text:
Za jednoriše spěchowanje
Drježdźany. Na swojej jězbje do Madźarskeje a Słowjenskeje chce so sakski ratarski minister Thomas Schmidt (CDU) za zhromadne postupowanje krajow na dobro jednorišeje spěchowanskeje politiki EU zasadźeć. Hač do 10. julija je wón w naležnosći po puću, ministerstwo zdźěla. Narěčeć chce płaćizny kaž tež dalekubłanje ratarjow.
Twar hakle klětu hotowy
Mały Wjelkow. Nowe zachodne twarjenje Małowjelkowskeho prazwěrjenca ma k sezonje 2017 hotowe być, pozdźišo hač planowane. Prěnjej poschodaj stej hotowej, zdźěli Kerstin Träger z Budyskeje wobhospodarjenskeje towaršnosće. „Hižo nětko pak su impozantne rozměry a njewšědna forma domu derje widźomne“, wona wuzběhny. Twar płaći nimale dwaj milionaj eurow.
Runoprawni před zakonjom
Nigel Farage wotstupił
London. Předsyda prawicarskopopulistiskeje britiskeje strony Ukip Nigel Farage je dospołnje njewočakowano wotstupił. „Chcu swoje žiwjenje wróćo měć“, rjekny wojowar za wustup kraja z EU dźensa w Londonje. Farage bě sobu najwuznamniši zastupnik přećiwnikow EU do referenduma 23. junija. Swoju stronu chcył přiwšěm dale podpěrać.
Myto Bachmann spožčene
Celovec. Spisowaćelka Sharon Dodua Otoo je dobyćerka mjeztym 40. myta Ingeborg Bachmann. W Berlinje rodźena Wulkobritančanka z ghanaskimi korjenjemi dósta myto wčera w awstriskim Celovecu (Klagenfurt) za swój satiriski tekst wo wšědnym žiwjenju w Němskej. 25 000 eurow hódne myto je sobu najwuznamniše literarne počesćenje po wšěm němskorěčnym rumje.
Chcedźa litium wudobywać
Najstarša hornjoserbska fraza
Budyšin. Při slědźenjach w Budyskim tachantskim archiwje wotkry historikarka dr. Madlena Malinkec najstaršu dotal znatu a wěsće datowanu hornjoserbsku frazu z lěta 1534. Fraza je wobstatk chronikaliskeho zapisa w „Annales Budissinenses“. Wopisuja so ponowjenske dźěła při wěži Pětrskeje cyrkwje. Přitomni serbscy burja přiwołachu mištrej, kiž dyrbješe na wěžu zalěsć, warnowace abo wobdźiwace „Helle lube helle, ho o o“ (Hlej, luby, hlej, ho ho ho).
Dźěl sydlišća zaso přistupny
Łaz. Ponowjejo Hórnikečanski jězor su dalšu kročel wotzamknyli. Kaž Sakski wyši hórniski zarjad zdźěli, je wot dźensnišeho dźěl sydlišća bungalowow při jězoru zjawnosći zaso přistupny. Jězor sam a tamne dźěle pobrjoha pak wostanu dale zawrjene. Dźěła při jězoru traja hač do lěta 2022. Jězor je wot 2014 zawrjeny.
Wólby prezidenta wospjetować
Wo połoženju Serbow zhonili
Choćebuz. Poradźowacy wuběrk za serbske naležnosće zwjazkoweho ministerstwa za nutřkowne naležnosće je so wčera pod nawodom społnomócnjeneho němskeho knježerstwa za wusydlencow a narodne mjeńšiny Hartmuta Koschyka (CSU) w Choćebuzu wo aktualnym połoženju Serbow wobhonił. W rozprawje rozjimowaše předsyda Domowi- ny Dawid Statnik temy kaž kubłanje, nowe medije a financowanje.
Najwuspěšniša wustajeńca
Budyšin. Něhdźe 7 000 ludźi je sej wosebitu wustajeńcu „Rolf Dvoracek – Budyšin w fotografijach ze šěsć lědźesatkow“ w Muzeju Budyšin wobhladało. Tak je wona najwuspěšniša minjenych sydom lět. Z překwapjenku skónči so přehladka minjenu njedźelu. Budyski fotograf přewostaji muzejej 544 fotow w hódnoće něhdźe 3 000 eurow.
Dźak za spěšnu pomoc
Raduš chce swjedźeń wuhotować
Wětošow. Błótowska wjes Raduš chce so wo wuhotowanje 14. braniborskeho wjesneho a žnjoweho swjedźenja požadać, kaž delnjoserbski rozhłós rozprawja. Wotměć ma so krajny swjedźeń w septembrje 2017. Na přichodnej zhromadźiznje měšćanskeje rady Wětošowa, kotrehož wjesny dźěl Raduš je, chcedźa wo požadanju serbskeje wsy rozsudźić.
Nowa fararka w sławnej cyrkwi
Drježdźany. Farar ewangelskeje cyrkwje Našeje knjenje w Drježdźanach Sebastian Feydt dóstanje žónsku sobuwojowarku. Druhe farske městno zabjerje přichodnje Angelika Behnke. To zdźěli krajna cyrkej w Drježdźanach. Z Braniborskeje pochadźaca 43lětna naslěduje Holgera Treutmanna, kiž je wot februara społnomócnjeny krajneje cyrkwje pola rozhłosoweho sćelaka MDR.
Přibrjóh na naměsće
Truskalcy so derje radźili
Dohna. Z wotmachom w Sakskej tuchwilu truskalcy žněja. Dźakowano słónčnym dnjam a najebać nachwilny dešć w někotrych kónčinach su so wone lětsa derje radźili, zdźěli krajny zwjazk Sakski sad dźensa w Dohna. Wjace hač 30 ratarjow po zdźělenju zwjazka truskalcy na 295 hektarach w 20 wšelakich družinach plahuje. Połojca płoniny je za samošćiparjow.
Pčołarjow dale podpěrać
Drježdźany. Sakska chce pčołarjow kraja dale podpěrać a přewostaja za to hač do lěta 2019 wjace hač 280 000 eurow. Po informacijach ratarskeho ministerstwa ličba pčołarjow tež dźakowano spěchowanju minjenych lět dale přiběra. Pjenjezy maja so za dalekubłanje pčołarjow nałožić.
Staršiski pjenjez spěšnišo
Praha. Čěscy starši móža po narodźe dźěsća wot stata garantowany staršiski pjenjez 8 150 eurow nic kaž dotal hakle w běhu dweju lět, ale hižo w šěsć měsacach wučerpać. Po słowach ministerki za dźěło a socialne naležnosće Michaele Marksoveje měła nowela pomhać wosebje maćerjam ze snadnymi dochodami kaž tež wšěm tym, kotřiž dyrbja abo chcedźa so zaso do dźěła nawróćić.
Serbska literatura słowaksce
Budyšin. W najnowšim čisle słowakskeho časopisa Slovenské pohlady je wozjewjeny přełožk Jurja Brězanoweho „Lista wnučkam“. Prěni raz steješe tón w antologiji „Wobraz ze skibami“, wušłej lěta 2001 w Ludowym nakładnistwje Domowina. Přełožił je list Peter Čačko, kiž hižo lětdźesatki prawidłownje serbsku literaturu słowakskim čitarjam spřistupnja.
Wopomnja Jana Kiliana z taflu
Delany. Při ródnym domje fararja Jana Kiliana w Delanach pod Čornobohom (Döhlen) připrawi Bukečanska ewangelska wosada wopomnjensku taflu. Wo tym informuje farar Thomas Haenchen. Wotkryć chcedźa taflu 13. awgusta. Kilian bě lěta 1854 najwjetšu skupinu serbskich wupućowarjow texaskeho Serbina nawjedował.
Pokazaja dokumentaciju
Lubnjow. Telewizijny sćelak Phoenix wusyła zajutřišim, srjedu, w 20.15 hodź. dokumentaciju wo Błótach. Tak pokazuja archiwne natočenja a rozmołwy z časowymi swědkami stawizny Błótow. 45minutowsku dokumentaciju z produkcije sćelaka RBB stej Lutz Rentner a Frank Otto Sperlich zestajałoj.
Lionel Messi přestanje
Dalši 5. lětnik
Wodowe Hendrichecy. Prěni raz po lěće 2012 rozžohnuje so dźensa 5. lětnik Wyšeje šule Wodowe Hendrichecy do lětnich prózdnin. Tež za přichodne lěto maja tam hižo 28 přizjewjenjow, kaž rěčnica Budyskeje wotnožki Sakskeje kubłanskeje agentury zdźěli. Tuchwilu planuja we Wodowych Hendrichecach zawěsćenje šulskeje wučby.
Sakske lětanišća woblubowane
Kamjenica. Ze sakskich regionalnych lětanišćow je loni telko lětadłow startowało a tam přizemiło kaž hižo dołho nic. Cyłkownje bě to něhdźe 130 000 króć, kaž ze statistiki Sakskeje krajneje direkcije wuchadźa. Lěta do toho zličichu 115 000 do 120 000 pohibow. Jeničce lěta 2011 bě na regionalnych lětanišćach nimale telko mašinow po puću kaž loni.
Čěska stolica rozrosće
Praha. Ličba wobydlerjow čěskeje stolicy so po měnjenju demografow w přichodnych dekadach raznje powjetši. Z dźensa zličenych 1,25 milionow ludźi móhła wona w lěće 2050 na wjace hač 1,6 milionow rozrosć. Fachowcy z instituta za planowanje a wuwiće rozmysluja tuž hižo nětko wo nowych štwórćach, hladajo tež na potrjebu wjace małych bydlenjow za samostejacych.
Nowy poradźowanski centrum
Zhorjelc. Wjelči poradźowanski centrum Zwjazka w Zhorjelcu je dźěłać započał. Nětko zestajeja tam nowu datowu banku, kotraž ma kónc lěta w interneće přistupny być. Centrum poradźuje krajne zarjady nastupajo wotewrjene prašenja kołowokoło wjelka. Wšelake instituty, kotrež so z dźiwim zwěrjećom zaběraja, w centrumje hromadźe dźěłaja.
Nichtó z NPD njezastupjeny
Budyšin. W Budyskej měšćanskej radźe njeje hižo žanoho zapósłanca, kotryž bu lěta 2009 jako kandidat strony NPD woleny. Tehdy běštaj dwaj na lisćinje strony, Günter Steinert pak je hižo 2015 z NPD wustupił. Dalša bywša kandidatka Daniela Stamm je nětko wo to prosyła ju z čestnohamtskeho dźěła wuwjazać, čemuž je měšćanska rada wčera jednohłósnje přizwoliła.
Ze serbskej knihu do prózdnin
Wo přichod Bombardiera šło
Berlin. Přichod Bombardiera z wotnožkomaj w Budyšinje a Zhorjelcu bě dźensa tema wuradźowanja jednaćelstwa a zastupnistwa sobudźěłaćerjow koncerna. Při tym dźěše tež wo planowane wotstronjenje dźěłowych městnow w Němskej. Zastupjerjo dźěłarnistwa IG metal a cyłkowna zawodna rada chcychu próstwu wo inowaciske spěchowanje Sakskeje předstajić. Dalše wobstaće stejnišćow pak měło garantowane być.
Nowe stejnišćo w Kodersdorfje
Drježdźany. Předewzaće Elbe Flugzeugwerke tzwr ze sydłom w Drježdźanach chce druhe produkciske stejnišćo we wuchodosakskim Kodersdorfje wotewrěć. Cyłkownje 40 milionow eurow za to nałoži. Předwidźane je, klětu z produkciju započeć. Hač do kónca přichodneho lěta ma něhdźe sto nowych dźěłowych městnow nastać.
Postawa so nawróći


