text:
Awtor dźensa
Michał Nuk
Kak rjane bě zymske wjedro před dobrym tydźenjom, jako so hišće na běžkach po lojpach w Jizerskich, Rudnych abo samo Łužiskich horach wucychnowachmy. Telko sněha běchmy w zašłych lětach zrědka měli. Załomske lojpy běchu, dołhož bě zyma dosć, wuběrnje preparowane, runje tak kaž skakanišćo a pista. Tak hodźeše so lětsa zaso raz tradicionalny Alfreda Lebeltowy cup we wšelakich zymskich sportowych družinach z něhdźe 150 sportowcami z našeho regiona přewjesć. Z wubědźowanjom SC Załom najebać klimowu změnu dale zymski wukonowy sport pola nas spěchuje, tak zo snadź tón abo tamna Łužičan/ka raz mjezynarodnje na so skedźbni.
Awtor dźensa
André Strelow
Tež na kopanišćach skónčnje zaso za bulom honja. Druha połserija je so započała, a nětko tež w zwjazkowej koparskej lize zaso napjatosć knježi. Rekordny němski mišter z Mnichowa steji pak jenož na druhim městnje tabulki, a to ze zastatkom pjeć dypkow k načolnikej Dortmundej. Lochkosć, kotruž Bayerojo w minjenych lětach wuprudźachu, jim dotal faluje. Přiwšěm hišće ničo rozsudźene njeje. Wosobinsce so nadźijam, zo napjatosć hač k poslednjemu hrajnemu dnjej traje. Rjenje by było, bychu-li so načolnym cyłkam BVB, FCB a Borussiji z Mönchengladbacha hišće dalše zastupnistwa přibližili. To by atraktiwitu na dalši wyši stopjeń přinjesło. Zajimawe tohorunja budźe, kak Mnichowčenjo z champions league, ze zwjazkowej ligu kaž tež z pokalnym kołom DFB trójne poćežowanje znjesu.
Awtor dźensa
Tadej Cyž
Tež w regionalnej lize sewjerowuchod so zymska přestawka nachila. Za hornjołužiske mustwa FC Hornja Łužica Neugersdorf, Budissa Budyšin a Biskopičanske KT liči w zestupnym boju kóždy dypk. Tak je so w cyłkach tež personelnje tójšto změniło. Najwjetše změny w kadrje měješe cyłk FC Hornja Łužica Neugersdorf. Po tym zo wjacori hrajerjo mustwo wopušćichu, prezentowaše sportowe wjednistwo krótko do kónca transferoweho woknješka hišće pjeć nowopřichadow. Hač pak móža a budu nowi koparjo mustwo woprawdźe zesylnić, budźe so pokazać. Po wjetšim nowowusměrjenju w lětnej přestawce dyrbi trenar Karsten Hutwelker nětko mustwo zaso k prawej jednotce formować.
Awtor dźensa
Beno Šołta
Budźe formula E naslědnik formule 1? Z tymle prašenjom započa so njedawny interview z Nicom Rosbergom, kiž je něhdyši swětowy mišter formule 1. Poprawom mje woboje wulce njezaběra. Formulu 1 sym jako młodostny rady hladał, mjeztym sym lóšt na njej zhubił, dokelž je mi tróšku přewostudła. Po interviewje z Rosbergom pak pohladach raz do formule E.
Awtor dźensa
Stefan Šmit
Kajke běše to zaso dožiwjenje, jako so tydźenja swětowa elita w spěšnosněhakowanju wosrjedź Drježdźan wubědźowaše. Mjeztym druhi raz staj sportowaj redaktoraj René Kindermann a Torsten Püschel, wobaj z Drježdźan, tutón wulkotny event na nohi stajiłoj. Dohromady wubědźowachu so sobotu a njedźelu na nowej a porno lońšemu přeměnjenej a podlěšenej čarje sportowcy z 20 krajow. Škoda jeničce bě, zo je po zdaću hač na saksku stolicu tón kónc tydźenja wosebje w bliskej Sakskej Šwicy wjele sněha ležało. Tak ćehnješe so znowa wubědźowanska čara kaž běła smuha po krajinje při Łobju. A tola, wobrazy, kotrež su mjezynarodne telewizijne sćelaki wusyłali, běchu znowa přewšo spektakularne. Dohromady 3,3 miliony ludźi su jeničce sobotu sydom mjeńšin trajace zjeće dnja w ZDF sćěhowali. K tomu su chinski narodny sćelak kaž tež NBC a Eurosport wubědźowanja před swětoznatej barokowej kulisu Drježdźanskeho stareho města přenjesli.
Awtor dźensa
Toni Ryćer
W našim dźensnišim hektiskim žiwjenju wažu sebi měr a ćišinu w delanskej domiznje. Štó dźě dyrbjał so do Šunowa zabłudźić? Nimo derje hladanych statokow nimaš tu žadyn wobchod, ani šulu, pěstowarnju abo lěkarja. A internet dračuje so ze směšnymi 800 bitami. Jenički wšědny přemysłowy serwis poskića Langec frizerka. Powěda so, zo dóstanješ tam w čakarni tež šalku kofeja. Chceš-li pak k frizerej, trjebaš włosy za třihanje, a te ja nimam. Narunać pak njeda so měr w našej wsy, tež hdyž wobkedźbuju rosćacy wobchad wosebje kónc tydźenja na dróhach. Bohužel su to zwjetša awta hladanskich słužbow.
Awtor dźensa
Tomaš Faska
Byrnjež tež lětsa prěni awtor tuteje tradicionalneje kolumny w našim serbskim dźeniku njebył – po tym zo je so nowačka Tereza Wićazowa zašłu srjedu tu trochu bliže předstajiła –, chcu Wam, waženi čitarjo a přećeljo sporta, ze swojimi prěnimi słowami wosobinsce hišće wupřeć strowe a wuspěšne lěto 2019. A pokuknu dźensa zdobom za Was a z Wami zhromadnje, prěnju póndźelu noweho lěta, na protyku lětušich sportowych wjerškow. Na čo směmy so wjeselić?
Awtorka dźensa
Tereza Wićazowa
Tereza Wićazowa z Budyšina pisa dźensa prěni raz za rubriku Widźał(a), słyšał(a) – napisał(a) a je tak w stawiznach sportoweje kolumny nimo Ralbičanki Haleny Jancyneje druha žona. Rodźena Kukowčanka Tereza Wićazowa dźěła w Budyskim šulskim a zetkawanskim centrumje na Serbskim gymnaziju jako sportowa wučerka. Nimo toho je wolejbulistka Hrajneho zjednoćenstwa Pančicy-Worklecy we wobwodnej lize. Nětko w lěće 2019 je wona jedna z dweju WSN-nowačkow.
Wulki sportowski dźak wupraja sportowa redakcija Serbskich Nowin na tutym městnje Budyšanej Jurjej Nukej, kiž je swój WSN-pisak po wjac hač 100 přinoškach złožił.
Dźesać lět sym w Chrósćicach najprjedy w holčim, pozdźišo w žónskim koparskim mustwje za bulom honiła. Lěpje prajene, sym bule popadnyła abo wotwobarała, zo bych přećiwniskim wrotam zadźěwała. Moje dźěło běše našu klětku čistu dźeržeć. Dokładnu bilancu žanu nimam, ale myslu sej, zo sym swoje dźěło derje dosć wukonjała.
Awtor dźensa
Jan Hrjehor
Bratraj-lodohokejistaj hrajetaj w narodnym mustwje za Němsku, třećemu synej małeho ratarja ze Slepjanskeje kónčiny, kiž ma doma stadło wowcow, rasowe nukle a někotre wosebite kokoše, pak so skok k najlěpšim dorostowym lodohokejistam Němskeje hišće poradźił njeje. A potom je tam tež hišće sportowy wučer, kiž dyrbi chětro krutemu nanej wo zadźerženju swojeho syna rozprawjeć ...
Awtorka dźensa
Halena Jancyna


c: text/html

text:
prawniske pokiwy
1. Wobsah internetneho poskitka
Njerukujemy ani za aktualitu, porjadnosć, dospołnosć, kwalitu a stajnu disponujomnosć poskićenych informacijach ani za wuwostaće druhich techniskich mylenjow.
Njedźiwajo na § 675 wotrězk 2 byrgarskeho zakonja (Bürgerliches Gesetzbuch – BGB) płaći slědowace wobmjezowanje rukowanja za naše poskitk informacijach: Swobodny stat Sakskeje a swoje sobudźěłaćerjo njerukuja za škody kotrež nastanu přez wužiwanje abo njewužiwanje informacijach poskićanych w internetnym poskitku. Wuzamknjenje rukowanja njepłaći, dalokož předpisy § 839 BGB (rukowanje za ranjenje hamtskich winowatosćow) su přisłušne. Za ewentualne škody, kotrež su načinjene při wuwołanju abo dele nakładowanju datow přez computerowe wiry abo při instalaciji abo wužiwanju software so njerukuje.
Wudawaćel je wuraznje woprawnjeny dźěle stronow abo cyłkowny poskitk bjez wosebiteho připowědźenja změnić, wudospołnić, cofnyć abo wozjewjenje nachwilnje abo doskónčnje zastajić.
W tutym internetnym poskitku so njepřewjedźe prawniske poradźowanje. Tajke poradźowanje je přewostajene jenož prawniske poradźowanym powołanjam. Njemóžemy zaručeć zo online wotwołajomna wersija jednoho dokumenta wotpowěduje eksaktnje oficielnemu tekstej organow publikacije.
2. Linki a pokazki (disclaimer)
Zamołwitosć poskićowarja słužby so wobmjezuje bjezwuwzaćnje na swójske wot poskićowarja słužby poskićene wobsahi (§ 7 wotrězk 1 zakonja wo telemedijach [Telemediengesetz – TMG]). Tuta internetna strona wopřima jako informacije tež wotpowědnje woznamjenjene linki abo pokazki na internetne strony druhich. Přez tajke prěčne pokazki je jenož přistup za wužiwanje tajkich wobsahach sposrědkowany. Tola zamołwity za tajke cuze wobsahi je jenož poskićowar kotřiž staji tute wobsahi k dispoziciji. To płaći tež w padźe awtomatiskeho krótkotrajneho mjezyskładowanja informacijow druhich (§ 8 wotrězk 2 TMG). We ramiku prěnjeho linkowanja je był pruwowane jeli přez pokazki chłostajomne abo ciwilne zamołwitosć je wuskutkowane. Při tym njezakonske wobsahi na linkowanych/zwjazanych stronach njebyli widźomne. Wudawaćel so distancuje wuraznje wot pozdźišo přewjedźenych změnow kotřiž su snano wjedli na njezakonskosć wobsahach tutych stronow. Stajna wobsahowa kontrola linkowanych/zwjazanych stronow bjez konkretnych pokazkow na ranjenje prawa njeje přicpějomna. Jeli zhonimy zo jedne konkretne linkowanje wuskutkuje chłostajomne abo ciwilne zamołwitosć, wotpowědna pokazka budźe hnydomnje wotstronjena dalokož to je technisce móžno a přicpějomnje.
Za ilegalne, zmylne abo njedospołne wobsahi a předewšěm za škody kotřiž nastanu přez wužiwanje abo njewužiwanje informacijow druhich rukuje jenož poskićer strony na kotruž je pokazane, nic tón kotryž jenož pokaza přez linki na jednotliwe wozjewjenje.
3. Awtorske a znamješkowe prawo
Jeli so hinak njedźěli wšě strony na tutym informaciskim serweru su podrjadowane awtorskemu prawu (copyright). To płaći předewšěm za teksty, wobrazy, grafiki, zwukowe dataje, wideodataje abo animěrowane dataje inkluziwnje jich zarjadowanje na internetnych stronach. Rozmnožowanje abo wužiwanje tajkich stronow (abo jich dźělow) we druhich elektroniskich abo ćišćenych publikacijach a jich wozjewjenje (tež w interneće) je jenož dopušćene po prjedawšim přizwolenju přez wudawaćela mjenowany w impresumje.
Reprint a wuhódnoćenje nowinarskich wozjewjenjow a narěčow su dowolene z zdźělenjom žórla. Přizwolenje za publikaciju internetnych stronach móže wudawaćel mjenowany w impresumje wuprajić. Nimo toho wobrazy, grafiki, tekstowe abo druhe dataje móža być cyłkownje abo dźělnje podrjadowane awtorskemu prawu druhich.
Wšě w internetnym poskitku mjenowane a w datym padźe přez druhich škitane znamješka markow a tworow (Marken- und Warenzeichen) su dospołnje podrjadowane postajenjam w datych wobstejnosćach płaćiweho znamješkoweho prawa a wobsydnym prawam jednotliwych zapisanych wobsedźerjow. Njeje dowolene wotwodźeć jenož wot mjenowanja markowych znamješkow w našim internetnym poskitku zo tute znamješka njesu škitane přez prawa druhich.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rozprawa stawizniskeje sekcije 2014/2015
Wot lońšeje hłowneje zhromadźizny Maćicy Serbskeje je stawizniska sekcija přewjedła tři zjawne zarjadowanja w rjedźe Maćičneje akademije. Běchu to:
1. 10. apryla 2014 poda direktor Serbskeho instituta prof. dr. Dietrich Šołta dohlad do swojich slědźenjow wo spisowaćelu Jurju Brězanu. Pod titulom „Brězans frühe Jahre (bis 1950)“ čitaše z manuskripta knihi, kotraž ma składnostnje 100. narodnin Brězana klětu w němskej rěči wuńć.
2. Składnostnje lońšich 150. narodnin českeho přećela Serbow Adolfa Černeho porěča slawist a stawiznar dr. Petr Kaleta z Prahi, kotryž je tuchwilu hóstny slědźer Serbskeho instituta, 27. nowembra 2014 wo temje „Adolf Černy jako sorabist a slědźer małych słowjanskich narodow“.
3. 22. januara 2015 přednošowaše Jurij Łušćanski, znaty kulturnik a publicist z Budyšina, na temu „Horst Šlosar – nimale pozabyty mišterski šuler Otta Dixa“.
Jako přichodny je planowany za 16. apryl wječork wo serbskich pomnikach w Delnjej Łužicy. Dr. Pětš Šurman a dr. Alfred Roggan budźetaj w delnjoserbskej a němskej rěči přednošować na temu „Znankstwa serbskeje žywjeńskeje a twarskeje kultury. Zeugnisse sorbischer / wendischer Lebens- und Baukultur“.Na tutón přednošk hižo nětko wšěch Maćicarjow wutrobnje přeprošuju.
Rjad Maćičneje akademije, kotryž smy nazymu 2009 załožili, je so w zjawnosći derje přiwzał. Při mjenowanych třoch zašłych zarjadowanjach naličichmy najmjenje 12, najwjace 25 wopytowarjow, z čimž móžemy tola někak spokojom być. Dźakować chcu so na tutym městnje hosćencarjam „Wjelbika“, kotřiž nas přeco přećelnje w swojej restawraciji hospoduja. Rjad Maćičneje akademije chcemy tež w přichodźe dale wjesć. Štóž ma nastupajo temy abo referentow za přednoški namjety abo přeća, njech nam to prošu zdźěli.
Pokazać hišće na to chcu, zo so sobustawy stawizniskeje sekcije tež zwonka oficialnych Maćičnych zarjadowanjow wo šěrjenje wědy wo serbskich stawiznach prócuja z tym, zo před serbskim kaž němskim publikumom na wsach a w towarstwach přednošuja a w nowinach a časopisach stawizniske přinoški publikuja. Spektrum tuteje přednošowanskeje a publikacijskeje dźěławosće je jara šěroki a so z wulkim angažemantom wukonja. Za to wšěm wutrobny dźak!
Stawizniska sekcija ma tuchwilu 12 zapisanych sobustawow. Ju nawjedujetaj Trudla Malinkowa jako předsydka a dr. Edmund Pjech jako městopředsyda. Sekciske zhromadźizny wot lońšeje hłowneje zhromadźizny MS njejsmy přewjedli. Njemějachmy to za trěbne, dokelž so drobne přihotowanske dźěła w mjezsobnym zwisku dorěča.
Trudla Malinkowa, předsydka


