text:
Na premjerje 21. požnjenca 2019 na žurli SLA w Budyšinje zdawa so wšo hinak hač hewak zwučene być. Na městnje, hdźež orchester syda, pobrachuja stólcy a pulty za smyčkowe instrumenty. W bliskosći instrumentalistow – dujerjo a hrajerjo na bijadłach, harmoniumje a klawěrje – zabjeru muscy spěwarjo městno. Chór žónskich so póćmje zady za přihladowarstwom zaměstni. A prjedy hač swětłomjetaki jewišćo wobswětla, słyšiš prašenje »Dopominaš so?« a znaty hłós dźiwadźelnicy Gabriele Marije Šmajdźineje wupjelnja z prologom rumnosć. Po tym hakle zběhnje dirigentka Judith Kubicec swój taktowy kiješk, hudźba so cunjo započina a poněčim slěduja pohiby na jewišću.
K 75. posmjertninam dr. Marje Grólmusec, kotraž je 6. žnjenca 1944 w žonjacym koncentraciskim lěhwje w Ravensbrücku zahinyła, je SLA po wopominanskich zarjadowanjach w Radworju a w Budyšinje překwapił ze swójskim, jara naročnym wuměłskim programom, kotryž pyta w jeho stawiznach runjeća: »Za Marju – Wosrjedź nocy. Balet z hudźbu Bohuslava Martinůwa.« Libreto je spisał wjelestronski a w nadobnych wědomosćach nazhonjeny awtor Wilfried Buchholz, nawodnica baleta SLA Mia Facchinelli je stworiła choreografiju. Wšitke sparty ansambla su do inscenacije zapřijate.
»To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca« – to su prědne słowa drje nejwěcej znatego ludowego spiwa Kašubow. Jano w Kašubskej? Ně, w cełej Pólskej znaju ga »kašubski alfabet« (kašubski Kaszëbsczé nótë, pólski Alfabet kaszubski abo Kaszubskie nuty). Ale co to ma na se, w kraju, źož njepłaśe Kašuby až do źinsajšnego ako pśipóznata etniska abo narodna mjeńšyna?
Bźez cwiblowanja jo, až Kašuby južo dłujko wěcej njejsu mógali ze swójeju kulturneju identitu we takej lichośe žywe byś, ako pó padnjenju zeleznego zapowjeska w lěśe 1989. Móžomy samo wó «kašubskem wózroźenju« powědaś. Pšawniski wiźone se Kašuby jano na bazy jich rěcy šćitaju – powěda se wó »regionalnej rěcy«. Fokus stakim na rěcy lažy a to hyšći pśed woplěwanim kulturnych nałogow. Dajo wšak jaden element, z kótarymž móžomy wobej faktora šykownje ze sobu zwězaś: muziku. Wóna tak a tak jo kšuty wobstatk kašubskeje identity a jo se wopšawdu kontinuěrujucy celebrěrowała. Ironiski jo, až jo tomu tyła wobstojnosć, až jo komunistiska ludowa republika Pólska kašubsku rěc na dialekt zdegraděrowała. Su se w bogatej licbje wózjawili słowniki a publikacije wó »kašubskem dialekśe«. Dokulaž su w komunizmje folkloru pódpěrowali a propagěrowali, su se rowno dialekty mógali w spiwnej formje na jawišćach Pólskeje prezentěrowaś. Źinsa jo stojnišćo kašubskego ako dialekt wětšy źěl passé. Wucynki su pak weto hyšći do wěsteje měry dłymoko zakórjenjone – teke w kašubskej zgromadnosći samej. Pśedewšym młodej generaciji su bóžko to »kašubske byśe« z wjelikim wuspěchom zagnali. Pśeśiwo tomu slědne dwaźasća lět aktiwnje wójuju. Etablěrowanje šulskego systema wubuźujo wjeliki zajm, tak až licba źiśi, kótarež wuknu w šuli kašubski, sega pśecej bližej 20.000. Tendenca stupa lěto wob lěto! Za rewitalizaciju kultury a rěcy jo wšak jeje witalita wažna, howac grozy tšach, až se Kašuby ako wěsty part atrakcije a žywy muzej pód gołym njebjom pśenjeroźiju.
BERND PITTKUNINGS
Štóž je sej lětsa čorny outfit za schadźowanku wuzwolił, je z tym chcyjo nochcyjo do čorneho trjechił. Hnydom dwaj kabaretaj w programje tematizowachu wotemrěće a smjerć – jónu žarowachu studenća wo serbsku etažu w Drježdźanach a zdruha přewodźachu gymnaziasća »wódneho muža« na jeho posledni wotpočink. Ale wšitko po rjedźe a wot spočatka. Skoro hač na poslednje městno wobsadźena bě žurla hłowneho jewišća Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła na 145. schadźowance dnja 23. nazymnika 2019. Hačrunjež bě městnosć wospjet zetkawanišćo za studowacych, absolwentow, maturantow a hosći, jewi so přiběrajcy přeće za swjedźeń zwonka města na kraju, a samo wo pućowacej schadźowance na wšelakich městnosćach so rěči. Swjatočny raz za program pak jewišćo dźiwadła bjezdwěla měješe a profesionelna technika domu tomu polěkowaše.
Serbski studentski chór z napadnje wysokej ličbu sobuskutkowacych zahaji galu ze zynkami horceje sawany Afriki. Prawu atmosferu stwori k tomu jewišćowy wobraz, kiž pokaza so chowace słónco na horiconće. Filmowu hudźbu musicala »Kral lawow« zamó dirigent Syman Hejduška z chórom, solistomaj a instrumentalistami přeswědčiwje prezentować. Młody student wučerstwa za hudźbu měješe swój wuměłski cyłk w horšći. Tež na kritiskich městnach zamó jón wušiknje wjesć a njerunosće spěšnje korigować. Hejduška sam chwaleše wuměłske zamóžnosće studentow, jeničce na spušćomnosći bychu hišće dźěłać móhli, wón po programje reflektowaše. Na kóncu spěwa »Circle of life« zběhny jedyn ze spěwarjow małeho plišoweho lawa. Filmowy citat běše radźeny směšk, kotryž by pak kaž scyła wuzwoleny spěw na kóncu programa lěpje skutkował.
Čitajo wospjet basnje Petera Handkeho nańdźech jednu, pod titlom »Nowe nazhonjenja« (original hlej »Leben ohne Poesie« – »Žiwjenje bjez poezije«, přeł. R. D., str. 9–14), kotraž ma dźělne napismo »1952«. Zezda so mi, zo wopisuje tam situaciju po pohrjebje mojeje wowki. Widźach čorny wóz, před kotrymž bě wuj čornakaj zapřahnył, ze Šunowa do Ralbic jěć. Widźach sebje, krótko do wotchada w našej dobrej stwě stejacu, po tym zo běchu kašć na wóz stajili. Basnik pisa wo smjertnym strachu, kiž ma, po swójbnym prajenju w Korutanskej, čłowjekej huškanje po chribjeće słać. A prajidmo sej wospjetujo je so hólčec w stwě, hdźež bě wowka na marach stała, prěni raz dožiwjeneho smjertneho stracha dowobarać zamóhł.
Štó je basnik, kiž tole wě? Basnik z Korutanskeje. Něchtó, kiž je zdobom doma a cuzy w ródnej kónčinje. Basnik, přisłušacy słowjenskej mjeńšinje w Rakuskej, hdźež bydli jeje wjetšina blisko. Zamyslu so do słowa »mjeńšina«: mjeńšich, mjeńša, na mjeńšich maće kedźbować, jich wobwarnować, z mjeńšimi ma so chlěb dźělić, dajće mjeńšim doprědka stupić, zo bychu lěpje widźeli, štóž so pomjeńši, budźe powyšeny.
To a hišće wjele wjace móže mi serbšćina poskićić. A němčina? »Minderheit« měni we słowje tež minder. Minder bemittelt, minderwertig, minder zurechnungsfähig. To a hišće wjace ze słowa wučitam.
W Serbskej kulturnej informaciji LODKA w Choćebuskim Serbskim domje je poskitk dobry a poradźowanje přećelne a serbske, jelizo chceš so serbsce posłužować dać. Wjace městna za spisane a spěwane słowo a za wjetši poskitk dalšich wudźěłkow by za kupcow kaž tež za tu dźěłacych lěpje było. Delni Serbja w Choćebuzu měli tola zasadnje přibližnje telko kaž w Budyšinje Horni Serbja dóstać. Ale tole njeje problem, kiž by sej něchtó z wodźacych srjedźodobnje na blido sćahnył, dołhož dźěło pod skromnišimi wuměnjenjemi někak běži. Mi so zda a tež njelubi, zo so přez lěta nimale jenož hišće wo kubłanskich problemach rěči a pisa. Kaž zo njebychmy měli tež hdys a hdys na druhe pohórški a brachi pohladać, wo změnach a polěpšenjach přemyslować a skónčnje znajmjeńša někotre z hrubych zmylkow poprawić.
Hdyž chcu sej w delnjoserbskej »Lodce« literaturu w hornjoserbskej rěči kupić, mam ju husto hakle skazać. Pódla delnjoserbskeho wšak dosć městna za cyłkowny poskitk LND njeje. Najskerje so w Delnjej Łužicy hornjoserbska kniha hižo lědma kupuje. Njewudani so wšitko poskićeć, štož w Budyšinje maja. Hornich Serbow je w Delnjej Łužicy jenož hišće mało. Z tych něhdźe 90 hornjoserbskich wučerjow a kubłarjow, kotřiž su w času NDR tule dele přišli, a jich swójbow je jenož mała horstka serbsce rěčacych potomnikow wušła abo tu w Delnjej Łužicy wostała. Kaž by čas wotběžał. Powójnski spagat mjez tudyšimi třomi rěčemi znaje dotal stajnje jenož jednoho dobyćerja: němčinu.
My potomnicy smy zamołwići za to, kak a na čo so dopominamy. Dokładnje 75 lět po Skalowej smjerći mamy so prašeć: Je poet a politikar swojemu ludej něšto trajaceho zawostajił?
Jeho serbska lyrika, zbasnjena ze serbskej wutrobu, je žiwa a skutkuje hižo lětdźesatki dołho, nic jenož na mnohich »swjedźenjach serbskeje poezije«. Tuta česć pak Skalowej lubosći k domiznje a swojemu ludej jenož zdźěla wotpowěduje. Přetož, němske nastawki politikarja w časopisu »Kulturwehr«, spisane runje tak ze serbskej wutrobu, su zjawnosći mjenje znate.
Wjesoły bě, štóž je spočatk septembra hišće jednu z požadanych zastupjenkow za wusahowacy šulski projekt Worklečanskeje Serbskeje wyšeje šule dóstał: předstajenje musicala »Quo vadis – dokal dźeš?«, kotrež běchu wučerjo a šulerjo w zhromadnym dźěle wuwili. W štyrjoch planowanych předstajenjach a dalšim přidatnym je cyłkownje 2.500 ludźi w Chróšćanskej »Jednoće« musical dožiwiło, kotraž so na tutych zarjadowanjach ze wšěch šowow pukaše. Wjace hač sto šulerjow 6. do 10. lětnika bě na nim sobu skutkowało – 80 spěwarjow, dźesać hrajerjow a dalši za kulisami – a kóždy króć so jim poradźi, publikum zahorić.Lisa Marija Cyžec a Marie Luise Paškec w rólomaj Lejny a Aleny a chór pod nawodom Diany Šołćineje Foto: Hanka ŠěnecHižo měsacy do premjery bě w Serbach znate: Tu so něšto wulkeho přihotuje. Lětaki so šěrjachu, Serbski rozhłós připowědźeše z wjele lubjacym nowym popowym spěwom Worklečanskich šulerkow »Dale, přeco dale« wosebity šulski event, spěwarjo musicala předstajichu hudźbne chłóšćenki we wobłuku Mjezynarodneho folklorneho festiwala »Łužica« w Chrósćicach, na wjesnym swjedźenju w Sernjanach – haj samo w Sakskim ministerstwje za kultus w Drježdźanach. Tajke intensiwne wabjenje za šulske zarjadowanje namaka drje lědma runjeća. Snadź bě to hižo prěni přinošk k pozdatnje natykliwej euforiji, kotruž musical skónčnje w publikumje, wosebje pak mjez sobuskutkowacymi wubudźi. Zmóžnił bě so hudźbno-dźiwadźelniski projekt dźakowano ideji a angažementej wučerskeje trójki, wobstejaceje z Diany Šołćineje, Bena Hojera a Symana Bjarša. Jim so poradźi mjez šulerjemi telko zahoritosće, wjesela a zapala budźić, zo so tući jako wulki šulerski cyłk wutrajnje do wobšěrnych přihotow musicala dachu. Cyłe zašłe šulske lěto hač k premjernemu předstajenju so tydźensce zetkawachu, zo bychu wuwiwali a zwučowali spěwy, wotběhi a sceny za musical. Intensiwnej probowej lěhwje dopomhaštej k dalšemu skrućenju a zdokonjenju nadawkow kóždeho jednotliwca. A próca je so zawěrno wudaniła. Publikum měješe swoju radosć nad wjeselom a zahoritosću, kotraž z kóždeho sobuskutkowaceho prudźeše – wosebje z impozantneho chóra młódšich a staršich šulerjow a šulerkow pod nawodom Diany Šołćineje. Tež hladajo na to, zo jednaše so wo projektowy chór – Worklečanska wyša šula nima swójski šulski chór, kiž by regularnje zwučował – njech je ćělesu za jeho spěwnu kwalitu wosebity kompliment wuprajeny. Bjezdwěla bě so spěwarjam tu jónkrótne dožiwjenje zmóžniło. Štó drje ma w swojich młodych lětach składnosć, we wulkim cyłku spěwać a to popowe hity z přewodom live-band z wotpowědnym espritom, kajkuž sej hudźba žada? Na dźěćoch a młodostnych bě widźeć, kak tutu wosebitu atmosferu do so srěbaja.
Tak kaž spěwarjo prezentowachu tež hrajerjo na wulkim jewišću chwalby hódny wukon. Něhdyša dźiwadźelnica NSLDź a režiserka Liza Čornakowa bě Jasmin Bulankec, Lisu Mariju Cyžec, Verenu Čornakec, Luizu Kralec, Lydiju Krječmerjec, Marie Luisu Paškec, Franca Bulanka, Steve Dórnika, Feliksa Jacobija a Wincenca Kilanka na jich róle přihotowała a jich dźiwadźelniski talent wuwabiła. Woni zawostajachu přez cyłe předstajenje zaćišć, zo so w swojej róli derje čuja a so z wobsahom identifikuja. Tole bě jedna ze sylnych stronkow libreta, kiž bě šulerjam a šulerkam po wobsahu runje tak kaž po rěči bliski a awtentiski.
Domowinskej župje »Handrij Zejler« Wojerecy a »Jan Arnošt Smoler« Budyšin zarjadowaštej sej lětsa swój župny wulět dnja 4. winowca do Libereca, zo bychu z wjele druhimi Serbami a Čechami sobu dožiwili wulkotne zahajenje jónkrótneho serbskeho kulturneho lěta w Čěskej. Naši čěscy susodźa mjenuja tutón kulturny wjeršk »Rok Lužických Srbů v Libereckém kraji«. Dźakować mamy to iniciatiwy jednotliwcow, čěskich entuziastow, kaž su to Jana Vančatová, Zlatuše Mat'átková, Libuše Vítová abo Tomáš Břeň wot młodeho towarstwa SAL (Societas Amicuum Liberec).1 Woni chcychu hordźe 70. róčnicu toho wosławić, zo móžeštej w šulskim lěće 1949/50 dwě serbskej rjadowni na Libereckim gymnaziju F. X. Šaldy studować. Tak započachu slědźić a nadeńdźechu hišće štyrjoch Serbow z tehdyšeho časa, rodźeni w lěće 1932 a chodźiwši na tudyši gymnazij: Jana Barta, prof. dr. Helmuta Fasku, dr. Jana Brězana a dr. Jurja Kubicu. Přeprosychu sebi jich a pomyslichu při rozmołwje w běžnej čěšćinje, zo by so k tomu hodźał dokumentariski film a knižka pod titulom »To byla pěkna věc / Lužickosrbská gymnaziá v Československu (1945–1950)«, zo by so dale móhła wopomnjenska tafla při durjach hišće eksistowaceho gymnazija přičinić a swjatočnje wotkryć a scyła by so dyrbjało planowane lěto serbskeje kultury wustojnje zahajić.
Znaty Budyski fotograf Jürgen Maćij móžeše w poslednich měsacach na dwě přewšo wuspěšnej wustajeńcy zhladować. W Kamjenskej słodarni wotmě so wot 26. julija do 29. septembra fotowustajeńca »Městnosće pisanja. Łužiscy spisowaćeljo« a wot 7. septembra do 3. nowembra pokaza so we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy fotowustajeńca »Wuměłcy Hornjeje Łužicy 2«, kotraž je pokročowanje jeho w lěće 2009 wudateho prěnjeho zwjazka. Nětko, dźesać lět pozdźišo, móžemy so nad dalšej wobšěrnej knihu z cyłkownje 70 fotowymi portretami wuměłcow wjeselić, kotrež maja swoje korjenje abo srjedźišćo žiwjenja a tworjenja w Hornjej Łužicy. Projekt bě zhromadne dźěło mjez fotografom a towarstwom Kulturne koło Ernsta Rietschela, kotrež wobaj zwjazkaj tež wuda.Wuměłc zetkawa wuměłcow: Wustajeńca Künstler der Oberlausitz Jürgena Maćija we Wuchodosakskej wuměłstwowej hali w Połčnicy, 07.09.–03.11.2019W swětłej a wulkej wuměłstwowej hali witachu wopytowarja najprjedy wuměłske twórby dźesać wuzwolenych wuměłcow. Eksponaty sahachu wot zwuzdźeneje ekspresiwity Manfreda Schuberta, rodźeneho Budyšana, přez kubistiske krajiny Martena Kirbacha, rodźeneho w Zhorjelcu, hač k sensibelnosurealnym wobrazam Carly Weckeßer, rodźeneje w Jonsdorfje. Pola twórbow Ansgara Skiby, rodźeneho w Drježdźanach, napadnje, zo rysuje wuměłc hišće ze slěbornym pisakom, kaž je jón tež Otto Dix nałožował. Dalše twórby a plastiki přewodźachu wopytowarja do zadnjeho wotdźěla, hdźež móžeše so do portretow zanurić. Mólby, rysowanki, plastiki, keramiki abo rězbarjene dźěła pak na Maćijowych fotach hłownu rólu njehraja, skerje decentnje wobraz wudospołnjeja. Fokus leži na wuměłcu jako wosoba a čłowjek, čehoždla nastachu portrety pola wuměłcow doma abo w ateljeju. Tući sedźa, steja, su přilehnjeni k blidu abo k jednomu ze swojich dźěłow, hladaja jasnje a direktnje abo so lochce do kamery směja.
Po starobje wot 28 do 97 lět je paleta portretowanych wuměłcow šěroka a kóždy jednotliwy wobraz skići šansu, hłubšo do jedneje wuměłskeje duše hladać, dokelž nawjazuje portretowany ze swojim pohladom zwisk k wobhladowarjej. Při tym pomha tež, zo su wobrazy čorno-běłe, tak zo žana pisanosć abo barba wot bytostneho njewotwjedźe. A tak wuhladaš we wustajeńcy a w knize mjez wjetšinu němskich wuměłcow tež serbske wobliča kaž na přikład molerku Měrku Pawlikowu, rodźenu w Lipsku, Maria Ošiku z Worklec abo Marcela Noacka, rodźeneho w Mužakowje, kotryž dokumentowaše intensiwnje a na dlěši čas pozhubjenje srjedźołužiskich wjeskow přez brunicu. Dale zastupjenaj staj we Wojerecach rodźeny moler a fotograf Michael Kruscha a filmowča Frauke Rahr, kotrejež dokumentariski film »Wopyt w domiznje« wšědny dźeń serbskeje žony z Rownoho dokumentuje.
Ten cart jo był marmorowa bista w rogeńskem groźe. Nejwěcej zaśišćapołne, ale teke nejjěsnjejše dopomnjeśa mójogo źiśetstwa zwězuju z parkom, kótaryž wobdawa grod. Ze swójimi bajkatymi pyramidami a gatami, mósćikami a nugliškami gnujo Pücklerowa krajina južo nejmłodšych. A pózdźej bu park městno, na kótarež som se slědk śěgnuła, gaž njejsom kśěła doma byś. Lěc se z pśijaśelkami na zakazany piknik zmakaś abo lěc z prědnym kšutym pśijaśelom w chłodku bomow sejźeś – pśecej som se do Rogeńskego parka wrośiła.
Składnostnje finisaže 3-krajoweho wuměłskeho projekta »Wobrazy krajiny. Podobe pokrajne. Bilder einer Landschaft« w Serbskim muzeju w Budyšinje poskići so na tamnišej swjedźenskej žurli dnja 25. žnjenca komorny koncert, kiž zbudźi wulki zajim za hudźbu Serbow klasiskeje moderny a postmoderny. Z wjele respektom přijachu so předewšěm šěsć prapředstajenjow z pjera Ulricha Pogody, Jana Cyža a Sebastiana Elikowskeho-Winklera, kotrež wučinjachu połojcu čisłow dosć wobšěrneho programa. Załožbje za serbski lud jako zarjadowarce běše so tež poradźiło, za interpretaciju zawěrno njelochkich kruchow w modernym stilu kompetentnych hudźbnicow a hudźbnikow zdobyć. Nimo serbskeje jazzoweje spěwarki Walburgi Wałdźic, skutkowaceje předewšěm w Lipsku, a w Berlinje zadomjeneje koncertneje pianistki Heidemarie Wiesnerec słušeše saksofonowy kwartet modernsax berlin do kruha sobuskutkowacych. Tutomu w europskim měritku sobu načolnemu saksofonowemu kwartetej přisłušeja nimo w Serbach hižo dawno derje znateho Gerolda Gnauscha Miriam Dirr, Petra Sauerwein a Rico Wolf.
Pózdnjoklasicistiska wila Elisabeth je jedne z kulturnych městnow hłowneho města, kotrež zajimowany specielny publikum rady wopytuje, dokelž móže tu a w bjezposrědnje susodnej cyrkwi performancy a komorne koncerty dožiwić. Dom bě z tym tež so hodźace městno za druhe předstajenje programa dnja 22. septembra, kotryž bu wot ensemble unitedberlin k 65. narodninam Jura Mětška zestajany a spočatk meje prěni raz w Budyšinje prezentowany. Dalše předstajenje bě něšto dnjow pozdźišo w Podstupimje.
Při tym njehraješe jenož Mětškowa hudźba sama rólu. Wopytowarjo móžachu sej přidatnje wot RBB produkowany a z toho časa wjacore razy pokazany film k wosobje serbskeho komponista wobhladać a słyšachu tež dwě kompoziciji, kotrejž twórby Mětška do hudźbnostawizniskeje kontinuity přez nimale 100 lět a tři generacije zapołožištej: Kwartet op. 22 Antona Weberna z lěta 1930 a Sebastiana Elikowskeho-Winklerowe »wušywanje«, kotrež lětsa nasta. Rodźeny Grodkowčan, wotrostł w delnjoserbskim rěčnym rumje a po swójskim wuprajenju trajnje přez to formowany, wěnowaše je Jurej Mětškej. Wón wudospołni wječor nimo toho z dwěmaj – hladajo na dołhosć programa dźakownje krótkimaj – moderacijomaj, kotrejž běštej wosebje za tych připosłucharjow wužitnej, kiž Mětška a jeho serbsku hudźbu dotal lědma znajachu.
Na prěni pohlad je spóznać, zo hraje barba we wobrazach Isy Bryccyneje zasadnu rólu. Tež w akwarelowych wobrazach, kotrež běchu w Budyšinje w galeriji Budissin wot 26. julija do 31. awgusta 2019 widźeć, přewahuja sylne a jasne barby, kotrež wupjelnjuja wulke płoniny wobraza. Při wobhladowanju 24 wustajenych akwarelow zawostanje zaćišć małeje jězby po swěće.
We wobrazomaj »Oman, Mirbat – přibrjóh« a »Oman, Mirbat – město« je widźeć žołtobrunkojty pusćinowy přibrjóh a pěskobarbne orientaliske twarjenja. Naraz pak pohłubša so barby a ćmowomódry fjord we wobrazu »Při fjordźe« změni so we wobrazu »Wjeska za fjordom« do purpurčerwjeneje swěćateje skaliny. Wušikne hraće z barbu a swěcu je tež we wobrazu »Hród Worcyn w zymje« (hlej wobalka Rz 2/2015) derje spóznać. Cunje barby zymskeho njebja špiheluja so w sněze, nad štomami kaž tež hrodom leži lochka zymna rosa. Ćopłe afriske słónco a atmosfera njeskónčnych dalinow wobkuzłuje a zaso so barby přeměnjeja: Jaskrawje čerwjene skalizny wudrjeńcy w »Fishrivercanion I« a »Fishrivercanion II« zetkaja so z drišćatym žołtym słóncom, kotrež wuprudźa nad dalinu žahatu horcotu w »Serengeti I« a »Serengeti II«.
W oktoberskim Rozhledźe dóstachmy dohlad do rěčnych poměrow w Lubinje zažneho nowowěka. Zastupjerjo tamnišeje elity mějachu spočatk 17. lětstotka zwjetša aktiwne znajomosće serbšćiny; wulki dźěl wobydlerstwa w předměsće scyła němsce njerěčeše. W běhu jeničkeho lětstotka so tute poměry zawróćichu. Podobne procesy znajemy ze wšěch serbskich regionow – snano wothladajo wot katolskeho třiróžka. Zo tež tam wšitko bjez problemow njeběži, zhonichmy njedawno z rozprawy wo delanskej gmejnskej radźe.