c: text/html

text:
Postrow Domowiny na wotewrjenju wustajeńcy w radnicy Delnjeho Wujězda – Marcel Brauman, wosobinski referent předsydy Dawida Statnika a ko-župan župy „Handrij Zejler” Wojerecy
Česćeni přitomni,
jako Domowina so wutrobnje za přeprošenje na wotewrjenje wustajeńcy „Serbske žiwjenje w Delnim Wujězdźe a wokolinje” dźakujemy. Rady smy přichwatali, zo bychmy z Wami tón historiski wokomik woswjećili.
Na tutej cedlce je mój postrow wězo ryzy serbski. Ertnje drje nětkole do němčiny přeńdu, na kóncu pak Wam, waženy knježe Franko Knoblocho, jako předsydźe čłonskeho towarstwa Domowiny, „Zahrodka”, serbski original postrowa přepodam. Wy sće wosrjedź lockdowna z digitalnym kursom serbšćiny nowu dobu wozrodźenja našeje rěče w srjedźnej Łužicy zahajili. Na to nawjazujo připowědźu: Wot lěta 2024 budu tajke narěče Domowiny w Delnim Wujězdźe zaso serbske; ludźo, kiž potom hišće wšitko rozumić njebudu, dóstanu pokiwy za přełožk po wosebitym techniskim puću, kotryž Julian Nyča zawěsće dźensa hižo znaje. Jako serbski wikipedist a sobutworićel přełožowanskeho programa „sotra“ so wón z inowatiwnymi rozrisanjemi wuznawa.
Ja sym hižo dawno wćipny, kajka budźe tuta wustajeńca tule wupadać. Frank Knobloch je při znowazałoženju towarstwa „Zahrodka” prajił, zo dźe tež wo prašenje, čehodla je so serbšćina tule ze wšědneho žiwjenja zminyła. Hač do dźensnišeho je wěsty tabu, so ludźi prašeć, čehodla ze swojimi dźěćimi njejsu serbowali. Za mnohich je najjednoriša wotmołwa: Dokelž je nam brunicowa industrija serbske wjeski wotbagrowała. Ale cyła wěrnosć, tež hladajo na situaciju po wšej Łužicy, to njeje.
Wy sće so jako wobydlerska iniciatiwa a potom jako towarstwo na puć podali, zo byšće serbske žiwjenje krok po kroku zaso do wšědneho dnja wjedli. Za to Wam tež w mjenje předsydy Domowiny, Dawida Statnika, připóznaće a dźak wuprajam. Wón by so dźensa rady na tutym zarjadowanju wobdźělił, ale słužbny termin w Lipsku je tomu nažel zadźěwał.
Na přikładźe Friedricha Caspara von Gersdorfa widźimy, zo trjeba tež puć Serbow přez stawizny w kóždej epoše kročele zmužiteje modernizacije. Štož to w konteksće von Gersdorfa a Delnjeho Wujězda wšo konkretnje woznamjenja, wě dr. Lubina Malinkowa wjele lěpje hač ja, tohodla to tu pohłubšić njetrjebam. Wjeselu so, zo Johanna Gruner a čłonojo spěchowanskeho towarstwa „Adelspädagogium-Dannenberghaus Uhyst“ Gersdorfowe herbstwo pěstuja, a zo budźe gmejna Hamor, wosebje tež jeje wjesnjanosta Achim Junker, to, štož so z toho wuwije, podpěrować.
Spisowaćel Kito Lorenc je transformaciju tudyšeje krajiny w dobje brunicy tak zjimał: Hdźež běchu hriby, su nětko ryby. Cyle wothladajo wot toho, zo je wokoło tutych jězorow tež w našim času dosć dobrych hribow, to njebudźe poslednja transformacija. Tež tak mjenowana serbska hola ze swojimi šmrěkami a chójnami njeje hižo prastarym lěsam dubow a bukow wotpowědowała. Kulturna krajina so dale wuwiwa, ale my tohorunja: Serbstwo, kiž we Łužiskej jězorinje nastawa, budźe hinaše hač prjedawše holanske Serbstwo. Při wšěm sej swoje korjenje wažimy, bjez kotrychž byli njebychmy.
Nimo tutych słowow chcemy Wam tež něšto konkretne sobu na puć dać. Tohodla ja nětko swoju cedlku wotedam a našej regionalnej rěčnicy Soni Hrjehorjowej městno přewostaju – dajće so překwapić!
(Wona je serbske spěwniki a pokiw na wotpowědny app za chór přepodała.)
Julian Nyča je po zarjadowanju na Instagramje sćěhowace wozjewił: „We Wujězdźe so něšto hiba. W februarje je so tamniša ,Zahrodka‘ znowa załožiła – 100 lět po prěnim razu, čłonki a čłonojo z Marekom Krawcom pilnje serbsce wuknu (rěč swojich staršich resp. dźědow a wowkow) a dźensa smy wustajeńcu wo serbskich stawiznach Delnjeho Wujězda wotewrili, kotruž smědźach w jich nadawku zestajić a wuhotować. Přeju sej wjele małkich zahrodkow za něhdy serbsku holu, zo by wona zaso rozkćěła!“
Nimo Franka Knoblocha, předsydy towarstwa „Zahrodka“, je so tež teologowka a stawiznarka dr. Lubina Malinkowa ze Serbskeho instituta słowa jimała, kotraž 2015 wo „Reichsgraf Friedrich Caspar von Gersdorf und die Sorben. Eine Studie zum Kulturtransfer im Pietismus“ promowowaše a wuwiće w Delnim Wujězdźe wědomostnje přewodźa. Na wotewrjenju wustajeńcy běchu němske a serbske medije zastupjene, mjez druhim redaktor redakcije „Seenland“ nowiny „Lausitzer Rundschau“ (sydło: Chóśebuz).
Julian Nyča (nalěwo prědku), kiž je wustajeńcu zestajił a wuhotował, na wotewrjenju prezentacije 13 taflow w radnicy porěči. Naprawo: Milan Funka, čłon zwjazkoweho předsydstwa Domowiny, srjedźa sedźo jeho 92-lětna mać, kotraž je w tutym domje jako młoda holca bydliła.
Wurězk w wustajeńcy
Werner Sroka, něhdyši referent Domowiny z Wojerec, Frank Knobloch, předsyda towarstwa „Zahrodka“ a wjesny předstejićer, kulturny wědomostnik Julian Nyča, kiž je wustajeńcu zestajił a wuhotował (w.l.)
Fota: Marcel Brauman / Domowina

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Duchowne kjarliže, wudane we zgromadnem źěle ze Spěchowańskim towaristwom za serbsku rěc w cerkwi, 2. nakł., 2022
Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi a Ludowe nakładnistwo Domowina stej se rozsuźiłej za wudaśe 2. nakłada dolnoserbskich spiwaŕskich z lěta 2007, za tym až su se slědne eksemplary w slědnem lěśe do corony pśedali. Něnt spiwaŕske zas pśedlaže, a to zawcasa k jatšam a k 300. serbskej namšy nowšego casa 24. apryla 2022 w Dešnje.
Kjarliže su śišćane paralelnje w šwabachskem a łatyńskem pismje a z notami wugótowane. Spiwaŕske wobogaśiju wušej togo gódowne spiwanja, liturgija a psalmy w dolnoserbskej rěcy ako teke slěpjańske kjarliže. Pśidane su nastawk k historiji serbskich spiwaŕskich w Dolnej Łužycy z jich chronologiskim pśeglědom a biografije serbskich kjarližarjow a komponistow.


text:
Łužičan (časopis)
Łužičan bě serbski literarny měsačnik, kotryž bu 1860 wot Jana Arnošta Smolerja a Michała Hórnika załoženy. Časopis wuńdźe hač do lěta 1880; zwjetša pod redakciju Smolerja. W časopisu wozjewichu so hornjo- a delnjoserbske basnje a powědančka kaž tež přełožki z druhich literaturow, přikłady ludoweho basnistwa, stawizniske pojednanja a literarna kritika. W lěće 1863 měješe Łužičan něhdźe 300 abonentow w tu- a wukraju. We Łužičanu wužiwaše so analogny prawopis.
Časopis wuńdźe prěnjotnje z podtitlom Časopis za wyššu zabawu a powučenje a pozdźišo jako Měsačnik za pismowstwo, ryčespyt a narodopis. Do awtorow słušachu nimo redaktorow tež serbske wosobiny Arnošt Muka, Jan Pětr Jordan, Handrij Zejler a Hendrich Jordan. Zastupjerjo młodoserbskeho hibanja pod nawodom Muki a Barta-Ćišinskeho załožichu w nazymje 1876 Lipu Serbsku jako časopis za młódšu generaciju, kotryž měješe wjace wuspěcha mjez ludom. W lěće do zastajenja Łužičana měješe tutón jenož hišće 70 stajnych abonentow. Na iniciatiwu Arnošta Muki naruna 1882 nowozałoženy časopis Łužica wobě wozjewjence.
Łužičan płaći z tym tež jako jedyn z předchadnikow Rozhlada.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Měrćin Völkel, Franc Šěn: Zeitschriften. W: Franz Schön, Dietrich Scholze (wud.): Sorbisches Kulturlexikon. Domowina-Verlag, Bautzen 2014, str. 534sl.


text:
šulske partnaŕstwa
Co słoźi lěpjej – twarog z wólejom abo palatmlince (Palatschinken)?
Co ga to wóznamjenijo? Smy šulske partnarstwo z gymnaziumom w českem měsće Hořice zachopili. Hořice lažy na kšomje Běmskego paradiza, 25 km wót města Hradec Kralowe. Wósebnje wukniki sekundarnego schojźeńka I se wobźeluju na wuměnje z českeju šulu. W rytmusu wót 2 lěta jěźomy do Hořice abo pśijědu česke wukniki k nam do Chóśebuza. My bydlimy w gósćeńskich familijach, aby malsnjejše nazgónili druge nałogi a pócynki.
Kužda wuměna stoj pód hynakšeju temu. Raz su to lětne case a jich nałogi, pón mystiske bytosći, naše šulske systemy abo wšakorake pówołanja.
Na kuždy part su gromadne kulturne a sportojske zarědowanja pódla. My jěźomy do Barlinja a se woglědamy muzeum Pergamona, źěłamy ak stare Słowjane w muzeumje w Dešnje abo se pśechojźujomy pśez Borkowy z Lutki Tours. W Českej jěźomy na kuždy part do Pragi, do Safari Zoo Chlum abo drogujomy pśez Běmski paradiz.
Wšojadno kótary program absolwěrujomy, nazgónijomy hynakšu kulturu a móžomy nowych pśijaśelow póznaś.


text:
„Kajke móžnosće digitalny hornjoserbsko-němski słownik Soblex skići, to předstajataj Katka a Bernhard Baierec nětko z němskorěčnym tutorialom na internetnym filmowym kanalu Youtube wot SAEK. Cordula Ratajczakowa je so z Bernhardom Baierom rozmołwjała.
Kak staj z mandźelskej ideju digitalneho nawoda za wužiwanje Soblexa zrodźiłoj?
B. Baier: Poprawom njebě to naju myslička, ale Wito Bejmak a Michał Cyž staj nastork dałoj. Hdyž su nětko w času koronakrizy šulerjo a wučerjo doma, njeby špatne było jim tajke dalekubłanje poskićić. Na kóncu sym ja čestnohamtski nadawk přewzał, dokelž so jako sobu zamołwity za program z techniskimi aspektami Soblexa derje wuznawam. Moja žona je teksty rěčała, Budyske studijo Sakskeho wukubłanskeho a wupruwowanskeho kanala je tutorial nahrało a online stajiło.
Što poskićeće?


text:
Swoje dobre přeća k hodam a do noweho lěta 2022, kotrež steja lětsa druhi raz pod wliwom koronapandemije, zwjazuje předsyda Domowiny Dawid Statnik ze sadu „mamy sami w horšći, hač hišće pjata žołma přińdźe abo hač so bórze normalita wróći“. Postrow jako widejo namakaće pod .
Budyšin (SN/at). „Prěnje słowa maćerne serbske běchu, lubozne, nihdy njezacpěju je, serbsce rěču žiwe dny.“ Hrónčko Feliksa Hajny njepyši jenož hodowny postrow Domowiny w dźensnišim wudaću Serbskich Nowin, jeho słowa mamy do našeho časa přenjesć, podšmórnje předsyda Domowiny Dawid Statnik w swojich myslach k hodam. „Pytnjemy, zo sej dale a wjac staršich we Łužicy, kotřiž hižo abo hišće sami serbsce njerěča, za swoje dźěćo korjenje w serbskej identiće regiona přeje.“


text:
Inuit su kupka prawobydlarjow w arktiskich a subarktiskich regionach Grönlandskeje, Kanady, Alaski a Sibirskeje. Inuit – to groni »pšawe luźe«. Tak wó sebje su gronili Eskimarje, dokulaž su kśěli pódšmarnuś, až wóni su jaden wósebny a wót drugich se rozeznawajucy narod. Bóžko kultura a tradicije Inuit su wobgrozone. Wót lěta 1670 su se zachopili kontakty Inuit z Europejarjami, kótarež njejsu wunjasli nic dobrego. Inuit, kaž teke wjele drugich awtochtonych towarišnosćow, njejsu wěcej byli te »pšawe luźe«, ale te »mjenjej gódne luźe«. Wóni su byli nuzkane, kśesćijaństwo pśiwześ a swóje dotychměst měrne a z pśirodu zwězane žywjenje wóstajiś. Teke źiśi wót naroda Inuit su musali do šule chójźiś, šulskeje winowatosći dla. To zasadnje njeby była špatna wěc, ale ceła familija ga njejo mógała z góleśim se pśesedliś do města, źož jo šula była. Abo jo była nuzkana, swóju wjeliku swójźbu wóstajiś a bydliś w nowych bydlenjach z betona daloko wót drugich znatych. Desintegracija familije jo měła ako wuslědk wukórjenjenje a zabydnjenje swójskeje rěcy a kultury.
Shina Novalinga jo 22-lětna młoda žeńska w Kanaźe, w měsće Quebec, kótaraž z naroda Inuit póchada. Naraz wóna jo swětoznata a kuždy casnik a magacin co z njeju jaden interview měś. Cogodla? Wóna jo pśedstajiła na TIK TOK tradiciski gjardłowy spiw (nimski Kehlkopfgesang), kótaryž jo pśisamem wótzabyty. Kśesćijańske misionarje a kolonialisty su te spiwy zakazali. Shina pak jo nawuknuła ten spiw wót swójeje maśerje a dostała 60 milionow »likes« a teke dobydnuła 1,5 milionow »followers«. Maś Shiny, Caroline Novalinga, ma teke jaden account na TIK TOK a INSTAGRAMje a krotko rozkłaźo, kak gjardłowy spiw jo se nowy naroźił: »Ako misionarje su how pśišli na našu zemju, su wóni gjardłowy spiw zakazali, dokulaž su se myslili, až Inuit pśez ten spiw wołaju złe duchy. Togodla ta rědna tradicija jo wuśichnuła na wjele lět. Až do casa, až Aisa Koperqualuk, wjelgin cesna stara žeńska, jo pšosyła 5 profesionelnych gjardłowych spiwarjow, aby swóje znaśa drugim dalej dawali. Ja som tu gluku měła, som była jadna wót studentkow, až som swóje kórjenje namakała a se z našymi prědownikami zwězała. Mója źowka a ja smej dekolonizěrowanej.«1


text: Hižo na titulnym łopjenu strowi wužiwarja noweje protyki jeho domizna – putniska cyrkej w Róžeńće. Wolfgang Wittchen je znowa idyliske krajiny, turistiske wjerški a tradicionelne swjedźenje we Łužicy fotografował. Hač při zapusće we Wjerbnje, při smalenju na jetski po Lejnjanskim jězoru abo při rybarjenju w Rakecach – stajnje je přihladowar mjez nimi. Wustojnje zamóže fotograf architektoniske drohoćinki we wobrazu zapopadnyć, hač je to restawrowany hród w Stróži, cyrkej w Gołkojcach z w lěće 1848 natwarjenej zwóńcu, Mužakowski hród w nazymskej pyše abo hodownje wupyšena cyrkej w Hodźiju.