text:
Wot nadawka k wobskóržbje (10/11)
Wšědny dźeń w fotografiji njeje jenož lute tworićelstwo, ale ma wjele z organizaciju, jězdźenjom, wadźenjom, wězo z dobrymi idejemi a podpěraćelemi činić.
K mojim najlěpšim pomocnicam we wobłuku łužiskeje fotografije słušeše wjednica muzeja »Alte Pfefferküchlerei« we Wósporku, Irmgard Wenzelowa. Wona je mje při patentnym sudnistwje NDR wobskoržiła. Sudnistwo je skóržbu přećiwo priwatnej wosobje wotpokazało a na LND přepodało. Njewěm, kak je to tehdom wušło. Nimale zmužiće sym skóržbu jako nastork wzał, zo bych so k njej na puć podał. To je so wupłaćiło, wona je mje pozdźišo husto podpěrała. Běše z wašnjom, zo na dnju załoženja NDR wokrjesy a organizacije zbožopřeća a małe dary do Berlina sposrědkowachu. Za Budyski wokrjes abo Domowinu je knjeni Wenzelowa wuměłsce napodobnjene nowolětki zhotowiła, kotrež sym jako kalendrowy wobraz wužiwał.
Ćeže pak mějach z načolnikom Budyskeho Měšćanskeho muzeja w lěće 1987, kiž nochcyše mi eksponaty wupožčić. Nochcyše wěrić, zo so wone jednorje přez škleńcu witriny fotografować njehodźa. Hakle po wobšěrnym listowanju z ministrom za kulturu so hara skónči.


text:
Damian Wójcik, Mariusz Szyszka, Andrzej Tychowski, Paweł Skrzypek, Marcin Woźniak, Ferdinand Chi Fon (59' Tomasz Rydzak), Piotr Kołcbookmark, Radosław Biliński (59' Tomasz Parzy), Cezary Przewoźniak (70' Filip Kosakowski), Marek Kowal, Maciej Ropiejkobookmark
trener: Mariusz Kuras
Robert Tomaszewski, Jacek Glazik, Adrian Raszkabookmark, Jakub Poznański, Jakub Malczuk (61' Bartosz Stoppel), Robert Sawicki (59' Szymon Raczyński), Bartosz Migawabookmark, Adam Kardasz, Tomasz Rogóżbookmark, Paweł Kanik, Paweł Klimek (71' Borys Modracki)
trener: Maciej Karabasz


text:
Jičín
Jičín (němsce Gitschin) je město na sewjeru Čěskeje a sydło Jičínskeho wokrjesa w Královéhradeckim kraju. Leži při rěčce Cidlinje něhdźe 85 kilometrow sewjerowuchodnje Prahi a połsta kilometrow juhowuchodnje Libereca při kromje „Čěskeho raja“. Město ma něhdźe 16.000 wobydlerjow.
Historiski centrum města steji jako planowe město ze 16. lětstotka pod pomnikoškitom.
StawiznyWobdźěłać
Sydlišćo załoži so prawdźepodobnje kónc 12. lětstotka. Prěnjotna wjes ležeše pod hrodom Velišom na městnje dźensnišeje gmejny Staré Místo, bu pak pozdźišo bóle do sewjera přepołožene na stejišćo při wikowanskim puću mjez Hradecom a Žitawu. Jičín bě tehdy we wobsydstwje čěskeje króny a naspomni so prěni raz pisomnje we wopismje kralowny Guty dnja 1. awgusta 1293. W lěće 1302 dósta měšćanske prawa.
Za čas Třicećilětneje wójny knježeše wot 1621 hač do swojeje smjerće w lěće 1634 hrabja Wallenstein nad Jičínom, kiž chcyše město po italskim přikładźe wutwarić k rezidencnemu městu swojeho wójwodstwa Friedland. Po smjerći Wallensteina so tute plany wjace njesćěhowachu.
Po rozpadźe Habsburgskeje monarchije słušeše Jičín wot 1918 k Čěskosłowakskej. Po Mnichowskim zrěčenju 1938 bu jako dźěl Sudetskeho kraja wot Němskeje wobsadźeny a přińdźe 1945 znowa k čěskosłowakskemu statej.


text:
Karlowy móst
Karlowy móst (čěsce Karlův most, němsce Karlsbrücke) je stary kamjentny wobłukowy móst přez Wołtawu w centrumje čěskeje stolicy Prahi, kotryž zwjazuje Stare město na prawym brjoze z Małej stronu a Hradčanami na lěwym brjoze rěki. W 14. lětstotku natwarjeny móst je najstarša zdźeržana přez Wołtawu a słuša k najstaršim kamjentnym mostam Europy. Wón dósta swoje dźensniše mjeno hakle w lěće 1870, do toho rěkaše prosće Kamjentny móst abo Praski móst. Je jedna z najznaćišich twarjenjow města a zapisany jako narodny kulturny pomnik.
Karlowy móst je 516 metrow dołhi a dźesać metrow šěroki. Twar započa so w lěće 1357. Do toho běše tu znajmjeńša wot 10. lětstotka drjewjany móst přez rěku, kotryž bu pak přez wulku wodu přeco zaso wobškodźeny a 1157 abo 1158 doskónčnje zničeny. Mjez 1158 a 1170 nasta prěni Praski kamjentny móst w romaniskim stilu, Judićiny móst, kotryž bu přez wulku wodu lěta 1342 skóncowany.
Někotre z wulkich pěskowcowych postawow na mosće buchu wuhotowane wot serbskeho rězbarja Maćija Wjacława Jakule. Njedaloko Karloweho mosta na Małej stronje nadeńdźe so Serbski seminar.


text:
Szpacyrkym po Cieszynie
“Gdo sie za swój jynzyk wstydzi takim nich sie każdy brzidzi”
"Moja ty słodko cieszyńsko mowo
być zawsze do prawjynio gotowo
a jak cie uż żodyn nie bydzie rozumioł
to jyny wiater bydzie po naszymu szumioł"
POZÓR! Kiery nimo chynci tego czytać, abo kansi wraził łokulory, abo mo moc roboty i łoczy go bolóm to se może tego posłóchać jak prziciśnie tóm biołóm szczałke w tej czyrwiónej kostce, kieróm nóńdziecie pod spodkym”.
Przidajne do hópkanio
Ni ma tydnia, coby sie cosi nowego nie ciepło tustelokóm w Cieszynie na łoczy. Łostatnio przszła wielko moda na reklamowani tego nowego cieszyńskigo piwa, kierymu kierysi doł na miano “Noszak”. Uż żech roz ło tym pisoł, że je to jakisi dziwoki, bo gdo tam kansi w Polsce se wszymnie jak poczyto to chwolidło, że je to piwo aże z Cieszyna. Nie wiym też kómu, pizło cosi takigo do czepani, coby chrómego Noszaka reklamowoł ganc zdrowy Cieszyniok ? Przeca wszedcy uż w Cieszynie wiedzóm, gdo to był tyn Noszak i żodnych chwolideł wieszać przi cestach uż u nas nie potrzeja. Ale jakby ty chwolidła powieszali po całej Polsce, to przeca ty maluśki litery na kierych idzie poczytać, że to piwo je z Cieszyna, to na zicher trzeja było dać to s przodku. Bo mało kiedy to je tak, że każde chwolidło ludzie czytajóm do kóńca skyrs tego, bo resztem dycki se sami dopowiedzóm. Tak czy inakszyj nie wiym, jako sie to kómu podarziło, że chłopa ze zdrowymi klepetami, kiere sóm mu przidajne do hópkanio po ringu, namówili do pokazowanio swojigo gzychtu na tej reklamie ? Ale nejsrandowniejsze je to, że je tam napisane ło tym, że jak kiery szofer obali pół litra tego piwa to mo sie mieć na baczności, ale nie pisze przed czym ani przed kim. Tak samo majóm sie miarkować paniczki, kiere sóm przi nadzieji, ale gdosi se przepómnioł napisać, że na iste to piwo też dobrze nie zrobi małymu Cieszyniokowi, kiery rychtuje sie do obezdrzynio tego naszego pieknego świata. To niech mi kiery to wyłośli, po co sie reklamuje wiec, kiero szkodzi szoferóm i paniczkóm przi nadzieji?
Mini słownik gwary cieszyńskiej:
tydnia - tygodnia, kierymu kierysi - któremu ktoś, jakisi dziwoki - jakieś dziwne, se wszymnie - na to wpadnie, chwolidło - reklama, pizło cosi - wpadło coś, czepań - głowa, ganc - całkiem, skyrs - z powodu, gdo - kto, c esta - droga, idzie poczytać - można przeczytać, dycki - zawsze, klepeta - nogi, sie podarziło - się udało, do hópkanio - do skakania, gzycht - twarz, nejsrandowniejsze - najśmieszniejsze, przi nadzieji - w ciąży, na iste - na pewno, rychtuje sie - przygotowuje się, do obezdrzynio - do popatrzenia, wiec - rzecz, paniczka - kobieta/pani.
Tóż miyjcie sie wszedcy dobrze i wiesiołego popióntku!


