text:
Bjołystok
Wspůłrzyndne: 53°07' N 23°10' E
Bjołystok (pol.: Białystok, bjoł. БeлacTok, lit. Balstogė) – wojewůdzke mjasto we Polsce, rozlygowane nad rzykům Bjołům (lewy dopływ Supraśle). Je nojwjynkszym mjastym půłnocno-wschodńij Polski a stolicům podlaskigo wojewůdztwa. Je grodzkym krysym a stolicům źymskigo krysu bjołostockigo.
Postrzůd wojewůdzkych mjastůw Polski, Bjołystok je drůgym mjastym pod zglyndym gynstośći zaludńyńo, jydynastym pod wzglyndym ludnośći a trzinastym pod zglyndym wjyrchu.
Bjołystok połńi fůnkcyjo ferwaltůngowygo, gospodarczygo, naukowygo a kulturalnygo cyntrům regijůnu. Mjasto s przilygłymi gminůma tworzi Bjołostocko Aglomeracyjo.


c: text/html

text:
Dadajizm
Dadajizm to bůł artystyczny nurt we sztuce XX stoleća, kery mjoł anfang we 1916 roku. Same mjano pochodźi, podug szyroko przyjmowanyj wersyji, uod "dada" co uoznaczo drzewjanne bawidołko abo beblańy bajtla, kery ńy zno jeszcze żodnyj godki. Dadajizm negowoł artyzm a twůrczy wysiłek artysty, kej dźeła sztuki dadajisty przedstowjali gotowe wyroby, l. b. pisuar abo reprodukcyjo uobrozu s domalowanymi wůnsoma a brodům. Tworzyli collage, uobrozy na kerych przedstowjali roztomajte ukłody tajli uod maszynůw a gydichty ze losowo dobranych słůw. Kůmponowali tyż "muzyka larma". Skiż tygo dadajizm bywoł mjanowany "antysztukům", keryj cechůma bůły absurdalność a przipadkowość. Dadajisty wydowali pisma: Cabaret Voltaire a Dada (we Zurichu), Litterature (Paryż), Dada Club a Der Dada (Berlin) a tyż The Blind Man (Nowy Jork). Kůńec dadajizmu uogłoszůno we maju 1922 we Weimarze na "Kůnferencyje we sprowje kůńca dada". Ńyskorzi srogo tajla dadajistůw zwjůnzoła śe ze surrealizmym.
Dadajisty[Sprowjej]
Necowe uodwołańa[Sprowjej]
- "Sztuka czy antysztuka" we magazyńe Histmag (we polskij godce)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prěnja swětowa wójna
Prěnja swětowa wójna wjedźeše so wot 1914 do 1918 w Europje, Bliskim wuchodźe, Africe, wuchodnej Aziji a na swětowych morjach a sebi něhdźe 17 milionow smjertnych woporow žadaše.[1] Wójna započinaše so po atentaće w Sarajewje z wójnskim připowědźenjom Rakusko-Wuherskeje Serbiskej 28. julija 1914 a skónči so 11. nowembra 1918 z přiměrom w Compiègne, kotryž dobyće mocow Triple-Entente a zwjazkarjow woznamjenješe. Hłowni wobdźělnicy wójny běchu Němska, Rakusko-Wuherska, Osmaniske mócnarstwo a Bołharske carstwo na jednej stronje kaž tež Třeća francoska republika, Wulka Britaniska a Britiski imperij, Ruske kejžorstwo, kralestwo Serbiskeje, Belgiska, kralestwje Italskeje a Rumunskeje, Japanske kejžorstwo a USA na tamnej stronje. 40 statow[A 1] wobdźělichu so na hač do teje doby najwobšěrnišej wójnje w stawiznach – cyłkownje běchu přibližnje 70 milionow ludźi wobrónjeni.[2]
Přehlad podawkow[wobdźěłać]
Při atentaće w Sarajewje 28. junija 1914 so rakuski naslědnik na trónje, arcywójwoda Franc Ferdinand wot čłonow ilegalneje rewolucionarneje organizacije Mlada Bosna morješe, kotraž w zwisku z oficielnymi instancami Serbiskeje steješe respektiwnje so z nimi do zwiska staješe. Hłowny motiw běše wuswobodźenje Bosniskeje a Hercegowiny wot rakusko-wuherskeho knjejstwa ze zaměrom zjednoćenstwa južnych Słowjanow pod wjednistwom Serbiskeje.
Za postupowanje přećiwo Serbiskej, štož móžeše Rusku na plan zwołać, pytaše Rakuska z misiju Hoyos (Alexander Hoyos, 1876–1937) škit přez Němske kejžorstwo. Kejžor Wilhelm II. a kancler Theobald von Bethmann Hollweg slubištaj Rakusko-Wuherskej spočatk julija 1914 bjezwuměnitu podpěru a wupisachu z tym tak mjenowany blankošek. Z pokročowanjom julijskeje krizy staješe Rakusko-Wuherska po třoch tydźenjach 23. julija ultimatum na kralestwo Serbiskeje. W nim kazaše sebi wot Serbiskeje mj. dr. sudniske přepytowanje wobdźělnikow komplota wot 28. junija, zwisowace ze žadanjom, zo so kejžorsko-kralowske organy při tym wobdźěleja. Tuto so wot serbiskeho knježerstwa, posylnjene wot ruskeho připrajenja wojerskeje podpěry w konfliktowym padźe, jako njepřijimajomne pomjeńšenje suwerenity wotpokaza. Ruske wot panslawizma sobupostajowace stejišćo so přez statny wopyt Francoskeje w Pětrohrodźe (20. do 23. julija) skrući, kotraž z francosko-ruskej aliancu Ruskej w padźe wójny z Němskej podpěru garantowaše.
Dnja 28. julija 1914 připowědźi Rakusko-Wuherska kralestwu Serbiskeje wójnu. Zajimy wulkomocow a němske wojerske plany (Schlieffenowy plan) dachu lokalnu wójnu z wobdźělenjom Ruskeje (wójnske připowědźenje Němskeje wot 1. awgusta 1914) a Francoskeje (wójnske připowědźenje Němskeje wot 3. awgusta 1914) eskalěrować. Politiske konsekwency Schlieffenoweho plana – wuhibujo so francoskich twjerdźiznow mjez Verdunom a Belfortom nadpadnychu němske wójska Francosku ze sewjerowuchoda a zranichu při tym neutralitu Belgiskeje a Luxemburgskeje – bě wobdźělenje Wulkobritaniskeje, garantijoweje mocy Belgiskeje z přisłušnymi dominionami (britiske wójnske připowědźenje wot 4. awgusta 1914).
Postup Němskeje so w septembrje při Marne zahaći, mjez nowembrom 1914 a měrcom 1918 fronta w zapadźe sprostny. Dokelž so Ruska hač k Oktoberskej rewoluciji 1917 a separatnemu měrowemu zrěčenju w Brjest-Litowsku dale na wójnje we wuchodźe wobdźěli, běše Němska dołhi čas přećiwo planam w dwufrontowej wójnje. K typiskim znamjam wojowanja bu zakopowa wójna a materialowe bitwy z wulkej škodu při snadnym dobyću krajiny. To potrjechi na přikład Bitwu wo Verdun, Bitwu při Somme, Bitwy při Soči w dźensnišej Słowjenskej a štyri Flandernske bitwy. Jako wosebite stopjenja eskalacije płaća płunowa wójna, njewobmjezowana wójna z podnurjakami – kotraž wuskutkowa 1917 zastup USA přećiwo srjedźnym mocam – a w zwisku z wójnskim jednanjom stejacy genocid Armenjanow w Turkowskej.
Ruski wustup z wójnskeho jednanja po separatnym měrje z Bolšewikami zmóžni drje ofensiwu Němskeje w nalěću 1918, ale tež tuta zwosta na kóncu bjez wuspěcha. Falowace zastaranje přez britisku mórsku blokadu, rozpad zwjazkarjow a wuwiće na zapadnej fronće za čas stodnjowskeje ofensiwy aliěrowanych wjedźeše k posudźowanju němskeje wojerskeho wjednistwa, zo bu němska fronta njedźeržomna. Dnja 29. septembra 1918 informowaše Najwyše wójskowe wjednistwo přećiwo wšěm dotalnym wozjewjenjam němskeho kejžora a knježerstwo wo bjezwuhladnym połoženju wójska a sebi přez Ericha Ludendorffa ultimatiwnje žadaše přiměrske jednanja přewzać. Mócnarski kancler Max von Baden poprosy 4./5. oktobra 1918 aliěrowanych wo přiměr. Z flotowym rozkazom wot 24. oktobra 1918 chce mórske wójnske wjednistwo w zmysle „čestneje smjerće“ dotal wobeńdźenu rozsudnu bitwu z britiskej Grand Fleet pytać, zbudźi pak spjećowanje namórnikow, kotřiž w přiběracej ličbje přikazy zapowědźa a jako sćěh Nowembersku rewoluciju wubudźa. Dnja 11. nowembra 1918 naby přiměr w Compiègne płaćiwosć. Měrowe wuměnjenja so w lětach 1919 do 1923 w Pariskich předměšćanskich zrěčenjach, do kotrychž tež Versailleske zrěčenje liči postajowachu. Přěhrawarske mocy móžachu jeničce Bołharsku konstituciju dowójnskeho časa zdźeržeć, Osmaniske mócnarstwo a Rakusko-Wuherska rozpadnyštaj, w Ruskej so carstwo powali, w Němskej kejžorstwo.
Prěnja swětowa wójna tworješe zakład za fašizm w Italskej kaž tež nacionalsocializm w Němskej, bu z tym pak tež k předchadnikej Druheje swětoweje wójnje. Zasudźenjow, kotrež Prěnja swětowa wójna budźeše, a sćěhow hač do najmłódšeje zašłosće dla płaći wona jako „prakatastrofa 20. lětstotka“. Z njej skónči so doba (wysokeho) imperializma a započinaše so hač do dźensnišeho trajace rozestajenje prašenja wójnskeje winy. Tež na kulturnym polu twori Prěnja swětowa wójna cezuru. Remarqueowe wjelekróć wuznamjenjene frontowe dožiwjenja w zakopach, mrěće masow a nuzowy přewrót wšědneho dnja tež ciwilneho wobydlerstwa změni měritka a perspektiwy wuměłcow a spisowaćelow nic jenož w porewolucionarnych towaršnosćach Sowjetskeho zwjazka a Weimarskeje republiki.
Ze serbskich kulturnych prócowarjow padnychu Jan Rječka, Franc Kral-Rachlowc, Hajno Jordan a Jurij Delenk.
Wotkaz[wobdźěłać]
Žórle[wobdźěłać]
- ↑ Spencer Tucker (wud.): The Encyclopedia of World War I. A Political, Social and Military History. Verlag ABC-Clio, Santa Barbara 2005, ISBN 1-85109-420-2, str. 273.
- ↑ Gerhard Hirschfeld, Gerd Krumeich a Irina Renz (wud.): Enzyklopädie Erster Weltkrieg. Paderborn 2009, ISBN 978-3-506-76578-9, str. 664 sl.
Přispomnjenje[wobdźěłać]
- ↑ Z britiskimi dominionami. Ćeže při definowanju statneje samostatnosće někotrych wobdźělnikow dla so po zdaću wšelake ličby w literaturje jewja; mnoho awtorow so tuž podaća dokładneje ličby wobdźělnikow wzda.


text:
Waszbret
Waszbret – narzyńdźe wykorzistywane do prańo uodźeży; kůnstrukcyjo we postaći falistyj blachy (abo inkszyj sfołdowanyj powjerzchńi - ntp. s glasu abo plastikowyj), uobyczńe zastyrczůnyj we drzewjanyj abo metalowyj ramje. Waszbret bůł uobyczńe ůmjeszczůny we baliji, perzůna kero proła we ryncach przesuwoła (tarła) namaczano bjelizna po powjerzchńi waszbreta. Waszbret praktyczńy wyloz s użyćo po pojawjyńu śe waszmaszyny.
Falisto powjerzchńo waszbreta poćerano rynkům abo jakymś przedmjotym wydowo charakterystyczny klang, co je wykorzistywane uod ńykerych muzycznych skupin (nojczyńśći tych co grajům muzyka country) do wzbůgacyńo klangu wykůnywanych utworůw.


text:
Ślůnski Beskid
Ślůnski Beskid (pol. Beskid Śląski, czes. Slezské Beskydy, niem. Schlesischen Beskiden) – gůry we połedńowyj Polsce a půłnocnyj tajli Czeskij Republiki. Wjynkszo jejich tajla położůno je we Gůrnym Ślůnsku, myńszo we Małopolsce.
Nojwjynkszym wjyrchym Ślůnskigo Beskidu je Skrzyczne – 1257 myjtry n.p.m. Inksze wjelge wjyrchy:
- Barańo Gůra - 1220 myjtry n.p.m., nojwjynkszy wjyrch we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska,
- Źelůny Kopjec - 1152 myjtry n.p.m.,
- Malinowsko Skoła - 1152 myjtry n.p.m.,
- Wiślańsko Magurka - 1140 myjtry n.p.m.,
- Klimczok - 1117 myjtrůw n.p.m.,
- Szyńdźelńa - 1026 myjtrůw n.p.m.; na wjyrchu je nojstarsze schrůńisko we Ślůnskim Beskidźe,
- Wjelgo Czantoryjo - 995 myjtrůw n.p.m.; nojwjynkszy wjyrch we czeskij tajli Beskidůw.
Ślůnski Beskid je znůmym placym do dychańo lo Ślůnzokůw a inkszych ludźůw ze Ślůnska.
Nojwożńyjsze mjasta a wśe we Ślůnskim Beskidźe:
Do 1968 tajlům Ślůnskigo Beskidu bůł Ślůnsko-Morawski Beskid - dźiśej uosobne gůrske pasmo.


text:
Iršćina
Iršćina (tež irska gaelšćina) je goidelska (gaelska) rěč ze skupiny keltiskich rěčow ze swójby indoeuropskich rěčow, blisko přiwuzna šotiskej gaelšćinje. Irsce rěči wokoło 350.000 ludźi.
Irsce so rěči w Irskej a Sewjernej Irskej jako mjeńšinowej rěči (pódla jendźelšćiny), ma ale status narodneje a hamtskeje rěče Irskeje. Irsce rěči wobydlerstwo předewšěm w kónčinach Gaeltacht, kotrež zapadnje wot Galway z bliskimi Aranskimi kupami leži, kónčina we wokolinje města Bangor a bliskeje połkupy.
Na zapadźe kupy je Iršćina maćeršćina wokoło 40.000 ludźi. W Sewjernej Irskej njeje hamtska rěč, ale liči oficialnje k mjeńšinowym rěčam. Dźensa prócuje so irske knježerstwo wo zasowožiwjenje iršćiny na zakładźe wšelakich programow, na př. zawjedźenje iršćiny na zarjadach, w šulach, w telewiziji a rozhłosu. Turista móže před problemom stać, hdyž so dóstanje do kónčin Gaeltacht. Namaka jenož tafle w iršćinje, na mapje su zapřijeća jenož jendźelsce zapisane. Po cyłym kraju su wšě tafle dwurěčne jendźelsko-irske. Jenož mały dźěl młodeje generacije móže rěč prjedownikow rěčeć, wjetši dźěl ludnosće ju hišće rozumi. Něhdźe 30.000 šulerjow nimo Gaeltachta wopytaja zakładne a srjedźne šule z wučbu w irskej rěči, jich ličba při tym rosće. Wo tute šule so stara njeknježerstwowa organizacija Gaelscoileanna. Wobsteji móžnosć, někotre přednoški z poskitka uniwersity w iršćinje słyšeć, předewšěm na Narodnej uniwersiće w Galway (Ollscoil na hÉireann).
W Irskej eksistuje statna telewizija w Iršćinje, runje tak radijowa stacija. W Sewjernej Irskej je mały dźěl wusyłanjow BBC w iršćinje.
Bołharšćina | Čěšćina | Danšćina | Estišćina | Finšćina | Francošćina | Grjekšćina | Iršćina | Italšćina | Jendźelšćina | Letišćina | Litawšćina | Madźaršćina | Maltašćina | Němčina | Nižozemšćina | Pólšćina | Portugalšćina | Rumunšćina | Słowakšćina | Słowjenšćina | Španišćina | Šwedšćina


