text:
Stawizny Serbow
Prědne znate wobydlarje źinsajšneje Łužyce su byli keltiske ludy. Pón, wokoło lěta 100. pśed Kristusom, toś ta zemja jo była wobsedlona pśez germaniski lud Semnonow. Jich městno w běgu śěganja ludow su wobsajźili słowjańske ludy. Jich pótomniki su źinsajšne Serby.
Rane stawizny (srjejźowěk)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W lětach 623-658 Łužyca jo słušała do wjerchojstwa Sama, prědnego znatego kraja pódwjacornych Słowjanow. Wót 7. do 8. stolěśa su w Łužycy byli rodowe wjerchojstwa wjeźone pśez serbskich wjerchow. Jaden z nich - Miliduch, "kral" serbskich rodow - jo se bił w lěśe 806 z Frankami. W 9. stolěśu su słušali do Wjelikeje Morawskeje. Tak jo było do lěta 907. W lěśe 963 su se dobyli pśez Gera, markgrobu sakskeje Pódzajtšneje marki. W lěśe 1002 Bolesław Chrobły jo pśirědował Łužycu k Pólskej, což jo se pśipóznało w Budyšyńskem měrje (1018). Pózdźej zasej w nimskich nabrankach (1031) ako źěł Mišnjańskej marki, českich Luksemburgow pód nimskim kejžorom Karlom IV.
Intensiwnjejše nimske wobsedlenje serbskich stronow namakajomy w stawiznach Serbow prědny raz pód Heinrichom I. Za tym až ten běšo wujadnał we wójnje pśeśiwo Hungorskej w lěśe 926 tuchylny pśiměr, jo měł zaměr swójo mócnaŕstwo na pódzajtšu rozšyriś. Z tym jo kśěł na jadnom boce zajźowaś, až słowjańske rody by mógli pódpěraś hungorsku armeju w dalšej wójnje pśeśiwo Hungorskej. Na drugem boce jo kśěł kolonizěrowaś strony, aby wót nich wótedankow pominał. Togodla jo zadobył se 927 do strony słowjańskich rodow pódzajtšny Łobja. W kšutej zymje 928/929 jo dobył pśez wugłodnjenje, wótpalenje a militarnu móc Branibor, kótaryž jo był centrum Stodorjanow, tak teke pó dwaźasćich dnjach woblěgowanja grod Gana, kenž jo był głowna twardnica Głomacanow (Dalamintow). Pśipódla Heinrich jo dał dorosćonych wusmjerśiś, źiśi znjewólniś a swójich wójnarjow grod rubiś. Aby šćitał pódzajtšne granice, jo dał natwariś twardnice, mjazy nimi grod Mišnjo.
Ale Serby su derili slědk, z tym až su pśeprěkowali Łobjo a nadpadnuli grod Walsleben, su wópalili jo a su wusmjerśili kuždych wobydlarjow. Togodla Heinrich a jogo wójaki su maršěrowali w wjelikej licbje pśeśiwo grodoju Lunkini. To jo źinsajšne město Lenzen a jo było tencas zazdaśim nejwažnjejša twardnica Słowjanow. Na 1. september su wobstupili Lunkini a wetom až styridnjowske woblěgowanje su pśišli druge serbske rody, aby pomogali. Dnja pětego septembra jo se stała wjelika bitwa mjazy Saksojskimi a Serbami. Chtož jo mógał wuběgnuś wójowanišćoju, jo wumrěł zwětšego we wokolnych bagnach. Chronisty su myslili, až 120'000 až do 200'000 su pśisajźili swóje žywjenja.[1] Źinsa se wuchada wót togo, až take licby su spśegnawane, ale to pokaza, kaki wuznam bitwa jo měła. Na 6. september Serby su se powdali. Muže su musali wótedaś broni a su se wótkatowali, žeński a źiśi su se łapili.
Tak wšykne serbske sedlarske strony su słušali k mócnaŕstwoju Heinricha I., zawěsće teke źinsajšna Dolna a Górna Łužyca. Pó smjerśi Heinricha jo pśewzeł tron jogo syn Otto I. w lěśe 936. Ten jo zasajźił Gera ako markgroba Saksojskeje Pódzajtšneje Marki. Ta strona se wupśestrěła mjazy Łobjom, Habolu a Solawu. Gero jo pókšacował pódtłocowanje Serbow. W lěśe 939 wón jo pśepšosył 30 serbskich wjerchow ku gósćinje a ako su byli bźez bronjow, su se mordowali. Biskupstwo Branibor a biskupstwo Havelberg stej se załožyłej 948 a stej se pódstajiłej arcybiskupstwoju Magdeburga. Stej dejałej se staraś wó christianizaciju wobsajźonych stronow.
Jo slědowało zběžk Serbow, ale pó někotare bitwy, Gero jo dobył 965 nad Milcanami, Łužycanami a Luticami a tak jo rozšyrił kněstwo až do Odry.
We wjelikem zběžku wót 983 pak su se zwignuli słowjańske rody pśeśiwo kněstwoju Pódzajtšnych Frankow. Pód wjednistwom Luticow jo se raźiło jomu se wulichowaś za 150 lětow a swóju samostatnosć slědk dobyś. Zběžk jo wujšeł wót Retri a jo zachopił na 29. junij 983 z nadpadom na biskupstwo Havelberg, pśi comž biskup Dudo jo se wusmjerśił. Jo slědowało znicenje groda a biskupskego sedła Branibora a Stareje Marki, w kótarejž su wurubili kloštaŕ Kalbe.Wšykne nimske politiske a cerkwine zastupniki su se wugnali. Teke Obodrity su se pśizamknuł a su kóncowali biskupstwo Oldenburg, kenž jo lažało w njom stronje. Pón su nadpadnuli Hamburg, ale Nimske su mógali zaźaržaś nad wjednistwom biskupa Giselhera wobsajźenja na pódwjacor Łobja. Serby nad sakskim a durinskim kněstwo njejsu wobźělili na zběžku.
Zběžk jo był kóńc prědneje faze nimskego pódzajtšnego sedlišća, pśeto lěcrownož wót lěta 985 nimske wjerchy su wójowali gromaźe z pólskim wjerchom Mieszkom I. a pózdźej z Bolesławom I. kužde lěto pśeśiwo Słowjanam, njejo se raźiło jomu stronu zasej pódejśpiś.
Akle w lěśe 1134 jo była zasej dobyś pśez Albrechta Mjadwjeźa. Kněstwo Nimcow jo było pśetergnuś teke w lěśe 1002, dokulaž něgajšny zwězkaŕ Boleław I. Chrobry jo wobsajźił strony Łužycanow a Milcanow. Togodla Heinrich II. jo změnił swóju politiku a jo se zwězał z Luticami w lěśe 1003. Wót 1004 su wójowali pśeśiwo Pólskej. Jo slědowało wjele biśow z rozdźělnymi wukóńcami někotare pśiměry. Ale akle w Budyšyńskem měrje su se dojadnali, až Bolesław jo wobchował strony. Su wóstali w pólskem swójstwje až do lěta 1131.
Christianizacija jo zachopiła w źasetem stolěśu. Pśi tom jo mogało pśez natwarjenje biskupstwow nic jano misionarizěrowanje se pógóniś, ale teke granicne strony se šćitaś. Serby, Milcany a Luticy su musali wótedaś źasetkowy dank na biskupa Mišnja. Teke za šćitanje granicnych stronow markgroby su natwarili Burgwarden. Tak Słowjany su musali płaśiś wótedanki na lenowego kněza. W tom casu jo dało hyšći, a teke pózdźej, słowjańske Župane. To su byli sudniki, kótarež su suźili pó starem słowjańskem pšawje w wót Nimcow wobsajźonych stronach.
Bogi[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Stawizny Serbow wót 1600 až do 1900[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W lětach 1635-1815 su byli źěl Sakskeje, pózdźej jo słušało teke źěl k Pšuskej (połnocny źěl pó rozdźělenju Sakskeje w 1815). Wót 12. stolěśa intensiwne nimske wusedlowanje - głownje w górach, městach a luźi bźeze zemje - jo wugbało, až Słowjany su bywali wót 13. stolěśa mjeńšynu w tom regionje.
W lěśe 1815 pśi administratiwnej reformje Pšuskeje su pśirědowali pódpołnocnu Łužycu do noweje prowincy Šlazyńskeje. Wót 1871 ceła Łužyca słuša k zjadnośonej Nimskej. W lěśe 1919 delegacija Serbow jo se wobźěliła na Versailleskej konferency, źož su pominali pógromadny kraj z Českeju. Ale njejsu jim k słowoju pśiś dali.
Stawizny Serbow wót 1900 až do kóńca drugeje swětoweje wójny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Zachopjeńki 20. stolěśa (1900-1918)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na zachopjeńku 20. stolěśa młoźinske gibanje jo dojśpiło wutwórjenje někotarych towaristwa we jsach w bogatej licbje. W tom casu teke dolnoserbske pismojstwo jo měło wjerašk ze zastupowarjom ako Juro Surowin, Mato Kosyk, Wylem Nowy a Bogumił Šwjela, to su byli teke nejwuznamnjejše zastupniki togo casa. Pśez Maśicu Serbsku te zastupniki su mógali serbsku kulturu towarišnostnje a wědomnostnje wobwliwowaś, k cesću tomu 1905 Chóśebuz jo swěśił 25. wrośenica wobstojanja Maśice Serbskeje. 1912 Šwjela jo był sobuzałožowaŕ Domowiny. Domowina jo wědomnostne towaristwo, kótarež jo zajmy Serbow pódprěło a spěchowało. W tom casu jo było prědny raz, až dolno- a górnoserbski lud stej zgromadnje pśeśiwo germanizaciji a šowinizmoju wójowali.
Weimarska republika (1918-1933)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pśez załoženje Domowiny 13. oktobera 1912 we Wórjejcach jo nastał žywy zajm za narodne a kulturelne žywjenje we jsach. Załožarje Domowiny, Jakub Bart, Bogumił Šwjela, Jan Dwórnik, Handrij Króna a wucabniki Jurij Słodeńk, Franc Kral a Michał Nawka, su zjadnośili 31 towaristwow z dogromady 2 890 cłonkow. Prědny pśedsedaŕ jo był Arnošt Bart a jogo pomogaŕ jo był faraŕ Bogumił Šwjela. To jo zachopjeńk rozmacha za Serbow, wósebnje w serbskem kulturelnem žywjenju. Prědna swětowa wójna jo pśetergnuła statkownosć w towaristwach, teke młode Serby su śěgnuli do wójny a su wumrěli za bźezmyslnu wójnu.
Pó wójaŕskem póbiśu jo Bart wójował za Łužycu ako swójski a lichotny stat, ale wón jo se raźił, dokulaž dobywarske mócy su měli druge plany z Nimskej. Skóńcnje Bart pśez Wajmarsku justiciju jo był popajźony a wón jo musał wuznaś, až jogo pśedewześe, njeglědajucy na pódpěra słowjańskich ludow, njejo k dostaśoju było.
Z rozdźělnym srědkom a metodom stat a cerkwja stej pónižyłej Serbow a jich duchne wjednistwo, aby wuwijanje Serbow a jich narodne sebjewědobnje su wobgranicowali se. 1920 jo był samo wótźěl za Serbow, za wobglědowanje Serbow. Ale serbske spisowaśele, komponisty, wuměłce, duchowne a wucabniki su wopytowali serbskemu ludoju narodnu identitu zapósrědniś a se załožyli wšake towaristwa. Diskriminacija w nimskej pśiběrała, wósebnje pśi mjeńšynach, kaž Pólaki, Serby, Frize a Dany wóźiła k tomu, až 1924 towaristwo „Towaristwo narodnych mjeńšynow w nimskej“ se załožyła. Wóni su měli casopis Kulturnawóla, serbski žurnalist Jan Skala jo pśewzeł casopis 1925 ako redaktor .
Pó inflaciju a dopołne wochudnjenje źěłaśerjow, burow a stawow góspodaŕstwo jo mógło zmógnuś se. 1929 góspodaŕska kriza jo teke dośěgnuła nimsku, ako wuslědk kriza swětowego gospodarstwa.
[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Z pśenjasenje mócy nimskego prezidenta Paula von Hindenburga na Nacionalsocialisty na 30. januarje 1933 jo se zachopił śamny wótrězk za nimski a serbski lud. Ako wšuźi w nimskej teke we Łužycy su byli popajźenja, kaž na pśikład dr. Jan Cyž, Martin Noack, Gustav Jannack, Arnošt Bart, Kurt Krjeńc, Pawoł Njek atd. W aprylu 1933 serbski Sokoł a burski zwězk su se musałej samej rozpušćiś. W nalěśu 1933 casopis Serbske Nowiny jo był wót nacijow zakazany, pón teke druge serbske casopise jo były likwiděrowane, ako na pś. Sokołske Listy, Serbski Hospodar Serbski Casnik[2]. Rownocasna serbska rěc w šulach jo była zakazana.
W Českej, Pólskej, Belgiskej, Francojskej, Kanadiskej, Ameriki a Jugosłowjańskej su byli protesty pśeśiwo antisłowjańskemu póstupowanjeju. Ako nimski - tak teke serbski lud se naźejał se, až pśez nacionalsocialisty katastrofalna situacija se pólěpšyjo, togodla wjele Serbow su byli cłonki NSDAP.
Na 27. decembrje 1933 nowy pśedsedaŕ jo był wucabnik Pawoł Nedo a jogo zastupnik jo był faraŕ Johannes Wenke. Njeglědajucy na śěžki wobstojnosći Domowina organizěrowała wót 1934 až do 1936 žywe kulturne žywjenje. Na pśikład serbski spiwański swěźeń we Wórjejcach abo prapremjera dramy „Paliwaka“ w kopicy. Jurij Wjela jo pisał wjele powěsći a jo kritizěrował z tym nacionalsocialistow.
Zakazoju Domowiny 1937 su slědowali dalšne zakaze, tak teke nałožowanja serbskeje rěcy w šulach, zakaza casnikarstwa, nakładnistwa a serbske śišćarnje su musali zacyniś, Serbski dom, biblioteka a archiw su byli konfiscěrowane. Serbske wucabniki a duchowny su byli w nimskich wobcerkach pśestajiś. Chto jo protestěrował pśeśiwo nacionalsocialistam jo zasuźił popajźeństwa, abo teke w tom casu su byli deportacije do koncentraciskich lěgwow. Na pśikład dr. Marja Grólmusec a Alojs Andricki su wumrěli w koncentraciskich lěgwach.
1940 Himmler jo planěrował wusedlenje Serbow ako „lud mimo wjednika“ do pódwjacora. Druga swětowa wójna jo teke wjelgin špatna za Łužycu była a pśinjasła wjelike zgubjenja, wósebnje za dolnoserbske jsy.
Pówójnski cas[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Na 9. maja 1945 jo był w Praze załožony serbski wuběrk. Cil wuběrka, zaprědka teke wót Domowiny, jo był pśirědowanje Łužyce na Čechosłowaksku, ale to jo było wótpokazaś južo 1946 wót sowjetskego wjednistwa. Domowina jo nowa se załožyła na 10. maja 1945 w Chrósćicach, a jeje cil jo był serbsku identitu w Dolneje Łužyce wóžywiś.
Pśez wuswójenje junkarjow a wójnskich złosnikow serbske mały bury a rolnikarje su dostali zemju a wuswójenje wjelikich zawodow jo wjadło k prědnym ludowym zawodam. Wukubłanje serbskich nowowucabnikow, natwarjenje serbskego šulstwa a wukubłanje serbskich gymnaziastow w Čechosłowakskej su stwórili zakład za narodnu angažěrowanu serbsku inteligencu.
Wobzamknjenje Kazni wó zachowanju pšawow serbskeje ludnosći na 23 měrca 1948 jo dało prědny raz w stawiznach małego luda statne garantije k šćitoju a k spěchowanjeju swojeje rěcy a kultury[3]. To jo zakład za załoženje serbskich institucijow w pěśźasetych lětach a za spěchowanje serbskeje kultury na wjele pólow wuměłstwa a w sorabistice.
Za źiwanje serbskich zajmow jo był zawjasć wótźělenje z serbske nastupnosći, na pśikład kultura a nutśikowna politika, w danej NDR- ministaŕstwje.
Aby šćitaś rownostajenje serbskeje ludnosći, su se wudawali wšake wustawjenja. Na pśikład stej zawjadłej serbska šulska wucba a dwójorěcne pópisanje wót zjawnych institucijow w nimskej stronje. Weto jo prěgowała oficielne politika napśeśiwo Serbam wót reglementacije a kontrole, rownož wěsta samostatnosć su dostali.
W pśirownanju k drugim mjeńšynam stej mógałej serbska kultura a wědomnosć šyroko se rozšyriś. Weto jo wuwjadło wopadowanje wót serbskego z wšednego dnja wjelgin malsny. Program kubłanja a pódpěranje dwójorěcnosći stej wopadałej.
Zachopjeńki gibanja serbskeje kultury pó 1945 su byli wjelgin śěžke, dokulaž pjerwjej běrokratiske zajźawy sowjetskego boka su pśiwinuli. Akle pśez pśewześe saksojšciny kazni Serbow pśez kraj Bramborska w lěśe 1950 jo se zmóžniło lěpše móžnosći za Serbow.
Pśez zachopjeńk mocneje industrializacije w pěśźasetych lětach Łužyca jo była centrum za energiju. Togodla jamy za brunicu su nastali, serbske jsy su se zgubili to jo póspěšyło pśiměrjenje serbskeje rěcy.
Z nuzkanim kolektiwizacije rolnikaŕstwa w lěśe 1960 jo było za wjele serbskich burow tšašne tšojenje. Serbska rěc jo se śišćała pitśku wěcej do doma a žywnosći a tak rozšyrjenje jo było jano śěžko móžno.
Góspodaŕstwo kraja jo měło katastrofalne slědy, dokulaž tysace staśanow su wuběgnuli wót NDR do BRD.
Na 13. awgusta 1961 gibanje wuběgnjenja jo se stopowało pśez twarjenje murje w Barlinju. Wóna jo źěliła Nimsku a ludnosć za něźi 3 lětźasetki.
Cas wót 1989[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pó zasejzjadnośenju Nimskeje 3. oktobra 1990 su se Serby procowali wó wutwórjenje awtonomnego stata, ale zwězkowe kněžaŕstwo w Barlinju njejo zwóliło do togo a jo rozdźěliło strony Serbow znowego mjazy Sakskej a Bramborskej. Ale Serby maju pšawa narodnych mjeńšynow - maju swóje šule a kulturne organizacije; napise na wobchodowych toflach městow a zastojnstwow su dwójorěcne.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Georg Grüneberg: 1. Teil:Eintritt in die Geschichte mit einer Schlacht. W: Märkische Allgemeine., 31.08.2004. wótwołane: 09.07.2009.
- ↑ Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 157]
- ↑ Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 197]
Literatura[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- Klaus J. Schiller, Manfred Thirmann: Geschichte der Sorben, VEB Domowina- Verlag Bautzen 1979.
- Jan Šołta, Pśeglěd serbskich stawiznow, do dolnoserbšćiny pśestajił Erwin Hanuš, Budyšyn 1976.
- Peter Kunze, Serby w Dolnej Łužycy, do dolnoserbšćiny pśestajił Uwe Gutšmidt, Podstrupim 2001