text:
Ślōnsk
Ślōnsk (śl-miym. Schläsing, łac. Silesia, pol. Śląsk, miym. Schlesien, czes. Slezsko) – historycznŏ krajina położōnŏ we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskij Republiki a Miymiec. Jeji wiyrchnia zajmuje kole 40,000 km², a jeji populacyjŏ je szacowanŏ na kole 8,000,000. Ślōnsk je potajlowany na dwa bazowe regiōny, Dolny Ślōnsk na zŏchodzie i Gōrny Ślōnsk na weschodzie. Wyrōżniŏ sie tyż: Ôpolski, Ôpawski, Cieszyński a Czeski Ślōnsk[uwaga 1]. Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztem. Jego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm.
Historycznõ stolicōm Dolnego i cołkigo Ślōnska je Wrocław, za to stolicōm Gōrnego Ślōnska je Ôpole. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły, wzduż jego połedniowyj granice rozciōngajōm sie Sudety. Regiōn tyn posiadŏ mocka zabytkōw i ôbiektōw kulturowyj erbowizny wpisanych na wykŏz światowyj erbowizny UNESCO. Je tyż zebrany we mineralne a naturalne sztofy, ôbyjmuje pŏrã wŏżnych industryjalnych przestrzyństw. Jego nojsrogszym metropolitalnym przestrzyństwym je Gōrnoślōnskŏ Metropolijŏ, keryj cyntrum sōm Katowicy.
Z lŏtaniym czasu zmiyniały sie granice i nŏrodnŏ przinŏleżność Ślōnska, tak tedy, kej bōł ôn erbowõ szlacheckõ włŏsnościōm, jak i po nastōniu modernych nŏrodnych państw, co prziczyniyło sie do bogajstwa zōmkōw, ôsobliwie na Dolnym Ślōnsku. Piyrszymi znanymi państwami, kere utrzimały panowanie nad Ślōnskem, były snŏdź Wielge Morawy pod kōniec IX stoleciŏ i Czechy na zaczōntku X stoleciŏ. We X stoleciu Ślōnsk ôstoł prziłōnczōny do wczaśnego polskigo państwa, a po jego roztrzaśniyńciu we XII stoleciu stoł sie piastowskim ksiynstwym. We XIV stoleciu weszoł we skłŏd Czeskij Korōny pod panowanie Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa, kere we 1526 roku przeszło pod panowanie austryjŏckij habsburskij mōnarchije. We wyniku ślōnskich wojaczek regiōn tyn ôstoł prziłōnczōny do Prus we 1742.
Po I światowyj wojaczce nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska ôstała prziznanŏ Polsce bez mocarstwa Ententy po ślōnskich powstōniach i absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Ôstane dŏwne austryjŏcke czynści Ślōnska ôstały prziłōnczōne do Czechosłowacyje i stały sie tajlōm Sudeckigo Krŏju, a dzisioj sōm tajlōm Czeskij Republiki. We 1945 roku, po II światowyj wojaczce, wiynkszość Ślōnska przeszła pod polskõ jurysdykcyjõ zgodnie z poczdamskõ ugŏdōm miyndzy zwyciynskimi aliantami i stała sie tajlōm Polski, keryj kōmunistyczny regyrōnek wypyndził wiynkszość ludności Ślōnska. Niywielgi łużycki pas na zŏchōd ôd piski Ôdry i Nysy, przinŏleżōncy do Ślōnskŏ ôd 1815 roku, ôstoł we Miymczech.
MianoEdytuj
Historyczne miana ôdnoszōnce sie do Ślōnska:
- I–II stolecie: Suevus, Guthalus, Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolemeusz
- IV stolecie: „de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum”, Gaius Iulius Solinus
- IX stolecie: Sleenzane civitates XV., Geograf Bajerski, 845
- X stolecie: „ab ipsa Craccoa usque ad flumen Oddere recte in locum, qui dicitur Alemure, et ab ipsa Alemura usque in terram Milze recte intra Oddere”, Dagome iudex
- XI stolecie: Zlasane Dokumynt praski, 1086
- XII stolecie: ducatu Wratislauiensi”, „regione Wratislaviensi”, „provincia Wratislaviensi”, „regione Zleznensi” Gall Anonim, kol. 1114
- 1163: Silensii provincia
- 1198: Wroczlaviensi provincia
- XII stolecie: Slesiensibus provincie
- XII–XIII stolecie: dux Zlesie, 1204
- XIII stolecie: dux Slesie, Zlesie, 1228, 1236, 1239, 1248
- XIII stolecie: dux Silesiae
- XIV stolecie: Silesia
Etymologijŏ miana Ślōnsk je spōrnŏ.
Piyrszym, kery zauważył korelacyjõ miana rzyki Ślynzy ze Ślōnskem bōł miymiecki humanista Konrad Celtes[1], pisze ôn, iże Ŏdra (to znaczy antycznŏ Suevus) przibierŏ dopływ rzyki Slesus, ôd keryj je miano ślōnskij ziymie – Hic Odera (a priscis qui nomina Suevus habebat) Nascitur et Codani praecipitatur aquis Suevus, qui Slesum socium sibi convocat amnem Aquo nunc nomen Ślesin terra gerit[2]. Do interpretacyje Celtisa nawiōnzoł polski filolog Jerzy Samuel Bandtkie, fungujōncy we Wrocławiu na przełōmie XVIII/XIX stoleciŏ. Uwŏżoł ôn, iże ôd miana rzyki Ślynza przijōnli swoje miano słowiańscy Ślynżanie (Sleenzane u tm. Bajerskiego Geografa ze kol. 845 roku), ale tyż miano gōry Ślynży a rozciōngajōncyj sie przi nij krajiny.
Podle M. Rudnickigo a S. Rosponda, miano Ślynża abo Ślynż mŏ za to ścisły zwiōnzek ze słowiańskim słowym ślyng abo ślymp, co ôznaczŏ włażnawy abo podmokły plac[3][4].
Ślōnski badŏcz Ignaz Imsieg (XIX stolecie) uwŏżoł, iże miana gōry, rzyki (a regiōnu) majōm zwiōnzek ze mianym plymiynia Silingōw[5][6][7]. Stanowisko to ôstało wszeôbecnie zaakceptowane we naukowych kryngach, tak miymieckich, jak i słowiańskich, po czym praktycznie ôbowiōnzowało aże do czasōw miyndzywojynnych, a zyskiwało uznanie we Zachodnij Ojropie jeszcze we trzecij sztwierci XX stolecia.
Miana Ślōnska we roztōmajtych gŏdkach snŏdź majōm spōlnõ etymologijõ — polskŏ: Śląsk; miymieckŏ: Schlesien; czeskŏ: Slezsko; dolnosorbskŏ: Šlazyńska; gōrnosorbskŏ: Šleska; łacina, szpanielskŏ i angelskŏ: Silesia; francuskŏ: Silésie; niyderlandzkŏ: Silezië; italskŏ: Slesia; słowackŏ: Sliezsko; kaszubskŏ: Sląsk.
Symbole a farbyEdytuj
Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Po rŏz piyrszy ôbraz ôrła użōł na swojim sztymplu princ Kazimiyrz I ôpolski we 1222 roku. Je to tyż nojstarszy ôbrŏz ôrła jako ksiōnżyncego ymblymu na polskich ziymiach. Na ziymiach Dolnego Ślōnska używano wapyna dolnoślōnskich Piastōw, kery mioł czŏrnego ôrła we złotym polu ze strzybrnõ piskōm na krzidłach, ekstra ze strzybrnym krziżym postrzodku (ôsobliwie ôd czasōw kontrreformacyje)[8]. Za to ziymie Gōrnego Ślōnska przijmowały zaôbycz wapyn Piastōw gōrno ślōnskich, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm a pōmianōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino chyty abo ino wiyrchnij tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw a fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Ślōnsku.
Farby ziym powiōnzane sōm ze kolorystykōm jejich ôsłōn wapynowych. We pruskich czasach litŏ prowincyjŏ Ślōnsk używoła fany ze biołym, poziōmym pasym u gōry a żōłtym u spodka. We tradycyji przijōnło sie, iże wapyn a farby dolnoślōnske używane sōm we tym samym czasie za symbole Ślōnska we cołkości[9].
GeografijŏEdytuj
GraniceEdytuj
Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Ślōnskim rozlygowany bōł Bytōm, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd). Ślōnsko-wielgopolskŏ granica bōła ôznoczanŏ ôd lynije wodnygo tajlōngu Ôdry a Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludności rzykōma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzkŏ ziymia we dorzyczu Ôdry. Nojstarszŏ granica Ślōnska a Łużycy biygła podle Łużyckij Nysy.
Na połedniowym wschodzie tradycyjnōm granicōm je rzyka Bioło (kraj miyndzy downymi diecezyjōma – wrocłowskōm i krakowskōm, choć ôd 1179 roku do XV stolecio ziymie Ôświyncimskigo Ksiōnżynstwa, Zatorskigo Ksiōnżynstwa a Siewierskiēgo Ksiōnżynstwa noleżały do ślōnskich Piastōw). Na połedniowym wschodzie kraj biygnie wiyrchōma Ślōnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Baranio Gōra a Ŏchodzita. Na wyżce sztadōw Czechowicē-Dziedzicy, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przymsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ôkryngu krajym je Brynica.
We miymieckij tradycyji granice prowincyje Ślōnsk spamiyntane sōm jako tradycyjne kraje Ślōnska, przi czym wrachowujōm do niygo m.in. teryny rozlygowane na zachōd ôd Kwisy, przi tym we polskij tradycyji na zachodzie to gynau Kwisa je krajym. Te porōżniynia dajōm baza na haja ô tyn kraj. Problym je tyż połedniowo granica Dolnego Ślōnska, kero biygnie wiyrchōma Sudetōw – podle niykerych kłodzko ziēmia je ôsobnym historycznie placym.
Warōnki naturalneEdytuj
Ślōnsk je rozlygowany we gōrnyj dukli Ôdry na połedniu i zŏchodzie a ôparty je ô paśma Sudetōw i Karpatōw. Jego zachodniŏ tajla, Dolny Ślōnsk je bauerskim regiōnym. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłyj wyżce zebrany je we surowce mineralne.
Ukształtowanie terynuEdytuj
Plac rozlygowanio Ślōnska je roztōmajty podle ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), w połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Ślōnskŏ Chyża), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny.
Ślōnsk leży w Strzodkowoeuropejskij Nizinie (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij). Rozciōngajōm sie sam ôd połedniŏ nastympujōnce makroregiony: Zachodnie Beskidy (Ślōnski Beskid, Ślōnsko-Morawski Beskid), Zachodniobeskidzkie Pogōrze, Ôświyncimskŏ Kotlina, Ôstrawskŏ Kotlina, Ślōnskŏ Chyża, Ślōnskŏ Nizina, Weschodnie Sudety, Postrzodkowe Sudety, Zachodnie Sudety, Sudeckie Przedgōrze, Ślōnsko-Łużyckŏ Nizina, Zielōnogōrske Zniesiynia, Trzebnicki Woł, Milicko-Głogowske Ôbniżynie, tajla Lubuskiego Pojezierza jak tyż Pradoliny Warciańsko-Ôdrzańskiej.
Nojwyższōm szpicōm Ślōnska je Śniyżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.
HydrografijŏEdytuj
Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ôdry i jeji dopływōw: Ôlzy, Kłodzkej Nysy, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Ślōnska leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicōm, Przemszōm, Pszczynkōm, Gostyniōm i Biołōm. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ôdra (w Ôdrzańskich Gōrach), jak i Wisła (Baraniŏ Gōra). Bezma cołki Ślōnsk je w zlewisku Bałtyckigo Morza, jyno pŏrã ciekōw wodnych zasiylo Morze Pōłnocne bez Łabã (z bazowymi rzykami: Izera, Dziwa Orlica, Úpa) jak tyż Czŏrne Morze bez Wŏg.
KlimatEdytuj
MiastaEdytuj
Miasta na Ślōnsku, kerych populacyjŏ przekrŏczŏ 20,000 (na rok 1995).
* Niyblank na Ślōnsku
Miana placōwEdytuj
Mocka placōw na Ślōnsku miało we historyji mocka mian. Przōdzi miana powstŏwały a zmiyniały sie spontanicznie. We II Rzeszy niykere miana utworzōno na przikłŏd dlŏ uczczynia Miymcōw niezwiōnzanych ze Ślōnskym, jak Hindenburg (Zŏbrze). We III Rzeszy masowo germanizowano słowiańske miana, wkludzano miana niyhistoryczne jak Hitlersee (Szczedrzyk), cuzamyn wiyncyj aniżeli 2000 mian. Po wojaczce mocka polskich mian powstoło spontanicznie, drōgōm spolszczenia gŏdki abo amatorskiego przekładu. Ôficjalne miana ôkryślyła jynzykoznawczŏ kōmisyjŏ, czasym prziwrŏcała dŏwne miano, czasym tworziła doimyntnie nowõ, bp. Dzierżoniów (Rychbach). Po wojaczce używanie miymieckich mian było zabrōniōne, po 1989 stały sie ône wszeôbecnie znane, a ôrdōnek ô myńszościach przizwŏlŏ na używanie miymieckich mian we gminach zamiyszkanych bez myńszość miymieckõ. Ôficjalnymi miymieckimi mianami sōm miana sprzed 1936 roku, na przikłŏd Stare Siołkowicy to Alt Schalkowitz, a niy Alt Schalkendorf.
Dwugŏdkowe tabule z mianami placōw czynsto sōm ôfiarōm wandalizmu ze zajty polskich (rzŏdzij miymieckich[65]) miyszkańcōw regiōnu.
Naturalne sztofyEdytuj
Ślōnsk je ludnym i zebranym we naturalne sztofy regiōnym. Ôd chyty XVIII stoleciŏ na jego terynie bōł wydobywany wōngel. Industryjŏ rozwijała sie, kej Ślōnsk bōł tajlōm Miymiec, a szpica ôsiōngła we latach siedymdziesiōntych XX stoleciŏ za czasōw PRL. We tym ôkresie Ślōnsk stoł sie jednym z nojsrogszych producyntōw wōnglŏ na świecie[66].
HistoryjŏEdytuj
W IV stoleciu p.n.e. ôd połedniŏ, bez Kłodzko, Celtowie weszli na Ślōnsk i zamiyszkali naôbkoło gōry Ślynży we bliżu terŏźnego Wrocławia, Oławy i Strzelina[72].
Germańske plymiōna Lugii były piyrszy rŏz ôdnotowane na Ślōnsku we I stoleciu. Zachodni Słowianie i Lechici przibyli do regiōnu kole VII stoleciŏ[73]. Miyjscowi Zachodni Słowianie zaczli znosić graniczne gysztele, take jak Ślōnskŏ Przesieka i Ślōnske Wały. Weschodniŏ granica ślōnskigo ôsadnictwa przebiygała na zŏchōd ôd Bytōmia, a na weschōd ôd Raciborza i Cieszyna. Na weschōd ôd tyj piski miyszkało blisko spokrewniōne plymiã Lechitōw - Wiślanie. Jejich pōłnocnŏ granica przebiygała we dukli Baryczy, na pōłnoc ôd keryj miyszkało plymiã Polanōw Zachodnich, kere nadało Polsce swoje miano[74].
Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku były Wielge Morawy i Czechy. We X stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. We czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy mocka niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. We tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku czynści krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewierza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastom, chociŏż jejich ludność była zaôbycz wiślana, a niy ślōnskigo byciŏ[74].
We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mongołowie najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało wszeôbecnõ panikã i masowe zaucieczki. Złupili srogõ tajlã regiōnu i pokōnali połōnczōne polske i miymiecke wojska pod kōmyndōm Henryka II Bogomyślnego we bataliji pod Lignicõ, kerŏ miała plac pod Lignickim Polym we bliżu ślōnskigo miasta Lignica. Po śmierci jejich khana (prziwōdcy) Ordy Mongołowie uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, ale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.
W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polscy mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 roku[75]. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Ślōnsk (jako ślōnske ksiynstwa) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszła z tã korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje w 1526 roku.
We XV stoleciu we granicach Ślōnska dokōnano pŏru pōmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polscy krōle we drugim chycie XV stoleciŏ[74]. W 1742 roku wiynkszość Ślōnskŏ ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.
Po I światowyj wojaczce ô tajlã Ślōnska, Gōrny Ślōnsk, walczyły Miymcy i nowo niypodlygłŏ Polskŏ. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymcy i 40% na Polskõ[76]. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojywōdztwym. Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk we ôbrymbie Miymiec ôstoł ôwdy potajlowane na Prowincyjõ Dolny Ślōnsk i Prowincyjõ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.
Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskõ, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, kerŏ antlich nikej sie niy ôdbyła[77][78][79]. Administracyjny tajlōng Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojywōdztwa lubuske, dolnoślōnske, ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.
KulturaEdytuj
LiteraturaEdytuj
Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflonych na Ślōnsku je ksiynga henrykowskŏ. Je to stuzajtno ksiynga spisano po łacinie chrōnika ŏpactwa cystersōw we Hynrykowie we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszo tyj ksiyngi ŏpisuje lota ŏd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugo prowadzi historyjo ŏpactwa do 1310. Ksiynga zawiyro we zapiskach z 1270 zdaniy, o kerym siy godo, że je nojstarsze zaszkryflane we godce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bôły tedy blank na siy podane):
,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai"
co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej,
a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.
MuzykaEdytuj
Na Ślōnsku je sam 7 filharmonii, a dwie Akademie Muzyczne - we Katowicach a Wrocławie. Trza jeszcze pedzieć o ludziach, kerzy ta muzyka piszom. Nojbarzi znani we świecie to: Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Georg Philipp Tellemann, Edward Bogusławski, Jan Wincenty Hawel, Wojciech Kilar.
Schlesisches Musikfest (ślōnske tumaczeniē:Ślōnski Muzyczny Fest) to fest kery ôdbywo sie ôde 1876 z pauzōm we lotach 1942-1996.
Ślōnsko kuchniaEdytuj
Ślōnsko kuchnia je fest charakterystycznŏ, noleżi do kuchńi strzodkowoojropejskich, nale mogymy pedzieć, że w każdyj tajli Ślōnska warzi sie trocha inaczij. Bez wiela lot mioła ajnflusy ze polskom, miymieckom a czeskom, beztoż na cołkim Ślōnsku jodło niē je take some. Na Ślōnsku je wiela jodła kere nikaj indzij na ziymie niy ma, nale nikere potrawy sōm take kej na terynach z kerych mioły ajnflus. Powszechnie uważo sie, iże nojczynstszym ślōnskim jodłym sōm rolady wroz ze ślōnskimi kluskōma a modrōm kapustōm, zaś piyrsze danie musi być nudelzupa.
FolklorEdytuj
