text:
Lato z kopruchym -Ri Jo
Jak ci niy być soróniym na wiesieli…
Wiesieli i pochówek to sóm dwie zajty chopskigo (to wiyncyj!) i babskigo (to już mynij!) żywota. I skuli tego musicie zawdy dôwać pozór i gynał miarkować, iże:
– Na weselu baba mô szlajer (coby ji mitesrów na fresie, świdratych ślypiów i puklatego kichola niy bóło widać). Na pogrzybie tyż mô szlajer (coby kôżdy myślôł, iże łóna ślimtô, kiej tak na isto, to sie festelnie chichrô, iże sie tego swojigo chopa-ślimoka pozbóła); inksze sóm ino farby tych szlajerów, chocia to terôzki roztomajcie bywô;
– Na pogrzybie, to sie dowo do beku zarôzki, a na weselu… dziepiyro na bezrok (chocia sóm take boroki, kiere ślimtajóm już na drugi dziyń, kiej ino przijndóm do sia, kiej do imyntu wytrzyźbiyjóm).
Nó ale, miało być nôjprzodzij ło wiesieli, i ło tym jak niy łostać za sorónia, kiery na tym fajerze ślimtô i jamruje a na pogrzybie to by ino tańcowôł. I – co już ci bół dôwno tymu pisôł (i gôdôł) Karlik ze Kocyndra – trza festelnie dôwać pozór, bo ludzie fajrujóm rółz, ino we wiesieli, chocia tak prôwdóm, to przi szajdóngu wiyncyj uciechy mô i baba, i chop a… fajeru niy robióm. Po jakiymu?
Nó, tóż suchejcie i dôwejcie dalszij pozór, bo to, co terôzki rzykna, to jes choby nôciostek do pecynka chlyba i ze bele jakij gymby tego sie niy dowiycie!
Przi wydôwaniu sie, przi żyniaczce nôjważniyjsze jes kimsiś to tyż tam na tym fajerze cowiek jes. Inakszij, kiej sie jes żyniolym, inakszij kiej dróżbóm a jesce blank inakszij, kiej ci ino familijantym, weselniokiym, kamratym łod chopa (niy dej Pónbóczku, iże łod panny modyj!) abo ino takim, co to sie wrył na krziwy pychol na tyn fajer. Juzaś ło tych muzykantach, dmuchoczach, kelnerach i tych, co knipsujóm, ło szoferach i tych niypytanych chacharach ze siyni, niy gôdóm.
Nôjgorzij to mô chop, kiery sie bydzie żyniół, kierymu już łod proga niyftore szydliwie śpiywajóm:
„Bele mómy ziyńcia, bele mómy ziyńcia, co nóm bydzie pranie prôł !”
Badnijcie takigo boroka. Styrcy choby kryka w kiblu, dyrgoce, blady łoszkubek i ze trzitydniowóm szkócinóm na fresie, we blank nowym, możno piyrszym łod kómuniji, czôrnym ancugu, ściśniynty, skrymplowany westóm, ze szlipsym zaknółtlowanym pod karkiym, we nowych lakszułach ździebko za knap (bo take ino dostôł po szwagrze) i kierymu terôzki dziepiyro sie spómniała starzikowô powiarka ło tym, iże jak fto sie kce piwa szluknóńć, to niy przeca musi zarôzki côłkigo browaru sie lajstnóńć.
Nó, tóż styrcy choby leber i ani gracy niy moge do kabzy wrajzić, bo jesce by mu fto pedziôł, iże wiesieli to niy gracka we cymbergaja. Zakurzić sie tyż niy moge, bo już ta jego Yma gawcy, coby sie dziury niy wygorôł we szkecie abo we galotach (możno i ancug mô na borg) abo, coby niy miôł ci smrodlawygo dychu kiej bydzie musiôł (!) kusika dać swojij babeczce, kiej farorz wtyknie mu tyn ring na palcysko. I ani sie piwa szluknóńć tyż niy poradzi, chocia po tym wczorejszym kawalerskim fajerze, kaj ciyngiym dlô niygo tańcowali blank sage, szykowne frele, wyglóndô jak pomamlany kanold, lynzyk miôł choby zola ze cieślikowego tryjtka, a gowa nikiej kastrol na pranie. A naobkoło styrcóm ci te wszyjskie sómsiôdki, wszyjskie stare klafty do kupy ze kamratami-klachocami, kierzy sie prziszli sam pogawcyć na tego ślimoka, kiery sie biere ta krapyka za baba, choby naobkoło we familoku niy bóło inkszyj, gryfniyjszyj. I chocia to niy naskwol, ale kôżdy tak szeredzi, coby wszyjskie gynał słyszeli, co sie ło modym żyniolu i jego freli gôdô. I niy ma sie co dziwać, kiej to niyjedyn poradzi jesce ci łod zôkrystii pitnóńć na łostuda szwigerfatróm, ftorzi sie już radowali, co yntlich ta swoja pokraka już ze chałpy szibli (cheba, iże majóm złocioków côłko kupa, ale to już jes inkszô pôra galot). Tu mi sie spómniôł Adik łod Gerliszki, kiery niy poradziół ściyrpieć tyj côłkij szpicatyj gôdki przi fajerze i na dziyń przodzij, jak wylazowoł na kawalerskie, to pedzioł bół wszyjskim we chałpie:
– Ida terôzki fórt, a kiejbych jutro do kościoła prziszôł za niyskoro, to mogecie napocznóńć wszyjsko bezymie!
A ludzie poradzóm być łoszkliwe i tak dopolić jak mało fto. Przecamć wszyjsko co przi takim cyrkusie gôdajóm, to tak choby fto drzizga za pazursko wrajziół.
– Kuknijcie, jake to śniego borajstwo, taki jesce mlycok a już sie musi żynić. Możno co napochoł, chocia tego po modyj niy widać – gôdô jedna klafta.
– A puklaty sie jakisik zrobiół, chocia śniego zawdy bół śmierdzirobótka – pado inkszô, kierô kiej sie ino wydała, i tak sie żôdnyj roboty niy chyciyła, skuli tego, iże chop jes na tela gupi i może beztóż bakać jak yjzel na grubie.
I bydóm tak dalszij gôdać ło cerwiónyj fresie, ło perkatym kicholu, ło tym iże krómfleki modô pani mô krziwe (a możno niy krómfleki ino szłapy?), ło wianie, kiere mody erbnie (abo i niy). Bydóm łozprawiać roztomajte wice, a to, iże kiej fto sie lajstnie cielnô kalymba, to i cieliczek jes jego, a to, iże we jeji antryju ciżba bóła na łodwieczerz karlusów aże do wczorej, i to, iże modô jes za spaśno, to, iże jes za fest szlang, i take tam roztoliczne gupoty jak zawdy, kiej zowistniki sie ślejzóm do kupy.
Terôzki łojce, abo jak to gôdajóm: szwigerfatry lebo świekry. Łojciec łod modygo żyniola, to mô ino dôwać pozór, coby gorzôły stykło aże na trzeci dziyń, bo wteda ino dziepiyro, mody sie bydzie móg do porzóndku szluknóńć, kiej ci sie na isto kapnie, co za gupota zmachlowôł. I terôzki niy mô kukać do izby kaj sie modô przeblykô, coby ujzdrzić eźli mô wszyjsko, co chopowi do dobrygo życiô potrza.
Zasik łojce łod moduszki, łod modyj pani niy mogóm pokazować, iże yntlich już utropa ze dziołchóm majóm zbyte, iże niy bydóm musieli uważować kaj łóna ci sie na łodwieczerz smykô, wiela karlusów gôdô do sia „szwager”, abo coby przed ślubym nic niy napochała, niy nagóniyła, a kiej już to, coby sie tyn gupi łochyntol, kiery sie jóm weźnie – niy kapnół. Łóni tyż tyn côłki fajer muszóm tak do łostatka zmachlować i festelnie dôwać pozór, coby wszyjskie weselniki swoji gyszynki dali a do kabzów tajlów ze ałsztojeru niy tkali. Bo kiej już ze ceróm majóm pokój, to mogóm sie spómnieć kiej same sie żyniyli.
– Wiysz Antóniczku, za miesiónc bydzie dwadziyścia piyńć lôt kiejech sie cia wziyna za chopa – pado takô jedna istno do swojigo chopa przi wiesieli cery. – A możno my by tak jakigosik wieprzka zatrzaśli i wusztu narobiyli, co?
– A dejżysz ty pokój babo – pado na to jeji chop. – A dyć, co tyn kormik jes tymu winowaty, coch jô sie ze cia dwaszieścia piyńć lôt tymu łożyniół?
Nó i tyż łojce ze łobiuch zajtów muszóm zważować, coby za tela niy łozprawiać roztomajtych wiców, bo łod łozprawianiô wiców, łod błoznów jes taki wigyjc, kiery gynał wiy co i jak we dobryj asiście pedzieć.
Terôzki familijô, byzuchanty, napytane i te co pierón wiy jak sie sam znôdli na tym wiesieli. Wiesieli to jes fajer, za kiery modzi muszóm bulić, a niy tref w szynku na Polnyj lebo u Pyjtra, kaj idzie deczko poszkacić. Tu szkacyniô na zicher niy bydzie!
Do kościoła trza sie przikwanckać, bo terôzki kôżdy mô jakoś widyjokamera, kieróm wszyjsko knipsuje, a nôjbarzij tyn fal, kiej wszyjskie we kościele dôwajóm gyszynki. Bo terôzki jes takô mółda, co i gyszynki musi farorz popyrskać. A na tym widyjo blank gynał idzie ujzdrzić fto i co dowo cheba, iże to jes zalakowany kuwert. Jak już sam miano pokazuje, to jes wiesieli, i na tyn ci fajer majóm przilazować ino take, kierym jes szpaśnie, szpasobliwie, i ftore jesce poradzóm sie chichrać, choby jim ze zôwiści leberka mieli puknóńć choby krupnioki. Zôwiść to jes nôjgorszô choroba. A trza Wóm wiedzieć, iże przi takim fajerze jak wiesieli, to niy ma co zôwiścić. Bo tyn, co sie żyni, niy bydzie sie miôł yntlich lepszij niźli my, jimu starô tyż do wyćwika i to możno zarôzki już na drugi dzień. Jak niy modô pani, to na isto świekra już do pozór, coby mody pón niy miôł nic do śmiychu. A podwiyl co, wszyjskie bydóm udôwać, iże jim sie wszyjsko podobô, torta jes świyżô, a masôrz niy wywarzół we szince swojich fuslapów abo niy wleciôł starce gybis do nudelzupy.
Nó, tóż farorz modych pokropiół, ringi na palcyska wrajziół, łofiara „co łaska” na gibko przerachowôł. Te, co gyszynki mieli dać, to dali i na łostatku już przed kościołym sujóm na tych modych. Kiejsik byli to miedzioki, lebo złocioki ale terôzki, to by wiyncyj chopa gawcóło, coby je zbiyrać niźli by bóło tych, coby klepoki ciepali. I beztóż ciepióm terôzki „konfetti” lebo ryżym, bo po to ci sie pewnikiym żôdyn niy bydzie schylôł.
Mode idóm do autoka i kiej fto srogszy angyjber, to lepszejszy autok biere na borg. U nôs na Pniokach to latoś przikarycyli telo limuzina, kieróm blank niy poradziyli do zegródków na Krojcce wjechać. Rest napytanych depce piechty abo fto tam cym mô sie dokulać. Trza sie ino uwijać, coby tam do tego szynku, gospody, kaj jes te weselisko, niy prziklechtać sie na łostatku, bo możno niy styknóńć dló nôs placu. A przeca kiej my sie już festelnie wykosztowali i na gyszynk, i borgli nowy ancug ze hymdóm i bindrym, to przeca niy pójńdymy do dóm ło suchym pysku.
Kôżdy weselnik musi mieć we gorści jakosik dobrô mietła, znaczy blumy, choby je wzión ze wiyńca, kiery leżôł na grobie przociela, kierego dziepiyro wczorej przed połedniym pochowôł – jak to pisôł kiejsik Karlik z Kocyndra. Takô mietła trza wartko dać modyj pani, coby być piyrszy, bo tych łostatnich zółwizół żôdyn niy boczy i niy miarkuje, co tyż to przismyczyli ze sia. Mô sie rozumieć, iże taki istny, napytany weselnik tyż musi być wysztiglowany, coby go za sorónia, grubeloka abo orgola ludzie niy wziyni.
Nôjważniyjsze ale, coby chycić dobry plac przi stole. Czym bliżyj modych żynioli, tym lepszyjszy plac, bo te, co tam bedinujóm ze kôżdym jôdłym nôjprzodzij targajóm dó nich. Jôdło jes jesce gorkie i na tablecie niy ma jesce ściepków, kiere kuchôrzowi ślecieli na dyliny. I zasik niy lza wrzesceć:
– Dejcie pozór, jô jes sam, jô jesce móm prózny talyrz !
Doczkej czowieku, bo kiejś sie zicnół kole modych, to do cia tak by tak przijńdóm, i ino nôjwyżyj tyn na samym zadku stoła może mieć knap ze roladami abo klóskami. Niy bier tyż chopie piyrszy do gracy lampusa i niy ryc: – Zdrówie modyj pôry! – bo to zawdy na napoczniyńcie gôdô jedyn ze drużbów abo łojciec łod pana modego. Nó, i cobyś sie niy łopowożół brać swoji kwiôtki nazôd, bo ci jôdło niy smakowało, aboś za mało wysłepôł gorzôły.
Ze słepaniym tyż ci jes terôzki roztomajcie. Sóm take angyjbery, kiere ino jakiesik „zekty” abo „drinki” dôwajóm. Niy jamruj, niy wajej, ino trzim sie sztram drużby, bo taki herski drużba, zawdy mô dlô lepszejszych byzuchantów skukanô normalnô gorzôła, coby jim te dioseckie ojropyjskie abo hamerikóńske wynôlôzki lelitów niy szpryngli. Musisz dôwać tyż pozór, cobyś za gibko niy śleciôł pod stół, bo te weselisko może zetrwać i ze dwa dni, i żôl by ci niyskorzij bóło, iżeś niy dotrzimôł do czasu, kiej nawalóny szwigerfater przikludziół ze lauby tyn nôlepszy napitek, bimber, kiery trzimô ino dlô sia na medikamynt. Nó i jesce moge ci przi tym ftoś na palcyska nastómpić.
Nó tó mómy po łobiedzie. Niy hepej, niy żgej widołkóm we zymbolach, niy łobrzinej pitwokiem pazursków, niy ściepuj jesce szaketa, bo przeca bydzie kupa roztomajtych błoznów i uciechy. Możesz deczko rozknótlować binder, ale niy za wiela. I musisz boczyć, iże to jes wiesieli i niy szukej szeslónga, coby sie legnóńć, niy sebuwej szczewików, boś niy w dóma i jesce twoja szwaja ftosik powóniô abo ujzdrzi dziury we fuzeklach i bydziesz miôł gańba i przedrzistane.
Terôzki przijńdzie raja na roztomajte „toasty”. Tu musisz na isto festelnie dôwać pozór, cobyś sie sóm niy zgańbiół i inkszych niy zesrómôł. Po tych wszyjskich ryjdach łod szwigerfatrów, łod ślimtajóncych mamulków i po podziynce łod modych (nó, i po tych poruch szlukach) mogesz coś dlô szpasu i ty pedzieć. Nó ale, niy na tyn przikłôd tak:
– Kaj my terôzki bydymy łajzić, kaj, kiej nasza chopcula sie wydała?
Abo juzaś do tego modego żyniola:
– Nó, tóż witómy łósmego „szwagra” we naszyj ferajnie, bydymy sie mógli szkata na dwa stoły pograć.
A już blank niy idzie pedzieć do tyj co sie wydowo:
– Spómnisz sie jesce Erna, kiej my zawdy tyrali we krzôki na balzamgórce, abo jakech cie brôł na bance we Parku Kultury na piyrszego môja?
Niech cie Pónbóczek bróni! Bo to bóło dôwno a weselnica sómsiôdkóm niy kce wyzdradzić jako jes starô. A i jak mody żyniol bydzie fest nôgły, to cie jesce bez pysk prasknie i zymbska wytrzaśnie. Niy lza tego gôdać, choby wszyjscy, choby to i bóła prôwda. Tyż niy spóminej, coście ze modym pónym na dziyń przed żyniackóm machlowali we „agyncji towarzyskij” abo u modyj Pióntkowyj ze drugigo sztoka.
Mogesz za to pedzieć tak:
– Nó, tóż coby ci sie kamracie dobrze dziôło, a … że dziôło to harmata, to coby ci sie dobrze harmaciyło.
Wszyjskie pewnikiym zmiarkujóm, iże to skuli nocy poślubnyj gôdôsz. Bydóm cie mieli za wigyjca, cheba iże bydziesz gôdôł, cobyś ty poradziół modego żyniola we prykolu zastómpić, kiej tyn już niy bydzie poradziół. Tego sie tyż niy gôdô, chocia wszyjskie gynał miarkujóm, iże we ta noc tyn borok wól niy wól niy bydzie wiedziôł na co mu Pónbóczek tyn wichajster we galotach dôł.
Dej tyż pokój wszyjskim starym ciotkóm, wszyjskim zowitkóm, jóngferóm i jesce inkszym krapykóm i niy gôdej:
– Nó, terôzki żeście sie na isto nażarli i jesce ze śtyry rolady wciepliście do neca pod stołym.
