text:
Terozki1 je coroz to wiyncyj ludzi, co im szkodzi glutyn- niy śmiōm2 jejś3 pszynicy, żyta ani jyńczmiynia4. A jak sie tak czowiek pomyśli, że te wszyske kołołcze, ciasta i kyjkse, co je robiōły5 nasze ōłmy,6 miały tyn glutyn, no to na takim fajerze7 by sie te ludzie niy pojedli. Bez8 to żech prziszoł tyż na […]
Tag: #daktyle
Cukinia ze wyndzōnkōm i daktylōma (Ot,co ;) )
Jedyn chop mie przerobioł, co bych pisoł barzi po ślabikorzowymu1 i dzisiej sprōbuja2 sam wciś3 zamiast ło- ô i ôbejrzymy, jak sie Wōm to baje4 czytać. A na tyn ajnfachowy5 recept6 żech prziszoł po tym, jak nasza- moja i ôd moji Baby- modoł7 kōmratka8 ôsprawiała nōm wczora ô swoji rajzie9 do Korei Południowyj i ô […]
Moczka abo mołczka (Śląski deser wigilijny)
Receptōw na moczka je tyla,1 co zortōw2 piwa abo modeli szczewikōw3 (nojważniysze to do kołżdego znojś odpowiednie porównanie 😉 ). Kołżdo4 familia5 sie bez lata wyrobiōła6 swoja tradycja, a nastympne pokolynia dokłołdały7 do ni8 swoje składniki. Moja Ōłma9 robiōła jōm yno ze suszōnych śliwkōw, jabek i gruszek. Moja Muter dołożōła do tego figi i daktyle. […]


c: text/html

text:
Other known names
Naa Brzegu, Na Brzsgu, Na Brzeegu, Na Bregu, Na Brzebu, NaB rzegu, Na Bdzegu, NNa Brzegu, Nw Brzegu, Na Brzeyu, aN Brzegu, Na Brzegh, Na Brzeg, Na Brzegi, Na Brrzegu, Na Bzregu, Na Brzeguu, Na Brxegu, Na Brzdgu, Na Brezgu, Na rzegu, Nz Brzegu, NaBrzegu, Ns Brzegu, Na Bezegu, Na Brzehu, Na rBzegu, Nq Brzegu, Na Brzzegu, Na BBrzegu, Na Brzwgu, N aBrzegu, Na Brzetu, Na Brzgu, Na Brzrgu, a Brzegu, Na Brzeug, Na Brzeu, Na Braegu, Na Bfzegu, Na Bzegu, Na Brzefu, Na Brzegu, Na Brzevu, Na Brzegj, Na Brsegu, Na Brzgeu, Na Brzeggu, Na Brzegy, N Brzegu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sprjewja
Sprjewja (němsce Spree, čěsce Spréva) je něhdźe 400 kilometrow dołha rěka we Łužicy na wuchodźe Němskeje a sewjeru Čěskeje, kotraž běži přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska a Berlin.
Wužórli so we Łužiskich horach z třoch žórłow: w Habrachćicach, Nowych Jěžercach a při Kotmarje. Z horow běži rěka přez Šěrachow-Korzym, Budestecy a hłuboki doł mjez Hornjej Hórku a Budyšinom do Łužiskeje nižiny a přez holansku a hatowu krajinu kaž tež Łužiski brunicowy rewěr dale do Delnjeje Łužicy. Jako znutřkowne delta Sprjewje nadeńdu so za Choćebuzom Błóta, kotrež so w Gójackim jězorje kónča. W Berlinje wuliwa so Sprjewja do Habole.
Na swojim běhu wužiwa so rěka dwójce za zastaranje spjateju jězorow, mjenujcy w Budyšinje a pola Grodka. Wobaj jězoraj słužitej zastaranju łužiskich brunicowych milinarnjow z wodu.
Hlej tež: Nastawki wo při Sprjewi ležacych sydlišćach


text:
Watykůn
Watykůn, Watykańske Państwo-Mjasto (it. Città del Vaticano, Stato della Città del Vaticano, łac. Status Civitatis Vaticanae) – państwo-mjasto we Ojropje, na Apeńińskim Půłwyspje, ynklawa na terytoryjům Italije, we mjeśće Rzim. Nojmńyjsze państwo śwjata podle zajmowanygo placu.
Watykůn je śedźibům nojwyższych władzůw Rzimskokatolickigo Kośćoła, kaj rezyduje papjyż. Je skuplowany bez personalno uńijo ze Apostolskům Stolicům (łac. Sedes Apostolica, Sancta Sedes). Uobywatelstwo Watykanu majům znamyńńy kośćelne dygńitarze, kardynały a Szwajcarsko Gwardyjo. Krům tygo ůng. 3000 ludźi kere ńy sům uobywatelůma Watykanu prziłaźi sam do roboty na poczće, banhowje, we radyju, cajtůngach, sklepach, medycznych służbach a inkszych. Uobywatelstwo Watykanu idźe dostać ino czasowo, kardynały dostajům je na czas byćo we Rzimje.
Geszychta Watykanu śyngo po IV stoleće n. e., wuůnczas rzimski cysorz doł we gyszynku biskupům Rzimu jedyn ze swojich pałacůw. Ńyskorzi, za sprawům důnacyje Kůnstantyna, powstało Kośćelne Państwo. Przetrwało uůne aże po 1870 rok, kej we czas zjydnoczańo Italije armijo italskigo krůla prziłůnczůła je do Krůlestwa Italije. Papjyż tygo ńy uznoł a uogłośůł aże je "wjynźńym Watykanu". Dźepjyro we 1929 roku faszystowki rzůnd Benito Mussolinigo a Apostolsko Stolica zaszrajbowały laterańske traktaty, kere dowoły gwarancyjo istńyńo państwa watykańskigo we becyrku pałaca a zygrodůw papjyskich.
Cołke terytoryjům Watykanu je uod 3 strůnůw uobtoczůne murůma. Je sam pałacowo-kośćelno skupina ze Bazylikům św. Pyjtra, placym św. Pyjtra, pałacym a krům tygo stowjyńa muzyjůw, galeryji a stowjyńůw admińistracyje. Je sam tyż Papjysko Akadymijo Naukůw a Watykańske Uobserwatoryjům (zoł. 1576).


text:
Kajir
Wspůłrzyndne: 30°03' N 31°14' E
Kajir (arab.  القاهرة; [al-Qāhirah]) je stolicům a nojwjynkšym mjastym Egiptu (214 km², ličba ludnośći 6 787 000 mješkańcůw, zespůu mjejski 15,2 mln mješkańcůw (nojwjynkše mjasto Afriki). Ńy mo dokuadnych statystyk na tyjma ludnośći Kajiru. Powodujům to ćůngue wyndrůwki mješkańcůw. Ůng. 2 mln uosůb mješko we tzw. "Mjeśće umartych".
Uoficjalne, arabske mjano mjasta to "al-Qahira".
Kajir (Al- Kahira) je ůmješčůny nad břygůma i na wjelu wyspach Ńilu, ńydaleko mjejsca, kaj řyka ta twoři delta.
Nojstaršo dźelńica mjasta ležy ńyco na wschůd uod Ńilu. Dali, mjasto rozpośćero śe na zachůd, zajmujůnc downe teryny rolńiče. Zachodńy dźelńice bůuy zbudowane we XIX w., bez co wjyncyj je tam šerokych alei, źelyńi i uotwartych přestřyńi. Natůmjast stare, wschodńy dźelńice, majům blank uodmjynny wyglůnd: gynsto zabudowa i moue, zatuočůne alejki, kůńčůnce śe čynsto ślepymi zaůukůma. Skiž tygo wjynkšość bjur i budynkůw řůndowych mjeśći śe we zachodńij tajli mjasta, a dźelńice wschodńy cechuje wjelgo ličba mečetůw.


text: Neptůn – to je ůsmo a uostatńo podug uodlyguośći uod suůńcaplaneta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Saturn a Ůrůn je to planeta gazowo, třećo podug masy a štworto podug wjelgośći s planet Ůkuodu Suonečnygo. Mjano planety je uod řimskiego boga Neptůna. Astrůnůmičny symbol planety je uod atrybutu Neptůna, trůjzymba. Terozki znůmy 13 jygo kśynžycůw s nojwjynkšym Trytůnym. Ringi planetarne Neptůna sům suabo rozwińynte a mjast uokryngůw twořům uůki. Přypuščo śe, aže je to spowodowane bez pole grawitacyjne Galatyji, jydnego s jego kśynžycůw. Modro farba Neptůna je spowodowana wystympowańym metanu we atmosfeře.


text:
Witejcie Ludkowie,
zbliżajom nom sie Śwjynta Wielkanocne. Rychtujymy sie do tego wszyscy. Pucujymy łokna,
pierymy gardiny i pozbywomy sie zimowych kurzof. Ale fto to jesce pamjynto jak to kejsik
boło. Tos terozki chca se tak trocha powspominać. Wy modzi spytejcie sie starzykow, to wom
pedzom jak we Wjelki Pjontek leciało sie wcas rano do żdżodła coby sie umyć. We
Wjelko Sobota nase matki warzoły jajca we cebuli po to coby sie zafarbjoły. Tak ze tych
jajec robjoło sie kroszonki. Po tym te kroszonki trza było jesce pomalować. Tak to sie
nazywało, ale tak na prowda to sie te kroszonki wydropywało czymś łostrym we jakeś
pjykne wzory. Ale nojwjynkszo uciecha do dzieci boła jak sie we Wjelko Sobota przyszło
nazod ze Kościoła. Leciało sie wtedy wartko do łogrodka szukać pod krzokami wjeprzkow
abo jagodkow, co nom nakłod zjoncek. A jak sie już znodło to boły to same maszkyty ze
ftorych my sie radowali a radowali. We pjyrwsze Śwjynto Wjelkanocne do śniodanio zawsze
boła szynka ze chrzanym, a po połedniu chopcy sie już rychtowali na poniedziałek.
Mjyszało sie woda ze perfinym coby tego do lonio dziołchow boło wjyncy. No i we druge
Śwjynto cyli we poniedziałek lotało sie sikać dziołchy, za co my dostowali kroszonki
abo inksze maszkyty. No tos na razie niech to bydzie tyla i trzymcie sie.
Wasz ujek Tomek


text:
Paryż
Wspůłrzyndne: 48°52' N 02°21' E
Paryž (fr.: Paris) – stolica a nojwjynkšo aglůmeracyjo Francyje, pouožůno we cyntrům Basynu Paryskigo, nad Sekwanům (La Seine). Mjasto stanowi cyntrům polityčne, ekůnůmične a kulturalne kraju, jydno s 10 nojwjynkšych we Ojropje. Znojdujům śe sam lične zabytki a atrakcje turystyčne, co powoduje, aže Paryž je co roku uodwjydzany bez wjela miljůnůw turystůw.
W grańicach admińistracyjnych Paryža zamješkuje přez 2 mln uosůb (podug spisu ludnośći s 2005 bůuo to 2 153 600), nale we coukym zespole mjejskym juž přez 12 mln (w 2007 paryskům přestřyń aglůmeracyji zamješkiwouo 12 067 000 uosůb). Paryž stanowi tym samym drůgo co do wjelgośći pod wzglyndym ličby ludnośći aglůmeracyjo we Uńji Ojropejskij, po Lůndyńy.
Paryž, kery je uosobnym departamyntym uo nůmeře 75, je jydnočeśńy stolicům rygjůnu admińistracyjnygo Île-de-France.
Mjasto mo ukuod kůncyntryčny s rozchodzůncymi śe gwjaźdźiśće bulwarůma. Jygo uoś stanowi wćynto dolina Sekwany, kera dźeli Paryž na dwje tajle: prawobřežno (půunocno) Rive Droite a lewobřežno (pouedńowo) Rive Gauche.