Ôblyczynia ludoweEdytuj
Ôblyczynia ludowe Dolnego Ślōnska[80]:
- ôblyczynie lelyniogōrske
- ôblyczynie kaczawsko-nadŏbrzańske
- ôblyczynie karkonoske
- ôblyczynie kłodzke
- ôblyczynie wołbrzyske
- ôblyczynie wrocławske
- ôblyczynie głogowske (ôsobno zorta)
- ôblyczynie z terynōw Nysy
Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska[80]:
- ôblyczynie cieszyńske
- ôblyczynie pszczyńske
- ôblyczynie raciborske
- ôblyczynie rozbarske (gōrzańske)
- ôblyczynie Jackōw jabłōnkowskich
- ôblyczynie Gōrali ślōnskich
- ôblyczynie Lachōw ślōnskich
TańceEdytuj
Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku. Wielgo tukej je rola ZPiT "Śląsk" im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.
TradycyjeEdytuj
- Świynta: 4 grudnia je ôbchodzōne świynto Barbory, patrōnki grubiorzōw, zaś 4 maja Dziēń św. Floriana - patrōna hutnikōw. Zauobycz te niy sōm wolne ôd roboty, zaczyno siy je ôd Mszy we kościele, niyskorzij je pochōd ze hutniczōm abo bergmańskōm ôrkestrōm a pod kōniec nojczynścij je robiōny fest.
- Na Ślōnsku ôbchodzi siy Abrahama - 50. geburstag
- Na Ślōnsku popularny je karciany szpil szkat.
- Popularno na Ślōnsku je tyż hodowla gołymbi (we gołymbiokach).
- Ślōnzoki niy ôbchodzōm imienin
Nauka a ôświataEdytuj
Ze Ślŏnska je 17 ludzi, kerych ŏtrzymoło nadgroda Nobla, ze tygo dziesiynciu pochodziōło ze Wrocławia:
- pisorze – Theodor Mommsen (1902), Gerhart Hauptmann (1912)
- fizyki – Otto Stern (1943), Phillip Lenard (1905), Max Born (1954), Maria Goeppert-Mayer (1963), Johannes Georg Bednorz (1987), Hans Georg Dehmelt (1989)
- chymiki – Eduard Buchner (1907), Fritz Haber (1918), Friedrich Bergius (1931), Kurt Alder (1950), Konrad Bloch (1964)
- dochtōry a biochymiki – Paul Ehrlich (1908), Gerhard Domagk (1939), Günter Blobel (1999)
- ekonōmista – Reinhard Selten (1994)
Bez lauryatōw nadgrody Nobla, wstrzōd Ślōnzokōw je tyż wiela inkszych naukowcōw, do bajszpila: Theodor Kaluza, Gregor Mendel, Fritz London, Maria Cunitz, Richard Courant, Carl Friedländer a Carl Wernicke.
ReligijŏEdytuj
Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja we Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj czynści Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.
Nojwŏżniyjszym ôstrzodkym religijnego kultu na Dolnym Ślōnsku je Sanktuarium świyntyj Jadwigi we Trzebnicy, we keryj spoczywajōm relikwie świyntyj Jadwigi, patrōnki Ślōnska.
Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu hned po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczba wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys[81]. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernych[82].
Ôrganizacyje a stŏwarziszyniaEdytuj
Ôrganizacyjami fungujōncymi na terynie Ślōnska sōm miyndzy inkszymi: Ruch Autōnōmije Ślōnska, Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij a Pro Loquela Silesiana.
LudnośćEdytuj
Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. We Polsce niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo we Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu Wszeôbecnego ze 2002 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 173 148 ôsōb, za to we wykazie wszeôbecnym na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność deklaruje 10 878 ôsōb. Nojnowszy wykŏz ze roku 2011 wykŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami a Polŏkami abo Ślōnzŏkami a Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske we kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô nacyje. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ a polskõ nŏrodność wrŏz, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).
Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku XX stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym ta zbiorowość była wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznõ grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczni Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnskŏ piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskõ nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw[83][84].
MŏwaEdytuj
Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci przizwŏlały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a jejich wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć przinŏleży swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowõ używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji a ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Ślōnskŏ wystympujōm dialekty a gwary: chazacki, chwalimski, cieszyński, czadecki, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, sulkowski, sycowski, ôpolski.
Spōrny je status ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wszeôbecnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb[85]. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji[86].
Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij czynści Ślōnska, ślōnskim zaôbycz na Gōrnym Ślōnsku a miymieckōm gŏdkōm we miymieckij czynści Ślōnska i na Gōrnym Ślōnsku.
BaukōnsztEdytuj
Piyrszy murowany budōnek na Ślōnsku, to snŏdź chrōm zbudowany we placu tuma we Wrocławiu, a potym kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie z chyty XI stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Sroge pōmiany w landszafcie baukōnsztu ukŏzały sie we XII stoleciu na Dolnym Ślōnsku, społym z murowanym baukōnsztym epoki rōmanizmu. Piyrsze stawiynia z cegłōwek datowane sōm na czasy Bolesława Wysokigo. We tym czasie na ślōnskich ziymiach ukŏzało sie mocka zōmkōw a rezydyncyje społym ze mustrami bydōncymi z Francyje, Miymiec, eli Italije. Ôd czasōw renesansu Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw[87]. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw drzywniannych kościołōw sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach na Gōrnym Ślōnsku, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we Prudniku[uwaga 3][88].
Wielokrotnie bez Ślōnsk przenikali roztōmajte sznity baukōnsztu, przikładym może być klasycystyczny baukōnszt, keryj nojstarszym przedstŏwicielym na ślōnskich ziymiach je Pałac Dietrichsteinōw we Władzisławiu.
Nojsrogsze pōmiany baukōnsztu na Gōrnym Ślōnsku ukŏzały sie społym z przijściym industryjalnyj epoki we XIX stoleciu, a potym we latach PRL, kej prziszoł nŏrywny rozrost miast na tym terynie. Poza industryjalnym baukōnsztym a robotniczym ôsiedlōm takim jak bp. Kolōnijŏ Emma we Radlinie we XIX stoleciu i na zaczōntku XX budowane były tyż rezydyncyje posiedzicieli tukejszych statkōw Henckel von Donnersmarckōw a princōw z inkszych rodōw[87].
Ôbiekty Światowyj ErbowiznyEdytuj
Zobŏcz tyżEdytuj
UwagiEdytuj
Przipisy
- ↑ Czapliński, Historia Śląska, 2002, s. 14, Cytat: ...interpretacji, którą jako pierwszy zaproponował żyjący na przełomie XV i XVI w. K. Celtes: jego zdaniem pochodziła ona od dopływu Odry zwanego „Ślesus”. Propozycję tę zakwestionował po kilkudziesięciu latach uczony niemiecki J.G. Worbs, który uważał, iż Ślęza jest zbyt małą rzeką, aby mogła od niej wziąć nazwę cała rozległa kraina. (polski).
- ↑ Onomastica slavogermanica: w. 2, 1966 „Quattuor libri Amorum”, Nürnberg 1502, k. 28 v.
- ↑ Rudolf Fischer, Onomastica slavogermanica, t. XXVI, Uniwersytet Wrocławski, 2007, s. 83, Cytat: Polscy językoznawcy: M. Rudnicki, potem T. Lehr-Splawinski, historyk W. Semkowicz i S. Rospond odrzucili hipotezę pochodzenia nazwy Śląsk od germańskiego plemienia Silingów, a opowiedzieli się za rodzimowością podstawy i wywiedli ją od wyrazu pospolitego ślęg, wilgotność, mokrość. Natomiast postać nazwy rzeki, góry do dziś pozostaje niewyjaśniona: Ślęza, Ślędza czy Ślęża?. (polski).
- ↑ Marek Szołtysek: Ślonsk je piykny = Śląsk jest piękny = Silesia is beautiful = Schlesien ist wunderschön = Slezsko je krásné = La Slesia é bella = La Silésie est belle: Rybnik 2007: ISBN 978-8388966-21-7 ; zajta 44
- ↑ Marek Czapliński, Historia Śląska, 2002, ISBN 83-229-2213-2, Cytat: W 1830 badacz niemiecki Ignatius Imsieg (Zufallige Gedanken einse alten Schulmannes uber die Ableitung des Namens: Schlesien. Schlesische Provinzialblatter, B. 92, 1830), „który nazwę Śląska wywiódł od nazwy plemienia germańskiego, mianowicie Silingów, znanych żyjącemu w II w. n.e. geografowi greckiemu Ptolemeuszowi. Wskazywał on nie tylko na podobieństwo fonetyczne, ale także przeświadczenie, iż zamieszkiwali oni Śląsk na długo przed przybyciem Słowian. Stanowisko Imsiega zostało powszechnie zaakceptowane, zarówno przez naukę niemiecką, jak i słowiańską i w zasadzie obowiązywało aż do czasów międzywojennych. Nie znaczy to wcale, że nie było także zwolenników hipotezy wysuniętej niegdyś przez Georga Samuela Bandtkiego (Schlesische Provinzialblatter, t. XCIII, 1831). Do poglądów Bandtkiego powrócili w latach 30. XX w. polscy uczeni, historyk W. Semkowicz i językoznawca M. Rudnicki, którzy swoje badania oparli na analizie materiału lingwistycznego. (polski).
- ↑ Slavia Antiqua, PWN, 1990, s. 19, Cytat: W nauce istnieje również wersja, że od Silingów poszła nazwa Góry Ślęży i Śląska (kwestionowana przez M. Rudnickiego i S. Rosponda, którzy wypowiadali się za ich słowiańskim rodowodem). W każdym razie jest rzeczą dosyć prawdopodobną, że część Silingów mieszkała na środkowym Śląsku. W takim razie musieli oni tam lokować się w szachownicę ze Słowianami.(polski).
- ↑ Naddunajska grupa kultury przeworskiej, „Przegląd archeologiczny”, 1992, s. 67, Cytat: Silingowie natomiast – zgodnie z wysuniętymi ostatnio supozycjami (Marek Olędzki, UŁ, 1993) – zasiedlali z początku (tj. mniej więcej do pierwszych dwóch lub trzech dziesięcioleci II w. północne kresy Śląska, żeby w okresie późniejszym, tzn. po wyżej wymienionej dacie) wejść także w posiadanie pozostałych partii tej krainy geograficznej.(polski).
- ↑ Grzegorz Kulik, Herb Śląska, wachtyrz.eu, 17 marca 2018 .
- ↑ HISTORIA FLAG ŚLĄSKICH - GÓRNEGO I DOLNEGO ŚLĄSKA, slownikslaski.pl (polski).
- ↑ climate-data.org
- ↑ Wrocław w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Katowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 Customized selection VDB, vdb.czso.cz [dostymp 2021-02-27].
- ↑ Bytom w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Gliwice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zabrze w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bielsko-Biała w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Ruda Śląska w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Rybnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Wałbrzych w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Tychy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Opole w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Chorzów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zielona Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Legnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jastrzębie-Zdrój w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jelenia Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Lubin w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Mysłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Siemianowice Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Głogów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kędzierzyn-Koźle w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Wodzisław Śląski w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Piekary Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Tarnowskie Góry w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Żory w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Racibórz w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świdnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świętochłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nysa w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bolesławiec w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Knurów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nowa Sól w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Brzeg w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Oleśnica w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Mikołów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Dzierżoniów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Cieszyn w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Czechowice-Dziedzice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Bielawa w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Oława w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Żagań w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Nowa Ruda w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Lubliniec w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kluczbork w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Jawor w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świebodzice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Rydułtowy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Kamienna Góra w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Łaziska Górne w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Świebodzin w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Strzelce Opolskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Polkowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
- ↑ Zniszczone dwujęzyczne tablice w Głogówku, 24opole.pl, 3 mŏja 2010 (polski).
- ↑ Natural Resources, poland.gov.pl, 12 czerwca 2011 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2011-06-12] .
- ↑ Copper: World Smelter Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Zinc: World Smelter Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Silver: World Mine Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Cadmium: World Refinery Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ Lead: World Refinery Production, By Country, web.archive.org, 13 mŏja 2013 [dostymp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresy 2013-05-13] .
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 34–35
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 37–38
- ↑ 74,0 74,1 74,2 R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22
- ↑ R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81
- ↑ 3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de
- ↑ Piotr Stefan Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, ISBN 978-0-674-92685-1 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Geoffrey K. Roberts, Patricia Hogwood, The Politics Today Companion to West European Politics, Manchester University Press, 19 lipca 2013, ISBN 978-1-84779-032-3 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ Phillip A. Bühler, The Oder-Neisse Line: A Reappraisal Under International Law, East European Monographs, 1990, ISBN 978-0-88033-174-6 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
- ↑ 80,0 80,1 Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.
- ↑ Abp Alfons Nossol i Jerzy Pilch odebrali Śląskie Szmaragdy, ksiazki.wp.pl, 23 kwietnia 2010 [dostymp 2021-02-28] (polski).
- ↑ The Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010
- ↑ Danuta Berlińska, Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim, „Przegląd Zachodni”, 1990, s. 58, ISSN 0033-2437 (polski).
- ↑ Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim [w:] Stanisław Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102 (polski).
- ↑ Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostymp 2011-04-21].
- ↑ Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2013-04-14].
- ↑ 87,0 87,1 Gabriela Bożek, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach., Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002, ISBN 83-85871-31-4, OCLC 52634671.
- ↑ Wieża Woka - Prudnik - Informator turystyczny, noclegi - www.sudety.info.pl, web.archive.org, 8 września 2019 [dostymp 2021-02-28] [zarchiwizowane z adresy 2019-09-08] .
Linki zewnyntrzneEdytuj
- Silesia – historical region, Europe, Encyclopædia Britannica (ang.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Szląsk, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 929, dir.icm.edu.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Śląska Biblioteka Cyfrowa (Ślōnskŏ Digitalnŏ Bibliŏtyka), sbc.org.pl (pol.) [dostymp 28 lutego 2021]
- Stare brifkarty ze ślōnskich miast, vogel-soya.de (mjym.) [dostymp 28 lutego 2021]