c: text/html

text:
Serbscy wuměłcy a jich zjawna prezentacija w prěnjej Čěskosłowakskej republice
W aprylu 1932 bu specializowany sorabistiski wotdźěl dźakowano aktiwity městneje skupiny Čěskosłowakskeho-serbskeho towarstwa »Adolf Černý« (Československo-lužický spolek »Adolf Černý, wot nowembra samsneho lěta Společnost přátel Lužice) w Měšćanskej bibliotece w Mladej Boleslavje wotewrjeny. Čitarjam poskići so tam wulki dźěl serbskeje kaž tež dalšeje literatury. Biblioteka abonowaše tež serbske dźeniki a časopisy. Wotdźěl, jasny dopokaz za stupacy zajim na serbskim ludźe w měsće, nošeše tež čestny titul. Njebu pak po serbskim basniku abo spisowaćelu pomjenowany, kaž by so wočakować móhło, ale po komponisće Bjarnaće Krawcu.
Serbska delegacija z Bjarnatom Krawcom (prědku, 3. wotlěwa) dnja 27. awgusta 1927 w Mladej Boleslavje Foto: Wokrjesny archiw, Mladá Boleslav
Čehodla? Krawc bě w regionje najznaćiši Serb. Bjez njeho so nimale žane wjetše zarjadowanje, kotrež bě Serbam w Mladej Boleslavje wěnowane, njewotmě. W lětomaj 1922 a 1927 nawjedowaše Krawc serbske chóry, kotrež tež tu wustupichu. Zapozdźene swjećenje jeho 70. narodninow w aprylu 1931 bě prěnje zjawne zarjadowanje nowozałoženeje městneje skupiny čěsko-serbskeho towarstwa. Hač do nalěća 1932 wopyta Mladu Boleslavu hišće dwójce, najprjedy ze sportowcami Sokoła a pozdźišo składnostnje bala gymnaziastow a realnych šulerjow, kotřiž běchu jeho jako čestneho hosća přeprosyli.1
W lěće 1933 na horje Mužský w Čěskim raju
Na puću na wjeršk Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště wita wot lońšeho julija informaciska taflička turistow. Tuta dopomina na to, zo bě hora w zašłosći něšto króć městnosć manifestaciskich zhromadźenjow. Loni bě tomu 150 lět, zo spjećowachu so čěscy politikarjo 11. julija 1869 přećiwo dwě lěće staremu rakusko-wuherskemu wurunanju. Njejednaše pak so wo jónkrótnu podawiznu. Spočinajo w lěće 1868 ze zhromadźenjom pod horu Říp, zwotkelž kamjeń za twar Narodneho dźiwadła w Praze pochadźa, rozšěri so w čěskich krajach tak mjenowane lěhwowe hibanje (táborové hnutí) manifestaciskich politiskich zetkawanjow. Tute wotměwachu so prawidłownje na pomjatnych a wuznamnych horach. Mužský, markantny wosamoćeny wjeršk nad Jizeru, poskićeše so jako idealne městno za podobne zetkawanja. Tu manifestowaše so tež runoprawosć čěšćiny a němčiny w lěće 1900, w lěće 1919 woswjeći so tu nastaće republiki a w lěće 1928 so jeje dźesaćlětne wobstaće wopomni.Hora Mužský wyše čěskeho města Mnichovo Hradiště běše městnosć manifestaciskich zetkanjow. Foto: SKAMjenowane zetkanja informaciska taflička jadriwje předstaji a podobnu kedźbnosć kaž k lětu 1869 wěnuje hakle zaso 5. julijej 1933. Na wopomnjenskim dnju słowjanskeju japoštołow Cyrila a Metoda (w namołwje k wobdźělenju bě tež róčnica smjerće Jana Husa naspomnjena), přińdźe na městno bohatych stawiznow k sylnej manifestaciji přećiwo přesćěhanju Serbow ze stron němskeho nacistiskeho režima. To je zawěsće přiměrjena kedźbnosć – wšako naspomnjenje manifestacije na wjeršku Mužský w žanym přehledźe serbskich stawiznow njepobrachuje, jedna-li so wo Stawizny Serbow Měrćina Kaspera, Kurze Geschichte der Sorben Petera Kunzeho, njepobrachuje ani w druhim zwjazku wučbnicy Serbske stawizny. Podobna je tež situacija na čěskej stronje. Na internetowej stronje Towarstwa přećelow Serbow je samo w tołstym pismje napisana sada, kotraž je podawiznam na wjeršku Mužský wěnowana. A wo naspomnjenje manifestacije w bjezposrědnjej bliskosći wjerška so wulki podpěraćel Serbow, historikar a bywši senator Jaromír Jermář dołhi čas staraše.
Bjez wulkeho přehnawanja móže so manifestacija na wjeršku Mužský jako zakładny kamjeń abo samo mytiski dypk modernych serbsko-čěskich poćahow mjenować. Hačrunjež so pola podawiznow z wjace hač 30.000 wosobami, kotrež wustupowachu hnydom po zetkanju, jara přehnawa (w lěće 1935 pisa hłowny organizator zetkanjow, zastojnik Miloslav Škoda z čěskeho města Mladá Boleslav w brošurce Tragiske serbske prašenje, zo zetkachu so na městnje »přez 20.000 ludźi z Jizerskeje kónčiny«), jednaše so z přehladom wo najbohatšu wopytanu zjawnu narěč k podpěrje Serbow. Tutu přetrjechichu najskerje hakle w lěće 1945 manifestacije ze žadanjom wo přidruženje Hornjeje a Delnjeje Łužicy k Čěskosłowakskej.
Mladoboleslavska sokołska župa Fügnera a započatki serbskeho Sokoła
W měrcu 1933 – potajkim měsac do toho, zo nacistiski režim Serbski sokołski zwjazk k tomu nuzowaše, so rozpušćić; tola hižo po konfesionalnym rozpačenju, kotrež woznamjenješe faktiski rozpad jeho činitosće – reziměrowaše Josef Maštálko (1876–1950) na stronach župneho łopjena Ruce čěsko-serbske sokołske aktiwity. Maštálko bě funkcionar sokołskeje župy Fügnera z Mladá Boleslava a hižo wjace hač dźesać lět zamołwity za poćahi k serbskemu Sokołej. W swojim teksće tuž njelutowaše ze sebjekritiku: »Dyrbimy přidać, zo mamy sami wulku winu na tym, zo smy bratrow we Łužicy zanjechali, kotřiž ćežkich wuměnjenjow dla njemóžachu k nam přińć. Naše styki běchu hłownje wobmjezowane na inteligencu – ale lud wo tym wjele njewědźeše« (3/1933).1
Z jeho słowow klinči hórkosć nad tym, zo njebě so serbskemu Sokołej najebać čěsku pomoc poradźiło narodnu mysl mjez Serbami bóle rozšěrić. Maštálkej drje zdachu so poćahi župy Fügnera ze serbskim Sokołom z perspektiwy lěta 1933 podarmo być, my wšak njemóžemy z jeho rezignowacymi słowami scyła přezjedni być. Župa Fügnera přewodźeše mjenujcy serbski Sokoł po cyłej dobje jeho mjezywójnskeje eksistency. A tutón zhromadny puć je zajimawy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Magdeburg/Berlin (B/SN). Zastupjerjo diecezanskeje a katolskeje rady wuchodnych biskopstwow su so zjawnym medijam za live-wusyłanja Božich słužbow za čas korony dźakowali. Wotpowědne listy pósłachu intendantam, programowym direktoram a redakciskim nawodnistwam. Wujednali běchu je 25. apryla we widejokonferency „wuchodneju radow“. Tež předsyda rady katolikow Dagobert Glanz słuša k podpisarjam. Lětne zetkanje diecezanskeje a katolskeje rady słuži tomu, sej informacije wuměnjeć a zhromadne stejišća sej zdźěłać.
Nowy akcijny program
Lipsk (B/SN). Z Božej słužbu w Lipšćanskej ewangelskej cyrkwi swj. Mikławša su spočatk meje fararja Lüdera Laskowskeho do noweho misionskeho zastojnstwa zapokazali. Słužbu jako farar započa wón 2009 we wosadźe Großschirma. W tym času bě tež zamołwity za studentow Freibergskeje Hórniskeje akademije. Nadawk 46lětneho duchowneho w Lipsku nětko je, wuwiće cyrkwinskeho skutkowanja w nowych dźělach města nawjedować. Ewangelsko-lutherski cyrkwinski wobłuk w Lipsku tak swoje skutkowanje rozšěri. W přichodnych dźesać lětach ma znajmjeńša 30 000 bydlenjow w nowych měšćanskich dźělach, kaž na přikład při něhdyšim hłownym dwórnišću w Gohlisu, nastać. Z diakoniju ma Laskowski wšelke socialne projekty wuwiwać a wothłosować. Wjace k tomu pod www.kirche-die-weiter-geht.de
Dušepastyrstwo při telefonje
Rom (B/SN). Znowa je bamž Franciskus na grafiće widźeć, tónkróć na wulkim nasćěnowym wobrazu w Albano. W Laziale blisko Roma je bamž jako rjedźer woknow předstajeny, kiž smog bliskeje fabriki z njebja trěje. Twórba wuměłca Maura Pallotty předstaja tak zasadźenje bamža za wobswětoškit. Nadawkidawar je biskopstwo w Albano, kotrež je bamž Franciskus njedawno wopytał. Pallotta bu znaty přez grafito, kiž pokazuje Franciskusa jako supermana.
Dźěći před namocu škitać
Radebeul (B/SN). Sakski šef Diakonije Dietrich Bauer starosći so přiběraceje namocy w swójbach dla. „Wuskutki izolacije, minimalne socialne kontakty, wulke financne starosće a strachi eksistency, homeoffice, hladanje dźěći a homeschooling poćežuja mnohe swójby a zawinuja stres“, wón rjekny. Trajace přežadanje přez izolaciju spěchuje agresije a namóc. Wosebje dźěći maja so před namocu škitać. Šef Diakonije wupraja so tuž za to, podpěrać ze wšej mocu akciju zwjazkoweho ministerstwa za swójby „Žane dźěćo same njewostajić“!
Lěkuja pacientow z wukraja
Hannover (B/SN). Předsyda rady Ewangelskeje cyrkwje w Němskej (EKD) Heinrich Bedford-Strohm je wšěm muslimam w Němskej postrowy přeća žohnowanja k ramadanej posrědkował. „Zhromadne dźěło z druhimi w modlitwje kaž tež w nabožinskej praksy křesćanki a křesćanow z muslimkami a muslimami wjaza“, Bedford-Strohm wujasni. Ramadan je 9. měsac po islamskej protyce. W tym času maja so muslimki a muslimojo po předpisach korana wot schadźenja słónca hač k jeho chowanju posćić. Tak słuža woni Bohu a sej zdobom ćěło a duch wučisćeja. Za muslimow w Němskej započina so póstny měsac ramadan 24. apryla a kónči so 24. meje.
Pomha w chorowni
Podstupim (B/SN). Krajna předsydka braniborskeje Lěwicy Anja Mayer pomha za čas koronapandemije w Podstupimskej katolskej chorowni swj. Józefa. W ćežkich chwilach korony dla je chorownja wo pomoc prosyła. Wjacori pomocnicy z medicinskim wukubłanjom so přizjewichu, mjez nimi politikarka Anja Mayer. Wukubłana lěkarska pomocnica je hač do lěta 2006 w tym powołanju dźěłała. Nětko wukonja 41lětna rady słužbu we wotrjedźe za nuzowe přijimanje.
Rom/Vatikan (B/SN). „Rozestajachmy so z prašenjemi, kotrež cyrkej po cyłym swěće zaběraja. Tři tydźenje intensiwneho wuradźowanja leža za nami“, hódnoći kardinal Reinhard Marx njedawnu wurjadnu zhromadźiznu w Romje. Bamža Franciskusowa encyklika Laudato si a jeje wizije „zhromadneho domu“ stejachu w srjedźišću. Biskopska synoda je jasnje podšmórnyła, zo je najwjetši čas „Zhromadny dom“ zemje škitać. Synoda je mjezynarodnej zjawnosći pokazała, kak dramatiske połoženje Božeje stwórby je. Zamołwitosć za „zhromadny dom“ ma wšitke generacije starać.
Krajny biskop zapokazany
Drježdźany (B/SN). Na kromje lětušich fachowych dnjow „cyrkwje w turizmje“ w Drježdźanach rozjimowachu zastupjerjo Sakskeje ewangelskeje krajneje cyrkwje, cyrkwje Berlin-Braniborska-šleska Hornja Łužica kaž tež Sewjerneje cyrkwje projekt „Njebjeski dowol w Hornjej Łužicy“. Prózdne farske domy móhli za „njebjeski dowol“ přetwarić. „Hladajo na woteběracu ličbu wosadnych ma so z toho wuchadźeć, zo dźensa prózdne domy tež za 40 lět wobsadźene njebudu,“ rjekny Kerstin Kracht, referentka za cyrkej a turizm a zamołwita za wotewrjenje Božich domow w Sakskej.
Podpěra potrěbnym
Erfurt (B/SN). W dnjowym zetkanišću Carity w Erfurće bjezdomnym a potrěbnym ludźom wšědnje w času wot 10 do 11 hodź. pakćiki z jědźu wudźěleja. „Wostanjemy wosrjedź ludźi w nuzy. Zo bychmy wudawki za žiwidła, napoje a wěcy wšědneje potrjeby kaž tež za hygienowe srědki financować móhli, prosymy wo pjenježnu podpěru“, informuje regionalny nawoda srjedźodurinskeje Carity Michael Wenzel.
Dźakuje so cyrkwjam
Vatikan (B/SN). Bamž Franciskus žada sej etiske měritka za nowe medije. Tohodla je kónc februara etikowy kodeks ke kumštnej inteligency wozjewił. Zapisane su w nim zasady, kotrež maja zaručić wužiwanje digitalneje technologije na dobro čłowjestwa. Tak měli systemy transparentne, njestronske, spušćomne a wěste być. K prěnim podpisarjam słuša prezident předewzaća Microsoft Brad Smith.
Hospodarstwo wuchować
Dortmund (B/SN). Předsyda banki cyrkwje a diakonije (KD) Ekkehard Thiesler žada sej wuchowanski škit za socialne hospodarstwo. Mnohe wobłuki hospodarstwa koronakriza wohroža, dokelž njejsu aktualnje pod wuchowanskim škitom. Podpěruja so jeno socialne słužby. „Tuchwilu mnohe wukubłanske a kwalifikaciske naprawy, poskitki za socialne kupnicy abo zetkanišća a wažne ambulantne poskitki móžne njejsu. KD-banka je drustwowa banka ze 4 200 sobustawami, kotraž je za potrěbnych wosebite financowanje w času korony zarjadowała. Tak přewostaja po jednorym puću a krótkodobnje kredity hač do miliona eurow.
Pozbudźa k zmužitosći
Vatikan (B/SN). W Pětrowej cyrkwi w Romje je bamž Franciskus tradicionalne žohnowanje a generalnu absoluciju wšěm wěriwym na swěće wudźělił. W krótkim prědowanju wón zwurazni, zo spomina w tutym ćežkim času na chorych, zemrětych a jich přiwuznych. Koronapandemije dla žadaše sej wón chudym statam dołh spušćić. Bamž poprawom kóžde lěto jenož k hodam a k jutram wěriwych žohnuje, lětsa je wón přidatnje 27. měrca stupaceje mrětwy dla tute wosebite žohnowanje wudźělił. Přez livestream Vatikana je jutrońčku 31 000 přihladowarjow tomu sćěhowało.
Pomoc italskim chorownjam
Drježdźany (B/SN). Sakska krajna cyrkej podpěruje w boju přećiwo koronawirusej chorownje w Italskej z 15 000 eurami a namołwja k dalšim daram. Pjenjezy z fondsa za hnydomnu pomoc krajneje cyrkwje su předwidźane za škitnu drastu a za dychanske aparaty za chorownje w Bergamu, Genuwje a Neapelu. Z jałmožnu maja tež nastać dodatne intensiwno-medicinske městna za terapiju. Z tutej akciju reaguje krajna cyrkej na namołwu k jałmožnje lutherskeje cyrkwje w Italskej.
Zapokazanje biskopa Bilza
Berlin (B/SN). Zwjazkowy zarjad za škit wobydlerstwa a katastrofowu pomoc je hromadźe z Bonnskimi pomocnymi organizacijemi wubědźowanje wo najlěpšu „kucharsku knihu za nuzowe pady“ wupisał. Hač do 15. meje móža ludźo recepty zapodać, za kotrež njetrjebaš ani milinu ani wodu z honača. Akcija ma pokazać na wužitk zastaranja w nuzy „za wšě pady“. Dobra rada njeměri so tu jenož na rezerwu žiwidłow, ale ma zdobom praktisku pomoc skićić, pisa ewangelski tydźenik Der Sonntag. Nimo 50 najlěpšich receptow měła kucharska kniha tež na to skedźbnjeć, kak dołho so jědź dźerži a kak móžeš sam žiwidła plahować.
Złóstnistwa chłostać
Vatikan (B/SN) Bamž Franciskus swjeći jutry 12. apryla a je njepřestorči. Wone tworja wutrobu liturgije lěta a njehodźa so přesunyć. Myće nohow zeleny štwórtk pak wupadnje. Biskopam a měšnikam Vatikan poruča, wot zeleneho štwórtka hač do jutrow tež „bjez fyziskeho wobdźělenja“ wěriwych koronapandemije dla Bože mšě swjećić. Tak namjetuje, wosady wo słužbnych časach přez Twitter informować a wšelake materialije poskićić, zo móhli ludźo swjatočnosće doma sćěhować a sobu swjećić. Ćichi pjatk modli so bamž wosebity paćer za zemrětych a tych, kotřiž su na koronawirus schorjeli. W jutrownej nocy chce wón křćenski slub po zwučenym wašnju wobnowić.
Žada sej wjace angažementa