text:
Waše tykače přepruwować
Tykače ćěrja wideja, animacije a hry we wašim Firefox. Wobchowajće jich status we wóčku a dźeržće je aktualne.
Startujće Firefox znowa, po tym zo sće wšě aktualizacije přewjedł.
Wy měł popularne tykače husto přepruwować.
Wšě tykače (0) napadliwy
Huste prašenja wo tykačachTrjebaće pomoc? Wopytajće pomoc Mozilla.
Što je tykač?
- Tykače su małe programy, kotrež wideja, animacije a hry we wašim wobhladowaku ćerja.
- Wuwiwaja so zwonka Firefox wot předewzaćow kaž Adobe Systems a Apple.
Čehodla tykače aktualizować?
- Zestarjene tykače móža waše riziko za nadpad přez škódne programy, wirusy a druhe wěstotne wohroženja powyšić. Móža tež přetorhnjenja zawinować, kotrež waše přehladowanske dožiwjenje pohubšeńjuja.
- Zaktualizowane tykače zmóžnjeja, zo waš wobhladowak hładce a wěsće funguje.
- Tykače so awtomatisce njeaktualizuje, tohodla dyrbiće wy to hdys a hdys činić.
Kak móže mi Firefox pomhać?
W přichodźe budźe Firefox tykače za was aktualizować. Hač do toho wy měł tutu stronu prawidłownje wopytować a swoje tykače aktualizować, zo by Firefox wěsty wostał.
Kak móžu widźeć, kotre tykače su w mojim Firefox instalowane?
Smy waše tykače horjeka awtomatisce wotkryli. Zo byšće sej wšě tykače wobhladał, kotrež su w Firefox instalowane, slědujće slědowacym krokam w swojim desktopowym wobhladowaku:
- Wočińće .
- Wubjerće Přidatki.
- Klikńće na rajtark Tykače.
Kak móžu tykač znjemóžnić?
W Firefox za desktop:
- Wočińće .
- Wubjerće Přidatki.
- Klikńće na rajtark Tykače.
- Klikńće na padacy meni pódla tykača, kotryž chceće znjemóžnić.
- Wubjerće "Ženje njeaktizować" z k dispoziciji stejacych wuběranskich móžnosćow.
Kedźbu: Hdyž tykač znjemóžnjeće, njemóže hižo wěste wěcy činić. Jeli na přikład Flash znjemóžnjeće, njemóžeće sej hižo wideja na někotrych streamowacych widejowych websydłach wobhladać.


text:
ŚNIK TO, CZY JAWA? Bywo, nikej w nocy, take coś mi przidzie, że śnik niy przichodzi i usnóńć niy idzie. Nasuchuja wtedy, jak bije mi serce, eli piko spokojnie, abo jest w rozterce? Jak spokojnie bije, śnik drapci przichodzi, śpia do rana i nic mi we śnie niy przeszkodzi! Dyć jak bije niyrówno, to tak […]
ŚNIK TO, CZY JAWA?
„IZBETA”
„IZBETA” Wizawi poczty, na Dąbrowskiego, w łogrodzie pana Jerzego, piynciu waryjotów mo swoja „meta”, godajóm na nia „Izbeta”. Nasza „Izbeta” to buda z TOTKA, kero tam stoła w opłotkach, a jóm wymyślół „podrywacz dzieci”, waryjot z numerym trzecim. Dziynnie we wieczór cióngnie Józika na Nowowieś do „medyka”, mo tam na łoku jedna flyjgera, podobno jeszcze […]
WYŚCIG
WYŚCIG Do dziś pamiyntóm to wydarzynie – – Wyścig Pokoju przejechoł na Frynie! Jechali Niemce, Francyzy, Rusy, a nawet we turbanach Hindusy! Ale że Wiyrek, jak dobrze wiycie, niy ustympowoł w niczym Fryncicie, sportowce z Wiyrka byli w potrzebie, by taki wyścig zrobić u siebie. W tych czasach w maju były w modzie, wyścigi na […]
KARMINADLE II
KARMINADLE (drugo wersja) Nigdy skiż tego niy było zwady, że kustowanie to sprawa bób! Dycki to baba warzyła łobiady i sie niy wstyrkoł do tego chop. Dzisioj sie czasy ździebko popśniyły, baby z chopami robióm pospołu. Tóż baby na chopach wymusiyły, by wtedy – łowdy podali do stołu. Jak na mnie przidzie dran na warzynie, […]
POWÓDŹ
POWÓDŹ Co to sie dzieje z naszóm pogodóm, zaś ślónske wioski stojóm pod wodóm! Co rok dochodzi tu do powodzi, eli w Warszawie to kogoś łopodzi? A dyć łopodzi, widza w „TV-ynie”, pana prymiera na tym terynie! Piyknie prziwitoł sie z fojermanami, ździebko pogodoł z gospogorzami, sebuł szczewiki, łobuł gumoki i badoł potok, eli głymboki! […]
JESZCZE PORA LIMERYKÓW
PECHOWIEC Jedyn istny we Rybniku, kosiół trowa na trowniku. Golół trowa równo, nogle wdepnół w g…., mo go teroz na szczewiku. ZDZIWIÓNY GOROL Kwiczoł, gorol z Koniakowa, kupiół łod sómsiada krowa. Miała dwa łogóny, chop bół fest zdziwióny, chnedko by prziszoł ło gowa! PECHOWY FELCZER Felczer Sowa, ze Pilicy, mioł dać zaszczyk gorylicy. Ta sie […]
NIYPEŁNOSPRAWNY
„NIYPEŁNOSPRAWNY” Paulek Cipa z Ficinusu, pyndziół bimber z apfelmusu! Skuli tyj kapany, sztyjc łaziół naprany, teroz biere rynta z ZUS – u! Autor:Bernard Śmigała
LIMERYKI ZE FRYNCITY
KUKA BEZ KCIUKA Że Ajzbandrajku stary Kuka, chyciół na Martynszachcie szczuka! Szczuka pysk łotwarła i Kuki użarła! Tak sie Kuka pozbół kciuka! WISIELEC Francek, co miyszkoł na Kafałzie, kómpoł sie co dziyń w badyhałzie. Roz mu coś łodwalyło, jak żodnego niy było, wzioń i łobwiesiół sie na brałzie! PIJOK Jedyn polityk znamiynity, bół na gorzoła […]
FRASZKI NA MIKOŁAJA
FRASZKI NA „MIKOŁAJA” I Francik już jes cołki w sztresie – co Mikołoj mu prziniesie? Dyć jo wiym, zaś bydzie haja, bo ze szkoły prziniós „cwaja”! II Mikołoj sie zbliżo, dziecka sie radujóm, dzwónka glingolynio w siyni nasuchujóm. Co tam smyczy Mikołoj w swoim miechu driny? Maszkety i graczki, czy tyż łoszkrabiny? III Lala dlo […]
FRASZKA NA DZIYŃ ŚWIEKRY
ŚWIEKRA Do dzisioj sprawy żech sie niy zdowoł, że moja Cila, to tyż teściowo! Bez to na ziyncia już niy pomstuja, nawet nikedy chopu współczuja! Autor: Bernard Śmigała


text:
ZEFEK Z FRYNCITY
Dwie rzeczy
dlo Zefka nojważniyjsze były,
za kere dołby pochlastać sie żyły!
Piyrszo to gołymbie, co erbnół po łojcu
i piwo, bo piół już w niymowlyncym kojcu!
Pół dnia przesiadywoł w szynku na Rasiku,
druge pół w łogródku, w swoim gołymbniku.
Gołymbi bezmała, tam ze setka było,
dyć richtich z dwadzieścia sie ino liczyło.
Geldowały briwy, osobno czimane,
łod modzików do flugu były rychtowane!
Godzinami Zefek gołymbie taksowoł,
dobiyroł porami, dycki pozór dowoł,
by czimać na boku to, co ańfachowe,
przedsia juzaś czimoł gołymbie pocztowe.
Zefek znoł sie na tym tak, jak mało kery,
łod bajtla filowoł na siwki, glazery,
lacioki, szpicoki, szymle, grochowioki-
-niy miały tajymnic dlo niego te ptoki!
Na wiosna to nawet piwo zaniydbywoł,
bo we gołymbniku dugszyj przesiadywoł.
Wachowoł, by modym nic niy brakowło,
by łod kunów, łasek, nic niy zagrożało.
Jak po dwu miesióncach furgać sie uczyły,
gaftoł, by kobucha nikaj niy trefiyły.
Ani sie łobejrzoł, jak przelecioł rok
i na flug czas prziszoł, stawiać piyrszy krok!
Flug rocznyj młodzieży, świynto gołymbiorzy,
możno sie w tym roku Zefkowi podarzy?
Latoś mo na łoku modego wyczoka,
możno nojlepszego na Rudzie „rocznioka”!
Asi sie tym ptokym przed gołymbiorzami,
dziubkym, bystrym łokym, mocnymi musklami…
Jak sie latoś udo wygrać wyczokowi,
Zefek swe gołymbe przepisze synkowi!
Synek już łod downa zasłużoł sie na nie,
a Zefek, na starość, przi piwie łostanie!
Autor:Bernard Śmigała


text:
Found 19 listings
MUZEUM NADWIŚLAŃSKIE - Zamek w Janowcu, Lubelska, Janowiec, Polska, lubelskie
Zamek Bobolice, Niegowa, Polska, śląskie
Hotel Zamek Gniew, Zamkowa, Gniew, Polska
Starościńska, Malbork, Polska, Malbork
Zamek pszczyński, Brama Wybrańców, Pszczyna, Polska, śląskie
Zamek Chojnik, Jelenia Góra, Polska, dolnośląskie
Zamek w Olsztynie, Zamkowa, Olsztyn, Polska, śląskie
Zamek Książ, Piastów Śląskich, Wałbrzych, Polska, dolnośląskie
Zamek w Czorsztynie, Zamkowa, Czorsztyn, Polska, małopolskie
Zamek Świny, Świny, Polska, dolnośląskie
Zamek Krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim, Ludwika Waryńskiego, Radzyń Chełmiński, Polska, kujawsko-pomorskie
Zamek Grodno, Zagórze Śląskie, Polska, dolnośląskie


text:
Ihre Sprache: Deutsch Niedersorbisch Obersorbisch
Beschreibung
Mato Kosyk jo ten wosebnjejšy wšych dolnoserbskich literatow. Ze swojim tworjenim jo wažne gałuze dolnoserbskego pismojstwa rozwijał. Nejpłodnjejšy cas jogo basniskego tworjenja su byli lěta pśed jogo wudrogowanim do Ameriki, lěta Wjerbańskeje źěłarnje (1877–1883). Tencas jo won mjazy drugim pśisamem połtśeśa sta kjarližam nowe, to groni poetiske woblico dał. Wozjawjone su w rewiděrowanych spiwarskich »Serbske Duchowne kjarliže« (1882). Swojo sobuźěło pśi toś tych spiwarskich jo Kosyk sam měł za wuznamny wobcerk swojogo basniskego tworjenja. Z amerikańskeje daloknosći suźi 1898, až změjo z tym trajnu »cesć we wustach serbskich namšarjow«. Teke ze źinsajšnego glědanišća su jogo wobźěłanja a pśebasnjenja staršych kjarližow wuznamne za dolnoserbsku literaturu a za wuwiśe dolnoserbskeje pisneje rěcy. Toś stej wudawarja Kosykowu choralnu poeziju do dweju połzwězkowu 3. zwězka jogo cełkownego wudawka zebrałej. 2004 jo slědował połzwězk 3.2. Prědna zebranka złožujo se na pěsnjarjowy rukopis, kenž jo se z pśigodu wuchował.


text:
Piyrszo rajza naszygo prezydenta Andrzeja Dudy we tym roku bydzie do Buksele, a bydzie to 18 stycznia. Trefi sie tam z Donadem Tuskiem, i szefym NATO. Jedzie tam skiż tego co by godać ze przewodniczoncym Rady Europejskij D. Tuskiem o współpracy Polska-Unia Europejsko i o planach politycznych UE na 2016 rok. Bydom tyż godać o polityce migracyjnyj, energetycznyji ło bezpieczyństwie.
Wszyskie razjy zagraniczne prezydynta Dudy som skiż szczytu NATO kerego my bydymy gospodorzami. Nasz prezydynt bydzie tyz na szcycie nuklearnym kery mo pod koniec marca we Waszyngtonie.
Plan wszyskich razjow naszego prezydynta bydzie fertich do końca stycznia.
aku/dfa


text:
Zorta linuksowo
Zorta linuksowo (tyż dystrybucyjo linuksowo) – uniksowo uoperacyjno systyma zbajstlowano na kernelu Linux. W jednyj zorće je kernel, powłoka, skrypty, mocka programůw. Ńykere zorty sům lo zaawansowanych używoczy Linuxa, kej Debian a Arch Linux, inksze lo mńej, kej Ubuntu a Linux Mint a jeszcze inksze sům lo szpecyjolnych użyć.
Teroźńe zorty linuksowe dowajům mogebność śćůngańo, insztalowańo, deinsztalowańo programůw, kere wystympujům kej pakety (l.b. DEB, RPM, abo spakowane jako TAR).
Auskůplungi[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- DistroWatch.com - zajta uo zortach systymůw ze familiji Linux a BSD (ang.).


