text:
Na gōrnoślōnskich szportplacach, 2.04.2018
Kōńczōm sie poleku rozgrywki hokejowe, to ôd nich zaczynōmy. We Polskej Hokej Lidze majstrym ôstoł GKS Tychy, kery we czwortek, 29 marca, wygroł czworty szpil z GKS Katowice i cołki finał 4-1. Pisali my ô tym wiyncej tukej.
Dobrze napoczły sie tyż pōłfinały we lidze czeskej dlŏ HC Oceláři Třinec. Manszaft z Trzyńca, kery we ćwierćfinałach wygrywŏ szpile yno u siã, tera mŏ ciynższe zŏdanie, bo grŏ ze Mountfield Hradec Králové. Manszaft ze Hradec Králové bōło we tabuli druge i bydzie grać wiyncej szpili u siã.
Piyrsze dwa szpile we miniōny tydziyń bōły we Hradec Králové i ôba wygroł HC Oceláři Třinec.
29 marca – Mountfield Hradec Králové – HC Oceláři Třinec 1-4 (0-1, 0-2, 1-2)
30 marca – Mountfield Hradec Králové – HC Oceláři Třinec 1-2 (0-2, 1-0, 0-0)
Tera HC Oceláři Třinec bydzie grać dwa szpile u siã i jak utrzimŏ seryjŏ ze ćwierćfinałōw to już we strzoda bydzie mōg fajerować awans do finałōw. Jak mŏcie ČT sport, to wszystke szpile ôd HC Oceláři Třinec mogecie ôglōndać live: 2.04 ô 16.20 a 3.04 ô 17.00.
Fusbal tyż bōł fest udany dla ślōnskich manszaftōw we ligach czeskych.
We piyrszej lidze ôdżōły nadzieje we Ôstrawie. Banik wygroł piyrszy szpil na wiosna ze Vysočinōm Jihlava 3-1. Piyrszego tora dlŏ Banika strzelōł Milan Baroš we 31 minucie. Po pauzie we 50 minucie wyrōwnoł Marin Popvić. Nie podłōmało to fusbalŏrzy ze Ôstrawy i we 72 na 2-1 tora strzelōł Robert Hruby. We 80 minucie kibicōw uspokojōł Vacla Prochazka, kery strzelōł tor na 3-1. Banik dalyj je ôstatni, ale w kōńcu poradziyli wygrać jakiś szpil i kibice zajś majōm nadzieja, co piyrszŏ liga ôstanie we Ôstrawie.
Tradycyjnie na remis zagrali fusbalŏrze ze Karwiny. MFK groł we Brnie ze Zbrojovkōm i bōł remis 0-0. Karwina je 9.
We II lidze czeskej ślōnske manszafty grały tak:
Hradec Kralove – Fotbal Třinec 5-1
Slezsky Opawa -SC Znojmo 3-0
MFK Frydek-Mistek – MAS Taborsko 1-0
Slezsky Opawa je 1, Třinec 3, a Frydek-Mistek ôstatni.
We polskej ekstraklasie punkty zajś straciōł Gōrnik Zŏbrze. Fusbalŏrze ze Zŏbrzŏ grali u siã ze Sandecjōm Nowy Sōncz. Piyrszego tora strzelyli goście. We 55 minucie zrobiōł to Wojciech Trochim. We 74 minucie przipōmnioł ô siã Igor Angula i strzelōł tora na 1-1. We 78 minucie we Zŏbrzu uwierzyli we wygranōł, bo tora na 2-1 strzelōł Dani Suarez. Nadzieje trwały krōtko, bo we 81 minucie wyrōwnoł Aleksander Kolev. Gōrnik je dalyj 4.
Piast Gliwice dzisiej bydzie grać we Płocku ze Wisłōm.
We I lidze polskej gōrnoślōnskie manszafty grały tak:
Chojniczanka – Ôdra Ôpole 2-1
GKS Tychy – Ruch Chorzōw 2-0
GKS Katowice – Zagłymbie Sosnowiec 1-0
Olimpia Grudziōndz – Podbeskidzie Bielsko-Biŏła 0-0
GKS Katowice je 4, Ôdra Ôpole 6, Bielsko-Biŏła 9, GKS Tychy 12, a Ruch Chorzōw ôstatni.
Foto na wiyrchu: Banik Ôstrawa / Leszek Markowski