text:
Jako so kniha »Blut und Eisen – Wie Preußen Deutschland erzwang. 1864–1871« loni w kulturno-wědomostnym programje nakładnistwa C. H. Beck wuda, je so tole zawěsće z wida na 150lětnu róčnicu załoženja Němskeho mócnarstwa lětsa stało. Formalnje załoženy bu zwjazkowy stat z płaćiwosću wustawy 1. januara 1871, znaćiša róčnica pak bě w zašłosći skerje dźeń tak mjenowaneje Kejžorskeje proklamacije we Versaillu 18. januara 1871. W zawodźe knihi so na to skedźbnja, zo su na sławnym ikoniskim wobrazu molerja Antona Wernera wjele brodatych, uniformowanych mužow widźeć, ale žani zastupjerjo parlamenta abo reprezentanća dalšich skupinow, kotřiž załoženje noweho stata w pozadku zmóžnichu, štož nastajenje woneho časa wotbłyšćuje.
Awtor je stawiznar Christoph Jahr, kotryž je mjez druhim wo problematice dezertěrowanja w Prěnjej swětowej wójnje pisał a so tohorunja za antisemitizm zajimuje.


text:
Petr Kaleta, docent w Instituće za srjedźnoeuropske studije Karloweje uniwersity w Praze je hižo wjacore knihi ze serbskej tematiku wudał. Ćežišćo jeho slědźenjow tworješe dotal poměr mjez Čechami a Serbami w 19. a w prěnjej połojcy 20. lětstotka. Prěni raz je so nětko zaběrał ze situaciju Serbow w druhej połojcy 20. lětstotka w dobje NDR. Kniha je nastała we wobłuku wot Humboldtoweje załožby podpěrowaneho slědźerskeho projekta, při čimž skutkowaše awtor mjez 2014 a 2016 přewažnje při Serbskim instituće w Budyšinje w kooperaciji z Institutom slawistiki při Techniskej uniwersiće w Drježdźanach.
Při tutych slědźenjach je so z najwyšim zakonjedawacym organom NDR, z Ludowej komoru zaběrał. Tu skutkowachu přez cyły čas NDR tež wosoby serbskeho pochada. Cyłkownje je awtor 28 pósłancow dokumentował, pola kotrychž so znajmjeńša w jednym pisomnym žórle serbski pochad naspomni. Ličba Serbow w Ludowej komorje pohibowaše so mjez třomi (1950, 1958) a dźesaćomi zapósłancami (1986), a to z přidatnymi kandidatami. Wot druheje wólbneje doby w lětach 1954–1958 sedźachu w Ludowej komorje prawidłownje tež serbske žony, kotrychž bě w běhu wšěch wólbnych dobow NDR dohromady dwanaće. Hladajo na ličbu čłonstwa w Ludowej komorje bě najhusćišo zastupjeny Kurt Krjeńc, kotryž sta so wot spočatka hač do swojeje smjerće z čłonom sydom sejmow. Po Krjeńcu slěduje dalši funkcionar Domowiny Jurij Handrik, kotryž bě pjeć króć čłon NDRskeho sejma (jónu jako přidatny kandidat). Štyri króć sedźachu Jurij Pěčka (jenož jako přidatny kandidat) a Werner Maruš (dwójce jako přidatny kandidat) w sejmje a trójce Michał Koplanski, Křesćan Kruža (dwójce jako přidatny kandidat) a Jurij Grós (jónu jako přidatny kandidat).


text:
Jastrzymbje–Zdrůj
Spůłrzyndne: 49°57' N 18°35' E
Jastřymbje–Zdrůj (pl. Jastrzębie-Zdrój, mjym. Bad Königsdorff-Jastrzemb) – mjasto na prawach powjatu pouožůne we pouedńowyj tajli wojewůdztwa ślůnskigo. Nojwjynkše, po Rybńiku mjasto RUoW-u a Subrygjůnu Zachodńigo. Je to jydno s nojmuodšych mjast Polski (prawa mjejske uod 1963 r.). Pomješkuje sam 94 072 ludźi (2007), na 85,44 km² placu. Mjejscowość rozwijoua śe uod pouowy XIX wjeku kej uzdrowisko. W lotach 50. XX wjeku uodkryto sam značne zasoby wůngla kamjynnygo co překštoućiuo mjasto we značůncy uośrodek přymysuowy. S Jastřymbjo pochodzům m.in. Jerzy Cnota, Krystian Lupa a Rudolf Ranoszek.


text:
Lěsk
Lěsk (prjedy tež Lěska abo Lěskej; němsce Lieskau) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Grodka w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Lěsk słuša do Slepjanskeje wosady a bě hač do 31. decembra 2002 samostatna gmejna.
Wjes leži něhdźe dźesać kilometrow wuchodnje Grodkowskeho centruma při zwjazkowej dróze 156 a njedaloko sakskeje hranicy.
StawiznyWobdźěłać
WobydlerstwoWobdźěłać
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 248 wobydlerjow hišće 200 serbskorěčnych (81 %).[2] Tež we wokolnych wjeskach so tehdy hišće delnjoserbsce rěčeše.
ŽórłaWobdźěłać
- ↑ staw: 31. decembra 2019; Ortsteile der Stadt Spremberg na oficielnej webstronje Grodka (němsce)
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954. → wšě wjeski
WotkazWobdźěłać
- Lěsk w datowej bance delnjoserbskich městnych mjenow na dolnoserbski.de (delnjoserbsce)