A skuli tego, iże terôzki zawdy fajery bajstlujóm we roztomajtych szynkach, gospodach, tyż niy musisz ryceć na côłki karpyntel:
– Ymil, dej pozór i niy wtykej tych widołek do kabzy, bo łóne niy sóm strzybne ino aluminianne.
Jes ci tyż gryfny zwyk, iże tyn, co ta ryjda trzimie, szluknie deczko ze lampusa i rzóńdzi: gorzko, gorzko! A to skuli tego, coby sie modzi kusika dali, niby dlô łosłódy tego côłkigo żywota. Nó ale, tu tyż trza dôwać pozór. Kiej sie już rycy: gorzko, gorzko, to niy bier sie do kusikowania modyj sómsiôdki (staryj tyż niy, bo sie jesce Bóg wiy co sie ubzdô).
Wrôcô sie tyż szykowny zwyk „oczepiny”. Tu chopy musicie uważować coby sie tam niy ryć, bo jedziny chop, to mody pón, kierego wszyjskie dziołchy, co sie go niy doczkały prziwlyc do ółtôrza, pieróm po gracach aże wiónek łozknółtluje ze gowy modyj pani. Jes przi tymu ździebko uciechy, bo idzie grajfnóńć kierô modo dziołcha (tam kaj wy wiycie, a jô rozumia). Ino te już żyniate muszóm to robić tak, coby jejich starô to niy ujzdrzała, bo moge być już na wiesieli chaja.
Spóminóm „kómuna” i hamerikónów….
Bół to paździyrnik 1984 roku. Rychtowali my we Poznaniu szykowny sztand na takich miyndzynarodowych targach, ftore sie tak ze ynglicka „Interrail” mianowali. Bóło już po tym, kiej świtnół we kalyndôrz Jurij Andropow (to bóło we môju) a Rusami reskiyrowôł Konstantin Czernienko. Plac, kaj my sztalowali tyn sztand, bół ci blank kole srogachnego ruskigo sztandu. A Ruske, jak zawdy, rychtowali wszyjsko wiynkszyjsze, srogsze niźli inksi. Tak tyż bóło wtynczôs. Ino, co łóni nazgłobiyli na tyn sztand niy tela glajzów, maszinów, werkcojgów – jak inksze wystôwce – ale wyrychtowali ci taki srogi szrank, takô biblijotyka, kaj fest wyglancowane, wypucowane, rzóndkiym, rajóm ustawióne byli roztomajte ksiónżki. A bół snami jedyn szykowny karlus ze Huty Zobrze, Józek Pluta, kiery poradziół gôdać we poruch lynzykach, a kierego sie sztyjc ino błozny trzimali, ciyngiym kómuś coś na łostuda poradziół zbajstlować, kogoś wciś za bolek. Tak jakiesik dwa dni deptôł kole tego ruskigo sztandu (côłkie targi zetwali jakiesik piyńć-szejść dni) i łorôz przilazuje ku mie i rzóńdzi:
– Panie Ojgyn, panie Ojgyn, te Rusy majóm tam we tyj jejich biblijótyce gryfne ksiónżki, ale nôjważniyjsze, nôjszykowniyjsze, nôjbarzi wyflyjgowane, to sóm take, kiere napisôł Bryżniew, Andropow i… Czernienko. – tuplikowôł mi Józek Pluta. – I jô, panie Ojgyn, kciôłbych sie je łod nich na jedyn chocia dziyń do hotylu borgnóńć, wypożyczyć.
– Dobra – gôdóm mu na to – pódź symnóm, to możno cosik sie udo!
Idymy, a tam sztramski dyrechtór (wiycie, łóni już wteda na bele jakim sztandzie, na bele czym mieli dyrechtora, jak my terôzki). Dyrechtór nôs gryfnie przijón, nalôł po glasce ichniygo gruzińskigo koniaku, dziołcha prziniysła bonkafyju i napoczynómy gôdka.
– A my by kcieli borgnóńć łod wôs na jedyn dziyń pôra ksiónżek – napoczynô tyn mój kamrat Józek, kiery gynał po rusku poradziół tyż gôdać.
– A pażałsta, tawariszczi, pażałsta – gôdô tyn dyrechtór. – A kakije, kakije knigi wy chatieli?
I, ludzie! Mało mie pierón niy szczelół! Tyn Jółzel kciôł borgnóńć ino te ichnie „knigi” kiere naszkryflôł Andropow i Czernienko. Niy byda gôdôł, co sie tam dziôło, tela, co dziepiyro po jakisik dwióch godzinach tyn dyrechtór dôł zwól i nasz dolmczer móg sie do hotylu zebrać dwie ksiónżki. Suchejcie! I sam ci sie dziepiyro napoczło. Na drugi dziyń rano, dziesiónta, Jółzel przilazuje na nasz sztand, dwie ksiónżki mô po parzóm.
– Ojgyn, pódź, idymy do tego ruskigo dyrechtóra.
Nale, dyrechtóra jesce niy bóło. Prziszôł dziepiyro kole połednia, tak ździebko chycóny, nawalóny, nó… możno ino na srogim kacynjamrze. Idymy do niygo i Wiycie… tegoch sie niy bół spodzioł. Jółzel nic, ino kce ze tym dyrechtorym (abo ze bele jakim na tym sztandzie Ruskim) dyszkutiyrować ło tym, co tam we tych jejich ksiónżkach wyczytôł. Ludzie! Co tam sie dziôło (Jółzel na isto bez noc łobie „knigi” przeczytôł). Przeca żôdyn ze tych Ruskich do kupy ze jejich dyrechtorym żôdnyj ksiónżki tych wywołanych sekretôrzy niy czytôł!!! Poradzicie sie to wystawić. Przeca małowiela a byli by nôs łobuch do heresztu zawarli (a Wiycie, to bół łoziymdziesiónty szczwôrty rok).
Jesce my sie dobrze ze wszyjskimi kamratami niy spamiyntali a sam jak niy prasknie taki gruf (i to ino bez miymieckie radijo), co nasze UB-yjoki zatrzaśli tego ksiyndza Jerzego Popiełuszki. Napoczło sie sznupanie, nuchcynie; jedyn gôdôł to, drugi cosik blank inkszego, a te Ruskie to sie niyskorzij bali i na sznapsa dó nôs niy dali napytać.
Gôdôłech, spóminôłech tego mojigo kamrata, inżiniera (i dolmeczra) Jółzla, kiery poradziół gynał gôdać po miymiecku, anglicku, szpanielsku i po rusku. I jes ci to tak ździebko skuplowane ze inkszóm gyszichtóm, kierô mie ci sie tyż przitrefiyła na targach tela, iże we dôwnyj NRD. Pojechôłech tam ze takimi modziokami na targi do Lipska, kiere sie mianowali „Messe der Meister vom Morgen”. Mieli my tam maluśki sztand, jakiesik tam fizymatynta zbajstlowane bez szkolorzy ze roztomajtych naszych techników i zawodówek. Nó, i prziszli ci kiejsik ku nóm mode dziołchy i karlusy, kiere przikludziyli sie aże ze Hameriki i Kanady. Połoglóndali te nasze „ekszpónaty”, połozprawiali snami ło bele czym i ciyngiym tam do sia cosik gôdali takigo jak: kaskijaskooo. Niy poradziyli my spokopić, ło czym ci łóni tam fandzolóm aże pokôzali nóm na miano naszego werku „Huta Kościuszko”. A, iże to byli tyż modzioki (możno i kiery miôł we familiji Polôka) już blank niy miarkowali fto to bół Kościuszko, ino czytali to po ichniymu, tak jak sie to tam u nich idzie wygôdać. Bo richticznyHamerikón, kiej niy poradzi spokopić fto to bół tyn srogi (nó, możno niy taki srogi, co ważny tyż i dlô Hamerikónów) Tadeusz Kosciuszko bydzie czytôł gynał: kaskijaskoo. I to mi blank klapuje do tych móndroków, kiere mi fest tuplikowali, co jô móm szkryflać po ślónsku, ale tak, coby to Hamerikóny poradziyli czytać. A dyciś Miymce piszóm po ichniymu, Ruske tyż, Szwedy, Greki i inksze nôrody tyż, ino hamerikóńskie Ślónzôki (możno niy wszyjskie, ale pôra angyjberów sie tam spichło), ciyngiym kole naszyj godki bajstlujóm (a i niyftore małupice sam u nôs tyż) i sztyjc sie ciepióm, kiej jô po tym wysztudiyrowanym, fimlowatym fandzolyniu niy kca szkryflać. Nale, styknie tego wynokwianiô, a coby juzaś jakisik łostudy sam niy rozfechtować, wciepna ino jedyn hamerikóński wic.
Wiycie! Jedyn Galicyjok, Krakus wykludziół sie bół, już na blank, do Hameriki. A, iże słepôł jak nôjynty, kôzali mu tam pójńść na „łodwykówka”. Côłkô ta kuracyjô gynał klapła, chyciyła, Krakus już niy tintôł, nó, tóż go ze tego lazarytu wypisali. Łoblyk sie gryfnie i kce wylazować, ale trefiół dochtora, kiery go tam we tyj klinice flyjgowôł i tyn dochtór gôdô:
– Panoczku, panoczku, ale wyście blank przepómnieli, coby sam za ta kuracyjô zabulić!
– Nó, ja, panie dochtorze, nó ja – łodrzykô tyn Galicyjôk. – Ale przecamć jô tela dôwnij słepôł, coby tak na isto, na zicher wszyjsko… zapómnieć!
Sómsiôd, majster pypka po stojóncku srôł…
Kiejsik to cowiekowi (gôdóm łó mie, kiejech miôł dwadzieścia-trzidziyści i pôra lôt) stykło, kiej spôł jakiesik dwie-trzi godziny. Balanga, dziołchy, do dóm, do prykola i za trzi godziny do roboty! Niyskorzij trza bóło ździebko wiyncyj (ta gorzôła jakosik pomaluśku sie ze tyj palicy luftowała). Terôzki juzaś, abo sie nynô dwanôście godzin na dziyń, abo blank cowiek niy poradzi usnóńć, bo ci mu sie ciyngiym we palicy metlajóm bele jake gupoty. I dejcie terôzki pozór! Kiej cowiek miôł pôranôście lôt i niy poradziół nynać, to gawcół we gipsdeka. A tam… a tam na tyj gipsdece choby na jakisik binie, choby kajsik we tyjatrze, pokazôwali ci mu sie roztomajte cudoki. Stykło, co jakisik autok przejechôł a już na gipsdece pokazôwali sie roztomajte stroszki, roztomajte strzigi lebo inksze maszkary. Ździebko tam niyskorzij, to już szło uwidzieć na tyj gipsdece inksze cufale; lecy kedy jakosik baba sie pokôzała… nó, wszyjsko co cowiekowi sie we palicy belóntało. A terôzki? Terôzki to jô ino sztyjc kukóm na ta naszô „Józefka”, kierô ze daleka blynduje (nikiej chnet wszyjskie terôzki kościoły) i gawca kiej jakiesik auto przejedzie. Jes gryfnie, tela co nôjbarzij to ci mie poradzóm wnerwić, poradzóm dopolić te autokowe alarmy. Przeca wszyjskie wiedzóm, co po dziesióntyj na wieczór niy lza larmować, niy możnô zubrować, wiertać we ścianach, klupać po dylinach i take tam takie inksze. Tela, co do sto pierónów, żôdyn niy zakôzôł szkyrtaniô tych alarmów. Pół dwanostyj, moja sztreka jes krótko, ino piyć siyni a sam môsz: „ping-ping” – przijechôł chop, i coby baba jego już sie kapła, iże łón jes, i sie rychtowała…. nó rychtowała ci mu wieczerzô. Piyńć minut i juzaś „ping-ping”, drugi łochyntol sie nazôd do chałpy przikarycół. Juzaś pôra minut i fóncla na côłkô gipsdeka (to u mie); jakisik naprany taksóm ci sie sam do dóm przikarycół. Niy, coby zarôzki zabulół i drab wylôz śnij, niy! Łón – jak to kôżdy naprany chop – jesce musi sie wygôdać, pogôdać sie, musi jesce połozprawiać ło świekrze, ło tym, co mu cheba starô zarôzki prasknie bez łeb kopyścióm. Abo, kieli to śniygo „gieroj”, kiery we tyj chałpie sóm i do imyntu reskiyruje!
Jesce taksa niy łodjechała a sam juzaś inkszô bezkurcyjo titô choby gupiô, bo mu ta taksa zawôdzô. Łodjechała – mie blynduje po gipsdece – tyn istny stôwiô ci ta swoja karyta kole mojij siyni i… drzist dźwiyrzami; za kwilka „ping-ping”, szaltruje alarm we tym starym gracie. Deczko pokój, a sam inkszy jakisik buc, łoszkliwiec podjyżdżô pod jedna siyń dalszij, i tak ze jakiesik piyńć minut gazuje, gazuje, wyrcy tyn motor i wyrcy. Łorôz … zgas, i po kwilce „ping-ping”. Ludzie! Pół nocy: „ping-ping”, „ping-ping”. Jesce tak kole szczwôrtyj na ranym jakisik „nowobogacki”, „biznesmyn”, taki co to fitulityngyszeft łotwar, karycy sie ze – jak to sie terôzki modernie gôdô – „integracyjnyj” wieczerzy, nó i jużciś tyż jesce gôdka na côłki karpyntel ze szoferokym (przeca wszyjskie muszóm miarkować, iże to dupny „biznesmyn” wrôcô sie do dóm ze roboty). To, iże szofera mô na isto pierón szczelić, iże łón sóm jesce niy jes we chałpie, to takigo gorola gówno łobłajzi. Nó, pojechôł – blyndło na gipsdece. Terôzki ino nynać… i juzaś „ping-ping”, anich niy usłyszôł kiej jesce ftoś przijechôł. I tak bez kôżdô noc, ganc egal: pióntek, świóntek czy niydziela. Nale, to niy wszyjsko. Kôżdy przeca ma jakisik tam sómsiadów, prôwda?
Jedyn sómsiôd durch na palcu myje, toplô, glancuje te swoje auto, chocia ino rółz za miesionc kajsik wyjedzie, i to ino kiej jes gryfnô pogoda. Inkszy sómsiôd mô rôd sie dobrze szluknóńć (co jô gôdóm?) mocka wysłepać. Przijndzie kajś ło drugij na ranym, mało-wiela powyrôbiô, ślegnie do prykola, nynô! Inkszy juzaś ciyngiym sóm przi autoku bajstluje. Mô starucnego grata, ale sztyjc bajstluje, choby to bóło jakiesik „Ferrari”. Nale, nôjgorszy jes sómsiôd „złotô rónczka”. Taki poradzi sómsiadóm życie łoszeredzić do imyntu.
Nôjprzodzij rychtuje dyliny. Côłkô chałpa aże bucy łod szlajfmasziny, zyjgi, piyły. Narychtowôł, sprawiół. Niy śleciôł jesce tydziyń, a tyn istny juzaś niy poradzi szczimać, juzaś mô glizdy w rzici i napoczynô bajstlować. Kuchynia mu sie niy zdô. Trza juzaś cosik bajstlować, markiyrować. A sómsiady łod siódmyj (przeca wolno!) za ścianóm suchajóm: majzle, motki, bormasziny – łón kafelki kładzie i musi wszyjsko wyklupać. Śleciôł tydziyn, abo dwa, bo tyn majster jes akuratny, taki majster pyprok po stojóncku srôł. Ludzie przecamć ło dziesióntyj na wieczór już wycióngajóm wszyjskie farfocle, szpónty i inksze frópy z dakli, kiere sie powtykali, coby tego tydniowego larma niy suchać. Nó, jakiesik możno dwa dni spokój. A tyn istny, taki frechowny „majsterdupa” i sroła-bajstlyrz napoczynô juzaś. Ściany mu sie niy zdajóm, trza je łoklupać i blank łod nowa posztrajchować. I zaś napoczynô sie bajzel. Bajzel u niygo a… larmo u nôs, sómsiadów. I… juzaś sómsiady majóm przedzrzistane. Klupanie po ścianach, tómpanie drabinóm po dylinach, baba ciyngiym kible nalywô i wylywô, drugda prasknie kiblym ło zol (wiycie jakie to larmo, kiej taki ajmer śleci na kachle we haźlu, we sroczu?). Szlus, fajrant? Niy, baba sie zawinszowała nowy gysztel, fach na huty we antryju. I juzaś borowanie, klupanie… a wiycie wiela larma poradzi zrobić ta modernô bormaszina ze „widióm”, kieróm sie we starych familokach (a jesce gorzij we tych betóniannych pomiyszkaniach ze srogij platy) – boruje .
I poradziół bych tak jesce dugo wynokwiać, ale spómna możno ino jedyn wicny fal. Taki – jakech skorzij spómniôł – majster pyprok po stojóncku srôł – miôł ci fucha u jednego byamtra. Zrobiół swoji i na łostatku ze gospodôrzym deczko wysłepali. Tyn istny, nadrzistany jak belówa, uzdôł, iże lajstnie sie jesce kwarytka do chałpy. Bóło już festelnie niyskoro, tóż tyż kciôł wlyjź cichym duchym, po kryjóncku do chałpy, tak, coby niy łobudzić swojij staryj. Przed tym swojim familokym wrajziół ta kwarytka do zadnij kabzy galotów, a iże bół naprany w śtyry dupy, przed samóm swojóm chałpóm potknół sie i drzistnół jak dugi. Przi tymu roztrzaskôł ta flaszecka, ta kwarytka, i pokalyczół festelnie swoja rzić. Wlôz po cichuśku rajn do pomiyszkaniô i direkt na palcyskach poszôł do badycimra, coby se zbajstlować facz, coby se ta rzić zabindować a niy pokwawić łobleczyniô prykola. Seblyk galoty, wypnół te swoji zakwawióne półrzitki we stróna zdrzadła, nó i robi te powijadło, tyn łopatrónek. Klyjmuje jedyn floster, drugi… i jesce pôra…. Zatym pokłôd sie po cichuśku do prykola. Wczas ło rozwidnioku jejigo babeczka wrzeskliwóm mordóm cuci go:
– Ty stopieróński giździe! Ty łożarciuchu zapierónowany! Niy dosik, iżeś przikwanckôł sie jutrznióm, ło szaroku, to jesce côłkô sztepdeka jes we kwi!
A jô już na isto, ty giździe stopieróński, blank niy miarkuja, po jakiego dioska prziklyjmowôłeś te wszyjske flôstry na tym… zdrzadle?
Móndrość gorkij szokolady…
Moja Oma niy usiedzi w doma – Nas Troje
Łozprôwka ze starym gospodôrzym …
Wiycie, kiejsik bez cufal podsuchôłech jak jedna dziynnikôrka ze naszygo „Gońca Górnośląskiego” łozprawiała ze deczko zwiykowanym samtyjszym, pniokowym gospodôrzym przi jego łokróngłym gyburstaku.
– Rzyknijcie mi panoczku – pytô sie ta żórnalistka – jak tyż to wyglóndô u wôs we familiji taki ajnfachowy dziyń we tydniu.
Starzik podropôł sie po palicy, pomedikowôł deczko i napocznół:
– Hmmm, jak by to wóm paniczko pedzieć. Cucymy sie ze mojóm staróm tak kole siódmyj, zatym swadźbiynie …
– A co to je te swadźbiynie? – wtykô swoji ta dziynikôrka …
– Nó, to by szło pedzieć, iże to jes „aktiwnóść zeksualnô” … Nó, tóż cucymy sie kole siódmyj, zatym aktiwnóść zeksualnô, idymy do kuchyni na śniôdanie, zatym juzaś aktiwnóść zeksualnô, jô niyskorzij czytóm jakisik cajtóng, a moja starô sprzóntô pomiyszkanie …
– Nó, to gryfnie! A dalszij?
– Nó, jesce przed łobiadym aktiwnóść zeksualnô i wylazujymy do kupy po sprawónki … Wrôcómy sie nazôd, aktiwnóść zeksualnô, jô zaziyróm na telewizyjô a moja babeczka rychtuje letkostrôwny łobiôd.
– Nó, tóż môcie wszyjsko poukłôdane …
– Ja, mómy. Niyskorzij siadómy do łobiadu, lampus czerwiónego wina, aktiwnóść zeksualnô, zatym maluśkô połobiydniô drzimota. Po jakijsik godzinie idymy do łogródka na friszny luft, aktiwnóść zeksualnô, cosik tam porobiymy ze krzami i kwiôtkami, wrôcómy do chałpy podwiyl sie niy zrobi chłódno. Skorzij wieczerzy juzaś aktiwnóść zeksualnô i zatym zicujymy przi tiszu …
– ….?
– Po wieczerzy, kierô poniykedy sie deczko uniyskorzi, aktiwnóść zeksualnô i lygómy do prykola.
– Musza pedzieć panoczku, co jô wôs na isto pódziwióm, wyście mie blank łocałbrowali …
– Blank niy miarkuja skuli cego? Przeca kôżdy dziyń podany na inksze!
– Pódziwióm wôs za to, iże we waszym wiyku sómeście panoczku taki aktiwny zeksualnie!
– Gôdôcie paniczko łó mie, ja? – zadziwôł sie jubilat.
– Ja, ja! Nó bo jakóż inakszij móm spokopić wasze słówecka – aktiwnóść zeksualno?
– Ganc ajnfach! Moja starô pierdoli bele co i dupa mi zawrocô!
Karciorz a podzimki…
Móm ci we Warszawie kamrata (robiyli my do kupy na Miyndzynarodowych Targach Poznańskich), kiery jes ci pierónym uwziyntym, zowzitym karciôrzym. Rółz deczko wygrô, inkszóm razóm mocka przedrzistô, i tak ci mu sie tyn jego światek kulôł aże do załóńskigo roku. Chyciół ci łón sie we pokera ze śtyróma festelnie zabranymi pampóniami spode Warszawy, ze takimi badylôrzami, ftorzi do Warszawy muszóm śtyry dni wółami jechać. We tyn dziyń pierónym ci sie tymu mojimu kamratowi darziło, i na łostaku pokôzało sie, co łón wygrôł łod jednego ze tych bambrów plantacjô… podzimków.
Nó, tóż śleciała zima, prziszła wiesna i tyn mój kamrat cosik musiôł ze tóm plancjóm zdziôłać. Ftosik mu doradziół, iże podzimki trza na wiesna powłóczyć i zatym jesce naciepać miyrzwy abo polôć belówóm. Mój kamrat przipnół do trekera nôjprzodzij hoki a zatym maszina do łozciepowania gnoja. Nó, i siôd juzaś na tyn szleper i napocznół krajzować tam a nazôd po tym polu. Łod drógi, do lasa, łod lasa ku dródze, i tak ciyngiym ta samô lajera. A tam pod tym lasym styrcôł ci taki jedyn wsiowy ipta. Spomiarkowaliście, iże we kôżdyj wsi musi być taki jedyn wsiowy gupielok, wsiowy guptaś (nó, we mieście tyż, ale jich tam tak niy zawdy idzie ujzdrzić), ftory ci na zicher żôdnymu niy ukrziwduje, ale na isto poradzi gôdkóm ździwoczyć i do łostatka cowieka łozgzukać.
Tyn mój kamrat dojyżdżôł ku lasowi, treker wyrcy, maszina łozciepuje naobkoło tyn gnój. Larmo i capiynie choby côłki gnojok mu na pukel śleciôł, a tak już ze daleka tyn wsiowy iptak kiwôł ku niymu gracóm i wrzescôł:
– Hej! Ty tam, na tym traktórze! Jak ci leci?
– Dobrze, dobrze, miyrzwa łozciepuja…
Nawróciół i za pôrã minutek juzaś dojyżdżô ku lasowi. A tyn wsiowy gupielok juzaś fómluje ryncami i wrzescy:
– Hej! Ty tam, na tym gryfnistym traktórze! Co robisz?
– Łozciepuja chopie gnój na ta plantacjô…
Za pôrã minutek juzaś jes przi lesie, i juzaś tyn wsiowy ipta i ciubaryk fachluje gracami i wrzescy ku niymu:
– Hej! Ty tam szykowny karlusie na tym nôjgryfniyjszym traktórze! Co robisz?
Mój kamrat już do łostatka łozgzukany wrzescy na côłki karpyntel:
– Posypuja, chopie, podzimki gównym!
– Jezderkusie panoczku! Alech ci jô jes gupi, aże gupi – rzykô ci ku mojimu kamratowi tyn wsiowy gupielok. – Wiedzóm łóni, iże jô zawdy posuwôł podzimki… cukrym!
Szkat, szkaciôrze i szkatowe cufale…
Szkat i szkaciôrze festelnie sie sam na naszym Ślónzeczku zagniyździyli, sztram usadziyli, chocia możno terôzki i Poznaniôki, i tam kajsik jesce na Pomorzu tyż grajóm, i to niy tak blank źle. Neści by to szło możno pedzieć tak, co sam u nôs, we Chorzowie, we Piekarach, we Zôbrzu, Rudzie i kaj tam jesce na tym côrnym ale piyknym Ślónsku, richticzne nasze ślónske karlusy, chopy, fyrnioki i żyniate szkacóm łod zawdy. A łojce i starziki uczóm swoji dziecka, wnuki, przocieli, i te juzaś tyż swoji dziecka, i swoji nowe pociotki, i tak już łod wieluch, wieluch pokolyń, łod telich czasów! Przeca richticzny Ślónzôk, nasz chop, berkmón, szmelcyrz, fojerman i fto by tam jesce, kiery jes samtyjszy, prawy pniôk (chocia terôzki i inksze krzôki, i ptôki tyż już pôrãdzóm) musi we szkata grać, musi ze srogóm uciychóm na isto szkacić. I co Ojgyna, i niy ino jego, nôjbarzij terôzki nerwuje i pôrãdzi łozgzukać, to to, iże już i baby tyż ci napoczli szkacić, a to ino możno skuli zôwiści, coby tak richtich łobadać, co tyż to te jejich chopy we tych szpilach pôradzóm ujzdrzić. Ja, ja … wyparfimuje sie takô mamzela jedna ze drugóm, lica napudruje choby mulôrz pucu na ściana naciepôł, jakimsik łostrym lipynsztiftym szczekacka sie posztrajchuje i festelnie medikuje, ji sie na isto zdô, co wtynczôs, kiej ci jóm ino ze kartóma we gracach chopy uwidzóm, zarôzki blank, do kna łogupnóm, i bydóm przi kôżdym szpilu zawalate jak ta znómiynnô flaszka knót.
Nôjważniyjsze u szkaciôrzy jes zawdy pytani: fto dowo i fto piyrszy tajluje? Znacy, fto piyrszy łozdôwo karty? Szkata sie grô tak na isto, to ino we trzech chopa, ale przi takich szkatowych turniyjach, do stoła zicuje śtyruch chopa, tela co tyn, kiery tajluje, razinku łozdôwo musi na nôjsómprzód pałzować. I skuli tego tyż baby niy majóm rade szkata, bo tyn na pauzie… nalywô gorzôłecka (abo leci pó nia nasztela, kiej już jij niy nastyknie).
Piyrszym tajlujóncym jes tyn, kiery ze côłkij tajli wycióng nôjwyższyjszô kartã. Rest siadô podle raje ze jego lewyj zajty. Tyn grôcz ze lewyj zajty łod tego co tajluje, co łozdôwo – jes na przodku, a juzaś trzeci (lebo tyn co tajluje – kiej szpilujóm we trzech) jes ci na zadku, i tako jes kolyjność przi tiszu.
Napoczynô sie aukcyjô, znacy rajcowanie, we kieryj to aukcyji nôjważniyjszóm zachóm jest: wert farby, kierô sie rajcuje, wiela sie mô dupków lebo chopców, i na łostatek wiela sie mô szkartków ze jednyj maści. Niy idzie sam tak na isto pedzieć wszyjskigo, bo to tyż niy jes ksiónżka do szkata. Nó ale, côłki czôs idzie przecamć ło to, coby zbamóncić tego, ftory za tela niy pôrãdzi grać.
– Machluj szłapami, to możno nóm co gibcij pójńdzie! – gôdajóm chopy do tego, ftory niy pôradzi jesce za dobrze tasować i mu sie możno jesce karty metlajóm.
– Hebnij ta tajla – znacy: przełóż te karty!
– Niy kukiej pod kiecki – gôdô sie do wrazickiego, kiery gawcy inkszymu we karty.
– Chebaś ze świekróm szkata we chlywiku turnowôł – gôdô sie do takigo juzaś miglanca, kiery cosik tam spaskudzi przi graniu.
– Wyfuknij ze galot, bo trómfy furgajóm – to do dziada, kiery blank niy pôrãdzi spokopić, iże „kolor” lebo „atu” trza musowo zawdy łobsużyć.
– Nó, tóż jadymy ze muzykóm – kiej ftosik dowo kóntra soliście.
– Mómy, lebo niy mómy raus? – znacy mómy, lebo niy mómy trzidziyści jedyn łoczek, kiere trza mieć, coby niy dołożyć jednygo rajcowaniô tymu, kiery grô.
Idzie jesce wysznajdować kierymuś cyjna, lebo tyż mieć trzi dupki ale pieróńsko murować, abo tyż jesce mieć blank dugo flyjta, znacy wiela kartów ze jednyj farby. To wszyjsko sóm na isto farbiste szkatowe ałsdruki.
Nôjwiynkszóm łostudóm dlô richticznych szkaciôrzy byli łod zawdy i sóm do terôzka roztomajte przemóndrzałe kibice, łoszkliwe klugszajsry. A nôjgorsze śnich to te, kiere same niy grajóm, ale wszyjsko nôjlepszij wiedzóm i sztyjc jim sie gymba niy zawiyrô. Te, kiere wszyjsko skritikujóm, i rajcowanie, i jak fto i cym wylôz, co dociep, kaj sie przeciep i take tam. Dlô takich to stary chorzowski szkaciôrz i gołymbiôrz Konrad Neumann i jego kamraty majóm jedna łodzywka:
– Chopie, dej sie pozór, bo na Lipinach jednymu takimu rajcy ślypie widôłkóm wydubali i na belówie go do rantu wykludziyli!
Po rozgrywce juzaś solista rachuje swoji wzióntki i jak mô za tela gôdô tak:
– A mie tam styknie, móm szejśćdziesiónt jedyn łoczek, i szlus.
Ze tyj króciuśkij gyszichty gynał widać wiela tak po prôwdzie idzie nôjść roztomajtych słówecek, ałsdruków, kiere ino we szkacie, przi szkacie i u tych szkaciôrzy idzie usłyszeć a co już ci polekuśku kajsik sie traci jak i inksze ślónske prziwyki, cyrymónije i ślónske ausdruki.
Szkat to niy je lecy jako gracka, to jes – jak to mondrôki gôdajóm – „szlachetna gra kraciana” chocia z biydóm prziszło by sam porachować ji chocia dwiesta lôt. Nôjbarzij miaródajnym sie zdo, co wypokopiynie wszyjskigo i narychtowanie regli tyj gracki idzie ściepnóńć na takigo saksońskigo anwaltra i „notariusza” Ferdynanda Hempla, kiery do kupy ze jednym magistrackim byamtrym, radcóm Neefe – skuli tego, co sie jim pierónym przniyło, mierzło – prziszli na te idy, wyśtudiyrowali ta côłko ta gracka we szynku, we takij kaczmie pod mianym „Ratskeller” (zawdy, jak idzie zmiarkować, kole magistratu sie słepało), znacy ratuszowô pywnica we Altenburgu, dôwniyjszyj stolicy we Turyngii, deczko na zachód łod Drezna. Wszyjsko to dziôło sie we 1817 roku, chocia gôdało sie, co we szkata bezmać szpilowali tyż już kajś bali i kole 1750 roku we Osterlandzie, takij dziydzinie wele Lipska (to ale żôdyn tam potwiyrdzić niy poradzi!). I jesce jedne. Żôdyn tak po prôwdzie niy poradzi pedzieć skany wziyno sie te miano: skat (lebo – jak to dôwnij pisali – „scat”), chocia na zicher te razinku miano jes starszyjsze łod samyj gracki. Wszyjsko, co ludzie ło tym berali, wziyno sie łod takigo – jak to terôzki gôdajóm – tajlóngu, łod tego, co jes we tym szykownym szkacie nôjważniyjsze, to co jes bali i dlô niyftorych jak łostatniô deska retóngu, co jes nôjważniyjsze dlô tego szkaciôrza, takigo móndrale, takigo angyjbera, kiery za tela rajcuje. Tela ino, co ło tym fto tak na isto wygrô idzie dziepiyro pedzieć, kiej jes cufal, tref i tyn na isto… niyświadómy tajlóng.
Ku tymu trza mieć, rachuje sie jesce dobry filip, dobrô pamiyńć, wartkość, „bystrość umysłu” – jak to sztyjc gôdajóm Polôki, kiere sie szkata naumieli. I trza jesce pierónym dôwać pozór (nó, możno dôwnij) na to, co fto tam ci rajcowôł. Terôzki bele fto, bele co rajcuje a niyskorzi jes zwada, bo żôdyn niy poradzi spokopić, ło co kamratowi sie rozłajziyło, bo côłki kómszt rajcowaniô tyż już sie kajsik traci i corôzki mynij szkaciôrzy poradzi richticznie i do łostatka wyrajcować swoja karta. Tajlóng, a tak po prôwdzie „skat”, to jes tyn pieprz, te korzyni tyj gry (chyciyli to Ślónzôki ze miymieckigo „teilung” – dzielenie, podział, rozbiór). To te dwie szkartki, ze trzidziystu dwiuch, kiere sie łodkłôdô bez tyn czôs, kiej sie rajcuje, i wtynczôs kiej côłke trzidziyści kartów jes łozdowanych, co sie juzaś mianuje – tajlowaniym.
Tak jakosik łod połowiny XIX wiyka idzie pedzieć, co szkat poszôł we świat, i napoczli inksze grać we ta gracka dalszij łod nôs. Ze Altenburga, bez Drezno i Lipsk, gracka ta łozszyrzóła sie na côłkie Miymcy, dalszij powandrowała do Francji, przepłynóła bez kanał La Manche. A juzaś ymigranty, te kiere pitali do Hameryki, tam tyż napoczli grać. Grali wtynczôs kiej niy bóło roboty a tym tam wszyjskim chopóm sie festelnie mierzło, bo naobkoło bóło ci na isto cepiato, nó i… ze babami festelnie knap. Juzaś inkszy chop, kiery mianowôł sie gynał tak samo jak tyn, co tego szkata wypokopiół (tyż Hampel tela, co bół ci to srogi profesor ze gimnazyjóm) – napisôł piyrszô ksiónżka we kieryj zebrôł do kupy wszyjskie zakóny, wszyjskie regle i „przepisy”. Z tym ci ale jes skuplowanô juzaś gyszichta, kierô sie nôjczyńścij łozprawiô wszyjskim modziokóm, ftorzi napoczynajóm dziepiyro szkacić.
Trefiyli sie przi szkacie kamraty. Napoczli rajcować i łorôz glacaty Antek pytô sie tego kurdupla Edka:
– Coś ty sie tak do sto pieronow chichrôł we tyj bance, kiej my ze AKS-u jechali sam nazôd do Pyjtra?
– Anó, to beztoż, iże tyn łochyntol, co styrcôł kole mie, kiej już pichnół tyn portmanyj tyj staryj babie, wrajziół ci go mie do kabzy. I skuli tego tyż mogã terôzki grać swami we szkata, bo tak by tak przegróm niy moje betki!
