text:
Wiycie, kiej u nôs byli take czasy, iże we gyszeftach bół ino łocet, gorzôła na szkartki, i to ino łod piyrszyj po połedniu, a apluziny i citrółny ino przi Godach, wszyjske wtynczôs angyjbery sztyjc pitali do Miymiec, do Austrijoków abo do Hameriki. I ino dwa istne, Antek ze Franckiym wypokopiyli, iże puszczóm sie hań-tam do Ruskich a niyskorzij wyranżyrujóm wszyjskich, i pitnóm dalszij… do Japonii. I tak ci sie łoba cufalowo znodli na ruskim „kosmodrómie”.
Łamżóm tam a nazôd, przetwiyrajóm sie bele kaj, trocha jim sie mierznie i cni. A we gymbie sucho, choby na pojstrzodku Sahary, robić niy ma co, bo Ruskie jesce barzij łod Polôków majóm rade, coby grace i szłapy mieli pokój a gowa myśleć niy musiała. Śleciôł tak tydziyń, dwa i Antek już niy szczimôł.
– Suchej inó Francek, jô tego już móm za tela, jô sie musza czegosik szluknóńć, bo uświyrkna choby kaper abo harynek bez wody, i ci tu na zicher wykopyrtna.
– Antek ustóń gupieć mamlasie, tu jes „kosmodróm” i do nôjbliższyjszygo „mónopolu” bydzie jakiesik dwiesta kilomyjtrów. Kaj ty nôjńdziesz sam jakosik gorzôła abo chocia jabol?
– Łobejzdrzij sie ino Francek, gafnij sie. Naobkoło sztyrcóm roztomajte rakety, to wszyjsko furgô, hajcuje sie, tam ci musi być cosik dló nôs, miarkujesz ?
– Nó, możno môsz i recht Antek. Na isto muszymy cosik wypokopić!
Jak pedzieli, tak zrobiyli. Tak jakosik na łodwieczerz nacylowali dwa ajmery i jedna kastla na wóngle, łapli szwóng i kiej sie ino kole gastahauzu dlô wojôków zrobioło sie deczko auflalfu, zetrwali kwilka i polejźli posznupać ci wele tych raketów. Antek sie zwyrtnół, pomachlowôł tymi kokotkóma, cosik napoczło ciurlikać, kidnół łycko do krałzy i dôł Franckowi, coby łón zrobiół kostpróba.
– Wiysz Antek, dobre to niy jes ale… fest łostre. Nó, to sómy w dóma, bo to musi być cosik kole gorzôły.
Nafilowali côłkie dwa łocyngowane kible i pomaluśku, po cichuśko zaklechtali sie nazôd na jejich kwatyra. A, iże mieli już fajrant (bo przeca i tak gówno mieli do roboty), siedli sie kole żelezniôka, jedyn na zofie, drugi na zesliku i napoczli ci słepać. Wyżarli wszyjsko do imyntu i ślegli naprane tam kaj kery stôł.
Łoziym rano. Fakla na sztyndrze róncz sie smyndzi. Łorôzki… drrr, drrr, drrr – telefółn glingo. Antek niy côłkiym przecucóny i mónter, w gymbie mô choby we starym tryjtku abo choby wećkôł ci starô fuzekla, sztreknół sie ze dylinów, na kiere sie skulnół, wartko chyciół za suchôwka i wybeblôł, tela co poradziół:
– Suchóm, tu jô Antek… Fto gôdô ?
– A tu jô, Francek. Gôdej mi zarôzki jak sie cujesz? Jes ci co, abo niy?
– Niy. Mie nic niy ma, ino mie trocha gowa boli a… a ta mucha, ta masara, kierô deptô mi sam po gipsdece, to ci tak pierónym tómpie, choby śtyruch hajerów fedrowało na côłki karpyntel, nikiej za Giyrka.
– Nó, toś jes sztramski fest Antek. To mi sie zdô. Ty môsz ale łeb! A… srôłeś już dzisiôj? Ja?
– Nó, jesce niy, jesce niy…. A po jakiymu sie mie pytôsz ło to Francek ?
– Anó, tóż dej sie festelnie przi tym sraniu pozór, bo jô…. bo jô, to terôzki… ze Tokio dzwónia. Wiysz ?
Nó ja. Niyftorzi fandzolóm, co jô gôdóm za tela miymieckich słówecek. Możno i tak jes, ale tyn, kiery sie uploncnół kole Bytónia, Zôbrzô, Logiewnik abo wele Chorzowa, zółwizół łapnół pôra ałsdruków, kiere tym wszyjskim inkszym „purystóm” lynzykowym zawodzajóm, kiere tych istnych fórt szterujóm. I tu mi sie spómnieli dwa take gryfne, szykowne fale.
Piyrszy to taki: Starô Myrcicka musiała pokwanckać sie do jeji szwestry ze Bytónia sam dó nôs, do Chorzowa. Przikwanckała ci blank polekuśku sie na haltynsztela, na taki bankowy przistanek „szóstki” na „Pogodzie”, wlazła rajn, ale łostani rôłz jechała ci bankóm, kiej jesce szafnerki byli we bance ze tymi dinksami, wichajstrami na cyckach, ze kierych szkyrtali drobniôki. Wlazła, gawcy, a sam żôdnyj szafnerki…
– Możno fto mô jakisik bilet, cobych mógła dalszij jechać? – pytô sie we tyj bance starô Myrcikowo.
– Jô sam móm jedyn, moga wóm skalić! – pado jedna istno.
– A co jô móm ze tym biletym sam zrobić, kiej niy ujzdrzałach żôdnyj jesce szafnerki?
– Sam go dejcie! – pedziała ta istnô i skôzała na „kasownik”.
Myrcicka tak kukła, pogawcóła, podlazła ku kasownikowi… i jak ji ta drugô baba kôzała, napoczła gôdać:
– Jô jada do mojij siostry Rółzy, do Chorzowa na Pnioki… – pedziała na côłki karpyntel do tego ci kasównika.
Nó, a drugi fal, to tyn, kiery pedziôł mi bół jedyn szykowny kamrat Bruno. Srogô, kościylnô łorkiystra, dmuchoce côłkim pyskiym, i to samtyjsze, nasze, ślónskie.
Kapelmajster klepie tym patykiym po sztyndrze ze nótami i pytô:
– Zymbalisten fertig?
– Ja, ja fertig.
– Posaune fertig?
– Ja, natürlich.
– Trompete fertig?
– Ja, ja, fertig.
– Nó, tóż pozór! Eins, zwei, drei i … „Boże coś Polskę …”
Kosmodróm i miymiecke ausdruki
Wiycie, kiej u nôs byli take czasy, iże we gyszeftach bół ino łocet, gorzôła na szkartki, i to ino łod piyrszyj po połedniu, a apluziny i citrółny ino przi Godach, wszyjske wtynczôs angyjbery sztyjc pitali do Miymiec, do Austrijoków abo do Hameriki. I ino dwa istne, Antek ze Franckiym wypokopiyli, iże puszczóm sie hań-tam do Ruskich a niyskorzij wyranżyrujóm wszyjskich, i pitnóm dalszij… do Japonii. I tak ci sie łoba cufalowo znodli na ruskim „kosmodrómie”.
Fajrant ze feryjami – audio
Fajrant ze feryjami…
Nó, tóż za niycôłki tydziyń bydzie szlus ze feryjami, bydóm dziecka mieli zbyte te laufpasowne dwa miesiónce. I chocia lato jesce niy zamiyrzô sie popśnić i dać placu szlechtownyj pogodzie, to już łod prziszłyj strzody dziecka napocznóm z nowotka pyndalować do szuli. Jedne ze uciychóm, inksze ze spóróm ale niy ma Pónbóczku smiyłuj sie!
Kciôłech sam dzisiôj naszkryflać deczko ło grackach dziecek nałónczôs feryji ale … zmiarkowôłech, iżech już deczko zwiykowany i to, co mi sie zdô, co możnoch kajsik bez lato na lecy jakich placach uwidziôł, to niy ma to już za tela sknółtlowane, skuplowane ze teraźnimi dzieckóma a ino mie sie tam bele co belónce po palicy. I takech sie spómniôł moje mode lata, kiej mocka sie tyż dziôło na mojim familokowym placu interesantnygo i co jakosik ci tam blank na zadku filipami łostało. Spómniôł mi sie chop, szlajfiyrz.
Takich szlajfiyrzów mocka tyrało kiejsik po naszych placach i kole naszych familoków. Łajziyli te istne po placach ze swojóm szlajfmaszinóm na puklu i już ze daleka szło usłyszeć wołani: „Noże szlajfuja, noże, nożycki szlajfuja!” Zarôzki tyż wszyjskie baby we tych naszych familokach, wszyjskie ci nasze starecki, mamulki i babecki sznupali wartko po szuflôdach i szuflôdkach, kajsik we kuchyniannych stołach, we byfyjach, coby nojść bele jake pitwoki, bodzioki, gnypy. Hledali we szuflôdkach nyjmaszinów, zuchtali tyż we kastlikach do szyciô, eźli niy ma tam jakisik szerów, nagelszerów, kiere by sie nadôwali do szlajfowaniô. I nôjwiyncyj przi tymu uciychy mieli my, my dziecka ze takigo familoka, kiere wypolali ze siyniów ze tymi pitwokami i nożyckóma w gracach. A tyn côłki szlajfiyrz stawiôł ta swoja maszina, giyróm deptôł ci takô srogô drzewniannô pyndala, szuszczół, szumiôł skórzanny pôsek, kiery ci mu gryfnie napyndzôł szmyrgel, a tyn juzaś fyrtôł, a spode noży, pitwoków, nożycek furgali, pyrskali szarłatne fónki, côłkie sztrale tych iskrów. Byli ci te fónki na isto tak gryfne, take szykowne i blank niyszkłódliwe, choby jake wónderkerce, choby godne zimne łógnie. My bajtle mieli festelnô frôjńda przelecieć bez te fónki, bez tyn iskrowy sztróm i poczuć na sagich szłapetach pieślawe żgacki, sztichy ze tych iskrów. Stare ludzie rzóndziyli, iże szpluchtanie sie we takich iskrzannych sztrómach garantiyruje i zapewniô duge i zdrowe życi.
Tego sie już terôzki ale nikaj niy ujzdrzi, niy uwidzi sie i niy usłyszóm dziecka tego szykownygo sznapsbarytóna chopa, ftory deptôł zmiyrnie po tych naszych wszyjskich familokowych placach.
Jesce inkszy bół na naszych hulicach chop ze srogim gysztelym na puklu we kierym miôł roztomajte szyby. To bół szklôrz. Kiej my ino za bajtli, za śpikoli wytrzaśli kajsik szyba we łoknie przi fusbalowaniu, to zarôzki mamulka wołali szklôrza, coby ta szyba wrajziół tela, co skorzij nazwyrtali nóm po rzici za te wytrzaśniyńcie. Nôjrichticzniyjszy szklôrz, kiery na tych swojich placyskach targôł tyn drzewnianny gysztel ze pôróma zortami szkła, rycôł tyż na côłki karpyntel: „szyby wrajzuja, szyby kituja, szybyyyy …”. I taki szklôrz miôł cosik, co nóm za bajtla blank niy dôwało we nocy nynać, co my ino mógli sie forsztelować, wystawić kiej sie przeczytało jakiesik ksiónżki ło afrikanskich dziydzinach, ło roztomajtych zabranych Araberach, Szajchach i inkszych takich ałslynderskich bogôczach. Tyn szklôrz miôł ci swój DIJAMANT, jedyn z tych dijamantów, ło kierych to my czytali we roztomajtych breweryjokowych rómanach i ksiónżkach, ftore niy byli „lekturami łobowiónzkowymi”.