text:
Użyj z krystalicznie snŏżnego klangu, coby kōmunikować sie ze swojŏkami abo swojã drużynōm na naszym serwerze!
Bitujymy darmowe ôsprŏwki, boty muzyczne, ôchrōnã danych ôsobowych, szyfrowanie klangu jak tyż brak ôpōźniyń bezustannie ôd 2013 roku.
To niyprŏwda, iże kożdy serwer TeamSpeak je taki sōm. Ino PlayTS przizwŏlŏ Ciebie w połni spotrzebować to co TeamSpeak bituje. Na tym serwerze przepyndzisz tysiōnce godzin i durch bydziesz udziwiany nowościami.
Żŏdyn inkszy serwer niy posiadŏ aplikacyje do gradusōw szpilōw na żywo eli kanałōw tekstowych jak na Discordzie.
Nasz serwer je położōny zarŏz kole Polskich serwerōw Google, bez to tyż zapewniōmy niski ping jak tyż sztabilne połōnczynie.
Dziynki naszymu wielorocznymu stażu na rynku wiymy, iże ino nojlepszŏ jakość posug jak tyż nojwiyncyj fungowaniŏ poradzōm ukōntyntować naszych używŏczy.
Dlŏ nŏs wŏżne je jeszcze bezpiyczyństwo.
W ôpaczności do inkszych serwerōw, niy zbiyrōmy danych używŏczy, by potym jy przedŏwać.
Wszyjsko co wypowiysz je zaszyfrowane, mŏsz gwarancyjõ zabezpieczyń klasy wojskowyj.
Nasz serwer ulokowany je w Polskim DataCenter, w Warszawie, na łączu 10 Gbps z nojniższym pingym na cołki krŏj i z bedynōngym IPv6. Dziynki nojnowszyj technologije w infrastrukturze wiymy, iże mogymy sprostać rosnącym potrzebom.
U nŏs poczujesz sie bezpiycznie. Pasujymy szyfrowanie paketōw klangowych w czasie ôsprŏwkã, jak tyż zabezpieczōmy bazã danych przed wyciekiem adres IP. Ekstra mōmy ôsoby uwŏżne za wczaśne wykrywanie luk w systymie.
Ôd jakości klangu #zależeć barzo mocka. Bez to klang to dlŏ nŏs priorytet. Udostympniōmy nojwyższõ jakość audio jak tyż przekrŏczōmy granicã aplikacyje, coby klang bōł jeszcze barzij krystalicznie snŏżny.
Po mocka latach naszyj działalności, szukaniŏ nojlepszego liferanta, podarziło sie nōm zapewnić nojlepsze, #sztabilny połōnczynie, z nojlepszõ ôchrōnōm Anty-DDoS.
Posiadōmy boty muzyczne 24/7 jak tyż dedykowany Bot Hi-Fi. Dostympne sōm ekstra darmowe boty muzyczne, kere idzie weznōńć na włŏsny darmowy kanał, by suchać muzykã.
To jeszcze niy wszyjsko. Posiadōmy corŏz wiyncyj funkcyje (bp. banner, ts3video), tōż wacho zajzdrzeć do panelu klijynta, kaj ustawisz gradusa szpilōw, zobŏczysz achievementy, i mocka inkszych.
Panel.PlayTS.eu je to cyntrum zarzōndzaniŏ kōntym na serwerze TeamSpeak, w kerym możesz ustawić gradusa wybadać ôsiōngniyńciŏ.
Stworzilimy dlŏ wŏs Panel klijynta, kery mŏ przede wszyjskim być Twojim cyntrum zarzōndzaniŏ kōntym na TeamSpeaku. Dziynki niymu spersōnalizujesz swoje ustawiyniŏ, abo wybadŏsz akuratne dane kere Ciebie interesujōm, jak tyż zdobydziesz dziynki niymu funkcyje kerych inksi niy majōm.
Możesz ustawić gradusa szpilōw, wybadać swoje statystki i ôsiōngniyńciŏ, zobŏczyć ranking i w prziszłości walczyć w grupach w dostaniu nojlepszego czasu onlajn, by potym dostać płatny gradus za darmo.
Nawiydzej Panel.PlayTS.eu jak nojczyńścij by dowiadywać sie ô nowościach przed inkszymi.
W panelu znojdziesz:
▶ Statystyki serwera
▶ Twōj czas Onlajn/AFK
▶ Twoje plac w rankingu
▶ Kōnfiguracyjŏ gradusōw szpilōw i inkszych
▶ Achievementy do zdobyciŏ
▶ Mocka, mocka inkszych rzeczy


text:
Jan Gotthelf Běmar
Jan Gotthelf Běmar (němsce Johann Gotthelf Böhmer; * 11. měrca 1704 w Budestecach, † 29. apryla 1747 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskich spisow.
Narodźi so w lěće 1704 jako syn Budestečanskeho fararja Jana Běmarja a bratr Jana Gotttraua a Jana Gottholda Běmarjec. Po wopyće Budyskeho gymnazija studowaše w Jenje a Lipsku teologiju.
W lěće 1734 nastupi swoje prěnje farske městno w Rychwałdźe pola Hamora, hdźež hač do 1738 wosta. 1738–45 bě z fararjom w Hornim Wujězdźe a wot 1745 hač do swojeje zažneje smjerće z diakonom při Pětrowej cyrkwi w Budyšinje.
Hižo jako 28-lětny wozjewi Běmar Přidawk k tym němskim a serskim kyrlišowym kniham (Budyšin 1732) a pozdźišo wuda rozšěrjene serbske spěwarske. Jeho rozwučowanje Wučba wot spočatka toho křesćijanstwa wuda so hač do srjedź 19. lětstotka dźesać króć.
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Jurij Młynk: Běmar, Jan Gotthelf. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 49


text:
Uopawa
Spůłrzyndne: 49°56' N 17°54' E
Uopawa (čes.: Opava, śmg: Tropp, mjym.: Troppau, pol.: Opawa, staropol.: Tropawa) – mjasto we kraju morawsko-ślůnskim, na Ślůnsku Českim při grańicy s Polskům nad řykům Uopawům (Uopům). Becyrk mjasta mjanuje śe Ślůnskym Uopawskim.
Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Zouožůno kej grůd ślůnskigo plymjyńo Golynšycůw. We chrůńikach wzmjankowano uod 1224, we lotach 1269-1456 stolica samodźelnygo ślůnskigo kśůnstwa Přymyślidůw (s pauzům 1308-1318). We roku 1253 došuo we Uopawje do interwyncyje a nojazdu Dańyla Halickigo kery zaangažowou śe we zachy sukcesyje austryjackej po strůńy Beli IV. Uod kůńca XIII wjeku podańy kej wjynkšość Ślůnsko zaśedlano bez kolůńistůw mjymjeckych s Turyngiji, Frankůńiji a Westfaliji (np. Herburtowje). We 1428 roku spustošůno bez wjelgi nojazd husycki Prokopa Wjelgygo. We XVI wjeku uostřodek Reformacyje. We dńach 23 paźdźerńika-24 grudńa 1820 uodbůu śe we Uopawje drůgi kůngres Śwjyntygo Přimjeřa, we čaśe kerygo uzgodńůno zwalčańy důnžyń kůnstytucyjnych we Ojropje. Pod kůńec XIX wjeku jydyn s uostřodkůw ruchu modočeskigo. 22 - 24 kwjetńa 1945 Uopawa zostoua wyzwolůna spod uokupacyje mjymjeckij bez 38 Armijo pod dowůdztwym gyn. Kiriłła Moskaljenki a 1 Čechosuowackij Samodźelnyj Brygady Pancernyj pod dowůdztwym ppuk Vladimira Janko - znočno tajla mjasta ulygua uškodzyńu abo coukowitymu zńiščyńu.


text:
Horni jězor
Horni jězor (jendźelsce Lake Superior, francosce Lac Supérieur) je najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a druhi najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so na hranicy mjez Zjednoćenymi statami a Kanadu. Jězor leži 184 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 82.103 km² tak wulki kaž Awstriska.
Sewjerny pobrjóh jězora słuša ke kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statej Minnesota; južny pobrjóh k zwjazkowymaj statomaj Wisconsin a Michigan. Najwjetša kupa w jězoru je Isle Royale. Horni jězor ma wjace hač 200 přitokow a wuliwa so do Huronskeho jězora.
Při Hornim jězoru leža města Duluth a Superior w Zjednoćenych statach a Thunder Bay w Kanadźe.


text: Kulow (AK/SN). We Wojerecach a Wjelcej nastawaja tuchwilu wšelake wobłuki slědźenja na polu načasneje digitalneje techniki 5G. Techniska uniwersita Drježdźany přepytowanja wědomostnje přewodźa. Do wutwara teleje techniki je wobydlerska iniciatiwa „Žiwi wostać“ na Kulowskej měšćanskej radźe zańdźenu srjedu warnowała. Radźićeljo pak žanežkuli prašenja njemějachu. Hižo loni w septembrje bě Frank Fitzek, profesor za komunikaciske syće pola Telekom, na Wojerowskej měšćanskej radźe zwěsćił, zo so „slědźenja w zhromadnym dźěle z předewzaćemi kaž Nokia, Claas a Liebherr we wobłukach ratarstwo, twarstwo a bydlenje wotměwaja“. Hižo tehdy bě so wot lěta 2008 wobstejaca wobydlerska iniciatiwa kritisce słowa jimała.


text:
A oto drugo czyńść posta o uważności i tym co mi to dało.
Moc czasu nie umiałach medytować aż sie w końcu trocha poddałach. Siedzyni w niewygodnej pozycji, nojlepszy z godzina abo i wiyncy, dycki w jednym, obranym na to miejscu… Niyyyy… Zamiast tego zwyczajnie zicłach se na szezlōngu abo kaj na ławce w parku i… nie myślałach o niczym. Blank o niczym. Jak mi sie to przipodobało!
Dycki tela myśli mi krążyło po łepie a teroz w końcu spokój
Tako banalno, prosto rzecz a jak pomogo! I to bez przijmowanio specjalnych pozycji, świyczek, muzyki czy jeszcze inkszych dziwnych rzeczy.
Trza pomalszy żyć. Cołki czas starōm sie poprawiać jakość moigo życio i przyuważyłach że jak se trocha odpuszcza obowiązków to mi je zaros lepszy. Banał ale do mie długo nieoczywisty.
Sztopni czasym choby na środku ulicy i pozaglōndej na niebo, przyuważ chmury
Aji tako mało rzecz styknie coby niechać sztrabowani i skupić sie na sobie. Prziglōndej sie tymu co Cie otaczo, dej pozór na tyn słaby wiaterek, poczuj jak bije Ci serducho, jydz pomału co byś odczuł dobrze szmaki. Małe rzeczy ale jak sie na to wszysko do pozór to zaros sie przyjemniyj żyje.
Co mi prziszło dobrego z tej moji uważności
- Pociepłach rozmyśliwania o darymnych rzeczach
- Zaczłach widzieć wiyncy pozytywów w życiu
- Jeżech odporniejszo psychicznie, nie sztresuja sie już bele czym
- Lepszy se radza z emocjami
Teroz wszyńdzi trombiōm o mindfulness, medytacji i uważności. Jo sie starōm to wszysko uprościć i dopasować do mie. I godōm Ci, to pomogo w tych neurotycznych czasach.
Nie dej sie, zacznij żyć tu i teroz! Nie odkłodej tego na jutro…


text:
Sōm1 ludzie, kere2 niy kiszōm w dōma ôgōrkōw. A joł3 ich zapytōm, czy ôni richtich4 niy czujōm we smaku rōżnicy miyndzy kupnymi, a takimi, kere sie ukiszōm w dōma? Ta robota je barzi5 ajnfachowo6, jak budowa cepa: wciepujesz ôgōrki do krauzy7, dołwosz8 3 inksze9 składniki, zalywosz wodōm ze solōm i za połra10 dni już mogesz sie maszkycić11 małosolne.
Co potrza?
ôgōrki gruntowe- niy byda sam pisoł wiela ich mołcie12 wziōńć, bo nie wia, wiela ich zjycie, ale za mani13 niż 1 kg sie niy werci14 chytać; nojlepsze sōm te małe
czosnek- potrzebujecie go tak ze 2-3 zōmbki na krauza
korzyń krzōnu15– na jedna krauza potrza go yno mału kōnsek
łodyga kopru- do jednyj krauzy styknie 1 srogoł16, ale mogecie i wciś 3 mańsze
sōl- nojlepi kamiynnoł, a niy tako biołoł ze składnikami, kere zapobiegajōm zbrylaniu
Krauzy mogecie wziōńć litrowe, ale jak je Wołs17 we chałpie18 mani, to idzie i narychtować19 mańsze. Ôgōrki przed kiszyniym nojlepi na połra godzin zamoczyć we zimnyj wodzie. Potyn wciście je do krauzy, ale niy do samego wiyrchu. Wciepcie tam czosnek, kōnsek krzōnu i na samoł gōra pozginany koper. Terozki trza to zalołć wrzōncōm wodōm ze solōm- na 1 liter wody łeżka soli. Wiela narychtować wody? Na litrowoł krauza przidzie ji tak ze pó litra. Nalyjcie wody do krauzy, ale 1 cm ôd wiyrchu ôstołcie pusty, bo jak sie te ôgōrki zacznōm kisić, to wycisnōm ze krauzy tyn nadmiar wody. Zakryńćcie- niy ôpołrzcie20 sie- i postołwcie na jaki desce. Za połra godzin mogecie jōm postawić we ciymniyjszym miejscu, ale dejcie pozōr21, bo przi kiszyniu moge ze tych krauzōw wylecieć trocha wody. Nojlepi je postawić na jaki gazecie. A za połra dni mołcie małosolne, a reszta sie ôstołwcie22 na zima. Smacznego 🙂
1ō- samogłoska w wymowie między o i u; są
2którzy
3ja
4naprawdę
5bardziej
6prosta
7słoika
8dasz
9inne
10kilka
11rozkoszować
12macie
13mniej
14opłaca
15chrzanu
16duża
17Was
18domu
19przygotować
20oparzcie
21uważajcie
22zostawcie


text:
Lětsa, dźeń po ptačim kwasu připołdnju, słyšach w delnjoserbskim rozhłosu znowa Pilkowe wobdźěłanje ludoweje pěsnje »Zrudny kwas«, nahrawany wot Choćebuskeho dźiwadłoweho orchestra. Bohužel wšak jedna so při tutym nahrawanju wo torso woprawdźiteje Pilkoweje twórby. Njepobrachuje dźě tu jenož jedyn instrument, ale wosebje tež cyły spěwny part, wšako jedna so w originalu wo wobdźěłanje za chór z přewodom orchestra. A tak zasłyši tučasnje słuchar při radiju dźiwnu monotonu hudźbu bjez někajkeho stopnjowanja a spóznajomneje dynamiki. Přewodny orchester pak stanje so tu z jeničkim nošerjom pozdatnje tak wotpohladaneje wuměłskeje twórby. Znajer serbskeje ludoweje hudźby spóznaje znajmjeńša zakładny, originalny ludowy hłós.
Něchtó bě zhotowił z notoweho materiala, chowacy so w Pilkowym zawostajenstwje w Serbskim kulturnym archiwje (SKA) pod signaturu ZM XXXIII 4F, partituru – tež tam pod 4A č. 4. Hižo při hłosach 4F pak namaka so přispomnjenje, zo jedna so wo »Njedospołny orchestrowy material, rkp. Pilka«. Nastupajo »Zrudny kwas« pobrachuje drje jenož hłós flety – na rozdźěl dalšeju tam składowaneju čisłow: »Złe myto« a »Spojšłej stej dwa młoźeńca«. Hišće bóle pak ćerpi material tutych třoch čisłow pod tym, zo faluje wšudźe spěwny part. Wšako wěmy z wot Zbigniewa Kościówa spisaneje biografije Jurja Pilka kaž tež z načasnych nowinskich wozjewjenjow a recensijow, zo jedna so při tutych titulach wo dźěl čisłow koncerta składnostnje poswjećenja Serbskeho (Maćičneho) doma dnja 9. septembra 1904 w Budyskej »Krónje«. Namakanje zbytneho materiala a rekonstrukcija, wudaće a zhotowjenje hrajneho notoweho materiala poradźi so mi na wuwróće lěttysaca. Wšitke tehdom kaž tež wone na wulkim koncerće we wobłuku sławneje Drježdźanskeje Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła lěta 1896 zanošowane, a někotre za mjeńšu hudźbnu formaciju wobdźěłane, zaklinčachu skónčnje po wjac hač 80 lětach znowa, składnostnje wot města Budyšina zarjadowaneho serbskeho koncerta we wobłuku Łužiskeho hudźbneho lěća dnja 8. julija 2012 na žurli Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Běše so mi po intensiwnym slědźenju poradźiło, wšitke čisła dospołnje zrekonstruować, noty zestajeć a titule wudać.