Kiej i kaj napoczli sam u nôs na Ślónsku (i we Polsce) grać we szkata niy idzie gynał pedzieć. Cheba ino tela, co to musiało być richtik u nôs na Ślónsku – tak ze słósznóścióm miynióm wszyjske richticzne Ślónzôki – a to skuli tego, co sie sam we piyrszych latach dziewiytnôstego wiyku mocka ludzi ze Miymiec przikludziyło do samtyjszych nowych grubów i modernych – nałónczôs – werków. W szkata grali wszyjskie, i do dzisiôj jes to cheba nôjbarzij gryfnô i wywołanô gra we karty. Gracka, kierô majóm radzi i mode, i stare, robole, i inżiniyry, a łod pôruch lôt, bali i baby. I, tak jak kiejsik familije grali, śpiywali nasze śpiywki, starziki flyjgowali, cichtowali briwy, harcery, basztardy lebo akwarijowe rybecki, tak terôzki szkacynie starziki, łojce dowajóm skôzać, naumióm swoji dziecka, i dziecek – dziecka.
Znajóm Chorzowiôki jednego szkaciôrza, łod zawdy szkaciôrza – Konrada Neumanna (pizło mu już bez dziewiyńćdziesiónt lôt), kiery możno i do dzisiôj mô dwa ptôki: szkat i jesce do niydôwna briwy. Jego farbiste ausdruki, przisrywki, szpasowne kónski, to tak na isto lynzykowe, ślónskie perle, perle naszyj samtyjszyj gôdki (chocia i ździebko tam jes ze miymiecka). Nó, bo kuknijcie ino! Farby, kolory we kartach, maści to podle szkaciôrzy: ajchle, krziże, krojce – znacy polskie trefle; wajn, grin, wino – to piki; herce, rółty, cerwióne – to już „literackie” kiery, a na łostatek szele, dzwónki, kulki to przeca – karo.
Byli jesce kejsik czasy, kiej chnet we kôżdym werku, na kôżdyj grubie byli kluby szkatowe. Terôzki to ino łostatki (chocia, możno jich corôzki wiyncyj) sóm we tych gryfnych dómach kultury, kiere idóm wszandy za betkóma. Juzaś turnieje tych wszyjskich szkaciôrzy sóm kajsik po szynkach, po knajpach, biyrsztubach. Grô sie (bez lato) na „Lidze” (dôwniyjszyj „dolinie górnika”), we Domu Kultury na Lompy, we Starym Chorzowie abo we hajduckim „Duo” (to ino we Chorzowie, chocia tak jes we kôżdym ślónskim mieście). Jes ci tyż i liga polskigo szkata tela, co sie łó nij za tela niy gôdô, bo i pijyndzy tam niy ma tela, co we fusbalu, szponsory jakisik sie niy garnóm ku tymu, bo niy idzie przijńść skuli szkata na piyrsze zajty cajtóngów abo do tego radijoka ze luftklapóm, znacy – telewizyji. Piyrszô „olympiada szkatowô”, srogi turniyj szkatowy zbajstlowali jesce we 1886r we Altenburgu. Niyskorzij, kiej ino sie tam trefiali na „kongrysach”, moc ci na nich dyszkutiyrowali i uchwôlali roztomajte zakóny i regulki, a wszyjsko to, co wypokopiyli, zarôzki sprôwdzali na łostatkowym „turniyju”. I wiycie, tyn Altenburg to bóła zawdy stolica szkata tela, co po drugij wojnie, kiej już ci łóne zrychtowali ta côłko Deutsche Dramatische Republik (niy metlać ze Richtik Fajnymi Niymcami!) – drugô stolica szkata, to bół Bielefeld, wele Hannoveru. Nó ale, to już niy bóło to. I terôzki juzaś, po tym łobalyniu muru berlińskigo, wszyjsko jes tam we tym Altenburgu nazôd.
We 1899r (na kongresie we Altenburgu) narychtowali tyż piyrszy narodowy zwiónzek, ferajn łod szkata, a juzaś na jedynôstym kongresie, we 1927 roku zrychtowali piyrszy i – do terôzki jedziny – Skatgericht, znacy sónd skatowy, kiery jes nôjważniyjszy dlô wszyjskich szkaciôrzy na côłkim świycie (u nôs we Polsce tyż, choby niyftore łoszkliwce i klugszajsry we Warszawie gôdali blank co inkszego. Mało fto ale miarkuje, iże we tym Altenburgu, chnet 100 km łod Drezna jes jedyn, jedziny na côłkim świycie dynkmal, kiery postawiyli ci we 1903r. Pokazuje ci łón śtyruch chopców, szkatowych dupków jak sie łóni sztram pieróm do kupy ze sia. Nó, i ino szkaciôrze miarkujóm, kiery zawdy jes ci tam miyndzy niymi nôjważniyjszy… to jes na isto dupek krojc!
Tam tyż, we takim gryfnym zómku, ftory wandluje sie jesce łod czasów tego cysôrza Fryderyka I Barbarossy (Rudobrodygo) ze dwanostego wiyku, jes ci gryfne muzyjóm kart i muzyjóm szkatowe, i werci sie je tak na isto łobejzdrzeć, tak jak i Ojgyn ze swojimi kamratóma Miymcami bez lato 1989 roku.
Wiycie, jeżech już deczko zwiykowany ale sztyjc niy poradza spokopić jakimi gónkami, przigónami, dróżkami krajzujóm po świecie roztomajte szpasowne gyszichty, wicne łozprôwki nó, wszyjske błozny i wice. Berôłech już sam kiejsik ło mojim kamracie Gustlu, festelnym szkaciôrzu, ftory bali i we niybie niy ustôł szkacić. Zdało mi sie, coch to usłyszôł jesce łod mojigo faterka (abo jego kamratów-szkaciorzy) i tak, jakech to spamiyntôł, takech to niyskorzij bele kaj łozprawiôł: na binie, we radijoku abo tyż pisôł we roztomajtych cajtóngach.
I kuknijcie, jaki to niyspodzióny cufal – choby pierón piznół w panczkrałt – mi sie przitrefiół. Ida kiejsik z rańca habozie wyciepnóńć do hasioka a sam łorôz kukóm, a wele tego naszygo familokowego hasioka leżóm szkartki ze staryj potarganyj ksiónżki. A iże jô móm festelnie rôd wszyjsko co napisane, tóżech poskłodôł to, coch znod do kupy i pokôzało sie, co to jes, co to bóła ksiónżka ło szkacie i ło szkaciôrzach. Wydane to bóło we 1947 roku ale bali i tytulki niy poradziółech zmiarkować ze tych kielanôstuch szkartek. Takô bóła potarganô, ta ksiónżka. Jedne co tam bóło interesnatnego, to gyszichta ło starym Ignacu, ftory pierónym rôd miôł szkacić i bóło ci to jesce napisane po naszymu. A jô to tak terôzki sam rzykna poduk tyj potarganyj ksiónżki tela, co niyftore słówecka ździebko zweksluja po mojimu (autora, ftorego blank niy miarkuja – przeprôszóm za to).
„To bóło łóńskigo roku. Stary Ignac czekôł, jak wdycki we kôżdô niydziela po połedniu, na swojich synków. To już byli stare chopy, żyniate, dziecka mieli, a łón jesce, jak dôwnij dó nich: Maksliku, Hanku. We niydziela po połedniu, choby i siykyry furgali, musieli chopcy pyndalować do łojca pograć we szkata, poszkacić. Wiedzieli: jak niy przijńdóm ku łojcu, to swojimu starymu faterkowi côłki tydziyń popśnióm, popsowajóm. I iże ani łón, ani łóni niy bydóm mieli niydzieli jak przinoleżi.
Szkat i fajfka, to bóło wszyjsko, co stary Ignac miôł jesce ze życiô. Fajfka kurzół po kryjóncku przed swojóm staróm Tildóm. Dochtór pedziôł, co kurzynie festelniy mu szkłódzi. Ale dochtór daleko, a fajfka smakuje. Nó i przecamć dożył śnióm łoziymdziesiónt lôt, to pewnikiym jesce i tyn rok, abo i dwa tyż przeżyje. Ino jego Matilda fest przezywała, iże blank swojigo dochtora niy suchô. Skuli tego tyż krół sie przed nióm z tym kurzyniym. Ale jak jego chopcy przijńszli, to miôł łopowoga i kurzół bali i przi nij.
Szkata grôł już łod zawdy. Nauczół sie szkacyniô łod swojigo łojca, chopcy nauczyli sie łod niygo, a dziecka chopców nauczóm sie łod swojich łojców.
Ignac sie już we życiu nabakôł, nagnypiół. Na grubie robiół, ze sztajgrami i ze dyrechtorami sie chatrusiół, sztrejkowôł, elwrym bół i na biydaszyby łamziół, dziecka wychowôł, nó i terôzki już ino czekôł, aże mu sie zemrzi. Tak po prôwdzie, to mu sie przinôleżało, coby direkt do niyba poszôł. Przeca żół jak nôleżi, żôdnymu niy krziwdowôł, a te ździebko cyganiyniô przi szkacyniu, to sie przeca niy rachuje; dziecka sóm moreśne, porzómne, wiyncyj przecamć łod niygo niy mogóm kcieć.
Jednóm ino zachóm sie Ignac tropiół: eźli bydzie tam na wiyrchu móg szkacić? Przeca farorz tak pierónujóm na te diosecke karty. Kiejby tam żôdnego graniô niy bóło, nó tóż amynt. To woli pójńść do piykła. Radszij z dziobłym rómbać w krojce abo szele niźli ze Pyjtrym côłki dziyń śpiywać pobóżne śpiywki.
Chopcy byli na czas. Łod trzecij do pióntyj szkaciyli. Ze kóntróm, ryj, zub i bok. Rółz to Ignac bali dôł i korfanty. I wygrôł. A cyjny sznajdowôł, jakby miôł take ślypia, co bez te szkatkarty poradzóm widzieć.
We półowie nulowera … umrził. Niy strzimało biydne, stare serce. Wszyjske gwinty byli już wylajerowane, maszina sie blank popśniyła. Chopcy go fajnie łoblykli i pokładli do truły, a pod gowa dali mu tajla szkatkartów, coby móg borok sie tyż tam na wiyrchu poszkacić.
Nó, i bóło tak, jak miało być: pofurgnół stary Ignac prosto do niyba. A te swoji szkatkarty dziyrżół w ryncach i medikowôł: przidajóm mi sie tam na co, abo i niy przidajóm?
Świynty Pyjter uwidziôł go ze daleka i szyroko łozewrził mu dźwiyrze. Ale kiej łón już bół blisko i uwidziôł te szkatkarty we jego ryncach, to zarôzki te wrótnia niybieske zawar.
– Pociepnij te karty, to cie wpuszcza rajn – pedziôł Pyjter.
– A niy ciepna, i tela.
– Pociepnij!
– A niy ciepna! Jô smola na wôs, kiej tu niy byda móg poszkacić. Lucyper niy poradzi sie na mie doczkać, pyrsk, ida! Jó móm radszi łogyń i karty niźli tyn wasz cuker i zana bez nich.
Świynty Pyjter sie na to festelnie zlynknół. Co to tyż bydzie, jak jego włódza sie dowiy, iże puściół tak porzómnego chopa do piykła? I to ino skuli gupich kart.
– Doczkej, doczkej! – łozwôł sie Pyjter. – Puda sie ino spytać.
Siednół na chmura i kajsik pofurgnół, skóndsi wróciół za minutka.
– Móm cie wpuścić – pedziôł – ale szkatkarty môsz łostawić sam u mie; kiej ci sie bydzie kciało poszkacić, tóż przijńdź ku mie. Łoddóm ci je, pudziesz sie przed tyn tor i tam se pogrôsz. Ino miarkuj: wiela razy bydziesz szkaciół, tela razy na dole bydzie padôł dyszcz i bydzie pierónobicie.
I tak tyż sie stało. Terôzki już pewnikiym wiycie: jak leje dyszcz, to stary Ignac niy móg już strzimać – grô w karty, szkaci. Jak przi tyj sumeryji stopieróńsko gruchnie, to wiycie – stary Ignac trómfuje. A kiej lecóm sakramyncke pieróny – to stary Ignac przegrywô szpil ze kóntróm …
I sam mi sie spómnieli na łostatek słówecka jednego richticznego kocyndra i wigyjca, ftory już dôwno tymu pedziôł, co wszyjske wice byli wypokopióne możno już we starożytnim Ygipcie a do dzisiôj ino wekslujóm sie miana, czôs i miyjsca, i teraźne ludzie powtôrzajóm ino to, co inksze już dôwno tymu wysztudiyrowali.
Zorty kamractwa…
Zorty kamractwa….
Kamractwo to jes na isto srogo rzec, to jes gryfno i szykowno zacha, to … to zawdy sie kajś, lebo kiejś przidô, bydzie go możno festelnie potrza. Tela, co inakszij te kamractwo wyglóndô u chopów i blank, ale to doimyntnie inakszij u babów. Bo dejcie sie pozór! Chocia to tak na isto pewnikiym same miarkujecie, poradzicie to spokopić, nieprôwda?
U babów to jes tak : Przilazuje jedna tako mamzela do dóm ło pół szczwortyj ło szaroku, na rozwidnioku, ździebko chycóno (co tam ździebko? fest!), kudły ci rozkociymbane, zjachrane, szaty popuczóne, poskurcane… chichrô sie, choby sie lajstła nowy lipynsztift lebo ojla parfinu …
– Kaj tyś do dioska kandego do terôzki bóła? Godej mi sam zarôzki bo blank niy szczimia – rzóndzi wnerwióny chop i małowiela a go moge szlag trefić.
– Jô … jô … kaj jô bóła ? Ep … hm … kcesz na isto wiedzieć, ja? – szwandrusi ta istno libeźnie.
– Ja, ty, ty! Kajś sie tak dugo słańdała, kajś sie do terôzki smykała? – pytô sie jóm corôzki już barzij rozgzukany chop.
– Jô? … A co tyż sie to yntlich stało? Bo dzisz chopecku roztomiyły … jô … bóła u Elzy, u tyj mojij kamratki, miarkujesz? Jô tam śnióm heftowałach … znacy … łobie my sie tak deczko heklowali. Kciałach ci usztrikować taki gryfny zegówek dlô cia na gyburstak. I tak ci nóm to śleciało.
– Co ?…
– A co ? Niy wierzisz mi ? – gôdô fałesznie ta yma. – Nó, tóż glingnij sie dó nij.
Drrrrr, drrrrr ….
– Halo, to ty Elza? Sam jô, ja chop mojij baby. Bóła u cia moja baba, bo gôdała mi, co bez côłko noc cosik łobieście heklowali lebo sztrikowali.
– Ja, ja łóna bóła u mie, bóła – pado na to zgodliwie kamratka.
– To po jakiymu jes ci łóna takô napranô, co? – pytô sie jesce barzij wkurzóny.
– ??? Nó, wiysz, co cie byda sam cyganić … łóna cie na isto ze kimsik zdrôdzô – ta istno już wszyjsko wyfaflała. – Nó ale, kiej kcesz, to mogesz sam dó mie przijńść. Zebier ze sia jakosik flaszecka dobrygo wina i … a … a mogesz być już dzisiôj na łodwieczerz ?…..
A u chopów to jes juzaś tak :
Przilazuje chop rano kole pióntyj do dóm, festelnie łożarty, nabzdryngolóny choby kopaczka, kudły potargane, na pycholu i na kraglu łod hymdy masne fleki ci po lipynsztifcie, ancug blank popuczóny i sklabustrowany, a ze gymby capi, choby ze starego tryjtka abo kiejby sie kista starego piwa łoztrzasła.
– Mie tam nic niy łobłajzi kajś ty bół! – jargô sie deczko baba. – Blank mie to niy łobłajzi… jô… jô już móm kofry zaladowane i wykludzóm sie wrółz ze dzieckóma do mojij mamulki. Nó ale, tak jesce na łostatek, chocia mie to ganc niy szteruje, jes mi to blank jedno, rzyknij mi ino kajś to ty bez côłko noc bół ?
– Co gôdôsz? Ło co sie rozłajzi? Kaj co… kaj jô… kaj jô bez côłko noc gymziół, kaj jô wandrowôł ? – ździebko przimulóny, chop niy poradzi jesce zmiarkować, co tyż ta jejigo baba łod niygo kce.
– Môsz mi zarôzki pedzieć kajś bół! Chocia to mie zółwizół już blank niy łobłajzi. Psinco mi już do tego, mogesz robić co kcesz, łamzić kaj, ze kim i do kogo kcesz. Nic niy kca wiedzieć… ino tela kciałabych spomiarkować: kajś to tyż ty giździe dziosecki do terôzki bół?
– Jô, padosz jô, kaj jô bół ? A wiela to jes terôzki ? Jô … jô, miarkujesz, jô bół u Ojgyna … i bez côłko noc my szkaciyli.
– Co ty fandzolisz? U Ojgyna żeś bół? A dyć łoszkliwcu pieróński niy cygóń mie i niy kmiń tela.
– Niy wierzisz mi, niy?…. Nó, tóż sie glingnij do niygo… sam môsz telefółn… tyn mój łostatni gryfnisty mobilniôk.
– Halo, Ojgyn, sam jô, baba tego naprańca. Bół u cia mój chop? Szkaciyliście bez côłko noc, ja?
– Co, cy bół? Co, cy bół?…. A dyć łón jesce do terôzka snami grô !!!
Nó, ftosik festelnie móndry i bildowany pedziôł kiejsik, co dobre kamractwo, to jes ci gynał tak jak… ajsbajn ze kapustóm!


