujecie co kupić Ślōnzoczce? Co darować Ślōnzokowi? Kuknijcie na naszo lista! Nojlepszy ślōnski sztof je tukej.
sztof
-
-
Bodej kożdymu Ślōnsk kojarzi sie z szumnym jodłym, pra? Dobre maszkety a srogie dowki sōm tajlōm historyji naszego hajmatu. Ale czasy sie zmiyniajōm, prziwyki tyż. Niy jymy…
-
Ślōnsko interneca, tōż zajty, fanpejdże i kanały, na kerych noleżycie prōmuje sie nasz hajmat i godka – modernie, bez gańby i na dobrym poziōmie.
-
We “Krōlu” ôd Szczepōna Twardocha je wszyjsko, za czym sznupiymy we spōłczesnej literaturze. Fajnie, że taki twōr wyônaczył Ślōnzok ze krwie i kości.
-
Ślōnsko Grajfka to bawidło, w kerym idzie se kupić i rybnicko Elektrownia, i katowicki Nikisz. Sprawdzilimy czy werci sie postawić tam jaki familok.


text:
São Paulo
Spůłrzyndne: 23°30' S 46°37' W
São Paulo – nojsrogsze mjasto Brazylije a Połedńowyj Ameriki. Je rozlygowane we połedńowo-wschodńij tajli kreju nade rzykům Tietê (dopływ Parany), ńydoleko uod Atlantyckigo Uoceanu. Je stolicům sztatu São Paulo. Zołożůne 1554 kej misyjo jezuicko św. Paula, a skiż tygo mo take mjano. mjejske prowa mo uod 1712. Uod 1815 stolica prowincyji. We 1822 uogłoszůno sam samostanowjyńy Brazyliji. Terozki je to srogi uostrzodek industryji, kultury, nauki a handlu (cyntrum brazyliskigo handlu kawům). Szportkluby: São Paulo FC, SE Palmeiras, SC Corinthians, Portugesa.


text:
Firefox jo njewótwisny a źěl za wše wužytnego Mozilla, kótaryž za waše pšawa online wójujo, źaržy móc pśedewześow w granicach a cyni internet wšuźi pśistupny za kuždego.
Firefox jo se wót za wše wužytneje organizacije wuwił. To groni, až móžomy wěcy gótowaś, kótarež druge njamógu gótowaś, na pśikład nowe produkty a funkcije bźez schowanego dnjownego pórěda wuwijaś. Zašćitujomy wašo pšawo na priwatnosć z rědami ako priwatnym modusom ze slědowańskim šćitom.
Wěrimy, až internet jo za luźe, nic za komericelne zaměry. Na rozdźěl wót drugich pśedewześow, njepśedawamy pśistup k wašym datam. Wy maśo kontrolu nad tym, chtož wašu pytańsku a pśeglědowańsku historiju wiźi. Wólba - jo to, wó což pla strowego interneta źo!
Wójujomy za waše pšawa online, źaržymy teke komercielne pśedewześa w šachu a źěłamy z partnerami z cełego swěta gromaźe, aby my wašnje póstupowanja za strowy internet spěchowali. Gaž se za Firefox rozsuźujośo, rozsuźujomy teke za was.