c: text/html

text:
14. Marsz Autōnōmije
Latosi Marsz Autōnōmije bydzie inkszy niż wszyske wczaśniyjsze. Skuli pandymije bydzie w nim szło ino 150 ôsōb, a Ruch Autōnōmije Ślōnska prawie zbiyro chyntnych.
Jeźli chcecie tyż na nim być, to trzeba napisać do RAŚ jednōm ze drōg podanych na spodku jejich strōny.
Marsz Autōnōmije je ôrganizowany ôd 2007 roku w Katowicach dycki kole 15 lipca, to znaczy rocznice nadanio statutu ôrganicznego wojewōdztwu ślōnskimu we 1920 roku. Nojwiyncyj ôsōb zebrało sie na marszu we 2012 roku, miyndzy 3500 a 5000.
Foto na wiyrchu: Grzegorz Kulik.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Měrc
Měrc[1], literarne: pózymski[2] a nalětnik[3] (górnoserbski nalětnik) – jo tśeśi mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě měrc pó Marsu, romski bog wójny. Pśed dodaśim januara a februara, měrc jo był prědny mjasec kalendarja.
Měrc jo nalětny mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nazymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Jaden z dweju rownonocnosći se za cas měrca wótměwa. Codiakalnej znamjeni w měrcu stej Ryby a Baran.
Měrc zachopina ze samskim wšednym dnju kaž nowember w kuždych lětach, a kaž februar mimo za cas pśestupnego lěta.
NožkiWobdźěłać
- ↑ W internetowem słowniku: März
- ↑ W internetowem słowniku: pózymski
- ↑ Bogumil Šwjela: Dolnoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn, 1963., bok 177.


text:
Při Hórnikečanskim jězoru hladaja z wulkej nadźiju do přichoda
Wulke Ždźary (AK/SN). Rebelojo Hórnikečanskeho jězora chcedźa wuwiće při jězoru dale kritisce přewodźeć. „Prócujemy so wo dohlad posudka wo stabiliće skłoninow přez sakski wyši hórnistwowy zarjad“, praji předsyda towarstwa Rebelojo Hórnikečanskeho jězora Werner Petrick. Wot awgusta 2013 towarstwo wobsteji. Jako swoju najnowšu akciju zasadźowachu so za hnydomne wotewrjenje kupanskeho pobrjoha na Wulkoždźarowskim boku. Runje tak chcychu docpěć, zo so dospołne zawrjenje kołowokoło jězora zběhnje. „To běštej našej wulkej cilej. Bohužel njejsmy jej docpěli“, předsyda rozłožuje. „Smy tež swoje namjety za masterski plan Hórnikečanskeho jězora zapodali.“ Při tym dźe wo jeho dalše zmysłapołne a dołhodobne wužiwanje. Něhdźe w aprylu 2022 ma Hórnikečanski jězor za kupanje zaso přistupny być. Tež potom pak budu hišće zbywace dźěła. „Potrjecheni trjebaja wěstosć, zo móhli na swojich ležownosćach nowy započatk planować“, měni Werner Petrick.