text:
Czerwiec właśnie się skończył, ale powróćmy jeszcze do opowieści Starego Gazdy, jego wspomnień i oczywiście do tego co o czerwcu mówiła staro Kospszycka 🙂
No ji jes jus pu cforte rano, cza se s wyra giyry ściongać i iś f pole trowe siyc, bo rano, raniuśko, rano po rosie, siekło sie kłosom nojlepi, bo beła mokro. Kłozdy gazda co wychodziuł f pole, paczoł cy jus kto zacoł fceśni siyc,a jak spotkoł takigo kosiorza, to piyknie copke s głowy ściongnoł i scynścio Bozego mu dawoł. Ta,cza tero kłose pociongnońć łosełkom wyjentom s kuski i jazda,i szu, i szu, i szu, i tak krocek po krocku pokos, za pokosem, i co pokos, a casami f pu pokosa cza beło znowu pszelecieć łosełkom po kłosie, coby jom pociongnońć ,coby beła łostro,i tak do pu ósme lebo duzy.I tak wyglondały sianne zbiorki, okopyrtali sie ludziska tymi grabiami, łoj łokopyrtali, a niebozycka Koscyno zafse godała ze “cza iś pszewracać siano bo na grabiak sknie” a jak tylko pokozała sie chmura nod Łopiyniom to miuguśkom kozała kłopy stawiać. Na Podłopioniu to barz poziyrali, jak godała Kospszycka skont piyrso burza przychodzi, bo puźni pszes całe lato pszycości s tamtont pszychodziuła,a ta s zzo Łopionia nie beła dobro bo miguśkom hurkło i jus loł dysc,co nie zdonzyło sie podsusonygo siana f kopy postawić. A co godała staro Kospszycka ło cyrfcu?,
ej godała i to barz duzo, godała; -Nie śmiyj sie s przepowiedni, co niesie przysłowie, cego myndrzec nie zgannie to gupi dopowiy, i zacynała łot śfiotygo Medarda (8 cyrfca) godała; Jak śfioty Medard zapłace, a Jon ( 24) nie utuli, to pewnikom popłace do Ursuli; a jij jes dopiyro 21 października lebo; kiej Medard sie rozwodni bee śterdziści dni wodni; piytnostygo cyrfca jes śfiotygo Wita, a Kospszycka duzo zafse ło nim godała, a moze lotygo ze ftej skowronek pszestaje sfoji wybrance jus śpiywać, bo jak wiycie młoji łostomili, to jes jedyny ptosek co śpiywo sfoji wybrance jak ta siedzi na jojkak, a pszestoł śpiywać bo mu Pon Bucek zakozoł, a beło to tak, jak godała Kospszycka:
wyset śfioty Wit f pole i tak se loz miyndzy zogonami, poziyroł to ku niebu,to po piyknyk łanak zyta, i nogle słysy,jak ktosik sie go zapytuje:
– Wicie,Wicie, jes ziorko f zycie? śfioty Wit wystrasony, a le puźni pomiarkowoł ze to som Pon Bóg sie go zapytowuje, wiync łotpowiado:
– nic nie słysem Panie, no wiync Pon Bócek woło jesce ros:
– Wicie,Wicie, jes ziorko f zycie? śfioty Wit dali nic nie rozumiy, i łotpowiado:
– nic nie słysem Panie, no to Pon Bócek jesce ros pyto
– Wicie,Wicie, jes ziorko f zycie? śfioty Wit łotpowiado – nic nie słysem Panie, niek skowronkowi f gardle ustanie. i tak sie stało ze na śfiotygo Wita skowronek śpiywać pszestaje, a ji wiele innyk ptokof .
To tys godała ze -na śfioty Wicie jes jus piyntka f zycie; lebo
-jak śfioty Wit dyscykom zawito bee jesioj łopfito, casmi jak pszy jaki pogworce komu mowe łodjeło
to godała ze -zamknoł sie jak , skowronek na Wita.
A ze za pazuchom jus lato bo choć zacyno sie f kalyndorzu dopiyro f Jana to Kosprzycka zafse godała ze – ze śfiotom Małgorzatom zacyno sie lato,
– bo jako Małgorzatka, takie pu latka. a ze my som pszy lecie to, f jyj pszekonaniu beło ze:
– wiesna, to corka – lato,to matka – jesioj, to wdowa a – zima to macocha
….trowa se jus cołkom pdsycho, łorstfie jus powbijane, coby kłopy mozno beło wartko stawiać jak sie niebo nad Słopnicami, lebo nad Mszanom zacnie błocyć, spolniok nasmarowany,
… no właśnie ton “spolniok”…. cdn.


text:
To je idealny deser na lato: prawie bez roboty, niy trza włōnczać1 bratruły2, do tego fetaminy3, błōnnik i te dobre bakterie ze jogurtu. Joł4 żech to robiōł ze fyrzichami (choć terozki na ślōnsku i tak wiyncyj ludzi pado5 na nie brzoskwinie) ze puszki, ale jak je sezōn, to mogecie sie wziōńć świyże, wciepnōńć na chwila do wrzōntku, ôbrać ôd nich skōra i fertich6.
Co potrza?
400 ml śmiytōnki7 krymōwki
800 ml jogurtu naturalnego
3 łeżki żelatyny
paket kyjksōw ze hawerflokōw8
biksa9 fyrzichōw
ze dwie łeżki pudecukru10
We 1/3 szklōnki uwarzōnyj11 wody ôzpuście12 żelatyna. Brzoskwinie pokrajejcie13 na mańsze14 kōnski15. Ubijcie śmiytōnka, potyn16 wmiyszejcie dō ni17 jogurt, dejcie18 pudecuker (jak lubicie słodke desery, to mogecie go dać trocha wiyncyj19) i ochōdzōnoł20 żelatyna. Narychtujcie21 jako wiynkszoł miska abo tortownica. Na spodek nalyjcie masy jogurtowyj, powciskejcie tam połra22 kyjksōw i wciepcie23 trocha fyrzichōw. Na to zajś24 trocha masy, fyrzichōw i kyjksōw. Tyj masy styknie Wōm może jeszcze na jedna warstwa, a potyn już yno czekanie, aż nōm to fajnie sie stynżeje i… smacznego 🙂
1ō- samogłoska w wymowie między o i u
2piekarnika
3witaminy
4ja
5powie
6gotowe
7śmietany
8paczka ciasteczek owsianych
9puszka
10cukru pudru
11ugotowanej
12ô= ło; rozpuśćcie
13pokrójcie
14mniejsze
15kawałki
16później
17niej
18dodajcie
19więcej
20ostudzoną
21przygotujcie
22kilka
23wrzućcie
24znów


text:
Przi fajerze1 to chciałoby sie gojści2 czym zaskoczyć, ale żeby tyż przi tym niy mieć za kans roboty. Te łōdki3 to żech sie sōm wymyślōł4 i niy ma ich co szukać we ksiōnżkach ze kuchniōm francuskōm. Fajnie wyglōndajōm5, idzie sie poasić6 nazwōm, a do tego jeszcze sōm richtich7 dobre. Farsz dołwo sie na ciasto francuske i jak byjście chcieli sie je zrobić samymu, to już bajecie8 musieli sie trocha wiyncyj natrołpić9– joł je zgniōły10 i żech sie je kupiōł.
Co potrza?
30-40 dkg mielōnego hańdyka11
20 dkg wyndzōnki12
25 dkg pieczarkōw
łeżka ziołōw prowansalskich
1 cebula
2 zōmbki czosku
pieprz i trocha soli
paczka kiełkōw na patelnia
15 dkg żōłtego syra
2 opakowania ciasta francuskego
Boczek pokrajejcie13 i przipiyccie, potyn dociepcie14 do tego pokrajanoł cebula, pieczarki, miyso, przeciśniynty bez praska czosnek i niech to wszyjsko trocha odparuje. Na kōniec dociepcie kiełki i prziprawy- uważejcie ze solōm, bo wyndzōnka je słōnoł.
Ciasto francuske pokrejcie na mańsze kōnski15– rołz16 bez środek i 6-8 cm paski na szyrokojść.
Na kołżdo czyńść17 wciepcie18 trocha nadziynia, na wiyrch19 kōnsek syra i ze dwōch bokōw zbiercie i sklyjcie kōńcōwki, żeby sie nōm zrobiōła łōdka.
Bratruła20 rozgrzyjcie na 200 stopni i wrojście21 tam te łōdki na 20-25 minut. Jak już sie fajnie przibrōnołcōm22, to… smacznego 🙂
1uroczystości
2gości
3ō- samogłoska w wymowie między o i u
4wymyśliłem
5wyglądają
6pochwalić
7naprawdę
8będziecie
9pomęczyć
10leniwy
11indyka
12boczku wędzonego
13pokrójcie
14dorzućcie
15mniejsze kawałki
16raz
17część
18wrzućcie
19górę
20piekarnik
21włóżcie
22przypieką