text:
Kafyj
Kafyj to je napitek, kery je robjůny ze shajcůnych a mlůnych abo poddanych instantyzacyji źorkůw kawowca. Podowo śe go nojczyńśći na gorko. Napitek pochodźi ze Etjopije, we Ojropje je używany uode XVI stolećo. Je to jedno zy nojwywołańszych używkůw a zdrzůdło kofejiny. We śwjeće bez rok je wyrobjane 6,7 miljůna tůnůw kafyju. Nojwjynkszymi jeji producyntůma sům Brazylijo, Wjetnam, Indůnezyjo a Kolůmbijo. We handlu idźe trefić 3 zorty: bůnkafyj, mlůny a rozpuszczalny (lijofilizowany). Bezkofejinowy kafyj spůrńy ze jeji mjanym tyż mo kofejina, ino we uobńiżůnym werće. Krům kofejiny, kafyj mo tyż we śa przećiwutlyńocze. Piće kafyju poprowjo kůncyntracyjo, polepszo trowjyńy, filowo dźwigo inteligencyjo (IQ), a dotlyńo uorgańizmus. Ze drugi sztreki, uprzikrzo usypjańy, dźwigo tyntńiczy druk krwje, źdźebko uobńiżo plymność (u uobuch gyszlechtůw) a moge zwjynkszyć możebność porodzyńo potratka.


text:
Karlowa uniwersita
Karlowa uniwersita (čěsce Karlova universita v Praze, łaćonsce Universitas Carolina Pragensis) w Praze je najwažniša uniwersita Čěskeje republiki a najstarša uniwersita Srjedźneje Europy. Druhdy je tež mjenowana jako najstarša němska uniwersita, dokelž wulki dźěl prěnich wučerjow a studentow bě němsce rěčacy. Dźensa ma někak pjećdźesat tysac studentow.
Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Karlowa uniwersita bu załožena 26. wulkeho róžka 1347 wot bamža Klementa VI., załoženje bu wobkrućene wot čěskeho krala Karla IV. 7. jutrownika 1348 a uniwersita spočała fungować w lěće 1349. Karlowa uniwersita bu prěni uniwersita w regionje, tohodla jejne wučerja a studenća njebě jenož z Krajinow Čěskeje króny (z Čech, Morawy, Šleskeje a Łužicy), ale tež z Sakskeje, Bayerskeje, Durinskeje, Awstriskeje, Pólskeje, Madźarskeje a dalšich. Wulki dźěl wukrajnych studentow ale wopušćił Karlowu uniwersitu w lěće 1409, hdyž čěski kral Václav IV. wuda w Kutnej Horje Kutnohorský dekret, kotryž wobmjezował jich woprawnjenja. Wot nich bu to same lěto załožena Lipšćanska uniwersita.
Karlowa uniwersita a Serbja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Sorabistika bu wuwučowana na Karlowej uniwersiće hižo wot spočatka 20. lětstotka. W lěće 1933 bu załožena katedra sorabistiki a powołany prěni profesor sorabistiki, Josef Páta (kotryž bu zamordowany wot nacistow w lěće 1942). W časach komunistiskeho knjejstwa we wuchodnej Europje bu oficialne slědźenje a studij z politiskich přičin załoženo w Lipsku, hdźež bu wutworjeny Institut za sorabistiku, a w Praze bu katedra sorabistiki rozpušćena, ale wot lěće 1989 je na Filozofiskej fakulće Karlowy uniwersity wospjet móžno ji studować.[1][2]
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ Sorabistika / Serbowěda na stronkach Towarstwo přećelow Łužicy (čěsce)
- ↑ Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Oficialne stronki (čěsce, jendźelsce)
- Sorabistika na Karlowej uniwersiće (hornjoserbsce, čěsce)


text:
Idzie to tyż posuchać na www.ojgyn.blog.onet.pl
Nō, tōż mōmy za trzi dni tyn nŏjgryfniyjszy miesiōnc, miesiōnc dlŏ przōniŏ, tyn blank mechniōny, pofyrtany i bamōntny miesiōnc mŏj za sia. I sam sztimuje mi gynał to, co nasz srogi poyta Kazimierz Przerwa Tetmajer poradziōł jesce we latach trzidziystych łōńskigo wiyku napisać:
„W tę cichą, senną, wonną noc majową
Czuję twe ręce ponad moją głową –
Słonią mi świat.”
Gryfne, pra? Niy idzie pedzieć, kŏżdy miesiōnc mŏ i dobre, i łoszkliwsze zajty, ale mŏj to je na isto blank inkszy. Ło latośnym fajrowaniu, ja, ja byli take, co we mŏju mocka fajrowali, ło mojikach, ło biŏłym i modrym flidrze, ło cześniach, ło blank świyżym grincojgu ani tyż ło tych szykownych dziołchach i zolytach niy byda już szkryflŏł, chocia mi je festelnie tynskno i ckni mi sie za tymi mŏjami, kere przefurgli mi fest kole kichola, iżech sie ani sōm razinku tego do łostatka niy spomiarkowŏł. Przeca i Wōm tyż tygodziyń za tydniym, miesiōnc za miesiōncym, rok za rokym prujōm, gzujōm choby fliger, a życie przeciykŏ, ciurlikŏ nikej woda bez cedzitko, miyndzy palcyskami. Nō ale, tak by tak pŏruch mōjōw niy idzie zaboczyć, na isto niy idzie przepōmnieć.
Bōł taki mŏj, kej Hitler bōł kaput (a mōj Łojciec prziszŏł nazŏd ze tego lagru, ze Ausschwitzu). Bōł ci tyż mŏj, kej Stanik Krōlak tak sie kacnōł, tak pogzuł przed sia, iże wygrŏł we krōtkich abcugach dziewiōnty „Wyścig Pokoju”. A wiela uciychy (i ku tymu szpasownyj łostudy) bōło, kej Polŏki we 1961 roku wklupali Ruskim we Warszawie 1 do nula we fusbalu. Zaś łod 1970r roku bez pŏra lŏt Polŏki (ze Richatym Szurkowskim i niy ino) dŏwali tak wszyjskim w dupa, aże sie kurzyło. Tyż we mŏju (we 75. roku) potajlowali ta naszŏ Polska na śtyrdziyści dziewiyńć kōnskōw. A zasik jedyn gizd –Turek Mehmet Ali Ağca tyż we mŏju prasknōł ze pistōłli naszygo Łojca Świyntygo (boczycie jake to bōło we cŏłkij Polsce ślimtanie i rzykanie? Chnet jak po tyj kwiytniowyj szejś lŏt tymu nazŏd katastrofie pod Smolyńskiym). Nō, mōgbych tak jesce mocka wyrachować, ale przeca kŏżdy snŏs mŏ tyż ci tam cosik przed sia.
We mŏju snadno sie u nŏs festelnie fajruje, chocia je jedyn taki dziyń bez kerego te cŏłkie nasze życie bōłoby bez cweku. Rozłajzi mi sie ło tyn „Dziyń Matki” (mielichmy go tyn tydziyń we szczwŏrtek do kupy ze Bożym Ciałym), kej kŏżdy musi ło swojij Mamulce boczyć, kej kŏżdy bali i stary pryk musiŏłby po klynczōncku te mamulkowe, zbakane rynce, te gorście łod praniŏ bez rojmatyka ształchniōne – kusikować. Bo przeca fto jak niy Mamulka sklapnyli nōm grace i naumieli do porzōndku rzykać „Aniyle Boży, strōżu mōj”? Fto tyrŏł we nocy po dochtora, kej chyciōła nŏs laksyra po habniyntych we farskim zegrōdku sztachlokach? Fto z rańca, kole połednia i na łodwieczerz rychtowŏł jŏdło, choby to ino bōła zupa ze teksa, ze papioka? A chocia i tam Mamulka niyrōłz chlastła bez rzić kopyściōm, abo jakōmsik lapōm, to przeca ino skuli tego, iże nōm przoła i kciała, coby my na ludzi wylejźli. A i tyż Mamulka poradziyli sie nŏjbarzij chichrać, kej sie łō Nij wice łozprawiało. I tu mi sie spōmniŏł taki jedyn dosik łoszkliwy:
– Mamulko, mamulko, kuknijcie ino wartko bez łokno – wrzescy taki gizdowaty łochyntol na cŏłki plac.
– A cōżeś to kciŏł, najduchu jedyn – łodwrzeskła ze łokna mamulka.
– Anō, nic, ino Bercik niy kciŏł wiyrzić, iżeście sōm mamulko świdrato!
Abo jesce jedyn ze inkszyj zorty:
– Prŏwda to mamulko, iże jŏdło je łod Pōnbōczka? – pytŏ synek.
– Prŏwda, na isto prŏwda synecku.
– A prŏwda to tyż, iże gyszynki wrażuje pod chojna Dzieciōntko?
– A dyć tyż prŏwda hopek.
– A pedzōm mi jesce eźli to je prŏwda, iże dziecka przipyrcy do dŏm boczōń?
– Ja, to tyż ci je prŏwda.
– Nō, to pedzōm mi mamulko ino, po jakego dioska trzimōmy we chałpie naszygo tatulka?
He, mŏj to tyż drugda Boże Ciało (latoś trefi 26 mŏja). Tela, co jŏ tam za wiela niy byda ło tym łozprawiŏł, bo sōm inksze, mōndrzyjsze, kere ciyngiym i we tym dioseckim „internecie” i sztyjc ci mie nawrŏcajōm, chocia same we jednyj gracy majōm krziż, a we drugij oksza, coby kŏżdygo, ftory inakszij jak łōne miarkuje, poradziyli by zarŏzki bez łeb prasknōńć. Znŏcie przeca wiela, mocka takich, pra?
A kej tak my sam sōm przi tym mŏju, to mie sie spōmnieli razinku sztrofki takigo gryfcoka Wiktora Gomulickiego:
„Majowych zmroków
Minął szał...
Wicher z obłoków
Krasę zwiał.
Stroją się drzewa
W srebrną kiść,
Momento śpiewa
Uschły liść...
Ci, co z zachwytu
Mdleli wraz,
Gdy drżał u szczyru
Świateł las –
Ciepłych na jesień
Strzegąc gniazd
Szydzą z uniesień,
Róż i gwiazd.”
Jakech już pedziŏł, mōmy za trzi dni tyn mŏj forbaj. Tyn ci to szykownisty, sztramski, nŏjgryfniyjszy i nŏjszwarniyjszy miesiōnc we roku, kerego bali i nasze rajce lebo posły niy poradzōm pobulić. Natynczŏs przeca wszyjsko ci zaczynŏ kwiść, i cześnie, i flider, nō i dyć kasztōńce. Kej ci już te kasztōńce majōm galantne kwiŏtki, to szkolorze już sie rychtujōm do rajfprifōnga, znaczy do matury. Po tych wszyjskich „resztrukturyzacyjach” i „modernizacyjach”, kerych bez łostatnie piytnŏście lŏt bōło tela, co tego by niy poradziōło wrōłz poskłŏdać i sto amerikańskich stolŏrzy. A rechtorōm tyż ci skuli tego łostatek szkocin ze łeba wylatuje, co te cŏłke ministry bez te łostatnie lata, a i do dzisiŏj poradzōm przijńść ło rozum.
Nale, jŏ sie tam ło to niy musza już starać, bo mōm ci to wszyjsko za sia i niy moja to utropa czy to na bezrok cŏłkym pochytajōm i eźli dziecka spokopiōm ta matymatika. Niy byda tyż inkszym to przciepowŏł, chocia tu mi sie terŏzki spōmnioł juzaś jedyn taki wic:
Szlus, fertik tego szkolnygo roku; do rechtōrki przilazuje taki jedyn najduch i pado:
– Panie rechtōrko, moja mamulka dali wŏs piyknie pozdrowić i na gyszynk za ta cŏłkŏ flyjga i utropa symnōm posywajōm wōm tego szykownistego, srogigo hyndyka.
– Nō, to piyknie i rzyknij mamulce, co jŏ je festelnie rŏd, iże łōni blank niy pożałowali takigo gryfnego i masnego pultoka dlō mie.
– Wiycie, panie rechtorze, nŏjprzodzij to matula i mieli jankor, ale kej go nasz Burek chyciōł za chyrtōń i go harnōł, i do imyntu zagryz, to ci sie bali i fest uradowała, co go wōm moge gyszynknōńć.
Nale, tyn gryfny mŏj to i kōmunije, i kōmuniōłnfajery. Dŏwnij to kŏżdy bajtel dostowŏł łod potkōw abo buksiok abo koło i ku tymu trocha maszketōw. Terŏzki to ino kōmputry, knipsaparaty i rolery. Ha, ha, i jesce niyftorym bajtlōm to łojce dŏwali wyprościć dakle, blank je wyszpanować, coby niy łodstŏwali łod palicy nikej to niyftore majōm. Boczycie jak za dŏwnego piyrwyj my na takich rolerach ze kuglagrōw z kŏżdyj bele jakij gōrki sjyżdżali aże sie lecy kedy musiało rziciōm brymzować. I ta moda terŏzki sie wrŏcŏ, ino iże terŏzicki to sōm take te rolery galantne ze cōłkimi bajerōma, fankōma, brymzōma i co tam ino jesce. Nō, i te kōmuniōłnfajery.
Dŏwnij to wszyjsko sie rychtowało dōma a ino łojce i ujki dŏwali pozōr, iże bōnto brałza je dlŏ bajtli, a te biŏłe zeltry dlŏ łojcōw. Latoś bōł ci u nŏs blank inkszy fal. Cŏłko srogachnŏ familijŏ Gmyrkōw lajstła swojimu synkowi fajer we szynku. Łobsztalowali sie tam jŏdło, ōłber je przismyczōł i już mieli dzioć, kiej łorŏz Gmyrcyno przikŏzała sztram nŏjprzodzij porzykać.
– Jezderkusie! Mamulko! – wrzescy jeji synek – przeca my za to płacymy, to po co mōmy rzykać do Pōnbōczka, iże nōm dŏł te jŏdło?
I tak ci to terŏzki je, iże za to, za co sie buli, niy potrza nikandy dankować. Pra?
Wiycie! Lōńsko niydziela wrŏcŏ sie nazŏd ze tego zupermarkytu jedyn ze mojich kamratōw-pynzjonistōw i gŏdŏ nōm sam we szynku:
– Eee, wiycie chopy, bocza, pamiyntōm kejech jesce bōł smarkaty, mamulka dali mi piyńć złociokōw, cobych zrobiōł sprawōnki, a jŏ prziszŏł nazŏd do dōm ze pŏłnōm tasiōm; wuszt, kyjza, chlyb, marmelada... a terŏzki, to co?... wszandy zdrzadła, kamery... nic niy idzie zebrać... poradzicie sie to forsztelować?
Chocia, chocia, kuknōłech do mojich tam roztomajtych szkryflołōw i żech ci driny wysznupŏł, co tyż we mŏju (piytnŏstego) we piyńćdziesiōntym roku na fest zasztopowali dŏwniyjszy, jesce blank przedwojynny Związek Harcerstwa Polskiego i przemianowali to na OH, Organizacja Harcerska, kerŏ miała ci być łochrōnkōm dlŏ takigo łoszkliwego ZMP. Dugo to ale niy zetrwało, bo już we piyńćdziesiōntym szōstym mieli my juzaś nazŏd te ZHP, kere brało szimel ze ynglickich skautōw Roberta Stephensona Smyth Baden-Powella, lorda Baden-Powella. Jŏ tyż ci przi tych harcerzykach (łodszkliwce gŏdali: hajocikach, ale to niy ta samo zorta, ftorŏ łostała we ludziach jesce łod wojny) bōł dobre pŏra lŏt i na łostatek miŏłech ci gryfnŏ „drużyna zuchow”. Niy byda sie sam asiōł, ale bōłech wtynczŏs nŏjmodzszym „drużynowym” we Polsce. Zetrwało te gryfne harcerstwo pŏra lōt i juzaś te tam we Warszawie kŏzali dziecka metlać fōrt we polityka, i dołech sie beztōż tyż z tym pokōj, bo jŏ rŏd miŏł dziecka, jejich uciycha, jejich gracki i to co mieli rade na te nasze „zbiōrki” do „siedymnŏstki” przilazować ale niy, coby jim kyjza ze filipa bajstlować. To już ci je ale blank inkszŏ bŏjka i możno kiej indzij wiyncyj ło tym byda gŏdŏł? A przi tym mŏju juzaś mi sie cosik gryfnego spōmniało, coby ino sztyjc niy wynokwiać. Wiycie, bōł srogi mōndrok Miłosz Kotarbiński (pizło mu gynał dziewiyńćdziesiōnt lŏt kej mu sie zemrziło), kery niy pisŏł za tela sztrofek, bo bōł to malyrz i rysownik (a ku tymu jesce łojciec Tadeusza Kotarbińskiego, naszygo polskigo nŏjbarzij wywołanygo filozofa), ftory ale takie ci gryfniste sztrofki ło mŏju tyż kejsik bōł napisŏł:
„W cichy wieczór, noc majową
W dal po rosie piosnka drga,
Serce słyszy każde słowo,
Każdą nutkę dobrze zna...
Zawsze nam na nowo
Koi duszę cisza ta.”