text:
Chyba ni ma takigo, kiery by w tym jedinym takim dniu w roku nie wracoł pamiynciom do tych lot, kiedy był bajtlym. Choby na jakim zwolniōnym filmie, wrocajōm do nos ôbrozki z tamtych lot i zaś widzimy mama kiero uwijo sie w kuchni i taty kiery niesie krisbaum do chałpy. Tak se padōm, że zgodzicie się zy mnom, że tak dobrego jodła jak rychtowały nasze mamulki, to sie już potym nigdy nikaj nie jadło.
Kołocz z marmuladōm z gruszczanych pieczek
Dwa dni przed Wilijōm, moja mama dycko piykła kołocze i roztomańte pierniki. Chciałach tu pedzieć, że u nos godało sie pierniki na wszelajaki ciastka. Krōm kołocza z makiym, syrym i posypkōm, piykła też kołocz z marmuladōm z gruszczanych pieczek, czyli suszonych gruszek, na kiery dōm wōm przepis.
Składniki na ciasto: 40 dag pszynicznej mōnki, 10 dag masła, 2 jajka, 8 dag cukru, 4 dag drożdży, ¾ szklanki mlyka, szczypta soli, tłuszcz do szmarowanio blachy. Marmulada: uwarzić (ugotować) ½ kg gruszczanych pieczek. Jeżeli majōm szypułki i ôgōnki, to ich powyciągać. Uwarzōne pieczki zemleć na maszynce. Dodać trocha przewarzōnej wody, jeżeli trzeba to dosłodzić. Idzie też dodać troszyczka mletej skōrzice abo żobyczkōw, jak kto woli. Jo niczego nie dodowōm. Wszystko dokładnie wymiyszać, żeby była jednolito masa.
Składniki: skōrzica - cynamon, żobyczki - gożdziki; posypka: 20 dag pszynicznej mōnki, 1 jajko, 1 żōłtko, 10 dag cukru, 10 dag masła, ½ paczki wanilcukru.
Piyrsze uwarzić gruszczane pieczki i zrobić z nich marmulada. Potym zarobić ciasto drożdżowe. Zamias drożdżowego, może być pōłkruche. Zagniyść posypka. Wyrośniōne ciasto drożdżowe wyłożyć na blacha, wyrównać, poczekać aż podrośnie, jeszcze roz wyrównać, dać marmulada z pieczek, ugarnirować posypkōm i piyc w tymp. 180 stopni, około 40 – 50 minut. Jak posypka zacznie brōnotnieć, kołocz jest upieczōny.
Makrōny z hawerflokōw, czyli płatków owsianych
Składniki: 40 dag hawerflokōw, 20 dag masła, 20 dag cukru, 2 jajka, 2 łyżki pszynicznej mōnki, sok i otarto skōrka z jednej citrōny abo olejek migdałowy, proszek do pieczynio. Zmiksować jajka, masło i cukier, dodać hawerfloki, mōnka, proszek i arōmaty. Zagnieść ciasto. Formować małe makrōny i piyc w 150 C, aż sie zacznōm rumiynić.
Karp w zōłzie (w sosie)
Dziyń przed Wilijom przirychtować kapra. Ôszkrobać go z łusek, posolić i obłożyć pokrotōm cebulōm. We Wilijo opłukać, skropić sokiym z citrōny i ôkulać w mōnce. W brytfance roztopić masło i ôbsmarzić ryba. Wloć maślōnka, tela, żeby przikryć ryba. Dodać pora kulek wōniōncego zielo. Warzić pora minut, zagynścić mōnkōm, dodać śłodkij śmietōnki, posolić do smaku. Posypać tartym piernikiym.
Bryja
Bryja warzi sie ze suszōnych owocōw. Mogōm to być jabka, śliwki abo gruszki. Moja mama warziła bryja ze suszōnych śliwek. Suszōne śliwki ôpłōkać i namoczyć we wodzie. Warzić w tej samej wodzie na słabym ôgniu i dować pozōr, żeby sie nie przipoliły. Zagynścić mōnkōm, dodać słodkij śmietōnki. Doprawić cukrym, solōm i skōrzicōm. Jeść na gorąco. Smacznego.


text:
Podstupim (dpa/SN). Twarc elektroawtow Tesla z USA za swoju fabriku pola Berlina prawdźepodobnje přizwolenje dóstanje, zdźěli wčera braniborski hospodarski minister Jörg Steinbach (SPD). W rozmołwje z dźenikom Frankfurter Allgemeine Zeitung liči Steinbach 95procentowsce z pozitiwnym rozsudom. Dotal jenož hišće wobswětoprawniska dowolnosć krajneho wobswětoweho zarjada Braniborskeje pobrachuje. Twar fabriki pak je mjeztym hižo chětro postupował, dokelž Tesla na zakładźe dočasnych přizwolenjow dale twari. Wobswětowe zwjazki a wobydlerjo pak widźa rizika.
Hospodarski minister wumjetuje koncernej Tesla „pobrachowacu wotewrjenosć ludźom napřećo. Bych sej přał, zo Tesla starosće wobydlerjow chutnišo bjerje.“ Poprawom chcyše Tesla hižo w juliju z produkciju elektroawtow započeć, mjeztym pak to kónc lěta planuje.
Budyšin (SN/BŠe). Za dwaj měsacaj spožča zaso Hornjołužiske předewzaćelske myto, za kotrež hodźa so hišće hač do 24. septembra namjety podać. Hłowne hesło wuznamjenjenja je lětsa New York. Što pak za tym tči, a kak so Hornja Łužica w nim jewi?
Z lětušim hesłom Hornjołužiskeho předewzaćelskeho myta njezwjazuja metropolu USA New York, ale dźe wo filozofiju Frithjofa Bergmanna. Wusměrjenje předewzaća skići sobudźěłaćerjam nowe móžnosće, nańć balansu mjez swójskim dźěłom a žiwjenjom. Organizatorojo předewzaćelskeho myta, Marketingowa towaršnosć Hornja Łužica-Delnja Šleska, reaguja tak na měnjate ramikowe dźěłowe wuměnjenja. Dźěłowy swět dźě so runje w zwisku z digitalizaciju přeměnja. Situacija a wužadanja kołowokoło korony wuwiće samo pospěšeja. Předewzaća a předewzaćeljo we wjesnych kónčinach maja wjetše ćeže, wuměnjenjam wotpowědować. Wopřijeće New York zjednoća měnjacy so dźěłowy swět a z tym zwisowacu filozofiju.
75 rjemjeslniskich su na swjatočnosći Budyskeho wokrjesneho rjemjeslnistwa w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle minjeny pjatk z wukubłanja wuwjazali a jim wuswědčenja přepodali.
Budyšin (CS/SN). Młodźi ludźo su powołanje pjekarja, rěznika, wšelakich fachowych předawarjow, frizerki, mulerja, třěchikryjerja, blidarja kaž tež překupče a překupca w běrowowym managemenće nawuknyli. Lětnik měješe so ćešo hač tamne, dokelž je w času korony něštožkuli hinak běžało hač zwučene. Předewšěm wučba w powołanskej šuli bě zdźěla wupadnyła abo bu digitalnje podawana. Frizerki njejsu zawrjenych zawodow dla zdźěla praktisce dźěłać móhli. Wone maja so tež dźensa hišće z najwjace wobmjezowanjemi bědźić. Zasadnje je wola, so wukubłać dać, přez koronu haćena była, rjekny zastupowaca wokrjesna rjemjeslniska mišterka, frizerka Szilvia Schiffel. Wobžarujomny sćěh z toho je, zo přichodnje žane frizerki a žani pjekarjo swoje powołanskošulske wukubłanje w Budyšinje wjac njezměja, dokelž bě so přemało młodostnych přizjewiło.
Kóšyna (AK/SN). Hižo wot lěta 2012 wobstejacy mjezy přesahowacy turistiski zwjazk Łužiska jězorina bjezbarjerny dowol nastupajo zaměrnje dale dźěła. To podšmórny wčera jednaćelka zwjazka Kathrin Winkler w Kóšynje (Großkoschen). W tamnišim prózdninskim domicilu „Sonnenhof 1864“ su sej turistikarjo z Braniborskeje w běhu dweju dnjow nazhonjenja a mysle wuměnjeli. Do zetkanja běchu organizatorojo dźěłarnički na temu turizm bjez zadźěwkow w Braniborskej zarjadowali.
„Na prěnim workshopje dźěše wo bjezbarjerny přistup k jězoram. Na druhim wobjednawachmy přikłady braniborskeho a sakskeho dźěla jězorinoweho zwjazka“, jeho jednaćelka rozłoži. Wuslědk rěkaše, zo su hišće wulke rezerwy. Zdźěla hač do 14 metrow wysoke nasypy maja tež za ludźi w jězbnym stole přewinjomne być. Ćežko zwoprawdźić hodźi so tohorunja přistup k wodźe po pěskojtym přibrjohu.
Trójce do Delnjeje a jónu do Hornjeje Łužicy du lětuše myta Łužiskeho wubědźowanja załožerjow eksistency (LEX), kotrež je Łužiska hospodarska iniciatiwa (WiL) za najlěpši předewzaćowy koncept nětko w Lěšćach spožčiła.
Lěšće (SN/at). Wšitke štyri wobchodniske ideje, kotrež běchu jurorojo za myto nominowane spočatk awgusta zjawnosći prezentowali, buchu nětko mytowane. WiL jako wuhotowarka je so rozsudźiła, w 17. lětniku tohole wubědźowanja dwě třećej myće spožčić. Rozsud za to mjenowaše dr. Markus Binder, předsyda WiL a jury LEX, wosebite wužadanje: „Fakt, zo smy dwě třećej městnje rozdali, pokazuje, kak ćežko nam bě, z jara dobrych wobchodniskich planow najlěpše wuzwolić.“
Kulow (AK/SN). Mějićeljo wobchodow, wikowarjo, hosćencarjo a posłužbarjo w Kulowje hromadźe dźerža. Woni wobydlerjow pohnuwaja na městnje w domiznje nakupować. Wuslědk to akcije koronowych dobropisow, kotruž su w měsće přewjedli. „Iniciatiwa je wulki wothłós žnjała. W aprylu wudatych 250 dobropisow bě spěšnje rozebranych“, hódnoći sobuorganizatorka a Kulowska wobchodnica Birgit Bensch. Měšćanski radźićel Alex Scholze (SPD) bě akciju nastorčił, orientujo so při tym na podobnej iniciatiwje w Załomju. Město Kulow je projekt z 2 500 eurami podpěrało. „Zaměr bě, domjacym małym wobchodam w koronowej krizy pomhać. Chcychmy na te wašnje mnohotnosć wobchodow a hosćencow zachować“, Birgit Bensch rozłožuje.
Drježdźany (SN/at). Wjes Miłoraz přesydlić z energijohospodarskich přičin trjeba njeje. To je jedne z hłownych dopóznaćow aktualneje studije k Rewiziji rewěroweho koncepta koncerna Łužiska energija a milinarnje (LEAG) 2021 wědomostnikow Němskeho instituta za hospodarske slědźenje (DIW) a Techniskeje uniwersity Berlin. Frakcija Zwjazka 90/Zelenych w Sakskim krajnym sejmje bě nadawk dała, zo měli Berlinscy wědomostnicy planowanja LEAG pod energijowohospodarskimi aspektami na plawsibilitu pruwować. Koawtor studije prof. dr. Pao-Yu Oei z DIW a klimowo- a energijopolitiski rěčnik frakcije Zelenych dr. Daniel Gerber staj wuslědki wčera online předstajiłoj.
Roland
Ermer nastupi we wólbnym wokrjesu 156 Budyšin za CDU.
Daniela
Trittmacher nastupi
za Die Basis we wólbnym wokrjesu 156 Budyšin.Dirk Nasdala nastupi za Swobodnych wolerjow we wólbnym wokrjesu 156 Budyšin.5.Wobydlerjo w Němskej su dale a starši. Kak zaručiće, zo njespjećuja so waše rozsudy zajimam młodostnych?
Caren Lay – Lěwica
1.Chcemy potrjechene kónčiny sylnić. Žadamy sej tuž klučowe připokazanki w poměrje 60:40 abo 70:30. Nimo toho trjebamy zmysłapołnu strukturu a z elektrifikaciju wožiwjene železniske čary. Chcemy demokratiske sobupostajowanje při rozdawanju srědkow zmóžnić, tež Domowina měła sobu wobzamkować směć.
2.Trjebamy přewrót wobchada, dele z dróhow na železniske čary. A dyrbimy wobnowjomne energije masiwnje wutwarić. To wunjese nowe dźěłowe městna, tež za naš region.
Zo předewzaća sobudźěłaćerjow pytaja, pokazuje so w přizjewjenych swobodnych dźěłowych městnach. W regionalnej dźěłowej agenturje rěča wo dalšim polěpšenju na dźěłowych wikach.
Budyšin (SN). Połoženje na wuchodosakskich dźěłowych wikach so tuchwilu zaso polěpša. Tale pozitiwna powěsć we wčerawšej rozprawje Budyskeje wotnožki Zwjazkoweje agentury za dźěło zwobraznja, zo so tudyše hospodarstwo po zdźěla restriktiwnych wobmjezowanjach předewšěm druheho lockdowna koronapandemije dla zaso zhraba. „W nimale wšitkich branšach předewzaća zaso personal pytaja, tež we wosebje potrjechenych wobłukach“, praji Ilona Winge-Paul, operatiwna jednaćelka Budyskeje agentury za dźěło, a mjenuje hóstne přemysło kaž wobłuki wuměłstwo, zabawu a wočerstwjenje.
Zdobywanje fachowcow dale w srjedźišću steji, tajkich maja sej předewzaća zawěsćić. Jedne zwěsćenje po słowach Ilony Winge-Paul dale płaći: „Poradźowanje a spěchowanje dalekubłanja w firmach přistajenych bytostnje na wuznamje nabywatej. Fachowe mocy su na dźěłowych wikach jara požadane.“