text:
W měrcu 2022 wozjewi so w Rozhledźe přinošk rěčespytnika Tadeusza Lewaszkiewicza pod nadpismom »Antropologiske (rasowe) slědźenja prof. Wójćecha Kóčki w zwisku z rasowymi slědźenjemi němskich wědomostnikow w lětach wot 1929 do 1938« (Rz. 3/2022, s. 18–22). K tutej temje běch samsnemu časopisej w oktobrje 2019 interview dał (Rz. 10/2019, s. 16–21). Lewaszkiewicz wěnuje prěnju połojcu swojich wułožowanjow tutomu interviewej, prjedy hač přizamknu so w druhim dźělu swójske mysle. Wopodstatni swój artikl z tym, zo wužaduja moje »chětro njepozitiwne hódnoćenja rasowědnych slědźenjow němskich antropologow a zastupnikow druhich wědomosćow« (s. 19) znapřećiwjenje. Dokelž formuluje při tym rjad hódnoćenjow a konkluzijow, kotrež njedźělu, chcu tule swoju poziciju na zakładźe aktualnych slědźenjow1 rozkłasć.
W mjenowanym interviewje z tehdomnišej šefredaktorku Saru Mičkec dźěše wo »rasowědne« přepytowanja, kotrež so w 1920tych a 1930tych lětach wot němskeje strony we wubranych wsach dwurěčneje Łužicy přewjedźechu. Interview skićeše mi składnosć, dotalny staw historiskeho slědźenja rozkłasć. Přičina za rozmołwu běše wosebita wustajeńca »Kontext & Kontroverse« w Muzeju Budyšin (2019), hdźež běchu mjez druhim twórby tworjaceje wuměłče Iris Brankačkoweje pod titulom »vermessen« widźeć, z kotrymiž so wona z (antiserbskim) rasizmom w nacionalsocialistiskim času a dźensa rozestaja.
W zachadnem lěśe jo se nowe słowo pó Serbach rozlěgało. ZORJA kśě etablěrowaś rěcny imersiski program za dorosćonych. Ideja, až jaden team se zagórjecych luźi cełe lěto połnocasnje dolnoserbsku rěc wuknjo, jo padnuła na płodnu zemju. Smy w casu, źož wěcej a wěcej z nas pśeznanjenje zdobywa, až musy se zasadnje něco změniś pśi procowanju wó wóžywjenje našeje rěcy. Strukturna změna nam tu móžnosć něnto dajo. Serby dostanu swój późěl na milionach, kenž w pśiducych lětach w ramiku strukturneje změny do Łužyce běže. W Bramborskej jo se pśizwólił paket napšawow (18,9 milionow euro do lěta 2030) z masterplanom k rewitalizaciji dolnoserbšćiny a ZORJAMI ako modelowe pśedewześe. To nowe, hyšći młode lěto buźo rozsudne za naš program. Dostanjomy w lěśu referenta, ak głownoamtski zachopijo na rěcnem planowanju źěłaś. Comy wuwijaś curriculum za našo »rěcne drogowanje«. Zgónijomy wěcej wó imersiskich metodach, wěžomy kontakty z trenarjami a trenaŕkami, mentorkami a mentorami, spěchowaŕkami a spěchowarjami a potencielnymi wobźělnikami. Lěto pózdźej, w nazymje 2023, dej prědna runda startowaś. Cil jo jasny: Dolnoserbšćina ma pśichod, wóna dej zasej wordowaś wšedny komunikaciski srědk za wjele luźi w Dolnej Łužycy, powědana a słyšana nic jano w šulach, serbskich institucijach a muzejach, ale w loźe, na drogach, w měsće, na jsach a wósebnje doma w familijach.
Kontakty do »nawječorneje« Němskeje a postrowy z Pólskeje
Pjeć pohladnicow ze spočatka šěsćdźesatych lět mam před sobu ležo. Jedna z nich, poprawom fotografija we wotpowědnej wulkosći, pokazuje kwasny ćah w Njebjelčicach ducy z wěrowanja. Tuta je serbsce spisana z někotrymi němskimi, čerwjene podatymi wotpowědnikami nad wotpowědnym słowje, kotrež drje su wot přijimarki. Dopisnicy su wot Michała Nawki na Luise Leonhard do Lübecka, dalša na Fritza Jöde do Hamburga.Dopisnica Michała Nawki na Luise Leonhard Wobraz: Serbski kulturny archiw
Luise Leonhard dźěłaše wot lěta 1953 wusko hromadźe z wuznamnym němskim hudźbnym pedagogom Fritzom Jödu (1887–1970). Sama zajimowaše so z časa Druheje swětoweje wójny wosebje za słowjanske ludowe spěwy, kotrež hromadźeše. Wot šěsćdźesatych lět minjeneho lětstotka poča Luise Leonhard tute zbližić němskim zajimcam, a to přez zešiwki z notami, originalnym tekstom a wot njeje zhotowjenym spěwajomnym němskim přełožkom. W Serbach dopisowaše sej wosebje z Michałom Nawku, Jurjom Wowčerjom a Ceciliju Nawkec.1 Přez nju dósta drje tež Michał Nawka kontakt k profesorej Jödźe. Tón pósła jemu swoju knihu »Die Volksmusikinstrumente und die Jugend«.2 Lěta 1963 dźakuje so Nawka za připósłanej čisle wot Jöde wudateho časopisa »Pro Musica«. Dźěło Luisy Leonhard sej Michał Nawka wažeše, štož njepokaza jenož jej serbsce spisana pohladnica, ale tež hódnoćenje jeje wudawaćelskeho a přełožowarskeho dźěła: »Die Lieder und ihre Bearbeitung gefallen mir sehr, namentlich auch Ihre Übersetzungen aus dem Jugoslawischen.« Pohladnicy nawróćichu so drje po přewróće 1989/90 do Łužicy.
K 100. jubilejej hornjoserbskeho wudaća »Odyseje« a »Ilijady« Homera
Zajim Serbow za mytologiju, za antiku scyła, móžemy wot spočatka eksistency serbskeju literarneju rěčow a swětneho pismowstwa, to rěka wot srjedź 19. lětstotka, wobkedźbować. Wuraz toho je zawěsće wudaće »Odyseje« (Budyšin 1921) a »Ilijady« (Budyšin 1922) wot Homera w přełožkomaj Mateja Urbana (1846–1931). Běše to chutne předewzaće, za kotrež bě pjenježna zběrka trěbna. Přełožowarjej so poradźi zezběrać 24.017,50 hriwnow, mjez darićelemi njeběchu jenož Serbja, ale tež Němcy a Słowjenjo (mj. dr. čěski statny prezident Tomáš Garrigue Masaryk, kotryž da wjace hač 3.000 hr).1 Urban započa swoje dźěło w lěće 1908 na nastork Oty Wićaza. Za swój zaměr nałožowaše wjele prócy a napinanja, jeho přełožkaj buštej entuziastisce přiwzatej. Dźensa, z časoweje distancy, stej hódnoćenej jako přejara posłownej a parowacej wuměłski błyšć. Zda so pak, zo měješe přełožowar dokładny cil: Wón chcyše pokazać funkcionalne móžnosće rěče a jej na tute wašnje něšto kaž pomnik stajić.2 Wo tym swědči bjezdwěla namołwa, kotraž je na titulnej stronje »Odyseje« wotćišćana: »Serbja, namrětu rěč sej hajmy maćernu swěru! Chcemy-li njesmjertni być, horliwje pěstujmy rěč!« A w »Ilijadźe« namołwja wudawaćel: »Serbja, wojujmy wo swój přichod, kaž něhdy před Troju kmanosć a wutrajnosć sej dobyłej njesmjertnosć stej!« Je potajkim widźeć, zo jednaše přełožowar tohorunja, a snano předewšěm, z patriotiskeho pohona.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.
W juliju 2021 planujo se tśeśi raz jaden »Wendentag« w kulojcowem muzeju w Lübelnje, źož ma se na słowjaństwo we Wendlanźe spominaś. To jo witana góźba se w seriji bližej z drjewjańšćinu zaběraś.
Dajo se źinsa zwenka linguistiki hyšći něco zachopiś z rěcu, kótaraž jo pśisamem tśi stolěśa njaboga?
Pód titlom »Proces reaktywacji języka połabskiego oraz słowiańskich tradycji i folkloru w Wendlandzie. Wyzwania i perspektywy« jo se w decembrje 2020 na uniwersiśe w Lublinje pśednjasł referat we wobłuku mjazynarodneje wědomnostneje konference »Folk – Folklor – Folkloryzm«. We njom jo se wobtwarźił žywy zajm za drjewjańšćinu a za pśikłady wobgranicowanego, ale zmysłapołnego nałožowanja teje rěcy w zajźonych lětach.
Až do 18. stolěśa jo se we Wendlanźe w Dolnej Sakskej powědała awtochtona pódwjacornosłowjańska rěc. 1756 jo w měsće Wustrowje pśi rěce Jeetzel wumrěła 88-lětna wudowa, Emerentz Schultze (1668–1756) ze jsy Dolgen, ako slědna, kótaraž jo drjewjańšćinu ako maminu rěc wobkněžyła. Wó njej jo w zastojnskich aktach zapisane: »Toś ta stara wudowa jo slědna z tych, kótarež su perfektnje wuměli drjewjański wulicowaś a spiwaś, togodla jo derbjała tež pśiś pśed jogo kralojsku majestosć našogo nejgnadnjejšego krajnego kněza do Göhrde, aby wón toś tu rěc słyšał ze jeje wust.«1
I. Słowjenski přećel Serbow
Kontakty Serbow do słowjanskeho wukraja pohłubšichu a rozšěrjachu so wot prěnjeje połojcy 19. lětstotka. Přiběracy zajim susodow zbudźi a powjetši přeco bóle wćipnosć młodoserbskeho hibanja wokoło Smolerja. Wjedźeše to k wotewrjenju młodeje inteligency napřećo idejam a wuwiću słowjanskeho swěta a k pozitiwnemu nastajenju napřećo wopytowarjam z tutych kónčin. Tute wuwiće zesylni a rozšěri so na najwšelakoriše styki a wliwy hač do nacistiskeho časa, hdźež dyrbjachu so ze stron Serbow tajke kontakty dale bóle schować do priwatneho. Tež po wójnje so situacija jara njezměni, hač na krótki čas druheje połojcy štyrcetych lět. Kontakty běchu nětko dwoje – oficialne, institucionalizowane po liniji NDRskich wyšnosćow, a priwatne, přez kotrež pak njehodźeštej so hižo přewulke skutkowanje a wliw na serbske wuwiće wukonjeć. Hakle přewrót lěta 1989 wunjese znowa zjawne zasadźenje słowjanskeho wukraja na dobro Serbow a wuskutkowaše so tež pozitiwnje w Serbach samych. Priwatna korespondenca cyłeje tuteje doby swědči wo tajkich kontaktach a špiheluje wšelakore wuwiće.
Přez třista lět trajace samostatne wuwiće staroserbskich kmjenow w rumje mjez Bobrom/Kwisu a Solawu kónčeše so w 10. lětstotku. W hraničnym pasmje podłu Solawy mjez wuchodofrankskim mócnarstwom a připućowanymi Słowjanami, kotrež bě so wot spočatka 7. lětstotka wutworiło, knježeše bórze měrne susodstwo, bórze dochadźeše k wojerskim konfliktam. K zawěsćenju swojeje wuchodneje hranicy započachu Frankojo pod Korlu Wulkim po lěće 800 hraničnu marku zarjadować a tak mjenowany Limes Sorabicus z wěstej ličbu hrodow twarić, kotrež stejachu pod wjednistwom markhrabjow. Mjezsobne wójnske wuprawy w 9. lětstotku zapusćowachu kraj a žadachu wulke krejne wopory, předewšěm pola Słowjanow. Surbi a Talaminzi – tak rěkaštej najwjetšej zapadnje Łobja sydlacej słowjanskej kmjenaj w Bayerskim geografje – wužiwachu zhromadnje z čěskimi jednotkami přez nadpady Normanow zawinowanu słabosć frankskeho mócnarstwa, zadobychu so 880 do Durinskeje a wurubichu a wupalichu wobšěrne kónčiny. Hdyž wjedźeše frankski markhrabja w lěće 892 napřećiwny bój, poćerpi wón ćežku poražku. Rozsudźacy přewrót sta so pod sakskim wójwodu a pozdźišim němskim kralom Heinrichom I., kotrehož rozestajenja z Dalemincami drje 905/06 njewuspěšne wostachu, kotremuž pak so lěta 929 na dalšej wójnskej wuprawje poradźi jich twjerdźiznu Gana zdobyć. Na to sćěhowace załoženje hrodu Mišno zawěsći jemu knjejstwo nad wobydlerjemi tuteje najwjetšeje słowjanskeje župy, kotraž po dopóznaćach mjenowědy wjace hač 10.000 ludźi ličeše. Po tym zo bě němski kral 932 do Delnjeje Łužicy zaćahnył, podćisny sej tež Budyski kraj. Z tym dóstachu so wšitke staroserbske sydlenske kónčiny pod němske nadknjejstwo. Po germanskim prawje słušeše zdobyty kraj kralej, w zastupnistwje za njeho jón markhrabjojo wobknježachu. Woni zepěrachu so při wukonjenju knjejstwa na wobrónjene mocy, kotrež běchu zasadźene w hrodowych městnach. Wottam zastarachu wotpowědny hrodowski wobwod, nuzowachu wjesnjanow k wotedawkam a słužbam. Pod škitom hrodowych městnow natwarichu so prěnje cyrkwje, wottud započinaše so christianizowanje »pohanskich Wendow«.
Nimo rólnistwa, skotarstwa, rybarstwa a hońtwy hraješe w hospodarskim žiwjenju starych Słowjanow lěsne pčołarstwo wažnu rólu. Tute ma so wot pozdźišo nastawaceho domjaceho a zahrodneho pčołarstwa w njeposrědnjej bliskosći ludźacych bydlenjow rozeznawać, hdźež běchu pčołki w schownjach z drjewa, skory abo wjerby zaměstnjene. Při lěsnym pčołarstwje wostachu pčołki w swojej přirodnej wokolinje. Čłowjek wšak skićeše jim za čas rojenja přihotowane prózdnicy we wulkich štomach, kotrež ležachu něhdźe pjeć do šěsć metrow nad zemju. Do lěsnych štomow zabiwachu so swójstwowe znamješka, wěste kruchi lěsa za jednotliwych pčołarjow so wotmjezowachu. Tuta naprawa wotbłyšćuje so, připódla prajene, w městnym mjenje Treblitzsch, jw. Belgern, hlej dale deleka.1 Na tute wašnje škitachu so woznamjenjene štomy před wurubjerjemi a paduchami kaž tež před zničenjom. Přeńdźenja so po tehdom płaćiwym prawje kruće chłostachu.2
Předstawy wo rozměrje a wunoškach lěsneho pčołarstwa kaž tež wo jeho wuznamje za tehdomnišu ludnosć posrědkuja po němskim zdobyću w mnohich zapisach zdźeržane podaća wo mjedowej dani. Nimo mnoholičbnych dalšich wotedawkow – kaž na přikład kože, rybow, žita abo skotu, pozdźišo tež pjenjez – mějachu podćisnjeni Słowjenjo němskim feudalnym knježkam kaž tež cyrkwi a klóštram tajki prašany produkt kaž měd wotedawać. Měd njeběše tehdom jenož jenički znaty srědk k wosłódčenju, ale tworješe tež zakład za wopojenski napoj, mjenujcy mjedowe wino. Zdobom wudospołnjowaše wón ze swojimi wuhlowymi hydratami bytostnje cyrobizny čłowjeka, spěchowaše jeho strowotu a płaćeše nic naposledk swojeho dobreho słodu dla jako prěnjorjadne žiwidło. Při dobywanju mjedu nastawaše jako wažny pódlanski produkt hišće wósk. Tutón trjebachu hižo w zažnym srjedźowěku za leće bronzy, pozdźišo w medicinje k zhotowjenju žałbow a pod., předewšěm pak w cyrkwi za swěčki. Bože słužby, křćeńcy, firmowanja, poslednje wolijowanje, měšniske abo biskopske swjećizny njeběchu bjez swětła swěčkow předstajomne.
Rěčna změna a rěčny konflikt w Lubinje w zažnym nowowěku
»Wuměra naša dolnoserbska rěc?« – Z tutym prašenjom zaběraše so njedawno diskusijne zarjadowanje w Choćebuzu. Bjezdwěla słuša delnjoserbšćina k akutnje wohroženym rěčam w Europje. Zakład dźensnišeje situacije su procesy rěčneje změny, kotrež maja swój započatk we wysokim srjedźowěku a kotrež móžemy žórłoweje situacije dla wosebje w nowowěku rekonstruować. Nastupajo historiske rěčne wuwiće w Delnjej Łužicy stejitej sebi we wědomostnej literaturje dwaj interpretaciskej modelej napřećo. Wosebje němscy etnografojo a historikarjo, mjez nimi Richard Andree a Rudolf Lehmann, zastupowachu w 19. a 20. lětstotku měnjenje, zo je serbstwo »w njezadźeržomnym, přirodnje, same wot so« so wotměwacym procesu z němcowstwom jako »wyše stejacej jednotu« zrostło. Tute stejišćo wotpokazowaše w 1950tych lětach so forměrowaca profesionelna serbska historiografija, předewšěm jeje protagonist Frido Mětšk. Wón zastupowaše poziciju planowaneje a wobstajneje knježerstwoweje germanizacije Serbow wosebje w Delnjej Łužicy, při čimž wosebje Delnjołužiskemu konsistorijej w Lubinje negatiwnu rólu připisowaše. Wuzběhowaše při tym wertikalnje spadowacu móc mjez němskej wyšnosću a serbskimi poddanymi, kotřiž běchu objekt a wopor germanizatoriskich zakazow rěče a druhich předpisow.
Hdyž zrozumimy woznamjenjenje a zapřijeće »powołanje« w najšěršim zmysle jako »nawuknjenu a wukonjanu dźěławosć ze zaměrom zežiwjenja«, potom wopokaza so powołanje ratarja a skotarja jako najstarše. Tuta dźěławosć připućowanych Słowjanow, zastupjerjow pózdnjogentilnje-zažnofeudalneje agrarneje towaršnosće, tworješe zakład za eksistencu čłowjeka. Zo by so worak a rólnik, potajkim bur, pomjenował, stejachu w prasłowjanšćinje a w staroserbšćinje wjacore woznamjenjenja k dispoziciji. Najstarše z nich su wotwodźene wot prasł. *orati, ně. pflügen, z toho hs. worać, ds. woraś, pól. orać, čě. orat.1 Korjenje tutoho słowa sahaja wróćo hač do indogermanskeje zakładneje rěče před něhdźe 4000 lětami, přetož słowo ma dokładne wotpowědniki w litawšćinje árti, we łaćonšćinje arāre, w gotišćinje arjan kaž tež w druhich starych rěčach, wšitke z woznamom ›worać‹. Prasł. korjeń *or- twori zakład tajkich słowow kaž hs. starše worak a ds. wórak ›worak, rólnik‹, ds. starše worac, dźensa wóraŕ, k tomu čě. oráč a druhe. Wot samsneho korjenja wotwodźene su prasł. *órtajb a *órdlo, z toho ds. rataj ›ratar, rólnik‹, ds. a hs. radło, to je ›motykowe radło‹, ně. Hakenpflug. Na *ór- załožuja so tež hs. ratar a ds. rataŕ, ně. Landwirt. We wobłuku našeje wulkeje temy zajimuje nas wosebje wotbłyšćowanje tutych słowow w składźe mjenow. Mjeztym zo staroserbske městne mjena lědma tajke pokazki poskićeja, eksistuja mnohe swójbne mjena we Łužicy, kotrež poćahuja so na woraka a rólnika. Najhusćišo mjez nimi wustupuje Rataj, prěni raz 1533 jako Ratey, swójbne mjeno, kotrež namaka so jenož w Delnjej Łužicy. Jenož tam storčimy tež na jara rědku formu Rataŕ, 1636 Rathars Söhnlein. Podobne płaći za Worak ze swojimi wotwodźenjemi, 1518 Woragk. Jónkróćne je Worač, 1657 Wuraczsch z Wysokeje s. Kamjenca. Wšě mjena su historisce dokumentowane a kartěrowane.2
Kaž je znate, njeby čłowjek swój zmysł za humor, žort a směch zhubić směł. Tute nastajenje k žiwjenju znajachu hižo stari Słowjenjo, a to před wjace hač tysac lětami. Wo tym swědči nic naposledk wěsta ličba staroserbskich městnych mjenow. Wone steja w srjedźišću sćěhowacych wujasnjenjow.
Wo zadźerženju ludźi a wo mjezsobnych poćahach we wonych dołho zašłych časach historiske kaž tež archeologiske a dalše žórła do dalokeje měry mjelča. Tež biskop Thietmar z Mjezyborja (975–1018), kotremuž mamy so za mnohe zajimawe informacije wo starych Słowjanach dźakować, njerozprawja w swojej chronice ničo wo mjezyčłowjeskich poćahach »pohanskich« Serbow abo Wendow. Eksistuje pak rjad słowjanskich městnych mjenow, kiž poćahuja so na psychiske kajkosće čłowjeka abo na jeho charakter, na jeho poměr k susodam, k přisłušnikam druheho rodu abo k wobydlerjam najblišeje wsy. Mjenodawarjo móžachu so na swojich susodow wusmjeć, jich škrěć abo směšić, při čimž so ani před hrubym, haj samo ranjacym abo křiwdźacym pomjenowanjom njebojachu. Tole stawaše so z pomocu wěsteho archaiskeho typa městnych mjenow, kotryž so w pozdźišich dobach wjace njenałožowaše. Wotpowědna mjenowa forma steješe w pluralu a zestaji so z dweju woznam nošaceju wobstatkow.
Wo duchowno-religioznej kulturje Serbow w prěnich lětstotkach po zasydlenju njewěmy skoro ničo. Tež stawizniske žórła po frankowskim zdobyću njewobsahuja nimale žane informacije wo ludowej wěrje, wo nabožnych předstawach a nałožkach, wo »pohanskich« bohach, wyšich bytosćach a kultowych jednanjach Milčanow a Łužičanow. Porno tomu rozprawjeja srjedźowěkowscy historikarjo Adam z Bremena, Helmold z Bosauwa, danski chronist Saxo Grammaticus a druzy, zo česćowachu sej połobscy a baltiscy Słowjenjo, Obodrića, Lutykojo, Wilčenjo a Pomoranojo kaž tež Słowjenjo při delnjej Sprjewi a Haboli w swjatnicach a swjatych hajach swojich přibohow. Woni přeradźeja nam tež mjena jich bójstwow, mjez nimi Svarožic, Triglav, Svantevit a dalše. Biskop Thietmar Mjezyborski pisa, zo běštej žórło a jězor pola Hłomača (Lommatzsch) srjedźišćo kultiskich česćowanjow. By cyle prawdźe njepodobne było, bychu-li Łužiscy Serbja nastupajo dokřesćanske nabožne předstawy a »pohanski« kult tuž wuwzaće tworili. Wědomostny zakład pak pobrachuje mytiskim předstawam a legendam wo bójskim swěće Serbow, kaž su so wone wot kónca 17. lětstotka sem wot bratrow Frenclow a druhich daloko šěrili, tež wo »bójskimaj horomaj« Čornobóh a Běłobóh.
Hižo dołho do nastaća swójbnych mjenow začuwachu ludźo potrjebu, přisłušnosć k swójbje, k rodej abo pochad wot swójbneho nana rěčnje zwuraznić. Tole móžeše so w času do zawjedźenja dwumjenowosće, hdyž přidruži so lěpšeho rozeznawanja dla k předmjenu druhe mjeno najprjedy w městach z rosćacym wobydlerstwom, jenož z pomocu předmjena samoho stać. Při tym nałožowachu so sćěhowace metody:
1. Wospjetne pomjenowanje. Nowonarodźene dźěćo dósta mjeno nana, druhdy tež dźěda. Tak pomjenowa Korla Wulki (747–814), kiž bě swoje mjeno wot swojeho dźěda Karla Martella dóstał, najstaršeho syna tohorunja Karl/Korla. Samsne postupowanje móžemy pola słowjanskich wjerchow na Rujanach wobkedźbować. Na Jaromara I. († 1217) sćěhuje Wizlaw I. († 1255), po nim přińdu Jaromar II. († 1260), Wizlaw II. († 1302), Wizlaw III. († 1325) a jeho młódši bratr Jaromar († wokoło 1294).
2. Hižo z najzažnišich časow wužiwachu so pola Germanow, Słowjanow a druhich indogermanskich ludow dwudźělne połne mjena, tak w prasłowjanšćinje Miroslavъ, z mirъ ›měr‹ a slava ›sława‹. K woznamjenjenju pochada móžeše so nowonarodźenemu połne mjeno z mjenowym dźělom nana dać abo jeho z krótkej formu z tajkeho mjena pomjenować. Konkretne přikłady ze słowjanšćiny hodźa so za to jenož sćežka podać, za to pak přikłady z bytostnje zašo traděrowaneje germanšćiny. Tak zapisuja žórła w Starobayerskej lěta 752 jednoho Adalperhta ze swojim synom Chuniperhtom, z -perht (tule w hornjoněmskim pisanju za -bert) ze starowysokoněmskeho beraht ›błyšćate‹.