Kiej my tak medikowali ło tych dijamantach, doczkali na nôs łodkrywców zacałbrowane światy, cudze gryfniste dziydziny. Ja, te dijamanty przinależeli tak na isto – i gynał ci my to miarkowali – do blank inkszego świata. Czekali na nôs chopców, na tych łodkrywców, znacy nôs jesce śpikoli łozczytanych we tych przedwojynnych, i powojynnych powiyściach dlô modzioków kajsik pod blank côrnóm pierzinóm afrikańskij abo indyjskij ziymi. We śniku łoglóndalichmy, poradziyli my na isto gynał ujzdrzić te sztramskie gałgónie, halsy i rynce afrikańskich abo hinduskich ksiynżniczków, kaj te dijamanty fest ci szklyli i mechciyli, a nóm sie zdało, co my sóm jakie ksiónża ze paradnymi hutami ze pawiymi piórami na palicach, kiere sie fest ringujóm ze wszyjskimi naobkoło ło te gryfne i szykowne dziołchy, przi ftorych bali i stanóńć sie niy mógli te nasze familokowe dziołszki. I kiej po takich śnikach przilazowali my na nasz plac, kaj razinku wprôwiôł we rómy te swoji szyby tyn szklôrz, to gawcyli my wszyjske choby blank zacałbrowane, jak tyn jego dijamantowy kónszczek łostawiół biôłô piska na tym śklannym tafelu i ta plata, kiej jóm tak zatym opaternie klupnóńć, łodpyrsknie łod reszty gynał tam kaj kciôł tyn szklôrz. I zawdy to gynał, prawie sztimowało do rómy wypraskniyntego łokna. Kiejsik niy bóło takich modernych szybów jak terôzki: „hartowanych”, pancyrnych, klyjbowanych, tuplowanych i jakich tam jesce. We chudobnych powojynnych czasach ludzie sztiklowali łokna, szyby we łoknach, i bóło i tak poniykedy, co bez pojstrzodek łokna szła piska ze tyj sztiklowanyj szyby. A te wizgyrne chopy, te szklôrze wsmycali do chałupy, cióngnół za niymi letki cuch fyrnajsu – cuch szklôrzowygo kitu. Terôzki już ganc gynał niy miarkuija eźli to beztóż, co ze kitym bóła biyda, bóło go knap, abo skuli ksiónżki napisanyj bez Ferenca Molnára „Chłopcy z Placu Broni” (hehehe, tam ci bół taki gryfny Klub Przeżuwaczy Kitu) – to te tuste, fetne, miyntke i biôłe ciôsto zdôwałô sie nôm czymsik wziyntym, jakimsik majlandym dló nôs lojfrów i łebóni. Kiej już kieryś wycyganiół łod tego szklôrza kłopeć tego kitu, móg ci go przekajplować i za pora miydziannych klepoków, kiere po wyfilcowaniu łyskali tak, choby byli goldowe.
Nó ale … mecyje starego knakra i tela …
AmberGold, fusbal i familijno polityka – audio
AmberGold, fusbal i familijno polityka…
Bez jake dwa tydnie niy wylazôwôłech ze chałpy, bo ci mie taki stopieróński heksynszus łapnół, iżech blank niy poradziół ze prykola sie wygramulić. Ale (bez medikamyntów) jakosik mi to przeszło i we łóński pyndziałek pokwanckołech sie – jak to móm we zwyku – do Pyjtra na piwo. Ledwach wychynół ze mojij siyni a sam już, choby ci na mie doczkała, łapła mie za knefel łod westy starô Erna Bińkowô i napoczła:
– Panoczku Ojgyn, panoczku Ojgyn! A słyszeliście to, iże wczorej Dónald Tusk grôł sie ze kamratami we fusbal a bez tyn czôs nasz prymiyr Kaczyński tropiół sie festelnie ło to, jak tyż to wszyjsko we tym naszym kraju gynał i do łostatka sprawić, co popsowôł Tusk ze jejigo rzóndym?
– Ja, ja… tyn prymiyr Kaczyński, tyn prymiyr rzóndu na „uchódźstwie” (kajś we Smolyńsku) – dopedziôłech po cichuśku, a zatym już głóśno dociep żech jesce:
– Już my to słyszeli! Za kómuny my to słyszeli, ło tych dwióch, trzech, piyńciuch milijółnach pomiyszkaniów, ło tych pijóndzach, ftore Kaczyński bydzie wszyjskim naobkoło łozdôwać, ło tych ulgach, łopustach we sztojerach, we dôwkach na dziecio łod kwilki jego poczniyńciô…
Na to przistómpiyli ci ku nóm cwilingyrki Lyńka i Ryjna łod Lebków i zarôzki tyż – jak to majóm we iptowatym zwyku – wrajziyli sie prómp do gôdki:
– Ja, ja… tyn nasz Tusek, to ci do kupy ze swojim synkym i ze tymi raubiyrzóma Masóm, Kiôłbasóm i dyrechtorym AmberGoldu wykludzali pijóndze i goldowe sztangelki fligrym do Miymiec, do starzika ze Wermachtu….
– Ja, ja – przikwołóła starô Erna Bińkowô – nôjprzodzij wycióngli łod tych biydnych ludzi wszyjsko, co łóne mieli naszporowane, a zatym ci jich festelnie łokminiyli, wywiydli na chojnie…
– Niy takich juzaś chudobnych! – musiôłech swoji dociepnóńć. – Eźli taki blank chudobny bół tyn, ftory dôł sie wyfikać na trzi milijółny złocioków?
– Nó, możno niyftore to i gupie byli – rzykła Ryjna łod Lebków – ale my, kiej ino briftryjger przismycy nóm pynzyjô, zarôzki pyndalujymy na Pnioki na poczta i posywómy po dwiesta złocioków na Radio Maryja…
– Tam za nôs szykowniście porzykajóm, a i łojciec Rydzyk mô nôs we swojij flyjdze – dociepła jesce jeji cwilingyrka Lyjna.
I tak ci łóne rajcowali aże prziszôł ku nóm stary Paul, grubiôrz-pynzjónista ze chorzowskij „Grofki”, kiery tyż dociep swoji piyńć fyników:
– To wszyjsko, co fandzolół tyn kurduplowaty Kaczyński, to jes ło kant dupy łoztrzaś. Łón powtôrzôł ino to, co już inksi dôwno tymu nazôd wypokopiyli…
– Ja, to już przecamć my słyszeli, to nóm już za tyj łoszkliwyj „kómuny” snochwiali, łobiycowali… – dociep jesce Maniuś Kańcik, kiejsik baniôrz we werku.
– A swojóm drógóm, to ci ta Polska jes na isto dziwokim, łosobliwym krajym – rzyknół stary Paul. – Widzieliście kajsik we świycie, kielikólwiek ciwilizówany kraj na côłkim świycie, coby ichni Syjm bez szesnôście godzin dyszkutjyrówôł ło jednym smarkatym machlyrzu i szydlochu, ftory poradziół wycyganić, wyszlamować kielaset milijółnów złocioków łod gupieloków, kierym sie zdôwało, co kajsik na świycie idzie cosik erbnóńć darmowo.
– A jô już widza – dociep Pelcyn Jorg, ftory ku nóm prziszôł, i tak łoszkliwie kuknół na starô Bińkowô – te wszyjske stare mamzele we tych moherowych kapelkach, ftore tyrajóm po naszych familokach i zaziyrajóm modziokóm pod deki i pierziny przi robiyniu dziecek… kiej robióm, kaj robióm i we jakim … sztelóngu…
A stary Paul ze takim srogim jankorym rzyknół ino:
– I na jakigo pieróna my ta côłkô „kómuna” łobôlali, kiej terôzki Kaczyński kce nóm zrychtować nowô?
A gôdajóm tyż ze côłkóm paradóm te wszyjskie srogie angyjbery (niyftore wywołane posły i synatory):
– Przeca my sóm herskie, my sóm „zdrowe” – to ino côłkô Polska prziszła ło gowa, i tyn ciymny ludek to kupi, bo blank zwarijówôł.
A mie sie zdô, co to niy my, ino łóni, tam we tyj Warszawie (a nôjbarzij na hulicy Nowogrodzkij we PiS-ie, majóm ci już zgerowany, skiśniynty filip a hyrne sóm ku tymu jak „silikón” w babsich cyckach.
Nale, coby ciyngiym niy faflać ło tyj polityce, idzie tym naszym gryfcokóm we Warszawie rzyknóńć po łacinie (kiejsik tak sie na mszy gôdało): „Fiat volunta stua” (i niech sie stanie wola Twoja).
A bezmać cowiek tym jes inkszy łod małupicy, niy skuli tego, co poradzi gôdać, ino, iże cowiek poradzi, jak żôdne inksze boże stworzyni – cyganić.
Take wypokopiynie cygóństw i ku tymu ta energijô, coby je wrółz spamiyntać, posilajóm i – jak to zawdy móndroki gôdajóm – „aktywizujóm” filip, mózg cowieka, cygóna i chachmynta. Skuli tego filipy, mózgownice tych istnych, kierzy sóm „na bakier” ze prôwdóm, starzyjóm sie pomaluśku, langzam. Idzie pedzieć, co cygón możno i rychtuje sóm dlô sia cesta do piykła, ale aby niy trefi tam ze…. „Alzheimerym”.
Łozprowki bez mobilniok – audio
Łozprowki bez mobilniok
Nó, i juzaś kiej sie ino zaszaltruje radijok abo telewizyjô sztyjc i jednym ciyngym… wojna, wojna, wojna… Ja, jô miarkuja, co to jes pierónym ważne, diosecko iste, coby ło tym boczyć ale możno niy za tela. Beztóż tyż jô dzisiôj blank ło czymsik inkszym byda sam rzóńdziół. Terôzki chnet wszyjske majóm już te mobilniôki i kaj ino kuknóńć kôżdy chop, kôżdô baba i chnet kôżde dzieciô mô tyn mobilniok przi daklu. A jô usłyszół takô jedna moc szykownistô łozprôwka Maciyja Stuhra, szauszpilera i wigyjca, kierô jô spróbuja pedzieć możno terôzki po naszymu. Dejcie pozór!
Musza sam pedzieć, co chop i baba… sie festelnie miyndzy sia rozeznowajóm. Nó, cheba, iże ftoś swôs mô jakiesik swoji inksze łobjawiyni. Dobra! Niy byda sam terôzki dogadowôł wszyjskich inkszóści a żôl, bo kciôłech sam jich pôrã pokôzać. Dóm pozór ino na jedna inkszość, kierô sie nôjbarzij ciepie w ślypia, łodznôczô ie, a pryndzyj – ciepie sie we dakle.
Jakim sztrichym baba i chop łozprawiajóm ci bez mobilniôk, bez ta łoszkliwô kómórka? Ze markiyróngu, to take same dziôłanie… ale… jak to sam zarôzki wytuplikuja – nic barzij łopacznygo.
Chop łodnosi sie do swojigo mobilniôka po ludzku… łón go… łón do niygo gôdô… bali jak i niy mô zasiyngu. Łón mu spółczuje, użôli sie kiej mu na ziym śleci… tu ci go głôskô… juzaś tu pogłôskô, ganc ajnfach… Kiejsik słyszôłech…
– Te, łochyntolu tam przi głóśniku! Bo zazwónia do cia!
Niy, tak po prôwdzie niy ma sie co gorszyć… jô móm rôd, kiej tyn pozióm u suchaczów wzrôstô bez półtoryj prómila, bo wtynczôs mómy sam lepszyjszy kóntakt. Ja, jô tyż, kiej to szkryflóm (gôdóm) móm przi sia mało halbecka i drugda cosik sie sam szlukna.
Jô kiejsik ci żech słyszôł take rzóndzynie bez telefółn, kiere terôzki byda sam próbowôł wóm przedstôwić.
– Halooo!… Nó, pyrsk… Ojgyn gôdô! Suchej ino!… Suchej ino, sam wszyjske dobrze ło cia godajóm… Nó, zicli my sie i siedzymy, nic sie niy dziyje… tak se siedzymy, słepiymy piwo, gôdómy… côłki czôs gôdómy, nó… ło nicym… tak sie rzóndzymy… ale jes przijymnie, fest frojdnie jes… ło Hanys tyż sam zicnół, pozdrôwiô cie.
Forsztelujesz sie to? Ło, i Hajna jes… tyż cie pozdrôwiô!… Jółzel jes… niy, niy łón cie niy pozdrôwiô… Siedzymy, nic sie niy dziyje… nuda… cióngnie sie jak smród po galotach… przerwa jakosik abo co…
Ale… fest przijymnie jes… siedzymy… nó, piwko jes… nó, żôl, co cie sam snami niy ma… bo byś sie tyż zicnół do kupy wrôz snami… i pogôdôł możno…
A ty co? Pewnikiym jeżeś kajsik na wsi ja? Nô, a my siedzymy… nic sie niy dziyje… nuda… jak flaki ze łolejym.
Suchejże ino! To możno zrobiymy tak, iże jak sie wróca nazôd do dóm… to zaglingóm do cia… nó, to zatym pogôdómy. Niy, sam niy kca szterować… bo tak siedzymy… nic sie niy dziyje…
Nó, suchejże! Trzim sie tam… wszyjskie cie gryfnie pozdrôwiómy… nó, króm Jółzla! Nó, tóż pyrsk, trzimej sie! Nic, siedzymy, siedzymy… nó… nó… cheba nagrôłech mu sie!
Miarkujecie, co to bóła chopskô łozprôwka bez tyn mobilniôk i terôzki możno babsko. I tu żech ci jes we sztichu, jak sie możno miarkujecie, bo niy poradza wóm przekôzać na jaki szimel gynał łozprawiajóm bez mobilniôk baby. I to ze roztomajtych gróntów. Za piyrsze… niy mómy za tela czasu… niy… ale, bali i niy ło to sie rozłajzi… ja, to bóło obdolno, poniżyj pôska. Nó, niy, niy, niy… bo przeca tak naprôwdã jô niy poradza wlyjźć we baba… niy, niy, niy… halt!… to tyż bóło poniżyj basiska… bo tak po prôwdzie, to jô poradza wlyjźć we baba… niy, niy, niy halt! Styknie!
Smówmy sie blank ajnfach, co niy bóło dzisiej tych łostatnich słówecek!
Jô wóm łodtwórza gôdka, ftorô blank bez cufal i niykcóncy usłyszôłech:
– Halooo! Krista! Pyrsk. To jô, jeżech we galeryji, niy… nó, we handlowyj… coś ty… gupiô idijółtko… tyż żeś wypokopiyła… niy, nó, bez cufal wlazłach tam ło szaroku, nó, przed połedniym… myśla sie… a kukna, co tyż tam jes dzisiôj moc interesantnego…