text:
DIETRICH ŠOŁTA
Połne tři lěta po zběrce »Mlóče« zwjesela nas Ludowe nakładnistwo Domowina (LND) znowa z »Antologiju serbskeje prozy«. Na dobrych 200 stronach namakamy 26 powědančkow, krótke abo krótše, napisane wot 21 awtor(k)ow, žiwych abo zemrětych. Hinak hač zwjetša dotal njejsu mjena pisacych alfabetisce rjadowane, ale – bych prajił: asociatiwnje, po temach. Wudawaćelka Ingrid Juršikowa je tónkróć předspomnjenje přidała (kotrež we »Wobsahu« faluje), w nim cituje wona předewšěm Měrćina Nowaka-Njechorńskeho. Nowak pak jewi so hnydom w prěnjej stawiznje hišće raz, hromadźe ze swojej žonu Martu, a to jako hósć na ležownosći Křesćana Krawca. Tón zaso, naš česćeny Hrubjelčanski prozaist, słuži mi jako swědk za nadpismo tutoho komentara: Krawc wobkruća mjenujcy na pjeć stronach, zo znajemy tež w našej kónčinje lěpšich a hóršich susodow – hač němskich abo serbskich. Hewak rěči cyle mało tekstow noweje knihi direktnje wo susodach, najbóle te wot Bena Budarja, Měrki Mětoweje, Sylwije Šěnoweje abo Dorotheje Šołćineje.Susodźa, antologija serbskeje prozy, wudała Ingrid Juršikowa, titulna ilustracija: Iris Brankačkowa, Budyšin: LND 2020, 212 s.
Ale wo čim jedna potom wostatnych 20 powědančkow? Haj, wone wopisuja wšelakore epizody, z kotrychž zdawa so něhdźe połojca ze wčerawšeje abo dźensnišeje woprawdźitosće wubrana. Pola njebohich serbskich awtorow a awtorkow njemóže to zadźiwać, jich přinoški su zamołwići z aktualneho hladanišća wuzwolili. Tole płaći za Marju Krawcec, Marju Młynkowu, Jurja Brězana, Jana Lajnerta, Kita Lorenca a Jana Wornarja. A tež pola načasnych, aktiwnych spisowaćelow njeje konkretny poskitk tematisce wopačny. Přetož kóždy čłowjek je tohorunja susod, tak kaž je wón z wěstosću kupc, kolega abo přećel. Při tym njeje wažne, hač storčimy w tekstach na rozprawy a zetkanja we abo zwonka Łužicy, na psychologiske (kaž Měrana Cušcyna, Jěwa-Marja Čornakec, Benedikt Dyrlich, Měrka Mětowa), na kriminalne stawizny abo samo na sciencefiction (kaž pola Lubiny abo Dušana Hajduk-Veljkovićecow). Někotre twórby hodźa so jako lyriska proza zarjadować (wot Róže Domašcyneje, Marje Krawcec), druhe zaso jako pućowanske skicy (Pětr Dźisławk, Lydija Maćijowa) abo jednorje jako wjesna idyla (Alfons Wićaz).
»Horce plincy« – komedija wot Frederika Holtkampa, zeserbšćiła Lubina Hajduk-Veljkovićowa, režija Rosmarie Vogtenhuber j. h., wuhotowanje Franz Gronemeyer j. h., premjera 26. septembra 2020 w Dźiwadle na hrodźe Budyskeho NSLDź
Jako zazběh k nowej hrajnej dobje – po abo lěpje: z koronu – pokaza serbske powołanske dźiwadło wjeselohru wuspěšneho spisowaćela, kotryž pod pseudonymom Holtkamp wot lěta 2010 dramatiske kruchi pisa. »Horce plincy«, w němskim originalu »Landeier« (potajkim skerje »Wjesne plincy«), běše jeho prěni wuslědk, komedija za šěsć wosobow, kiž je so mjeztym wjacekróć předstajiła. Městno čina je jednora, stara, njezrumowana korčma, w běhu šěsć aktow so wona stajnje přemeblěruje, štož tež rěka: Wona so přeco lěpje zarjaduje. Nad tejku wisa křiwje wobswětlene hesło »Witajće k nam«, ale dokelž jedna so wo wotležanu wjes njedaloko Berlina, přijimuje zwudowjeny hosćićel Hinc nastajnosći samsnych třoch hosći: plahowarja swini, wowčerja a biobura. Jim zhromadny je samsny eksistencielny deficit: Kóždy z nich by rady žonu měł. Kak by so tole snadź radźić móhło – runje to je tema serbskorěčneje turnejoweje inscenacije přez cyłe 90 mjeńšin (bjez přestawki).
Jako publikacija Šleskeho instituta w Opolu wuńdźe loni kniha wo žiwjenju a skutkowanju serbsko-pólskeho archeologa Wójćecha Kóčki (1911–1965). Jeje awtor je w Serbach derje a zdawna znaty historikar Piotr Pałys (*1961), profesor a wotrjadnik za stawizny w mjenowanym statnym slědźenišću. Na zakładźe wobšěrnych rešeršow je wón nětko w nakładźe 150 eksemplarow nimale dospołnu zběrku dokumentow wozjewił, kotraž hłuboki angažement we Wownjowje narodźeneho slědźerja a jeho »rólu při wuhotowanju pólsko-serbskich kontaktow w prěnich pjeć lětach po Druhej swětowej wójnje« (s. 7) nazornje wobswětla. Zastupny dźěl − něhdźe třećina 143stronskeho wudaća − wobsahuje chronologiske předstajenje aktiwitow Kóčki jako narodny prócowar w krótkej dobje do załoženja NDR.Piotr Pałys, Wojciech Kóčka w serbołużyckim ruchu narodowym (1945–1950), 143 s., ISBN 978-83-7126-346-0, 19 ZlJadro knižki tworja 52 pólsko- a serbskorěčnych dokumentow ze sydom archiwow w Pólskej a we Łužicy (wosebje ze Serbskeho kulturneho archiwa) kaž tež bohata korespondenca z wosobinskeho zawostajenstwa pra- a zažnostawiznarja, kotryž wuwučowaše pozdźišo jako nimorjadny profesor we Wrócławju a w Poznanju. Z tutych prěni raz přistupnych žórłow wujewi so překwapjaca panorama tehdomnišich politiskich a wědomostnych pospytow a přesłapjenjow po woběmaj stronomaj Nysy, předewšěm mjez pólskimi ministerstwami a wjednistwom Domowiny wokoło Pawoła Neda, Pawoła Nowotneho a Jana Šołty. Knihu wotzamknjetej bibliografija fachowych dźěłow Kóčki a historiskich studijow wo nim, kiž wuńdźechu w Pólskej a Němskej hač do přitomnosće, kaž tež indeks wulkeje ličby naspomnjenych geografiskich a wosobowych mjenow.
DIETRICH ŠOŁTA
DIETRICH ŠOŁTA
Prěni wobraz pokazuje młodu Hanku, kotraž z ćahom přijědźe, dokelž bě ze swojim awtom do štoma zajěła. Publikum zeznaje zamylenu wowku, jeje hladarja a někotrych susod(k)ow w holanskej wsy na kromje wuhloweje jamy. Srjedźišćo předstajenja je skromny stary dom Symakec swójby ze stwu a kuchnju, hdźež hižo přez třěchu kapa; wjerćite jewišćo dowola najwšelakoriše městna za napjatu hru w chěži a před njej. Z pomocu starych listow wunurjeja so poněčim podawki ze zašłosće, podawki, kotrež spožčeja dźensnišemu, modernemu žiwjenju tragiske rysy, korjenje. (Tež tole je překwapjenje w našim mjeńšinowym dźiwadle, kiž je přewažnje wot komedijow žiwe.) Mjez Hanku a sprawnym hladarjom Janom nastawa z časom dowěrliwy poměr, haj poćah. Na kóncu pak přińdźe na swětło (a tute »swětło« na jewišću je krejčerwjene), zo běchu prjedownicy młodeju hłowneju figurow přez wšelake biografiske zapletki poćeženi. Runje swójbne konflikty staršich přiwuznych su zdźěla njewuprajne, a to hač k wumocowanju na kuchinskim blidźe (w serbskej hrě!). Přihladowar rozumi přičiny starych zwadow krok po kroku, při čimž wotměnjeja so přitomnostne sceny wokoło wowki prawidłownje kontrapunktisce z wróćozhladowanjom na młodosć staruški a jeje zemrěteje dźowki Jěwy. Prjedy hač Hanka zaso do Berlina ćeknje – a to bjez sympatiskeho hladarja –, zapali wona hišće drjewjany skelet swójbneho dwora, zo njeby so z woporom bagrow stał. Wowka Marja bě so, hižo w chorobnym stole a do rozžohnowanja wot doma, k swojej winje dźowce napřećo emfatisce přiznała: »To je mi tak žel!«. Nadźija wotpočuje tuž na milenijowej generaciji wnučkow ...
»Der Zweck des Lebens
ist das Leben selbst.«
(Goethe)
Prěnja serbska literarna stawiznarka, zdobom wysokošulska docentka, wudawaćelka a recensentka Lucija Hajnec woswjeći kónc tutoho měsaca swoje 90. narodniny. K tej składnosći přejemy jej dale krutu strowotu, spokojnosć, wjeselo a Bože žohnowanje při wšitkich jeje předewzaćach.
Jubilarka narodźi so 30. apryla 1929 jako třeća a najmłódša dźowka wučerja Józefa Hajny w Zdźěri. 1934 přesadźichu nana do Budyšina, zo njeby dlěje mjez katolskimi Serbami na wsy skutkować móhł. W měsće donawukny holca němčinu, chodźeše na ludowu šulu a po tym na gymnazij. Po maturje – 1947 – chcyše rady farmaciju abo medicinu studować, tola aktiwna powójnska generacija dyrbješe so tež maćernej rěči a kulturje wěnować. Lucija Hajnec pokaza dowidźenje do tuteje trěbnosće: »Njemóžachmy swobodne žiwjenje našeho ludu twarić z tym, zo so jenož na wěste powołanja wusměrjachmy«, wobkrući wona před lětami swoju kročel. A tak studowaše młoda Serbowka wot 1947 na Praskej Karlowej uniwersiće slawistiku a sorabistiku. Do čěskeje stolicy dźěše poprawom ze zaměrom, zo by pozdźišo we Łužicy jako wučerka dźěłała. Ale w času studija rozsudźi so za diplomowy směr a za wědomostny puć. K jeje wuznamnym profesoram słušeštaj Serb Mikławš Krječmar a Čech Antonín Frinta. 1952 zakónči studij z dźěłom wo Smolerju a bu hnydom promowowana, štož bě tehdom w Čěskosłowakskej hišće móžno. Spočatk lěta 1953 přistajichu derje wukubłanu sorabistku w nowym Instituće za serbski ludospyt, kotryž běchu krótko do toho Němskej akademiji wědomosćow w Berlinje přirjadowali. Hač do lěta 1961 slědźeše Lucija Hajnec w Budyskim zwonkauniwersitnym zarjadnišću. Tu nasta jeje směrodajna studija wo Janu Bohuchwale Dejce, załožerju serbskeho nowinarstwa (1955), tu pisaše wona dalše pojednanja wo swědstwach narodneho wozrodźenja. 1956 započa eksternje wuwučować na tehdyšim Serbskim instituće Lipšćanskeje uniwersity (wot 1969 Institut za sorabistiku). A nazymu 1961 powołachu ju tam jako stajnu sobudźěłaćerku za předmjet serbskeho pismowstwa.
Pólskorěčne wobrazy wo žiwjenju a skutkowanju čłonow Nawkec swójby su, wothladajo wot 15stronskeju studijow k Michałej a Antonej Nawce, wšitke krótke, zhusćene, ale z fachowymi citatami podkładźene. Spušćomna bibliografija něhdźe 50 serbskich žórłow sćěhuje na kóncu knižki, kiž wobsahuje na 72 stronach tež portrety wobjednanych wosobow, potajkim po rjedźe dale portrety dźěći Achima, Błažija, Ludmile a wnučkow Boženy a Tomasza Nawkec kaž tež Měrka a Michała Šołty. Tući wubrani su wopisani jako tworićeljo serbskeje literatury, hudźby, molerstwa abo publicistiki. Kościów wuzběhuje zasłužby »seniora«, kotrehož jako »njeparujomneho w swojej dźěławosći za Serbow« (str. 10) woznamjenja, dokelž je swoje žiwjenske ideale potomnikam skutkownje sposrědkował. Sebjekritisce awtor přida, zo njejsu jeho biografiske hódnoćenja perfektne, ale maja dobry zaměr. Skromne, popularne wudaće přinošuje k tomu, zo so wědomje wo serbskej duchownej kulturje w susodnym kraju skrući. Přetož kaž w poslednjej sadźe w bibliskim duktusu rěka: »Temow je wjele, ale kmanych publicistow [wo Łužicy] mało.«


text:
Wopisowanje
Čitanski wurězk
Tydźenske Nowiny, dźeń 29. 10. 1853
Jeju kralowskej wysokosći princ Albert a jeho knjeni mandźelska princesna Karola wopytaštaj 25. oktobra horu Čornobóh. Na hori bě jimaj město Budyšin snědanje wuhotowało. Jako princ a princesna z Čornoboha deli k Wuježčanskej hajniskej chěži přińdźeštaj, ćehnješe jimaj ze sto porow młodych serbskich hólcow a holcow wobstejacy ćah napřećiwo. Ći sami běchu z wokolnych wsow, jako ze Šekec, z Mješic, Rachlowa, Trjebjeńcy, Bukec, Brězowa, Wysokeje, Žornosyk a z Błócan, rjenje z wěncami a wonješkami wudebjeni a spěwachu ducy serbski spěw »Hišće Serbstwo njezhubjene«. Dźowka k. gmejnskeho prjódkstejerja Ruzle z Wysokeje wobroći so na princa a princesnu z hrónčkom a potom buchu kralowskimaj wysokosćomaj žnjenski wěnc a korbik běrnow kaž tež korbik sadu, dwaj tykancaj, na deńčku ležacaj, a křińca butry přepodate. Princ Albert wotłama ruče kruch tykanca a jědźeše jón ze swojej mandźelskej, tež wzaštaj pozdźišo wšo sobu do Drježdźan. Potom bu jimaj serbski spěw spěwany, po čimž princ Albert požadaše, zo bychu ći młodźi ludźo rejwali. Knjeni princesna chcyše tež zwotprědka z jednym serbskim hólcom rejwać hić a běše tehodla hižom swój płašćik wotpołožiła, ale dokelž dyrbješe so swojeje chabłateje strowoty dla starobliwje na kedźbu brać a bě na łuce za jeje ćeńke stupnje jara mokre, duž wona zaso wot tajkeho wotmyslenja wotstupi. Mjez rejemi dawaštaj sebi kralowskej wysokosći někotrych gmejnskich prjódkstejerjow prjódkstajeć a rěčeštaj z nimi po serbsku. Skónčnje so jimaj wjeletawzynthłósna sława wunjese, a pod spěwanjom »Toh krala žohnuj Bóh« wjezeštaj so do Pomorc, hdźež so do kralowskeho železniskeho wozu sydnyštaj a do Drježdźan wotjědźeštaj.


text:
Wubranka hraje w Ústíju
Serbska koparska wubranka muži testuje zajutřišim, njedźelu, w čěskim měsće Ústíju nad Labem přećiwo zastupjerjej druheje čěskeje ligi FK Ústí nad Labem. Zakop w stadionje na Masarykowej 228 budźe w 13 hodź.
Lodohokejowy derby
Jutře wuhraje so w lodohokejowej lize DEL 2 zymski derby mjez Drježdźanskimi lodowymi lawami a Łužiskimi liškami z Běłeje Wody. Hrać budu pod hołym njebjom w Drježdźanskim stadionje Dynama, a to wot 16.15 hodź. Zastup do areny je wot 13 hodź. móžny.
Gymnastika dale dźe
Viktoria Worklecy poskići wot 13. januara zaso kóždu srjedu wot 20 do 21 hodź. gymnastiku. Wšitke zajimče su do Worklečanskeje ćěłozwučowarnje přeprošene. Nowa wjednica kursa je serbska fyzioterapeutka Sylwija Šołćina.
Prěnja mountainbike-tura
Kamjenski bikehouse přeproša wšitkich zajimcow na prěnju mountainbiketuru, a to njedźelu, 10. januara. Tempo a niwow budźetej zaso skupinje přiměrjenej. Tura započnje so při bikehousu a ma dwě do tři hodźiny trać.
Viktoria chce zaso na čoło


text:
Čłonojo předsydstwa Maćicy Serbskeje su so wčera w Choćebuzu zetkali. Na posedźenju wobdźěli so tež tamniši generalny superintendent Martin Herche. W srjedźišću wuradźowanja steješe połoženje ewangelskich Serbow w Delnjej Łužicy.
Choćebuz (ap/SN). Je hižo wjele lět z tradiciju, zo zetka so předsydstwo Maćicy Serbskeje jónu wob lěto w Delnjej Łužicy. Tam zeznajomja so z dźěławosću jedneje serbskeje institucije abo serbskeho towarstwa. Tohodla wotmě so srjedowne posedźenje předsydstwa w Choćebuskim ewangelskim centrumje hromadźe z předsydstwom delnjoserbskeje Maśicy Serbskeje a z předsydstwom Spěchowanskeho towarstwa za serbsku rěč w cyrkwi.