text:
Historyjŏ w 1000 słōw: Bytōm do kōńca XIV stoleciŏ
Nojstarszŏ informacyjŏ ô Bytōmiu mogymy znojś we dokumyncie kardynała Idzigo z Tusculum, co we 1125 roku spisoł statek klŏsztoru bynedyktynōw w Tyńcu, a w nim były dochody z dwōch kaczmōw i targu w Bytōmiu. Ôsada stoła na miejscu dzisiejszego rynku abo blisko niego, kole starszego grodu ôbrōnnego, co stoł na Zgōrzu Małgorzatki kole 500 metrōw na połedniowy zachōd.
Hned cołkŏ historyjŏ miasta zwiōnzanŏ je ze kopalnictwym, bo już we 1136 roku kole Bytōmia kopało sie strzybro.
W 1254 roku princ Władysław ôpolski lokowoł miasto na prawie magdeburskim. Lokatorym i piyrszym fojtym bōł Hynryk, co dostoł we wieczysty nŏjym miasto za 140 łanami flamandzkimi i wieś Łagewniki. Ôryginalny dokumynt lokacyjny wziōnła ze sobōm historyjŏ, my znōmy ino kopijõ ze szesnŏstego stoleciŏ, co dzisiej trzimie jã Nŏrodowŏ Biblioteka w Pradze.
Ciekawe je to, że idzie pedzieć, iże miasto ôd zawsze miało take samo miano, bo dokumynta bynedyktyńske piszōm Bitom, a lokacyjŏ miasta była datatum in Bytom (wystawiōnŏ w Bytōmiu), gynau tak pisanym jak dzisiej. Nazwa wziōnła sie ôd piyrszego posiedziciela ôsady, to samo stało sie bez przikłŏd z Poznaniym abo Radōmiym.
We dokumyncie lokacyje miasta niy ma słowa ô radzie miejskij. Cołki dinst reprezyntowaniŏ princa w mieście sprawowoł fojt. Skuli corŏz srogszego znaczyniŏ mieszczanōw we naszyj tajli Europy, niy niyskorzij jak we 1315 roku wziōnła fungować rada miejskŏ. Decydowała ôna ô nojważniyjszych sprawach miasta, to znaczy ô rzymiośle i handlu, jeji decyzyje miały rangã prawa na terynie miasta. Miała tyż cołkõ władzã administracyjnõ, ôdpowiadała za statek miasta, jego kasã i ôpiekowała sie sierotami. W tym samym czasie słożōnŏ była ława miejskŏ, to znaczy gyricht bytōmski. We radzie siadało sztyrech abo piyńciu ludzi, a we ławie piyńciu abo sześciu. Do ôbōch ôrganōw trefiali ino nojbogatsi patrycjusze bytōmscy.
Hned po lokacyji miasta, w 1284 roku, powstało Ksiynstwo Bytōmske, a jego piyrszym princym ôstoł syn ôd Władysława, Kazimierz. Chociŏż polskŏ tradycyjŏ historycznŏ widzi ksiynstwa ślōnske za czyńść państwa polskigo tamtego czasu, to Kazimierz narodziōł sie kole 30 lŏt po śmierci ôstatnigo prynca synioralnego w Krakowie, co znaczyło, iże polske państwo dlō niego nigdy niy istniało. Małe ksiynstwo mogło zabezpieczyć sie ino sojuszym ze siylnym partnerym, tōż princ w 1289 roku ôddoł swoje ksiynstwo Wacławowi II, krōlowi czeskimu, i uznoł go za swojigo pana, a tyn doł mu jego ziymiã nazŏd w lynno. Tak to ziymia bytōmskŏ wrōciyła do państwa czeskigo.
Dynastyjŏ bytōmskich Piastōw niy przetrwała dugo. Chociŏż Kazimierz mioł sześcioro potōmnych, z tego piyńciu synōw, to ino jedyn z nich, Władysław, mioł dzieci. Było ich aż siedmioro, ale postrzōd nich było ino dwōch synōw, a z nich ino jedyn mioł dzieci – same cery. Prawo feudalne niy dopuszczało ale erbowaniŏ korōny ôd kobiyt, tōż w 1355 linijŏ wymarła. Ôstatni Piast bytōmski leży we katedrze we pōłnocnoitaliańskim Venzone, a na jego grobie stoji „Hec . Est . Seplutura . Dni . Boleslai Ducis . Coslensis et Bithum.” (To jes grōb pana Bolesława princa kozielskigo i bytōmskigo).
2 abo 14 września 1367 we kościele mariackim, co dzisiej stoji kole Rynku, kapelōn Mikołoj z Pyskowic pedzioł kŏzanie, co zgorszyło mieszczanōw. Prawiōł, iże niy reszpektujōm praw kościelnych, że majōm podporzōndkować sie farŏrzowi i sfinancować sprawiynie dzwiyrzi do kościoła, żeby przestały dō niego wchodzić psy i świnie. Rada miejskŏ tōż wezwała farŏrza, Pietra z Koźlŏ, do ratusza, a tyn posłoł tam kapelōna z mōnstrancyjōm żeby ôchrōnić go przed ludźmi abo żeby pokŏzać, iże ôstatni sōnd nŏleży do Boga. Rajcy kŏzali kapelōnowi ôdniyś mōnstrancyjõ nazŏd do kościoła, a jak tyn tam poszoł, to posłali za nim pachołkōw, co swiōnzali ôbōch ksiynży i przikludziyli ich do ratusza przed sōnd mieszczanōw. Zebranie uznało, iże farŏrz i kapelōn majōm być utopiyni i jeszcze w tyn sōm dziyń we sŏdzawce kole Zgōrzŏ Małgorzatki ôba straciyli życie.
To wszysko niy stało sie skuli ino tego jednego kŏzaniŏ. Kōnflikt trwoł już ôd 1359 roku, jak z wole krōla miasto miało być potajlowane miyndzy princōw Ôleśnice i Cieszyna, a granica miała iś bez postrzodek Bytōmia. Bytōmiŏcy byli z wiynksza za ôstawiyniym sztandu, jaki bōł, to znaczy byciŏ pod ksiōnżyńciym ôleśnickim. Farŏrz mariacki ale bōł za zmianami, tōż mieszczanie – gorszyni jeszcze ôd prepozyta kościoła św. Małgorzaty, co mioł nadziejã przejmnōńć teryn bytōmskij parafije – ôdetli sie ôd niego.
Na efekty niy trzeba było dugo czekać. Biskup krakowski skŏroł miasto interdyktym, co znaczyło, iże z bytōmiŏkami niy mōg żŏdyn handlować, a to ôznaczało dlō nich katastrofã. Niy wiadōmo, jak dugo mieszkańcy musieli żyć we tyj sztrŏfie. Princ cieszyński napisoł w 1369 roku prośbã do papieża ô pozwolynie na ôdprawianie mszy we miejscu skŏranym interdyktym, tōż mogymy sie dōmyślać, iże rozchodzi sie ô Bytōm. Naôbkoło historyje pojawiyło sie bez lata moc legynd, ale żŏdnŏ z nich niy mŏ potwierdzyniŏ w dokumyntach. Wiadōmo ino, iże ôd tego czasu bytōmiŏkōm żyło sie corŏz gorzij.
Dwa lata po zamordowaniu ksiynży miasto było przetniynto na pōł. Princowie oleśnicki i cieszyński trefiyli sie w Bytōmiu 26 stycznia 1369 roku i kożdy z nich wystawiōł dokumynt ô podziale i ôznaczyniu granice miyndzy jejich ksiynstwami: prosto bez rynek do supa ławek chlebowych, postrzodkym bez wŏgã, a dalij do gulika. Ôd tego czasu miały być dwa ratusze i dwie rady miejske. Zōmek bytōmski tyż bōł podzielōny na dwie tajle i skuli tego, iże dlŏ żŏdnego princa ino pōł taki rezydyncyje niy było nic wert, wartko zniszczoł. Dzisiej niy wiadōmo ani, kaj gynau stoł.
We drugij połowie XIV stoleciŏ dlŏ miasta skōńczyła sie piyrszŏ era kopalnictwa. Podle dokumyntōw podziału Bytōmia fungowały jeszcze blisko gruby Hundert Hauen i Eysenberg. Mieszkańcy żyli w dobrobycie dziynki wydobyciu strzybra i ôłowu, ale technologijŏ tamtych lŏt niy pozwalała na ôdkludzanie wody ze szolōw, tōż hned grubiŏrze doszli do miejsca, kaj wody gruntowe zastawiyły dalsze wydobycie. Po bogactwie bytōmiŏkōw ôstoł ino grubiŏrz we sztymplu miejskim.
Na fotografiji głōwnyj śpiōncy lew bytōmski. Fot. Yarl / Wikimedia Commons


text:
Nowe terminy
Lěto Zejlerja a Kocora 2022
W lěśe 2022 spominamy na 150. pósmjertny źeń Handrija Zejlerja a na 200. pósmjertny narodny źeń Korle Awgusta Kocora. W běgu lěta wótměju se wšake zarědowanja, organizowane wót rozdźělnych partnarjow. Maćica Serbska pśepšosyjo w tom ziwsku na sympozij pětk, 14. oktobra 2022 14-17 góź. do Serbskego muzeja w Budyšynje. Program
Wědomnostna konferenca
Maćica Serbska / Maśica Serbska (MS) pśewjeźo 25./26. nowembra 2022 gromaźe ze Serbskim institutom interdisciplinarnu wědomnostnu konferencu, na kótarejž stoj źěławosć MS wót jeje nowozałoženja 1991 w srjejźišću.


text:
Nimale tři lětdźesatki po wudaću w lěće 1991 tehdy aktualnje nastateje zběrki (po)přewrótowych refleksijow Zwróćene dny1 pokaza so na serbskim knižnym blidźe jeje wěsty pendant, zestajany wot Cordule Ratajczakoweje. Njejedna pak so wo ryzy paralelu – mjeztym zo bě z awtorami tekstow prěnjeje mjenowaneje knižki takrjec »prěnja liga« serbskich spisowaćelow, je skala powědacych w nowej knižce profilowje wo wjele šěrša a powołansce njewobmjezowana. Zasadniši rozdźěl je pak wězo w zwisku z mjeztymnym běhom časa widźeć: Započatk 1990tych lět bě wšo začuwane a wopisowane hišće chětro nowe a zdobom njewěste, dźensa su zhladowanja na tule turbulentnu dobu a jeje dalše wuwiće a wuskutki přez prismu třicećilětneje časoweje distancy a mjeztym docpětych dožiwjenjow a nazhonjenjow hižo wuhódnoćowane.
Runje mjenowana rozdźělnosć a z tym zwjazana pisana optika cyłkownje třinaće powědarjow (w 12 wotdźělach) »projektej« Noweje swobody? bjezdwěla tyje. Wuběrk respondentow je (nastupajo pochad a skalu měnjenjow) derje wupytany. Tež hdyž su wjacori z nich wurazne profilowane wosobiny na serbskim narodnym a kulturnym polu (apropos: spisowaćelenje je tež tule pola někotrych znajmjeńša dźělnje pódla), njejsu wuprajenja a zjimanja druhich, mjenje znatych a w najwšelakorišich sferach žiwych wuwoprašowanych na žadyn pad mjenje wažne a zajimawe.