Nó, nó… niy, niy, już polekuśku wylazuja, bo już zawiyrajóm… Oooo! Krista, wczorej toch miała roztomajte przigody… ja, blank ajnfach leżałach we flapsie… côłkie trzi godziny. Co?… niy, niy… u kosmytyczki. Łowinyli ci mie fólijóm spóżywcóm. Nó, nó to ci Krista ino rzykna, iżech łod dôwna sie takô gryfnô niy czuła… Nó, a tukej prziszłach, przikarycyłach sie, bo tak po prôwdzie, to jô ino zuchtałach japtyki. Nó, boch sie ło rozwidnioku łocuciyła i takech ci sie fest wystrachała… ale, jak jô sie przelynkła, miałach ci blank miyntke szłapy, iżech myślała, co jô móm ganc ajnfach… hercszlak. Nó, cosik mie tak dziwocnie ikrô targało, tak ci jakosik dziwocnie… bez côłkô noc. Sie żech na isto fest zlynkła, iżech przikulwitała sie do tyj galeryji… ale majóm ci tukej tako zuper japtyka… jezderkusie, jezderkusie!… Take zuper medikamynty… lajstłach sie, kupiółach … ale take zuper… na doczkaniu mi przeszôł tyn côłki hercszlak…
Co? Niy! Niy zażywałach, niy wziynach. Niy, przeczytałach ino tyn flugblat, ulótka… „przeciwskazania”, pomyślałach… a na pieróna mi to?
Krista! A ty niy uwiyrzisz, co jô tukej znodła… nó, we tyj galeryji… jakô ci jakelka!… Niy, nó… bez cufal, cufalowo.
Suchej ino! To jes ci takô kocymajka… jak by ci to pedzieć?… Ło, kule na mole… pamiyntôsz możno?
Bóła takô impryza u Richata… nó, nó… siedym lôt tymu nazôd. I na tyj ci impryzie bół ci taki jedyn istny… Manek… nó Manek… Krista, błagóm cie… nó, Jak to kiery?Jak to kiery?
Taki, co to sie na naszô Tilda gawcół. Tak jakosik dziwucnie kukôł… Nó, jak to kiej? Nó, we podstawówce! Łón sie tak dziwucnie na nia gawcół, iże łóna fórt medikowała, co łón jes… łón ji tak diosecko przaje… nó, nó, nó, a niyskorzij sie wykôzało, iże łón miôł ino festne morzisko, laksyra…
Nó… i tyn Manek nó… gynał… i tyn Manek na tyj ci impryzie bół ze takóm jednóm istnóm, Gitóm… nó, nó, nó… i… i ta Gita łod Szymicki miała szwestra Gabi… Nó, i ta Gabi bóła we takij jakielce na „studniówce”… Nó, nó… gynał, nó szarłatnô ze… nó, akuratnie…
Cóżeś ty? Nó… coś ty? Nó?… coś ty? Nó?…
Możno jô terôzki wrajża do fuzekle tyn kónsek gôdki?
– … Nó, tóż suchej Krista! Jô ci jóm dzisiej znodła nó… nó… ta jakelka, blank do tamtyj… NIYPODANÔ !!!
I terôzki nôjlepszyjsze! Bo zrobiólech już sprawónki, zakludziółech je do kamratowego autoka. Wrôcóm sie nazôd, boch jesce małowiela przepómniôł i słysza ci cosik takigo:
– Krista! Krista, a ty blank niy uwiyrzisz, fto sam dzisiej jes… we tyj galeryji… nó… nó nasz Ojgyn sam jes… nó!
Nó, cóżeś ty ipto diosecko? Pewnikiym, na zicher mie niy słyszy!!!
Czym geldujóm feryje – audio
Czym geldujóm feryje….
Nôjsrogszym wertym feryjów, tym, czym nôjbarzij geldujóm feryje, to jes fal, iże cowiek mô feryje łod… myślyniô, łod medikowaniô. Wtynczôs zielaznô logika, cwek luzuje, szlichtuje swoji łoszkliwe kety, stare, festelnie utwôlóne, ugróntowane myśli uwôlniajóm sie i nôjbarzij bali i rozwôżóne, racijónalne myślónki, kiej ino znôjdóm sie we krótkich galotkach, ulygajóm słónycznym mukóm, szrulóm i humóróm. Zabrane, moc pijynżne ludzie wykludzajóm sie kajsik na Bora-Bora, Karaiby lebo na Copacabana, a te chudobniyjsze samtukej nad nasz Bałtyk, do… Egiptu abo łostôwajóm dóma, siedzóm we zegródkach, wandrujóm możno ino do panaziyntkowego Parku Ślónskigo. Latoś bóła i takô możebność, iże cowiek móg naściubić bez pôra lôt deczko betków, zabulić za szykownisty, pierónym tóni ausflug kajsik we Ojropie i… nikaj niy wyjechać, łostać dóma abo kajsik na flugplacu bez pijyndzy, bez wywczasów, bo razinku pôrã dni skorzij zbankrócióło jakiesik rajzybióro. Wiycie! Jô ze mojóm Elzóm wandrowalichmy bez trzidziyści pôra lôt po côłkij Ojropie, bylichmy i na Kubie, i we Africe, ale nigdy by nóm niy prziszło do palicy tropić sie eźli bez cufal „Orbis”, „PTTK” lebo jakisik inkszy Sport Turist” zbankróci. Ale to bóło już dôwno i niyprôwda, jesce za tyj łoszkliwyj „kómuny”. A jak gôdajóm roztomajtyj zorty łoszkliwce: jedzinym rajzybiórym, ftore nigdy samtukej u nôs we Polsce niy zbankróci jes nasz Syjm. Nó cóż: bez feryje gynał jak we tańcowaniu, procno ło samódziylne medikowani, samódziylne myślynie.
Bo bez lato, i my stôwómy sie ważnóm tajlóm tego tyjatru machów, amulytów, prziwyków, cyrymónijów, „bachanaliów” i przidôwków, ftorych u nôs corôzki wiyncyj kajsik ze Karaibów, Tybetu, Móngoliji, Meksiku, Amazóniji lebo jakij Syberyji, i ku tymu ze grobowca modego goldowego faraóna ze Doliny Królów wele Luksoru.
A mie sie sam spómniôł terôzki fal, ło ftorym jô już możno gôwyńdziół, ale kiery mi sam terôzki gynał sztimuje.
Przitrefiyło mi sie to wszyjsko, jakech jesce bakôł we werku. Bółech ci już na isto festelnie usiotany, bółech blank ab, a i leberka już ci tyj mojij „roboty” niy poradziyli szczimać. Uzdołech, co wezna sie jakisik urlałb ale wymiarkowôłech coch wszyjsko – co mi sie przinôleżało – już wykorzystôł i blank do łostatka wybrôłech. Ha, ha! Cosik mi sie zdô, iże bali móm jesce jedyn dziyń (abo i dwa?) na ibrich u dyrechtora wybrany. Pomyślôłech, co nôjgibcij udô mi sie szefa zbałamóńcić, kiej zbajstluja cosik takigo gupigo, iptowatego, iże łón napocznie sie nadymnóm lutować i bydzie miôł dlô mie smiyłowani. Nó, bo przeca jeżech usiotany jak sto diosków, przerobióny i… napoczynô mi łodbijać, napoczynô mi prać na dekel. Przeca to same życie…
Nastympnygo dnia prziszołech do roboty ździebko za wczas. Podziwôłech sie tak naobkoło, badnółech tu i tam i…
Móm! Łodbiółech łod dylinów i we łoka mrziku pofurgnółech jak jaki ptôk ku krónlojchtrowi. Chyciółech ci sie go sztram i wisza ci tak tam na wiyrchu blank przi gipsdece. Wlazuje rajn do izby mój jedyn kamrat, kiery siedziôł zawdy kole mie we biórze, wyprościół sie, łozdziawiół gymba, kiej kuknół na mie (chopie, môsz drzewnianny weźrok abo co?) …
– Trzim pychol! – szeptłóm ci ku niymu kószpiracyjnie. – Rżna ci piźniónygo gupieloka, bo kciôłbych pôrã frajnych dni erbnóńć. Markiyruja ci terôzki fóncla, miarkujesz to? Jeżech byrnóm we krónlojchtrze…
Pôranôście minutków niyskorzij wlazuje szef, mój dyrechtór. Już łod szweli, łod samygo proga bucy takim rubym sznapsbaritónym i pytô sie mie, co jô tyż tam robia na wiyrchu pod samiuśkóm gipsdekóm.
– Jô… jô… pónie dyrechtorze, jô jes… fóncla, jô jes gryfnô byrna! – zapisknółech blank cichuśko z wiyrchu.
– Nó, cóżeś ty Ojgyn? Pofyrtało ci sie cosik we filipie! Weź sie lepszij pôrã dni frajnego, niech ta twoja palica ździebko przijńdzie do sia, łoddychnij deczko w dóma przi twojij staryj, niech cie łóna wyflujguje aże przijńdziesz do sia!
Wdziyńcznie sfurgółech z wiyrchu na dyliny i wartko napoczynóm sie pakówać. Tela, co kóntym łoka widzã, iże mój biórowy kamrat tyż, ale jesce moc gibcij, napoczynô sie pakówać, zbiyrô papióry.
Dyrechtor ździebko znerwówany pytô sie tego mojigo kamrata:
– A ty kaj giździe diosecki?
– Anó, jô tyż pyndaluja do dóm… niy byda sam przeca po ćmoku siedziôł, prôwda?
Nó ale! Lato, feryje to niy ino wywczasy ale i roztomajte cufale, ftore sie przitrefiajóm wszyjskim ludzióm przi tyj latowyj hicy. Możno i taki fal.
– Wiycie – napoczynô swojim przôciółkóm łozprawiać jedna mamzela – joch wybrała sie na srogo balanga ze mojimi kamratami i kamratkami ze roboty. Pedziałach mojimu chopowi, co przijńda nazôd do dóm kajsik kole północki…
– Łobiecuja ci mój roztomiyły, iże pónkt dwanôstô, i ani minutki niyskorzij byda w dóma! – rzykłach chopowi i tela mie widziôł. Ale, impryza ci bóła moc całbrownô! Nôpitki, „drinki”, roztomaje balyty, juzaś nôpitki, juzaś tańcowanie i… jesce wiyncyj sznapsów… nó, godóm wôm, bóło na isto tak ci fajniście, iżech blank przepómniała ło zygôrze, ło godzinie. Kiejech sie wróciyła nazôd do dóm, bóła trzeciô ło rozwidnioku. Wlazuja do pomiyszkaniô, po cichuśku, opaternie łotwiyróm dźwiyrze a sam łorôz słysza ci we antryju ta naszô diosecko, zegzioło kukówka we naszym kukuksurze jak ci razinku terôzki zakukała trzi razy! Kiejech sie spomiarkowała, co mój chop łocuci sie po tym kukaniu, sama dokóńczółach kukać jesce dziewiyńć razy…
– Ja, joch bóła festelnie ze sia kóntyntnô – rzóndzi dalszij baba – rada, iżech chocia festelnie napranô w śtyry dupy, nôgle prziszłach na te idy i ganc ajnfach schrónióła żech sie łod breweryji i cyrkusu ze mojim starym. Wartko tyż żech sie legła do prykola kole mojigo chopecka i samach sie dziwowała jakoch jô ci jes na isto sposobnô i intyligyntnô! Ha, ha…
– Jezdekusie! Aleś ty jes szprymnô i zwyrtnô – rzykły wrółz kamratki.
– Zarôzki z rańca – łozprawiô dalszij ta istno – przi śniôdaniu, mój chop spytôł mie sie ino, kiejech sie wróciyła nazôd ze tyj impryzy do dóm. Rzykłach mu, co tak jekech snochwióła, gynał ło dwanôstyj we nocy. Pónkt ło dwanôstyj mój chopecku!
– Nó i? I co bóło dalszij? – pytajóm kamratki.
– Anó, nôjprzodzij to łón nic niy rzyknół, bali i blank ci łón niy wyglóndôł na podyjzdrzliwygo.
– Łoch, alech jes ci szczysno, jeżech retniyntô… ! – takech se pomyślała i chnet żech i szwajs ze czoła łotarła… A mój chop, tak po jakimsik łoka mrziku kuknół ci tak na mie, pofilowôł deczko i blank prawucko rzknół:
– Wiysz babeczko, muszymy zwekslować, wymiynić tyn nasz zygôr we antryju, tyn nasz kukuksur!
– Jôch ci zbladła do imyntu ze strachu – gôwyndzi dalszij ta mamzela – ale zarôzki pytóm sie go takim użytnim głósym:
– Jaaa, a po jakiymu mój ty roztomiyły! A łón ci na to ze rułóm gôdô:
– Dzisz babeczko! Dzisiôj we nocy, ta zezula zakukała trzi razy, zatym – i to już niy miarkuja jak zdziôłała? – wrzyskła „o kurwa” i juzaś zakukała śtyry razy, zerzigała sie we natryju, zakukała jesce trzi razy, padła na dyliny ze śmiychu… zakukała jesce rółz, nastómpióła na kota, łozburdała nachtiszel we izbie. Zarôzki niyskorzij swalóła sie kole mie we prykolu, zakukała łostani rółz, festelnie smrodlawo pierdła i napoczła ci chyrczeć jak stary łożyrôk!