text:
Dekanat Bytom - ks. Rafał Sierla
Dekanat Bytom Miechowice - ks. Konrad Krzyż
Dekanat Gliwice - ks. Jan Łojczyk
Dekanat Gliwice Łabędy - ks. Ginter Langner
Dekanat Gliwice Ostropa - ks. Korneliusz Matauszek
Dekanat Gliwice Sośnica - ks. Jecek Orszulak
Dekanat Kuźnia Raciborska - ks. Joachim Miksa
Dekanat Lubliniec - ks. Bronisław Jakubiszyn
Dekanat Pławniowice - ks. Piotr Faliński
Dekanat Pyskowice - ks. Leonard Stroka
Dekanat Sadów - ks. Jarosław Wiśniewski
Dekanat Tarnowskie Góry - ks. Roman Grajczyk
Dekanat Stare Tarnowice - ks. Krzysztof Żak
Dekanat Toszek - ks. Stefan Jezusek
Dekanat Woźniki - ks. Roman Pilorz
Dekanat Zabrze - o. Adam Węgłowski MI
Dekanat Zabrze Mikulczyce - ks. Jan Matysek
Dekanat Żyglin - ks. Andrzej Potyra


text:
Republika
Jako republika (z łaćonskeho res publica, „zjawna wěc“) woznamjenja so dźensa forma knježerstwa, w kotrejž je statny lud najwyši suweren a žórło politiskeje legitimnosće. W tym nastupanju je republika napřećiwny model monarchije. We wuskim zmysle je republika stat z hłowu, kotraž so w prawidłownych wotstawkach wuzwoli. Při tym słowo njedefinuje, hač je stat demokratiski abo nic. Tak eksistuja tak mjenowane republiki, w kotrychž knježi faktisce jenož wěsta swójba abo socialna skupina, mjeztym zo je – wosebje w Europje – wjele konstitucionelnych monarchijow, kiž pak po demokratiskich zasadach funguja.
Nimo demokratiskich republikow w modernym zmysle wobsteja dalše modele pod tutym mjenom, kaž na přikład ludowe republiki (wjele wuchodoeuropskich statow mjez 1945 a 1990), radowe republiki, zemjanske republiki (Pólsko-Litawska, Republika Bjenatki, Romska republika) a dalše. W Němskej wužiwaše so wosebje wot 18. lětstotka zapřijeće swobodny stat jako wotpowědnik słowa „republiki“. Bayerska, Durinska a Sakska tute přimjeno hač do dźensnišeho noša, zo bychu pominali na swoje republikanske tradicije z doby rewolucije 1918/19.
Najmjeńša republika na swěće je Nauru, najwjetša Ruska. Najstarša hišće wobstejaca republika je San Marino.


text:
Mississippi
Mississippi je 3.778 kilometrow dołha wulkorěka w Zjednoćenych statach Ameriki. Wužórli so z jězora Itasca w sewjernym zwjazkowym staće Minnesota, běži potom hłownje do južneho směra a wuliwa so něhdźe 150 kilometrow južnje města New Orleans z deltu do Mexiskeho golfa Atlantiskeho oceana.
Jeho najdlěši přitok Missouri je hač k zjednoćenju z Mississippijom wo wjele dlěši (4087 km), tak zo tworitej wobě rěce z cyłkownej dołhosću wot 6051 kilometrow štwórty najdlěši rěčny system na zemi.
Na puću k morju přeprěkuje rěka wósom ameriskich zwjazkowych statow: Minnesota, Illinois, Missouri, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Mississippi a Louisiana. Nimo toho twori wona hranicu Wisconsina a Iowy. Hač na wokolinu wulkich jězorow wotwódnja wšě kónčiny mjez Rocky Mountains na zapadźe a Appalachami na wuchodźe, wobsahujo 31 zwjazkowych statow a dwě kanadiskej prowincy. Delta Mississippija pola New Orleans słuša do najwjetšich na swěće.
Mjeno pochadźa prawdźepodobnje z rěče Alkonkinow a wobsteji ze słowow messe („wulka“) a sepe („woda“). W ameriskej wobchadnej rěči praji so Mississippijej husto Old Man River.


text:
James Joyce
James Augustinus Aloysius Joyce (* 2. februara 1882, Dublin; † 13. januara 1941 Curich) bě Irski spisowaćel, basnik a dramatikar. Joyce je jedyn z najwažnišich spěchowarjow pismowstwa 20. lětstotka. Jeho najznaćiše twórby su: Dubliners 1914 (čěsce Dubliňané 1933 – němsce Dubliner 1969), A portrait of the artist as a young man 1916 (němsce Ein Porträt des Künstlers als junger Mann 1926 – čěsce Portrét umělce jako mladého muže 1930), Ulysses 1922 (čěsce Odyseus 1930 – němsce Ulysses 1932).
Wón wopyta jezuitski gymnazij w Dublinje (Clongowes Wood College) wot lěta 1888, 1898–1902 studowaše na filozofiskej fakulće Dublinskeje uniwersity moderne reče – jendźelšćinu, francošćinu a italšćinu.


