text:
Žurnalistam bě přeprošenka na njewšědne hodowne čitanje profesora za mašinotwar witana, hdyž za spodobnymi, přiwšěm wěcownymi temami pytachu. Na přikładźe tłuskačow rozkładźe profesor swojim studentam na nazorne a tróšku zabawne wašnje zasady konstrukcije mašinow. Z medijow zhoni profesor za resursowy management na samsnej uniwersiće wo dźěle kolegi a jeho za swój projekt w Keniji zahori. Tam trjebachu mašinu za ekologiske, ekonomiske a awtomatizowane tłuskanje makadamijowych worjechow. To bě njezwučene wužadanje za profesora. Da so do dźěła a wuwi ze swojimi studentami mjeztym patentowanu techniku. A Keničanam w kooperatiwje zwostanje wjac dobytka za fairtrade produkt.
Hanka Šěnec – Hudźbnicy SLA wustupichu pod hesłom »Dudy a přećeljo« 22. julija w lětnjej barje Sundowner w Budyšinje.
▶ Dźěćace spěwy online
Na iniciatiwu Lydije Maćijoweje je nastała internetna strona ze serbskimi dźěćacymi spěwami (www.sorbische-kinderlieder.de). Jednotliwe pěsnički su po temach a rubrikach rjadowane, teksty a noty hodźa so downloadować. Strona, kotraž je za staršich, pěstowarnje a šule myslena, so běžnje aktualizuje a rozšěrja a je wuslědk wubědźowanja »Čiń sobu«.
▶ Rozmołwa wo hrě z rěču
Pod hesłom #weiterlesen zarjaduja Měšćanske biblioteki w Drježdźanach digitalny format z čitanjemi a rozmołwami awtorow, nakładnikow a knihikupcow, kotrež su tež na YouTube přistupne. Mjez nimi staj Róža Domašcyna a Volker Sielaff. Wonaj rěčitaj w 16. wusyłanju serije wo swojich publikacijach a kotru rólu hra z rěču při basnjenju hraje.Nowa nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz 2022«▶ »Łužica 2022« wušła
W Ludowym nakładnistwje Domowina je w meji nasćěnowa protyka »Łužica – Łužyca – Lausitz« na lěto 2022 w nowym formaće wušła. Spodobne motiwy z Delnjeje, srjedźneje a Hornjeje Łužicy je za dwutydźenski kalender znaty fotograf Maćij Bulank zapopadnył.
Hanka Šěnec – Po tym zo njebě Budyski Serbski muzej měsacy dołho za zjawnosć přistupny, móža jón zajimcy nětko zaso z přizjewjenjom wopytać. Nawodnica muzeja Christina Boguszowa je 30. meje hišće raz wopytowarjow po wosebitej wustajeńcy »Barby daliny – Moler Ante Trstenjak a Łužiscy Serbja« wodźiła.
▶ Filmowa premjera online
Składnostnje prěnjeho digitalneho foruma Serbskich Nowin dnja 8. apryla bě online-premjera krótkofilma »Sorbenkind« Lipšćanskeje režiserki Patricije Kaube, na kotrejž je so wjace hač 300 ludźi wobdźěliło. Film bu loni w decembrje we Wotrowje a wokolinje nahrawany.
▶ RBB póbitujo serbsku app
Dnja 17. apryla jo RBB nowu serbsku app startowało, źož staja wšykne serbske póbitowanja sćelaka – serbske rozgłosowe wusćełanje a teke telewizijny magacin Łužyca – k dispoziciji. App jo dermotna a póbitujo se w app-storach pód »rbb serbski«.
▶ Serbski awtor w antologiji
W Berlinskim Nakładnistwje při parku (Verlag am Park) je pod titlom »Spjacy psy VII« (Schlafende Hunde VII) antologija politiskeje lyriki wušła, kotruž je Thomas Bachmann wudał. Při tym rozestajeja so wšelacy awtorojo z načasnymi temami, kaž su to trapjenja, strachi a rozkory wokoło korony, zaničenje přirody a wobswěta abo wěnuja so stawizniskim podawkam a figuram. W njej z třomi twórbami zastupjeny je tež Benedikt Dyrlich. Knihu ilustrowała je z Kazachstana pochadźaca a dźensa w Lipsku bydlaca wuměłča Lena Inosemzewa.
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzejuCogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.
Jürgen Maćij– Hač do 23. meje běchu we wukładnych woknach w Budyšinje pod titulom »Peremen! – wizuelna protestowa kultura w Běłoruskej« plakaty a fota wjace hač 20 wuměłcow a fotografow wustajene, kiž skića dohlad do protesta ludnosće po wólbach 2020 w Běłoruskej.
▶ So wo domizniske myto požadać
Hač do 15. meje móža předewšěm čestnohamtsce skutkowacy swoje wudźěłki za slědźerske domizniske myto zapodać, kotrež je sakske ministerstwo za kultus w kooperaciji ze sakskim krajnym towarstwom Škit domizny znowa wupisało. Kiwaja myta w cyłkownej hódnoće 9.000 eurow. Při wubědźowanju steja temy kaž stawizny městow a wsow, regionow a kraja, kulturny kruh Serbow, ćěkanje a wuhnaće, migracija a mobilita, demokratija, měrliwa rewolucija, procesy transformacije, stawizny splahow kaž tež industrije a techniki, přiroda a wobswět, archeologija, wuměłske stawizny, ludowe wuměłstwo, ludowa narěč a wěda wo mjenach, wšědna kultura, swjedźenje a nałožki w srjedźišću. Dospołne wupisanje nańdu zajimcy pod www.bildung.sachsen.de/heimatpflege abo pod www.saechsischer-heimatschutz.de.
▶ Hudźbne dny zaso přestorčene
55. Wojerowske hudźbne swjedźenske dny, kotrež mějachu so wot 11. apryla do 2. meje wotměć, su zamołwići dla połoženja korony a z tym zwisowacych škitnych naprawow znowa wo lěto přestorčili. Zastupne lisćiki wostanu płaćiwe.
▶ Domowina Mikławša Joachima Wićaza spominała
Maćij Bulank– Wobkedźbujo hygieniski koncept dyrbjachu křižerjo lětsa nahubnik wužiwać kaž tule Chrystof Mikławšk w Njebjelčicach.