c: text/html

text:
Wodźik (tež hydrogen abo hydrogenium) je chemiski element ze symbolom H (za łaćonski hydrogenium „wodozhotowjer“; wot starogrjekskeho słowa ὕδwp hydōr „woda“ a YίYvouaι gignomai „bywać, nastać“) a rjadowym ličbnikom 1. Ma najmjeńše atomy wšěch elementow. Je jenički element, kotrehož jadro při najčasćišim izotopje jenož proton ma, ale žadyn neutron nima. Nimo toho eksistujetej dwaj dalšej izotopaj, a to deuterium a tritium, kotrejž matej nimo protona tež jedyn neutron resp. dwaj neutronaj.
Na zemi wodźik je najčasćišo chemisce zwjazany, dokelž je jara reaktiwny.
Nimo toho wón je najčasćiši element w kosmje. Zjednoći so w hwězdach k heliumej.
Wodźik so na powětrje a kisliku k wodźe spali. Płomjo je módre. Při wěstym měšenskim poměrje so to kaž eksplozija stanje.
Wodźik wustupuje w dwěmaj oksidomaj, při tym wodźik přeco je jednohódnotny.
- H2O (woda) je najčasćiša wjazba wodźika. Nastanje přez spalenje wodźika.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
We mojim familoku miyszkô mocka zwiykowanych ludzi, ale tyż i małowiela modzioków, i to te łostatnie poradzóm tym starucnym blank ci jesce pometlać we palicach. Tak jakosik we pióntek wrôcôłech ku dómowi po wysłepaniu tych zwykowych mojich dwiuch lagów piwa a sam łorôz wtosik za mnóm wrzescy:
– Ojgyn! Ojgyn! Sztopnij ino, bo móm ci cosik do łozprawianiô!
Poznôłech sztima Grolikowyj Uśki, stanółech coby doczkać aże łóna ku mie przijńdzie. Chocia jô już, skuli mojich szłapów, kulwitóm sie blank po maluśku, to jednakowóż łóna zafucała sie deczko, kiej na gwôłt kciała ci mie ścignóńć.
– Nó, tóż co ci sie juzaś przitrefióło? – pytóm sie jóm, podwiyl co, moreśnie, bo łóna zawdy znôjdzie cosik do wynokwianiô na wszyjsko, i na wszyjskich.
– Ojgyn! A czytôłeś we internecu, co pedziała ci tam ta jedna istno, rajcula ze Jastrzymbiô?
– Jezderkusie, Uśka, to ty tyżeś sie lajstła kómputra? To jes przeca ónmyjglich!
– Ja, Ojgyn, móm kómpa ze internecym… dziecka mi to sprawiyli łóńskigo roka na Dziecióntko, i terôzki sztyjc i jednym ciyngiym siedza rzicióm przi kómpie i gróm, gróm, gróm…
– Ja, grej, grej, a na uwarzynie synkowi cosik do jôdła czasu ci jesce nastyknie?
– Ja, Ojgyn, ja… ale jô cosik inkszego kciała ci dzisiôj pedzieć…
– Nó, tóż gôdej, bo mie sie uwijô… jô musza mojij Elzie tyż łobiôd uwarzić podwiyl niy przikludzi sie ze roboty.
– Suchałach wczorej, bez cufal, bo niy móm czasu na gupoty, jak ci to jedna baba, rajca ze Jastrzymbiô Zdroju, tuplikowała, iże my Ślónzôki, a jesce barzij nasze dziecka sóm blank popśnióne, sóm fyjlerne…
– Cóż tyż to łozprawiôsz Uśka?
– Ja, ja, ta côłkô Lucyna Maryniak blank ze słósznościóm eklerowała swojim kamratóm, rajcóm we Jastrzymbiu, iże kiej we familiji i łojciec i mamulka sóm Ślónzôkóma, to jejich dziecka majóm popsowany tyn, wiysz Ojgyn, „kod genetyczny”….
– Padosz? Znacy sie majóm pukel, sóm gupielokóma abo sóm świdrate?
– Ja, pedziała ci tyż jesce, iże co trzecie dziecko (po łojcach Ślónzôkach) mô zeszrótowany, do łostatka strajtany tyn „kod genetyczny”. I dalszij tyż jesce miynióła, coby richticzne Ślónzôki niy kuplowali sie we pôry, niy żyniyli, coby chocia jedne, łojciec lebo mamulka, bóło gorolym.
– Uśka, dej se pokój ze tymi gupotami! – pedziôłech moreśnie. – Sómech czytôł jak jedyn istny ze Katedry Genetyki Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego, Marek Gaj tuplikowôł, co jes sroge riziko, iże dziecka urodzóne ze takigo ci łoszkliwego „związku kazirodczego” mogóm ci mieć jakiesik fyjlery gynetyczne.
– Ja, ale łóna, ta Lucka łod Maryniôków, w to niy wiyrzi, blank niy wiyrzi, łóna swoji wiy, swoji miarkuje…
– Dzisz Uśka, jô ci rzykna ino jedne, łod polityków, a rajca miyjski, to już ci tam jakisik polityk, trza przecamć wymôgać reszpektu i atyncyji dlô ludzi i możno wiadómóści graniców swojich kómpetyncyji, swojij… wiydzy i znaniô…
– Możno môsz i prawie, Ojgyn, ale jô terôzki gynał spokopióła, po jakiymu tyn côłki GUS niy kce łoznôjmić wiela to tyż tak do łostatka nôs, Ślónzôków, jest samtukej. Łoni sie strachajóm, coby niy bóło we Polsce za tela puklatych, świdratych i ałowatych utropków.
Popśnióny… Ślónzôk…
We mojim familoku miyszkô mocka zwiykowanych ludzi, ale tyż i małowiela modzioków, i to te łostatnie poradzóm tym starucnym blank ci jesce pometlać we palicach. Tak jakosik we pióntek wrôcôłech ku dómowi po wysłepaniu tych zwykowych mojich dwiuch lagów piwa a sam łorôz wtosik za mnóm wrzescy:
Tagebuch ze naszych Biyszczadów – audio
Tagebuch ze naszych Biyszczadów
Wiycie! Tak jakosik do półowy stycznia wszyjske wajali, wszyjske naobkoło jamrowali, iże samtukej u nôs blank zimy niy ma. Kiejsik, to ci byli zimy – gôdali niyftore – terôzki to ani podzim, ani zima i ani to wiesna. Za starego piyrwyj to byli zimy, niy to, co terôzki za tego prymiyra Dónalda Tuska. Terôzki skuli niygo wszyjsko ci sie sam u nôs do łostatka popśnióło. I kiejech tak suchôł tego karwiynczyniô i nôrzyczki wysznupołech ci we internecu wicny kónsek ło jednym istnym, kiery wykludziół sie we Biyszczady i napocznół ci tam pisać swój pamiyntnik, swój szpasowny tagebuch. Dejcie pozór, bo niy byda tego tuplowanie łozprawiôł.
12 siyrpnia…
Przekludziylichmy sie ze mojóm staróm do blank nowyj chałupy kajś we Biyszczadach. Jezderkusie, jak ci sam jes gryfnie! Wszyjske stromy naobkoło wyglóndajóm na isto hyrnie i wynióśle. Prómp, ganc ajnfach niy poradza sie doczkać kiej deknóm sie śniygym…
15 paździynika…
Ja, na zicher! Biyszczady sóm nôjpiykniyjszym, nôjszykowniyjszym miyjscym na côłkij ziymi! Wszyjske listka zwekslowali farby na takô tónacjô apluzinowô i szarłatniô. Pojechali my na taki róndfart po łokolicy i uwidziôłech pozdaleku pôra modych lelyni, sorników. Jake ci łóne szykowne i paradne! Jeżech isty, iże to nôjszykowniyjsze zwiyrzyńcia na świycie. Samtukej jes jak we biblijkowym raju. Pónbóczku! Jak mie sie sam podobô!
13 listopada…
Chnetki napoczynô sie syzón na góny. Blank niy poradza sie wystawić jak tyż to ftosik moge kcieć zakatrupić cosik tak gryfnego, jak sornik. Móm nôdziyjô, iże chnet tyż śleci piyrszy śniyg…
4 grudnia (Barbórka)…
Łóńskij nocy śleciôł yntlich śniyg! Łocuciółech sie i wszyjsko naobkoło dekniynte bóło biôłóm sztepdekóm. Łobrôz jak ze jakij bożonaródzyniówyj anzichtkarty. Wylejźli my na zewnótrz, łodszauflowalichmy śniyg ze słodów i zatym jeszcze łodszauflowalichmy côłkô dróga dojazdowô, tyn nasz auffart. Napoczli my sie łobciepować śniyżkóma, sznyjbalami (jô wygrôł ta chaja), a zatym przijechôł sznyjflug, taki ci bager do śniygu i blank zasuł wszyjsko to, co my łodszauflowali. Musieli my juzaś to wszyjsko łodszauflować. Jezderkusie! Jak jô móm pierónym rôd te Biyszczady!
11 grudnia…
Łóńskij nocy juzaś śleciôł śniyg; fujało bez côłkô noc. Jes ci szykowniście! Tyn côłki sznyjflug zrobiół juzaś ta samô lajera, tyn sóm szpas ze naszóm drógóm dojazdowóm. Zasuł jóm! Ganc ajnfach… przaja tym Biyszczadóm.
19 grudnia…
Juzaś fujało, suło śniygiym łóńskij nocy. Skiż tego, iże bez tyn nasz auffart, ta dróga dojazdowô niy szło blank przejechać, niy dojechôłech do roboty. Jeżech do łostatka już usiotany, wypultany tym szauflowaniym śniega. Tyn giździorski bager, stopieróński sznyjrojmer!
22 grudnia…
Dzisiej we nocy nasuło, nafujało jesce wincyj tego biôłego marasu. Côłke grace móm we waserblazach łod tyj mojij hercówy. Jeżech przekónany, iże tyn côłki sznyjrojmer, tyn śniyżny bager ino czekô za winklym, kiej jô ino łodszaufluja ta moja dróga dojazdowô. Stopieróński gizd!
25 grudnia, Gody….
Wesołych stopieróńskich Świónt! Jesce mocka wiyncyj tego biôłego flapsu. Jak mi kiejsik wlejzie w grace tyn pieróński łochyntol łod tego śniyżnygo bagra… forgot… jô go na isto zatrzasna, zatuca go na śmiyrć! Blank tyż niy poradza spokopić, po jakiymu niy posujóm drógi solóm, coby łozpuścióła tyn biôły maras.
27 grudnia…
Juzaś tego biôłego łoszklistwa śleciało bez noc mocka. Côłke trzi dni niy wyściubiółech kichola z chałpy, króm łodszauflowywaniô mojigo auffartu za kôżdóm razóm, kiej ino przejechôł tyn sznyjflug. Nikaj niy poradza dojechać. Mój autok jes ci pogrzybany pod hółdóm śniygu. Telewizyjny „meteorolog” juzaś zapedziôł, iże śleci 25 cyntimyjtrów śniygu bez ta noc. Moje roztomiyłe! Mogecie sie forsztelować wiela to łoznaczô szaufli pôłnych śniyga.
28 grudnia…
Tyn diosecki „meteorolog” blank sie łochybiół, szajsnół sie do łostatka! Bez noc śleciało 85 cyntimyjtrów tego biôłego łoszklistwa. Przecamć to ci niy łoztaje, niy łodmarznie bali i do półowy lata! Tyn stopieróński sznyjrojmer ugrzynznół, uwiónzgnół we cumiyńcie, a tyn gizd-szoferok prziszôł borgnóńć łodymie szaufla! Pedziôłech mu, coch już szejść razy połómoł te moje szipy, kiejech ci łodszauflowywôł tyn biôły szajs ze mojigo auffartu, a zatym łostatnio szaufla łoztrzas żech ło jego zakutô palica.
4 stycznia…
Nó, yntlich wygramulółech sie, wychachrôłech sie ze mojij chałpy. Pojechôłech do składu lajstnóńć sie cosik do jôdła i kiejech wrôcôł, pod mój autok bechnół, wkarowôł łoszkliwy lelyń i blank ci mi go scharatôł. Napochoł urwy kajś na śtyry tysiónce złocioków. Przecamć na isto przinoleżi sie, coby te wszyjske łobmierzłe lelynie powystrzylać. Że tóż tyż niy łozwalyli jich wszyjskich we myśliwiyckim, jegerskim syjzónie, kiej bół czôs na to!
3 môja…
Zawiózech mój autok do werksztatu we miyście. Niy uwiyrzicie, jak tyż to tyn autok zarościôł łod tyj łobmierzłyj soli, kieróm posuwajóm nasze sztreki.
18 môja…
Przikludziółech sie ze mojóm staróm nazôd do miasta. Niy moga sie blank wystawić, jak ftosik, fto mô chocia przigorść, ździebko zdrowygo baczyniô, słósznygo rozumu, moge miyszkać we jakimsik zadupiu, we Biyszczadach!
Rajza cugiym do Rzeszowa… – audio
Rajza cugiym do Rzeszowa…
Wiycie, jô tak lecy kedy sznupia po tym modernym internecu (chnet choby jaki iptowaty modziok, a niy stary knaker) i znodech ci tam rółzczasu jedyn fajnisty kónsek, bezmać samego Leona Wyrwicza, szauszpilera i wigyjca, kiery spisôł ze pamiyńci inkszy wicman Jerzy Ofierski mianowany sołtysym Kierdziołkiym i dôł go Aleksandrowi Siwiakowi (Hamiltonowi) hamerikóńskimu wicmanowi, ftory juzaś szkryflô do „Wiadomości Polonijnych” we Hamerice. I tym tuplym, jô terôzki rzykna to wszyjsko po naszymu, coby i samtyjsze mógli sie z tego, blank starego kónska pośmiôć. A szło to jakosik tak:
Nó, panoczku… jada ci kiejsik ku mojij tancie Byndziuchowyj, ze Krakowa do Rzeszowa. Przilazuja na bansztajg… cheba bez dwa tysiónce ludzi, cie pierón szczelół… wlazuja rajn do kupyju. Siedziół ci już driny taki jedyn istny i gôdô:
– Kaj sie ryjesz łoszkliwcu?
Nó, dyć żysz, przecamć jô sie tam nikaj niy ryja… ino kca jechać do Rzeszowa… Stanółech sie, i styrca. Tyn cug ale tyż ciyngiym jesce stoji…. Nó, tóż gôdóm do jednego frica, co tam już siedziôł:
– A bylibyście panoczku taki moreśny i deczko byś sie pón chibnół, toch i jô sie możno na jednym półrzitku zicnół…
A łón mi na to:
– Dziepiyro jake trzi godziny panoczku styrcycie i już kcelibyście sie na ta swoja rubo rzić siednóńć?
Pónknół sie deczko, jô sie siupnół i siedza…. Śtyry godziny już tyn cug stoji… to te tameszne pasażyry sebuli szczewiki… fuzekle i suszóm je na fachu. Nó, tóż jô tak zaziyróm i na łostatku rzóndza:
– Panoczku! A bydóm tak dobrzi i syjmnóm łóni te fuzekle znad mojij gowy… bo pierónym mi sam capi…
Tyn, co wele mie siedziôł rzyknół mi, iże kiej i jô byda tak jechôł łoziym dni, to tyż byda ściepowôł zoki i tyż byda je suszół…
Piyńć godzin śleciało a cug ani w te ani we fte… Kukóm tak, a po bansztajgu wandruje taki jedyn kasper we cerwiónyj mycce, kaszkeciôrz, banforsztejer. Podlazuja ku łoknu, kca te łokno łozewrzić a łorôz tyn, co kole łokna siedziôł pytô sie mie fałesznie:
– Co? Bydziesz pón te łokno łotwiyrôł, niy widzisz pón, iże szyby niy ma?
Nó, tóż pytóm sie tego kaszkeciôrza na bansztajgu:
– Panoczku, a bydóm tak dobrzi i rzyknóm mi kiej yntlich tyn cug sztartnie?
– A… a… e… cholera go wiy! – łodrzykô mi łón.
Nó, gynał chop informiyruje… cowiek zarôzki miarkuje czego sie dziyrżić… Szejść godzin a cug jak stôł, tak styrcy…. Ale przilazła jedna yma… we takim dzieckowym zegówku dziecio prziniysła… Ludzie moje roztomiyłe! Dwa tysiónce ludzi we tym cugu a łóna na doczkaniu, na szlag ku mie:
– Bydóm tak dobrzi panoczku i ździebko sie chibnóm… a jô se sam siedna.
– Babo! Dwa tysiónce ludzi a paniczka ino mie znodła. – łodrzykóm podwiyl co moreśnie. – Możno kieryś ze tych sam chopów potrzimô wóm te dziecio…
Tyn fric, ftory siedziôł blank przi łoknie zarôzki z pyskym ku mie:
– Niych łóni panoczku niy bydóm taki frechowny… widzóm łóni panoczku, iże kobita ze dzieciym na ryncach… pociś sie pón ździebko, pónknij sie chopie… niech sie babeczka zicnie…
Nó, tóż tyż terôzki baba siedzi… jô cupia… siedym godzin śleciało… tyn cug sztartnół, puściół sie… I tak jak my dugo stôli, tak terôzki… chnet dobrze jechali. Już na drugi dziyń przijechali my do… na nastympnô stacyjô… dojyżdżómy do drugigo banhowu, a ta łoszkliwô mamzela zarôzki ku mie:
– Bółbyś pón tak uprzyjmny i poszôł by pón mie do tyjki po mlyko dlô mojigo bajtla…
– A cóżeś sie babo tak dó mie prziflostrowała? – rzykóm już taki deczko znerwowany. – Możno ftoryś ze tych friców przi dźwiyrzach hopnie…
Tyn, co wele łokna siedziôł juzaś piyrszy sie łodzywô:
– Niy widzisz pón, iże my wszyjske sómy bez fuzekli!