text:
Wokrjes garantuje wobstaće serbskich a serbšćinu podawacych šulow
Budyšin (SN/MiR). Domowina je so zaběrała z naćiskom za přichodny plan šulskeje syće, kotruž bě Budyski wokrjes zdźěłał. Zapřijał a za stejišćom prašał je so třěšny zwjazk Serbow potrjechenych, mjez kotrymiž su serbske a serbšćinu wuwučowace šule a jich nošerjo, zastupjerjo třěšneho zwjazka w šulskich konferencach, Serbske šulske towarstwo a kubłanski wuběrk Zwjazkoweho předsydstwa Domowiny. Wšitcy su so k 27. januara z wokrjesneho zarjadnistwa předpołoženemu dokumentej wuprajili. Hač do 15. měrca měješe Domowina składnosć, wokrjesej swoje stejišćo posrědkować. Wone wopřijima w cyłku 20 stron. Předsyda Dawid Statnik je nětko w zdźělence nowinarjow mjez druhim informował, zo „ma so při planowanju kapacitow našich šulow w Budyskim wokrjesu pozitiwne demografiske wuwiće serbskich wsow wobkedźbować“. Wuskutk runostajnych resp. stupacych ličbow dźěći, kotrež šule z wučbu serbšćiny wopytuja, je wosebje spóznajomny na Budyskim Serbskim gymnaziju.


text:
August Leskien
August Leskien (roź. 8. julija 1840 w Kielu, wum. 20. septembra 1916 w Lipsku) jo był nimski rěcywědnik, indogermanist a slawist, profesor słowiańskich rěcow na uniwersiśe w Lipsku. Wón płaśi ako jaden ze załožarjow tak pomjenjoneje lipšćańskeje šule (młodogramatikarjow).
W lětach 1860-1864 jo wón studěrował klasisku filologiju w Kielu a Lipsku. W 1866 jo wón zachopił w Jenje rěcne studije ako wuknik Augusta Schleichera.
August Leskien jo awtor młogich nastawkow na pólu pśirownujuceje gramatiki indogermaniskich, wósebnje słowjańskich a baltiskich rěcow. Jo napisał mj.dr. pśirucku za starobulgaŕsku rěc (starocerkwinosłowjańšćinu, 1871), pón teke gramatiku starobulgaŕskeje rěcy (1909).
Jo pisał teke nastawki, serbskej tematice pósćone, na pś.
- Die Sorbische Neue Testament von 1548, Archiv für slavische Philologie, zwězk 1 z 1876
- Bemerkungen über den niedersorbischen Dialekt von Tharaeus, Archiv für slavische Philologie, zw. 2/1876.


text:
Serbski ludowy ansambl
W lěće 1952 załoženy Serbski ludowy ansambl (němsce Sorbisches National-Ensemble) w Budyšinje skića we wobłukach chór, balet a orchester na zakładźe etnografiskich žórłow profesionelne serbske jewišćowe wuměłstwo. Nimo dźěćacych programow (bajkowy balet), serbskeje wuměłskeje hudźby a oratorijow kaž tež lětnych ptačokwasnych a zapustowych zarjadowanjow wěnuje so SLA w přiběracej měrje wobłukam moderneho jewišćoweho wuměłstwa. SLA prezentuje so jako kulturny pósłanc Serbow zwonka Łužicy a Europy.
Jenički towaršnik SLA tzwr je Załožba za serbski lud.
StawiznyWobdźěłać
Serbski ludowy ansambl załoži so w januarje 1952 na doporučenje Domowiny jako Statny ansambl za serbsku ludowu kulturu wot kraja Sakska. 1953 bu wón k Ministerstwu za kulturu NDR přirjadowany. Jako funkcionelne twarjenje dósta SLA něhdyši hosćenc “Byrgarska zahroda” (Bürgergarten) w Budyšinje na Wonkownej Lawskej. Jako přikład słužeše wuchodoeuropske wuměłstwo estradow. W aprylu 1952 započinachu so proby, 21. decembra 1952 wotmě so w Choćebuskim dźiwadle prěni zjawny wustup w ramiku swjedźenskeho zarjadowanja Towaršnosće za němsko-sowjetske přećelstwo (ně.: Gesellschaft für Deutsch-Sowjetische Freundschaft ) a Rady wobwoda Choćebuz.
Wot 1990 mjenuje so wón Serbski ludowy ansambl. Jeho ćežišćo je serbska hudźbna kultura. Ansambl čerpa z bohateho žórła serbskich tradicijow wšěch łužiskich regionow, předewšěm we formje spěwa, hudźby, drasty, rejow a nałožkow.
Jeho prěni sobustawojo pochadźeja z lajskeho hibanja a wukubłachu so pozdźišo na powołanskich wuměłcow. Hłowny nadawk na spočatku bě “serbske kulturne herbstwo w swojim klasiskim zwuraznjenju kaž tež jako ludowe wuměłstwo hajić, zachować a dale wuwiwać.”
Spřistupnjenje, hajenje, wuwiće a rozšěrjenje serbskeje hudźbneje kultury tworješe tuž srjedźišćo ansamblskeho skutkowanja a młodźi komponisća, hudźbnicy a spěwarjo so tu wukmanjowachu. Wuměłsce formował bě tutych mjez druhim dirigent Jan Bulank, kotryž skutkowaše w ansamblu wot 1970 - 1996 jako chórowy direktor kaž tež słowakski choreograf Juraj Kubánka, kotryž mjez 1963 a 2008 nowe formy za zwuraznjenje baleta wuwi. Po přewróće 1989/1990 doby wužiwanje serbskeje rěče a spěchowanje dorosta na wažnosći. Wot spočatka skutkowanja so fachowe kontakty k podobnym institucijam we wukraju natwarjowachu, wosebje do Pólskeje a Słowakskeje. 1978 wotewrě so na Žitnej hasy w Budyšinje bydlenski dom z klubownju “Wjelbik” za ansamblowcow.
Strukturu SLA postajeja tři wobłuki: chór, balet a orchester. Tute zmóžnjenja rozdźělne formy předstajenja, kotrež wotpowěduja jednotliwych poměram jewišća. Wone sahaja wot mjeńšich tematiskich inscenacijow, přez komorne a sinfoniske koncerty hač k tak mjenowanym gala-programam. Prěnja jězba ansamblowcow do wukraja wjedźeše jich 1954 do Mongolskeje a Albanskeje. Tak wuwi so SLA poněčim na “pósłanca Serbow” w němskorěčnym rumje zwonka Łužicy kaž tež we wukraju. Ansambl poskićuje zarjadowarjam swoje programy, po přeću tež z mobilnym jewišćom a wotpowědnje tomu je hrajny plan fleksibelny a wariabelny. Wot lěta 1957 wuhotuje ansambl ptačokwasne předstajenja w swójskej režiji, kotrež so z toho časa na spočatku lěta prawidłownje po cyłej Łužicy wotměwaja. K tomu trěbne zhromadne dźěło z Němsko-Serbskim Ludowym Dźiwadłom bazěruje na kooperaciskim zrěčenju z lěta 1990, kotrež zwjazowaše wobaj orchestraj hižo dlěje. Wot lěta 2000 bu folkloristiske jewišćowe wuměłstwo wudospołnjene z modernym rejwanskim dźiwadłom (zdźěla našočasny balet, baletne opery po literarnych předłohach) kaž tež z produkcijemi za dźěći a młodostnych. Do trajnych praktiskich nadawkow SLA słuša wuměłske nawjedowanje a poradźowanje wulkich serbskich chórow kaž “Budyšin”, “Lipa” abo “Meja”. Dale poskićuja so ze stron ansambla tež hospitacije, seminary a wukubłanje lajskich skupin kaž za rejowanskej ansamblaj “Smjerdźaca” abo “Wudwor” (prjedy husto zhromadnje z Domom za serbske ludowe wuměłstwo). Kriterije wičneho hospodarstwa wužadachu sej wot SLA 1996 změnu do tzwr, kotryž pak bu dale, kaž hižo wot 1992, wot Załožby za serbski lud institucionalnje spěchowany. Jenički towaršnik bě najprjedy Swobodny stat Sakska, wot 1998 Załožba za serbski lud. Wot 2012 je SLA ptzwr.
Hač do srjedź 1950tych lět docpě ansambl spočatnu trěbnu wulkosć wot 80 spěwarjow, 24 rejwarjow a 37 hudźbnikow. Ženje pak so poradźiło njeje, wšitke planowane městna z wukubłanymi Serbami wobsadźić, wosebje w orchestrje a w baleće běchu so husto Němcy a wuměłcy z wukraja přistajili. Po 1990 spadny ličba přistajenych finančnych skrótšenjow dla we wjacorych schodźenkach. Přez strukturne změny 1992 zjednoći so orchester SLA z orchestrom dwurěčneho Budyskeho dźiwadła do Łužiskeje filharmonije. Z tym poskići so móžnosć, wulke twórby serbskich hudźbnych stawiznow předstajić – byrnjež nachwilnje. Z toho časa so tež zwukonošaki produkuja. 1996 bu Łužiska filharmonija zaso rozpušćena; 30 hudźbnikow hudźa z toho časa w Nowej łužiskej filharmoniji, kotraž ma swoje sydło we Wojerecach. W ansamblu zwosta 26 hudźbnikow. K nim přidruži so 16 spěwarjow a 26 rejwarjow (2008). Po lěće 2000 zniži so dla wospjetnych lutowanskich naprawow ličba sobudźěłaćerjow wot 133 na 100, 2010 samo na 90. Runočasnje měješe so ansamblej přirjadowany dorostowy studij na profesionelny niwow pozběhnyć.
W prěnich 50 lětach swojeho wobstaća je ansambl wjac hač 70 wukrajnych jězbow do 30 krajow přewjedł, při čimž so w něhdźe 9000 předstajenjach serbska hudźbna folklora prezentowaše.
Intendanca/jednaćelstwoWobdźěłać
- Jurij Winar (1952–1960)
- Handrij Cyž (1960–1990)
- Detlef Kobjela (1990–1995)
- Měto Benada (jednaćel 1996–2001)
- Wolfgang Rögner (2002–2010)
- Milena Vettrainowa (2010–2015)
- Diana Wagnerec (jednaćelka wot 2015)
- Judith Kubicec (intendantka wot 2018)
LiteraturaWobdźěłać
- Matthias Theodor Vogt, Serbski Ludowy Ansambl / Sorbisches National-Ensemble. Eine kulturpolitikwissenschaftliche Analyse. (Edition kulturelle Infrastruktur, Bd. 1). Im Auftrag der Stiftung für das Sorbische Volk erarbeitet am Institut für Kulturelle Infrastruktur Sachsen, Frankfurt am M. - Berlin - Bern - Bruxelles - New York - Oxford - Wien : Peter Lang Verlag, 2008, ISBN: 9783631583531


text:
Rozmołwa z literatom Jurjom Kochom
Jurij Koch je hišće we wysokej starobje jara produktiwny spisowaćel. W oktobrje wuńdźe wot njeho w LND dalša hornjoserbska kniha za dźěći. Alfons Wićaz je so z Choćebužanom rozmołwjał.
W zašłym času so wosebje na dźěćacu literaturu koncentrujeće. Tak ma bórze wuńć kniha za dźěći wot wosom lět „Golo a Logo – Nětko je Abezinka fuk“, kotraž je hižo w němčinje wušła. Zwotkel literarne ideje bjerjeće?
J. Koch: Za idejemi njetrjebaš pytać, hdyž wo dźěći dźe. Kóždeho z nas wobdawaja młodźi čitarjo. Nimo toho je kóždy spisowaćel sam raz dźěćo był a móže so na swoje dźěćatstwo dopomnić. Za mnje bě a hišće je dźěćatstwo tak a tak tajki kontinent, na kotryž so rady dopominam, kontinent wjesela, bjez problemow, hačrunjež moje dźěćatstwo jenož wjesołe, zbožowne było njeje. Tam su podeńdźenja tragiskeho razu. Ale hdyž myslu na šulu w Chrósćicach, tež w tragiskim, dramatiskim času, abo na Varnsdorf a čěski gymnazij, da so mi takrjec wot samoho dožiwjenja zbližeja, kotrež mam za tak substancielne, zo hodźi so z toho tež literatura tworić.