c: text/html

text:
Wopřijima prěnja čitanka z pjera syna znateho njeboh serbskeho prócowarja Pawoła Grojlicha pod titulom »Pod Čornobohom« (2012) bóle wjeski domoródnych Bukečanskich kónčin, tak přeńdźe wudawaćel z druhej »Mjez Křičom a Lubatu« (2015) do sewjeronarańšich Serbow, do Malešanskeje a Bartskeje wokoliny. Ze swojej aktualnej publikaciju poda so dale na sewjer Budyskeho wokrjesa. Z němskeho podtitula zhonimy, zo steja w srjedźišću tři wosady: Rakecy, Njeswačidło a Minakał; wosrjedź połojcy 19. lětstotka njehrajachu statne gmejny hišće samsnu rólu kaž pozdźišo.
Što stanje so, hdyž trjechja načasne wuměłske twórby wuměłčow z Budyskeje wokoliny na načasne twórby wuměłcow z Heidelberga? Stupja snadź do wzajomneho skutkowanja abo do wizuelneho dialoga abo samo do estetiskeje debaty?
Tutym prašenjam wěnowaše so wosebita wustajeńca »Kontekst & kontrowersa«, kotraž wotmě so hač do kónca awgusta w Muzeju Budyšin. Wosom wuměłcow z partnerskeju městow Budyšin a Heidelberg pokazachu swoje aktualne twórby a zdobom skupinsku wustajeńcu kuratěrowachu. Tutón projekt wotmě so w ramiku 150-lětneho jubileja Budyskeho muzeja w zhromadnym dźěle z towarstwom KON•NEX ART Heidelberg.
Zazběh tworjachu twórby Heidelbergskeju wuměłcow Mariusa Ohla a Cholud Kassem. W Ohlowych twórbach »přećelny strach« (2015) a »Čornomolowanje« (2019) přewahuja neonbarbojte linije a geometriske formy, kotrež zbudźa zaćišć, zo bychu najradšo z ramika wudyrić chcyli. Změrowacy skutkuje město toho wobraz Kassem ze serije »Dźakowano njebjesam«. W Iraku rodźena wuměłča wotrosće w Heidelbergu a bu křesćansce kubłana. Jako dopomnjenku na swoje dźěćatstwo předstaja wona tekstilije ze sakralneho swěta a wšědneho dnja, kotrež abstraktnje zaso podawa.
Oratorij »Podlěćo« Korle Awgusta Kocora na tekst Handrija Zejlerja bu lětsa składnostnje Serbskeho cyrkwinskeho dnja, njedźelu, 16. smažnika, w Budyskej Michałskej cyrkwi znowa předstajeny. Kaž hižo před dwěmaj lětomaj w putniskej cyrkwi w Róžeńće dirigowaše tež tónraz jara derje wopytane předstajenje z chórom 1. serbskeje kulturneje brigady cyrkwinohudźbny direktor Friedemann Böhme. Hudźbny nawoda gymnazialneho chóra kładźe wažnosć na to, zo je kóžda generacija serbskich gymnaziastow znajmjeńša jónu na cyłkownym realizowanju jedneje z chórosinfoniskich twórbow załožerja serbskeje artificielneje hudźby wobdźělena. A što hodźi so lěpje hač oratorij »Podlěćo« za kónc šulskeho lěta a wotchad wot gymnazija, kotrejž wšak ležitej w tutym počasu? Zdobom pak tworješe koncert lětsa wjeršk schadźowanja ewangelskich Serbow w Budyšinje, kotřiž spominachu na 400lětnu róčnicu załoženja wosady swjateho Michała.
Po swjatočnym a pozběhowacym prologu »Stwórba Boža, templo swjaty« zaklinči w tutym druhim oratoriju cyklusa »Počasy« jako štwórte čisło prěnjeho dźěla pěseń wulkeje žiwjenskeje radosće »Kak stupa so lóštnje a wjesele«, zanjeseny wot kwarteta solistow. Wón płaći generacijam Serbow skerje jako wjele pěstowany pućowanski spěw, kotryž drje tón abo tamny njeby bjeze wšeho fararjej-basnikej ze Słoneje Boršće a komponistej ze Zahorja přirjadował, a to hišće jako wobstatk oratorija. Ale fenomen, zo přeńdźe twórba z pjera klasiskeho wuměłca do ludoweho herbstwa, jewi so tohorunja w dalšich kompozicijach wulkeje hudźbneje formy Serbow. Jednota mjez tekstom a hudźbu zabjerjetej při tym wažnu rólu.
Prěnja serbska awtorka Herta Wićazec narodźi so w lěće 1819 a zemrě 1885. Přetrało je jeje njewulke literarne tworjenje, kotrež so rozdźělnje interpretuje. Spytam tu tři wšelake zhladowanja na jeje literarne skutkowanje rysować.
Najsylniše su prócowanja, jeje twórby z podawkami z jeje žiwjenja do zwiska přinjesć. Předstajamy sej basnicu, kotraž so čitarjej dowěri. Tute wašnje interpretacije je literarny kritikar Roland Barthes hižo w lěće 1967 w eseju Le morte de l´auter (Smjerć awtora) powšitkownje do prašenja stajił. Sociologiska perspektiwa pokazuje wobćežnu rólu žony z lochkim zbrašenjom z rjemjeslniskeje swójby z niskim ekonomiskim a fyziskim kapitalom, kotraž k tomu hišće narodnostnej mjeńšinje přisłuša. Prěnimaj dwěmaj interpretacijomaj móžemy wućeknyć do mystiskeho fiktiwneho swěta, k serbskemu spiritualizmej.
Podobnje Michałej Bjedrichej (1855–1876) běše Herta Wićazec za čas swojeho tworjenja wysoko připóznata, pozdźišo so bórze pozaby a wosta jenož emblematiska silueta, žónske mjeno w přehledźe twórcow. Nimo toho bu runje kaž Bjedrich hižo zahe do čěšćiny přełožena, jeje dźěła wuńdźechu w lěće 1878 w antologiji »Polská a lužicko-srbská poezije« Františeka Vymazala.
W lěśe 2016 pak jo LND wudało jogo zgromaźone twórby pód titlom »Bóśon z Mósta« widobnje k sedymźasetemu narodnemu dnju basnikarja. To jo wobźiwowanja gódny statk. Njamamy jano móžnosć sebje źěło basnikarja w jadnej publikaciji pśecytaś, ale jo wiźeś procowanje, pěśźasetlětnemu twórjenju zwězujucy element daś a »bóśonowy« póglěd wót zwjercha. Gaž smy mógli pla drugich awtorow póstupujucemu wuwiśu slědowaś, mamy how naraz wšykne lyriske etapy w jadnych knigłach (bźez lěta nastaśa).
Aby wěc měła wuspěch, musyš teke na wenkowne wuměnjenja glědaś. Za wustup Nimsko-Serbskego ludowego źiwadła w Dešnje 5. rožownika njejsu take optimalne byli, dokulaž jo było wjele paralelnych zarědowanjow, pśed gósćeńcom »Serbski dwór« njejo žeden plakat pokazał na wustup źiwadła a mimo togo jo se kjarcmaŕ ze zachopjeńkom pśedstajenja mólił. Weto jo mógało něźi šesćźaset pśiglědarjow dypkownje do zala. Jano 15% z nich jo trjebało simultane pśełožowanje, dokulaž wětšyna luźi su byli Słowaki z Bratisławy. Źiwadłowe graśe »Łapanje šefa« Thomasa Steinkego ma tśi akty bźez pśestawki. To jo mě było wjelgin lubo, dokulaž wobsejźaŕ gósćeńca jo swójim swójźbnym piwko pśinjasł, ale jogo kjarcmaŕ njejo pšašał za łacnymi gjargawami dalšnych pśiglědarjow. Serbske wuměłce a jich publikum su pak we Łužycy južo spokojom, gaž něchten jim zal wótwórijo.
Jadnanje graśa »Łapanje šefa« wzejo pśiglědarje sobu do hobbyjoweje piwnice Kowalkojc Uschi a Harryja (Anna-Maria Brankačkec a István Kobjela). Strowoty dla njamóžo wóna wěcej ako chórobna sotša źěłaś. Jogo su pušćili ze šesć tysac dalšnymi ze zawoda a pśekubłuju jogo něnto na konditarja. To njama perspektiwu a se jomu njoco, ale jo spěchowane wukubłanje. K tomu pśiźo, až jima grozy tšach, swójo bydlenje zgubiś, dokulaž njamóžotej dalej najm za pśebytk zapłaśiś. Togodla stej na mysl pśišłej, žeńsku Harryjowego něgajšnego šefa Ludwiga Stromppa (Jan Mikan) wuwjasć a za jeje pušćenje milion eurow se pominaś. Ale z njedoglědanim łapjo Harry město teje žeńskeje Stromppa samego. Mimo togo jo Harry pśi tom njestatku Opel Uschinego bratša Lea Zippela (Tomaš Cyž) wobškóźił. Njegluka bywa hyšći wětša, dokulaž žeńska Stromppa groni Zippeloju telefoniski, až njebuźo milion za swójogo manźelskego płaśiś, ale by tśi miliony dała, joli by trijo jogo zamordowało, dokulaž ako wudowa by derbnuła sto milionow eurow. Teke zastupny šef Stromppowego koncerna njama zajm Stromppa wulichowaś, dokulaž jo něnto sam ze šefom.
Nalětni koncert Serbskeho ludoweho ansambla ze sinfoniskej hudźbu na žurli swójskeho domu w Budyšinje njedźelu, 10. měrca, zbudźi překwapjacy zajim. Často citowany předsudk, zo Serbja skerje wokalnu a ludowu hudźbu preferuja, so zaso jónu absolutnje njewopodstatni. Žurla bě ze staršimi a młódšimi připosłucharjemi, Serbami kaž Němcami a dalšimi hosćimi, derje wobsadźena.
W Berlinje bydlaca koncertna pianistka Heidemarie Wiesnerec so při swojich mjezynarodnych wustupach doraznje k serbskim korjenjam wuznawa a hudźbu Serbow nic jenož we Łužicy, ale tež zwonka njeje wobstajnje předstaja. Wona sama bě zawěsće magnet koncerta pod titulom »Stysk a wysk«. Hačrunjež njebě hižo na dwaceći lět z orchestrom SLA wustupiła, je tu dosć znata přez swój kóždolětny rjad nowolětnych koncertow, hdźež sama a z dalšimi wukonliwymi interpretami hudźbu serbskich komponistow zašłosće a přitomnosće prezentuje a tak mnohich hudźbnikow, tež z wukraja, z hudźbu Serbow zeznajomja. W jeje koncertnym rjedźe předstaja so na jednym boku šěroka paleta nowych twórbow, kotrež Załožba za serbski lud spěchuje, a na druhim boku prezentuja so tež pozabyte twórby. Zdobom interpretuje so tež serbska hudźbna klasika wot mnohich hudźbnikow, kotřiž steja samo na swětowym niwowje.
Hladajo na koncertowe programy dźensa zrědka wćipnosć začuwamy. Duchowna hudźba 13. apryla w Budyskej tachantskej cyrkwi we wobłuku pastoralno-wuměłskeho projekta »Swětło pozbudźa« wosadow swjateho Pětra słuša do kategorije wurjadneho. Jana Pawoła Nagelowa zrědka zanjesena Sinfonia V »Tři modlitwy«, skomponowana srjedź 1990tych lět, stwori cuze, hewak njesłyšane zynki a zwuki. Zo by tutón efekt docpěł, wužiwaše Nagel rezonancu drjewa. Njewuwi jeničce drjewjaki (z kamuškami pjelnjene drjewa) abo banjaki (ze zornom pjelnjene banje), přefungowa tež drjewjanu dóńcu, zo móžeše so na njej bić. Wuslědk je starodawny a přirodny zwuk.
Duchownu hudźbu zahaji hymna na serbsku domiznu »Ow serbska zemja« Bjarnata Krawca. Z wołtarnišća spěwaše chór Serbskeho gymnazija pod nawodom Friedemanna Böhme. Stajnje zaso překwapja chór publikum ze zapalom a wjesołym wašnjom. Intonacija bě wurjadna, Böhme wudźěła kóždy zynk akribisce a spěwarki a spěwarjo to wuběrnje přesadźichu. Po přewšo poradźenym zazběhu poda so chór na emporu, we wołtarnišću zwostachu instrumenty.
Nětko zaklinčachu prěnjej dźělej Nageloweje Sinfonije V. »Modlitwa I, Božo, pomhaj nam« je antifona za pišćele a bijadła. Započinajo z dyrom gonga we wołtarnišću přeńdźe k solistam při bubonach na emporje. Slědowachu zwony we wołtarnišću a pišćele. Najebać zdalenosćow we wulkej cyrkwi wšitcy wuběrnje zhromadnje hudźachu. Tak nastachu, natwarjejo na pochodowe rytmy, fascinowace zwukowe płoniny. W zwonach namakachu wot Böhme spěwajo zahrate pišćelowe melodije swój wothłós. Je zajimawe, kak derje »nowy« instrumentarij mjez sobu harmonowaše a kak mnohostronsce so dóńca wužiwaše. Wotwisnje wot toho, z čim a kak na nju biješ, klinči dóńca raz błuka, raz swětła, přeco z drjewjanym, ćopłym zwukom. Bubnowar Nils Kochskämper (stipendiat bubonow Giuseppe-Sinopoli-akademije Statneje kapały Drježdźany) a Cornelius Altmann (prěni bubnowar a zastupowacy solo-bubnowar Lipšćanskeho sinfoniskeho orchestra) hraještaj jara žiwje a z lubosću k detailej.
Kocorowe kompozicije charakterizuja hač do dźensnišeho serbsku hudźbnu kulturu. Jeho zwjazanje zrozumliweje harmoniki a na ludowy spěw nawjazowaceje melodije, kotrež ma so po duktusu serbskeje rěče, je přikładne. Ćežišćo jeho kompozitoriskeho tworjenja bě falowaceho profesionelneho orchestra dla komorna a wokalna hudźba. Wulka chórowa sinfonika a jeho opera hač do dźensnišeho jenož jako klawěrnej wersiji předležitej. Tež za oratorij »Israelowa zrudoba a tróšt« bě Kocor jenož mało dźělow za předstajenje 1862 w Drježdźanskej Cyrkwi našeje knjenje instrumentował. Tehdy zaklinčachu wone we wobłuku jeho beneficneho koncerta pod patronatstwom kralowny Amalije Awgusty. Wuchadźejo z krasneje altoweje arije »Kak je to město puste«, tekst, kiž ma přez Mauersbergerowe zhudźbnjenje w Drježdźanach, wosebje při Křižnej cyrkwi, wosebity zynk, bě Kocor wulki duchowny oratorij koncipował. Teksty ze wšelakich starozakonskich knihow a psalmow je sam zestajił. Kocorowa hudźba interpretuje teksty oratorija jara wobraznje. Skóržba bibliskich awtorow nad potłóčowanjom luda Israel so w tekstowej zestawje do poćaha k »bjezbóžnosći« luda, jeho wotwobroćenju wot Boha staja. Wjesołe, nadźijepołne wokomiki nabywa oratorij stajnje potom, hdyž dopomina so lud na lubosć Božu, hdyž sej Bože přiwobroćenje wuwědomi. Lochce móžemy w Kocorowym zhladowanju na Israel paralele k jeho serbskemu ludej namakać. Tež w »Israelowej zrudobje a tróšće« Kocor serbsku rěčnu melodiju přewozmje, tak zo da so oratorij derje spěwać a je derje zrozumliwy. Při tym pušći wón jednory ludospěwny zynk, dowoli wulke dramatiske wubuchi, pokazuje zmužitosć w harmonice a rytmice, staja na hudźbnikow a spěwarjow wulke naroki.
Z jednym ze spěchowarjow koncertneho rjadu, z loni w Budyšinje zemrětym serbskim komponistom Detlefom Kobjelu, so dźěl ze serbskimi kompozicijemi wotewri. Kobjela zawostaji mnohostronske dźěło, mjez druhim twóbu »Nenia«, kotruž wěnowaše dwustotym posmjertninam Mozarta a kotraž předstaji so tu we wobdźěłanju za braču a klawěr. Swjatočne, pomałe smjertne hrona w brači – jara rjenje hrate wot Waltraut Elvers – so w swojej tragice dale bóle stopnjowachu, doniž klawěr z choralom njezasadźi, kotryž brača cunjo komentowaše. Měrne wuklinčenje wobeju wubudźi zaćišć tróšta a měra.
Prěni wobraz pokazuje młodu Hanku, kotraž z ćahom přijědźe, dokelž bě ze swojim awtom do štoma zajěła. Publikum zeznaje zamylenu wowku, jeje hladarja a někotrych susod(k)ow w holanskej wsy na kromje wuhloweje jamy. Srjedźišćo předstajenja je skromny stary dom Symakec swójby ze stwu a kuchnju, hdźež hižo přez třěchu kapa; wjerćite jewišćo dowola najwšelakoriše městna za napjatu hru w chěži a před njej. Z pomocu starych listow wunurjeja so poněčim podawki ze zašłosće, podawki, kotrež spožčeja dźensnišemu, modernemu žiwjenju tragiske rysy, korjenje. (Tež tole je překwapjenje w našim mjeńšinowym dźiwadle, kiž je přewažnje wot komedijow žiwe.) Mjez Hanku a sprawnym hladarjom Janom nastawa z časom dowěrliwy poměr, haj poćah. Na kóncu pak přińdźe na swětło (a tute »swětło« na jewišću je krejčerwjene), zo běchu prjedownicy młodeju hłowneju figurow přez wšelake biografiske zapletki poćeženi. Runje swójbne konflikty staršich přiwuznych su zdźěla njewuprajne, a to hač k wumocowanju na kuchinskim blidźe (w serbskej hrě!). Přihladowar rozumi přičiny starych zwadow krok po kroku, při čimž wotměnjeja so přitomnostne sceny wokoło wowki prawidłownje kontrapunktisce z wróćozhladowanjom na młodosć staruški a jeje zemrěteje dźowki Jěwy. Prjedy hač Hanka zaso do Berlina ćeknje – a to bjez sympatiskeho hladarja –, zapali wona hišće drjewjany skelet swójbneho dwora, zo njeby so z woporom bagrow stał. Wowka Marja bě so, hižo w chorobnym stole a do rozžohnowanja wot doma, k swojej winje dźowce napřećo emfatisce přiznała: »To je mi tak žel!«. Nadźija wotpočuje tuž na milenijowej generaciji wnučkow ...
Wokoło 1900 bě tradicionelna přisłušnosć hišće jara sylna. Tehdom dósta nahladne naměsto w nowym Zhorjelskim měšćanskim dźělu južnje dwórnišća mjeno »Naměsto šesćiměstow«. A na fasadźe noweje radnicy demonstruja wopony wšěch šěsć městow prjedawšu jednotu woneho sylneho srjedźowěkowskeho zwjazka. Podobne česćowanje zwjazka nihdźe druhdźe we Łužicy hižo njenamakamy. W samsnym času wopyta Wilhelm II., němski kejžor a kral Pruskeje Zhorjelc, zo by sobu wotewrił nowu wopomnjensku halu, »Ruhmeshalle«. Jeho tam witachu tež jako markhrabju za Hornju Łužicu. K tomu ma so rjec, zo tutón titul nošachu prěni raz Habsburgojo w 16. lětstotku, pozdźišo sakski kurwjerch a po 1815 zdobom tež pruski kral. Wilhelm II. bě tehdom hižo pjaty raz w měsće nad Nysu. Bohužel njezhonimy na str. 392 ničo wo dalšich wopytach. Pod nadpismom »1815–1945: Görlitz wird schlesisch I« wobjednawa awtor tutón wotrězk na 17 stronach nadrobnišo.
Abo: To pokazuje so hižo we wšědnej chwalbje wuwića a skutkowanja našeho luda přez nowiny. Hačrunjež ličby rěčnikow w samsnym času dale spaduja.
Woni přećeljo z Chrastú pobychu hižo husto we Łužicy, wosebje na folklornych festiwalach w Chrósćicach. Znaja Serbow, jich reje a nałožki a jich wjeselo nad spěwanjom. Skupina wokoło Vojtěcha Kouby wěnuje so jako jenička čěska lajska skupina serbskej folklorje a ma wosebje serbsku hudźbnu folkloru za »njewobkedźbowany dźěl srjedźnoeuropskeho kulturneho dźědźinstwa« (booklet). Ze zaměrom, tutomu njedostatkej něšto znapřećiwić, je nastała cejdejka ze 26 spěwami a dwěmaj instrumentalnymaj kruchomaj. Spěwy pochadźeja z cyłeje Łužicy, zdźěla znate, ale tež tróšku njeznate. Přez genialne wobdźěłanje a wuměłsce skomponowany instrumentalny přewod su dóstali njezwučeny wysoki niwow. Kajke zbožo za tajku skupinu, měć instrumentalistow-sobustawow, kiž znaja a wobknježa móžnosće instrumentow runje tak kaž zamóžnosće hudźbnikow a spěwarjow a pisaja za nich melodije, sadźby a samo kompozicije.
W Sakskim statnym muzeju za archeologiju w Kamjenicy wěnuja so hižo wot lońšeho oktobra čěsko-sakskim stawiznam. Wosebitu wustajeńcu z mjenom »Sakska – Čěska 7000« je muzej zhromadnje z Narodnej galeriju w Praze zestajał. Ličba w titulu poćahuje so na wone 7.000 lět wot kamjentneje doby hač do dźensnišeho, kotrež wustajeńca wobjednawa. Najdlěši dźěl tutoho časa pak je nam jenož z pomocu archeologiskich namakankow přistupny. A tak zwobraznja so prěnje 6.000 lět čěsko-sakskich stawiznow z keramiku, wozdobu a gratom. Sudobja, spinki a sekery swědča wo tym, zo běštej Čěska a Sakska něhdy zhromadny sydlenski rum, hakle w mjedźanej dobje započa so južnje a sewjernje Rudnych a Łužiskich hór rozdźělne wuwiće. Wujasnjowanske teksty zas a zaso na zhromadnosće a rozdźěle pokazkow skedźbnja a wopytowarjow do přirunowanja wabja.Wurězk z wustajeńcy »Sakska-Čěska 7000«. Hač do kónca měrca ju hišće w Statnym muzeju za archeologiju w Kamjenicy pokazuja, po tym přećehnje do Narodneje galerije w Praze. Foto: nowinske foto/SMAC – Statny muzej za archeologiju w KamjenicySrjedźišćo přehladki twori čas wot 10. lětstotka, potajkim wot pokřesćanšćenja Čěskeje a Sakskeje hač do politiskeho přewróta w Němskej demokratiskej republice a somoćaneje rewolucije w Čěskosłowakskej před 30 lětami. A njerědko běchu to cyrkwinske stawizny, kotrež dóńt wobeju krajow postajowachu, byrnjež wuslědk přeco samsny njebył. Tak buštej drje wobě kónčinje mjenje bóle w samsnym času pokřesćanšćenej, tola za Čechow woznamjenješe to swójske kralestwo, Serbja pak dyrbjachu so Němskemu mócnarstwu podrjadować. W tutej dobje narodźi so tež najstarša čěska swjata, mjenujcy swjata Ludmila. Wustajeny złoćany relikwiar za chowanje jeje powostankow pak nasta hakle w 14. lětstotku, je to požčonka z Praskeje katedrale swjateho Wita. Katalog jeje stawiznu hišće nadrobnišo rozjimuje hač wustajeńca a dótka so při tym tež srjedźowěkowskich teorijowlegendow wo jeje pochadźe. Po jednej bě wona dźowka łužiskeho wjercha, by potajkim tež prěnja serbska swjata być móhła. Na tajke a podobne wašnje so Łužica a Serbja přeco zaso we wustajeńcy a wosebje w katalogu wobjednawaja. Druhdy nakromnje, kaž w padźe załoženja klóštra Marijineje hwězdy w 13. lětstotku abo wutworjenja Ochranowskeje bratrowskeje wosady wot čěskich eksulantow, kotřiž dyrbjachu swoju domiznu wopušćić, jako so tuta po Třicećilětnej wójnje z namocu zaso do podjanstwa nućeše. Druhdy pak tež Serbja bjezposrědnje w srjedźišću steja kaž w zwisku ze serbskim jezuitom Xaverom Jakubom Ticinom, kotryž w 17. lětstotku na Karlowej uniwersiće studowaše a prěnju, tohorunja wustajenu, hornjoserbsku gramatiku spisa abo z Łužiskim seminarom, w kotrymž bydlachu něhdźe dwaj lětstotkaj dołho tež serbscy katolscy gymnaziasća a studenća.
Wot 19. lětstotka potom cyrkej dźeń a mjenje stawizny wobwliwowaše, porno tomu stachu so přiběrajcy hospodarstwo, turizm a wuměłstwo z ćěriwom zhromadnych zwiskow. Sakscy předewzaćeljo hižo před wjace hač sto lětami nišich mzdow dla swoje twory w Čěskej produkowachu, krajej zwjazowacy turizm wuwiwaše so podłu Łobja a přikład za wuměłske styki je Ludvík Kuba, kotrehož wustajenej mólbje, jedna z Budyskeho Serbskeho muzeja, łužiske a serbske motiwy pokazujetej.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Komunikat CRW za 2008 r.
W 2008 r. najwyższe stopnie odznak turystyki kolarskiej PTTK zdobyli:
KOT duży złoty: 752 Jerzy Kasiński, Gdynia; 753 Jan Waszczuk, Siedlce; 754 Jan Jurczyk, Częstochowa; 755 Leszek Jurczyk, Częstochowa;756 Sławomir Madej, Szczecin; 757 Maria Matuszek i 758 Tadeusz Matuszek – Kiekrz; 759 Wiesław Maternia, Albigowa; 760 Janusz Mejza, Łagów; 761 Jarosław Szerszeń, Gliwice; 762 Barbara Wasilewska, Poznań; 763 Roman Cieślak, Szczecin; 764 Antoni Fudali, Gubin; 765 Antonina Bejnar, Głuchołazy; 766 Krzysztof Kucharski, Ostrowiec Św.; 767 Waldemar Staśko, Chorzów; 768 Leszek Szulc, Tychy; 769 Adolf Gwoździk, Rydułtowy; 770 Wiesław Kondratowicz, Zgierz; 771 Jacek Nakoneczny, Szczecin; 772 Władysław Stawiarczyk, Gliwice; 773 Stanisław Rohde, Gdańsk; 774 Bogdan Wolicki, Gdynia; 775 Elżbieta Zawadzińska, Kościerzyna; 776 Piotr Frydrych, Tychy; 777 Piotr Bazan, Rybnik; 778 Marek Pietrzyk, Gliwice; 779 Zenon Zarzecki, Wodzisław; 780 Marek Gąsior, Chorzów; 781 Andrzej Kuśnierz, Racibórz; 782 Daniela Michalak, Toruń;
KOT za wytrwałość: 288 Tadeusz Sobieszczański, Gdynia; 289 Marian Kotarski, Myszków; 290 Zbigniew Pawlik, Cieszyn; 291 Ryszard Skonieczny, Żory; 292 Jarosław Szerszeń, Gliwice; 293 Halina Kłos, Szczecin, 294 Roman Cieślak, Szczecin; 295 Krzysztof Michalski, Bydgoszcz; 296 Leszek Szulc, Tychy; 297 Wiesław Kondratowicz, Zgierz; 298 Władysław Stawiarczyk, Gliwice; 299 Andrzej Likos, Radlin; 300 Piotr Kalinowski, Gliwice; 301 Ryszard Cieślik, Sosnowiec; 302 Małgorzata Radomska 3x Gliwice; 303 Stanisław Radomski 5x Gliwice; 304 Adolf Gwoździk, Rydułtowy; 305 Zenon Zarzecki, Wodzisław;
Szlakiem zamków w Polsce – srebrna: 267 Roman Cieślak, Szczecin; 268 Jan Paradysz, Przemyśl; 269 Kazimierz Sobański, Łódź; 270 Radosław Literski, Czersk; 271 Leszek Szulc, Tychy; 272 Waldemar Staśko, Chorzów;
Szlakiem zamków w Polsce – złota: 85 Stanisław Strojny, Gdańsk; 86 Ryszard Kapczyński, Bytom; 87 Henryk Szmagaj, Bielsko Biała; 88 Ryszard Cieślik, Sosnowiec; 89 Stefan Mazgaj, Tychy;
Mały rajd kolarski dookoła Polski: 515 Ewaryst Szyszkowski sr, Szczecin; 516 Witold Fiączyk, Radomsko; 517 Stanisław Walendzik, Czarne; 518 Zbigniew Oliwa, Kłodzko; 519 Jerzy Sikorski, Przyrów; 520 Adam Sikorski, Przyrów; 521 Bogumił Trejtowicz, Przyrów; 522 Zbigniew Machura, Lelów; 523 Andrzej Humaniuk, Jastrzębie Zdrój; 524 Marek Gąsior, Chorzów; 525 Marian Czernow, Katowice; 526 Janusz Dobrowolski, Chorzów Batory;
Duży rajd kolarski dookoła Polski: 406 Ryszard Gerszewski, Kościerzyna; 407 Małgorzata Gerszewska, Kościerzyna; 408 Elżbieta Zawadzińska, Kościerzyna; 409 Piotr Bojas, Gdańsk; 410 Barbara Wasilewska, Poznań; 411 Zdzisław Majerczyk, Katowice; 412 Mirosław Gebler, Katowice; 413 Stefan Mazgaj, Tychy; 414 Piotr Wasilewski, Poznań; 415 Jacek Adamczyk, 416 Adam Adamczyk, 417 Jan Adamczyk – wszyscy Ornontowice; 418 Damian Popiołkiewicz, Kamieniec; 419 Agnieszka Popiołkiewicz, Kamieniec; 420 Urszula Ebertowska, Kościerzyna; 421 Stanisław Ebertowski, Kościerzyna; 422 Dorota Kamińska, Kościerzyna; 423 Tadeusz Wendt, Liniewo; 424 Kazimiera Wolicka, Gdynia; 425 Bogdan Wolicki, Gdynia; 426 Andrzej Kopiec, Tychy; 427 Mariusz Kuchta, Dąbrowa Górnicza; 428 Jerzy Banaszkiewicz, Katowice; 429 Beata Tomaszewska, Bytom;
Szlakiem Wlk. Wojny 1409-1411: 317 Bernard Milewski, Płock; 318 Ewaryst Szyszkowski sr, Szczecin; 319 Tomasz Hyży, Szczecin; 320 Krzysztof Hyży, Szczecin; 321 Halina Kłos, Szczecin; 322 Wiesław Kostrzewa, Szczecin.
Kierownik CRW KTKol. ZG PTTK
dr Marian KOT-Kotarski