Możno i jô sebleka fuzekle… poszołech do tyjki, a tam ciżba jak sto diosków…
– Bylibyście paniczkô takô dobrô i dalibyście mi flaszecka mlyka? – gôdóm moreśnie ku bufetowyj.
– Mlyka niy ma panoczku! – łodrzykô mi łóna. – Jes ino wuszt.
Nó, tóż wrôcóm sie nazôd do kupyju nó i gôdóm babie, co mlyka niy ma ale jes wuszt…
– Cóżeś pón łogup, dostaliście panoczku do gowy, abo co? – baba jak niy wrzesknie na mie. – Synecek mô dziepiyro piyńć miesiyncy, a jô mu byda dôwać wuszt do jôdła?
A jô, do sto pierónów wiym, co potrza takimu najduchowi? Dojyżdżmy do nastympnyj stacyji, a ta diosecko mamzela juzaś ku mie:
– Jô wóm panoczku pokôża, iże jô na tym banhowie dostana mlyko!
– Nic mi babo niy pokazuj! – łodrzykóm. – Jô już gynał miarkuja, ło co wóm sie paniczko rozłajzi! Pewnikiym bydziecie kcieli, cobych to jô wóm te dziecio potrzimôł… Dwa tysiónce ludzi we cugu a wy paniczko ino ku mie! Ku mie… możno tyn, co siedzi bez fuzekli bydzie móg potrzimać tego łoszkliwego bajtla?
A tyn, co wele łokna zicnół juzaś rzóńdzi:
– Panoczku! A niy być pón taki łoklany jak stary hazok. Łopatrowôłeś sie pón tóm babeczkóm bez côłkô noc, tóż tyż terôzki panoczku potrzimejcie te jeji dziycio…
Tela ino, co jô blank niy móm rôd, niy ciyrpia dziecek… Łóna wylazła…. jô łostôłech ze tym pierónowym najduchym. I jak na kôżdyj stacyji cug stôł trzi, śtyry godziny, tak terôzki na doczkaniu sztartnół, puściół sie dalszij. Śpikol wrzescy, tyn chop wele łokna z pyskiym ku mie:
– A dejżysz mu cosik cowieku, niych sie tak niy drzi!
Ło sto pierónów! Co jô mu móm dać… Szibnółech deczko szlabikôrz mojigo szaketa. Łorôz czuja, iże móm blank mokro na rynkowie, zdrowy jak sto diosków tyn synecek… dobrze, coch mu niy dôł tego wusztu. Przikludziylichmy sie do Rzeszowa… Wylazuja na bansztajg i tak se medikuja, cóż jô tyż zrobia ze tym śpikolym. Do hilfki go niy łoddóm, boć przecamć niy ma repatrijant jaki… Łorôz zaziyróm, a sam na tym bansztajgu styrcy jedna istnô pôra… jedyn karlus… i takô jedna freliczka. Podłajża ku niym i tak opaternie gôdóm:
– Móżno by mi łóni deczko hilfli i potrzimali mi tego dzieciôka, bo musza w te piynty sie… wyjscać…
Ta freliczka niy za tela kciała mi hilfnóńć, bo take mode dziołchy sóm moc podyjzdrzliwe… ale tyn fric rzykô:
– Niych mu Marichen spómoże, i tego dzieciôka podziyrżi, potrzimie bez jakô możno kwilka….
Nó, tóż dôłech jij tego srajtka i podciepa do potrzimaniô…. I tak pewnikiym do dzisiôj go dziyrżi!
Śmiychu worte
Wiycie! Fto niy poradzi sie śmiôć, niy poradzi sie chichrać, tyn na isto sie traci. Bo launa, humór jes moc przidajny ku tymu, coby richtik myśleć. Bo mózg cowieka jes choby jake ferrari ze motorym „garbusa”, abo możno choby stary kómp we ftorym zainsztalowali nôjbarzij moderne łoprógramowani. I coby sam za tela niy wynokwiać, rzykna, co humór, szpas i wicne cufale sóm na isto we naszym życiu nôjważniyjsze. Nôjbarzij gróntnóm zortóm ludzkij szpasowności i pośmiywnóści to humór piyrszołosobowy. Idzie ło zituacyjô we ftoryj same sie capnymy na fyjlerze – na tyn bajszpil sznupiymy za brylami, kiere mómy na kicholu jak tyn Hilary ze tych dzieckowych sztrofków. Wiycie! Tyn humór pokazuje sie we wszyjskich aszpektach naszego żywobyciô. Dejcie pozór!
Chop i cudzo baba, kierzy nigdy skorzij sie niy trefiyli, znodli sie łorôz we jednym szlafwagynie nocnego cugu. Sóm łóne mocka gańbliwe, tóż tyż wartko idóm spać na łoddziylnych miyjscach, ale we pojstrzodku nocy ta cudzô babeczka nakłóniô sie nad prykolym tego cudzego chopa i po cichuśku gôdô:
– Wybôczóm mi łóni, ale mie deczko ziómbi, i eźli byli by łóni take miyłe i prziniyśli mi jakisik nadbytniô deka?
– Móm paniczko lepszyjszy pómys – rzykô ze blikym w ślypiach tyn chop. – Mogymy przecamć bez ta jedna jedzinô noc markiyrować, iże sómy możno môłżyństwym.
– Dobra, panoczku! Czamu niy – chichrô sie po cichuśku ta cudzô baba.
– Fajniście, aże fajniście – gôdô chop. – Tóż weź se sama, mokwo jedna, ta diosecko deka!
Wymiarkowanie humóru i frojńda ze zrobiynia kómuś na błozny sprôwiajóm, iże sómy pozórne na wszyjske łozbiyżnóści miyndzy uważówaniym a prôwdóm, rzeczywistóścióm. Szajsniyńcia sie sóm niy do uwachowaniô, tóż tyż bez takij zowcityj markwi, ftorô szlynkruje sie na horizóńcie poznôwczym, ta historyjô naszyj cywilizacyji uwiónzgłaby we jakimsik môrtwym pónkcie. My, ludzie, na isto kcymy wysznupywać fyjlery u inkszych, bo to jes przijymne, szpasowne i ku tymu moc wicne. Roztomajte terapeuty łod wiyków już zalycali wszyjskim naobkoło śmiych, chichranie sie, tak jak dôwne dochtory płużyli roztomajte pulmantyje, jake ziyliny i zabiygi lycznicze. Fachy szpilmanów, szyndziołów, muzykantów, kónditórzów, lecy jakich „pornografów” i wszelijakich szamanów, to jedzine profesyje, we ftorych łodkryli, jak idzie wykorzystać wrodzóne zamiyłówani naszego zizdymu nerwowygo ku szafniyńciu pożóndanych bez nôs efektów, bez nôs- kóntmanów. Dzisiej tak festelnie widzi sie nóm, tak fest tego pragnymy – jak gôdajóm terôzki modzioki –„kopa”, kiery ci nóm dowo dobrô kómedyjô, iże blank niy ma przegniyńciô we spomiarkowaniu, iże côłkô już ludzkość uzalyżnióła sie łod humóru i dobryj launy. I mógbych sam terôzki prziwołôwać roztomajtych filozofów, móndroków i wizynszaftlerów, ale rzykna ino tela, co humór blank niy ma produktym ubocznym naszyj darwinowskij ewolucyji. Bo eźli tedyć inksze inteligyntne istoty – na tyn przikłôd szimpanse, nasze bliske krywne – tyż ci wyksztôłciyli u sia wymiarkowani humóru? Eźli mogymy sie pośmiôć do kupy ze małupicami ze szykownistego szpasu? A tak prôwdóm, fto mi rzyknie, po jakiymu we côłkości reakcjóm na wic jes śmiych, a niy lecy jake inksze zachówani – na tyn przikłôd kichani? Poczóntków ludzkigo śmiychu przinôleżi szukać u naszych przodków. A jużci, co małupice śmiejóm sie sporze i moc czynsto. Już Karol Darwin merknół, co tyn nasz, ludzki śmiych jes podany do dźwiynków wydôwanych bez inksze „naczylne”. Podszukowaczka Marina Ross ze Uniwerzityjtu Portsmouth kilała maluśke afy bonobo, szimpanse i gorile pod parzóm, po gyniku, dłóni i po szpanie szłapy, i wiynkszóścióm łóne chichrali sie i ryagówali głóśnym rechótym. Wszyjske sie śmiejymy, tóż tyż spólny przodek ludzi i inkszych „naczylnych” tyż pewnikiym sie śmiôł. Tela, co na isto do kupy ze afami, sie niy pochichrómy, bo wszyjske afy niy poradzóm łozprawiać, ani tyż niy poradzóm spokopić naszych wiców i szpasownych ausdruków. I ino pojstrzód ludzi sóm take, ftorym letko przilazuje łozprawiać wice, szpasować. I jes to na isto kómszt (ło ftorym ‘ech już sam tela gôwyńdziół) a miyndzy tymi, ftorzi rade majóm łozprawianie wiców, miyndzy wicmanami i kocyndrami sóm ci śtyry zorty łozprôwiaczy wiców:
Za piyrsze, łozprawiôcz mô przi łozprawianiu zawdy fresa zmiyrnô i statycznô, juzaś te, kiere go suchajóm, trzimióm sie łod śmiychu za basiska …
Za druge, iże chichrô sie tyn, co łozprawiô, i te, ftore go suchajóm …
Trzeciô zorta to takô, kiej łozprawiôcz rżi choby sagi we pokrziwach, juzaś ci te, ftore go suchajóm, zwiyszajóm kichole na fusiska i ani jednym słóweckiym sie niy łozwióm …
Nó, i łostanio, nôjbarzij łoszkliwô zorta jes wtynczôs, kiej suchôcze chytajóm wartko za stołki, flaszki, szklónki abo co tam jim do gracy wlejzie i pieróm tym wszyjskim we łozprawiôcza …
Boć ło wiela dobry wicman raduje sie zasużónym, sztabilnym uważowaniym i kwôlbóm, i kôżdy go rôd widzi, to na łopach, lichucny, usmolóny i doskwiyrny gôwyndziôrz, ftorymu sie ino zdô, co niy ma lepszyjszego łod niygo, sprôwiô kole siebie łobrzidzynie i kôżdy by go nôjradszij wytrzas na pychol.
Nó i na łostatek. Fónguje ci u nôs przipowiarka, iże „Tyn sie richtik śmieje, fto sie śmieje łostatni.” Ale to tak niy do łostatka prôwda, bo już za starego piyrwyj mój starzik, pierónowy wigyjc i szpasownik tuplikowôł zawdy, fto tak na isto śmieje sie łostatni. Anó, ino tyn, kierymu potrza bóło tyn wic wyeklerować, coby go spokopiół.
I po faszingu – audio
I po faszingu
Nó, tóż mómy już po strzodzie popiylcowyj, a i po „karnawale”, kiery latoś bół ci jakosik krótki, i niyftore niy poradziyli sie na fest nabawić. Chocia – kiej żech sie kiejsik pytôł: kaj ta zima? – to łod tego czasu śleciało już bez trzi tydnie gryfnyj, ale to na isto gryfnyj zimy do dzisiôj. U mojigo kamrata we kajsik Biyszczadach to ci łóński tydziyń bóło i trzidziyści dwa gradusy mroza. Nale to Wiycie, i niy byda sam dugszij eklerowoł. A mie ci tak chyto, kiej suchóm, co tyn karnewal kôżdy tuplikuje na swoja corôzki inkszo, zajta. „Karnawał” to idzie wywiyść łod takich słowecek: „carn-aval” znacy po naszymu (ja, ja, na isto) „mięsożerstwo”. Juzaś niyskorzij wypokopyli ci te jakiesik zapusty, znacy łostatnie trzi dni skorzij strzody popiylcowyj. I tak tyż jesce za pierónym starego piyrwyj gôdali tyż „carnis-privium” znacy miynsopust, coby côłkie miynso ściepnóńć na sztapel, i już jejigo niy ćkać bez śtyrdziyści dni. Nó, niy byda sam dalszij wynokwioł, bo jesce mi fto rzyknie coch jes móndrok i angyjber, tela, co mogymy sie sam połosprawiać ło tych nôjlepszyjszych dniach faszingu. Choby i ło tych balach, kiere bajstlujóm ci na côłkim świycie na łostatek karnewalu.
Nôjbarzij to nôs wszyjskich – sam u nôs – rajcuje karnewal we Rio. Fto jesce ło tyj balandze niy słyszôł? Jedne gôdajóm, co tam sie tańciyruje samba (i to jes tyż prôwda), inksze juzaś, co to jes jakosik salsa. Jedne co jes tam na zicher, to te szykowne, szekuladowe dziołchy bez cycynhaltrów i… nó… chnet wszyjsko na wiyrchu. A stare knakry ze Hameryki, ze Miymiec to aże sie poradzóm blank zamamlasić i tak łobślimtać, iże niyftorym to by trza na ancug jakisik laclik prziknółtlować. A wszyjsko to – niy ino to – na tyj plaży Copacabana. Ludzie (co jô gôdóm ludzie?), baby, te nôjgryfniyjsze turnujóm bez côłki rok, coby ino rôz łod soboty do wtorku (niyftore to jescse we strzoda na rozwidnioku niy poradzóm przijńść do sia) tańcyrować i wyrobiać; żôdnygo wtynczôs niy ma grzychu, bo wszyjsko to jejich kapelónki tym hasiym zasujóm. Jes jesce ci we tyj Brazyliji takô balanga, takie łostatki we Salvador de Bahia, ale to już niy jes tak wywołane, take szykowne – chocia festelnie gryfne – niźli we Rio.
Inksze, to łostatek karnawału we „Tropicanie”, we Hawanie na Kubie. Ło tym sie wiela niy szkryflô, niy gôdô, bo przeca Fidel (i jego bracik Raul) terôzki niy jes we mółdzie, a kiej my jesce sie prziflostrowali do Hameriki, do tego Busha i Obamy, i jejich utrzidupskich, to już blank niy idzie ło tym gôdać, a tym tuplym sie jesce kwolić, co to sie widziało. A jô – i moja Elza– my to widzieli. Ta côłkô „Tropicana” we grudniu, kiej u nôs bóła zima a tam te poseblykane dziołchy i… tyż te stare purty, kiere ci tam furgajóm, kludzóm sie ino, na isto ino, skuli tych gryfnych, sagich dziołchów, kiere możno niy sóm zawdy take mode, nó ale, kiej łogibajóm sie gryfnie, to żôdyn ramol niy gawcy we metryka, pra?
Ale, sóm tyż i inksze balangi. We amerikóńskim stanie Luizjana, we Nowym Orleanie sóm ci take kluby, kiere sie mianujóm tak jakosik: „krewes” i bajstlujóm roztomajte gupoty, ciepióm jakimsiki tajlami ze alumu, jakimsiki gupotami, a to wszyjsko we łostani dziyń przed popielcowóm strzodóm.
Jes ci i Wenecjô. Możno terôzki mało fto miarkuje, ale tam ci byli zawdy nôjsrogsze maskynbale takich kasprów, przebiyrańców, i to już cheba ze pôraset lôt. Wszyjskie (no możno niy wszyjskie, ale baby) brali sie roztomajte larwy na fresy, biôłe larwy i srogie huty, take trójgraniaste, choby nasze lajchyntryjgry łod downiyjszyj Gabryśki. Sóm to rzecy fresy, larwy Colombiny, Arlekina, Pierrota i inkszych łochyntoli tam ze tyj jejich Wenecji. To wszyjsko bajstlujóm tyż kole pałacu dożów, a na łostatek fajrujóm na placu świyntego Marka (kiej niy ma wody na niym).
Sóm i take, kierych terôzki corôzki wiyncyj u naszych polskich angyjberów, fajery jak tyn we Nicei, we Francji. Tam ci sie cheba nôjdugszij (rachować latóma) bawióm we naszyj Ojropie. Gynał u nich to nôjwiyncyj jes świyżych kwiôtków, roztomajtych blumów ino na te łostatnie dni przed postym. Tela, co łóni tak ci to jakosik pometlali ze kalyndôrzym i fajrujóm łod jedynôstego aże do dwadziestego siódmego lutego, choby i świynta trefiyli we niy wiym jaki dziyń. Nó ale, jes tyż gryfny karnewal we Kanadzie, we miyście, kiere sie mianuje Quebec. Możno mi fto przeciepnie, co jô tam niy bół (a niy bółech) ale festelnie mi sie zdało kiej jedyn mój kamrat mi to łozprawioł. Suchejcie! Ludzie badujóm, czochrajóm sie tam we śniygu, bajstlujóm roztomajte, i to srogie, kaźlówki, chytajóm ryby we tych przerymblach, bajstlujóm roztomajte sznyjmany, i bele jake rzyźby, dynkmale ze śniyga. A na łostatek fyrtajóm na sónkach, kiere smycóm, cióngnóm psiôki. Nó i kiołzdajóm na szlyndzuchach choby nôjynte.
Suchejcie, tam we tym Quebecu, to ci na isto jes nôjsrogszy taki zimowy karnawał na świycie. A nôjważniyjszy jes ci tam taki srogi sznyjman we srogij pitówie, copie ze srogim szarłatnym bómblym na łebie. Mianuje sie tyn cudok „le Bonhomme Carnaval” i ludzie poradzóm wiela ściyrpieć, coby go chocia letko tam sztuchnóńć, poszkrobać, grajfnóńć, dziugnóńć. A kiej za takigo sznyjmana przeblecóno jes jakosik gryfno dziołcha to… co Wóm byda barzij tuplikowôł?
Ja, ja karnewal mómy zbyte i terôzki ino we spokojności trza bydzie dotwać do Wielkanocy.
Ojgyn z Pnioków