c: text/html

text:
ZŁOTE GODY czyli małżyński fajer Z tym ożynkiym, to jo mioł problym od bajtla. Nojpiyrw, to jo myśloł se tak: ojciec, to mo sie fajnie, bo sie ożyniył z mamom. A jo mom wzionć se cudzo baba? Nigdy! Potym, jako mody synek, to żech durch myśloł, że jak już mi sie jakoś dziołszka spodobo, […]
ZŁOTE GODY
ZŁOTE WESELI
Do mel: W zielonym lesie ZŁOTE WESELI. Piyńdziesiont lot tak wartko Jim ślecialo, Przez życi sie we dwoje dycki szli. Ref: A życi nigdy Jich nie rozpieszczało, Mieli i smutne i wesołe dni. Choć roztomańcie życi sie łukłodo, Wiara w Pon Boczka przezwyciynżo zło. Ref: To też jo wszystkim młodym dzisio radza, By po Bożymu […]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andrzejki – wiersz po ślōnsku pjosynka – Dej serduszko mi dej – śpjywajōm Ślōnski Szwagry
Wjelki grani
Andrzejki – filmik
GOŁĄBKI
Gołombki Piykne ptoszki to gołymbie Znak pokoju ducha Już niy godom ło tych flugach Tam Ślonzoka duma Bo tradycjo jest Ślonzoka Gołymbnik w zegrodzie Tyn kto serce mo dlo ptoszków Gołomb go niy bodzie Kto gołymbie fest szkaluje Bez serca czowiekym? Nawet starzik ci to powiy Ty doświadczysz z wiekym Ach gołymbie mieć serduszko Marzy […]
Walyntynkowy geszynk
Walyntynkowy geszynk Zabujoł sie Francik w Frydzie Już sie zbjyro,do ni idzie Bo to dzisio Walyntego Śwjynto kożdego zakochanegoJeszcze yno kómbinuje Co i pjyknego zrychtuje Czy kupi ji bómbóniera Taki serce,jak sóm tera Możno misia ze serduszkym ? Abo skrzyneczka s kwjotuszkym ? Jako karta s malunkami ? Abo szolka ze sercym i napisami […]
Walkowa Walyntynka
Walkowa Walyntynka-wiersz –Kochliwa żonka – Janina Libera
Starka i starzik (Babcia i dziadek)
Starka i starzik Dzisio starka śwjynto majóm A kjej jo?-starzik sie pytajóm A my na to jim powjymy Przeca łobu wóm pszajymy Łoba żeście nas hulali Łoba dycki pjastowali A kjej mama choro byli Starka wszysko porobili Starzik dycki w bala grali Tam na placu do garca cylowali A dziecka łuciecha mjały Jak starzika zaś […]
Śwjynto Dziecek
Śwjynto Dziecek Olusia dzisio śwjyntuje Geszynki zbjyro i fest sie raduje Mama i tata życzynia skłodajóm I balóniki do ni dmuchajóm Bo to Dziyń Dziecka, trza wszysko szykować Bo po połedniu bydóm balować Przydzie Dawidek,Baśka ,Tereska I jeszcze inksze dońdóm tyż dziecka Wszysko już do nich naszykowane Bo przeca dzieci sóm miłowane Nie yno dzisio […]