c: text/html

text:
Duch časa wjedźe tuchwilu syły ludźi wšěch předrentnarskich starobow do tak mjenowanych tattoo-studijow, hdźež jim mjenje abo bóle wěcywustojny čłowjek wšelakobarbne juški pod kožu syka, zo krej jenož tak běži. Hdyž so koža nošerja podkóžneje wuměłskeje twórby poněčim změruje a rany zažija, wostanje wobrazk tam w najlěpšim padźe hač do kónca žiwjenja – jelizo jón njezlikwiduješ. To so čini wězo zaso z techniskej namocu.
Reporter rozblada je w Choćebuzu na Grodkowskej dróze zetkał tetowěrowaneho muža, kiž je so dał wot mustrow na serbskich jutrownych jejkach inspirěrować.
Prašenje: Z tutymi mustrami pisanja Serbja jutry swoje jejka. Čehodla sće sej Wy wjelče zuby dał na pažu tetowěrować? Muž: Tak móža je wšitcy wobdźiwować, a nic jenož moja žona …
Naše nałožki so potajkim njezhubja, ale stajnje dale wuwiwaja. Zajimawe zetkanje dožiwi reporter rozblada tež wóndano w Błótach při čołmikowanju, hdźež pyšeše wobraz Delnjoserbowki jakne bristwo młodeje žony.
Serbska Wikipedija, jako ryzy čestnohamtski a wotewrjeny projekt skerje wuwzaće w serbskim digitalnym swěće, je dypk docpěła, na kotrymž so jeničce z dobrowólnymi awtor(k)ami dale wuwić njemóže. Njeje so zešlachćiło šěroke wobdźělenje serbskeje towaršnosće na tutym jónkrótnym projekće, našeje swójskeje a jeničkeje encyklopedije, zawěsćić. Móžnych přičinow za to je wjele – mała ličba rěčnikow, njedostatk časa, rěčne kmanosće ... Dźěło na projekće leži dale na ramjenjach někotrych jednotliwcow a je tuž wotwisne wot nich. Při tym je sobudźěło mjeztym bjez kóždychžkuli techniskich barjerow móžne.
Jürgen Maćij, Tief im Osten – Die Lausitz im Wandel 1976–2020, 160 str., kruta wjazba, Halle 2021
Žonje, tak so zda, matej chwile. Na foće sedźitej na ławce, kiž skutkuje improwizowana. Jedna nalěwo, tamna naprawo, srjedźa čapa psyčk. Spore, wšitke tři. Zesuwane nylonowe nohajcy a róžičkatej kitlojtej fali, wobliča žonow, haj samo psa – wšo wuprudźa wjesołu ćišinu. »Susodce« je Jürgen Maćij fotografiju z lěta 1988 mjenował. Zapopadnył je idylku w Groźišću w Delnjej Łužicy. Abo, ze słowami wudawaćela: hłuboko we wuchodźe.
Jedna so wo retrospektiwu na dwoje wašnje: na region a žiwjenje wuměłca. Něhdźe 40 lět zwobraznja Jürgen Maćij swoju domiznu. Systematisce, we wulkich wobrazowych serijach. »Doma« abo »Brunica – Leben mit der Kohle« rěkatej wobrazowej zwjazkaj, z kotrymajž je sej Maćij swój wuměłski teren, Łužicu, wotkrył. A z tym tež swójsku wobrazowu rěč, kotraž orientuje so na wuznawanym přikładźe Henri Cartier Bressona, francoskim nestoru zapopadnjenja zachodnych wokomikow, ale tež na fotografijach Thomasa Kläbera, kotryž je młodeho muža po swojim dalokostudiju fotografije na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku pod swój schow wzał. Wot toho časa zajimuje so za njeporjeńšeny wšědny dźeń, za to, »štož je«. »Tworju dokumenty za čas, kotryž budźe jónu nimo«, praji Maćij k tomu.
Měli hnydom spytać někajke faški wočinić a film wěstemu žanrej kaž tež narodnosći přirjadować? Abo měli najprjedy raz spytać kóždy kućik přeslědźić, kotryž wuhladamy, so dźiwać a krok po kroku spóznawać, zo přiwšěm njewěmy, »kak da to funguje«, tele žiwjenje?
Zahajaca sekwenca filma dawa jasny pokiw, běły na pisanym: »Die Mittagsfrau erscheint überall auf dem Felde und in der Heide, wo sich Menschen in der Mittagszeit aufhalten; sie ist weiß gekleidet und mit einer Sichel bewaffnet. Sie schneidet denjenigen den Kopf ab, welche die Mittagsruhe nicht wahren. - Kolkwitz«
Třih na běłe jejo, kotremuž hłójčku wotbiwaja. Dźe potajkim wo pola, pokoj a jeja. A mamy JEHO a JU.
Zhonimy, zo su pola suche a starosć, zo wone tohodla ničo njewunošuja, žanohožkuli wokomika wotpočowanja njedowola. Jeja pak trjebaja pokojnosć, hdyž je kedźbliwje debiš, z wóskom pčołkow a ekstraktami kwětkow a zelow hole. Běhu lěta slědujo je tónle rjany nałožk tež symbol jutrowneho časa, časa nadźije. Debjenym jejkam přiznawaja magiske mocy, znajmjeńša powołamy-li so na ludowu wěru. Tuž žada sej WONA – ryzy optisce dopomina młoda žona nimale na legendarnu Astu Nielsen – wot swojeho partnera čas a chwile, so na swjaty dźeń, na dźeń pokoja přihotować a jejka woměrje wudebić móc. WÓN tomu pozdatnje wotpowěduje, dopominajo so na nutrniwu nóc; tola krej na łožowej płachće njeswědči wo knježnistwu, ale wo tym, zo njeje jejo wuslědk kuzła lubosće, ale runje tak njewužitne kaž suche pola. Połny njeměra koncentruje so WÓN na to, wunoški na wuschnytej roli stopnjować; WONA wostanje ze swojimi jejemi sama.
Žurnalistam bě přeprošenka na njewšědne hodowne čitanje profesora za mašinotwar witana, hdyž za spodobnymi, přiwšěm wěcownymi temami pytachu. Na přikładźe tłuskačow rozkładźe profesor swojim studentam na nazorne a tróšku zabawne wašnje zasady konstrukcije mašinow. Z medijow zhoni profesor za resursowy management na samsnej uniwersiće wo dźěle kolegi a jeho za swój projekt w Keniji zahori. Tam trjebachu mašinu za ekologiske, ekonomiske a awtomatizowane tłuskanje makadamijowych worjechow. To bě njezwučene wužadanje za profesora. Da so do dźěła a wuwi ze swojimi studentami mjeztym patentowanu techniku. A Keničanam w kooperatiwje zwostanje wjac dobytka za fairtrade produkt.
Wot lěta 2020 maja nowu stajnu wustajeńcu. Za čas korony njeje přistupna była, ale wotwonka a nutřka na dworje kaž tež horjeka na »nasypje« hrodźišća smědźachmy so njedźelu, na dnju maćerje wuchodźować. W darmotnje nam do kašćika tyknjenej němskej nowinje běchu na prěnjej stronje wšěm maćerjam na čestny dźeń slubili kusk burskeho tykanca a šalku kofeja: darmo. Předawarce pječwow, piwa, kofeja a limonady pak njeběštej tak zahe připołdnju nowinu hišće čitałoj.
Wujasnjenske stawizniske tafle we wonkownym dźělu muzeja su so dwurěčnje zešlachćiłe: mjenujcy němsce a jendźelsce. Serbšćinu dale wšudźe podarmo pytaš. Jeničce na pisanej chorhoji nad zachodom čitach samlutke słowo »WITAJ«. Ani minimum wočakowanjow, zo bychu so znajmjeńša mjena tudyšich městow a wsow dwurěčnje podali, njeje so spjelnił. Za nowe wuhotowanje, to dyrbi so připrajić, su so zjawne srědki wužiwali. Tež z dawkow serbskich dźěławych.
Knigły su na njewócakowany a fryšny part wěcejrěcne: Glědajucy na pó móžnosći šyroku celowu kupku cytarjow jo głowna rěc wopisowanja nimšćina. Generelnje dwójorěcne (serbske a nimske) su nadpise. Pśi tom jo layout taki, až serbska wersija bijo wěcej do wócowu. To se stawa subtilnje, pśez pozicioněrowanje na boce resp. w smužce a nic pśez grafiske wuzwignjenje. Pśez to, až numerěrowanje jo zwězane ze serbskimi nadpismami, statkujo nimski pendant ako »dodany pśełožk«. To pśewrośijo zwuconosći. Cesto dosć źe jo tak, až statkujo serbski pśełožk ako (alibijowy) pśidank. W recensěrowanem słowniku pak matej dolnoserbšćina a nimšćina rowne pšawo. To lažy teke na tom, až pódawaju se w słownikowem źěłu jano serbske wejsańske mjenja, kótarež móžo se cytaŕ – jo-li trjeba – slězy z pomocu registra pśestajiś do nimšćiny. Pśez strukturu jadnotliwych artiklow serbšćina na wjele bokach dominěrujo.
Spócetne grichiske słowo kpίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa. Jo pak jano jadna wěrnosć, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.
Zawodny nastawk Symana Pětra Cyža w zašłym Rozhledźe je nas do swěta wuspěšnych młodych muži wjedł, kotrychž žiwjenje so w start-upach wothrawa. Myslenje a rěč stej w tutych kruhach dominowanej wot jendźelskeho marketing-wokabulara a šmóratko je jim najwažniše woknješko do swěta.
Prašamoj pak so: Što činja poprawom serbske holcy, žony a maćerje? Što je z Madlenu, Vanessu, Hańžku, Marku a Terezu? Je so ze zwučenosće abo ignorancy na nje zabyło? Nimaja wone městno we wuspěšnym wobswěće digitalnych start-upow? Sedźi Hańžka z bobriju małych dźěći sama doma, trochu wostudźena do šmóratka hladajo, hač so přećelkam lěpje njewjedźe?
A njeje ćeta Madlena wnučkam w Mnichowje za čas zawrjenych pěstowarnjow a šulow stajnje popołdnju w pjećich serbske stawizny čitała? A njejsu Vanessu hakle loni do šefoweje etaže woneho start-upa powołali, w kotrymž Michał dźěła? Wo dračinje so přećiwo muskim kolegam a jich syćam přesadźić powěda přećelkam hakle po třećim winje.
A Marka, kiž hižo třeći měsac wo poćahu mjez formu, funkciju a wobsahom přemysluje? Bórze ma masterowe dźěło wotedać a hišće waha, kak měła mjezsobne wobwliwowanje najlěpje sformulować. Je sej wěsta, zo njeje wot formy a funkcije njewotwisneho wobsaha.
W lěśe 2014 jo se w Lipsku kapała Serbska reja załožyła. Wót zachopjeńka sem su kśěli cłonki, kenž maju serbski, nimski, amerikański abo bulgarski póchad, z pomocu serbskeje reje luźi ze wšakorakich kulturow zgromaźiś. Wósebnje glědaju pśi tom na młodych luźi. Kaž to w folk-scenje nałog jo, graju k tomu na wšakich instrumentach z cełego swěta (akordeon, klucate fidle/Nyckelharpa, gitara, dudy, šalmaja, kontrabas, mały pólski bas, bubon, triangel, fidle, brumejza, okarina, flejta). Wósebnosć jo, až gerce (Beth Fogleman, Clemens Isensee, Fabian Jacobs, Gregor Kliem, Jan Thiessen, Robin Brück) njespiwaju. Tak móžo słuchar teke mimo znajobnosći serbšćiny pśistup k serbskej kulturje namakaś. Mimo togo stej Theresa Jacobsowa a Gregori Marinov jano za nawjedowanje rejow zagronitej, w tom pódpěrowanej wót G. Kliema a B. Foglemana.Serbska reja, Traditional Sorbian Dance Music, Załožba za serbski lud 2020, 11,90 €Na koncertach njepógónjuju wóni luźi jano k rejowanju, ale pokazuju jim teke, kak to źo. To jo samo we Łužycy źeń a wěcej trjebne, dokulaž běso drje pśed tśiźasća lětami hyšći normalnje, až su camprowarje a zapustarje z góspodarjami ludowe reje rejowali, ale to se zgubujo wót lěta k lětu. Kulturny łamk 1990ych lět se pokazujo wšuźi, źož na jsy gósćeńce ze zalom njejsu mógali w nowem góspodaŕskem systemje pśežywiś. Źož rejowański zal njejo, tam reja njejo a teke dalejdawanje rejowańskeje tradicije staršeje generacije na młodu móžno njejo. Rejowańska šula w měsće glěda rědko na łužyske reje ako Annemarie-polku/Marijanku/Katyržinku abo Rheinländer, kótaryž w Póryńskej zewšym znate njejo. W běgu casa jo se gercam Serbskeje reje raźiło, swóju wašnju, swój stil namakaś. Wšojadno, lěc na koncerśe abo w serbskem radijowem programje, jo ned wusłyšaś, až Serbska reja grajo. Prědna cejdejka kupki jo łoni w oktoberje wujšła. Nagrawana jo wót Jean-Baptiste Meyrieux w Tyšaric brožni w Dešnje a w Off Road studiju Lipsk a mastering jo zgótował Joseph DeJarnette ze Studio 808A w USA. Ako gósći su Carolina Eyck, Johanna Isselstein a Torben Schmeiduch na tereminje, klucatych fidlach a dudach (Hümmelchen) słyšaś, ale teke njeznata dolnoserbska spiwaŕka Lowiza Glodowa z Drjenowa. Spiwa wobej spiwaŕce stwóritej ze spiwanim z lěta 1957 resp. 1976 historiski wobłuk kóła jadenadwaźasća nowych interpretacijow serbskich ludowych spiwow w rejowanju. Luźam, kenž chójźe tam a zas na serbski koncert abo słuchaju serbskej programa rbb a MDR, jo wjele spiwow cd »Serbska reja – Traditional Sorbian Dance Music« znatych, som se pak wěsty, až jo w zachadnych styrźasća lětach lěbda něchten k tym spiwam rejował. Togodla jo witane, až w kniglickach (booklet) k cejdejce se rozkładujo, kak se kužda reja rejujo a wótkul pśiźo. Jo ga jasnje, až serbska rejowańska kultura jo pó źělach mjazynarodna, dokulaž Łužyca jo wesrjejź Europy. Polku a walcyk njejsu se Serby wumyslili. Nimska swójoraznosć kupki »Silbermond« njejo muzika, ale nimska rěc. Swójoraznosć serbskich rejow jo wótergi »jano« instrumentěrowanje. Pśechwatanje na cejdejce »Serbska reja« jo za mnjo było, až woblubowany »Do Popojc ja njepójdu« jo měł něga rytmus pólskeje reje »Wiwat« a jo dwójostup (Zweitritt). Ale jaden Retoroman jo mě raz gronił, až móžomy L. Hauptoju a J. A. Smoleroju za »Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow« wjelgin źěkowne byś, dokulaž stej zběrałej hyšći serbske ludowe spiwy w spócetnej muzikaliskej formje. Retoromaniske ludowe spiwy su se akle zběrali, ako jo se južo we wšyknych dołach šwicaŕskego kantona Graubünden/Grischun akordeon zadomił. Togodla su ten cas južo skóro wšykno tak spiwali, až jo móžno było k tomu derje na akordonje graś.
Za ekspertow teorije serbskego rejowanja su mimo togo teke take informacije w kniglickach cejdejki zajmne, až »Hanzo Nabok« słuša k pórowym rejam pód pomjenjenim »šotiski«, a až jo »W kałkojskem łužku« polonejza, dokulaž źinsa njemyslimy pśi polonejzy na měrnu reju, ale na luštny karnewal. Gaž myslim se na móju sotśinu źowku, som se pak wěsty, až njejo jej pśi rejowanju informacija wjelgin wažna, až jo slěpjański »Z hulědkom« (górnoserbski: Z wuhladkom ja za swojej Hanku hladam) wjerćak (Dreher). To groni, až móžo kuždy pśisłuchaŕ něco nowego pśiwuknuś. Tak stej byłej za mnjo »Šołta chcył mi dźowku dać«, pisnje wózjawjony 1843, a »Wendischer Tantz«, prědny raz wózjawjony 1790, nowosći. Ale ako luź, kenž južo 36 lět serbske ludowe spiwanje woplěwa, mam za škódu, až gerce skóro kuždy stary muzikowy kus wariěruju. Tak jo śěžko sobu spiwaś. Lěc jo to »Ach, ty lesny rjany luby mój« (w Dolnej Łužycy skerjej znaty ako »Gaby mója gubka wódu piła«) abo dalšne ludowe spiwy ako »Hanka, ty brune wóčko«, »Do drjowa« abo teke »Ty sy taka wijkotata« (wěcej znaty ako »Daj mě jadno jajko«). Cłonki Serbskeje reje njeby byli prědne muzikanty, kenž se mysle, až spiwarjam su noty wažnjejše ako wejsańska spiwańska tradicija abo znatosć melodije z rozgłosa. Nowa interpretacija wótpowědujo cesto źinsajšnym zwuconym wašnjam słuchanja. Tak by antiwójnski spiw »Stoj ta lipa« bźez mjazygraśa wóstudny zněł. Ale ako jo kupka JANKAHANKA 2014 cejdejku wudała, na kótarejž su wšykne serbske ludowe spiwy nowy aranžement dostali, su gerce wěźeli, až górnoserbskim młodostnym su serbske ludowe spiwy znate a źěl młoźinskeje kultury. W Dolnej Łužycy smy južo wjasołe, gaž 50lětny wumějo melodije tśich serbskich ludowych spiwow. W tom su tudejše Serby Nimcam bejnje blisko, tomu »ludoju prědneje štucki«. Tekst drugeje štucki jo zwětšego: »Lala lala lalala.«
Zwučene móžnosće wuměłskeho skutkowanja su so wot nalěća zańdźeneho lěta pandemije dla tež za čłonkow a čłonow Zwjazka serbskich wuměłcow zasadnje změnili. Nadobo njemóžachu so mj. dr. nimale žane zjawne čitanja wjac přewjesć. Tohodla bě nuznje trěbne za alternatiwami pytać. Předsydstwo ZSW je zrodźiło mysličku za nowu formu tak mjenowanych »digitalnych čitanjow«.
Spočatnje bě předwidźane, zo awtorki a awtorojo wurězki ze swojich twórbow čitaja kaž dotal, jenož bjez publikuma. Tuto měło so w jednym přeběhu přirunujo live-streamej ›wotfilmować‹ a bjez wulkich wobdźěłanjow online stajić. W běhu połlětnych koncepcionelnych a wobsahowych přihotow pak so mi wuwědomi, zo žada a zasłuži sej kóždy jednotliwy literarny přinošk swójski charakter prezentacije. Hižo wšelakorosć za prěnju nahrawansku seriju namjetowanych přinoškow wuwabi kreatiwitu při dramaturgiskim zapołoženju scenow. Zdobom pokazaja pandemiske wobstejnosće ćim wočiwidnišo trěbnosć, wuwić serbskorěčne poskitki tež t. mj. programowych studijowych produkcijow, přidatnje k žurnalistiskim přinoškam w telewizijnych magacinach.
Žurnalist Mendel Ošerowič, po pochadźe ukrainski Žid z Trostjaneca na Ukrainje zapućowaše 1910 do Ameriki, hdźež wot 1914 w New Yorku za socialistisce wusměrjenu nowinu »Forverts – Jewish daily Forward«, kotraž wuńdźe w jidišćinje, pisaše. Politisce so jako socialist wuznawaše. Wot februara hač do měrca lěta 1932 wopyta Sowjetski zwjazk, mjez druhim swoju ukrainsku domiznu. Běše to runje wona doba, w kotrejž so hižo eksistowaca hłodowa kriza na hač do lěta 1933 trajacu hłodowu katastrofu rozšěri a do tak mjenowaneho holodomora přeńdźe, kotryž sej, tak so zdźěla trochuje, 13 % ludnosće jako wopor žadaše.1Mendel Osherowitch, How people live in Soviet Russia. Impressions from a journey, wud. Lubomyr Y. Luciuk, z jidišćiny přełožił Sharon Power, Holodomor: Occasional papers series # 3, The Kashtan Press 2020Rezultat jeho zapiskow běše zwjazk »Vi Menshen Leben in Sovet Rusland: impressions from a journey«. Jako něhdyšemu domoródnemu, kotryž wobknježeše jidišćinu, ukrainšćinu a rušćinu, spožčichu so hinaše a bóle realistiske dohlady do žiwjenja w Sowjetskim zwjazku, přewažnje w Ukrainskej S. S. R. hač druhim wukrajnym žurnalistam. Spis Ošerowiča zestaja so ze zawodneho słowa a sćěhowacych 19 kapitlow, rjadowanych do wotrězkow. W přełožku poda wudawar Ljubomir Luciuk hišće zawod do tematiki knihi a krótki zapis wo awtorje. Wěnuje so tež prašenju, čehodla so Ošerowič ženje njeje wo přełožk tutoho teksta a dalšich z jidišćiny do jendźelšćiny prócował, hačkuli běše tež w amerisko-ukrainskich kruhach jako žurnalist znaty. Jězba Ošerowiča započina so w Moskwje a wjedźe jeho přez ródne město Trostjanec do Rostowa a Charkiwa, skónčnje do Odessy a Tulchyna. Při tym nazhoni nuzu jednorych ludźi, rozmołwja so w ćahach z wjesnjanami, přebywa jednu nóc na Charkiwskim dwórnišću, nazhoni nahlady oficěrow a nowych elitow, wobkedźbuje spad nabožneho žiwjenja židowskich krajanow, wopyta jako wukrajny žurnalist fabriku a hišće wjele wjace. W Moskwje zetka swojeho wo někotre lěta młódšeho bratra Buzia, kotryž jeho hač do Trostjaneca přewodźeše a kotrehož přisłušnosć k tajnej słužbje so za Ošerowiča w běhu jězby jako wužitna wopokaza. Druhi bratr je mjeztym tohorunja do knježaceje funkcije postupił, dušinje stwjerdnjeny a stražuje z brónju w domiznje nad wotedaćom zežiwidłow ze stron burow. Mjeztym zo chuduške žiwjenske poměry so hižo w Moskwje absurdne zdadźa, a to samo pola přistajenych knježerstwa a »lěpšich ludźi«, zhoni awtor tule k prěnjemu razej wo hłodowej katastrofje na Ukrainje. Spočatnje nochcyše to wěrić, dokelž drje běše Ukraina přeco »žitna komorka« Europy. Po wašnju wěcownje, ale nic distancowane wopisuje Ošerowič w sćěhowacych dźělach knihi přeco zaso zadwělowanje ludnosće a wšě móžne pospyty, tež hišće poslednje wobsydstwo předać, so do wjetšeho města předobyć a sej na někajke wašnje chlěb zasłužić. Bliscy a zdaleni znaći spytaja přez njeho přiwuznych w Americe dosćahnyć. Čitar wobkedźbuje z perspektiwy Ošerowiča přeco zaso so jewjace zjawy, kaž zo so jemu ze stron młodych funkcionarow a přeswědčenych komunistow praji, zo přesćahny Sowjetski zwjazk Ameriku (ergo Zjednoćene staty Ameriki) bórze hižo na wšěch móžnych polach industrije a infrastruktury, mjeztym zo we wokolinje ćěła slaknjenych konjow na polu leža. Zastupuja tež měnjenje, zo su wokomikne wopory trjeba, zo bychu lěpši přichod za přichodne generacije měli. Pod chudobu a hubjenym zastaranjom ćerpjacy ludźo jemu druhdy skradźu zwuraznichu, zo nazhonjeja žiwjenje jako grawoćiwe a zo za hołe sady a prózdne wuprajenja ćerpja. Zo su pod kwaklu rjaneje ideje. Tohorunja nazhoni samo pola loyalnych přiwisnikow knježerstwa wšudźomny strach před tajnej słužbu GPU a jeje surowosću, stajneho wobstražowanja a »dwujazyčnosće«. Při tym pak so tež njeboji polěpšenja a postupy přiznawać, wosebje zo je situacija Židow cyłkownje wěsćiša a zo so progromy, kaž na přikład w jeho ródnym měsće třinaće lět do jeho wopyta z wjacorymi stami woporami, wjace njejewja.2 Tohorunja jemu napadnje, zo so Židam kubłanje zmóžni a zo su wjele nawodnych pozicijow w kraju ze Židami wobsadźene. Wulki dźěl młódšich a najbóle wot komunistiskeje ideologije přeswědčenych funkcionarow, kotrychž Ošerowič zetka, su Židojo. Tež cyłkownje widźi, zo je so něhdy rozšěrjeny analfabetizm na kraju pomjeńšił. (Štož njepomha, hdyž so cyły kraj pod hłodom sypnje.) Po swójskim wuprajenju w zawodźe je so awtor wo objektiwnosć prócował.3 Kniha Ošerowiča je we wěstym zmysle tež reakcija na tehdomniše wozjewjenja a publikacije entuziastow Sowjetskeho zwjazka, kotřiž jako wukrajni žurnalisća husto jenož nazhonichu a widźachu, štož mějachu po woli knježerstwa widźeć a tež sami widźeć chcychu. Husto hdy so tući ludźo na pozdatne postupy na polu natwara ćežkeje industrije a wulkotwarnišćow koncentrowachu a tole z wěstej estetiku rysowachu. Tole měješe zjawnosć w zapadnych krajach wotpowědnje wobwliwować. Lěwicarske nowinarstwo zasadnje kritiske wopisowanje a realistiske rozprawy ze wšelkich dźělow Sowjetskeho zwjazka jako přehnawanja wotpokaza a je spyta wuwróćić, štož so runja spisam Ošerowiča stawaše. Ani w skupinje zamórskich Ukrainjanow njebě hłodowa katastrofa, pozdźiši holodomor, dosć znata. Jako powšitkownje jara kubłanemu a na ruskej kulturje, hudźbje a dźiwadle zajimowanemu čłowjekej běše Ošerowičej móžno, tež cyłkowny staw kulturneho žiwjenja posudźować abo situaciju městow kaž Odessy ze stawom do swojeho wupućowanja kritisce přirunować. Snano so wo dalše rozšěrjenje swojeje knihi njeprócowaše, dokelž so w mjezyčasu wo swojich swójbnych starosćeše. Jeho bratraj běštaj so zjawnje wot njeho distancowałoj. Najebać toho buštaj zajataj. Na kóncu knihi namakamy dźak, indeks, krótki zapisk wo awtorje a kartu Ukrainy w mjezywójnskej dobje. Fotografije a ilustracije pokazaja zdźěla swójbne portrety Ošerowiča a jeho přiwuznych. Sydom wobrazow, kotrež pokazaja sceny w zjawnosći (husto z ćěłami mortwych hłoda dla) z němskimi wopismami, su wzate z publikacije awstriskeho chemiskeho inženjera Alexander Wienerbergera.4 Znajomosć wo holodomorje abo znajmjeńša wo wulkej hłodowej nuzy na Ukrainje we wonym času je so w poslednich lětach w Němskej tež w popularnych medijach wo stawiznach Sowjetskeho zwjazka, postupa Stalina a podobnych rozšěriła. Wulka sylnosć Ošerowičowych zapiskow pak je, zo zdadźa so dźensa přez jeho direktny kontakt z ludźimi a dokelž je kraj a krajanow znał blisko a we wěstej měrje »žiwe«.
MĚRĆIN BRYCKA
Halina Barań, spisowaśelka a mólaŕka z Bogatynje, jo se naroźiła a bydli w pólskej Łužycy. Źěkowano žywjenju w granicnych stronach, ma awtorka wjeliku wědu wó tom wobceŕku, jogo stawiznach a stawiznach wšyknych narodow, kótarež su how wót lětstotkow gromadu žywe. Wóna jo teke znata w Górnej a Dolnej Łužycy, dokulaž žedne z jeje tekstow a knigłow su južo pśestajone do nimšćiny a teke górnoserbšćiny. Jeje dłujkolětny pśełožowaŕ a dobry znaty, wucabnik Alfred Měškank (1927–2016) z Chóśebuza, njejo jano cytał a pśestajał teksty kněni Barań. Wón jo jej teke wujasnjował a pokazował Łužycu.Halina Barań, Ptaški domacnych górow, Agencja Wydawnicza ARGI s.c., Wrocław 2020, 188 bokow, kšuty wuwězk
Knigły »Ptaški domacnych górow« su źasety roman Haliny Barań, kótaryž jo wujšeł w pólskej rěcy. Nowa publikacija póśěgujo se na motiw zgubjoneje domownje w pór kontekstach: w zwisku z Pólakami, wusedlonych pó 2. swětowej wójnje z tak pómjenjonych pódzajtšnych Kresow (nimski: Grenzland abo Ostpolen), kótarež jo dostał Sowjetski zwězk pó konferency w Jalśe (Jalta 4.–11.2.1945), abo z Nimcami, nuzkowanych do spušćenja Pólskeje, dokulaž běchu se granice pśesunuli, abo ze Serbami, kótarychž domownju jo brunica skóńcowała. Knigły pak njeźěle luźi do lěpšych a špatnych, do dobyśarjow a póbitych, do woporow a katow. Twóŕba Haliny Barań napomina do měrneje koeksistence a wulicujo wó śěžkem generaciskem nazgónjenju zgubjenja nic jadneje domownje, ale wjele małych wóścnych krajow. Mały wóścny kraj – to pak njejstej jano dom abo jadno město. To jo rum, w kótaremž kuždy z nas se cujo wěsty. Wjelgin śěžka tematika Europy pó 2. swětowej wójnje pokazujo se pśez stawizny jadneje swójźby. Akcija romana wótměwa se w Sakskej a Bramborskej, a teke w granicnych stronach Pólskeje, na pśikład we jsy Łąski, měsće Gerliszków a teke w Chóśebuzu. Stawizny fiktiwneje familije Wolkowskich se pokazuju pśi drugich regionalnych a europskich tšojenjach pó wójnje a teke na zachopjeńku 21. stolěśa.
»Pospyt wo zabytych tamnych« mjenuje Christian Kessner, lěkar a psychoterapeut w Drježdźanach, swoju knihu wo serbskej duši. Dokładnišo prajene dźe – w termini analytiskeje psychologije Carla Gustava Junga – wo archetypus toho słowjanskeho we Łužicy a na wuchodźe Němskeje. Jung je ideju kolektiwneho njewědomeho do psychoanalyzy zawjedł: W dušinym žiwjenju jednotliwca njehraje po jeho měnjenju jenož to wosobinsce njewědome ze swojimi potłóčowanjemi jednu rólu, ale tež archetypiske wobrazy a symbole ze stawiznow skupiny abo krajiny, w kotrejž něchtó wotrosće. To je zakładna ideja tuteje knihi: Ze słowjanskeho wobsydlenja, jich podćisnjenja a wróćostłóčenja, ale tež z jich mytow, symbolow, powěsćow pochadźace archetypy charakterizuja dušinu kulturu dźensa mjez Łobjom a Wódru žiwymi ludźimi; tež potom, hdyž jim to njeje wědome abo hdyž steja woni – na wědomej runinje – słowjanskemu herbstwu samo skeptisce abo njepřećelsce napřećo.Christian Kessner, Swjate su mi twoje hona – Heilig sind mir Deine Fluren. Zum Archetypus des Slawischen in der Lausitz, im Osten Deutschlands. Ein Versuch über den vergessenen Anderen, 2020
Poprawom je tuta ideja zajimawa a by sej systematiske wobdźěłanje bjeze wšeho zasłužiła resp. su hižo za to prjedawše spočatki w etnografiji, stawiznowědźe a kulturnej wědomosći. Zajimawe by było, što móže psychoanalyza k tomu přinošować, nic naposledk na »empiriskim« materialu, kiž wšak je w jeje tradiciji přewažnje hromadźenje a interpretowanje padowych stawiznow: potajkim »wunurjenje« tajkich kulturelnje so pominjenych symbolow a mytosow w indiwiduelnych stawiznach ludźi, kotřiž wo swojim słowjanskim pochadźe abo něhdyšim słowjanskim charakterje swojeho pochadoweho regiona wjace ničo njewědźa. Awtor poda pak so na hinaši puć: Po krótkim zwobraznjenju stawiznow słowjanskeho wobsydlenja Łužicy – při čimž so na tute tež w europskim ramiku, poćahujo so na słowjanskich susodow, zhladuje – so Serbja jako »zbywacy« »posledni Indianojo« Europy skrótka wopisuja. Sćěhuje krótki ekskurs k prašenju dokřesćanskeje mytologije a dlěši, awtorej po wšěm zdaću jara wažny wo zarjadowanju toho serbskeho do – tež wot Junga přewzate – napřećostajenja wuchodneho a zapadneho myslenja. Mjeztym zo je zapadne myslenje racionalne a na eficiencu wusměrjene, je wuchodne – kotrež je Jung w Indiskej studował a kotrež Kessnera hač do Japanskeje ćehnje – wotewrjeniše za to iracionalne, ale tež za z tym zwisowace spirituelne nazhonjenje. Serbja symbolizuja w koordinatowym systemje awtora potajkim »wuchodne myslenje« – woni sedźa, w rěči Junga, »bliže při žórłach« (pod Čornobohom), a runje to čini jich tak přićahliwych za analytikarja.
SYMAN PĚTR CYŽ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nil
Nil (arabsce النيل, an-Nīl) je wulkorěka na sewjerowuchodźe Afriki a ze 6852 kilometrami před južnoameriskim Amaconasom najdlěša rěka na swěće. Wužórli so w horinach Ruandy a Burundija w regionje centralnoafriskich wulkich jězorow a běži přez Tansaniju, hdźež zastaruje Viktoriaski jězor z wodu, dale přez Ugandu, Južny Sudan, Sudan a Egyptowsku hač k Srjedźnemu morju, do kotrejž so ze 24.000 km² wulkej deltu wuliwa. Při Nilu namakaja so tři stolicy: Juba, Khartum a Kairo kaž tež wjetšina staroegyptowskich pomnikow.
Jako jenička rěka swěta přeprěkuje cyłkowny subtropiske suche pasmo a zdobom ze Saharu najwjetšu pusćinu na zemi. Wosebite kajkosće rěki běchu zakład nastaća jedneje z prěnich wysokich kulturow čłowjestwa w Egyptowskej. Hač do dźensnišeho hraje Nil jako jenička wulka rěka w hewak suchim kraju wulku hospodarsku rólu.
Dla wuparjowanja a wužiwanja Niloweje wody za powodźenje ratarskich płoninow docpěja jenož 1250 m³/s rěčny delta, napřećo čemuž ma Amaconas 200 króć wjetše mnóstwo wody.
Poprawny Nil nastanje hakle pola sudanskeje stolicy Khartum z Běłeho a Módreho Nila, při čimž je druhi – z Etiopiskeje pochadźacy – krótši, ale bohatši na wodu. Wódny staw Nila so wot lěta na lěto přeměnjuje, štož je wosebje za wot Niloweje wody wotwisnu Egyptowsku problematiske a sčasami zwadny dypk mjez krajemi při hornim Nilu a tutymi při delnim běhu. Zo bychu móhli staw wody lěpje regulować a katastrofalnym powodźenjam kaž tež suchoće zadźěwali, natwarichu w 1960tych lětach na juhu Egyptowskeje Assuansku rěčnu zawěru z Nasserowym jězorom kaž tež dalše rěčne zawěry.