text:
Serbski muzej Budyšin
Serbski muzej Budyšin wudźeržuje dźensa najwobšěrnišu muzealnu zběrku, kotraž žiwjenje a kulturu Serbow wot jich zasydlenja w 6. lětstotku hač do přitomnosće dokumentuje. Muzej namaka so w něhdyšej sólnicy Budyskeho Hrodu a liči něhdźe 35.000 pozicijow.[1] Dźensniši muzej steji w tradiciji něhdyšeho Serbskeho muzeja, kotryž so 1904 w Serbskim domje při Lawskich hrjebjach załoži. Wot lěta 2014 je Christina Boguszowa direktorka muzeja. Nošer Serbskeho muzeja je wokrjes Budyšin, mjeztym zo je Załožba za serbski lud najwjetši pjenjezydawar. Nimo toho spěchuje Kulturny rum Hornja Łužica-Delnja Šleska prawidłownje aktiwity muzeja.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
W zwisku z powšitkownym narodnym wuwićom w Europje wot spočatka 19. lětstotka wuwi so tež serbske narodne wozrodźenje. W Budyšinje załožena wědomostno-kulturna towaršnosć Maćica Serbska spěchowaše pódla wudaća knihow tež ludowědne a stawizniske slědźenja. Na namjet Hućinjanskeho fararja Rjedy, Wóslinčanskeho fararja Imiša a Palowskeho fararja Jenča[2] załoži so w lěće 1856 Starožitnostny wotrjad Maćicy Serbskeje. Jedyn ze zaměrow wotrjada běše mjez druhim tež wutworjenje muzeja.
Za Wustajeńcu sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła 1896 w Drježdźanach so eksponaty zběrachu, z kotrymiž so Serbja w tamnišej Serbskej wjesce prezentowachu. Jako so 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach w Budyšinje poswjeći, wotewri so pod nawodom Jakuba Šewčika runočasnje w třećim poschodźe Serbski muzej. Tež hdyž so Serbski dom 1937 přez nacionalsocialistow zawrě, zwosta Serbski muzej hač do lěta 1941 za wopytowarjow přistupny. Z doskónčnym sćazanjom wobsydstwa Maćicy Serbskeje 1941 so zběrka muzeja z 1.014 pozicijemi do Měšćanskeho muzeja Budyšina zapřija.
1957 załoži so we Wojerecach Muzej za serbske stawizny a kulturu znowa. W zwisku z wróćenjom eksponatow so tež muzej zaso do Budyšina přepołoži. 1976 bu sólnica na Ortenburg jako nowy domicil postajeny, dokelž bu stary Serbski dom w Bitwje wo Budyšin 1945 ćežko wobškodźeny. Hač do lěta 1988 słušeše muzej k 1973 załoženemu zwjazkej Muzeje města Budyšin. Po nowym wuhotowanju wustajeńcy bu wón w juniju 1989 jako samostejacy muzej znowa wotewrjeny.
Sólnica jako muzejowe twarjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dźensniše muzejowe twarjenje bu 1782 jako sólnica natwarjena a 1869 na dźensnišu formu přetwarjena. Wot 1835 skutkowaše tu kralowsko-sakske powołanske sudnistwo jako najwyši justicny zarjad Hornjeje Łužicy a kralowski wokrjesny zarjad. Za čas nacionalsocializma běše tu sydło Gestapo a w NDRskim času słužeše twar spočatnje jako bydlenje. Dokelž so prěni Serbski dom 1945 zniči, so twarjenje 1976 jako nowe městno Serbskeho muzeja wuzwoli, tež hdyž njeměješe žadyn zwisk k Serbam. W lěće 2003 so twarjenje wobšěrnje restawrowaše.
Wustajeńca[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wustajeńca skići přehlad wo stawiznach a ludowej kulturje Serbow w Hornjej a Delnjej Łužicy. Ćežišća tworja mjez druhim serbska rěč, literatura a tworjace wuměłstwo. We wosebitych wustajeńcach pokazuja so twórby tworjaceho wuměłstwa abo stawizniske zarysy, často k serbskim temam. Na swjedźenskej žurli muzeja wotměja so prawidłownje kulturne zarjadowanja.
Žórle[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Gisela Brukowa: Sorbisches Museum/Serbski muzej. W: Franz Schön, Dietrich Scholze (wud.): Sorbisches Kulturlexikon. Domowina-Verlag, Bautzen 2014, str. 382slsl.
- ↑ Rozprawa wo naležnosćach Maćicy Serbskeje. Wućahi z maćičnych protokollow. Hłowna a powšitkomna zhromadźizna Maćicy serbskeje 26. měrca 1856. W: Časopis Towaŕstwa Maćicy Serbskeje. Zwjazk 9 (1856), čo. 1, str. 59sl. (hsb.)