text:
Irlandyjo
Irlandyjo, Republika Irlandyje (Éire, Poblacht na hÉireann, połne mjano angelsko to jedźińy Ireland, co mo podkryślać důnżyńo zjydnoczyńowe ze Irlandyjům Půłnocnům) – państwo we Ojropje Zachodńij, człůnek Uńije Ojropejskij. Zajmuje wjynkszość placu wyspy uo tym samym mjańe.
Treść
Admińistracyjny tajlůng[Sprowjej]
Wyspa Irlandyjo tajluje śe na 4 historyczne prowincyje, a uůne na 26 hrabstwůw ńyzoleżnych uod jejich tajlůngu na Irlandyjo a Půłnocno Irlandyjo.
Dymografijo[Sprowjej]
- Strzedńo dugość żywobyćo - 75 rokůw (chopy 73, baby 78)
- PKB: 37.822 $ na mjyszkańca (nůminalńy)
Geografijo[Sprowjej]
- Nojwjynksze mjasta
- Dublin (ludność mjasta 495.782, ludność aglůmeracyje 1.004.614)
- Cork (ludność mjasta 123.062, ludność aglůmeracyje 186.239)
- Galway (ludność mjasta 65.832, ludność aglůmeracyje 66.163)
- Limerick (ludność mjasta 54.023, ludność aglůmeracyji 86.998)
- Waterfors (ludność mjasta 44.594, ludność aglůmeracyje 46.736)
- Rozlygowańy
- Dostymp do Morzo Irlandzkigo, Morzo Celtyckigo, Uoceanu Atlantyckigo, a uod Wjelgij Brytańije uoddźela jům Kanou Św. Jeřygo.
- Powjeřchńo ńiźinno
- Duůgość wybřeža 1.448 km
- Duůgość grańicy s Irlandyjům Půunocnům (tajlům Zjydnočůnygo Krůlestwa) 360 km
- Nojwyžšy půnkt Carrantuohill 1.041 m. n.p.m.
- Nojńižšy půnkt Uocean Atlantycki 0 m.
- Nojdugšo řeka Shannůn 259 km
- Nojwjynkše jeźoro Loch Coirib 176 km²
- Klimat
- Uůmjarkowańy ćepuy (je wyńikym přepuywajůncygo ńydaleko ćepuygo průndu ze Zatoki Meksykańskij)
- Ńiske amplitudy ročnych tymperatur
- Wysoko wilgotność powjetřa a tyž čynsto sam padze
Ůstrůj polityčny[Sprowjej]
Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je uoparty na prawje zwyčajowym i ustawodawstwje uchwalanym bez parlamynt zgodńy s kůnstytucyjům.
Přepisy Uńje Ojropejskej majům moc prawno we Irlandyji. Kůnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudńa 1937, uopisuje forma řůndu a tyž defińuje wuadza i fůnkcyje Prezydynta, uobu izb parlamyntu (Oireachtas) jako i řůndu. Defińuje tyž struktura i wadza sůndu a uopisuje podstawowe prawa uobywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou uostatńy formalne zwjůnzki s Wjelgům Brytańiům. Irlandyjo uodzyskoua ńypodlygość we 1921.
Prezydynt je gowům państwa i je wybjerany we wyborach bezpośredńich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzůna može być prezydyntym ino dwukrotńy. Bjerne prawo wyborče přisůgiwo uobywatelům, keři ukůńčyli 35 lot. Uod 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Uobowjůnzkym prezydynta je stańy na stražy kůnstytucyji a uoficjalne reprezyntowańy narodu. Ńymal wšyjstke uprawńyńo přiznawane mu bez kůnstytucyjo wykůnuje uůn za radům řůndu.
Taoiseach (prymjer) stoji na čele řůndu i je mjanowany bez prezydynta na wńosek Dáil Éireann (izba ńižšo parlamyntu). Taoiseach nůminuje inkšych čuůnkůw řůndu (uogůuem ńy myńi kej śedmju i ńy wjyncyj kej pjyntnastu), kerych muśi zaakceptować Dáil Éireann. Nůminuje tyž jydnygo čuůnka řůndu, zwanygo Tánaiste, kery peuńi fůnkcyjo wiceprymjera. Bertje Ahern je prymjerym Irlandyji uod čerwca 1997, a Michael McDowell pouńi fůnkcyjo Tánaiste.
We irlandzkym parlamyńće sům dwje izby:
- Dáil Éireann je izbům ńižšům, kero je wybjerano we wyborach bezpośredńich. Zaśodo we ńij 166 posuůw. Je uodpedźalno za uchwalańy ustaw. Jeji čuůnkowje sům wybjerańi we wyborach proporcjůnalnych i powšychnych. Ńy ma sam pojyńćo kadyncyjnośći, Ůstawa Wyborčo godo ino uo přiznańu parlamyntowi peunůmocńictw na uokres 5 lot. Štyry guůwne partyje polityčne reprezyntowane we Dáil Eireann to: Fianna Fáil (Žouńyře Přeznačyńo) i Progressive Democrats (Průgresywne Dymakraty) (kere uobecńy twořům koalicyjo řůndowo uoroz ze Partjům Źelůnych a kilkůma posuůma ńyzaležnymi) a Fine Gael (Plymje Gaelůw) i Labour Party (Partja Roboty);
- Seanad Éireann je izbům wyžšům i pośado guůwńy rola doradčům. S jeji 60 čuůnkůw, 11 je nůminowanych bez Taoiseacha, natůmjast rešta je wybjerano, we 5 kurjach uopjerajůncych śe na uokreślůnych grupach spouečno-zawodowych a bez absolwyntůw Narodowygo Ůńiwersytetu Irlandyji i Ůńiwersytetu we Dublińy.
Samořůndy lokalne sům admińistrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sům uodpedźalne, mjyndzy inkšymi, za: mjyškalńictwo i baukůnšt, transport drůgowy i bezpječyństwo, kanalizacyjo, ińicjotywy dotyčůnce rozwoju i kůntrola nad ńimi, rekreacyjo, uochrůna środowiska, rolńictwo, edukacyjo i půmoc spouečno. Samořůnd lokalny je finansowany tajlowo bez řůnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrůda, we tym lokalne dowki.
Historyjo[Sprowjej]
Kalyndarjům[Sprowjej]
- VI tyśůncleće p.n.e. - nojwčeśńijše ślady ludzkej bytnośći, pjyrwśi mjyškańcy šmaragdowyj wyspy budujům mygalityčne budowle take kej Newgrange (pono nojstaršo znano budowla we Ojropje) i Loughcrew
- 500-200 p.n.e. - nojprawdopodobńij wtedy na wyspa dotarli Celtowje
- 430-490 - prawdopodobńy we tych latach na wyspje dźouou śwjynty Patryk, kerymu připisuje śe chrystjańizacyjo Irlandyji
- ok. 700 - Irlandyjo bůua podźelůna na 150 tzw. mouych krůlestw, couům wyspům řůńdźili ze wzgůřa Tara arcykrůlowje, kerym formalńy podlygali krůlowje prowincyji, rygjůnůw i mouych krůlestw
- 795 - počůnek najozdůw wikingůw na Irlandyjo
- ok. 800 - prawdopodobno data ukůńčyńo Book of Kells, jydnygo s nojpjynkńijšych manuskryptůw
- 841 - Wikingowje zouožyli Dublin
- 1014 - bitwa pod Clontarf, we kerej arcykrůl Brian Boru zwyćežůu wikingůw; kres wikińskej důminacyji
- 1155 - krůl Angliji Hynryk II Plantagynet uzyskou zgoda papježa Hadrjano IV, Anglika, prawdopodobńy we formje bulli Laudabiliter (jej autyntyčność je kwestjůnowana), na nojazd na Irlandyjo
- 1169 - we Irlandyji wylůndowali za zgodům Hynryka II Anglůnormanowje poprošyńi bez jydnygo s lokalnych krůlůw uo půmoc
- 1172 - Hynryk II přibůu s armjům do Irlandyji, kera uznoua jygo zwjeřchńictwo; bez stu lot Anglůnormanowje podbili znočnům tajla wyspy
- 1271 - počůnek celtyckej uodnowy (gaelic recovery) podčas kerej Irlandčycy uodzyskali znočno tajla utracůnych źym
- 1315 - na zaprošyńy ńykerych irlandzkych uwadcůw na wyspa přibůu ze Škocyji wroz s wojskym Edward Bruce; korůnowany krůlym Irlandyji průbowou we krwawyj kampańji podbić wyspa; zginůu we 1317
- ok. 1430 - krůl Angliji sprawowou wadza yno nad Dublinym i uokolicůma (tzw. Pale - Palisada)
- kůńec XV wjeku - Tudoři rozpočyli powolny podbůj Irlandyji
- 1541 - wjynkšość irlandzkych wjelmožy uznoua Hynryka VIII krůlym Irlandyji; ńy uznali go ale gowům Kośćoua i pozostali při katolicyzmje
- 1580 - rebelijo irlandzkych katolikůw
- 1593-1603 - wojna dźeśyńćoletńo, kerej kulminacyjnym půnktym bůua bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystakraći půńyśli klynska i we 1607 uopuśćili wyspa
- 1605 - počůnek kolůńizacyji Ůlsteru bez prezbiterjan ze Škocyji; podpořůndkowańy prawne ludnośći Irlandyji krůlowi Angliji i zńyśyńy celtyckych praw
- 1641 - wybuch rebeliji we Irlandyji; rok půźńij we Angliji wybucha wojna důmowo, co pozwoliuo wyspje uzyskać pewno ńyzaležność
- 1649 - Oliver Cromwell přibůu do Irlandyji na čele swojej armji; masakra we Drogheda; třiletńo bezlitosna kampańo přiwraco angelsko wuadza na wyspje
- 1662 - parlamynt we Lůndyńy uchwaliu zbjůr ustaw zwany kodeksym Clarendona, kery bůu skerowany přećiwko inkšowjercům (ńyanglikanům); rygulacyje kodeksu půgoršůuy sytuacyjo katolikůw
- 11 lipca (1 lipca) 1690 - bitwa nad řekům oyne, we kerej wojsko protestanckigo krůla Angliji Wilhelma Uorańskigo pokůnouy katolicko armja uobalůnygo krůla Jakuba II. Půunocnoirlandzcy protestańći do terozki śwjyntujům we ročńica zwyćynstwa (a dokuadńij dźyń po ročńice, tj. 12 lipca)
- 1691 - ludność katolicka zostoua pozbawjůna wšelkych praw cywilnych i ekůnůmičnych (m.in.: pośadańo drůgich kůńi, nošyńo brůńi, učyńo we škouach)
- 1791 - powstowo Towařistwo Zjydnočůnych Irlandčykůw (Society of United Irishmen), kerygo guůwnym ideolůgym bůu Wolfe Tone. Celym stowařišyńo bůua walka uo ymancypacyjo katolikůw irlandzkych, růwne prawa wyborče, uoderwańy Irlandyji uod Wjelgij Brytańji i utwořyńy republiki
- 1798 - ńyudane powstańy přećiwko brytyjskej wuadzy
- 1 styčńa 1801 - wćelyńy Krůlestwa Irlandyji do Krůlestwa Wjelgij Brytańji; powstowo Krůlestwo Wjelgij Brytańji i Irlandyji
- 1803 - kolejne ńyudane powstańy
- 1829 - uchwalyńy aktu uo růwnouprawńyńu katolikůw - efekt dźoualnośći Daniela O'Connella
- 1842 - utwořyńy Muodej Irlandyji
- 1846 - počůnek klynski guodu
- 1848 - ńyudane powstańy Muodej Irlandyji, tzw. bitwa na gřůndce kapusty w uůgrodźe wdowy McCormack
- 1849 - kůńec klynski godu, nale ješče bez dwa lata ludźe ůmjerali wyćyńčyńi godym i chorobami; uůnčńy pomaruo 1,5 miljůna ludźi
- 1858 - we Nowym Jorku powstouo Towařistwo Fyńańske, bydůnce přikrywkům do Irlandzkigo Bractwa Republikańskigo (IRB)
- 1867 - ńyudane powstańy zorgańizowane bez fyńan;
- 1870 - Izaak Butt zaińicjowou ruch Home Rule - autůnůmji do Irlandyji; bez 20 lot trwouy starańo uo uchwalyńy Home Rule we brytyjskym parlamyńće; bez wjynkšość tygo času kerowou ńimi Charles Stewart Parnell
- 1893 - powstowo Liga Gaelicko majůnca na celu "deanglizacyjo irlandzkigo narodu".
- 1900 - powstowo Zjydnočůna Partja Irlandzka, na čele kerej stanůu John Edward Redmond; walka uo uchwalyńy Hůme Rule začua śe uod nowa.
- 1905 - Arthur Griffith, čuůnek Ligi Gaelickij, zouožůu uorgańizacyjo Sinn Féin (My Sami); wartko kůntrola nad njům přejyli čuůnkowje IRB
- 1912 - ustawa uo Home Rule bůua corozki bližey uchwalyńo, protestańći s Ůlsteru utwořili uoddźouy uo nazwje Uochotńiki Ůlsterscy, katolicy powouali Irlandzkych Ůchotńikůw, a James Connolly utwořůu socyjolistyčnům Armje Uobywatelskům
- 1914 - wybuch I wojny śwjatowej; tyśůnce irlandzkych uochotńikůw wstůmpiuy do brytyjskej armji (w Irlandyji ńy mo poboru do wojska), co popjerouo dowůdztwo Irlandzkych Uochotńikůw
- 23 kwjetńa 1916 - Powstańy wjelganocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamowou Irlandyjo ńypodlyguům republikům; dwa tyśůnce powstańcůw (republikańy s Irlandzkych Uochotńikůw i čuůnkowje Armji Uobywatelskij) stawiuo čoua brytyjskej armji; wjynkšość mjyškańcůw Irlandyji ńy poparua powstańa; po 6 dńach powstańy upado; Brytyjčycy wykůnali wyroki śmjerći na 16 přiwůdcach powstańo (m.in. na Pádraicu Pearśe i Jameśe Cůnollym); spouečyństwo Irlandyji začyuo popjerać powstańcůw i ich idee; začyuy śe masowe areštowańa; Michael Collins (jydyn s powstańcůw) překštoućiu Irlandzkych Uochotńikůw we Irlandzko Armja Republikańska (IRA)
- 1918 - powstou ńylygalny (z půnktu widzyńo Brytyjčykůw) řůnd irlandzki s Eamonym de Valerům na čele (tyž jydyn s powstańcůw)
- lato 1919 - počůnek wojny uo ńypodlygość; IRA prowadźiua wojna partyzanckům, a Brytyjčycy uodpowjydźeli terrorym
- lipjec 1921 - Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstoua zuožůna s 26 hrabstw Irlandyjo (Wolne Państwo Irlandzke), majůnca status brytyjskigo důmińům (krůl brytyjski gowům państwa), los 6 hrabstw půunocnych (Irlandyjo Půunocno) mjou być rozstřigńjynty we přišuośći
- kwjećyń 1922 - wybuch wojny důmowyj mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlaůn IRA, a wojskůma Wolnygo Państwa Irlandzkigo (čyli tam tajlům IRA, kero traktat uznoua)
- moj 1923 - IRA antytraktatowo uznoua swojo poražka; we wojńy důmowyj zginyuo ůngyfer tyśůnca ludźi, we tym Michael Collins; Artur Griffith zmar we jeji trakće na hercklekot
- wřeśyń 1933- Uotwořyńy Fine Gael (Růd Irlandčykůw). Jej přiwůdcům zostou Eoin O'Duffy
- 18 čerwca 1936 - Zdelygalizowańy IRA
- 20 listopada 1936 - Sformowańy bez O'Duffygo "Irlandzkej Brygady" (Irish Brigade), kero wźůna udźou we hišpańskej wojńy důmowej po strůńy gyn. Franco. Irlandčycy walčyli tyž po strůńy Republiki. Řůnd Irlandzki natůmjast uůgośiu neutralne stanowisko wobec uobu strůn kůnfliktu
- 29 grudńa 1937 - wejśće we žyće kůnstytucyji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzke překštouca śe we Irlandyjo, čyli přestaje być tajlům Wjelgij Brytańji.
- 1949 - Irlandyjo uoficjolńy překštoućiua śe we republika
- 1959 - Eamon de Valera zostou prezydyntym Irlandii. Fůnkcyjo ta sprawowou do 1973
- 1973 - čuůnek EWG
- 2002 - waluta ojro
Religja[Sprowjej]
- Stanisław Grzybowski "Historia Irlandii", Wrocuaw 1998
- katolicy - 88,4%
- anglikańy - 2,9%
- prezbiterjańy - 0,52%
- muzuumańy - 0,49%
- metodyśći - 0,25%
- žydźi - 0,2%
- wyznawcy inkšych religii uok. 3%.
Choćaž bez wjeki Irlandyjo bůua uwažano za jydyn s nojbardźij katolickych krajůw na śwjeće, uobecńy uobserwuje śe znočůncy spadek ličby praktykujůncych, kery spad uod lot śedymdźeśiůntych s poźůmu 90% do 45% we skali kraju. W ńykerych dźelńicach Dublina do kośćoua co ńydźela chodźi uod 8% do 15% ludnośći[1].
Wojsko[Sprowjej]
Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouńyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćůn Irlandyje (np. ńy je čuůnkym NATO). Půmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych
Gospodarka[Sprowjej]
Nojwažńijšymi gouyńźůma gospodarki irlandzkej sům industryje:
Šeroko śwjadčuůne sům usůgi we zakreśe:
- handlu elektrůńičnygo
- telekůmůńikacyji
- uoprůgramowańo kůmputerowygo
- nowočesnych usůg finansowych
Rozwůj gospodarki přebjyga dwutorowo - s jydnej strůny bowjym zachynca śe do rozwoju prywatnej ińicjotywy, s drůgi zaś - zostawja podstawowe gouyńźe gospodarki we rynkach państwowych a usůgi majůnce klučowe znočyńy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybćij rozwijajůncych śe gospodarčo państw ůńijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy śyngou 6% we stosůnku ročnym. Uobecńy Irlandyjo, uobok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym uo nojwyžšym PKB per capita we Ojropje. Gospodarka je śćiśle uzaležńůna uod handlu, a guůwńi partneři to Wjelgo Brytańja, Ńymcy, Francyjo a Stany Zjydnočůne. Dowki stanowjům 30% PKB Irlandii.
Stawki dowki dochodowy uod uosůb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy uod firm je nojńižšy we starej ŮE i wynośi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guůwnych čynńikůw napuywu inwestycyji zagrańičnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku uod towarůw i usůg wynośi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropje puaca mińimalnům wahajůncům śe uod 39% do 77% středńij krajowyj we zaležnośći uod branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. mjejsce na śwjeće, a pod wzglyndym HPI 18. mjejsce na 19 nojbardźij rozwińjyntych państw.
Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyńi innowacyjnych gospodarek we Ojropje s poźůmym wydatkůw na badańo i rozwůj 1,2% PKB.
Industryjo[Sprowjej]
Fynůmynym irlandzkej gospodarki na skala śwjatowům bůu śilny rozwůj přymysuu wysokych technolůgii, kery přičyńiu śe do wzrostu gospodarčygo na poźůmje 15,8% ročńy. Inwestycyje we růžnygo rodzaju gouyńźe přymysuu tygo kraju wyńikouy ze stratygičnygo pouožyńo Irlandii (přičůuek amerykańskych inwestorůw interesujůncych śe rynkym ojropejskym).
Šybki rozwůj Irlandyjo zawdźynčo půmocy Uńji Ojropejskij, dugoletńim zwolńyńům podatkowym, a tyž stosůnkowo tańij śile robočej. Přińosuo to kořiśći přede wšyjstkym uośrodkům rygůnalnym, gdźe přymysu uoparty je guůwńy na přetwůrstwje puodůw rolnych. Rozwinůu śe přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarńictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky.
Rolńictwo[Sprowjej]
Rolńictwo pozostaje jydno s nojwažńijšych gouyńźi gospodarki. Je uůno wysoko zmechańizowane i daje zatrudńyńy 9,5% ludnośći. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uůgůuu produkcyji rolnej. Uolbřimjům wjynkšość we rolńictwje stanowjům moue gospodarstwa rolne. Powjeřchńo přeznačůna pod uprawy rolńiče je ńywjelga, za to wysoce produktywno. Guůwnymi roślinůma uprawnymi sům zboža, buraki cukrowe a kartofle. Uolbřimje uobšary uůnk i spřijajůncy klimat pozwalajům na couoročny wypas zwjeřůnt.
Surowce naturalne[Sprowjej]
Zasoby surowcůw naturalnych we Irlandyje sům ńywjelge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowju, kere uodkryto na počůntku lot 90. XX w. Wydobywa śe přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročńy) i ouowju (45 tys. t. ročńy).
Transport[Sprowjej]
Stratygične znočyńy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstům śeć drůg, kere čynsto ńy sům ale we nojlepšym stańy. Śeć drůg uobejmuje 92.327 km, s čygo yno uok. 280 km majům standard autobany (mařec 2007). W uostatńich lotach prowadzuůna je rozbudowa, a moderńizacyjo autostrad na wjelu uodćinkach we couym kraju. Śeć kolejowo je dugo na 1.944 km.
Nojwažńijšymi portami handlowymi sům Dublin a Cork, a morsko žyglůga handlowa ličy 150 statkůw. Nojwjynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke uobejmujům přede wšyjstkym Cork. Přistańy průmowe we Dublińy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewńajům pouůnčyńo s guůwnymi portůma Wjelgij Brytańii. Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympńy moderńizowano śeć kanouůw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarůw, leč mo tyž znočyńy turystyčne.
Mjyndzynarodowe porty lotńiče we Dublińy, Cork, Knock a Shannon sům znůne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotńisk krajowych i mjyndzynarodowych. Pouůnčyńo transatlantycke uobsůgiwane sům bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowje 1990 wšyjstke lotńiska uobsůgiwouy ůngyfer 10,5 mln pasažerůw.
W Irlandii uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.
Charakterystyčne potrawy[Sprowjej]
Nojbardźij znůnym dańym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńćiny abo barańiny. Mjynso duśi śe s kartoflamiy, cebulům, marchewkům, porym i kašům jynčmjynnům. Uod XIX stolećo kartofle sům podstawům djety Irlandčykůw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje śe s buchtamiy robjůnymi s uoju.
Uośwjata[Sprowjej]
Charakteryzuje ja śilny ajnflus Kośćoua katolickigo na průgrům naučańo, řadko spotykany uobecńy we krajach ojropejskych.
Šport[Sprowjej]
Ńy mo znočůncych uośiůngńjyńć (moua ličba ludnośći). Ino we ńykerych dyscyplinach, guůwńy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodůw a uodnośi we ńim sukcesy. Mjyškańcy interesujům śe přede wšyjstkym "športůma narodowymi" (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkůma. W škouach naćisk na šport je tyž ńywjelgi (1h we tygodńu) co powoduje wjelgi uodsetek ludźi uotůuych.
Připisy[Sprowjej]
Linki zewnyntřne[Sprowjej]
- Áras an Uoachtaráin — uoficjalno zajta prezydynta Irlandii (ang., irl.)
- Uoficyjolno zajta řůndowo (ang.)
- Taoiseach — uoficjalno zajta prymjera Irlandii
- Tithe an Uoireachtais — uoficjalno zajta Parlamyntu Irlandii (ang., irl.)
- Serwis informacyjny Irlandii (ang.)
- Žyće i praca w Irlandii


text:
Krzisztof Kolůmb
Krzisztof Kolůmb kat. Cristòfor Colom, wuos. Cristoforo Colombo, szp. Cristóbal Colón (ur. 25 śyrpńa abo 31 paźdźerńika 1451 we Gynue, ůng. 20 maja 1506 we Valladolid) – ojropejski żyglorz a nawigator (tradycyjńy uznowany za Gynuyńczyka, podug nojnowszych uoddeknyńćůw wjerza Katalůńczyk[zdrzůdło?]).
Kapitan wyprawy, kero płynůła na trzech statkach: Santa María, Niña a Pinta pod fanům Kastylije we poszukowańu zachodńij cesty morskij do Indyjůw. Jako pjyrszo we gyszichće nowożytnych geograficznych uoddekńyńćůw przepłynůła zwrotńikowy Uocean Atlantycki a 12 paźdźerńika 1492 dotarła do Zachodńich Indyjůw (Antylůw) u brzygu Ameriki - kůntynyntu ńyznůmygo wuůnczas we Ojropje. Mjanowany uostoł za dokůnańo admirałym a pjyrszym namjestńikym szpańelskich kolůńijůw we Strzodkowyj Americe, uorgańizatůr a kapitůn sztyrech uodkrywczych rajzůw transatlantyckych ze Szpańije do Ameriki.