text:
Zielone Sady Agroturystyka Pokoje Noclegi Kwatery
Słowa kluczowe: agroturystyka Zielone Sady Wrocław, noclegi Wrocław, agroturystyka Wrocław, apartamenty Wrocław, hostel Wrocław, hostele Wrocław, kwatery Wrocław, miejsce na nocleg Wrocław, nocleg we Wrocław, noclegi, noclegi bielany wrocławskie, noclegi Wrocław, pokoje do wynajęcia Wrocław, pokoje gościnne Wrocław, pole biwakowe Wrocław, tanie kwatery wrocław, tanie noclegi wrocław, wrocław noclegi, wrocław pokoje, wypoczynek we wrocławiu, zielone sady


text:
Peru
Peru (Perú, Republika Peru - República del Perú) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.
Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.
Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo w kraju.
Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje w Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.


text:
Geografiska dołhosć
Geografiska dołhosć (prjedy: „stopjeń dołhosće“), λ, mjezynarodnje skrótšena z long. (longitudo = lon., longitude = jendź., franc. atd. „dołhosć“), wopisuje jednu z wobeju koordinatow městna na zemskim powjerchu, a to jeho poziciju na wuchod abo na zapad wot definowaneje (samowólnje postajeneje) sewjero-južneje linije, nuloweho meridana. Wona je so prjedy stopjeń dołhosće mjenowała. Geografiska dołhosć je kut, kotryž so, wuchadźo wot nuloweho meridiana (0°), hač do 180° k wuchodnemu a 180° k zapadnemu směrej měri. Wjeršk tutoho kuta je srjedźišćo mysleneje zemskeje kule, ramjenja wuchadźeja ze srjedźišća přez nulowy meridian resp meridian, na kotrymž městno leži, kotrehož geografiska dołhosć ma so podać. Město předznamješka (tradicionelnje +wuchod, −zapad) je tež E resp. W dowoleny (skrótšenka "O" wobeńdźe so stracha zaměny dla, hlej deleka).
- Městna ze samsnej dołhosću leža na meridianje. Meridian běži wot čopa k čopej a je połojca dołhostnika. Na zemskej kuli je dołhostnik (wobstejacy z dweju napřećiwneju meridianow) wulki kruh.
- Za postajenje dypka na zemskim powjerchu – za podawanje jeho geografiskeho połoženja – je přidatnje podawanje jeho geografiskeje šěrokosće (prjedy: jeho „stopnja šěrokosće“) jako druha koordinata trěbna.
[wobdźěłać] Postajenje městna a časa
[wobdźěłać] Nulowy meridian
Dokelž njeje přiródna nulowa marka za meridiany (poł dołhostnika), kaž je ekwator za měrjenje šěrokosće, dyrbi so nulowy meridian definować. Wot antiki so Ferrowy meridian wužiwaše. Hakle w lěće 1884 je so swětodaloko jednotnje tón meridian postajił, na kotrymž je srjedźna wóska wěsteho teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (hlej Stawizniske).
Geografiska dołhosć podawa so jako kutowy wotstawk w stopnjach, (łukowych) mjeńšinach a sekundach wot nuloweho meridiana k wuchodej (E) abo zapadej (W). Skrótšenka E za wuchod (wot jendźelskeho „east“) doporučuje so přez DIN 13312, kotryž je rozsudny za nawtiku a lětansku nawigaciju, zo bychu so zmylki přez zaměnu pismika O z ličbu 0 a z francoskej škrótšenku za zapad ("ouest") zwoprědka wuzamknyli.
Najwjetša móžna ličbna hódnota je tuž 180 stopnjow, při čimž 180°E = 180°W. Přibližnje pódłu tuteje geografiskeje dołhosće, ale z chětrymi wotchilenjemi, běži w Pacifiku datumowa mjeza postajena wot potrjechenych krajow.
[wobdźěłać] Wotstawk meridianow
Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj je na ekwatorje najwjetši. Tam je wotšěrjenje wot jednoho stopnja 111,32 km wulke. Tuta distanca wotpowěduje eksaktnje 60 mórskim milam, dokelž je so mórska mila prěnjotnje z jednej łukowej mjeńšinu na ekwatorje definowała.
Na čopomaj wšak padaja wšě dołhostniki w jednym dypku hromadźe. Wotstawk mjez dwěmaj dołhostnikomaj da so za šěrokosć φ a zemski radius r přibližnje ze slědowacej formlu wobličić:
W Němskej leži mjez 63,8 km (Flensburg, Sylt) a 75,5 km (Oberstdorf).
[wobdźěłać] Pisanja ličbnych hódnotow
Wobmjezowanje podaćow dołhosće na cyłoličbne stopnje by tuž skoro wšudźe za podaća pozicije přenjedokładne (w direktnej bliskosći k čopej wuwzate) było (to je přičina za to, zo wuraz stopjeń dołhosće je zestarjeny). Dokładniše podaća geografiskeje dołhosće dadźa so na slědowace wašnje wuhotować:
- w kutowej jednotce stopjeń w decimalnym pisanju (na př. 66,34°) - tež podaće hač na zapad abo na wuchod nuloweho dołhostnika je móžno (na př. 66,34° wuchod resp. 66,34° E). W geoinformatice so podaće °E zwjetša přez pozitiwnu a podaće °W přez negatiwnu ličbu zwuraznja.
- seksagezimalnje w mjeńšinach a sekundach (w samsnym přikładźe 66° 20′ 24″). 66° 20′ 24″ je krótke pisanje za slědowacu sumu třoch kutow 66° + 20′ + 24″. Tutej plusowej znamješce so wuwostajetej. Sumandy so při tym tak wuběraja, zo ličbne hódnoty před mjeńšinu a sekundu su mjeńše hač 60. Sekunda geografiskeje dołhosće wotpowěduje na ekwatorje čarje něhdźe 31 metrow, w srjedźnej Europje (na 50° N geografiskeje šěrokosće) wokoło 20 metrow.
- W nawtice so při podawanju geografiskich koordinatow dźensa kutowa jednotka sekunda woběńdźe, tak zo horni přikład budźe: 66° 20′ 24″ = 66° 20,4′. Hišće dokładniše podaća pozicije, kaž so na př. w satelitowej nawigaciji docpěwaja, wotbłyšćuja so w dalšich městnach za komu.
- Předewšěm w namórnistwje so dołhostniki z 3 městnami před komu pisaja. Přez to so rozdźěl k šěrokostnikam jasnišo wuzběhuje. Přikład: 010,43° E.
- Rotacije zemje dla, 360° w 24 hodźinach, da so geografiska dołhosć tež jako čas zwuraznić. Městny hodźinski kut wužiwa so w astronawigaciji.
[wobdźěłać] Přikłady
- Berlin: 13° 19′ wuchod
- Hamburg: 10° 00′ wuchoda
- Mnichow: 11° 35′ wuchod
- Tokio: 139° 42′ wuchod
- San Francisco: 122° 25′ zapad
- Pozicija satelita Astra 1 nad ekwatorom: 19° 12' wuchod
[wobdźěłać] Čas
Rotacije zemje dla je městny čas na rozdźělnych šěrinach rozdźělne. Časowy rozdźěl k nulowemu meridianej je jedna hodźina na 15° dołhostneho rozdźěla. Z toho časowe pasma wuchadźeja.
Pola 0° je srěni městny čas (SMČ) runja UTC.
[wobdźěłać] Stawizniske
Grjekski astronom a matematikar Hipparchos (wok. 190–120 př.n.l.č.) je zemju k wuchodo-zapadnemu směrej prěni raz w 360 stopnjow dźělił.
W europskim namórnistwje je poćahowy system dołhostnikow dołho njejednotny był. Wot 2. lětstotka př.n.l.č. hač do 19. lětstotka je Ferro-meridian dominantny był, kotryž je Klawdius Ptolemeus postajił a so na najzapadnišu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W) poćahuje.
Po naciji so koordinatowe syće na nulowe meridiany w Londonje, Parisu abo Sankt Petersburgu poćahowachu. Hakle na mjezynarodnej meridianowej konferency, we Washingtonje 1884, postajichu Greenwich pola Londona swětodaloko, mj.dr. dokelž so britiske mórske mapy swětodaloko wužiwachu.
[wobdźěłać] Zwěsćenje geografiskeje dołhosće
Mjeztym zo geografiska šěrokosć přez měrjenje wertikalnych kutow słónca abo sewjernički je relatiwnje jednorje wobličujomna, wuwiwaše so wobličenje aktualneje geografiskeje dołhosće z podobnej dokładnosću dołhi čas ekstremnje ćežko. Tutón za mórsku nawigaciju wažny dołhostny problem je so hakle kónc 18. lětstotka rozrisał. Za to su jara dokładne časniki trěbne, kotrež tež při najmócnišim mórskim žołmjenju spušćomnje funguja, bjeztoho zo bychu so přez wjedrowe wliwy kaž horcota a włóžnosć powětra pohubjeńšili. Prěni časnik, kotryž je tute předpokłady spjelnił, běše „H4“, kotryž blidar John Harrison w měrcu 1762 wunamaka. Mytowe pjenjezy wustajene za to wot dołhostneje komisije britiskeho sejma we wysokosći 20.000 puntow dósta Harrison hakle po wukazu krala Jurja III. w lěće 1773. Zo by trěbnu dokładnosć docpěł, zhotowi swój časnik wužiwajo kulkowcy nimale bjez rybowanja a z bimetalemi resistentnymi přećiwo chabłanjam temperatury.
[wobdźěłać] Wotwisnosć wot referencneho elipsoida
Dołhosć wariěruje wo sekundy, jeli so druhi referencny elipsoid abo wotchilacy geodetiski datum wužiwa. Njewužiwa-li so globalnje najlěpje přiměrjacy elipsoid, rěči so tež wo geodetiskej dołhosći.
[wobdźěłać] Hlej tež
[wobdźěłać] Literatura
- Dava Sobel: Längengrad. Taschenbuch ISBN 3-442-72318-3 (Ilustrowane wudaće ISBN 3-8270-0364-4)


text:
Krzest
Krzest - to je sakramynt praktykowany we mocce religijůw krześćijańskich. Udźelo śe uůnygo na uodpuszczyńe grzychůw. To rytuał, we kerym leje śe woda, abo śe toplo krzczůno perzůna. Krzest we wodźe to je sakramynt, kery uodradzo. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje krzest we mjańy Pana Jezusa Kristusa.
[Sprowjej] Etymologijo słowa
Pochodzyńe ńy je blank jasne. Wywodzi śe uůne we ostatecznym rechnůngu uod mjana Kristusa (łać. Christus, grecke Khristos – od khrein – namaszczać).
[Sprowjej] Zwyki
Na Gůrnym Ślůnsku skirz krztu familijo urzůndzo fajer, mjanowany radośnik.


text:
Běła robinija
Běła robinija (Robinia pseudoacacia) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
[wobdźěłać] Wopis
Běła robinija bohaty nektar dodawa a je tohodla zajimawa jako pčolaca nanoškowa rostlina za pčołarstwo. Wšědna robinija bu jako wozdobna rostlina do Europy zawjedźena. Běła robinija je lěćozeleny štom, kotryž docpěwa wysokosć mjezy 20 a 25 m. Wona kćěje wot meje hač do junija.
[wobdźěłać] Stejnišćo
Wona rosće na małowutkatych hač do w měrach wutkatych, najčasćišo hłuboko sahacych, pěskowych abo pěskohlinowych podach. Wona lubuje ćopłosć lěća.
[wobdźěłać] Rozšěrjenje
Běła robinija je spočatnje we wuchodnej a srjedźnej sewjernej Americe wot Pensilwaniskeje hač do Georgiskeje rozšěrjena. Wot 17. lětstotka tež w Europje.
[wobdźěłać] Druhe wobrazy
[wobdźěłać] Žórła
- Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, strony 138-139, 152, 171, 185 (něm.)
- Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)


text:
Paryż
Wspůłrzyndne: 48°52' N 02°21' E
Paryž (fr.: Paris) - stolica a nojwjynkšo aglůmeracyjo Francyje, pouožůno w cyntrům Basynu Paryskigo, nad Sekwanům (La Seine). Mjasto stanowi cyntrům polityčne, ekůnůmične a kulturalne kraju, jydno s 10 nojwjynkšych w Ojropje. Znojdujům śe sam lične zabytki a atrakcje turystyčne, co powoduje, aže Paryž je co roku uodwjydzany bez wjela miljůnůw turystůw.
W grańicach admińistracyjnych Paryža zamješkuje přez 2 mln uosůb (podug spisu ludnośći s 2005 bůuo to 2 153 600), nale w coukym zespole mjejskym juž přez 12 mln (w 2007 paryskům přestřyń aglůmeracyji zamješkiwouo 12 067 000 uosůb). Paryž stanowi tym samym drůgo co do wjelgośći pod wzglyndym ličby ludnośći aglůmeracyjo w Uńji Ojropejskij, po Lůndyńy.
Paryž, kery je uosobnym departamyntym uo nůmeře 75, je jydnočeśńy stolicům rygjůnu admińistracyjnygo Île-de-France.
Mjasto mo ukuod kůncyntryčny s rozchodzůncymi śe gwjaźdźiśće bulwarůma. Jygo uoś stanowi wćynto dolina Sekwany, kera dźeli Paryž na dwje tajle: prawobřežno (půunocno) Rive Droite a lewobřežno (pouedńowo) Rive Gauche.


text:
Starograd
Starograd[1] (górnoserbski teke Starohród[2], nim. Altenburg) jo pjerwjej rezidencowe město Durinskeje z 36 703 wobydlarjami (staw: 31. decembera 2007).
[wobźěłaś] Geografija
Altenburg jo womało wesrjejź tśirožka městow Lipsk-Kamjenica-Gera. Město lažy 28 km na dłujki zajtšo wót Gera, 39 km na pódpołdnjo wót Lipska, 38 km na dłujki wjacor wót Kamjenicy a 31 km na pódpołnoc wót Šwikawy. Wóno bu na górkaty górkatej stronje natwarjone, kótaraž nejdłymšy dypk pśi Zschernitzsch z 162 m a njewušy pśi Mockzig z 261 m nad NN. lažytej. Strona słuša k slědnym wuběžkam pśedkraja Rudnych górow, kótarež se na pódpołnoc wót města w Lipskowem nižynowem zalewje dokóńcyje.
[wobźěłaś] Měsćańske źěle
[wobźěłaś] Noty
- ↑ Słowo "Altenburg", w nimsko-dolnoserbskem słowniku w interneśe
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik, ISBN 3-7420-1313-5, na boku 557


text:
OPA UTOPLEC
Bolach blank malo jeszcze wtedy, toz niy pamiyntom, ale skuli tego, ze to jest rodzinno gyszichta i przi kozdyj okazji wszyscy jom osprawiajom, to jo tyz moga wom opowiedziec.
Choc wszyske miyszkance Wojtowyj Wsi laziyli do szkoly, poradziyli czytac i pisac, to jednak yno moj Opa byli bardzij uczyni i colko wies przilaziola do nich, jak trza bolo napisac jake pismo do Urzyndu, abo pomoc przeczytac jake bardzij skomplikowane urzyndowe pismo. Oni tyz wszystkim pomogali i colko Wojtula ich szanowala.
Opa byli pomocnikym we Sondzie, wieczorami smykali sie po wsi i zaglondali, eli wszysko jest w porzondku, eli kaj jake chachary sie niy bijom, niy robiom haje, eli sie kaj niy poli…itp, a jak niy bolo komu, to i za kopidola robiyli. Bo mojymu starzikowi nic niy bolo za ciynzko. Dycki piyrsi wiedzieli, kerego gospodorza mo na drugi dziyn odwiedzic komornik. Toz niyskoro we wieczor po cichu zaklupali do dzwiyrzy tego istnego i pedzieli mu, ze jutro przidom, coby se skrol jak mo co wartosciowego, krowa, abo konia…a potym na drugi dziyn tak, jakby nigdy nic, z komornikym szli do tego dluznika, bo byli od onego sekretarzym, ale juz niy bolo co fantowac.
Wszystke we wsi mieli rade mojich starzikow.
Po drugij stronie rzyki Ostropki bol taki stowek, w kerym baby dycki praly pranie. Roz Opa robiyli wieczorny obchod i ujrzeli, ze we tym stowku plywo zdechniynty kot. Toz drapko polezli do dom, pogniytli ze starych gazetow kule (bo Opa dycki wszystke gazety musieli poczytac) i take pogniecione zabrali nad stow. Wziyni tyz taki dugi drong z hokym na koncu. No i zapolyli te pogniecone gazety, wciepali je na woda, coby bolo co widac i tym hokym prziciongli niyboszczyka kota na rand stowka. Potym pod starom wierzbom wykopali dziura i zrobiyli tymu kotowi pogrzyb.
Musiol im sie ktos prziglondac, bo na drugi dziyn colko wies godala yno o tym, ze we stowku bol Utoplec, podpolol woda, utopiol kota, a potym go jeszcze zakopol pod starom wierzbom. No i baby bez dugszy czos niy praly pranio we stowku, bo sie boly Utopca.
Opa byli tako „zloto ronczka”. Poradziyli wszystko zreperowac, wyrzezbic w drzewie figurki, grac na gajdze i organkach, a mie zrobiyli z drzewa wozek dlo lalki. Potym jeszcze kolybka, a lalka zmajstrowala mi ciotka Lyjna: kupiola glowa a brzuch, nogi i rynce uszola sama. Nawciskala do pojszczodka jakes konski starych latkow, potym jeszcze uszola szatki dlo tyj lalki, zoglowek do wozka i Berbelka miala graczki. Ujek Leo (brat od Mamy) wystrugol mi pupensztuba i take wielke auto ciynzarowe, bana z wagonami i lokomotywom, wszystko drzewiane i fajnie pomalowane.
Niyroz spalach u moich starzikow. Chalpa od moich starzikow stola tak, ze przodek bol na droga, a zadek w strona zogrody. Spalach z ciotkom Lyjnom od strony drogi, toz przodzi my porzykaly, a potym z lozka liczoly my auta, kere przejyzdzaly wele chalpy. Czasym przejechaly dwa, i dziesiync formankow, a czasym zodne. To bol poczontek piyncdziesiontych lot, to jeszcze autow bolo malo. A mozno jo juz niy doczekala wiyncy yno uslach? Niy wiym.
Na tym obrozku siedzom moje Starziki ze wszystkiymi dzieckami, nojstarszo cera trzimie swojego synka, wele nij stoji jeji chop. Przi Omie stoji jejich nojmlodszo cera Angela, a z drugi strony Lyjna, ta, z kerom wiela lot niyskorzij dycki spalach . Moja Mama trzimie za rynka cera od swoji siostry.
Te zdjyncie jest zrobione w 1923 roku.
Barbara Matusiewicz


text:
DALIJ O MALPCE KASI
Ludzieeee!!! Niy dosc, ze bola msciwo i dycki se znodla pretekst, coby moc kogo uzrac, to bola okropnym zlodziejym! Kradla wszystko co ujrzala!
Papa z bracikami czynsto grali we zogrodzie w szkata. Kozdy miol wele siebie kupka kotlokow. Skonczyli grac i prziszlo do placynio, a tukej zodyn niy mo piniyndzy. Co sie stalo? Jorg sie rozesmiol, lapnol malpica, otwar ji pysk i wyciongnol wszystke drobne. No ale terozki zodyn niy wiedziol, wiela miol. No ja, wszyscy sie smioli, bo przeca karty to tyz bol yno szpas.
Jak kradla swoim, to bolo pol biydy, ale jak brat szol z niom na szpacyr, a tyn baccilus krod babom na drodze z taszow bele co, a chopom do kapsow siyngol i tyz krod, co yno szlo, to Jorgus niyroz musiol przeproszac i sie tlumaczyc, a i tyz zaplacic niyjedna szkoda. Roz baba wylazla od masarza, szla dwa metry przed Jorgym i Kaskom, ta pierona po cichu podleciala i chyciola za koncowka wusztu, potym stanola a baba szla dali. Mozecie sie przedstawic taki obrozek? Szesc abo osiym powionzanych ze sobom wusztow, piyrszy jeszcze w taszy a ostatni w palcach malpy? Jorgus zawolol ta kobiyta, dol ji piniondze na nowe wuszty, a te se musiol zabrac do dom.
Roz byli sie opalac na Dolach. Bolo cieplo i sloneczko swiyciolo, toz takich chyntnych na Doly bolo wiyncy. Kaska skokala po galynziach na dugi lince. Naroz siadla se przi braciku i sie czyms bawi. Tyn sie zdziwiol, ze ona tako grzeczno, bo z tyj strony jom niy znol i pomyslol, eli niy jest choro, i patrzy, a ta juz w akcji. Porwala jakis babie zloto keta i prawie se jom rozrywo. Niy wiadomo, jak ona to ukradla, bo przeca to niy ma tak leko odepnonc keta, kero wisi na czyims karku? I komu jom porwala? Jorg czekol, az sie zrobi larmo i jakos dama bydzie szukac kety. No i jak sie zaczlo, to oddol babie jeji zguba, przeprosiol no i jakos sie sie ta afera lagodnie skonczola.
Kasia rosla, na wodze przibiyrala, bo Oma jom dobrze futrowali, a brat tyz ji dziynnie nosiol maszkety, ale bola coroz bardzij niybezpieczno. Oprocz Jorga wszyscy przed niom mieli strach. Duzyj niy szlo jom czimac i bracik chciol jom oddac do ZOO w Chorzowie. Ale przed tym przijechol do Gliwic cyrkus „ARENA”. Jorg poszol pogodac z derektorym tego cyrkusu, eli by niy chciol malpy za darmo. Tyn tak sceptycznie pojrzol na Jorga, bo kto to za darmo dowo malpa, kero jest wert duzo piniyndzy, ale w koncu jom wzion.
Tak my sie pozbyli „malutkij malpeczki, kero niy urosnie i jest grzeczno”:-)
Na drugi rok do Gliwic zas przijechol cyrkus „ARENA” i Jorg poszol odwiedzic i obejrzec, jako idzie malpce.
Derektor zakludziol go ku wielgij klocie, kaj siedziala Kasia. Bola jeszcze wiynkszo niz przed rokym, a musiala siedziec w pierdlu, bo wszystkich gryzla, niczego sie niy chciala nauczyc, bola frech a ostatnio tak pogryzla derektorowo, ze dostala szmary.
Derektor pedziol, ize ona od malego bola zbestwiono, robiola to, co chciala, bez toz terozki chce byc szefym, przed zodnym niy mo respektu, a jak ktos ji sie sprzeciwi, to gryzie bez litosci.
A bratowka juz nigdy niy zezwolola Jorgusiowi przismyczyc do dom zodnego zwierzoka, nawet chamstra:-)
Na tym obrozku z Jorgusiym Kasia bola jeszcze blank malo.
Barbara Matusiewicz