text:
Splažny wobchad
Splažny wobchad (tež splažny akt, koitus, přilěhwo, wulg. tež zlěhanje) je we wuskim zmysle seksualne zjednoćenje cycakow, při kotrymž so erigowany muski penis zadobywa do žónskeje waginy, potajkim waginalny wobchad. Dźensa wužiwa so zapřijeće dźeń a bóle tež za druhe seksualne praktiki, kotrychž zaměr njeje jenož rozpłodźowanje. Wobchadnorěčnje mjenuje so splažny wobchad tež krótko jako seks, štož pak eksaktne njeje, dokelž ma tute zapřijeće šěrši woznam.
Pola wobeju splahow móže přez splažny wobchad k orgazmej (wjerškej rozbudźenja) přińć, kotryž je pola mužow w normalnym padźe zwjazany z ejakulaciju. Waginalny splažny wobchad z wupławjenjom symjenja je zwjetša wuměnjenje za přirodne płodźenje potomnikow. Woprawdźite wopłodźenje žónskeje jejkoweje bańki přez musku symjentnu bańku stawa so wěsty čas (druhdy něšto dnjow) po splažnym wobchadźe w ćěle žony.
W tradicionalnym moralnym systemje mnohich kulturow a nabožinow je splažny wobchad jenož w mandźelstwje mjez mužom a žonu dowoleny.


text:
Warszawa
Spůłrzyndne: 52°13'56.28" N 21°00'30.36" E
Warszawa[5] (pol.: Warszawa) – nojwjynksze mjasto Polski, głowne mjasto uůnyj a mazowjeckigo wojewůdztwa, rozlygowane we postrzodkowo-wschodńij Polsce, nad Wisłům. Warszawa je znamjynnym ojropejskym naukowym, kulturalnym, politycznym a gospodarczym postrzodkym. Majům we ńi plac śedźiby parlamyntu (Sejmu a Synatu), Prezydynta RP, Rady Mińistrůw a inkszyj cyntralnyj władze, a tyż dyplůmatyczne placůwki - ambasady.
Wjelgi wynzeł cestowy a banowy a nojwjynkszy we Polsce lotńiczo hawyna Warszawa-Uokyńće.
Warszawa terozki tajluje śe admińistracyjńe na 18 dźelńic, jeji tajla na prawym brzygu Wisły mjanuje śe Praga.
Pjyrszo spůminka uo Waršawje můmy we zdrzuduach ze 1289 roku. We 1413 uostowo stolicům Kśynstwa Mazowjeckigo. 1596-1609 przyńyśůno sam s Krakowa stolica Polski. We uokreśe okupacyji hitlerowskij bůło sam powstańy warszawske a powstańy we getće warszawskym.
Kamracke mjastaEdytuj
Przipisy
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2007. (GUS) (pol.)
- ↑ Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [1]
- ↑ Miasta wojewódzkie - podstawowe dane statystyczne w 2007 r., Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa, listopad 2007 (sztand we dńu 30 czyrwca 2007) (pol.)
- ↑ śedźyba Prezydynta Mjasta
- ↑ Ślůnske mjano za: Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958. We tym dykcjůnorzu mjano uostało uoddane bez zapis varšava.


text:
Hižo wot najstaršich časow, hdyž so ludźo z rólnistwom zaběrachu, běchu woni z rosćacej ličbu wobydlerjow a popušćowacej płódnosću pódy přeco zaso nuzowani, sej nowu rolu zdobywać. To móžeše so w našich kónčinach jenož z trjebjenjom pralěsa docpěć. Rozrisanje tutoho za přežiwjenje wažneho nadawka wopokaza so za tehdomnišu towaršnosć ze swojimi – z dźensnišeho wida – primitiwnymi gratami kaž sekera, motyka a łopač jako nimoměry ćežke a napinace. Stari Słowjenjo kaž tež druhe ludy wuwiwachu tohodla metodu, kotraž so jako wohnjowe trjebjenje woznamjenja. Jeje zakład je wotpalenje lěsneho terena, kotryž je za ratarske wužiwanje předwidźany. Tutón proces w swojej cyłkownej wobšěrnosći ćehnješe so zwjetša přez dlěšu dobu, poćahowaše so na rozdźělne počasy a wopřija wjacore kročele, kotrež běchu zdźěla z wulkej prócu zwjazane.
Jako prěnje dyrbjachu so štomam mjeńše hałuzy wotłamać a wotrubać a skora wot zdónka wotbělić, zo bychu cyle wuschnyli. Po tym buchu hałuzy a hałužki na lěsnym powjerchu naworštowane. Hdyž běše tak zdobyta palna maćizna dosć wusušena, móžeše so tute paliwo zapalić. To stawaše so zwjetša w nalěću, krótko do toho, zo trawy a rostliny znowa rosć započachu. Při spalenju we wulkim mnóstwje zwostawacy popjeł bu w dalšim wobdźěłanju pódy z lěsnej pjeršću změšany a słužeše jako přirodne hnojiwo. Do toho dyrbjachu so w zemi zwostate korjenje wotstronić: zwućahać abo wukopać. Potom so póda z pomocu radła překopowaše. Hakle nětko móžeše rataj abo worak, kaž stari Słowjenjo po wuprajenju we Łužicy zwučenych swójbnych mjenow Rataj a Worak rólnika, woraka, potajkim bura mjenowachu, z wusywom započinać. Wobě słowje du na prasł. *orati ›worać‹ wróćo. Na tym bazěruje tež ds. a hs. radło, ně. Hakenpflug, prasł. *órdlo. Wot słowa radło stej ds. swójbnej mjenje Radłak a Radlik wotwodźenej. Słowjenjo plahowachu předewšěm jahły, ječmjeń, a pšeńcu, hłowna žitna družina běchu jahły.


text:
DNA
Deoksyrybōnukleinowŏ zojra, DNA (ze ang. deoxyribonucleic acid) to je wielgotajleczkowy ôrganiczny ferajn chymiczny ze grupy nukleinowych zojr. U eukariōntōw je przede wszyjskim we jōndrach kamerlikōw, u prokariōntōw – dyrekt we cytoplazmie, za to u wirusōw – we kapsydach. Połni rolã tregra gynetycznyj informacyje żywych ôrganizmōw i wirusōw.
Keta nici DNA zawiyrŏ gynetycznõ informacyjõ:
- ô porzōndku aminozojr we biōłtkach (kerŏ stanowi niywielgi ułōmek sekwyncyje DNA – u czowieka kole 1,5%)[1]
- ô sekwyncyji licznych RNA niykodujōncych
- regulacyji ekspresyje gynōw
- sekwyncyji ô niyklarownym znaczyniu (stanowiōncych ôpowŏżnõ wiynkszość sekwyncyje jōndrowego DNA).
Zorty DNA[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Tyra G. Wolfsberg, Johanna McEntyre, Gregory D. Schuler, Guide to the draft human genome, 15 lutego 2001, DOI: 10.1038/35057000 [dostymp 2021-05-03].


text:
Rudolf Jenč
Rudolf Jenč (němsce Rudolf Jentsch; * 30. awgusta 1903 w Budyšinje, † 5. apryla 1979 runje tam) bě serbski literarny historikar a rěčespytnik kaž tež kulturny prócowar.
Žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Rudof Jenč narodźi so jako syn młynskeho pohonča w Budyšinje a wopyta wot 1917 do 1924 tamniši Krajnostawski wučerski seminar. Wot 1924 do 1940 skutkowaše jako wučer a kantor we Worcynju, Poršicach (1925–34) a Budestecach (1934–40) a bě jako tajki tež čłon NSDAP. Mjez 1940 a 1945 běše jako wojak w Druhej swětowej wójnje.
Po wójnje bě najprjedy pola Domowiny přistajeny, w šulskim lěće 1948/1949 wučerješe na Serbskim gymnaziju w čěskich Warnoćicach, hdźež podawaše serbšćinu, stawizny, zemjepis, łaćonšćinu a němčinu.[1] Wot 1949 do 1951 bě ze sekretarom wědomostneho wotrjada Domowiny a wot 1951 z wědomostnym sobudźěłaćerjom Instituta za serbski ludospyt. W lěće 1968 poda so na wuměnk.
Jako nawoda wotrjada za rěč a literaturu w Instituće za serbski ludospyt zahaji tam slědźerske dźěło na polu literarnych stawiznow a serbskeho rěčespyta. W tym zwisku napisa standardne dźěło Stawizny serbskeho pismowstwa, kotrež so w dwěmaj zwjazkomaj 1954 a 1960 wozjewi a so zaběra ze serbskej literaturu do Prěnjeje swětoweje wójny. Nimo toho Jenč dźěło na němsko-hornjoserbskim słowniku a na gramatice hornjoserbskeje spisowneje rěče zahaji. Jako nawoda hornjoserbskeje rěčneje komisije přinošowaše k stabilizaciji prawopisneje normy serbšćiny a k wuwiću serbskeje fachoweje terminologije.
Rudolf Jenč wozjewi wulku ličbu wědomostnych nastawkow wo hornjoserbskej morfologiju, syntaksy, stilistice, sociolinguistiskich prašenjach a stawiznach serbskeje rěče. W towaršnostnym žiwjenju bě nawjedowar chórow, organist a spěwar we wjacorych chórach. Wot lěta 1923 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.
Wón bu na Budyskim Hrodźišku pochowany. Jeho syn bě rěčespytnik Helmut Jenč (1936–2020).
Žórło[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Frido Michałk: Jenč, Rudolf. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 232sl.
- ↑ Vl. Juricová, J Vančatová, Zl. Mat'atková, T. Breň: To byla pěkná věc. Lužickosrbská gymnázia v Československu (1945–1950). Liberec 2019, str. 33


text:
Ôstatnio1 pogoda bōła2 łaskawoł i żech sie mōg3 aby trocha pogrillować. Jak czowiek miyszko we srogim4 mieście bez zygrōdki5, to kołżdo chwila przi grillu cołkym inakszyj sie docynio. A że joł lubia roztomajte6 eksperymynty, to jak żech w dōma ôbejrzoł7 banany, to cojsik mie podkusiōło, żeby je wciepnōńć8 na grilla. Ōłma9 ôd moji Kobiyty10 klupała11 sie w gowa12, ale jak już potyn skosztowała takego fajnego miynkego13 banana, kery14 sie rozpływo we gymbie15, to nawet ôna zmiyniōła zdanie. Na drugi rołz16 żech jeszcze złōnaczōł17 do nich citrōłnowoł18 zōłza19 i deser wyszoł piyrsza klasa.
Co potrza?
połra20 bananōw
rozpołlōny21 grill
Citrōłnowoł zōłza:
sok ze jednyj citrōłny
2 łeżki cukru
Nojprzōd sie narychtujymy22 ta zōłza. Sok i cuker dejcie do jakego małego gorczka23 abo tyglika24 i tak dugo wołrzcie25, aże zgynstnieje26.
Banany we skōrce wciepcie na grilla i niy bōjcie sie, że ône sie zrobiōm całe czorne. A jak już napocznie27 z nich kapać sok i zrobiōm sie take fajnie miynke, to znaczy, że sōm28 fertich29. Ôberznijcie30 takymu bananowi kōńcōwki, rozetnijcie ôd niego skōra, ôtwōrzcie go, polyjcie zōłzōm i rozkoszujcie sie… Smacznego 🙂
1ô= ło
2była; ō- samogłoska w wymowie między o i u
3mogłem
4dużym
5ogródka
6różne
7zobaczyłem
8wrzucić
9babcia
10żony
11pukała
12głowę
13miękkiego
14który
15ustach
16raz
17zrobiłem
18cytrynowy
19sos
20kilka
21rozpalony
22przygotujemy
23garnuszka
24mała patelnia
25gotujcie
26zgęstnieje
27zacznie
28są
29gotowe
30obetnijcie