text:
Montevideo
Montevideo je stolica a najwjetše město južnoameriskeho stata Uruguay. Z 1,3 milionami wobydlerjow je wone hospodarske, zarjadniske a kulturne srjedźišćo w kraju. Nadeńdźe so napřećo argentinskej stolicy Buenos Aires při sewjernym pobrjoze Río de la Plata, mórskeho zaliwa Atlantiskeho oceana. Po studiji je Montevideo južnoameriske město z najwyšej žiwjenskej kwalitu.[1]
Mjeno města pochadźa wot 132 metrow wysokeje hórki napřećo přistawej, kotraž rěka španisce Monte („hora“) a w guaranišćinje Yvyty („skała“). Z wobeju słowow nasta po dobywanju kraja přez Europjanow w 16. lětstotku nowe mjeno Montevidi jako zestajenka. Město same załoži so hakle w lěće 1726 jako španiske sydlišćo San Felipe y Santiago de Montevideo.
W měsće knježi přecowłóžna subtropiska klima z miłej zymu a ćopłym lěćom. Přerězna temperatura wob lěto leži pola 16,3° C. Najhorcyšej měsacaj staj januar a februar.
Wobrazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazaj[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficielne webstrony města (špan.)


text:
Bejdżing
Spůłrzyndne: 39°55' N 116°23' E
Bejdžing (chiń. 北京, pinyin: Běijīng) to stolica Chińskij Republiki Ludowyj a mjasto wydźelůne, podlygajůnce bezpostředńo wuadzům kraju. Uod půunocy, zachodu i pouedńo grańičy s prowincyjům Hebei, a uod wschodu s mjastym wydźelůnym Tjyńćin.
Bejdžing je drůgim, po Šanghaju, mjastym ChRL pod wzglyndym ličby ludnośći. Pouńi tyž fůnkcyjo nojwjynkšygo uostřodka polityčnygo, uośwjatowygo a kulturalnygo kraju. Křižujům śe sam wažne lińy kolejowe i drůgi lo autůw.
Mjano "Bejdžing" uoznačo dosuowńy "Půunocno stolica".
Bejdžing je gospodořym Letńich Igřysk Uolimpijskich 2008.


text: Budyšin/Wojerecy (SN/MiR). Wulkej wokrjesnej měsće Budyšin a Wojerecy chcetej nastupajo strukturnu změnu wusko hromadźe dźěłać (SN informowachu). Za to stej nětko wyšej měšćanosće deklaraciju wotpohladow podpisałoj. Wosebje za nastaće wulkeho slědźenskeho centruma chcetej měsće sylny poskitk tworić, a to nastupajo stejnišćo objekta a zasydlenje jednotliwych zarjadnišćow a institucijow. Zahajena strukturna změna je nadawk do přichoda za cyły region. Łužica so za to wuznamnje spěchuje. Z tym ma wona zamołwitosć, strukturnu změnu jako šansu za swójsku transformaciju wužiwać. To potwjerdźištaj wyšej měšćanostaj Alexander Ahrens za Budyšin a Torsten Ruban-Zeh za Wojerecy (wobaj SPD). Hospodarske wuwiće regiona Łužica wotměwa so na zapado-wuchodnej liniji podłu awtodróhi A4 a železniskeje čary Drježdźany – Budyšin – Zhorjelc kaž tež na južno-sewjernej liniji Budyšin – Wojerecy – Choćebuz. Wobě měsće stej tuž relewantnej za hospodarske a dźěłowe wiki, wšako skićitej wotpowědnu infrastrukturu we wobłukach kubłanje, slědźenje a žiwjenska kwalita.