text:
Wčera 21.05.2017 je so nam w klóšterskej zahrodźe zaso rjenje spěwało! Słónco bjez kónca, musikaliskich přećelow a dobry publikum – što sebi wjac přeješ na nalětnim koncerće. Atmosfera je lóštna a přijomna – wjetše dźěći so wokoło hudźbnikow hrajkaja prjedy hač smědźa sami na wulke, wuuulke jewišćo a mjeńše palčiki pytaja sebi tež nadawk a přewzaja zamołwitosć dujersku kapału Horjany dirigować … a to z hakle jednym lětkom! Tak je hižo nětko jasnje, zo je musikaliski dorost zaručeny.
Derje mějachu sebi lětsa mužojo. Woni su publikumej raz jich ćeže ze swojimi žonami abo tež nic žonami skoržili – a publikum je sebi wšitko sćerpny naposkał. Tak móžemy so nětko z połnej paru dale do předewzaćow za naše jubilejne lěto dać …
Dźak ći, luba Franci, za wobrazy 🙂


text:
Wikipedyjo:Sztamtisz/Prawidła
Sztamtisz Ślůnskij Wikipedyje
Prawidła
Sam uosprawjůmy uo prawidłach ślůnskij Wikipedyje
Zasady[edytuj zdrzōdło]
Miejsce ogólnych dyskusji na temat Śląskiej Wikipedii.
Wikipedia - kwestie językowe[edytuj zdrzōdło]
Otrzymałem od znajomego list wysłany przez Grzegorza Wieczorka na jakąś listę dyskusyjną. A że stwierdziłem, że warto kilka rzeczy zawartych w tym liście przedyskutować to zapytałem się autora czy mogę go umieścić. Dostałem pozwolenie i kolejne 2 listy. Umieszczam je tutaj. Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
List nr 1 (na listę dyskusyjną)[edytuj zdrzōdło]
Bardzo'ch je rôd tymu, co powiedziôł nasz Stanik (Fojermón). Cieszã sie, iże podobnie to widzi, jak wiynkszość Dangôrzy. Jednak myślã, że Ślónskô Wikipedyjô to super pómys. To by bóła bardzo przidajnô i potrzebnô rzecz, kiejby niy... nó ja... kiejby niy to, że piszóm tam ludzie, co sie w tyj ślónskij gôdce ani nie wychowali, ani nie majóm kóntaktu z prôwdziwóm ślónszczyznóm (ani nie dbajóm ò staranność). Inaczyj niy umiã se wyjaśnić, czamu ta ślónskô môwa je tam tak pokalyczónô - ò tyj felernyj òrtografiji to ani nie rzóndzã. Myślã, że tukej nic nie zmiyniymy na lepsze, bo Wikipedyjô je do kna demokratycznô, to znaczy, iże każdy może se pisać co chce i jak chce.
Tak już u nôs na Ślónsku je, że nôjaktywniejsi sóm Ślónzôcy "półjęzyczni", ftorych corôz to wiyncyj przibywô. Tymu sie tyż niy ma co dziwić, bo z tóm asymilacyjóm mómy corôz to wiynkszõ utropã. Każdy z nôs mô po czyńści podobne probylymy. Cały kómszt je w tym, coby my sami poradziyli nasze słabości dojzdzrzeć i przemóc. Do tego potrzebujymy dobrych wzorów, a takim wzorym może być ino ślónszczyzna tradycyjnô, co sie ji muszymy douczyć, eźli już my ji z dóma nie wynieśli. Ta tradycyjnô ślónskô môwa je dobrze òpisanô w ksiónżkach - niy muszymy za moc wymyślać a "tworzić" na nowo. Muszymy suchać naszych starek i starzików, moc rzóndzić z ludźmi, ftorzi wycyckali tã môwã z mamulczynym mlykiym, uczyć sie òd nich (a je ich jeszcze za tela!). Tego wymôgô òd nôs reszpekt przed ślónskóm môwóm, eli chcymy jóm dalij piastować.
Możno ci wikipedyści dajóm sie przekónać i dojzdrzóm swój błónd. Jô ś niymi już trochã ò tym dyskutowôł, narazie jednak nie widzã żôdnyj szansy. Bo wiynkszościóm sóm to ideolodzy a niy fachmaniô.
Fojermanowa myśl mi sie bardzo podobô: Szło by to òsmolić a zbyć milczyniym. Całô biyda je ale w tym, że corôz to wiyncyj ludzi, a tyż młodych Ślónzôków, używô takich internetowych strón jako zdrzódła swoji wiedzy ò ślónskij môwie. W tyn sposób pokazuje sie blank òpaczny òbrôz ślónskij môwy, ftorô mô corôz to mnij spólnego z môwóm naszych przodków. To znaczy, że to wiyncyj szkodzi jak prziniesie pożytku. A przede wszyskim hamujóm cały postymp w kodyfikacyji! (a òni myślóm, iże sie ji przisłużujóm!)
Możno - jak sie znôjdzie dość ludzi, ftorzi lepij piszóm po ślónsku - bydymy móc założyć lepszõ wersyjõ ślónskij Wikipedyje. Problym ale òstanie tyn sóm: jak we wolnyj Wikipedyji redagować teksty, coby bóły bez błyndów? Tyn sóm problym mómy już na Laubie, a we Wikipedyji, kaj każdy sóm może wpisować co chce, bydzie z tym jeszcze gorzyj. Małe rzeczy idzie ciyngiym poprawiać, ale takõ grafómanijõ to już niy - jô by nie poradziół nastyknóńć.
Do Wikipedyje potrzeba by wiyncy ludzi takich jak Utopek. Jak poprawióm jego teksty (abo òn moje: òba dwa tego chcymy!), to przi tym dyskutujymy, przekónujymy sie i wymiyniómy argumynty. To je bardzo płodnô dyskusyjô, taki prôwdziwy "przekaz międzypokoleniowy"! A sztyry òczy uwidzóm dycki wiyncy jak ino dwoje. Czowiek sie przi tymu moc uczy, a na kóńcu każdy z nôs dô sie przekónać, eźli spómiarkuje, że zrobiył błónd i dô se rôd poprawić tã swojã òmółkã. Ważnô je staranność, wólô, coby nasze pisanie bóło dobre, piykne a naprôwdã ślónskie. To je to jóndro rzeczy! (=sedno, orginalnie usłyszane òdy mie w Czyszkach!). Nie gôdóm, że my już wszystek rozum pozjôdali, już wszysko wiymy nôjlepij i że nie robiymy błyndów, ale chcymy sie doskónalić i namôwiómy inkszych do tego.
Ja, ja, tropiymy sie ciyngiym ze starym problymym - ślónskô môwa sie traci : Jedni Ślónzôcy, jak piszóm, to miyszajóm moc z polskim, tak że na kóńcu wychodzi po prawości "polski język" z pôrma ślónskimi kóńcówkami (tukej mô tyż nasza Lauba swoje słabości). Inksi zaś na gwôłt chcóm uczynić te ślónskie pisanie "egzotycznym", chcóm być "niepolscy" i kalyczóm tã ślónszczyznã, bo im sie zdô, że w tyn sposób jejich ślónskie "szkryflanie" (bo inaczyj tego nie idzie już nazwać) mô mnij spólnego z polskim. Ciynżko je znôjść tyn złoty postrzodek!
Narazie mogymy ino podciepować tym ludzióm ksiónżki z porzóndnóm ślónszczyznóm, tómaczyć gramatykã (tymu suży nasz Poradnik). Po prôwdzie po to my tyż założyli tã naszã DANGÃ. Ale na to, eli nasi pisarze-szkryflarze bydóm sie do takij "prôcy òrganicznyj" garnóńć, na to już niy mómy wpływu.
Pozdrôwióm Grzegorz (na Laubie: Szczyglik)
P. S.: Tukej môcie tekst ze Ślónskij Wikipedyje ò naszym miesióncu (kśynžyc po "ślónsko"-wikipedyjsku!) Dejcie pozór na gramatykã i fónetykã!
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
List nr 2[edytuj zdrzōdło]
Jô tyż widzã potrzebã polepszyć tã Wikipedyjõ, wierzcie mi - bardzo bych ze życzół, żeby to sie udało. Jô by tyż móg Wóm pómóc w tym, ale... Nó ja... Ale teksty na Wikipedyji sóm tak popsute, że tego nie idzie poprawiać! We Wikipedyji jest tela błyndów nagrómadzónych, że prościj bydzie wszysko zaczóńć òd poczóntku niż każdõ grafómanijõ poprawiać.
Czamu tak sie dzieje? Po prostu: Nie idzie pisać po ślónsku, jak sie ino troszyczkã tyj gôdki złapało kajś na placu. Trzeba mieć tochã pojyńcie ò zasadach, leksyce, gramatyce. Wiynkszość młodych Ślónzôków znô tã gôdkã ino "fragmentarcznie". A jak sie już tworzi słowa, ftorych w ślónskij môwie niy ma, to trzeba mieć bardzo dobre "wyczucie językowe", trza być nôjlepszym z nôjlepszych, żeby takie neologizmy bóły tworzóne po ślónsku i mógły być akceptowane.
Wikipedyjô mô ino szansã, eźli na poczóntku bydzie tam grupa redaktorów, ftorzi umióm po ślónsku bardzo dobrze - niy ino w praktyce ale tyż teoretycznie. I niy może być tak, że kôżdy se tam wpisuje, co chce. To musi być redagowanô stróna.
Możno se myślicie, że "przesadzóm". Wzión'ech se czas, coby poprawić tyn "Księżyc". Wyróbcie se sami zdanie ò tym, eli takie poprawianie mô cwek (=sens).
- Kśynžyc je jydynym stouym naturalnym satelitům Źymji. Je uůn pjůntym co do wjylkośći kśynžycym we Ůkuodu Suůnečnygo. Středńo uodlygość uod środka Źymji do środka Kśynžyca to 384403 km, čyli mńjyj wjyncyj tela co třidźestakrotność średńicy źymskij. Średńica Kśynžyca wynośi 3474 km, čyli trocha wjyncyj uod 1/4 średńicy Źymji. Uoznačo to, aže uobjyntość Kśynžyca to kole 1/50 uobjyntośći kuli źymskij. Přispješyńy grawitacyjne na jygo powjyřchńi je blisko 6 razy suabše. Kśynžyc wykůnuje poyny uobjyg Źymji w čaśe 27,3 dńo, a uokresowe zmjany w geůmetrii ukuadu Źymja-Kśynžyc-Suůńce powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca.
- stoły satelita Ziymi => stały satelita Ziymie (dopełniacz rzeczowników rodz. żeńskiego o miękim wygłosie rdzenia ma końcówkę -e! Jeśli się gdzieś tak już nie mówi, to jest to wpływ polszczyzny standardowej!)
- wiylkość = wielkość
- ukłodu słónecznego = ukłod (nieznane słowo po śląsku!; a jeśli już je używamy, to odmieniamy je: ukłôd, ale układu (tak jak stôw, ale stawu). Alternatywa: systym słóneczny
- strzedniô (wymysł autora!) => postrzedniô;
- uodlygłość = to po polsku! nie ma w śląskim przymiotnika odległy, więc nie może być też odległości. Po śląsku jest poświadczony tylko rzeczownik: uoddalynie (Olesch).
- środek (to czysta polszczyzna!) => postrzodek
- czyli = nieznane; lepiej tu napisać: to znaczy (i)że
- średnica (nie znane; do tego nieśląska fonetyka. Każdy rzemieślnik zna słowo: szyrzka (=szerokość, średnica)
- uobjyntość = czysta polszczyzna! po śląsku poświadczone słowo: uobjyńcie (n. p.: Tyn stróm mô piyńć metrów òbjyńciô)
- powiyrzchnia (nieznane w śląskiej mowie) = Olesch podaje: wiyrch
- dnio => dnia
- wykónować òbiyg = kalka z polskiego
- uokres, uokresowy = nieznane słowo w śląskim; => czasowy
- geómetria = geómetryjô (dopełniacz: geómetryje; odmienia się jak: Wilijô, bestyjô)
- powód, powodować = nieznane w śląskim
- powodujům wystympowańy powtařajůncych śe w cyklu 29,5-dńowym faz Kśynžyca = czysta polszczyzna! również stylistyczna!
powtarzać sie => powtôrzać sie
- faza = dopełniacz liczby mnogiej tylko: fazów (tak jak baba, babów; bez końcówki musiałoby brzmieć: fôz (cieszyńskie tak mówi: bob, żob)
To jes tragiczne! Tyn artykulik by trza bóło òd samego poczóntku napisać, tak jak wiynkszô czyńść artykulików Wikipedyje.
A co sie tyczy òrtografije, to posyłóm Wóm całõ dyskusyjõ, jako my wiódli z Hermanym i jego kamratami. Poczytejcie se dokładnie! Myślã, że to jest tyż wielkô słabość Wikipedyje. Czytejcie jak leci wele nómerów: òd 1 do 7. a na kóńcu: Jeszcze jeden argument. Z takóm òpacznóm òrtografijóm ani niy ma co zaczynać pisać Wikipedyje. To mô być po całoślónsku a niy ino po katowicku!
List nr 3.[edytuj zdrzōdło]
Wiycie co... Tak ino dlô przikładu Wóm posyłóm, jak taki artykuliczek ò Miesióncu móg by wyglóndać (nieftore cychy fónetyczne nie sóm na całym Ślónsku znane, ale isto na wiynkszyj jego pole; możno by sie to dało jeszcze polepszyć, ale przinôjmnij niy ma tukej żôdnych błyndów).
- Miesiónc (w môwie ludowyj nôjczyńścij miesiónczek) – jediny naturalny satelit Ziymie a ciało niebieskie, ftore po słóńcu świyci nôjaśniyj na naszym niebie. Podług wielkości jest òn pióntym miesióncym w Systymie Słónecznym. Postrzednie òddalynie miyndzy postrzodkiym Ziymie a postrzodkiym Miesiónca to 384403 kilómetrów, to znaczy òkoło trzidzieści razy tela co szyrzka Ziymie. Szyrzka Miesiónca mô 3474 kilómetrów abo trochã wiyncyj niż sztwôrtô czyńść szyrzki Ziymie. Tóż jego òbjyńcie rôwnô sie 1/50 czyńści òbjyńciô ziymskij kule. Prziśpieszynie grawitacyjne na wiyrchu Miesiónca je bezmała 6 razy słabsze niż na Ziymi. Miesiónc òblatuje Ziymiã doòkoła w czasie 27,3 dnia. Òn nie świyci swojim światłym, ale òdbijô światło Słóńca. Skirz tego, iże położynie Ziymie, Miesiónca a Słóńca ku sobie cyklicznie sie miyni, tóż porzónd miyni sie tyż formã Miesiónca, ftorõ widać ze Ziymie.
- Różne formy jasnyj czyńści Miesiónca, co je widać ze Ziymie, nazywómy fazami. Rozeznôwómy piyńć głownych fazów: 1. nów abo nowy miesiónczek, 2. szczwierć miesiónca, 3. pół miesiónca, 4. trzi szczwierci miesiónca i 5. pełny miesiónc abo pełnia (pełniô). Miyndzy nowym a pełnym miesiónczkiym rzóndzi sie, iże miesiónca przibywô. Po pełnym miesióncu miesiónczka zaś ubywô abo ubiyrô. Cyklus miesióncowych fazów twô 29 dni, to znaczy, iże co 29 dni każdô faza powtôrzô sie . W môwie codziynnyj Miesiónc czyńścij nazywany je „miesiónczek”.