text:
»Pomyslmy sebi stajnje na to, zo słužimy z našim zhromadnym dźěłom narodej, a štóž tutu bratrsku přezjednosć podrywa, přehrěši so na ekistenčnej zamóžnosći serbskeho naroda«1 (Jakub Šajba)
Mój dźěd Jakub Šajba (11.6.1899– 13.9.1956) skutkowaše wot 1922 do 1933 w Serbskim Sokole, w hibanju, kiž bě z myslički słowjanskeho wozrodźenja nastało. Hač do zakaza sokołskeho zwjazka 1933 bu wón dźesać króć za starostu a dwójce za městostarostu wuzwoleny. Z časa Weimarskeje doby wobdźěli so wón aktiwnje na prócowanjach Domowiny a serbskeho dźiwadłoweho hibanja, kiž so předewšěm w Budyskim towarstwje »Nadźija« wuspěšnje wuwiwachu. Tak zezna w chórje »Nadźije« tež moju wowku Emu Šajbinu rodź. Kučkec, z kotrejž so w lěće 1922 woženi. Jako awtor publikowaše mnohe nastawki k zaměram Domowiny, při čimž so hłownje žonje a jeje nadawkam w serbskim ludowym kubłanju wěnowaše. Dźěłaše jako pismikistajer w Smolerjec knihićišćerni a nakładnistwje w Budyšinje. Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow buchu 1933 wodźace serbske wosobiny zajate, tak tež mój dźěd Jakub Šajba jako starosta Serbskeho Sokoła. Na tón čas dopomina našu swójbu stajnje rysowanka mnicha wot Měrćina Nowaka-Njechorńskeho, kotruž mojemu dźědej po jatbje dari, kotruž běštaj jako susodaj cele přetrałoj.2 Po pušćenju a bjezdźěłnosći bě Šajba hač do januara 1936 w ćišćerni Monse přistajeny, pozdźišo w ćišćerni Jana Cyža, kiž Serbske Nowiny wudawaše. Tuta bu 1937 w zwisku ze zakazom Domowiny zlikwidowana. Hač do 1940 dźěłaše mój dźěd potom w Donnerhakec ćišćerni w Budyšinje, kotraž dyrbješe w lěće 1940 jako poslednja serbska ćišćernja zawrěć. Wot 1940 do 1945 skutkowaše we wulkowikowanskej firmje Gretschel, hdźež sej hospodarske nazhonjenja přiswoji. Hačrunjež bě mój dźěd ćežkeho drjenja dla wojakowanja njekmany, dósta so do ruskeje wójnskeje jatby, bě w Lwowje, Bresće a Odessy. Po wójnskej jatbje 1948 zasadźowaše so za natwar noweje serbskeje ćišćernje. Wot 1948 do 1950 bě hłowny sekretar Domowiny a wot 1950 hač do swojeje smjerće načolnik ćišćernje a nakładnistwa Nowa Doba.3 Wo wulkim wuznamje, kiž Šajba w serbskim kulturnym žiwjenju měješe, swědči tež akwarel z napohladom wsy Rowno wot Horsta Šlosarja (1903–1964), kiž dósta mój dźěd 1949 k swojim 50. narodninam darjeny a kiž je w swójbnym wobsydstwje. Na zadnjej stronje je napisane: »Wěnowane wot starych přećelow.« Pod tym steja slědowace mjena: Pawoł Nedo, Arnost Simon, dr. Jan Cyš, Jurij Wjela, Jan Krawc, Pawoł Nowotny, Jurij Winar a Arnošt Bart. K jeho 50ćinam wuzběhny so wosebje jeho wukon za Serbski Sokoł. Tak pisaše Nowak-Njechorński w čisle 66/1949 Noweje doby: »Jeho wašnje postupowanja a jednanja zjednoćene z njewšědnym rěčniskim a tež spisowaćelskim darom, jeho měrniwa a rozwažna powaha su jemu dobyli přećelow-sobudźěłaćerjow a z tym wěsty wuspěch. Předewšěm pak je jeho dźěło spěchowała a k dobyću dopomhała myslička, kotruž stajnje zastupowaše – myslička postupa a doprědkarstwa.«


text:
Połčnica (SN). Na ležownosći centruma seniorow w Połčnicy su Łužiske kliniki 12 sadowcow sadźili. Cyle wědomje wuzwolene su družiny, kiž su we Łužicy hižo přez lěta zadomjene a kotrež su wuměnjenjam klimy přiměrjene. Sadowcy narunaja tam mjeztym chore abo stare štomy. Hižo w februaru běchu započeli pódu přihotować. „Naš zaměr je dalše štomy sadźeć, zo by nastał charakter sadowcoweje łuki“, rozjasni jednaćel zapadołužiskeje towaršnosće hladarnjow a krótkohladanja Reiner E. Rogowski. „Sadowcy tyja biodiwersifikaciji, domjacemu swětej ptačkow kaž tež škitej insektow.