text:
Program DOMOWINA – 2025 (dolnoserbski)
zwězanosć – wótwórjonosć – zagronitosć
Preambla
Załoženje Domowiny w lěśe 1912 ako kšywowy zwězk serbskich towaristwow jo było wažne wobrotnišćo w serbskich stawiznach, dokulaž jo se pśez to wóla k zjadnośenju mócow w serbskem narodnem gibanju jasnje zwurazniła a prědny raz do statka stajiła. Pó měrnej rewoluciji pśed 25 lětami jo se pśetwóriła Domowina k politiski njewótwisnemu kšywowemu zwězkoju Serbow a serbskich towaristwow. Z tym jo wótwórjona za wšykne serbske towaristwa a zjadnośeństwa kaž teke za kuždego Serba.
Pó tom až jo Domowina w lěśe 2012, slědk glědajuce na wuspěchy ako teke na njewuspěchy a zmólki swójogo statkowanja w serbskem ludu, 100. wrośenicu swójogo załoženja wóswjeśiła, jo na casu, městno Domowiny w towarišnosći 21. stolěśa znowego definěrowaś a wizije do pśichoda wuwijaś.
Slědujuca programatika dej słužyś ako póstark za dłujkodobne źěło a aktiwne statkowanje Domowiny až do lěta 2025. Pśi tom wóstanjo jeje nejwažnjejšy nadawk, w swójej kazniski pśipóznatej funkciji ako zastupnica zajmow serbskego luda, k zdźaržanju a wuwijanju serbstwa pśinosowaś. Wósebnje na głownych zgromaźinach ma se pśez analyzu dojśpitego stawa procowanjow toś ta programatika dalej wuwijaś a z konkretnymi napšawami pódkłasć, aby se how pśedlažecy dokument zwopšawdnił.
Do narodnego źěła zdaŕ!
Zakładne gronidła jadnanja Domowiny
Zwězanosć
Źožkuli Serby su, tam dej Domowina za nich a z nimi gromaźe statkowaś. Rownogódnosć dolnoserbskeje a górnoserbskeje rěcy wěžo nas do jadnogo luda. Naše stawizny, kultura, rěc, wědobnje wó swójskej wósebnosći a nic naslědku zgromadne narodne procowanje – wšo to zwězujo. Regiony pśesegajuca a mjazsobna pomoc a zgromadne narodne źěło pód kšywom Domowiny stej wuraz a nadawk našeje zwězanosći. Serbske regionalne wósebnosći spěchujomy a wědu wó nich rozšyrjamy.
Aktiwity Domowiny zwězuju wšakorakich partnarjow we Łužycy a zwenka njeje. Pśi tom zasajźujomy se za zaměrne zapśěgnjenje serbskich wopśimjeśow do zjawnego žywjenja.
wótwórjonosć
Domowina pórucyjo kuždemu Serboju a pśijaśeloju Serbow kšutu zgromadnosć, njeglědajucy na to, lěc bydli we Łužycy abo zwenka njeje a lěc co ako jadnotliwc abo cłonk cłonkojskego towaristwa abo župy Domowiny w njej statkowaś. Pódpěrujomy nadalej w kazni zapisany princip lichego wuznaśa k serbstwoju, kótaryž zmóžnijo kuždemu zajmcoju pśistup k serbskemu žywjenjeju. Spěchujomy nawuknjenje a nałožowanje serbskeje rěcy. Pódpěrujomy wšakorake móžnosći za wobźělenje na serbskem towarišnostnem žywjenju a skšuśijomy z tym zgromadne stawizniske a narodne wědobnje. Jadnamy zagronitostnje a transparentnje za cełu Łužycu a wšyknych Serbow.
zagronitosć
Domowina pódpěrujo swóje župy a cłonkojske towaristwa w jich zgromadnem narodnem źěle. Cłonki toś tych cełkow dejali se hyšći wěcej ako doněnta ako cłonki kšywowego zwězka cuś a wuznawaś.
Wšuźi, źož su Serby, by dejała Domowina zagronitosć pśewześ a w zmysle serbskich zajmow wustupowaś. Wóna dej teke młoźinu ako swój pśichod wěcej ako doněnta do narodnego źěła zapśěgnuś a k tomu wótpowědne formy źěłabnosći wuwijaś.
Wuwědobnjamy kuždemu cłonkoju Domowiny, až wón ze swójim statkowanim a jadnanim Serbow reprezentěrujo. Comy-li Serbojstwu pśichod daś, pótom ma se kuždy jadnotliwc pó swójich móžnosćach za to zasajźowaś. Wósebnje cłonki we wólonej funkciji su napominane k aktiwnemu wustupowanjeju a pomocliwemu statkowanjeju za serbski lud.
I. Chto a co smy
Domowina jo zwězk Łužyskich Serbow, kótaryž wobstoj ze župow a towaristwow. Teke pśijaśele Serbow mógu cłonk togo zwězka byś. Jeje cłonkojstwo ako zgromadnosć angažěrowanych Serbow a serbskich towaristwow kaž teke zapśěgnjenje zwěstkarjow do narodnych procowanjow stej zakład wšogo statkowanja Domowiny.
Šćit, spěchowanje a wuwijanje serbskeje rěcy, žywjeńskego ruma, kultury a identity Serbow, serbskich institucijow ako teke procowanja wó wětše pšawo samopóstajenja w serbskich nastupnosćach do směra kulturneje awtonomije su głowne zaměry našogo měrliwego zgromadnego źěła.
Domowina jo na zakłaźe Serbskeju kaznjowu kraja Bramborskeje a lichego stata Sakskeje kazniski pśipóznata zastupnica zajmow serbskego luda.
Togodla jo swójim cłonkam kaž teke cełemu serbskemu ludoju winowata.
II. Zakład našogo jadnanja
Domowina wuznawa se k wustawje Zwězkoweje republiki Nimskeje a z tym k pšawniskim zasadam towarišnosći w našom kraju. Serby su pó stawiznach, rěcy,kulturje a identiśe samostatny narod. Wóni su rownogódne staśany a integrěrowany wobstatk našogo kraja a nimskego stata.
Rownocasnje zawĕzuju se ako europejski lud k zasadam lichoty a mĕra. W toś tom sebjerozmĕśu wiźimy serbski lud ako rownogódny wobstatk zgromadnosći europskich narodow.
K spĕchowanju narodnego sebjerozmĕśa Serbow a k pózbuźowanju europejskego myslenja pódpěrujo Domowina aktiwnje mjazynarodne kontakty Serbow, wósebnje k słowjańskim susedam, ako teke k drugim narodnym mjeńšynam, ludowym kupkam a małym ludam.
III. Cłonkojstwo a Domowina
Aktiwne sobuźěło župow a nadregionalnych towaristwow, zagronitostne sobustatkowanje jadnotliwych cłonkow a směrdajuce źěło organow kšywowego zwězka pśi zwopšawdnjenju wustawkow, programa a wobzamknjenjow głownych zgromaźinow Domowiny su zakład wšogo statkowanja w kšywowem zwězku. Do twórjenja zasadnych rozsudow mamy naše cłonki zapśěgnuś.
Kužda pśirodna wósoba a kužde towaristwo, kótaraž/kótarež wustawki a program Domowiny pśipóznajo a je aktiwnje pśesajźiś co, móžo cłonk kšywowego zwězka wordowaś. Spěchujomy a pódpěrujomy zgromadne źěło organow kšywowego zwězka z Domowinje pśisłušajucymi župami a towaristwami a z asociěrowanymi (wukrajnymi) towaristwami. Wóna statkujo mimo togo zagronitostnje we wobłuku mjazynarodnych organizacijow ako FUEN, MENS a CIOFF.
IV. Wobłuki statkowanja Domowiny
1. Domowinske župy a nadregionalne towaristwa
Domowinske župy ze swójimi kupkami a cłonkojskimi towaristwami a nadregionalne fachowe towaristwa ze swójimi pódstrukturami su cełki pód kšywom Domowiny a twórje zakład zgromadnego statkowanja kšywowego zwězka. Zgromadnje dejali hyšći aktiwnjej wabiś za pśistup dalšnych cłonkow, kupkow a towaristwow k zmócnjenju našogo cłonkojstwa.
Domowina spěchujo mjazsobnu pódpěru a zgromadne źěło mjazy swójimi župami a nadregionalnymi towaristwami a pódpěrujo je pśi jich pśedewześach. Nowe medije a nowe formy komunikacije ako teke nowe formy zmakanja Serbow su za dalšne statkowanje Domowiny njezbytny srědk źěłabnosći.
2. Domowina – zastupnica wšych generacijow Serbow
W Domowinje su wšykne generacije zastupjone. Pótrjeby wšyknych jadnotliwych starstwowych kupkow muse se hyšći lěpjej wobglědowaś a z tym generacije pśesegajucu zgromadnosć spěchowaś. W srjejźišću stoje pśi tom wósebnje familije, młoźina a dorost.
3. Serbska rěc
Serbska rěc jo mimo lichego wuznaśa k serbstwu nejwažnjejše identifikaciske znamje Serbow. Toś se zasajźujomy zgromadnje za žywu a se samorozmějucu prezencu serbskeje rěcy w zjawnem žywjenju a za dwójo- resp. wjěcejrěcnosć we Łužycy. Šćit, nałožowanje a rewitalizacija dolno- a górnoserbšćiny a procowanje wó zachowanje a wóžywjenje serbskich lokalnych narěcow, kaž na pśikład slěpjańšćiny jo naš nejwažnjejšy zgromadny nadawk. Togodla pódpěrujo Domowina wuwijanje rěc spěchujucych napšawow a wšykne aktiwity rěcnego planowanja. Pomina sebje konkretne napšawy zwězkowych, krajnych a komunalnych instancow k šćitoju a spěchowanju serbskeje rěcy.
4. Kubłanje w narodnem duchu a dorost
Kubłanje w narodnem duchu słužy skšuśenjeju identity jadnotliwca a jo wažny nadawk Domowiny.
Zasajźujomy se za to, až se serbskorěcne kubłanje w źiśownjach dalej a zaměrnjej spěchujo a bilingualna wucba w šulach se zarucyjo. Serbske stawizny, serbska kultura a rěc dejali se pśez pśedmjaty pśesegajuce napšawy a wužytne pedagogiske formy dalej pósrědkowaś. Naše župy a cłonkojske towaristwa deje se pśi tom zagronitostnje sobu wó šulske a zwenkašulske pórucenja staraś. Wósebje w Dolnej Łužycy muse se tak doněnta dojśpite kubłańske wuspěchy na pólu rewitalizacije rěcy wobchowaś a z twórjenim dalšnych rěcnych rumow zawěsćiś. Rownocasnje dejali se serbske pedagogi swójogo narodnego a towarišnostnego nadawka ceptarja wědobne byś. Nejwažnjejšej cełka kubłanja dorosta w narodnem duchu pak stej familija a jeje wšakorake formy ako teke šyrša serbska zgromadnosć. Ze zaměrom pla dorosta wutwóriś strowe narodne sebjewědobnje wěžo Domowina wšyknych akterow do zgromadnosći a pógnuwa jich do zgromadnego źěła.
5. Kultura a wuměłstwo
Serbska kultura a serbske wuměłstwo stej wažnej słupa za zachowanje identity našogo luda a za wuwiśe serbstwa. Rownocasnje stej pósłańca našogo luda. Togodla mamy w Domowinje spěchowanje wobeju słupowu za wažne. Staramy se wó pódpěru našych lajskich kulturnych kupkow z boka serbskich kulturnych institucijow. Spěchujomy wuměnu a delegěrowanje našych kulturnych kupkow wósebnje do słowjańskego wukraja a pódpěrujomy wuměnu z kulturnymi kupkami europskich mjeńšynow. Na pólu kulturnego turizma pominamy pšawu prezentaciju serbskich wopśimjeśow, což se zachopijo pśi dwójorěcnych pómjenjowanjach. Pódpěrujomy pózlažki turizm, kótaryž zmóžnijo gósćam serbsku kulturu we Łužycy awtentiski zeznaś.
6. Góspodarstwo
Góspodarstwo jo rěp Łužyce a wobwliwujo direktnje połoženje našeje domownje a serbskego luda. Pśez spěchowanje našeje regionalneje wósebnosći pówušyjomy atraktiwitu regiona za góspodarstwo. Wósebnje dwójo- a wěcejrěcnosć jo zamóžnosć, kotaraž jo za łužyskich pśedewześarjow wobogaśenje. Togodla pódpěrujomy wšykne napšawy, kótarež pógnuwaju firmy, wobchody a gósćeńce k wužywanju serbskeje rěcy. Zasajźujomy se za kooperaciju Łužyce z granicnymi stronami Pólskeje a Českeje.
Serbska rěc a kultura matej se wobšyrnjej do regionalnego, komunalnego a krajnego planowanja zapśěgnuś. Glědamy na to, až se nimsko-serbski charakter sedleńskego teritorija wobchowa.
7. Politiska participacija
Domowina zastupujo na zakłaźe rědowanjow Serbskeju kaznjowu zajmy serbskego luda. Wóna stara se wó rozšyrjenje sobu- a samopóstajowańskich pšawow a winowatosćow pśedewšym w serbskich politiskich, kulturnych a šulskich nastupnosćach. Jadnamy ze wšyknymi demokratiskimi politiskimi partajami, wótpósłańcami a gremijami na komunalnej, krajnej, zwězkowej ako teke europskej rowninje. Zarucujomy politisku artikulaciju Serbow za zwopšawdnjenje serbskich zajmow a pśesajźenje našych pšawow a delegěrujomy za to serbskich zastupnikow do póraźujucych a rozsuźecych gremijow.
Rady, pśirady a wuběrki ako teke zagronite resp. społnomócnjone za mjeńšynowe abo serbske nastupnosći su wažne partnarje a multiplikatory pśi zwopšawdnjenju zajmow Serbow na wšyknych politiskich rowninach.
Zawěsćujomy z našym politiskim źěłom zdźaržanje trěbnych financielnych zakładow za serbske pótrjeby we financnem dojadnanju mjazy Zwězkom a krajoma Bramborska a Sakska, ako teke dalšne spěchowańske srědki.
8. Póśěg k našym susedam we Łužycy a zwenka njeje
Wažny nadawk Domowiny jo, wědu wó Serbach we Łužycy a zwenka njeje dalej rozšyrjaś, lokalnych akterow pśi spěchowanju serbskeje rěcy a kultury a w jich wuznaśu k serbskim kórjenjam pódpěrowaś a z tym k rownogódnosći Serbow a serbskeje rěcy pśinosowaś. Nimce su naše susedy, smy z nimi a dalšnymi wobydlarjami w měrje a mjazsobnej solidarnej pódpěrje gromaźe we Łužycy žywe.
Wócakujomy pak teke, až se naše duchowno-kulturne gódnoty cesće a šćitaju. Na póniženja a njestatki maju zagronite instance ned zjawnje reagěrowaś. Wabimy za dwójo- resp. wěcejrěcnosć a pódpěrujomy wšykne napšawy do toś togo směra.
9. Mjazynarodne póśěgi
Domowina woplěwajo a spěchujo zwiski z drugimi ludami. Kulturne wuměny, woglědy našych europskich susedow a mjazsobne zeznaśe słuže skšuśenjeju identity Serbow. Wósebnje naše słowjańske bratšy a sotše ako teke narodne mjeńšyny w tu- a wukraju dejali za nas pśi tom dobre partnarje byś. Zachowamy doněntejšne a witamy nowe zwiski k Domowinje wósebnje na rowninje našych cłonkojskich towaristwow.
10. Statkowanje w zjawnosći
Z pomocu nacasnych medialnych srědkow rozšyrjamy wědu wó Serbach. Wó statkowanju Domowiny, wósebnje jeje gremijow informěrujomy zjawnosć pšawidłownje pśez medijowe wózjawjenja, towaristwowy casopis “Naša Domowina”, naše internetne boki a z dalšnymi srědkami. Za statkowanje w Domowinje aktiwnje wabimy. Pśi tom jo transparenca nejlěpšy srědk wabjenja. Mimo togo jo pósrědkowanje wědy wó wobstojnosćach a wupominanjach serbskego luda nadawk kuždego w Domowinje statkujucego. Glědamy na rownogódnu prezencu górnoserbskeje a dolnoserbskeje rěcy.
11. Serbske institucije
Domowina spěchujo zgromadne źěło mjazy serbskimi institucijami a dalšnymi nosarjami serbskich zajmow. Wóna pógnuwa k tomu, pósłužby serbskich institucijow wužywaś, se je pominaś a z tym pórucenja aktiwnje wobwliwowaś. Zgromadne projekty a kooperacije institucijow pśinosuju k pomócliwemu źěłoju za Serbow. Rownocasje napomina Domowina wšykne serbske institucije, swóje pórucenja teke Serbam zwenka Łužyce pósrědkowaś.
12. Šćit serbskego sedleńskego ruma
Kazniski póstajone komune, kótarež serbskemu sedleńskemu rumoju pśisłušaju, su za Domowinu wažny zakład za definěrowanje winowatosćow za spěchowanje serbskeje rěcy a kultury. Rownocasnje jo serbski sedleński rum Bramborskeje a Sakskeje za Domowinu jeje jadnotny głowny wobłuk za jeje statkowanje. Šćit toś togo jo jasny nadawk statkowanja Domowiny. Domowina wužywa wšykne realne móžnosći, aby se wótwobarało kuždežkuli dalšne zapśimnjenje do komunow, kótarež serbskemu sedleńskemu rumoju pśisłušaju, w zwisku z wudobywanim zemskich pókładow, kótarež jo z pśesedlenim abo z dalšnymi wobgrozenjami za serbsku substancu zwězane. Domowina pórucyjo wót pśesedlenja pótrjefjonym komunam swóju połnu pódpěru pśi wurownanju móžnych škódow za serbsku substancu. Wóna pomina se dłujkodobny a rědowany wustup z wudobywanja a zmilinjenja brunice a statny spěchowański program za strukturnu změnu we Łužycy.
13. Serbske nabožno-narodne žywjenje
Domowina wobglědujo bogate derbstwo nabožno-narodnych tradicijow a nałogow ako njewuzbytny wobstatk narodnego žywjenja Serbow teke za pśichodne generacije. W aktiwnem woplěwanju toś tych tradicijow a nałogow wiźi Domowina wažny słup za wutwórjenje a skšuśenje teke narodnego wědobnja.
W serbskich katolskich wósadach twóri cyrkwja wažny rěcny rum za wšykne generacije. Domowina napominajo swóje župy a towaristwa, se teke w pśichoźe za bogate pórucenje nabožno-narodnego žiwjenja w swójich wósadach angažěrowaś.
W ewangelskich wósadach serbskego sedleńskego teritorija twórje nabožne zarědowanja wažne rěcne rumy za ewangelskich Serbow. W źěle na toś tom pólu aktiwnych kupkow a towaristwow wiźi Domowina wažny pśinosk za zdźaržanje našeje mamineje rěcy.