text:
Rōmański kōnszt
Rōmański kōnszt je to zorta kōnsztu, kerŏ porodziyła sie we Francyji we XI stoleciu a była we Ojropie do trzinŏstygo stoleciŏ. Głownymi a znōmymi postrzodkami rōmańskigo kōnsztu, ôkrōm Francyje, bōły tyż Italijŏ, Yngland a Szpanijŏ. Zaôbycz tworzyniy we rōmańskim duchu wypływało ze religije a wiōnzało sie ze bynydiktyńskimi a cysterskimi zakōnami. Wônczas bōły budowane geometryczne a sroge kościoły a klŏsztory. Ôkrōm tygo je dlŏ rōmańszczyzny charakterystyczne używaniy krziżowych a kolybkowych sklepōw, kulatych łukōw, rubych murōw a małych ôknōw. Stawiyniōm przidŏwano rzezane dekoracyje do zgody ze baukōnsztowymi formami. Słowo rōmański kōnszt niy ôznŏczŏ ale jyn baukōnsztu, nale tyż religijne malyrstwo na ścianach, miniaturowe a tabulowe malyrstwo, tkaniy, snycerstwo, rzezaniy we słōniowyj kości, ôdlywaniy we brōnzie a złotnictwo.
Znōme rōmańske werkiEdytuj
- Francyjŏ: kościoły we Tours, Poitiers, Toulouse, Moissac, Velezay, malōnki we Saint-Savin-sur-Gartempe, Tavant a Vic;
- Italijŏ: katedrala we Pisa, kościōł S.Miniato we Firenze, malōnki na ścianie we San Angelo in Formis;
- Szpanijŏ: dŏmy we Santiago de Compostela a Salamance, ścianowe malōnki we Tahull a León;
- Polskŏ: fragmynta katedralōw we Gnieźnie, Płocku, Poznaniu a Krakowie, kolegijaty we Kruszwicy a Tumie, portale we Czerwińsku, we kościele św. Maryje Magdalyny we Wrocławiu a we kościele św. Trōjcy we Strzelnie (tam tyż znajōme kolōmny), Gnieźnieńske Dźwiyrze ze brōnzy.
ZdrzōdłaEdytuj
- Historia. Średniowiecze i epoka nowożytna, zbiorowǒ robota, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, zajta 66


text:
Rom /Fulda (B/SN). Při přełožowanju liturgiskich tekstow změja jednotliwe kraje w přichodźe wjace swobody. Tole přizjewi bamž Franciskus w swojim njedawnym spisu „Magnum principium“. Što móhło to za wobstejace teksty w Němskej rěkać, wo tym wuradźuje Němska biskopska konferenca wot dźensnišeho hač do 28. septembra na swojim nazymskim hłownym posedźenju w Fuldźe.
Nabožina pod ćišćom
Berlin (B/SN). Kubłanski wědomostnik Peter Schreiner widźi wučbu nabožiny w Němskej pod přiběracym ćišćom. Přeco zaso ma wona „wo swoje připóznaće wojować“. Tež konfesionelna orientacija hladajcy woteběra. W Sakskej, Saksko-Anhaltskej a Durinskej pak je podźěl šulerjow, kotřiž so na wučbje nabožiny wobdźěleja, porno 90tym lětam přiběrał.
Bamžowske počesćenje
Berlin (B/SN). Hans-Joachim Meyer, statny minister na wuměnku a něhdyši prezident Centralneho komiteja němskich katolikow, bu wot bamža Franciskusa pomjenowany z rjadom swjateho Gregora Wulkeho počesćeny. 5. septembra je jemu arcybiskop Heiner Koch Gregorijowy rjad přepodał.
Přehladka žněje wulki wothłós


text:
21.03.2010
Naša literarna late-night-show, kiž zarjadowachmy składnostnje swojich 2. narodnin, započa so z čitanjom Róže Domašcyneje. Wona předstaji nastaće anagramow na swójskich přikładach z knihi „My na AGRA“, kiž je w LND na předań.
Dale pytachmy PISMAWUČENEHO 2010, kiž měješe na prašenja ze swěta serbskeje literatury wotmołwić. Prěni kandidat bu Wotrowčan Clemens Škoda. Podobnosće ze znatym telewizijnym wusyłanjom, hdźež pytaja milionara, su ryzy připadne a njech prawniskich přičin dla tule prošu někomu njenapadnu :-)
Wjeršk wječora bě poetry slam, hdźež předstaji někotryžkuli swoje spontane basniske wupłody.
Jako prěni zwěri sej Daniel Rachela za pult, mjez druhim ze slědowacym rymom:
Beno Šołta zběhny tróšku moraliski porst na lince „Hdyž ju rano wopušćich …“ a „Hdyž ja jědźech z reji dom …“.
Tematisce cyle blisko jimaše so najstarši hósć wječora, Beno Budar, poetiskeho słowa.
Tež Jan Budar bě so spontanje pjera jimał, a to na linku „Hdyž ju rano wopušćich …“.
Spontanu lawdaciju wječora přednjese Franciska Rachelina:
Překwapjenka wječora bě Pětr Šołta ze swojej třistronskej basnju na moderne předmjena, kiž bě doma napisał. Wón bě na kóncu zasłuženy dobyćer našeje poetry slam.


text:
Texascy Serbja su swoje stare wa¹nja swìru haè do nìtka wobkhowali, ¹to¾ so najlìpje spóznawa pøi kwasach, køæiznach atd. Tohorunja swjeæa woni wysoke swjate dny tøi dny, Amerikanojo jeno¾ jedyn d¼eñ. Pøi w¹ìch jich swjed¼enjach a d¼ì³ach so samsna stara serbska pobo¾nosæ pokazuje, ka¾ na druhej stronje samsna pøinarod¼ena wutrobna ¾ortniwosæ. Woni d¼ì njezabudu na tøeæi swjaty d¼eñ k susodej na "wulku ko³basu" hiæ abo do wjeso³eho bjesadowanja. Njed¼elu wjeèor skhad¼a so m³od¼ina ze starymi a potom so powìda m³odym wo lubej dalokej domiznje, jeje zbo¾u a jeje njezbo¾u. ©tó¾ wì, tón powìda stare bajki wo pøipo³dnicach, ludkach, zmijach, d¼ikim Bjarnatu, wódnym mu¾u a wo zakuz³anych serbskich kralach. M³od¼i, ki¾ £u¾icy wid¼eli njejsu, zahorjeni so dopra¹uja, d¼iwaju a naposlìdku zanjesu w¹itcy hromad¼e serbske kìrlu¹ki ze "Spìwaàskeho wjesela", wot Kiliana 1858 w Budy¹inje wudateho. A hdy¾ su tute spìwy wuklinèa³e, potom pøiñd¼e hi¹æe wosebity, mjenujcy "Hdy¾ bud¼emy so wid¼eæ", a hlej, starym kapaju sylzy z wóèkow, m³od¼i pak stykuja rucy - bo¾i mìr - s³ódki mìr - to je wony kìrlu¹, z kotrym¾ woni nìhdy ³ubym bratram a sotram doma "bo¾emje" dachu - na pøeco. Starym stoji tamne bo¾emje hi¹æe ¾iwje pøed woèomaj, a m³od¼i èuja sobu, ¹to starym wutroby hnuje.
Jich rìè je tohorunja hi¹æe ta luba stara maæeàna serbska a to doma tak derje ka¾ w domje bo¾im. Ale nic jeno¾ swoju narodnu maæernu serbsku rìè sebi texaski Serb jako drohe kub³o wa¾i, khowa a wu¾iwa, nì, wón rozumi te¾ nìmscy, jend¼elscy a mnohi te¾ mexikanscy. Tak wustojnje a husto ka¾ delnjo³u¾iski bratr w B³ótach z èo³mom jìzd¼i, tak wustojnje a husto jìcha texaski na konju. Hi¾o jako ma³y pacho³ æìri na brunaèku, zo tak mróèele procha zady njeho lìtachu a m³od¼enc æiska z konja swój "lasso" runje tak derje ka¾ najwu¹ikni¹i mexikan. Te¾ "na fryjach" jìcha texaski serbski m³od¼enc ze swojej lubej a slubjenej woko³o Serbina a hordozna Serbowka leæi z nim sobu w najspì¹ni¹im skoku.
Serbska wosada w Serbinje ma ¹tyri sta du¹ow. Hewak bydla Serbja hi¹æe zhromadnje we Ward¼e, pjeæ mil wot Serbina, we West Yeva, dwanaæe mil wot Serbina, w Giddingswendenje, ¹ìsæ mil wot Serbina a k tomu mjez Nìmcami we w¹elakich dal¹ich wsach a mìstach.
Mato Kósyk, £u¾ica 1884.
zpìt na obsah Dal¹í: Epistola


text:
Napinacy zwučowanski kónc tydźenja leži za čłonkami a čłonami rejwanskeje skupiny Serbskeho folklorneho ansambla Wudwor. Woni pobychu wot 6. do 8. apryla w treningowym lěhwje w krasnym měsće nad Nysu Zhorjelcu.
Jako běchu wšitke zmachi spakowane a skupinske foto třělene, podachu so rejwarki a rejwarjo z busom do napjateho kónc tydźenja. Do młodownje dojěwši so proby hnydom započachu. Z mócnym „Sportej zdar!“ Wudworčenjo swój zhromadny kónc tydźenja zahajichu. Hłowny fokus tónkróć bě, zwučować zakłady a skrućić wobstejacy repertoire rejow.
Pjatk trenowachu hišće hač do pózdnjeho wječora, doniž sprócni do łoža njepadnychu. Nazajtra, po rańšim joggingu w šesćich a po słódnej snědani započachu nowu treningowu jednotku z porjadnym sćoplenjom a wukmanichu so na to mjez druhim w rejach, kaž su to „Cypowa“, „Burska“, „Dumpańca“ a „Mazurka“. Po napinacym probowym dnju dachu sobotny wječor w bowlingowej hali wuklinčeć. Posledni dźeń zahajichu z rańšej nutrnosću, po kotrejž su hišće raz wšitke nazwučowane reje wospjetowali.


text:
Malezyjo
Malezyjo (mal. Malaysia) – państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyji, na Malajskim Půłwyspje a wyspje Borneo; wjyrch 329 847 km², ludźi 23 275 tyś. (lipjec 2000), stolica Kuala Lumpur (ůng. 1 500 000 mjyszkańcůw), śedźiba rzůndu we Putrajaya. Malezyjo na Malajskim Půłwyspje mo grańica s Tajlandyjům, na wyspje Borneo s Brunei a Indůnezyjům.
Państwo uobejmuje dwa terytoryja uoddźelůne Połedńowochińskim Morzem: połedńowo tajla Malajskigo Půłwyspu a tyž půłnocno tajla wyspy Borneo. Uksztołtowańy terynu je podane na śa we uobu tajlach - nadmorske růwńiny przechodzům we gynsto zaleśůne zbocza gůrůw. Nojwyższym szczytym Malezyji je Kinabalu, 4101 m n.p.m., położůny na Borneo.
Malezyjo znojduje śe we strefje růwńikowyj klimy. Nawjydzajům jům połedńowo-zachodńe (uod kwjetńa do paźdźerńika) a intynsywńijsze, půłnocno-zachodńe můnsůny (uod paźdźerńika do lutygo).


text:
Mobilńok
Mobilńok to je zorta aparatůw telefůńicznych, we kerych do kůmuńikacyje sům używane wele radjowe (nojczyńśći we zakreśe mikrowelowym). We terminolůgiji telekůmuńikacyjnyj "kůmůrka" uoznaczo zaśyng pojydyńczyj stacyje przekaźnikowyj, a uod tygo je druge mjano urzundzyńo: telefůn kůmůrkowy. Kej użytkowńik wylazuje ze zaśyngu jydnyj "kůmůrki", je automatyczńy przećepany do zaśyngu nostympnyj. Terozki wjynkszość mobilńokůw dźoło we systymach cyfrowych (GSM, DCS, PCS, UMTS). Pjyrwyj bůły tyż stosowane systymy analogowe, kej l.b. NMT.


text:
Ihre Sprache: Deutsch dolnoserbski hornjoserbsce
Beschreibung
Ale tež druhich awtorow je redaktor Pětr Šołta do pisanja pohonjować móhł. Tak rozprawja Toni Bruk wo swojej wuprawje k Molisanskim Słowjenjam w Italskej, pisa Šćěpan Ričel wo šibjeńcach a wotprawišćach w Hornjej Łužicy, wěnuje so Měrćin Ptasiński pólskim přiwěrkam a zbliži nam Andreas Kirschke sławnu Łazowsku cyrkej. A štóž chce w dźensnišim hektiskim času něšto za sebje a swoje ćěło činić, njech so zhromadnje z Janu Wierickowej w yoga wuspyta.


text:
Jazor
Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.
DefinicijaWobdźěłać
Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.
Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.
Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.
Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.
Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.[1]
Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.
Nejwětše jazory swětaWobdźěłać
Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.
ŽrědłaWobdźěłać
- ↑ Rüdiger Mauersberger: Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes Templin, 2006.


text:
Niy ma nadzieje dlŏ ludzkości, 6.05.2018
- Praga na wideo
- Matka we iPhone’ie
- Kamera pod prysznicym
Patryk Jaki, zawodowy polityk polski ze Ślōnska dostoł nastympnõ szansã życiŏ i we welōnku na prezydynta Warszawy je za kandydata „Prawa” i „Sprawiedliwości”. Durch atakuje Rafała Trzaskowskigo, spōlnego kandydata PO i Nowoczesnyj, iże dzieli warszawiŏkōw na lepszych (stōnd) i gorszych (co przijechali). Beztōż Jaki do internetu wciepnōł wideo, co w nim kŏże przeprosić za to, a ze zadku pokazujōm sie fotografije stockowe pōmiynszane ze fotkami Warszawy. Ale niy ino Warszawy, bo je tyż ôbrŏzek ze mostym w Pradze. Niy na Pradze warszawskij, ino w Pradze czeskij. Jak wyglōndoł ôbsztalōnek tego wideo? „- Pokŏz tam tyż Pragã, ja?” „- Niy ma problymu.”
Używŏcze produktōw Apple, co majōm je we angelskij gŏdce znŏdli doś ciekawõ ôdpowiydź, co Siri – wirtualnõ asystyntka – dŏwŏ, jak sie jã spytŏ ô to, co to je mother (matka). Siri nojprzōd padŏ, iże matka to kobiyta we relacyji do swojich dzieci, a potym pytŏ, jeźli chcymy usłyszeć drugõ definicyjõ. Jak powiymy, że ja, to Siri powiy nōm, iże to je skrōcynie ôd motherfucker, wieloznacznego przeklyństwa we amerykańskij angelskij gŏdce. Piyrszy ôdkrōł to używŏcz Reddita ze nickym thatwasabaddecision (tobyłazłŏdecyzyjŏ), a skuli tyj decyzyje Siri zmiyniyła sie Samuela L. Jacksona, znanego z tego, że ôn je majster we używaniu tego słowa we filmach. Wszyjsko sie zgŏdzŏ.
Zdrzōdło: ArsTechnica
Zdrzōdło: Sydney Morning Herald


text:
Hodźina zymskich ptakow
Drježdźany. Přirodoškitny zwjazk Nabu a Bayerski krajny zwjazk za škit ptakow LBV wuhotujetej wot dźensnišeho hač do njedźele, 10. januara „11. hodźinu zymskich ptakow“. Z „najwjetšej wědomostnej akciju Němskeje, na kotrejž móže so kóžda/kóždy wobdźělić“ – loni bě jich dohromady něhdźe 145 000 ludźi –, ma so „detailowany wokomikny wobraz pjerizny w našich městach a wsach“ zdźěłać, kaž w zdźělence Nabu rěka. Zajimcy měli „jednorje hodźinu dołho picowanišćo wobkedźbować a tam wšitke ptački zličić“. Wuslědk njech sposrědkuja hač do póndźele, 18. januara. Wotpowědny formular hodźi so na stronje nabu.de wupjelnić.
Instituciji dale njepřistupnej
Budyšin. Biblioteka Serbskeho instituta kaž tež Serbski kulturny archiw w Budyšinje wostanjetej w zwisku z pandemiju zjawnosći dale njepřistupnej. Wobmjezowanje płaći hač do kónca januara. Posłužby su w tym času jenož telefonisce (03591/7497230) abo z mejlku na adresu móžne.
Pozbudźace wuměłstwo