text:
Uralske rěče
Uralske rěče tworja samostatnu rěčnu swójbu, kotrejž přisłuša 24 milionow wobydlerjow srjedźnej, sewjernej a wuchodnej Europy. Wosebje rěči so je we Finskej, Madźarskej, Estiskej a Ruskej.
Wobsah
- 1 Přiznamjenja
- 2 Pradomizna
- 3 Wědomosć
- 4 Hłowny hałuzy a rozšerjenske regiony
- 5 Uralske rěče a jich klasifikacija
- 6 Uralske a finougriske słowne runicy
- 7 Najstarše dokłady a spisowne rěče
- 8 Žórła
- 9 Eksterne wotkazy
Přiznamjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Někotre přiznamjenja tutych rěčow su:
- su syntetiske rěče
- časte wužiwanje njewotwisnych sufiksow
- wulka ličba padow
- wokalna harmonija (faluje wšak na př. w estišćinje)
- žadynžkuli gramatiski genus
- za negaciju eksistuje w najwjace rěčach flektujomny pomocny werb.
Pradomizna[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Domizna zhromadneje maćeršćiny wšěch uralskich rěčow, tuž protouralšćiny, ležeše najskerje w centralnym abo južnym Uralskim regionje. Tuta předpokładowana pradomizna bě rozsudna za pomjenowanje rěčneje swójby. Proces wotdźělowanja jednotliwych uralskich skupinow a jich připućowanja do pózdnišich sydlenskich teritorijow je před něhdźe 5000 lětami započał.
Wědomosć[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wědomosć wo uralskich rěčach a z tym zwjazanej kulturje rěka uralistika abo – w padźe wobmjezowanja na jednu wot wobeju uralskeju hłowneju hałuzow – finougristika a samojedistika.
Hłowny hałuzy a rozšerjenske regiony[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hłownej hałuzy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uraliske rěče wobsteja z dweju jasnje definowaneju hłowneju hałuzow, kotrejž stej so před znajmjeńša 6000 lětami rozdźělowałoj:
- wjetšu zapadnu hałuzu finougriskich rěčow z dźensa wjace hač 99 % uralskich rěčow a cyłkownje bóle hač 20 rěčemi
- mjeńšu na sewjer a na wuchod Urala ležacu hałuzu samojediskich rěčow z hišće štyri žiwymi rěčemi, kotrež so wot jenož hišće maksimalnje 30.000 ludźi w njesměrnych mało wobsydlenych teritorijach sewjerneje sibiriskeje rěča.
Rěčny wotstawk mjez finšćinu a madźaršćinu – wobě stej čłonaj finougriskeje hałuzy – da so z tym mjez němčinu a rušćinu přirunować; rozdźěle mjez jednotliwymi finougriskimi a samojediskimi rěčemi su hišće wo wjele wjetše.
Finougriske rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najznaćiše finougriske rěče su madźaršćina (13 mio. rěčnikow), finšćina (5,4 mio.) a estišćina (1,1 mio.). Tute tři su tež jeničke uralske rěče ze statusom narodneje rěče.
Samišćina (prjedawše pomjenowanje „lapšćina“ bu wot Samow wotpokazowane; Lappe pochadźa ze šwedšćiny a woznamjenja ‘lumpy’ abo ‘zapłata’) twori skupinu 10 rěčow z něhdźe 30.000 rěčnikami, kotřiž so wosebje w Norwegskej a Šwedskej, ale tež w Finskej a Ruskej na połkupje Kola rěča.
Najprjedy přidruža so Estišćinje w Ruskej w šěrokim pasmje hač do połkupy Kola rěče wotišćina, ingrišćina (wobě nimale mortwej), wepsišćina (1600 rěčnikow) a karelšćina (36.000, Karelska). Liwišćina je faktisce mortwa, estišćinje blisko přiwuzna rěč w Letiskej.
Wšě druhe uralske rěče su rozšěrjene w dźensnišej Ruskej. W centralnym wolzynym teritoriju su w swójskich republikach mordwinšćina (390.000 rěčnikow), marišćina resp. čeremisišćina (510.000 rěčnikow) a udmurtšćina (340.000). Dale na sewjer so komišćina z warietetomaj syrjenišćina (160.000 rěčnikow) a permjakišćina (63.000 rěčnikow) přidruži. Někotri awtorojo syrjenišćinu a permjakišćinu za separatnej rěči maja.
Na wuchod Urala so w Obskim regionje wobě ob-ugriskej rěči chantišćina (abo ostjakišćina, 9.600 rěčnikow) a mansišćina (abo wogulišćina, 940 rěčnikow) we swójskim awtonomnym wokrjesu (Okrug) Chantow a Mansow rěčatej. Stej najbliše přiwuznej z daloko zdalenej madźaršćinu a tworitej z tutej ugrisku podskupinu.
Samojediske rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najebać sowjetskeje zasydlowanskeje politiki zdźěla nomadisce wostajace Samojedźa wobydla w na sewjer Ruskeje hoberski teritorij wot Běłeho morja hač do połkupy Tajmyr. Něhdźe 41.000 Nencow abo Jurakow zdaloka wjetši dźěl Samojedow předstaja. Woni tworja w tři awtonomnych wobwodach (awtonomny wokrjes Nencow, awtonomny wokrjes Jamal-Nencow a w prjedawšim awtonomnym wokrjesu Tajmyr) titularny narod, nimo toho wobydla něhdźe 1.200 lěsnych Nencow w awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow a něhdźe 8.000 w oblasći Archangelsk. Hišće 22.000 Nencow rěči jich maćeršćinu, nencisku rěč. Blisko přiwuzni Ency (prjedy Jenisej-samojedźa) při wuliwje Jeniseja su jenož hišće něhdźe 230, wot kotrychž hišće něhdźe 40 staršich wosobow encisku rěč rěči.
Na sewjer a na juh so Nganasanojo (prjedy Tawgi-samojedźa) přidružeja, wot kotrychž nehdźe 130 ngasanisku rěč rěči. Na juhowuchod w regionje srjedźneho Oba wobydla Selkupojo (prjedy Ostjak-samojedźa) z 1000 rěčnikami selkupisćiny, dźensa jeničkeje juhosamojediskeje rěče. Druhej juhosamojediskej rěči matorišćina a kamasišćina stej mortwej. Matorišćina bu w zažnym 19. lětstotku wot Turkowskeje rěče wutłóčena; wona bu pak před tym přez intensiwne linguistiske pólne slědźenje spřistupnjena. Poslednja rěčnica kamasišćiny, Klawdija Plotnikowa, wumrě w lěće 1989.
Uralske rěče a jich klasifikacija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Stawizny a aktualna diskusija genetiskeje přiwuznosće uralskich rěčow so deleka nadrobnje wopisuje. Dokelž aktualna wědomostna diskusija diwergěrowace přistupy za nutřkowne rozčłonkowanje uralskich rěčow poskićuje – wosebje za finougrisku hałuzu –, złožuje so tam do dalokeje měry na „tradicionalnu“ klasifikaciju, kotraž so wot najwjace slědźerjow faworizuje.
Wězo je trjeba so po přezjednosći najwuznamnišich finougristow jednota finsko-wolzynych rěčow (zjednoćenje wot mordwinšćiny a marišćiny) spušćić. Tež prjedy předpokładowana jednota finsko-samiskich rěčow so wot někotrych slědźerjow hižo njezastupuje, tak zo wobě separatnej skupinje znutřka finsko-permskich rěčow stej. Dóńdźemy potom k slědowacej genetiskej strukturje uralskeje rěčneje swójby:
Genetiska struktura[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- finougriske rěče
- samojediske rěče
Uralske a finougriske słowne runicy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Zaćišć wot stopjenja přiwuznosće jednotliwych uralskich rěčow dadźa slědowace tabele z wubranymi uralskimi słownymi runicami. Wone pokazuja na prěni pohlad, zo finšćina a estišćina stej jara blisko přiwuznej a zo so samojediska nencišćina – najebać spóznajomneje přiwuznosće – wot njeju jara wotchiluje. Wosebita bliskosć chantišćiny k madźaršćinje – wobě stej ugriskej rěči – njewotwodźuje so bjeze wšeho z tabele, ale pokazuje so hakle při zasadźenju bóle subtilnych linguistiskich technikow.
Hłownej žórle tutych tabelow stej Uralisches Etymologisches Wörterbuch wot Károly Rédei (1986–1991) a podaća w zběrniku The Uralic Languages (1988). Rekonstrukcija uralskich abo finougriskich formow slěduje nowšemu systemej Pekka Sammallahti’a. W druhej rjadce su často wužiwane alternatiwne mjena rěčow resp. jich skrótšenki podate. Podaće „(FU)“ za rekonstruowanej formu woznamjenja, zo tuta słowna runica je jenož we finougrišćinje dokładźena, ale nic w samojedišćinje. Je tuž rekonstruowana protofinougriska forma. Cyłouralske słowne runicy su relatiwnje zrědka; najebać toho je přisłušnosć samojediskich rěčow k uralšćinje bjez dwěla.
Uralske słowne runicy I: Substantiwy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uralske słowne runicy II: Werby, ličbniki, pronomeny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Uralske zwukowe wotpowědniki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Date etymologije dadźa někotre uralske zwukowe wotpowědniki spóznawać, na př. při přirunowanju finskich a madźarskich słowow słowneje runicy:
- w nazwuku stejacy finski /p-/ wotpowěduje madźarskemu /f-/ (na př. puu : fa)
- w nazwuku stejacy finski /k-/ wotpowěduje před /a/ a /o/ madźarskemu /h-/ (na př. kala : hal), hewak madźarskemu /k-/ (na př. käsi : kéz)
- w mjezyzwuku stejacy finski /-t-/ wotpowěduje madźarskemu /-z/ (na př. sata : száz)
- w mjezyzwuku stejacy finski /-nt-/ wotpowěduje madźarskemu /-d-/ (na př. tunte- : tud-)
- w nazwuku stejacy finski /s-/ wotpowěduje madźarskemu /sz-/ abo /Ø-/ (na př. silmä : szem, syli : öl), kotryž na tym pokazuje, zo finski /s/ wot dweju rozdźělneju s-zwukow pochadźa, kotrejuž rozdźěl w madźaršćinje hišće je jasny.
Z tutych a dalšich wobkedźbowanjow dadźa so fonemy protouraliskeje rěče do dalokeje měry rekonstruować. Uralistika wuchadźa z toho, zo finšćina je zwjetša protouralske konsonanty wobchowowała – konsonanty madźaršćiny tuž su nowowuwića, mjeztym zo originalne wokale najprjedy w samiskich rěčach eksistuja.
Najstarše dokłady a spisowne rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Madźaršćina je uralska rěč z najstaršimi pisomnymi dokładami. Po prěnich rozbrojenych jednotliwych słowach w druhorěčnych tekstach je Nekrolog z kónca 12. lětstotka najzažniši tekstowy dokład. Wón wobsteji z 38 linkow a ma wobjim wot 190 słowow. Slěduje wokoło lěta 1300 staromadźarska Marijowa skóržba, wuměłsce hódnotne přebasnjenje łaćonskeho teksta, takrjec prěnja madźarska baseń.
Najstarši karelski rěčny pomnik pochadźa z 13. lětstotka a je jara krótki na brězowej skorje pisany tekst. Staropermišćina, zažna forma komišćiny, dósta w 14. lětstotku wot misionara Stephan swójski alfabet, kotryž na grjekskim a kyriliskim alfabeće bazuje. Najstarša estiska kniha bu 1525 ćišćana, ale njeje so wobchowała; prěni wobchowany estiski tekst je 11 stronow w lěće 1535 ćišćaneho nabožneho kalendra. Finska literatura započa w lěće 1544 z Rukouskirja Bibliasta Mikaela Agricole, w lěće 1548 slěduje jeho přełožk Noweho testamenta. Najstarše samiske teksty pochadźeja ze 17. lětstotka.
Nimo mjenowanych rěčow z relatiwnje zažnymi rěčnymi pomnikami su mjeztym nimale wšě uralske rěče spisownu formu dóstali, byrnjež so woprawdźita literariska produkcija jenož pola wjetšich rěčow wotměła. Uralske rěče w Ruskej wužiwaja modifikacije kyriliskeho alfabeta, zapadne rěče łaćonski alfabet.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Károly Rédei: Uralisches Etymologisches Wörterbuch. Akadémiai Kiadó, Budapest 1986–1991, ISBN 96-3053067-8.
- Denis Sinor: The Uralic Languages. Brill, Leiden 1988, ISBN 90-0407741-3.
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Tabela uralskich rěčow a narěčow z projekta Database of Uralic Typology
- Álgu (Datowa banka samiskich etymologijow)


text:
San Marino
San Marino, Republika San Marino (it. Repubblica di San Marino) , tyż Nojjaśnijszo Republika San Marino (it. Serenissima Repubblica di San Marino) – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 32 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.
San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 goda uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kiej prziszły kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.
Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje[1]. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.[2]
Gyografijo[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39 km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.
Klimat[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27 °C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6 °C[3].
Ferwaltůngowy tajlůng[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- Acquaviva
- Borgo Maggore
- Chiesanuova
- Domagnano
- Faetano
- Fioryentino
- Montigiardino
- San Marino
- Serravalle
Zdrzůdła[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
- ↑ CIA The World Factbook - Country Comparison :: GDP - Per Capita (PPP)
- ↑ CIA The World Factbook - San Marino
- ↑ San Marino Climate


text:
Yncyklopedyjo
Yncyklopedyjo (uać. encyclopaedia s grec. enkýklios "tworzůncy krůng" + paideía "wyksztołcyńy") – kůmpyndjům ludzkej wjedzy zapisane we formje zbjoru haseł (słůw kluczowych) s wyjaśńyńym jejich znoczyńo. Hasła sům ůłożůne we pewnym lůgicznym uordnůngu, zauobycz alfabytycznym, skuli czego mogebnůść je wartke uodnaleźyńy właśćiwyj informacyje.
Yncyklopedyjo może być powszechno, tj. starajůnco śe ujůńć cołko ludzko wjedza (tako kej np. Wjelgo yncyklopedyjo powszechno PWN), abo może być yncyklopedjům specyjolistycznům s danygo fachu (lb. Yncyklopedyjo Uodkryć a Wynolozkůw PWN). Uobecńy nojwjynkszům wirtualnům yncyklopedyjům je Wikipedyjo[1].