text:
Budyšin. Serbski ludowy ansambl přeproša jutře, pjatk, 23. septembra w 19.30 hodź. do Budyskeho Serbskeho domu. W srjedźišću steji komornohudźbne tworjenje Korle Awgusta Kocora. Čłonojo orchestra předstaja w prěnim dźělu wječorka kompozicije za smyčki a klawěr, kaž Trio za husle, violoncello a klawěr, Sonatinu čo. 2 G-dur za husle a klawěr a tež smyčkowy kwartet. Twórba Liany Bertókoweje „Hommage á Kocor“ za dwaj hłosaj, husle a klawěr zahaji druhi dźěl koncerta, čerpacy z bohateho pokłada pěsnjow załožerja serbskeje wuměłskeje hudźby. Tak zaklinči twórba „Tři norwegske pěsnje“ z pózdnjeho tworjenja Kocora. Štyri spěwy ze „Šěsć serbskich spěwow“ je młody komponist swojemu wučerjej Karlej Eduardej Heringej wěnował. Na kóncu zaklinčitej hišće kompoziciji za ansambl drjewowych dujerjow. Je to wobdźěłanje spěwa „Pój, wječoro, k nam rjany“ wot Jana Cyža a „Kocoriana-Suite“ za dujerski kwintet čo. 2 wot Jana Pawoła Nagela.
Najstarša Budyšanka zemrěła


text:
Serbska centralna biblioteka
Załožona 1949. Głowny nadawk: Zběraś cełu literaturu w serbskej rěcy, wó Serbach a wó Górnej a Dolnej Łužycy. Serbska centralna biblioteka jo zrazom wědomnostna fachowa knigłownja Serbskego instituta a wobsejźi pśez wuměnu z wukrajnymi bibliotekami naglědny wobstatk slawistiskich a słowjańskich knigłow a casopisow.
Zakładny wobstatk biblioteki twóri zbytk knigłownje Maśice Serbskeje. Toś ten wobstatk historiskich knigłow jo se wudopołnjał pśez nakup resp. darjenje priwatnych knigłownjow Oty Wićaza, Pawoła Neda, Měrćina Nowaka-Njechorńskego a Jana Meškanka. Z casa załoženja w lěśe 1958 pódpěrujo Ludowe nakładnistwo Domowina z winowatosćowymi eksemplarami pšawidłownje Serbsku centralnu biblioteku.
Cełkowna rozměra biblioteki: 100 000 medijowych jadnotkow. Z togo 27 000 casopismowych zwězkow; knigłowe wudaśa: 13 000 w serbšćinoma, 25 000 w słowjańskich rěcach.
Załožona 1949. Głowny nadawk: Zběraś cełu literaturu w serbskej rěcy, wó Serbach a wó Górnej a Dolnej Łužycy. Serbska centralna biblioteka jo zrazom wědomnostna fachowa knigłownja Serbskego instituta a wobsejźi pśez wuměnu z wukrajnymi bibliotekami naglědny wobstatk slawistiskich a słowjańskich knigłow a casopisow.
Zakładny wobstatk biblioteki twóri zbytk knigłownje Maśice Serbskeje. Toś ten wobstatk historiskich knigłow jo se wudopołnjał pśez nakup resp. darjenje priwatnych knigłownjow Oty Wićaza, Pawoła Neda, Měrćina Nowaka-Njechorńskego a Jana Meškanka. Z casa załoženja w lěśe 1958 pódpěrujo Ludowe nakładnistwo Domowina z winowatosćowymi eksemplarami pšawidłownje Serbsku centralnu biblioteku.
Cełkowna rozměra biblioteki: 100 000 medijowych jadnotkow. Z togo 27 000 casopismowych zwězkow; knigłowe wudaśa: 13 000 w serbšćinoma, 25 000 w słowjańskich rěcach.
Wótwórjeński cas
Pónjeźelu – srjody: 9.00 – 16.00 góź.
Stwórtk: 9.00 – 18.00 góź.
Pětk: zacynjone
Kontakt: biblioteka-archiw@serbski-institut.de
Cytarnja Serbskeje centralneje biblioteki ako teke Serbski kulturny achiw stej pó něnto płaśecych póstajenjach w našom domje wócynjonej.
Za wužywanje źěłowego městna w cytaŕni płaśe slědujuce wuměnjenja:
- Pśizjawiś se telefoniski (0 3591 4972-0) abo z mejlku (biblioteka-archiw@serbski-institut.de) a dojadnaś se na cas wužywanja.
- W cytaŕni smějo jano jadyn wužywaŕ/jadna wužywaŕka źěłaś.
- Glědajucy na Covid-19: dopokaz dospołnego šćěpjenja abo dopokaz wustrowjenja (nic starše ako 6 mjasacow) abo tak pomjenjony negatiwny koronatest.
- Źiwajśo pšosym na znate hygienowe pśedpise (nosyś FFP2- abo mediciniske maski, wósobam z typiskimi symptomami pśezymnjenja jo pśistup zakazany, …)


text:
Stargard
Spůłrzyndne: 53°20' N 15°02' E
Stargard (pol.: Stargard, pům.: Stôrgard, uać. Stargardia, ńym. Stargard in Pommern, Stargard an der Ihna; 1950-2015 Stargard Szczeciński) – mjasto a gmina we wojewůdztwje zachodńopůmorskim, we kryjśe stargardzkym, nad Inům. W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležouo do wojewůdztwa ščećińskigo. Noležy do nojstaršych grodůw na Půmořu Zachodńim. Jygo anfang śyngo VIII-IX stolećo. Rozwojowi uosady spřijouo pouožyńy při křižujůncych śe cestach handlowych, prowadzůncych s Santaka do Wolina i ze Ščećina do Kouobřygu. Čuůnek Nowyj Hanzy. Mjasto je śedźibům powjatu stargardzkigo i gminy. Podle danych s 30 čerwca 2005, mjasto mjouo 71 017 mjyškańcůw.