text:
Moszeja
Moszeja (arab. مسجد masdżid; l.mn. مساجد masadżid) – plac kultu muzůłmańskigo. Słowo moszeja uoznoczo belejake stawjyńy, we kerym uoddowo śe hůnor Allahowi, ńyzoleżńy uod uůngo baukůnsztu.
Podstawowym cwekym istńyńo moszejůw je dowańy możebnośći muzułmanům wspůlnygo rytualnygo rzykańo (salot). Moszeje můgům być tyż wykorzistowane tyż we inkszych cylach - jako place trefůw abo edukacyjne uostrzodki. Pjyrsze moszeje, take kej Moszeja Kuba a Masdżid an-Nabawi, nastały we VII stoleću a bůły ajnfach naznoczůnymi placůma pod gołym ńebym. Dźiśo, wjynkszość mesztůw mo wyrafinowane kopuły a minarety.


text:
Łuhańsk
Wspůłrzyndne: 48°34' N 39°20' E
Łuhańsk (ukr. ЛyraHcbk, [lu'ɦɑnʲsʲk]) je mjastym we wchodńij Ukrajińe. Je stolicům łuhańskigo uobwodu. We Łuhańsku mjyszko 456 tys. ludźi (2005). Mjasto leży na prawym brzygu Siwerskigo Dońca. Jygo mjano pochodźi uod rzyki Łuhanki, kero wpado do Siwerskigo Dońca na wchodźe mjasta.
Staro tajla mjasta Kamjenny Brůd istńała jako zidlůng Kozakůw zaporoskych uod postrzodka stolećo. Łuhańsk założůno we 1795, kej powstała sam pjyrszo na połedńu Ruskigo Imperyjům hůta żeloza. We 1882 dostoł mjejske prawa. We rokach 1941-1943 bůł pod uokupacyjům mjymjeckům. We rokach 1935–1958 a 1970–1991 sztad mjoł mjano Woroszyłowgrad.


text:
Starzikowe ôczy W starzikowych ôczach Widza modre niebo Słōnko i zegrōdka Rozparziste drzewo. Tynsknica za frelkom Ze gryfnōm buzinkom Kej targała wiśnie Na maszkytne winko. Flugi gołombeczkōw Kere sztartły z rana Biesiady do nocy Piwa połno kana W starzikowych ôczach Janioł sie ukozoł Starziku kochany! Kaj żeś chopie poszoł? Barbara Politaj
Starzikowe ôczy
Lamynt starego Gołymbiorza
Lamynt starego Gołymbiorza Kaj żeś sie stracioł mój gołombku już wieczor zaro bydzie cima darymnie na niebo filuja kaj żeś polecioł kej cie ni ma Jak trefisz tu do mje kamracie kej gołymbnik gizdy zbulili padali że takigo niy trza toż nowy wele postawili Mje jakoś tesno za tym starym co s łokna dziynnie […]
Wszystkie golebie Slaska
Utwor w pamieci wypadku w Katowicach w hali wystawy gobebi -na hold ofiar Powazno i wzruszajonco piesn o wypadku w Katowicach w czasie wystawy golybi -dlo ofiar wypadku


text:
Katowicke limeryki W Katowcach wele „Spodka” Francik knipsnoł tako fotka: Frela z kwiotkym Chopa z motkym Afa w tresie i galotkach. – – – Fajno frelka z Panewnika W myślach miała durś Zeflika Śnik tyż miała Dziubka chciała Za te serce co z piernika. – – – Jako wojok stoł na warcie Na Nikiszu we […]
Katowicke limeryki
LEGENDA O SWIETYM MARCINIE
LEGENDA O SWIETYM MARCINIE Dziolo sie to we czwortym wieku po Chrystusie. Bola wtynczos siarczysto zima, nasulo moc sniega, mroz szczypol po gymbie, a na galynziach i rantach dachow wisialy lodowe sople. We glymbokim sniegu siedziol ubogi zebrok i trzons sie ze zimna. Po drodze rajtowol na koniu rzymski wojok owiniynty we cieply, czerwony mantel, […]


text:
HALLOWEEN Halloween obchodzi sie dycki z 31 pazdziernika na 1 listopada, przed samym Swiyntym Zmarlych. Tak richtig, to tyn zwyczaj do Europy prziwandrowol z Ameryki dziepiyro na poczontku dziewiencdziesiontych lot zeszlego wieku, a tam przismyczyli to przesiedlyncy z Irlandii. Toz pora dni naprzod kupuja bombony, kyjksy i inksze maszkety, coby obdzielic bandy bajtlow, kere przilazom […]
HALLOWEEN
We świyrczkach
We świyrczkach Hań kaj świyrczki Grzibiorz kuko Niy trza świyczki Kej grzib szuko Liszki gryfne i siniołki Szumne z lasa te aniołki Barbara Politaj
BOZE NARODZENIE
BOZE NARODZENIE Jak za bajtla, tak i terozki jest to dlo mie wielge przezycie. Yno teroz jest trocha inakszy. Wtynczos niy musialach sie o nic starac, bo to bolo zadanie od moji Mamy. Jo dostalach od Dzieciontka pod krizbaum skromne gyszynki, radowalach sie niymi bez pora miesiyncy, a maszkety tak se potajlowalach, coby styklo jak […]


text:
Teściowŏ A moja teściowŏ To fajnŏ babeczka Czasym trocha ôpjerniczy Dyć postawi tyż flaszeczka Rzōndzić to ôna poradzi Niy śmisz w niczym i tyż wadzić Po swojimu wszysko robi Niych nō kjery sam co zgłobi Połustawjŏ go zarŏzki I jeszcze sprzezywŏ djŏskym Ale nich tam,niych i bydzie Dyć ze zistōm potym przydzie Postawi tyż bōnkaweczka […]
Teściowŏ
Ta teściowŏ-szwigermuter
Ta teściowŏ-szwigermuter Dyć moja teściowŏ Dyć ta szwigermuter Baba starej daty Chodzi sztyjc po placu Zbjyrŏ stare graty Już pelnŏ kōmora Tego nachabiła I kōnty w pywnicy Tym już zawaliła Wszysko sie i przydŏ Wszysko trza sztaplować I niy mogesz na to Niczego i gŏdać Dyć niychyrskŏ przeca Ôna wcale niy ma Gasi dycki śwjatło […]
HALLOWEEN
HALLOWEEN Halloween obchodzi sie dycki z 31 pazdziernika na 1 listopada, przed samym Swiyntym Zmarlych. Tak richtig, to tyn zwyczaj do Europy prziwandrowol z Ameryki dziepiyro na poczontku dziewiencdziesiontych lot zeszlego wieku, a tam przismyczyli to przesiedlyncy z Irlandii. Toz pora dni naprzod kupuja bombony, kyjksy i inksze maszkety, coby obdzielic bandy bajtlow, kere przilazom […]
Beboki a Halloween
Beboki a Halloween Dejcie pozōr se na zmory I na te straszne potwory Łu nŏs wcale jich niy znōmy Bo swoji beboki mōmy Nasze heksy i podciepy Czy tyż stojōm ô maszkety ? Czy Halloween uznowajōm ? Czy po śwjecie tyż lotajōm ? Pjedrōn wjy co sie stało ! Dyć sie wszysko pozmjyniało ! Śwjat […]
Jŏdło
Po sprawunki
Po sprawunki Marta pokupić se towŏr chciała Tuż do mjasta sie wybrała Bo tam wjelki sklepy majōm Marketami jich nazywajōm Chłopa na to nakusiła Bo sama by tam nie trefiła Jako towŏr do dōm by tachała Kjejby autym niy jechała Depce Marta w tym markecie Jak baby kupujōm – sami wjycie Wszyski rygały przeleciała […]
Do mamy
Do mamy Mamo mamo cōż ci dōm moji serce kjere mōm jaki kwjŏtek,bōmbōniera ale to ni ma za wjela i me pszoci ,miłowani za wszyski twoji starani coŏki twoji pośwjyncyni nie przespane noce nadymnom ślynczyni Dzisio wjelki śwjynto twoji przyjmij te winszowani moji chociŏż nie podarne trocha ale jako wjyncyj moga ? Miłuja cie […]
Kochanŏ mamo
Kochanŏ mamo Tyla lŏt żeś już przeżyła Tyla w życiu dośwjadczyła Ale zawsze żeś wesołŏ Miłowaniym dzielisz naôkoło Twoji rynce urobjōne Nogi cŏłki popuchniōne Jak za młodu – ni mŏsz siły Łuśmjych zŏwdy taki miły Dycki tulisz,przygadujesz Swoji dziecka fest miłujesz I w potrzebje cojś doradzisz Bo tak yno ty poradzisz Dzisio ciebje winszujymy […]
Post – szpaska
DZIYN KOBIYT – wspominom fajne czasy…
DZIYN KOBIYT – wspominom fajne czasy… Tak se siedza i spominom, jak zaczlach robic we moji firmie, to co roku na Dziyn Kobiyt przijyzdzol z derekcji jakis fetryjter i wszystke kobiyty dostowaly szekulada i kwiotek. Nojczynscij bol to nelka abo tulpa. Wele polednia szef naszego oddzialu , jego zastympca i magazynier urzondzali nom fajer. […]


text:
OBJAWIYNIE PANSKE czyli swiynto „Trzech Kroli.” Kej Dziyciontko prziszlo na swiat na niebie ukozala sie Gwiozda Betlejymsko. Ujrzalo jom trzech Myndrcow ze Wschodu. Byli to Kacper, Melchor i Baltazar. Fest sie uradowali kej sie dowiedzieli, ze prawie narodziolo sie Dziyciontko Jezus, toz sie zgodali i kozdy z nich narychtowol jakis gyszynk na prziwitanie nowo narodzonego […]
OBJAWIYNIE PANSKE, czyli swiynto „Trzech Kroli”
Kludzi jich gwjŏzdeczka
Kludzi jich gwjŏzdeczka Bez pustyniŏ w dziyń i w nocy Na kamelach wandrowali Trzy Krōle s daleka Jasnŏ gwjŏzda jich kludziła Swojim srogim blyskym drōga cechowała Dzieciōntka szukali ô kjerym s dŏwna czytali Pytali sie wszyndzi,znŏjś niy poradzili W pałacu niy było bezto sztyjc błōndzili Dyć gwjŏzdeczka dali na niebje blyskała Cechowanŏ drōga kajś sie […]


text:
Institut za sorabistiku
Institut za sorabistiku na Filologiskej fakulće Lipšćanskeje uniwersity.
W lěće 1951 załožena wysokošulska kubłanska a slědźenska institucija na Uniwersiće w Lipsku (Alma Mater Lipsiensis, załožena 1409), kiž so wědomostnje zaběra z hornjo- a delnjoserbskej rěču a jeju wariantami, z literaturu a kulturu Serbow kaž tež z kulturno-historiskimi, etnologiskimi a mjeńšinopolitiskimi prašenjemi. Jako jeničke uniwersitne kubłanišćo w Němskej poskića institut kompletne studijne směry na polu sorabistiki a wučerstwa serbšćiny (ze zakónčenjom Bachelor of Arts, Bachelor of Education; Master of Arts, Master of Education); zdobom zmóžnja pod fachowym nawodom disertaciju ze sorabistiskej temu.
Wobsah
Spočatki sorabistiki w Lipsku[wobdźěłać]
Serbowědne slědźenja a rěčnopraktiske zwučowanja na Lipšćanskej uniwersiće sahaja do zažneho 18. lětstotka. W lěće 1716 dowoli jeje wjednistwo serbskim studentam ewangelskeje teologije załoženje Serbskeho prědarskeho towarstwa ze zaměrom wukmanjenja w maćeršćinje. Prěnje přednoški wo sorabistikim rěčespyće a literaturje poskićeše w lětach 1843 - 1847 serbski slawist Jan Pětr Jordan. Tež prěni mějićel wučbneho stoła za slawistiku w Němskej (załoženy 1871/72 w Lipsku), August Leskien, zapřija serbšćinu do swojich slědźenjow a regularnych čitanjow. Znaći serbscy studenća na Lipšćan Alma Mater běchu w zašłosći mjez druhimi Kito Fryco Stempel, Handrij Zejler a Arnošt Muka.
Sorabistika w Lipsku po 1945 a w NDR[wobdźěłać]
We wobłuku statneho spěchowanja sorabistiki w NDR mějachu Serbja w druhej połojcy 20. lětstotka móžnosć, w Lipsku załožić swoje prěnje wysokošulske wuwučowanske a slědźenske srjedźišćo. 1949 wutwori so pod nawodom Michała Nawki při Słowjanskim instituće najprjedy rěčny lektorat za serbšćinu. W septembrje lěta 1951 załoži so potom Serbski institut z dwěmaj sekcijomaj (rěč a literatura; stawizny). Ludowědnik Pawoł Nedo bě hač do 1964 z jeho prěnim direktorom; po tym nawjedowaše jón na wšě 30 lět rěčespytnik a slawist Hinc Schuster-Šewc. W instituće kubłachu so wot započatka Hornjo- a Delnjoserbja kaž tež Němcy a wukrajnicy na diplomowych sorabistow a wučerjow. Wot 1967 do 1982 organizowachu so w prózdninach tež mjezynarodne wysokošulske kursy za serbsku rěč a kulturu we Łužicy. Z reformu lěta 1968 we wysokošulskim systemje NDR přemjenowa so Serbski institut na Institut za sorabistiku a wobsteješe dale - a to nimale jako jenički samostatny institut - njehladajo na dalokosahace změny a přerjadowanja na uniwersitach.
Sorabistika w Lipsku po přewróće[wobdźěłać]
Po lěće 1990 buchu uniwersitne struktury znowa z hłubokosahacymi konsekwencami zreformowane. To potrjechi tohorunja system studowanja a zdźěłowanja. Dźensa wobsteji Institut za sorabistiku poruno dalšim znowazałoženym institutam we wobłuku Filologiskeje fakulty, wukubłuje magistrow sorabistiki kaž tež wučerjow serbšćiny za wšitke šulske typy (wot lěta 2006 pak bachelorow a masterow po jednotnym studijnym systemje w Europskej Uniji) a poskića wšelake fakultatiwne rěčne kursy. Wučbne zarjadowanja wotměwaja so w serbskej rěči.
Wědomostne slědźenje a přinoški[wobdźěłać]
Jako wuslědk wědomostneho slědźenja wuńdźechu z Instituta za sorabistiku:
- na polu serbskeje ludowědy a ludoweho basnistwa monografije a nastawki;
- na polu rěčespyta tekstokritiske wudaća serbskich rěčnych pomnikow, dźěła wo nastaću a wuwiću spisowneju rěčow, k etymologiskim prašenjam kaž tež gramatice dźensnišeje hornjo- a delnjoserbšćiny (mjez nimaj prěnja serbskorěčna gramatika hornjoserbskeje spisowneje rěče), delnjoserbsko-němski šulski słownik a scyła prěnja wysokošulska wučbnica delnjoserbšćiny;
- na polu literaturowědy přihotowachu so wudaće sydom zwjazkow Zhromadźenych spisow Handrija Zejlerja, zběrka dramatiki a čitance za hornjoserbski gymnazij;
- z historiskich slědźenjow maja so tu předewšěm mjenować studije k staršim stawiznam słowjanskich kmjenow a Serbow, wosebje k hospodarskej a socialnej strukturje Łužicy w srjedźowěku.
Dźensa zaběra wažne městno w slědźenskim dźěle nimo rěčewědy, literaturowědy a rěčneje praksy wobeju spisowMjeno wotkazaneju rěčow tež didaktika a wuwučowanje serbšćiny jako mjeńšinoweje rěče a we wobłuku bilingualneje wučby w šuli.
Studowacy[wobdźěłać]
Sorabistiku studuja přewažnje Serbja, ale tež druzy Słowjenjo, Němcy a dalši zajimcy.