text:
Marjana Domaškojc
Marjana Domaškojc (* 28. februara 1872 w Cazowje, † 11. awgusta 1946 runje tam) bě delnjoserbska basnica, spisowaćelka, nowinarka a patriotka.
Wona započa wot 1886 w tekstilnej fabrice w Choćebuzu dźěłać. Hač do 1931 bě tam přistajena a hromadźeše zaćišće a nazhonjenja serbsko-němskich dźěłowych poměrow w Delnjej Łužicy.
Wot 1925 pisaše za rozdźělne serbske nowiny a časopisy rozprawy a předewšěm basnje. Do jeje basnjow zaběžachu předewšěm jeje zaćišće domjaceje přirody a wjesneho žiwjenja z religiozneho wida. Nimo toho pisaše tež patriotiske basnje, w kotrychž so z tehdyšej situaciju Serbow kritisce rozestaješe.
W lěću 1929 wuńdźe jeje socialnokritiska dźiwadłowa hra Z chudych žywjenja tehdyšeho časopisa Łužyca, w kotrymž je połoženje Serbow wopisała. Dźiwadłowa hra njemóžeše so dla spřećiwjenja konserwatiwnych kruhach w Němskej předstajić. W lěću 1932 předstaji so prěni raz čěsce w Praze.
Po njej bu w NDR pomjenowana tehdyša Serbska rozšěrjena wyša šula w Choćebuzu, dźensniši Delnjoserbski gymnazij.
Jeje row z wot Měrćina Nowaka-Njechorńskeho wuhotowanym drjewjanym křižom nadeńdźe so na wjesnym pohrjebnišću w Cazowje.
ŽórłoWobdźěłać
- Ein kleines Lexikon - Sorben/Serbja. Domowina-Verlag, Bautzen 1989, ISBN 3-7420-0405-0
WotkazyWobdźěłać
-
- Marjana Domaškojc – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce) (atr=107707284) (němsce)
-
- Marjana Domaškojc – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce) (atr=118680234) (němsce)
- Literatura wot a wo Marjanje Domaškojc w Serbskej bibliografiji (němsce)
- Dokumenty a dźěl zawostajenstwa w Serbskim kulturnym archiwje (pdf-dataja)


text:
Tysacy swójbow na horcych dnjach so dotal přewšo derje wočerstwiło
Budyšin (SN/mwe). W Budyskej Sprjewinej kupjeli registrowachu w lětušej sezonje, kotraž bě so 1. junija zahajiła, hač do kónca julija něhdźe 23 500 wopytowarjow. To je něhdźe tysac wjace hač loni w samsnym času. Diana Liebsch z Budyskeje wobdźělenskeje a wobhospodarjenskeje towaršnosće (BBB), za wudźeržowanje kupjele zamołwiteje, zdźěli našemu wječornikej: „Naše mustwo wobsteji z płuwanskich mištrow a fachowcow za kupanske zawody – smy pjećo a wučomnik. Přidatnje nas wuchowanscy płuwarjo Němskeho čerwjeneho křiža a Němskeje towaršnosće za wuchowanje žiwjenja podpěruja. Woni so w změnje wo dohladowanje kupacych a hladanje techniskich připrawow staraja.“ Kasowy wobłuk a rjedźenje sanitarnych připrawow eksterna posłužbowa firma zamołwja. Nimo mjeńšich zranjenjow kaž rěznjenjow, problemow z wobtokom kreje abo kałnjenja insektow dla njemějachu w Budyskej Sprjewinej kupjeli žane starosće. Kiosk zaruča ćělne derjeměće tysacow wopytowarjow. Wupožčić móža sej tam tež słónčenske lěhadła.


text:
Njebjelčicy (JK/SN). Po tym zo Serbske Nowiny w swojim wudaću z 30. měrca wo tym rozprawjachu, zo njejsu Njebjelčanscy gmejnscy radźićeljo na minjenym posedźenju přihłosowali, so ze swójskim podźělom na projekće k njewotwisnemu zastaranju z energiju wobdźělić, su tola hišće rozrisanje na dobro gmejny našli. Kaž wjesnjanosta Tomaš Čornak (CDU) našemu wječornikej zdźěli, je so Fraunhoferski institut jako jedyn z wobdźělenych na projekće, zwólniwy wuprajił stajić próstwu wo spěchowanje skutkowneje studije.
We wobłuku widejoweje konferency su hišće raz modality projekta a studije wobrěčeli a so na to dojednali, projekt z wočow njepušćić. Dokelž dyrbješe spěchowanska próstwa hač do 30. měrca na wotpowědnym městnje być, zo bychu ju schwalili, su dźeń do toho dołho sedźeli a próstwu sformulowali, Čornak informuje. Skónčnje ju dypkownje zapodachu, a tak je projekt hišće móžny.


text:
Połedńowy Sudan
Połedńowy Sudan (ang. South Sudan); Republika Połedńowygo Sudanu (ang. Republic of South Sudan) – państwo we strzodkowyj Africe, bez dostympu do morza. Stolica mo we Dżubje.
Uod 9 lipca 2011 Połedńowy Sudan uzyskoł ńypodległość, uznano uod władzůw we Chartůmje.
Jak ino powstoł Sudan (1956), uůnygo połedńowo tajla kćoła ńypodlełośći a skirz tygo bůła sam durś wojna. Uod 2005 wywojowoł śe autůnůmijo, we styczyńu 2011 bůł sam wotůng, we kerym 98,83% ludźi welowoło za samostanowjyńym.
Inakszy kej na půłnocy, kaj sům uobyczńe muzułmůny, we Połedńowym Sudańe żywobyjům krześćijůny a ańimisty.


text: Budyšin (CS/SN). Koncept energije a lutowanje energije běštej mjez druhim ćežišći njedawneho wuradźowanja Budyskeje měšćanskeje rady. Tak mytowachu na wuradźowanju na radnej žurli w sukelnicy dobyćerjow šulerskeho wubědźowanja „Lutowanske liški pytane“. Pućowanske pokale přijimać móžachu chowancy Budyskeju Schilleroweho a Melanchthonoweho gymnazija. Schillerowcy dóstachu myto za slědźenje, z kotrymž pokazachu cyle konkretne móžnosće, zalutować energiju w domskim. Melanchthonowcow su wuznamjenili, dokelž běchu na swojim kubłanišću za sobušulerjow 5. a 6. lětnika dźeń lutowanja energije přewjedli.


text:
KS Budowlani Lublin – RC Orkan Sochaczew 27:18 (22:6)
punkty:
Budowlani: Piotr Psuj 10, Wojciech Piotrowicz 7, Jakub Jasiński 5, Michał Węzka 5.
Orkan: Tomasz Gasik 6, Michał Ojdowski 5, Emil Kowalewski 5, Bogdan Wróbel 2.
Budowlani: Adrian Chróściel (Krzysztof Banaszek), Michał Pietrkiewicz, Piotr Nojszewski (Tomasz Jóźwik), Michał Kędra (Krzysztof Kędra), Jakub Jasiński (Paweł Narojek), Bartłomiej Jasiński, Michał Kowal (Sebastian Berestek), Stanisław Niedźwiecki, Jakub Stelmach, Wojciech Piotrowicz, Michał Jabłoński (Bartłomiej Łukaszek), Piotr Skałecki, Piotr Psuj, Kamil Walaszek, Michał Węzka.
RC Lechia Gdańsk – KS Posnania Poznań 32:15 (10:12)
punkty:
Lechia: Jurij Bukhalo 12, Piotr Jurkowski 10, Robert Kwiatkowski 5, Sławomir Kaszuba 5.
Posnania: Karol Kokotkiewicz 5, Daniel Trybus 5, Dariusz Działek 5.
Lechia: Rafał Witoszyński, Grzegorz Janiec, Sławomir Kaszuba, Rafał Ledemann, Wojciech Kucharek, Marek Płonka, Cyprian Majcher, Aleksander Nowicki, Rafał Janeczko, Jurij Bukhało, Grzegorz Buczek, Tomasz Rokicki, Karol Hedesz, Robert Kwiatkowski, Piotr Jurkowski.
Krzysztof Zieliński, Krzysztof Krzewicki, Mirosław Klusek, Dariusz Wantoch-Rekowski, Piotr Piszczek, Robert Kuźmiński.
RC Arka Gdynia – AZS-AWF Warszawa 27:6 (10:6)
punkty:
Arka: Rafał Szrejber 5, Sergo Kvernadze 5, Paweł Dąbrowski 5, Mateusz Dąbrowski 5, Paweł Nowak 5, Beka Tsiklauri 2
AZS-AWF: Piotr Nowakowski 3, Jacek Grygułło 3
Arka: Wojciech Ruszkiewicz (54′ Karol Perzak), Daniel Bartkowiak (64′ Bartosz Walczuk), Bartosz Madajewski, Marek Skindel (78′ Bartosz Kiersnowski), Paweł Nowak, Arkadiusz Zdunek, Craig Bachurzewski ( 54′ Robert Andrzejczuk) , Paweł Dąbrowski, Łukasz Szostek (11′ Stanisław Krieczun), Beka Tsiklauri, Krzysztof Korbolewski (64′ Marcel Zembroń), Rafał Szrejber, Konrad Chromiński, Mateusz Dąbrowski (64′ Mateusz Plichta), Sergo Kvernadze.
AZS: Tomasz Gołąb, Piotr Wieczorek, Jan Bułkowski (70’Wojciech Szonecki), Łukasz Powałka, Kordian Czuryłło (65′ Łukasz Ślusarczyk),
Michał Rosiak,(77’Grzegorz Rudowski), Michał Kępa, Jan Cal – Paweł Plichta, Jacek Grygułło – Grzegorz Osiadacz, Wojciech Łukasiewicz, Łukasz Nowosz, Daniel Kowalski,(41’Wojciech Grygułło),Piotr Nowakowski(73′ Kamil Cichecki).
27.08.
Blachy Pruszyński Budowlani S.A. Łódź – Rz.K.S. Juvenia Kraków (sobota,godz.15.00; Piotrowicz, Janeczko, Michałkiewicz)


text:
Alternatywne zdrzōdła ynergije
Ekstra a niyzależne zdrzōdło ynergije przinosi moc użytku dlŏ fyrmy i dōmu. Tymi nŏjwŏżniyjszymi sōm snadnōm rzeczōm:
- szporobliwość prziniysiōnŏ ôd wykorzistaniŏ ôdnŏwialnygo zdrzōdła energije
- uniyzależniynie ôd kōnwyncjōnalnych zdrzōdeł, dziynki czymu np. we przipŏdku zastŏwiyniŏ dostŏw elektycznyj energije z necu stawiyniy durch funguje.
Jeźli sie rozchodzi ô ôdnŏwialne zdrzōdła ynergije wykorzistywane ôd dōmōw i małych fyrm, nŏjpopularniyjszymi rozwiōnzaniami sōm:
- ôgrzewaniy użytkowyj wody (fototermicznŏ kōnwersyjŏ)
- plōmpy ciepła
- ôdzyskiwaniy deszczowyj wody
- elektrycznŏ energijŏ pozyskiwanŏ ze klarowygo prōmiyniowaniŏ (fotowoltaicznŏ kōnwersyjŏ)
- elektrycznŏ energijŏ pozyskiwanŏ ze wiatru
BMS umożniŏ tyż kōntrola awaryjnygo zasilaniŏ
Instalacyje tyj zorty mogōm fungować niyzalyżnie, mogōm tyż być tajlōm słożōnygo systymu stawiyniowyj autōmatyki. Systym umożniŏ ôbstōny mōnitoring i wizualizacyjŏ prŏcy ôdnŏwialnych zdrzōdeł ynergije. Informacyje ściōngane durch z czujnikōw abo miernikōw zamōntowanych na zdrzōdłach, sōm niyskorzij analizowane ôd systymu podle ôd nich akuratności.
Systym wachuje przi nŏlyżnym stanie liniji zasiylaniŏ, kej ôdkryje chyba napiyńciŏ, autōmatycznie przekupluje sie na awaryjne zasiylanie. Zalyżnie ôd wymŏgań, może to być bateryjne podtrzimanie abo sztrōmotwōrczy agregat.


text:
Wot minjeneje sezony ma prěnje koparske mustwo Sokoła Ralbicy/Hórki noweho trenarja, 51lětneho Thomasa Schultza ze Spal. Wjacore lěta bě wón hrajerjow ST Wojerecy 1919 trenował, prjedy hač přewza wón rólu šeftrenarja w Ralbicach. Jurij Bjeńš je so z nim rozmołwjał a zhonił, kajke bě Schultzowe prěnje lěto pola Sokoła.
Knježe Schultzo, swoju prěnju sezonu sće ze Sokołom Ralbicy/Hórki we wokrjesnej wyšej lize na 5. městnje skónčił. Sće spokojom?
T. Schultz: Cil mustwa bě so mjez prěnimi pjećomi zaměstnić. To je wone docpěło. Tež, hdyž sym sej tajnje snano tón abo tamny dypk wjace wuličił, móžu prajić, zo bě to dobra sezona.
Hdźe sće tón abo tamny dypk zhubili?