text: Njeswačidło (SN/MWj). Štwórte kartěrowanje hnězdźacych ptačkow po wšej Sakskej su w minjenych dnjach zahajili. Je to zhromadny projekt ornitologiskich fachowych zwjazkow swobodneho stata. Akcija traje hač do lěta 2024. Za to su Saksku na płoniny we wulkosći 32 kwadratnych kilometrow rozdźělili. Na nich registruja wšitke družiny hnězdźacych ptačkow a tohorunja zwěsća, kak často so jednotliwe družiny jewja. Tele dźěło na polach, łukach, při wodźiznach kaž tež w sydlišćach wobstaraja čestnohamtscy ornitologojo. Nazběrane daty přirunuja z wuslědkami zašłych třoch kartěrowanjow hnězdźacych ptačkow. Na te wašnje zwěsća wuwića a trendy wobstatka a zapřijeja je do přichodnych planowanjow a projektow we wobłuku mnohotnosće družin a škita ptačkow.


text:
Halina Szczotka
E-mail: halina.szczotka@zwrot.cz
Moi ludkowie, prziszły ciynżki czasy, gor dlo nas, starych. Óno sie dycki we wiadómej sytuacyji powiy: a wiela mioł roków? Nale, taki młody?!… abo: szak sie mu już patrziło…
Ale jak idzie o nas samych, potym to jeszcze nigdy ni ma tyn richtig dobry wiek, a tak, jak nigdzi indzi, radzi by my grzecznie ustómpili piyrszyństwa, na przikłod (nic we złym) sómsiadowi.
Z tej prziczyny w kowidowych czasach gdo nie musi, tyn sie nigdzi nie smyko. To siedzyni dóma ale kapke lezie na nerwy. Przed zarazóm było wiela sposobów na urozmajcani wolnego czasu, baji sie wiela czytało. Starczyło mić za rogym dobróm biblijoteke – a zima mógła trwać aji sto roków.
Teraz też ty biblioteki działajóm, ale, jak wyniko z powyższego, człowiek mo opory. Nie chce ryzykować, że społym s ksiónżkami prziniesie do dómu jakómsi małóm, zielónom, cyckatóm potwore. Dziynki tymu u mnie wróciły do łaski ksónżki downo kupióne, kiere żech ale z różnych prziczyn omijoł, abo sie aji na nich rychtowoł, jyny dycki do tego cosi wlazło. Tóż czymu bych sie teraz ni móg przemóc?
Na piyrszy ogiyń poszeł „Wybór Zofii”. Powiycie: cooo? łón to jeszcze nie czytoł?… nó, nie czytoł. Po prowdzie, wiyncyj razy żech chcioł, a pore razy aji zaczynoł, ale Styronów styl mi jakosi nie siednył. Głównie mi wadziły ty jego dokumyntalno-reportażowe wkładki, kierymi autor wyświetlo amekykańskimu czytelnikowi, co to właściwie tyn nazizm był, a kiere od fabuły jakosi odstowały. A poza tym, z recynzyj żech już wiedzioł, o czym to je, tak że mie nie gnała do przodku ani ciekawość.
Teraz ale żech sie przez ksiónżke przetropił ze sciśniónymi zymbami, a jak żech był już na kóńcu, tak żech prziszeł na to, że prawie ty czynści, nad kierymi żech piyrw kryncił nosym, były nejwartościowsze. Przez całóm ksiónżke sie cióngnie ponuro, szaro i smrodlawo jak dym krymatoryjny wspóminka na eksterminacyje Żydów, Poloków i inszych narodowości we fabryce śmierci. Ale historyja nieodwzajymniónej miłości młokosa do dojrzałej a beznadziejnie wygoretej baby – chocioż barwnie napisano, mnie jakosi nie przekónała.
Po przeczytaniu Zofije powstoł taki niedosyt tymatu, kiery mie przikludził ku drugi omijanej rokami ksiónżce, „Łaskawym” Jonathana Littella. Tóż to już było insze kafe. Littell też miyszo fabułe s dokumyntym, jakby mu było luto nie wyużyć tych tón literaury, kiere musioł przi pisaniu nasztudować, ale dokozoł to zrobić o niebo lepi niż Styron.
„Łaskawe” je ksiónżka, po przeczytaniu kierej chodzicie jak owalóni miechym, jakbyście naroz uwidzieli świat a ludzi, miyndzy kierymi żyjecie, piyrszy roz. Littell, jak stary patolog na sali prosektoryjnej, robi sekcje zła a chlado jego istote, korzynie a soki, kiere to zło udzierżujóm przi żywocie. A wóm, jak studyntóm przi pitwie, sie dźwigajóm żołóndki.
Bohaterym je inteligyntny człowiek, zadziwany do ojca, a raczy do wspóminki na ojca. Przez tóm synowskóm fascynacyje sie dostowo ku ideóm narodowego socyjalizmu, a ty bezkrytycznie biere za swoji. Potym już wandrujymy s naszym bohaterym w uniformie SS z Ukrajiny na Kaukaz, do Stalingradu, a spatki przez Oświyncim do Berlina.
Zło, kierego sie dopuszczo w imiyniu idei, pomału przerosto jak rakowina całóm jego osobowość a zabijo w nim wszystko, dziynki czymu je człowiek człowiekym. Dzieła zniszczynio zbytków jego człowieczyństwa dopełniła kulka, kiero mu w Stalingradzie przeleciała przez mózg. A czytelnik se cały czas łómie głowe: był to jyny perwersiok, czy aji waryjot? (Tu mie napadło – znocie „Eroice” Kuśniewicza?)
Abych zostoł wierny tematowi zła, na kóniec żech wziył do rynki „Wyznaję” katalónskigo pisarza Jaume Cabré. S tym autorym żech był dość na bieżónco, ale tak sie stało, że ksiónżka, kiero z jego twórczości była na polski przełożóno jako piyrszo, u mnie na półce leżała nejdeli.
Nie bedym wóm jóm streszczoł. Forma, jak to u Cabrégo, ni ma lehko, miyszajóm sie tu wszelijak linie czasowe, a aji rostomajci narratorzi jako by jedyn drugimu podowali klampke na dwiyrzach. Zmiana narratorów, miejsca a czasu akcyje nastympuje nikiedy w postrzodku zdania. Ale na to sie do bez problymów zwyknyć. Jak przez wiela na siebie nałożónych celuloidowych obrozków sie wóm naroz ukazujóm scyny z rostomajtych okresów żywota bohaterów, ale aji akcje z Auschwitzu podczas wojny a wydarzynia z downej, średniowiecznej siedziby Świyntej Inkwizycyje.
A wszystko łónczy w całość historyja zabytkowych skrzipiec a ludzi, kierzi zwóli nim byli gotowi sprzedać dusze diobłu. W tej ksiónżce aji miłość je egoistyczno a wyrachowano, a aspóń nieobliczalno; wysoki kónszt je jedynie artykułym handlowym, a na oko szlachetne skutki ni majóm ze szlachetnościóm wiela do czyniynio. To, co by sie mógło zdać piekne a dobre, mo i tak swoji korzynie w downo popełniónych grzychach.
Myślicie, że cosi takigo napisać ni ma możne? Nó, tóm ksiónżke trzeba ganc ajnfach przeczytać samymu. Mnie tak opańtała, żech jóm za dwa miesiónce przeczytoł trzi razy, a nie bedym twierdził, że sie już ku ni nie wrócym.
Co z tych ksiónżek, okrym estetycznych wartości, sie do wyniyść? Każdy zicher wyniesie kapke cosi inszego. W moim przipadku to było poznani, że aji na oko szlachetne intyncyje mogóm sie lehko przerodzić do fanatyzmu, kiery potym je deformacjóm, karykaturóm, nikiedy zaprzeczynim pierwotnej ideje.
Fanatyzm, kiery spoczywo w bezkómpromisowości a czorno-biołym widzyniu świata, splugawi każdóm, aji tóm nejpiekniejszóm myśl, a to nie mówiymy o ideach od samego poczóntku do kónca złych. Je to fanatyzm, kiery na tela zaślepio, że nie pozwolo uwidzieć granice miyndzy ludzkim a zwiyrzyncym. Tej granice, kieróm by człowiek nigdy ni mioł przekroczyć.
Możne bedzie dobre nad tym podumać w dzisiejszym nabitym elektrykóm, przedspisowym czasie.
Andrzej Strokosz
Tagi: Andrzej Strokosz, książka