text:
Bihar
Bihar (Hindi: बिहार) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 96,5 milionow wobydlerjow a přestrjeń 94.163 km², potajkim wjace hač 1000 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Patna, starodawny Pataliputra. Bihar ma Hindi a Urdu jako zarjadniskej rěči, ale tam so tež Maithili (14,3%) rěči.
Je jedyn najchudšich statow Indiskeje a mjezuje z Nepalom na sewjeru, Zapadnej Bengalskej na wuchodźe, Dźarkandom na juhu a Utarpradešom na zapadźe. Přez Bihar běži rěka Ganges.
Zaćišće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Webstrony Biharskeho knježerstwa (jendźelsce)


text:
Walt Disney
Walt Disney, po prowdźe: Walter Elias Disney (rodz. 5 grudńa 1901 we Chicago, um. 15 grudńa 1966 we Los Angeles) – amerikański producynt filmůw, głůwńy ańimowanych, reżysyr, scenarzista, filantrop.
Jedyn s nojwjynkszych twůrcůw industryje rozrywkowyj we historji, lygynda ańimacyji a filmu. Twůrca Disneylandu a wartej milijordy dolarůw korporacyji The Walt Disney Company.
Na kůńyc 1966 zdjagnozowano u ńygo gibko postympujůncygo raka lewygo płůca, spowodowanygo czynstym kurzyńym tytůńu. Umor skuli asystoliji. Zostoł pochowany, po krymacyji, na kirchofie we Glendale, we Kaliforńiji, mimo aże lygynda mjejsko pado, co jygo ćoło zostoło zamrożůne, a fůnkcyje żyćowe majům zostać prziwrůcůne (po 100 lotach, czyli we roku 2066).
Walter wroz ze swojim braćikym - Roy Oliver Disneyem zołożůł Walt Disney Productions, korporacyjo znano dźiś kej The Walt Disney Company, kero uośůngo terozki roczny uobrůt we wysokośći ůng. 32 milijordůw dolarůw.


text:
Kanariske kupy
Kanariske kupy[1] (španisce Islas Canarias) su skupina sydom wulkich kupow a někotrych mjeńšich kupkow w Atlantiskim oceanje. Leža něhdźe 100 kilometrow zapadnje wot brjoha Marokka a Zapadneje Sahary w Africe a słušeja k Španiskej (a potajkim k Europskej uniji).
Najwjetša kupa na ludnosć a na přestrjeń je Tenerife, z 865 070 wobydlerjemi na ludnosć najwjetša kupa wšeje Španiskeje.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Serbski institut: Datowa banka geografiskich eksonymow na serbski-institut.de


text:
Źymja (łać. Terra) – trzećo we kolejnośći (liczůnc uod Słůńca) a pjůnto co do wjelgośći planeta Ůkłodu Słůnecznygo.
Nołokoło Źymje krůnży jydyn naturalny satelita – Mjeśůnček a prawdopodobńy dwa kśynžyce půłowe (kśynżyce Kordelewskigo) a wjelgo liczba sztucznych satelitůw. Stoło, stabilno uorbita mo tyż planetojida 3753 Cruithne, kero pozostawo we rezůnańśe s uorbitům Źymje beś ńykerych naukowcůw je uważano za drůgi kśynżyc Źymje.
Źymja uformowoła śe ůngyfer 4,5 milijorda rokůw tymu.
Źymja mo wuaśćiwo masa a grawitacyjo do utrzimańo atmosfery, kera chrůńi przed szkodliwym průmjyńowańym ultrafjoletowym, a tyž pole magnetyczne chrůńjůnce przed pochodzůncym ze Słůńca průmjyńowańym korpuskularnym.
Uoddalyńy uod Słůńca je waśćiwe do utrzimańo uodpowjydńij tymperatury. Uważo śe, aże czynńiki te sprzijouy powstańu żyćo na naszyj planeće.
Je nojwjynkszo s planet skalistych we Ůkuodźe Suůnečnym, a tyž kej dotychczas jydynym znůnym mjejscym wystympowańo żyćo.


text:
wuzwol sej rěč / Sprachauswahl: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Wopisowanje
Toś ta na žedne metody a didaktiske póstupowanja njewězana samostatna zběrka tekstow “Dolnoserbska literarna cytanka” wobstoj z dweju zwězkowu a ma w cełem 10 tematiskich kapitlow z 165 originalnymi dolnoserbskimi tekstami 67 wšakich awtor(k)ow k temam: W pśiroźe, Lubosć, Co žywjenje jo, Z mójogo žywjenja, Wjasele ze słowom, Naše jsy, Serbske mysli, Suseźi, Gronjaki a Hajaki, Šulske žywjenje. Do kuždego kapitla zawjeźo na swój part pśirědowana ilustracija. Na taki part prezentěrujo cytanka casowy wótrězk wót někak 150 lět eksistence dolnoserbskeje literatury a „pósrědnja historisku a bźezcasnu estetisku gódnotu literatury“ (C.P.). Zběrka jo bogate a atraktiwne žrědło za wudopołnjenje wědy wó dolnoserbskej literaturje a jeje zastupnikach a zastupnicach kaž teke wó kulturnohistoriskich kontekstach, socialnej situaciji serbskego luda a powšyknych towarišnostno-politiskich wobstojnosćach we Łužycy. Mały wědomnostny aparat co pódpěrowaś samostatnu zaběru z tekstami: biografiske daty awtor(k)ow, minimum sekundarneje literatury a dalšne pśispomnjeśa a rozkładowanja.


text:
Systymatyka ôrganizmōw
Systymatyka ôrganizmōw, systymatyka biologicznŏ – nojstarszŏ dōmyna nauk biologicznych, nauka, co sie pŏrŏ klasyfikowaniym, katalogowaniym jak tyż ôpisowaniym ôrganizmōw we ôparciu ô podszukowanie jejich roztōmajtości, pochodzyniŏ i przŏcielstwa. Systymatyka grupuje ôrganizmy w jednostki, co stanowiōm taksōny w hierarchicznyj strukturze kategoryje systymatycznyj, w wyniku czego powstŏwŏ ukłŏd systymatyczny (systym). Prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ taksōnōmijŏ, a relacyje przŏcielstwa ewolucyjnego miyndzy taksōnami – filogynetyka. Niykedy termin taksōnōmijŏ bywŏ rozszyrzany na cołkõ systymatykã, ale we ścisłym znaczyniu je to jeji dzioł, co zajmuje sie metodologicznōm, zmatymatyzowanōm strōnōm[1]. Do dziś było ôdkrytych, ôpisanych i nazwanych nojmynij 1,75 mln zortōw ôrganizmōw, co żyjōm terŏźnie na Ziymi, jak tyż poraset tysiyncy ôrganizmōw wymartych.
Rys historyje systymatyki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Nojstarsze prōby naukowego systymatyzowaniŏ roślin i zwiyrzōnt sōm znane ze antyku. Piyrszy systymatyczny ukłŏd zwiyrzōnt, ôparty na zewnyntrznych włŏsnościach budowy, stworzōł Arystoteles, a jego uczyń i kamrat Teofrast z Eresos sformułowoł rozdziały miyndzy światym zwierzyncym i roślinnym, jak tyż wkludziōł, utrzimany do XVI w., podzioł świata roślinnego na 4 grupy. Srogi wpływ dlŏ rozrostu systymatyki ôrganizmōw mioł Karol Linneusz, co ôpisoł kole 10 tys. zortōw roślin i kole 6000 zortōw zwiyrzōnt, jak tyż upowszechniōł binōminalne nazewnictwo zortōw.
Pierwotne prōby klasyfikowaniŏ ôrganizmōw ôpiyrały sie na sztucznie dobranych kryteriach, porzōnd zewnyntrznych znakach morfologicznych abo siedliskowych. Takŏ postawa funkcjōniyrowała do XIX w. Terŏźnŏ systymatyka dōnży do poskludzaniŏ informacyji sebranych na tymat ôsobnych ôrganizmōw, do nadaniŏ kożdymu z nich niyôbyczajnego miana, jak tyż wrażyniŏ ich do usytymatyzowanych hierarchicznie kategoryjŏ systymatycznŏ kategoryji systymatycznych, żeby ôbsztalować ukłŏd systymatyczny ôparty na znōmości zwiōnzkōw.
Metody badawcze[edytuj | edytuj zdrzōdło]
W terŏźnyj systymatyce ôrganizmōw idzie wyrōżnić trzi bazowe metody badawcze[2]:
Systymatyka gynealogicznŏ, klasycznŏ systymatyka ewolucyjnŏ – ôpiyrŏ sie na analizie anatōmoporōwnawczyj, ymbriologicznyj i paleōntologicznyj, jak tyż na sztyrech bazowych kryteriach: nieciōngłości morfologicznyj, niszy przistosowawczyj, bogajstwa gatōnkowego i mōnofiletyzmu (we szyrszym znaczyniu).
Systymatyka fynetycznŏ (numerycznŏ) – zakłŏdŏ, iże niy idzie poznać filogynezy i grupuje taksōny, co posiadajōm nojwiyncyj spōlnych cech, podobnie jak nojstarsze systymy ôd czasōw Arystotelesa. Inakszyj ale ôd tradycyjnyj systymatyki, ôrtodoksyjnŏ fynetyka ôdciepuje intujicyjne rangowanie cech jako ważniyjszych abo mynij ważnych dlŏ ôbsztalowaniŏ ôddalyniŏ systymatycznego[3].
Systymatyka filogynetycznŏ – za jednostki taksōnōmiczne definiuje klady, to znaczy naturalne grupy ôrganizmōw, co ôbyjmujōm zortã ancestralnõ i wszyjske zorty potōmne.
Jednostki, kategoryje, systymy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bazowŏ jednostka taksōnōmicznõ to taksōn. Taksōny pokrewne sōm grupowane w taksōny wyższego poziōmu.
W tradycyjnyj systymatyce ôrganizmōw taksōnōm nadŏwŏ sie rangã, ôkryślanŏ za kategoryjõ systymatycznõ.
Terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô ôrganizmach je ôbrazowany ôd systymatykōw we formie układu systymatycznego, nazywanego systymym taksōnōmicznym, klasyfikacyjōm systymatycznōm, klasyfikacyjōm biologicznōm abo podziałym systymatycznym ôrganizmōw. Bez to że sztand tyj wiedzy durch sie umiyniŏ, ôdkrywane sōm nowe grupy ôrganizmōw, a tyż doskōnalōne sōm metody badawcze – propōnowane ôd ôsobnych autorōw klasyfikacyje biologiczne sztyjc podlygajōm modyfikacyjōm.
W systymatyce kladystycznyj ôdchodzi sie ôd ôkryślaniŏ kategoryji systymatycznych, a zależności filogynetyczne miyndzy ôsobnymi taksōnami ôkryślane sōm ze pōmocōm kladōw, co tworzōm strōm filogynetyczny, nazywany strōmym rodowym abo strōmym życiŏ.
Wejzdrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Krzysztof Spalik: Klasyfikacja biologiczna (pol.). W: Krótki kurs systematyki [on-line]. Zielnik Wydziału Biologii UW. [dostymp 2010-02-23].
- ↑ Loic Matile, Pascal Tassy, Daniel Goujet: Wstęp do systematyki zoologicznej. Koncepcje, zasady, metody. Warszawa: PWN, 1993, s. 64–65. ISBN 83-01-10981-5.
- ↑ Krzysztof Spalik: Ku współczesnej taksonomii (pol.). W: Krótki kurs systematyki [on-line]. Zielnik Wydziału Biologii UW. [dostymp 2015-12-12].
Bibliografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. Wrocław: Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-61492-24-5.
- Czesław Jura: Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
- Clive A. Stace: Taksonomia roślin i biosystematyka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-11251-4.


text:
Autor: Martinita
Hanysy som robotne, ale tyż fajrować lubiom i chyntnie to robiom. W Katowicach kożdy zalotany, ale trocha czasu aji na ańfachowo zabawa i bez tydziyń idzie znojść, co by se szło dychnonć. A umilac dziyń tukej idzie se roztomajcie i nie cza fest fechtować. Beztoż nie dziwota, że Katowice to istno energia. Ślonsk niby taki czorny, a jaki gryfny i bontny, bo przeca tak naprowdy nic w życiu ni ma ani blank czorne ani blank biołe, ino roztomajcie siwe. I na tym cołki wic polego.
Autor: Martinita
Najgryfniejsza praca


text: Kandydatami do orzekania w Izbie są: Andrzej Siuchniński, Marek Piertuszyński, Mariusz Łodko, Paweł Wojciechowski, Marek Siwek, Kamil Zaradkiewicz, Marek Dobrowolski, Marcin Krajewski, Grzegorz Misiurek, Maria Szczepaniec, Włodzimierz Wróbel, Adam Redzik, Dariusz Świecki, Krzysztof Staryk, Bohdan Bieniek, Dariusz Dończyk, Marcin Łochowski, Wiesław Kozielewicz, Marek Motuk, Leszek Bosek, Tomasz Demendecki, Tomasz Przesławski, Jerzy Grubba, Barbara Skoczkowska, Tomasz Artymiuk, Roman Trzaskowski, Paweł Księżak, Zbigniew Korzeniowski, Rafał Malarski, Ewa Stefańska, Paweł Kołodziejski, Paweł Grzegorczyk, Jacek Grela.


text:
Plawgo, Bogusław and Bojar, Ewa and Juchniewicz, Małgorzata and Olesiński, Zbigniew and Kaszuba, Krzysztof and Bojar, Matylda and Citkowski, Mariusz and Menan, Łukasz and Nosal-Szczygieł, Elžbieta and Predygier, Agnieszka and Juchnicka, Marta and Klimczuk, Magdalena (2007): Rozwój struktur klastrowych w Polsce Wschodniej. Published in: (2007)
Plawgo, Bogusław and Bojar, Ewa and Juchniewicz, Małgorzata and Olesiński, Zbigniew and Salachna, Joanna and Grabska, Anna and Kaszuba, Krzysztof and Klimczuk-Kochańska, Magdalena and Perło, Dariusz and Perło, Dorota and Citkowski, Mariusz and Juchnicka, Marta and Sosnowicz, Agnieszka and Żynel-Etel, Justyna (2010): Rola samorządów gminnych w procesach rozwojowych Polski Wschodniej. Published in: (2010)
Plawgo, Bogusław and Klimczuk-Kochańska, Magdalena and Bojar, Ewa and Juchniewicz, Małgorzata and Olesiński, Zbigniew and Salachna, Joanna and Grabska, Anna and Kaszuba, Krzysztof and Perło, Dariusz and Perło, Dorota and Citkowski, Mariusz and Juchnicka, Marta and Osipiuk, Renata and Rzepniewska, Ewa (2011): Potrzeby kompetencyjne pracowników jednostek samorządu terytorialnego (JST). Published in: (2011)
Contact us: mpra@ub.uni-muenchen.de
This repository has been built using EPrints software.
MPRA is a RePEc service hosted by .