text:
Bólašojce
Bólašojce (němsce Bolschwitz) su gmejnski dźěl Kalawy w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica.
Geografie[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Bólašojce leža w Delnjej Łužicy při Łužiskej wuhrodźe. Sewjernje wsy ležitej Wětošowskej gmejnskej dźělej Kósojce a Běłośin. Na wuchodźe so přizamknu Kalawski gmejnski dźěl Wólšyna a wjesce Herpna a Jažyn, kotrejž słušatej runje kaž na juhu mjezowacej gmejnskej dźělej Pšyne a Gółyń k městu Wětošowej. Tohorunja južnje Bólašojc leži Kalawski gmejnski dźěl Wjelchna. Na zapadźe mjezuje wjes z Kalawu samej a jeje gmejnskimi dźělemi Hołtna, Zasłomjeń a Rudnej.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Přez archeologiske namakanki bu dopokazane, zo bě stejišćo wsy hižo w młodej kamjentnej dobje wobsydlene. Wjes sama nasta po zdaću w běhu němskeho wobsydlenja słowjanskich kónčin jako němske sydlišćo w formje slepeje hasy. Prěnje pisomne naspomnjenje pochadźa z lěta 1432. Wjesne mjeno je wotwodźene wot serbskeho wosoboweho mjena Boleš, skrótšenki Bólesława. W Lubnjowskej přisažniskej (sudniskej) knize mjenuje so wjeska w lěće 1520 Bolßewycz.
K wobsedźerjam ryćerkubła słušachu we 18. lětstotku hrabje ze Stutterheima, kotrymž słušeštej Hogrozna a Bólašojce. Wot 1800 do 1842 bě Heinrich Ludwig Graf zu Lynar wobsedźer wjeski a po nim Jacques Alfred hrabja z Pourtalès.
Cyrkwinsce słušachu Bólašojce do Kalawy.
Wjesny dźěl Wólšyna nasta 1848 jako wudwór a wužiwaše so jako kubło. Zarjadnisce běchu Bólašojce dźěl Kalawskeho wokrjesa.
Dnja 26. oktobra 2003 so Bólašojce hromadźe ze Změšowom, Kamjenami, Młoźami, Zasłomjenjom a Wjerchownju do Kalawy zagmejnowachu.[1]
Wuwiće wobydlerstwa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Bólašojce w datowej bance delnjoserbskich městnych mjenow na dolnoserbski.de (delnjoserbsce)
- Předstajenje gmejnskeho dźěla Bolschwitz na webstronach Kalawy, wotwołane dnja 11. awgusta 2009.
- Přinošk we wusyłanju RBB "Landschleicher" dnja 13. decembra 2009
Bólašojce (Bolschwitz) | Bukow (Buckow) | Chańc (Gollmitz) | Jazory (Groß Jehser) | Kamjeny (Kemmen) | Kšupow (Craupe) | Młoźe (Mlode) | Synjeńce (Zinnitz) | Śerpšow (Erpitz) | Wjerchownja (Werchow) | Wólšyna (Erlenau) | Zasłomjeń (Saßleben) | Změšow (Groß Mehßow)
wjesne dźěle:
Batowk (Bathow) | Jazorce (Mallenchen) | Kałkojce (Kalkwitz) | Kobłej (Cabel) | Radowańk (Radensdorf) | Rochusowy Doł (Rochusthal) | Rudna (Reuden) | Škódow (Schadewitz) | Wjelchna (Plieskendorf) | Žrakow (Schrakau) | Zarěc (Säritz) | Změšowk (Klein Mehßow) | Žytym (Settinchen)


text:
Ruhr
Ruhr je srjedźoeuropska rěka, kotraž běži přez němski zwjazkowy kraj Sewjerorynsko-Westfalsku. Prawy a po mnóstwje wody šesty najwjetši přitok Ryna je 219,3 kilometrow dołhi a běži na něhdźe 130 kilometrach přez industrijnu kónčinu Ruhrskeho kraja. W 19. lětstotku bě sčasami najsylnišo wužiwany wodowy puć cyłeje Němskeje.
Wužórli so blisko hessenskeje hranicy w sauerlandskim dźělu Rothaarskich horin na wuchodźe Sewjerorynsko-Westfalskeje a běži potom hłownje do zapadneho směra, mjez druhim přez Arnsberg, Witten, južne dźěle Bochuma a Essena, Mülheim a Duisburg, hdźež so wotprawa do Ryna wuliwa. Při Ruhrskim wuliwje w měšćanskim dźělu Ruhrort nadeńdźe so najwjetši nutřkokrajny přistaw swěta.
Ruhr zastaruje wjacore spjate jězory z wodu a wužiwa so tež za dobywanje energije.


text:
Habola
Habola (němsce Havel [1] je rěka w Němskej. Wona je 325 kilometrow dołha, hačrunjež je žórło blisko Ankershagena wot wuliwa do Łobja blisko Havelberga jenož 69 kilometrow zdalene. Wužórli so w Mecklenburgsko-Předpomorskej a ćeče přez Braniborsku a Berlin do Saksko-Anhaltskeje.
Najwjetši přitok Habole je z Łužicy pochadźaca Sprjewja, kotraž je tež dlěša.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927 (online).