text:
Jezus Kristus
Jezus z Nacareta jo se wěrjepódobnje mjazy lětoma 7 a 4 do Chr. w Betlehemje naroźił a jo wumrěł w lětach 30, 31 abo 33 pó Chr. w Jeruzalemje.
Nowy testament wózjawijo Jezusa ako Kristusa (Messias, Syn Bóžy). Nowy testament jo zrownju głowne žrědło za historiske informacije wó Jezusu mimo někotarych apokryfow a noticow zwenka kśesćijaństwa. Z toś tych rekonstruěrujo historiske slěźenje plawsibelne fakty jogo statkowanja.
Pó toś tych jo był Jezus Žyd z Galilejskej, kótaryž jo někak wót lěta 28 zjawnje wustupował ako drogowański prjatkaŕ na teritoriumje źinsajšnego Israela a pódwjacornego brjoga Jordana. Glědajucy na pśichad Bóžego kralojstwa jo wón swój lud k nawrośenju napominał. Mało lět pózdźej bu wón wót Romarjow kśicowany.
Jezus jo wobgranicował swójo statkowanje na Israel (Mt 10,5; 15,24), jo pak wugbał wutwórjenje noweje swětoweje nabóžniny, kśesćijaństwa. Teke zwenka kśesćijaństwa ma Jezus nabóžninski, kulturelny, politiski a wósobinski wuznam.
Wopśimjeśe
- 1 Žrědła a jich wugódnośenje
- 2 Póchad
- 3 Statkowanje
- 4 Pasion
- 5 Wěra wó górjejstawanju
- 6 Žrědła
Žrědła a jich wugódnośenje[wobźěłaś]
Jezus njejo žedne pisne twórby zawóstajił. Skóro wšykno, což wó njom wěmy, jo z antiknych žrědłow, kótarež su se nejjěsnjej 10 lět pó jogo smjerśi napisali. Z pśepytowanim a wugódnośenim toś tych zaběra se historisko-kritiske slěźenje Nowego testamenta.
Njekśesćijańske znanjenja[wobźěłaś]
Někotare žydojske, romske a grichiske chronisty antiki naspomnjeju Jezusa, ale skóro jano jogo wótkatowanje a nic jogo statkowanje a jogo wucbu. K tomu pśiźo, až su toś te rědke notice pla fachnikow wobzwadne.
Žydojski historikaŕ Flavius Josephus rozpšawja w swójich Antiquitates Judaicae (20,200) wó wótkatowanju Jakobusa a pomjenijo jogo ako bratša Jezusa, „kótaryž se Chrystus pomjenijo.“
Notice mamy teke wót Pliniusa młodego a z rabbinskich žrědłow zgromaźonych w Talmuźe. Awtory pak se jano na kšomje a polemiski wó kśesćijaństwje wugroniju.
Kśesćijańske znanjenja[wobźěłaś]
Informacije se dobywaju primarnje z analyze styrich ewangeliumow, listow Pawoła a někotarych apokryfow. Pisma su wót kśesćijanow, kótarež su do Jezusa wěrili a kótarež njejsu kśěli biografiju napisaś, ale Jezusa ako Messiasa zapowědaś (n. pś. Mk 16,6, Apg 2,32). Historiska zwěrnosćiwosć pismow jo wót zachopjeńka slěźenja Nowego testamenta wobzwadna.
Listy Pawoła su mjazy lětoma 50 a 64 nastali. W nich se namakajo jano mało biografiskich datow a słowow Jezusa, citěruju pak se někotare wěrjeńske formule Jeruzalemskeje prawósady.
W tśich synoptiskich ewangeliumach (ewangelium Mateja, Lukasa a Marka) se namakaju pokazki na znicenje Jeruzalemskego templa (Mk 13,2; Mt 22,7; Lk 19,43). Togodla su se wěsće akle pó žydojskem zběgu (66-70) pisnje fiksěrowali. Pó źinsajšnem slěźeńskem stawje njejo słušał žeden z awtorow k prědnym wuknikam Jezusa.
Spisarjoma ewangeliumow pó Mateju a Lukašu jo južo pśedlažał ewangelium pó Markusu. Wót togo stej pśewzełej kompoziciju a wětšynu tekstow. Wušej togo stej wužywałej tak pomjenjone žrědło Q (žrědło logijow), zgromaźeńka gronow a gronkow Jezusa, kótarež su se wěrjepódobnje mjazy lětoma 40 a 70 pisnje sfiksěrowali. Pódobne a druge gronka Jezusa su se teke w Syriskej gromaźili a pózdźej w ewangeliumje pó Tomašu pisnje fiksěrowali. Toś te gronka a grona su se lětźasetki wustnje dalej dawali (Lk 1,2). Nejjěsnjejše wobstatki mógu byś wót wuknikow Jezusa a mógu z tym originalne grona Jezusa wopśimjeś.
Až se maju wšykne ewangeliumje pó zaśěgu Jezusa do Jeruzalema pó toś tom samsnem wótběgu, płaśi ako mócny indic za starobu a zwěrnosćiwosć pasiońskich rozpšawow.
Ewangelium pó Janje wopśimjejo pó měnjenju źinsajšnych slěźarjow njewótwisnje dalejdawane historiske maśizny, lěcrownož jo nastał akle pózdźej wokoło 100 – 130.
Dokulaž su ewangelisty swóje žrědła pó swójej wašni teologiski wugótowali a je do swójich misiońskich a wuceńskich wótglědanjow zarědowali, móžo se z jich zgromadnosćow śim lěpjej na realne, historiske jědro suźiś.
Slěźenje žywjenja Jezusa[wobźěłaś]
Wót něźi 1750 jo nastało akademiske slěźenje wó žywjenju Jezusa, kótarež jo se zachopiło zdalowaś wót cerkwinskego wjeźenja. Jo se wopytowało pó wědomnostnych kriteriumach rozeznawaś historiske informacije wót teologiskich wukładowanjow Nowego testamenta.
Źěkowano znajobnosćam z archeologije, socialnych stawiznow, orientalistiki a judaistiki wó palestinskem žydojstwje za cas Jezusa a stawnje dokradnjejšym historisko-kritiskim tekstowym analyzam, wuchadaju źinsa teke njekśesćijańske historikarje z togo, až jo Jezus wopšawdu žywy był a až se relatiwnje derje daju zwěsćiś wobstojnosći jogo žywjenja a smjerśi, głowne wopśimjeśa jogo zapowědanja a jogo poměr k drugim žydojskim kupkam.
Póchad[wobźěłaś]
Městno naroźenja, lěto naroźenja a wumrěśa[wobźěłaś]
Historikarje pósuźuju tšojenja źiśetstwa Jezusa w Nowem testamenśe (Mt 1–2/Lk 1–2) ako legendy, dokulaž feluju wóni w žrědle logiow (žrědle Q) a w nejstaršym ewangeliumje a dokulaž se wóni mjazy sobu wjelgin rozeznawaju. To płaśi teke za apokryfiski ewangelium wó Jezusowem źiśetstwje pó Tomašu, kótaryž powěda wó źiwach gólacka Jezusa.
Mt 1-2 a Lk 1-2 cotej Jezusa ako Messiasa zapowědaś a stajijotej jogo narod do ramika bibliskich wěsćenjow. Njewobwěsćone mórjenje źiśi pśez Herodesa (Mt 2,13) dopomina na mórjene źisi pśez farao pśed wuśěgom Israela z Egiptowskeje (Ex 1,22): Tak buźo Jezus ako wulichowaŕ Bóžego luda pśedstajony. Gwězda wót Betlehema, kótaraž jo wjadła orientaliskich astrologow k městnoju jogo naroda (Mt 2,2), pśipowěźejo Jezusa ako kosmiskego wumóžnika. Wobzwadne jo, lěc jo se dał wopšawdu wósebny stelarny fenomen w tom casu wobglědowaś.
Lěto a źeń Jezusowego naroda stej byłej južo prakśesćijanam njeznatej. Pó Mt 2,1 jo se wón pó smjerśi Herodesa Wjelikego (4 pśed Chr. ) naroźił, pó Lk 2,2 za cas jadnogo prědnego romskego ludlicenja pód Publius Sulpicius Quiriniusom. Toś ten bu pak akle 6 pó Chr. bogot Syriskeje a Judeje. Jěsnjejše wuběranje dankow w tom regionje njejo znate, ale njedajo se teke wuzamknuś. Kśesćijańske licenje casa, kótarež se zachopijo z narodom Jezusa, bazěrujo pótakem na liceńskej zmólce.
Toś te styri ewangeliumy rozpšawuju jano wó Jezusowych slědnych žywjeńskich lětach. Pó Lk 3,1 – jadnučkem eksaktnem lětowem pódaśu w Nowem Testamenśe – njejo Jezusowe smjertne lěto w amtskem casu Pontiusa Pilatusa ako bogota Judeje (26-36) dalejdawane. Za wětšynu historikarjow jo lěto 30 nejwěcej wěrjepódobne smjertne lěto, dokulaž jo se Pawoł z Tarsusa južo mjazy 32 a 35 wobrośił. Jezus jo pótakem nanejmjenjej 30 a maksimalnje 40 lět stary był.
Familija[wobźěłaś]
Jezus jo był pó Mk 6,3 a Lk 1,27 prědne góle Marije. Toś tej teksta wuzwigujotej, až jo Jezus wót Swětego Ducha spłoźony. Pó Mk 6,3 jo Jezus měł styrjoch bratšow – Jakobus, Joses (= Josef, Mt 13,55), Judas, Simon – a někotare sotšy, kótarychž licba a mjenja se njejsu dalej dawali. Dokulaž mógu z bratšami a sotšami w bibliskem wužywanju togo słowa teke bliske pśiswójźbne měnjone byś, njejo jasnje, lěc se wó rodne bratšy a sotšy jadna.
Stwórta ze źaseś kaznjow – cesć nana a maś (Ex 20,12) - jo se tegdy pominała, až se nejstaršy syn wó swóju familiju stara. K naslědnistwoju Jezusa jo pak słušało, až se rozpušćiju familiarne wězby. (pśirunuj Mt 10,37, Lk 14,26) Z jogo prjatkowanim a gójśim jo drje licba jogo pśiwisnikow stupała, ale to jo teke prowocěrowało někotare konflikty z pśiswójźbnymi. Wóni su wopytali jogo zaźaržaś a su jogo za błudnego rjaknuli (Mk 3,21). To togo konteksta słušaju grona ako Mk 3,33-35:
- Chto jo mója maś a móje bratšy? A wón glědnu wokoło sebje na te [pósli] luźi, kótarež na kolěsko wokoło njogo sejźechu a źěšo: Glědaj to jo mója maś, a móje bratšy. Pśeto chtož Bóžu wólu cyni, ten jo mój bratš a mója sotša a mója maś.
Z tym njejo wón stwórtu kazń wótpórał, ale ju wukładł kontrernje k žydojskej tradiciji: Jano te su twóje pśiswójźbne, kótarež cynje wólu Bóžu. Na to jo Jezus swójo ródne město wopušćił a njejo se južo tam wrośił. Ale žony z jogo wokoliny su pśi njom wóstali, kaž teke jogo maś (Jan 19,26). Lěcrownož se groni w Jan 7,5: Jogo bratšy njewěrjachu w njogo, su někotare z jogo pśiswójźbnych, teke jogo maś, słušali k prědnym kśesćijanam pó jatšach ( Japsk 1,14 1Kor 9,5 ). Pawoł je wósobinski zeznał Jakobusa (bratša Jezusa) a drugich swójźbnych Jezusa, ako jo wopytał prědny raz Jeruzalem. (Gal 1,19).
Rěc, wukubłanje, pówołanje[wobźěłaś]
Ako galilejski Žyd jo Jezus powědał na wšedny źeń aramejski. To wobkšuśiju někotare aramejske citaty Jezusa w Nowem testamenśe. Lěc se mógu grichiske gronka a rěcne wobroty do aramejskego slědk pśestajiś, jo wažny kriterium pśi pytanju za „wopšawdnymi“ Jezusowymi słowami, kótarež su se zaprědka wustnje dalej dawali. Tak se wopytujo Jezusowe zapowědanje wót prakśesćijańskich wukładowanjow rozeznawaś.
Hebrejšćina, rěc Swětego pisma Israela, jo se w Palestinje za cas Jezusa lěbda hyšći powědała. Jezus jo pak nejskerjej hebrejsku rěc znał, dokulaž jo w synagogach Galileje cytał a wułožował. Jezusowy stil prjatkowanja a argumentowanja jo rabbinski. Jogo gójśe na sabaśe a prědnosć lubosći k blišemu pśed wšyknymi drugimi kaznjami su pódobnje jěsnjejšym wucbam Hillela, jogo pomoc chudym a jogo gójeńske źiwy su pódobne na pózdźejše wustupowanje Chanina Ben Dosy (40-70), nejsławnjejšego zastupnika galilejskego Chassidizma. Togodla zarěduju slěźarje Jezusowe wukładowanje thory dospołnje do tegdejšego žydojstwa. Žydojske eksegety kaž Pinchas Lapide z togo slěduju, až jo wón chójźił do thora-šule.
Prědne wukniki Jezusa su jomu „rabbi“ gronili (Mk 9,5; 11,21; 14,45; Joh 1,38.49; Joh 3,2; 4,31 a druge). To jo dało jomu samsku poziciju ako Farizejarjam. Rabbije njejsu žywe byli wót wucenja, ale wót wugbaśa normalnego rucnikarstwa. Ako prědny syn póbóžneje žydojskeje familije jo Jezus wuknuł pówołanje swójogo nana. (Mk 6,3; Mt 13,55 ) Józef jo był twarski rucnikaŕ (grichiski tektwv), pótakem jo źěłał pśi twari łoźi a domow. Až jo wopšawźe ako twarc źěłał, njejo wobwěsćone.
Statkowanje[wobźěłaś]
Pó wšyknych ewangeliumach jo se Jezusowe zjawne statkowanje zachopiło z dupjenim pśez pokutnego prjatkarja Jana. To wułožyju synoptikarje tak, až jo Bog pówołał Jezusa ako swójogo z duchom wobdarjonego „syna“ (Mk 1,11).
Pó Lk 1,5 jo Jan póchadał z mjeršniskeje familije a jo žywy był ako asket w njewobydlonej pusćinje. Jogo dupjenje jo pódało wódaśe grěchow, joli su luźe do togo swóje grěchy pśiznali. Wšykne ewangeliumy wuzwiguju rolu Jana ako pśedchadnika Jezusa. Wiźe w njom slědnego profeta starego zwězka pśed pśichadom z duchom wobdarjonego Messiasa (n. pś. Mk 1,7; Lk 3,16; Mt 3,11; Joh 1,7f; 3,28 a druge).
Pó Janu 3,22 jo Jezus chylu paralelnje k Janoju dupił. Ewentualnje su někotare z Janowych wuknikow Jezusoju slědowali: Tak jo Jezus póznał bratšowu Symana Pětša a Andreasa (Jan 1,35-42). Z togo se slědujo bliskosć a wuměna toś teju dweju kupkowu. Su pak byli rozdźěle mjazy tyma kupkoma: Jezus jo wót Jana pśewzeł dokóńcne wołanje za wrośbu, jo pak wótpokazał spót a askezu za swóje wukniki a jo sejźeł z kupkami za blidom, kótarež su płaśeli ako „njecyste“ pó płaśiwem wukładowanju thory.
Městno statkowanja[wobźěłaś]
Jezus jo se wiźeł jano słany k „zgubjonym wójcam doma Israela“ (Mt 10,5 Mt 15,24 ). Pó prědnych cesćej pomjenjonych městnych mjenjach jo Jezus drogował nejpjerwjej pśi pódpołnocnem brjogu jazora Genezaretha mjazy Kafarnaumom, Magdalu, Bethsaidu a Chorazimom. Dale na pódpołdnjo ja statkował w Nacereśe, Kanje a Nainje. Statkował jo teke w źinsajšnem wjacornem jordanskem kraju a w źinsajšnem pódpołdnjowem Libanonje. Pó Nowem testamenśe njejo Jezus stupił do městow, kótarež su byli wót Romjanow a Herodianarjow natwarjone ako Sepphoris, Tiberias a Cäsarea Philippi (Mk 8, 27).
Nejskerjej dla togo až su póbóžne Žydy wobsejźarjow wótpokazowali a dokulaž su Herodianarje jogo pśegónjowali (Mk 3,6). To móžo wujasniś, až tegdejše žydojske a romske žrědła jogo njepóspomnjeju.
W Kafarnaumje jo Jezus pó Mk 1,21 a Lk 4,23 ako njepjerwjej wustupował. Pó Mt 4,12-13 jo wón na zachopjeńku zaśěgnuł do tamnego doma Pětša (Mk 1,29) a se cesto tam wrośił. Mt 9,1 pomjenjujo městno togodla „swójo město“. Archeologi su namakali w zbytkach chudych domow z 1. lětstotka napise w kalku, kótarež pomjenjuju Jezusa z wšakorakimi titelami wusoknosći a Pětša, a kótarež na slědy kultiskich zgromaźenjow pokazuju.
Zapowědanje Bóžego kralojstwa[wobźěłaś]
Jezusowe pósołstwo wó Bóžem mócnarstwje jo stojało w centrumje jogo zapowědanja (Mk 1,14-15) a jo nawězało na biblisku profetiju wósebnje Deuterojesaje a apokalypsy Daniela. Ewangeliumy njewujasnjuju toś te zapśimjeśe bližej, ale ilustrěruju jo pśez konkretne wugbanja, pśirownowanja a pówuceńske rozgrona.
Gójśe[wobźěłaś]
W ewangeliumach se wó wjele wšakorakich źiwach Jezusa pišo: mjazy drugimi źiwy wugójśa, darow, wumóženjow, normow a wócuśenje njabogich. Pla Marka se namakajo wjele eksorcistiskich tekstow, z kótarychž dajo se suźiś, až jo se wó tegdy njewugójobne chóroby ako wusajź (lepra), wócny star, epilepsija, šicofrenija a głuchonimosć jadnało. Take chóry su płaśeli ako wót njecystych duchow wobsajźone (Mk 1,23). Wóni su se wobijali, cesto su se teke ze sedlišćow wustarkowali a z tym jo se jich žywjenje do tšachoty spórało (Adolf Holl).
Nowy testament rozpšawja cesto, až jo se Jezus pśiwobrośił wuzamkowanym. Z wugójśim jo pśicynu jich wugranicowanja wótpórał. Wugójł jo jich pśez swóju bliskosć, dotykowanje, z tym, až jo ruku na nich kładł, a z pomocu slinow (Mk 7,32f Joh 9,6f).
Cesto su to jadnore pśikaze a gesty, kótarež wustatkuju wugójśe a demonow wugóniju. W ramikowych tekstach se źiwy Jezusa cesto ako pśepšosenje a napominanje k wěrje a wrośenju wukładuju. Pó cesto ako wěrnje płaśecych słowach Jezusa su to znamjenja za zachopjeńk Bóžego mócnarstwa a kóńc kněstwa złego (Mk 3,22).
Rowno gójeńske wuspěchy su Jezusoju pśinjasli zawidu, njedowěru a woboranje (Mk 3,6; Jan 11,53). Slěźarje wuchadaju źinsa z togo, až maju nanejmjenjej eksorcizmusowe a therapijowe teksty historiske žrědła. Wjele tekstow wó źiwach su se pak w prakśesćijaństwje pó ludowych a pójatšnych motiwach dodali.
Pó Gerd Theißenu njejo se pak tegdy niźi wó telicko źiwach rozpšawjało ako pla Jezusa. Jano wón jo wucynk gójśa wěrje wugójonym pśigranjał („Twója wěra jo śi wumóžyła.“: Mk 5,34; 10,52).
Wukładowanje thory[wobźěłaś]
Prjatkowanje na górje (Mt 5-7) se ako „wucba“ Jezusa zawjedujo. Jeje zachopjeńk dopomina naslědowarjow Jezusa na Israelowy nadawk, ako Bóžy lud byś „swěca ludow“ (Mt 5,14ff ;Jes 42,6 ) w tom, až Israel thoru pśikładnje dopołnijo. Mt 5,17-20 wuzwignjo, až njejo Jezus kśěł wšykne dalejdawanje kazni wótpóraś, ale je dopołniś. Lěc jo to Jezus sam teke tak wiźeł, jo wobzwadne. Někotare kazni jo pśiwóstśił, druge wótwóstśił a zasej druge tak relatiwěrował, až su se wóni w prakśesćijaństwje wótpórali. Źinsa płaśi to ako nutśikowno-žydojske wułožowanje, a nic ako wótryśe ze žydojstwom.
Ako druge rabbinarje jo Jezus dał lubosći k blišemu samsku gódnotu ako bógabójaznosći a jo ju z tym wuškownym kaznjam thory nadrědował (Mk 12,28-34). Wón jo se wiźeł k toś tym pósłany, kótarež buchu dla pśestupjenja kaznjow zajśpjone (Mk 2,17):
- Te mocne njepoderbe togo gójca, ale te chore. Ja som pśišeł te grěšniki k pokuśe wołat, a nic te pšawne.
Měnjone su žydojske „cłonikarje“, kótarež su za Romjanow danki wuběrali a cesto pśi tom swójich krajanow wobšuźowali. Togodla buchu wóni gramowane a wobijane. Jezus jo je do źělenja z chudymi pśepšosył (Lk 19,8) a jo wukładł kopjenje maška ako pódłamanje prědneje kazni (Mt 6,19 – 24). Akle z tym, až kaznjow se źaržecy bogaty spušćijo swójo wobsejźenje za chudych, dopołnijo wšykne źaseś kaznjow ako trjeba, aby był lichotny za naslědnistwo (Mk 10,17-27).
„Antiteze“ wukładuju wažne kazni dekaloga a zarownańsku kazń (Eks 21,23). Jezus jo wuzwignuł nutśikowne nastajenje ako pśicynu pśejźenja: zakazanje mórjenja jo južo ten złamał, kótaryž se gniwa na swójogo bliskego, jogo wuchytujo abo jogo zaklina. Togodla muse se luźe nejpjerwjej wujadnaś, nježli du do templa woprowaś (Mt 5,21-26).
Ten jo južo łamał manźelstwo, kenž ako zmanźelony muž drugu žonu póžeda.
Naslědniki Jezusa muse se pśemócnej namócy z njewócakowanym wótrjaknjenim namócy stajaś (Mt 5,39 - 41).
- Ja pak źeju wam, až wy se zewšym njederbiśo stawiś tomu złemu / ale ja źeju wam, gaž śi něchto na pšawe lico deri, tomu podaj teke to druge. A źož něchto stobu co pšawowaś a śi twoju suknju ześ, tomu wostaj tež ten wobaleńc. A źož śi něchto póra na miliu drogi, ga źi z nim dwě.
Njepśijaśelow wobstarosćiś, jim dobrowólnje napśeśiwo pśiś a je z tym pśechwataś a je z tym „wótznjepśijaśeliś“ („wótbroniś“ - wujadnaś se z nimi).
Z tym jo Jezus Israel na jogo nadawk dopomnjeł, wšykne ludy žognowaś, aby je teke wulichował wót namócnego kněstwa.
Te w tekstach se pomjenjone pśikłady wóbłyšćuju towarišnosć, kótaraž jo wobgrozona wót głodu, namócy a wuklukowanja. Za Jezusa jo mógało jano pśetergnjenje spirale namócy, wótrjaknjenje napśeśiwneje namócy kněstwo złego zakóńcyś a Bóže mócnarstwo pśiwołaś. Drugich zajśpiś a zasuźiś ma samske slědy ako wugbanje namócy (Mt 7,1-3):
- Njesudźćo, až wy tež suźone njebuźośo! Pśeto z kakimž sudom wy suźiśo, buźośo tež suźone, a z kakejuž měru wy měriśo, buźo wam tež měrjone. Kak wiźiš ty pak ten špjeńc w twojogo bratša woce, a njejapiš tu grědu w twojom woce?
Tak jo Jezus wuchował žeńsku, kótaraž jo manźelstwo łamała, pśed zakamjenjowanim, z tym až jo wuwědomił skjaržbarjam jich winu (Jan 8,7):
- Mejstaŕ, ta žeńska jo w statku togo ebracharstwa namakana. Mójzas pak jo nam w kazni pśikazał ju kamenjowaś, co ty k tomu groniś? Take źachu pak wóni k njomu k spytowanju, aby jadnu winu k njomu měli. Ale Jesus pochili se dołoj a pisašo z palcom na zemju. Ako pak wóni njepśestachu jogo pšašaś, zwignu wón se gore a źašo k nim: Chtož mjazy wami bźez grěcha jo, ten chyś ten prědny kamjeń na nju!
Lěcrownož felujo toś ta sada w někotarych z nejstaršych rukopisow, płaśi wóna ako wopšawdna: detaile ako to pisanje abo kreslenje na zemi njedaju se wumysliś. Toś to wugrono maka se z wopšawdnymi Jezusowymi słowami. Tejerownosći se to ako wótchylenje smjertneje kazni wukładujo.
Pśiwisniki[wobźěłaś]
Wót zachopjeńka swójogo wustupowanja jo Jezus naslědnikow zwołał, aby wopušćili wobsejźeństwo a familiju ako wón a bźeze srědkow a bronjow śěgajucy zapowědali Bóže mócnarstwo (Mt 10,5-15). Wóni su zwětšego słušali ako wón k jadnoremu ludoju, kótaryž jo był wochudnjony a wót głodu wobgrozony. Wóni buchu wupósłane, aby gójili chórych, wuganjali demonow a dalej dawali Bóže žognowanje. Gaž su zastupili do jadnogo chromu, su dejali z měrowym póstrowjenim „šalom“ cełu swójźbu pód šćit Boga stajiś. Gaž njejsu byli witane, su dejali městno wopušćiś, bźez wrośenja a jo pśewóstajiś Bóžemu sudoju.
Žeńske[wobźěłaś]
Jezusowe zaźarženja napśeśiwo žeńskim jo było něco nowe a njezwucone w patriarchaliskem žydojstwje. Wón jo gójł cesto socialnje wugranicowane prostitutki, wudowy, wukrajniki abo chóre.
Wustrowjone žeńske su jomu wót zachopjeńka slědowali a se wó njogo a wó wuknikow starali. Jezus jo pó Mk 10,1-12 pśiwóstśił zakaz łamanja manźelstwa a jo zakazał rozwěrowanje (Mt 5,27-32).
Pó Mt 19,12 njejo wón swójim wuknikam kazał, aby se wóni wóženili, ale jo dowolił, aby fryjne wóstali jich nadawka dla.
Manźelstwo Jezusa Nowy testament niźi njenaspómnijo; Maria Madlena jo jomu pó Janu 11 a Janu 20,16 wósebnje blisko stojała. Jano pózdźejšy apokryfny ewangelium Philippusa pomjenjujo jadnu partnarku Jezusa.
Žony graju w Nowem testamenśe teke howacej wažnu rolu: Žeńska jo Jezusa pśed smjerśu žałbowała (Mk 14,3-9); manźelka Pilatusa jo napśeśiwo wótkatowanju Jezusa protestěrowała (Mt 27,19). Pó wšyknych ewangeliumach su byli žeńske mjazy Jezusowymi naslědnikami slědne znanki jogo smjerśi a jogo połoženja do rowa (Mk 15, 40). Wóni su najšli jogo prozny row a su wopóznanili ako prědne jogo zrowastawanje (Lk 24,10 a Jan 20,18).
Farizejarje[wobźěłaś]
Pó Mk 2,23 su wukniki Jezusa teke na sabaśe zběrali kłose na pólach. Toś to łamanje sabatoweje kazni jo Jezus dowólił ako wuwześe pla tšachoty žywjenja.
Gójenja teke na sabaśe su pó Mk 3,6 wuwołali pla herodianow a farizejarjow plany za zabiśe Jezusa . Ale rowno Farizejarje z Hillelskeje šule su tegdy dowólowali wumóženje žywjenja a dobrośiwosć chudym teke na sabaśe a su wucyli z tym wěcej fleksibelne nałožowanje kaznjow thory. Wušej togo su rowno Jeruzalemske farizejarje Jezusowemu na lubosći k Bogoju a blišemu koncentěrowanemu wukładowanju thory pśigłosowali (Mk 12,32 ff), a toś to njejo w jogo procesu rolu grało.
Togodla ma wětšyna eksegetow farizejarski plan wó zabiśu Jezusa za njehistoriske; nejskerjej jo ten plan dejał pokazaś na Jezusowy pasion w Jeruzalemje a z tym te tšojenja w Galileji redakcionelnje zwězaś. Jezus jo stojał rowno farizejarjam z wšyknych tegdejšych žydojskich kupkow nejbližej. Až su se wóni ke głownym njepśijaśelam stilizowali, wujasniju historikarje Nowego testamenta ze situacije pśi nastaśu ewangeliumow pó znicenju templa, ako su farizejarje wjeźeńsku funkciju w žydojstwje pśewzeli a Žyźi a kśesćijany se pśiběrajucy wótgranicowali.
Herodianerje a sadducejarje[wobźěłaś]
Wětšy źěl Žydow jo kralow z dynastije Herodesa wótpokazał ako wót Roma pódpěrane „połžydojske“ cuze kněžarje. Z Idumeje (pódpołdnjowa Judeja), jěsnjejšego Edoma, póchadajucy Herodes Wjeliki jo Žydow z wusokimi wótedankami wobśěžował.
Jogo wót Roma zasajźony syn Herodes Antipas jo za cas Jezusa kněžył nad Galileju a Judeju. Jan dupjaŕ jo kritizěrował jogo druge manźelstwo z jadneju južo do togo wóženjeneju sotšyneju źowku a bu na jogo rozkaz popajźony a wótkatowany (Mk 6,17-29).
Pó Flawiusu Josephusu bu Jan wótkatowany, aby se zběg wótchylił.
Pśiwisniki Herodesa su byli pó Lk 13,31 teke winiki a pśegónjowarje Jezusa.
Jezusowe głowne njepśijaśele pak su byli Sadducejarje. Ako derbniki Lewitow su směli zaprědka tempelowy kult w Jeruzalemje pód Romskeju wobsadu dalej zastojaś. Wóni su stajali wušego mjeršnika. We wobkraju jo był jich wliw wšak mjeńšy, tola z pomocu Romskeje wobsadoweje mócy su teke tam pśesajźili tempelowe danki a doźaržanje bibliskich kaznjow cystoty a woprowanja.
Zeloty[wobźěłaś]
Jezus jo wustupował w kraju, źož su byli mócne politisko-religiozne napněśa. Glědajucy na jogo kśicowanje pśi nejwušem žydojskem swěźenju su politiske wucynki jogo wustupowanja wěste. Nimske Nowotestamentlarje su wuzwignuli pjerwjejšnje njepolitiski charakter jogo wustupowanja. Jogo wótkatowanja ako kral Žydow jo płaśeło za Rudolfa Bultmana ako justicne zamólenje a „njedorozměśe jogo statkowanja ako politiske“. Martin Hengel a Oscar Cullmann pak pokazujotej parcielne pśezjadnosći Jezusa ze žydojskim woborańskim gibanim a wujasnijotej jogo kóńc ako logiski slěd jogo jadnanja.
Z Galileje jo pśišło wjele generacijow žydojskich wójowarjow wó lichotu napśeśiwo cuzym mócam. Pó tem, až jo 6. pó Chr. Herodes Archelaos póbił dankowy boykott Judasa Galilejusa, su „Zeloty“ ako swójska kupka wustupowali, aby romske cuze kněstwo wótpórali. Za cas Jezusa su se wóni wobgranicowali na protesty a někotare atentaty na romske zastojniki. Romarje su zelotiske atentatniki pomjenjowali „Sikarierje“ (kótarež kałak nose) abo jadnorje „mordarje“, aby jich wopěranje kriminalizěrowali.
Jezus jo rozměł swójo statkowanje ako aktiwne zawinowanje Bóžego mócnarstwa, kótarež w konstrasće k namócnym kněžarjam bźeze namócy se rozpśestrějo. Kaž Zeloty jo teke wón pomjenjował Herodesa Antipasa ako „lišku“ (Lk 13,32). Gójśe wót demonow wobsejźonych z garnisońskego města Gerasy (Mk 5,1-20) ironizěrujo romske militarne kněstwo: Pśedstajony demon, z łatyńskeju póžyconku za „legion“, napadujo swinjece stadło, kótarež se pón same wót samego zalajo. Žydam ako njecyste zwěrje płaśeca swinja jo była tegdy ako romske woprowańske zwěrje a znamje legiona znata.
Mjazy wejsańskim wochudnjonym a wót romskego namócnego kněstwa pótrjefjonym ludom su byli messiańske wócakowanja daloko rozšyrjone. Až su słowa Jezusa a jogo statki wubuźili pla nich naźeje na jěsne změnjenje jich połoženja, wótbłyšćujo wjele tekstow z Nowego testamenta: ako chwalospiw Marije (Lk 1,46) a jusk putnikowarjow pśi Jezusowem pśichaźe do Jeruzalema (Mk 11,9). Togodla wuzwiguju wjele eksegetow indirektnu politisku dimensiju jogo statkowanja. Zazdaśim jo to było teke za Zelotow atraktiwne: Nejmjenjej jaden z prědnych wuknikow Jezusa, Syman Zelotes, jo jěsnjej k nim słušał.
Winakšy ako Zeloty jo Jezus wołał teke „njecyste“ a wogramowane cłonikarje, kótarež su źěłali z Romarjami gromaźe, do swójogo naslědnistwa a jo z nimi gromaźe jědł, se wě, aby změnili jich zaźaržowanje napśeśiwo chudym (Lk 19,1-10).
Napśeśiwnje zelotiskej teologiji, kótarež su se myslili, až mógu Bóžy slědny sud na luźach drugeje wěry južo doprědka wześ, jo Jezus napominał swójich słucharjow winika lubowaś (Mt 5,38-48). Ako kritika na Zelotach płaśi teke Jezusowe słowo Mt 11,12 wót „namócnych, kótarež se Bóže kralestwo wunuzuju a se z namócu jogo zmócuju.“
Romski pjenjez z głowu kněžarja jo płaśeło Zelotam ako pśejźenje napśeśiwo bibliskemu zakazu wobrazow (Ex 20,4) a z tym ako pśicyna, Romej wótedanki njepłaśiś. W dankowem pšašanju Jezusowych Jeruzalemskich njepśijaśelow (Mk 12,13-17) se pokazujo, až dej se Jezus ako Zelot dopokazaś. Jezusowe wótegrono se wuwinujo paslam:
- Ga dawajśo tomu Kejžorowi, což Kejžorowe jo, a Bogu což Bogowe jo!
Pasion[wobźěłaś]
Ze zaśěgom Jezusa do tempelowego města krotko do Passah-swěźenja zachopiju se we wšyknych ewangeliumach jogo stawizny śerpjenja. Wótběg wót popajźenja, pśesłuchowanja Jezusa w chromje wušego mjeršnika, pśepódaśe na Pilatusa, pśesłuchowanje pśez Pilatusa, šwikanje, wusměšowanje, wótkatowanje pśez romske wójaki a połoženje do rowa pśez Jozefa z Aritmeje se we wšyknych ewangeliumach až na někotare detaile maka.
Pasionske rozpšawy su teke pśez zwenka bibliske znajobnosći pódprěte a płaśe togodla w modernem slěźenju ako historiske.
Zaśěg do Jeruzalema[wobźěłaś]
Jezus jo pó Mk (11,1-13) na wósole do města jěchał, witany wót putnikarjow ze stareju Passahliturgiju. Z tym se zaspomnjejo na messiańsku profetiju w Sach 9,9-11: Tam jo se pśipowěźił bźezmócny Messias na wósole jěchajucy, kótaryž pśigronijo wšyknym ludam znicenje bronjow a z tym swětnych mócow.
Tempelowa kritika[wobźěłaś]
Jeruzalemski tempel grajo w ewangeliumach wažnu rolu. Južo ako góle jo Jezus tam dny dłujko pśebywał (Lk 2,42). Pó Mk 1,44 jo wón wugójenych pósłał k mjeršnikam, aby wóni jich wustrowjenje zwěsćili a jich zasej do towarišnosće pśiwzeli.
Jogo wukładowanje thory njejo wopory direktnje wótpokazało, ale je lubosći k blišemu pódrědowało (Mt 5,23). Z tym až jo w templu wucył, jo toś ten ako Bóžy dom pśipóznał.
Kśicowanje[wobźěłaś]
Ze zjawnym šwikowanim jo se zachopiła romska katowańska procedura (Mk 15,15-19). Toś te drěcowanje jo było pla Romarjow źěl kśicowanja a bu cesto z takeju wjelikeju brutalitu pśewjadło, až jo zasuźony južo docasnje na to wumrěł.
Jezusa su nuźili swóju kśicu sam k městnoju wótkatowanja pśed murjami města njasć. Pó synoptiskich ewangeliumach (Mk 15,21) bu jaden Žyd, kótaryž jo był ze swójimi synami hyšći lětźasetki prakśesćijanam znaty, nuzkany, jomu śěžu wótewzaś: „Šyman z Cyrenee“ z pódpółnocneje afrikańskeje eksiloweje wósady Kyrenaika.
Kśicowanje jo było w romskem mócnarstwje nejsurowša wótkatowańska metoda, kótaraž jo se zwětšego nałožowała pśeśiwo zběžkarjam, wuběgnjonym njewólnikam a wobydlarjam bźez romskego bergarskego pšawa. Žydam jo wóna płaśeła ako zaklinanje pśez Bóga (Gal 3,13; Dtn 21,23). Mrěśe na kśicy jo mógało cełe dny traś. Pśedmarkiniska pasiońska rozpšawa njepomjenijo žedne detaile a pódajo jano, až bu Jezus „wokoło tśeśeje góźiny“ kśicowany a až jo„wokoło źewjeteje góźiny“ wumrěł.
Pó Mt 27,46 a Mk 15,34 jo wuměrajucy Jezus wołał pó aramejsku słowa z psalma 22,2:
- Mój Bóže, mój Bóže, cogodla sy mje spušćił?
Se wóspjetujuce zaspomnjeśa na toś ten psalm, na spiw Bóžego celaźina a na psalm 35,19 staju Jezusa do rěda njepšawnje pśeslědowanych, wót namócy njepśijaśelow wobdatych a na spšawnosć Bóga apelěrujucych śerpjecych.
Pó tom, až jo Jezus wumrěł, jo Pilatus Žydam dowólił Jezusa zakopaś. Pó Mk 15,46 jo dał „naglědany“ farizejaŕ Jozef z Arimatheje śěło hyšći na samskem wjacorje pó žydojskej wašni balsaměrowaś a do nowego skałowego rowa połožyś. Jezusowy row bu ze śěžkim kamjenjom zacynjony, ako jo to tegdy pla fromnych Žydow z wašnju było. Jano někotare žeńske z Galileje, kótarež su Jezusa až do jogo smjerśi pśewóźowali, su byli znanki toś togo (Mk 15,47).
Wěra wó górjejstawanju[wobźěłaś]
Prakśesćijańske wěrowe wuznaśe zni (Apg 2,32):
- Toś togo Jezusa jo Bog k žywjenju zbuźił!
Toś ta wěra jo žrědło a wuchadnišćo prakśesćijańskego pósołstwa wót wujadnanja Boga ze swětom. Historiski pak njedajo se górjejstawanje a z tym zwězujuce nazgónjenja werificěrowaś.´
Žrědła[wobźěłaś]
- Nimska Wikipedija