Wasza Wikipedyjô mô niy ino felerne artykuliki, ale tyż cały opis (ta nawigacyjô) jest ino do śmiychu!
Sznupać a szukać to niby to samo, ale jednak "sznupać" trzeba by w "słowniku poprawnej śląszczyzny" zaznaczyć jako "ironiczne, żartobliwe, ekspresyjne". A Wy piszecie sznupać we Wikipedii!!!
To samo z tym szkryflać! To tak jakby w polskiej Wikipedii ktoś artykuły nie pisał ale skrobał (skrobnąć można sobie coprawda list, ale normalnie się go pisze! Taka sama różnica istnieje pomiędzy śląskim pisać a szkryflać (lub kryklać). To tak jakby Polacy nagle zamiast ręka w encyklopedii pisali grabula! Toż to śmiech! Nie zauważacie tego???? Starzy Ślązacy nigdy listów ani artykułów nie szkryflali!
Dalsze dziwolągi:
- Przodnio zajta (ma być: piyrszô abo głownô stróna; w każdym języku świata strony internetowe określa się tym samym słowem co strony w książce: Seite, site, strona itd.; dlaczego więc po śląsku ma to być inaczej? A po śląsku strona książkowa nazywa się od zawsze stróna i tak też powinna się nazywać strona internetowa! A nie jakaś zajta!)
- Szrajbóng (zamiast: òrtografijô; jeśli nie ma słowa szrajbować, to nie powinno się wymyślać słowa szrajbóng!)
- Pómiynianie na òstatku (zupełnie niezrozumiałe na gruncie dialektu śląskiego!) CO to ma znaczyć? Důmyślńy přešukiwane sům yno ńykere přestřyńy mjan. Poprůbuj popředźić wyšukiwano fraza předrostkym all:, co spowoduje přešukańy coukij zawartośći Wikipedia (wůunčńy ze zajtami godki, šablůnůma atp.), abo poprůbuj užyć kej předrostka wybranyj, jydnyj přestřyńi mjan.
Przecież to nie jest śląszczyzna tylko jakaś nowomowa autora! itd, itd. itd.
Sami widzicie, że łatwiej jest to rozwalić i stworzyć na nowo niż cały czas poprawiać! Drodzy "śląscy" wikipedyści! Zlitujcie się, bo to jest pseudośląska grafomania. Jeśli chcecie coś zrobić dla tradycjynej mowy śląskiej, to spróbujcie się jej najpierw nauczyć!!! Umówmy się kiedyś i pogadajmy o tym.
Wasza działalność jest w takiej formie, w jakiej to teraz jest w internecie, bardzo szkodliwa dla mowy śląskiej! Osobom, które śląszczyzny nie znają albo znają ją tylko pobieżnie, stwarza zupełnie fałszywy jej obraz. Wy zabijacie resztki śląszczyzny tradycyjnej produkując w mediach taką nowomowę!!! (nowogęgot!) Zamiast przysłużyć się kodyfikacji utrudniacie ją, ponieważ takiej śląszczyzny żaden prawdziwy Ślązak w życiu nie zaakceptuje! Ślązacy potrzebują Wikipedię, ale ona ma być po śląsku! Namawiam Was gorąco do pracy organicznej! Pomożemy Wam jeśli chcecie.
Dyskusja[edytuj zdrzōdło]
No i co wy na to? Jak będę miał więcej czasu to umieszcze gdzieś pliki przesłane mi w załączniku. Trochę tego jest... Adam Dziura → dysk. 18:39, 14 čyr 2008 (UTC)
- Zamiast "Bar" miało iść tutaj, ale to akurat najmniej ważne. Część z tych postów znam. Pytanie: jak pogodzić słuszne uwagi i spostrzeżenia z otwartością Wikipedii? Nawiązałem kontakt z autorem. Po pierwsze: co do pisowni "czeskiej + ů". Porównajmy: kôżdy (jak pisze p. Wieczorek (84 trafienia); "koždy" (jak przyjęliśmy na szl.wiki) (128). "Myslowicy" - jak w Laubie i Republice Schloonzk (5) vs Mysuowice (3100). ślónskô môwa (2) vs ślůnsko godka (1160).
- Język jest żywym tworem, zmienia się, ulega wpływom. Olesch, przy całym szacunku dla niego i jego pracy, opisywał odmianę kobylarską - czyli mowę coś koło 15% Ślązaków. Opisał ją, jak na obecne tempo przemian językowych (rewolucja informatyczna, globalna wioska) w okresie mocno historycznym. Interneca i i e-brifa wtedy nie znano. Nie ujęto przyswojonych anglicyzmów związanych z owymi przemianami. Nie uwzględniono zmian, jakie zaszły (siłą rzeczy) po 1945, z wiadomych powodów. Mimo wad tego zapisu, który przyjęto w szl.wiki, będę go bronił - prościej jest dostosować mniejszość do większości niż odwrotnie. Odmiany (dialekty) lokalne mają miejsce w formie nazw obocznych oraz przekierowań.
- Inny problem jest taki, że za pisanie artykułów biorą się ludzie nie znający mechanizmów Wikipedii. Poprawią tekst, ale zignorują linkowania, nie poprzenoszą artykułów ani nie utworzą przekierowań - w efekcie po takiej "poprawce" całkowicie zgubi się logiczna struktura całości, będą powstawać duble i straszyć czerwone linki pomimo, że dany temat jest opisany. Jeszcze gorzej, gdy "poprawki" mają miejsce w infoboksie - w ten sposób można uszkodzić kilkadziesiąt artykułów naraz.
- Co do zastrzeżeń językowych, już się z autorem zgadzałem. Odpowiedź standardowa ({{toPopraw}}) w tym przypadku nie wystarczy - nie mamy na tylu ludzi znających i język, i technikalia MediaWiki, by pomóc każdemu i poprawić wszystko. Wkrótce przygotuję ramówkę, takie "to do" w ramach pracy organicznej. Ogólnie rzecz biorąc, zacząć należy od dokończenia porządków w kategoryzacji, w drugiej kolejności - ostateczne ustalenie właściwych nazw artykułów oraz uprawnionych (nie z błędów ort, a z form obocznych) przekierowań i poprzenoszenie artykułów, w trzeciej kolejności - poprawki w infoboksach i wprowadzenie ich przy pomocy botów.
- Zatem - z tworzeniem nowych artykułów zwalniamy. Teksty wrzucane prosto z Tuplikorza będę przenosił do brudnopisu, a te ze zmiennych IP usuwał.
- Tyle tak na gorąco
- Lajsikonik 20:40, 14 čyr 2008 (UTC)
Co do "sznupania", to rozumiem, że jest to słuszny kompromis wynikajacy z oporu przed tym co znaczy "szukać" po czesku (znaczy mniej więcej "jebać"), więc z uwagi na kilkadziesiąt tysięcy zadeklarowanych Ślązaków w CR, jest to wybór dobry. Co do "szkryflania" mam mieszane uczucia, ale nie jest też tak, że to co śmieszy Polaków ("szkryflać", "pukel", "baba", "chop") musi być też żartobliwe po ślasku. Polacy śmieją się z czeskiego, ale Czesi jakoś nie zmieniają z tego powodu swoich słów. Zresztą w języku polskim też jest określenie "szkryba", ktore raczej nie ma żartobliwego wydźwięku, a w śląskim mamy jeszcze "kryklać", bliższy chyba odpowiednik polskiego "bazgrać" (słowo "szkryflać" odbieram jako bardziej "szlachetne", ale może się mylę). A co do "Myslowicy", "Katowicy", "Kochlowicy", "Chwalowicy", "Śwjyntochlowicy" - to faktycznie raczej tak powinny brzmieć nazwy tych miast. I na pewno bez tego "ł" (tu "u") - nie wiem jak w przypadku Mysłowic, ale w przypadku trzech ostatnich miejscowości z "ł" się ponoć przed 1922 rokiem nie godało. Dyktando
Nazwy miejscowości, etymologia i źródła[edytuj zdrzōdło]
A tak mnie jakoś naszło. W przypadku miejscowości położonych na terenie Śląska, można chyba spokojnie zerkać do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. przykład - Bornów w dokumencie z 1397 roku (o ile pierwsze to nie jest e - nieco zamazane) i miejscowi nadal nazywają tak miejscowość. Ale - były później i inne formy - Borunow itd. Podobnie Miasteczko Przykuta 12:18, 7 paź 2009 (UTC)
- Mhm, to może być pewna wskazówka, ale w tym wypadku należy posiłkować się źródłami, gdzie wymieniono nazwy w jakiejkolwiek ze śląskich gwar bądź gdzie wskazano, iż autochtoni, względnie Ślązacy danej nazwy używają. Słowo Miasteczko jako nazwa dla Miasteczka Śląskiego to notowana także u Olescha nazwa. Timpul godka 13:02, 9 paź 2009 (UTC)
Co sam je louz?[edytuj zdrzōdło]
Uod jakigoś czasu můmy sam feste dźiwno tyndyncyjo – artikle sům przećepowane do polskigo abecadła (tmj. «ślabikorza»), a zapisowane jakůmśi dźiwnům godkům, to je polskům, yno trocha przemelanům Kulikowym translatorym. Podug mje to ńyma normalne. ◄Ozi► a uůnego godka 11:30, 10 mar 2021 (CET)
- Dźiwno, nale czy szkodliwo? Ńy noleża do tyj tyndyncyji, nale co do samego ślabikorza to jo problemůw ńy widza. Mo plus taki aże ślůnsko godka na facebooku a inkszych placach już funguje we tym szryfće, a wjadomo, dlo godki a ji używaczůw je to ważne coby szrajbůnek ujednolićić. Co do jakośći tych sprowjyń uo kerych godosz to mosz recht, aże je ńyroz licho, felerńe tuplikowano bez maszina (pol. "Śląska" = śl. "Ślōnskŏ" we rzeczowńiku atd.), pokozuje ino polski punkt wezdrzyńo, mjyszo nacyjo ślůnsko ze polskům jak ntp. we artiklach uo powstańach i tyż sam widza problem. Nale tyż ńy widza to kej reguła. Wjela tych artiklůw je przebajstlowano na lepsze, majům źrůdła, infoszachtle i bogaty inhalt. Beztuż tyndycyjo ta jako tako ńy widza jako coś szkodliwego ino mom bůl uo jakość ji realizowańo. Jak zowdy muśimy dać pozůr coby artikle nowych używoczůw przejrzoł ftoś bardzi dośwjadczůny, znołd felery i je przedyskutowoł abo wyćepoł. Krol111 kontakt 21:05, 12 mar 2021 (CET)
- Dyskusyjŏ tykŏ bodej zaôbycz mie, tōż sie wypowiym. Ślabikŏrz je używany praktycznie wszyndy ôd 11 lŏt. Translatōra używōm coby pisać z gōry ôbranymi słowami, bo nojsrogszy problym ślōnskij Wiki je taki, iże kożdy pisze tak jak chce. Ale to niy tak, iże piszã jyno translatōrem, sōm tyż pisać potrefiã i to tyż robiã. A za felery wybŏczcie, moje nowsze edycyje majōm jejich mynij. --Psiŏczek (dyskusyjŏ) 08:23, 13 mar 2021 (CET)
- Twůj nojnowszy tekst: Stan tyn niy zmiyniōł sie po nastōniu ôpawskigo ksiynstwa we drugim chycie 13. stoleciŏ. Dyć tego żodyn, fto zno ślůnsko godka, by tak ńy napisoł. To jes wćepany polski tekst, kaj polske połowie bůło przełożůne na ślůnske chyće. I ja, to je dobry przekłod, bo połów to chyt... jeźli idźesz anglować. Nale sam to je czysto gupota. I takich gupot w kożdym twojim tekśće je moc. ◄Ozi► a uůnego godka 16:33, 13 mar 2021 (CET)
- Dyskusyjŏ tykŏ bodej zaôbycz mie, tōż sie wypowiym. Ślabikŏrz je używany praktycznie wszyndy ôd 11 lŏt. Translatōra używōm coby pisać z gōry ôbranymi słowami, bo nojsrogszy problym ślōnskij Wiki je taki, iże kożdy pisze tak jak chce. Ale to niy tak, iże piszã jyno translatōrem, sōm tyż pisać potrefiã i to tyż robiã. A za felery wybŏczcie, moje nowsze edycyje majōm jejich mynij. --Psiŏczek (dyskusyjŏ) 08:23, 13 mar 2021 (CET)
Po polsku[edytuj zdrzōdło]
Wszystke artikle naszkryflone po polsku (tmj. ślabikorzowy szrajbůnek) winny uostoć wyćepńynte, a bajtlaki Używacz:Uostofchuodnego, Używacz:Gaj777 a Używacz:Psiŏczek zablokowańi. Uoprůcz tygo, nolyży prziwrůćić staro przodńo zajta, kera buůa we Steuerze. Kůńec bolu. Důść momy tyj polskij zarozy. Tyle we tyjmie.
Po co ślążczyć miasta poza Śląskiem?[edytuj zdrzōdło]
Po co pisać po śląsku nazwy takich miejsc jak Mazowjecki Tůmaszůw, Rzeczńůwek lub Krajyńske Sympůlno? Te miejscowości nie leżą na Śląsku, ślōnsko godka ich nie dotyczy, nie mają historycznych śląskich nazw. Więc dlaczego je im wymyślacie? I dlaczego nie robicie tego miastom poza Polską (z paroma wyjątkami)? Proponowałbym robić to tylko z miastami, których śląskie nazwy faktycznie znamy, a nie je wymyślać. --Borok Silesius (dyskusyjŏ) 07:56, 22 kwi 2021 (CEST)
- Polŏki tyż polszczōm miana zagranicznych placōw, nale przistŏwōm, że przekłŏd na ślōnski mian dziedzinek na Pōmorzu je dziwuczny. A jeźli przekłŏdōmy wszyjske polske place to winnimy tyż przekłŏdać wszyjske czeske. Jŏ bych sugerowoł tak jak robi niymieckŏ Wikipedyjŏ: sroge Warschau, Krakau, Danzig, Posen, co majōm historyczne i popularne niymiecke miana, nale Kalisz, Konin, Leszno, Białystok, Kielce co majōm historyczne niymiecke miana nale niy sōm tak popularne jak polske. Psiŏczek (dyskusyjŏ) 09:20, 22 kwi 2021 (CEST)
Miana artiklōw ô placach a stawiyniach[edytuj zdrzōdło]
Witōm Wŏs. Mōm pytanie ô mianach artiklōw ô placach a stawiyniach - winno sie mianować artikle podug mustra jak we Katedralny sobōr św. Aleksandra Newskigo (Warszawa) eli jak we Kościōł świyntego Michała Archanioła we Prudniku? Jeźli wersyjŏ "we (sztadzie)" je lepszŏ ôd "(sztad)" to mogã pōmiyniyć miana mojich artiklōw ô cerkwiach na tyn drugi muster, coby niy było miszōnga we tym. Chowcie sie! Mises2020 (dyskusyjŏ) 16:13, 18 mŏj 2022 (CEST)