text:
WUHLADKO-reporter Clemens Šmit je sej nowy dom raz wobhladał: Winfriedowy dom w Schmiedebergu – něhdy a dźensa
Hauptinhalt
Winfriedowy dom w Schmiedebergu
Generacije serbskich dorosćenych a młodostnych je tam hižo pobyło – hač na młodźinskich kubłanskich dnjach dekanata abo na swójbnych seminarach. Tola po wjace hač 60-lětnym wobstaću pak dyrbješe so dom přetwarić a modernizować. Loni w nazymje bě tak daloko – nowy Winfriedowy dom so po dołhim přetwarje skónčnje wotewri. Kónc apryla podachu so potom znowa serbske dźěći a młodostni do Schmiedeberga, zo bychu tam za nowu serbsku spěwohru zwučowali. Što je so tam wšitko změniło a hdźe namakaš dźensa hišće serbske slědy – WUHLADKO-reporter Clemens Šmit je sej nowy dom raz wobhladał.


text:
Ale ze drugi strony, to tych barzołōw jednako mōmy coroz myni. Choćby yno we samych naszych Żorach, co na barzołach dycki leżały. Teroz to już we mieście u nos żodnych barzołōw ni ma, ale jak żech bōła bajtlym, to sie tak ze 300 metrōw ôd żorskigo rynku zaczynały. Jeszcze we 60. latach nasze Huloki to bōły yno jedne wielgi barzoły! A dzisio stojōm tam sklepy, hotel, a Muzeum Ôgnia. Godało sie kejś, że we kożdym stowku, we kożdym barzole, we kożdziuśki przikopce siedzioł jakiś utopek a dziecka, starki i starzikōw straszōł! Modym to sie te gizdy do ôcz niy ciśli, boby we ciaprok dostać mogli.
A potym było by trza do kōńca utopkowego żywota, co je pōnoć piyńć razy delszy jako czowieczy, ze złōmanym kicholym lotać! Teroz wszyndy je sucho, a utopki bez wody niy żyjōm, bezto kajś sie te gizdy pokryły, yno że żodyn niy wiy kaj! Wnuczka ôd moji sōmsiadki, to se tak wymyślyła, że to je wszyjstek skuli tego że na Hulokach te muzeum ôgnia postawiyli, a utopki, jako tyż wszyjski wodne stwory, sie ôgnia fest bojōm! Jo sie poważōm za znawce utopkowego świata, ale jeszczech taki rzeczy niy słyszała, bezto żech sie jōm zaroz spytała skōnd to wiy? Wyszło na to, że sie ji to wszyjstek wyśniyło. Ôgrōmnie sie raduja, że rośnie nōm jedna dziołszka, co szprymy ô utopkach zbiyro, a możnej mie kejś zastōmpi!
A teroz bydymy godać ô wielgich barzołach we Baranioku. Jużech Wōm niyroz ô tym pisała. Mōj starzik, co tam fesztrowoł, dycki ô nich spōminoł. Baraniok to je taki las, co tam znojdziecie suche kympy, kaj rade żmije siedzōm i barzoły ze torfym. Przed drugōm wojnōm we baranowskim dworze tym torfym we piecach polyli. Teroz to by nōm sie niy widziało, bo ciepła ze tego wiela niy boło, za to popiołu kupa – trzi razy wiyncy niż tego, co sie do pieca wsadziyło!
A co tam we tych torfowiskach ludzie ponoć poznajdowali: stare koszyki, stracōne norzyndzia, strzewiki niy do pory, utopiōnego jelynia, co ôstoł we całości i bezmała wōz ze wołami. Na tyj fōrze to jeszcze fōrmōn siedzioł,
a bicz we rynce trzimōł, ale eli je to prowda?