text:
Kśynga Mormůna
Kśynga Mormůna je uznowano bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, Spouečność Chrystusa i inkše kośćouy s ruchu Śwjyntych w Dńach Uostatńich, za ješče jydno śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe a do wyznawcůw tych kośćouůw stanowi jydno (obok Bibliji) s podstawowych pism śwjyntych (pjyrše wydańy - mařec 1830, Palmyra, USA). Zdańym tych wspůlnot je tuůmačyńym s godki reformowanyj ygipskij dokůnanym bez Jůzefa Smitha na podstawje starožytnych puyt, uotřimanych uod proroka Morůńygo.
Uopublikowano ja dotychčas we přez 93 godkach. Wydowano we nojwjynkšej ličbje ygzymplaři bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych we Dńach Uostatńich pod rozšeřůnym titlem: Kśynga Mormůna - Ješče Jydno Śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe.
Treść[Sprowjej]
Kśynga Mormůna zawjero religijne zapisy prorokůw majůncych zamješkiwać ńygdyś uoba kůntynynty Ameriki. Zgodńy s treśćům Kśyngi, jydyn s tych prorokůw, Lehi, wywodźiu śe s Jerozolimy. Uokouo 600 roku p.n.e. Lehi uotřimou uobjawjyńy, we kerym Bůg nakazou mu poprowadźić moua grupa ludźi na kůntynynt amerykański. Po dotarću do Ameriki grupa ta stwořůua wspańauo cywilizacyjo. Bůg powouywou kolejnych prorokůw, a Kśynga Mormůna mo stanowić zbjůr jejich pism. Jeji mjano pochodźi uod Mormůna, proroka-krůńikařa, kery streśćiu uobšerne zapisy uobejmujůnce wjela stoleći.
Gůuwnym wydařyńym we Kśyndze Mormůna je ukazańy śe Jezusa Chrystusa na kůntynyńće amerikańskym chnet po uůnygo zmartwychwstańu. Wedle Kśyngi Mormůna Chrystus naučou we Americe swojij Ewangeliji a zouožůu swůj kośćou podańy kej we Jerozolimje.