text:
Crash (perkusyjo)
Crash – talyrz perkusyjny, idjofůn uo ńyuokryślůnyj wysokůśći dźwjynku, jedyn ze elemyntůw uobycznygo szlagcojgu. Mjano "crash" bůło pjyrszy roz użyte bez fyrma Zildjian we 1928[2]. We Ojropje pjyrszy roz pojawjůły śe we Strzedńich Storoczach, pochodzům uod karatali – tradycyjnych insztrumyntůw używanych we Indyji a Bangladyszu[3]. Na crashu moge śe groć pałkůma szlagcojgowymi kej elemynt szlagcojgu, abo rynczńe bez sklapywańe dwůch takich jednakowych talyrzy (talyrze uorkestrowe)[3].
Szrajbůnek crasha na nutach lo szlagcojgu je zależno uode autora nutůw, ńy ma jednorakigo szrajbůnku, skiż tygo autor nutůw pjyrwy przedstawjo swojo lygynda. Nojczynśći sům to ńyskorzi nuty nojwyżij rozlygowane na pjynćůlińi, skuli wysokego klangu.
Treść
Pozycyjo[Sprowjej]
We szlagcojgu crash stoji na szpecjolnym statywje lo talyrzy szlagcojgowych. Uod spodu a wjyrchu przilego do ńego szpecjolny matyrjoł, a całość zakrynco śe szrałbům[4]. Crash bezma zowdy je umjejscowjůny po lewyj zajće zestawu, zdebko uobok tom-tomůw[5], coby dobrze śe groło na ńim prawům rynkům. Nale leworyncznym ajnfakszyj gro śe lewům rynkům. Skiż tygo uůni ustowjajům tyn talyrz mjyndzy a nad tom-tomami. Profysjonalńe praworynczne szlagcojgery kej używajům wjela crashůw to ustowjajům te nojćyńsze i nojmajse po lewyj zajće, a te srogsze po prawyj[6].
Właśćiwośći a klang[Sprowjej]
Crash je uokryngjym. Jigo mjara szyrzki to nojczynśći uod 14 do 18 cali. Sům tyż czasym take, kere majům nowet 24 cale, sům robjůne ekstra coby mioły ćynższy klang a dużyj brzmjoły[7]. Rube talyrze sům przeznaczone lo muzyki hewimetalowej a hard rokowyj, atoli ćyńsze lo spokojnygo roka[8]. Take talyrze, kere majům mńyjse szyrzki mjanujům śe zwykle splashůma. Crash je wroz ze hi-hatym nojpopulańyjszym talyrzym perkusyjnym, kery do śe wysznupać we kożdyj skupińe muzycznyj. Crashe lepszyj jakůśći sům zrobjůne s stopu brůnzu a inksze s mesingu[7]. Jigo dźwjynk je agresywny, wysoki a robi sroge larmo dugo brzmjůnce.
Dźynki tym właśćiwośćům je uůn używany lo akcyntowańo poczůntku frazy[1]. Im majsy talyrz tym szybćyj wybrzmjywo i tyż do śe go używać we barzi ńytypowym rytmje[2]. Roz a kedy, coby skrůćić czas brzmjyńo tłumi śe go kćukym i palcym wskazujůncym. Dźwjynk kopułki talyrza je bardzo ćyńki, choby uod szolki.
Terozki coroz czynśćej zaczyno śe używać crashe ze dźurůma[7][9]. Daje to uostry, jescze krutsy klang, we som roz lo gibkich akcyntůw.
Zorty talyrzy bez rubość[Sprowjej]
Mjana rubości uod nojćynszyj:
- paperthin
- thin
- medium thin
- medium
- medium heavy
- heavy
Talyrze uorkestrowe[Sprowjej]
Talyrze uorkestrowe to bezma zowdy gynał take same talyrze kej crashe szlagcojgowe (roz a kedy je używany tyż talyrz china), ino s skůrzanymi uchwytůma na rynce. Trzimane sům pjůnowo na wysokośći kej pjyrśi, po zderzyńu natychmjost śe je uotwjyro, coby ńy stłumić. Wykorzistuje śe je głůwńe we uorkestrze symfůnicznyj a uorkestrze dyntej we marszach, kůncyrtach a paradach militaryjnych[3].
Popularne sům trzi zorty takich talyrzy[3]:
- Mjymjecke abo Wagnyrowe - sroge a ćynżke
- Wjedyńske - zdebko majse a lekse
- Francuske - nojmajse a kupa ćichse
Uobocz tyż[Sprowjej]
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 (pol.) Nuty, poradniki, ciekawostki i wiele więcej o perkusji - nutyperkusja.jimdo.com Bajszpile użyćo crasha
- ↑ 2,0 2,1 Peckman, Jonathan (2007). Picture Yourself Drumming, z.65. ISBN 1-59863-330-9.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Włodzimierz Kotoński: LEKSYKON WSPÓŁCZESNEJ PERKUSJI. Krakůw: PWM, 1999, z. 118. ISBN 83-224-0490-5.
- ↑ (ang.) Beginner Drum Lessons: Crash Cymbal
- ↑ (pol.) Perkusja dla początkującego
- ↑ Bajszpil rozstawjeńo szlagcojgu ze srogszům kupům crashůw
- ↑ 7,0 7,1 7,2 (pol.) Meinl Byzance efekty i crashe
- ↑ (pol.) perkusja.rockmetal.art.pl Uobźyrej uopis lo Alchemy Professional Rock Crash 18
- ↑ Bajszpil takego talyrza


text:
Artikel mjaseca
Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).
Wobraz tyźenja
Zajmnostki
Sćo wěźeli, až…
- Górny jazor jo drugi nejwětšy jazor cełego swěta?
- Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C?
- Marlene Dietrich jo se za cas 2. swětoweje wójny angažěrowała pśi wótwardowanju amerikańskich wójskow?
- Namakanki z Mezopotamiskeje z wokoło 4.000 lět pśed Kristusowym naroźenim pokazuju, až jo tam znali piwo?
- Wšedny chmjel dośěgnjo wusokosć wót 200 až 400 cm?
- K wužywarjom Linuxa słušaju francojski parlament, ministarstwo za zašćitowanje USA, München, Amazon, Google, Peugeot a Samsung?


text:
Nowy Jork
Wspůłrzyndne: 40°42' N 74°00' W
Nowy Jork abo Mjasto Nowy Jork (ang. New York, New York City abo City of New York, uoficjalńe The City of New York) – mjasto we stańy Nowy Jork, nojwjynkše pod wzglyndym ličby ludnośći mjasto we Stanach Zjydnočůnych. "Mjasto, kere ńigdy ńy zasypjo", zwane tyž "Wjelgim Jabkym" ("Big Apple"). Ležy na wschodńim (atlantyckym) wybřežu USA, při ujśću řyk Hudson i East River do Zatoki Nowojorskij.
Ůwožany za śwjatowe cyntrům m.in. reklamowe i medjalne (do ńydowna tyž finansowe). W Nowym Jorku mjeśći śe guůvno śedźiba UoNZ.
Historyjo[Sprowjej]
Novy Jork zouožůny zostou we 1614 bez Holyndrůw na wyspje Manhattan kej faktorja handlowo, we 1625 zouožůno uośedle Nieuw Amsterdam (Nowy Amsterdam), guůwny port kolůńji Nowe Ńiderlandy. Prawa mjejske Nowy Amsterdam zyskou we 1653. We 1664 wroz s kolůńjům zostou zdobyty bez Anglikůw i přemjanowany na Nowy Jork. W roku 1673 Holyndři uodzyskali mjasto, nale na mocy pokoju we Westminster 19 lutygo 1674 uoddali mjasto Anglikům we zamjan za uznańy holynderskych praw do Surinamu. W XVIII stolećo podčas wojny uo ńypodleguość USA (1775–83) brytyjske wojsko prowadźiuo uokupacyje mjasta. W lotach 1785–90 bůu śedźibům wuadz USA. We 1929 krach na geudźe nowojorskij započůntkowoú wjelgi śwjatowy kryzys gospodarčy. 11 wřeśńa 2001 přeprowadzůno zamach terrorystyčny na World Trade Center, wskutek kerygo zginyuo ůng. 3000 ludźi, we tym 343 stražokůw FDNY (Fire Department New York City abo Fire Department New York) a zńiščůny zostou couky kůmpleks WTC.


text:
Irena Sendlerowa
Irena Sendlerowa, s důmu Krzyżanowska (ur. 15 lutygo 1910 r. we Waršawje, zm. 12 maja 2008 we Waršawje) – polsko dźouočka spouečno, Sprowjydliwo Postřůd Narodůw Śwjata.
Urodzyno we Waršawje, we lotach mjyndzywojynnych mjyškanka Tarčyna. Jeji uojćec bůu lekařym, kerygo pacjyntůma bůuo moc bjydnych Žydůw. W čaśe wojny pracowoua lo mjyjskigo uostřodka půmocy spouečnyj. Napočyua půmagać Žydům dugo před powstańym getta waršawskigo. W grudńu 1942 r. śwježo utwořůno Rada Půmocy Žydům "Żegota" mjanowoua ja šefowům wydźouů dźećecygo. Kej pracowńik uostřodka půmocy spouečnyj mjoua přepustka do getta, kaj nośiua Gwjozda Dawida kej znok solidarnośći s Žydůma a kej sposůb na ukryće śe postřůd spouečnośći getta. Wspůupracowoua s polskům uorgańizacyjům půmocowům dźouajůncům pod mjymjeckym nadzorym a zorgańizowoua přymycańy bajtli žydowskych s getta, ůmješčajůnc je we přibranych familijach, důmach lo bajtli i u śůstr katolickych we Waršawje, Turkowicach a Chotůmowje. Areštowano we 1943 r. bez Gestapo, bůua torturowano a skazano na śmjerć. "Żegota" zdououa ja uratować, překupujůnc mjymjeckych stražńikůw. W ukryću kůntynuowoua dali robota nad uocalyńym žydowskych bajtli - uratowoua jejich ůngyfer 2500. Bez coue žyće podańy kej jeji uojćec zwjůnzano bůua s ruchym socyjalistyčnym i PPS.


text:
Zo by słownik wočinił, klikń na tłóčatko horjeka. Pokiwy, kak móžeš słownik wužiwać, namakaš na stronach pomocy.
“La Vortaro”Pilger: “BER”Bick: “Esperanto-dansk”
Pomoc: * ?
Tu je trochu dołhi, ale zajimawy, citat, kotryž so jara na tutón kurs poćahuje. Citat pochadźa ze Zamenhofoweje "Unua Libro" (= Prěnjeje knihi), iniciatora esperanta. Slěduje jemu komentar Claude Pirona, wurjadneho esperantoweho awtora. Ale snano budźe za tebje zajimawšo tutu stronu čitać, hdyž sy někotre lekcije kursa předźěłał, dokelž potom najskerje zrozumiš lóšo podstatu horjeka naspomnjeneho teksta.
"Sym zapřijeća dospołnje do jednotliwych słowow rozkładł, tak zo cyła rěč njewobsteji ze słowow rozdźělnych stawow gramatiskeje fleksije, ale z njepřeměnjomnych słowow. Jeli čitar so na jednu ze stronow tuteje knihi spisaneje w mojej rěči wróći, zwěsći, zo kóžde słowo přeco swoje njepřeměnjomnu formu wobchowuje - mjenujcy tu, kotraž so w słowoskładźe jewi. A wšelake gramatiske formy, mjezsobne poćahi mjezy słowami atd. zwuraznjeja so přez zestajenje njezměnitych słowow. Ale, dokelž podobna struktura je europskim ludam cyle cuza a by ćežko za was było so na to zwučić, sym so tute rozčłonkowanje rěče na duch europskich rěčow přiměrił, tak zo, jeli něchtó moju rěč z wučbnicu wuknje a prjedy předsłowo ^(kotrež za wuknjaceho trjeba njeje) njepřečita, - docyła njebudźe měnić, zo struktura tuteje rěče so přez něšto wot struktury jeho maćeršćiny rozeznawa. Tak na přikład pochad słowa "fratino", kotrež poprawom z třoch słowow wobsteji: frat (bratr), in (žónska), o (to, štož eksistuje) (to, štož jako bratr-žónska eksistuje = sotra), wučbnica rozjasnja na slědowace wašnje: frato = frat; ale, dokelž so kóždy substantiw w nominatiwje na "o" kónči - tohodla tuž frat'o; za tworjenje žónskeho splaha wot samsneho korjenja, zasuwa so słowčko "in"; tohodla tuž fratino - frat'in'o; małe smužki so pisaja, dokelž gramatika jich zasunjenje mjez dźělemi słowow požaduje. Na tajke wašnje rozčłonkowanje rěče wuknjaceho njezamyla; docyła na to njemysli, zo to, štož mjenuje kóncowku, prefiks abo sufiks, je cyle samostatne słowow, kotrež přecho samsny woznam wobchowuje, wšojedne, hač budźe so na kóncu abo na spočatko druheho słowa abo samostatnje wužiwać a zo so kóžde słowo z jenakim prawom móže jako słowny korjeń abo jako gramatiski dźěl wužiwać." (L.L. Zamenhof, 1887)
Dźiwaš so nasjkerje, zo su za Zamenhofa tajke rěčne elementy kaž o a in słowa. Po mojim zdaću wužiwaše tute zapřijeća, zo by wuzběhnył, zo rěč wobsteji z njepřeměnitych blokow, kotraž hodźa so mjez sobu zwjazać, bjeztoho zo by so změna formy znutřka tajkeho bloka stała (tajke změny su často w zapadnych rěčach, kaž w jendźelšćinje: "foot > feet"; "come > came"), Mój zaćišć je, zo je něhdźe wopisanje chinskeje rěče z přikładami widźał, snano měješe samo gramatiku chinšćiny w ruce a zwěsći, zo tuta rěčna struktura ma wjele lěpšinow, na jednej stronje dospołneje prawidłownosće dla a na druhej stronje lochkosće dla, z kotrejž je móžno kompleksne zapřijeća přez kombinaciju jednorych słowow zwuraznić. Nó, w dźewjatnatym lětstotku, teksty wo chinšćinje, kotrež na pismje bazowachu, njedźiwajo na rěčana rěč, powšitkownje zapřijeće 'słowo' wužiwachu, hdyž faktisće jednaše wo zakładne njezměnite bloki, z kotrychž rěč wobsteji. Tohodla je najskerje Zamenhof samsnu terminologiju wužił, kotraž, hačrunjež wona móže zamylić, poprawom wopak njeje, jeli na přikład wobkedźbuješ, zo so słowo in wot tajkich słowow wjele njerozeznawa, kajkej stej patr abo frat; tež wón móže so dźě samostatnje wužiwać, z někajkej gramatiskej kóncowku, štož jo wot sufiksow flektowacych a aglutinowacych rěčow rozeznawa.
W předsłowje k Vere aŭ Fantazie sym te dźěle "podsłowa" mjenował, kotrež hromadźe połne słowo tworja. Po tutej terminologiji hodźi so prajić, zo fratino je słowo, kotrež z třoch podsłowow wobsteji: frat, in a o.


text: Serbšćina ma teke wjele narěcow. Tak bazěrujo spisowna górnoserbšćina na narěcach wokoło Budyšyna a spisowna dolnoserbšćina na Chóśebuskem dialekśe. W srjejźnej Łužycy eksistěrujo mimo togo narěcny pas, kótaryž twóri pśechod mjaz górno- a dolnoserbskimi narěcami. Nejwěcej rozšyrjona z toś tych pśechodnych dialektow jo Slěpjańska narěc. Rěcneje asimilacije dla wšak se wjeliki źěl něgajšnych narěcow lěbda hyšći wužywa. Z wótstawkom nejwitalnješy jo hyšći górnoserbski „katolski” narěc, kótaryž powěda se na pódwjacorje górnoserbskego rěcnego teritorija we jsach blisko Kamjenca.