text:
Katalog OPAC ; Baza „Dorobek” ; oai:repolis.bg.polsl.pl:45340
Wydział Inżynierii Środowiska. Politechnika Wrocławska
własność autora - umowa licencyjna PŚ
Jan 7, 2020
Feb 27, 2018
15
https://repolis.bg.polsl.pl/publication/49577
Bodzek, Michał
Wiśniewski, Jacek
Wiśniewski, Jacek
Banach-Wiśniewska, Anna Babilas, Dorota Barbusiński, Krzysztof Barchańska, Hanna Bartela, Łukasz Belok, Janusz Bodzek, Krzysztof Brągoszewska, Ewa Buliński, Zbigniew Cema, Grzegorz Choiński, Dariusz Ciukaj, Szymon Ciuman, Piotr Cornik, Dawid Ćwiertniewicz-Wojciechowska, Magdalena Danek, Magdalena Dawczyński, Szymon Dobosz, Krzysztof Drygała, Aleksandra Dudziak, Mariusz Dulak, Leszek Dydo, Piotr Ferdyn-Grygierek, Joanna Fice, Marcin Fornalczyk, Agnieszka Franke, Dawid Frania, Krystian P. Fross, Klaudiusz Gamoń, Filip Garbacz, Przemysław Gasidło, Krzysztof Gawor, Łukasz Gillner, Danuta Gnida, Anna Górski, Marcin Gruszka, Agata Grychowski, Tomasz Grygierek, Krzysztof Grzywnowicz, Krzysztof Gutwiński, Piotr Hąbek, Patrycja Hordyńska, Małgorzata Hryb, Wojciech Jakóbik-Kolon, Agata Jarek, Grzegorz Jarka, Paweł Jendruś, Rafał Kaczor, Zuzanna Kaczmarczyk, Zbigniew Kalisz, Sylwester Kamińska, Gabriela Karwot, Janusz Kasprzak, Marcin Katla, Daria Kierepka, Kamil Kluczka, Joanna Kłusek, Marzena Kocot, Henryk Kosman, Wojciech Kozielska, Barbara Kozioł, Michał Kozyra, Andrzej Krok, Roman Król, Małgorzata Krykowski, Krzysztof Krzywoń, Rafał Kubek, Paweł Kudlek, Edyta Kuzior, Aleksandra Landrat, Marcin Lepszy, Sebastian Lipczyńska, Aleksandra Lis, Mateusz Lukaszkowicz, Krzysztof Lutyński, Marcin Łukowicz, Henryk Maciak, Erwin Mainka, Anna Maj, Izabella Malcher, Andrzej Manowska, Anna Marciocha, Dorota Marcisz, Marek Marszałek-Kotzur, Izabela Matula, Grzegorz Metzger, Mieczysław Michalak, Jarosław Midor, Katarzyna Milewski, Andrzej Mitko, Krzysztof Musztyfaga-Staszuk, Małgorzata Mzyk, Tadeusz Nocoń, Witold Nowak, Grzegorz Nowoświat, Artur Ober, Józef Padewska-Jurczak, Agnieszka Pawełczyk, Sławomira Pawlyta, Jacek Pawlyta, Mirosława Peczkis, Grzegorz Pieczykolan, Barbara Płaza, Grażyna Płonka, Joanna Pośpiech, Jakub Piotrowska, Natalia Piotrowski, Krzysztof Płonka, Izabela Przybyła, Krzysztof Przygrodzki, Maksymilian Przypis, Marta Przystaś, Wioletta Puszczało, Ewa Remiorz, Leszek Rostański, Krzysztof Marek Różański, Zenon Rulik, Sebastian Rusin, Andrzej Rusin, Krzysztof Rybak, Aleksandra Rybak, Aurelia Sakiewicz, Piotr Saternus, Mariola Siudyga, Tomasz Skarka, Wojciech Skorek-Osikowska, Anna Słomka-Słupik, Barbara Sobek, Szymon Skupin, Piotr Sobieraj, Jakub Stanek, Bartosz Stangel, Michał Stebel, Krzysztof Steidl, Tomasz Stępień, Mariusz Stolecka, Katarzyna Strzałkowska, Ewa Suponik, Tomasz Surmacz-Górska, Joanna Szczygieł, Marcin Szindler, Magdalena Szindler, Marek Szojda, Leszek Szulc, Karolina Szymanowska-Gwiżdż, Agnieszka Ścierski, Waldemar Tański, Tomasz Tomala, Martyna Tomaszewski, Mariusz Tomiczek, Błażej Tomiczek, Krzysztof Trawiński, Tomasz Turek, Marian Turek-Szytow, Jolanta Walentyński, Ryszard Wandrasz, Andrzej Jan Werle, Sebastian Wiciak, Grzegorz Wiora, Józef Herbert Wielgus, Natalia Willner, Joanna Wiśniowski, Maciej Wnorowska, Joanna Wróblewski, Włodzimierz Wyczarska-Kokot, Joanna Zaik, Karolina Zajusz-Zubek, Elwira Ziembińska-Buczyńska, Aleksandra Zimoch, Piotr Zygmanowski, Marcin Żmudzińska-Nowak, Magdalena Żabczyński, Sebastian Werle, Sebastian. Red. Ferdyn-Grygierek, Joanna. Red. Szczygieł, Marcin. Red.


text:
Wojerecy (AK/SN). Wjesnym předstejićelam Brětnje/Michałkow, Němcow, Hórnikec, Čorneho Chołmca a Ćiska přisteji we wobłuku posedźenjow Wojerowskeje měšćanskeje rady wotnětka prawidłowna hodźina za naprašowanja. Wotpowědne wudospołnjenje dnjowych dypkow je rada wčera z wjetšinu hłosow frakcijow CDU, Lěwicy, Aktiwne Wojerecy/Zeleni a SPD wobzamknyła. Jědnaće radźićelow AfD a Swobodnych wolerjow/Přichod města namjet wotpokaza, Dirk Nasdala (Swobodni wolerjo) so hłosa wzda.
„Zhromadne dźěło mjez městom a jeho dźělemi docpěje nowy schodźenk. Wobydlerjo měšćanskich dźělow dožiwja, zo rada jich naležnosće na wědomje a chutnje bjerje. To móže wuraz hišće lěpšeho wobydlerskeho wobdźělenja być“, we wobkrućenju schwaleneho namjeta rěka.
Sebastian Dömmel (AfD) kritizowaše: „Nažel njeběchmy do zdźěłanja namjeta zapřijeći. To zbudźa zaćišć, zo njeńdźe wo wjesnych předstejićelow, ale skerje wo to nam škodźeć. Mamy namjet za ryzy politisku bitwičku. Wjesni předstejićeljo móhli bjeze wšeho regularnu hodźinu naprašowanjow wužiwać, za to wosebity dnjowy dypk trěbny njeje.“


text:
Vatikan (B/SN). Bamž Franciskus je njedźelu tydźenja při tradicionalnym modlenju wo jednotu křesćanow na Pětrowym naměsće znowa wuzběhnył: „Tež my křesćenjo w mnohotnosći konfesijow a tradicijow smy putnicy po puću k połnej jednoće.“ Jednota so poradźi, hdyž so sylnišo na Jězusa wusměrimy, jeničkeho Knjeza. Skedźbni na lubosć Božu, kotraž so často schowana pokazuje, kaž dźiw z winom w měsće Kana. Tydźeń modlenja wo jednotu křesćanow wotměwa so ekumenisce po cyłym swěće, w sewjernej hemisferje wot 18. do 25. januara a w južnej mjez swjatkami a Božim spěćom. 25. januara, na swjedźenju nakazanja japoštoła Pawoła, swjeći bamž w Romskej bazilice swj. Pawoła ekumenisku nutrnosć.
Mać Boža w tučeli


text:
Przyszłość Śląska – rozmowa z Marcinem Melonem
Już w najbliższy piątek na Stadionie Miejskim w Tychach odbędzie się ważne wydarzenie dotyczące śląskiej edukacji regionalnej. To finał czwartej edycji Wojewódzkiego Konkursu Wiedzy o Regionie „Silesia Incognita”, pierwotnie planowany na kwiecień 2020, jednak przełożony z powodu pandemii. Organizatorami konkursu są Muzeum Miejskie w Tychach oraz tamtejsza Szkoła Podstawowa nr 37 im. Kornela Makuszyńskiego, w której pracuje pomysłodawca imprezy, Marcin Melon.
Wachtyrz: – Trocha my sie latoś naczekali na finał „Silesia Incognita”, pra?
Marcin Melon: – Toć. Plan bōł taki, co bajtle, kere wygrajōm, miały już być downo nazod z wycieczki do Brukseli, bo tako, jak wiycie, je głōwno nagroda. Nale frechowny korōnawirus miōł inksze plany, do kerych musieli my sie dostosować. Terozki mōmy nadzieja, co we wrześniu zakōńczymy czworto edycjo, a piōnto, już normalnie, szafnymy na wiosna 2021.
– Przōdzij nagroda głōwno czyli rajza do Brukseli fundowōł Marek Plura.
– Nale Marek, jak kożdy wiy, wykludziōł sie z Europarlamyntu do polskigo Senatu, beztōż musieli my znojś nowego patrōna hōnorowego. Jo ôd poczōntku wiedziōł, co to musi być Łukasz Kohut. Łukasz godo sōm ô siebie, co ôn je rock’n’rollowo dusza, a jo myśla, co Silesia Incognita to je tyż tako trocha rock’n’rollowo edukacjo regiōnalno. Prziznōm, co Łukasza przōdzij żech niy znoł. Trefiyli my sie dziepiyro pora tydni nazod, jo, ôn i frele z tyskigo Muzyjum: dyrektorka Ola Matuszczyk i kierowniczka Agnieszka Woszczyńsko. Zjedli my ôbiod (jo nudle, a ôn “tradycyjno” ślōnsko pizza) i jużech wiedzioł, co tyn chop mo ślōnskość głymboko w sercu i lepszego patrōna hōnorowego niy znojdymy.
– Durś tela chyntnych żeście latoś mieli?
– Toć, bezma sto bajtli, ze Ślōnska i niy ino. Moga pedzieć, co latoś we finale bydymy mieć tyż manszaft z Altrajchu, czymu żech je rod. Nasze zocne jury miało ciynżko, nale yntliś wybrało trzidziści drużyn, kere zagrajōm we finale na Sztadionie we Tychach. Tak, jak żech pedziōł, bydymy sam mieć szkoły ze cōłkigo Hajmatu.
– Po jakymu Silesia Incognita je inkszo ôd reszty konkursōw?
– Bo my żodnymu niy chcemy udowodniać żodnyj pseudo-prowdy. Sam żodyn niy fandzoli ô ôdwiecznyj polskości Ślōnska, ani ô “gwarze”. Za to chcymy pokozać tyn efekt “Wow!”, efekt “Jezderkusie!”. Chcymy, coby te bajtle yntliś pedziały same do sia: “Jezderkusie! My to mōmy ale szczynście, że miyszkōmy prawie na Ślōnsku!
– Jedna rzecz durś mi niy dowo spokoju, po jakymu kōnkurs mianuje sie “Silesia Incognita”?
– Bo my już spokopili, co nasz Ślōnsk to je fest tajymniczo tajla świata, im wiyncyj jij ôdkrywomy, tym bardzij widzymy, wiela sam jeszcze durś je do ôdkrycio. I mōm nadzieja, co te bajtle, kere dostały sie do finału, tyż już to spokopiły. Jo to wiym, co kożdy z nich już chyciōł tego bakcyla i rod bydzie poznować swōj Hajmat. Dejcie sie pedzieć, te bajtle to je prziszłość Ślōnska. Za dziesiynć abo dwajścia lot, bydōm tukej gospodorzami.
– Dziynkujymy Wōm, a ô wynikach finału Czwortyj Edycji “Silesia Incognita” napiszymy we Wachtyrzu hned.


text:
Petanque
Pétanque (IPA [pe.tɑ̃ːk]) (szpil we bule/boule, szpil we kugle, petanka) – zorta gry we kugle, szport ze Francyji kaj je fest popularno gro zespołowo lo szpasu abo lo rywalizacyje. Pochodzyńy petanque je rzimskie. Dowńij groli we ńa soldaty we Starożytnym Rzimje i tam kaj bůło Rzimske Imperyjům.
Terozki szpilajům we ńa bajtle i starziki, baby i chopy, nale chopy důminujům.
Petanque je popularno na połedńu: we Połedńowyj Fracyji i Połedńowyj Ojropje we becyrku Strzrůdźymnygo Morza - we Italyji, Můnako a Szpańiji. Szpilajům we ńa tyż we Mjymcach, Belgije, Szwajcaryji a Szwecyji a na inkszych kůntynyntach - we Azyje (Tajlandyjo) i we Africe (Madagaskar, Tůnezyjo, Algeryjo, Synegal).
Regle[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wystympujům roztomajte zorty i regle gry we kugle: kugle ze Lyonu, kugle ze Prowansyji, bocce (ze Italiji). Gro śe wszyjske uůne na zawartych a růwnych terynach bez trowy. Sům tyż kugle - bowls - we Wjelgij Brytańji kaj wszyjsko uůnaczům na trowje, szpilplac tyż.
Szpilplac, bale i cyl
- Szpilplac do petanque ńy moge mjeć myńij kej 4 myjtry szyrzki a 15 myjtrůw dugośći.
- Używo śe żeloznych balůw (kugli) ze luftym we postrzodku.
- Gro spolygo na ćepańu balami rynkům do cylu, kerym je mało (30 mm), drzewjanno bal mjanowano wjeprzkem - (pol.) świnka, (fr.) cochonet.
- Idźe tyż śćepować kugle przećiwńika (albo przećiwnygo manszaftu) co by nasze bůły bliżyj wjeprzka.
Szpil
- Nojprzůd szpilery (manszafty) losujům kery zaczyno,
- Uůn szpiler (manszaft), kery zaczyno, rysuje uokrůng, kerygo szyrzka mo 35 - 50 centymyjtrůw, ćepje uůn wjeprzka (6 a 10 myjtrůw) a pjyrszy bal,
- Ńyskorzi ćepje drugi (uoba używajům tyn sům uokrůng i ćepjom ze ńygo),
- Kerygo bal je bliżyj wjeprzka tyn ńy muśi ćepać,
- Jak tyn co uůnygo bal bůł dalij, ćepńe lepij uode drugigo, ćepje tyn drugi (wprzůd moge używoć myjtermas coby zbadać na zicher).
Půnkty
- Půnkty ze taki tajli moge erbnůńć ino jedyn.
- Kożdo nostympno tajla zaczyno uůn szpiler (manszaft), kery przůd erbnůł půnkty.
- Nostympno tajla gro śe we drugo strona (roz we jedno, roz we drugo)
- Szpil mo tela tajli wjela trza, aże jedyn szpiler ńy bydźe mjoł uokryślůnyj wjelośći punktůw.
- Zwyćynzcům je tyn szpiler (manszaft), kery we cołkim szpilu zdobydźe 13 půnktůw (albo 15 ).
Uodrůżńo śe trzi roztomajte szpile:
- single (fr.) tête-à-tête - jedyn na drugiego, kożdy mo 3 bale;
- dublety - dwa manszafty ze dwoma szpilerami, kaj kożdy szpiler mo trzi bale;
- triplety - dwa manszafty ze trzima szpilerami, kaj kożdy szpiler mo dwa bale.
Petanque na Ślůnsku[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Sum roztomajte ślůnskie uorganizacyje petanque:
- Sekcja Petanque przy Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Piekarach Śląskich
- Sekcja Petanque przy Stowarzyszeniu Domu Miasta Saint-Etienne w Katowicach - je sekcjo we stowarziszeniu, szpilo we Polskij Federacyji Petanque. Uůnyj anfang bůł we 2009. We 2009 zdobůła titel majstra trzećij ligi. We 2011 zdobůła titel wicemajstra drugij ligi i wlozła do pjyrszyj ligi PFP. Terozki (2016) je we trzećij lidze.
- Śląski Klub Petanque "Carbon" Katowice je klubym, wjinkszo nale szpilo we polskij drugij lidze Polskij Federacyji Petanque - Uůnygo anfang bůł we 2012.
- Klub Sportowo-Rekreacyjny "Amicus-Giszowiec" kery mo plac przi grubie "Murcki-Staszic". We "Amicusie" grajům tyż we szkata.
- Klub Sportowy Petanque "Stal" Chorzůw - je ferajnym zwykłem, bez to ńy je we Federacyji a ńy szpilo we lidze. Uůnygo anfang bůł we 2011. Swoj plac mo kaj Chorzowskie Stowarzyszenie Pomocy "Serce".
- Stowarziszenie szpilerów we Siemianowicy, kere majo swoj szpilplac na Bytkowie