text:
20. apryla před 80 lětami je so serbska dźiwadźelnica Hanka Mikanowa jako pjate ze šěsć dźěći znateje Kerkec swójby w Droždźiju, daloko na ewangelskim wuchodźe serbskeho kraja, narodźiła. Po maturje 1957 studowaše pjekarska dźowka prěnjotnje na Serbskim wučerskim wustawje. Hižo w dźěćatstwje kaž tež na wyšej šuli bě so poprawom za dźiwadło horiła a je tež hraješe. Jako młoda wučerka serbšćiny a němčiny wopytowaše potom připódla dźiwadłowy studij Serbskeho ludoweho dźiwadła a wopušći po krótkim času šulsku słužbu, zo by so w Serbskim činohrajnym studiju wukubłać dała a jako dźiwadźelnica w mjeztym załoženym NSLDź skutkowała. Dźiwadłowy dorost wustupi w lěće 1961 z wosebitej inscenaciju Calderonoweje »Kubołčaceje damy« prěni raz na wulkim jewišću, zdobom měješe Hanka Mikanowa swój wosobinski debit w róli donje Angele. Pozdźišo předstaješe mjez druhim Ušku w Jurja Brězanowych »Zrałych lětach« (1967/68), princesnu Eboli w »Don Carlos« wot Friedricha Schillera (1967/68), Francisku w »Mjez sydom mostami« wot Jurja Kocha (1970/71), Gülükan w »Zeit der Wölfe« wot Ulricha Plenzdorfa (1989/90) a něhdźe 100 dalšich rólow.
Hanka Mikanowa słuša do woneje generacije profesionelnych serbskich dźiwadźelnikow, kotraž bjez zaměrneho dorostoweho dźěła SLDź njeby předstajomna była. Jako nawodnica Serbskeho pioněrskeho dźiwadła wot 1973 do 1984 prócowaše so pozdźišo sama wo to, zo bychu dalše generacije slědowali. Wučerka je potajkim wostała – w dźiwadle pak njehladajo na wšě politiske hranicy zawěsće swobodnišo skutkować móhła hač w šuli. Z dźěćimi inscenowaše »Klinčatu lipku« (Jan Wornar, 1980), »W złotym hrodźe« (Marja Kubašec, 1984), »Honače pjerja« (Jan Wornar) a dalše. Za to zabsolwowaše dalokostudij za nawodow dźěłaćerskich dźiwadłow w Lipsku. Wosebje dźěći ze srjedź 1980tych a 1990tych lět znaja ju tež jako bajki powědacu »ćetu Hanu«, kotraž w serbskej drasće łužiske pěstowarnje wopytowaše abo tež jako wowku w seriji »Rozhłosec swójba« Serbskeho rozhłosa.


text:
Na posiónku pisane: PZKO-wski owies
ni 19.9.2021Michoł
Chodzym po ściyrnisku i ograbujym miyrwe. Łóni nóm tu w zogrodzie przed nydeckim Dómym PZKO rosły ziymnioki, a latoś na wiosne my tu zasioli owies. Aji dość hónym a fajnie wzeszeł, ale potym jakosi zgiynżoł i tu na tym kamiynistym kónsku nie wyrosnył moc wysoko.
Za to ostóm sie tu darziło o kupe lepij i fest z niego zaczyły tyrczeć. Nie było inszej rady i musieli my go aji ryncznie cosi powyszkubować, coby nie było ostudy po dziedzinie, że prowie PZKO-wski owies je taki zarośnióny. W lecie wszycy jeździli na orlapy, nieskorzij my owce strzigli a potym zaś loło i loło. Dziepro w ostatni siyrpniowy pióntek sie zrobiła jako tako pogoda i tóż my sie chytli koszynio.
Danka na hónym obdzwóniła PZKO-wski mamy, niech przidóm na pobabe aji z dzieckami, coby óny też widziały, jako to kiejsi na dziedzinie żniwa wyglóndały. I na kóniec sie ich zebrało dość godnie. Prziszły aji Terezka z Magdzióm, austryjocki wnuczki Heni i Zbycha Martynków, bo prowie tu zaś były u starzików na wyćwice jynzykowo-obyczajowej. Tóm stróne przi potoku, kaj był owies biydniejszy, rzodszy i polygany żech skosił jyny tak, jako miyrwe, ale tu od cesty, kany był jaki kónsek z szumniejszym owsym, to my go do snopków nawiónzali a przi tym sie spóminało, jako sie to kiejsi na nydeckich gazdówkach powrzósła skryncało, snopki robiło i do paniynek ukłodało.
Z PZKOwskigo garażu my wycióngli dwa pola biny, na kierej sie kiejsi tu w zogrodzie na festynach tańcowało, na to rozcióngli dzichte i już my mieli „gumno” na młócyni. Dziecka poznoszały snopki z pola i pozukłodały ich na dzichte do gwiozdy, zorkami do postrzodka. Cepy my mieli jyny dwa, jedyn żech prziniós od nas a drugi my na hónym zrobili z bijoka, kiery oto niedowno upadnył ze starego cepu, co go majóm Martynkowie zawieszóny na parade na ścianie stodoły i ze sztylu od śmiatoka. Ukazowali my dzieckóm jako sie młóci, jako trzeba trzónkym obracać, coby bijok dobrze ciapoł po zbożu. Przi tym trzeba dziyrzeć aji rytm, coby sie ty cepy nie zbiły. Jasne, że we dwóch to je lehki, bije sie na przemian. Jak byli ale przi młócyniu trzo, to se pómogali powiedzónkym „Po placku. Po placku”, jak byli sztyrzo to sie mówiło „Po pecynku. Po pecynku”, a jak piynć to „A pióntymu nic”. Nie wiym, co je na tym prowdy, ale snodzi sie ponikiedy młóciło aji w szejściu, i to sie przi tym prawiło „A szóstymu guwno". Przi szejściu cepach już musi być ale kapke ciasno i trzeba delij na swojóm raje czakać. Potym dziecka same próbowały młócić. Nejlepszo była mało Magdzia. Za każdym razym, jak sie ji bijok na trzónku zhuśtnył, to miała co robić, coby udziyrżeć balanc. Ale dycki to jakosi ustoła i waliła cepym zpoza głowy, jako taki mały zapality tyrolski husyta.
Jak my pozbiyrali wymłócóne snopki z dzichty, to na ni zostały zorka zmiyszane z plewami. Coby my se piwo mógli wypić i kapke spoczónć – głównie od tych dziecek – to my im naporynczyli ty zorka wybiyrać. I naprowde sie zaroz na dzichte zleciały i dziubkały se tam jako ptoszki. Niż my to piwo dopili, to już tego mieli aji dość godnie uzbiyrane, tak z pół miski. I tóż my ich już dalij nie tropili i ukozali im , jako sie wieje. Kiejsi sie pozotwiyrało dwiyrze po obóch strónach stodoły, coby był przecióng, i potym sie łopatami zboże do wyrchu wychybowało. Ciynżejsze zorka spadowały na ziym a lehki plewy przeciong znoszoł dalij. Tu my to inaczyj zrobili. Chycili my z Miluškóm Śliżowóm za kóńce dzichty i wychybowali zboże z plewami do wyrchu a zorka nazod do dzichty chytali. Cosi nóm przi tym pospadowało aji na ziym, ale jak sie to tak trzi-sztyry razy zrobiło, to my mieli owies pieknie wyczyszczóny. Przi drugij dzichcie ale ustoł wiater i tóż my dziecka nagnali do raje wedle nas i nakozali im fukać. Nie wiym, czy to dziecka krziwo fukały, czy sie wiater obrócił, ale wszycki plewy poleciały Milušce do włosów.
Nie wiym, z kiyl sie tu nabroł, ale przi zadnij ścianie nydeckigo Dómu PZKO leży porzóndny skol. Już żech go chcioł aji odwiyźć i użyc do zakładów pod zimiarke, kiero sie teraz stawio na posiónku nad Forotami. Był ale za ciynżki. I chwała Bogu, bo teraz sie przidoł. Ustawili my na nim żarna. Wymłócóny owies my dali bokym i mleli my pszynice. Dziecka mógły pozogłóndać kaj sie zorka do żaryn dowajóm i z kiyl sie mónka z otrymbami sypie. Mógły też popróbować, jako ciynżko idzie tym wyrchnim kamiyniym obracać.
Danka w miyndzyczysie warziła w kotliku nad ogniym płatki owsianne z mlykym. Przisuli my ji tam aji tóm namletóm żarnówke. Potym to dziecka wcinały z jagodami i nastruganymi jabkami. Aż sie im uszy trzynsły. Starzi też se nakłodali, jyny Zbycho uznoł, że takich rzeczy nie jy i pogryzoł chlyb ze szmolcym.
Po swaczynie szły dziecka na bine zatańcować „Zasiali górale owies” i „Piykło dzywczym, piykło placki”. Mateusz z Jasiym se tu prziniyśli hóśle, tóż im ku tymu aji zagrali. Potym ta młodo banda pognała na ściyrnisko bawić sie na wilki i koziczki. Gónili jak spłoszóni w te i we w te i holofili wniebogłosy. A Macio z Jasiym siedli na kupe drzewa pod przidaszkym za Dómym PZKO i dalij grali górolski pieśniczki.
Teraz tu pod tyn przidaszek ukłodóm nagrabiónóm miyrwe. Jeszcze sie óna przido. Oto, jak kapke lepij zapadze to tu pyrsknym nasiynio trowy a potym tu przignóm cały kiyrdel owiec, coby swoimi kótkami to nasiyni do ziymi powciskały. Potym im mogym aji chynyć tóm miyrwe, niech se pozogryzajóm ty zorka, co na ni jeszcze zostały. A na rok bydzie trzaba tyn trownik wiyncyj razy pokosić, coby ty dziadowski osty wytympić. I na tym trowniku zaś sie bydóm mógły dziecka bawić, zaś tu bydymy mógli aji jaki festyn urzóndzić, ale…. zcióngóm z owsianego źdźbła, zduchujym plewy i popatrujym zorka, co mi na rynce zostały….to isto już ostatni roz my tu w tej naszej PZKO-wskij zogrodzie sioli owies.


text:
Awtor dźensa
Achim Kowar
Lubi čitarjo, dowolće mi, dźensa hišće raz spomnić na wólbnu zhromadźiznu Serbskeho Sokoła z.t. srjedu w Kozarcach. Tam sym so po wjace hač 20 lětach skutkowanja jako městostarosta a starosta z předsydstwa rozžohnował. Sym to činił rady a njerady. Rady, dokelž mamy a mějachmy dobrych ludźi w nowym a starym předsydstwje a dokelž je so radźiło dobre womłodźenje. Měnju, zo lubi dobra měšeńca staršich hižo nazhonitych a nowych z dobrymi idejemi dalši rozmach w dźěle. Nowemu starosće a jeho mustwu přeju wutrajnosć a wuspěch, strowotu a wosebje wuspěšne prócowanje wo sylne nałožowanje serbskeje rěče na wšěch našich zarjadowanjach a wubědźowanjach. Luby Milanje, njech so ći z twojimi ludźimi kóžde předewzaće derje radźi!