text:
Wottorhanska protyka „Moja Łužica/ Meine Lausitz/ Mója Łužyca“
Wolfgang Wittchen njeje we Łužicy a mjez Serbami njeznaty. Mjeno 61lětneho swobodneho fotografa wuhladaš přeco zaso pod portretami wuměłcow we wšelakich wustajeńcach, w knižnych a druhich publikacijach. Wjele lět bě Wittchen jako fotowy redaktor za nowinu Sächsische Zeitung po puću. Ze žurnalistiskim wóčkom zapopadny wokomiki sportowych wjerškow, ludowych nałožkow, hospodarskich faktow a přeco zaso, kaž nimoducy, powabliwosć łužiskeje přirody a architektury. To so tež w najnowšej wottorhanskej protyce „Moja Łužica/Meine Lausitz/Mója Łužyca“ Ludoweho nakładnistwa Domowina wotbłyšćuje, kotraž je mjeztym třeći raz z wobrazami Wittchena pjelnjena.


text:
Uzbekistůn
Ůzbekistan (uzb. O‘zbekiston, Republika Ůzbekistanu – O‘zbekiston Respublikasi) – państwo pouožůne we Azyji Střodkowyj, čuůnek Wspůlnoty Ńypodlyguych Państw.
Kraj ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi řykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Powjeřchńo we wjynkšośći růwńinno. Ůng. 20% placu zajmujům gůry a předgůřa. Na wschodźe i půunocnym wschodźe kraju ležům gůry Tjyn-Šan i Auaj, uośiůngajůnce 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi ležy urodzajno, nawadńano Kotlina Fergańsko, kerej tajla noležy do Ůzbekistanu. Střodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko s rozlyguům pustynjům Kyzůu-kům, na kerej terynůma uosadńičymi sům ńylične uoazy i doliny řyk - Syr-darii, Zarafšanu, Kaška-darji a Amu-darji. Zachodńi skraj zajmuje růwńy pustynny puaskowyž Uostjurt. Do Ůzbekistanu noležy pouedńowo tajla downygo Jeźora Aralskigo.


text:
– Co tyż to by mōgło być? – zastanowiałach sie po cichu, a głośno żech sie spytała Hildki. – Naż dziołcho, co tyż to tam mocie takigo na kōńcu zegrōdki? Ul to isto ni ma, a na graczka do dziecek tyż to niy wyglōndo!
– Wiysz, jakbyś chciała co mōndrego sie dowiedzieć – ôśmioła sie Hildka – to musisz iś ku mojimu chopu, bo ôn teroz gro se na wielgigo ekologa! Padoł, że we Niymcach wszyndy taki chałpki po zegrōdkach majōm i ôn se tyż tako postawi! Tam mu sie skludzōm roztōmańte przidajne chroboczki, co rade na zegrōdkach miyszkajōm. Na to prziszoł Walek a zaroz skoczył nōm do godki:
– Ty sie Hildka, rada ze wszyjskigo pośmiywosz, ale jo tu mōm prawie! Bo podziwej sie, co bōło tyn rok na wiosna! Sōmsiadowi pszczōły uginyły na jakoś szpetno choroba i chociaż u nos na zegrōdce wszyjstek biołe bōło ôd kwiycio, to mało sie ôwocu nawiōnzało. Sama widzisz, że ni ma co do krałzy wsadzić! Chałpka żech postawił, coby se tych inkszych dobrych chroboczkōw naplōngnōnć, bo jak ni ma pszczōły to dobry je ćmiyl abo i nawet ôsa, bele by kwiotki zapylyła.
Jo Walkowi dobrze życzyła, ale we te jego godki , żech ani wiela niy wierziła, bo jak chrobokōw na zegrōdce ni ma, to skōnd sie nogle splōngnōm? Je prowda, że krzidła majōm i przilecieć mogōm, ale musi ich sam cosik prziciōngnōnć.
Po drugi my sie potkali ze znajōmkami pod koniec zeszłego miesiōnca. Zrobiyli my se wtynczos „pieczōnki” na zegrōdce. Jo zaroz poleciała ôbejrzeć Walkowo chałpka do chrobokōw. Bōło tam troszka pajynczyny, a we ścinkowych rułkach tyż cosik siedziało. Isto sie tam mu jakiś chroboki splōngły, ale eli to były, te, co se życzoł?
– Wiysz co – padoł mi Walek, jakby zgadowoł moji pomyślōnki – Jo cie posłōchoł, a posioł żech wele tyj budki roztōmańte miodowe kwiotki i wiysz miała żeś prawie, że sam te chroboczki przileciały, a eli tam we chałpce sōm, to sie dowiymy dziepiyro na wiosna! Dobrze by bōło, coby sie te Walkowe pragniyni społniyło! Jak tak bydzie, to jo se tyż tako chałpka do chroboczkōw fōndna a na zegrōdce postawia.
Ps. Dziynkuja panoczkowi Alojzowi Zimōńczykowi za pomōc we ślōnski korekcie.


text:
„Soń, Hanka, soń, měsačk hižo přez štomy hlada…“ W raju sonow je wšitko móžne. Móžeš lećeć, spody wody dychać, ludźi zetkać, kiž daloko preč bydla, so do njeznatych swětow zanurić. Hanka wě, kak najlěpje do tutoho swěta sonow přińdźeš. Lehnješ so jednorje do łoža, začiniš woči a sej wusnješ… Ale někak so jej to před publikumom tak lochce njeradźi. Tež jeje najlubša melodija ju do raja spara njenjese. Jenož derje, zo znaje Hanka trik: wowcki ličić. A woprawdźe! Posledna wowcka wozmje ju sobu na jězbu: Stwa so wotewri a wona leći z mróčelemi, płuwa jako rybička hłuboko w morju a zwěri sej samo do swětnišća k hwězdam a měsačkej. Haj, w KOLEBAWCE je wšitko móžne. Ale wě Hanka tež, kak zaso wotućiš?
Wo čim sy ty nocy sonił?
Hdyž na přichod mysliš, kajki je twój najwjetši són?
Soniš tež druhdy z wočinjenemi wóčkami?
Maš snano samo wosebite městno za to?
Sy raz strašne sony měł?
Kajki je twój najrjeńši són?
Zo wot dźensnišeho jenož hišće rjane sony maš, pasliš sej najlěpje sonyłójak. Sonyłójaki su indianskeho pochada a maja sonjaceho škitać, to rěka złe sony wostanu w pawčinje wisajo. Móžeš sej sam tajki sonyłójak paslić a sej blisko łoža pójsnyć, zo by će před hubjenymi sonami škitał. Dobre sony pawčinu přeńdu, špatne wostanu wisajo a so přez schadźace słónco rozpušća. Pjerja pokazaja na zwisk k zwěrjećim dušam a škitaja přidatnje před złymi duchami. Samopasleny sonyłójak je dobra přiležnosć, zo móže dźěćo same swoje městno spara wuhotować a wuprudźa zdobom začuće přitulnosće w nocy.
to trjebaš
metalowu abo drjewjanu rynku (wšojedne w kotrej wulkosći)
banćik z basta abo šěroki kožany banćik
wołmu
wšelake parlički z drjewa, škleńcy etc.
pjerja
lěpk
rjanu hudźbu
1. metalowu abo drjewjanu rynku wobwić:
Jako prěnje přisukaš na rynku bastowy banćik tak, zo móžeš za njón pozdźišo sonyłójak powěsnyć. Potom wobwiješ z bastowym banćikom cyłu rynku, kompletnje bjez prózdnotow.
2. pawčinu plesć:
Nětko wottřihaš sej dołhu wołmjanu nitku, ju na městnje bastoweho wěšatka přisukaš a ju we wjetšich, ale runostajnych wotstawkach wokoło rynki wlečeš. Prěnje parlički móža so hižo nawlec. (hlej wobraz 6).
3. zaplečenje parličkow
Hdyž sy z wołmjanej nitku zaso na spočatnym suku dóšoł, wlečeš so po prěnim rynku zaso wokoło rynki a potom w druhim atd., tak zo nastanje pawčina, na kóncu z małej dźěrku, kotruž z nawlečenej parličku začiniš a zasukaš. Zbytk nitki wotrězaš.
4. štóž chce hišće wjac:
Štóž chce frinkolacy sonyłójak měć, móže na kóncu z lěpkom napryskać a po tym z frinkolacym posypkom nasypać. Na kóncu hodźa so pjerja abo parličkate šnórki přiwjazać.
Wšitko štož tebi tu napisamy je jenož namjet. Wězo móžeš wšelake materjalije wuspytać, móžeš ze starymi płatami dźěłać, kiž sej k bantam přitřihaš, móžeš tež rynku bjez pawčinje wuhotować abo snano nahromadźene zakwapnicy sobu zaplesć abo … abo … abo …


text: Hinak hač wjetšina našich prjedownikow wopušćimy jako młodostni naše ródne wsy a města, podamy so – znajmjeńša za čas wukubłanja – do swěta a so zdźěla tež wjace njenawróćimy. Abo přesydlimy so powołanja abo wosobinskich přičin dla do druhich městow a krajow a spytamy w cuzbje nowu domiznu nańć abo sej na přikład přez warjenje jědźow, kiž znajemy ze dźěćatstwa, přez čitanje knihow w maćeršćinje a pěstowanje nałožkow a wašnjow něšto wot doma wobchować. Někotři swoju domiznu tež dobrowólnje njewopušća, ale su tomu nuzowani, dokelž so jich wjes brunicy dla wotbagruje abo dokelž buchu po wójnje wuhnaći abo přesydleni abo před wójnu ćěkachu. W tajkich padach zwostawaja jenož dopomnjenki, fota abo kluče wopušćenych statokow, kotrež su potrjecheni domiznu wopušćiwši wuchować móhli.


text:
Kamjůnny wůngel
Wůngel kamjynny – skoła uosadowo pochodzyńo roślinnygo, kero powstoua we palyjozoliku (a dokładńij we karbůńe) s szczůntkůw roślinnych, kere uwyngliły śe we warunkach bestlynowych. Mo czorno farba a je matowy, zawartość we ńim wůngla je uod 75% do 97%.
Wůngel kamjynny używo śe ajnfachowo kej paliwo. Mo uůn wartość opołowo uod 16,7 do 29,3 MJ/kg (zależńy uod zawartośći zańyczyszczyń a wilguośći). Wartość opołowo czystygo chymiczńy wůngla je ůng. 33,2 MJ/kg.
Nojwjynksze zuoża wůngla kamjynnygo sům we Chinach, USA, Indjach, RPA, Australije a Ukrajińe. Wůngel kamjynny idźe dobywać dwůma knifami: uodkrywkowo abo głymbinowo. Uoba knify majům wady a zalyty - przi dobywańu uodkrywkowym zajmowano a niszczůno je kupa placu, nale je to tańsze skiż tygo co je moue zatrudńyńe a ńy trza używać drogich zabyzpjyczyńůw. Przi kńifje głymbinowym ńy trza srogigo placu, nale za to trza srogigo zatrudńyńo, kosztownych zabezpjeczyń a tajla złoża trza kajńikaj uostawić a jeij ńy dobywać, coby ńy bůło szkodůw bergmańskich we teryńy uo gynstyj abo zabytkowyj zabudowje.


text:
Tajo
Tajo (španisce, [ˈtaxo]) abo Tejo (portugalsce, [ˈtɛʒʊ]) je z dołhosću wot 1.007 kilometrow najdlěša rěka Iberiskeje połkupy a běži přez Španisku a Portugalsku. W starowěku njeseše rěka łaćonske mjeno Tagus.
Rěčina rěki wobjimuje 80.600 km², wot toho słuša 55.810 km² k španiskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cyłkownje je na tej přestrjeni něhdźe 9,5 mio. ludźi žiwe.
Tajo wužórli so we wysokosći wot nimale 1600 m w horinach Sierra de Albarracín wosrjedź Španiskeje. Běži potom do zapadneho směra po Iberiskej połkupje přez španiske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž tež přez portugalske město Santarém. Naposledk so blisko Lissabona do Atlantiskeho oceana wuliwa.
Najwjetši móst přez Tajo je Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kotryž je z cyłkownej dołhosću wot 17,2 km najdlěši móst w cyłej Europje. K najstaršim mostam přez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjedźowěkowski Puente de San Martín w Toledo.


text:
Pejtersburg
Spůłrzyndne: 59°56' N 30°16' E
Pejtersburg[1] (Sankt Petersburg, rus.: CaHkT-ПeTepбypr, dowńi tyž Peterburg, rus. ПeTepбypr, rus. ПeTporpaд, Lyńingrad, rus. ЛeHиHrpaд) to je mjasto we Rusyji, druge po srogośći za Moskwům. Je pouožůne nad Zatokům Fińskům we delće Newy, jego tajla nojduje śe tyž na ůng. 40 wyspach. Zosadzůne we 1703 roku. Downo stolica Imperyjům Ruskigo we rokach 1721-1918.
Je to jedne s nojsrogšych cyntrůw muzyjalnych we śwjeće, muzyjůw je sam pora setek, nojbaři znajůmy ś ńich je Ermitaž. Sroge cyntrům wyuczyńo - 41 wyršych šulůw, wjyncy kej 170 instytucyjůw wyuczyńowo-badańowych, wjyncy kej 2000 biblijotykůw.
Srogo hawyna morsko a hawyna lotničo (hawyna lotńičo Sankt Petersburg-Půukowo).
Uostřodek industryje, m. in. stočńowyj a mašinowy.
Klub fusbalowy Zenit Sankt Petersburg.
Przipisy
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958


text:
Župa "Michał Hórnik" kulturnu kermušku přihotuje – posedźenje předsydstwa w Chrósćicach
Na swojim posedźenju srjedu, 21.9., wječor w Chrósćicach su čłonojo předsydstwa župy „Michał Hórnik” projekty a zarjadowanja hač do kónca lěta dorěčeli a plan klětušich projektow nastajili. Wutoru, 15. nazymnika/nowembra, zarjaduje župa zhromadnje z wjesnym towarstwom „Při skale“ Hórki župnu kulturnu kermušku ze skupinu Poštyrjoch na Smolic statoku w Hórkach. Nimo toho so spočatk nazymnika přichodne zetkanje hotowarničow w Chrósćicach wotměje, informuje regionalna rěčnica Katharina Jurkowa.
Na wuradźowanju w Chróšćan gmejnskim a kulturnym centrumje su so kružkej swójbow farskeje wikarije a młodźinskemu klubej Pančicy-Kukow za wuběrne přihotowanje a zastaranje filmoweho wječora spočatk požnjenca z premjeru serbskeje synchronizacije dźěćaceho filma „Mała wjera” dźakowali. Tež dobry wothłós na hru „Mór a lubosć” w Chrósćicach ze 150 lajskimi dźiwadźelnikami na jewišću a ze sto dalšimi akterami za nim su wjesele rozjimali, wšako běše projekt Towarstwa Cyrila a Metoda (TCM) a partnerow tež wosebity wuraz bohateho serbskeho žiwjenja na teritoriju župy „Michał Hórnik”.
Kommentare und Antworten
Sei der erste der kommentiert
Marcel Brauman/Braumann
nowinski rěčnik,
wosobinski referent předsydy
casnikarski powědaŕ,
wósobinski referent pśedsedarja
Pressesprecher,
persönlicher Referent des Vorsitzenden
Domowina z. t./
Domowina – Bund Lausitzer Sorben e. V.
Drježdźanska dróha 18 / Dresdener Str. 18,
02977 Wojerecy - Wórjejce / Hoyerswerda (HOYWOJ)
tel.: 03571 / 60 84 614,
0171 89 83 985
marcel.brauman@domowina.de
presse@domowina.de