text:
Serbski Sejm zhladuje na posedźenju w Slepom na wuspěšne prěnje lěto swojeje dźěławosće wróćo
Zašłu sobotu su wotpósłancy Serbskeho sejma wuradźowali w serbskej wsy Slepo posledni króć w lěće 2019. Slepjanski wjesnjanosta Reihard Bork witaše wotpósłancow Serbskeho sejma a wšitkich přitomnych hosći w Slepom. W swójich postrownych słowach rozprawješe wo jara wobšěrnym rěčnym kubłanju za dźěći a młodostnych z pomocu Witaj a 2plus, kiž je so přez gmejnske mjezy derje přiwzało, kaž tež wo čestnohamtskim a gmejnskim angažemenće při šulerskim transporće, kiž z boka stata w dosahacej měrje zawěsćeny njeje. Z woprawnjenej hordosću rěčeše tež wo čiwym serbskim towarstwowym žiwjenju na městnje.
Potom zhladowaśe Serbski sejm zhromadnje na lěto połne dźěła, ale wjeseleše so tež nad postupami a wuspěchami. Wuznamny dźěl žadanjow sejma na kraj Saksku přiwza so do koaliciskeho zrěčenja, na přikład připóznaće serbšćiny jako druha cuza rěč nimo nadal praktikowaneho serbskorěčneho kubłanja na maćernorěčnym niwowje. Nimo toho žada sej Mjeńšinowy sekretariat štyrjoch awtochtonych mjeńšinow w Němskej, po tym zo bě so Serbski sejm wobroćił na zwjazkowe knježerstwo, wot zwjazkoweje kanclerki a wot frakciskich předsydow w Zwjazkowym sejmje přesadźenje ratifikacije ILO 169 hišće w tutej legislaturnej periodźe. Wotpósłancy přiwobroćichu so tež přichodej a přichodnemu lětu 2020 z tym, zo maja so w dźěłowym planje konkretizować přichodne ćežišća. Nimo toho wutwori so finančny wuběrk k zawěsćenju dźěłakmanosće Serbskeho sejma. Tohorunja społnomócni Serbski sejm swój wuběrk „wustawa/prawo“, wjesć rozmołwy ze zastupjerjemi cyrkwjow w serbskim sydlenskim rumje, zo bychu so we wosadach zawěsćili serbske rěčne rumy. Wobě wulkej cyrkwi matej w serbskim ludźe, kiž je jara nabožnje zakótwjeny, wosebity wuznam a tuž wysoku, předewšěm tež historisku zamołwitosć za zdźerženje, wožiwjenje a zesylnjenje serbskeho cyrkwinskeho žiwjenja.
Wo wosebitu adwentnu přechwapjenku postara so Slepjanske Dźěćetko, kiž přisłušnikow parlamenta a hosći w swjatočnej ćišinje z prućikom žiwjenja požohnowa, štož přinjese strowotu a derjeměće.
Serbski sejm zarjaduje štwórtk 06.02.2020 w 19:30 hodź. w Njebjelćicach za hornjołužiskich a wšitkich zajimowanych ludźi informaciske zarjadowanje k temje „Jedne lěto Serbski sejm a přichod“, při čimž móža so přitomni informować wo dźěławosći Serbskeho sejma a swoje nahlady do dźěła sejma zaplesć. Termin za zarjadowanje samsneho formata w Delnjej Łužicy so hišće wozjewi.


text:
Štó a što tči za serbskimi projektami, kotrež buchu we wobłuku wubědźowanja Sakskeho fondsa „Čiń sobu!“ mytowane? W lětušim serialu Serbskich Nowin chcemy je předstajić.
Hač spěwna skupina Wólbernosće, w kotrejž hižo nimale 25 lět hromadźe skutkujetaj, hač skupina Přezpólni, kotruž wón nawjeduje abo chór Lipa, kotryž wona nawjeduje – Jadwiga Kaulfürstowa a jeje mandźelski Fabian staj hižo lěta dołho kruta instanca na polu spěwneho hibanja w Serbach. Nětko dźěłataj hromadźe na nowym projekće, kotryž njeje w prěnim rjedźe na připosłucharjow wusměrjeny, ale na spěwarjow. „Stare serbske ludowe spěwy online“ je titul a program projekta, kotryž fond „Čiń sobu!“ z 5 000 eurami spěchuje.
„Jara so nad projektom wjeselu. Hižo za šulski čas sym so za stare ludowe pěsnje zajimował, to je mój konik. Lěta dołho sym wo tym sonił, je wobdźěłać. Je super wěcka, zo móžemoj to nětko zhromadnje z Jadwigu zwoprawdźić“, so dr. Fabian Kaulfürst wjeseli.


text:
Sławomir Mrożek / reż. Marek Fiedor
Elena Ferrante / reż. Weronika Szczawińska
Krzysztof Szekalski / reż. Katarzyna Kalwat
Helmut Kajzar / reż. Krzysztof Czeczot
Maciej Wasielewski / reż. Piotr Łukaszczyk
Malina Prześluga / reż. Piotr Łukaszczyk
Stanisław Lem / reż. Agnieszka Jakimiak
Paul Thomas Anderson / reż. Krzysztof Skonieczny
Peter Weiss, przekład: Andrzej Wirth / reż. Marcin Liber
David Lindo / reż. Weronika Szczawińska
Éric Faye / reż. Paweł Kamza
Agnieszka Jakimiak / reż. Agnieszka Jakimiak
Wit Szostak / reż. Marek Fiedor i Tomasz Hynek
Kurt Vonnegut / reż. Marcin Liber
Zuzanna Bojda / Amanda Lee Koe / reż. Daria Kopiec
Stanisław Lem / reż. Maciej Masztalski
Arnon Grunberg / reż. Paweł Miśkiewicz
Tomasz Kwaśniewski / reż. Szymon Kaczmarek
Tadeusz Różewicz / reż. Wojtek Ziemilski
Filip Zawada / reż. Paweł Palcat
Sandra Szwarc / reż. Lena Frankiewicz
wg Tadeusza Różewicza / reż. Paweł Kamza
Tadeusz Różewicz / reż. Marek Fiedor
Teatr krótkometrażowy
Mariusz Sieniewicz / reż. Piotr Łukaszczyk
Trwają próby
Kacper Pobłocki / reż. Agnieszka Jakimiak


text:
Serbska pop opera „Carpe noctem – Njeskónčna nóc“ bě hudźbno-dramaturgiske dožiwjenje Serbskeho młodźinskeho towarstwa Pawk z.t. a hudźbneho kolektiwa “Trio a Kumple” w septembrje lěta 2021. Čerstwe spěwy a klasikarje młodych serbskich hudźbnikow přewodźuja jimacu stawiznu młodeju čłowjekow, kotrajž wobaj na swoje wašnje po nocach za prawym žiwjenjom pytataj. Wjace hač 25 lět po „Pintlašku“ skupiny „Łužica live!“ hotuje so Serbske młodźinske towarstwo Pawk z.t. a „Trio a Kumple“ na hudźbno-dźiwadłowy wjeršk swojeje generacije. Při tym podpěruja młode spěwarki Thea a Greta Ćórlichec, Sophie Hejduškec a Helena Hejduškec kaž tež młodaj spěwarjej Józef Brězan a Józef Donat naročnu produkciju ze swójskimi kompozicijemi. Na jewišću zwołataj młodaj talentowanaj dźiwadźelnikaj hłownej wosobje do žiwjenja. Jeju nawjeduje jako režiser Ištvan Kobjela, kiž je dźiwadźelnik a hudźbnik na Němsko-serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje. Libreto za pop-operu je awtor Měrćin Wjenk napisał. Nimo hudźbnikow a dźiwadźelnikow měšani rejowarjo wobraz žiweho a młodeho serbskeho wuměłstwa z načasnymi choreografijemi wudospołnjeja. Hudźba, dźiwadło a reje, kajkež je hišće nichtó widźał njeje a k tomu dźensniše multimedialne wuměłstwo su přičina, zo wone dny mjez 10. a 13. septembrom w Chróšćanskej wjacezaměrowej hali „Jednota“ nichtó njezabudźe. Pop-operu „Carpe noctem – Njeskónčna nóc“ podpěruje Załožba za serbski lud a Sakski fonds za strukturnu změnu „Čiń sobu!“.
Wjace informacijow namkaš na na internetoweje strony serbskeje popoweje opery.
…załoži so w lěće 1994 w Budyšinje. Wot 1995 zwjazuje Pawk jako sobustaw MENS – Młodźiny europskich narodnych skupin tež mjezynarodne kontakty. Towarstwo wobdźěli so na seminarach a je tež sam organizuje. Kóžde lěto přewjedźe a organizuje tójšto projektow kaž PowerSerb, wuměnu na Roskilde festiwalu, Nócny wolejbul abo Studenća pomhaja šulerjam, zhromadnje ze Serbskim gymnazijom. Cil je, młodostnym rěčne rumy stworić a jich identitu skrućić. Dale podpěra Pawk tež hudźbne abo kulturne projektowe ideje w Serbach a je sobu přesadźi
Let us know what you’re looking for in an agency. We’ll take a look and see if this could be the start of something beautiful.Contact Us


text:
Wotkryjće sejBiosferowy rezerwat!
W Biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty je za Was a Wašu swójbu wjele móžnosćow swój dowol a swobodny čas přežiwić. Naše wobswětowe kubłanje pod hesłom „Kubłanje za perspektiwne wuwiće“ skići wšelake programy a kursy za dźěći a dorosćenych.
Přenocować móžeće pola wot nas wuznamjenjeho biosferoweho hospodarja. To su nóclěhi, hdźež wobsedźerjo hospodarjeja trajnje a perspektiwisce (nachhaltig), wobchadźeja zlutniwje z ressourcami a přinošeja k wuchowanju našeje kulturneje krajiny a k natwarej regionalnych hospodarskich kołoběhow w zmysle filozofije biosferoweho rezerwata.
Biosferowy rezerwat wotkryjeće najlěpje pěši abo z kolesom. sposrědkuja Wam wědu wo přirodźe a krajinje hornjołužiskeje hole a hatoweje krajiny.
Pućowanje w zymje (foto: Bodo Hering)
Kóždolětne wjerški su naše wiki přirody w nalěću a nazymje a nazymske rybowe žně. Tute a dalše zarjadowanja a wustajeńcy čakaja na Waš wopyt.


text:
Prôwdzëwô òszoc
Prôwdzëwô òszoc (Elymus repens (L.) Gould) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Poaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac òszoc i np. òszeca. Mòże bëc zaòszocowóné pòle. Biédni lëdze zbiérelë òszoc, kłedlë ją na jeden wiôdżi kam, a drëdżim tłëklë, żebë mielë co jesc.
Lëteratura[edicëjô | editëjë zdrój]
- Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 16; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
- Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 341
Bùtnowé lënczi[edicëjô | editëjë zdrój]
- To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.


text:
Kilimandźaro
Kilimandźaro (jendźelsce Kilimanjaro) je z 5895 metrami nad mórskej hładźinu najwyši hórski masiw w Africe. Nadeńdźe so na sewjerowuchodźe Tansanije a ma z Kibom najwyši wjeršk tohole kraja a cyłeho kontinenta, kotryž słuša tuž k „Seven Summits“, najwyšim horam kóždeho kontinenta. Wot 1902 do 1964 rěkaše hora Kaiser-Wilhelm-Spitze abo Wilhelmskuppe po němskim kejžoru Wilhelm II.
Wot lěta 1987 steji krajina wokoło Kilimandźara na UNESCO-lisćinje swětoweho herbstwa. Hižo wot 1973 wobsteji narodny park Kilimandźaro.
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Masiw Kilimandźara wobsteji z hoberskeho wulkana, ma rozměr wot něhdźe 80 króć 60 kilometrow a nadeńdźe so 350 kilometrow južnje ekwatora a něhdźe 500 kilometrow sewjerozapadnje Daressalama blisko hranicy z Keniju. Keniska stolica Nairobi nadeńdźe so 200 kilometrow do sewjerozapada. Wokolina Kilimandźara leži mjez 750 a 1000 metrami nad mórskej hładźinu a wobsteji zwjetša z trawneje stepy.
Najwyši z třoch wjerškow masiwa a tuž najwyši dypk Tanzanije a cyłeje Afriki je 5895 metrow wysoki zalodowčany Kibo (tež Uhuru Peak). Druhej wjerškaj stej Mawenzi dźesać kilometrow wuchodnje Kiba (5148 m), kotryž nima lodowca, a Shira něhdźe 15 kilometrow zapadnje Kiba (3962 m).


text:
Na kromje Wotrowa nowe dwurěčne tafle připrawili
Wotrow (SN/MWj). Kamjenski Muzej zapadneje Łužicy je wčera swój projekt „Archeologiska hrodźišćowa čara Hornjeje Łužicy“ zwoprawdźeć započał. Při 16 hrodźišćach Budyskeho wokrjesa nastajeja nětko wobšěrne informaciske tafle w němskej a serbskej rěči. Start bě wčera při Wotrowskim hrodźišću. Tam je minjene tydźenje Měrko Pohonč dotalne informaciske tafle při hornim a delnim zachodźe hrodźišća wotšrubował, stajadła wurjedźił a pomolował. Nimo toho su wón a čłonojo bywšeje wjesneje rady a Wotrowska młodźina schód na hrodźišćo ponowili a ławki nastajeli. Bě to projekt we wobłuku sakskeho fondsa „Čiń sobu!“, kotryž bě Wotrowčan loni zapodał a přizwoleny dóstał, zo móhł stare tafle ponowić. Hakle pozdźišo so wukopa, zo planowaše Kamjenski Muzej zapadneje Łužicy hrodźišćowu čaru a tohorunja nowe tafle. Tak hodźeše so za Wotrow woboje zwjazać.