text:
Belgijŏ
Belgijŏ, Krōlestwo Belgije (niyderl. Koninkrijk België, fr. Royaume de Belgique, miym. Königreich Belgien) – federacyjne państwo we zachodnij Ojropie, we połedniowych Niderlandach. Belgijŏ je czōnkym Ojropejskij Unije, ÔZN jak tyż NATO.
Gyjografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nojwyższy pōnkt: Signal de Botrange 694 m n.p.m.
- Nojniższy pōnkt: Pōłnocne Morze 0 m n.p.m.
Srogszõ tajle wiyrchnie Belgije stanowiōm peryglacjalne a aluwialne niziny; we pōłnocnyj czynści plaskatŏ, niyblank zabagnionŏ rōwnia Flandryje (tm. Niskŏ Belgijŏ), ôddzielōnŏ ôd morza wałym wydm (wys. do 20 m), jak tyż pagōrkowatŏ i piŏszczystŏ krajina Kempen (wys. do 95 m); we postrzodkowyj czynści (Strzedniŏ Belgijŏ) wysoczyzna Brabancyje (wys. 100–200 m) zbudowane zaôbycz z glinik i piŏskōw trzeciorzyndowych pokrytych lessem jak tyż bergi Hainaut (na zŏchodzie) zbudowane z gliniannych wytworōw.
Belgijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- Francyjŏ (620 km)
- Luksymburg (148 km)
- na weschodzie:
- Miymcy (167 km)
- na pōłnocach:
- Niderlandy (450 km)
Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na drukach wiedzyńskiego kōngresu powstoło Zjednoczōne Krōlestwo Niderlandōw majōnce sparcie Wielgij Brytanije, Krōlestwa Prus i Ruskigo Cysŏrstwa. Z powodōw religijnych, gŏdkowych, politycznych i ekōnōmicznych doszło do rewolucyje we Brukseli atoli wysłanie tam wojsk bez krōla Niderlandōw sprawiyło nasilynie sytuacyje (belgijskŏ rewolucyjŏ). Bōno sie ôstudy, tōż zôrganizowano lōndyńskõ kōnferyncyjõ, na keryj ôbsztalowano granice i neutralność Belgije[1]. Belgijŏ ôd zaczōntku miała sparcie Francyje a ôbranie na krōla Belgije brytyjskigo kandydŏta zapewniyło sparcie i tego krŏju.
3 siyrpnia 1914, na zaczōntku I światowyj wojaczki, Miymcy napadły neutralnõ Belgijõ, co sprawiyło prziwstōnie Wielgij Brytanije do wojaczki przeciw Miymcōm. Na mocy wersalskij umŏwy do Belgije prziłōnczōno miymiecke rejōny Eupen i Malmedy. We 1925 Belgijŏ ôstała zajtōm reńskigo paktu. We 1940 roku zaś neutralnŏ Belgijŏ ôstała napadniyntŏ, tym razym bez hitlerowske Miymce. Nazisty mieli zastrojynie swadzić germańskich Flamandōw z rōmańskimi Walonami we rōmach planu Flamen Politik. Po abszlusie II światowyj wojaczki Belgijŏ pociepła neutralność i stała sie czōnkym NATO, a tyż ôstała jednym z czōnkōw-założycieli Ojropejskij Spōlnoty. Z Holandyjōm a Luksymburgym Belgijŏ stworziła we roku 1948 cylnõ unijõ, a 1960 ekōnōmicznõ unijõ – powstoł Beneluks. We roku 1960 niyzawisłość dostała nojsrogszŏ kolōnijŏ tego państwa Belgijske Kōngo, a we roku 1962 mandatowe terytoria Rwanda a Burundi.
We XX stoleciŏ dochodziyło do stopniowego tajlōngu na dwie gŏdkowe cōuny: położōnõ na pōłnocach Flandryjõ (niderlandzkŏ gŏdka) i na połedniu Walonijõ (francuskŏ gŏdka). Sprawiyło to we 1963 roku formalny tajlōng Belgije na trzi regiōny: Flandryjõ, Walonijõ a Stołeczny Regiōn Brukseli. We roku 1993 doszło do przekształcyniŏ Belgije we federalne państwo z trzyma regiōnami ô szyrokij autōnōmiji. We 2007 spiyrka ô dalszõ reformã i srogszõ samodzielność Flandryje prziczyniōł sie do heropōw ze sformowaniym federalnego regyrōnku[2]. Ôd czyrwnia 2010 roku do grudnia 2011 w Belgiji trwoł nojdugszy we terŏźnyj Ojropie kryz regyrōnkowy.
Religijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Struktura religijnŏ krŏju we 2010 roku podle Pew Research Center[3][4]:
- katolicyzm – 62,0%
- brak religije – 29,0%
- islam – 5,9%
- protestantyzm – 1,4%
- prawosławie – 0,5%
- judaizm – 0,3%
- tradycyjne etniczne religije – 0,2%
- buddyzm – 0,2%
- inksi krześcijany – 0,2%
- inksze religije – 0,3%.
Przipisy
- ↑ Traités de Londres 1839 (fr.), Treaties and Documents Relative to the Neutrality of the Netherlands and Belgium (ang.).
- ↑ Najwyższy Czas!, 20.10.2007, str. XXIX, „cztery miesiące po wyborach wciąż nie udało się sformułować rządu”.
- ↑ Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostymp 2014-06-26].
- ↑ Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostymp 2014-06-26].


text:
Kontakty do »nawječorneje« Němskeje a postrowy z Pólskeje
Pjeć pohladnicow ze spočatka šěsćdźesatych lět mam před sobu ležo. Jedna z nich, poprawom fotografija we wotpowědnej wulkosći, pokazuje kwasny ćah w Njebjelčicach ducy z wěrowanja. Tuta je serbsce spisana z někotrymi němskimi, čerwjene podatymi wotpowědnikami nad wotpowědnym słowje, kotrež drje su wot přijimarki. Dopisnicy su wot Michała Nawki na Luise Leonhard do Lübecka, dalša na Fritza Jöde do Hamburga.
Luise Leonhard dźěłaše wot lěta 1953 wusko hromadźe z wuznamnym němskim hudźbnym pedagogom Fritzom Jödu (1887–1970). Sama zajimowaše so z časa Druheje swětoweje wójny wosebje za słowjanske ludowe spěwy, kotrež hromadźeše. Wot šěsćdźesatych lět minjeneho lětstotka poča Luise Leonhard tute zbližić němskim zajimcam, a to přez zešiwki z notami, originalnym tekstom a wot njeje zhotowjenym spěwajomnym němskim přełožkom. W Serbach dopisowaše sej wosebje z Michałom Nawku, Jurjom Wowčerjom a Ceciliju Nawkec.1 Přez nju dósta drje tež Michał Nawka kontakt k profesorej Jödźe. Tón pósła jemu swoju knihu »Die Volksmusikinstrumente und die Jugend«.2 Lěta 1963 dźakuje so Nawka za připósłanej čisle wot Jöde wudateho časopisa »Pro Musica«. Dźěło Luisy Leonhard sej Michał Nawka wažeše, štož njepokaza jenož jej serbsce spisana pohladnica, ale tež hódnoćenje jeje wudawaćelskeho a přełožowarskeho dźěła: »Die Lieder und ihre Bearbeitung gefallen mir sehr, namentlich auch Ihre Übersetzungen aus dem Jugoslawischen.« Pohladnicy nawróćichu so drje po přewróće 1989/90 do Łužicy.


text:
Metůn
Metůn (CH4), znůmy tyż jako błotny goz to nojprostszy wůnglowodůr nasycůny (alkůn). We tymperaturze pokojowyj je ńywůnnym a bezfarbowym gozym.
Metůn powstowo we przirodźe we wyńiku beztlynowygo rozkłodu źelinowych szczůntkůw. Je tyż głůwnym skłodńikym źymnygo gozu. Je stosowany jako uopołowy goz a surowjec do syntezy wjelu inkszych uorgańicznych zwjůnzkůw.
Miszůng metůnu s luftym we stosůnku uobjyntośćowym 1:10 mo własnośći wybuchowe (pjorůnujůncy miszůng). Tworzyńy śe tygo miszůngu na grubach kamjynnygo wůngla bywo ńyrzodko prziczynům groźnych we skutkach eksplozyji.
Metůn je ćeplarńanym gozym, kerygo potyncjoł ćeplarńany je 21 razy srogszy kej dwutlynku wůngla, a strzedńo zawartość we atmosferze wynośi 1,7 ppm (bez mińůnych dwjesta lot wzrosła przez dwukrotńy).


text:
Szlonsku po Szlonsku
O Górnym
Bytom (Beuthen) 1890 rok
Miasto kere było tym piyrszym wielkoprzemysłowym ośrodkym kaj zaczyna sie rodzić ta nowoczesno niypowtarzalno kaj indziyj warstwa społeczna jakom była Wielkoprzemysłowa Klasa Mieszczańska kero miyszkała i żyła już cołkim inacyj niż wszyscy kerzi byli przed nimi .
We 1890 roku powiat bytomski mioł yno 126 km kwadratowych ; na tym łogryzku ziymi żyło już 113.784 ludkow . W tym przeszło 100 tysiyncy Gornoszlonzakow -autochtonow i ludzi z Rzeszy , reszta to gastarbaitry z Polski .
Na jednym kwadratkilometrze miyszkało aż 899 ludzi . Tela ludzi to nikaj niy miyszko na Szlonsku .
Prócz Bytomia jest jeszcze insze miasto :Krolewska Huta , łokropnie gibko urosła hoby ze drożdżow ciasto na kluski i mo dzisioj już 27 tysiyncy ludkow . Tukej w tyj Krolewskij Hucie som srogi żyły wonglo pod ziymiom i beztoż tyż tukej łotwarli gruba kaj robi przeszło 3000 berkmonow i zarozki kole łonyj gruby pootwiyrali insze werki i huty zielaza kaj robi 1800 robotnikow .
I tam we tych hutach ciognom szyny kolejowe kerymi potym jeżdżom cugi po Szlonsku i niy yno po Szlonsku ale i cołkim cesarstwie , robiom tyż tam płyty pancerne na szify i insze pierońska do wojny . Lejom tyż tam zielazne belejaki klamorstwo a łostatnio robiom tyż tam Bessmierskom sztal .
A ze tymi gminami jest tak że niy som łone samowładne ale skuli tego że jest tela grubow i inszych werkow , że stoły sie łone hoby małe miasteczka i majom po 5 tysiyncy abo i wiyncyj ludzi ale i tak niy som przedsia ale som do kupy hoby kolonie .
I tak to sie nasz powiat bytomski przełonaczo społecznie i industrialnie i te taki gminy abo i kolonie w kerych być mioł Byrgymajster bo we wszystkim wyglondajom już na miasto a niy na wieś kerom jeszcze muszom wg byamtrow być .
Takich jeszcze niy miast -kolonii jest w powiecie bytomskim już niy mało ; Lipiny , Hajduki , Miechowice i Szarlej .
Jakby nim yno kapka zmiynili prawa miejskie to mogły by sie być już miastami , co by yno poszło ku łodnich dobru i jeszcze gibcij by sie robiły gryfniejszymi . Ale to wszystek jest zależne łod ludków kerzi tam miyszkajom .
Gwarek


text:
Ślonski łobyczaje
Pisali my sam już o ślonskich mianach i ślonski godce, czyli ło tym, co momy inksze, takie fest nasze. Do tego wszyskigo idzie dociepnyć jeszcze ślonski łobyczaje. Napisza Wom pora przikładów, co my sam na Ślonsku momy, a czego ni ma kaj indzij.
Kołocz i łobiod
Taki piyrszy z ranta to mi po łepie depce ślonski, weselny kołocz. Łobdzielo sie nim przed weselym niy yno gości, kerzi bydom na weselnym fajerze, ale tyż dowo sie go somsiadom, kamratom, przocielom. Młodo para abo hohcajcfatry obchodzom z nim pora dni przed ślubym. Na zicher musi to być paketek kołocza z syrym i makiym, pieczonym w doma abo piekarni, nigdy kupowanym w sklepie!
A co Ślonzoki jedzom w niedziela na łobiod? Kedyś było niy do pomyślynio, że może być co inkszego niż nudelzupa, a na drugi rolada, czorne kluski (abo gumiklyzjy) z zołzom, no i modro kapusta (z zeskwarzonom szpyrkom, japkiym i cebulom, zaprawiony łoctym), abo tyż z modrej, yno że dymfowanej. Oma na to godała dymfkraut. Terozki już młodzi niy trzimiom sie tego niedzielnego mustru. Jedzom roztomańte pultki.
Yno gyburstag
Na Ślonsku żodym tyż niy winszuje se w imiyniny yno na gyburstag. Pewniykiym to je z tradycji nimieckij, bo tam tyż sie obchodzi yno geburstagi. Wyjontkiym je dziyń św Barbory, patronki górników. Wtedy sie fest świyntuje. Ale najsamprzod idzie sie rano do kościoła na Mszo, podziynkować św. Barborze za opieka na dole i prosić o dalszo. Potym dopiyro hajery a i rodziny fajerujom, czy to doma czy tyż we szynku.
Na Ślonsku pieronym uroczyście łobchodzi sie 50-ty gyburstag. Abraham – bo tak sie na tyn gyburstag godo, je praje tak samo fest fajerowane jak weseli. Je i dużo jodła, picio, gebeków i szpajzów moc. Je muzyka i tańcowani.
Inksze łobyczaje
Istny Ślonzok jak wito dziołcha, czy tyż baba niy cmoko jom w rynka yno wyciongo swoja na przywitani, a baby miyndzy sobom tyż niy dowajom se kusika w lica. To tyż sie już zmiynio, bo terozki sie widzi jak młode dziołszki sie tak po gymbie cmokajom.
Zolycki za umrzitych no i na jaki juble dowo sie na Mszo jak w całej Polsce. Yno że na łofiara na około łołtorza to sie depce yno u nos. Kożdy przed Przenajświynszym klynko, potym całuje Ponbóczka i wciepuje klepoki do koszyka.
Tak to widzicie roztomili, na tym naszym Ślonsku wyglondo. Pewniykiym, jak zowżdy to bywo napiszecie pod spodkiym jaki Wy znocie łobyczaje czy tyż tradycje. Czekomy!


text:
The Göda Manuscript 1701A Source for the History of the Sorbian Language
Gerald Stone
404 stronow, brošura
ISBN: 978-3-7420-2125-0
Płaćizna: 24,90 €
Lěto wudaća: 2009
Wobsah
“The Göda Manuscript 1701” rěka titl 50. zwjazka rjada „Spisy Serbskeho instituta“, kiž je kónc nowembra w Ludowym nakładnistwje Domowina wušoł. Jendźelski rěčespytnik Gerald Stone je rukopis z lěta 1701 w Hodźiju zaso namakał, po tym, zo bě so po 2. swětowej wójnje zhubił. Rukopis wobsahuje liturgiske teksty w serbskej rěči na zakładźe němskich cyrkwinskich knihow z lěta 1697. Stone wopisuje w swojim jendźelskorěčnym zawodźe historiski pozadk nastaća rukopisa, přepytuje jeho rěč a wobjednawa prašenje awtora knihi. Sćěhuje cyły tekst, při čimž stejitej němska a serbska wersija sebi napřećo. Skónčnje wobsahuje kniha tež zjeće wuslědkow w němskej rěči.
Prěni zwjazk „Spisow Serbskeho instituta“ bu 1992 w Ludowym nakładnistwje Domowina w Budyšinje wudaty. Wot toho časa wuchadźeja přerěznje tři zwjazki za lěto. Wobsahuja slědźerske wuslědki Serbskeho instituta z kulturnych a socialnych stawiznow, kulturneho slědźenja, ludowědy a rěčespyta.