Pućowanja wotprajene


text:
reja
běše jónu
žiwjenski kraj
dobreje mysle
připódla
wuměna
njech budźe
njech tež
zwjercha
won
radšo wróćo
mjeztym zo
ze swěta
pokoj
Rejza Šěnowa
Maja Nagelowa je mišterka pisaka a słowa. Štož ruka do linijow přetworja, su hłuboko w njej zakótwjene čuća wo bytosći čłowjeka a jeje rozestajenja z mjezyčłowjeskej a towaršnostnej realitu. Rysowanje mjenuje pisanje, stajnje a wšudźe, z wulkim lóštom a ćělnej potrjebu. Ze swojimi grafiskimi srědkami ma cyle swójsku intensitu zwuraznjenja.
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Čitamoj a kupujemoj knihi bjez přestaća. Knihi su naju (tele-)wizory do swěta a runje tak do nutřkowneho swěta ludźi. Jedna z minjeny čas čitanych je Jurja Kochowy dźenik „Gruben – Rand – Notizen“. Smój sej jón mjez sobu z ruki wzałoj, dokelž je naju do čitanja ćahnył. Tež měsacy po tym wo Kochowej knize rěčimoj, hdyž dźe wo prašenja přitomnosće, a přirunamoj swoje měnjenje z Kochowym. Při tym wjace na to njemyslimoj, zo je w němskej rěči spisana. Za naju je wona serbska kniha. Serbska literatura w němskej rěči? Hač w tym padźe tak je, abo je to scyła móžno, njech wědomostnicy rozsudźa!
Jednanje na kromje wuhlowych jamow, kaž titul praji, tak jara do čitanja njewabi. Tola čłowjek dyrbi wědźeć: Tu njeńdźe jenož wo wuhlo, dźe wo žiwjenje scyła. Dźe wo nas w našim času. Kniha móhła tež rěkać: Swójba a swět – w přewrótach časa. Jurij Koch wopisuje priwatne žiwjenje we wuskim zwisku z politiskimi prudami. To so dźiwaš, kak sylnje politika do našeho swójbneho žiwjenja zasahuje. Kak wona našim dźěćom jich powołanja nadiktuje, jich prócu wo zastup do sebjezastaranja.
Mnozy čitarjo maja z basnjemi Róže Domašcyneje swoje ćeže. To ma wjacore přičiny, kotrymž so přichodnje hišće wěnuju. Zasadnje je tak, zo so lyrika Domašcyneje z wěstej poetiskej radikalitu wuznamjenja. To drje je někotremužkuli ćerń we wóčku, dokelž so poetka starodawnych serbskich hódnotow, kaž na přikład katolskeje nabožiny abo folkloristiskich praktikow, njejima. To prosće jeje swět njeje.
Jěwa-Marja Čornakec da wroblikej Fridej a jeho přećelam myšce Pip-pip, jěžikej Kałačikej a žabce Šlapce zaso nowu składnosć, dobre přećelske skutki zdokonjeć a tak wulkotny dyrdomdej dožiwić. Nowowudaće „Kak su wroblik Frido a jeho přećeljo sroki pjekli“ dóstanjeće za 6,90 eurow w knižnych a dalšich wobchodach. Z radźenymi ilustracijemi Güntera Wongela je Ludowe nakładnistwo Domowina knihu produkowało. Z ptačokwasnej stawizničku spisowaćelka Jěwa-Marja Čornakec swój wuspěšny rjad dale wjedźe a po jutrownej stawizničce dalši serbski nałožk do srjedźišća staji.