text:
Republika Teksasu
Republika Teksasu (ang.: Republic of Texas, szp.: República de Tejas) – gyszichtowŏ republika we pōłnocnyj Americe, na terynach dzisiyjszych Zjednoczōnych Sztatōw. Republika ta była tajlōm aufsztandōw we ôpozycji do Cyntralistycznyj Republiki Meksyku (krōm Teksasu były to Rio Grande a Jukatan). Piyrszy regiyrōnek (jeszcze jako regiyrōnek ferwaltōngowy Meksyku) ôstoł ôgłoszōny 7 listopada 1835 roku, a piyrszŏ niyzawisłość Teksasu ôd Meksyku 20 grudnia 1835 roku - atoli ôgłoszynie kere stworziło richtich republikã, ôstało ukwalōne 2 marca 1836 roku we Washington-on-the-Brazos. We 1836 roku piyńć sztadōw było prowizornymi haupsztadami: Velasco, Washington-on-the-Brazos, Harrisburg, Galveston, Columbia. We 1837 roku haupsztadym ôstało Houston, a we 1839 Austin. 29 grudnia 1845 roku Teksas ôstał ôficjalnie sztatym Zjednoczōnych Sztatōw, a 19 lutego 1846 ôstały przekŏzane regiyry nad Teksasym.[1]
Przipisy
- ↑ Leonard Kubiak: Len Kubiak History Page (ang.). Fort Tumbleweed. [dostymp 2022.03.18].


text:
Před 13 lětami nasta pola Horow blisko Wojerec wuhladnišćo, zwotkelž móžeš přirodu derje wobkedźbować. Z nim zwjazane pak su tež starosće, wo kotrychž je so Silke Richter rozmołwjała z dr. Alexanderom Harterom, managerom přirodoškitneho projekta łužiskeje jězoriny.
Knježe Hartero, w zašłosći je wuhladnišća dla k njerjanym komentaram dóšło. Što bě so stało?
Dr. Harter: W juliju mějachmy pad, zo je so něchtó při filmowanju wjelkow myleny čuł. Pozadk bě, zo je hajnik kilometer zdalene dźiwje swinjo třělił. Film nastróženych wjelkow z komentarom filmowca bě samo na kanalu Youtube widźeć. Dyrbjach z filmowcami, kotřiž nochcychu dowidni być, telefonować, zo dyrbimy afriskeje swinjaceje mrětwy dla dźiwje swinje třěleć. To žno ma trochu hórki přisłód, zo tele wuhladnišćo tež za filmowcow wudźeržujemy a dyrbimy sej potom jich njerjane komentary naposkać. Na zbožo pak su to wuwzaća. Ja znajmjeńša bych sej ze stron tych, kotřiž chcedźa přirodu wobkedźbować, wjace zrozumjenja za naše dźěło přał.
Wulki wothłós na wuhladnišćo pak tež starosće wunjese.


text:
We wobłuku Sernjanskeho wjesneho swjedźenja bě sobotu šěsć mustwow do małeje delanskeje wsy přichwatało, zo by w 10x15 metrow wulkej klětce swoje mocy měriło. Bě to hižo třeći turněr tajkeho razu na minjenych wjesnych swjedźenjach. W modusu kóždy přećiwo kóždemu měješe tuž kóžde mustwo pjeć hrow, štož bě na kóncu chětro napinaca wěc, wšako traješe jedna hra wosom mjeńšin. Nimo toho so na swjedźenskej łuce wot hrě k hrě mócnišo próšeše, štož bě trochu mylace.
Dobyćerjo lońšeho turněra, stari knjezojo ze Sernjan, tež hnydom zaso wopodstatnichu, zo chcedźa tež lětuši turněr dobyć. Prěnje štyri partije suwerenje za sebje rozsudźichu, w pjatej pak dóstachu sej z 0:8 přećiwo mužam noweje sydlenskeje štwórće ze Sernjan na měcu. Z tym měješe w poslednjej hrě turněra wubranka ze Sernjan (Michał Matka, Markus Gerlich, Měrćin Kurjat, Tomaš Bejma, Fabian Bejma) šansu, sej tola hišće cyłkowne dobyće zaručić. Woni dyrbjachu pak z pjeć wrotami předskoka přećiwo Hrańcy dobyć. A woprawdźe, w zakónčacych 60 sekundach trjechichu tola hišće trójce a z tym ze 9:2 wyskachu.


text:
„Paradiz“ jako němski e-book
Budyšin. Bestseller Křesćana Krawca „Das Ende vom Paradies“ je nětko w Ludowym nakładnistwje Domowina jako e-book wušoł. Krawc je w Lemišowje wotrostł, hdźež tež jeho roman jedna. Wón wopisuje žiwjenje serbskeje swójby přez tři generacije wot spočatka 20. lětstotka hač do 1980tych lět.
Kniha Franca Čornaka wušła
Budyšin. W nakładnistwje Bastei-Lübbe je wčera kniha Franca Čornaka „Franz im Glück – Meine Wanderjahre auf der Walz“ wušła. Tež w Budyskej Smolerjec kniharni je wona w poskitku. 21. meje chce młody awtor z Chrósćic w kniharni Ludoweho nakładnistwa Domowina swoju prěničku předstajić.
Budu dale honačiki kormić
Róžant. Na naprašowanje Serbskich Nowin pola předewzaća Gräfendorfer w Mockrehnje nam zdźělichu, zo budu w Róžeńće bórze zaso honačiki kormić. Wobhospodarić ma kormjernju Agrarne wikowanske drustwo ze saksko-anhaltskeho Salzfurtkapelle-Zörbiga. Tuchwilu přewjeduja w Róžeńće nuznje trěbne twarske naprawy.
Klopp chce přestać


text: Zdawna přewodźuja wojerske chorhoje wšelake wójska. Wone su tohorunja w žórłach wo starych pomorskich Słowjanach wobswědčene. Na spočatku 11. lětstotka staj je tež Thietmar z Merseburga1 a Bruno z Querfurta2 naspomniłoj a připisujetaj jim wojerske nadawki. To zwisuje prawdźepodobnje z połoženjom, w kotrymž słowjanske kmjeny tehdom běchu. Słowjanskej kmjenowej zwjazkaj Lutycow a Obodritow, kotrejž sydleštej w teritoriju dźensnišeje sewjerneje Němskeje (přewažnje w Mecklenburgsko-Předpomorskej), wojowaštaj wo kraj a wěru přećiwo křesćansko-germanskej namocy.3 Tójšto lět do toho wotměchu so słowjanske zběžki, při kotrychž mějachu wojerske chorhoje wójskam škit a zbožo w boju4 zawěsćić: »Vexilla quoque eorum [sc. Liuticorum] nisi ad expeditionis necessaria, et tunc per pedites, hinc [sc. de templo] nullatenus moventur.« (Thiet. VI 17 (23)) Mjez nimi běchu chorhoje, na kotrychž běchu někajke znamjenja. Thietmar k tomu zwěsći: »deae … in vexillis formatae« (Thiet. VII 47 (64)) abo »deos suimet praecedentes subsequuti [sc. bellatores Liuticorum].« (Thiet. VI 16 (22)) Z toho hodźi so wotwožować, zo běchu na chorhojach wobrazy bohow. Po měnjenju Bruna zdawaja so chorhoje kaž znamjenja čerta być: vexilla diabolica (hlej Bruno, tež tam), při čimž chowaše so za zapřijećom diabolus pohanski bóh. Kak su tute postawy wupadali, njeje bliže znate. Směmy pak na tym dwělować, zo staj chronistaj na nich woprawdźe bohow w koži čłowjekow5 widźałoj. Tući mějachu chorhoj Słowjanow skerje jako skutk čerta, dokelž buchu pomorscy Słowjenjo jako njekřesćenjo, potajkim jako słužownicy čerta wobhladowani. Wone chowachu so w swjatnišću Lutycow w Radegosće (Thiet. VI 17 (23)), štož na to pokazuje, zo běchu bohej (resp. boham) swjećene, ale w swjatnišću samym njesteješe postawa boha, a tak njewustupowaše na čłowjeka podobny wobraz boha. Bóh Lutycow – Svarog/Svarožič6 – njeměješe tehdom žanu antropomorfnu a z tym tež žanu djabołsku postawu. Tohodla nimamy přičinu wěrić, zo běchu na chorhojach wobrazy bohow w podobje čłowjekow. Přiwšěm njesměmy jich wuznam z tuteje přičiny podhódnoćić. Thietmar rozprawješe wo podawku, při kotrymž bu chorhoj słowjanskich wojakow wobškodźena (hlej Thiet. VII 64 (47)); rozzłobichu so njesměrnje (irati) dla toho, štož znowa dopokazuje, zo bě wona za nich nimale swjata. Wažachu sej chorhoj, dokelž měješe to, štož běše na njej zwobraznjene, bójsku móc, kotraž spožčowaše po jich předstawje pod njej stejacemu wójsku njesměrnu móc. Tohodla ma so Thietmarowe wuprajenje wo bohach na chorhojach jako nadwułožowanje abo zmylk wobhladować. Chorhoje chowachu so w swjatnišćach, hdźež přez požohnowanje bójsku móc nabywachu. Jich móc pak njeje z na nimi zwobraznjenych předstawow bohow wupružować móhła. Jich njebjesko-zemski bóh – Svarog – wukładuje so skerje jako přirodny zjaw (błysk, hrimanje), byrnjež wěste wobrysy wosoby widźomne byli.7 Je wšak tak, zo bu bójska móc ze symbolisce wopřimnjenych a swójski wobswět wobdawacych zjawow přewzata. Tohodla móhli předstawy na chorhojach zjawy přirodneho wobswěta wobsahować. Tule běchu z pomocu bóle njeabstraknych (přirodnych) symbolow do wěsteho porjada zestajene. Woznam předstajenjow njehodźi so jednozmyslnje wukładować, dokelž buchu někotre chorhoje sobu do bitwow wzate, druhe pak wužiwachu so najskerje za pohanske swjedźenje. Jedne mějachu wuspěchej a zbožu w boju přinošować, tamne samsnemu we wšědnym dnju za čas měra: dobrym žnjam a hońtwjerskemu popadej, strowoće, žiwjenskemu zbožu atd. Prawdźepodobne pak tež je, zo pokazuje bóh resp. jeho narunanje (na př. bójska kajkosć jako pars pro toto) we wójnje kajkosće, kotrež wočakowachu wot zmužitych wojowarjow abo kotrež so jim připisowachu: móc ćěła, lestnosć, wutrajnosć, zasakłosć, bojownosć a dalše; w měrnych časach mějachu so towaršne kajkosće spěchować: zwjazanosć w kmjenje, jednota we wěrje, respekt před (přirodnym) prawom. Kotry woznam tež nabywachu, stejachu w znamjenju wotpowědneho boha. Bóh sam měješe wjacore dimensije, wjacore »wobliča«. Tohodla wobstejachu tež wšelake wukładowanja, kotrež buchu wotpowědnje symbolisce na chorhojach zwobraznjene.


text:
Awgust
Awgust (tež: žnjenc; łaćonsce Augustus) je wosmy měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 31 dnjow a dósta swoje mjeno po łaćonskim Augustus Caesar. Prjedy měješe měsac (pod starym mjenom Sextilis, "šesty" (hlej september) jenož 30 dnjow; ale jako dósta swoje dźensniše mjeno po Augustus, je so wo dźeń podlěšił, zo by měł samsnu dołhotu kaž julij, měsac mjenowany po Julius Caesar.
Awgust je lětni měsac w sewjernej hemisferje a zymski měsac w južnej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w awgusće stej Law a Knježna.
Awgust započina w přestupnych lětach ze samsnym dnjom tydźenja kaž februar.


text:
»Pósłanc našeje maćeršćiny« – tak mjenowachu nowiny njedawno modernizowany ćah, kotryž wozy serbske słowa wotnětka po Łužicy a hač do Drježdźan. Tež druhe pósłancy jewja so w zašłym času husćišo w regionalnych medijach kaž tež w interneće – a při našich pućach. Rěč je wo dwurěčnych napisach na pućnikach abo twarjenjach, klasiskej temje rěčneje politiki, kotraž so zašłe lěta tež we Łužicy zaso bóle tematizuje. Někotryžkuli – nic jenož Němc – so snano praša, hač drje nimamy wažniše problemy. Hač je woprawdźe trěbne, zo so na kóždym pućniku a při kóždej wohnjostraži tež serbšćina jewi, a to hišće w jenakej wulkosći.
Haj wšak, mamy wjetše twarnišća– na polu kubłanja na přikład. Přiwšěm njesměli wažnosć zjawnych serbskich napisow podhódnoćeć. Mjeztym zo měrja so serbska wučba, serbske medije, zarjadowanja a podobne »jeničce« na ludźi, kiž so tak a tak hižo ze serbstwom zaběraja a kotrymž je wědomje, zo je Łužica dwurěčna, narěča tajke napisy wšitkich hač přisłušnikow wjetšiny abo wopytowarjow. Přez swoju wulku ličbu a rozšěrjenje po cyłym oficielnym sydlenskim rumje tworja wěstu samozrozumliwosć, zwuraznjejo dwurěčny raz kónčiny. W někotrych gmejnach su wone nimale jenička pokazka na (zdźěla hižo historisku) serbskosć.


text:
Opis treści
Po piyrszy rŏz powieść Szczepana Twardocha po ślōnsku!
Drach we przekładzie Grzegorza Kulika
we szumnyj interpretacyi Dariusza Chojnackiego
Drach wiy. Społym ze pŏruletnim Josefym prziziyrŏ sie świniobiciu. Je październikowe rano 1906 roku i, chociŏż synek niy mŏ ô tym pojyńciŏ, ryk ôd zarzinanego zwiyrza i szmak wusztzupy wrōcōm dō niego pŏrãnŏście lŏt niyskorzij, jak po kōńcu wojny bydzie jechoł nazŏd na Ślōnsk.
Nikodem nigdy niy bōł przi wojsku. Ôn je za to wziynty architekt. Ze ôstatnigo zwiōnzku mŏ piyńć lŏt modõ cerã, a po wypadku autym szramã nad lewym uchym. Prawie rozestŏwŏ sie ze żōnōm, żeby ułożyć sie życie ze inkszōm. Drach je ale świadōmy, iże dzioucha corŏz barzij wymykŏ sie chopowi.
Miyndzy Josefym a Nikodemym piykne, ôkropiczne, smutne i — na kōniec — tragiczne losy dwōch familiji; stolecie wojyn i powstań, śmierci i narodzin, miyłości, zdrad i pragniyń, co sie nigdy niy społniōm. Drach ô nich wiy. Widzi przeszłość i znŏ prziszłość. Dlō niego wszyjsko je terŏz.
Saga familijnŏ? Wielkŏ ôpowieść ô Ślōnsku? A możno powieść totalnŏ, co uciykŏ wszyjskim kategoryzacyjōm?
„Tłumaczenie Dracha na śląski etnolekt to próba zmierzenia się ze śląskością i uniwersalnością tej powieści. Paradoksalnie śląska wersja Dracha staje się probierzem jej śląskiego odniesienia dziejowego.
Przekład Grzegorza Kulika budzi podziw! Drach stał się ważną książką dla wielu Górnoślązaków – również dla mnie”. prof. Zbigniew Kadłubek
„Górny Śląsk Twardocha jest prawdziwy bolesną wręcz brutalnością i nieraz wręcz wulgarnością połączoną ze specyficznym etycznym kodeksem, z którego wychowani tutaj ludzie nigdy nie rezygnują, nawet jeżeli znajdują się na granicy upodlenia. Gratuluję autorowi odwagi”. prof. Ryszard Kaczmarek