text:
Cug
Cug – skupina transzportowych uobjektůw (cestowy, banowy, bankowy, wodny, metra, kosmiczny itp.); skupinowy cug - zestawjůny s uobjektůma przirychtowanych do wyłůncznyj roboty we skupińy (poszczygůlne człůny majům roztomajte fůnkcyje): banowo skupina trakcyjno (jydnostka cugowo)- wyposażůno we swůj napynd a sygnalizacyjo, skupina maszyn do uobsugi techńicznyj banowych glajzůw (usuwańy chwastůw, śńyga), naprawy, śodłowy ćůngńik s naczepům. Słowo cug fůnguje tyż kej przejazd (kurs) pojydynczygo banowygo pojazdu abo jejich skupiny podug rozkłodu jozdy. Roz na kedy cugowi dowone je mjano - głůwńy do stale kursujůncych pasażerskych cugůw, rzadźij towarowych cugůw.


text:
Barbados
Barbados – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.
Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.
Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.
Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).
Kole 90% ludźůw to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.


text:
Łužica
Łužica (delnjoserbsce Łužyca, němsce Lausitz, pólsce Łużyce, čěsce Lužice) je historiski kraj w srjedźnej Europje, kotryž wobsteji z Delnjeje Łužicy na sewjeru a Hornjeje Łužicy na juhu. We woběmaj dźělomaj Łužicy su Serbja domoródni, čehoždla su tež mnohe městne a rěčne mjena kaž tež mjeno Łužicy sameje serbskeho pochada. Najwjetši dźěl Łužicy słuša dźensa k němskimaj zwjazkowymaj krajomaj Braniborskej a Sakskej, mjeńši k Pólskej.
Wuchodny dźěl regiona słuša dźensa k pólskimaj wójwodstwomaj Lubuš a Delnjošleska, kotrejuž najwjetše města su Žarow (Żary), Lubań a Zgorzelec.
Wobsah
- 1 Geografija
- 2 Stawizny Łužicy
- 3 Hymna Łužicy
- 4 Wotkazy
Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Łužica so do dweju rozdźělneju dźělow poddźěluje, Hornjeje a Delnjeje Łužicy. Někotři liča tež Srjedźnu Łužicu jako wosebity region. Wobě Łužicy matej zhromadnje něhdźe 1,3 miliony wobydlerjow – wot toho někak 350.000 w Pólskej – na přestrjeni 13.000 kwadratnych kilometrow.
Delnja Łužica[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Delnja Łužica je sewjerny dźěl Łužicy a leži zwjetša w Braniborskej. Wona je wobmjezowana přez Fleming na sewjerozapadźe a Čorny Halštrow na zapadźe. Na wuchodźe stworitej Wódra a Bobr přirodnu hranicu. Najsewjerniše město Delnjeje Łužicy nadeńdźe so pola Eisenhüttenstadta. Krajina wobsteji zwjetša z poměrnje płoneje nižiny, hdźež rostu wot 19. lětstotka wosebje chójny. Prěnjotne biotopy běchu bahniska, łuhi, bukowiny a dubiny.
K Delnjej Łužicy słušeja tež Błóta.
Hornja Łužica[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Hranica mjez Delnjej a Hornjej Łužicy wotpowěduje zwjetša dźensnišej hranicy zwjazkoweju krajow Braniborskeje a Sakskeje podłu linije Běła Woda–Wojerecy. W zapadnym wotrězku je Čorny Halštrow historiska mjeza, tak zo słušeja tež wjacore braniborske městna wokoło Złeho Komorowa a Rólan k Hornjej Łužicy.
Najzapadniši dypk Hornjeje Łužicy nadeńdźe so při awtodróze 13 pola Rólan, mjeztym zo je rěka Hwizdź, přitok Bobra, wuchodna mjeza ze Šleskej.
Hornjołužiska krajina wobsteji z hole a hatoweje krajiny sewjernje Kamjenca, Budyšina a Niskeje, z hórkatych a zdobom płódnych Hornjołužiskich zahon wokoło Budyšina a Lubija a z Łužiskich hor na juhu, při čěskej hranicy. Najwyše hory nadeńdu so w Žitawskich a Jizerskich horinach na samym juhowuchodźe. Najwyše městno cyłeje Łužicy je Taflowy kamjeń na Smrku při dźensnišej pólsko-čěskej hranicy (1072 m).
Łužiske horiny na čěskim boku hranicy su drje po Łužicy pomjenowane, njesłušeja pak – hač na němski dźěl Žitawskich horin – k njej.
Łužiske města[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Najwažniše města Delnjeje Łužicy su Choćebuz (jeničke wulkoměsto), Eisenhüttenstadt, Gubin, Baršć, Łukow (historiska stolica Delnjeje Łužicy), Grabin, Zły Komorow a Grodk kaž tež Wětošow, Lubin a Lubnjow w Błótach. Najwjetše město pólskeje Delnjeje Łužicy je Žarow.
Hłowne městna Hornjeje Łužicy su šěšćiměsta Budyšin (jako zarjadniske srjedźišćo), Zhorjelc/Zgorzelec (jako najwjetše město), Lubań, Žitawa, Lubij a Kamjenc. Mjeńše města su Biskopicy, Niska, Běła Woda, Wojerecy a Mužakow kaž tež Bogatynia na pólskim boku.
Stawizny Łužicy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot starowěka do 9. lětstotka[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mjeno Łužica (Losicin, Lonsicin) je prěni raz w lěće 932 dokładźene, kmjen Łužičanow pak hižo w druhej połojcy 9. lětstotka. Mjeno Łužica woznamjenješe prěnjotnje, do započatka 15. lětstotka, jenož teritorij Delnjeje Łužicy (bywšeje Wuchodneje marki).
W starowěku bu teritorij wot germanskich Hermundurow, Langobardow a Wandalow wobsydlene, na kóncu 6. a na spočatku 7. lětstotka so słowjanske kmjeny Serbow zasydlichu: w Hornjej Łužicy předewšěm Milčenjo wokoło Budyšina a Bjezunčenjo wokoło Zhorjelca, w Delnjej Łužicy pak Łužičenjo. Hižo wot wobrota 8. do 9. lětstotka stawaše so Łužica jako wuchodna namjezna kónčina z cilom ekspansije Frankowskeho mócnarstwa, pozdźišo Wuchodofrankowskeho mócnarstwa, kotrež wutwori tu w prěnjej połojcy 9. lětstotka Wuchodnu marku. Pod wjednistwom zwjetša sakskich feudalnych knjezow bu zapadnje Łobja nowa Serbska marka załožena. Za samsny čas sahaše w lětach 883–897 wliw Wulkomorawskeho mócnarstwa sem.
10. lětstotk[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po nastaću Němskeho kralestwa bu Łužica wot sakskeho wójwody Hendrich I. Ptačnik (912 – 936) wobsadźena a do Wuchodneje (sakskeje) marki zarjadowana wobknježeneje wot markhrabje Siegfried (sewjerny dźěl) a do Marki Mišno (južny dźěl). Na Budyskim teritoriju nasta marka, kotruž wot kónca 10. lětstotka Wettinojo zarjadowachu (wot lěta 1031 markhrabjojo Wuchodneje marki).
Wot 11. lětstotka do Třicećilětneje wójny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Wot spočatka 11. lětstotka so w Łužicy mócne němske, pólske a čěske zajimy zetkawachu. Konflikt mjez pólskim kralom Bolesław I. Chrobły a Hendrichom II. (wot 1003) so w Budyšinje kónčeše, přez čož Budyske kónčiny buchu jako mócnarske leno k Pólskej přizamknjene. Po smjerći Bolesława I. Chrobłeho a rozpadźe centralneje mocy w Pólskej słušeše Budyski region wot 1033 zaso wot kejžorej. W lěće 1076 dósta wjerch a pozdźiši kral Wróćisław II. dźěl teritorija pozdźišeje Hornjeje Łužicy a dźěl Delnjeje Łužicy (Wuchodnu marku) jako leno, ale njeje so jemu poradźiło jón do 1081/1086 wobknježić. Hakle w lěće 1036 (hač do lěta 1253) za Soběsława I. bu teritorij pozdźišeje Hornjeje Łužicy znowa k Čěskemu statej přizamknjeny. Krótko po tym (w lěće 1268) dóńdźe tež prěni raz k dźělenju Zhorjelskich wot Budyskich kónčin, kotrež so potom hač do kónca 14. lětstotka samostatnje wuwiwachu. Delnja Łužica bu w 11. - 12. lětstotka wot sakskich Wettinow dobyta (bytostny dźěl - Wuchodna marka abo Ostmark w lěće 1031), wot 1303/1304 słušeše Askanjanam, kotřiž běchu so hižo prjedy w lěće 1253 z čěskej princesnu Božena Budyške a Zhorjelske kónčiny naženili. Po wotemrěću braniborskich Askanjanow dobywachu Luksemburgčenjo poněčim teritorij Łužicy: w lěće 1319 Budyske kónčiny , w lěće 1329 Zhorjelske kónčiny a w lěće 1346 Luban, kotrež prjedy z čěskimi Žitawskimi kónčinami jednotny teritorialny cyłk tworjachu, kotryž je wot lěta 1410 pod mjenom Hornja Łužica znaty. W lětach 1348 a 1364 – 1368 přikupi Korla IV. Čěskej Krónje Delnju Łužicu (wot 1378 trajnje), kotraž bu hižo w lěće 1356 do wobłuka krajow Čěskeje Króny zarjadowana a do čoła markhrabinstwa bu bohot postajeny, wot 16. lětstotka buštej dwaj bohotaj mjenowanej.
Wuznamnu poziciju we wobłuku Łužicy měješe Zwjazk šesćiměstow, kotryž wobsteješe z Budyšina, Kamjenca, Lubanja, Lubija, Zhorjelca a Žitawy.
Delnjołužiske markhrabinstwo w lětach 1445/1462 město Choćebuz ze šěršej wokolinu na přeco zhubi (teritorij dósta braniborski kurwjerch). W lětach 1471 – 1490 dźeržeše Maćij Corvinus jako krónowany čěski kral wobě Łužicy ze Šleskej a Morawu. Po jeho smjerći znowa dźěl krajow Čěskeje Króny tworjachu.
Wot Třicećilětneje wójny do Wienskeho kongresa[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Za čas Třicećilětneje wójny doby sakski kurwjerch Jan Jurij wot kejžora Ferdinanda II. cyłu Łužicu (nimo teritorija wokoło Choćebuza, kotryž wot 15. lětstotka Braniborska wobknježi), najprjedy jako zastawk (1624), potom přez Praski měr z lěta 1635 jako leno Čěskeje Króny.
Wot Wienskeho kongresa do kónca druheje swětoweje wójny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Po postajenju Wienskeho kongresa (1814-1815) cyła Delnja Łužica a sewjerowuchodny dźěl Hornjeje Łužicy Pruskej připadnještej. Znutřka Pruskeje bu Delnja Łužica do prowincy Braniborska zarjadowana, mjeztym zo so Hornja Łužica z wobstatkom prowincy Pruska Šleska sta. Zbytk Hornjeje Łužicy zwosta Sakskej a tworješe jedyn z jeje krajow („Markhrabinstwo Hornja Łužica, w lětach 1835 - 1932 „Budyski kraj“). Sakski dźěl Hornjeje Łužicy měješe rozsahłe samozarjadowanje swójski sejm inkluziwnje. Po Prěnjej swětowej wójnje so hibanje zjewi, kotrež wutworjenje jednotneho Łužiskeho zwjazkoweho stata we wobłuku Němskeje požadowaše, štož wšak realizowane njebu a tak přetraješe rozdźělenje Łužicy do Pruskeje a Sakskeje z časa Wienskeho kongresa hač do kónca druheje swětoweje wójny. Potom w lěće 1932 dóńdźe k wotstronjenju Budyskeho kraja a jeho zjednoćenju ze sakskim krajom Drježdźany do Drježdźansko-Budyskeho kraja.
Wot kónca druheje swětoweje wójny do přitomnosće[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Na Podstupimskej konferency bu teritorij Łužicy znowa rozdźěleny. Teritorij na wuchod wot rěki Nysy bu k Pólskej přizamknjeny (dźensa je tutón dźěl Łužicy do Lubuskeho a Delnjošleskeho wojewódstwa) rozdźěleny, mjeztym zo so teritorij na zapad wot njeje z wobstatkom Sowjetskeje wobsadźeneje zony sta. W samsnym času sej Łužiscy Serbja, kotřiž běchu w Čěskosłowakskej žiwi, přizamknjenje Łužicy k Čěskosłowakskej žadachu, štož wšak njebu zwoprawdźene. Domowina (třěšna organizacija Łužiskich Serbow) pak požadowaše zarjadowanje cyłeho němskeho dźěla Łužicy do Sakskeje. W referendumach w do toho pruskim dźělu Łužicy hłosowachu wšak jenož wokrjesy na teritoriju dotalneje Hornjeje Łužicy (wobstatk dotalneje pruskeje prowincy Šleska za přizamknjenje k Sakskej), mjeztym zo wokrjesy na teritoriju Delnjeje Łužicy (wobstatk dotalneho pruskeje prowincy Braniborska) to wotpokazachu. Tohodla bu dotal pruski dźěl Hornjeje Łužicy do Sakskeje zarjadowany, mjeztym zo Delnja Łužica Braniborskej zwosta, kotrejež status bu pozdźišo na kraj změnjeny (Pruski stat bu přez rozsud zwjazkarjow 25. februara 1947 wotstronjeny).
7. oktobra 1949 bu na teritoriju Sowjetskeje wobsadźeneje zony Němskeje nowy wot komunistow wobknježeny statny wutwor Němska demokratiska republika (NDR) wozjewjeny, kotraž bě na spočatku hač do 22. julija 1952 federacija 6 krajow (Berlin, Braniborska, Durinska, Mecklenburgska, Sakska, Saksko-Anhaltska). 23. julija 1952 buchu kraje wotstronjene a NDR so z centralistiskim statom stawaše, w kotrehož wobłuku Delnja Łužica bu do wobwoda Choćebuz zarjadowana, mjeztym zo Hornja Łužica bu do wobwoda Drježdźany (wjetšina teritorija) a wobwoda Choćebuz (sewjerny dźěl) rozdźělena. Za čas NDR bu wotbagrowane wjace hač 70 łužiskich wsow za brunicowe jamy (hlej tež lisćinu wotbagrowanych wsow).
W lěće 1989 bu po zběžkach komunistiski mócnarski monopol wotstronjeny. 3. oktobra 1990 dóńdźe k zjednoćenju NDR ze Zwjazkowej republiku Němska. Toho dnja dóńdźe tež k wobnowjenju krajneho rozrjadowanja na teritoriju bywšeje NDR; w tym času skutkowaše na teritoriju němskeho dźěla Łužicy regionalistiske hibanje „Iniciatiwa za njerozdźělenu Łužicu“ (Inititative „Für eine ungeteilte Lausitz“), kotraž wšak dosć wothłosa njenamaka. Nimale cyły němski dźěl Hornjeje Łužicy bu znowa do wobnowjeneho kraja Sakska zarjadowany a Delnja Łužica z małym dźělom Hornjeje Lužicy do Braniborskeje. Tutón staw do přitomnosće traje.
Hymna Łužicy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Njeoficielna hymna serbskeje Łužicy je spěw Rjana Łužica z pjera Handrija Zejlerja na hudźbu Korle Awgusta Kocorja. W němskim dźělu Hornjeje Łužicy spjelnja spěw Oberlausitz, geliebtes Heimatland tule funkciju.
Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Serbski portal (de) (dsb) (en)
- Domowina (dsb) (hsb) (de) (en)
Staty
• Albanska • Andorra • Awstriska • Belgiska • Běłoruska • Bołharska • Bosniska a Hercegowina • Čěska republika • Čorna Hora • Danska • Estiska • Finska • Francoska • Grjekska • Chorwatska • Irska • Islandska • Italska • Letiska • Liechtenstein • Litawska • Luxemburgska • Madźarska • Malta • Moldawska • Monaco • Němska • Nižozemska • Norwegska • Pólska • Portugalska • Republika Makedonska • Rumunska • Ruska1 • San Marino • Serbiska • Słowakska • Słowjenska • Španiska • Šwedska • Šwicarska • Turkowska1 • Ukraina • Vatikanske město • Zjednoćene kralestwo
Zwadne teritorije: Kosowo • Podnisterska
Druhe teritorije: Åland • Baskiska • Bretanja • Ferejske kupy • Friziska • Friulska • Gagauska • Galicija • Gibraltar • Guernsey • Jendźelska • Jersey • Katalanska • Korniska • Łužica • Man • Sewjerna Irska • Svalbard • Šotiska • Waliziska
1 Leži zdźěla w Aziji.