text:
Na slědnej njeźeli awgusta jo město Žarow/Sorau/Żary w pódzajtšnej Dolnej Łužycy kazało na parkowy swěźeń. Z pódpěranim běrowowu Euroregiona Sprjewja-Nysa-Bobr w Gubinje pó wobyma bokoma Nyse jo se raźiło kradu wósebne kulturne pórucenje: Serbska drastwowa kupka z Mósta/Heinersbrück jo pśijěła a na jawišću srjejź parka pśedstajiła tradicionelnu dolnoserbsku swajźbu, kakaž jo se wóna něga swěśiła w casu mjazy swětowyma wójnoma, slědny raz w lěśe 1936. Dešća dla, ale źe teke dla njeprofesionelnego a njedosegajucego wabjenja w měsće a wokolinje, jo wšak bóžko lěbda sto a pěśźaset luźi to njewšedne tšojenje sobu dožywiło.
Mósćanarje su pólskim gósćowarjam pśedstajili serbske swajźbaŕske nałogi ako teke drastwy we wšakich wariantach. Derje organizěrowane jo było simultane pśestajowanje do pólskeje rěcy ned z jawišća dołoj pśiglědowarjam. Funkcije a wósebnosći póbratša, njewjesty, nawóženje, družkow, družbow a dalšnych swajźbarjow se pśedstajachu. Słyšaś jo była wótpšosba njewjesty w dolnoserbšćinje a nawóženje nimski. Kak a cogodla póbratš ze zablu magiski krejz dokoławokoło pórika śěgnjo a tśi kśicki pśikreslijo, kaki jo něga był pórěd pśi reji a dalšne nadrobnosći su pśedstajili. Žarojska měsćańska telewizija a fotografy su mógali wjele rědnych motiwow a scenow zapópadnuś.
Aby zamógli wóznam jubilejneje 300. namše nowšego casa pšawje gódnośiś, wupórajomy se skrotka do zachadnosći.
Serbski prjatkowaś bu wót ewangelskego konsistorstwa w Bramborskej dnja 19. maja 1941 zakazane. Tegdejšy dešański faraŕ Bogumił Šwjela (1873– 1948) jo zawóstajił w śišćanej cerkwinej agenźe »Agenda za tu evangelisku cerkwju w Pšuskej« rukopisny zapisk: »Letztes Mal amtlich benutzt Kantate 1941. Vor Pfingsten Donnerstag erhielt ich das Verbot, wendische Gottesdienste zu halten. Sch.« Agenda chowa se na farje w Dešnje.
Dnja 19. maja 1941 datěrowany list na Šwjelu z amtskeju listoweju głowku wšak wobznanijo, až cerkwja sama jo zakaz wugroniła, nic někaka druga fašistiska wušnosć togo casa: »Der Evangelische Oberkirchenrat hat uns angewiesen, Ihnen im Gebrauch der wendischen Sprache größte Zurückhaltung anzulegen. Insbesondere sollen keine öffentlichen Gottesdienste in wendischer Sprache mehr gehalten werden.«1
Gjarstka zwóstatych serbskich duchownych w Dolnej Łužycy wšak běšo južo do togo pód antiserbskim śišćom zrezigněrowała a do Prědneje swětoweje wójny abo nanejpózdźej z nastupom fašistiskego mócnaŕstwa wopśestała serbske Bóže słužby swěśiś. Ten slědny pak, dešański faraŕ Šwjela, jadnorje dalej serbski prjatkowašo. Jomu jo cerkwina wušnosć musała wuraznje zakaz wugroniś. Fašisty su z tym dali slědny dypk na južo dłujko trajucy antiserbski proces: Wót casa reformacije jo se z tym dolnoserbska rěc z něźi 200 cerkwjow Dolneje Łužyce wutłocyła.
Spomnjeśa pśi drogowanju pó pówóstankach zniconeje serbskeje jsy
Wótery raz ga som w 1990ych lětach k swěźenjam we Łakomej woglědał, swěźenje a zmužnosć młodych luźi wobźiwował, kótarež běchu žedne z dwórow teje spušćoneje, abo lěpjej gronjone njedobrowólnje wusedloneje jsy wobsajźili, aby ju žywu źaržali. Někotare z nowych sedlarjow njejsu jano kšasnu wokolnu pśirodu, ale teke serbske nałogi a serbsku rěc woplěwali. To som z wjaselim zawupytnuł. Na jadnom ze swěźenjow som za nich a gósći na dwórje pśed »kulturneju brožnju« prezentěrował toflowu wustajeńcu wó stawiznach Serbow.Serb Renej Šuster, kenž jo słušał do aktiwistow, kótarež su wopytali wjas Łakomu a kśě zeleny biotop wokoło njeje wuchowaś. Foto: Werner Měškank
Pśi góźbje lětosnego Łakomskego swěźenja sobotu, dnja 11. junija, na kšomje nastawajucego »Chóśebuskego pódzajtšnego jazora« (oficialnje: Cottbuser Ostsee) jo Renej Šuster wót Zeleneje ligi kupku něźi 25 zajmcow wjadł pó pówóstankach zniconeje jsy Łakomeje. Wopor jamy ga njejsu jano dwóry, gumna, póla, łuki, kjarchob a za jsu lažece gaty. Ale tejerownosći stara z kamjenjami flastrowana postowa droga, kótaraž jo něga zwězała Łakomu a Nowu Wjas. Pó njej su pśed dwěma stolěśoma śěgnuli źěle pórazonego wójnstwa Napoleona. Kaž hynźi we Łužycy, jo teke tudy znata powěsć wó jogo zarywanej wójnskej kasy. Pśi wótbagrowanju jo se stawnje kněžyła naźeja, až by mógali pókład snaź něnto namakaś.
Duch časa wjedźe tuchwilu syły ludźi wšěch předrentnarskich starobow do tak mjenowanych tattoo-studijow, hdźež jim mjenje abo bóle wěcywustojny čłowjek wšelakobarbne juški pod kožu syka, zo krej jenož tak běži. Hdyž so koža nošerja podkóžneje wuměłskeje twórby poněčim změruje a rany zažija, wostanje wobrazk tam w najlěpšim padźe hač do kónca žiwjenja – jelizo jón njezlikwiduješ. To so čini wězo zaso z techniskej namocu.
Reporter rozblada je w Choćebuzu na Grodkowskej dróze zetkał tetowěrowaneho muža, kiž je so dał wot mustrow na serbskich jutrownych jejkach inspirěrować.
Prašenje: Z tutymi mustrami pisanja Serbja jutry swoje jejka. Čehodla sće sej Wy wjelče zuby dał na pažu tetowěrować? Muž: Tak móža je wšitcy wobdźiwować, a nic jenož moja žona …
Naše nałožki so potajkim njezhubja, ale stajnje dale wuwiwaja. Zajimawe zetkanje dožiwi reporter rozblada tež wóndano w Błótach při čołmikowanju, hdźež pyšeše wobraz Delnjoserbowki jakne bristwo młodeje žony.
Niski prestiž jo zadora spěšnemu wótnowjenju (3)
Znate ga jo ze zapiskow, až su Drjewjanarje rady a wjele spiwali. W lěśe 1672 jo na pśikład wušy promšt města Celle wobznanił, až Wendlandarje hyšći »wjele słowjańskich spiwow« spiwaju (w nimskem originalu: »viel wendische Lieder«). Na pśikład pśi woplěwanju nałoga stajanja kronowego boma na dnju swětego Jana su młode drjewjańske žeńske z Lüchowa spiwali »wjasołe pěsni w drjewjańskej rěcy«. Gaž wóni srjejź swójeje jsy ten kronowy bom (nimski: »Kronenbaum«) zwigaju, wóni »rejuju a skokaju wokoło kaž źiśi Israela wokoło swójogo złotego śeleśa; spiwaju w drjewjańskej rěcy wšakorake pśiwěrkojte spiwanja, myslece, až take jo jadna Bóža słužba, pśez kótarejež móc wóni a jich zbóžo derje se wuwijaju.«
Gaž pśi góźbje swajźby jědu pó njewjestu, tak jo zachowane ze jsy Clenze, wóni spiwaju »teke wjele drjewjańskich spiwow«. Z lěta 1640 jo wobznanjone, až drjewjańske młodostne su chójźili wót jsy ku jsy a su spiwali jatšowne kjarliže w swójej rěcy, a wóni su za to dostali jajka a jěšnice.1
Ako běšo ewangelski pastyŕ Nicolaus Rodewald (1647–1674) we Woltersdorfje swóju słužbu ako dušepastyŕ pśewzeł, jo zapisał pśi wizitaciji lěta 1671, až jo póznał jomu njeznatu wašnju pśi zakopowanju: Gaž su Drjewjanarje wumarlika na kjarchob dowjadli, sednuštej se »dwě žeńsce na wóz, jadna pó kuždem boce kašća, kenž jo zapowjesnjony z płachtu, a wrjašće a se źeru ga tšašnje pó drjewjańsku.«
Niski prestiž jo zadora spěšnego wótnowjenja (2)
Powšykne póniženje słowjańskeje ludnosći w Nimskej resp. we wót Nimcow pódejśpjonych krajach jo było zasadnje dane. Jadnotliwe pśikłady, až su tež žedne Słowjany dojśpili bergaŕske pšawa a wuše zastojnske funkcije, na tom nic njezměniju. Tak pomjenjony »Sachsenspiegel«, to su w 13. stolěśu wót nimskego ryśarja Eike von Repgow (mjazy 1180 a 1190 –pó 1233) spisane pšawniske knigły, jo był w pśisamem 500 wótpiskach rozšyrjony. Toś ten »Sachsenspiegel« jo tegdy towarišnosć rozdźělił do 24 stawow: Na wjerašku jo stojał Bog. Pó njom stej slědowałej bamž a kejžor, pótom zemjaństwo atd. Slědne styri, nejnižej stojece, pak su byli sakski njelichotny bur, Słowjan, Słowjanka a do pytow spórany Žyd.
Socialny póstup awtochtonych Słowjanow w Nimskej jo był zwězany ze spušćenim njenimskeje narodnosći a rěcy. Słowjańsko-nimska rěcna granica suwašo se spěšnje pó połobskich regionach na pódzajtšo až daloko za rěkoma Wódru a Nysu. Srjejź Nimskeje běchu mimo Serbow we Łužycy jano Drjewjanarje w tak pomjenjonem Wendlanźe w Dolnosakskej swójsku rěc a kulturu zachowali.
Wot lěta 2020 maja nowu stajnu wustajeńcu. Za čas korony njeje přistupna była, ale wotwonka a nutřka na dworje kaž tež horjeka na »nasypje« hrodźišća smědźachmy so njedźelu, na dnju maćerje wuchodźować. W darmotnje nam do kašćika tyknjenej němskej nowinje běchu na prěnjej stronje wšěm maćerjam na čestny dźeń slubili kusk burskeho tykanca a šalku kofeja: darmo. Předawarce pječwow, piwa, kofeja a limonady pak njeběštej tak zahe připołdnju nowinu hišće čitałoj.
Wujasnjenske stawizniske tafle we wonkownym dźělu muzeja su so dwurěčnje zešlachćiłe: mjenujcy němsce a jendźelsce. Serbšćinu dale wšudźe podarmo pytaš. Jeničce na pisanej chorhoji nad zachodom čitach samlutke słowo »WITAJ«. Ani minimum wočakowanjow, zo bychu so znajmjeńša mjena tudyšich městow a wsow dwurěčnje podali, njeje so spjelnił. Za nowe wuhotowanje, to dyrbi so připrajić, su so zjawne srědki wužiwali. Tež z dawkow serbskich dźěławych.
Zjawy historiskego pódtłocowanja rěcy a kultury DrjewjanarjowWustup drastwineje a rejowańskeje kupki »De Öwerpetters« na Drjewjańskem dnju w PrazeAž do źinsajšnego njejo se nimska wušnosć, cerkwina kaž tež swětna, póstarała wó pótrjeby Drjewjanarjow/Wendlandarjow a jo wobchadała skerjej macošnje z derbstwom drjewjańskeje rěcy a kultury. Pśi jadnom woglěźe, źož smej z českim pśijaśelom Milošom Malecom na jogo iniciatiwu pśigótowałej Drjewjański źeń za Pragu a smej woprowałej za to pór dowolowych dnjow, aby do Wendlanda se dojěłej, smej měłej zajmne dožywjenje: Drastwowa a rejowańska kupka »De Öwerpetters« jo swójich cłonkow pó cełem Wendlanźe gromadu tšubiła. Wóni běchu se jano dla naju na pśijazne wuwitanje pśewoblakli do swójich drogotnych drjewjańskich narodnych drastwow a wócakowachu naju pśed kulojcowym muzejom w Lübelnje. Ako naju wuglědachu, su se zestupili a nama zanjasli drjewjańsku pěseń »Katü mes ninka bayt?« (Chto ma njewjesta byś?) Až do źinsajšnego spomnjejom se kradu zgnuty dla wopokazaneje cesći a pśichylnosći. Ako smej pótom z ludowymi wuměłcami do rozgrona pśišłej, jo mě jadna žeńska pśedstajiła swóju drastwu. Wóna běšo ju zderbnuła wót swójeje stareje mamy, jo gjarda groniła. Som jej wótegronił, až ga njedejała w takej jadnoraznej drogotnej drastwje wustupiś, ale se daś pó njej nowu wušyś, staru originalnu pak derje wobchowaś, aby se dalej a dłujko zdźaržała. Lěc njamaju něźi šlodarja abo šlodaŕku za to? Take něco ga se dajo spěchowaś. Na to wóna jo měniła, až jich kultura se wósebnje njespěchujo. Wognjowa wobora a sportaŕske towaristwa se derje spěchuju. Lěbda pak rejowańske ludowe kupki. Wšo, což maju, naźěłaju sebje sami. – Pśez mójo wulicowanje, až wu nas we Łužycoma se ludowe kulturne źěło pśez zjawnu ruku spěchujo a derje pódpěrujo, su byli zaźiwane. Šołśe, abo kaž tudy gronje »Samtgemeindebürgermeisteroju« Hubertoju Schwedlandoju, kótaryž běšo tež na pśiwitanje do Lübelna pśichwatał, som pitśku pózdźej wósebnje chwalujucy gronił: »Wěsćo Wy, kake kulturne dejmanty Wy tudy maśo. Som kradu pśechwatany a zwjaselony. Mógu Wam spšawnje gratulěrowaś, až take něco wurědnego how maśo. To dejali pśecej derje spěchowaś.«
Ale zasej slědk k drjewjańšćinje: Lětźasetki pó tom, až su słowniki, gramatika, rěcywědne publikacije wujšli, njejo se we Wendlanźe wjele na tom pólu rěcy stało, to groni pśisamem zewšym nic. Jano w kulojcowem muzeju w Lübelnje jo ze jsy Süthen do muzejoweje jsy pśenjasony dom Jana Paruma Schultze, a we njom w jadnom rožku pitśku něco wó drjewjańskej rěcy zgónijoš. Głos profesora Reinholda Olescha recitěrujo z paska ten Wóścenaš w drjewjańšćinje. To jo wšo. Razka ten jadnučki zachowany ludowy spiw »Katü mes Ninka bayt?« njamóžoš tam słyšaś.
Rěc jo poměrnje derje wuslěźona, co něnto dalej?
Pśi mimo cwiblowanja wjelgin zasłužbnem wědomnostnem slěźenju a wobźěłanju rěcneje maśizny njejo se nejskerjej na to mysliło, až by mógała se na zakłaźe nagromaźoneje wědy wuwijaś wucba drjewjańšćiny za zajmowanych luźi. Woglědajo-li Słowjan do Wendlanda, ga co tež rady wěźeś, kaka jo drjewjańšćina była a lěc by ju sam rozměł abo nic, kake wósebnosći jo měła a co jo wót njeje snaź zwóstało. Tež praktiske wužywanje smějomy how a tam a pśichodnje wócakowaś. Za to su ze zajźonych tśich lětźasetkow žedne drobne pśikłady znate. Powšyknje póbrachuju wšak kontinuita a zaměrnjejše statkowanje a spěchowanje. Ale toś te pśikłady pokazuju, až wužywanje drjewjańskeje rěcy a zmysłapołna zaběra z njeju njejstej wótwisnej wót licby luźi, kótarež ju rozměju abo wuměju. Wó tom som pśeznanjony. Cu je howko raz nalicyś, dalokož mě znate su:
1994 wótwórjony Serbski muzej w Chóśebuzu jo w swójej prědnej stawnej, až do 31. decembra 2015 prezentěrowanej wustajeńcy měł mały wótrězk, kótaryž jo był pósćony Obodritam a Hannoverskemu Wendlandoju, we njom jo była mała pokazka teke na drjewjańsku rěc. Pśi tom jo šło wó to, woglědarjam znate cyniś, až to słowjańske w Nimskej njejo, abo něga njejo było, wobgranicowane na serbsku Łužycu, ale jo se wupśestrěło pśez nanejmjenjej tśeśinu teritorija źinsajšneje Zwězkoweje republiki Nimskeje. Spomnjejom se na woglěd kupki žeńskich z Wendlanda krotko pó wótwórjenju Serbskego muzeja, kenž su byli zaźiwane a zwjaselone, wu nas teke něco z dolnosakskeje domownje namakaś. Ako se jich wopšašach, lěc su drjewjańšćinu gdy raz sami słyšali, ga njeběchu. Su pak byli śim wěcej pśechwatane, až su to w Chóśebuzu mógali. Som jim ned z głowy nawuknjonu módlitwu »Wóścenaš« w drjewjańšćinje pśednjasł. Toś to bjatowanje słuša k pórědkim, w 17. stolěśu zapisanym a zachowanym drjewjańskim tekstam, źěkowano procowanjam wuconego G. W. Leibniza w lěśe 1691, wó tom buźo hyšći grono. Mjaztym eksistěrujo nacasna wudopołnjona wersija.
W juliju 2021 planujo se tśeśi raz jaden »Wendentag« w kulojcowem muzeju w Lübelnje, źož ma se na słowjaństwo we Wendlanźe spominaś. To jo witana góźba se w seriji bližej z drjewjańšćinu zaběraś.
Dajo se źinsa zwenka linguistiki hyšći něco zachopiś z rěcu, kótaraž jo pśisamem tśi stolěśa njaboga?
Pód titlom »Proces reaktywacji języka połabskiego oraz słowiańskich tradycji i folkloru w Wendlandzie. Wyzwania i perspektywy« jo se w decembrje 2020 na uniwersiśe w Lublinje pśednjasł referat we wobłuku mjazynarodneje wědomnostneje konference »Folk – Folklor – Folkloryzm«. We njom jo se wobtwarźił žywy zajm za drjewjańšćinu a za pśikłady wobgranicowanego, ale zmysłapołnego nałožowanja teje rěcy w zajźonych lětach.
Až do 18. stolěśa jo se we Wendlanźe w Dolnej Sakskej powědała awtochtona pódwjacornosłowjańska rěc. 1756 jo w měsće Wustrowje pśi rěce Jeetzel wumrěła 88-lětna wudowa, Emerentz Schultze (1668–1756) ze jsy Dolgen, ako slědna, kótaraž jo drjewjańšćinu ako maminu rěc wobkněžyła. Wó njej jo w zastojnskich aktach zapisane: »Toś ta stara wudowa jo slědna z tych, kótarež su perfektnje wuměli drjewjański wulicowaś a spiwaś, togodla jo derbjała tež pśiś pśed jogo kralojsku majestosć našogo nejgnadnjejšego krajnego kněza do Göhrde, aby wón toś tu rěc słyšał ze jeje wust.«1