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Kuchyń obsztelować
Miało tego być coroz mjynij, ale jakosi tego nie widać, bo nikierym je mało wywiesić jedno chwolidło i poradzóm na kupie dać aże trzi. A wypisowane sóm na tych chwolidłach taki rozmajte gupoty, że nie idzie sie moc razy ani skapować ło sie rozchodzi. Dejmy na to, taki wielki zrobióne s plechu trzi na kupie chwolodła, prawióm nóm ło tym, że jakisi Góra robi kuchynie dlo króla. Królów uż downo w Polsce ni ma, a tym tuplym aji w Cieszynie, ale kómusi sie to poskłodało do rymu i tak to napisoł. Jo by mu poradził coby raczyj napisł to kapke po naszymu, to aji Czesi prziszli by na to, ło co sie rozchodzi. Fajnie by sie to cosi takigo czytało, jakby to było napisane dejmy na to tak : “ Robiym kuchynie, kiere se możecie obsztelować yno w Cieszynie” i uż każdy by wiedzioł kaj s pinióndzami mo prziś. Ty chwolidła sóm tak wielki, że jak kierysi cudzy żynie autym po ulice Liburni, to na zicher bydzie mioł zarozinko we swoji czepóni to, że ci króle kierzy eszcze w Europie egzystujóm bydóm musieć nawszczywić nasz Cieszyn i kuchyń se tu obsztelować. A jak sie ta rzecz eszcze po świecie rozyndzie, to gdo wiy, że możne aji cysorz s Japóniji przijedzie za takóm kuchynióm do Cieszyna. Wszecko je przeca dzisio na świecie możne, bo siednóć do swojigo europlanu każdy król może roz dwa i uż bydzie Cieszynie. Kiejsi Franciszek Jozef, aż sztyry razy nawszczywił nasze miasto chocioż na zicher u siebie dóma we Wiydniu mioł stolorza, kiery mu meble do kuchynie isto zrobił. Coby eszcze tych chwolideł było mało, to tyn pón Góra kiery ty kuchynie robi, dorzóndził sie isto s kimsi takim, co paniczkóm poprawio figury i ty łoba słowa- figura i Góra sie srymowały. I podziwejcie sie, jako to nikiedy mało trzeja, coby ludzióm zamiyszać w czepóniach.
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
nikierym - niektórym, chwolidło - reklama, skapować sie - zrozumieć, plech - blacha, prawióm ło tym - mówią o tym, kuchynie - kuchnie, tym tuplym - tym bardziej kapke - trochę, obsztelować - zamówić, cudzy - obcy, żynie - gna, na zicher - na pewno, zarozinko - szybko, nawszczywić - odwiedzić, ta rzecz - ta wiadomość, europlan - samolot, sztyry - cztery, dorzóndził sie - porozumiał się, isto - prawdopodobnie, paniczki - kobiety, czepóń - głowa, podziwejcie sie - popatrzcie się.
Tóż mjyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku


text:
Wikipedija:Wandalizm
Wandalizm je přidaće, wotstronjenje abo změna wobsaha, z wotmysłom činjena zo by kajkosć Wikipedije pomjeńšował. Najbóle wšědne wašnje wandalizma je narunjene teksta přez obscene wěcy, wuprózdnjowanje strony abo zasadźowanje žortow abo druhich njezmysłow. Na zbožo, tajki wandalizm powšitkownje je lochko namakomny.
Wšón dobrowolny pospyt Wikipediju polěpšić, njeje wandalizm, samo jeli wón je faktisce wobsah zhóršował.
Hdyž namakaš wandalizm, wobnowjej předchadnu wersiju nastawka. Zo by to činiło, wužiwaj rajtark "stawizny" w hornjej pole strony. Potom klikń na njewandalěrowanu staru wersiju, po tym klikń "wobdźěłać" a skónčnje "składować".
Jeli wužiwar wjacekróć wandalěruje, proš na stronje Wikipedija:Wozjewjenje wandalizma, zo administrator by tutoho wužiwarja zablokować měł. Jeli sy sam administrator, na tutym padźe móže jednory sam jeho zablokować.
Jeli strona bu wjacekróć wandalěrowana rozdźělnych wužiwarjow, potom proš zo administrator njech stronu škita. Administratorojo njech znowa jednory sam činja.


text:
Stróža (Kju/SN). Na swoju lětušu kubłansku jězbu podachu so čłonojo předsydstwa Domowinskeje župy „Michał Hórnik“ a dalši zajimcy zawčerawšim, njedźelu, do Stróže pola Hućiny, zo bychu tam šulski muzej „Korla Awgust Kocor“ wopytali. W nim witaštej jich županka Budyskeje župy „Jan Arnošt Smoler“ Jana Pětrowa a čłonka domizniskeho towarstwa Radiška Marlis Konjechtec. Z njej dožiwichu zajimawu šulsku hodźinu kaž w dawnych časach. Wšitcy móžachu so při pisanju z pjerom wuspytać a dźěći samo rólu šulerja abo wučerja přewzać.
Přichodna stacija bě Dom tysac hatow, informaciski centrum biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty. Domowinjanow z Kamjenskeje župy přewodźejo předstaji Marlis Konjechtec dom, kotryž běchu hakle před třomi lětami wotewrěli. Ze zajimom sej wulětnikarjo tamnišu wustajeńcu wobhladachu.


text:
Familok
Familok – chaupa stowjano lo familijůw uod grubjorzůw we mjastach we cołkym Gůrnym Ślůnsku mjyndzy XIX a XX stolećym.
Bezma wszyjske familoki stowjane bůły ze cegły, mjały uůne jedyn abo dwa sztoki, bez kanalizacyje (bůła ino na schodach, tam kaj waserlajtůng). Kożde pomjyszkańy skłodało śe ze kuchyńe a izby, ńykej kůmory. Nad ausgusym nojdowoł śe waserlajtůng, a haźel we familokach pjyrwyj bůł na placu, potym, kej sprawjůno uostała kanalizacyjo, we śyńi.
Familoki bůły stowjane wele drůgi, jedyn kole drugigo, raja za rajům, a skiż tygo powstowoł charakterystyczny ukłod urbańistyczny. Uodrůżńały śe tyż uod inkszych kamjyńicůw tym, co mjały fynsterrůmy (abo futrziny) we uoknach a fynsterbrety uobmalowane blank na czyrwjůno (we kerych pomjyszkiwali grubjorze) abo źylůno (pomjyszkiwane bez hůćorzůw).
Familoki dźiśej[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Moc familokůw je we Biskupicach, Bobrku, Chropaczowje, Chwalowicach, Lipinach, Ńikiszu, Fryńe, Uorzegowje, Śymjanowicach, Szůmbjerkach, Szopjeńicach, Śwjyntochlowicach, Zołynżu. Czynsto sům zabytkowymi uobjektůma.


text:
Tank
Czoug (abo tank) – gůńśyńicowy wůz bojowy, przeznaczůny do walki s śiłůma przećiwńika na krůtkych i średńich dystansach za půmocům prowadzyńo uogńo na wprost. Ćynżki pancyrz i dużo mobilność zapewńajům czougům przetrwańy na polu bitwy, a napynd gůńśyńicowy pozwalo na przymjeszczańy śe s dużům pryndkośćům we trudnym teryńy. Czoug je zasadńiczym środkym prowadzyńo walki lůndowyj, zwaszcza natarća.
Wjynkszość wspůuczesnych czougůw je uzbrojůnych we pojydynczo armata czougowo, ůmjeszczůno we uobrotowyj wjeży a we jydyn abo wjyncyj karabinůw maszynowych. Korpus czougu wykůnany je s pancernych puyt uo zrůżńicowanyj grubośći. Pjyrsze czougi ńy pośadouy wjeży, a jejich uzbrojyńy artyleryjske bůuo ůmjeszczůne we spůnsůnach, pjyrszym czougym uo klasycznyj i używanyj uobecńy kůnstrukcyji (obrotowo wjeża na kadubje) bůu francuski Renault FT-17.


text:
Byčin
Byčin (prjedy tež Błóćin; němsce Wohlaer Berg, tež Bytschin) je 346 metrow wysoki kopc we wuchodnym dźělu hornjołužiskich honow na hranicy Budyskeho a Zhorjelskeho wokrjesa. Wón nadeńdźe so mjez Wujezdom na zapadźe, Špikałami na sewjeru a Walowami na juhowuchodźe, něhdźe pjeć kilometrow sewjerozapadnje Lubijskeho měšćanskeho centruma.
Hórka je dźěl sewjerneho wuběžka Łužiskich horow, kotryž dźěli Budyski kraj wot Lubijskeho kotoła. Dla swojeho stejišća sewjernje prěnjeho rjećaza Łužiskich horow je hižo zdaloka widźeć. Zalěsnjeny wjeršk je něhdźe 100 metrow wyši hač wjeska Chrapow pod horu. Dla swojeho strategiskeho połoženja słužeše Byčin w Sydomlětnej wójnje kaž tež w Napoleonskich wójnach wojerskim komanderam jako wuhladnišćo. Kejžor Napoleon Bonaparte bě dnja 5. septembra 1813 na Byčinje a w bliskich Špikałach, zo by wojowanje wobkedźbował.
Byčin je so přez lětstotki jako skótna pastwa wužiwał, na čož dopomina drje tež jeho mjeno, wotwodźene wot słowa byk.
LiteraturaWobdźěłać
- Theodor Schütze: Zwischen Strohmberg, Czorneboh und Kottmar (= Werte unserer Heimat. Zwjazk 24). 1. nakład. Akademie Verlag, Berlin 1974, str. 74sl..


text:
K zahajenju festiwala Noweje hudźby w Brandenburgu
Notowe linije z fantaziju jako girlandy wuhotowane, na to přičinjene wurězki partiturow kruchow, kotrež mějachu zaklinčeć, kaž tež wulkej łžicy pódla dweju gitarow překwapichu wopytowarjow koncerta na Bože spěće w Potsdamskim wuměłstwowym domje sans titre. Hižo prjedy hač jimaše so nawoda Thomas Gerwin do zahajenja pjećdnjowskeho festiwala Noweje hudźby słowa, bu přez originalnu atmosferu ruma jasnje, na čo je so k 22. razej wotměwacy rjad zarjadowanjow z pomjenowanjom »intersonanzen« wusměrjeny: na prezentaciju šěrokeje wuměłskeje kreatiwity z mjezynarodnym wuprudźenjom, tutón króć z widom na Pólsku a Awstrisku. Hižo přeprošenje ekskluziwneho gitaroweho duwa Stefana Conradija – Bernda Gehlena k »preludijej« hudźbnych dnjow dokumentowaše tutón wotpohlad přez zrědka dožiwjenu wobsadku, kotraž žada sej šěroku bohatosć idejow.
Tole bě hižo při prěnjej twórbje, wjelewoznamoweje kompozicije »sait᾿ an sait᾿ – gegensaitig« serbskeho komponista Jana Cyža pytnyć. Cyž wobhladuje wobeju interpretow jako přewodnikow, kotrajž spytataj so wjace razow čućiwje přibližować. Poněčim so hudźbne napřećiwki rozpušćeja, na př. nastupajo wašnja hraća a sylnosće zwuka kaž tež rozwólnych improwizowanych pasažow. Při tym hodźa so tež optisce powabne akcije wobkedźbować kaž zasadźić smyčki při hraću na trunach abo zwjertnyć instrumenty na koleno. Bóle tradicionelnje skutkuja na kóncu melodiske floskle, kotrež wjedu hač k spóznajomnemu citatej spěwa, tak zo pokazuje wjesoła kónčna štučka cyle jasnje na hłuboko sahacy humor awtora.


text:
Alojs Andricki funguje jako rjek we wšelakich historiskich epochach. Při tym wobkedźbujemy rozdźělne naratiwy a připisowanja, předstawy wo wosobje Andrickeho sylnje wariěruja. We wjace hač sydom lětdźesatkach, njeposrědnje po Druhej swětowej wójnje, w socialistiskej towaršnosći a po politiskim přewróće 1989 hač do dźensnišeho pak naratiw Andrickeho na wuznamje zhubił njeje.
Dnja 23. jutrownika 1946 zetkachu so serbscy studenća prěni raz po wójnje w Radworju. Při tutej přiležnosći wotkrychu při Křižnej cyrkwi k česći swojeho poslednjeho předsydy Alojsa Andrickeho taflu z tekstom: »Měšnik boha wjeršneho / Wojowar za čłowjestwo / Martrar ludu serbskeho / Budźićer bě młodźiny«. W kotrym duchownym konteksće so tute prěnje zetkanje wotmě, pokazuje so w jednym w žnjencu samsneho lěta wozjewjenym přinošku studenta Błažija Nawki w časopisu Naše Nowiny – Łužiskoserbski časopis. W nim so dźakownosć serbskich studentow napřećo Čerwjenej armeji jako wuswobodźerce Serbow wupraja: »Dobyćerske wójska ›Čerwjeneje Armady‹ su přez zničenje němskeho fašisma a imperializma tež nam łužisko-serbskim studentam zmóžniłe zjawne skutkowanje we łužisko-serbskim narodnym hibanju. Nacisća zakazachu nam wšě dźěło a prócowanje we Łužicy. Poslednjeho hłowneho staršeho bywšeho ›Zwjazka Łužisko-Serbskeho Studentstwa‹, Alojsa Andrickeho, tyknychu do koncentraciskeho lěhwa w Dachauwje, hdźež wón 3.2.1943 martrarsku smjerć wumrě.« (15.8.1946, str. 6). Wotwobaranje mrěća serbskeho naroda přez słowjanskich bratrow wopisuje so jako fanal noweho, swobodneho narodneho žiwjenja. Studentski angažement njeposrědnich powójnskich lět wuznamjenja so přez sylny serbski narodny impuls, kiž so přećiwo němskemu nadknjejstwu měrješe a so za słowjansku zwjazanosć wupraješe. W lětach 1946 do 1948 bě Andricki idol serbskeje powójnskeje młodźiny, »generacije natwara« młodych ludźi, kiž běchu so srjedź dwacetych do srjedź třicetych lět narodźili a kiž běchu dźesać do dwaceći lět młódši hač Andricki. Někotři z nich znajachu jeho hišće wosobinsce. Wopominachu jeho hłownje jako něhdyšeho předsydu serbskeho studentskeho towarstwa.