text:
Ihre Sprache: Deutsch Niedersorbisch Obersorbisch
Beschreibung
Nejwuznamnjejšy literat Dołojcnych Serbow Mato Kosyk (1853–1940) jo dolnoserbsku swětnu literaturu dozałožył a na wušyny swojogo casa wjadł. Jogo cełostne tworjenje wuznamjenijo se z wjelikeju bogatosću pěsnjeńskich formow a žanrow. W jogo zawostajeństwje namakajomy episkej tworbje, dramatiske wopytowanja, basni, choralnu poeziju, listy, awtobiografiske fragmenty a prozu. Kosyk jo rozbogaśił serbsku literaturu teke jadnorazowje a njezaměnliwje z temami amerikańskego swěta. Wot lěta 2000 wudawaju se jogo zgromaźone spise ako historisko-kritiski wudawk. Toś ten wudawk stanjo se po pśedźěłach a po wotkazanju Frida Mětška. Wudawk njedej jano spokojś wocakowanja wědomnostnika, ale co byś tek pśistupny za powšyknego cytarja.


text:
Serbisko-chorwatska rěc
Serbisko-Chorwatska rěc abo chorwatsko-serbiska rěc słuša do kupki pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Serbisko-chorwatska rěc jo była oficielna rěc Jugosłowjańskeje gromaźe z makedońskeju a słowjeńskeju rěcu. Prědny raz jo se zapśimjeśe serbisko-chorwatska rěc naspomniło w lisće słowjeńskego rěcywědnika Jerneja Kopitara. Oficielnje jo se zachopiło wužywaś wót 1921 do lěta 1993 ako termin, kótaryž wopisujo dialekty powědane w Serbiskej, Chorwatskej, Carnej Górje a w Bosniskej a Hercegowinje. Zakład toś teje rěcy jo štokawski dialekt ale su teke ekawske, jekawske a ikawske wugranjanja dopušćone.
Gaž jo se Jugosłowjańska rozpadnuła, su dostali serbiska, chorwatska, bosniska a na kóncu carnogórska rěc status samostatneje rěcy. Źinsa jo słowo serbisko-chorwatska rěc kontrowersne pšašanje dla stawiznow, politiki a měnjatego wóznama słowa rěc. Někotare mysle až jo to jadna rěc, druge až stej to rozdźělnej samostatnej rěcy. Mjazy sobu rozmějobne formy toś teje rěcy wužywaju se z drugimi mjenjami w źinsajšnej Serbiskej, Carnej Górje, Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinje a teke se derje rozměju w Makedońskej a w Słowjeńskej.
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W drugej połojcy 19 stolěśa, serbiske spisowaśele na cole z Wuk Stefanowićom Karadźićom a chorwatske spisowaśele na cole z Ljudewitom Gajom a Dźurom Danićićom, su se rozsuźili wužywaś štokawski nejwěcej rozšyrjony dialekt ako zakład standardneje formy serbisko-chorwatskeje rěcy. Wuk jo reforměrował serbiski cyriliski alfabet a Gaj a Danićić łatyński chorwatski alfabet.
Z pódpisanim wienskego dogrona w lěśe 1850, mjazy serbiskimi a chorwatskimi spisowaśelami a rěcywědnikami, jo se stwóriła jadna rěc na zakłaźe dialektow: serbisko-chorwatska abo chorwatsko-serbiska rěc. To jo była kumštnje zjadnośona rěc.
W Kralojstwje Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow jo jugosłowjańšćina była oficielna rěc. W drugej komunistiskej Jugosłowjańskej stej Matica srpska a Matica hrvatska pódpisałej Novosadske dogrono z prědnym artiklom:
Narodna rěc Serbow, Chorwatow a Carnogórjańcow jo jadna rěc. Literarna rěc wuwita na zakłaźe dweju zakładneju centrowu Beograd a Zagreb jo togodla zjadnośona, z dwěma wugranjanjoma, jekawskim a ekawskim.
Nowosadske dogrono jo było zakład rěcneje politiki w Jugosłowjańskej. Howacej su Chorwaty byli pśeśiwo tomu dogronoju, dokulaž su wobglědowali ako wopyt serbizacije chorwatskego idioma. Po napnětosćach w lěśe 1970 a pó rozpaźe Jugosłowjańskeje wětšyna powědajucych pomjenjujo swóju rěc serbiska, pak chorwatska, pak bosniska, pak carnogórska rěc.
Narěcy[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Serbisko-Chorwatska rěc ma cełu mań narěcow, kótarychž granice njemakaju sez granicami krajow. Su tśi głowne narěcy:
- štokawska (Serbiska, Bosniska, Carnogórska a Chorwatska) - město co se groni što , a kótaraž ma tśi wersije:
- ekawska (Serbiska a pódzajtšna Chorwatska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- jekawska (Chorwatska, Bosniska, Carnogórska) - město starosłowjanskego *ě (jać) se groni je abo ije
- ikawska (Chorwatska, Bosniska) - město starosłowjanskego *ě (jać) powědajo se i
- kajkawska (pódpołnocna Chorwatska) - město co se groni kaj a město starosłowjanskego *ě (jać) se groni e
- čakawska (pódwjacorna Chorwatska) - město co se groni ča, hejnak štokawski ma teke wersije: ekawsku, jekawsku a ikawsku.
Serbisko-chorwatski alfabet[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
W serbisko-chorwatskej rěcy w Bosniskej-Hercegowinje, Carnogórskej a Serbiskej stej wužywane łatyńske pismiki a cirylica. W Chorwatskej jano łatyńske.
Pśikład[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Zastojnstwowy komunikat z Bosniskeje-Hercegowiny:
- bosniski: SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodijelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- chorwatski: PRIOPĆENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U ožujku 2004. godine, Agencija Moody's je dodijelila Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (łatyński): SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.
- serbiski (cyrylica): CAOПШTEЊE ЗA JABHOCT: БocHa и XepцeroBиHa oчekyje пoBeћaњe kpeдиTHor pejTиHra. y MapTy 2004. roдиHe, AreHциja Moody's дoдeлилa je БocHи и XepцeroBиHи пpBи cyBepeHи kpeдиTHи pejTиHr, Б3 ca пoзиTиBHиM изrлeдиMa. y cBeTлy зHaчajHor HaпpeTka y изrpaдњи дpжaBe oд дoдeлe пpBor kpeдиTHor pejTиHra, Moody's paзMaTpa Moryћe пoBeћaњe pejTиHra БocHe и XepцeroBиHe.