text: Bóšicy (MiR/SN). Bóščanska wohnjowa wobora wobsteji lětsa 8. oktobra dokładnje 146 lět, štož njeje jubilejna ličba. Přiwšěm bě to zańdźenu sobotu wobydlerjam gmejny hódna přičina swjećić. Wšako dósta wohnjowa wobora nowe wohnjowoborne awto. Jězdźiło bu po trochu njezwučenych měrach wrotow gratownje natwarjene. Awto je trochu dlěše a niše hač to jězdźidła su, kotrež druhe gmejny wobstaraja. „Před třomi lětami, w nowembru 2019“, tak wjesnjanosta Stanij Ryćer (rjemjesło Bóšicy), „smy jězdźidło skazali. A tež hdyž je nětko mamy, njeje wone hišće doskónčnje wuhotowane. To pak so přichodne tydźenje nachwata.“ Jězdźidło, kotrehož je Budyski wokrjes pjenježnje podpěrał, płaći něhdźe 370 000 eurow.


text:
- Zasady pisowni języka śląskiego - Henryk Jaroszewicz
- Moja babcia gotowała dla Gierka. Kulinarna podróż na Śląsk w czasach PRL-u
- Sprawa rodziny Tebbe. Kolacja z mumią - Monika Kassner
- Pippi Långstrump (po ślōnsku) - Astrid Lindgren + audiobook
- H. Buchner - Ciotka Flora
- Ciulandia - Henryk Waniek
- Kajś. Gyszichta ô Gornym Ślonsku. Edycyjo ślonsko
- Naklejka GŌRNY ŚLŌNSK
- Naklejka SILESIA
- Kalendarz 2023 "Górny Śląsk" Jarosława Kassnera
Mecynas ślōnskij gŏdki - szczegóły i donatorzy
Nasze książki w Google Books oraz Google Play
Dante i inksi i jeszcze inksi (opr. twarda)
towar niedostępnydodaj do przechowalni
Opis
Po wydaniu szkocko-ślōnskego wyboru wierszy Roberta Burnsa „Spōmnijcie se Tamowã klaczkã” (2016), historyczno-synsacyjnego rōmanu „Nunquam otiosus” (2017) i poetyckego tōmika „Cebulowŏ ksiynga umartych” (2018), wrŏcōmy sie do piyrszyj wydanyj u nŏs ksiōnżki Mirka Syniawy, antologije tumaczyń „Dante i inksi” (2014). Tera dodatkowo we twardej ôprawie!
Ksiōnżka „Dante i inksi, i jeszcze inksi” niy je atoli ajnfachowōm reedycyjōm – w piyrwszym wydaniu mieli my wiersze ôd 25 poetōw tumaczōne z 14 jynzykōw, a do tyj edycyje wkludzōne sōm wiersze ôd 39 poetōw tumaczōne z 20 jynzykōw. Z mian, kerych niy było w wydaniu z 2014 roku, w piyrszyj raji trza spōmnieć Hōmera, Katullusa, Han Shana, Matsuo Bashō i Bolesława Leśmiana. Ôkrōm wierszy ôd tych i inkszych poetōw nowościōm sōm sam tyż poetycke utwory ze staroindyjskij „Rigwedy” i starochińskij „Ksiyngi Pieśni”.
Tytuł: Dante i inksi i jeszcze inksi
Tłumaczenie: Mirosław Syniawa
Liczba stron: 256
Oprawa: twarda
Opinie o produkcie (2)
Przociel
Ja, richtik piekno ksiunżka, nale pora rzecy by szło napisać jesce barzij po Ślunsku: 1) człowiek jes po polsku, mo być cowiek, w Ślunskim nie mo Ł, ino roz za kej sie je dowo (dugi a nie długi, wosy a nie włosy, wos a nie włos, gosym mo być a nie jak w ksiunżce głosym; 2) choćby (zdanie z ksiunżki i tak choćby puklatego) po Ślunsku jes choby; 3) chwila jes po polsku, po Ślunsku kwila, durch sam widza chwila, chwila... (inkszy przikład pol. chwalić, Śl. kwolić); 4) że jes po polsku, my momy iże; 5) zoboczyć jes łobocyć po Ślunsku, zoboczyć to barzij z polskigo. 6) str. 81, wartko sie schowało - juzajś po polsku, mo być po Ślunsku skryła. 7) str. 81 dyć nie wiym, jeźli wziyno sie to skuli tego, lepij eli-czy Idzie ło to, coby pisać kożdy ausdruck po Ślunsku. Nale ksiunżka dzieło opus magnum 10/10 :)
Przociel
jak jes jako jakby jes jakoby jakbyś jes jakobyś


text:
Medijowa zdźěleńka a fota Rěčneho centruma Witaj (RCW):
Serbski gymnazij zahaji dnja 25.05.2022 swój šulski swjedźeń z mejemjetanjom. Za šulerstwo přizamkny so pisany poskitk wšelakich towarstwow a institucijow. Stacija załožby a RCW bě w dwěmaj rumnosćomaj zaměstnjena. Daniel Zoba, społnomócnjeny załožby za digitalizaciju, je šulerkam a šulerjam mašinelne spóznawanje rěčaneje rěče předstajił. Dotal spóznawa digitalny system w małej aparaturje jednotliwe komanda kaž “Zaswěć swěcu!” abo prašenja kaž “Kak pozdźe je?” Na tajke wuprajenja a hłós jednotliwca hodźi so system trenować. W přichodźe dźe wo to, zo system po móžnosći wšitke wuprajenja wšelkich hłosow spóznaje. Tak ma nastać serbski poskitk podobnje Alexy, kotryž wokomiknje digidom mjenujemy. Nimo toho je knjez Zoba rozkład, kak móžeš sej serbskorěčny meni na handyju nastajić.
Anita Hendrichowa a Weronika Butendeichowa, projektowej sobudźěłaćerce RCW, měješetej němskorěčne sady spřihotowane, kotrež dyrbjachu šulerjo pak z programom „sotra“ abo z Microsoft translatorom do serbšćiny přełožić a na korektnosć a stil přełožka kontrolować.
Při polěpšenju přełožka bě kreatiwita trěbna. Wšako přełožowanski program perfektny njeje a na přikład sadu: „Der Polterabend war ein richtiger Reinfall, weil das Zelt unter Wasser stand.“ na slědowace wašnje přełoži: „Polterski wječor bě prawy rjap, dokelž stany pod wodu steješe.“ Kreatiwny šuler sadu takle skoriguje a polěpši: „Dumpańca bě prawy fiasko, dokelž stan pod wodu steješe.“


text:
Důnaj
Důnaj (łać. Danubius, mjym. Donau, słow. Dunaj, madź. Duna, chor. Dunav, serb. a buł. ДyHaB, rum. Dunărea, ukr. ДyHaй) – drugo (pjyrszo je Wołga) nojdugszo rzyka we Ojropje. Je 2845 (uod Donaueschingen) lebo 2888 (uod Furtwangen) km dugo a mo 795 686 km² wjyrchu śćykańo.
Zdzůdło mo we Mjymcach a płyńe uod zachodu na wschůd bez 10 państwůw: Mjymcy, Austrijo, Słowacyjo, Madźary, Chorwacyjo, Syrbijo, Růmůńijo, Bułgaryjo, Mołdawijo a Ukrajina. Důnaj wpado do Czornego Morza. Nojwjynkszym dopływym Důnaju je Ćisa, a nojwjynkszym mjastym nad rzykům - Budapeszt.


text:
Putace lěta (1/11)
Derje ćišćana fotografija nazhoni w 1960tych a 1970tych lětach prawy rozkćěw. Běše to čas hoberskich fotowych posterow, dobrych wobrazowych zwjazkow a mnohich nowych kalendrow. Tež zběraćelske mapy z originalnymi fotami buchu znowa wunamakane.
1972 wuńdźe prěnje němskorěčne wudaće »Playboyja«. Karol Kallay z Bratisławy zamó z publikaciju »Pieseň o Slovensku« přeswědčić. Swět fotografije steješe znak, hdyž wuńdźechu hižo w 1960tych lětach nimale poetiskej fotowej knize »Five Girls« a »Cowboy Kate« Južnoafričana Sama Haskinsa. Ameriscy fotografojo zawostajichu hłuboki zaćišć z jimacymi fotami wójny USA we Vietnamje, kotrež maja dźensa hišće wšitcy před wočemi.
W tutym euforiskim času fotografije poradźi so nam w Ludowym nakładnistwje Domowina wobrazowy zwjazk »Łužiske impresije« wuwić. Teksty k tomu napisa Jurij Brězan. Jako młody fotograf a awtor sym spěšnje nawuknył, zo nimaš sej ani wot wuznamneho zwjazkarja přejara do fotografiskich naležnosćow zasahnyć dać.Mějachmy zbožo z »Łužiskimi impresijemi«, hačrunjež njeběch z ćišćerskej techniku spokojom, přirunawši ju z tehdyšimi mjezynarodnymi móžnosćemi. Ale tuta tema je mje čas žiwjenja přewodźała a budźe tež w dalšich přinoškach wěstu rólu hrać. Zwjazk bu jako »Najrjeńša kniha 1972« wuznamjenjeny a na Mjezynarodnej knižnej wustajeńcy 1973 (Internationale Buchausstellung IBA) w Lipsku pokazany. To bě mjez druhim zasłužba rjaneho knižneho wuhotowanja Sonje a Gerta Wunderlicha. Najwažniše pak bě, zo bě »žołma derje ćišćaneho fota« tež do Budyšina dóšła.
W zažnej nazymje 1973 mějach zaso do nakładnistwa přińć. Myslach sej, zo chce wjednistwo ze mnu wo honorarje za runje wušły zwjazk »BUDYSSIN – Budyšin« jednać. Přeprošeny běch na Sukelnsku. Tuž špatnje wupadaše! Hdyž měješe něšto dobreho wobrěčeć, zetkawaše so nawoda nakładnistwa Měrćin Benada z ludźimi přeco w kofejowni Lehmann, dźensa Marxec kofejownja. Wćipny pak běch: Za blidom sedźachu Beno Kućank z rozšěrjenja, dr. Pawoł Völkel jako šeflektor a Měrćin Benada.