text:
Jan Arnošt Smoler
Jan Arnošt Smoler (němsce Johann Ernst Schmaler; * 3. měrca 1816 we Łuću; † 13. junija 1884 w Budyšinje) bě serbski filolog, spisowaćel a nakładnik. Wón běše jedyn z wusahowacych prócowarjow serbskeho narodneho wozrodźenja w 19. lětstotku.
ŽiwjenjeWobdźěłać
Pochad a młode lětaWobdźěłać
Jan Arnošt Smoler narodźi so 3. měrca 1816 we Łuću, kotrež so 1978 za Bjerwałdsku jamu wotbagrowa. Za čas Smolerja, štož bě krótko po Wienskim kongresu běše to serbska wjeska pruskeje Hornjeje Łužicy. Jeho nan Korla Jan Smoler, kotryž so we wutrobje pak dale za Saksku horješe, běše tam wučer. Smolerjec swójba přesydli so w lěće 1821 do Łaza, hdźež nan wučerstwo přewza a jako ewangelski kantor skutkowaše.
Młody Jan Arnošt Smoler wopyta tam šulu, prjedy hač nan jeho w starobje 14 lět do Sakskej na gymnazij do Budyšina pósła. Dokelž so tam jenož w němskej rěči wukubłowaše, wuprosy sebi Smoler wot rektora dowolnosć swojich serbskich towaršow (mjez druhimi tež Wanaka a Wjelana) w serbšćinje wuwučeć. W tutym času zběraše při pućowanjach po cyłej Łužicy hižo ludowe pěsnje, powěsće, bajki a přisłowa. Přez wukaz pruskeho ministra njemóžachu pruscy poddanojo hižo w Lipsku na uniwersiće studować. Tuž zahaji po złoženju matury 1836 studij bohosłowstwa na uniwersiće we Wrócławju, kotryž přisłušeše tehdy k Pruskej.
Studijne lětaWobdźěłać
We Wrócławju bě hromadźe z Łužičanom Gustavom Adolphom Röslerjom, pozdźišim zapósłancom Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny, w lěće 1838 Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče załožił a sta so po času tež z jeho předsydu. Přez towarstwo nawjaza Smoler wuski kontakt z Purkynjom, štož jemu puć k słowjanskej literaturje a druhim słowjanskim wučencam wotewri. Nimo pólšćinje nawukny tam tež čěsku rěč a po jeju přikładźe towarstwu hišće w lěće załoženja naćisk noweje serbskeje ortografije předpołoži. Za čas studija słyšeše tež čitanja wo němskim ludowym spěwje pola Hoffmanna von Fallerslebena (1798–1874), kotryž wučeše tam na profesurje za němsku rěč a literaturu.
Přez prózdninske pućowanja po Łužicy, kaž mjez druhim tež w lěće 1840 z ruskim slawistom a ludowědnikom Srjeznjewskim swoju zběrku ludowych pěsni stajnje wudospołnješe. Ze znošenjenymi pěsničkami požada so Smoler w lěće 1838 na myto wo najlěpšu zběrku hornjo- a delnjołužiskich narodnych pěsni Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu. Dokelž nochcyše, zo towarstwo zběrku wuda, pozdźišo myto njepřiwza. Hromadźe z němskim sekretarom towarstwa Leopoldom Hauptom, kotryž běše so tohorunja wo myto prócował, wuńdźe w 1841/43 w Grimmje sławna dwuzwjazkowa zběrka Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow. Pěsnički zwostachu pak hłownje dźěło Smolerja, za kotrejež wudaće so wot pruskeho krala Bjedricha Wylema IV. ze złotej medalju počesći.
Po studiju, kotryž zakónči w lěće 1840, pytaše Smoler za přistajenjom jako domjacy wučer prjedy hač so z duchownym stać chcyše. Dokelž pak we Łužicy ničo njenamaka, přiwzaše hižo městno w Hornjej Šleziskej. W samsnym času pak přebywaše we Wrócławju pruski kral z jeho wyšim ceremonijowym mištrom Stillfriedom (potomnik čěskeho rodu Stojměrow-Stillfriedow a pozdźišo hrabja Alkantara), kotryž sebi wot Smolerja někotre němske přełožki zhotowić daše. Wón namjetowaše jemu, dokelž běše so na Wrócławskej uniwersiće runje profesura za słowjanske rěče załožiła, zo by so pola krala za stipendij zasadźił jeli by słowjanske rěče studował. Nawróćiwši so do Wrócławja, hdźež běše domjacy wučer pola Purkynja, studowaše Smoler jako stipendiat pruskeho krala wot 1841 do 1844 słowjansku filologiju pola Čelakovskeho.
Kulturne prócowanjaWobdźěłać
Za Jordanowy časopis Jutnička, kotryž so hač do junija 1842 jenož poł lěta wudawa, zdoby wón Zejlerja jako redaktora. Časopis wudawaše so wot toho časa pod mjenom Tydźenska Nowina. Zhromadnje z Warkom přełoži čěski Wothłós pěsni ruskich wot Čelakovskeho (originalny titul „Ohlas písní ruských”) do serbšćiny. Běše to scyła prěni přełožk słowjanskeje rěče, kotryž w knižnej formje wuńdźe. Smoler organizowaše po namjeće Kocora serbske spěwanske swjedźenje. Prěni spěwanski swjedźeń wotmě so 1845 w „Třělerni” w Budyšinje.
Jan Arnošt Smoler spěchowaše a podpěrowaše w času narodneho hibanja załoženje mnoho towarstwow, kaž na přikład w Bukecach, Njeswačidle abo Minakale. Jako čłon 1848 załoženeho Budyskeho towarstwa Bjesada skutkowaše w prěnim serbskim dźiwadle sobu. W čěskej činohrě „Rohowin Štyrirohač” wot Václava Klimenta Klicpery (přełožena wot Ćěsle a Dučmana) hraješe Smoler rólu rychtarja.[1]
Hižo w lěće 1845 běše po přikładźe „Matice české”, kotraž z pjenježnych přinoškow knižki za čěski lud wudawaše, a „Matice Srpske” załoženje Towarstwa Maćicy Serbskeje zahajił. Dokelž so wustawki hakle 1846 wot sakskeho ministerstwa a 1847 wot pruskeho knježerstwa wobtwjerdźa, załoži so Maćica Serbska hakle w lěće 1847 w Budyskim lokalu „K winicy”. W lětach 1847 do 1852 běše Smoler prěni redaktor Časopisa Maćicy Serbskeje. Wón přesydli so za krótki čas do Lipska, štož běše w času předměrca, přez poměrnje liberalne nałožowanje censury sakskeho stata, centrum opozicionelneho nowinarstwa w Němskej.[2] Tam skutkowaše jako korektor w nakładnistwje Brockhaus a soburedaktor Jordanoweho časopisa Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft, kiž měješe w tu- a wukraju mjez rěčespytnikami wulki wuznam. W lěće 1848 doda poslednim politisku přiłohu Slavische Rundschau, kotryž nětko doskónčnje w Budyšinje bydlo redigowaše a w swójskim nakładnistwje wudawaše.
Zdobom přewza Smoler srjedź lěta 1848 wot Handrija Zejlerja redaktorstwo Tydźenskeje Nowiny. W lěće 1850 přewza tohorunja nakładnistwo, rozšěrješe wobsah a přemjenowa je na Tydźenske Nowiny. Dalše přemjenowanje sćěhowaše 1854 na Serbske Nowiny, kotrež potom hač do lěta jeho smjerće wuda. Pod jeho wjednistwom wuwiwachu so na politiski organ a přisporješe so ličba abonentow.
Jan Arnošt Smoler załoži w lěće 1851 serbske nakładnistwo a kniharnju w Budyšinje, kotrež 1863 zhromadnje z Pjechom na serbsko-słowjanske knihikupstwo Schmaler & Pech rozšěrješe. Swoje sydło měješe tute najprjedy we wobchodźe při Bohatej wěži. 1869 bu wot Pjecha do Lipska přepołožene.
Z přetorhnjenjemi a změnjenymi titulemi wuńdźechu jeho Jahrbücher hač do lěta 1868 – mjez 1852 a 1856 wudawaše w swójskim nakładnistwje zaso Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohu Slavische Bibliographie, mjez 1862 a 1864 wudawaše Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohomaj Slavische Bibliographie a Slavische Novitäten, w lětomaj 1865 a 1866 Slavisches Centralblatt a wot 1867 do 1868 Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie.
W jeho nakładnistwje wuńdźe wot 1860 tež literarny časopis Łužičan, kotryž přez dlěši čas tež redigowaše, w lětach 1878 do 1881 tohorunja młodoserbska kontrahentka Lipa Serbska a wot 1882 z wobojich zrostły časopis Łužica.
W lěće 1872 postaji so Smoler jako naslědnik Rychtarja na předsydu Maćicy Serbskeje. Na hłownej Maćičnej zhromadźiznje 1861 so wobzamkny, zo so towarstwo wo natwar swójskeho domu prócuje. Byrnjež so při tym zadołžił, kupi Smoler na swoje riziko w lěće 1873 za Maćicu Serbsku ležownosć z kólnju při Lawskich hrjebjach, kotraž słužeše spočatnje hłownje jako biblioteka. Mjez druhim z pomocu pjenježnych srědkow słowjanskich přećelow zarjadowaše na ležownosći tutoho „Maćičneho domu” 1875 serbsku ćišćernju a zahaji pozdźiši nowotwar Serbskeho domu, kiž so hakle w lěće 1904 doskónčnje wotewri. Jan Arnošt Smoler běše wot 1862 tež čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu a wot jeje załoženja w lěće 1880 sobustaw Maśicy Serbskeje.
Čas Němskeje rewolucije 1848/1849Wobdźěłać
Smoler skedźbni w času byrgarskeje rewolucije 1848 Roberta Bluma, kotryž běše čłon Frankfurtskeho předparlamenta a kotrehož znaješe z Lipšćanskeho towarstwa Redeübungsverein na situaciju Słowjanow w Němskej. W lisće pisaše wo poměrach, kotrež so „narodnej bjezprawnosći” bližachu a wuprosy sebi wot njeho zasadźenje pola Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny za polěpšenje. Dnja 31. meje 1848 wobzamkny narodna zhromadźizna w rezoluciji, zo prawa njeněmskeje ludnosće w Němskej dospołnje připóznaje. Peticiju, z kotrejž so Serbja 1848 na sakske knježerstwo wobroćichu a sebi konkretne přesadźenje sakskeho šulskeho zakonja z lěta 1835 žadachu, knježerstwo dospołnje wotpokazać njemóžeše. Sakske knježerstwo zwoli do někotrych ze žadanjow wo runoprawosć rěče a kultury na cyrkwinskim a nabožnym polu, na sudnistwach a zarjadach. Tak přizwoli so mjez druhim do wuwučenja w serbskej rěči na Budyskim gymnaziju a na wučerskim wustawje, kaž tež do wudawanja serbsko-němskich wučbnicow.[3] Smoler sta so w lěće 1850 z prěnim wučerjom serbšćiny Budyskeho gymnazija, spisaćelom serbskich wučbnicow a serbskim tołmačerjom na Budyskim sudnistwje. Hižo po někotrych lětach běše so Smoler wot wuwučowanja wuwjazał, štož so ze słabej přičinu wobkrućowaše, zo njemóžeše dla jězbow do Ruskeje wučbu prawidłownje přewjesć a zo běše swoje zastojnstwo bjez dowola wopušćił.[4]
Po tym zo běše rakuske wójsko Słowjanski zjězd w Praze porazyło, přebywachu mnoho Słowjenjo, kaž pólski basnik a spisowaćel Roman Zmorski (1824–1867), jeho přećel Teofil Lenartowicz (1822–1893, pólski basnik), Hipolit Terlecki (1806–1890, teologa z Wołynskeje), Mato Topalović (1812–1862, chorwatski měšnik a spisowaćel) w Budyšinje. Hdyž běše so politiski njeměr rozpušćił, so nimale wšitcy zaso do domizny wróćichu. Zmorskeho, kotryž pak dlěši čas w Budyšinje zwosta, znaješe Smoler hišće z Wrócławja a wudawaše 1851 jeho emigrantski časopis Stadło.
W meji 1849 zetka so w Budyšinje z Michailom Aleksandrowičom Bakuninom (1814–1876), jednym z hłownych iniciatorow Drježdźanskeho mejskeho zběžka. Jeho žadanje wo wobrónjenym wobdźělenju serbskich burow na zběžku pak Smoler dospołnje wotpokaza. Wot lěta 1850 běše Smoler sakski poddan a měšćan Budyšina. W tutym času přebywaše princ Albert, bratrowc sakskeho krala Bjedricha Awgusta jako major w Budyšinje. Jako připóznaće, zo serbscy wojacy 1849 krala swěrnje zakitowachu, měješe krónprinc Albert za čas něhdźe połdralětneho přebytka w Budyšinje wot Smolerja serbšćinu nawuknyć.
Jězby do RuskejeWobdźěłać
Smoler bě přiwisnik teorije słowjanskeje wzajomnosće. Za Serbow sebi wočakowaše wosebje pozbudźenje a spěchowanje přez kontakty a wuměnu z druhimi słowjanskimi ludami. Haješe zwiski k narodnym prócowarjam a spisowaćelam we wšěch słowjanskich kónčinach, ale wosebje do Ruskeje. W zwisku z pjenježnymi ćežemi swojich narodnych předewzaćow přewjedźe Smoler wot 1859 wjacekróć jězby do Ruskeje, zo by tam financielne srědki zběrał, štož so jemu pak jenož mało poradźi.
W lěće 1867 přizamknyštaj so Smoler a serbski lěkar Dučman na Słowjanskim zjězdźe do Moskwy, na kotrymž so tež čěskej politikarjej Palacký a Rieger wobdźělištaj. W Carskojim Sele, lětnej rezidency ruskeho kejžora, běštaj tež Serbaj w delegaciji, kotrejž kejžor Aleksander II. awdiencu skićeše. W Moskwje wopytachu wobdźělnicy zjězda potom etnografisku wustajeńcu.
Dalše jězby do Ruskeje slědowachu 1873 a do Pólskeje a Ruskeje w lětach 1881 do 1883, hdźež spisa awtobiografiji. Tam přełoži a wudospołni tež Historije słowjanskich literaturow Pypina a Spasowicza (1829–1906). Přez jeho jězby do Ruskeje běše Smoler přeco zaso srjedźišćo kedźbnosće w němskich nowinach a zjawnosći. Wón so wočorni a jemu so wumjetowaše panslawizm w Serbach šěrić, tak zo so na wonkowny ćišć tež wot předsydstwa Maćicy wuwjaza a na čestneho předsydu na čas žiwjenja pomjenuje.
SwójbaWobdźěłać
Jan Arnošt Smoler woženi so 3. awgusta 1851 z Amaliju Němcec ze Židowa (1832–1868). Jeju najstarša dźowka Ludmila (* 23. awgusta 1851) woženi so 1878 z gymnazialnym wučerjom Čochom z kotrymž so zhromadnje do Ruskeje přesydli, syn Jan (Iwan) Jarosław (* 2. apryla 1865) wupućowaše tež do Ruskeje a Marko Smoler běše nakładnik a redaktor Serbskich Nowin.[6] Dalše dźěći (Wladimir, Stanisław a Olga) hižo zahe zemrěchu. W lěće 1868 zemrě Smolerjej mandźelska. Přez intensiwne jězby do wukraja Smoler ćělnje jara ćerpješe a tak so hišće raz z Ernestinu Heinzelmannec (1829–1903) woženi. Jan Arnošt Smoler zemrě 13. junija 1884 w Budyšinje a bu 16. junija na Budyskim Hrodźišku pochowany.[7]
Česćowanja a zasłužbyWobdźěłać
Za jeho zasłužby wo słowjanske rěče spožči so Smolerjej w lěće 1862 wot ruskeho cara komturny křiž ruskeho rjada swj. Hany. Dźiwajo na serbske naležnosće, wotpokaza wšelake powabne powołanja na słowjanske uniwersity, kaž na přikład 1862 na „Szkołu Głównu” we Waršawje. Hižo w lěće 1883 spisa Alfons Parczewski biografiju wo Smolerju.
W zwisku z jeho sylnym angažementom za serbski narod a prócowanjom wo kulturnu awtonomiju Serbow, płaći Jan Arnošt Smoler jako zbudźer serbow. Ze předstajenym „analogiskim” prawopisom (štož woznamjeni, zo je po přikładźe čěskeje a pólskeje ortografije stworjeny), połoži zakład za wutworjenje serbskeje spisowneje rěče. Zasadźeše so we wšelakorych rěčnych přiručnikach, kaž w knize Mały Serb, jeho pěsničkach abo w Němsko-Serbskim słowniku wo přesadźenje prawopisa. W zasadach so tutón prawopis tež dźensa hišće wužiwa.
Jeho hłowna twórba Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow hodźi so do rjada druhich etnografiskich zběrkow w słowjanskich krajach zarjadować. W tutym času na přikład tež spisowaćel Kollár słowakske a w basnik Erben čěske ludowe pěsnje znosyštaj. Twórba Smolerja wuznamjeni so přez swoju mnohostronskosć etnografiskich informacijow a wuwjedźenjow, tak zo běše tež pola Grimmec bratraj připóznawana. Ze zběrku połožeše Smoler zakład za serbsku ludowědu a pohnuwaše rjad dalšich serbskich, słowjanskich a němskich naslědnikow k zběranju ludowych spěwow.
W lěće 1922 stwori Praski rězbar Vladimír Bretschneider gipsowu bustu Smolerja, kotraž so w žurli něhdyšeho Serbskeho domu při Lawskich hrjebjach wustaji a so dźensa w Serbskim muzeju w Budyšinje namaka. Składnostnje jeho 150tych narodninow so w Budyšinje při Lubijskej dróze pomnik Smolerja wot Budyskeho rězbarja Rudolfa Enderleina (1908–1985) poswjeći. Při tym so Enderlein po wšěm zdaću na bustu Bretschneidera powoła.[8] W tutym wopomnjenskim lěće so w NDR tohorunja listowej znamce wudaštej. Na jednej so portret Smolerja pokaza a na druhej je nowy Serbski dom w Budyšinje při Póstowym naměsće zwobraznjeny. Naćisk k tomu tworitaj wuměłcaj Jan Hansky a Gerhard Stauf (1924–1996).
Dźensa nosy Budyska domowinska župa mjeno Jana Arnošta Smolerja. We Łazu pěstuje so namrěwstwo Jana Arnošta Smolerja a Handrija Zejlerja w Domje Zejlerja a Smolerja, kotryž je wot 1994 w něhdyšej wjesnej šuli, hdźež běše Smoler za čas swojeho dźěćatstwa žiwy. We Wojerecach je dróha po Smolerju pomjenowana.
W Budyšinje so 1991 Smolerjec kniharnja přez Ludowe nakładnistwo Domowina znowa załoži. Je to jenička kniharnja z dospołnym sortimentom aktualneje serbskeje literatury a z wobšěrnym poskitkom antikwariskich knihow.
TwórbyWobdźěłać
Spisowaćelske dźěła (wuběr)Wobdźěłać
- Mały Sserb aby Serske a Njemske Rosmłowenja. Budyšin 1841 (digitalizat)
- Pjesnički hornych a deĺnych Łužiskich Serbow. 2 zwjazkaj, Grimma 1841 a 1843 (z Leopoldom Hauptom) (digitalizat)
- Njemsko-Serski Słownik – Z wułoženjom powšitkomneho Serskeho prawjepisanja. Budyšin 1843 (digitalizat)
- Wothłós pěsni ruskich. Praha 1846 (z Janom Awgustom Warkom)
- Powostanki ze starodawneho nabóžnistwa w serbskich Łužicach. Budyšin 1848
- Sorbisch-wendische Sprachlehre – Mała Serbska rěčnica. Budyšin 1850
- Kleine Grammatik der serbisch-wendischen Sprache in der Oberlausitz – Mała serbska ryčnica. Budyšin 1852 (digitalizat)
- Wo słowjanskich městnych mjenach w Hornjej Łužicy a jich wuznamje. Budyšin 1867 (digitalizat)
Nakładniske dźěła (wuběr)Wobdźěłać
- Aleksandr Hilferding: Die sprachlichen Denkmäler der Drevjaner und Glinjaner Elbslaven im Lüneburger Wendlande. (Přełožk: Jan Arnošt Smoler.) Budyšin 1857
- Aleksandr Hilferding: Bosnien. Reise-Skizzen aus dem Jahre 1857. Budyšin 1858
- Robert Immisch: Die slawischen Ortsnamen im Erzgebirge. Budyšin 1866
- Křesćan Bohuwěr Pful (wud.): Łužiski serbski słownik. Lausitzisch wendisches Wörterbuch. Budyšin 1866
- Křesćan Bohuwěr Pful: Laut- und Formenlehre der oberlausitzisch-wendischen Sprache. Mit besonderer Rücksicht auf das Altslawische. Budyšin 1867
- Carl August Jentsch: Geschichte der Lausitzer Predigergesellschaft zu Leipzig und Verzeichnis aller ihrer Mitglieder vom Jahre 1716–1866. Budyšin 1867
- Kito Wylem Broniš: Die slavischen Familiennamen in der Niederlausitz. Budyšin 1867
- Eduard Rüffer: Die Balkanhalbinsel und ihre Völker vor der Lösung der orientalischen Frage. Eine politisch-ethnographisch-militärische Skizze. Budyšin 1869
Jako redaktor a wudawaćel časopisowWobdźěłać
- Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft a Slavische Rundschau, Slavische Bibliographie
- Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft a Slavische Bibliographie, Slavische Novitäten
- Slavisches Centralblatt
- Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie
- Tydźenska Nowina a Serbske Nowiny
- Stadło
- Łužičan
- Lipa Serbska
- Łužica
WotkazyWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
- Pětr Kunze: Jan Arnošt Smoler. Ein Leben für sein Volk. W: Spisy Serbskeho instituta 10. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1995. ISBN 3-7420-1624-5
- Kito Lorenc (wud.): Sorbisches Lesebuch. Serbska čitanka. Lipsk 1981.
- Jan Cyž: Smoler, Jan Arnošt. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 511slsl.
- Adolf Černý (wud.): Autobiografija J. E. Smolerja. W: Časopis Maćicy Serbskeje. Lětnik 136 (1917).
- Alfons J. Parczewski: Jan Ernest Smoler. Ustęp z historyi narodowego odrodzenia Górnych Łużyc. Warszawa 1883.
- ↑ Rudolf Jenč: Stawizny serbskeho pismowstwa: 2. dźěl. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1960, str. 140.
- ↑ Reiner Gross: Geschichte Sachsens. Edition Leipzig. Dresden, Leipzig 2007, str. 221.
- ↑ Peter Kunze, Edmund Pech: Zur Entwicklung des sorbischen Schulwesens in der Oberlausitz von den Anfängen bis zur Gegenwart. Lětopis 56 (2009) 1, str. 3–30.
- ↑ Peter Kunze: Die Sorbenpolitik in der Ober- und Niederlausitz vom Wiener Kongress bis zum Ersten Weltkrieg. W: Spisy Serbskeho instituta – Zwischen Zwang und Beistand. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 2003, str. 28.
- ↑ Trudla Malinkowa: Jan Arnošt Smoler a jeho swójba. W: Rozhledźe čo. 5/2016, str. 10–15
- ↑ Axel Arlt: Ze słowjanskich žórłow čerpał. W Serbskich Nowinach dnja 10. měrca 2016, str. 3
- ↑ Smjertny nawěšk Maćicy Serbskeje dnja 16. junija 1884
- ↑ Marija Měrćinowa: Bildnisse sorbischer Persönlichkeiten von der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts bis zum Ersten Weltkrieg – Zeugnisse bürgerlichen Werteverhaltens. W: Spisy Serbskeho instituta – Zwischen Zwang und Beistand. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 2003, str. 265–286.