text:
Tajo
Tajo (španisce, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugalsce, [ˈtɛʒʊ]) je z dołhosću wot 1.007 kilometrow najdlěša rěka Iberiskeje połkupy a běži přez Španisku a Portugalsku. W starowěku njeseše rěka łaćonske mjeno Tagus.
Rěčina rěki wobjimuje 80.600 km², wot toho słuša 55.810 km² k španiskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cyłkownje je na tej přestrjeni něhdźe 9,5 mio. ludźi žiwe.
Tajo wužórli so we wysokosći wot nimale 1600 m w horinach Sierra de Albarracín wosrjedź Španiskeje. Běži potom do zapadneho směra po Iberiskej połkupje přez španiske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž tež přez portugalske město Santarém. Skónčnje so blisko Lissabona do Atlantiskeho oceana wuliwa.
Najwjetši móst přez Tajo je Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kotryž je z cyłkownej dołhosću wot 17,2 km najdlěši móst w cyłej Europje. K najstaršim mostam přez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjedźowěkowski Puente de San Martín w Toledo.


text:
Filozofijô
Termin "filozofijô" pòchòdô òd grecczich słów philos (miłota) ë sophia (mądrosc), ë je dolmaczony jakno "miłota mądroscë". To czim filozofijô dokładno je, abò czim darwô bëc, je samò w se filozoficzną problemą, jaką filozofòwie w historëji rozmajice rozmieli ë traktowelë.
Filozofijô mòże bëc rozmiónô jakno discëplina, co òna zajimô sã nôbarżi òglowima ë fùndamentalnyma pëtaniama chtërné mòże człowiek pòstawic, np.:
- czim je jistnienié?
- czim je wiedzba?
- czim je dobro ë zło?
- jakô je nôtëra czasu ë rëmù?
- czim je mëslenié ë swiąda?
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Mjycław
Mjycuaw (Masuaw, Mojsuaw) (ur. ? - zm. 1047) – možnowuadca mazowjecki, čeśńik Mjyška II. We uokreśe pouůnčůnygo s reakcyjům půgańskům powstańo ludowygo po śmjerći Mjyška II uobjůu wuadza na Mazowšu uůguašajůnc śe kśyńćym, a Mazowše ńyzaležnym krajym. Skuli zamjyšek Kaźimjyř Uodnowićel zmušůny bůu uchodźić s kraju a šukać schrůńyńo we Madźarach. Gdy powrůćiu, Mjycuaw přećiwstawiu śe zbrojńy nowymu kśyńću, spřimjyřajůnc śe s Půmořanůma a Jaćwingůma. Zginůu we 1047 we walce ze zjydnočůnymi wojskůma Kaźimjyřa Uodnowićela a kśyńća kijowskigo Jarosuawa Můndrygo.
Wedle hipotezy Stanisława Rosponda, Masuaw je skrůcůnům formům ńyzachowanygo we pjyrwotnym břmjyńu imjyńo Jimasuaw, kery wtůrńy utřimoú śe kej Jimisuaw[1]
Připisy[Sprowjej]
- ↑ S. Rospond, Ůwagi polymične uo Mjyšku, Masuawje a Důmbrůwce, [we:] Ůnůmastica, r. I, Wrocuaw 1955.


text:
Vincent Priessnitz
Vincent Priessnitz (abo Vincenz Prießnitz, rodz. 4 paźdźerńika 1799 we Gräfenbergu (terozki przedmjeśće Jesyńika), um. 28 listopada 1851) – jedyn ze tworzićelůw hydroterapije. Urodźůł śe we bauerskij familiji. Jak bůł 16 rokůw stary, wpod pod zafolowany drabińok a połůmoł śe źobra. Mjoł ajnfal, co půmůc mu můgům roztomajte zabjygi ze użyćym źimnyj wody. We 1820 zdołoł sam śe wykuryrować ze ńymoce. Ńyskorzi zaczůn propagować swoja metoda kuryrowańo, kero polygała na polywańu źimnům wodům, źimnych uokładach, atp. Do tygo zalecoł szpacyry po gůrach. Ńimo co na poczůntku brali go za czechmana, we 1838 dostoł pozwolyńy na uodymkńyńćy uzdrowiska we Gräfenbergu. Ńyskorzi tyż we inkszych sanatoryjach wkludzano jygo metoda. Priessnitz je poważany za wynalozca brauzy. We polskij godce je uůna mjanowano uod jygo drugigo mjana prysznic.


text:
Drjewjanopołobšćina
Drjewjanopołobšćina abo drjewjańšćina jo pódwjacornosłowjańska rěc. Wóna słuša do lechiskeje pódkupki, ako pólšćina abo kašubšćina. Wóna jo se powědała w regionje źinsajšnego Wendlanda pla Hannovera w Nimskej. Slědna wósoba, kenž jo wuměła drjewjański powědaś, jo 1756 zamrěła.
Žrědła drjewjańšćiny[wobźěłaś]
Wažnej žrědle Drjewjanopołobšćiny stej "Vocabularium Venedicum" Wustrowskego fararja (pastora) Christiana Henninga a "Wendlandchronik" (jano ako wótpis zdźaržana) Süthenskego šołty Johanna Paruma Schultza. Wažne źěła pśi pśeslěźenju Drjewjańšćiny su wugbali Gottfried Willhelm Leibnitz (1646 - 1716), serbski rěcywědnik dr. Arnošt Muka (1854 - 1932) a slawist a filologa prof. dr. Reinhold Olesch (1910 - 1990), kenž jo zestajił "Thesaurus Linguae Dravaenopolabicae".
Problemy[wobźěłaś]
Problem pśi pśespytowanju drjewjańšćiny stej njejadnotny pšawopis a felujuca ortoepija. Wětšynu zdźaržanych tekstow a fragmentow su napisali luźe, kenž su mjaztym zgubjonu nižonimsku narěc powědali. Togodla njejo móžno pšawe wugranjanje rekonstruěrowaś. Mimo togo ma kužde žrědło se wót drugich wótchylajucy pšawopis. K tomu pśiźo, až su póspyty drjewjańšćinu napisaś a tak zdźaržaś akle zachopili, gaž jo jeje rěcny system južo zachopił rozpadowaś. Na to teke pokazuju kradu wobgranicowany zdźaržany wokabular a wjelika licba požyconkow.