text:
Serbisko-chorwatska rěc
Serbisko-Chorwatska rěc abo chorwatsko-serbiska rěc słuša do kupki pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Serbisko-chorwatska rěc jo była oficielna rěc Jugosłowjańskeje gromaźe z makedońskeju a słowjeńskeju rěcu. Prědny raz jo se zapśimjeśe serbisko-chorwatska rěc naspomniło w lisće słowjeńskego rěcywědnika Jerneja Kopitara. Oficielnje jo se zachopiło wužywaś wót 1921 do lěta 1993 ako termin, kótaryž wopisujo dialekty powědane w Serbiskej, Chorwatskej, Carnej Górje a w Bosniskej a Hercegowinje. Zakład toś teje rěcy jo štokawski dialekt ale su teke ekawske, jekawske a ikawske wugranjanja dopušćone.
Gaž jo se Jugosłowjańska rozpadnuła, su dostali serbiska, chorwatska, bosniska a na kóncu carnogórska rěc status samostatneje rěcy. Źinsa jo słowo serbisko-chorwatska rěc kontrowersne pšašanje dla stawiznow, politiki a měnjatego wóznama słowa rěc. Někotare mysle až jo to jadna rěc, druge až stej to rozdźělnej samostatnej rěcy. Mjazy sobu rozmějobne formy toś teje rěcy wužywaju se z drugimi mjenjami w źinsajšnej Serbiskej, Carnej Górje, Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinje a teke se derje rozměju w Makedońskej a w Słowjeńskej.
[wobźěłaś] Stawizny
W drugej połojcy 19 stolěśa, serbiske spisowaśele na cole z Wuk Stefanowićom Karadźićom a chorwatske spisowaśele na cole z Ljudewitom Gajom a Dźurom Danićićom, su se rozsuźili wužywaś štokawski nejwěcej rozšyrjony dialekt ako zakład standardneje formy serbisko-chorwatskeje rěcy. Wuk jo reforměrował serbiski cyriliski alfabet a Gaj a Danićić łatyński chorwatski alfabet.
Z pódpisanim wienskego dogrona w lěśe 1850, mjazy serbiskimi a chorwatskimi spisowaśelami a rěcywědnikami, jo se stwóriła jadna rěc na zakłaźe dialektow: serbisko-chorwatska abo chorwatsko-serbiska rěc. To jo była kumštnje zjadnośona rěc.
W Kralojstwje Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow jo jugosłowjańšćina była oficielna rěc. W drugej komunistiskej Jugosłowjańskej stej Matica srpska a Matica hrvatska pódpisałej Novosadske dogrono z prědnym artiklom:
Narodna rěc Serbow, Chorwatow a Carnogórjańcow jo jadna rěc. Literarna rěc wuwita na zakłaźe dweju zakładneju centrowu Beograd a Zagreb jo togodla zjadnośona, z dwěma wugranjanjoma, jekawskim a ekawskim.
Nowosadske dogrono jo było zakład rěcneje politiki w Jugosłowjańskej. Howacej su Chorwaty byli pśeśiwo tomu dogronoju, dokulaž su wobglědowali ako wopyt serbizacije chorwatskego idioma. Po napnětosćach w lěśe 1970 a pó rozpaźe Jugosłowjańskeje wětšyna powědajucych pomjenjujo swóju rěc serbiska, pak chorwatska, pak bosniska, pak carnogórska rěc.
[wobźěłaś] Narěcy
Serbisko-Chorwatska rěc ma cełu mań narěcow, kótarychž granice njemakaju sez granicami krajow. Su tśi głowne narěcy :
- štokawska (Serbiska, Bosniska, Carnogórska a Chorwatska) - město co se groni što , a kótaraž ma tśi wersije:
- ekawska (Serbiska a pódzajtšna Chorwatska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- jekawska (Chorwatska, Bosniska, Carnogórska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni je abo ije
- ikawska (Chorwatska, Bosniska) - město starosłowjanskego *ě (jać) powědajo se i
- kajkawska (pódpołnocna Chorwatska) - město co se groni kaj a město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- čakawska (pódwjacorna Chorwatska) - město co se groni ča, hejnak štokawski ma teke wersije: ekawsku, jekawsku a ikawsku.
[wobźěłaś] Serbisko-chorwatski alfabet
W serbisko-chorwatskej rěcy w Bosniskej-Hercegowinje, Carnogórskej a Serbiskej stej wužywane łatyńske pismiki a cirylica. W Chorwatskej jano łatyńske.
[wobźěłaś] Pśikład
Zastojnstwowy komunikat z Bosniskeje-Hercegowiny:
- bosniski: SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodijelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- chorwatski: PRIOPĆENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U ožujku 2004. godine, Agencija Moody's je dodijelila Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (łatyński): SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (cyrylica): CAOПШTEЊE ЗA JABHOCT: БocHa и XepцeroBиHa oчekyje пoBeћaњe kpeдиTHor pejTиHra. y MapTy 2004. roдиHe, AreHциja Moody's дoдeлилa je БocHи и XepцeroBиHи пpBи cyBepeHи kpeдиTHи pejTиHr, Б3 ca пoзиTиBHиM изrлeдиMa. y cBeTлy зHaчajHor HaпpeTka y изrpaдњи дpжaBe oд дoдeлe пpBor kpeдиTHor pejTиHra, Moody's paзMaTpa Moryћe пoBeћaњe pejTиHra БocHe и XepцeroBиHe.


text:
Chóśebuz
Chóśebuz (nimski: Cottbus, pólski: Chociebuż, górnoserbski: Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzarkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.
[wobźěłaś] Geografija
Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.
Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow a sedło Dolnoserbskego gymnaziuma. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.
[wobźěłaś] Měsćańske źěle
- Srjejź • Mitte
- Chmjelow • Schmellwitz
- Žandow • Sandow
- Grodkojske pśedměsto • Spremberger Vorstadt
- Strobice • Ströbitz
- Žylow • Sielow
- Zaspy • Saspow
- Žylowk • Merzdorf
- Dešank • Dissenchen
- Rogeńc • Branitz
- Módłej • Madlow
- Knorawa • Sachsendorf
- Depsk • Döbbrick
- Škódow • Skadow
- Rogozno • Willmersdorf
- Kórjeń(Chóśebuz) • Kahren
- Kibuš • Kiekebusch
- Gołynk • Gallinchen
- Gogolow • Groß Gaglow
[wobźěłaś] Partnarske města
- Villingen-Schwenningen (Nimska)
- Saarbrücken (Nimska)
- Gelsenkirchen (Nimska)
- Turgovište (Bulgarska)
- Zielona Góra (Pólska)
- Lipeck (Rusojska)
- Grosseto (Italska)
[wobźěłaś] Žrědła
- ↑ Amt za statistiku Barliń-Bramborska: Wobydlarstwo w kraju Bramborska 31. decembra 2010 pó gmejnach bźez amta, amtach a gmejnach (PDF; 31,71 KB, nimski), staw 31. decembra 2010.


text:
Dakel
Dakel (mjym.: Dackel) to je rasa, a wuaściwje 9 ras psůw, kere charakteryzujům śe krůtkymi nůgůma, wydužůnym tuowjym, pyskym a tyž dość dugim, prostym šwancym. Uůmaščyńy nojčyńśći rudobrůnzowe abo čorne podpalane. Rozrůžńůmy rasy podug śerśći (dakel krůtkokuduy, dakel dugokuduy i dakel šorstkokuduy) i wjelgośći (krůličy (karuowaty), mińaturowy i standardowy). Kůmbinacyje tych cech dajům w sůmje 9 ras.
Dakle pochodzům z Ńymjec, nale ńymal identyčńy wyglůndajůnce psy znejdźono w Egipće na rysunkach we śwjůntyńi Bescheb. W Ńymcach bouy uone opisane we XIV wjeku.
[Sprowjej] Cechy ras daklůw:
- wysokość w kuymbje: 17 do 25 cm.
- uobwůd klotki pjerśowyj: jamńik krůličy uod 30 cm; mińaturowy do 35 cm; standardowy powyžej 40 cm i uo wadze 8 kg.
- přećyntno dugość žyćo - 13-14 lot.
Dakel je psym myśliwskym.
[Sprowjej] Charakter
Dakel to pjes fest žywy, uodwažny, čujny a inteligyntny. Půmimo, aže je fest přiwjůnzany do swojigo uopjekůna, nadal zachowuje wrodzůno ńyzaležność. Uod ščyńjyńća wymogo kůnsekwyncyji při wychowańu a dobrygo kůntaktu s uopjekůnym, skuli tygo co inačyj možno śe rozwinůńć u psa zuośliwy i ńypřijymny charakter.
[Sprowjej] Linki zewnyntřne
Wzorce rasy:


text:
Zorta linuksowo
Zorta linuksowo (tyż dystrybucyjo linuksowo) - uniksowo uoperacyjno systyma zbajstlowano na kernelu Linux. W jednyj zorće je kernel, powłoka, skrypty, mocka programůw. Ńykere zorty sům lo zaawansowanych używoczy Linuxa, jak Debian a Arch Linux, inksze lo mńej, jak Ubuntu a Linux Mint a jeszcze inksze sům lo szpecyjolnych użyć.
Teroźńe zorty linuksowe dowajům mogebność śćůngańo, insztalowańo, deinsztalowańo programůw, kere wystympujům kej pakety (l.b. DEB, RPM, abo spakowane jako TAR).
[Sprowjej] Auskůplungi
- DistroWatch.com - zajta uo zortach systymůw z familiji Linux a BSD (ang.).


text:
CityNavigator® NT Russia, microSD/SD
Záruka: 24 měsíců
Produktová sekce: Evropa
Mapy edice CityNavigator Russia NT předehrané na datové kartě (microSD/SD). Karta obsahuje navigační mapy Ruska.Mapu není nutné instalovat, funguje po vložení do pamět'ového slotu navigace. Vhodné pro kompatibilní automobilové i outdoorové navigace.
Názvy obcí, bodů zájmu a ulic nejsou k dispozici v angličtině, pouze v cyrilice.
Zahrnuje silniční sít' o celkové délce 2.1 mil. km a více 215.000 bodů zájmu.
Dílčí pokrytí jednotlivých regionů
Adygeya
Silniční pokrytí Adygeysk, Giaginskaja, Koshekhabl', Krasnogvardeyskij, Majkop, Majkopskij, Shovgenovskij, Takhtamukajskij, Teuchezhskij
Bashkortostan
Silniční pokrytí Ufa, Abzelilovskij, Al'sheevskij, Arkhangel'skij, Askinskij, Aurgazinskij, Bakalinskij, Baltachevskij, Bajmakskij, Belebeevskij, Belokatajskij, Beloretskij, Birskij, Bizhbulyakskij, Blagovarskij, Blagoveshchenskij, Buraevskij, Burzyanskij, Buzdyakskij, Chekmagushevskij, Chishminskij, Davlekanovskij, Duvanskij, Dyurtyulinskij, Ermekeevskij, Fedorovskij, Gafurijskij, Iglinskij, Ilishevskij, Ishimbajskij, Kaltasinskij, Karaidel'skij, Karmaskalinskij, Khajbullinskij, Kiginskij, Krasnokamskij, Kugarchinskij, Kumertau, Kushnarenkovskij, Kuyurgazinskij, Mechetlinskij, Meleuzovskij, Mendeleevskij, Menzelinskij, Mishkinskij, Mijakinskij, Neftekamsk, Nurimanovskij, Oktyabr'skij, Salavatskij, Sharanskij, Sterlibashevskij, Sterlitamakskij, Tatyshlinskij, Tuymazinskij, Uchalinskij, Ufimskij, Yanaul'skij, Zianchurinskij, Zilairskij
Chelyabinsk
Silniční pokrytí Chelyabinsk
Ivanovo
Silniční pokrytí Furmanovskij, Gavrilovo-Posadskij, Il'inskij, Ivanovo, Ivanovskij, Kineshemskij, Komosomol'skij, Lezhnevskij, Lukhskij, Palekhskij, Pestyakovskij, Privolzhskij, Puchezhskij, Rodnikovskij, Savinskij, Shuyskij, Teykovskij, Verkhnelandekhovskij, Vichugskij, Yur'evetskij, Yuzhskij, Zavolzhskij
Kaliningrad
Silniční pokrytí Kaliningrad
Kaluzhskaja
Silniční pokrytí Kaluga
Krasnodarskij Kraj
Silniční pokrytí Abinskij, Anapa, Apsheronskij, Armavir, Beloglinskij, Belorechensk, Bryukhovetskij, Dinskij, Eysk, Eyskij, Gelendzhik, Goryachij Klyuch, Gul'Kevichskij, Kalininskij, Kanevskij, Kavkazskij, Korenovskij, Krasnoarmeyskij, Krasnodar, Kropotkin, Krylovskij, Krymsk, Krymskij, Kurganinskij, Kushchevskij, Labinsk, Labinskij, Leningradskij, Mostovskij, Novokubanskij, Novopokrovskij, Novorossijsk, Otradnenskij, Primorsko-Akhtarskij, Severskij, Shcherbinovskij, Slavyanskij, Slavyansk-Na-Kubani, Sochi, Starominskij, Tbilisskij, Temryukskij, Tikhoretsk, Tikhoretskij rajon, Timashevskij, Tuapse, Tuapsinskij, Uspenskij, Ust'-Labinskij, Vyselkovskij
Krasnoyarskij Kraj
Podrobné pokrytí of Krasnoyarsk
Leningradskaja
Podrobné pokrytí of Gatchinskij and Luzhskij
Silniční pokrytí Boksitogoskij, Kingiseppskij, Kirishskij, Kirovskij, Lodeynopol'skij, Lomonosovskij, Podporozhskij, Priozyorskij, Slantsevskij, Tikhvinskij, Tosnenskij, Volkhovskij, Volosovskij, Vsevolozhskij, Vyborgskij
Lipetskaja
Silniční pokrytí Lipetsk
Moskovskaja
Podrobné pokrytí of Balashikha, Dmitrov, Istra, Khimki, Klin, Krasnogorsk, Leninsky, Lyubertsy, Mozhajsk, Mytishchi, Naro-Fominsk, Odintsovo, Pushkino, Ruza, Shakhovskaja, Solnechnogorsk, Taldom, Volokolamsk
Silniční pokrytí Chekhovskij, Domodedovskij, Egor'evskij, Kashirsa, Kolomena, Lotoshinskij, Lukhovickij, Noginskij, Orekhovo-Zuevskij, Ozjorskij, Pavlovo-Posadskij, Podol'skij, Ramenskij, Serebryano-Prudskij, Sergievo-Posadskij, Serpukhovskij, Shaturskij, Shhjolkovskij, Stupino Voskresenskij, Zarajskij
Moskva
Podrobné pokrytí of Moskva (Moscow)
Nizhegorodskaja
Silniční pokrytí Nizhnij Novgorod
Novgorodskaja
Silniční pokrytí Batetskij, Borovichskij, Chudovskij, Demyanskij, Kholmskij, Khvoyninskij, Krestetskij, Lyubytinskij, Malovisherskij, Moshenskoy, Novgorodskij, Okulovskij, Parfiniskij, Pestovskij, Poddorskij, Shimskij, Soletskij, Starorusskij, Valdajskij, Volotovskij
Novosibirsk
Silniční pokrytí Novosibirsk
Omsk
Silniční pokrytí Omsk
Permskij Kraj
Silniční pokrytí Perm
Rostovskaja
Podrobné pokrytí of Rostov-Na-Donu
Samaraskaja
Silniční pokrytí Samara and Tolyatti
Sankt-Peterburg
Podrobné pokrytí of Sankt-Petersburg (Saint Petersburg)
Sverdlovskaja
Silniční pokrytí Jekaterinburg
Tatarstan
Silniční pokrytí Kazan, Agryzskij, Aksubaevskij, Aktanyshskij, Alekseevskij, Al'keevskij, Al'met'evskij, Apastovskij, Arskij, Atninskij, Aznakaevskij, Baltasinskij, Bavlinskij, Bugul'minskij, Buinskij, Cheremshanskij, Chistopol'skij, Drozhzhanovskij, Elabuzhskij, Kamsko-Ust'inskij, Kajbitskij, Kukmorskij, Laishevskij, Leninogorskij, Mamadyshskij, Muslyumovskij, Nizhnekamskij, Novosheshminskij, Nurlatskij, Pestrechinskij, Rybno-Slobodskij, Sabinskij, Sarmanovskij, Spasskij, Tetyushskij, Tukaevskij, Tyulyachinskij, Verkhneuslonskij, Vysokogorskij, Yutazinskij, Zainskij, Zelenodol'skij
Uljanovskaja
Silniční pokrytí Ul'Yanovsk
Vladirmirskaja
Silniční pokrytí Aleksandrovskij, Gorokhovetskij, Gus'Khrustal'ny, Kameshkovskij, Kirzhachskij, Kol'Chuginskij, Kovrovskij, Melenkovskij, Muromskij, Petushinskij, Selivanovskij, Sobinskij, Sudogodskij, Suzdal'Skij, Vladimir, Vyaznikovskij, Yur'yev-Pol'skij, Volgograd
Yaroslavskaja
Silniční pokrytí Bol'Shesel'skij, Borisoglebskij, Breytovskij, Danilovskij, Gavrilov-Yamskij, Lyubimskij, Myshkinskij, Nekouzskij, Nekrasovskij, Pereslavskij, Pervomajskij, Poshekhonskij, Rostovskij, Rybinskij, Tutaevskij, Uglichskij, Yaroslavl, Yaroslavskij