text:
- Naklejka "Jsem Slezan, ne Polák. Česko mám rád"
- Magnes Oberschlesien
- CSŚB 8 - Charles DICKENS - Godniŏ pieśń
- Magnes Górny Śląsk
- Kalendarz 2022 "Obrazki ze Śląska" Grzegorza Chudego
- Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw - Lewis Carroll (książka+audiobook)
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Naklejka "Bajtel we aucie"
- Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku - Zbigniew Rokita
- Atlas plebiscytu górnośląskiego / Atlas des oberschlesischen Plebiszits
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Co by pedzioł Szekspir? - M. Melon i J. Zygmunt
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Rozmówki śląsko-angielskie na wesoło
Książka jest podsumowaniem projektu Marcina Melona i Jacka Zygmunta "Co by pedzioł Szekspir?" zapoczątkowanego na Facebooku, w którym przedstawiali śląsko-angielski scenki rodzajowe z ogromną dawką humoru.
Książka zawiera prawie 100 ilustracji Jacka Zygmunta, dodatkowo opatrzonych śląsko-angielskim komentarzem Marcina Melona.
Całość drukowana w kolorze na papierze kredowym, dzięki czemu nadaje się także świetnie na prezenty dla osób nie znających śląskiego, a zainteresowanych ciekawą pamiątką ze Śląska.
Wiyncyj jak miljard norodu godo po chińsku, drugi miljard godo po angelsku. Po ślōnsku godo terozki ino pōł miljōna norodu. Nale nic sie niy starejcie! Dziynki tyj ksiōnżce wszysko bydzie inaksze i cōłko Ziymia bydzie godać po naszymu!
More than a billion people speak Chinese, the other billion speak English. But only half a million speak Silesian nowadays. Don’t worry! This book is going to change it; let’s make the entire Earth speak like we do!
Jacek Zygmunt (ur. 24.08.1971) maluje swoje ôbrozki ôd roku 1993. Sztartowōł we „Dziynniku Zachodnim” i do terozki namalowōł ich pora tysiyncy do wiyncyj jak 150 roztomajtych cajtungōw. To ôn wynokwiył piyrszego ślōnskigo superbohatyra „SuperHanysa”, kerego wkludził na łamy „Twojigo Chorzowa”.
Jacek Zygmunt (born on 24.08.1971) has been drawing cartoons since 1993. He started his career in ‘Dziennik Zachodni’ and has created several thousand of cartoons since then. He had created the first Silesian superhero called ‘SuperHanys’ and brought him to the ‘Twōj Chorzōw’ magazine.
Marcin Melon (ur. 4.01.1979) – rechtor, pisorz i nowiniorz. Działo na rzecz ślōnskij edukacyji regionalnyj. Dwa razy wygrōł konkursy na Jednoaktōwka po ślōnsku. Naszkryflōł tyż sztyry ksiōnżki ô Kōmisorzu Hanusiku blank po ślōnsku.
Marcin Melon (born on 4.01.1979) – teacher, author and journalist. Supports regional education at Silesian schools. Twice won the playwriting competition for the one-act plays in Silesian. Author of four books about DI Hanusik written in Silesian language.
Oprawa: miękka
Papier: kreda
Strony: 108
Opinie o produkcie (2)
Przociel
Podług mie książka jes 10/10. Nale jes pora rzecy, słów, ausdrucków, wtore som w pojszczodku (książki) po polsku, a idzie je napisać po Ślunsku: 1) Porzond sam widza słówko "chyba" - po Ślunsku mo być, "wierza iże", bez przikład - "pl. chyba tak" to "śl. wierza ja". Inkszy przikład - "nojbarzij chyba to", iże to jes tyn som świat - mo być - nojbarzij wierza, iże to tyn som świat. 2) w ksiazce - nojbardziej - mo być śl. nojbarzij. pl. najbardziej. 2') słówko przileżytość brzmi śląsko, jo nie znom, idzie pedzieć bezto/beztóż/skuli tego. 3) toć, u mie uzywalo sie tyz w formie potwierdzenia, idzies na plac? - toć, ida. tak ide, abo, Toć, mosz recht, tak masz racje. 4) Przikład w ksiazce, iże/co piosenkarka sie jąka (pl), po Ślunsku jes czasownik łon/łona/łono się jęko, a nie puko. 5) slowko sztyjc jest z niemieckiego stets, "ciagle", ale momy ślunskie słowko porzond, wiec po jakiemu dować sam sztyjc? :) 6) zamiast polskigo "że", idzie tyż pedzieć Ślunskie "iże". 7) zamiast kery idzie tyż pedzieć "wtory" jako inkszy dialekt z wielu dialektów języka Ślunskigo, coby pokozać bogactwo jezyka Ślunskigo - (śl.) mowy, godki. 8) tedy owdy - czasem - idzie tyż "roz czasu". 9) niemieckie richtig, sie u nos godało fonetycznie /richtik/ bo Niemce czytajom /richtyś/, a u nos Ślonzoki wymawiały /richtik/, nale to jus pewnie zalezne łod regionu, tela - tyż "tyla". 10) chwila to po polsku, po ślunsku sie godo "kwila". 11) niem. forszteluj sie [od czasownika zwrotnego (sich vorstellen, wyobrażac sobie)] - pol. wyobraz sobie - śl. "przedstow sie to" - pl. wyobraz to sobie. Rozumiem, iże sie tukej rozchodzi ino o ukłon w strone naszych niemieckich sasiadow :)? 12) pl. mundur - niem. wafynrok (od waffe bron, i rock), śl. sie godo mondur. P.S. Tam kaj jes Ślunski odpowiednik (ekwiwalent) nie cza wstawiać na siłe niemieckigo abo polskigo słowa/ausdrucku. Nale, sowieso jes w tyj ksiazce mocka naprowdy Ślunskich ausdruckow i słow! :) chylę czoła :)) istne Opus magnum - arcydzieło. Wyrażenie "prawie" idzie tyż użyć w inkszym kontekscie, bez przikład - "nie poprawiej mie, bo prawie tak byda godała - czyli nie poprawiej mie, jak godom, bo na skwol tak byda godała, czyli na zlosc, po niemiecku sowieso itd. Idzie kożde Ślunskie słowo pomieniac na niemieckie abo polskie, nale wtynczos to juz nie bydzie Ślunski, ino niemiecki abo polski :).
Dominik Lange
pl. sklep - śl. skład, niem. geszeft. Bez przikład - Śl. ida do składu - pl. ide do sklepu. pl. wszystkim, śl. wszyjskim.


text:
Kogo zastupujomy?
Nimske Sinti a Roma
Sinti a Roma su južo sta lět dłujko w Europje žywe. W swójich danych domowniskich krajach twórje historiski zrosćone mjeńšyny, kenž se sami ako Sinti abo Roma pomjeniju, pśi comž su Sinti te w podwjacornej a srjejźnej Europje zasedlone pśisłušniki teje mjeńšyny, Roma pak te, póchadajuce z pódzajtšneje a krotkozajtšneje Europy. Zwenka nimskego rěcnego teritoriuma se Roma ako zgromadne mě za cełu mjeńšynu wužywa.
W Nimskej su Sinti a Roma wušej 600 lět doma. Prědny raz su se 1407 w biskupskem měsće Hildesheim dokumentariski naspomnjeli. Na zakłaźe pówoblicenjow jo źinsa w Nimskej žywych něźi 60.000 nimskich Sinti a někak 10.000 nimskich Roma. Pódla nimšćiny powědaju ako drugu maminu rěc mjeńšynowu rěc romašćinu. Nimske Sinti a Roma su žywe na cełem teritoriumje zwězka.
Za cas nacionalsocialistiskego namócnego kněstwa su byli Sinti a Roma wustajone pśeslědowanju a mórźenju luda – w Nimskej, w tych wót Nimcow wobsajźonych krajach a tych z Hitlerom zwězanych statach. Něźi 500.000 Sinti a Roma buchu wopor rasistiskeje błudnosći nacionalsocialistow a togo na nich planowanem systematiskem mórźenju luda, jich kulturelne derbstwo jo se za wětšy źěl znicyło.
Pśisłušniki nimskich Sinti a Roma su se za zastupowanje swójich zajmow a k zmócnjenju swójeje kultury we wšakorakich towaristwach zjadnośili – ako na pśikład w Centralnej raźe nimskich Sinti a Roma z.t.
Dnja 17. měrca 1982 jo tegdejšy zwězkowy kanclaŕ pśiwitał delegaciju Centralneje rady nimskich Sinti a Roma a jo pśipóznał mórźenje luda na Sinti a Roma z pśicynow tak pomjenjoneje “rase” pó mjazynarodnem pšawje zawězujucej wašni.
Dnja 24. oktobra 2010 bu ten wót Dani Karavan nacerjony pomnik za w casu nacionalsocializma zmórźone Sinti a Roma wót zwězkowego kněžarstwa w pśibytnosći wušej 100 pśežywjecych holocausta swětosnje wuswěśony a zjawnosći pśepódany.
Kužde druge lěto pósći Dokumentaciski centrum nimskich Sinti a Roma wót Załožby Martin Lautenschläger wustajone Europejske myto bergarskich pšawow Sinti a Roma. How wiźimy pósćenje myta dnja 03. apryla 2012 Thomasoju Hammarbergoju a nosarja wósebnego myta George Lacatusa.
Wulicowańska kafejownja “Paramissa”: Nimski Sinto Reinhold Lagrene pśi cytanju wulicowańkow z bogateje tradicije nimskich Sinti a Roma.


text:
Kōmplet tynisistek ze Ślōnska już we 1/8 Australian Open
Petra Kvitová i Květa Peschke, tynisistki rodzōne we ślōnskim Bilovcu, sōm już we 1/8 finału Australian Open.
Petra Kvitová wygrała wszyske szpile do zera. We 1/16 ze Belindōm Bencic ze Szwajcaryje. We 1/32 ze Rumunkōm Irinōm-Cameliōm Begu, a we 1/64 ze Magdalénōm Rybárikovōm ze Słowacyje.
We 1/8 czekŏ na niã Amanda Anisimova, Amerykōnka ruskygo pochodzyniŏ. Szpil bańdzie grany ze soboty na niedziela naszego czasu.
We deblu kobiyt Květa Peschke we parze ze Nicole Melichar (USA) we 1/32 wygrały z parōm Watson / Maria 2-1 a we piōntek rano we 1/16 finału wygrały parōm Nadija Kiczenok (Ukraina) / Yafan Wang (Chiny) 2-0.
Z kim przidzie jym grać we 1/8 finału, to bańdzie wiadōmo dopiyro we sobota rano.
Australian Open to je co roku piyrszy turniyj Grand Slam tynisa.
Foto: Andrew Campbell / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons


text:
Niy ma nadzieje dlo ludzkości, 21.07.2019
- sztuka rozwiōnzuje problymy,
- hica rozwiōnzuje przestympczość,
- prawo rozwiōnzuje gupota.
We Acklam, dzielnicy Middlesborough we Angliji kōmuś sie zmierzło proszynie Urzyndu Miasta, żeby sprawiōł dziury we drōgach. Ludzie rok czekali, aż dziury sie stracōm, i nic. Aż ftoś szpejym naszmarowoł sroge puloki naôbkoło dziur i ône sie zaroz straciyły. Artysta – aktywista nazywo sie Wanksy. Tak jak Banksy, ino ze „W” na przodku, a, „wank” po angelsku znaczy… hm… glancować pyrlika.
A zdowało by sie, że sztuka niy rozwiōnzuje dziynnych problymōw.
Zdrzōdło: Truth Theory
Policyjo we Massachusets we USA ôpublikowała na Twitterze prośba, żeby niy łōmać prawa do pyńdziałku. Powōd? Za gorko. We Massachusets tymperatura bez weekend dochodzi do 39 stopni. Policyjo pado, żeby ôstać w dōma, włōnczyć klima, popatrzeć na „Strange Things”, pobawić sie FaceAppym, abo poćwiczyć karate we pywnicy.
Na zicher bydzie pokōj.
Zdrzōdło: CNN
Dwoje misjōnorzōw z Tasmanije, co noleży do Australije, musi zapłacić Australijskimu Urzyndowi Dowkowymu bez dwa milijōny dolarōw australijskich zaległych dowek. Ôni ze swojōm sprawōm doszli aż do Nojwyższego Sōndu Tasmanije, a jejich argumynta, czymu niy płacōm dowek, były blank proste: płacynie dowek je przeciwko woli Boga. „Na tyn kroj, po jego ôdchodzie ôd jurysdykcje Boga, spadły już klōntwy suszy i bezpłodności” – pedzieli przed syńdzōm. Ale jego to niy przekōnało. „Jak mi niy możecie znojś cytaty we Bibliji, kaj stoji »niy bydziesz płacić dowek«, to rozumiycie, czymu ciynżko mi znojś jakiś poczōntkowy pōnkt.” – pedzioł im.
Ci misjōnorze chyba niy doczytali do „Ôddejcie Cezarowi to, co noleży do Cezara, a Bogu to, co noleży do Boga.”
Zdrzōdło: ABC News


text:
Obrazek - Koronka do św. Michała Archanioła
Folder składany Modlitwy do św. Michała Archanioła
Medalik metalowy Michał Archanioł
Magnes Święty Michał Archanioł (4)
Magnes Święty Michał Archanioł (3)
Magnes Święty Michał Archanioł (2)
Magnes Michał Archanioł
Obraz 30x40 - Michał Archanioł
Modlitewnik do Świętego Michała Archanioła
Modlitwy do Świętego Michała Archanioła
Obrazek HDF ze złotą ramką Święty Michał Archanioł
Modlitewnik Archaniołowie
Modlitwy za wstawiennictwem św. Michała Archanioła
Obraz na HDF format A5 - Święty Michał Archanioł
Święty Michał Archanioł - Ikona z Aktem oddania format A5 (2)
Święty Michał Archanioł - Ikona z Aktem oddania format A5
Święty Michał Archanioł - Obraz półokrągły
Obraz Archanioł Michał - płótno canvas (43)
Obraz Michał Archanioł - płótno canvas (11)
Figura Michał Archanioł - 15 cm
Ikona Archanioł Michał
Ikona Michał Archanioł (2)
Baner - Święty Michał Archanioł (2)
Baner - Święty Michał Archanioł
Figura Michał Archanioł - 25 cm
Stuła z wizerunkiem Michała Archanioła
Stuła haftowana - Michał Archanioł (41)
Stuła złota haftowana Michał Archanioł
Ornat haftowany - Michał Archanioł z Gór Gargano
Ornat z wizerunkiem św. Michała Archanioła
Ornat haftowany Michał Archanioł
Św. Michał Archanioł 100 cm.
Chorągiew - Święty Michał Archanioł


text:
Syberyjo
Syberyjo (rus. Cибиpb) je geograficzno kraina rozlygowano we azjatyckij tajli Rusyji. Je zwada uo uůnyj grańice - podug ńykerych wlazuje do ńij tyż ruski Daleki Wschůd. Kej uůnygo wrachowywać, grańice Syberyji to Ural na zachodźe, Arktyczny Uocean na půłnocy, Pokojny Uocean na wschodźe a Kazachstan a Můngolijo na połedńu. Ferwaltůngowo je potajlowano na:
- Jakucyjo (Republika Sacha)
- Burjacyjo
- Tuwa
- Ałtajsko Republika
- Chakazyjo
- Ałtajski Krej
- Krasnojarski Krej
- Zabajkalski Krej
- Chanty-Mansyjski Autůnůmiczny Uokryng - Jurga
- Jamalsko-Ńyńecki Autůnůmiczny Uokryng
- Tjumyński Uobwůd
- Uomski Uobwůd
- Nowosybirski Uobwůd
- Tomski Uobwůd
- Irkucki Uobwůd
- Kemerowski Uobwůd,
ze kerych wszyjstke krům Jakucyji wlazujům do Syberyjskigo Federalnygo Uokryngu, a kej by wrachować Daleki Wschůd, tyż:


text:
Junij
Junij[1], literarne: smažki, smažnik[2][3], (górnoserbski smažnik) – jo šesty mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 30 dnjow. Wón ma mě junij pó łatyńskem słowje Juno, žeńska Jupitera, kralowka romskich bogow a bogowka manźelstwa.
Junij jo lětni mjasec w pódpołnocnej hemisferje a zymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w juniju stej Dwójniki a Rak.
Žeden drugi mjasec njezachopina ze samskim wšednym dnju kaž junij.
NožkiWobdźěłać
- ↑ W internetowem słowniku: März
- ↑ Bogumil Šwjela: Dolnoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn, 1963., bok 376
- ↑ W internetowem słowniku: smažnik, smažki


text:
Fobos
Fobos (tyż: Phobos, gr. ΦόBoς – bojůnczka) to wjynkszy a bliższy s dwůch kśynžycůw Marsa. Je uůn we coukim Ůkuodźe Słůnecznym położony nojbliżyj planety, nauokoło kerej śe zwyrto. Fobos je planetojida przechwycůno bez Marsa.
Uodkrycie[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Uodkrywcům Fobosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 18 sierpnia 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 9:14 UTC. Kapka dńi wcześnij (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Deimosa.
Kśynžyc ten uostoł kńipśńynty bez sůndy:
- Mariner 9 (1971 r.),
- Viking 1 (1977 r.),
- Phobos 2 (1988 r.),
- Mars Global Surveyor (1998 a 2003 r.)
- Mars Express (uod 2004 r.).
Charakterystyka uorbity[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Průmjyń uorbity Fobosa je mjyńszy uod průmjyńa uorbity synchrońicznyj, co uoznaczo, aże zwyrto śe uůn gibćij kej Mars zwyrto śe nauobkoło uośi. Beztůż wschodźi na zachodńij strůńe marsjańskigo ńyba, gibko przemjeszczo śe po ńybje a po ůngyfer 4 godźinach a 15 minutach zachodźi na wschodńij strůńe ńyba. Uobecność Fobosa na ńybje trwo 11 godzin a 6 minut. Fobos je fest blisko powjyrzchńe planety (2,76 promienia Marsa). Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 70,4°.
Bez bliskość Marsa Fobos ulegnie za jaki czas rozwalyńu. Śiły pływowe powodujům, aże průmjyń uorbity durś śe zmńiyjszo. Za 50 000 000 rokůw Fobos bydzie tak blisko Marsa, aże zleći abo zostańie rozerwany a złonaczům śe s ńygo ringi.