text:
Slepo
Koordinaty: 51°32′0″N 14°32′0″E /  51.53333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Slepo (delnjoserbsce Slěpe[1]; němsce Schleife) je wuchodosakska wjes a sydło gmejny ze samsnym mjenom a zarjadniskeho zjednoćenstwa Slepo we wokrjesu Zhorjelc. Wot srjedź 1990tych lět słušatej wjesce Rowno a Mułkecy ke gmejnje. Slepo je jako wosada w serbskim sydlenskim teritoriju srjedźišćo Slepjanskeho regiona, w kotrymž Slepjanski dialekt serbskeje rěče a Slepjanska drasta stej doma. W Slepjanskim dialekće ma tute sydlišćo njeoficielne mjeno Slěpe.
Wobsah
Geografija a wobchad[wobdźěłać]
Gmejna Slepo leži w sewjernym dźělu wokrjesa, blisko hranicy z Braniborskej. Leži 10 km na sewjerozapad wot Běłeje Wody a 13 km na wuchod wot měšćanskeho wobwoda Grodka. Z gmejnu mjezuja gmejny Dźěwin na wuchod, Trjebin na juh, Sprjewiny Doł na zapad a město Grodk ze swojimaj městnymaj dźělomaj Syjk a Lěsk na sewjer. Gmejna je z dwórnišćom k železniskej čarje Berlin–Zhorjelc přiwjazana. Zwjazkowa dróha 156 přeběži na sewjer wot gmejny, planowana zwjazkowa dróha 160 by při realizaciji sewjerneje trasy přez teritorij gmejny přeběžała.
Slepo leži w lěsatych kónčinach[2] na sewjernej kromje Mužakowskeje hole. Na teritoriju gmejny leži dźěl Brězowskeho jězora a Přirodoškitneho pasma „Altes Schleifer Teichgelände“. Charakteristiska za Slepjanski region je nimo toho rěčka Struga, kotraž přez wšě tři dźěle gmejny běži.
Stawizny[wobdźěłać]
Stawizny sydlišća[wobdźěłać]
Slepo bu 21. januara 1272 prěni raz jako Slepe we wopismje naspomnjene. W tutym času bě sydlerski proces, kotryž w Slepjanskim regionje najskerje w 12. abo zažnym lětstotku přez Serbow z Delnjeje Łužicy započa, w połnym běhu. Najebać bliskosće k staremu sydlenskemu teritorijej knjejstwa Mužakow běchu wsy w krajnoknjejskim wobsydstwje. Wokoło srjedź 14. lětstotka bě Slepo sydło zemjanskeje swójby von Köckritz, kotraž prěnjotnje z Bohotskeje pochadźeše a dalše ležownosće w Delnjej Łužicy měješe. Slědy swójby pozhubjeja so w Slepom wokoło lěta 1430; wokoło srjedź lětstotka su knjejstwo Mužakow a dalše wsy wosady Mužakowske pertinency. Zo by so dołh Mužakowskeho knjejstwa tłóčił, buchu běžne dawki ze Slepoho a Rownoho wot Wenzela von Biberstein w lěće 1464 za 200 kopow krošow Klóštrej Marijinej Hwězdźe předate. W žehlacej so zwadźe mjez Bibersteinec a krajneho knjeza, kral Ferdinand I., přehna Sigmud von Biberstein 1541 katolskeho fararja ze Slepoho, zo by jeho přez protestantiskeho prědarja wuměnił.
W Třicećilětnej wójnje wuskutkowaše so połoženje wsy při Delnjej krajnej dróze (tež Delnja wojerska dróha mjenowana), kotraž wjedźe wot Lipska přez Grodk, Mužakow a Žarow do Waršawy, žałostnje. Mjez 1630 a 1647 zapustny 21 z 40 žiwnosćow přez přećah wójskow a jich sćěwki. Wokoło kónca wójny dóńdźe knjejstwo Mužakow přez žeńtwu ke Callenbergec hrabjam. Curt Reinicke II. von Callenberg wadźeše so mjez 1678 a 1690 z burami Slepjanskeje wosady wo njepřinjesene robotne słužby. Po tym zo běchu na spočatku jenož Slepjanscy burojo, dóńdźe wot 1686 tež k zwadźe z burami z Mułkec, Miłoraza a Rowna. Kruće rozsudźeny, burske spjećowanje łamać, zwužitkowa swoje knjejske móžnosće. Po tym ćeknychu wjacori burojo do susodneho knjejstwa Wojerecy abo do delnjołužiskeho Lěska. Wot jeho syna, hrabje Aleksandra z Callenberga, dósta Slepo w lěće 1730 šulu.
W Napoleonskich wójnach pochodowachu wójska wobeju stronow přez Slepo. Sakska, wojujo na francoskej stronje, dyrbješe tohodla 1815 mj. dr. wuchodny dźěl Hornjeje Łužicy wotstupić. Slepo dóńdźe přez to do nowotworjeneho wokrjesa Rózbork, prowinca Šleska. Regulowanske procesy komdźachu wotstronjenje feudalizma w Slepom přez 30 lět hač do 1858. Wudwór Slepo bě 1873 dźewjaty a posledni z dwaceći knjejskich wudworow, kotrež buchu wot stawoweho knjejstwa Mužakow špatnych wunoškow dla rozpušćene.
W nocy wot 2. do 3. junija 1889 steješe žiwnosć w płomjenjach. Mócny wuchodny wětřik na woheń přeskočić, tak zo po krótkim času 31 twarjenjow so paleše. Přez woheń zniči so 11 statokow na woběmaj bokomaj wjesneje dróhi. Na tutón wulkowoheń dopomina tafla z napismom Eben-Ezer[3], kotraž bu w nowotwarje bydlenskeho domu poslednjeho potrjecheneho statoka zasadźena.
Železniska čara Berlin–Zhorjelc Berlinskeho-Zhorjelskeho železniskeho towarstwa bu 1867 na juh wote wsy přez ležownosć Slepo wjedźena. Železniska stacija bu hišće do wróćicy lětstotka wo póstowu agenturu, čakarnju za pasažerow, bydlenske twarjenja za železniskich zastojnikow a staciju za tworowy wobchad. Mjez Grodkom a Slepom dóńdźe 7. awgusta 1905 dla čłowjeskich zmylkow k zražce dweju ćahow, při kotrejž 13 ludźi zemrě.
Gmejna naby 1914 wot Mužakowskeho stawoweho knjeza Traugott Herrman Graf von Arnim-Muskau přestrjenje wot Strugi hač k železniskej liniji a 1920 wot jeho syna a potomnika, Adolfa hrabje von Arnim-Muskau, dalšich 150 jutrow lěsa za železniskej liniju. Tute přestrjenje buchu do parcelow rozdźělene a na zajimcow předate. Přez to nastate sydlišćo kaž tež ludnostny prud ze zhubjenych wuchodnych teritorijow wuskutkowachu enormny přiběranje ludnosće. Přez Slepo, hižo před wubuchom Prěnjeje swětoweje wójny elektrifikowane, bu 1926 100-kV-milinowód wot milinarnje Dubrawa do Žahanja stajeny. Tutón milinowód bu 1946 jako reparaciski wukon za Sowjetski zwjazk wottwarjeny.
Wjesne mjeno[wobdźěłać]
Mjeno je so drje wot słowjanskeho „slip“ kaž ‚bórbotanje‘ wotwodźiło, štož móhło wot bórbotacy šum při stupanju na łuhowu pódu pochadźeć. Poh Meškanku[4] „nasta [Schleife – Slepo] na městnje, z kotrehož woda wustupowaše, hdyž něchtó dźěše na nim, k starosłowjanskemu slěpati‚ žórlić so‘“.
Slepjanska wosada[wobdźěłać]
Mnohota nabožneje ludnosće je ewangelska. K wosadźe słuša sydom wsow zarjadniskeho zjednoćenstwa (Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin) a braniborski Lěsk. Hač do spočatka 1920tych lět buštej Nowe Město/Sprjewja a Miłoraski městny dźěl Ruhlmühle k wosadźe Sprjejcy přefarowanej. Samsne bě so hižo prjedy z Drětwju stało.
Kubłanje[wobdźěłać]
W Rownjanskej Witaj-pěstowarni a w zakładnej a srjedźnej šuli „Dr. Marja Grólmusec“ podawa so tež serbšćina přidatnje k normalnemu wučbnemu planej.
W twarjenskim kompleksu zarjadniskej šule bu w lěće 1992 prěnja ciwilnosłužbowa šula nowych zwjazkowych krajow zaměstnjene. W jeničkej ciwilnosłužbowej šuli Sakskeje absolwuja ciwilnu słužbu wukonjacy jedno- hač do dwutydźenske kursy za politiske kubłanje.
Wosobiny[wobdźěłać]
W Slepom naby Jakub Lorenc (1874–1939) piłu, kotrejež dochody jemu dowolichu, jako swobodnje skutkowacy literat pod pseudonymom Zalěski dźěłać. Płaći jako najwuznamniši serbski spisowaćel mjezywójneho časa. Jeho wnuk Kito Lorenc je so w lěće 1938 w Slepom narodźił. Je najwuznamniši serbski lyrikar přitomnosće.
W Rownom bě spisowaćel a połbur Hanzo Njepila (1766–1856) cyły čas swojeho žiwjenja žiwy. Přez jeho twórby dóstawamy dohlad do burskeho žiwjenja jeho časa.
Zajimawostki[wobdźěłać]
- pózdnjogotiska cyrkej z 14. lětstotka w Slepom
- Farske pódlanske twarjenja we cyhelowym wašnju z pólnych kamjenjow w Slepom
- Serbski kulturny centrum w Slepom
- Njepilec statok ze serbskej burskej stwu w Rownom
- přirodoškitne pasmo Pralěs Běła Woda / přirodoškitne pasmo Trjebinski zwěrjenc (wotbagrowanaj za Wochožansku jamu)
- krajinoškitne pasmo Mułkečanske nasypnišćo
- přirodoškitne pasmo Stara Slepjanska hatna krajina (wulki hat)
- Brězowski jězor (južny brjóh)
Literatura[wobdźěłać]
- Rychtaŕ, H. (wud.), Slěpjańska cytanka. Teksty z dweju stolěćowy w Slěpjańskem serbskem dialekće a w němskej rěcy. Budyšyn: LND, 1995.
- Lange, A., Krawc, E., Historiske wuměnjenja za wuwiće Slepjanskeje ludoweje kultury. Budyšin: Dom za serbsku ludowu kulturu, 1991.
- Merkel, W., Lange, A., Balke, L., K materielnej ludowej kulturje Slepjanskich Serbow. Budyšin: Dom za serbsku ludowu kulturu, 1991.
- Pietsch, K., Musiat, S., Wašnja a nałožki Slepjanskich Serbow. Budyšin: Dom za serbsku ludowu kulturu, 1991.
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ W internetowym słowniku: Schleife
- ↑ Statistiski krajowy zarjad Swobodneho stata Sakska podawa z 4187 ha gmejnskeje přestrjenje 2324 ha jako lěsnu přestrjeń, hlej Gmejnska statistika za Slepo.
- ↑ Po přikładźe bibliskeho sydlišća Eben-Ezer, 1. Samuel 7, 12 (‚kamjeń (Božeje) pomocy‘, t. r. „dotud je Bóh nam pomhał“)
- ↑ Jan Meschgang: Die Ortsnamen der Oberlausitz. 2. nakład. Domowina-Verlag, Bautzen 1979 (bearbeitet von Ernst Eichler).
Wotkazy[wobdźěłać]
Bejerecy | Bjenadźicy | Bertsdorf-Hörnitz | Běła Woda | Dźěwin | Habrachćicy-Nowe Jěžercy | Hainewalde | Hamor | Hórka | Chrjebja-Nowa Wjes | Jabłońc | Jonsdorf | Kodrecy | Kotmar | Kralowski haj | Krušwica | Kwětanecy při jězoru | Lěwałd | Lubij | Lutarjecy | Markoćicy | Mikow | Mittelherwigsdorf | Mužakow | Niska | Nowosólc-Hródk | Nysowa łučina | Ochranow | Olbersdorf | Ojbin | Rěčicy | Rosenbach | Rózbork | Rychbach | Schönau-Berzdorf | Slepo | Suche Hendrichecy | Swóńca | Šepcowy Doł | Šumbach | Trjebin | Vierkirchen | Waldhufen | Wodowe Hendrichecy | Wopaka | Wosečk | Wostrowc | Wódrjeńca | Wulki Šunow | Wuskidź | Wysoka Dubrawa | Zhorjelc | Žitawa


text:
Jamajsko godka
Jamajsko godka (po jamajsku Patois abo Patwa) – je kreol używany we Jamajce. Powstowoł przi ynglickij godce, nale mo sroge anflusy godki akan a skupiny godek bantu użiwanych we Africe.
Pjyrszo kśůnżka we ty godce szrajbnůł Claude McKay we 1912 a bůła to Songs of Jamaica (po naszymu: Śpjywki Jamajki). Je nale problyma za abecadłem, bo Patois ńy mo jednygo ustalony alfabetu. Do bajszpilu słowo sam (sztandardowy angelski: there) idzie zapisować de, deh abo dere. Nojbarzi popularno je zistyma Cassidy-LePage


text:
Kòcéwskô
Kòcéwskô (pòl. Kociewie) je kùlturno-etniczną òbéndą w pòrénkòwi Pòmòrsce, w dorzécznicë Wdë ë Wierzëcë. Za stolëcã Kòcéwsczi czãsto ùznôwónô je Gduńskô Starogarda, równak nôwikszim gardã je Dërszewò. Kòcéwskô je zamieszkónô przez kòl 250 tës. lëdzy.
Znóny lëdze pòchôdający z Kòcéwsczi[edicëjô | edytuj kod]
- Kazimierz Deyna - szpòrtówca (fùtbala)
- Andrzej Grubba - szpòrtówca (stołowi tenis)
- Henryk Jankowski - ksądz
- Wojciech Cejrowski - autora telewzérnikòwëch programów; wanożnik
- Grzegorz Ciechowski - mùzyk
- Bogdan Wenta - trenera pòlsczé reprezentacëji w rãczną balã; dobëwca wicemésterstwa swiata w 2007 rokù
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Wilamowsko godka
Wilamowsko godka abo tyż wilamowicko (Wymysöryś) – je to wyspowo godka[2] ze grupy zachodńij godkůw germańskich, kerům używało śe kożdy dźyń we Wilamowicach (ślůnske wojewůdztwo) zarozki uod przibyćo grupy ludnośći jako uośydlyńy mjymjycke na źymji Polski (a akuratńi - ślůnsko-małopolskigo pograńiczo). Kej jyno nastůmpjůł anfang XXI stolećo szło godać, co je uůn już bezmała umarty, a to stůnd, co godo po wilamowsku jynoż 70 perzůnůw, uosobliwje stare ludźe. Mjano godki śe wźyno uode Wilamowjanůw - regijůnalnyj skupiny, skiż tygo je to mjano barzi preferowane uod "wilamowicko godka", kero pochodźi uod mjana wilamowiczany - mjyszkańcy Wilamowicůw.
Treść
Roztomajtość godki[Sprowjej]
Chocoż moge śe wydować, co tako godka, kero je używano jynoż we jydnym mjeśće a to jedźińy uod 70 perzůnůw je fest jednolito, je to ńyprowda. Wilamowsko godka ńyma jednako, inkszość godańo znoleży przede wszyjskim na roku urodzyńo. Bez tyn przikłod Wilamowjany urodzůne mjyndzy 1913 a 1920 swůj sztad mjanujům Wymysou, te s mjyndzy 1926 a 1935 - Wymysoü, a ludźe porodzůne mjyndzy 1926 a 1935 roku - Wymysoj.
Kryteryjům růżńicujůncym godka je tyż geograficzne rozlygowańy terynu a plac zamjyszkańo Wilamowjana. Do śe wyuodrymńić roztoliczne zorty godki wele zidlůngůw we Wilamowicach - inakszy godo śe we Ufer Heł, inakszy we Underum Puś a jeszcze inkszo godka mo Ym mytułdiöf. We kożdym zidlůngu je inszy akcynt, słůwka, a ńykej tyż cołke ausdruki. Ńy idźe skiż tygo smjanować jednygo sztandardu wilamowskij godki.
Klasyfikacyjo[Sprowjej]
Godka Wilamowjanůw na isto wrachowuje śe do skupiny germańskich godkůw. Wywodźi śe uůna ze trzinastastorocznyj mjymczyzny używanyj nad strzodkowům a dolnům Wezerům[3].
Józef Latosiński klasyfikuje wilamowsko godka jako zorta starogůrnomjymjeckij godki (Althochdeutsch) ze ajnflusym dolnomjymjeckij (Altsächsichsch, Altnordisch)[3]. Ze drugij strůny uobszor kśůnżynstwa Schaumburg-Lippe je wrachowowany we cołkij tajli do sztrefy Plattdeutsch - godki bliżnyj ńiderlandzkij[4]. Wjelostoroczny rozwůj we izolacyji uod spůlnygo mjymjeckigo a druk polskigo becyrku sům prziczynům stanu, co Mjymcy tyż ńy poradzům wilamowskij godki spokopić.
Wilamowsko godka przelozła bez procesa na uodwyrtka uod ślůnskij mjymjeckij inzelowij godki do ślůnskij godki - we pjyrszym przipadku germańsko godka bůła pod ajnlfusym polskim, a we drugim - słowjańsko godka pomjyńůła śe pod ajnflusym mjymjeckij.[3]
Fůnologijo[Sprowjej]
Wilamowsko godka posuguje śe 26 spůłgłoskůma[3] (spojstrzůd kerych l we praktyce uostała blank wyparto uod ł, pojawjůła śe ale spůłgłoska rz) a 8 samogłoskůma, kere potworziły kupa dyftůngůw[3], ze kerymi je roz za czas utropa, kej je we szrajbůnku uoznoczać.
Fest srogi jawi śe polski ajnflus we wilamowszczyźńe. Wlozła dů ńi mjyndzy inkszymi samogłoska y wymołwjano kej po polsku. Podańy na to, ausszpracha głoski z je tyż cołko polsko, ńy kej to śe mo we mjymczyźńe.[3]
Choćoż klangi wilamowskij godki przelozły pod ajnflusym polskij godki sroge porůżńyńy uod swojich przodkůw, mo we śe ale jake ńyuobecne we polskim spůłgłoski a samogłoski. Noleżům dů ńich mjyndzy inkszymi:
- raja ś, ć atd. - sům to spalatalizowane podńebjynne spůłgłoski, eli /ʃʲ/, /tʃʲ/ atd., a ńy polske prepalatalne ś, ć.
- h – każ je to wjerza dźwjynczne [ɦ].
Jako godka typowo germańsko, wilamowski mo fest widźalne samogłoskowe redukcyje, we tym spůminajůnce ynglicki przelyźyńy ńyakcyntowanygo (gyszichtowygo) "e" do [ɪ] (we szrajbůnku  ), a tyż przelyźyńa we kerůnku /ə/ przed /r/ a roztajlowańy na duge a krůtke samogłoski. We szrajbůnku wystympuje ino roztajlowańy   /ɔː/ od  , nale dugich a krůtkich parůw je wjyncy, a sům uůne wywołowane akcyntym a pozycyjům.
Abecadło[Sprowjej]
Ze wilamowskům godkům je tako utropa kej u ślůnskij - ńy mo ino jednygo abecadła. Kożdy, kery kejś pisowoł po wilamwsku używoł ńyroz blank inkszygo abecadła, barzi podanego na polski lebo tyż na mjymjecki.
Abecadło podle Józefa Gary[Sprowjej]
We teroźńim pisańu używo śe abecadła Józefa Gary, kery tworzi we ńim roztomajte gydichty a pisuje uozprowki. Mo uůne tako forma:
Inksze abecadła[Sprowjej]
Swojich autorskich abecedůw używali mjyndzy inkszymi Herman Mojmir, Florian Biesik, Ludwik Młynek, Tomasz Wicherkiewicz a Adam Kleczkowski. Tyn uostatńi dowoł forszlag uznańo abecedy, kero uddowała fest złożůne fůnologiczne procesa a bůło by ćynżko posugować śe takim alfabetym, skiż tygo, co mjoł kupa djakrytykůw.
Gyszichta[Sprowjej]
Gyszichta wilamowskij godki napoczyno śe we drugij połowje XIII stolećo. Tedy po tatarskim nojeźdźe polski krůl wprowadźůł na průzne źymje uosadńikůw - przodkůw Wilamowjanůw. Wroz ś ńimi przilozła do Polski kultura, zwyki a godka. We XV stoleću przibůła drugo wela imigrantůw, wjerza ze Szkocyje (pokozuje śe to bez szkocko krata na wilamowskim uobleczyńu lebo choćożby bez mjano Foks)[5]. Cołke ludztwo godało tedy po wilamowsku. Jedźińy we urzyndach a kośćele roz za kedy stosowano mjymjecko godka, podańy na szula, anle sam trza bůło do bajtlůw po wilamowsku godać, coby uůńi spokopili.
Cołko sytuacyjo uodmjyńůła śe we 1847 roku, kej to do urzyndůw wprowadzůno polsko godka – poczůntek polůńizacyje. Bez tyn przikłod we 1880 roku, 92% mjyszkańcůw godało wilamowskim jako pjyrszům rzeczům, a we 1890 już ino 72%, a we 1900 jedźińy 67%[5]. Kulminacyjnym půnktym polůńizacyje bůł 1946 rok, kej kůmůńistyczny regjyrůnek zakozoł godańo po wilamowsku słowůma "Niniejszym ogłosiłem śmierć języka i kultury Wilamowic" (Wobec uogłośůł'ech śmjyrć godki a kultury Wilamowicůw). Po tym używańy wilamowskij godki, śpjywańy śpjywkůw lebo chodzowańy we ludowym wilamowskim uobleczyńu bůło wroz zgłoszane na milicyjo a ćynżko sztrofowane. Uojce przestali przekazować godka bajtlům, co bůło prziczynům ku jeji wymjyrańu. Ńimo uchylyńo zakazu we 1956 roku ńy poradzůno powstrzimać śmjyrći wilamowskij kultury. Terozki jynoż stare ludźe godajům po wilamowsku, a pojstrzůd modych ńy mo bezma żodnygo zajimańo.
Bibljoteka Kůngresu USA, kero nadowo godkům buchsztabowe abrewjacyje, 18 lipca 2007 roku dała wilamowickymu abrewjacyjo "wym". Wilamowsko godka uostała zaregistryjrowano (we mjyndzynarodowyj normalizacyjnyj uorgańizacyji) pod abrewjacyjům "wym"[6].
Przipisy
- ↑ http://www.box.net/services/ipaper_by_scribd/102/66544805/0fb6d1/S_ownik_j_zyka_wilamowskiego/shared/p9o2qdez00
- ↑ Walter Kuhn, Siedlungsgeschichte Oberschlesiens:, Oberschleisischer Heimatverlag, 1954
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Ernest Tonnelat, Histoire de la Langue Allemande, Paris 1927
- ↑ 5,0 5,1 http://www.miasto.wilamowice.pl/content/view/234/165/
- ↑ http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wym