text:
Sonet
Sonet (z łatyńšćiny: sonare= "zněś, klincaś") jo forma basni. Jeje mě groni "mały tonowy kus".
Natwaŕ a wariantyWobdźěłać
Sonety maju 14 metriski rědowanych smužkow, kenž su w originalnej italskej formje do styrich štuckow rozrědowane: dwa kwarteta ze styrimi smužkami a dwa se pśizamkujucej terceta ze tśimi smužkami[1].
Jadnotliwe smužki italskego soneta maju jadnasćo złožkow, zwětšego ze žeńskeju kadencu (Voi | ch’as | col |tat |e in | ri | me | spar | se il | suo | no)[2]. Tomu wótpowědujo w nimskej rěcy jambiski pentameter, kótaregož kadenca móžo pak žeńska (11 złožkow) pak muska (10 złožkow) byś (In | Spie | gel | bil |dern | wie | von | Fra | go | nard/ist | doch | von | ih | rem | Weiß | und | ih |rer | Rö | te)[3].
Do špańskeje a portugalskeje lyriki jo se sonet ceło po italskej wašni pśewzeł.
W francojskej klasice a w prědnej recepciskej faźe w Nimskej w baroku jo było pśedewšym wužywany metrum tak pomjenjony Alexandriner, ze šesćimi akcentami a z cezuru w srjejźi[4].
Do engelskeje literatury jo se sonet dostał w šesnastem stolěśu. Malsnje jo se forma změniła: Tśi kwartety wjedu do coupleta z dwěma smužkoma. Metrum jo był jambiski pentameter ze žeńskeju abo muskeju kadencu (A | migh | ty | wo | man | with | a | torch, | whose | flame)[5]. Engelski sonet jo teke znaty ako Sharespeare-sonet[6].
Teke w Nimskej płaśi wót casa A. W. Schlegela jambiski pentameter z muskeju (tupeju) abo žeńskeju (znějuceju) kadencu a z rymoweju šemu
- abba - abba - cdc -dcd
abo
- abba cddc - eef - ggf
W tercetoma pak jo wjele wšakorakich wariantow:
- abba - abba - ccd - eed
- abba - abba - cde - cde
- abba - abba - ccd - dee
Engelski sonet ma šemu:
- abab - cdcd - efef - gg (William Shakespeare)[7]
- abab - bcbc - cdcd - ee (Edmund Spenser)[8]
- abba - cddc - effe - gg (Richard Barnfield)[9]
- aba - bcb - cdc - ded ee (Percy Bysshe Shelley)[10]
Sonetowe cykluseWobdźěłać
Cesto se zestajiju někotare sonety do wětšych cyklusow:
Tencone: waźenje dwěju basnikowu, w kšutej formje se wobjadnawaju rymowe kóńcowki pśedchadajucego soneta.
Sonetowy wěnc: ma 14 + 1 jadnotliwych sonetow, kuždy sonet pśewzejo slědnu smužku pśedchadajucego, z tych 14 kóńcnych smužkow wujźo w njezměnjonem pórěźe 15., tak pomjenjony mejstarski sonet[11].
Sonetowa seś: Pśez Tomasa Krügera dalej wuwita forma sonetowego wěnca. 14 bazowych sonetow njejsu tak zwězane ako we wěncowej formje, ale jich paralelne smužki daju seś, z kótarejež nastanjo 14 nowych sonetow.
Poetiske wopśimjeśeWobdźěłać
Idealne wopśimjeśowe struktury su:
W italskem soneśe: Teza w prědnem kwarteśe Antiteza w drugem kwarteśe Synteza w tercetoma
abo
Teza w kwartetoma Antiteza w tercetoma
W engelskem soneśe: Teza w prědnyma kwartetoma Antiteza w tśeśem kwarteśe Aforistiska synteza w coupleśe
StawiznyWobdźěłać
Zachopjeńk w Italskej 13. stolěśaWobdźěłać
Spócetk soneta lažy w Italskej prědneje połojce 13. stolěśa. Zazdaśim jo se pśi apulisko-siciliskem dwórje kejžora Friedricha II. pśed 1250 wuwiło. Tam jo była dwórska Siciliska šula za basnikow, ako jo pisała Minnelyriku w siciliskej rěcy lingua volgare. Giacomo de Lentini, kenž jo měł nacolne městno na šuli, by mógał byś prědny wužywaŕ teje formy a stakim wunamakaŕ soneta.
Basnje z prědneje połojce 13. stolěśa maju wšykne samski muster, kenž su pózdźej pśewzeli mejstarje sonetow, Petrarca a jogo naslědniki: Te sonety maju 14 smužkow z jadnasćo złožkami, ako su do oktawy a seksteta rozdźělone.
Oktawa ma dwójosmužkowu strukturu z alterněrujucym rymom (abababab). Wobej kwarteta (abo oktet) a slědujucej terceta (abo sekstet) źěli nowy retoriski zachopk. Rymowa šema tercetowu jo rozdźělny, zwětšego pak cde cde.
Ta kupka nejstaršych znatych sonetow wopśimjejo 19 basnjow. 15 wót Giacomo'a da Lentini'a[12], jaden wót Jacopo'a Mostacci'a a Pier'a della Vigna (teke Pietro de Vinea) a dwa dalšnej wót abta kloštarja Tivoli. Dokradne datěrowanje zdźaržanych tekstow basnikojskego krejza wokoło Friedricha II. (teke wón jo basnił, ale žedne sonety) njejo móžne.
Znaty jo sonetowa forma dla Francesca Petrarca (1304 - 1374). Jogo basniska zběrka, Canzoniere, jo nastała w prědnej połojcy 14. stolěśa a jo 1470 wujšła ako śišćane knigły. Ta twórba, zachopjeńk drugego wjelikego erotiskego lyriskego systema pódwjacornych literarnych stawiznow pódla Minnesanga, tak pomjenjony dolce stil nuovo, wobstoj z wětšego źěla ze sonetow za basnikowu "Madonnu angelicatu", za Lauru. Stakim jo dobry zakład a pśikład za wjele drugich basnikow až do zachopjeńka 17. stolěśa: tak pomjenjony petrarkizm.
Petrarkowy rownik Antonio da Tempo jo wopisował w swójich knigłach "Summa artis rithmici" šesnasćo wšakich rymowych wariantow soneta. Styri z nich licymy do wušego sonetowego basnistwa, te styri, ako jo Petrarca w swójom Canzoniere wužywał: wobejmujucy rym (abba - abba), alterněrujucy rym za oktawu, tśirymowu formu (cde - cde) a alterněrujucu formu (cdc - dcd) za sekstet.
Rozpśestrěwanje pó Europje až do nimskego barokaWobdźěłać
Pó prědnem kwiśenju pla Petrarci a Dante'a - pózdźej teke pla Michelangela (1475 - 1564) - jo se sonet rozpśestrěwał w cełem romaniskem kulturnem rumje, w šestnastem stolěśu teke w Engelskej a Nimskej, tšochu pózdźej w Nižozemskej a Skandinawiskej. Nejstaršy nimski sonetowy cyklus jo wót Johanna Fischarta. W romantice jo sebje sonet teke w słowjańskich krajach popularnosć wudobył.
Wokoło 1450 jo se dostał petrarkiski sonet do Špańskeje (Íñigo López de Mendoza), w srjejźi 16. stolěśa do Portugalskeje (Francisco de Sá de Miranda[13], Luíz Vaz de Camoes) a do Francojskeje (Joaquim du Bellay, Clément Marot, Pierre de Ronsard) a na kóńcu stolěśa teke do Nižozemskeje a Nimskeje.
W Francojskej, ako pózdźej w Nimskej, jo se rěcny rytmus kradu změnił. W Italskej wužywany jadnasćozłožkowy metrum (endecasiilabo) njejo měł w francojšćinje wótpowědnika. Francojske basniki su togodla wužywali Alexandriner, což su teke nimske basniki baroka pśewzeli.
W Engelskej jo było wuznamna sonetowa kultura w elizabetańskej dobje (Thomas Wyatt, Henry Howard, earl of Surrey, Sir Philip Sidney, Edmund Spenser, Michael Drayton, Samuel Daniel, John Donne). Wósebnje William Shakespeare (1564 - 1616) jo dał wósebnej formje engelskego petrarkiskego soneta 1609 slědne kwiśenje.
Wuznamnej za zawjeźenje soneta w Nimskej stej byłej Georg Rudolf Weckherlin a Martin Opitz. Ako samostatna forma jo pak był akle wuznamny pla Andreasa Gryphiusa, lěcrownož w francojskej alexandrinskej formje. Petrarkizm pak jo pla Gryphiusa južo dawno swój wuznam zgubił. Wón jo zjadnośił sonet ze zaměrami religioznego basnistwa a jo wobjadnawał w soneśe tšašydła Tśiźasćalětneje wójny.
Wósebnosć w spócetnem kraju soneta su byli "sonetti romaneschi" romskego ludowego basnika Giuseppe'a Gioacchino'a Belli'a (1791 - 1863). Belli jo wužywał sonet w starej formje, aby na mejstarsku wašnju we wěcej ako 2000 sonetach[14] realistiski wó swójej romskej wokolnosći rozpšawjał[15].
Sonet w Nimskej wót póznego 18. stolěśaWobdźěłać
Pó toś tom wjelikem casu jo slědowała doba, w kótarejž basniki su se wobinuli teje pśeliš cesto wužywaneje formy abo su wědobnje łamali jeje pšawidła. Akle we 18. stolěśu jo se póněcom zasej namakała.
Wopšawdny wóznam jo sonet zasej dostał ze zběrku Gottfrieda Augusta Bürgera 1789. Bürger jo wužywał za swóje sonety jambiski pentameter.
Jogo wuknik August Wilhelm Schlegel jo ze swójeju poetiku a basnjami wuzwignuł sonet ako wósebnu paradigmu nimskeje romantiki. Temy soneta su se wobrośili na wuměłsku filozofiju. Su nastali sonety na mólby abo muzikowe kuse.
Ako do togo pak jo wuwołała ta naglědna forma stawny směch. Lubowarje a pśeśiwniki sonetow su wjadli pśisamem wójnu. Pód tymi wuměnjenjami jo teke Johann Wolfgang von Goethe kradu wuspěšne sonety pisał. W casu antinapoleońskich wulichowańskich wójowanjow jo nastał politiski sonet (Friedrich Rückert "Geharnischte Sonette" 1814).
Młoda Nimska a Pśedměrc stej wucyniłej sonet na nejcesćej wužywanu lyrisku formu teje doby.
W dobje symbolizma su Stefan George, Hugo von Hofmannsthal a Rainer Maria Rilke ("Sonette an Orpheus" 1923) sonet dalej wuwijali. Teke w lyrice ekspresionizma namakajomy sonety, tam jo dejał zginjenje starych gódnotow abo grotesknosć a źiwnosć wótbłyšćowaś.
Reinhold Schneider jo złosniskej namócy nacionalsocialistiskego stata napśeśiwo stajał kśesćijańske zmyslenje w kšutem pórěźe rěcy jogo sonetow. Tegdy su se ze samisdatom, njeoficialnym casnikom, rozšyrjali a su akle pó wójnje do śišća pśišli. We a pó Drugej swětowej wójnje su se pśeslědowane a zawrjone luźe (Albrecht Haushofer "Moabiter Sonette" 1946), emigranty a znanki wójny źaržali kšuteje formy soneta. Wopšawdnu złotu dobu pak njejo sonet wěcej dojśpił. Robert Gernhardt jo jen teke wusměšował. W NDR jo měł sonet hyšći krotke rozkwiśenje, ale w pódwjacorje jo se zwětšego zgubił.
W serbskem pismojstwjeWobdźěłać
Sonet jo był teke znaty w twórjenju serbskich awtorow. Górnoserbski spisowaśel Jakub Bart-Ćišinski jo był z mejstarjom serbskego soneta. Wón jo 1884 r. wudał Knigły sonetow (gsb. Kniha sonetow). Sonetu su teke pisali mj. dr. Handrij Dučman, Handrij Zejler, Jan Skala, Korla Awgust Fiedler a w dolnoserbšćinje - Mato Kósyk a Juro Surowin[16].
NóžkiWobdźěłać
- ↑ Encyclopaedia Britannica
- ↑ Francesco Petrarca, Canzoniere I
- ↑ Rainer Maria Rilke, Die Flamingos
- ↑ Encyclopaedia Britannica
- ↑ Emma Lazarus, The New Colossus
- ↑ Encyclopaedia Britannica
- ↑ The sonnet - poetic form
- ↑ Nelson Miller, Basic Sonnet Forms
- ↑ Michelle M. Sauer, The Facts on File Companion to British Poetry Before 1600, New York 2008, s. 134.
- ↑ Ode to the West Wind
- ↑ France Prešeren, Sonetni venec
- ↑ Giacoma da Lentini
- ↑ O sol é grande, caem co'a calma as aves
- ↑ Sonetti romaneschi
- ↑ Giuseppe Gioachino Belli
- ↑ Glej sonety serbskich awtorow na boce Sonett-Archiv
LiteraturaWobdźěłać
- Josef Brukner, Jiří Filip, Poetický slovník, Mladá fronta, Praha 1997.
- Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków 2003.
- Joseph Berg Esenwein, Mary Eleanor Roberts, The art of versification, The Home Correspondence School, Springfield, 1920.
- Roy Lewis, On reading French verse. A study of poetic form, Oxford 1982.
- Lucylla Pszczołowska, Wiersz polski. Zarys historyczny, Fundacja nauki polskiej, Wrocław 1997.
- Słowiańska metryka porównawcza V. Sonet, red. L. Pszczołowska, D. Urbańska, Warszawa 1993.


text:
Před sto lětami běchu we Wudworju na česć padłych wjesnjanow Prěnjeje swětoweje wójny pomnik stajili.
Wudwor (aha/SN). Nimale wšěch Wudworčanow, ale tež zapósłanca Sakskeho krajneho sejma Alojsa Mikławška (CDU), witaše minjenu njedźelu popołdnju Worklečanski wjesnjanosta Franc Brusk (CDU) na wobnowjeny areal wosrjedź wsy, hdźež bu před dokładnje sto lětami pomnik na česć padłych wjesnjanow Prěnjeje swětoweje wójny stajeny. Wuběrny znajer stawiznow swojeje wsy a wjesny chronikar Eckhard Kliemann zhladowaše ze zajimawym přednoškom na wony podawk.
Hłowny iniciator postajenja pomnika z Rochlitzskeho porfyra bě swój čas wobsedźer kobłarnje Alfons Porak. Jednory kamjeń ze serbskim a němskim napisom a kulu na wjeršku słuži jako symbol česćenja padłych Wudworčanow. Wosebitosć wopomnišća je, zo maš tam nimo toho rownišćo za třoch cuzych němskich padnjenych Druheje swětoweje wójny. Najmłódši z nich bě hakle 17 lět. Woni su w njepřewidnych poslednich bitwach w aprylu 1945 žiwjenje přisadźili.