text:
Volleyballistki Serbskeho gymnazija jeno šeste byli
W januaru docpěchu volleyballistki 7. a 8. lětnika Serbskeho gymnazija Budyšin (SGB) k druhi raz kwalifikaciju za krajne finale. Tak trenowachu přidatnje na wjacorych pjatkach w šulskej AG, zo bychu derje turněr najlěpšich šěsć mustwow sakskeje zmištrowali. Před lětom wróćichu so z Grimmy njewočakowane z bronzowej medalju do Łužicy (SN wo tym rozprawjachu). Nětko startowachu w Dippoldiswaldźe w staršej starobnej klasy III (7. do 9. lětnik) a běchu jedne z najmłódšich cyłkow. Sportowa konkurenca bě njesměrna sylna, štož so hižo w předkole pokaza, hdźež hraješe kóždy přećiwo kóždemu dwě dobyćerskej sadźbje, a to w dwěmaj staflomaj.
K foće: W krajnym wurisanju “Młodźina trenuje za olympiju” we volleyballu wubědźichu sej holcy 7. a 8. lětnika Serbskeho gymnazija Budyšin w Dippoldiswaldźe šeste městno. Zady wotlěwa Lea Krječmarjec, Sofija Hejduškec, sportowy wučer Měrko Korjeńk, Luise Garbe, Luiza Šubertec; prědku wotlěwa Tadeja Šeferec, Helena Hejduškec a Wibke Zickmüller..
Zazběh do turněra bě za našich holcow wšitko druhe hač optimalnje, dokelž čakaše na nich třeći němskeho finala minjeneho lěta. Volleyballistki sportoweje šule Drježdźan, přichodne kadry zwjazkoweho ligista DSC, njedachu serbskim šulerkam žanu šansu na dobyće a přesadźichu so po 25 mjeńšinach jasnje z 25:8 a 25:6. Woni dobychu tež wšitke dalše partije suwerenje z 2:0 a pojědu w juliju znowa na cyłoněmske wurisanje w Berlinje. Wjele wuspěcha sakskemu mištrej 2015.
Po krótkej přestawce nastupichu naši přećiwo gymnazijej Wilkau-Haßlau, města blisko Šwikawy. Prjedy hač so hrajerki wokoło kapitanki Luizy Šubertec tak prawje dohladachu, bě prěnja sadźba z 8:25 hižo nimo. Přewjele zmylkow při nadaćach a njedokładny natwar njedowolištej wjace dypkow. Z přidatnej motiwaciju so druhi přechod lěpje započa, kotryž bě dołho wurunany. Tola na kóncu falowaše trěbna konstanca a volleyballistki z Wilkau-Haßlaua so nad 25:15 radowachu. Jako třeće stafle 1 hrajachu nětko přećiwo třećemu stafle 2 wo městna 5 a 6. Sportowy kontrahent z Brand-Erbisdorfa bě našim holcam derje znaty, wšako wudobychu sej woni w minjenym lěće w Grimmje złotu medalju. Hra njebě jednostronska, ale znowa juskachu šulerki tamnišeho gymnazija Bernharda-von-Cotta z 25:13 a 25:14. Tak zakónči so za serbskich holcow turněr ze šestym městnom, štož njeje žana hańba. Hižo docpěće sakskeho finala ja wurjadny wuspěch. A jeli trenuje mustwo pilnje dali, ma w přichodnym lěće wulku šansu k třećemu razej zasobu krajne finale we volleyballu docpěć. Znano so potom medalja znowa zešlachći.
Kónčne zaměstnjenje sakskeho finala holcow:


text:
Blubry zez Kościana
Sami wew chacie
Stanuło sie tak roz, że zez bracholym na jakie dwa tygodnie ostali my sie sami wew chacie. Miołym wtynczas jakie siydymnaście lot i buło to wew wakaje. Łojciec zez matkum byli precz zez chaty. Pojechali na jakiesiś wywczasy czy cóś, dokładnie nie pamiyntum. Zostawili num, znaczy sie mi i młodszymu bracholowi, dziebko bejmów i przykozali, co by my sie sprawowali jak sie należy. Nie urzundzali żodnych imprez, bumsów, migany zez big - bitym, a bróń Boże, prywatki zez melami bez światła, co sie rychtyk ciyngiym psuło przy taki łokazji, i nie wystworzali inkszych gupot, co by sie chałupa nie spoluła, i żeby mieli do czegu wrócić zez tych wywczasów.
Zaś, cheba wew złum godzine, dali num te swoje przykazania, bo akuratnie rychtyk wszyćko, abo prawie wszyćko, sie wydarzuło, co sie ni miało prawa dzioć. Zaro drugiygo dnia dymówa i smród łokropny waluł zez wszyćkich łokiyn, zez winy rundla, co sie wew nim spoluły szagówy zez skrzyczkami, naszykowane bez matke na jakie trzy łobiody. Mniejsza o rundel, bo i tak buł stary i koślawy, mniejsza ło to, że bez pore dni wew cołki chacie capiuło spolunym, ino po stracie szagówów, bo my so po nich obiycywali fest wyżyrke - żałość w nos zapanowała nie do spiłowaniu. Zaś cołko wina spadła na mnie, bo jo żym te szagówy wstawiuł na angielke i zaś wyciungniynty zez chaty na dwór bez Ede, co sie zez nowum blazum do kitowania rychtyk przknajuł, całkiym mi sie ło szagówach na angielce zapumniało.
Dopiyro żym sie jorgnuł co jezd lołz, jak num zaśmierdziało na podwórku i ekli my dym, co waluł zez uchylunygo łokna, jak zez parowoza zaro po nachajcowaniu. Musieli my tyż sumsioda, starygo Zyge uświadumić, co by nie dzwuniuł po strażoków, bo to ino gornek zez szagówami tak czadzi. Nie buło rady, trzebno so buło inaczy jedze naszykować. Po prowdzie zostoł num olgachny jak wymborek gornek ańtopu zez chabasym i drugi ciut mniejszy, wew którym matka naważuła num ślepych rybów, tyż na jakie dobre dwa abo nawet trzy łobiody.
Po stracie, potrawy te zdały sie być baży takie zwyczajne, mni antrakcyjne, a my so nawtykali do łbów, co szamać bydymy coś ekstra, skorno jezd tako łokazja. Po namyśle, uradzili my razym zez kumplami i melami zez naszy eki, co jeich nie wiada zez kyndy sporo sie do nos nazłaziuło, że nastympnygo dnia lajsniymy so dla wszyćki wiary wystawny łobiod, aby co kożdyn coś zez swoi chaty przytorgo, co mu sie udo głabnuńć.
Choć to buły wakaje, jednakoż kupa wiary sie łostała siedzieć bez tyn czas wew chaci i ciyngiym sie nudzili. Szak ni mieji co ze sobum zrobić, wiync chociż kożdyn jedzy pod dostatkiym mioł u sie, napolili sie na tum antrakcje, co miła nium być ta szykowno uczta u nos na wolny chacie. Szak na ece nik zez kumpli takich komdsztrasów jeszczyk nie wywinuł bez wesela piyrszy kumuni abo krzcinów.
Zaro tego samygo dnia, pod wieczór, chudy Mietas zez Zbiniym przytośtali wew worku dwie kury. Godali, że to jeich, ale jakoś u nich nigdy żodny grzyndy ani szopki, co by buła za kurnik nie ekłym. U nich wew chaci za bardzo sie nie przelywało. Już żym mioł na kuńcu jynzyka pytanie "Lod kiedy te ptoki sum jeich?”, ale Mietas, co sie troche hoczuł, gibko mnie wyprzedziuł:” Ło...ło..łotwiyrej zaro szopke i naszykuj k...kawoł ryczki abo piynek zez toporyszkiym, co jo te ptoki łooo...łoporzundze. A zaś zez wielkum wprawum zabroł sie za kury i ruk- cuk łoskuboł wypitrasiuł, wypluskoł pod kranym na podwórku i przyniós do kuchni gotowe do gorka. Musioł psiajucha juz nie roz inksze “swoje” kury, co je chybać pod wyrkiym chodowoł, łoprawiać, takiygo mioł dryga.
Zaś, co rychtyk do niego ciygiym nie pasowało, wew szopce zrobiuł dokładny ordung, fest uskrumniuł po swoi robocie, bo anii jedno piórko sie nie łostałoi i wycpiul wszyćko bez płot do śmietnika sumdsiodowi, starymu Zydze. (Zyga zaś nie dboł o śmietnik, rzadko go łopróznioł, to i szczurów tam mioł połno. A głodny szczur to nawt kure, podobno, załatwić potrafi.)
Za smażynie i rosół, na drugi dziyń, tym razym, zabrały sie mele, co sie znały na ważyniu jedzy. Jo zaś bułym łod kuchni łodstawiuny, wiync by nie być gorszy łod kumpli, co sie tak fest postarali, wytośtołym zez piwnicy antałek starygo wina zez świyntojanek. Łostało sie pore lot na zad i wszyscy o nim zapumnieli, aby nie jo, mo sie rozumieć, co żym je sum wew ciymnym kuncie onegdaj łodstawiuł, i strym luńtym przykrułym co by nikogo nie drażniuło i tero buł jak znaloz do naszygo łobiodu.
Ino zaś potym co niektoro wiara coś dziwnie długie posiedzynie miała wew wychodku. Abo to wino buło jeszczyk za młode abo kury za stare. Doś że jeszczyk pore proszunych łobiodków łodbuło sie, ale już bez wina i nikumu nic nie zaszkodzuło. Aby na ece godali coś o szczurach u Edy, że baży goży szkodliwe sie zrobiuły i cza sie brać za jeich tympiynie. A jak nasi staruszkowie wrócili zez wywczasu, nimogli sie nadziwić, że tak dobrze my sie gospodarzyli, że jeszczyk nawet num troche bejmów sie łostało.


text:
Uolsztyn
Wspůłrzyndne: 53°47' N 20°30' E
Uolsztyn (pol. Olsztyn, downij Holstin, mjym. Allenstein) – nojwjynkše mjasto i stolica wojewůdztwa warmińsko-mazurskigo, powjat grodzki Uolsztyn, stolica powjatu źymskigo uolsztyńskigo, archidjecezyji warmińskij, a uod 1992 r. metropoliji warmińskij. Guůwny uośrodek gospodarčy, edukacyjny i kulturowy, śedźiba wuadz i nojwažńijšych instytucyji rygjůnu, a tyž wažny wynzeu kolejowy i drůgowy.
Uolsztyn ležy we pouedńowyj tajli Warmji, historyčnyj krajiny noležůncyj we lotach 1466-1772 do Řečypospolityj. Wbrew powšechnyj uopińji, ńy je pouožůny na Mazurach.


text:
Łacyńsczi jãzëk
Łacyńsczi jãzëk (abò łacëzna, łacëna; łac. lingua Latina) – jindoeùropejsczi jãzëk z pòdrodzëznë italsczich jãzëków.
Wësztôłcëł sã przëpùszczalnie w II tësąclecu p.n.e. jakno jãzëk mieszkańców Lacjum w westrzédny Italie. Béł òn rodnym jãzëkã Rzëmian. Do jegò zapisywaniô brëkòwóno łacyńsczégò alfabétu, chtëren dzysdzéń je nôbarżi rozkòscérzonym alfabétã na swiece. Łacëzna stała sã ùrzãdowim jãzëkã Rzimsczi Repùbliczi, a pózni – Rzimsczégò Césarstwa. W tim w czasu òdbéł sã proces latinizacje Jimperium, a łacëzna bëła jãzëkã mieszkańców wielnëch rzimsczich prowincji w Eùropie i nordowi Africzi. W codniowi gôdczi łacëznë òprzestóno ùżëwac pò ùpôdkù Césarstwa na zôpadze, chòc we wikszoscë państw Eùropë bëła brëkòwónô jakno ùrzãdowi, liturgiczny i lëteracczi jãzëk[1].
Do XVIII st. łacëzna bëła pòwszechno brëkòwónô jakno jãzëk midzënôrodny kòmùnikacje, nôùczi, kùlturë i kùńsztu. W Pòlsce bëła ùrzãdowim jãzëkã do rozbiorów. Liturgia Katolëcczégò Kòscoła òdprôwiónô bëła wnet leno pò łacëznie jaż do II Watikańsczego Sobòru[2].
Pòchòdné jãzëczi[edicëjô | edytuj kod]
Z łacëznë wëwòdzą sã dzysdniowé romańsczé jãzëczi, midzë jinszima:
Przëpisczi[edicëjô | edytuj kod]
- ↑ Jürgen Leonhardt, Latin: Story of a World Language, Londyn: The Belknap Press of Harvard University Press 2013, s. 7-11. ISBN 0674058070.
- ↑ Jürgen Leonhardt, Latin: Story of a World Language, Londyn: The Belknap Press of Harvard University Press 2013, s. 16-22. ISBN 0674058070.