text:
Fonem
Fonemy su předmjety rěčewědneje discipliny fonologija. Wone su najmjeńše woznam rozeznawace, nic pak woznam nošace jednotki rěčneho systema. To rěka, zaměnimy-li w słowje jedyn fonem na druhi, změni so woznam słowa, na př. boł – poł abo hraj – hrał, abo so woznam dospołnje zhubi, na př. bramaty – pramaty.
Fonemy njesměmy pak zaměnić ze zwukami (grj. fonami). W słowomaj Hana [hana] – Hanka [haŋka] njejedna so w padźe ŋ wo samostatny fonem, ale wo zwukowu wariantu fonema n. Zwukowe warianty jednoho fonema, tak mjenowane alofony, su wotwisne wot fonetiskeje wokoliny, to rěka wot předchadźaceho a/abo sćěhowaceho zwuka, a wot indiwidualneho abo regionalneho wurěkowanja. Fonem je potajkim abstraktna jednotka skupiny přiwuznych zwukow (alofonow).
Jeli chcemy zwěsćić, hač stej dwaj zwukaj pak alofonaj samsneho fonema pak rozdźělnej fonemaj, dyrbimy namakać tak mjenowany minimalny porik: słowje, kotrejž so jenož w tutymaj zwukomaj rozeznawatej, na př. kutlić – wutlić.
Rozeznawamy fonemy wot grafemow, kotrež pismikam wotpowěduja. W padźe „w“ a „ł“ jedna so wo jedyn fonem, ale wo dwaj grafemaj.


text:
FC Hansa Rostock
Stawizny mustwa
1954 přikaza so rudnohórskemu mustwu z Lautera pola Auwy přećahnyć do Roztoka. Knježerstwo NDR chcyše tak spěchować kopańcu w sewjernym dźělu republiki (teritorij dźensnišeje Mecklenburgskeje). Přez nóc přemjenowa so mustwo potajkim wot Empor Lauter na Empor Rostock a hraješe wot tutoho časa w prěnjej koparskej lize NDR.
28. decembra 1965 wutwori so naslědne mustwo FC Hansa Rostock. Hač k politiskemu přewrótej 1990 hraješe zwjetša w najwyšej lize, zestupi pak dohromady pjeć króć. 1967 do 1969 bě trójce zasobu wicemišter za mustwom Dynamo Drježdźany a steješe zdobom trójce w finalu FDGB-pokala.
Po politiskej změnje sta so Hansa Rostock z poslednim mištrom a pokalnym dobyćerjom něhdyšeje NDRskeje wyšeje ligi a skwalifikowa so tak hromadźe z Drježdźanskim mustwom za zwjazkowu ligu. Tam wšak so mustwo dźeržeć njemóžeše, hačrunjež doby dwójce přećiwo mustwu Bayerow z Mnichowa a na spočatku sezony samo pjeć razow zasobu tabulku nawjedowaše.
Po zestupje hraješe mustwo tři lěta w druhej zwjazkowej lize a nawróći so 1995 do prěnjeje ligi. Tam wosta 10 lět, doniž w lěće 2005 znowa njezestupi. W druhej lize hraje nětko zaso přećiwo staremu riwalej Dynamo Drježdźany.


text:
Herodot
Herodot s Halikarnasu (gr.: Ἡpόδotoς ὁ Ἁλιkapvaσσeύς Herodotos ho Halikarnasseus) – historyk grecki rodzůny ůng. 484 p.n.e. we Halikarnaśe (za czasůw rzimskich Peronium, terozki Bodrum we Turcyje), um. ůng. 426 p.n.e. we Thurioj abo Atynach. Mjanowany "Fatrym geszychty". Jedyne jygo dźeło, kere śe uostoło do naszych czasůw, to je 9-tůmowo relacyjo s perskich wojyn, we kery uopisoł uůn tyż geografijo a historyjo Hellady, Persyje, Egiptu a inkszych krajůw nauobkoło, kero mo titel "Dźeje" (gr. Ἱσtopίaι Historiai, łac. Historiae).


text:
Campora San Giovanni
Campora San Giovanni – tajla sztadu Amantea, we prowincyji Cosenza we Italiji. Je rozlygowano fest bliżno uode grańice inkszyj prowincyje - Catanzaro a tyż uod wybrzeżo tyrryńskigo morzo. Uokolicowe pagůry wykorzistuje śe we cuchtowańu winoroślůw a uoliwkůw. Ze tych giplůw rozćepuje śe landszaft uod zatoki Lamezia Terme aże po wulkůn Stromboli, kerygo dymy do śe ańi prziuoboczyć po jasnoku. We becyrku sům tyż Liparyjske Wyspy rozlygowane, co na uůne idźe śe dostać ze hawyny wy mjeśće. We rokach 50. XX stolećo stawjyńa zaczůńi uůńi budować na klifje,
Ekůnůmijo[Sprowjej]
Ekůnůmijo Campora San Giovanni uopjyro śe na rolńictwje a turystyce. Je sam cichtowano czyrwjůno cwibla Tropea, kero śe rozpowszychńůła po rynkach krajowych a zagrańicznych.
Bez uostatńe 20 rokůw sztad śe fest wartko rozwijo we handlu a eksporće. Je to możebne skuli banowyj lyńije, drůdze SS18, autobańe A3 (8 km) a lotńiczyj hawyńe Lamezia Terme (25 km).


text:
Powěsćowa noc w Borkowach
Powěsćowa noc jo kulturnego swěźeńja w Borkowach. Wona jo se wótměwa w lěśu.
Zawjeźenje[wobźěłaś]
Powěsćowa noc zapśěgnujo tšojenja a mytose Błotow do fantastiskeje kombinacije z graśa, muziki a reje a pśetwórijo groźišćo w Bórkowach kužde lěto k swětkam do „powěsćego swěta“. Wěcej ako 200 źiwadłownikow, muzikarjow, artistow a rejowarjow se wobźěliju kužde lěto. Wjerašk kuždego pśedstajenja jo wjelicny wognjopraskot.
W 3 slědujucych nocach se wubuźiju , srjejź pśirody a zanurjony w perfektnem swětłowem šowje, serbske powěsći, směšne tšojenja, mystiske póstawy z Błotow do nowego žywjenja. Łutki, błudniki, pśezpołdnica, wužowy kral a wódny muž se wuwijaju do nosarjow sympatije, nowych a starych ryśaŕow. Take pósrědniju publikumju, pódla samego rozwjaselenja, historiske wuznamy a teke nowe problemy. Wósebny zajm lažy pśi tom na nowego, serbskego krala. Won musy se wjelikim problemam ako carnemu wojnarjeju abo swójej lubosći za Hanku, stajaś.
Powěsćowa noc 2006[wobźěłaś]
1. Scena: Swěźeń z kralom a swójimi wjerchami.
2. Scena: Carny jěchaŕ pomina pódejśpjenje wót krala wjercha.
3. Scena: Serbski Kral jo w mysled. Ako swojogo žeńska pšaša, wjerch pśiźo a wulicujo wó situaciji a pomina wót carnego jěcharja.
4. Scena: Kral a swója žeńska wóstawej sam.
5. Scena: Pósoł pśiźo a wulicujo: wjerch su wumrĕli, wugnanje Serbow pśez carnego jěcharja.
6. Scena: Kral śěgnjo do wójowanja.
7. Scena: Kral se wrośi z wumałym wjerchom.
8. Scena: Kral jo śĕł pósoła na carnego jěcharja.
9. Scena: Kral rozžognujo wot žeńskeje a naceri pśichoda wobraz. Won rubjo sekeru do pjeńka a wódny muž chójźi a pšaša druge powěsći.
Powěsćowa noc 2007[wobźěłaś]
1. Scena: Malsnje pśeběg wót slĕdnego wulicowanja, ze swěźenja, wójowanju a wótejźenje wót Drelbora. K dokóńcenjeju, Kral rubjo sekeru(w casowej lupje) do pjeńka.
2. Scena: Rinetta wótwardy chorego Krala, wetom až źiśi wopytaju sekeru wót pjenka śěgnu. Jano bójazny Jonas njewopyta a jo se smjał.
3. Scena: Jaden pósoł pśiźo a pśipowěźo napad wot carnego jěcharja. Rinetta a źiśi wołaju bludnikow a woni wjedu wše do bagna.
4. Scena: Kral se zwignjo. Wón co, wón musy wójowaś za swojego ludy, dokulaž won jo slĕdny serbski wjerch. Ale ten śotka jo mócnjejšy ako Kral. Wšuźi směśju njomu demony a duchy. Kral jo wumreł.
5. Scena: Zakopowanje. Ten njabogi Kral jo był wopłaki a wobspiwy. Ako śěło jo dołoj se pušćiło do grodowy, carny jěchaŕ pśiźo a grodowy jo se wobstajił.
6. Scena: Wójowanje na wšyknu jawišću. Zapusćenje, dym a wogeń su wšuźi. Rinetta wuběga ze źiśami, ale wona zgubi Jonasu. Won wumóžo se a chowa slězy pjenku. We wojowanju carny jěchaŕ jo mócnjejšy ako Serby a dobylujo wo Serbach.
7. Scena: Carny jěchaŕ co pókład wót serbskego wjercha a ako carny jěchaŕ lězu dołoj, pśidu pógóršone duchy a pśezpołdnica głowu wot carnego jěcharja wótruba. Wšykne su wuběgnuli.
8. Scena: Drelbora pśiźo na proznej grodowje. Wona jo wołała Rinettu a Krala – a wona jo wódawała a rozměła nĕnto. Ale nichten njejo słyšał, jano Jonas. Won jo wulicował toś ten tšojeńko a wona skóboźi Jonasa wopytaś sekeru wot pjeńka śěgnjo. Jonas śěgnjo – a raźi se.


text:
Ebro
Ebro ([ˈeBɾo]; katalansce Ebre [ˈeBɾə]) je wulka rěka w sewjerowuchodźe Španiskeje. Z dołhosću wot 925 km je wona po rěce Tajo druha najdlěša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěčina ma přestrjeń wot něhdźe 83.000 km². W starowěku njeseše rěka łaćonske mjeno Iberus. Cyła połkupa bu po rěce pomjenowana.
Rěka wužórli so w Kantabriskich horinach we wjesce Fontibre (fontes iberis, „žórła Ebra“) we wysokosći wot 1600 m. Běži do wuchodneho směra přez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, hdźež so namaka znate winowe plahowanišćo Rioja. Potom přeběži Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Katalanska. Stolica Aragoniskeje je znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W južnokatalanskej prowincy Tarragona namaka so 300 km² wulki delta Ebra, kotryž steji wot lěta 1983 pod přirodoškitom. Mjez městomaj Amposta a Deltebre wuliwa so rěka do Srjedźneho morja.
Při přewažnje wot sewjerozapada do juhowuchoda běžacej rěce su natwarili tři rěčne zawěry k dobywanju energije za katalansku metropolu Barcelona.
Wobrazy[wobdźěłać]
-
Ebro w měsće Tortosa
-
-