text:
Wikipedyjo:Čym Wikipedyjo ńy je
Wikipedyjo je to yncyklopedyjo internecowo, we kerej swe sprowjyńa moge dowoć koždy. Ńykej atoli sprowjoře mogům ńy wjedźeć, co to uoznočo. Skiž tygo dali my pora bajšpilůw, čym tyn projekt ńy je.
Wikipedyjo ńy je yncyklopedyjům papjůrowům
Uoznočo to, iže ńy můmy uograńičyń techńičnych jakimi sům uobjyntość eli tymatyčność. Informacyje mušům być atoli weryfikowalne a ńy do śe tyž coukowiće wšyjskigo dodować - koždy artikel muśi spouńić regle pjyńću filorůw. Poza tym, sprowjańy Wikipedyje ńigdy śe ńy skůńčy.
Wikipedyjo ńy je dykcjůnořym
Ńy je to zdřůduo wjydzy uo žargońe špecjalistyčnym eli podezdřńik suůw ślůnskich. Ńy do śe sam wćepać artikla jak ntp. Ajzynbańok - to je po polsku kolejarz. Uod tygo typa defińicyji je ślůnsko katygoryjo we polskim Wikisłowniku. Ńy možno tyž dowoć list suůw, ntp. jakigo djalykta lebo gwary.
Wikipedyjo ńy je placym pod publikacyjo wuasnyj twůrčośći
Ńy noležy sam tyž takich zdřůduůw wykořistywać. Ańi kedy moš jake badańy naukowe zuůnačůne bez ća, sům uod publikacyji buchy a cajtůngi lebo jake inkše neczajty. Nowe suowa, kere žeś wymyśliu tyž sam ńy pasujům (wyjůntkym sam može być ntp. sytuacyjo, kedy ńy mo ślůnskigo worta a třa taki zuůnačyć bez zastosowańy śe do reglůw suowotwořyńo we ślůnskij godce; tedy, jeli je to možebne, wyprowadzoš suowo ze uoryginalnyj godki).
Wikipedyjo ńy je můwńicům
Wikipedyjo ńy je můwńicům ze zorty Hyde Park, forům internecowym, placym chaje, abo zajtům uod propagandy abo reklamy. Skiž tygo zakozane je:
- Propaganda abo agitacyjo koždyj zorty. No toć, co we artiklach idźe uopisywać poglůndy, třimjůnc śe atoli prawiduůw neutralnygo wezdřyńo. Ńy je dozwolůne překůnywańy inkšych užytkowńikůw do jakij idyjolůgije, uod tygo sům fora dyskusyjne a ńy Wikipedyjo.
- Autopromocyjo je zakozano. Ńy je zakozane škryflańy uo samym śebje, nale noležy dać pozůr na to, co koždy artikel muśi třimać śe prawiduůw, a je to fest ćynžko utřimać jak fto uopisuje śebje, swoja uorgańizacyjo, firma a t.p. Wkludzańy myngi linkůw do swojij zajty abo podowańe kaj ino wlyźe titla swojij kśůnžki tyž bydźe traktowane kej autopromocyjo.
- Reklama. Koždy artikel powińyn być uoparty na zdřuduach ńyzaležnych uod podmjotu, kery je w ńym uopisany. Nojbaři dotyčy to artikli uo předśymwźyńćach kůmercyjnych.


text:
Malawi
Malawi, Republika Malawi (ang. Republic of Malawi; čičewa Malaŵi, Dziko la Malaŵi) downij Ńjasa – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańjům, Mozambikym a Zambijům.
S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, w uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa w krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi w masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.


text:
Petanque
Pétanque (IPA [pe.tɑ̃ːk]) (szpil w bule/boule, szpil w kugle, petanka) - zorta gry w kugle, szport ze Francyji kaj je fest popularno gro zespołowo lo szpasu abo lo rywalizacyje. Pochodzyńy petanque je rzimskie. Dowńij groli w ńa soldaty we Starożytnym Rzimje i tam kaj bůło Rzimske Imperyjům.
Terozki szpilajům w ńa bajtle i starziki, baby i chopy, nale chopy důminujům.
Petanque je popularno na połedńu: we Połedńowyj Fracyji i Połedńowyj Ojropje w becyrku Strzrůdźymnygo Morza - we Italyji, Můnako a Szpańiji. Szpilajům w ńa tyż we Mjymcach, Belgije, Szwajcaryji a Szwecyji a na inkszych kůntynyntach - we Azyje (Tajlandyjo) i we Africe (Madagaskar, Tůnezyjo, Algeryjo, Synegal).
[Sprowjej] Regle
Wystympujům roztomajte zorty i regle gry w kugle: kugle ze Lyonu, kugle ze Prowansyji, bocce (ze Italiji). Gro śe wszyjske uůne na zawartych a růwnych terynach bez trowy. Sům tyż kugle - bowls - we Wjelgij Brytańji kaj wszyjsko uůnaczům na trowje, szpilplac tyż.
Szpilplac, bale i cyl
- Szpilplac do petanque ńy moge mjeć myńij jak 4 myjtry szyrzki a 15 myjtrůw dugośći.
- Używo śe żeloznych balůw (kugli) ze luftym we postrzodku.
- Gro spolygo na ćepańu balami rynkům do cylu, kerym je mało (30 mm), drzewjanno bal mjanowano wjeprzkem - (pol.) świnka, (fr.) cochonet.
- Idźe tyż śćepować kugle przećiwńika (albo przećiwnygo manszaftu) co by nasze bůły bliżyj wjeprzka.
Szpil
- Nojprzůd szpilery (manszafty) losujům kery zaczyno,
- Uůn szpiler (manszaft), kery zaczyno rysuje uokrůng, kerygo szyrzka mo 35 - 50 centymyjtrůw, ćepje uůn wjeprzka (6 a 10 myjtrůw) a pjyrszy bal,
- Ńyskorzi ćepje drugi (uoba używajům tyn sům uokrůng i ćepjom ze ńygo),
- Kerygo bal je bliżyj wjeprzka tyn ńy muśi ćepać,
- Jak tyn co uůnygo bal bůł dalij, ćepńe lepij uode drugigo, ćepje tyn drugi (wprzůd moge używoć myjtermas coby zbadać na zicher).
Půnkty
- Půnkty ze taki tajli moge erbnůńć ino jedyn.
- Kożdo nostympno tajla zaczyno uůn szpiler (manszaft), kery przůd erbnůł půnkty.
- Nostympno tajla gro śe we drugo strona (roz w jedno, roz w drugo)
- Szpil mo tela tajli wjela trza, aże jedyn szpiler ńy bydźe mjoł uokryślůnyj wjelośći punktůw.
- Zwyćynzcům je tyn szpiler (manszaft), kery w cołkim szpilu zdobydźe 13 půnktůw (albo 15 ).
Uodrůżńo śe trzi roztomajte szpile:
- single (fr.) tête-à-tête - jedyn na drugiego, kożdy mo 3 bale;
- dublety - dwa manszafty ze dwoma szpilerami, kaj kożdy szpiler mo trzi bale;
- triplety - dwa manszafty ze trzima szpilerami, kaj kożdy szpiler mo dwa bale.
[Sprowjej] Petanque na Ślůnsku
Sum roztomajte ślůnskie uorganizacyje petanque:
- Sekcja Petanque przy Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Piekarach Śląskich
- Sekcja Petanque przy Stowarzyszeniu Domu Miasta Saint-Etienne w Katowicach - je sekcjo we stowarziszeniu, szpilo we polskij pjyrszyj lidze Polskij Federacyji Petanque. Uůnyj anfang bůł we 2009. We 2009 zdobůła titel majstra trzećij ligi. We 2011 zdobůła titel wicemajstra drugij ligi i wlozła do pjyrszyj ligi PFP.
- Śląski Klub Petanque "Carbon" Katowice je klubym, wjinkszo nale szpilo we polskij trzecij lidze Polskij Federacyji Petanque - Uůnygo anfang bůł we 2012.
- Klub Sportowo-Rekreacyjny "Amicus-Giszowiec" kery mo plac przi grubie "Murcki-Staszic". We "Amicusie" grajům tyż we szkata.
- Klub Sportowy Petanque "Stal" Chorzůw - je ferajnym zwykłem, bez to ńy je we Federacyji a ńy szpilo we lidze. Uůnygo anfang bůł we 2011. Swoj plac mo kaj Chorzowskie Stowarzyszenie Pomocy "Serce".


text:
Zobacz również
Adam AduszkiewiczMaciej BanachUrszula BartkowskaIzabela Barton-SmoczyńskaAndrzej BlikleWaldemar BudzyńskiSławomir DąbrowskiIgor JankeMałgorzata JóźwiakJustyna KaczorowskaMarcin KijakWiola RębeckaBeata KornowskaRobert KorzeniowskiSebastian KotowGrzegorz KozakRobert KozakIwona KuźlikKrzysztof LitwińskiKatarzyna MaciejewskaMichał NaftyńskiKatarzyna PawlowskaMarcin PeryTomasz PlataGrzegorz PytkowskiDorota RabenMaciej RzepkowskiGrzegorz SłupskiMarcin SobocińskiByron SoulopoulosLeszek StafiejMaja StefańskaMarek StelmaszakMariusz StępnikKarol SusickiBartłomiej TrochowiczBrian TracyMałgorzata WawrzyniakKrzysztof WiewiórkowskiAgnieszka WoźniakEwelina PiskorskaTomasz Bartuzel


text:
Czasowo strefa
Czasowo strefa - wytyczůny wjyrch powjyrzchńi Źymje uo szerokośći 15° dugośći geograficznyj, kery rozćůngo śe połedńikowo mjyndzy bjygůnůma, we kerym urzyndowo uobowjůnzuje jednoki czas (czas strefowy). Je uůn słůnecznym czasym strzedńim postrzedńygo połedńika tej strefy, kery růżńi śe uo cołkowito liczba godźin uod uńiwersalnygo czasu.
Wszyjske půnkty położůne na tym samym połedńiku majům tyn sům lokalny czas (mjejscowy). Kożdo zmjana dugośći geograficznyj powoduje zmjana lokalnygo czasu - we uokreśe, jak ludźe zaczyńi przekludzać śe coroz czyńśći a gibći, stowało śe to fest ńywygodne. Cołko Źymja potajlowano na 24 strefy czasowe. Uńiwersalny czas a czasowe strefy zostoły zapropůnowane we 1878 roku uod kanadyjskigo wynalazce Sandforda Fleminga, zaś wkludzůno je we 1884 roku.
Strefy czasowe w ńyzmjyńůnym ksztołće uobowjůnzujům na morzach a uoceanach. Na lůndach jejich ksztołt zostoł zmodyfikowany tak, coby małe a strzredńe państwa znodły śe we uobrymbje jednyj czasowyj strefy, czyli uobowjůnzywoł w ńich jedyn czas. Wjynksze państwa, take jak Zjednoczůne Sztaty, Kanada, Brazylijo, Rusyjo abo Australijo, znojdujům śe we kilku czasowych strefach. Nojwjynkszym krajym na śwjeće, we kerym na cołkim terytorjům uobowjůnzuje ta sama czasowo strefa sům Chiny i to půmimo, aże růżńice we suůnecznym czaśe mjyndzy wschodńimi i zachodńimi prowincyjůma wynoszům przez 3 godźiny.


text:
Italsko godka
Italsko godka (it. l’italiano, lingua italiana, posuchej) je to indoojropoejsko godka, kero przinoleży do skupiny růmańskich godkůw. Wespůłbytuje ze inkszymi noworůmańskimi godkůma a mo moc regijůnalnych waryjantůw, ńyrzodko uodtajlowujůncych śe uod ńi a stanowjůncych dali regijůnalne godki.
Italski je uoficjalny we Italiji, San Marino, Szwajcaryji (wespůł ze francuskim a mjymjeckim, kej to retorůmańsko godka je uoficjalno jyno we Gryzůńiji) a tyż we Watykańe (ze łaćinům). Je drugům godkům we Istryji (Chorwacyjo) a, do kupy ze słowyńskům godkům we mjastach Pirůn, Izola a Koper we Słoweńiji.
Ńimo tygo, co ńy je we tych krajach sztyjc italsko godka godano a ńy je skiż tygo wykorzistywano we uoficjalnym prawjyńu, je pospoliće rozůmjano we Můnako, na Malće, Korsyce we Nizzardo (Francyjo) a we myńszych skupinach we Libiji a Algeryji.
[Sprowjej] Italsko a ślůnsko godka
We ślůnskij godce do śe uwidźeć jakich słůw a ausdrukůw, kere majům italske pochodzyńy. Przikłodym takigo moge być zozwůr (it. zenzavero), paryzol (it. parasole) a tyż i take typowe ślůnske słowa, jak galoty (it. caligotte). Ńy je ale takich wyrazůw kupa, skiż tygo, co prymarny ajnflus na ślůnsko godka mjoł mjymjecki a polski.