text:
Libijo
Libijo (ليبيا, Libija), uoficyjolńy do 2011: Wjelgo Arabsko Libijsko Dżamahirijja Ludowo-Socyjalistyczno (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى, Al-Jamāhīriyyah al-`Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-`Udhmā) – państwo we půłnocnyj Africe, nad Strzůdźymnym Morzym (Zatoka Wjelgo Syrta). Grańica mo s Egiptym, Sudanym, Czadym, Ńigrym, Algeryjům a Tůnezyjům. Důminuje sam sunnicki islam, kery wyznowo 97% mjyszkańcůw. Przez 90% kraju zajmujům pustyńije (Sahara, Pustyńijo Libijsko) a půłpusyńije, na kerych idźe trefić uoazy. Ńy ma sam stołych rzykůw.
Libijo do 2011 bůła dżamahirijjům, co uoznaczało republika socyjalistyczno, we keryj po prowdźe wuadza mjoł Muammar al-Kadafi.
Gospodarka je uoparto na wydobyću ropy naftowyj, kero dostarczo ůng. 80% dochodu narodowygo. Je sam tyż indystryjo petrochymiczno a hutńictwo, nale kraj bezma cołko żywnośćmuśi skiż braku własnygo bauerstwa importować.


text: Na miano mi je Tómek, urodziułech sie w Kóńczycach Małych uż dość downo tymu. Mój Tacik robili na szachcie a Mama byli ajzybanerym tak jak mój starzik. Starka dycki gospodarzili, mieli pore krów, cieloka i kupa gowiedzi – kaczyce, kury i trusioki. Lotało tego dycki po placu . Jako mały synek żech rod chodziuł po lesie, miołech rod zwierzynta i przirode. Jak mi było piynć roków to mie Mama posłali do przedszkola, a potym jak mi było siedym roków do szkoły. Uczyłech sie dojść tak, ale Tacik na mie poska nie żałowali. Jak żech prziniós jakóm złóm note to mi nieroz wyrzazali. Jak mi było patnost roków to poszełech do szkoły do Cieszyna, tam żech chodziuł sztyry roki. Potym poszełech sztudyrować na wysoki szkoły na UŚ do Cieszyna na Etnologie i powiym Wóm, że dziepro tam żech sie zainteresowoł naszóm gwaróm. Tela o mie. Cosi eszcze o sobie kiesi napiszym.


text:
Kniha wo twórbach Maje Nageloweje wušła
Hižo 1993 bě w Ludowym nakładnistwje Domowina pod titulom „Nje pokoj – un ruhen“ kniha wo twórbach Maje Nageloweje wušła. Dołho, předołho njeje ničo slědowało. Skónčnje wuńdźe lětsa nowa kniha, wopřijaca wuměłstwo Maje Nageloweje z třoch a wjace lětdźesatkow. Je to móhłrjec hołdowanje k šěsćdźesaćinam wuměłče. Prosty přiležnostny katalog to wočiwidnje njeje. Byrnjež mjeztym dźesać lět k jeje wustajeńcam – a tych je smjerć wjele na mnohich městnach – přiměrjeny katalog njeposkićeli. Nětko mamy nimale dwěsćěstronske wudaće „Maja Nagel – kaskady – Kaskaden“ k rukomaj přewšo bohaty wuběr z jeje tworjenja wotsrjedź 1980tych lět.


text:
Muammar al-Kaddafi
Muammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي (rodz. 13 wrześyńa abo 7 czyrca 1942 we Syrće, um. 20 paźdźerńika 2011 wele Syrty) – polityker, půłkowńik, prziwůdca a dyktatůr Libiji we rokach 1969–2011.
1 wrześyńa 1969 zrobjůł zamach stanu a odsunůł uod władzy Idrisa I, krůla Libije. Průgowoł wkludźić ustruj, kery uopisoł we swojij Źelůnyj Kśůnżeczce. Dowoł uodpora USA a Izraelowi, popjeroł islamske kreje. Uobalony uod rebelije we 2011 roku. Chycůny a zaszlachtowany wele Syrty, kaj śe skitroł.


text:
Jan Pjech
Jan Pjech (němsce Johann Pech; * 5. nowembra 1707 we Wjelećinje, † 8. junija 1741 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar, spisowaćel a nabožinski prócowar.
Wón narodźi so jako syn měšćana a klamarja a wopytowaše wot 1720 do 1727 Budyski gymnazij. Wot 1727 do 1730 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer a bě potom wot 1731 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1741 diakon při Michałskej cyrkwi.
Pjech wuda wjele swojich prědowanjow, přełoži nabožinske knihi do serbšćiny, wobstara 1736 nowy wudawk Noweho zakonja a pomhaše sobu na nowych Serbskich spěwarskich Johanna Gottfrieda Kühna, kotrež wuńdźechu 1741. Wón podpěrowaše nabožinske prócowanja Ochranowskich a załoži při Michałskej cyrkwi serbsku knihownju.
ŽórłoWobdźěłać
- Rudolf Kilank: Pjech, Jan. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 442


text:
Mariusza Urbanka rajza bez życi na trzech kōłkach
Bez internec idzie trefić ludzi z drugigo kōńca świata a idzie tyż… sōmsiada. Jo żech trefiōł praje ôtok nowego kamrata, panoczka Mariusza Urbanka ze Jōnkowic. Miyszkali my blisko siebie, a dziepiyro jak żech sie wykludziōł z Radzijowa, to udało mi sie poznać pana Mariusza. To możno skuli tego, że piyrwej niy rajzowoł ôn tela na tym swojim trzikołowym kole? Ô Mariuszu Urbanku czytoł żch już pora razy we gazetach, we internecu, ale nigdy żech niy wiedzioł, że miyszko tak blisko mie. Poczytoł żech ôtok, że Mariusz Urbanek sprzedowo kalyndorze, a ôdezwoł żech sie dō niego, tōżtak my sie zgodali, a ugodali my sie na kawa. Dziepiyro, jak żech sie spytoł, kaj mōm na ta kawa przijechać, to sie pokozało, że na Podlesi, jaki kilometer ôd mojij starej chałupy. Po tej wiadōmości niy ôstało mi nic inkszego, yno siednyć do auta (naVelorexa już je trocha za zima) a zajechać do tych Jōnkowic.
Mariusz Urbanek ôd urodzynio choruje na porażyni mōzgowe, mo problymy z godaniym, chodzyniym, ale zamias „normalnego” siedzynio w dōma, abo jeżdżynio na kole, ôn wycisko z garażu swoji ekstra koło ô trzech kōłkach a ruszo we świat. To je sposōb pana Mariusza na rehabilitacyjo, ruszani sie. Latoś zajechoł ôn aże nad polski morze, a przejechoł na tym kole ôd Świnoujścio aże do Gdańska bez Hel. Nō ja, dyć na tako rajza niy wybiere sie chłop sōm, do Wisły by możno doł rady, ale niy nad Bałtyk, tōż keryś musi jechać z nim. A tako rajza tyż kosztuje. Kosztuje tyż lyczyni, a rehabilitacyjo. Dyć panoczek Urbanek niy halace, yno chyto sie roboty, a na kōmputerze projektuje kalyndorze, wizytōwki, a inksze strōny, bo Mariusz Urbanek je infomatykym.
Jak treficie kaj na drōdze Mariusza Urbanka, tōż dejcie pozōr na jego koło, a pozdrōwcie go ôdy mie. Dyć, jakbyście kto chcieli pōmōc Mariuszowi Urbankowi, to idzie wlyź na strōna ô kalyndorzach a kupić jaki kalyndorz, abo zamōwić jako strōna we internecu. Styknie sie ôdezwać, a na pewo znojdziecie u Mariusza coś dlo sia. Idzie tyż dać Mariuszowi Urbankowi swōj 1 % ze podatku.
Pamiyntej! Mariusz Urbanek – chłop, co rajzuje bez życi na trzech kōłkach.
Fojerman
https://www.facebook.com/mariusz.urbanek1


text:
Z ôstatnij chwile: W urzyndach
Ôstatnim czasym sztyjc smykōm sie po roztōmańtych urzyndach. W kożdym z nich je trocha inakszy. Roz sie czeko na swoja kolejka pōł dnia a roz idzie to doś wartko. Jedne urzyndniczki sōm fest sztajfne i po machach kiere robiōm idzie wycyrklować, że z moimi papiōrami je coś niy echt.
Tak tyż było w tyn czas. Wlazły my ôbie z siostrōm i bajtlami do urzyndu, na co paniczka wykrziknyła, że sam je rodo i nimogymy lyź do kupy wszyjscy! Aż żech sie wylynkała i wejrzała wele sia czy te rodo niy stoi kaj za mnōm. Dyć ô siostrze wiym wiyncy ôd rodo…I tak my sie przeszkrobały zaroz na poczōntku. Nimiały my papiōra, kiery bōł tyj pani gynał potrzebny, bez to z niydowierzaniym krynciła gowōm. Tak i już do kōńca ôstało z tōm gowōm, jak fest ech jōm prosiła coby nōm tyn jedyn papiōrek drukła, a potym bydymy sie patrzeć starcić. Padała, że na drugi roz dlo nos tako dobro niy bydzie! Mi sie zdo drugigo razu tyż już niy bydzie.
Prowda tyż je tako, co jo durś yno w tych zocnych miejscach coś zgłobiōm…ale to tyż skyrż bajtla. Toż roz na gminie ôbalyły my stołek, wielki bōł, toż rypło doś fest. Gańba tyż ech miała fest. Inkszym razym na doś paradnyj imprezie, kaj tyz gościyły sie urzyndniki, dałach małyj telefōn coby niy zgłobiała. Wlazła pod stōł i puściła na cołki harpyntel Bambolejoo! Niy szło jōm tak wartko spod tego stoła wysmyczyć, toż słyszeli my cołki refryn. Mi sie zdo bez to atmosfera niy bōła już potym tak sztajfno.
Na jeszcze inkszym fajerze, kiery durś nimōg sztartnyć, wraziyłaś sie z nudōw do gymby krōwka. Pryndko ôkozało sie, że je to mordoklejka. No i fajer w tyn czos sztartnył. I niy uwierzycie, gynał jo piyrszo miałach wylyż coś piedzieć na poszrodek. Niy wiedziałach wartko co z tōm pierōńskom krōwkom zrobić, łyknyć niy szło, bo bych sie bōła udusiyła, wypluć tyż niy było by zocnie. Toż ech szła nojdłużij jak szło, ale ôna durś tam tyczała.
Padałach doś niy wyraźnie jak sprawa zy mnōm stoi, toż wszyscy ze zrozumiynim doczkali aż byda fertich.
W zocnych miejscach, trza sie zocnie zachowywać. Niewiym czamu w tych urzyndach je tak niymrawo, mono bez to, że mie tam jeszcze niy bōło.
Agnyszka Ôciypkowo
Agnieszka Snopek – Dziołcha z Leszczyn, ze Ślōnska. Rechtōrka, artystka, mamulka trojki bajtli. Baba swoigo chopa. Durch we szwōngu a dycki w gangu i na ôstatni driker. Godo, a ôstatnio i szkryflo.


text:
Žuricy
Žuricy (němsce Säuritz) su wjes w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša ke gmejnje Pančicy-Kukow. Maja 91 wobydlerjow.[2]
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjeska namaka so we wužłobinje zapadołužiskeje pahórčiny něhdźe štyri kilometry juhowuchodnje Halštrowa. Na wjace hač 280 metrow wysokich kopcach zapadnje a sewjerozapadnje Žuric namaka so granodiorit blisko pod zemju. Wjesne hona maja přestrjeń wot 3 km².
Žuricy wobsteja zwjetša z tři- a štyristronskich statokow, nimo toho namakaja so we wjesce hišće wjacore tykowane chěže.
Susodne wsy su Kašecy a Hłupońca w sewjerowuchodźe, Porchow w juhu a Jědlow w sewjerozapadźe.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wjes naspomni so k prěnjemu razej we wopismje klóštra Marijina hwězda z lěta 1357 jako Zuricz. Woznam wjesneho mjena je dotal njejasny. Za lěto 1476 je knježe sydło zapisane, kiž so pak pozdźišo jenož hišće jako wudwor pomjenowaše. Hač do 19. lětstotka dyrbjachu někotre burske statoki klóštrej dawki płaćić. W 17. lětstotku dóńdźe k njeměram, jako zwyši klóšter dawki. W lěće 1652 wotpokazachu Žuričenjo žadanje klóštra, přichodnje za njón předźeno přasć.
Wobydlerstwo[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po Mukowej statistice mějachu Žuricy we 1880tych lětach 157 wobydlerjow, mjez nimi 86 Serbow (55 %) a 71 Němcow.[4] Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa Žuričanskeje gmejny wot jenož hišće 38,2 %.[5] Hač do dźensnišeho leži wjeska při rěčnych mjezach serbšćiny.
W lěće 1925 bě mjez 164 wobydlerjemi 93 ewangelskich (57 %) a 71 katolskich. Žuricy su nimo Kašec a Hłupońcy jedna z třoch gmejnskich dźělow Pančic-Kukowa bjez katolskeje wjetšiny. Ewangelscy wěriwi słušeja wot lěta 1875 k Porchowskej wosadźe (prjedy do Hodźija), katolscy chodźa wot 1772 do Wotrowa.
Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Michał Cyž (1858–1947) – prawiznik, zarjadnik Serbskeho domu
- Jan Cyž (1898–1985) – jurist, nakładnik a Budyski krajny rada; rodźeny w Žuricach
- Jakub Cyž (1901–55) – narodny prócowar, podpěrowar antifašistow
- Jurij Cyž (1904–1947) – prawiznik a kulturny prócowar
- Jurij Krawža (1934–1995) – spisowaćel, kulturowědnik, wučer
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Lausitzer Bergland um Pulsnitz und Bischofswerda (= Werte unserer Heimat. Zwjazk 40). 1. nakład. Akademie Verlag, Berlin 1983, str. 58sl.
- Žuricy w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ staw: 31. decembra 2020; am-klosterwasser.de
- ↑ 2020; am-klosterwasser.de
- ↑ Statistiski krajny zarjad Sakskeje: gmejna Pančicy-Kukow (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 100. → wšě wjeski
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 252. [186 wobydlerjow, z nich 53 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 0 z pasiwnymi, 18 serbskich dźěći a młodostnych, 115 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Časecy | Hłupońca | Jawora | Kanecy | Kašecy | Lejno | Nowe Městačko | Stara Cyhelnica | Swinjarnja | Wotrow | Zejicy | Žuricy