text:
Prawy Kośćůł Jezusa
Prowdźiwy Kośćůł Jezusa – ńyzależny protestancki Kośćůł, kery zostoł zouożůny we 1917 roku we Chinach, we Pekińe. Terozki mo uůn ůng. 2 a půł miljůna wyznowcůw we sztyrdźestu pjyńću państwach na sześću kůntynyntach. Przinoležy uůn do raje kośćołůw źelůnośwjůntkowych, ze kerych wyodrymbńůł śe na anfangu XX stolećo. Jygo cwekym je głoszyńy Wańeliji wšyjstkim nacyjům, ńim Jezus, wedle jejich wjerzyń, przidźe na Źymja zaś (Powtůrne Przijśće Jezusa).
Głůwne doktryny a prowdy jejich wjary to:
- Duch Śwjynty: „Uotrzimańy Ducha Śwjyntego przejawjo śe w godańu godkami a je gwarancyjům lo nos na uodźydźiczyńe Krůlestwa Ńybjos”.
- Krzest: „Krzest we wodźe to je sakramynt kery uodradzo, udźelo śe jygo na uodpuszczyńe grzychůw. Krzest idźe przeprowadźić yno we naturalnyj żywyj wodźe, l.b. we rzyce, jeźorze abo zdrzůdle. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje khrzest we mjańy Pana Jezusa Krystusa. Perzůna krzczona winna być cołko zanurzůno we wodzie, ze gowům a twarzům skerowanům na důł”
- Umywańy nogůw: „Sakrament umywańo nogůw umożliwjo kożdymu wstůmpjyńe we społeczność s Panym Jezusym. Mo uůn za cweka coby durś wzywać nos coby my pszoli śebje wzajym, byli pokorne, poradźili wybaczać, służyli inkszym a spůlnoće a starali śe uośůngnůńć śwjyntość. Kożdy, fto uotrzimoł wodny krzest, muśi uobmyć szłapy we imjyńu Jezusa Krystusa. Uobmywańy nogůw śebje nawzajym idźe uůnaczyć we kożdym můmyńće.”.
- Śwjynto Komůńijo: „Śwjynto Komůńijo je to sakramynt na cześć śmjyrći Pana Jezusa Krystusa. Umożliwjo nom uůna uczestńictwo we ćele a krwje Pana naszego a wstympowańe we społeczność ś Ńym, bez cůż mogymy erbnůńć wjeczne żywobyće a być wskrzeszyńi we uostatecznym dńu. Sakramynt ten wińyn być uobchodzůny tak czynsto, jak to je yno możebne. Do jygo uobrzůndku idźe brać yno jedyn praśny chlyb a soku ze winogrůn”.
- Dźyń Sabatu: „Dźyń Sabatu, to je śůdmy dźyn tydńa (sobota), je to śwjynty dźyń, kery ustanowjył Bůg a doł mu ekstra błogosławjyństwo. Mo uůn być zachowywany za bożům łaskům jako uczczyńy pamjyńći stworzyńo śwjata a zbawjyńo, a tyż jako nadźeja wjecznygo dychańo we prziszłym żywobyću”.
- Jezus Krystus: „Jezus Krystus, Słowo, kere uostoło śe ćołym, umrził na krziżu, coby uodkupić grzeszńikůw, zmortwychwsto na trzeći dźyń a wstůmpił do ńeba. Je jedynym Zbawićelem ludzkości, Stworzyćelem ńeba a Źymje a jedynym Prowdziwym Bogem”.
- Biblijo: „Śwjynte Pismo, kere skłodo śe ze Starygo a Nowygo Testamyntu, je natchńůnům uod Boga jedynům spisanům prowdům a standardym krześćijańskigo żywobyćo”.
- Zbawjyńy: „Zbawjyńy je udźelane uod Bożyj łaski bez wjara. Wjerzůncy, coby iść ku śwjyntośći, uwjelbjyńo Boga a pszajyńu bliźnim, muszům polegać na Duchu Śwjyntym”.
- Kośćůł: „Prowdźiwy Kośćou Jezusa, założony uod Pana naszygo Jezusa Krystusa bez pośrednictwo Ducha Śwjyntygo we czaśe «późnygo dyszczu», je prziwrůcůnym Prowdźiwym Kościołym apostolskich czasůw”.
- Przijśće Jezusa nazod a Uostateczny Gerycht: „Przijśće Pańskie zaś bydźe mjoło plac we uostatńich dńach, jak zleźe uůn s ńeba, coby mjeć gerycht nade śwjatym. Wuůnczas prawi dostanům wjeczne żywobyće, a bezbożniki bydům na zowdy potympjůne”. USA


text:
Wikipedyjo:Trefy
I Tref Wikipedystów Ślůnskij Wikipedyje
a ńy yno, bo zaprošomy tyž ludźi s DANGI, Pro Loqela Silesiana i koždygo, komu našo godka blisko abo śe ńům interesuje.
Tref bydźe 5 lipca 2008 we Chořowje, w "Štygarce". Godźina ješče ńy je ustalůno, nale pewńikym po pouedńu. Prośi wšyjstkich pjykńe gospodoř trefa - Drozdp. Bydźe grill, krupńoki a inkše joduo, a lo botůw bjyr gratis. ;)
Jak trefić je uopisane we polskij godce sam (jakby fto přetuplikowou by bůuo gryfńe).
Lista učestnikůw[Sprowjej]
Sam idźe śe dopisać
- Lajsikonik 07:39, 21 čyr 2008 (UTC)
- Drozdp 09:59, 21 čyr 2008 (UTC)
- Rembecki 06:54, 1 lip 2008 (UTC)
- Józef Kulisz (Danga)


text:
Sakska Šwica
Sakska Šwica (němsce Sächsische Schweiz) je němski dźěl Połobskich pěskowčin a leži po rěče horje wot Drježdźan na woběmaj bokomaj Łobja.
Na wuchod přechadźa Sakska Šwica do Łužiskich hór a na zapad do Rudnych hór. Přimjezny čěski dźěl Połobskich pěskowčin so Čěska Šwica mjenuje. Najwyše wuhorbjenje Sakskeje Šwicy je Wulki Zschirnstein z 562 m nad NN.
Wobsah
Pochad mjena[wobdźěłać]
Mjeno Sakska Šwica nasta we 18. lětstotku a pječa staj je dwaj šwicarskej wuměłcaj Adrian Zingg a Anton Graff zawjedłoj. Wonaj čuještaj so přez krajinu na swoju domiznu, na Šwicarsku juru, dopomnjenaj, w kotrejž su podobne krajinowe formy. Prjedy rěkaše sakski dźěl Połobskich pěskowčin Meißner Hochland (Mišnjanska wysočina) abo Meißnisches Oberland. Popularne bu pomjenowanje přez wozjewjenja Wilhelma Leberechta Götzingera. W swojich knihach wopisowaše Saksku Šwicu a zeznajomi pomjenowanje šěrokemu publikumej.
Geologiske nastaće[wobdźěłać]
Hlej Połobske pěskowčiny
Hórske formy[wobdźěłać]
Hłownje rozeznawatej so dwě hórskej formje. Jako Steine (kamjenje) so mnoholičbne skalizny Połobskich pěskowčin w Čěskej a Sakskej Šwicy. Prominentne přikłady su Kralowc, Lilijowc, Gohrisch a Papststein. Pomjenowanje njerozpřestrěwa so na hórkate kopcy z wulkaniskeho stołpowca abo granitoweho materiala zakładnych horin kaž Waitzdorfska wyšina abo Wulki Zymnik.
Kretaciske pěskowcowe wutwory wustupuja z tak mjenowanych runosćow, bywšeho niwowa Łobja a předstajeja z jich strony zbytki prjedawšeje zdónkoweje přestrjenje. W běhu prózdnjotercierneho pozběhnjenja Rudnych hór a nabóčneho ćišća z Łužiskich hór so pěskowcowa plečica złama we formje křižoweje lěsacy, štož při runočasnje přiběracej spěšnosći běženja Łobja a woteběracej eroziji w pobóčnych dołach nadběhowe móžnosće a wodźace puće za ničersku móc wody skićeše. Najprjedy wostawaja wjetše taflowcy (Lilijowc) abo hižo sylnje rozpukane kaž Zirkelstein, Kaiserkrone abo hižo zalěsnjene (Kohlbornstein), kotrež so přez dalše eroziske ničenje do rozćehnjenych hranow (Schrammsteine) rozpušćeja, hač do jednotliwych skalnych jehłow (Torwächter). Morfologisce twjerdše wórštowe partije, kotrež eroziji dlěje a wuspěšnišo spjećowachu, tworja zwjetša najwyšu wórštu. Rozpadnjenje stawa so zwjetša wotdeleka resp. wot skalnych bokow.
Stawizny[wobdźěłać]
Na wobwodźe Sakskeje Šwicy je rjad hrodowskich załožkow, kotrež su so za škit wikowanskich pućow natwarili. Zachowaštej so twjerdźizna Königstein a hród Hohnstein. Wot druhich załožkow su jenož snadne zbytki zwostałe, na př. wot Małeje Bastaje abo hrodu na Falkensteinje (dźensa krosonowanski wjeršk). Někotre z hrodow su so tež jako srjedźowěkowske rubježne hnězda wužiwali. Prěnjotnje bě tuta kónčina wot Słowjenjow wobsydlena a dósta so hakle w 15. lětstotku w něhdźe dźensnišich mjezach pod sakske knjejstwo.
Turistiske spřistupnjenje započa so hłownje hakle w 19. lětstotku. Wuměłcy romantika dachu so wot dźiwjeje rjanosće skałow inspirować, na př. moler Ludwig Richter abo komponist Carl Maria von Weber, kiž je swoju sławnu operu Freischütz ze scenu we wjelčej wudrjeńcy blisko Rathena zasydli.
Narodny park[wobdźěłać]
Hlej hłowny nastawk: Narodny park Sakska Šwica
W lěće 1990 bu, hišće před němskej jednotu, Narodny park Sakska Šwica wutworjena, zo by so jónkrócny přirodorumski raz horin škitał. 93 km² wulka přestrjeń wopřijima dwaj rozdźělenej regionaj: Na zapad kónčina mjez Stadt Wehlen a Prossen, na wuchod kónčina mjez skaliznami Schrammsteine a němsko-čěskej hranicu.
Skalne krosnowanje[wobdźěłać]
Krajina Sakskeje Šwicy je přez wjele pěskowcowych skaliznow charakterizowana. Přez to je so woblubowana zabawa krosnowanja w swobodnym času wuwiwała. Krosnuje so po Sakskich prawidłach nastatych na spočatku 20. lětstotka jako prěnje w swěće. Powjazy a wěstotne srědki kaž rynki smědźa so jenož za wěsćenje wužiwać, nic pak za pohibowanje. Pomocne srědki rozšěrjene w druhich krosnowanskich kónčinach kaž magnezija, spinanske kliny abo friendy njejsu dowolene. Město toho so sukowe a paskowe wlečwa wužiwaja.
Hač na tři wuwzaća je krosnowanje na masiwach zakazane a generelnje jenož na wupokazanych krosnowanskich wjerškach dowolene, na kotrychž je přibližnje 1100.
Přenocowanje pod hołym njebjom ("bofowanje")[wobdźěłać]
Přenocowanje w skalnej prózdnjeńcy, tak mjenowanej Boofe ("bofa") resp. přenocowanje pod hołym njebjom docyła ma dołhu tradiciju w Sakskej Šwicy. Wjele horliwcow jědźe přez kónc tydźenja do Sakskeje Šwicy, zo bychu "bofowali". "Bofowanje" je dźensa jenož na městnach dowolene, kotrež su přez zarjad Narodneho parka markěrowane. Problematiske su přiběraca ličba "bofowarjow" a wopačne zadźerženje jednotliwych wosobow (ilegalne wohnišća, wutorhowanje młodych štomow a zemska erozija), štož zas a zaso k rozestajenjam wjedźeše. Mnozy "bofuja" z radosće nad přirododožiwjenjom. Naposledk dyrbi so přeco móžny kompromis za ludźi a přirodu namakać.
Zajimawosće[wobdźěłać]
- Bastaja ze skalnym hrodom Neurathen
- Twjerdźizna Königstein, najwjetša hórska twjerdźizna Europy
- Skalne jewišćo Rathen, dźiwadło pod hołym njebjom
- Lilijowc, Schrammsteine
- Pfaffenstein z Barbarinu
- Papststein z rozhladnej wěžu a restawrantom
- Hora Gohrisch ze škitnej budku
- Kuhstall na Nowym Wildensteinje
- Wolfsberg
- Kaiserkrone a Zirkelstein
- Hornja spušćeńca, čołmikowanje pola Hinterhermsdorfa
- Kirnitzschtalbahn, historiska přezkrajna tramwajka w dole rěki Kyrnicy
- Bielatal
- Hród Stołpin (Burg Stolpen)
- „Mała Sakska Šwica“, miniaturny park we wsy Dorf Wehlen
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Autorenkollektiv. Brockhaus Reisehandbuch Sächsische Schweiz - Osterzgebirge. Leipzig 1970.
- Henning Böhme: Wanderungen im Elbsandsteingebirge. Bruckmann. München 1991.
- Hans Brichzin: Wandern in der Sächsischen Schweiz. Dumont. Köln 2001.
- Gerhard Engelmann: Im Süden der Barbarine. Werte der Deutschen Heimat Bd. 3. Akademie Verlag. Berlin 1960.
- Norbert Forsch: Wanderführer Sächsische Schweiz. Deutscher Wanderverlag Dr. Mair & Schnabel & Co.. Stuttgart 1991.
- Wilhelm Leberecht Götzinger: Schandau und seine Umgebungen, oder Beschreibung der Sächsischen Schweiz. Begersche Buch- und Kunsthandlung. Dresden 1812.
- Franz Hasse: Elbsandsteingebirge. Bergverlag Rother. 5. Aufl. 2004. ISBN 3763341919
- Adolf Hanle (Hrsg.): Elbsandsteingebirge. Naturführer. Meyers Lexikonverlag. Mannheim 1992.
- Heinz Klemm: Die Entdeckung der Sächsischen Schweiz. Sachsenverlag. Dresden 1953.
- Hermann Lemme: Um Stolpen und Neustadt. Werte der deutschen Heimat Bd. 17. Akademie Verlag. Berlin 1970.
- Alfred Meiche: Die Burgen und vorgeschichtlichen Wohnstätten der Sächsischen Schweiz. Wilhelm Baensch Verlagsbuchhandlung. Dresden 1907. (Reprint Leipzig 1979)
- Alfred Meiche: Historisch-topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna. Dresden 1927.
- Alfred Meiche: Sagenbuch der Sächsischen Schweiz und ihrer Randgebiete. Wilhelm Volkmann. Dresden 1929. (Reprint Berlin 1991)
- Dietmar Möschner: Kirchen in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 1999 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-0-5
- Dietmar Möschner: Museen und technische Denkmale in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz. Bad Schandau 2000 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-1-3
- Ferdinand Thal: Neuester kurzgefaßter und doch vollständiger Wegweiser durch die Sächsische Schweiz nebst einem Anhange: Anleitung zu einem Abstecher nach der Oberlausitz. Dresden 1846. (Reprint Halle 1991, ISBN 3-910147-13-5)
- Horst Torke: Landkreis Sächsische Schweiz. Die Städte und Gemeinden zwischen Valtenberg und Oelsener Höhe in einem historischen Streifzug. Edition Lerchl. Meissen 1996.
- Editha und Hermann Thomas: Sächsisch-Böhmische Schweiz. Neumann. Radebeul 1994.
- Erich Tönspeterotto und Christoph Wendt: Sächsische Schweiz. Bildband Artcolor. Hamm 1994.
- Richard Vogel. Gebiet Königstein. Werte der deutschen Heimat Bd. 1. Akademie Verlag.. Berlin 1957.
- Roland H. Winkelhöfer: Der Quirl ohne Zweiffel. Eine Heimatkunde der 20 linkselbischen Tafelberge der Sächsischen Schweiz. ISBN 3-00-004380-2


text: Serbšćina ma teke wjele narěcow. Tak bazěrujo spisowna górnoserbšćina na narěcach wokoło Budyšyna a spisowna dolnoserbšćina na Chóśebuskem dialekśe. W srjejźnej Łužycy eksistěrujo mimo togo narěcny pas, kótaryž twóri pśechod mjaz górno- a dolnoserbskimi narěcami. Nejwěcej rozšyrjona z toś tych pśechodnych dialektow jo Slěpjańska narěc. Rěcneje asimilacije dla wšak se wjeliki źěl něgajšnych narěcow lěbda hyšći wužywa. Z wótstawkom nejwitalnješy jo hyšći górnoserbski „katolski” narěc, kótaryž powěda se na pódwjacorje górnoserbskego rěcnego teritorija we jsach blisko Kamjenca.