Čitanski pohon dźěćom
Zwučeny knižny format wopřijima 16 stron z jednorej serbskej rěču, tak zo je cilowa skupina dosć wulka. Kompaktne wudaće je zawěsće tež čitanski pohon dźěćom, kotrež přerady tołste knihi do ruki njebjeru. Předležacy bestseller serbskeje dźěćaceje literatury z přijomnej wulkosću pisma a přewidnej ličbu stron dźě do čitanja wabi. Njejedna so tu jenož wo eksemplar za samočitanje, ně, z ilustracijemi hodźi so twórba mjez druhim tež jara derje za předčitanje.
We wobłuku swojeho masterskeho dźěła zaběram so z literaturu pólskich spisowaćelow, kotřiž su do Němskeje wotpućowali. Zajim leži při tym na načasnych twórbach. Wašnje pisanja a wobchad z identitu stej centralnej dypkaj rozestajenjow.
Zakład přepytowanjow twori debitowa kniha „Wir Strebermigranten“ Emilije Smechowski. Na esejistiske wašnje powěda žurnalistka, kotraž dźěła dźensa za najwjetši němski tydźenik Die Zeit, kak je 1988 w starobje pjeć lět ze sotru a staršimaj z Pólskeje do Němskeje přišła. Lěta 1981 ze stron komunistiskeho režima wuwołany wójnski staw, kotryž traješe dwě lěće, ale předewšěm hospodarska kriza a njespokojace žiwjenske wuměnjenja běchu rozsudej staršeju polěkowali. Tak dyrbješe so młoda Emilia zahe ze swojej domiznu, kašubskim městom Wejherowo, kotrež leži blisko Gdańska, rozžohnować.
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Jako bě hišće hólčo, měješe prof. Wink problem. Boješe so hłupak być. Boješe so směšnosće, kiž přećelow k tomu pohnuwaše, jeho wusměšować a kotraž bě staršimaj składnosć jeho kritizować. Boješe so, zo jemu wosoł rěkaja.
Na swojich mnohich jězbach bě Wink tež jónu w regionje Kociewie. Je to etnokulturna kónčina w Pólskej něhdźe mjez Waršawu a Gdańskom, hdźež bě hósć italsko-pólskeje swójby. Derje wuspany stupi wón při schadźenju słónca na dwór a hladaše do konjencow. Tam, blisko rjanych jěchanskich konjow a derje hladanych ponyjow, wuhlada šěsć wóslikow. Na prěni napohlad wone ani rjane njeběchu ani wosebje inteligentne njewupadachu. Wone tam prosće stejachu.
Kulturne rumy su přeco tež rěčne rumy. Měšćanske a wjesne tafle maja wobydlerstwo konkretneho sydlišća a jich rěč(e) zwobraznjeć. Hačrunjež bě so po Prěnjej swětowej wójnje při ludowym wothłosowanju 1920 wjetšina słowjenskeho wobydlerstwa za to wuprajiła, zo wostanje sewjerna Korutanska dźěl Awstriskeje, a byrnjež po Druhej swětowej wójnje Słowjencam w statnym zrěčenju 1955 nimo mnohich druhich prawow tež dwurěčne městnostne tafle přilubili, je to politika Korutanskeje zwjetša ignorowała. Woteběraca słowjenšćina přez asimilaciju je tež konsekwenca politiskeje represije. W nacistiskim času wjercholeše hida přećiwo słowjenšćinje w zakazach rěče a deportacijach. Čas po Druhej swětowej wójnje njebě charakterizowany přez dobroćiwy humanizm, ale přez restriktiwne postajenja wo dwurěčnym šulstwje, poměrnje słabym spěchowanju kultury atd. Hrubu namóc 1970tych lět wuměnichu po lěće 2000 ze subtilnišej, kaž pokazuje přikład politiskich činkow nastupajo korutanske městnostne tafle.
Chronika politiskich rozsudow