text:
Olszyny
10 miejscowości w Polsce:
- Olszyny - wieś w woj. dolnośląskim, w pow. kamiennogórskim, w gminie Kamienna Góra
- Olszyny - wieś w woj. łódzkim, w pow. piotrkowskim, w gminie Łęki Szlacheckie
- Olszyny - gajówka w woj. małopolskim, w pow. bocheńskim, w gminie Drwinia
- Olszyny - wieś w woj. małopolskim, w pow. chrzanowskim, w gminie Babice
- Olszyny - wieś w woj. małopolskim, w pow. tarnowskim, w gminie Rzepiennik Strzyżewski
- Olszyny - wieś w woj. małopolskim, w pow. tarnowskim, w gminie Wojnicz
- Olszyny - wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrołęckim, w gminie Myszyniec
- Olszyny - osada leśna w woj. mazowieckim, w pow. ostrołęckim, w gminie Myszyniec
- Olszyny - wieś w woj. podlaskim, w pow. łomżyńskim, w gminie Piątnica
- Olszyny - wieś w woj. pomorskim, w pow. chojnickim, w gminie Czersk
- Olszyny - osada leśna w woj. pomorskim, w pow. chojnickim, w gminie Czersk
- Olszyny - wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. szczycieńskim, w gminie Szczytno
Zobacz też: Koziki-Olszyny, Nagórki-Olszyny, Nowe Olszyny, Olszyny-Kolonia, Stare Olszyny


text:
Atlantycki Uocean
Uocean Atlantycki, Atlantyk – drůgi pod wzglyndym wjelgośći uocean na Źymji, kery pokrywo ůngyfer 20% jeji powjeřchńi. Mjano wywodźi śe s mitolůgji greckij a uoznačo "Moře Atlasa".
Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby "S"(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.
Atlantyk wroz s přileguymi mořůma zajmuje powjeřchńo ůng. 106 450 000 km², a bes ńich 82 362 000 km². Přibližůno uobjyntość tygož uoceanu wynośi 354 700 000 km³ (z mořůma) a 323 600 000 km³. (bez můř). Středńo guymbokość: 3600 m; nojwjynkšo - Růw Puerto Rico - 9220 m. Dugość lińji břygowej: 111 855 km (nojbařij urozmaicono we tajli půunocnyj). Rozćůnguość růwnoležńikowo we nojwjynkšym přewynžyńu mjyndzy wybřežůma Ameriki Pouedńowyj a Afriki wynośi 2 800 km, a 13 500 km rachujůnc uod zachodńigo kraja Zatoki Meksykańskij do wschodńygo břygu Mořa Čornygo.
Charakterystyčnymi lo dna Uoceanu Atlantyckigo sům wzńyśyńo Gřbjetu Śrůdatlantyckigo rozćůngajůnce śe bez střodek dna. Guymbja Růmanche (7 758 m) dźeli Gřbjet Śrůdatlantycki na půunocnoatlantycki a pouedńowoatlantycki. Na wschůd uod Gřbjetu Śrůdatlantyckigo wystympujům basyny uoceańične - Hišpański, Gwinyjski, Angolski, Kapski, Afrikańsko-Antarktyčny a Źelůnygo Přilůndka, natůmjast zachodńo tajla Uoceanu Atlantyckigo zawjero basyny - Gujański, Půúnocnoamerykański, Labradorski, Brazylijski a Argyntyński.
Uogůlno powjeřchńa wysp pouožůnych na Uoceańy Atlantyckym to 8,6 mln km². Wjynkše wyspy a archipelagi: Grynlandja, Wyspy Brytyjske, Islandja, Źymja Baffina, Nowo Fůndlandja, Wjelge a Moue Antyle, Bahamy, Azory, Wyspy Kanaryjske a Wyspy Źelůnygo Přilůndka.
Myńše wyspy: Wyspa Bouveta, Georga Pouedńowo, Sandwich Pouedńowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Śwjyntej Helyny.


text:
Urzyndowo godka
Godka urzyndowo – godka, kero erbła uńikatowy status prawny na teryńe państwa abo jygo tajle. Nojczyńśćij je to godka kero je używano we strukturach legislacyjnych l.b. we parlamyńće. We wjynkszośći państw godka lebo godki urzyndowe sům uokreślůne we kůnstytucyje abo inkszych urzyndowych papjůrach. Ńykere państwa ńy majům wcale uokreślůnyj godki urzyndowyj, l.b. Szwecyjo, Wjelgo Brytańijo a USA. Inksze majům pora godek urzyndowych we cołkim państwje, abo ńykere majům status urzyndowy ino we jygo tajle. Ślůnsko godka ńikaj ńy mo statusu godki urzyndowyj.


text:
Wikow
Wikow[1] (nim. Elsterwerda) jo bramborske město we wokrejsu Łobjo-Halštrow[trěbne žrědło] pśi Carnym Halšterje a Połčnicy, lažy něźi 140 km na pódpołdnjo wót Barlinja, něźi 70 km na dłujki wjacor wót Drježdźan, na krotki wjacor wót Chóśebuza a něźi 80 km na pódzajtšo wót Lipska. Na pódpołnoc dosega do narodnego parku dolnołužyskej góli[trěbne žrědło] a na pódzajtšu do Chrjonijm[trěbne žrědło].
Měsćańske a wejsne źěle[wobźěłaś]
- Biehla – Běła
- Kotschka – Kóčka
- Kraupa – Křupač
- Krauschütz – Kružwica
- Mitte – Srjedźišćo
- West – Zapadnišćo


text:
Ojro
Ojro (znok: €, kod ISO 4217: EUR) – ojropejsko waluta, kero śe wprowadźiła mjast inkszych walut narodowych. Kej pjyńůndz gotůwkowy wuůnaczůno je 1 styczńa 2002 r. Jednostkům pochodnům uod ojro je cent, kerygo wartość je sto razy majso. We ojro buli 334 mln ludźi we 18 krejach.
Sům to[1]:
- Austryjo
- Belgijo
- Cypr
- Estůńijo
- Finlandyjo
- Francyjo
- Grecyjo
- Irlandyjo
- Italijo
- Luksymburg
- Łotwa
- Malta
- Mjymcy
- Ńiderlandy
- Portugalijo
- Słowacyjo
- Słowyńijo
- Szpańijo
wroz ze terynůma stanowjůnymi bez Francyjo.
Ńyskorzi ojro je tyż strzodkym płatńiczym we Andorze, Můnako, San Marino, Watykůńe (państwa te porozumjoły śe ze Ojropejskům Uńijům bez umowa) a we Czornyj Gůrze i Kosowje (ńy zaszrajbowali umowy ze OU).
Przipisy
- ↑ Na sztand 5 styczńa 2014


text:
Bełk (ślůnske wojewůdztwo)
Bełk (pol. Bełk, mjym. Belk) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we rybńickim kryśe, we gmińe Czyrwjůnka-Leszczyny, nad rzykům Bjerawkům. W Bełku mjyszko 3358 ludźi.
Sům tukej dwa kośćoły - ze XVIII stolećo (pod wyzwańym Maryje Magdalyny), uotoczůny starym murym a grůbůma a tyż i nowy, kery powstoł we roku 2007. Staro je tyż fara ze XVIII/stolećo. Inksze zabytkowe uobjekta:
- lazaryt ze 1908, a dźiśej Chaupa Pokojnygo Starzyńo,
- grobowjec familije Lukas ze XIX stolećo,
- downo szula ze XIX stolećo, dźiśej przedszula,
- downy folwark ze XIX stolećo.
Bez wjeś leći autobana A1 ze Sojśńicy do Czeskij Republiki.


text:
Rujany
Rujany (němsce Rügen) su najwjetša kupa Němskeje. Wone leža před pomorskim pobrjohom Baltiskeho morja a słušeja k Mecklenburgsko-Předpomorskej. „Wrota“ k Rujanam je hanseatiske město Stralsund. Kupa, přez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šěroki Strelasund z twjerdźu zwjazana, ma maksimalnu dołhosć wot 52 km (wot juha do sewjera), maksimalnu šěrokosć wot 41 km w juhu a přestrjeń wot 926 km². Cyłkowna dołhosć pobrjoha Rujan je 574 km. Jeje postawa je přez mnoholičbne mórske zaliwy ale tež wustupne połkupy a krajne jazyki jara sylnje rozčłonkowana.
Kupa Rujany tworješe hač do 3. septembra 2011 hromadźe z kupu Hiddensee a někotrymi mjeńšimi kupami zarjadnisce krajny wokrjes Rujany z wokrjesnej stolicu Bergen auf Rügen. Z 4. septembra 2011 su Rujany dźěl wokrjesa Předpomorska-Rujany z wokrjesnej stolicu Stralsund.
Dalše wuznamne městna na Rujanach su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen, kaž tež baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany so dla jich wšelakorych rjanosćow krajiny a dołhich, drobnopěskojtych kupanskich brjohow wot wjele dowolnikow wopytuja.


text:
Safůna
Safůna, Safo, Sapfo (gr. Eaπφώ, uac. Sappho) – nojsuawńiyjšo půytka starožytny Grecyje s přeuůma VII a VI wjeka p.n.Kry., znoċno předstowićelka půyzyje liryčny (liryka eolsko).
Pochodźiůua s Mitelany na wyspje Lesbos. Bůua cerům Skamadrymanosa i Kleuis. Mjarkuje śe, iže pochodźiůua s arystokratyčny familije. Wydaua śe za zabranygo handlyřa. W čaśe breweryjůw na wyspje muśaua s ńyj uchodzować. Schrůńůua śe na Sycylyji, ńyskoři wroco nazod na Lesbos. Wedle powiarki uobmjyuowaua śe ńyščyńśliwjy we Faůńy i hopnůua ze skouy na wyspje Leukada.
Twůrčość (zawarto bez njům we 9 kśyngach) zachowaua śe we fragmyntach:
- Hymny do bogůw
- Pjyśńe wyselne
- Pjyśńe mjyuosne
- Pjyśńe do kamratek
Safůna wkludźyua wuosno mjara wjeršowo (strofa saficko). Bůua inspiracyjům lo Katullusa, kery jedyn jeji wjerš přetuplikowou na uaćina, a na wjela zbjyrou szprymy. Do twůrčośćy Safůny nawjůnzywauo wjela půytůw starožytńich i teroźńich:
- Uowidjuš - List Safo do Faůna we Heroidy
- Maria Pawlikowska-Jasnorzewska - Růuzy do Safůny we Krystalizacyje


text:
Indjanery
Indjanery to je mjano nojsrogšyj grupy rdzynnyj ludnośći Ameriki (uobok Inujitůw a Aleutůw), kero uobejmuje mynga roztůmajtych plymjůn a grup uo roztůmajtym poźůmje rozwoju, charaktyře a kultuře. Zaličo śe jeich we antropolůgije do rasy žůutyj. Jeich mjano je po prowdźe felerne, a wźyno śe skiž tygo co Křištof Kolůmb myślou, co dopuynyu do Indji. Terozki užywane sům tyž inkše mjana, jako Aboriginal Peoples (ludy pjerwotne), Native Americans (rdzynne Amerikůny) abo Amerindjanery. Podug nojšyřyj přijyntyj we nauce teoryje, Indjanery přykludźiuy śe do Ameriki s Azyje we čos uostatńij epoki lodowcowyj (20-35 tyś. lot nazod) bez Ćyśnina Beringa. We uokreśe kolůńizacyje ojropejskij we Americe bůuy ůune fest tympjone a śiuům nawrocane na chřeśćijaństwo. Ńykere jeich fest rozwińynte kultury coukim upoduy (Inki, Azteki, Tolteki a inkše). We USA a Kanadźe wjynkšość ś nich pozawjyrano we rezerwatach. Terozki majům we kůnstytucyjach a inkšych aktach prawnych państw Ameriki zagwarantowane růwne prawa a swoboda, we tym tyž swoboda religijno. Skiž tygo powstou a rozwijo śe ruch panindjanerski, kery odwouůje śe do kulturowyj a etńičnyj wspůlnoty Indjanerůw.
Krojcoki Indjanerůw s bjouymi mjanuje śe Metysůma, a s Negrůma - Zambo.


text:
Chińsko Ludowo Republika
Chińsko Ludowo Republika, skrůt CHLR (People's Republic of China > P.R.C. Angelsko godka, chiń. trad. 中華人民共和國, ůprošč. 中华人民共和国; pinyin: Zhōngguó, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posuchej po chińsku) – państwo we Azyji wschodńij, uobejmujůnce historyčne Chiny (bez Tajwanu) a Tybet i inkše źymje we Azyji Postřodkowej zamjyškane we sůmje bez 56 grup etńičnych. Chiny to nojludńijše państwo śwjata uo populacyji překračajůncyj 1,3 mld uosůb. Pod wzglyndym powjyřchńi je 4. na śwjeće, a pod wzglyndym wjelgośći gospodarki (PKB nůminalny) – 3. (w 2007 r., po USA i Japůńije) abo tyž 2. (PKB realny) po USA.
ChLR grańičy s nastympujůncymi państwami: Afgańistan, Bhutan, Birma, Indje, Kazachstan, Kirgistan, Koryjo Půunocno, Laos, Můngolijo, Nepal, Pakistan, Rusyjo, Tadžykistan, Wjetnam.
Choćaž za kůntynuatora tradycyje polityčnej Chin uwažo śe tyž Republika Chińsko na Tajwańy, uod lot 70. za zgodům USA to ChRL reprezyntuje narůd chiński we uorgańizacyjoch mjyndzynarodowych, tj. UNZ abo WHO.
Wuadza we ChLR sprawuje uod 1949 r. Kůmůńistyčno Partja Chin. Do kůńca lot 70. Chiny bůuy państwym totalitarnym na wzůr stalinowski, a we latach 60. naśiliuy śe we kraju tyndyncyje izolacjůńistyčne. Po śmjerći Mao Zedůnga i fjasku maoizmu, we latach 80. partja rozpočyua ale reformy ekůnůmične, tj.: Uodejśće uod gospodarki planowyj a uotwarće na śwjat, a ustrůj začůu přesuwać śe we strůna autorytaryzmu. W latach 80. i 90. nastůmpiua liberalizacyjo žyća spouečnygo a kulturalnygo, bez m.in. wprowadzyńy wolnośći podrůžowańo. Wroz s reformůma ekůnůmičnymi započůnkowouo to dokůnujůncům śe uobecńy nojwjynkša migracyjo we historyji śwjata - ze wśi do mjast přyńosuo śe juž 140 mln Chińčykůw.
Uobecny ustrůj Chin je nůminalńy socyjalistyčny (tzw. socyjalizm uo chińskych wuaśćiwośćach), we praktyce je to ale kapitalizm, bez charakterystyčnych np. do UE rozlyguych zabezpječyń socyjolnych, cechujůncy śe lekkym zabarwjyńym nůmynkloturowym i dužym wolůminym inwestycyji zagrańičnych a eksportu. W sfeře polityki, partja kůmůńistyčno sprawuje autorytarne řůndy uodwouujůnc śe do nacjůnalizmu, tympjůnc ruchy uopozycyjne i průbujůnc budować gospodarka uopartům na wjydzy na wzůr krajůw sůmśedńich m.in. Japůńije, Koryje Pud., a tyž Singapuru.
Chiny to tyž jydyn s nojstaršych uostřodkůw cywilizacyjnych śwjata, uo uodrymbnej i bůgatej tradycyji muzyčnej, tyatralnyj, literackij, filozofičnyj a historyčnyj, a tyž naukowyj. Po zakůńčyńu rewolucyji kulturalnej chińsko kultura stopńowo śe uodradzo, choćaž zdańym krytykůw škody wyřůndzůne za řůndůw Mao Zedůnga sům zbyt wjelge, aby možliwe bůuo jej peune uodrodzyńy. Bezprecedynsowe we dźiśijšych Chinach je tyž uobecne uodymkńyńće tygo kraju na śwjat i jygo wartko okcydyntalizacyjo.


text:
Šupy
Šupy (Procyon) su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (Procyonidae). Wot sydom družinow je jedna tež w Europje zdomjacnjowana.
Wopis[wobdźěłać]
Šupy docpěja dołhosć wot něhdźe 40 hač do 70 cm. Barbjenje je šěre hač čornojte, mjeztym zo maja čorny muster we wobliču. Wone su wšožrački a móžeja derje lězć a płuwać.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum[wobdźěłać]
Sydom družinow je w sewjernej, srjedźnej a južnej Americe domjace.
Družiny[wobdźěłać]
Ród šupow so do sydom družinow rozdźěli:
- (Sewjeroameriski) šup (Procyon lotor) je najdale rozšěrjeny a najlěpje přeslědźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wot južneje Kanady hač Panamy rozšěrjeny, wón je mjeztym tež w Europje domjacy.
- Krabowy šup (Procyon cancrivorus) je w Južnej Americe domjacy.
- de:Tres-Marias-Waschbär (Procyon insularis) je na Tres-Marias-kupach před zapadnym pobrjozom Mexiko endemiski.
- Bahamaski šup (Procyon maynardi) je žiwy jenož na kupje New Providence, kotraž k Bahamam słuša.
- Guadeloupe-šup (Procyon minor) je na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
- Cozumel-šup (Procyon pygmaeus) je žiwy na kupje Cozumel před mexiskej połkupu Yucatán.
- Barbadosowy šup (Procyon gloveralleni) na Karibiskej kupje Barbadosy wustupowaše. Posledni eksemplar bu w lěće 1964 wuhladany, tak zo družina płaći jako wotemrěta.
Žórła[wobdźěłać]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, strona 267 (něm.)


text:
Mobilńok
Mobilńok to je zorta aparatůw telefůńicznych, we kerych do kůmuńikacyje sům używane wele radjowe (nojczyńśći we zakreśe mikrowelowym). We terminolůgiji telekůmuńikacyjnyj "kůmůrka" uoznaczo zaśyng pojydyńczyj stacyje przekaźnikowyj, a uod tygo je druge mjano urzundzyńo: telefůn kůmůrkowy. Kej użytkowńik wylazuje ze zaśyngu jydnyj "kůmůrki", je automatyczńy przećepany do zaśyngu nostympnyj. Terozki wjynkszość mobilńokůw dźoło we systymach cyfrowych (GSM, DCS, PCS, UMTS). Pjyrwyj bůły tyż stosowane systymy analogowe, kej l.b. NMT.